﻿ESPAJ^A — AIVLÉI^ICA
RELIGlOJi
^ ^ CIENCIfl ^ ^ Í I R T E
Año V.—1." de Octubre de 1907.-Núm, 19.

yv/
PÍO X Carta-Enciclica de Su Santidad: Sobre las doctrinas de los modernistas... 0. MARTÍNEEZ... La voz del Pontlllce J. MATEOS Jonathan mirando al porvenir F. ROBLES Fllosolfa del verbo M. LORENZO Las Hermanas de Fabiola (continuación). ............................... • • « Libros: Le Calholiciame et la aociéti ;M. LeKcndro). — Predieadorea de loa aigloa XVIy XVIUV. F r . Alonso do C a b r e r a ) . — K í Monaaterio i F e r n a n d o Mora).— Waverley, ú Hace sesenta afl08 i KrancÍBeo Out i é r r e z Brito ó Ifiidoro López L a p u y a . — Z,íiff Crónicas de la Canongate (Rafael Meca López). — La prisión de Edimburgo ( F e r n a n d o Mora;. — Comedias de Tirso de Malina (Kmilio Cotarolo y Mori). — fSe aparecen los muertos? (J. Bertrand,). —.Vas libros y folletos • » • Revistas: La literatura aud-americana iLa Revue).—Jfó* revistas X Crénica general d e la quincena: Espafla. — Extranjero: Rotaa: Kncíclica Pascendi. -- I n s t i t u t o I n t o r u a c i o n a l c a t ó l i c o p a r a el progreso de las ciencias.— Portugal: M u e r t e de Ferroira.—G-uerra de Angola.— Francia: Los a s u n t o s do Marruecos. — Holanda: E s t a d o s generales.—Carácter de sn p o l í t i c a . — nélgica: L'.v cucstiiSn dol Congo.— Inglaterra: Los p r o t e s t a n t e s on I r l a n d a . — E l socialismo, —^iemafíta; Congreso socialista. — L a l e y de Asociaciones — ffuíia: Reo r g a n i z a c i ó n del Ministerio do Negocios e x t r a n j e r o s . — El Congreso do los zomstvos on Moscou. — Estados Unidos: Movimiento antijaponés.—La c a m p a ñ a p r e s i d e n c i a l • • • Oe enborabuena 8 B á B 7 6i T¿

tíO W

^

Permitidas

la traducción y reproducción.

Indicando la

procedencia.

Redacción y Administración: Calle de Recoletos, 15, primero.
C g r r B O s DB SUSCRIPCIÓN: Además del domicilio de l a Revista, todas las casas de AgusUooa y principales librerías del mundo. Se publica en cuads. de 9 « págs. de texto. Se venden colecciones. Admitense anuncios. BoTíanse g r a t i s prosp. y núms. de muestra.

V

PRECIOS OE SUSCRIPCIÓN {pa%o

adelantado)

E s p a ñ a , «a ptas. afto, « , 5 0 s e m e s t r e y S,ao trimestre.—Extranjero, 3 0 ptas. (moneda española) aflo.—Por corresponsal: 13, «,no y 3,80 respectivamente enEspafta, y 8 8 Kxtraniero Numero suelto, UNA peseta.

^

A

coi is íie ^ tn;íiiiüt ig| límerii le la Betisti al principíD ils año, m a n ó trim e s t r e , rari s e vm mhvm

d e la siscrlieip.

LIBRERÍA RELIGIOSA D E ENRIQUE HERNÁNDEZ
Calle de la p a i , 6.-MAPRIP

"EN

LA T O R M E N T A "

HERMOSA N O V E L A , EN QUE SE T R A Z A DE MANO M A E S T R A U N O D E L O S P E R Í O D O S MÁS I N T E R E S A N T E S DE L AR E V O L U C I Ó N F R A N C E S A . En rústica, 2,50 pesetas; en tela 3,50. Franco de porte.

Gran Cxposidüti k Coronas y Flores
3. Concepción Jerónlma, 3, entresnelo—Telélni 59Casa especial en ramos para Iglesias y Ora­ torios en talco y flor artificial. Inmenso surtido en ángeles, crucifijos y lam­ parillas para Oratorios. Palmeras y plantas de salón. Prendidos para recepciones. Diademas nupciales de azahar y mirto. 59.

r>«r. POR

.RECOMENDADA LOS P P . A G U S T I N O S

3, Concepciónjerónlma, 3, enfres.»—Z?/^.
N O T A . - N o oonfnndlr

«ata

o«s..

o o n

n i n c m i A

o t i r m .

SPAÑA
Y

A/nÉRiCA
R E V I S T A Q U I N C E N A L DE

RELIGIÓN, CIENCIAj LITERATURA Y ARTE
PUBLICADA POE

P A D R E SD EL AO R D E ND ES A NA G U S T Í N

Año V . - T o m o IV

Octubre, Noviembre y Diciembre de 1907.

REDACCIÓN Y ADMINISTRACIÓN: Callt de RMoUto*, 16.

Con las licencias necesarias.

•€s

propiedad.

MADRID. - Imp. del Asilo de Huérfanos del S. C. de Jesús, Juan Bravo, B.

ñ Pii, Biia p r o i e o t i aP a o a eI
AD PATRIARCHA8, PRIMATES, A R C H I E P I S C 0 P 0 8 , EPISCOPOS, LOCORVM ORDINARIOS, PACEM E T COMMVXIONEM CVM APOSTÓLICA SEDE HABENTES

LITTERAE ENeveLISflE A L O IS a V E

DE M O D E R N i S T A R V M

DOCTRINIS

AD PATRIARCHAS, PRIMATES, ARCHIEPISCOPOS, EPISCOPOS, ALIOSQVE LOCORVM ORDINARIOS, PACEM E T COMJIVNIONEM CVM APOSTÓLICA SEDE HABENTES

Venerabiles fratres,

saMem

et JIpostolicam

^enediciionem.

P a s c e n d i d o m i n i c i g r e g i s m a n d a t u m N o b i s d i v i n i t u s officium id m u n u s in p r i m i s a C h r i s t o a s s i g n a t u m h a b e t , u t t r a d i t a e s a n c t a e fidei d e p o s i t u m v i g i l a n t i s s i m e c u s t o d i a t , r e p u d i a t i s

ENCÍCLICA
DE

NUESTRO SANTÍSIMO PADRE
EL PAPA PÍO X
A todos los Patriarcas, Primados, Arzobispos, Obispos y á los otros Ordinarios qué están en paz y en comunión con la Sede Apostólica.

SOBRE LAS DOCTRINAS DE LOS MODERNISTAS
V e n e r a b l e s H e r m a n o s , salud y B e n d i c i ó n A p o s t ó l i c a . A la m i s i ó n q u e N o s h a sido confiada de lo a l t o , de a p a c e n t a r el r e b a ñ o del S e ñ o r , h a s e ñ a l a d o J e s u c r i s t o , como p r i m e r d e b e r , el de g u a r d a r con celoso c u i d a d o el depósito t r a d i c i o n a l

4

ENCfCLIOA

p r o f a n i s v o c u m n o v i t a t i b u s a t q u e o p p o s i t i o n i b u s falsi n o m i n i s s c i e n t i a e . Q u a e q u i d e m s u p r e m i p r o v i d e n t i a p a s t o r i s nuUo plana n o n t e m p e r e catholico a g m i n i necessaria fuit: etenim, a u c t o r o h u m a n i g e n e r i s h o s t e , n u n q u a m d e f u e r e viri loquentes
perversa (1), vaniloqui et seductores (2), errantes et in errorem

mittentes (3). V e r u m t a m e n i n i m i c o r u m crucis C h r i s t i , p o s t r e m a hac aetate, n u m e r u m crevisse admodum fatendum est; qui, artibus omnino novis astuque plenis, vitalem Ecclesiae vim e l i d e r e i p s u m q u e , si q u e a n t , C h r i s t i r e g n u m e v e r t e r e f u n d i t u s n i t u n t u r . Q u a r e s i l e r e N o b i s d i u t i u s h a u d licet, n e m u n e r i s a n c t i s s i m o deesse v i d e a m u r , e t b e n i g n i t a s , q u a , s p e s a n i o r i s c o n silii, h u c u s q u e u s i s u m u s , officii oblivio r e p u t e t u r . Qua in re u t m o r a m n e i n t e r p o n a m u s illud in primis exigit, quod fautores e r r o r u m i a m n o n inter apertos hostes quaerendi sunt modo; verum, quod dolendum máxime verendumque e s t , i n ipso l a t e n t s i n u g r e m i o q u e E c c l e s i a e , a c s a n e n o c e n t i o de la fe, frente á las profanas novedades del lenguaje, como f r e n t e á l a s c o n t r a d i c c i o n e s d e l a falsa c i e n c i a . N o h a h a b i d o , sin d u d a , n i n g u n a ©dad e n q u e n o fuese n e c e s a r i a t a l v i g i l a n cia s o b r e el p u e b l o c r i s t i a n o , p o r q u e j a m á s h a n f a l t a d o , sob r e e x c i t a d o s p o r el e n e m i g o del g é n e r o h u m a n o , hombres de
lenguaje subditos perverso del error i , propaladores y arrastrando de novedades al error y redentores ^, ^. P e r o es p r e c i s o r e c o -

n o c e r l o : el n ú m e r o h a a u m e n t a d o e x t r a ñ a m e n t e e n estos ú l t i m o s t i e m p o s ; los e n e m i g o s d e l a C r u z d e J e s u c r i s t o , q u e , c o n a r t e n o v í s i m o y s o b e r a n a m e n t e pérfido, se e s f u e z a n p o r a n u l a r las v i t a l e s e n e r g í a s d e l a I g l e s i a , y , h a s t a si p u d i e r a n , t r a s t o r n a r p o r c o m p l e t o el r e i n o d e J e s u c r i s t o . N o e s y a p o s i b l e c a l l a r n o s si N o s q u e r e m o s n o a p a r e c e r infiel a l m á s s a g r a d o d e N u e s t r o s d e b e r e s , y q u e l a b o n d a d d e m o s t r a d a h a s t a a q u í , oon e s p e r a n z a de e n m i e n d a , n o s e a t a c h a d a c o m o a b a n d o n o d e N u e s t r a obligación. L o q u e e x i g e s o b r e t o d o q u e h a b l e m o s s i n d i l a c i ó n , es q u e los f a u t o r e s y p r o p a g a n d i s t a s d e e r r o r e s n o h a y q u e b u s c a r l o s h o y e n t r e los e n e m i g o s d e c l a r a d o s . S e o c u l t a n , y e s t o es u n m o t i v o d e dolor y a n g u s t i a m u y v i v a s , e n el m i s m o s e n o y e n e l c o r a z ó n de l a I g l e s i a ; e n e m i g o s t a n t o m á s t e m i b l e s , c u a n t o
1 Aot.XX,80. 2 T i t . 1,10. 3 I I T i m . I I I , 13.

PÍO X

5

res, quo minus perpicui.—Loquimur, Venerabiles F r a t r e s , de m u l t i s e cafcholicorum l a i c o r u m n u m e r o , q u i n , q u o d l o n g e m i s e r a b i l i u s , e x i p s o s a c e r d o t u m c o e t u , q u i , fucoso q u o d a m E c c l e s i a e a m o r e , n u l l o solido p h i l o s o p l i i a e ac t h e o l o g i a e p r a e sidio, i m m o adeo v e n e n a t i s i m b u t i p e n i t u s doctrinis quae a b Ecclesiae osoribus t r a d u n t u r , Ecclesiae eiusdem renovatores, o m n i p o s t h a b i t a m o d e s t i a a n i m i , se i a c t i t a n t ; f a c t o q u e a u d a cius a g m i n e , q u i d q u i d s a n c t i u s est i n C h r i s t i o p e r e i m p e t u n t , ipsa haud incolumi divini R e p a r a t o r i s persona, quam, ausu s a c r i l e g o , ad p u r u m p u t u m q u e h o m i n e m e x t e n u a n t . Homines huiusmodi Ecclesiae Nos hostibus adscribere, etsi m i r a n t u r ipsi, nemo t a m e n m i r a b i t u r i u r e , qui, m e n t e animi s e p o s i t a c u i u s p e n e s D e u m a r b i t r i u m est, i l l o r u m d o c t r i n a s e t l o q u e n d i a g e n d i q u e r a t i o n e s c o g n o r i t . E n i m v e r o n o n is a v e r i t a t e d i s c e d a t , q u i eos E c c l e s i a e a d v e r s a r i o s q u o v i s alio p e r n i ciosiores h a b e a t . — N a m n o n h i e x t r a E c c l e s i a m , sed i n t r a , u t d i x i m u s , d e illius p e r n i c i e c o n s i l i a a g i t a n t s u a : q u a m o b r e m i n ipsis fere Ecclesiae venis atque in visceribus p e r i c u l u m residet, q n e lo son m e n o s a b i e r t a m e n t e . N o s h a b l a m o s . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , d e u n g r a n n ú m e r o d e c a t ó l i c o s l a i c o s , y lo q u e e s a ú n m á s de llorar, de sacerdotes, que, bajo apariencia de a m o r á la I g l e s i a , c a r e c i e n d o a b s o l u t a m e n t e d e s ó l i d a b a s e t e o l ó g i c a y filosófica, i m p r e g n a d o s , p o r el c o n t r a r i o , h a s t a l a m é d u l a d e l v e n e n o d é l o s e r r o r e s t o m a d o s d e los a d v e r s a r i o s d e l a fe c a t ó l i c a , se e r i g e n , con d e s p r e c i o d e t o d a m o d e s t i a , e n r e n o v a d o r e s d e l a I g l e s i a ; y e n a p r e t a d a s f a l a n g e s d a n a u d a z m e n t e el a s a l t o á t o d o lo q u e h a y d e m á s s a g r a d o e n l a o b r a d e J e s u c r i s t o , s i n r e s p e t a r e n p r o p i a p e r s o n a , q u e r e b a j a n , c o n t e m e r i d a d sacrilega, hasta la simple y p u r a humanidad. E s t o s h o m b r e s p u e d e n a d m i r a r s e de que N o s los c o l o q u e m o s e n t r e los e n e m i g o s d e l a I g l e s i a , P e r o f u e r a d e ellos, n a d i e se admirará con fundamento de que, dejando aparte sus intenciones, c u y o j u i c i o e s t á r e s e r v a d o á D i o s , e x a m i n e m o s s u s d o c t r i n a s , y , c o n s e c u e n t e m e n t e con e l l a s , su m a n e r a de h a b l a r y d e obrar. Seguramente son enemigos de la Iglesia, y al decir q u e n o los h a y p e o r e s , n o se f a l t a á la v e r d a d . E n efecto, n o e s d e s d e el c a m p o e n e m i g o , c o m o y a se h a h e c h o o b s e r v a r , s i n o desde d e n t r o , como t r a m a n su r u i n a ; el peligro está h o y casi e n l a s e n t r a ñ a s m i s m a s y en l a s v e n a s d e l a I g l e s i a ; s u s g o l -

6

ENCÍCLICA

eo seciiriore d a m n o , q u o illi i n t i m i u s E c c l e s i a m n o r u n t . A d d e q u o d s e c u r i m n o n ad r a m o s s u r c u l o s q u e p o n u n t ; sed ad r a d i c e m i p s a m , fidem n i m i r u m fideique fibras a l t i s s i m a s . I o t a a u t e m r a d i c e h a c i m m o r t a l i t a t i s , v i r u s p e r o m n e m a r b o r e m sic p r o p a g a r e p e r g u n t , u t catholicae v e r i t a t i s nulla sit p a r s u n d e manus abstineant, nulla quam corrumpero non elaborent. P o r r o , m i l l e n o c e n d i a r t e s d u m a d h i b e n t , n i h i l illis c a l l i d i u s n i h i l insidiosius: n a m et rationalistam et catholicum promiscué a g u n t , i d q u e a d e o s i m u l a t i s s i m e , u t i n c a u t u m q u e m q u e facile in e r r o r e m p e r t r a h a n t ; c u m q u e t e m e r i t a t e m á x i m e v a l e a n t , u u U u m e s t c o n s e c u t i o n u m g e n u s q u o d h o r r e a n t a u t n o n obfirm a t e s e c u r e q u e o b t r u d a n t A c c e d i t p r a e t e r e a in illis, a p t i s s i m e ad fallendos ánimos, g e n u s vitae c u m m a x i m e actuosum, assid u a ao v e h e m e n s ad o m n e m e r u d i t i o n e s o c o u p a t i o , m o r i b u s p l e r u m q u e a u s t e r i s q u a e s i t a l a u s . D e m u m , q u o d fere m e d i c i n a e fiduciam t o l l i t , d i s c i p l i n i s ipsi suis sic a n i m o s u n t c o m p a r a t i , u t d o m i n a t i o n e m o m n e m s p e r n a n t n u U a q u e r e c i p i a n t fre-

p e s son t a n t o m á s s e g u r o s , c u a n t o q u e s a b e n d o n d e h a y q u e d a r l o s . A ñ a d i d q u e n o es á las r a m a s ó á los b r o t e s d o n d e h i e r e n c o n el h a c h a , sino á la m i s m a r a í z ; es decir, á la fe y á s u s fibras m á s p r o f u n d a s . D e s p u é s , u n a vez c o r t a d a e s t a r a í z d e v i d a i n m o r t a l , se i m p o n e n la t a r e a de h a c e r c i r c u l a r el v i r u s p o r t o d o el á r b o l ; n i n g u n a p a r t e d e la s a n t a fe c a t ó l i c a q u e d a f u e r a d e su a l c a n c e , n i n g u n a q u e ellos n o i n t e n t e n c o r r o m p e r la. Y mientras persiguen por mil caminos su nefasto designio, n a d a h a y t a n i n s i d i o s o y t a n pérfido c o m o su t á c t i c a ; a m a l g a m a n e n si el r a c i o n a l i s t a y el c a t ó l i c o , y lo h a c e n con u n refin a m i e n t o t a l d e h a b i l i d a d , q u e a b u s a n f á c i l m e n t e d e los á n i mos mal prevenidos. P o r otra parte, consumados en malicia, n o h a y c o n s e c u e n c i a q u e los h a g a r e t r o c e d e r , ó m á s b i e n , q u e n o s o s t e n g a n a l t a y r e s u e l t a m e n t e , á lo c u a l se a ñ a d e u n a cosa m u y á p r o p ó s i t o p a r a e n g a ñ a r á las g e n t e s : u n a v i d a t o d a a c t i v i d a d , u n a a s i d u i d a d y u n a r d o r s i n g u l a r e s e n t o d a clase de e s t u d i o s y c o s t u m b r e s d e o r d i n a r i o r e c o m e n d a b l e s p o r su sever i d a d . E n fin, y e s t o p a r e c e q u i t a r t o d a e s p e r a n z a de r e m e d i o ; sus d o c t r i n a s les h a n p e r v e r t i d o d e t a l m a n e r a el a l m a , q u e se han convertido en opuestos á toda autoridad, é impacientes por sacudir todo freno; y basándose en u n a consecuencia falseada, h a c e n t o d o lo p o s i b l e p a r a q u e se a t r i b u y a á p u r o celo p o r l a

Pío X

7

na; et freti mendaci q u a d a m conscientia animi, n i t u n t u r verit a t i s s t u d i o t r i b u e r e quod u n i r e a p s e s u p e r b i a e ac p e r v i c a c i a e tribuendum est.—Equidem speravimus huiusmodi quandoque h o m i n e s a d m e l i o r a r e v o c a r e : q u o in g e n e r e s u a v i t a t e p r i m u m t a m q u a m c u m filiis, t u m v e r o s e v e r i t a t e , d e m u m , q u a n q u a m i n v i t i , a n i m a d v o r s i o n e p u b l i c a usi s u m u s . N o s t i s t a m e n , V e n e r a b i l e s E r a t r e s , q u a m h a e c f e c e r i m u s i n a n i t e r : c e r v i c e m , ad h o r a m d e ñ e x a m , m o x e x t u l e r u n t superbius. l a m si illorum s o l u m m o d o r e s a g e r e t u r , d i s s i m u l a r e f o r s i t a n p o s s e m u s : sed c a t h o l i c i n o m i n i s e c o n t r a s e c u r i t a s a g i t u r . Q u a p r o p t e r silent i u m , quod h a b e r e d i u t i u s p i a c u l u m f o r e t , i n t e r c i p e r e n e c e s s e est; u t p e r s o n a t o s m a l e h o m i n e s , q u a l e s r e a p s e s u n t , u n i v e r s a e Ecclesiae demonstremus. Q u i a v e r o m o d e r n i s t a r u m (sic e n i m i u r e i n v u l g u s a u d i u n t ) callidissimum artificium est, u t d o c t r i n a s suas n o n ordine dig e s t a s p r o p o n a n t a t q u e i n u n u m c o U e c t a s , sed s p a r s a s v e l u t i a t q u e invicem seiunctas, ut n i m i r u m ancipites et quasi vagi v i d e a n t u r , c u m e c o n t r a firmi s i n t et c o n s t a n t e s ; p r a e s t a t . V e v e r d a d lo q u e ú n i c a m e n t e es o b r a d e o b s t i n a c i ó n y o r g u l l o . Y es p ú b l i c o y n o t o r i o q u e N o s h a b í a m o s e s p e r a d o q u e se r e c o n o c i e r a n a l g ú n d í a , y p o r esto h a b í a m o s u s a d o con ellos, p r i m e r o d e d u l z u r a , c o m o con hijos; d e s p u é s , d e s e v e r i d a d ; y p o r ñ n , y b i e n á p e s a r n u e s t r o , de r e p r i m e n d a s p ú b l i c a s . P e r o t o c a n t e á lo p r i m e r o , v o s o t r o s n o i g n o r á i s . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , l a e s t e r i l i d a d de n u e s t r o s e s f u e r z o s , p o r t r a t a r s e de h o m b r e s q u e e n c o r v a n u n m o m e n t o la c a b e z a , p a r a l e v a n t a r l a i n m e d i a t a m e n t e m á s o r g u l l o s a . ¡ A h ! si n o se t r a t a r a m á s q u e de ellos. N o s p o d r í a m o s t a l vez d i s i m u l a r ; p e r o se t r a t a d e la r e l i g i ó n c a t ó l i c a y d e la s e g u r i d a d d e los fieles. B a s t a , p o r lo t a n t o , d e s i l e n c i o , q u e e n a d e l a n t e s e r í a u n c r i m e n . Y"a es t i e m p o d e q u i t a r la m á s c a r a á esos h o m b r e s y d e m o s t r a r l e s á la I g l e s i a u n i v e r s a l t a l e s c o m o s o n . Y c o m o es t á c t i c a de los m o d e r n i s t a s (así se les l l a m a com ú n m e n t e y con m u c h a razón), táctica, en verdad insidiosa, n o e x p o n e r j a m á s sus d o c t r i n a s m e t ó d i c a m e n t e y e n c o n j u n t o , s i n o f r a g m e n t a r l a s d e a l g u n a m a n e r a y e s p a r c i r l a s a q u í y allá, lo q u e se p r e s t a á h a c e r l a s j u z g a r d u d o s a s e i n d e c i s a s , c u a n d o , p o r el c o n t r a r i o , s u s i d e a s son p e r f e c t a m e n t e c o n c r e t a s y consistentes, importa aquí, y ante todo, presentar estas mismas

8

ENCÍCLICA

nerabiles F r a t e s , d o c t r i n a s easdem uno heic conspectu exhibere p r i m u m , n e x u m q u e indicare quo invicem coalescunt, ut deinde e r r o r u m c a u s a s s c r u t e m u r , a c r e m e d i a ad a v e r r u n c a n d a m p e r niciem praescribamus. U t a u t e m in a b s t r u s i o r e r e o r d i n a t i m p r o c e d a m u s , i l l u d a n t e omnia n o t a n d u m est, m o d e r n i s t a r u m qiiemlibet plures agere p e r s o n a s a c v e l u t i i n se c o m m i s c e r e ; p h i l o s o p h u m n i m i r u m , credentem, theologum, liistoricum, criticum, apologetam, inst a u r a t o r e m : quas singulatim omnes distinguere oportet, qui eorum systema rite cognoscere et doctrinarum antecessiones consequutionesque pervidere velit, Iam, ut a philosopho exordiamur, philosophiae religiosae f u n d a m e n t u m i n d o c t r i n a illa m o d e r n i s t a e p o n u n t , q u a m v u l ­ g o agnosticismum v o c a n t . V i h u i u s h u m a n a vatio phaenomenis omnino includitur, rebus videlicet quae a p p a r e n t eaque specie qua a p p a r e n t : e a r u m d e m p r a e t e r g r e d i términos nec ius n e c p o t e s t a t e m h a b e t . Q u a r e n e c a d D e u m se e r i g e r e p o t i s e s t , n e c illius e x i s t e n t i a m , u t u t p e r e a q u a e v i d e n t u r , a g n o s c e r e . H i n c d o c t r i n a s bajo u n sólo a s p e c t o y m o s t r a r el lazo l ó g i c o q u e l a s u n e e n t r e sí. N o s n o s r e s e r v a m o s i n d i c a r d e s p u é s l a s c a u s a s d e los e r r o r e s , y p r e s c r i b i r los r e m e d i o s p a r a c o m b a t i r el m a l . Y p a r a proceder con claridad en u n a m a t e r i a m u y compleja e n v e r d a d , es p r e c i s o s e n t a r p r i m e r o q u e los m o d e r n i s t a s r e u n e n y m e z c l a n , p o r d e c i r l o así, en ellos v a r i o s p e r s o n a j e s , á s a b e r : el filósofo, el c r e y e n t e , el t e ó l o g o , el h i s t o r i a d o r , el c r í ­ tico, el a p o l o g i s t a y el r e f o r m a d o r ; p e r s o n a j e s q u e i m p o r t a s e p a r a r si se q u i e r e e s t u d i a r á fondo su s i s t e m a y d a r s e c u e n t a d e los p r i n c i p i o s , así c o m o d e l a s c o n s e c u e n c i a s d e sus d o c ­ trinas. Y p a r a c o m e n z a r p o r el filósofo, los m o d e r n i s t a s p o n e n c o m o b a s e d e sii filosofía r e l i g i o s a l a d o c t r i n a l l a m a d a c o m ú n m e n t e agnosticismo. L a r a z ó n h u m a n a , encerrada r i g u r o s a m e n t e en el c í r c u l o de los f e n ó m e n o s , es decir, d e l a s cosas q u e a p a r e c e n , y t a l e s p r e c i s a m e n t e c o m o a p a r e c e n , n o t i e n e l a f a c u l t a d n i el d e r e c h o d e f r a n q u e a r los l í m i t e s ; n o e s , p o r lo t a n t o , c a p a z d e e l e v a r s e h a s t a D i o s , n i a u n p a r a c o n o c e r p o r m e d i o d e l a s cria­ t u r a s su e x i s t e n c i a ; t a l es e s t a d o c t r i n a . D e d o n d e ellos infie­ r e n dos c o s a s : q u e D i o s n o es e n m a n e r a a l g u n a o b j e t o d i r e c t o d e c i e n c i a ; q u e D i o s n o es e n m a n e r a a l g u n a u n p e r s o n a j e h i s -

Pío X

li

i n f e r t u r , D e u m s c i e n t i a e o b i e c t u m d i r e c t o n u l l a t e n u s esse posse; ad h i s t o r i a m v e r o quod a t t i n e t , D e u m s u b i e c t u m h i s t o r i c u m m i n i m e c e n s e n d u m e s s e . — H i s a u t e m positis, quid d e naturali theologia, quid de motivis credibilitatis, q u i d d e externa revelatione fiat, facile q u i s q u e p e r s p i c i e t . E a n e m p e m o d e r n i s t a e p e n i t u s e m e d i o t o U u n t , e t ad intellectualismum amand a n t ; r i d e n d u m , i n q u i u n t , s y s t e m a ac i a m d i u e m o r t u u m . Ñ e q u e illos ])lane r e t i n e t quod e i u s m o d i e r r o r u m p o r t e n t a a p e r tissime d a m n a r i t E c c l e s i a : s i q u i d e m V a t i c a n a S y n o d u s sic s a n c i e b a t : Si quis dixerit Deum unum et verum, Creatorem et Dominum nostrum, per ea quae facta sunt, naturali rationis humanae lumine certo cognosci non posse, anatfiema sit '; i t e m q u e : Si quis dixerit fieri non posse, aut non expediré, ut per revelationen divinam homo de Deo cultuque ei exhibendo edoceatur, anathema sit ^ ; ac d e m u m : Si quis dixerit revelationem divinam externis signis credibilem fieri non posse ideoque sola interna cuiusque experientia aut inspiratione pricata homines ad fidem moveri deberé, anathema sit Qua vero r a t i o n e e x ag-

t ó r i c o . ¿ A q u é q u e d a n r e d u c i d o s d e s p u é s d e esto la teología natural, los motivos de credibilidad y d e l a revelación exterior? F á c i l es c o m p r e n d e r l o . L o s s u p r i m e n p u r a y s i m p l e m e n t e , y los e n c o m i e n d a n al intelectualismo, s i s t e m a , dicen ellos, q u e h a c e s o n r e í r d e c o m p a s i ó n y desde h a c e l a r g o t i e m p o p e r d i do. N a d a les d e t i e n e , n i a u n las c o n d e n a c i o n e s con q u e la I g l e sia h a c a s t i g a d o estos m o n s t r u o s o s e r r o r e s ; p o r q u e el Concilio del V a t i c a n o d e c r e t ó lo s i g u i e n t e : Si alguno dijere que la luz natural de la humana razón es incapaz para conocer con seguridad, por medio de las cosas creadas, al único y verdadero Dios, nuestro Creador y Maestro, sea anatematizado ^ Y adem á s : Si alguno dijere qae no se puede hacer ó que no es admisible que el hombre sea instruido por revelación divina del culto que hay qne dar á Dios, sea anatematizado ^. Y e n fin: Si alguno dijere que la revelación divina no puede hacerse creíble por signos exteriores, y que sólo por la experiencia individual ó por la inspiración privada son los hombres movidos á la fe, sea anatematizado A h o r a b i e n ; ¿cómo l o s m o d e r n i s t a s p a s a n
1 De Itevel. can. I. 2 Ibid can. II. 3 De Fide c a n . I I I .

10

ENOfCUOA

nosticismo, qui solum esfc in i g n o r a t i o n e , ad atheismmn scientifioum a t q u e historicum m o d e r n i s t a e t r a ü s e a n t , qui c o n t r a t o t u s est in inficiatione positus: quo idcirco r a t i o c i n a t i o n i s i u r e , ex eo quod i g n o r e t u r u t r u m h u m a n a r u m g e n t i u m h i s t o r i a e i n t e r v e n e r i t D e u s n e c n e , fiat g r e s s u s ad e a m d e m h i s t o r i a m neglecto omnino Deo e x p l i c a n d a m , ac si r e a p s e n o n i n t e r v e n e r i t ; novit p l a ñ e qui possit. I d t a m e n r a t u m ipsis fixumque est, a t h e a m d e b e r é esse scientiam i t e m q u e h i s t o r i a m ; in q u a r u m finibus n o n nisi phaenomenis possit esse locus, e x t u r b a t o p e n i t u s Deo e t q u i d q u i d d i v i n u m est.—Qua e x d o c t r i n a a b s u r dissima quid de s a n c t i s s i m a C h r i s t i p e r s o n a , quid de Ipsius vitae m o r t i s q u e m y s t e r i i s , quid p a r i t e r de a n a s t a s i deque in caelum ascensu t e n e n d u m sit, mox p l a ñ e v i d e b i m u s . H i c t a m e n agnosticitmus, in disciplina m o d e r n i s t a r u m , n o n nisi u t p a r s n e g a n s h a b e n d a est: positiva, u t a i u n t , i n immanentia vitali c o n s t i t u i t u r . H a r u m n e m p e ad a l i a m ex a l t e r a sio p r o c e d u n t . — E e l i g i o , sive ea n a t u r a l i s est sive s u p r a n a t u r a m , ceu quodlibet f a c t u m , e x p l i c a t i o n e m aliquam a d m i t t a t o p o r t e t . del agnosticismo, que no es, después de todo, sino i g n o r a n c i a supina, al ateísmo científico ó histórico, en el cual, por el cont r a r i o , c o n s t i t u y e la n e g a c i ó n todo el carácter? Si i g n o r a n que Dios h a i n t e r v e n i d o en la historia del g é n e r o h u m a n o , ¿por qué artificio de r a z ó n vienen á explicar esta m i s m a historia a b s o l u t a m e n t e fuera de Dios, considerado como no h a b i e n d o tenido en ella p a r t e efectiva? Compréndalo q u i e n p u e d a . L o que es siempre p a r a ellos cosa p e r f e c t a m e n t e e n t e n dida y a c o r d a d a , es que la ciencia debe ser o t r a , i g u a l m e n t e que la h i s t o r i a ; no h a y l u g a r en el campo de la u n a , como en el de la o t r a , sino p a r a los fenómenos; Dios y lo divino son dest e r r a d o s de allí. ¿Qué consecuencias se d e s p r e n d e n de doctrina t a n a b s u r d a con relación á la s a g r a d a persona del Salvador, á los misterios de su vida y de su m u e r t e , á su E e s u r r e c c i ó n y á su Ascensión gloriosa? E s lo que v e r e m o s bien p r o n t o . P e r o este agnosticismo, e n la d o c t r i n a de los m o d e r n i s t a s , no es sino la p a r t e n e g a t i v a ; la positiva consiste en lo que l l a m a n inmanencia vital. P a s a n de u n a á o t r a de la m a n e r a s i g u i e n t e : N a t u r a l ó s o b r e n a t u r a l la r e l i g i ó n , como cualquiera hecho, a l g u n a explicación necesita. P e r o r e p u d i a d a la teología n a t u ral, c e r r a d o el paso á la revelación al r e c h a z a r los motivos d e

Pío

X

11

E x p l i c a t i o a u t e m , n a t u r a l i t h e o l o g i a d e l e t a a d i t u q u e ad r e v e l a t i o n e m ob r e i e c t a c r e d i b i l i t a t i s a r g u m e n t a i n t e r c l u s o , i m m o etiam revelatione qualibet externa penitus sublata, extra hom i n e m i n q u i r i t u r f r u s t r a . E s t i g i t u r i n ipso h o m i n e q u a e r e n d a : e t q u o n i a m r e l i g i o v i t a e q u a e d a m est f o r m a , in v i t a o m n i n o h o m i n i s r e p e r i e n d a e-t. E x hoc immanentiae religiosae princip i u m a s s e r i t u r . V i t a l i s p o r r o c u i u s c u m q u e p h a e n o m e n i , cuiusm o d i r e l i g i o n e m esse i a m d i c t u m est, p r i m a v e l u t i m o t i o e x i n d i g e n t i a q u a p i a m seu i m p u l s i o n e est r e p e t e n d a : p r i m o r d i a v e r o , si d e v i t a p r e s s i u s l o q u a m u r , p o n e n d a s u n t i n m o t u quod a m cordis, q u i sensus d i c i t u r . E a m ob r e m , c u m r e l i g i o n i s o b i e c t u m sit D e u s , c o n c l u d e n d u m o m n i n o est, fidem, q u a e init i u m est ac f u n d a m e n t u m cuiusvis religionis, in sensu q u o d a m i n t i m o collocari d e b e r é , q u i e x i n d i g e n t i a d i v i n e o r i a t u r . H a e c p o r r o d i v i n i i n d i g e n t i a , q u i a n o n n i s i c e r t i s a p t i s q u e in comp l e x i b u s s e n t i t u r , p e r t i n e r e ad c o n s c i e n t i a e a m b i t u m ex se n o n p o t e s t ; l a t e t a u t e m p r i m o infra c o n s c i e n t i a m , seu, u t m u t u a t o v o c a b u l o a m o d e r n a p h i l o s o p h i a l o q u u n t u r , in suhconscientia, u b i e t i a m illius r a d i x occulta m a n e t a t q u e i n d e p r e h e n s a . — P e t e t quis forsan, h a e c d i v i n i i n d i g e n t i a , q u a m h o m o

credibilidad, y aun más, enteramente abolida toda revelación e x t e r n a , e s t a explicación e n v a n o se b u s c a fuera del h o m b r e . H a y , pues, que b u s c a r l a en el h o m b r e m i s m o ; y como la r e l i g i ó n es u n a f o r m a d e vida, e n l a v i d a del h o m b r e se e n c u e n t r a . D e a q u í el p r i n c i p i o de la inmanencia religiosa. Mas todo f e n ó m e n o v i t a l — y t a l es la r e l i g i ó n s e g ú n se h a dicho — t i e n e p o r p r i m e r e s t i m u l a n t e u n a n e c e s i d a d ó i m p u l s o , q u e se s u p o n e en ese m o v i m i e n t o del c o r a z ó n l l a m a d o s e n t i m i e n t o . D e a q u í , p u e s t o q u e el objeto de la r e l i g i ó n es Dios, se ded u c e q u e la fe, p r i n c i p i o y f u n d a m e n t o de t o d a r e l i g i ó n , radica e n u n c i e r t o s e n t i m i e n t o í n t i m o , e n g e n d r a d o p o r la necesidad de lo d i v i n o . M a s e s t a necesidad, q u e n o se manifiesta sino en c i e r t a s c i r c u n s t a n c i a s d e t e r m i n a d a s y f a v o r a b l e s , n o es del d o m i n i o d e l a c o n c i e n c i a ; p r i m e r a m e n t e l a t e debajo d e la conciencia, ó como dicen con p a l a b r a t o m a d a de la filosofía m o d e r n a , e n la suhconciencia, d o n d e está oculta é inaccesible al e s p í r i t u la r a í z d e a q u e l l a n e c e s i d a d . ¿Se q u i e r e s a b e r a h o r a de qué m a n e r a esta n e c e s i d a d d e lo divino, q u e el h o m b r e en sí m i s m o p e r c i b e , se t r a n s f o r m a final-

12

ENCÍCLICA

i n se i p s e p e r c i p i a t , q u o d e m u m p a c t o in r e l i g i o n e m e v a d a t . A d h a e c m o d e r n i s t a e : S c i e n t i a a t q u e h i s t o r i a , i n q u i u n t , duplici i n c l u d u n t u r t e r m i n o ; a l t e r o e x t e r n o , a s p e c t a b i l i n i m i r u m mundo, altero interno, qui est conscientia. A l t e r u t r u m ubi attigerint, ultra quo procedant non habent: hos enim praeter fines a d e s t incognoscibile. C o r a m hoc incognoscibili, sive illud s i t e x t r a h o m i n e m u l t r a q u e a s p e c t a b i i e m n a t u r a m r e r u m , sive i n t u s in subconscientia l a t e a t , i n d i g e n t i a d i v i n i in a n i m o ad r e l i g i o n e m p r o n o , n u l l o , s e c u n d u m fideismi scita, p r a e v e r t e n t e m e n t í s iudicio, p e c u l i a r e m q u e m d a m c o m m o v e t fensum: hic v e r o d i v i n a m i p s a m realitaíem, tum t a m q u a m obiectum tum t a m q u a m sui c a u s s a m i n t i m a m , in se i m p l i c a t a m h a b e t a t q u e hominem quodammodo cum Deo coniungit. E s t porro hic sensus q u e m m o d e r n i s t a e fidei n o m i n e a p p e l l a n t , e s t q u e illis religionis initium. Sed n o n h i c p h i l o s o p h a n d i , s e u r e c t i u s d e l i r a n d i , finis. I n e i u s m o d i e n i m sensu m o d e r n i s t a e n o n fidem t a n t u m r e p e r i u n t ; sed, c u m fide i n q u e i p s a fide, p r o u t i l l a m i n t e l l i g u n t , revela tioni locum esse a f f i r m a n t . E n i m v e r o ecquid a m p l i u s ad r e v e l a t i o n e m quis p o s t u l e t ? A n n o n r e v e l a t i o n e m d í c e m u s , a u t m e n t e en religión? R e s p o n d e n los m o d e r n i s t a s : L a ciencia y l a h i s t o r i a t i e n e n dos l í m i t e s : u n o e x t e r n o , el m u n d o visible; o t r o i n t e r n o , que es la conciencia. E n l l e g a n d o á ellos, es imposible p a s a r a d e l a n t e ; m á s allá de esos l í m i t e s e s t á lo incognoscible. A n t e este incognoscible, o r a esté f u e r a del h o m b r e y m á s allá de la n a t u r a l e z a visible de las cosas, o r a d e n t r o del h o m b r e , en la subconciencia, la n e c e s i d a d de lo divino suscita u n s e n t i m i e n t o p e c u l i a r en el á n i m o fácil á la r e l i g i ó n , sin p r e juicio a l g u n o de la m e n t e , s e g ú n las opiniones del fideísmo; s e n t i m i e n t o q u e lleva e n sí e n v u e l t a la r e a l i d a d divina, y a como o b j e t o , y a como causa í n t i m a de sí m i s m o , y en c i e r t o m o d o u n e al h o m b r e con D i o s . T a l es la fe y el p r i n c i p i o de la r e l i g i ó n p a r a los m o d e r n i s t a s . P e r o n o p a r a a q u í e s t e m o d o d e filosofar ó, m á s b i e n , de del i r a r . E n este m i s m o s e n t i m i e n t o n o sólo e n c u e n t r a n la fe los m o d e r n i s t a s , sino t a m b i é n con la fe y e n la m i s m a fe, t a l como ellos la e n t i e n d e n , la revelación. P u e s ¿qué m á s p u e d e p e d i r s e p a r a la revelación? ¿Por v e n t u r a no llamaremos revelación, ó á lo m e n o s p r i n c i p i o de r e v e l a c i ó n , á ese s e n t i m i e n t o religioso

Pío

X

13

s a l t e m r e v e l a t i o n i s e x o r d i u m , sensum illum religiosum in c o n s c i e n t i a a p p a r e n t e m ; q u i n e t D e u m i p s u m , etsi confusius, sese, i n eodem religioso sensu, a u i m i s m a n i f e s t a n t e m ? S u b d u n t v e r o : c u m fidei D e u s o b i e c t u m sit a e q u e e t c a u s a , r e v e l a t i o illa et de D e o p a r i t e r e t a D e o est; h a b e t D e u m videlicet r e v e l a n t e m s i m u l ac r e v e l a t u m . H i ñ o a u t e m , V e n e r a b i l e s F r a t r e s , affirmatio illa m o d e r n i s t a r u m p e r a b s u r d a , q u a religio q u a o l i b e t , p r o d i v e r s o a d s p e c t u , n a t u r a l i s u n a ac s u p e r n a t u r a l i s d i c e n d a est. H i n c c o n s c i e n t i a e ac r e v e l a t i o n i s p r o m i s c u a significatio. H i ñ o lex, q u a conscientia religiosa ut regula univ e r s a l i s t r a d i t u r , c u m r e v e l a t i o n e p e n i t u s a e q u a n d a , cui s u besse o m n e s o p o r t e a t , s u p r e m a m e t i a m i n Ecclesia p o t e s t a t e m , sive h a e c doceat sive de s a c r i s d i s c i p l i n a v e s t a t u a t . A t t a m e n i n t o t o h o c p r o c e s s u , u n d e , ex m o d e r n i s t a r u m sent e n t i a , fides ac r e v e l a t i o p r o d e u n t , u n u m est m a g n o p e r e a t t e n d e n d u m , n o n e x i g u i q u i d e m m o m e n t i ob c o n s e q u u t i o n e s h i s t o r i c o - c r i t i c a s , q u a s i n d e illi e r u u n t . — N a m Incognoscibile, de q u o l o q u u n t u r , n o n se fidei s i s t i t u t n u d u m q u i d a u t s i n g u l a r e : sed c o n t r a in p h a e n o m e n o aliquo a r e t e i n h a e r e n s , q u o d , q u a m -

q u e a p a r e c e e n la conciencia, y á D i o s m i s m o , q u e , a u n q u e c o n f u s a m e n t e t o d a v í a , en ese s e n t i m i e n t o religioso se m a n i fiesta á las almas? Y a ñ a d e n q u e s i e n d o Dios i g u a l m e n t e objeto y causa de la fe, a q u e l l a r e v e l a c i ó n es á u n t i e m p o d e Dios y p o r D i o s ; es decir, t i e n e s i m u l t á n e a m e n t e á D i o s r e v e l a n t e y revelado. De aquí. Venerables Hermanos, aquella absurdísima afirmación de los m o d e r n i s t a s , s e g ú n la cual t o d a r e l i g i ó n es á l a vez n a t u r a l y s o b r e n a t u r a l , s e g ú n se m i r e . D e a q u í la s i g n i ficación a m b i g u a d e conciencia y r e v e l a c i ó n ; de a q u í la ley q u e e r i g e á la conciencia religiosa en r e g l a u n i v e r s a l , i g u a l e n t e r a m e n t e á la r e v e l a c i ó n , y á la c u a l h a de s o m e t e r s e t o d o , h a s t a l a s u p r e m a a u t o r i d a d de la I g l e s i a , o r a e n s e ñ e , o r a disp o n g a e n lo r e l a t i v o al c u l t o y á la d i s c i p l i n a . P e r o e n todo e s t e p r o c e s o , del c u a l en s e n t i r de los m o d e r n i s t a s n a c e n la fe y l a r e v e l a c i ó n , h a y q u e p a r a r la a t e n c i ó n p r i n c i p a l m e n t e en u n p u n t o de n o leve i m p o r t a n c i a , p o r las consecuencias h i s t ó r i c o c r í t i c a s q u e de él d e d u c e n . Que lo Incognoscible, de q u e ellos h a b l a n , n o se p r e s e n t a á la fe d e s n u d o y solo, sino e s t r e c h a m e n t e u n i d o á u n f e n ó m e n o c u a l q u i e r a , q u e a u n q u e p e r t e n e z c a al d o m i n i o de la ciencia ó de la h i s t o r i a , e n

14

ENCÍCLICA

v i s ad c a m p u m s c i e n t i a e a u t h i s t o r i a e p e r t i n e t , r a t i o n e t a m e n a l i q u a p r a e t e r g r e d i t u r ; sive hoc p h a e n o m e n o n s i t f a c t u m aliq u o d n a t u r a e , a r c a n i q u i d p i a m i n se c o n t i n e n s , sive sit quivis u n u s ex h o m i n i b u s , c u i u s i n g e n i u m a c t a v e r b a c u m o r d i n a r i i s h i s t o r i a e l e g i b u s c o m p o n i h a u d posse v i d e n t u r . T u m vero fides, a b Incognoscibile allecta quod c u m p h a e n o m e n o i u n g i t u r , t o t u m i p s u m p h a e n o m e n o n c o m p l e c t i t u r ac sua v i t a q u o d a i a m o d o p e r m e a t . E x hoc a u t e m dúo c o n s e q u u n t u r . P r i m u m , q u a e d a m p h a e n o m e n i transfiguratio, p e r e l a t i o n e m scilicet sup r a veras illius c o n d i t i o n e s , q u a a p t i o r fiat m a t e r i a ad i n d u e n d a m d i v i n i f o r m a m , q u a m fides est i n d u c t u r a . S e c u n d u m , p h a e n o m e n i eiusdem a l i q u a p i a m , sic v o c a r e liceat, defíguratio inde n a t a , quod fides illi, loci t e m p o r i s q u e a d i u n c t i s e x e m p t o , t r i b u i t q u a e r e a p s o n o n h a b e t : quod u s u v e n i t p r a e c i p u e , q u u m de p h a e n o m e n i s a g i t u r e x a c t i t e m p o r i s , e o q u e a m p l i u s quo s u n t v e t u s t i o r a . E x g e m i n o hoo c a p i t e b i n o s i t e r u m m o d e r n i s t a e e r u u n t c a ñ o n e s ; qui, a l t e r i a d d i t i i a m e x a g n o s t i c i s m o h a b i t o , critices h i s t o r i c a e f u n d a m e n t a c o n s t i t u u n t . E x e m p l o r e s i l l u s t r a b i t u r ; s i t q u e illud e C h r i s t i p e r s o n a p e t i t u m . I n p e r s o n a

c i e r t a m a n e r a t r a s p a s a sus t é r m i n o s , y a este f e n ó m e n o sea alg ú n h e c h o de la n a t u r a l e z a , con a l g o d e a r c a n o y desconocido; y a sea u n h o m b r e cuyo i n g e n i o , cuyos a c t o s , c u y a s p a l a b r a s no p a r e z c a n c o m p a g i n a r s e con las leyes o r d i n a r i a s de la h i s t o r i a . E n t o n c e s la fe, a t r a í d a p o r l o Incognoscible q u e con el fenómeno se u n e , a b r a z a todo e n t e r o el fenómeno m i s m o y de c i e r t a m a n e r a lo p e n e t r a y lo a m p a r a en su vida. D o s consec u e n c i a s se d e d u c e n de esto. L a p r i m e r a es c i e r t a transfiguración del f e n ó m e n o p o r u n a especie de elevación ó ascenso sob r e sus p r o p i a s condiciones, por la que se c o n v i e r t e en m a t e r i a c a p a z de r e c i b i r la f o r m a d e lo d i v i n o , q u e la fe h a de i n d u c i r l e . L a s e g u n d a , u n a c i e r t a desfiguración, por decirlo así, del f e n ó m e n o m i s m o , n a c i d a de q u e la fe le a t r i b u y e lo que en r e a lidad no t i e n e , s e p a r a d o de sus c i r c u n s t a n c i a s d e l u g a r y t i e m p o ; lo c u a l a c o n t e c e p r i n c i p a l m e n t e c u a n d o se t r a t a d e h e c h o s antiguos, y tanto más cuanto más remotos. D e estos dos e x t r e m o s d e d u c e n los m o d e r n i s t a s qne, j u n t a s con o t r a y a d e d u c i d a del a g n o s t i c i s m o , los f u n d a m e n t o s de la c r í t i c a h i s t ó r i c a . I l u s t r a r á n n ejemplo t o m a d o de la p e r s o n a de Cristo. E n la dos r e g l a s , constituyen la c u e s t i ó n p e r s o n a de

PÍO

X

15

Christi, aiunt, scientia atque historia nil praeter hominem o f f e n d u n t . E r g o , vi p r i m i c a n o n i s e x a g n o s t i c i s m o d e d u c t i , ex eius h i s t o r i a q u i d q u i d d i v i n u m r e d o l e t d e l e n d u r n est. P o r r o , v i a l t e r i u s c a n o n i s , C h r i s t i p e r s o n a h i s t ó r i c a transfigúrala est a fide: e r g o s u b d u c e n d u m a b ea q u i d q u i d i p s a m e v e h i t s u p r a c o n d i t i o n e s h i s t ó r i c a s . D e m u m , vi t e r t i i c a n o n i s , e a d e m p e r s o n a C h r i s t i a fide defigurata est: e r g o r e m o v e n d a s u n t a b illa sermones, acta; quidquid, uno verbo, ingenio, statui, educat i o n i e i u s , loco a c t e m p o r i q u i b u s vixit, m i n i m e r e s p o n d e t . — M e a equidem ratiocinandi ratio: sed haec m o d e r n i s t a r u m critico.
Beligiosus i g i t u r sensus, q u i p e r vitaiem immanentiam e la-

t e b r i s suiconscientiae e r u m p i t , g e r m e n est t o t i u s r e l i g i o n i s a c ratio pariter omnium, quae in religione quavis fuere aut sunt futura E u d i s quidem initio ác fere informis eiusmodi sensus, p a u U a t i m a t q u e influxu a r c a n i illius p r i n c i p i i u n d e o r t u m h a buit, adolevit una cum progressu h u m a n a e vitae, cuius, u t d i x i m u s , q u a e d a m est f o r m a . H a b e m u s i g i t u r r e l i g i o n i s c u i u s -

C r i s t o , d i c e n , l a c i e n c i a y la h i s t o r i a n a d a e n c u e n t r a n fuera del h o m b r e . L u e g o , e n v i r t u d d e la p r i m e r a r e g l a d e r i v a d a del a g n o s t i c i s m o , d e b e b o r r a r s e e n su h i s t o r i a t o d o lo q u e sea d i v i n o . M a s e n v i r t u d d e l a s e g u n d a r e g l a , la p e r s o n a h i s t ó r i c a d e C r i s t o h a sido transfigurada p o r la fe; h a y , p u e s , q u e d e s p o j a r l a de t o d o lo q u e la e l e v a s o b r e l a s c o n d i c i o n e s h i s t ó r i c a s . F i n a l m e n t e , e n v i r t u d d e la t e r c e r a r e g l a , la m i s m a p e r s o n a d e C r i s t o h a sido p o r l a fe desfigurada; luego deben separarse de ella los d i s c u r s o s , los h e c h o s , e n u n a p a l a b r a , t o d o lo q u e á s u c a r á c t e r , e s t a d o , e d u c a c i ó n , l u g a r y t i e m p o en q u e v i v i ó n o cor r e s p o n d e . E x t r a ñ a m a n e r a d e d i s c u r r i r ; p e r o e s t a es la c r í t i c a d e los m o d e r n i s t a s .
Y así, el sentimiento religioso que por l a inmanencia vital

b r o t a del f o n d o de la suhconciencia, es el g e r m e n d e t o d a r e l i g i ó n y t a m b i é n l a r a z ó n d e t o d a s l a s cosas q u e e n c u a l q u i e r a r e l i g i ó n f u e r o n ó h a n d e ser. R u d o y casi i n f o r m e e n s u o r i g e n e s t e sentimiento, p o c o á p o c o , bajo el influjo del s e c r e t o p r i n cipio de que procede, va perfeccionándose á medida que p r o g r e s a l a v i d a , de q u e e s , c o m o d i j i m o s , c i e r t a f o r m a . Y y a t e n e m o s el o r i g e n d e c u a l q u i e r a r e l i g i ó n , a u n q u e sea s o b r e n a t u -

16

ENCÍOLIOA

libet, etsi supernaturalis, originein: sunt n e m p e illae religiosi sensus merae explicationes. Nec quis catholicam exceptam putet; immo vero coeteris omnino p a r e m : n a m ea in conscientia C h r i s t i , e l e c t i s s i m a e n a t u r a e v i r i , c u i u s m o d i n e m o u n u s fuit n e c e r i t , vitalis p r o c e s s u immanentiae, non aliter, nata est.— S t u p e n t p r e f e c t o , q u i h a e c a u d i a n t , t a n t a m ad a s s e r e n d u m audaciam, tamtum sacrilegium! Attamen, Venerabiles Frat r e s , n o n h a e c s u n t solum ab incredulis effutita t e m e r é . Catholici homines, immovero e sacerdotibus plures, haec p a l a m e d i s s e r u n t ; t a l i b u s q u e d e l i r a m e n t i s E c c l e s i a m se i n s t a u r a t u r o s i a c t a n t ! N o n h e i c i a m de v e t e r i e r r o r e a g i t u r , q u o n a t u r a e h u m a n a e s u p e r n a t u r a l i s o r d i n i s v e l u t i itis t r i b u e b a t u r . L o n g i u s a d m o d u m processum est: u t n e m p e sanctissima religio nostra, i n h o m i n e C h r i s t o a e q u e a c i n n o b i s , a n a t u r a , e x se s u a q u e s p o n t e , e d i t a a f f i r m e t u r . H o c a u t e m n i l p r e f e c t o a p t i u s ad omnom supernaturalem ordinem abolendum. Quare a Vaticana S y n o d o i u r e s u m m o s a n c i t u m f u i t : Si quis dixerit, hominem
ad cognitionem tus evehi et perfectionem sed ex seipso quae ad naturalem omnis superet, veri et diviniboni non posse, tándem

ral, á saber: la simple evolución del sentimiento religioso. Nadie crea exceptuada la religión católica, sino e n t e r a m e n t e i g u a l á l a s d e m á s , n a c i d a , c o m e l a s o t r a s , s e g ú n el p r o c e s o de la inmanencia vital, e n la c o n c i e n c i a d e C r i s t o , h o m b r e de n a turaleza perfectísima como no h u b o ni h a b r á otro semejante. ¡ T a m a ñ a a u d a c i a , t a n t o s a c r i l e g i o , p o n e n e s p a n t o e n q u i e n los o y e ! S i n e m b a r g o , V e n e r a b l e s H e r m a n o s , n o es e s t e u n l e n g u a j e t e m e r a r i a m e n t e u s a d o de solos i n c r é d u l o s . H o m b r e s c a t ó l i c o s , y a u n m u c h o s s a c e r d o t e s , así d i s c u r r i e r o n p ú b l i c a m e n t e , é i n t e n t a n reformar á la Iglesia con estos delirios. N o se t r a t a y a d e a q u e l a n t i g u o e r r o r q u e a t r i b u í a á la n a t u raleza h u m a n a come u n derecho al orden s o b r e n a t u r a l . A h o r a se v a m á s lejos, se l l e g a á a f i r m a r q u e n u e s t r a r e l i g i ó n s a n t í s i m a n a c i ó e n el h o m b r e C r i s t o , lo m i s m o q u e e n n o s o t r o s , como fruto e s p o n t á n e o de la n a t u r a l e z a misma. N a d a más á p r o p ó s i t o p a r a d e s t r u i r el o r d e n s o b r e n a t u r a l . Y así c o n m u c h a r a z ó n definió el Concilio V a t i c a n o : Si alguno dijere que el hombre no puede ción superior ser elevado por Dios á un conocimiento sino que puede y perfecpor sí á su naturaleza; y debe

PÍO

X

17 posse et deberé, anat-

possessionem hema sit ^

iugi

profectu

pertingere

Hucusque t a m e n , Venerabiles F r a t r e s , nullum dari vidim u s i n t e l l e c t u i l o c u m . H a b e t a u t e m e t i p s e , ex m o d e r n i s t a r u m d o c t r i n a , suas in a c t u fidei p a r t e s . Quo dein p a c t o , a d v e r t i s s e p r a e s t a t . — I n sensu illo, i n q u i u n t , q u e m s a e p i u s n o m i n a v i m u s , q u o n i a m sensus est n o n c o g n i t i o , D e u s q u i d e m se h o m i n i sist i t ; v e r u m confuso a d e o ao p e r m i x t e , u t á s u b i e c t o c r e d e n t e v i x a u t m i n i m e d i s t i n g u a t u r . Necesse i g i t u r est aliquo euradem sensum collustrari lumine, ut Deus inde omnino exiliat ac s e c e r n a t u r . I d n e m p e ad i n t e l l e c t u m p e r t i n e t , cuius e s t cog i t a r e et a n a l y s i m i n s t i t u e r e ; p e r q u e m h o m o v i t a l i a p h a e n o m e n a in se e x s u r g e n t i a in species p r i m u m t r a d u c i t , t u m a u t e m v e r b i s significat. H i n c v u l g a t a m o d e r n i s t a r u m e n u n c i a t l o : d e b e r é r e l i g i o s u m h o m i n e m fidem s u a m cogitare.—Mens ergo, illi sensui a d v e n i e n s , in e u m d e n se inflectit, i n q u e eo e l a b o r a t p i c t o r i s i n s t a r , qui o b s o l e t a m t a b u l a e c u i u s d a m d i a g r a p h e n

mismo toda

con perpetuo verdad

progreso

alcanzar sea anatema

finalmente ^

la posesión

de

y de todo bien,

P e r o h a s t a a q u í . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , no h e m o s visto l u g a r a l g u n o s e ñ a l a d o á la acción del e n t e n d i m i e n t o . S i n e m b a r g o , t i e n e t a m b i é n p a r t e en el acto de la fe s e g ú n la d o c t r i n a de los m o d e r n i s t a s . Y vamos á d e c i r e n q u é m a n e r a : E n aquel sentimiento, q u e m u c h a s veces h e m o s n o m b r a d o , como es s e n t i m i e n t o y no c o n o c i m i e n t o . Dios c i e r t a m e n t e se p r e s e n t a al homb r e ; p e r o t a n c o n f u s a m e n t e q u e , ó no lo ve, ó a p e n a s le disting u e el sujeto c r e y e n t e . N e c e s a r i a es, p u e s , a l g u n a luz q u e i l u m i n e el s e n t i m i e n t o m i s m o , p a r a q u e en él se d e s c u b r a á D i o s c l a r a m e n t e y se dist i n g a . E s t o i n c u m b e al e n t e n d i m i e n t o , de q u i e n es el p e n s a r y a n a l i z a r , y p o r m e d i o del c u a l el h o m b r e t r a n s f o r m a , p r i m e r o e n r e p r e s e n t a c i o n e s m e n t a l e s , y l u e g o significa con p a l a b r a s , los f e n ó m e n o s v i t a l e s q u e s u r g e n e n sí m i s m o . D e a q u í el dicho v u l g a r de los m o d e r n i s t a s : q u e d e b e el h o m b r e religioso pensar su fe. E l e n t e n d i m i e n t o , p u e s , s o b r e v i e n e al s e n t i m i e n t o , y e n él se r e c o g e , o b r a n d o e n él á m a n e r a de p i n t o r que i l u m i n a y r e a 1 De Revel. c a n . I I I . ASO V . — T o n o I V . 2

18

ENCÍCLICA

collustrefc u t n i t i d i u s efferat: sic e n i m f e r e q u i d a m m o d e r n i s t a r u m doctor rem explicat. I n eiusmodi autem negotio mens d u p l i c i t e r o p e r a t u r : p r i m u m , n a t u r a l i a c t u et s p o n t a n e o , redd i t q u e r o m s e n t e n t i a q u a d a m simplici a c v u l g a r i ; s e c u n d o v e r o reflexe ac p e n i t i u s , vel, u t a i u n t , cogitationem elaborando, eloq u i t u r q u e c o g i t a t a secundariis sententiis, derivatis quidem a p r i m a illa simplici, l i m a t i o r i b u s t a m e n a c d i s t i n c t i o r i b u s . Q u a e secundariae s e n t e n t i a e , si d e m u m a s u p r e m o E c c l e s i a e magisterio sancitae fuerint, constituent dogma. Sio i g i t u r i n m o d e r n i s t a r u m d o c t r i n a v e n t u r a e s t ad c a p u t q u o d d a m p r a e c i p u u m , videlicet a d o r i g i n e m d o g m a t i s a t q u e ad i p s a m d o g m a t i s n a t u r a m . O r i g i n e m e n i m d o g m a t i s p o n u n t q u i d e m i n p r i m i g e n i i s illis f o r m u l i s s i m p l i c i b u s , q u a e , q u o d a m s u b r e s p e c t u , n e c e s s a r i a e s u n t fidei; n a m r e v e l a t i o , u t r e a p s e s i t , m a n i f e s t a r a D e i n o t i t i a m in c o n s c i e n t i a r e q u i r i t . I p s u m t a m e n d o g m a secundariis p r o p r i e c o n t i n e r i formulis affirmare videntur.—Eius porro ut assequamur naturara, ante omnia inq u i r e n d u m e s t , q u a e n a m i n t e r c e d a t r e l a t i o inter formulas reli-

v i v a el diseño d e u n c u a d r o d e s v a n e c i d o p o r el t i e m p o , p a r a q u e brille m á s c l a r a m e n t e ; la c o m p a r a c i ó n es de u n m a e s t r o de los m o d e r n i s t a s . D e dos m a n e r a s p r o c e d e a q u í el e n t e n d i m i e n t o : p r i m e r o , con u n a c t o n a t u r a l y e s p o n t á n e o , e x p r e s a n d o l a noción en u n a proposición simple y v u l g a r ; después, r e f l e j a m e n t e y con m á s í n t i m a p e n e t r a c i ó n , ó, como d i c e n , elaborando el pensamiento, y e x p r e s a lo q u e h a p e n s a d o con p r o p o s i c i o n e s s e c u n d a r i a s d e r i v a d a s d e la p r i m e r a , p e r o m á s definidas y d i s t i n t a s . E s t a s sec u n d a r i a s p r o p o s i c i o n e s , si fuesen s a n c i o n a d a s p o r el m a g i s t e r i o de la I g l e s i a , c o n s t i t u y e n el dogma. A s í e n l a d o c t r i n a d e los m o d e r n i s t a s se h a llegado á u n p u n t o d e c a p i t a l i m p o r t a n c i a : a l o r i g e n y á la n a t u r a l e z a m i s m a del d o g m a . P o n e n el o r i g e n del d o g m a en a q u e l l a s p r i m e r a s f ó r m u l a s s i m p l e s , n e c e s a r i a s á la fe bajo cierto respecto; m a s l a r e v e l a c i ó n p a r a q u e sea t a l , r e q u i e r e m á s c l a r a n o t i c i a d e D i o s e n la c o n c i e n c i a . P e r o p a r e c e n afirmar q u e el d o g m a m i s m o p r o p i a m e n t e se c o n t i e n e en las f ó r m u l a s secundarias. P a r a . c o n o c e r su n a t u r a l e z a h a y q u e i n v e s t i g a r a n t e todo q u é r e l a c i ó n e x i s t e e n t r e las fórmulas religiosas y el sentimiento religioso del á n i m o . E s t o e n t e n d e r á f á c i l m e n t e q u i e n s e p a q u e

Pío X

Í9

glosas et religiosum a n i m i sensum. I d a u t e m facile i n t e l l i g e t , qui t e n e a t formularum eiusmodi non a l i u m esse finem, q u a m m o d u m s u p p e d i t a r e c r e d e n t i , quo sibi suae fidei r a t i o n e m roddat. Quainobrem m e d i a e illae s u n t Í n t e r c r e d e n t e m eiusque fidem; ad fidem a u t e m quod a t t i n e t , s u n t i n a d a e q u a t a e eius obiecti n o t a e , v u l g o symhola v o c i t a n t ; ad c r e d e n t e m quod s p e c t a t , s u n t m e r a insíj 'Mwiení a.—Quocirca n u l l a confici r a t i o n e potest, eas v e r i t a t e m absoluto oontinere: n a m , qua symhola, i m a g i n e s s u n t v e r i t a t i s , a t q u e idcirco sensui religioso a c c o m m o d a n d a e , p r o u t h i c ad h o m i n e m r e f e r t u r , q u a instrumenta, s u n t v e r i t a t i s v e h i c u l a , a t q u e ideo a c c o m m o d a n d a v i cissim h o m i n i , p r o u t r e f e r t u r ad religiosum sensum. Obiectum a u t e m sensus religiosi, u t p o t e quod absoluto c o n t i n e t u r , infinit o s h a b e t a d s p e c t u s , q u o r u m modo h i c modo alius a p p a r e r e p o t e s t . S i m i l i t e r h o m o , qui credit a l u s a t q u e a l u s u t i p o t e s t conditionibus. E r g o et formulas, q u a s d o g m a a p p e l l a m u s , vicissitudini eidem subesse o p o r t e t , ac p r o p t e r e a v a r i o t a t i esse obnoxias. I t a vero ad i n t i m a m evolutionem dogmatis expedi-

el fin de estas fórmulas no es otro sino s u m i n i s t r a r al c r e y e n t e m a n e r a de d a r s e c u e n t a ó r a z ó n de su fe. P o r lo cual estas fórmulas son medios e n t r e el c r e y e n t e y su fe; nociones i n a d e c u a das de su objeto, v u l g a r m e n t e l l a m a d a s simbolos, p o r lo q u e m i r a á la fe, y m e r o s instrumentos por lo que toca al c r e y e n t e . No es lícito, por t a n t o , sostener que c o n t e n g a n verdad q u e a b s o l u t a m e n t e lo sea; p u e s como simbolos son i m á g e n e s de la v e r d a d , y deben por esto a d a p t a r s e al s e n t i m i e n t o religioso en c u a n t o al h o m b r e se refiere; como instrumentos son vehículos de la v e r d a d , y á su vez h a n de a d a p t a r s e al h o m b r e , en o r d e n al sentimiento religioso. Mas el objeto del s e n t i m i e n t o religioso, como se c o n t i e n e en lo absoluto, t i e n e infinitos aspectos, de los cuales puede aparecer y a u n o , y a o t r o . D e l m i s m o modo puede sacar de unos ó d e otros condiciones el h o m b r e que c r e e . D e donde se sigue que las fórmulas, que l l a m a m o s dogmas, e s t i n sujetas á igual vicisitud y v a r i e d a d . Así se h a a b i e r t o el camino á la evolución del dogma. ¡Cúmulo infinito de sofismas q u e a b a t e y d e s t r u y e t o d a religión! Y q u e n o sólo es posible, sino necesaria la evolución y m u t a ción del d o g m a , v e h e m e n t e m e n t e lo afirman los m o d e r n i s t a s y

20

ENCÍCLICA

t u m est i t e r . — S o p h i s m a t u m p r e f e c t o c o a c e r v a t i o infinita, qiaae r e l i g i o n e m o m n e m p e s s u m d a t ac delet! E v o l v i t a m e n ac m u t a r i d o g m a n o n posse s o l u m sed o p o r t e r e , e t m o d e r n i s t a e ipsi p e r f r a c t e aífirmant, et ex e o r u m sententiis aperte consequitur.—Nam inter praecipua doctrinae c a p i t a hoc illi h a b e n t , quod a b immanentiae vitalis principio d e d u c u n t : formulas religiosas, u t religiosae reapse sint nec s o l u m i n t e l l e c t u s c o m m e n t a t i o n e s , v i t a l e s esse d e b e r é v i t a m q u e i p s a m v i v e r e sensus religiosi. Quod n o n i t a i n t e l l i g e n d u m e s t , q u a s i h a e f o r m u l a e , p r a e s e r t i m si m e r e i m a g i n a t i v a e , s i n t p r o ipso religioso sensu i n v e n t a e ; n i h i l e n i m r e f e r t a d m o d u m e a r u m o r i g i n i s , ú t e t i a m n u m e r i vel q u a l i t a t i s : sed i t a , u t eas religiosus sensus, m u t a t i o n e a l i q u a , si o p u s est, a d h i b i t á , vitaliter sibi a d i u n g a t . Scilicet, u t alus d i c a m u s , necesse e s t ni formula primitiva a c c e p t e t u r a c o r d e a b eoque sanciat u r ; i t e m q u e s u b cordis d u c t u sit l a b o r , quo secundariae formulae p r o g i g n u n t u r . H i ñ o accidit quod d e b e a n t h a e f o r m u l a e , u t v i t a l e s s i n t , ad fidem p a r i t e r e t a d c r e d e n t e m a c c o m m o c l a r a m e n t e se d e d u c e d e s u s p r i n c i p i o s . P u e s e n t r e los p r i n c i p a l e s f u n d a m e n t o s de su d o c t r i n a t i e n e n e s t a consecuencia d e l
p r i n c i p i o de la inmanencia vital: q u e las fórmulas religiosas,

p a r a que sean r e l i g i o s a s r e a l m e n t e y no sólo especulaciones del e n t e n d i m i e n t o , d e b e n ser vitales y vivir la v i d a m i s m a del sentimiento religioso. L o cual n o h a d e e n t e n d e r s e como si e s t a s f ó r m u l a s , especialmente las p u r a m e n t e i m a g i n a t i v a s , f u e r a n f r u t o tlel s e n t i m i e n t o religioso, y a que n a d a i m p o r t a su o r i g e n , n i t a m p o c o su n ú m e r o y c u a l i d a d , sino de t a l m a n e r a que el s e n t i m i e n t o religioso, p u e s t a , si es m e n e s t e r , a l g u n a m u t a c i ó n , vitalmente se a s i m i l a esas f ó r m u l a s . E s necesario, p a r a decirlo e n o t r o s t é r m i n o s , que la fórmula primitiva se a c e p t e y s a n c i o n e e n el c o r a z ó n , y q u e l a l a b o r s u b s i g u i e n t e p a r a la f o r m a c i ó n d e l a fórmula secundaria se h a g a bajo la dirección del c o r a z ó n . D e a q u í p r o c e d e q u e e s t a s f ó r m u l a s , p a r a q u e s e a n v i t a l e s , d e b e n ser y m a n t e n e r s e a d a p t a d a s á la fe y a l c r e y e n t e . D e modo que si p o r a l g u n a causa c u a l q u i e r a c e s a r a e s t a a d a p t a c i ó n , p i e r d e n l a s nociones p r i m o r d i a l e s y n e c e s i t a n c a m b i a r s e . iVías siendo m u d a b l e s el valor y l a s u e r t e de las f ó r m u l a s d o g m á t i c a s , n o es m u c h o q u e las t e n g a n e n t a n t o l u d i b r i o y d e s p r e c i o los m o d e r n i s t a s , q u e sólo

Pío

X

2l

d a t a e esse a c m a n e r e . Q u a m o b r e m , si q u a v i s ex c a u s a h u i u s ­ m o d i accommodafcio cesset, amifctunt illae p r i m i g e n i a s n o t i o n e s ac m u t a r i i n d i g e n t . — H a e c p o r r o f o r m u l a r u m d o g m a t i c a r u m c u m sit vis ac f o r t u n a instabilis, m i r u m n o n est illas m o d e r n i s t i s t a n t o esse l u d i b r i o a c d e s p e c t u i ; q u i n i h i l e c o n t r a loquuntur atque extollunt nisi religiosum sensum v i t a m q u e religiosam. Ideo et Ecclesiam audacissime carpunt t a m q u a m devio itinere incedentem, quod ab externa formularum significatione religiosam vim ac m o r a l e m m i n i m e distinguat, et f o r m u l i s n o t i o n e c a r e n t i b u s casso l a b o r e ac t e n a c i s s i m e i n h a e ­ r e n s , r e l i g i o n e m i p s a m d i l a b i p e r m i t t a t . — C a e c i e q u i d e m et duces caecorum, q u i s u p e r b o s c i e n t i a e n o m i n e inflati u s q u e eo insaniunt u t aeternam veritatis notionem et g e n u i n u m reli­ g i o n i s s e n s u m p e r v e r t a n t : n o v o i n y e c t o s y s t e m a t e , quo, ex
proiecta consista, posthabitis, Ecclesia ac sustineri et effrenata non quaeritur, doctrinae probatae vanissimi novitatum sanctisque aliae homines inanes, quibus cupiditate, fútiles, veritatem veritas, incertae ipsam ubi nec certo ab et apostolicis traditionibus fulciri

adsciscunt,

arbitrantur

A t q u e haec, Venerabiles F r a t r e s , de m o d e r n i s t a u t philo-

h a b l a n y e n s a l z a n , p o r el c o n t r a r i o , el s e n t i m i e n t o r e l i g i o s o y la vida religiosa. Y a u n censuran a u d a z m e n t e á la Iglesia, acusándola de a n d a r f u e r a d e c a m i n o , p o r q u e n o d i s t i n g u e d e l a e x t e r n a significa­ ción d e l a s f ó r m u l a s la f u e r z a r e l i g i o s a y m o r a l , y a t e n i é n d o s e o b s t i n a d a , p e r o v a n a m e n t e , á f ó r m u l a s v a c í a s de s e n t i d o , p e r ­ m i t e la r u i n a de la m i s m a r e l i g i ó n . O h , ciegos e n v e r d a d y gulas de ciegos, q u e i n f a t u a d o s c o n el s o b e r b i o n o m b r e d e c i e n c i a l l e ­ g a n á p e r v e r t i r la n o c i ó n e t e r n a d e l a v e r d a d y el g e n u i n o c o n c e p t o d e l a r e l i g i ó n , i n t r o d u c i e n d o u n n u e v o s i s t e m a con el
cuál, arrastrados por una donde desenfrenada ciertamente mania de abrazan por la la verdad novedades, y, menos­ otras Iglesia, misma : no se busca preciadas doctrinas con hombres la verdad las santas vanas, necísimos fútiles, piensan K se encuentra,

y apostólicas inciertas, apuntalar

tradiciones, no aprobadas y sostener

las cuales

T a l e s . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , el m o d e r n i s t a
1 G r e g o r . X V I , E p . E n o y o L , Singulari No» 7 k a l . J a l . 1834.

filósofo.

Vi-|
]

22

ENOlOLICA

s o p h o . — I a m si, ad c r e d e n t e m p r o g r e s s u s , n o s s e q u i s v e l i t u n d e h i c i n m o d e r n i s t i s a p h i l o s o p h o d i s t i n g u a t u r , illud a d v e r t e r e necesse est, etsi p h i l o s o p h u s realitatem d i v i n i u t fidei o b i e c t u m a d m i t t a t , h a n c t a m e n a b illo realitatem non alibi r e p e r i r i nisi i n c r e d e n t i s a n i m o , u t o b i e c t u m s e n s u s e s t e t affirmationis a t q u e ideo p h a e n o m e n o r u m a m b i t u m n o n e x c e d i t : u t r u m p o r r o i n se illa e x t r a s e n s u m e x i s t a t a t q u e affirm a t i o n e m h u i u s m o d i , p r a e t e r i t p h i l o s o p h u s ac n e g l i g i t . E c o n t r a m o d e r n i s t a e c r e d e n t i r a t u m ac c e r t u m est, realitatem d i v i n i r e a p s e in se i p s a m e x i s t e r e nec p r o r s u s a c r e d e n t e p e n ­ d e r é . Quod si p o s t u l e s , in quo t á n d e m h a e c c r e d e n t i s a s s e r t i o n i t a t u r , r e p o n e n t : in p r i v a t a c u i u s q u e h o m i n i s experientia.— I n q u a affirmatione, d u m e q u i d e m h i a r a t i o n a l i s t i s d i s s i d e n t , in protestantium tamen ac pseudo-mysticorum opinionem d i s c e d u n t . R e m e n i m sic e d i s s e r u n t : in sensu 7'eligioso q u e n d a m esse a g n o s c e n d u m c o r d i s i n t u i t u m ; q u o h o m o i p s a m , s i n e m e d i o , D e i realitatem attingit, t a n t a m q u e de existentia Dei haurit persuasionem deque Dei t u m intra tum extra hominem a c t i o n e , u t p e r s u a s i o n e m o m n e m , q u a e ex s c i e n t i a p e l i p o s s i t .

n i e n d o a h o r a a l c r e y e n t e , si se q u i e r e s a b e r c ó m o se d i s t i n g u e del filósofo e n la e s c u e l a m o d e r n i s t a , n e c e s a r i o es a d v e r t i r q u e a u n q u e el filósofo a d m i t e la realidad de lo divino como o b j e t o d e la f e , p e r o e s t a r e a l i d a d n o la e n c u e n t r a sino e n el á n i m o del c r e y e n t e como objeto del s e n t i m i e n t o y de la afirmación, q u e n o está, p o r c o n s i g u i e n t e , s o b r e el á m b i t o de los fenóme­ n o s ; s o b r e si e x i s t e ó n o en sí m i s m a , f u e r a del s e n t i m i e n t o y la afirmación, el filósofo n a d a d i c e . P o r el c o n t r a r i o , el cre­ y e n t e t i e n e p o r c i e r t o q u e la r e a l i d a d de lo d i v i n o v e r d a d e r a ­ m e n t e e x i s t e en sí m i s m a , con a b s o l u t a i n d e p e n d e n c i a del c r e ­ y e n t e . M a s si p r e g u n t a m o s e n qué se funda esta a s e r c i ó n del c r e y e n t e , r e s p o n d e n que en la e x p e r i e n c i a p r i v a d a de cada h o m ­ b r e . — C o n la c u a l afirmación, a p a r t á n d o s e de los r a c i o n a l i s t a s , c a e n en e r r o r e s p r o t e s t a n t e s y p s e u d o m í s t i c o s . D i s c u r r e n d e e s t a m a n e r a : En el sentimiento religioso h a y q u e a d m i t i r c i e r t a i n t u i c i ó n del c o r a z ó n , por la q u e el h o m b r e c o n o c e , sin o t r o m e d i o , la m i s m a realidad d e D i o s , de c u y a e x i s t e n c i a y d e c u y a acción e u el h o m b r e y f u e r a del h o m b r e a d q u i e r e u n a p e r s u a s i ó n t a l , q u e e x c e d e á t o d a p e r s u a s i ó n d e r i v a d a d e la ciencia.

Pío

X

23

l o n g e a n t e c e l l a t . V e r a n a igii;ur p o n u n t e x p e r i e n t i a m , e a m q u e r a t i o n a l i q u a l i b e t e x p e r i e n t i a p r a e s t a n t i o r e m : q u a m si q u i s , u t r a t i o n a l i s t a e , i n f i c i a t u r , i n d e fieri affirmant, q u o d n o l i t is i n eis se i p s e c o n s t i t u e r e m o r a l i b u s a d i u n c t i s , q u a e ad e x p e rientiam gignendam requirantur. Haec porro experientia, cum quis illam fuerit assequutus, proprie vereque credentem efficit.—Quam h i c l o n g e a b s u m u s a c a t h o l i o i s i n s t i t u t i s ! C o m menta eiusmodi a Vaticana Synodo improbata iam vidimus.— H i s semel admissis u n a cum erroribus ceteris iam memoratis, q u o p a c t o ad a t h e i s m u m p a t e a t v i a , i n f e r i u s d i c e m u s . N u n c s t a t i m a d v e r t i s s e i u v e r i t , e x h a c experientiae d o c t r i n a , con i u n c t a a l t e r i d e symbolismo, religionem quamlibet, ethnicor u m m i n i m e e x c e p t a , u t v e r a m esse h a b e n d a m . Q u i d n i e t e n i m in religione quavis experientiae huiusmodi occurrant? occurrisse vero non u n u s asserit. Quo iure a u t e m m o d e r n i s t a e v e r i t a t e m e x p e r i e n t i a e a b n u e n t , q u a m t u r c a affirmet; v e r a s q u e e x p e r i e n t i a s u n i s c a t h o l i c i s v i n d i c a b u n t ? Ñ e q u e id r e a p s e m o d e r n i s t a e d e n e g a n t ; quin immo, subobscure alii, alii apert i s s i m e , r e l i g i o n e s o m n e s c o n t e n d u n t esse v e r a s . S e c u s a u t e m

Afirman, por tanto, una verdadera experiencia, mucho más e x c e l e n t e q u e c u a l q u i e r a e x p e r i e n c i a r a c i o n a l ; y si la n e g a r e a l g u n o , como la n i e g a n los r a c i o n a l i s t a s , d i c e n q u e esto es p o r que no quiere colocarse en las circunstancias morales necesar i a s p a r a e n g e n d r a r la e x p e r i e n c i a . E s t a e x p e r i e n c i a , c u a n d o a l g u n o la c o n s i g u e , p r o p i a y v e r d a d e r a m e n t e lo h a c e c r e y e n t e . ¡Cuan lejos e s t a m o s d e l a s e n s e ñ a n z a s c a t ó l i c a s ! Y a h e m o s v i s t o c o n d e n a d o s p o r el Concilio V a t i c a n o t a l e s c o m e n t o s . D e s p u é s d i r e m o s cómo a b r e n c a m i n o al a t e í s m o estos e r r o r e s á u n a con los d e m á s d e q u e a n t e s se h i z o m e n c i ó n . P o r a h o r a c o n v i e n e n o t a r q u e c o n e s t a d o c t r i n a de l a experiencia y la o t r a del simbolismo, c u a l q u i e r a r e l i g i ó n , s i n e x c e p t u a r la d e los i d ó l a t r a s , s e r í a v e r d a d e r a . ¿ P o r q u é n o h a de o c u r r i r e s t a e x p e r i e n c i a e n c u a l q u i e r a r e l i g i ó n ? Y m á s de u n o p r e t e n d e q u e o c u r r i ó . ¿ N i con q u é d e r e c h o los m o d e r n i s t a s n e g a r á n la v e r d a d de la e x p e r i e n c i a a f i r m a d a p o r u n i s l a m i t a , y p r o b a r á n que sólo son v e r d a d e r a s las e x p e r i e n c i a s de los católicos? R e a l m e n t e n o n i e g a n esto los m o d e r n i s t a s ; al c o n t r a r i o , u n o s o b s c u r a m e n t e , c i a r í s i m a m e n t e o t r o s , defienden q u e t o d a s l a s religiones son verdaderas.

24

EKCÍCLtOA

s e n t i r é n e c posse, m a n i f e s t a r a est. N a m roligioni cnipiam q n o t á n d e m e x c a p i t e , s e c u n d u m i l l o r u m p r a e c e p t a , foret falsitas t r i b u e n d a ? C e r t e vel ex fallacia sensus religiosi, vel quod falsil o q u a sit f o r m u l a a b i n t e l l e c t u p r o l a t a . A t q u i sensus religiosus u n u s s e m p e r i d e m q u e est, etsi forte q u a n d o q u e i m p e r f e c t i o r : f o r m u l a a u t e m i n t e l l e c t u s , u t v e r a sit, sufficit u t religioso sensui h o m i n i q u e c r e d e n t i r e s p o n d e a t , q u i d q u i d de h u i u s p e r s p i c u í t a t e i n g e n i i esse q u e a t . U n u m , ad s u m m u m , in r e l i g i o n u m d i v e r s a r u m conflictu, m o d e r n i s t a e c o n t e n d e r e f o r t e p o s s i n t , c a t h o l i c a m , u t p o t e vividiorem, p l u s h a b e r e v e r i t a t i s ; i t e m q u e c h r i s t i a n o n o m i n e d i g n i o r e m e a m esse, u t q u a e c h r i s t i a n i s m i exordiis respondeat plenius. — H a s consecutiones omnes ex d a t i s a n t e c e d e n t i b u s fluere, n e m i n i a b s o n u m . I l l u d s t u p e n d u m c u m m á x i m e e r i t catholicos d a r i viros ac s a c e r d o t e s , q u i , etsi, u t a u t u m a r i m a l u m u s , eiusmodi p o r t e n t a h o r r e n t , a g u n t t a m e n a c si p l e n e p r o b e n t . E a s e t e n i m e r r o r u m t a l i u m m a g i s t r i s t r i b u u n t l a u d e s , eos p u b l i c o h a b e n t h o n o r e s , u t sibi q u i s q u e s u a d e a t facile, illos n o n h o m i n e s h o n o r a r e , a l i q u o forsan

Ni p u e d e n s e n t i r de o t r o m o d o . P u e s ¿cómo p u e d e en l a d o c t r i n a de ellos d e m o s t r a r s e la falsedad d e c u a l q u i e r a r e l i g i ó n ? Sin d u d a , ó p o r falsedad dei s e n t i m i e n t o religioso ó p o r falsed a d de la f ó r m u l a p r o n u n c i a d a p o r el e n t e n d i m i e n t o . y es así q u e el sentimiento religioso es s i e m p r e u n o y el m i s m o , a u n q u e a l g u n a vez sea m á s i m p e r f e c t o ; p u e s á la f ó r m u l a del e n t e n d i m i e n t o , p a r a ser v e r d a d e r a , le b a s t a que r e s p o n d a al sentimiento religioso y al h o m b r e c r e y e n t e , c u a l q u i e r a q u e sea la fuerza de su i n g e n i o . C u a n d o m á s , en el conflicto de l a s d i v e r s a s religiones, acaso los m o d e r n i s t a s p u e d a n defender q u e la católica t i e n e m á s v e r d a d p o r q u e t i e n e m á s vida, y q u e es ella la m á s d i g n a del n o m b r e c r i s t i a n o p o r ser la que m á s plen a m e n t e r e s p o n d e á los o r í g e n e s del c r i s t i a n i s m o . N a d i e neg a r á que de las p r e m i s a s a n t e c e d e n t e s fluyan e s t a s c o n s e c u e n c i a s . Y es s o b r e m a n e r a e s t u p e n d o q u e h a y a católicos, y a u n s a c e r d o t e s , q u e , a u n q u e , como p r e f e r i m o s c r e e r , se h o r r o r i c e n de t a m a ñ o s a b s u r d o s , o b r a n , sin e m b a r g o , como si p l e n a m e n t e los a p r o b a r a n . P u e s t a l e s a l a b a n z a s t r i b u t a n á los m a e s t r o s d e estos e r r o r e s , t a l e s h o n o r e s les r i n d e n p ú b l i c a m e n t e , q u e c u a l q u i e r a se p e r s u a d e q u e n o h o n r a n á los h o m b r e s , a c a s o n o faltos de a l g ú n m é r i t o , sino m á s bien á los e r r o r e s q u e éstos p ú -

Pío I

25

n u m e r o n o n e x p e r t e s , sed e r r o r e s p o t i u s , quos h i a p e r t e asser u n t i n q u e v u l g u s s p a r g e r e o m n i ope n i t u n t u r . E s t aliud p r a e t e r e a i n hoc d o c t r i n a e c a p i t e , quod c a t h o l i c a e v a r i t a t i est o m n i n o i n f e s t u m . — N a m i s t u d d e experientia praec e p t u m ad traditionem e t i a m t r a n s f e r t u r , q u a m Ecclesia h u c usque a s s e r u i t , e a m q u e p r o r s u s a d i m i t . E n i m v e r o m o d e r n i s t a e sic t r a d i t i o n e m i n t e l l i g u n t , u t sit originalis experientiae quae­ d a m cum a l u s c o m m u n i c a t i o p e r p r a e d i c a t i o n e m , ope f o r m u lae i n t e l l e c t i v a e . Cui f o r m u l a e p r o p t e r e a , p r a e t e r v i m , u t a i u n t , repraesentativam, suggestivam quandam adscribunt virt u t e m , t u m in eo qui credit, ad sensum religiosum forte t o r p e n t e m e x c i t a n d u m , i n s t a u r a n d a m q u e experientiam aliquando hab i t a m , t u m i n eis q u i n o n d u m c r e d u n t , a d sensum religiosum p r i m o g i g n e n d u m et experientiam p r o d u c e n d a m . Sic a u t e m experientia religiosa late in popules propagatur; nec t a n t u m modo in eos q u i n u n c s u n t p e r p r a e d i c a t i o n e m , sed in p o s t e r o s e t i a m , t a m p e r l i b r o s q u a m p e r v e r b o r u m de a l u s in alios r e plicationem. H a e c vero experientiae communicatio radices q u a n d o q u e a g i t v i g e t q u e ; senescit q u a n d o q u e s t a t i m ac m o r i -

b l i c a m e n t e s u s t e n t a n y en el v u l g o i n t e n t a n e s p a r c i r á t o d o trance. H a y a d e m á s en esta d o c t r i n a o t r a cosa q u e va d e r e c h a m e n t e c o n t r a la v e r d a d c a t ó l i c a . P o r q u e este p r i n c i p i o de la expe­ riencia i n v a d e t a m b i é n l a tradición h a s t a a q u í r e c i b i d a e n la I g l e s i a , y e n t e r a m e n t e la d e s t r u y e . P u e s así e n t i e n d e n la t r a ­ dición los m o d e r n i s t a s , como si fuera u n a c o m u n i c a c i ó n d e la experiencia original, h e c h a p o r m e d i o de la p r e d i c a c i ó n con el auxilio de la f ó r m u l a i n t e l e c t i v a . A d e m á s de la v i r t u d , como ellos dicen, representativa, a t r i b u y e n á e s t a f ó r m u l a c i e r t a vir­ t u d sugestiva, t a n t o en el c r e y e n t e p a r a e x c i t a r l e el s e n t i m i e n t o religioso, t a l v e z e n t o r p e c i d o y r e n o v a r l e l a experiencia alguna vez t e n i d a , como e n aquellos que a ú n n o c r e e n p a r a e n g e n d r a r el s e n t i m i e n t o religioso y p r o d u c i r la experiencia. A s í la e x p e r i e n c i a r e l i g i o s a se p r o p a g a por todos los p u e ­ blos, n o s o l a m e n t e en los p r e s e n t e s por medio do la p r e d i c a ción, sino t a m b i é n e n los f u t u r o s p o r m e d i o de los libros y p o r la t r a n s m i s i ó n o r a l de u n o s en o t r o s . Y u n a s veces esta c o m u n i ­ cación d e la e x p e r i e n c i a e c h a r a í c e s y vive, o t r a s se e s t e r i l i z a y l u e g o m u e r e . Y el vivir es p r u e b a de v e r d a d p a r a los m o -

26

ENOfOLIOA

t u r . Y i g e r e a u t e m , m o d e r n i s t i s a r g u m e n t u m v e r i t a t i s est: ve­ r i t a t e m e n i m ac v i t a m p r o m i s c u é h a b e n t . E x quo i n f e r r e d e n u o licebit: r e l i g i o n e s o m n e s q u o t q u o t e x t a n t v e r a s esse, n a m secus neo v i v e r e n t . R e p o r r o h u c a d d u c t a , V e n e r a b i l e s F r a t r e s , satis s u p e r q u e h a b e m u s ad r e c t o c o g n o s c e n d u m , q u e m o r d i n e m m o d e r n i s t a e s t a t u a n t i n t e r fidem e t s o i e n t i a m q u o e t i a m s c i e n t i a e n o m i n e h i s t o r i a a p u d illos n o t a t u r . — A o p r i m o q u i d e m t e n e n d u m est, m a t e r i a m u u i o b i e c t a m m a t e r i a e obieotae a l t e r i e x t e r n a m o m n i n o esse a b caque s e i u n t a m . F i d e s e n i m id unice s p e c t a t , quod s c i e n t i a incognoscibile sibi esse profitetur. H i n c d i v e r s u m u t r i q u e p e n s u m : s c i e n t i a v e r s a t u r in p h a e n o m e n i s , ubi n u l l u s fidei locus; fides e c o n t r a v e r s a t u r i n divinis, q u a e s c i e n t i a p e n i t u s i g n o r a t . U n d e d e m u m conficitur, i n t e r fidem et scient i a m n u n q u a m esse posse d i s c i d i u m : si e n i m s u u m q u a e q u e l o c u m t e n e a t , o c o u r r e r e sibi i n v i c e m n u n q u a m p o t e r u n t , a t q u e ideo n e c c o n t r a d i c e r e . — Q u i b u s si qui forte o b i i c i a n t , q u a e d a m i n a s p e c t a b i l i o c o u r r e r e n a t u r a r e r u m q u a e ad fidem e t i a m p e r t i n e a n t , u t i h u m a n a m C h r i s t i v i t a m , n e g a b u n t . N a m , etsi h a e c

d e r n i s t a s , p o r q u e v e r d a d y v i d a son p a r a ellos u n a m i s m a cosa. D e d o n d e se infiere q u e t o d a s c u a n t a s r e l i g i o n e s e x i s t e n son v e r d a d e r a s , p u e s n o siendo así n o v i v i r í a n . Y a q u í t e n e m o s y a . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , lo b a s t a n t e p a r a c o n o c e r c l a r a m e n t e la r e l a c i ó n q u e e s t a b l e c e n los m o d e r n i s t a s e n t r e la fe y la ciencia, con el cual n o m b r e de ciencia t a m b i é n e n t r e ellos se significa la h i s t o r i a . Y en p r i m e r l u g a r , d e b e ad­ m i t i r s e q u e el objeto de la u n a es d i s t i n t o y s e p a r a d o del o b ­ j e t o d e la o t r a . P o r q u e la fe s o l a m e n t e se o c u p a en lo q u e la ciencia d e c l a r a serle incognoscible. D e a q u í se sigue d i v e r s a esfera de acción á c a d a u n a : se m u e v e la ciencia en la r e a l i d a d d e los f e n ó m e n o s , d o n d e n o t i e n e l u g a r la fe; la fe, al c o n t r a ­ r i o , se m u e v e en la r e a l i d a d d i v i n a , q u e i g n o r a la ciencia t o t a l ­ mente. D e d o n d e se d e d u c e q u e e n t r e la fe y la ciencia n u n c a p u e d e d a r s e c o n t r a d i c c i ó n ; p u e s t e n i e n d o c a d a u n a su esfera p r o p i a , nunca pueden encontrarse, ni, por consiguiente, contradecirse. Si a l g u n o o p o n e á esto q u e e n la n a t u r a l e z a visible d e las co­ sas o c u r r e n a l g u n a s q u e t a m b i é n p e r t e n e c e n á la f e , como la vida h u m a n a d e C r i s t o , los m o d e r n i s t a s n i e g a n . P o r q u e a u n -

Pío X

27

p h a e n o m e n i s a o c e n s e n t u r , t a m e n , q u a t e n u s v i t a fidei i m b u u n t u r , e t a fide quo s u p r a d i c t u m est m o d o , transpgurata ac defigurata f u e r u n t , a sensibili m u n d o s u n t a b r e p t a e t i n d i v i n i materiam translata. Quamobrem poscenti ulterius an Christus vera p a t r a r i t miracula vereque futura praesenserit, an vero r e v i x e r i t a t q u e in c a e l u m c o n s c e n d e r i t ; s c i e n t i a a g n ó s t i c a a b n u e t , fides aífirmabit; ex hoc t a m e n n u l l a e r i t i n t e r u t r a m q u e p u g n a . N a m a b n u e t a l t e r u t p h i l o s o p h u s p h i l o s o p h o s alloquens, C h r i s t u m scilicet unice c o n t e m p l a t u s s e c u n d u m realitaíem historicam; aífirmabit a l t e r u t c r e d e n s cum c r e d e n t i b u s loquutus, C h r i s t i v i t a m s p e c t a n s p r o u t iterum vivitur a fide et i a fide. E x his t a m e n f a l l i t u r v e h e m e n t e r qui r e p u t e t posse o p i n a r i , fidem e t s c i e n t i a m a l t e r a m sub a l t e r a n u l l a p e n i t u s r a t i o n e esse s u b i e c t a m . N a m de scientia q u i d e m r e c t e v e r e q u e existim a b i t ; secus a u t e m de fide, q u a e , n o n u n o t a n t u m sed t r i p l i c i ex c a p i t e , s c i e n t i a e subiici d i c e n d a est. P r i m u m n a m q u e adv e r t e r é o p p o r t e t , i n facto quovis religioso d e t r a c t a divina realitate q u a m q u e de illa h a b e t experientiam qui credit, cetera q u e e s t a s cosas o c u r r e n e n el m u n d o d e los f e n ó m e n o s , s i n e m b a r g o , e n c u a n t o s o n p e n e t r a d a s p o r l a vida de la fe, y p o r l a fe, al modo y a e x p u e s t o , transfiguradas y desfiguradas, son a r r e b a t a d a s del m u n d o s e n s i b l e y c o n v e r t i d a s en m a t e r i a de lo divino. Y á q u i e n p r e g u n t e t o d a v í a si C r i s t o h i z o v e r d a d e r o s m i l a g r o s y v e r d a d e r a m e n t e p r e s i n t i ó lo f u t u r o ; si e n v e r d a d r e s u c i t ó y subió á los cielos, la c i e n c i a a g n ó s t i c a r e s p o n d e r á n e g a n d o , la fe afirmará, sin q u e p o r esto se dé e n t r e ellas cont r a d i c c i ó n . P o r q u e el filósofo lo n e g a r á h a b l a n d o como filósofo á los filósofos, es decir, c o n s i d e r a n d o á Cristo s o l a m e n t e s e g ú n la realHad histórica; p e r o el c r e y e n t e lo a f i r m a r á h a b l a n d o con c r e y e n t e s , esto es, m i r a n d o la v i d a de C r i s t o como nuevamente vivido p o r la fe y e n la fe.

Se e n g a ñ a r í a m u c h o , sin e m b a r g o , q u i e n con esto se c r e y e s e a u t o r i z a d o p a r a o p i n a r q u e n o h a y e n t r e l a fe y l a ciencia aubordinación a l g u n a . E s d e c i r , si n i e g a á la ciencia esta s u b o r d i n a c i ó n , p i e n s a r e c t a m e n t e ; m a s n o si la n i e g a á la fe, q u e n o p o r u n a sola, sino p o r t r e s r a z o n e s , se s o m e t e á la c i e n c i a . Y h a s e d e a d v e r t i r p r i m e r a m e n t e que en c u a l q u i e r a h e c h o r e l i gioso, q u i t a d a l a realidad divina y la experiencia q u e d e ella

28

ENCÍCLICA

o m n i a , p r a e s e r t i m v e r o religiosas formulas, phaenomenorum a m b i t u m m i n i m e t r a n s g r e d í , a t q u e ideo c a d e r e s u b scientia. L i c e a t u t i q u e c r e d e n t i , si v o l e t , de m u n d o e x c e d e r é ; q u a m d i u t a m e n in m u n d o d e g e t , l e g e s , o b t u t u m , iudicia s c i e n t i a e a t q u e h i s t o r i a e n u m q u a m , velit n o l i t , e f f u g i e t . — P r a e t e r e a , q u a m v i s d i c t u m e t D e u m solius fidei esse o b i e c t u m id d e d i v i n a q u i d e m reálitate c o n c e d e n d u m est, n o n t a m e n de idea D e i . H a e c q u i p p e s c i e n t i a e s u b e s t ; q u a e , d u m i n o r d i n e , u t a i u n t , lógico p h i l c s o p h a t u r , q u i d q u i d e t i a m a b s o l u t u m est a t t i n g i t a t q u e idéale. Quocirca p h i l o s o p h i a seu scientia cognoscendi de i d e a D e i ius h a b e t , e a m q u e i n sui e v o l u t i o n e m o d e r a n d i et, si quid e x t r a n e u m i n v a s e r i t , c o r r i g e n d i . H i n c m o d e r n i s t a r u m effatum.' e v o l u t i o n e m r e l i g i o s a m c u m m o r a l i et i n t e l l e c t u a l i c o m p o n i d e b e r é ; videlicet, u t q u i d a m t r a d i t q u e m m a g i s t r u m s e q u n n tur, eisdem subdi.—Accedit demum quod homo dualitatem in se ipse n o n p a t i t u r , q u a m o b r e m c r e d e n t e m q u a e d a m i n t i m a u r g e t n e c e s s i t a s fidem c u m scientia, sic c o m p o n e n d i , u t a g e n e r a l i n e d i s c r e p e t idea, q u a m s c i e n t i a e x h i b e t de hoc m u n d o

t i e n e el c r e y e n t e , t o d o lo d e m á s , p r i n c i p a l m e n t e las fórmulas religiosas, n o r e b a s a el á m b i t o d e los f e n ó m e n o s , y cae, p o r c o n s i g u i e n t e , bajo el d o m i n i o de l a c i e n c i a . S i q u i e r e , s a l g a del m u n d o el c r e y e n t e ; p e r o m i e n t r a s en el m u n d o viva, q u i e r a ó n o , j a m á s p o d r á e v a d i r s e d e l a s l e y e s , d e la m i r a d a , de los j u i cios de la ciencia y d e l a h i s t o r i a . A d e m á s , a u n q u e y a se h a dicho q u e sólo D i o s es objeto de la fe, e s t o se e n t i e n d e d e la p r o p i a realidad divina, p e r o n o do la idea de D i o s , L a idea de Dios está s o m e t i d a á la c i e n c i a , q u e , ciiando filosofa, como d i c e n , en el o r d e n lógico, c o m p r e n d e lo a b s o l u t o y lo ideal. A s í la filosofía ó la c i e n c i a d e conocer t i e n e d e r e c h o á la idea de Dios, á m o d e r a r l a en su evolución y á c o r r e g i r l a si a l g ú n e l e m e n t o e x t r a ñ o la i n v a d i e r e . D e a q u í el dicho de los m o d e r n i s t a s : q u e la e v o l u c i ó n r e l i g i o s a d e b e c o o r d i n a r í e con la m o r a l é i n t e l e c t u a l , esto es, al decir de u n o á q u i e n t i e n e n p o r m a e s t r o , q u e d e b e s u b o r d i n a r s e á é s t a s . F i n a l m e n t e , es d e a d v e r t i r q u e el h o m b r e n o sufre d u a l i d a d en sí m i s m o ; p o r lo cual el c r e y e n t e e x p e r i m e n t a u n a í n t i m a necesidad que le e s t i m u l a á h a r m o n i z a r l a fe oon l a ciencia d e t a l m o d o , q u e n o d i s c r e p e de la idea g e n e r a l que la ciencia t i e n e del m u n d o u n i v e r s o . A s í se e x p l i c a q u e la ciencia e s t é l i b r e a b s o l u t a m e n t e

Pío

X

*29

u n i v e r s o . Sic e r g o conficitur, s c i e n t i a m a, fide o m n i n o s o l u t a m esse, fidem c o n t r a , u t u t scientiae e x t r a n e a p r a e d i c e t u r , eidem subesse.—Quae omnia, Venerabiles Frates, contraria prorsus s u n t iis q u a e P i u s I X deccssor N o s t e r t r a d e b a t , docens i: Philosophiae esse, in iis quae ad religionem pertinent, non dominari sed anciVari, non praescribere quid credendum sit, sed rationabili obsequio amplecti, ñeque altitudinem scrutari mysteriorum Dei, sed illam pie humiliterque revereri. Modernistae n c g o t i u m p l a ñ e i n v e r t u n t : q u i b u s idcirco a p p l i c a r i q u e u n t , q u a e G r e g o r i u s I X i t e m decessor N o s t e r de q u i b u s d a m s u a e a e t a t i s theologis s c r i b e b a t Quidam apud vos, spiritu vanitatis ut uter distentí, pósitos a Patribus términos prcfana transferre satagunt novltate; coele>tis paginae intellectum ad doctrinam philosophicam rationalium inclinando, ad ostentationem scientiae, non profectum aliquem auditorum Ipsi, doctrinis variis et peregrinis abducti, redigunt caput in caudam, et ancillaz cogunt famulari reginam. Quod p r e f e c t o a p e r t i u s p a t e b i t i n t u e n t i quo p a c t o m o d e r d e l a fe, y que la fe, p o r el c o n t r a r i o , a u n q u e p r e d i q u e cosas e x t r a ñ a s á la ciencia, á la ciencia se s u b o r d i n a . T o d o 1Q c u a l , V e n e r a b l e s H e r m a n o s , es c o n t r a r i o á lo q u e e n s e ñ a b a n u e s t r o a n t e c e s o r P i ó I X p o r estas p a l a b r a s Que debe la filosofía, en materia de religión, no dominar, sino servir; no prescribir lo que se deba creer, sino abrazado con razonable ohseqitio; ni escudriñar la alteza de los misterios de Dios, sino piadosa y humildemente reverenciarlos. P e r o i n v i e r t e n los t é r m i n o s los m o d e r n i s t a s , á q u i e n e s p u e d o m u y bien a p l i c a r s e lo q u e n u e s t r o a n t e c e s o r G r e g o r i o I X decía t a m b i é n de ciertos t e ó l o g o s d e su t i e m p o ^: Algunos entre vosotros, hinchados como odres del espíritu de vanidad, intentan con novedad profana traspasar los términos señalados por los padres, plegando á la doctrina filosófica de los racionales la inteligencia de la página celeste, para hacer ostentación de ciencia y no para provecho de sus oyentes. Estos, seducidos con doctrinas varias y peregrinas, convierten la cabeza en cola y se empeñan en que la reina sirva á la esclava. L o c u a l m á s c l a r a m e n t e v e r á q u i e n m i r o cómo los m o d e r n i s 1 2 B r e v . ad E p . W r a t i s l a v . 1". J a n . 1907. E p . a d i l a g i s t r o t h e o l . p a r í s . , n o u J u l . 1223.

30

ENCÍCLICA

nistae a g a n t , accommodate omnino ad ea q u a e docent, M u l t a e n i m a b eis c o n t r a r i é v i d e n t u r s c r i p t a v e l d i c t a , u t q u i s facile illos a e s t i m e t a n c i p i t e s a t q u e i n c e r t o s . V e r u m t a m e n c o n s u l t e id e t c o n s i d é r a t e a c c i d i t : e x o p i n i o n e s c i l i c e t q u a m h a b e n t d e fidei a t q u e s c i e n t i a e s e i u n c t i o n e m u t u a . H i n c in e o r u m l i b r i s quaedam offendimus quae catholicus omnino probet; q u a e d a m , aversa p a g i n a , quae rationalistam dictasse autumes. H i n c , historiam scribentes, nuUam de divinitate Christi mentionemi n i i c i u n t ; ad c o n c i o n e m v e r o in t e m p l i s e a m firmissime profit e n t u r . í t e m , e n a r r a n t e s h i s t o r i a m . Concilla et P a t r e s nullo loco h a b e n t ; c a t e c h e s i m a u t e m si t r a d u n t , illa a t q u e illos c u m honore afferunt. Hinc etiam exegesim theologicam et pastora-: l e m a scientifica e t h i s t ó r i c a s e c e r n u n t . S i m i l i t e r , ex p r i n c i p i o q u o d s c i e n t i a a fide n u l l o p a c t o p e n d e a t , q u u m d e p h i l o s o p h i a , de historia, de critioe disserunt. L u t h e r i sequi vestigia n o n e x h o r r e n t e s ^, d e s p i c i e n t i a m p r a e c e p t o r u m c a t h o l i c o r u m , s a n c t o r u m P a t r u m , o e c u m e n i c a r u m s y n o d o r u m , m a g i s t e r i i eccle-

t a s o b r a n d e a c u e r d o c o n lo q u e e n s e ñ a n . M u c h a s cosas p a r e c e n p o r ellos e s c r i t a s y h a b l a d a s e n c o n t r a r i o s s e n t i d o s , p a r a q u e f á c i l m e n t e se les j u z g u e a m b i g u o s é i n c i e r t o s . M a s e s t o lo hacen sobre pensado por la opinión que t i e n e n acerca de la s e p a r a c i ó n m u t u a d e la fe y l a c i e n c i a . D e a q u í q u e e n s u s lib r o s se e n c u e n t r e n cosas q u e p u e d e a p r o b a r u n c a t ó l i c o ; p e r o o t r a s se e n c u e n t r a n , á v u e l t a d e h o j a , q u e p a r e c e n d i c t a d a s p o r u n r a c i o n a l i s t a . A s í , los q u e e s c r i b e n h i s t o r i a , n i n g u n a m e n c i ó n h a c e n d e l a d i v i n i d a d d e C r i s t o ; p e r o c u a n d o p r e d i c a n e n el t e m p l o , r e s u e l t a m e n t e l a p r o f e s a n . A s i m i s m o los q u e n a r r a n h i s t o r i a n i n g ú n l u g a r c o n c e d e n á los C o n c i l i o s n i á los P a d r e s ; p e r o si t i e n e n c a t c q u e s i s , c o n r e v e r e n c i a los n o m b r a n . A s í t a m b i é n s e p a r a n l a e x é g e s i s t e o l ó g i c a y p a s t o r a l d e la c i e n t í fica ó h i s t ó r i c a . P o r s e m e j a n t e m o d o , a p o y a d o s e n el p r i n c i p i o d e q u e l a c i e n c i a n o d e p e n d e de la fe e n m a n e r a a l g u n a , c u a n d o t r a t a n d e filosofía, d e h i s t o r i a , d e c r í t i c a , n o v a c i l a n d o e n s e g u i r los v e s t i g i o s d e L u t e r o , a l a r d e a n de m e n o s p r e c i a r los p r e c e p t o s
1 P r o p . 29 d a m n . a L e o n e X , B u l l . *Ex surge Domine^ 16 M a i i 1520. Via nobis fació est enervandi aucíoritatem Coiiciliorum, el libere contradicendi eorum gestis, et iudicandi eorum decreta, et confidenter confitendi quidquid verum videlur, sive probaium faerit, sive reprobalum a guocum^ue Concilio.

Pío X

31

s i a s t i c i o m n i m o d i s o s t e n t a n t ; d e q u a si c a r p a n t u r , l i b e r t a t e m sibi a d i m i c o n q u e r u n t u r . P r o f e s s i d e m u m fidem esse s c i e n t i a e subiiciendam, Ecclessiam passim a p e r t e q u e r e p r e h e n d u n t quod sua d o g m a t a p h i l o s o p h i a e o p i n i o n i b u s s u b d e r e e t a c c o m m o d a r e o b s t i n a t i s s i m e r e n u a t : i p s i v e r o , v e t e r i a d h u n c finem t h e o l o gia sublata, n o v a m invehere contendunt, quae philosophorum delirationibus obsecundet. H i c i a m , V e n e r a b i l e s F r a t r e s , n o b i s s i t a d i t u s ad m o d e r n i s tas in theologico agone spectandos. Salebrosum quidem opus: sed p a u c i s a b s o l v e n d u m . — A g i t u r n i m i r u m d e c o n c i l i a n d á fide cum scientia, idque n o n aliter q u a m u n a alteri subiecta. E o in genere modernista theologus eisdem u t i t u r principiis, quae u s u i p h i l o s o p h o esse v i d i m u s , i l l a q u e ad c r e d e n t e m a p t a t : p r i n c i p i a i n q u i m u s immanentiae e t symbolismi. Sic a u t e m r e m e x p e d i t i s s i m e perficit. T r a d i t u r a p h i l o s o p h o principium fidei
esse immanens; a c r e d e n t e a d d i t u r hoc principium Deum esse;

c o n c l u d i t i p s e Deus e r g o est immanens in homine. H i n c immanentia theologica. I t e r u m : philosopho c e r t u m est repraesentationes ohiecti fidei esse tantum symbolicas; credenti pariter cer-

católicos, los S a n t o s P a d r e s , los C o n c i l i o s e c u m é n i c o s , el m a g i s t e r i o e c l e s i á s t i c o ; y si d e ello s e les a d v i e r t e , a p e l a n á l a l i b e r t a d . F i n a l m e n t e , s u p u e s t o el p r i n c i p i o d e q u e l a fe d e b e someterse á la ciencia, á cada paso y manifiestamente r e p r e n den á la Iglesia porque r e c h a z a acomodar y subordinar sus d o g m a s á l a s o p i n i o n e s d e l a filosofía; m a s e l l o s , d e s t r u y e n d o á este p r o p ó s i t o l a a n t i g u a t e o l o g í a , q u i e r e n i n t r o d u c i r u n a n u e v a q u e s e c u n d e los d e l i r i o s d e los filósofos. A q u í y a . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , se n o s a b r e p a s o p a r a e s t u d i a r á los m o d e r n i s t a s e n l a a r e n a t e o l ó g i c a . A r d u a e m p r e s a ; pero en pocas palabras h a de acabarse. T r á t a s e de conciliar la fe c o n l a c i e n c i a , d e j a n d o i n c ó l u m e l a s o b e r a n í a d e l a c i e n c i a s o b r e l a fe. E n su o r d e n , el t e ó l o g o m o d e r n i s t a s e s i r v e d e los m i s m o s p r i n c i p i o s de q u e h e m o s v i s t o s e r v i r s e al filósofo, y los a d a p t a a l c r e y e n t e : h a b l a m o s d e los p r i n c i p i e s d e inmanencia y simbolismo. Y ello d e l a s i g u i e n t e e x p e d i t a m a n e r a : el filósofo d i c e : el principio de la fe es inmanente; el c r e y e n t e a ñ a d e :
este principio nente es Dios; c o n c l u y e el t e ó l o g o : luego H e a q u í l a inmanencia Dios es inmaen el hombre. teológica. M á s : el

filósofo

t i e n e p o r c i e r t o que la representación

del objeto

de la

C2

ENCÍCLICA

t u m e s t fidei obiectum g i t : repraesentationes

esse Deum divinae

in se: t h e o l o g u s i g i t u r c o l l i esse symbolicas. Hiac

realitatis

symbolismus theologicus.—Errores prefecto maximi: quorum u t e r q u e q u a m sit perniciosus, consequentiis inspectis p a t e b i t . — N a m , u t d e symbolismo statim dicamus, cum symbola talia sint respectu obiecti, respectu a u t e m credentis sint instrum e n t a ; c a v e n d u m p r i m u m , i n q u i u n t , credenti, n e ipsi formul a e u t f o r m u l a e s t p l u s n i m i o i n h a e r e a t , s e d illa u t e n d u m u n i ce u t a b s o l u t a e a d h a e r e s c a t v e r i t a t i , q u a m f o r m u l a r e t e g i t j simul ac t e g i t n i t i t u r q u e e x p r i m e r e quin u n q u a m a s s e q u a t u r . A d d u n t p r a e t e r e a f o r m u l a s e i u s m o d i esse a c r e d e n t e a d h i b e n das quatenus ipsum iuverint; ad commodum enim datae sunt n o n a d i m p e d i m e n t u m : i n c o l u m i u t i q u e h o n o r e q u i , ex sociali respectu, d e b e t u r formulis, quas publicum m a g i s t e r i u m a p t a s ad c o m m u n o m conscientiam e x p r i m e n d a m iudicarit, q u a m d i u s c i l i c e t Ídem m a g i s t e r i u m secus q u i d p i a m n o n e d i x e r i t . — D e immanentia a u t e m q u i d r e a p s e m o d e r n i s t a e s e n t i a n t difíicile e s t i n d i c a r e ; n o n e n i m e a d e m o m n i u m o p i n i e . S u n t q u i i n eo coUecant, quod D e u s a g e n s i n t i m e adsit in homine, m a g i s

fe es solamente simbólica; el c r e y e n t e , á su v e z , afirma que el ohje'o de la fe es Dios en si mismo; c o l i g e l u e g o el t e ó l o g o : las
representaciones de la realidad divina son simbólicas. De aquí

el simbolismo teológico. Errores, en verdad, monstruosos: cuan p e r n i c i o s o s s e a n a m b o s e x t r e m e s , c l a r a m e n t e se v e r á m i r a n d o sus c o n s e c u e n c i a s . P o r q u e , h a b l a n d o y a d e l simbolismo, como les símbolos son tales respecto del objeto, p e r o son i n s t r u m e n tos respecto del creyente, tiene, a n t e todo, dicen, que p r o c u r a r el c r e y e n t e n o a d h e r i r s e d e m a s i a d o á la f ó r m u l a c o m e t a l , s i n e s e r v i r s e de ella ú n i c a m e n t e p a r a u n i r s e á l a v e r d a d a b s o l u t a , que la fórmula manifiesta y esconde s i m u l t á n e a m e n t e y quiere e x p r e s a r , s i n c o n s e g u i r l o n u n c a . A ñ a d e n , a d e m á s , q u e el c r e y e n t e d e b e u s a r e s t a s f ó r m u l a s e n t a n t o e n c u a n t o le s e a n ú t i les, p u e s p a r a u t i l i d a d se d a n , n o p a r a e s t o r b o , s a l v o el h o n o r q u e p e r r e s p e t o s o c i a l se d e b e á l a s f ó r m u l a s q u e el m a g i s t e r i o público juzgase aptas p a r a expresar la conciencia común, mient r a s n a d a dispusiere e n c o n t r a r i o el mismo m a g i s t e r i o . P e r e es difícil i n d i c a r q u é s i e n t e n r e a l m e n t e l e s m o d e r n i s t a s a c e r c a d e l la inmanencia; n e todos convienen en la misma opinión. L o s h a y q u e la e x p l i c a n s u p o n i e n d o á D i o s m á s í n t i m a m e n t e p r e - |

Pío

X

33

q u a m i p s e s i b i Homo; q u o d p l a ñ e , si r e c t e i n t e l l i g i t u r , r e p r e b e n s i o n e m n o n h a b e t . A l i i i n eo p o n u n t , q u o d a c t i o D e i u n a sit c u m a c t i o n e n a t u r a e u t c a u s a e p r i m a e c u m c a u s a e s e c u n dae; quod ordinem s u p e r n a t u r a l e m reapse delet. Alii d e m u m sic e x p l i c a n t , u t s u s p i c i o n e m efficiant p a n t h e i s t i c a e significat i o n i s ; id a u t e m c u m c e t e r i s e o r u m d o c t r i n i s c o h a e r e t a p t i u s . H u i c v e r o immanentiae pronunciato aliud adiicitur, quod a permanentia divina v o c a r e p o s s u m u s : q u a e d ú o i n t e r se eo f e r e m o d o d i f f e r u n t , q u o experientia p r i v a t a a b experientia per traditionem transmissa. E x e m p l u m r e m coUustrabit: sitque ab Ecclesia et S a c r a m e n t i s deductum. Ecclesia, inquiunt, et Sac r a m e n t a a C h r i s t o ipso i n s t i t u t a m i n i m e c r e d e n d a s u n t . C a v e t id a g n o s t i c i s m u s , q u i i n C h r i s t o n i l p r a e t e r h o m i n e m n o v i t , cuius conscientia religiosa, u t coeterorum h o m i n u m , sensim efformata est: cavet lex i m m a n e n t i a e , quae e x t e r n a s , ut a i u n t , applicationes r e s p u i t : cavet item lex evolutionis, quae ut germina evolvantur tempus postulat et q u a n d a m adiunctor u m sibi s u c c e d e n t i u m s e r i e m : c a v e t d e m u m h i s t o r i a , q u a e t a l e m r e a p s e r e i c u r s u m fuisse o s t e n d i t . A t t a m e n E c c l e s i a m s e n t é al h o m b r e q u e el m i s m o h o m b r e á sí m i s m o ; lo c u a l , p o r cierto, r e c t a m e n t e entendido, n a d a tiene de reprensible. Otros p r e t e n d e n q u e la a c c i ó n d e D i o s es u n a c o n la a c c i ó n d e la n a t u r a l e z a , como de c a u s a p r i m e r a con c a u s a s e g u n d a ; l o c u a l , ; r e a l m e n t e , d e s t r u y e el o r d e n s o b r e n a t u r a l . O t r o s , finalmente, la e x p l i c a n d e u n m o d o s o s p e c h o s o d e p a n t e í s m o ; y esto conv i e n e m á s c o n l a s d e m á s d o c t r i n a s d e los m o d e r n o s . A e s t e p o s t u l a d o d e la inmanencia se a ñ a d e o t r o q u e p o d e m o s l l a m a r d e l a permanencia d i v i n a ; difieren e n t r e sí c o m o l a experiencia i n d i v i d u a l d e l a experiencia comunicada por tradic i ó n . L o i l u s t r a r á u n e j e m p l o d e d u c i d o d e l a I g l e s i a y los S a c r a m e n t o s . L a I g l e s i a , d i c e n , y los S a c r a m e n t o s n o h a n d e c r e e r s e i n s t i t u i d o s p o r e l m i s m o C r i s t o . L o i m p i d e el a g n o s t i c i s m o q u e n a d a ve e n C r i s t o f u e r a d e l h o m b r e , c u y a c o n c i e n c i a r e l i g i o s a , c o m o la d e los d e m á s h o m b r e s , fué f o r m a d a poco á p o c o ; lo i m p i d e l a l e y d e la i n m a n e n c i a , q u e r e c h a z a las q u o l l a m a n aplicaciones e x t e r n a s ; lo i m p i d e a s i m i s m o la l e y d e l a evolución, q u e r e q u i e r e t i e m p o y cierta serie de c i r c u n s t a n c i a s p a r a q u e los g é r m e n e s se d e s e n v u e l v a n ; finalmente, lo i m p i d e l a h i s t o r i a , q u e p r u e b a q u e t a l fué, en r e a l i d a d , el c u r s o de laa
ASo V.—TOMO IV. 3

34

ENCÍCLICA

e t S a c r a m e n t a medíate a Christo fuisse i n s t i t u t a r e t i n e n d u m est. Qui vero? Conscientias christianas omnes in Christi consc i e n t i a v i r t u t e q u o d a m m o d o i n c l u s a s affirmant, u t i n s e m i n e planta. Quoniam autem g e r m i n a vitam seminis vivunt; christiani omnes v i t a m Christi vivere dicendi sunt. Sed Christi v i t a , s e c u n d u m fidem, d i v i n a e s t : e r g o e t c h r i s t i a n o r u m v i t a . Si igitur h a e c vita, decursu a e t a t u m , Ecclesiae et Sacramentis initium dedit: iure omnino dicetur initium huiusmodi esse a C h r i s t o ac d i v i n u m e s s e . Sic o m n i n o conficiunt d i v i n a s esse etiami S c r i p t u r a s s a c r a s , d i v i n a d o g m a t a . — H i s p o r r o m o d e r nistarum theologia ferme absolví tur. Brevis prefecto supellex: sed ei p e r a b u n d a n s , q u i p r o f i t e a t u r , s c i e n t i a e , q u i d q u i d p r a e c e p e r i t , s e m p e r esse o b t e m p e r a n d u m . — H o r u m ad c o e t e r a q u a e d i c e m u s a p p l i c a t i o n e m q u i s q u e facile p e r se v i d e r i t . D e o r i g i n e fidei d e q u e e i u s n a t u r a a t t i g i m u s h u c u s q u e . Fidei autem cum multa sint germina, praecipua vero Ecclesia, dogma, sacra et religiones, libri quos sanctos n e m i n a m u s ; de his queque quid modernistae doceant, i n q u i r e n d u m . — A t q u e u t d o g m a i n i t i u m p e n a m u s , huius q u a e sit e r i g e et n a t u r a c o s a s , q u e d e b e a f i r m a r s e q u e l a I g l e s i a y los S a c r a m e n t o s fuer o n mediatamante i n s t i t u i d o s p o r C r i s t o . ¿ P e r o cómo? A f i r m a n que todas las conciencias cristianas e s t a b a n v i r t u a l m e n t e i n c l u i d a s e n la c o n c i e n c i a de C r i s t o , como la p l a n t a e n la s e m i l l a . Y c o m o los g é r m e n e s v i v e n l a v i d a d e l a s e m i l l a , h a y q u e ad m i t i r q u e t o d o s los c r i s t i a n o s v i v i e r o n la v i d a d e C r i s t o . P e r o la v i d a de C r i s t o es d i v i n a , s e g ú n l a fe: l u e g o t a m b i é n la v i d a de l e s c r i s t i a n o s . S i , p u e s , e s t a v i d a , e n el t r a n s c u r s o d e l o s s i g l o s , dio e r i g e n á la I g l e s i a y á l e s S a c r a m e n t e s , p u e d e , con t o d a r a z ó n , a f i r m a r s e q u e e s t e o r i g e n es d e C r i s t o y es d i v i n o . A s í p r u e b a n q u e son d i v i n a s l a s E s c r i t u r a s S a g r a d a s , d i v i n o s l e s d o g m a s . C o n e s t o se c i e r r a y c o m p l e t a l a t e o l o g í a d e los modernistas. Escaso menaje, pero demasiado p a r a quien profese q u e h a y q u e s o m e t e r s e s i e m p r e á c u a n t o e n s e ñ e la c i e n c i a . L a aplicación de estas doctrinas á les otros p u n t o s que iremos e x p o n i e n d o , f á c i l m e n t e p o r sí m i s m o l e v e r á c u a l q u i e r a . H e m o s h a b l a d o h a s t a a q u í del o r i g e n y d e l a n a t u r a l e z a d e la fe. M a s s i e n d o m u c h o s s u s g é r m e n e s , y l o s p r i n c i p a l e s e n t r e ellos l a I g l e s i a , l o s d o g m a s , el c u l t o , l o s L i b r o s S a n t o s , v a m o s á i n d a g a r t a m b i é n q u é e n s e ñ a n a c e r c a d e e s t o los m o d e r n i s t a s . Y oe-

Pío

X

35

i a m s u p r a i n d i c a t u i n e s t . O r i t u r illud e x i m p u l s i o n e q u a d a m seu n e c e s s i t a t e , v i c u i u s q u i c r e d i t i n suis c o g i t a t i s e l a b o r a t , ut conscientia t a m sua q u a m aliorum illustretur m a g i s . E s t hic labor in rimando totus expoliendoque p r i m i g e n i a m mentis formulam, n o n q u i d e m i n se i l l a m s e c u n d u m l o g i c a m e x p l i c a t i o n e m , sed s e c u n d u m c i r c u n s t a n l i a , seu, u t m i n u s a p t e ad i n t e l l i g e n d u m i n q u i u n t , vitaliter. I n d a fit u t , c i r c a i l l a m , secundariae q u a e d a m , u t i a m i n n u i m u s , s e n s i m o n a s c a n t u r for­ mulae; quae postea in u n u m corpus c o a g m e n t a t a e vel in u n u m d o c t r i n a e aedificium, c u m a m a g i s t e r i o p u b l i c o s a n c i t a e fue­ rint utpote communi conscientiae respondentes, dicuntur dogma. A b hoc secernendae sunt p r o b é theologorum commentationes: quae ceteroqui, quamvis vitam dogmatis non vivunt, non omnino t a m e n sunt inútiles, t u m ad religionem cum s c i e n t i a c o m p o n e n d a m e t o p p o s i t i o n e s i n t e r illas t o l l e n d a s , t u m ad r e l i g i o n e m i p s a m e x t r i n s e c u s i l l u s t r a n d a m p r o t u e n damque; forte etiam utilitati fuerint novo cuidam futuro dogmati materiam praeparando.—De cultu sacrorum haud f o r e t m u l t i s d i c e n d u m , n i s i eo q u e q u e n o m i n e S a c r a m e n t a

m e n z a n d o p o r el d o g m a , y a q u e d a a r r i b a i n d i c a d o s u o r i g e n y n a t u r a l e z a . N a c e el d o g m a d e c i e r t o i m p u l s o ó n e c e s i d a d , e n c u y a v i r t u d el c r e y e n t e e l a b o r a su p e n s a m i e n t o r e l i g i o s o p a r a m á s i l u s t r a r s u c o n c i e n c i a y la d e los d e m á s . T o d a e s t a l a b o r consiste e n i n d a g a r y d e s p o j a r l a p r i m e r a fórmula d e la m e n t e , n o y a e n sí m i s m a , s e g ú n a q u e l l a e x p l i c a c i ó n l ó g i c a , s i n o s e g ú n las c i r c u n s t a n c i a s , ó, c o m o m á s c o n f u s a m e n t e d i c e n e l l o s , vi­ talmente. A s í es c o m o e n t o r n o d e ella v a n n a c i e n d o p o c o á poco c i e r t a s fórmulas secundarias, q u e , j u n t á n d o s e e n u n solo cuerpo de doctrina, en recibiendo la sanción del m a g i s t e r i o pú­ blico, como e x p r e s i v a s d e la c o n c i e n c i a c o m ú n , se l l a m a n d o g ­ mas. Del d o g m a h a y que distinguir c u i d a d o s a m e n t e las especu­ l a c i o n e s d e los t e ó l o g o s , l a s c u a l e s , a u n q u e n o v i v a n la v i d a d e l d o g m a , n o s o n , s i n e m b a r g o , del t o d o i n ú t i l e s , y a p a r a h a r ­ m o n i z a r la r e l i g i ó n con la c i e n c i a y q u i t a r t o d a oposición e n ­ t r e ellas, y a p a r a i l u s t r a r e x t r í n s e c a m e n t e la r e l i g i ó n m i s m a y d e f e n d e r l a ; a c a s o s i r v a n t a m b i é n p a r a p r e p a r a r la m a t e r i a d e u n d o g m a n u e v o . D e l c u l t o n o h a b r í a m u c h o q u e d e c i r , si e n este n o m b r e n o i n c l u y e s e n t a m b i é n los S a c r a m e n t o s , a c e r c a d e los c u a l e s v e r s a n los m á s e n o r m e s e r r o r e s d e los m o d e r n i s t a s .

36

ENCÍCLICA

v e n i r e n t ; de q u i b u s m a x i m i m o d e r n i s t a r u m e r r o r e s . C u l t u m e x duplici i m p u l s i o n e seu n e c e s s i t a t e o r i r i p e r h i b e n t ; o m n i a e t e n i m , u t v i d i m u s , in e o r u m s y s t e m a t e i m p u l s i o n i b u s i n t i m i s seu n e c e s s i t a t i b u s g i g n i a s s e r u n t u r . A l t e r a est ad sensibile quiddam religioni tribuendum, altera ad eam proferendam, q u o d fieri u t i q u e n e q u á q u a m p o s s i t sine f o r m a q u a d a m sensibili e t c o n s e c r a n t i b u s a c t i b u s ; q u a e S a c r a m e n t a d i c i m u s . S a c r a m e n t a a u t e m m o d e r n i s t i s n u d a s u n t s y m b o l a seu s i g n a ; q u a m v i s n o n vi c a r e n t i a . Q u a m v i m u t i n d i c e n t , e x e m p l o ipsi utuntur verborum quorundam; quae vulgo fortunam dicuntur s o r t i t a , eo quod v i r t u t e m c o n c e p e r i n t ad n o t i o n e s q u a s d a m propagandas, robustas maximeque percellentes ánimos. Sicut e a v e r b a ad n o t i o n e s , sic S a c r a m e n t a ad s e n s u m r e l i g i o s u m o r d i n a t a s u n t : n i h i l p r a e t e r e a . C l a r i u s p r e f e c t o d i c e r e n t , si S a c r a m e n t a u n i c e ad n u t r i e n d a m fidem i n s t i t u t a a í f i r m a r e n t . H o c t a m e n T r i d e n t i n a S y n o d u s d a m n a v i t ' : Si quis dixeñt
haec fuisse, sacramenta anathema propter sit. solam fidem nutriendam instituta

De librorum etiam sacrorum n a t u r a et origine aliquid iam J u z g a n el culto como r e s u l t a n t e de u n doble i m p u l s o ó necesid a d , y y a s a b e m o s cómo e n e s t e s i s t e m a t o d o es e n g e n d r a d o p o r i m p u l s o s ó n e c e s i d a d e s í n t i m a s . U n a es p a r a d a r á la r e l i g i ó n f o r m a sensible; o t r a es p a r a p r o p a g a r l a , lo que n o p o d r í a n u n c a r e a l i z a r s e sin c i e r t a f o r m a sensible y sin los a c t o s c o n s a g r a n t e s que l l a m a m o s S a c r a m e n t o s . P a r a los m o d e r n i s t a s son los S a c r a m e n t o s m e r o s símbolos ó s i g n o s , a u n q u e n o c a r e c e n d e eficacia. L a cual eficacia i n d i c a n v a l i é n d o s e del e j e m p l o d e c i e r t a s p a l a b r a s de q u e v u l g a r m e n t e se dice q u e h a n l o g r a d o f o r t u n a , p o r q u e t i e n e n fuerza p a r a p r o p a g a r c i e r t a s i d e a s , en g r a n m a n e r a r o b u s t a s y e n é r g i c a s , y q u e l e v a n t a n los á n i m o s . L o q u e son t a l e s p a l a b r a s p a r a t a l e s i d e a s , son p a r a el s e n t i m i e n t o r e l i g i o s o los S a c r a m e n t o s ; n a d a m á s . P e r o m á s c l a r a m e n t e h a b l a r í a n , si afirmasen que los S a c r a m e n t o s fueron i n s t i t u i d o s ú n i c a m e n t e p a r a n u t r i r la fe. Y esto y a lo c o n d e n ó el Concilio T r i d e n t i n o ^: Si alguno dijere que estos Sacramentos fueron instituidos solamente para nutrir la fe, sea anatema. Y a liemos d i c h o t a m b i é n a l g o d e la n a t u r a l e z a y o r i g e n d e los Li-

1

S e s s . V I I , de Sacramentis

in genere, c a n . 5 .

Pío

X

87

d e l i b a v i m u s . E o s , a d m o d e r n i s t a r u m s c i t a , definiré p r o b o q u i s p o s s i t s y l l o g e n experientiarum, non cuique passim advenient i u m , sed e x t r a o r d i n a r i a r u m a t q u e i n s i g n i u m , q u a e in q u a p i a m religione sunt habitae.—Sic prorsus modernistae docent de libris nostris t u m veteris t u m novi testamenti. Ad suas t a m e n opiniones callidissime n o t a n t : q u a m v i s e x p e r i e n t i a sit p r a e - j sentís t e m p o r i s , posse t a m e n illam de praeteritis aeque ac de futuris m a t e r i a m sumere, p r o u t videlicet qui credit vel exacta r u r s u s p e r r e c o r d a t i o n e m i n m o d u m praesentium vivit, vel futura per praeoccupationem. Id autem explicat quomodo bistorici queque et apocalyptici in libris sacris censeri q u e a n t . — Sic igitur in hisce libris Deus quidem loquitur p e r credentem; sed, u t i f e r t t h e o l o g i a m o d e r n i s t a r u m , p e r immanentiam sol u m m o d o et permanentiam vitalem.—Quaeremus, quid t u n de m s p i r a t i o n e ? H a e c , r e s p o n d e n t , a b i m p u l s i o n e illa, n i s i f o r t e v e h e m e n t i á , n e q u á q u a m s e c e r n i t u r , q u a c r e d e n s a d fidem suam verbo scriptove aperiendam adigitur. Simíle quid habemus in poética ínspiratione; quare quidam aiebat: E s t Deus m nobis, agitante calescimus illo. H o c modo Deus initium

b r o s S a g r a d o s . C u a l q u i e r a p u e d e definirlos, e n s e n t i r d e l o s m o d e r n i s t a s , c o m o u n r e s u l t a d o d e las experiencias, no de las q u e á c a d a p a s o y o r d i n a r i a m e n t e se t i e n e n , s i n o d e l a s e x t r a o r d i n a r i a s y m á s s e ñ a l a d a s q u e en c u a l q u i e r a r e l i g i ó n o c u r r e n . A s í h a b l a n los m o d e r n i s t a s d e n u e s t r o s L i b r o s d e l A n t i g u o y del N u e v o T e s t a m e n t o . P e r o á e s t a s o p i n i o n e s a ñ a d e n c o n as t u c i a q u e , a u n q u e l a e x p e r i e n c i a s e a e n el t i e m p o p r e s e n t e , puede, no o b s t a n t e , t o m a r m a t e r i a de cosas pasadas ó futuras, e n c u a n t o q u e el c r e y e n t e ó p o r r e c o r d a c i ó n vive l a s c o s a s p a s a d a s , ó p o r p r e o c u p a c i ó n l a s f u t u r a s , c o m o si f u e r a n p r e s e n t e s . E s t o d a l a n o r m a con q u e h a n d e j u z g a r s e e n l a S a g r a d a E s c r i t u r a los L i b r o s h i s t ó r i c o s y t a m b i é n los a p o c a l í p t i c o s . A s í , p u e s , e n estos l i b r o s D i o s h a b l a p o r el c r e y e n t e ; p e r o , c o m o e n s e ñ a la t e o l o g í a d e los m o d e r n i s t a s , sólo p o r inmanencia y permanencia vital. S e p r e g u n t a : ¿ q u é h a y e n t o n c e s d e i n s p i r a ción? E s t a , r e s p o n d e n , n o se d i s t i n g u e , c o m o n o s e a p o r u n a m a y o r vehemencia, de aquel impulso que mueve al c r e y e n t e á m a n i f e s t a r s u fe d e p a l a b r a y p o r e s c r i t o . A l g o s e m e j a n t e p a s a en la inspiración poética, y por esto alguien decía: «Está Dios en nosotros, y, alentados por É l , nos inflamamos. D e esta m a -

38

ENCÍCLICA

diei d e b e t inspirationis

sacrorum

librorum.—De

qua

prae-

terea inspiratione modernistae

addunt,

nihil o m n i n o esse in m a g i s eos sic

sacris libris q u o d illa c a r e a t . Quod q u u m affirmant,

crederes orthodoxos q u a m recentiores alios, qui inspirationem a l i q u a n t u m c o a n g u s t a n t , u t , e x e m p l i c a u s a , q u u m tacitas d i c t a s citationes late. Nam i n v e h u n t . S e d h a e c illi v e r b o t e n u s ac ex agnosticismi praeceptis si B i b l i a simúexara-

iudicamus, divina praeGcneralem asseve-

h u m a n u m scilicet opus, a b h o m i n i b u s pro h o m i n i b u s t u m , l i c e t i u s t h e o l o g o d e t u r e a p e r immanentiam dicandi; qui demum inspiratio coarctari possit?

utique modernistae sacrorum librorum inspirationem rant: catholico t a m e n sensu nullam Largiorem admittunt. quae

dicendi spgetom offerunt

modernistarum

schola de Ecclesia i m a g i n a t u r . — P o n u n t initio eam ex duplici n e c e s s i t a t e oriri, u n a i n c r e d e n t e q u o v i s , in eo p r e e s e r t i m q u i p r i m i g e n i a m ac s i n g u l a r e m a l i q u a m sit n a c t u s u t fidem s u a m c u m c o m m u n i s i n t e r p l u r e s e v a s e r i t , i n collectivifate, experientiam, fides ad coalescen-

alus c o m m u n i c e t ; a l t e r a , p o s t q u a m

d u m in societatem et ad c o m m u n e b o n u m tuendum, augendum,

ñ e r a es D i o s p r i n c i p i o de la i n s p i r a c i ó n de los L i b r o s S a g r a d o s . A ñ a d e n , a d e m á s , los m o d e r n i s t a s , q u e n a d a h a y en los L i b r o s S a g r a d o s que de esta inspiración carezca. Cuando esto afirman, parecen más ortodoxos que otros modernos que restringen introalgún tanto la inspiración, como cuando, por ejemplo, d u c e n citas tácitas. Mas esto h a c e n velada y

simuladamente. para

P e r o s i juzgaiTiOs l a B i b l i a s e g t í n l o s p r e c e p t o s d e l a g n o s t i c i s m o , p a r a q u i e n es o b r a h u m a n a , escrita p o r h o m b r e s y v i n a p o r inmanencia, ¿cómo puede, finalmente, h o m b r e s , a u n q u e c o n c e d a al teólogo el d e r e c h o de l l a m a r l a direstringirse la embargo, modernista doble i n s p i r a c i ó n ? C i e r t a m e n t e , los m o d e r n i s t a s a d m i t e n u n a i n s p i r a c i ó n g e n e r a l en los L i b r o s S a g r a d o s ; m a s no, sin e n el s e n t i d o c a t ó l i c o . M a t e r i a m á s a b u n d a n t e o f r e c e lo q u e l a e s c u e l a fantasea a c e r c a de la Iglesia. P o n e n su o r i g e n en u n a

n e c e s i d a d : u n a e n el c r e y e n t e , p r i n c i p a l m e n t e e n a q u e l q u e h a tenido alguna primera y particular experiencia para comunic a r á o t r o s s u p r o p i a f e ; o t r a e n l a colectividad, después que la fe l l e g ó á s e r c o m ú n á m u c h o s , p a r a u n i r s e e n s o c i e d a d , y p a r a c o n s e r v a r , a c r e c e n t a r y p r o p a g a r el b i e n c o m ú n . ¿ Q u é e s , p u e s .

Pío

X

39

p r o p a g a n d u m . Quid i g i t u r E c c l e s i a p a r t u s e s t conscientiae collectivae s e u consociationis c o n s c i e n t i a r u m s i n g u l a r i u m ; q u a e vi permanentiae vitalis, a p r i m o aliquo c r e d e n t e p e n d e a n t , videlicet, p r o catholicis, a C h r i s t o . — P o r r o societas q u a e p i a m m o d e r a t r i c e a u c t o r i t a t e i n d i g e t , cuius s i t officium consociatos o m n e s i n o o m m u n e m finem d i r i g e r e , e t c o m p a g i s e l e m e n t a t u e r i p r u d e n t e r , q u a e , i n religioso coetu, d o c t r i n a e t c u l t u a b s o l v u n t u r . H i n c i n Ecclesia catholica a u c t o r i t a s t e r g e m i n a ;
disciplinaris, dogmática, cultualis. — Iam auctoritatis huius

n a t u r a e x o r i g i n e coUigenda est; e x n a t u r a v e r o i u r a a t q u e officia r e p e t e n d a . P r a e t e r i t i s a e t a t i b u s v u l g a r i s fuit e r r o r quod a u c t o r i t a s i n E c c l e s i a m e x t r i n s o c u s accesserit, n i m i r u m i m m e d i a t e a D e o ; q u a r e autocratica mérito habebatur. Sed haec n u n c t e m p o r i s o b s o l e v e r e . Quo m o d o Ecclesia e conscient i a r u m c o l l e c t i v i t a t e e m a n a s s e d i c i t u r , eo p a r i t e r a u c t o r i t a s a b ipsa E c c l e s i a v i t a l i t e r e m a n a t . A u c t o r i t a s i g i t u r , sicut Ecclesia, e x c o n s c i e n t i a r e l i g i o s a o r i t u r , a t q u e ideo e i d e m s u b e s t ; q u a m s u b i e c t i o n e m si s p r e v e r i t , i n t y r a n n i d e m vertit u r . E a p o r r o t e m p e s t a t e n u n c v i v i m u s , q u u m l i b e r t a t i s sensus

ia I g l e s i a ? p a r t o d e la conciencia colectiva ó de la r e u n i ó n de conciencias p a r t i c u l a r e s , q u e e n v i r t u d de la permanencia vital p e n d e n de u n p r i m e r o , q u e p a r a los católicos e s C r i s t o . — P e r o c u a l q u i e r a sociedad n e c e s i t a u n a a u t o r i d a d r e c t o r a , c u y o m i nisterio e s d i r i g i r á t o d o s los asociados al fin c o m ú n , y conserv a r p r u d e n t e m e n t e los e l e m e n t o s de cohesión, q u e e n l a s o ciedad r e l i g i o s a son la d o c t r i n a y el c u l t o . D e a q u í u n a t r i p l e a u t o r i d a d e n la I g l e s i a católica: d i s c i p l i n a r i a , d o g m á t i c a , cult u a l . — M a s la n a t u r a l e z a de e s t a a u t o r i d a d , de su o r i g e n se deduce; y de l a n a t u r a l e z a , s u s d e r e c h o s y d e b e r e s . F u é v u l g a r en l a s e d a d e s a n t i g u a s el e r r o r de q u e la a u t o r i d a d vino de a f u e r a á l a I g l e s i a , esto es, i n m e d i a t a m e n t e de D i o s , p o r lo cual se c r e í a autocratica. M a s e s t a t e o r í a pasó de m o d a . A s í como se dice q u e la I g l e s i a b r o t ó de l a c o l e c t i v i d a d de las conc i e n c i a s , así l a a u t o r i d a d e m a n a v i t a l m e n t e de l a I g l e s i a m i s m a . L a a u t o r i d a d , p u e s , como la I g l e s i a , naco do la conciencia r e l i g i o s a , y á é s t a , p o r c o n s i g u i e n t e , se s u b o r d i n a ; de m a n e r a q u e si d e s d e ñ a esta s u b o r d i n a c i ó n , i n c u r r e en t i r a n í a . E n los t i e m p o s e n q u e vivimos, el s e n t i m i e n t o de la l i b e r t a d h a llegado á su p l e n i t u d . E n el e s t a d o civil la conciencia p ú b l i c a

40

ENCÍCLICA

in fastiginm s u m m u m e x c r e v i t . I n civili s t a t u oonscienoia p u blica p o p u l a r e r é g i m e n invexit. Sed conscientia in h o m i n e , aeque a t q u e vita, u n a est. Nisi e r g o in h o m i n u m conscientiis i n t e s t i n u m velit e x c i t a r e b e l l u m ac fovere, a u c t o r i t a t i Ecclesiae officium inest democraticis u t e n d i formis; eo vel m a g i s quod, ni faxit, e x i t i u m i m m i n e t . N a m a m e n s prefecto fuerit, qui in sensu l i b e r t a t i s , qualis n u n c viget, r e g r e s s u m posse fieri a l i q u a n d o a u t u m e t . Constrictus vi a t q u e inclusus, fortior se profundet, Ecclesia p a r i t e r ac religione d e l e t a . — H a e c o m n i a m o d e r n i s t a e r a t i o c i n a n t u r ; qui p r o p t e r e a t o t i s u n t in indag a n d i s viis ad a u c t o r i t a t e m Ecclesiae cum c r e d e n t i u m libértate componendam. Sed enim n o n i n t r a domésticos t a n t u m p a r i e t e s h a b e t E c c l e sia, q u i b u s c u m amice c o h a e r e r e illam oporteat; h a b e t et e x t r a . N o n u n a n a m q u e ipsa occupat m u n d u m ; occupant aeque consociationes aliae, quibuscum c o m m e r c i u m et usus necessarioi n t e r c e d a t . Quae i u r a i g i t u r , quae sint Ecclesiae officia c u m civilibus consociationibus d e t e r m i n a n d u m est e t i a m , nec aliter d e t e r m i n a n d u m nisi ex ipsius Ecclesiae n a t u r a , qualem n i m i r u m m o d e r n i s t a e nobis descripsere.—In hoc a u t e m eisdem p i a b a introducido el r é g i m e n p o p u l a r . P e r o en el h o m b r e la c o n ciencia, como la v i d a , es u n a . L u e g o si no quiere suscitar e n las conciencias de los h o m b r e s y f o m e n t a r lucha i n t e s t i n a , á l a a u t o r i d a d de la Iglesia i n c u m b e el deber de u s a r formas d e m o c r á t i c a s , t a n t o m á s c u a n t o que si á ello se n i e g a , la r u i n a es inm i n e n t e . Y fuera locura p e n s a r que p u e d a r e t r o c e d e r s e en ese s e n t i m i e n t o de libertad h o y d o m i n a n t e . Constreñido y violent a d o se alzaría m á s p o t e n t e , a c a b a n d o á la vez con la Iglesia y la r e l i g i ó n . Todo esto d i s c u r r e n los modernistas, y, en consecuencia, p o n e n todo su e m p e ñ o en buscar caminos p a r a a r m o n i z a r la a u t o r i d a d de la Iglesia con la l i b e r t a d de los c r e yentes. Mas n o sólo e n t r e sus p a r e d e s t i e n e la Iglesia con q u i e n u n i r s e a m i g a b l e m e n t e , sino a u n fuera de ellas. No está en el m u n d o ella sola; o t r a s sociedades h a y t a m b i é n con las cuales t i e n e que h a b e r uso y comercio. Menester es, por t a n t o , determinar los derechos y d e b e r e s de Iglesia con las sociedades civiles; y n o se d e t e r m i n a n de otro modo sino por la n a t u r a l e z a de la Iglesia m i s m a , t a l y como los m o d e r n i s t a s nos la descri-

Pío

X

41

n e r e g u l i s u t u n t u r , q u a e s u p r a p r o s c i e n t i a , a t q u e fide s u n t e a l l a t a e . I b i obiectis s e r m o e r a t , h e i c de finibus. S i c u t i g i t u r ratione obiecti fidem a c s c i e n t i a m e x t r a n e a s a b i n v i c e m v i d i m u s : sic S t a t u s e t E c c l e s i a a l t e r a b a l t e r a e x t r a n e a s u n t o b fines q u o s p e r s e q u u n t u r , t e m p o r a l e m ille, b a e c s p i r i t u a l e m . L i c u i t prefecto alias t e m p é r a l e spirituali subiici, licuit de mixtis q u a e s t i o n i b u s s e r m o n e m i n t e r s e r í , i n q u i b u s E c c l e s i a ut demina ac regina intererat, quia nempe Ecclesia a Deo, s i n e m e d i o , u t o r d i n i s s u p e r n a t u r a l i s est a u c t e r , i n s t i t u t a fer e b a t u r . Sed iam haec a philosophis a t q u e historicis r e s p u u n tur. S t a t u s ergo ab Ecclesia dissociandus, sicuntetiam catholicus a cive. Q u a m o b r e m c a t h e l i c u s q u i l i b e t , q u i a e t i a m civis, i u s a t q u e officium h a b e t , E c c l e s i a e a u c t e r i t a t e n e g l e c t a , eius optatis, consiliis p r a e c e p t i s q u e p o s t h a b i t i s , spretis i m m o r e p r e h e n s i o n i b u s , ea p e r s e q u e n d i q u a e c i v i t a t i s u t i l i t a t i c e n d u c e r e a r b i t r e t u r . V i a m ad a g e n d u m civi p r a e s c r i b e r e p r a o t e x t u q u o l i b e t , a b u s u s e c c l e s i a s t i c a e p o t e s t a t i s est, t o t o n i s u reiiciendus.— E a nimirum, Venerabiles Fratres, unde haec o m n i a d i m a n a n t , e a d e m p r e f e c t o s u n t , q u a e P i u s V I decessor

b e n . E n lo c u a l u s a n l a s m i s m a s r e g l a s q u e a r r i b a a d o p t a r e n p a r a la c i e n c i a y l a f e . A l l í se h a b l a b a de objetos, a q u í d e fines. Y así c o m o v i m o s , p e r razón del objeto, mutuamente extraña la fe y la c i e n c i a , así s e n e x t r a ñ o s el E s t a d o y l a I g l e s i a p o r r a z ó n d e sus fines: t e m p o r a l el u n o , e s p i r i t u a l el o t r o . F u é conv e n i e n t e e n o t r o t i e m p o s o m e t e r lo t e m p o r a l á lo e s p i r i t u a l ; fué c o n v e n i e n t e t r a t a r de c u e s t i o n e s mixtas, en las c u a l e s i n t e r v e n í a la I g l e s i a c o m e s e ñ o r a y r e i n a , p o r q u e se c r e í a q u e la I g l e s i a h a b í a sido f u n d a d a p e r D i o s i n m e d i a t a m e n t e , c o m o H'Utor del o r d e n s o b r e n a t u r a l . P e r o y a r e c h a z a n esto filósofos é h i s t o r i a d o r e s . Y a s í es m e n e s t e r s e p a r a r el E s t a d o d e la I g l e sia, c o m o el c a t ó l i c o del c i u d a d a n o . P o r e s t o c u a l q u i e r a c a t ó lico, c o m o es t a m b i é n c i u d a d a n o , t i e n e d e r e c h o y d e b e r d e t a c e r , m e n o s p r e c i a d a la a u t o r i d a d d e la I g l e s i a , sus d e s e e s , consejos, p r e c e p t o s y a u n r e p r e n s i o n e s , a q u e l l o q u e c r e a conv e n i e n t e á l a u t i l i d a d d e la p a t r i a . S e ñ a l a r al c i u d a d a n o bajo c u a l q u i e r p r e t e x t o u n a l í n e a d e c o n d u c t a , es a b u s e d e l a p o testad eclesiástica, que debe con todo empeño r e c h a z a r s e . — Todos estos errores. V e n e r a b l e s H e r m a n e s , nacen, ó por mejor d e c i r , s o n los m i s m o s q u e s o l e m n e m e n t e c o n d e n ó n u e s t r o p r e -

42

ENCÍCLICA

N o s t e r , i n C o n s t i t u t i o n e a p o s t ó l i c a Auctorem fidei, s o l e m n i t e r damnavit ^ Sed m o d e r n i s t a r u m scholae satis non est deberé S t a t u m a b E c c l e s i a s e i u n g i . S i c u t fidem, q u o a d e l e m e n t a , u t i n q u i u n t , p h a e n o m e n i c a s c i e n t i a e s u b d i o p o r t e t , sic i n t e m p o r a l i b u s n e g o t i i s E c c l e s i a m s u b e s s e S t a t u i . H o c q u i d e m illi a p e r t e n o n d u m f o r t e a s s e r u n t ; r a t i o c i n a t i o n i s t a m e n vi c o g u n t u r a d m i t tere. Pósito e t e n i m quod in t e m p o r a l i b u s r e b u s Status possit u n u s , si a c c i d a t c r e d e n t e m , i n t i m i s r e l i g i o n i s a c t i b u s h a u d c o n t e n t u m , i n e x t e r n o s e x i l i r e , u t p u t a a d m i n i s t r a t i o n e m susceptionemve S a c r a m e n t o r u m ; necesse erit haec sub S t a t u s d o m i n i u m c a d e r e E c q u i d t u m de e c e l e s i a s t i c a a u c t o r i t a t e ? C u m haec nisi per externos actus non explicetur; Statui, tota quanta est, erit obnoxia. H a c n e m p e consecutione coacti, m u l t i e p r o t e s t a n t i b u s liberalibus cultum omnem sacrum externum,

d e c e s o r P í o V I e n su c o n s t i t u c i ó n A p o s t ó l i c a Auctorem fidei 1. P e r o á la e s c u e l a d e los m o d e r n i s t a s n o le b a s t a q u e el E s t a d o se s e p a r e d e l a I g l e s i a . C o m o h a n de s o m e t e r s e á la ciencia los e l e m e n t o s q u e l l a m a n f e n o m e n a l e s de la fe, así e n los a s u n t o s t e m p o r a l e s la I g l e s i a d e b e s u b o r d i n a r s e al E s t a d o . E s t o a c a s o n o lo a f i r m a n t o d a v í a c l a r a m e n t e ; p e r o l a f u e r z a de l a l ó g i c a los o b l i g a á a d m i t i r l o . P u e s c o n c e d i e n d o q u e el E s t a d o t i e n e a b s o l u t a p o t e s t a d e n las cosas t e m p o r a l e s , si a c o n t e c e q u e u n c r e y e n t e , n o c o n t e n t o c o n los a c t o s i n t e r n o s de la r e l i g i ó n , r e a l i z a a c t o s e x t e r n o s , c o m o la a d m i n i s t r a c i ó n y r e c e p c i ó n d e S a c r a m e n t o s , f o r z o s a m e n t e c a e r á n bajo el d o m i n i o d e l E s t a d o . Y ¿qué es e n t o n c e s la a u t o r i d a d e c l e s i á s t i c a ? C o m o é s t a n o se e j e r c e sino p o r a c t o s e x t e r n o s , al E s t a d o q u e d a r á sujeta toda c u a n t a es. A r r a s t r a d o s por esta consecuencia, m u c h o s p r o t e s t a n t e s liberales s u p r i m e n t o d o s a g r a d o c u l t o e x t e r n o y t o d a e x t e r n a s o c i e d a d r e l i g i o s a , y se e s f u e r z a n p a r a
1 Prop. 2. La proposición que establece que la potestad dada por Dios á la Iglesia para que se comunicase á sus Pastores, que son sus ministros, por la salud de las almas, entendida de modo que de la comunidad de los fieles se derive á los Pastores la potestad del ministerio y régimen eclesiástico, es herética. Prop. .?. Además, la que establece que el Romano Pontífice es cabeza ministerial, entendida de modo que el Romano Pontífice, no de Cristo en la persona de Pedro, sino de la Iglesia, recibe la potestad del ministerio, que como sucesor de Pedro, verdadero vicario de Cristo y cabeza de toda la Iglesia, tiene en toda la Iglesia, es herética.

Pío

X

43

quin etiam externam quamlibet religiosam consociationem e m e d i o t o l l u n t , r e l i g i o n e m q u e , u t a i u n t , individualem invehere a d n i t u n t u r . — Q u o d si m o d e r n i s t a e n o n d u m a d h a e c p a l a m p r o g r e d i u n t u r , p e t u n t interea u t Ecclesia quo ipsi impellunt s u a se s p o n t e i n c l i n e t s e s e q u e a d civiles f o r m a s a p t e t . A t q u e h a e c de a u c t o r i t a t e disciplinan.—Nam de doctrinali e t dog­ mática p o t e s t a t e l o n g e p e i o r a s u n t a c p e r n i c i o s i o r a q u a e s e n t i u n t . D e m a g i s t e r i o E c c l e s i a e sic scilicet c o m m e n t a n t u r . C o n sociatio religiosa in u n u m veré coalescere n e q u á q u a m potest, n i s i u n a sit c o n s o c i a t o r u m c o n s c i e n t i a , u n a q u e , q u a u t a n t u r , formula. U t r a q u e a u t e m haec unitas mentem quandam quasi c o m m u n e m e x p o s t u l a t , c u i u s s i t r e p e r i r e a c d e t e r m i n a r e formulam, quae c o m m u n i conscientiae rectius respondeat; cui quidem m e n t i satis a u c t o r i t a t i s inesse o p o r t e t ad formulam q u a m s t a t u e r i t c o m m u n i t a t i i m p o n e n d a m . I n h a c p o r r o coni u n c t i o n e ac v e l u t i f u s i o n e t u m m e n t i s f o r m u l a m e l i g e n t i s t u m potestatis eamdem perscribentis, m a g i s t e r i i ecclesiastici n o t i o n e m m o d e r n i s t a e c o l l o c a n t . C u m i g i t u r m a g i s t e r i u m ex conscientiis singularibus t á n d e m aliquando n a s c a t u r , et publi-

e s t a b l e c e r la q u e l l a m a n r e l i g i ó n individual. Y si c l a r a m e n t e n o h a n l l e g a d o á esto los m o d e r n i s t a s , i n s i s t e n e n t r e t a n t o e n q u e la I g l e s i a se i n c l i n e e s p o n t á n e a m e n t e h a c i a d o n d e ésos l a e m p u j a n , y se a c o m o d e á las f o r m a s civiles. Y esto p o r lo q u e t o c a á la a u t o r i d a d disciplinaria, que a u n son más g r a v e s y p e r n i c i o s o s s u s e r r o r e s a c e r c a d e l a p o t e s t a d doctrinal y dog­ mática. A s í c o m e n t a n el m a g i s t e r i o d e la I g l e s i a . L a s o c i e d a d r e l i g i o s a n o p u e d e ser v e r d a d e r a m e n t e u n a , si n o es u n a la c o n ­ c i e n c i a d e s u s m i e m b r o s y u n a la f ó r m u l a q u e u s e n . E s t a d o b l e unidad r e q u i e r e como u n a m e n t e común, capaz de e n c o n t r a r y d e t e r m i n a r la f ó r m u l a q u e m e j o r r e s p o n d a á la c o n c i e n c i a c o ­ m ú n ; y á e s t a m e n t e d e b e a t r i b u i r s e la a u t o r i d a d n e c e s a r i a p a r a i m p o n e r á la C o m u n i d a d la f ó r m u l a q u e e s t a b l e c i e r e . P u e s e n e s t a u n i ó n y c o m o fusión de la m e n t e , q u e e l i g e la fórmxila, c o n la p o t e s t a d q u e l a p r e s c r i b e , c o l o c a n los m o d e r n i s t a s la n o ­ ción del m a g i s t e r i o e c l e s i á s t i c o . M a s c o m o a l c a b o el m a g i s t e ­ r i o n a c e de las c o n c i e n c i a s p a r t i c u l a r e s y s u p ú b l i c o m i n i s t e r i o está ordenado al bien de las m i s m a s conciencias, sigúese, n e ­ cesariamente, que de estas conciencias pende, y que debe, por tanto, acomodarse á las formas populares. Prohibir, pues, que

44

ENCÍCLICA

c u m officium in e a r u n d e m c o n s c i e n t i a r u m c o m m o d u m m a n d a t n m h a b e a t ; c o n s e q u i t u r n e c e s s a r i o , illud a b e i s d e m conscientiis p e n d e r é , ac p r o i n d e ad p o p u l a r e s f o r m a s esse inflectendum. Quapropter singularium h o m i n u m conscientias prohibere q n o m i n u s i m p u l s i o n e s q u a s s e n t i u n t p a l a m a p e r t e q u e profit e a n t u r , e t c r i t i c a e v i a m p r a e p e d i r e q u a d o g m a , ad necessar i a s e v o l u t i o n e s i m p e l l a t , p o t e s t a t i s ad u t i l i t a t e m p e r m i s s a e n o n u s u s est sed a b u s u s . — S i m i l i t e r i n usu i p s o p o t e s t a t i s m o dus t e m p e r a t i o q u e s a n t a d h i b e n d a . L i b r u m q u e m l i b e t , a u c t o r e inscio, n o t a r e ac p r o s c r i b e r e , n u l l a e x p l i c a t i o n e a d m i s s a , n u l l a disceptatione, t y r a n n i d i prefecto est p r o x i m u m . — Q u a r e heic e t i a m m é d i u m est q u o d d a m i t e r r e p e r i e n d u m , u t a u c t o r i t a t i s i m u l ac l i b e r t a t i i n t e g r a s i n t i u r a . I n t e r e a t e m p o r i s catholico sic est a g e n d u m , u t a u c t o r i t a t i s q u i d e m o b s e r v a n t i s s i m u m se p u b l i c e p r o f i t e a t u r , suo t a m e n o b s e q u i i n g e n i o n o n i n t e r m i t t a t . — G e n e r a t i m v e r o sic d e Ecclesia p r a e s c r i b u n t : q u o n i a m ecclesiasticae p o t e s t a t i s finis ad s p i r i t u a l i a unice p e r t i n e t ; ex t e m u m a p p a r a t u m o m n e m esse t o l l e n d u m , q u o illa a d i n t u e n t i u m oculos m a g n i f i c e n t i u s o r n a t u r . I n quo illud sane n e g l i g i t u r , r e l i g i o n e m , etsi ad á n i m o s p e r t i n e a t , n o n t a m e n único

l a s conciencias de los i n d i v i d u o s p ú b l i c a m e n t e p r o f e s e n las n e cesidades q u e s i e n t e n y c e r r a r á la c r í t i c a el c a m i n o p o r d o n d e e m p u j a el d o g m a á las evoluciones n e c e s a r i a s , n o es uso, sino a b u s o d e la p o t e s t a d e s t a b l e c i d a p a r a u t i l i d a d d e t o d o s . S e m e j a n t e m e n t e , en el uso m i s m o d e la p o t e s t a d h a y q u e g u a r d a r m o d o y m e d i d a . C e n s u r a r y p r o h i b i r u n libro c u a l q u i e r a d e a u t o r desconocido, sin a d m i t i r e x p l i c a c i o n e s , n i d i s c u s i ó n , m u y cerca e s t á de la t i r a n í a . P o r lo cual es a q u í t a m b i é n n e c e s a r i o b u s c a r u n medio q u e sea c a m i n o p a r a s a l v a r í n t e g r o s los derechos de la a u t o r i d a d y j u n t a m e n t e los d e r e c h o s d e l a l i b e r t a d . E n t r e t a n t o , d e b e s e r p a r a el católico n o r m a d e c o n d u c t a m o s t r a r s e r e s p e t u o s í s i m o á la a u t o r i d a d , p e r o sin dej a r d e s e g u i r el i m p u l s o de su i n g e n i o . — G e n e r a l m e n t e , q u i e r e n a m o n e s t a r á la I g l e s i a , f u n d á n d o s e en que el fin de la p o t e s t a d eclesiástica es p u r a m e n t e e s p i r i t u a l , p a r a q u e q u i t e todo el esp l e n d o r e x t e r n o de q u e ella se r o d e a á los ojos del p u e b l o . E n lo cual se d e s d e ñ a la v e r d a d de q u e , a u n q u e la r e l i g i ó n á las alm a s p e r t e n e c e , n o se e n c i e r r a e x c l u s i v a m e n t e en l a s a l m a s ; y el h o n o r t r i b u t a d o á la a u t o r i d a d , r e d u n d a en C r i s t o , su f u n d a d o r .

Pío

X

45

a n i m i s concludi; e t h o n o r e m p o t e s t a t i i m p e n s u m in C h r i s t u m institutorem recidere. P o r r o u t t o t a m h a n c d e fide d e q u e v a r i o eius g e r m i n e m a t e r i a m absolvamus, restat, Venerabiles F r a t r e s , u t de u t r o r u m q u e e x p l i c a t i o n e p o s t r e m o loco m o d e r n i s t a r u m p r a e c e p t a aud i a m u s . — P r i n c i p i u m hic g e n é r a l e est: i n r e l i g i o n e , q u a e viv a t , nihil v a r i a b i l e n o n esse, a t q u e i d c i r c o v a r i a n d u m . H i n c g r e s s u m f a c i u n t ad illud, quod in e o r u m d o c t r i n i s fere c a p u t e s t , videlicet ad evoluiionem. D o g m a i g i t u r , ecclesia, s a c r o r u m c u l t u s , l i b r i , quos u t s a n c t o s v e r e m u r , q u i n e t i a m fides ipsa, nisi i n t e r m o r t u a h a e c o m n i a v e l i m u s , e v o l u t i o n i s t e n e r i l e g i b u s d e b e n t . Ñ e q u e hoc m i r u m v i d e r i q u e a t , si ea p r a e oculis habeantur, quae sunt de h o r u m singulis a modernistis tradita. P o s i t a i g i t u r e v o l u t i o n i s lege, e v o l u t i o n i s r a t i o n e m a m o d e r n i s t i s ipsis d e s c r i p t a m h a b e m u s . E t p r i m o q u o a d fidem. P r i m i g e n i a , i n q u i u n t , fidei f o r m a r u d i s et u n i v e r s i s h o m i n i b u s c o m m u n i t fuit, u t q u a e ex i p s a h o m i n u m n a t u r a a t q u e v i t a o r i e b a t u r . E v o l u t i o v i t a l i s p r o g r e s s u m dedit; n i m i r u m n o n n o v i t a t e f o r m a r u m e x t r i n s e c u s a c c e d e n t i u m , sed ex p e r v e r s i o n e i n dies a u c t i o r e s e n s u s r e l i g i o s i in c o n s c i e n t i a m . D u p l i c a t i r

M a s p a r a c o m p l e t a r t o d a e s t a m a t e r i a d e l a fe y sus v a r i a s g e n e r a c i o n e s , r e s t a . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , oir lo q u e a c e r c a d e s u e v o l u c i ó n e s t a b l e c e n los m o d e r n i s t a s . E s e n t r e ellos p r i n c i p i o g e n e r a l q u e en t o d a r e l i g i ó n v i v i e n t e n a d a h a y q u e n o sea m u d a b l e y de h e c h o n o h a y a de m u d a r s e . P o r a q u í ent r a n en lo que es casi lo p r i n c i p a l en s u d o c t r i n a : la evolución. D e m o d o que el d o g m a , la Iglesia, el culto, los L i b r o s S a n t o s y a u n la fe m i s m a , si n o h a de t e n e r s e p o r m u e r t o t o d o esto, d e b e n s o m e t e r s e á la l e y de l a e v o l u c i ó n . L o cual no s o r p r e n d e r á , si se r e c u e r d a lo q u e los m o d e r n i s t a s e n s e ñ a n a c e r c a d e c a d a u n o d e esos o b j e t o s . S u p u e s t a , p u e s , l a ley de la evoluc i ó n , los m o d e r n i s t a s m i s m o s n o s d e s c r i b e n d e q u é m a n e r a la e v o l u c i ó n se r e a l i z a . C o m e n c e m o s p o r lo que se refiere á la fe. L a f o r m a p r i m i t i v a de la fe fuó r u d i m e n t a r i a y c o m ú n á todos los h o m b r e s , como n a c i d a de la n a t u r a l e z a y de la v i d a m i s m a del h o m b r e . P r o g r e s ó la evolución v i t a l , n o p o r a g r e g a c i ó n de n u e v a s f o r m a s v e n i d a s de a f u e r a , sino p o r u n a c r e c i e n t e p e n e t r a c i ó n del s e n t i m i e n t o religioso e n la conciencia. D e dos m a n e r a s fué e s t e p r o g r e s o : p r i m e r o negativamente, eliminan-

46

ENCÍCLICA

a u t e m p r o g r e s s i o i p s a est facta: negative primum, elementum q u o d v i s e x t r a n e u m , u t p u t a ex familia vel g e n t e a d v e n i e n s , e l i m i n a n d o : d e h i n c positive, i n t e l l e c t i v a a c m o r a l i h o m i n i s exp o l i t i o n e , u n d e notio d i v i n i a m p l i o r ac l u c i d i o r sensusque religiotus e x q u i s i t i o r evasit. P r o g r e d i e n t i s v e r o fidei e a e d e m s u n t c a u s a e a f f e r e n d a e , q u a m q u a e s u p e r i u s s u n t a l l a t a e ad eius o r i g i n e m e x p ' i c a n d a m . Quibus t a m e n e x t r a o r d i n a r i o s q u o s d a m h o m i n e s a d d i o p o r t e t (quos nos p r o p h e t a s a p p e l l a m u s , quo r u m q u e o m n i u m p r a e s t a n t i s s i m u s est C h r i s t u s ) ; t u m q u i a illi i n v i t a ac s e r m o n i b u s a r c a n i q u i d p i a m p r a e s e t u l e r u n t , quod fides d i v i n i t a t i t r i b u e b a t ; t u m q u i a n o v a s n e c a n t e h a b i t a s experñentias sunt nacti, religiosae cuiusque temporis indigent i a e r e s p o n d e n t e s . — D o g m a t i s a u t e m p r o g r e s s u s i n d e potissim u m e n a s c i t u r , quod fidei i m p e d i m e n t a s i n t s u p e r a n d a , v i n cendi h o s t e s , c o n t r a d i c t i o n e s r e f e l l e n d a e . A d d e his n i s u m q u e m d a m p e r p e t u u m ad m e l i u s p e n e t r a n d a q u a e in a r c a n i s fidei c o n t i n e n t u r . Sic, u t e x e m p l a c e t e r a p r a e t e r e a m u s , de C h r i s t o f a c t u m est: in quo d i v i n u m i l l u d q u a l e c u m q u e , q u o d fides a d m i t t e b a t , i t a p e d e t e n t i m et g r a d a t i m a m p l i f i c a t u m e s t ,

do t o d o e x t r a ñ o e l e m e n t o , como p o r e j e m p l o , el s e n t i m i e n t o r e l i g i o s o d e l a f a m i l i a y d e l a n a c i o n a l i d a d ; d e s p u é s positivamente, p o r la perfección i n t e l e c t i v a y m o r a l del h o m b r e , d e d o n d e vino á ser m á s a m p l i a y l u m i n o s a la i d e a d e D i o s y m á s e x q u i s i t o el sentimiento religioso. L a s causas del p r o g r e s o d e la fe s o n las m i s m o s a r r i b a e x p u e s t a s p a r a e x p l i c a r su o r i g e n . A las cuales d e b e n a ñ a d i r s e c i e r t o s h o m b r e s e x t r a o r d i n a r i o s (que n o s o t r o s l l a m a m o s profetas, e n t r e los cuales el p r i m e r o es Cristo); y a p o r q u e en su v i d a y e n s u s p a l a b r a s t u v i e r o n a l g o de a r c a n o q u e la fe a t r i b u í a á la d i v i n i d a d ; y a p o r q u e a l c a n z a r o n e x p e r i e n c i a s n u e v a s y no t e n i d a s a n t e s , c o r r e s p o n d i e n t e s á l a necesidad r e l i g i o s a d e su t i e m p o . E l p r o g r e s o del d o g m a n a c e p r i n c i p a l m e n t e del esfuerzo en s u p e r a r los obstáculos, v e n c e r á los e n e m i g o s , r e c h a z a r las c o n t r a d i c c i o n e s . A ñ á d a s e el esfuerzo c o n t i n u o p a r a p e n e t r a r mejor los a r c a n o s de la fe. A s i , o m i t i e n d o o t r o s ejemplos, p a s ó con C r i s t o ; e n el c u a l , a q u e l v a g o c o n c e p t o divino que de él t e n í a la fe, d e t a l m a n e r a fué poco á poco y g r a d u a l m e n t e amplificándose, q u e al c a b o fué t e n i d o p o r D i o s . — E l e s t í m u l o p r i n c i p a l d e l a evolución del c u l t o es la n e c e s i d a d d e a d a p t a r s e

Pío

X

47

u t d e m u m p r o D e o h a b e r e t u r . — A d e v o l u t i o n e m c u l t u s facit p r a e c i p u e n e c e s s i t a s ad m o r e s t r a d i t i o n e s q u e p o p u l o r u m sese accommodandi; item quorundam virtute actuum fruendi, quam s u n t e x u s u m u t u a t i . — T á n d e m p r o E c c l e s i a e v o l u t i o n i s causa i n d e o r i t u r , quod c o m p o n i e g e a t c u m a d i u n c t i s h i s t o r i é i s c u m q u e civilis r e g i m i n i s p u b l i c e i n v e c t i s formis.—Sic illi d e sin­ g u l i s . H i c a u t e m , a n t e q u a m p r o c e d a m u s , d o c t r i n a h a e c d e ne
cessitatihus seu indigeniiis ( v u l g o dei bisogni significantius

appellant) probé u t notetur velimus; etenim, praeterquam o m n i u m q u a e v i d i m u s , est v e l u t i basis a c f u n d a m e n t u m f a m o sae illius m e t h o d i , q u a m h i s t o r i c a m d i c u n t . I n e v o l u t i o n i s d o c t r i n a u t a d h u c s i s t a m u s , illud p r a e t e r e a est a d v e r t e n d u m quod, etsi i n d i g e n t i a e seu n e c e s s i t a t e s ad evo­ lutionem impellunt; his t a m e n uniacta, evolutio, transgressa facile t r a d i t i o n i s fines a t q u e ideo a p r i m i g e n i o v i t a l i p r i n c i p i o a v u l s a , a d r u i n a m p o t i u s q u a m ad p r o g r e s s i o n e m t r a h e r e t . Hinc, modernistarum mentem plenius sequuti, evolutionem ex conflictione d u a r u m v i r i u m e v e n i r e d i c e m u s , q u a r u m a l t e r a ad p r o g r e s s i o n e m a g i t , a l t e r a a d c o n s e r v a t i o n e m r e t r a h i t . —

á las c o s t u m b r e s y t r a d i c i o n e s d e los p u e b l o s ; así c o m o d e g o z a r de l a v i r t u d q u e c i e r t o s a c t o s h a n r e c i b i d o del u s o . — F i n a l ­ m e n t e , la c a u s a d e l a evolución d e la I g l e s i a está e n la necesi­ dad d e a c o m o d a r s e á las c i r c u n s t a n c i a s h i s t ó r i c a s y á l a s for­ m a s d e r é g i m e n p ú b l i c a m e n t e a d o p t a d a s p o r el g o b i e r n o civil. A s í dicen los m o d e r n i s t a s d e c a d a e x t r e m o e n p a r t i c u l a r . M a s a n t e s de p a s a r a d e l a n t e , q u e r e m o s q u e se n o t e b i e n esta doc­ t r i n a e n las necesidades ó indigenci'JS vulgarmente llamadas, p a r a significarlas m e j o r , dei bisogni; p u e s a d e m á s d e c u a n t o h e m o s visto, es como base y f u n d a m e n t o del famoso m é t o d o que llaman histórico. I n s i s t i e n d o t o d a v í a e n la d o c t r i n a d e l a evolución, d e b e ade­ m á s a d v e r t i r s e q u e a u n q u e las necesidades e s t i m u l a n la evolu­ ción, p e r o n o r e a l i z á n d o s e p o r ellas s o l a m e n t e , t r a s p a s a d o s fácil­ m e n t e los l í m i t e s d e la t r a d i c i ó n y a p a r t á n d o s e p o r consiguien­ t e del p r i m i t i v o p r i n c i p i o v i t a l , l a evolución a r r a s t r a á la r u i n a m á s bien q u e a l p r o g r e s o . A s í , e s t u d i a n d o m á s á fondo el pen­ s a m i e n t o d e los m o d e r n i s t a s , v e r e m o s que la evolución v i e n e del c o n c u r s o d e dos f u e r z a s : u n a q u e t i e n d e al p r o g r e s o , y o t r a á la c o n s e r v a c i ó n . H a y e n l a I g l e s i a u n a fuerza c o n s e r v a d o r a

48

ENCÍCLICA.

Vis c o n s e r v a t r i x v i g e t i n E c c l e s i a , c o n t i n e t u r q u e t r a d i t i o n e . E a m vero e x e r i t r e l i g i o s a a u c t o r i t a s ; i d q u e t a m i u r e ipso, est e n i m in a u c t o r i t a t i s n a t u r a t r a d i t i o n e m t u e r i ; t a m r e , a u c t o ­ r i t a s n a m q u e , a c o m m u t a t i o n i b u s v i t a e r e d u c t a s t i m u l i s ad p r o g r e s s i o n e m p e l l e n t i b u s n i h i l a u t v i x u r g e t u r . E c o n t r a vis ad p r o g r e d i e n d u m r a p i e n s a t q u e i n t i m i s i n d i g e n t i i s r e s p o n d e n s l a t e t ac m o l i t u r in p r i v a t o r u m conscientiis, i l l o r u m p r a e c i p u e qui v i t a m . u t i n q u i u n t , p r o p i u s a t q u e i n t i m i u s a t t i n g u n t . — E n hic, Venerabiles F r a t r e s , doctrina millam exitinsissimam efferre c a p u t i a m c e r n i m u s , q u a e laicos h o m i n e s in E c c l e s i a m subinfert ut progressionis e l e m e n t a . — E x convento quodam et p a c t o i n t e r b i n a s h a s c e vires, c o n s e r v a t r i c e m e t p r o g r e s s i o ­ n i s f a u t r i c e m , i n t e r a u c t o r i t a t e m videlicet et c o n s c i e n t i a s p r i ­ v a t o r u m , p r o g r e s s u s ao m u t a t i o n o s o r i u n t u r . N a m p r i v a t o r u m c o n s c i e n t i a e , vel h a r u m q u a e d a m , i n c o s o i e n t i a m coUectivam a g u n t ; h a e c v e r o i n h a b e n t e s a u c t o r i t a t e m , c o g i t q u e illos pact i o n e s confiare a t q u e i n p a c t o m a n e r e . — E x his a u t e m p r o n u m est i n t e l l i g e r e , c u r m o d e r n i s t a e m i r e n t u r adeo, q u u m r e p r e ­ h e n d í se vel p u n i r i soiunt. Quod eis c u l p a e v e r t i t u r , ipsi p r o

q u e se c o n t i e n e e n la t r a d i c i ó n . L a e j é r c e l a a u t o r i d a d r e l i g i o ­ sa; y esto y a p o r d e r e c h o m i s m o , p u e s está en la n a t u r a l e z a de la a u t o r i d a d c o n s e r v a r la t r a d i c i ó n , y a d e h e c h o , p u e s e l e v a d a la a u t o r i d a d s o b r e las c o n t i n g e n c i a s de la v i d a , poco ó n a d a s i e n t e los e s t í m u l o s que p r o v o c a n al p r o g r e s o . P o r el c o n t r a r i o , la f u e r z a que e m p u j a h a c i a el p r o g r e s o y que r e s p o n d e á n e c e ­ s i d a d e s í n t i m a s , l a t e y se m u e v e en las conciencias de los i n d i ­ v i d u o s , de a q u e l l o s , en especial, q u e , como dicen, e s t á n m á s p r o p i a é í n t i m a m e n t e en c o n t a c t o con la vida. V e m o s a q u í , V e n e r a b l e s H e r m a n o s , la c a b e z a m o n s t r u o s a de esa d o c t r i n a q u e q u i e r e i n t r o d u c i r en la I g l e s i a h o m b r e s laicos so color de e l e m e n t o s de p r o g r e s o . — D e u n a especie de c o n v e n i o ó p a c t o e n t r e e s t a s dos f u e r z a s , c o n s e r v a d o r a y p r o g r e s i v a , es decir, e n t r e la a u t o r i d a d y l a s conciencias de los i n d i v i d u o s , se d e r i ­ van los p r o g r e s o s y m u t a c i o n e s . P o r q u e las c o n c i e n c i a s de los i n d i v i d u o s , ó, á lo m e n o s , a l g u n a s d e e l l a s , influyen en la con­ ciencia colectiva; é s t a , á su vez, influye e n los q u e t i e n e n a u t o ­ ridad, obligándoles á establecer pactos y á permanecer en e l l o s . — D o n d e es fácil e n t e n d e r p o r qué se a d m i r a n los m o d e r ­ n i s t a s c u a n d o saben q u e son r e p r e n d i d o s ó c a s t i g a d o s . L o q u e

pfo

X

49

officio h a b e n t religiose explendo. Necessitates conscientiarum n e m o melius n o v i t q u a m ipsi, eo quod p r o p i u s illas a t t i n g u n t , q u a m ecclesiastica a u c t o r i t a s . E a s i g i t u r necessitates omnes quasi in se colligunt: u n d e loquendi publice a c scribendi officio d e v i n c i u n t u r . C a r p a t eos, si volet, a u c t o r i t a s ; ipsi conscientia officii fulciuntur, i n t i m á q u e e x p e r i e n t i a n o r u n t non sibi r e p r e ­ hensiones deberi sed laudes. U t i q u e n o n ipsos latet p r o g r e s bienes sine c e r t a m i n i b u s h a u d fieri, nec sine victimis, c e r t a m i ua sint ergo ipsi pro victimis, sicut p r o p h e t a e et Cristus. Nec ideo quod male h a b e n t u r , a u c t o r i t a t i i n v i d e n t : suum illam exsequi m u n u s u l t r o c o n c e d u n t . Q u e r u n t u r t a n t u m quod m i n i m e e x a u d i u n t u r ; sic e n i m cursus a n i m o r u m t a r d a t u r : hora t a m e n r u m p e n d i m o r a s certissime v e n i e t , n a m leges evolutionis coerceri p o s s u n t , infringí omnino n o n possunt. I n s t i t u t o e r g o i t i n e r e p e r g u n t : p e r g u n t , q u a m v i s r e d a r g u t i et d a m n a t i ; incredibilem a u d a c i a m fucatae demissionis velamine o b d u c e n t e s . Cervices q u i d e m s i m ú l a t e inflectunt; m a n u t a m e n a t q u e a n i m o quod s u s c e p e r u n t p e r s e q u u n t u r a u d a c i u s . Sic a u t e m v o l e n t e s o m n i n o p r u d e n t e s q u e a g u n t : t u m quia t e n e n t , a u c t o r i t a t e m

por culpa se les r e p r e n d e , t i e n e n ellos como u n deber s a g r a d o . Nadie conoce mejor que ellos las necesidades de las conciencias, p o r q u e están m á s en contacto con ellas, que la a u t o r i d a d e c l e ­ siástica. Todas estas necesidades r e ú n e n y e n c a r n a n ellos en sí mismos; de donde se a t r i b u y e n el deber de h a b l a r y escribir p ú b l i c a m e n t e . R e p r é n d a l o s , si quiere, la autoridad; ellos se a p o ­ y a n en la conciencia del deber, y saben, por la experiencia ín­ t i m a , q u e no m e r e c e n c e n s u r a s , sino a l a b a n z a s . Ellos s a b e n , p o r s u p u e s t o , que no h a y p r o g r e s o s sin c o m b a t e s , n i combates sin víctimas; y a h í e s t á n ellos p a r a servir de víctimas, como los profetas y como Cristo. Ni odian á la a u t o r i d a d si se les r e ­ p r e n d e ; conceden que ella cumple con su d e b e r . Sólo se que­ j a n de que no se les oye, p o r q u e así se r e t a r d a el progreso de las almas; poro c e r t í s i m a m e n t e llegará la h o r a de a c a b a r con los prejuicios, p o r q u e p o d r á n v i o l e n t a r s e pero n o des­ t r u i r s e las leyes de la evolución. Y siguen el camino e m p r e n ­ dido; siguen, a u n q u e r e d a r g ü i d o s y condenados, cubriendo su increíble audacia con el velo de u n a humildad a p a r e n t e . H i p ó ­ c r i t a m e n t e bajan la cabeza; pero con la m a n o y el e s p í r i t u m á s a u d a z m e n t e c o n t i n ú a n en su e m p r e s a . Y así o b r a n e n
ASo V . - T o K o I V . 4

BO

ENCÍCLICA

s t i m u l a n d a i r i e s s e n o n e v e r t e n d a m ; t u r a q u i a n e c e s s e illis e s t i n t r a Ecclesiae septa manere', u t coUectivam conscientiam sensira i m m u t e n t : q u o d t a m e m q u u m a i u n t , f a t e r i se n o n a d v e r t u n t conscientiam coUectivam a b ipsis dissidere, atque ideo n u l l o eos i u r e illius se i n t e r p r e t e s v e n d i t a r e . Sic igitur, Venerabiles F r a t e s , modernistis auctoribus a t q u e actoribus, nihil stabile nihil i m m u t a b i l e in Ecclesia esse oport e t . Q u a e q u i d e m i n s e n t e n t i a p r a e c u r s o r i b u s n o n c a r u e r e , illis n i m i r u m , de quibus P i u s I X decessor Noster i a m scribebat: Itti divinae revelationis inimici humanum progressum summis laudibus efferentes, in catholicam religionem temerario plañe ac sacrilego ausu illum inducere vellent, perinde ac si ipsa religio non Dei, sed hominum opus esset aut philosophicum aliquod inventv.m, quod humanis modis perfici queat ^—^De r e v e l a t i o n e praesertim ac dogmate nulla doctrinae modernistarum novitas; sed e a d e m illa e s t , q u a m i n P i i I X s y l l a b o r e p r o b a t a m r e p e r i m u s , sic e n u n c i a t a m : Divina revelatio est imperfecta et idcirco

todo voluntaria y conscientemente, y a porque entienden que la autoridad debe ser estimulada, no destruida, y a porque les es n e c e s a r i o p e r m a n e c e r d e n t r o de l a c o m u n i ó n d e l a I g l e s i a p a r a i r m u d a n d o poco á p o c o l a c o n c i e n c i a c o l e c t i v a , s i n a d v e r t i r q u e a s í confiesan q u e l a c o n c i e n c i a c o l e c t i v a se a p a r t a d e ellos, y q u e p o r t a n t o n o t i e n e n n i n g ú n d e r e c h o á p r o c l a m a r s e i n t é r p r e t e s d e ella. A s í p u e s . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , n i p a r a los q u e e n s e ñ a n n i p a r a los q u e p r a c t i c a n los e r r o r e s m o d e r n i s t a s h a y n a d a e s t a b l e , n a d a i n m u t a b l e e n l a I g l e s i a . E n la c u a l o p i n i ó n , c i e r t a m e n t e , n o les f a l t a r o n p r e c u r s o r e s , t a l e s c o m o a q u e l l o s d e q u i e n e s y a e s c r i b í a n u e s t r o p r e d e c e s o r P í o I X : Esos enemigos de la divina revelación que tantas alabanzas prodigan al progreso humano, quisieran con empeño temerario y sacrilego introducirlo en la religión católica, como si esta religión no fuera obra de Dios, sino de hombres, ó como si fuera una invención : filosófica que pueda con modos humanos perfeccionarse ^—Mas \ a c e r c a d e l a r e v e l a c i ó n e s p e c i a l m e n t e y a c e t c a del d o g m a , l a d o c t r i n a d e los m o d e r n i s t a s n o ofrece m á s n o v e d a d q u e a q u e lla q u e e n c o n t r a m o s r e p r o b a d a on el Syllabus de P í o I X y

1

E n c y c l . «Qui plurihui'

9 Nov. 1846.

RÍO X

51

mhiecta continuo et indefinito progressui, qui humanae rationis progressioni respondeat ^: s o l e m n i u s vero in V a t i c a n a S y n o d o p e r h a e c v e r b a : Ñeque enim fidei doctrina, quam Deus revelavit, velut philosophicum inventum proposita est humanis ingeniis perficienda, sed tamquam divinum depositum Cristi sponsae tradita fideliter custodienda et infallibiliter declaranda. Hinc sacrorum quoque dogmatum in sensus perpetuo est retinendtis, quem semel declaravit Sancta Mater Ecclesia, nec unquam ab eo sensu altioris intelligentiae specie et nomine recedendum *: quo p r o f e c t o e x p l i c a t i o n c s t r a r u m n o t i o n u m , e t i a m circa fidem, t a n t u m a b e s t u t i m p e d i a t u r , u t i m o a d i u v e t u r ac provehatur. Quamobrem eadem Vaticana Synodus sequitur: Crescat igitur et multum vehementerque proficiat tam singulorum quam omnium, tam unius hominis quam totius Ecclesiae, aetatum et saeculorum gradibus, intelligentia, scientia, sapientia: sed in suo dumtaxat genere, in eodem scilicet dogmate, eodem senso eademque sententia
(Concluirá.)

e n u n c i a d a así: La divina revelación es imperfecta y está sujeta, por consiguiente, al progreso continuo é indefinido que corresponde al de la razón humana y m á s s o l e m n e m e n t e en el Concilio V a t i c a n o p o r e s t a s p a l a b r a s : Ni la doctrina de la fie, que Dios reveló, se propuso al ingenio humano para que la fuese perfeccionando como invención filosófica; sino fué entregada á la esposa de Cristo como divino depósito para custodiarla fielmente y declararla infaliblemente. De aqui es también que los sagrados dogmas han de retenerse en el perpetuo sentido que Mwa vez declarase la Santa Madre Iglesia, sin apartarse nunca de este sentido, so pretexto y en nombre de más alta inteligen'^ia 2; con lo c u a l , i n d u d a b l e m e n t e , l a e x p l i c a c i ó n d e n u e s t r o s c o n o c i m i e n t o s t a n t o d i s t a de ser i m p e d i d a , como q u e se a y u d a y p r o m u e v e . Y así el m i s m o Concilio V a t i c a n o c o n t i n ú a : Crezca, pues y mucho, y vehementemente progrese la inteligencia, la ciencia, la sabiduría, asi la de cada uno como la de todos, asi del individuo como de toda la Iglesia, al paso de las edades y los siglos; pero siempre en su orden, esto es, en el mismo dogma, en el mismo sentido y en la misma sentencia ^.
1 S y l l . P r o p . 5. 2 Const. 'Dei filiua. cap. IV. 8 L o e . oit.

LA V O Z D E L P O N T Í F I C E
por Graciano JV^arfíne^.

H a c í a tiempo que de un lado y otro v e n í a n p r o p a g á n d o s e e r r o r e s q u e , si e n u n p r i n c i p i o p a r e c í a n i n o c e n t e s , p o c o á p o c o se i b a v i e n d o q u e e n c e r r a b a n p o s i t i v a t r a s c e n d e n c i a y q u e , e n l a c o m e d i d a f o r m a c o n q u e se p r e s e n t a b a n , e s c o n d í a n u n a t á c tica solapada y cautelosa p a r a a t a c a r con ventaja á la Iglesia. F l o t a b a n e n el a m b i e n t e e s p i r i t u a l d e las a l m a s g é r m e n e s e x t r a ñ o s q u e se a s p i r a b a n s i n p r e c a u c i ó n , n o c r e y é n d o l o s n o c i vos y q u e d e s p u é s p a u l a t i n a m e n t e se d e s a r r o l l a b a n , c a u s a n d o e n los e n t e n d i m i e n t o s v e r d a d e r a s e n f e r m e d a d e s . E r a n d o c t r i n a s q u e primo intuitu parecían confortantes, halagadoras, y s o b r e t o d o n u e v a s ; y el a f á n d e n o v e d a d , m a l e n d é m i c o de t o dos los e s c r i t o r e s , h a c í a q u e e s a s d o c t r i n a s c u n d i e s e n y fernientasen en muchos espíritus, desarrollándose espontáneam e n t e y p o n i e n d o d e m a n i f i e s t o t o d a la f a l s e d a d y m a l a i n t e n ción que contenían L a c r í t i c a — u n a c r í t i c a o s a d a y a v e n t u r e r a q u e , so p r e t e x t o de llevar doquiera a n t o r c h a s de luz, llevaba á todas p a r t e s t e a s i n c e n d i a r í a s — h a b í a i n v a d i d o t o d o s los c a m p o s d e l s a b e r , s i n p e r d o n a r s i q u i e r a los cotos s a g r a d o s d e la fe y del d o g m a . E r a necesario un viento, un viento recio y persistente que r o m p i e s e do m u y a l t o y purificase l a a t m ó s f e r a de a q u e l l o s gérmenes, barriese aquellas doctrinas y apagase ó amortig u a s e p o r lo m e n o s a q u e l l a s i n c e n d i a r i a s t e a s q u e t r a t a b a n do o b s c u r e c e r l o t o d o e n t r e n u b a r r o n e s d e h u m o . Y ese v i e n t o san e a d o r s o p l ó p o r fin d e s d e l a s a l t u r a s del V a t i c a n o , d e s v a n e ciendo tinieblas, despejando nubes y t r a y e n d o en a b u n d a n c i a r e s p l a n d o r e s d e luz y d e v i d a . Ñ o se n o s o c u r r e i m a g e n m á s p r o p i a p a r a s i m b o l i z a r la sab i a o b r a m a e s t r a c o n q u e P í o X , el P a p a m o d e s t o y h u m i l d e p o r e x c e l e n c i a , a c a b a de l l a m a r s o b r e sí la a t e n c i ó n d e l m u n d o .

«BACIAKO MARTÍNEZ

53

L a Encíclica Pascendi es u n a o b r a s o r p r e n d e n t e que e n t r o n c a en línea r e c t a con las que t r a z a b a el g r a n L e ó n X I I I al resp l a n d o r de aquella luz simbólica que, según las viejas profecías, r e v e r b e r a b a en el m i s m o cielo. Y a d e m á s de esa luz celestial que esplende en cada xmo de sus párrafos, clarificadora y serena, h a y en ellos u n fuego, u n calor, u n celo t a n ardoroso por c o n j u r a r los males que afligen á la I g l e s i a y a p a r t a r del precipicio á las almas, que f o r z o s a m e n t e siente uno la cálida i m p r e s i ó n del Ignis ardens que llamea e n todos sus períodos, i r r a d i a n d o a m o r de t o d a s sus cláusulas. Con precisión y claridad m a r a v i l l o s a s , que suponen l a r g a s y dolientes vigilias de meditación y de estudio, cada uno de los' muchos e r r o r e s que c o n s t i t u y e n la m a g n a herejía modernista a p a r e c e allí en su génesis, en su desarrollo, en sus aplicaciones, en sus consecuencias. S e le q u i t a el disfraz a l f u n d a m e n t o filosófico que le sirve de p a r t i d a y de base, descarnándolo y r e duciéndolo á lo que es en sí, á erróneas doctrinas filosóficas t a n viejas como el a g n o s t i c i s m o y el i n m a n e n t i s m o ; se h a c e v e r cómo deforma y desfigura la historia; cómo d e s n a t u r a l i z a el concepto de d o g m a sometiéndolo á leyes de evolución en el sentido de p o s i t i v o cambio; cómo d e s t r u y e las realidades de l a fe reduciéndolas á u n subjetivismo r e c ó n d i t o que se esfuma y se desvanece en i n t e r i o r i d a d e s misteriosas; cómo del filósofo m o d e r n i s t a que afirma que las representaciones del objeto de la fe son puros símbolos, se llega al teólogo idem que infiere lógic a m e n t e que las representaciones de la realidad de la fe son me-

ramente simbólicas; cómo n i e g a la verdad de los L i b r o s S a n t o s b a s t a r d e a n d o el concepto teológico de i n s p i r a c i ó n , identificándolo con el n u m e n ó estro d e los p o e t a s ; cómo, e n fin, t r a t a d e z a p a r los mismos cimientos de n u e s t r a religión y n u e s t r a I g l e sia, n e g a n d o que h a y a sido i n s t i t u i d a por J e s u c r i s t o y suponiéndola fruto de la conciencia colectiva, a l g o así como la inst i t u c i ó n de la sociedad por aquellos salvajes de R o u s s e a u que v a g a b a n como fieras d a ñ i n a s p o r los bosques E l v e r b o a u g u s t o del Pontífice h a devuelto la serenidad á los á n i m o s que se m o s t r a b a n inquietos a n t e el progresivo avance de todo u n cuerpo de d o c t r i n a s que, en d i s t i n t a s corrientes, forcejeaban p o r infiltrarse h a s t a en lo m á s v e d a d o al e r r o r , como el sacerdocio y las instituciones religiosas. Se h a atajado á t i e m p o un t u r b i ó n de males que a m e n a z a b a á la Iglesia y

B4

LA voz

DEL

PONTÍFICE

á la sociedad; p u e s , si n o h a y e r r o r p e q u e ñ o , p o r q u e , c o m o decía L e i b n i t z , no h a y n i n g u n o que en su última consecuencia n o c o n d u z c a h a s t a el a t e í s m o , ¡calcúlese lo q u e s e r í a n t a n t o s juntos, que, dispuestos en ejército y por caminos más ó menos e s t r a t é g i c o s , d i r i g í a n s e á sofocar e n l a s a l m a s t o d a fe, t o d a r e l i g i ó n y t o d a m o r a l ! P o r q u e á eso se i b a : e n los e s t u d i o s e x e g é t i c o s de la B i b l i a n o se p u e d e n a p l i c a r en c r u d o los m é t o dos c r í t i c o s q u e se e m p l e a n d e o r d i n a r i o p a r a l a s o t r a s c i e n c i a s . E n los l i b r o s b í b l i c o s n o se p u e d e n i se d e b e p r e s c i n d i r del e l e m e n t o s o b r e n a t u r a l d e la r e v e l a c i ó n q u e los i m p r e g n a y vivifica: lo c o n t r a r i o es m a t a r la t e o l o g í a , q u e es la c i e n c i a d e esa d i v i n a r e v e l a c i ó n , y es m a t a r t a m b i é n la m o r a l c a t ó l i c a , q u e , sin los d e s t e l l o s t e o l ó g i c o s , d e g e n e r a r í a r á p i d a m e n t e e n u n a é t i c a n a t u r a l i s t a y k a n t i a n a , q u e se p a r e c e r í a e n n a d a , ó e n m u y p o c o , á la d i v i n a m o r a l e v a n g é l i c a . H o y q u i z á s n o se p u e d a n c a l c u l a r , n i p o r t a n t o a g r a d e c e r , t o d o s los b i e n e s r e p o r t a d o s p o r la p a l a b r a del P o n t í f i c e ; p e r o de s e g u r o se los s a b r á c a l c u l a r y a g r a d e c e r m a ñ a n a , c u a n d o se haj^a m e d i t a d o d e m o d o d e b i d o en lo t r a s c e n d e n t e d e los e r r o res por ella combatidos, desembozados y puestos al d e s n u d o . P u e s eso es lo q u e h a h e c h o la p a l a b r a d e l P o n t í f i c e : e x h i b i r á la p u b l i c i d a d y c o n d e n a r á la luz los pérfidos p l a n e s q u e se m a q u i n a b a n e n la s o m b r a ; q u e es u n c a s t i g o m u c h o m á s t e r r i ble, c o m o dijo m u y b i e n F r a n c i s c o V e u i l l o t , q u e el q u e i m p o n í a n c i e r t o s p u e b l o s p r i m i t i v o s , e n d o n d e los c r i m i n a l e s e r a n c o n d e n a d o s á la o b s c u r i d a d . L a I g l e s i a h a h e c h o s o n a r su p a l a b r a , m e n s a j e r a s i e m p r e d e v e r d a d y d e v i d a , on la h o r a m á s p r o p i c i a p a r a c o n t e n e r el t o r r e n t e q u e c o m e n z a b a á d e s b o r d a r . A l g u n o s e s c r i t o r e s c a t ó l i c o s , a u n d e los m u y b u e n o s , d e los q u e q u i e r e n q u e su p l u m a sea s i e m p r e u n a e s p a d a d i s p u e s t a á b a t i r s e e n p r o d e los i n t e r e s e s de la E e l i g i ó n , i b a n poco á poco é i n s e n s i b l e m e n t e i n f i c i o n á n d o s e d e las n u e v a s d o c t r i n a s , c r e y é n d o l a s , sin d u d a , el m e j o r r e d u c t o , p a r a d e s d e allí d e f e n d e r v i c t o r i o s o s l a s c r e e n c i a s y los d o g m a s : e r a n m u y p a r a s e d u c i r el fuego y el c a l o r c o n q u e L o i s y — c o n t r a c u y a s d o c t r i n a s v a n m u y p r i n c i p a l m e n t e los r a y o s del V a t i c a n o — e n la i n t r o d u c i ó n á Autour d'un petit livre, p r o t e s t a b a c o n e n e r g í a q u e h a b í a q u e r o b u s t e c e r e n los c a t ó l i c o s la fe e n la a u t o r i d a d d e l a s E s c r i t u r a s , y de la T r a d i c i ó n , e n la d i v i n i d a d d e J e s u c r i s t o , e n s u E e s u -

GBACIANO MARTÍNEZ

55

r r e c c i ó n y su p r e s e n c i a r e a l en la E u c a r i s t í a . . . . , c u a n d o en r e a l i d a d sus m é t o d o s críticos v e n í a n á p o n e r l o t o d o en t e l a de j u i c i o , desde el m o m e n t o en que se q u i t a b a el c a r á c t e r h i s t ó á los E v a n g e l i o s , reduciéndolos á t r a t a d o s ascético-místicos L a Iglesia, g u a r d i a n a solícita del sacro depósito de la fe. Ha d e s c u b i e r t o el m a l e n c e r r a d o e n aquellos m é t o d o s y e n a q u e l l o s l i b r o s . D e b e r es e l e m e n t a l í s i m o de t o d o s los católicos s e g u i r l a en sus i n s t r u c c i o n e s y en sus d e r r o t e r o s . E n I t a l i a , I n g l a t e r r a , y s o b r e t o d o en F r a n c i a d o n d e se e n g e n d r a r o n l a s d o c t r i n a s m o d e r n i s t a s y d o n d e c a d a día i b a n h a l l a n d o a m b i e n t e m á s p r o p i c i o en las c o n c i e n c i a s , la E n c í c l i c a Pascendi s e g u r a m e n t e q u e h a b r á de p r o d u c i r r i c a cosecha de f r u t o s . L a s p a s m o s a s e n e r g í a s i n t e l e c t u a l e s q u e allí e n la defensa del m o d e r n i s m o se d e r r o c h a b a n , se i n v e r t i r á n a h o r a e n l a b o r e s b u e n a s y f e c u n d a s , y la v e r d a d , u n i n s t a n t e e m p a ñ a d a p o r p a s a j e r o s celajes, t o r n a r á á b r i l l a r , i l u m i n a d o r a y e s p l é n d i d a , sin n u b e s que la i m p i d a n l l e v a r á los e s p í r i t u s la b i e n h e c h o r a influencia de s u s fulgores. B u e n a u g u r i o de que esto s u c e d a es la a t e n c i ó n cuasi r e l i g i o s a con q u e la voz del V i c a r i o de C r i s t o se h a h e c h o oir e n t o d o el m u n d o . E n medio de las l u c h a s a p a s i o n a d a s de los e n c o n t r a d o s p a r t i d o s y del g r i t o e n s o r d e c e d o r q u e l e v a n t a n , al a t r e p e l l a r s e e n los m i s m o s c a m i n o s , las h u m a n a s a m b i c i o n e s , h a h a b i d o u n i n s t a n t e de t r e g u a y de silencio p a r a e s c u c h a r la voz s a g r a d a q u e v e n í a de lo a l t o . H a s t a la p r e n s a d e m á s r a d i cales m a t i c e s le dedicó u n a s c u a n t a s frases e n sus c o l u m n a s . A u n c u a n d o n o se c o n f o r m a s e n con las d o c t r i n a s del P a p a , alab a b a n su e s t r e n u a v a l e n t í a y d e s c u b r í a n e n su g a l l a r d a a c t i t u d u n a i n t r e p i d e z s u b l i m e q u e sólo p u e d e i n f u n d i r la convicción p r o f u n d a de h a l l a r s e en p l e n a posesión de la v e r d a d . A l g u n o s periódicos impíos se e n c o l e r i z a b a n y se s i g u e n enc o l e r i z a n d o c o n t r a s e m e j a n t e modo d e l l a m a r á los c a m i n o s r e c t o s ; m a s en r e a l i d a d , eses m i s m o s d i s p a r o s de cólera, m u y á p e s a r de quien les h a c e , n e s u e n a n á o t r a cosa q u e á salva de aplausos, ó p o r lo m e n o s á c o r t e s e s saludos, s o b r e todo d a n d o como se d a b a p o r m u e r t a á la r e l i g i ó n y c r e y e n d o , como se creía, que n i n g ú n e s p í r i t u escogido v o l v e r í a á t e n d e r h a c i a la I g l e s i a la m á s i n s i g n i f i c a n t e m i r a d a . D e los p e r i ó d i c o s católicos n o h a y p a r a q u é h a b l a r : h a r t o s a b e n q u e , q u i e n n o oye á la I g l e s i a , d e b e ser t e n i d o como p a -

B6

i.A v o z DEL PONTÍFICE

g a n o y p ú b l i c o p e c a d o r . ¿Y cómo n o babi'an d e e n t u s i a s m a r s e ante el g r a n triunfo que conseguía Su Santidad, y manifestar a d h e s i ó n a b s o l u t a á t o d a s sus e n s e ñ a n z a s y d e t e r m i n a c i o n e s ? E s p e r a b a n y a la E n c í c l i c a con a n s i e d a d , y a l g u n o s — h a y q u e decirlo p a r a j u s t o h o n o r de la p r e n s a e u t r a n j c r a , y a q u e al m i s m o t i e m p o que b u e n a p r e n s a s a b e ser p r e n s a b u e n a — l a p u b l i c a r o n í n t e g r a e n sus c o l u m n a s el m i s m o d í a que la p u b l i c a b a en R o m a L' Osservatore Eomano. T a n t o el frío y c o r t é s s a l u d o d e la p r e n s a i m p í a , c o m o el fervoroso a p l a u s o de la católica, consuelo g r a n d í s i m o t i e n e n q u e h a b e r sido p a r a el P a p a , q u e h a r t o lo h a b r á m e n e s t e r c a d a vez que, p o r los ineludibles d e b e r e s do su a l t a d i g n i d a d , se s i e n t e o b l i g a d o á t o m a r m e d i d a s t a n e n é r g i c a s y dolorosas. L a verd a d es q u e y a n o p o d í a c a l l a r p o r m á s t i e m p o : p r o s e g u i r e n el silencio h u b i e r a sido u u c r i m e n , piaculum foret, s e g ú n la p r o p i a e n é r g i c a e x p r e s i ó n pontificia. Dejar p a s a r c i e r t a s d o c t r i n a s sin f u l m i n a r c o n t r a ellas la d e b i d a r e p r o b a c i ó n , h u b i e r a sido s u i c i d a r s e , c o m o decía m u y b i e n la Revue des deux Mondes á r a í z de la a p a r i c i ó n del Syllahus. E l P a p a h a b l ó p o r q u e debía h a b l a r , y todos los que p e n s a m o s y todos los q u e bien ó m a l m a n e j a m o s u n a p l u m a , d e b e m o s m e d i t a r h o n d a m e n t e sus p a l a b r a s y t e n e r s i e m p r e sus enseñanzas por guía. Así será fructífera nuestra labor, redundar á n en b i e n de la sociedad y la r e l i g i ó n n u e s t r o s t r a b a j o s , y n o n o s s e p a r a r e m o s poco n i m u c h o de la v e r d a d , de la c u a l es la I g l e s i a c o l u m n a y f u n d a m e n t o . ¡Bendito sea el b u e n P a s t o r que, o t e a n d o desde excelsa c u m b r e las v e r e d a s de su g r e } ' , t a n p r o n t o como la v e en r i e s g o de d e s c a r r í o , desciende á la l l a n u r a , t r a y é n d o l e avisos del Cielo q u e la a p a r t e n d e los p r e c i picios y la a p a c i e n t e n e n los s a n o s y f é r t i l e s c a m p o s del S e ñ o r !

Jonafhan mirando al porvenir'
por J. J/!aieos

Mr. E d w a r empezaba á precipitarse, de nuevo, por la pendiente de sus exaltaciones americanistas; y con objeto de p r e venir ó suavizar la rudeza de u n nuevo choque, m e a p r e s u r é á decirle en tono de franca y amistosa reconvención: — P e r o , a m i g o m í o , usted todo lo c o n v i e r t e e n substancia propia. —¿Whi/? palabras. — D i g o — a ñ a d í — q u e usted encuentra siempre y de cualquier m o d o la ocasión de p o n e r á su país p o r e n c i m a de los d e m á s . E . s p e r a b a y o q u e l a s r e f e r e n c i a s h i s t ó r i c a s p r e c e d e n t e s lo s u giriesen a l g u n a frase d e encomio á favor de los ensayos d e comunicación interoceánica, realizados hace tantos siglos p o r los españoles; y usted n o h a venido á deducir de todo m á s q u e u n a c o n c l u s i ó n , s i e m p r e l a m i s m a : Los Estados Unidos son la ¿What d'you say? (¿Por qué? ¿Qué q u i e r e usted d e c i r ? ) — p r e g u n t ó él, n o c o m p r e n d i e n d o el significado d e m i s

primera

nación del

mundo.

— ¿ Y a c a s o n o es c i e r t o ? — r e p u s o él v i v a m e n t e — ¿ A c a s o h a y n a c i ó n qixe p u e d a c o m p a r a r s e á l a n u e s t r a , n i e n e l r á p i d o crecimiento de su población, h o y en vías de llegar á cien m i llones de h a b i t a n t e s , ni e n el desarrollo de los r a m o s todos d e su riqueza: agricultura, minería, i n d u s t r i a y comercio? P o r lo demás, D o n Quijote m e es simpático en medio de sus locas y desastrosas a v e n t u r a s . D o n Quijote fué u n iluso d e b u e n g é n e r o , good fellow, rado). an honest man ( b u e n a p e r s o n a , h o m b r e h o n -

1 Del hermoso libro A través del Panamá, q u e a c a b a de p u b l i c a r la Casa. J u a n Gili, dfl B a r c e l o n a , y quo es d e b i d o á la b r i l l a n t e p l u m a de n u e s t r o q u e rido a m i g o y c o m p a ñ e r o el P . J u a n M a t e o s .

58

J O N A T H A N MIRANDO AL P O R V E N I R

L a fina i r o n í a q u e e n c e r r a b a n las ú l t i m a s p a l a b r a s de E d ward, me obligó á contestar: — ¿Qué q u i e r e u s t e d , a m i g o ? G e n t e s h a y d e q u i e n e s n o p u e d e d e c i r s e o t r o t a n t o . P e r o , e n fin, d e t o d o h a d e h a b e r en el m u n d o : c a b a l l e r o s d e l i d e a l , c o m o D o n Quijote, y c a b a l l e r o s d e la i n d u s t r i a , c o m o Jonathan, q u e m e d r a n á c o s t a d e l a s flaq u e z a s y d e s a c i e r t o s d e los p r i m e r o s . — ¡-Oh!—replicó el i n g e n i e r o — , a l u d e u s t e d á l a a n e x i ó n d e l a s A n t i l l a s y F i l i p i n a s . P u e s b i e n : it toas your and their fauU. ( U s t e d e s y ellos h a n t e n i d o la c u l p a ) . Jonathan no podía cerrar p o r m á s t i e m p o las p u e r t a s á q u i e n v e n í a l l a m a n d o á ellas d e s d e h a c e t i e m p o , y c a d a vez c o n m a y o r i n s i s t e n c i a . — ¡Bella t e o r í a ! ¡ C o m o si ella p u d i e r a j u s t i f i c a r u n d e s p o j o á m a n o a r m a d a q u e e n t o d o s los i d i o m a s l l e v a u n a d e n o m i n a ción infamante! — ¡ B a h ! E s a es la h i s t o r i a : t o d a s las n a c i o n e s t i e n e n á su c a r g o a l g u n a s p a r t i d a s de i g u a l n a t u r a l e z a . L o c u a l n o q u i e r e d e c i r q u e y o a p r u e b e i n c o n d i c i o n a l m e n t e lo h e c h o ; p o r e j e m p l o , la c o m p r a d e F i l i p i n a s , q u e m e h a p a r e c i d o s i e m p r e u n negocio caro, arriesgado y prematuro. H a y todavía mucho q u e h a c e r d e n t r o d e c a s a y e n el C o n t i n e n t e , p a r a q u e n o s m e t a m o s en la a t r e v i d a a v e n t u r a de a d q u i r i r p o s e s i o n e s t a n l e j a n a s . Y ¡qué a d q u i s i c i ó n ! , q u e os lo q u e h e r e p e t i d o cien v e c e s . U n g a t o salvaje, s i e m p r e d i s p u e s t a á l a n z a r s e a l cuello d e l d o m a d o r , c o n la a g r a v a n t e d e a t r a e r n o s o d i o s i d a d e s y e n v i d i a s q u e n o n e c e s i t á b a m o s . ¡ L á s t i m a d e v e i n t e m i l l o n e s de doUars! — ¡ B a h ! U n a i n s i g n i f i c a n c i a . M á s q u e eso v a l e el lujo d e t e n e r u n a m a g n í f i c a c o l o n i a e n el A s i a . — ¡Oh! U s t e d n o h a b l a e n s e r i o sin d u d a . ¿Y lo q u e c u e s t a s o s t e n e r s e m e j a n t e lujo? P o r q u e h a s t a la f e c h a c o n s u m e m á s que produce. — P u e s , h a b l a n d o e n s e r i o , d i g o q u e , á p e s a r de t o d o , esos v e i n t e m i l l o n e s t a n l a m e n t a d o s n o r e p r e s e n t a n n a d a en c o m p a r a c i ó n del v e r d a d e r o v a l o r d e l a s islas; o r a se l a s c o n s i d e r e c o m o m e r c a d o p a r a u n a infinidad d e p r o d u c t o s , o r a c o m o b a s e de inmensas explotaciones agrícolas é industriales, ó ya como p u n t o e s t r a t é g i c o d e d e f e n s a d e p r i m e r o r d e n p a r a los i n t e r e ses c o m e r c i a l e s d e los E s t a d o s U n i d o s e n O r i e n t e . A s e g u r o á u s t e d q u e m e e x t r a ñ a o í r l e e x p r e s a r s e de esa m a n e r a .

J . MATEOS

59

— P u e s e n m i n a c i ó n — r e p u s o el n o r t e a m e r i c a n o — p i e n s a como yo m u c h a g e n t e . Y n o es q u e deje de c o m p r e n d e r la i m p o r t a n c i a de las colonias p a r a el d e s a r r o l l o del c o m e r c i o , n i el valor e x c e p c i o n a l que p u e d e t e n e r el A r c h i p i é l a g o F i l i p i n o p a r a r o b u s t e c e r la r e p r e s e n t a c i ó n a m e r i c a n a en O r i e n t e ; p e r o r e p i t o q u e sobra a ú n c a m p o p a r a n u e s t r a a c t i v i d a d en la m i s m a A m é r i c a , d o n d e p o r o t r a p a r t e h a y m e r c a d o s que r e c l a m a n n u e s t r o s p r o d u c t o s y m a n u f a c t u r a s ; y e n c u a n t o á lo d e m á s , el canal h a de h a c e r de S a n F r a n c i s c o y o t r o s p u e r t o s del P a c í fico c e n t r o s de e x t r a o r d i n a r i a i m p o r t a n c i a , así m i l i t a r e s como m e r c a n t i l e s . E l c a n a l , el c a n a l : h e aquí la o b r a de necesidad a p r e m i a n t e y de c a p i t a l t r a s c e n d e n c i a p a r a el p o r v e n i r a m e ricano. — ¿ E s t á usted s e g u r o d e n o e x a g e r a r ? ¿No será esa o b r a , h o y p o r h o y , m á s beneficiosa á o t r a s n a c i o n e s q u e á los m i s mos E s t a d o s U n i d o s , c u y a m a r i n a m e r c a n t e ocupa a c t u a l m e n t e u n p u e s t o t a n s e c u n d a r i o , c o m p a r a d a con la de las g r a n d e s p o t e n c i a s de E u r o p a ? P o r q u e , s e g ú n mis i n f o r m e s , los p r i m e ros l u g a r e s en m a t e r i a de e x p o r t a c i ó n m a n u f a c t u r e r a c o r r e s p o n d e n á la G r a n B r e t a ñ a y A l e m a n i a ; y a q u é l l a les c o m p r a á ustedes la m i t a d de lo q u e f a b r i c a n p a r a el e x t e r i o r . — C i e r t o ; m a s , a p a r t e de q u e en las c o m p a ñ í a s m e r c a n t i l e s inglesas h a y m u c h o c a p i t a l a m e r i c a n o , n o s o t r o s e s t a m o s decididos á d e s a r r o l l a r á t o d o t r a n c e a m b a s m a r i n a s , la m e r c a n t e y la de g u e r r a . Y u o n e c e s i t o e n c a r e c e r los servicios q u e t a n t o a la u n a como á la o t r a h a de p r e s t a r el c a n a l . D e las g r a n d e s ciudades fabriles del n o r d e s t e é i n t e r i o r de la costa o r i e n t a l , t a l e s como P r e s i d e n c i a , N u e v a Y o r k , A l b a n y , P i t t s b u r g o , Filadelfia, B o s t o n , etc., s a l d r á , con la fuerza del t o r r e n t e r e p r e s a d o , u n a v e r d a d e r a i n u n d a c i ó n de a r t í c u l o s i n d u s t r i a l e s , que se l a n z a r á á t r a v é s del c a n a l p a r a ramificarse en dos cor r i e n t e s p r i n c i p a l e s : la d e la p a r t e o c c i d e n t a l de l a s A m é r i c a s l a t i n a s , desde Méjico h a s t a Chile; y la de O c e a n í a y O r i e n t e p o r el J a p ó n , C h i n a , A u s t r a l i a y F i l i p i n a s . — V e a u s t e d — o b s e r v ó i n t e r r u m p i é n d o l e — c ó m o la posesión de estas islas v a l d r á e n t o n c e s algo m á s que l a m i s e r i a de los
veinte millones de dolíais.

— V a l d r á e n t o n c e s — r e p i t i ó E d w a r — . Y e n t r e t a n t o , ¿quién r e s p o n d e de los riesgos de ese c a p i t a l y de sus beneficios, y de las complicaciones q u e p u e d e n s u r g i r ?

60

J O N A T H A N MIRANDO AL P O R V E N I E

— A m i g o m í o , s e g ú n su m o d o d e v e r l a s c o s a s , n o se d e b e r í a n h a c e r n e g o c i o s sino c o n t a n d o con u n a Compañía de Seguros contra las eventualidades del porvenir. — N o t a n t o , a u n q u e sí t o m a n d o t o d o g é n e r o d e p r e c a u c i o n e s p a r a evitar u n fracaso. De todos modos, y a he manifestado q u e e n p r i n c i p i o n o s o y e n e m i g o de la e x p a n s i ó n c o l o n i a l ; a l c o n t r a r i o , c r e o q u e la n e c e s i t a n n u e s t r a i n d u s t r i a y c o m e r c i o . P e r o p i e n s o t a m b i é n q u e lo p r i m e r o de t o d o es el c a n a l . D é m e u s t e d a b i e r t a y e x p e d i t a p a r a el tráfico esa g i g a n t e s c a a r t e r i a p o r d o n d e h a d e c i r c u l a r la v i d a c o m e r c i a l d e los dos g r a n d e s O c é a n o s ; q u e h a d e ser c o m o el n u d o v i t a l de la c o m u n i c a c i ó n e n t r e a m b o s m u n d o s ; q u e h a do d u p l i c a r l a eficiencia de n u e s t r o s b a r c o s , e n l a z a n d o las c o s t a s o p u e s t a s d e l a C o n f e d e r a c i ó n y p o n i é n d o l a s e n c o n d i c i o n e s de a s o c i a r s e , c o m o h e r m a n a s , e n el f o m e n t o y p r o t e c c i ó n de sus c o m u n e s i n t e r e s e s ; y e n t o n c e s los E s t a d o s U n i d o s p o d r á n d e s p l e g a r sus e n e r g í a s p r o d u c t o r a s y e x p a n s i v a s , p o d r á n d a r e s p a c i o y a m b i e n t e á esa f u e r z a y v i t a l i d a d i n c o m p a r a b l e s q u e h a c e n d e l a G r a n R e p ú b l i c a el g o n f a l o n i e r o del p r o g r e s o d e l M u n d o ^. — ¡ B r a v o ! — e x c l a m é al e s c u c h a r e s t e t r o z o d e e l o c u e n c i a parlamentaria. E d w a r c o n t i m i ó , sin p a r a r m i e n t e s e n m i i n t e r r u p c i ó n y con manifiesta decisión de no a b a n d o n a r t a n p r o n t o su tema: — L a importancia extraordinaria que p a r a nosotros encier r a la r o t u r a del i s t m o , e x p l i c a el t e n a z e m p e ñ o q u e h e m o s p u e s t o e n la e j e c u c i ó n d e la e m p r e s a y las i n c e s a n t e s g e s t i o n e s , r e a l i z a d a s d u r a n t e l a s e g u n d a m i t a d del s i g l o p a s a d o , c o n el
1 H e a q u í c ó m o se e x p r e s a J u l i o H u r e t , h a b l a n d o de los p r o y e c t o s de l o s E s t a d o s U n i d o s p a r a l o p o r v e n i r : «Por l a G o l d e n G a t e ( P u e r t a de oro) q u e s e a b r e de par e n par sobre el P a c i f i c o , es por d o n d e el a m e r i c a n o a t i s b a á, la C h i n a . P o r a l l í es por d o n d e p a s a r á n l o s e n o r m e s a c o r a z a d o s de laa f u n d i c i o n e s y a s t i l l e r o s de la Unión Iron Vorks, q u e la E u r o p a y el J a p ó n c o n t e m p l a rán^f r e n t e á, los s u y o s d e s p u é s de v e i n t e a ñ o s . N o h a b l o de los de N u e v a Y o r k y de l o s Cramps e n F i l a d e l f i a , d e s t i n a d o s á r e c o r r e r el A t l á n t i c o . P o r q u e , después de abierto el canal y en manos de los Estados Unidos ¿no p o d r á n é s t o s form a r e n t o n c e s , y de u n a m a n e r a eficaz, el trust universal del agua salada? • V o s o t r o s lo s a b é i s ; A m é r i c a s e p r e p a r a p a r a la g r a n l u c h a e c o n ó m i c a , q u e d e b e e s t a l l a r u n d i a ü o t r o , e n t r e el A n t i g u o y el N u e v o C o n t i n e n t e . E l l a m i s m a a s e g u r a q u e , en el e s p a c i o de v e i n t e a ñ o s , s u fuerza i n d u s t r i a l se h a b r á h e c h o diez v e c e s m a y o r ; q u e h a b r á l a n z a d o sobre E u r o p a u n a v e r d a d e r a i n u n d a c i ó n de p r o d u c t o s ; y q u e e n t o n c e s s e r á p r e c i s o b u s c a r n u e v o s d e s a g u a d e ros. ¿Dónde? E v i d e n t e m e n t e e n ese h e r v i d e r o h u m a n o de c u a t r o c i e n t o s m i l l o n e s de s e r e s , d e n o m i n a d o A s i a , q u e es e l q u e se o f r e c e c o m o el c a m p o n a t u -

J . MATEOS

61

fia d e i n t e r e s a r en el p r o y e c t o á las p r i n c i p a l e s n a c i o n e s . N o h e de p e r d e r el t i e m p o en r e f e r i r á u s t e d la h i s t o r i a d o esas n e g o c i a c i o n e s y de los n u m e r o s o s Congresos Geográficos, d o n de se h a e s t u d i a d o el p r o b l e m a de la c o m u n i c a c i ó n i n t e r o c e á n i c a p o r las d i v e r s a s r e g i o n e s de A m é r i c a que ofrecen facilidades especiales p a r a ese o b j e t o , y q u e u s t e d h a c i t a d o n o h a m u c h o : el itsmo de T e h u a n t e p e c , el de N i c a r a g u a , el de P a n a m á p o r v a r i o s p u n t o s y el de D a r i é n . E s a s u n t o g e n e r a l m e n t e conocido, y a p e n a s h a b r á q u i e n n o t e n g a n o t i c i a del r u i d o s o t r i u n f o o b t e n i d o p o r L e s s e p s en la a s a m b l e a de P a r i s de 1879, d o n d e se d i s c u t i e r o n h a s t a c a t o r c e diseños de c a n a l i z a c i ó n . L a v o z del Gran Francés r e s o n ó e n a q u e l l a j u n t a como la de u n o r á c u l o : e r a la s a b i d u r í a del Viejo M u n d o , personificada en el p r e s t i g i o s o c o n s t r u c t o r d e la v í a m a r í t i m a de Suez; y a n t e ella se inclinó r e s p e t u o s a la i n g e n i e r í a científica de a m b o s c o n t i n e n t e s . E l c a n a l de P a n a m á , s i n esclusas, libre, t a l como le c o n c i b i e r a n "VVyse y E e c l u s , fué el p r e c o n i z a d o p o r L e s s e p s , y el q u e se i m p u s o á m o d o de v e r e d i c t o i n a p e l a b l e , r e l e g a n d o al olvido todos los d e m á s e s t u d i o s y p l a n e s concebidos. E m p e r o los h e c h o s se h a b í a n de e n c a r g a r de j i o n e r en e v i d e n c i a m á s t a r d e la c a n t i d a d e n o r m e de i m p r e m e d i t a c i ó n q u e e n c e r r a b a u n p r o y e c t o d o n d e a p e n a s e n t r a b a n en c u e n t a las condiciones topográficas, g e o l ó g i c a s y m e t e o r o l ó g i c a s del t e r r e n o . L a s u p u e s t a roca m a c i z a que h a b í a de d a r al c a n a l álveos y t ú n e l e s i m p e r m e a b l e s y r e s i s t e n t e s r e s u l t ó arcilla d e l e z n a b l e ; y los g r a n d e s a r r a s t r e s de t i e r r a s , d e t e r m i n a d o s p o r las p r i m e r a s l l u v i a s t o r r e n c i a l e s , a m e n a z a r o n , desde l u e g o , s e p u l t a r

ral de BU e x p a n s i ó n . P e r o aquí E u r o p a le h a t o m a d o la d e l a n t e r a . ¿Qué enoederá? • E n t r e t a n t o la A m é r i c a se a r m a ; c o n s t r u y e a c o r a z a d o s , y los c o n s t r u i r á s i n término. El y a n q u i n o es h o m b r e q u e se d e t i e n e a n t e c u a l q u i e r o b s t á c u l o . P a r a él, como p a r a el I n g l é s , la fuerza es la g r a n p a l a n c a que r e m u e v e todas las dificultades; y e n t o n c e s s o b r e v e n d r á el duelo m á s formidable q n e la tierra ha p r e s e n c i a d o j a m á s . P o r q u e el p l a c e t a tiene l i m i t e s . N o h a l l á n d o s e a ú n el A-frica p o b l a d a e n el s e n t i d o qne h o y se da á e s t a p a l a b r a , ú n i c a m e n t e quedará por a s i m i l a r el A s i a . L a p o s i c i ó n de S a n F r a n c i s c o á q u i n c e d í a s de Y o k o h a m a y á v e i n t e de P e k í n c o l o c a á los E s t a d o s U n i d o s e n u n a p o s i c i ó n sua a m e n t e v e n t a j o s a sobro E u r o p a . • Y c u a n d o el A t l á n t i c o de u n lado y el P a c i f i c o de otro se h a y a n c o n v e r t i do en l a g o s a m e r i c a n o s s u r c a d o s p o r v a p o r e s repletos de m e r c a n c í a s y p o r b u q u e s de g u e r r a a b a r r o t a d o s de o b u s e s , ¿qué será de Europa e n p r e s e n c i a d e B s t e o g r o realistaV (De San Francisco au Vanada, págs. 86 y 87.)

62

JOKATHAN

MIRAKDO

AL

PORVENIE

e n t a l u d e s de c i e n o l a s e x c a v a c i o n e s p r a c t i c a d a s . De los c a m b i o s i n c e s a n t e s q u e se i n t r o d u j e r o n e n el p r o y e c t o p r i m i t i v o , y del i n m e n s o d e r r o c h e d e c a u d a l e s c o n s u m i d o s en o r g í a s p a r i sienses, n o h a y q u e h a b l a r . E s e c ú m u l o d e t o r p e z a s y d e i n f a m i a s t i e n e e n la h i s t o r i a de l a s d e f r a u d a c i o n e s e s c a n d a l o s a s u n n o m b r e c é l e b r e : el asunto de Panamá. — L a v e r d a d es q u e n o m e e x p l i c o l a i n s i s t e n c i a d e u s t e d e n r e p e t i r cosas t a n s a b i d a s — i n t e r p u s e y o , v i e n d o q u e M r . E d w a r d n o l l e v a b a c a m i n o d e t e r m i n a r su p e r o r a t a . — E l f r a c a s o d e L e s s e p s e n la c a n a l i z a c i ó n d e P a n a m á fué, s i n d u d a , el r e s u l t a d o d e m u c h o s y d i v e r s o s f a c t o r e s , e n t r e los c u a l e s figur a e n p r i m e r t é r m i n o la fiebre d e e s p e c u l a c i ó n d e s p e r t a d a p o r el é x i t o del de S u e z . N o se vio d e s d e el p r i m e r m o m e n t o m á s q u e l a p e r s p e c t i v a d e u n n e g o c i o m o n s t r u o s o ; y la f a s c i n a c i ó n del l u c r o t r a s t o r n ó las c a b e z a s h a s t a el p u n t o de o l v i d a r u n a infinidad de d e t a l l e s t é c n i c o s , s u b s t a n c i a l e s p a r a la d e b i d a e j e c u c i ó n del p r o y e c t o . M e i n c l i n o á c r e e r q u e l a p a r t i c i p a c i ó n del i l u s t r e i n g e n i e r o f r a n c é s , g l o r i a l e g í t i m a d e su p a t r i a y de la h u m a n i d a d , á p e s a r de todo t u v o más del p a p e l de víctima q u e d e l d e c ó m p l i c e . P e r o , e n fin, d e j a n d o a l p a s a d o lo q u e l e p e r t e n e c e , p e n s e m o s e n q u e el p r e s e n t e n o n o s d é u n a s e g u n d a e d i c i ó n de la m i s m a h i s t o r i a . L o s a n t e c e d e n t e s d e s g r a c i a d o s d e la o b r a q u e t r a e n u s t e d e s e n t r e m a n o s , p a r e c e n a p o y a r e l p r e s e n t i m i e n t o de que pesa sobre ella a l g u n a fatalidad, e m p e ñ a d a en dar al t r a s t e con los mejores planes. — N o s e r á p o r e s t a v e z — r e p l i c ó E d w a r . — We Jcnow our business. ( N o s o t r o s s a b e m o s lo q u e h a c e m o s ) . D e l a e x p e r i e n c i a a j e n a y d e l a p r o p i a h e m o s a p r e n d i d o m á s d e lo q u e n e c e s i t á b a m o s p a r a s a l i r a i r o s o s e n la d e m a n d a y d e j a r b i e n e s t a b l e c i d o q u e d o n d e las d e m á s n a c i o n e s se d e c l a r a n i m p o t e n t e s ó f r a c a s a d a s , los a m e r i c a n o s s a b e n c o s e c h a r sus m e j o r e s t r i u n fos. L a p e o r d e t o d a s l a s f a t a l i d a d e s es la i m p r e v i s i ó n ; y n o s otros t e n e m o s previstas, u n a á u n a , las dificultades de la emp r e s a . N i s o m o s n u e v o s e n e s t a clase de t r a b a j o s , y a q u e , c o m o u s t e d n o i g n o r a , los E s t a d o s U n i d o s h a n c o n s t r u i d o e n l a r e g i ó n de los lagos y en otros p u n t o s t r e i n t a y n u e v e canales, e n t r e ellos n u e v e de c i e n m i l l a s de l o n g i t u d ; n i el c a n a l d e P a n a m á es p a r a n o s o t r o s u n p r o y e c t o q u e a c o m e t e m o s á ciegas y sin amplios y detenidos estudios. — N o obstante, m e parece h a b e r leído que, d u r a n t e l a r g o

.1. MATEOS

tíB

t i e m p o , u s t e d e s se h a n m o s t r a d o p a r t i d a r i o s d e la c o m u n i c a ción i n t e r o c e á n i c a p o r N i c a r a g u a , u t i l i z a n d o el l a g o del mismon o m b r e y el río San Juan. — E s c i e r t o —dijo el i n g e n i e r o — ; p e r o la o p i n i ó n p ú b l i c a cambió desde que se d i v u l g a r o n los i n f o r m e s de la Comisión especial n o m b r a d a en 1 8 9 9 , la c u a l e v a l u ó el coste d e la r u t a de N i c a r a g u a en c i e n t o o c h e n t a y n u e v e millones de d o U a r s , y el de P a n a m á en ciento cuarenta y cuatro; m i e n t r a s p o r o t r a p a r t e los g a s t o s de c o n s e r v a c i ó n y t r á n s i t o p o r la p r i m e r a v í a e r a n u n a m i t a d maj^ores que sus a n á l o g o s de la s e g u n d a . E s a s cifras d i s t a n m u c h o de ser e x a c t a s ; p e r o las m a y o r e s v e n t a j a s de la v í a p a n a m e ñ a r e s u l t a r o n d e c u a l q u i e r m o d o b i e n c o m probadas. — ¿Y el p a s o de T e h u a n t o p e e ? T a m b i é n se h a n p o n d e r a d o las c o n d i c i o n e s favorables q u e ofrecía e s t a r u t a . — I g u a l e s á la e n o r m i d a d d e g a s t o s q u e i m p o n í a y á l a m a g n i t u d de los obstáculos que e r a n e c e s a r i o v e n c e r . E n t o d o caso, sería p r e f e r i b l e la c o n s t r u c c i ó n del c a m i n o d e h i e r r o d© seis v í a s , i d e a d o p o r el c o r o n e l E a d s , con o b j e t o d e t r a n s p o r t a r los n a v i o s de un m a r á o t r o : c o n c e p c i ó n i n g e n i o s a y p r á c t i c a que c u e n t a con m u c h a s s i m p a t í a s , y acaso l l e g u e á r e a l i z a r s e como c o m p l e m e n t o de la v í a de P a n a m á , en el caso do n o s a t i s f a c e r é s t a d e b i d a m e n t e las n e c e s i d a d e s del tráfico. Al l l e g a r á e s t e p u n t o de n u e s t r a c o n f e r e n c i a , la c a m p a n a de la l o c o m o t o r a a n u n c i ó la e n t r a d a en la e s t a c i ó n de Colón. M r . E d w a r d c a m b i ó e n t o n c e s de c o n v e r s a c i ó n p a r a r e i t e r a r m e a m i s t o s o s ofrecimientos y p r o m e t e r m e u n a visita en el h o t e l , a n t e s de m i p a r t i d a p a r a E u r o p a . P o c o después n o s d e s p e d í a mos en la e s t a c i ó n con u n fuerte a p r e t ó n d e m a n o s , a c o m p a ñ a d o del f a m i l i a r so long, indicio d e q u e n u e s t r a s e g u n d a e n t r e v i s t a n o se h a r í a e s p e r a r m u c h o t i e m p o .

piiosofía del verba
por felipa Robles.

E l m u n d o d e l a s p a l a b r a s es y d e b e s e r fiel y e x a c t a e x p r e s i ó n d e l m u n d o d e l a s i d e a s . D e s c r i b i r y a n a l i z a r el p r i m e r o , d á n d o s e u n o c u e n t a d e la e s t r u c t u r a y l e y e s d e l l e n g u a j e , e s el o b j e t o de la F i l o s o f í a g r a m a t i c a l . P a r a ello es n e c e s a r i o tener u n a perspicacia intelectual no pequeña, y que alcance á d e s c i f r a r d i s t i n t a m e n t e los h e c h o s p s i c o l ó g i c o s q u e e x p r e s a m o s p o r m e d i o del l e n g u a j e . Yo, en mis cortos alcances, n o puedo prometer á m i s lector e s l a s o l u c i ó n de t a n difíciles p r o b l e m a s ; p e r o a l g o sé d e c i r , y si n o a c e r t a r e c o n l a v e r d a d , r u e g o m e d i s p e n s e n el t i e m p o q u e les h a r é p e r d e r . Quiero t r a t a r en a l g u n o s artículos del verbo y sus modos.

Naturaleza del verbo.
P a r a l l e g a r á u n a c o n c l u s i ó n c i e r t a , es n e c e s a r i o p a r t i r d e principios ciertos y reconocidos por todos. Comenzaremos, p u e s , a s e n t a n d o los p r i n c i p i o s e n q u e t o d o s c o n v e n i m o s . L a definición del v e r b o d e b e c o n s i s t i r e n u n a n o t a a p l i c a b l e á t o d a s y á solas l a s f o r m a s v e r b a l e s , c o m o l a definición d e h o m b r e d e b e c o n v e n i r á t o d o s los h o m b r e s de t o d a s l a s r a z a s , y á solos ellos. P o r c o n s i g u i e n t e , lo p r i m e r o q u e h a y q u e a v e r i g u a r es q u é p a l a b r a s s o n v e r b o s . L a s p a l a b r a s q u e t i e n e n d e s i n e n c i a p e r s o n a l , c o m o amo, amarás, amaríamos, amad, t o d a s s o n v e r b o s : esto es e v i d e n t e y n a d i e lo n i e g a . M a s a c e r c a d e l i n f i n i t i v o , d e l g e r u n d i o y d e l participio, h a y cuestión, y n o pequeña. E x p o n g a m o s las opiniones.
Teoría de D. Juan José Arboli (Gramática General, segunda

FELIPE

ROBLES

65

edición, p á g . 4 9 . ) A r b o l í , como otros muchos, comienza definiendo el verbo y d a n d o por e v i d e n t e lo que d e b e p r o b a r . «Verbo —dice — es la p a l a b r a e x p r e s i v a de la afirmación racional, esto es, del juicio», defiaición q u e le sirve p a r a i n f e r i r que no h a y más que u n solo v e r b o . «Todos los verbos son el v e r b o único (la cópula es) m a s el a t r i b u t o afirmado.» E n conformidad con esta d o c t r i n a n i e g a al infinitivo, al g e r u n d i o y al p a r t i c i p i o el c a r á c t e r d e modos verbales, p o r q u e n o afirman. D e modo q u e , s e g ú n esto, no s e r á n verbos; m a s e n o t r a p a r t e confiesa q u e p a r t i c i p a n de verbo, lo cual no s e e n t i e n d e . A d e m á s , como el i m p e r a t i v o , el condicional y otros modos, t a m p o c o afirman, A r b o l í , p a r a ser consecuente, debier a h a b e r l o s excluido t a m b i é n de los modos verbales. Teoría de Balmes.—Para B a l m e s la n o t a d i s t i n t i v a del v e r bo consiste en la modificación v a r i a b l e del tiempo. « E n todo v e r b o — e s c r i b e — h a y u n a idea capital q u e se c o n s e r v a a l t r a v é s de las modificaciones, p e r m a n e c i e n d o l i g a d a con c i e r t a s radicales. E s t a idea e x p r e s a d a i n d e t e r m i n a d a m e n t e es lo q u e llamamos infinitivo; como amar, que prescinde del t i e m p o y del modo, y es p o r decirlo así la m a t e r i a , el fondo c o m ú n s o b r e q u e r e c a e n las modificaciones ó accidentes del v e r b o . E s t a s s o n : de p e r s o n a , n ú m e r o , t i e m p o , modo y voz.» Infiérese de a q u í q u e el infinitivo no es v e r b o , sino n o m b r e , a u n q u e B a l m e s no lo dice e x p r e s a m e n t e . Y paréceme que l a exposición de esta t e o r í a tiene varios l u n a r e s . Convengo en q u e la idea c a p i t a l de todo verbo se c o n s e r v a ligada á la r a d i cal: en el verbo amar la r a d i c a l sería ama, como e n s e ñ a n los fonetistas, a u n q u e p a r a uso de los n i ñ o s d i g a m o s q u e la r a d i cal es am, por no m e t e r l o s en m á s h o n d u r a s . P e r o que esta idea e x p r e s a d a i n d e t e r m i n a d a m e n t e sea el infinitivo, no se puede a d m i t i r , y las r a z o n e s las a p u n t a el mismo B a l m e s . 1.* L a idea c a p i t a l i n d e t e r m i n a d a se halla ligada, á la r a dical; p e r o , s e g ú n B a l m e s , esta idea se e x p r e s a por el infin i t i v o : luego el infinitivo será la radical del v e r b o . Conclusión falsa, que d e m u e s t r a quo lo es t a m b i é n la p r e m i s a menor. 2 . * E l infinitivo es, p o r decirlo así, la m a t e r i a , el fondo com ú n s o b r e q u e r e c a e n las modificaciones ó accidentes del verbo; pero esta m a t e r i a p r i m a , ó fondo común, no puede existir sola, per se, sin n i n g u n a modiñcación, pues n o h a y m a t e r i a sin forma, ni substancia sin accidente, n i a c c i d e n t e sin modo:
ASo V . — T O M O I V . K

66

FILOSOFÍA DEL VERBO

l u e g o n o e x i s t e el i n f i n i t i v o . L a c o n c l u s i ó n es f a l s a , p e r o e s l e g í t i m a . L a m a t e r i a p r i m a ó f o n d o c o m ú n d e l v e r b o es l a r a d i c a l ; p e r o fíjese b i e n el l e c t o r e n q u e d i c h a r a d i c a l n o e x i s t e per se s o l a , s i n o modificada p o r a l g u n a t e r m i n a c i ó n . L a r a d i c a l ama n o e x i s t e ; la t e r c e r a p e r s o n a c a s t e l l a n a ama n o es la r a d i c a l , sino a p ó c o p e de amat, c o m o amo es c o n t r a c c i ó n d e ama-o. E s t a c o n c l u s i ó n falsa i n d i c a q u e es falso t a m b i é n el p r i n c i p i o d e B a l m e s ; e l i n f i n i t i v o , p u e s , n o es l a m a t e r i a d e l v e r b o , n i d e él se f o r m a n l a s inflexiones v e r b a l e s , sino d e la r a d i c a l . Más adelante discutiremos esto d e t e n i d a m e n t e : por a h o r a b a s t e s a b e r q u e el filósofo v i c e n s e n e g a b a a l infinitivo el c a r á c t e r p r o p i o y e s e n c i a l de v e r b o . Teoría de D. Salvador Padilla ( 1 9 0 3 ) . — L a nota esencial d e l v e r b o , s e g ú n P a d i l l a , es l a c o n n o t a c i ó n d e l t i e m p o . A l e n u m e r a r los m o d o s , c u e n t a e n t r e ellos el i n f i n i t i v o , q u e c o m p r e n d e d e b a j o d e sí al g e r u n d i o y a l p a r t i c i p i o , f o r m a s q u e él l l a m a nominales; p e r o c o m o dice t a m b i é n q u e el infinitivo n o e n v u e l v e i d e a d e t i e m p o , n o se e n t i e n d e c ó m o le c o n t ó e n t r e l o s m o d o s . P o r q u e si es e s e n c i a l a l v e r b o el c o n n o t a r t i e m p o , y e s t a c o n n o t a c i ó n f a l t a e n el i n f i n i t i v o , d i c h a f o r m a n o s e r á verbo, sino n o m b r e . Además, Padilla tiene por verdaderos p a r t i c i p i o s l o s a d j e t i v o s e n ante ó iente, c o m o amante y paciente, y c o n s i d e r a a l p a r t i c i p i o c o m o p a r t e d e l a o r a c i ó n d i s t i n t a del verbo. Teoría de Brenes Mesen.—Roberto Brenes Mesen, profesor d e l L i c e o d e C o s t a R i c a , es el p r i m e r r e p r e s e n t a n t e d e l l i b e r a l i s m o g r a m a t i c a l . P a r a él l a G r a m á t i c a n o es l a e x p r e s i ó n d e l a s l e y e s d e l l e n g u a j e , n i el a r t e de h a b l a r : es s e n c i l l a m e n t e u n a c i e n c i a e s p e c u l a t i v a q u e se l i m i t a á e x p l i c a r l a e s t r u c t u r a del l e n g u a j e a c t u a l , sin c o n s i d e r a c i ó n a l g u n a á la t r a d i c i ó n n i a l c l a s i c i s m o . C o m o p a r a el l i b e r a l n o h a y m á s l e y q u e la e x p r e sión de la voluntad general, así p a r a este h o m b r e no h a y m á s l e y d e l l e n g u a j e q u e lo q u e se u s a ó q u e r e m o s u s a r , s i n m á s r o d e o s n i z a r a n d a j a s . ¿ Q u i é n h a b r í a p e n s a d o q u e el l i b e r a l i s m o había de inficionar la l e n g u a castellana? E n l a o b r a de B r e n e s M e s e n (1905) t o d o es l i b e r t a d y a n c h u r a , a b s t r a c i ó n t o t a l d e l a l e n g u a clásica y d e los c l á s i c o s , t e o r í a s s u e l t a s y a f i r m a c i o n e s sin n ú m e r o , e x p l i c a d a s con e j e m p l o s inv e n t a d o s p o r el a u t o r . ¡ P o b r e l e n g u a c a s t e l l a n a , s i l l e g a á c u n d i r el p e s t í f e r o e j e m p l o d e e s t o s n u e v o s l i b r e p e n s a d o r e s !

F E L I P E ROBLES

67

P e r o v i n i e n d o al propósito, B r e n e s se las echa de filósofo, y por cierto que lo h a c e m u y m a l , p o r q u e no sabe Filosofía. E l verbo, s e g ú n él, d e n o t a u n a t r i b u t o fenomenal de las cosas, que se designa t a m b i é n con la p a l a b r a estado. Definición v e r d a d e r a m e n t e fenomenal, en la acepción abusiva de esta p a l a b r a . P o r q u e a t r i b u t o fenomenal es lo mismo que a t r i b u t o t r a n s i t o rio, s e g ú n dice en o t r a p a r t e ; y luego a ñ a d e que es i g u a l que estado, y q u e bajo esta p a l a b r a es preciso (necesario se dice) c o m p r e n d e r t a n t o el reposo como el m o v i m i e n t o , la pasividad como la actividad, los fenómenos causales como los r e s u l t a n tes, los estados p e r m a n e n t e s como los t r a n s i t o r i o s . (¡Estados t r a n s i t o r i o s ! . . . . como si dijéramos hielo liquido). T a m b i é n dice que el tiempo es n o t a esencial del verbo. A l g a r a b í a y n a d a m á s . D e s p u é s d e e n u m e r a r los modos, e s c r i b e : «Por lo r e g u l a r los g r a m á t i c o s incluyen e n t r e ellos un infinitivo, que c a r e c e e n absoluto d e los c a r a c t e r e s modales. E l llamado infinitivo carece de sujeto y no e x p r e s a t i e m p o , cosa que n o sucede con n i n g u n o de los modos v e r d a d e r o s E l infinitivo es el n o m b r e a b s t r a c t o con que llamamos la acción m i s m a , así como blancura es el n o m b r e a b s t r a c t o con que d e n o m i n a m o s la cualidad de lo blanco. E l c a r á c t e r p a r t i c u l a r que diferencia al infinitivo de los demás s u s t a n t i v o s a b s t r a c t o s ( B r e n e s no dice cuál es ese c a r á c t e r ) , lo t i e n e en común con el p a r t i c i p i o y el g e r u n d i o , que t a m p o c o c o n s t i t u y e n modo.» Teoria de Cejador.—«No es signo de una afirmación toda expresión del h a b l a ; p e r o sí lo es de un juicio mental.*—Esto no lo entiendo; p o r q u e juicio que no e n v u e l v a afirmación es, según toda b u e n a Filosofía, como las sillas del t e s t a m e n t o de la tía Norica, que n o t e n í a n asientos, palos ni perillas. Y sigue diciendo: «Aquí r a d i c a la definición que yo doy dol v e r b o , y p o r lo mismo, todo mi sistema sintáctico.» E f e c t i v a m e n t e , al llegar al v e r b o , le define: «la p a l a b r a por excelencia (verbum, p/i-J^a) que e x p r e s a el juicio m e n t a l , incluyendo sus dos t é r m i n o s esenciales: lo predicado, en el t e m a ; y el sujeto, en su desinencia.» Dejando p a r a después eso del juicio, e n c u e n t r o r e d u n d a n t e dicha definición; p o r q u e si todo verbo i n c l u y e juicio, y este Juicio envuelve n e c e s a r i a m e n t e dos cosas, sujeto y p r e d i c a d o , sobra la a ñ a d i d u r a incluyendo sus dos términos. Pero aun t i e n e dicho a p é n d i c e o t r a dificultad, no p e q u e ñ a ; p o r q u e si

68

FILOSOFÍA D E L V E R B O

eso fuese v e r d a d , el infinitivo y el g e r u n d i o , q u e e v i d e n t e m e n t e n o i n c l u y e n el sujeto en l a d e s i n e n c i a , n o s e r í a n verbos; y Cejador e n s e ñ a e x p r e s a m e n t e que lo s o n . E n o t r o l u g a r dice q u e e l infinitivo n o e n c i e r r a i d e a s d e m o d o n i d e t i e m p o ; y si el m o d o es p r o p i e d a d n e c e s a r i a del v e r b o , s e g ú n p a r e c e , el infinitivo, s e g ú n eso, n o s e r í a v e r b o . L a s t e o r í a s q u e a c a b o d e e x p o n e r b a s t a n p a r a q u e el l e c t o r se f o r m e idea del estado d e l a c u e s t i ó n y de la dificultad de la m a t e r i a . E l l a es t a l , q u e n o h a y filósofo q u e n o vacile ó t r o piece al t r a t a r l a . C o m e n c e m o s á e s c l a r e c e r l a , y p a r a ello p r e s c i n d a m o s d e la definición del v e r b o y d e la n a t u r a l e z a de los m o d o s , y p r o c e d a m o s a poateriori, p o r los efectos y las p r o piedades.
¡

PROPOSICIÓN

PRIMERA

^

EL INFINITIVO, EL PARTICIPIO Y E L GERUNDIO SON VERDADEROS VERBOS,

P e r o d i r á a l g u n o : P a r a a v e r i g u a r si e s t a s f o r m a s s o n v e r b o s , n e c e s i t a m o s s a b e r de a n t e m a n o c u á l es la n o t a esencial del v e r b o , — R e s p o n d o n e g a n d o . P a r a s a b e r á q u é especie p e r t e n e c e u n i n d i v i d u o , no es n e c e s a r i o c o n o c e r la esencia d e l a esp e c i e : b a s t a conocer a l g u n a d e sus p r o p i e d a d e s ó a c c i d e n t e s p r o p i o s y exclusivos de ella. E s t o s u p u e s t o , p r u e b o la p r o posición. Los vocablos que llevan ó pueden llevar sujeto, objeto, pron o m b r e s reflexivos y a d v e r b i o s , son i n d u d a b l e m e n t e v e r b o s : p e r o el infinitivo, el p a r t i c i p i o y el g e r u n d i o l l e v a n ó p u e d e n l l e v a r t o d o ese a c o m p a ñ a m i e n t o : l u e g o «son verbales, aunque p o r n o e n v o l v e r e n sí el sujeto, sólo s e a n v e r b o s infinitos y ú n i c a m e n t e p u e d a n u s a r s e como o r a c i o n e s s u b o r d i n a d a s » ( C e jador). L a p r e m i s a m a y o r es c i e r t a y e v i d e n t e : esos c a r a c t e r e s n o c o n v i e n e n á n i n g u n a o t r a p a r t e de la o r a c i ó n . E l infinitivo, si n o es v e r b o , n o p u e d e ser m á s q u e s u s t a n t i v o ; p e r o n i n g u n o d e esos c a r a c t e r e s c o n v i e n e al s u s t a n t i v o : l u e g o si los t i e n e , s e r á v e r b o . E l p a r t i c i p i o , si n o es v e r b o , s e r á a d j e t i v o , y como t a l p u e d e l l e v a r sujeto y a d v e r b i o s , p e r o n o objeto y p r o n o m b r e s : l u e g o si v e o u n p a r t i c i p i o con objeto y p r o n o m b r e s , d e d u z c o

F E L I P E ROBLES

q u e n o e s m e r o a d j e t i v o . E l g e r u n d i o , si n o es v e r b o , t e n d r á que ser a d j e t i v o ó a d v e r b i o ; m a s n o p o d r á l l e v a r p r o n o m b r e s y objeto. A h o r a p r o b e m o s la m e n o r p o r p a r t e s . 1 . * E l infinitivo lleva sujeto e x p r e s o e n dar las
salir una el sol—vido colmena—sufrir la nave ir muy lejos—¿me mis cueros—derramarme tú y entenderlo la pena—dar yo con él. mi la o b j e t o en romperme

once—al
Lleva espada. nueva vino—catar

un paseo—sacar

S u j e t o y o b j e t o e n el decirlo

yo me causa irme por el

admiración. nerse
venir

L l e v a p r o n o m b r e s reflexivos en romperme
mi vino—estarse quedo—el

mis
yo—te-

cueros—derramarme punto—salir hien—quedar hinojos—estar

en pie. A d v e r b i o s ó locuciones a d v e r b i a l e s e n llegar
de pronto—caer en un pozo—echar entonces—hablar aqui, de memoria—comer alli, en alto, en bajo, hoy en

á

balcón— casa—beber de

en suspenso—negar

rotundamente—hincarse

e t c . E l infinitivo, p o r

c o n s i g u i e n t e , es v e r d a d e r o v e r b o . 2.^^parte. Se llama conjugación simple ú holofrástica la que se h a c e con u n solo vocablo, como soy, eres, e t c . : c o m p u e s t a la q u e c o n s t a de verbo a u x i l i a r y p a r t i c i p i o , como he sido, has sido: p e r i f r á s t i c a (en c a s t e l l a n o ) l a q u e c o n s t a de a u x i l i a r , p r e posición é infinitivo, como he de ser, has de ser, e t c . A h o r a b i e n , el p a r t i c i p i o e n l a c o n j u g a c i ó n c o m p u e s t a es puro verbo, sin mezcla de adjetivo; pues no concuerda ni con el sujeto, n i c o n el objeto ó t é r m i n o : cuántas cabras han pasado ( c a b r a s dado la figura p a s a d o ) — a l g ú n mal encantador (figura le habrá gana. muEn m u d a d o ) . — i e ha venido

estos casos el p a r t i c i p i o es el e l e m e n t o d e t e r m i n a n t e ó f o r m a l de l a significación (no del t i e m p o ) del v e r b o ; y a u n q u e n o s u e l e l l e v a r p r o n o m b r e s , á n o ser q u e p r e c e d a al a u x i l i a r , como e n causádome ha mucho temor, sin e m b a r g o , p u e d e l l e v a r o b j e t o y a d v e r b i o s c o m o l a c o n j u g a c i ó n s i m p l e : ha venido ayer—he resuelto el problema. Y como el p a r t i c i p i o en estos casos n i es n o m b r e , n i adjetivo, ni a d v e r b i o , f o r z o s a m e n t e t i e n e q u e ser verbo. E l p a r t i c i p i o c o n c e r t a d o es v e r d a d e r o a d j e t i v o , e n lo c u a l n o h a y d u d a : p e r o á la v e z es v e r d a d e r o v e r b o . A u n q u e n o p u e d e l l e v a r sufijos p r o n o m i n a l e s p o r q u e e s p a s i v o , su objeto e s el s u s t a n t i v o c o n q u i e n c o n c i e r t a , el cual se c o n v i e r t e en sujeto de l a p a s i ó n : el de l a acción p u e d e e s t a r o c u l t o , p e r o m u c h a s

70

FILOSOFÍA DEL VEEBO

v e c e s v a e x p r e s o c o n l a p r e p o s i c i ó n por: a d e m á s , p u e d e l l e v a r
t o d a c l a s e d e a d v e r b i o s : colocado mil leguas—nunca dicho—mal bastantemente educado—molido te—bien aquí, allí, allá—desterrado á palos. á loado—erigido suntuosamen­ De s u e r t e q u e e l

p a r t i c i p i o pasivo (no sustantivado) lleva siempre sujeto pa­ c i e n t e , p u e d e l l e v a r p e r s o n a a g e n t e c o n por, y s e r modificado ó determinado por adverbios que n o pueden ir con simples ad­ j e t i v o s : l u e g o es v e r b o . O t r a p r u e b a . E l p a r t i c i p i o es l l a m a d o a s í , d i c e n v u l g a r ­ m e n t e los g r a m á t i c o s , p o r q u e p a r t i c i p a d e v e r b o y d e a d j e t i v o : es a s í q u e si n o p a r t i c i p a del v e r b o m á s q u e el o r i g e n , n o p u e ­ d e s e r l l a m a d o v e r d a d e r a m e n t e p a r t i c i p i o : l u e g o lo q u e el p a r ­ t i c i p i o t o m a del v e r b o es e s e n c i a l a l v e r b o . L a m a y o r es de s e n t i d o c o m ú n g r a m a t i c a l . L a m e n o r es e v i d e n t e , p o r q u e si el n a c e r d e v e r b o fuese n o t a suficiente p a r a la e s e n c i a d e l p a r t i ­ c i p i o , s e r í a n p a r t i c i p i o s t a m b i é n amador, amable, hacedero,
abundoso, activo, acusativo, etc., que son adjetivos derivados

d e v e r b o s . L u e g o c i e r t a es l a c o n c l u s i ó n . E n c a m b i o , los a d j e t i v o s e n -ante
parlante, ponente, poniente, disolvente,

ó -ente,

como

amante,
causante,

concerniente,

doliente, l l a m a d o s p a r t i c i p i o s a c t i v o s p o r l a A c a d e m i a y el S r . P a d i l l a , y l a m a y o r p a r t e d e l o s e n to, so, jo y cho, c o m o
tuerto, confuso, fijo, cocho, considerados como participios pa­

sivos p o r m u c h o s g r a m á t i c o s , n o s o n v e r b o s n i p a r t i c i p i o s , s i n o s i m p l e s a d j e t i v o s . C l a r o es q u e e n s u o r i g e n f u e r o n v e r ­ daderos participios, y q u e h a s t a principios del siglo X V I se u s a r o n los a c t i v o s c o m o v e r b o s , c o n a c u s a t i v o d i r e c t o ; p e r o h o y h a n p e r d i d o ese c a r á c t e r y h a n q u e d a d o c o n v e r t i d o s e n m e r o s a d j e t i v o s v e r b a l e s . L a p r u e b a d e e s t o se h a c e a contrario. E s t o s a d j e t i v o s n o p u e d e n l l e v a r o b j e t o en a c u s a t i v o , n i p e r ­ s o n a a g e n t e e n a b l a t i v o , n i sufijos p r o n o m i n a l e s , n i a d v e r b i o s d e t i e m p o y l u g a r q u e los d e t e r m i n e n : l u e g o n o s o n v e r b o s . Amante, p o r e j e m p l o , n o e s m á s p a r t i c i p i o q u e amador ó
amable.

3." parte.—El
do, y otros á llover unos, aquél.

g e r u n d i o l l e v a sujeto e n andaban
y otros sobre á otros, arrancándosele tocando. estropeando el alma. la titerera morisma, á éste,

unos
derribando

bailan­
comenzó á á

cantando,

L l e v a objeto en

cuchilladas

descabezando

destrozando como

P r o n o m b r e s e n sirviéndoos,

regalándoos

pudo—ha­

llóle paseándose—

A d v e r b i o s e n üiMícn-

FELIPE ROBLES

71

do ayer

del campo,

me cogió diciendo

la lluvia—volviendo Montesinos estas

ahora

al

pro­

pósito—estándome

razones—poniendo

aquí, allí, e t c . E s t o es c l a r o y n o necesita m á s p r u e b a s : el g e r u n d i o es v e r d a d e r o v e r b o , a u n q u e c a r e z c a de d e s i n e n c i a personal. A l t r a t a r de los modos c o m p l e t a r e m o s el estudio d e e s t a s for­ m a s . L a s objeciones que p u d i e r a n p o n e r s e , las i r e m o s s o l t a n d o poco á p o c o : a q u í sólo m e r e c e m e n c i ó n p a r t i c u l a r la d e B r e ­ n e s : «El infinitivo c a r e c e de s u j e t o D i s t i n g o : si c a r e c e r d e sujeto es n o p o d e r llevar sujeto, la aserción es falsa; si c a r e c e r de sujeto es no t e n e r desinencia p e r s o n a l , es v e r d a d ; p e r o q u e d i c h a desinencia sea n o t a esencial del v e r b o , n o es v e r d a d , y así la aserción de B r e n e s se r e d u c e á m e r a p e t i c i ó n de p r i n ­ cipio.
(CorUinuará.)

LAS HERMANAS DE FABIOLfl
fContinuación) '.

CAPITULO

XVI

| L 0 8 CRISTIANOS Á LOS L E O N E S !

M i e n t r a s el e m p e r a d o r S e v e r o n o s e vio l i b r e d e a l g u n o s c o m p e t i d o r e s q u e le d i s p u t a b a n l a d i g n i d a d i m p e r i a l , los c r i s t i a n o s g o z a r o n d e c i e r t a l i b e r t a d r e l a t i v a e n el e j e r c i c i o d e s u r e l i g i ó n . C o n o c í a a q u é l perfectamente la a c r i s o l a d a l e a l t a d de éstos, y s a b í a m u y bien que n a d a t e n í a q u e t e m e r d e e l l o s ; p u e s q u e , a d e m á s d e s u fidelidad b i e n p r o b a d a , h a b í a n d e m o s t r a d o e n d i v e r s a s o c a s i o n e s s e r los m e j o r e s y los m á s b r a v o s s o l d a d o s d e s u e j é r c i t o . M a s t a n p r o n t o como l a m u e r t e de N l g e r y A l b i n o v i n o á d a r l e l a s e g u r i d a d de u n a p o s e s i ó n e x c l u s i v a y pacífica de l a c o r o n a d e los C é s a r e s , c a m b i ó d e c o n d u c t a y s e h i z o c r u e l é i n t o l e r a b l e p a r a los c r i s t i a n o s . F u e r a p o r q u e c r e y e s e l a s v i l e s c a l u m n i a s q u e se d i v u l g a b a n c o n t r a é s t o s , ó b i e n p o r l a a l a r m a q u e le c a u s a b a l a r á p i d a p r o p a g a c i ó n del E v a n g e l i o ; f u e r a p o r q u e pensase a ñ a d i r un nuevo lustre á su nombre suprimiendo una relig i ó n q u e h a s t a e n t o n c e s h a b i a d e s a f i a d o el p o d e r de R o m a y s o b r e v i vido á las m á s s a n g r i e n t a s persecuciones —la Historia nada nos dice s o b r e el p a r t i c u l a r — . M a s lo c i e r t o es q u e e n el d é c i m o a ñ o d e s u i m p e r i o p u b l i c ó u n r i g u r o s o e d i c t o c o n t r a los c r i s t i a n o s , s i e n d o é s t e l a s e ñ a l con q u e dio p r i n c i p i o l a q u i n t a p e r s e c u c i ó n . E s v e r d a d q u e en a l g u n a s p r o v i n c i a s n o s e d e r r a m ó u n a g o t a de s a n g r e , á p e s a r d e l a s s e v e r a s ó r d e n e s i m p e r i a l e s ; p e r o , e n c a m b i o , en o t r a s s e e j e c u t ó el e d i c t o con t a n t a s a ñ a , q u e m u c h o s l l e g a r o n á figurarse como m u y p r ó xima la venida del A n t i c r i s t o . E n E g i p t o , c u n a de t o d a s l a s s u p e r s t i c i o n e s d e l m u n d o , e r a n los m a n d a t o s d e l E m p e r a d o r c u m p l i d o s con u n a e x a c t i t u d c r u e l í s i m a . A l e j a n d r í a , el e m p o r i o d e l s a b e r , á c u y a s f a m o s a s a u l a s a c u d í a n e s t u d i a n t e s de t o d o s los p u e b l o s c u l t o s , dio n o p e q u e ñ o t r i b u t o de m á r -

1 Véaee el n ú m e r o d e l 1.° do S e p t i e m b r e .

LAB

HERMANAS

DE

FABIOLA

73

t i r e s al glorioso ejército de la I g l e s i a . Sólo el g r a n C l e m e n t e s e s a l v ó de t a n h o r r i b l e p e r s e c u c i ó n , h u y e n d o de a l l i á i n s t a n c i a s de i n s p i r a ción d i v i n a , p a r a r e t i r a r s e á C a p a d o c i a , d o n d e se hizo c a r g o del g o bierno de u n a I g l e s i a cuyo Obispo h a b í a sido p u e s t o en p r i s i ó n por d e f e n d e r s u s s a n t o s d e r e c h o s . E n t r e t a n gloriosos confesores d e b e m o s c i t a r al p a d r e de O r í g e n e s , q u e d e r r a m ó s u s a n g r e por el n o m b r e de J e s ú s , y la h e r o i c a P o t a m i e n a , la h e r m a n a a d o p t i v a de J u l i a , c u y a h e r m o s a v i d a conocen y a n u e s t r o s l e c t o r e s . E n C a r t a g o , d o n d e los i n t e r e s e s del tráfico y las f r e c u e n t e s i n v a siones de los s a l v a j e s del d e s i e r t o d i s t r a í a n por completo la atención de los c i u d a d a n o s , a p e n a s e x i s t í a p r e o c u p a c i ó n a l g u n a c o n t r a los c r i s t i a n o s , y se m i r a b a á é s t o s , si no con s i m p a t í a , por lo menos con indiferencia. E s cierto qne se d e c í a de ellos que e s t a b a n en posesión de ciertos h e c h i z o s , por medio de los c u a l e s f a s c i n a b a n á la g e n t e , oblig á n d o l a á i n s c r i b i r s e en s u s e c t a , y q u e m a n e j a b a n á m a r a v i l l a el a r t e de l a m a g i a n e g r a , con el que l o g r a b a n c o n q u i s t a r p a r a s u credo á los i g n o r a n t e s y á los i n c a u t o s . T a l e r a la e x p l i c a c i ó n c o r r i e n t e ent r e el pueblo bajo, q u e s e d a b a por s a t i s f e c h o con t a n d e s c a b e l l a d a s f a n t a s í a s . P e r o la g e n t e e d u c a d a m o r a l é i n t e l e c t u a l m e n t e , que no h a b í a p e r d i d o por completo t o d a idea de v i r t u d , r e c h a z a b a s e m e j a n t e s m a j a d e r í a s . Conocían m u y bien éstos l a s l a u d a b l e s c o s t u m b r e s de los c r i s t i a n o s y s e n t í a n h a c i a ellos u n a a d m i r a c i ó n s e c r e t a , que no se a t r e v í a n á e x t e r i o r i z a r p o r miedo á c o n d e n a r s e á s i m i s m o s . A s í es q u e el d e c r e t o dé p e r s e c u c i ó n d a d o p o r S e v e r o h u b i e r a p e r m a n e c i d o olvidado en los a r c h i v o s de la c i u d a d , con otros m u c h o s e d i c t o s imp e r i a l e s de a ñ o s a n t e r i o r e s , si no s e h u b i e r a i n t e r p u e s t o el orgullo herido del g r a n s a c e r d o t e p a g a n o . ¡ C u á n t a s veces p e q u e ñ o s é i n s i g n i f i c a n t e s i n c i d e n t e s d a n origen á los m á s t r a s c e n d e n t a l e s s u c e s o s ! D e s d e el d í a s i g u i e n t e al en q u e el v e n g a t i v o O l i m p i a n o t u v o la ú l t i m a e n t r e v i s t a con el j o v e n J ú b a l , é s t e se c o n s a g r ó , con u n tesón y u n a c o n s t a n c i a d i g n a s de mejor c a u s a , á e s p a r c i r l a s m á s v i l e s cal u m n i a s c o n t r a los c r i s t i a n o s , s i n otro objetivo q u e la e s p e r a n z a de c o n s e g u i r de ese modo con m á s f a c i l i d a d l a m a n o de P e r p e t u a . E n los c o n v i t e s y j u e g o s á q u e a s i s t í a no p e r d í a ocasión de a s e s t a r a l g u n o s d a r d o s c o n t r a a q u é l l o s . D o t a d o de u n a a g u d e z a n a t u r a l n a d a com ú n y de u n a c o n v e r s a c i ó n t a n a g r a d a b l e como fácil, s a b í a d e s c r i bir s u s c o s t u m b r e s , s u v i d a r e t i r a d a , y a u n l a s e n c i l l e z é i n t e g r i d a d de s u c o n d u c t a , con t r a z o s e x a g e r a d a m e n t e cómicos y b u r l e s c o s ; y c u a n d o se e n c o n t r a b a en c o m p a ñ í a de s u s m á s caros a m i g o s , g e n t e l i b r e , procaz y d i s o l u t a , e n t o n c e s p i n t a b a á los d i s c í p u l o s de C r i s t o con los m á s odiosos colores. H a b l a b a de éstos como de s e r e s d i g n o s de odio y de d e s p r e c i o , d e c l a r a n d o á veces con g r a n i n s o l e n c i a que el m u n d o no g o z a r í a de p a z m i e n t r a s n o se v i e r a l i b r e de ellos.

74

LAS HERMANAS D E

FABIOLA

«Son t a n h i p ó c r i t a s — d e c í a — q u e d e s p r e c i a n n u e s t r a s o c i e d a d , p a r a p e t a d o s t r a s l a m u r a l l a de u n a s o b e r b i a e s t ú p i d a , q u e no t i e n e m á s b a s e q u e la c r e e n c i a e r r ó n e a e n q u e e s t á n de q u e s u s v i r t u d e s son superiores á las n u e s t r a s . Nos desprecian, digo, porque sabemos g o z a r d e l a v i d a , s i n i n q u i e t a r n o s p o r lo q u e p u e d a s u c e d e m o s eii u n m i s t e r i o s o é i n c i e r t o p o r v e n i r , de q u e ellos h a c e n u n c u l t o . P e r o , e n r e a l i d a d de v e r d a d , n o son ellos m e j o r e s q u e n o s o t r o s ; h a y t a m b i é n e n t r e los c r i s t i a n o s b u e n o s y m a l o s , j u s t o s y c r i m i n a l e s ; lo q u e s u c e d e es q u e s o n , como d e c í a a n t e s , m u y h i p ó c r i t a s y s a b e n m u y b i e n d i s i m u l a r y ocultar s u s delitos.» D e s p u é s r e p i t i ó la y a v i e j a a c u s a c i ó n de q u e en s u s n o c t u r n a s orgías degollaban un niño y comían su carne; terminando por decir que á él n a d a le i m p o r t a b a la p r o p a g a c i ó n de l a s e c t a , si n o f u e r a p o r q u e a c o s t u m b r a b a á c o g e r en s u s e n g a ñ o s a s t r a m p a s á l a s j ó v e n e s m á s n o b l e s d e la c i u d a d , p r i v a n d o a s í á l a s o c i e d a d d e s u s m á s d e l i c i o s o s encantos. « Y a es t i e m p o — c o n t i n u ó d i c i e n d o — de p o n e r coto á los c r í m e n e s , b l a s f e m i a s y s u p e r s t i c i o n e s de e s a s e c t a . D e c l a r e m o s g u e r r a m o r t a l á s u D i o s , á q u i e n e l l o s l l a m a n C r i s t o , y de e s e modo d a r e m o s g u s t o á n u e s t r o s d i o s e s . T a l v e z no t e n g a m o s o c a s i ó n m á s p r o p i c i a y oport u n a q u e l a p r e s e n t e . D e n t r o de pocos d í a s los r e s t o s del ú l t i m o g e n e r a l s e r á n t r a í d o s á l a c i u d a d y r e c i b i d o s con g r a n p o m p a y m a g n i f i c e n c i a . Q u i z á s i g n o r á i s q u e J a r b a s e r a c r i s t i a n o o c u l t o , y q u e el odio de e s t e m a l d i t o n o m b r e fué lo q u e dio o r i g e n a l m o t í n de n u e s t r o s sold a d o s . P r o t e s t e m o s e n é r g i c a m e n t e c o n t r a el d e c r e t o del S e n a d o . N o es difícil e x c i t a r a l p o p u l a c h o n i s a c a r á los c r i s t i a n o s de los a n t r o s t e n e b r o s o s en q u e p r a c t i c a n s u n e f a n d o c u l t o . H a g a m o s q u e s u s m u j e r e s y s u s h i j a s no h u y a n m á s de n o s o t r o s y a b a n d o n e n s u a r r o g a n c i a y a l t i v e z . ¡Abajo C r i s t o ! ¡ V i v a l a a l e g r í a y el p l a c e r ! » L o s a m i g o s de J ú b a l , a l e g r e s y a p o r el v i n o y a c o s t u m b r a d o s como estaban á seguir á aquél, repitieron sus palabras, apurando las copas y jurando destruir á Cristo y á sus seguidores. E l viejo S i l v a n o d e s e m p e ñ ó t a m b i é n el p a p e l q u e le h a b i a e n c o m e n d a d o O l i m p i a n o , el s u m o s a c e r d o t e . I m p l a c a b l e en s u s o d i o s , el p a s t o r no p e n s a b a n i d e d í a n i de n o c h e en o t r a c o s a q u e e n r e a l i z a r s u v e n g a n z a c o n t r a P e r p e t u a , p o r h a b e r l e é s t a r o b a d o (como él decía) s u único tesoro, su querida hija P a t i m a . A l g u n a s veces salía a l c a m p o y e n t r a b a e n c o n v e r s a c i ó n con los e s c l a v o s q u e a l l í t r a b a j a b a n , c o n d o l i é n d o s e con ellos de s u m a l a s u e r t e — p a r a q u e d e e s e modo le e s c u c h a r a n con m á s i n t e r é s y s i m p a t í a — , y p e r s u a d i é n d o l e s al fin de q u e los c r i s t i a n o s e r a n s u s p r i n c i p a l e s o p r e s o r e s y los p e o r e s c i u d a d a n o s , q u e no o b e d e c í a n los d e c r e t o s i m p e r i a l e s . D e s p u é s los e x c i t a b a á d e n u n c i a r l o s á l a s a u t o r i d a d e s , b a c i é n d o l e s c o n c e b i r e s p e r a n z a s de q u e s e r í a n p r o n t o d e s t e r r a d o s y e n t r e g a d o s s u s b i e n e s

LAS HERMANAS DE FABIOLA

76

á los d e n u n c i a n t e s , con q u e p o d r í a n y a éstos c o m p r a r s u l i b e r t a d y la de s u s hijos. O t r a s v e c e s v a g a b a por l a s c e r c a n í a s de la c a s a de P e r p e t u a , ó s e s e n t a b a en a l g u n o de los l u g a r e s m á s c o n c u r r i d o s por el p ú b l i c o . S u e x t r e m a e x t e n u a c i ó n , s u s d e s g r e ñ a d o s cabellos y el a b a n d o n o de s u b a r b a , l l a m a b a n la a t e n c i ó n de l a g e n t e ; y como e s t a b a c u b i e r t o d e h a r a p o s , su a b a t i d o y t r i s t e s e m b l a n t e h a c í a q u e se le t o m a s e por uno de esos s e r e s i n f o r t u n a d o s á q u i e n e s , s e g ú n l a s c r e e n c i a s p a g a n a s , p e r s i g u e u n h a d o i n h u m a n o y c r u e l . M u c h a s p e r s o n a s se a c e r c a b a n á él y le ofrecían h o s p i t a l i d a d ; pero el viejo e s t a b a decidido á no c r u z a r el u m b r a l de n a d i e . — D e j a d m e en m i m i s e r i a —solía d e c i r — . ¿ Q u é podéis h a c e r por u n d e s g r a c i a d o q u e e s t á c o n d e n a d o á sufrir s i n c o n s u e l o y s i n e s p e ranza? Después narraba á s n s compasivos oyentes las tristes historias que y a c o n o c e m o s . E l r e l a t o de s u s i n f o r t u n i o s d e s p e r t a b a la s i m p a t í a y el i n t e r é s de l a m u l t i t u d ; y al h a c e r mención de s u hija, q u e h a b í a sido s u ú n i c a a l e g r í a , m u c h o s p a d r e s no p o d í a n c o n t e n e r s u s l á g r i m a s . P e r o el m o m e n t o s o l e m n e fué c u a n d o el viejo p a s t o r p r o r r u m p i ó en d o l o r o s a s m a l d i c i o n e s c o n t r a los c r i s t i a n o s , en g e n e r a l , y c o n t r a P e r p e t u a , en p a r t i c u l a r ; e n t o n c e s llegó á s u apogeo la i r a c u n d i a de la m u l t i t u d y se oyeron por t o d a s p a r t e s e x e c r a c i o n e s v i o l e n t a s , que pronto se c o n c r e t a r o n en los g r i t o s de ¡Muerte á los cristianos! ¡Muerte á la infame Perpetual E l s a c e r d o t e de los falsos dioses e s t a b a p e r f e c t a m e n t e informado de todo lo q u e p a s a b a e n la c i u d a d . E s c r i b i ó l a s m á s l i s o n j e r a s c a r t a s á J ú b a l , i n s t á n d o l e á q u e c o n t i n u a s e la c a m p a ñ a e m p e z a d a , y a q u e él n a d a h a b í a c o n s e g u i d o del P r o c ó n s u l . T i r m i l i a n o , g o b e r n a d o r de la p r o v i n c i a h a c í a y a m u c h o t i e m p o , j a m á s h a b í a recibido q u e j a a l g u n a c o n t r a los c r i s t i a n o s ; conocía á m u c h o s de ellos y h a s t a les p r o fesaba u n a v e r d a d e r a a m i s t a d . B o n d a d o s o , por o t r a p a r t e , y de n n c a r á c t e r n a t u r a l m e n t e pacífico, o d i a b a todo p r o s e l i t i s m o en a s u n t o s de r e l i g i ó n , y no p o d í a c o m p r e n d e r por q u é h a b í a n de ser p e r s e g u i d o s los c r i s t i a n o s por c r e e r en u n D i o s d i s t i n t o del de los g e n t i l e s . H a b í a recibido el edicto i m p e r i a l , como todos los d e m á s g o b e r n a d o r e s ; pero no l l e v a b a p r i s a en p u b l i c a r l o , lo c u a l c o n s t i t u í a u n a ofensa g r a v í s i m a p a r a los celosos a d o r a d o r e s de los dioses p a g a n o s . Si T i r m i l i a n o h u b i e r a sido j o v e n , t a l vez la a m b i c i ó n , ó el deseo de a g r a d a r al e m p e r a d o r , ó el miedo de p e r d e r el d e s t i n o , le h u b i e r a n podido i n d u c i r á h a c e r v i o l e n c i a á s u s b u e n o s s e n t i m i e n t o s n a t u r a l e s ; pero y a e r a de e d a d y s e n t í a con exceso la g r a n r e s p o n s a b i l i d a d de su oficio, q u e él c o n s i d e r a b a como u n a c a r g a d e m a s i a d o p e s a d a p a r a s u s a ñ o s . V e í a q u e se le e c h a b a n e n c i m a todos los a c h a q u e s de la vejez, y s u s p i r a b a p o r el d e s c a n s o . S u v i d a h a b i a s i d o s i e m p r e feliz

76

LAS HERMANAS D E FABIOLA

y t r a n q u i l a , y deseaba t e r m i n a r s u s d í a s en la paz del hogar y de la f a m i l i a . P o r eso hizo oídos d e m e r c a d e r á l a s e x i g e n c i a s y s o l i c i t u d e s d e l s a c e r d o t e . E n v a n o le i n s t a b a é s t e á c o n s i d e r a r el d i s g u s t o c r e c i e n t e del p u e b l o , los efectos d e s a s t r o s o s d e u n a s e d i c i ó n , la p r o b a b i l i d a d d e q u e a l g ú n m i e m b r o d e l S e n a d o se q u é j a s e a l e m p e r a d o r d e l a d e m o r a e n p u b l i c a r el e d i c t o de p e r s e c u c i ó n c o n t r a los c r i s t i a n o s . L a g r a n f u e r z a de e s t o s e l o c u e n t e s a r g u m e n t o s s e p e r d í a a n t e l a s e r e n i d a d e s t o i c a d e T i r m i l i a n o , q u i e n sólo r e s p o n d í a q u e «el e m p e r a d o r h a b í a s i d o e n g a ñ a d o ; q u e los c r i s t i a n o s n o e r a n m a l o s , n i m u c h o m e n o s p e l i g r o s o s p a r a l a p a z p ú b l i c a . » O t r a s v e c e s d e c í a : «Soy y a un pobre viejo, a m e n a z a d o por las enfermedades y por la m u e r t e ; no c r e o n e c e s a r i o el q u e yo t o m e u n a d e c i s i ó n t a n r á p i d a é i n m e d i a t a . A m i e d a d sólo b u s c a el h o m b r e l a t r a n q u i l i d a d y el r e p o s o ; m i s u c e s o r podrá complaceros y d e s p a c h a r favorablemente v u e s t r a s peticiones.» P e r o Olimpiano no e s t a b a d i s p u e s t o á e s p e r a r n i siquiera u n día; así e s q u e se r e s o l v i ó á h a c e r u s o d e la voz d e l p u e b l o , d e e s a p o d e r o s a y f o r m i d a b l e vox populi q u e le d a b a l a m á s p l e n a confianza e n l a v i c toria. E n el c e n t r o d e la p l a z a p ú b l i c a d e C a r t a g o , m i r a n d o a l p u e r t o , s e a l z a b a u n a e s t a t u a c o l o s a l de m á r m o l b l a n c o , r e p r e s e n t a n d o á Juno, la r e i n a de l a s d i o s a s , la p a t r o n a de l a c i u d a d . D i a d e m a de p i e d r a s p r e c i o s a s , q u e e s p a r c í a n los r a y o s d e l sol, c o r o n a b a l a c a b e z a d e l a e s t a t u a . E n s u m a n o d e r e c h a t e n í a u n c e t r o d e oro, s í m b o l o d e l a r e a l e z a ; y l a i z q u i e r d a se a p o y a b a s o b r e u n p e q u e ñ o b a r c o de e x q u i s i t o t r a b a j o , en el q u e se l e i a a r t í s t i c a m e n t e g r a b a d a l a s i g u i e n t e inscripción:
CARTAGO, R E I N A D E L OCÉANO

Y a hacía muchos años que dicha e s t a t u a h a b í a sido colocada en a q u e l l u g a r ; los r o m a n o s no la h a b í a n t o c a d o , q u i z á s p o r t e m o r de p r o v o c a r la i r a d e l a o r g u l l o s a y v e n g a t i v a d i o s a . E l p u e b l o l a t e n i a en g r a n v e n e r a c i ó n . P o r d e l a n t e d e e l l a d e s f i l a b a n l a s l e g i o n e s en ord e n de f o r m a c i ó n a n t e s de s a l i r a l c a m p o d e b a t a l l a ; y a l l í e n t r e g a b a el S e n a d o a l g e n e r a l e n jefe l a i n s i g n i a de s u m a n d o y l a b a n d e r a q u e h a b í a de t r a e r en t r i u n f o al v o l v e r d e l a c a m p a ñ a . C o l g a d o s d e l a e s t a t u a p e n d í a n i n n u m e r a b l e s c o r o n i l l a s , c o l l a r e s y b r a z a l e t e s de g r a n v a l o r , ofrecidos en d i v e r s o s t i e m p o s á l a d i o s a , y p r o t e g i d o s c o n t r a l a a c c i ó n d e los l a d r o n e s p o r m a c i z a v e r j a d e b r o n c e . N o h a b í a f a m i lia p a g a n a que no la hiciese a l g ú n donativo proporcional á su r a n g o ó á s u s r i q u e z a s . P o r l a n o c h e e r a c u s t o d i a d a p o r u n g u a r d i a , con o b j e t o de e v i t a r c u a l q u i e r r o b o . P e r o c i e r t a m a ñ a n a , a l r o m p e r el d í a , fuó h a l l a d o el n o c t u r n o c e n t i n e l a c a s i e x á n i m e , r e v o l c á n d o s e en s u p r o p i a s a n g r e , con u n a p u n a -

LAS HERMANAS DE FABIOLA

77

l a d a en el corazón y t e n d i d o al l a d o de la verja. L a s p r e c i o s a s ofrend a s h a b i a n t o d a s d e s a p a r e c i d o ; la e s t a t u a t e n í a h o r r i b l e m e n t e m u t i l a d a l a c a b e z a ; la d i a d e m a a p a r e c í a e n el s u e l o , lo m i s m o que l a m a n o d e r e c h a ; el cetro e s t a b a hecho p e d a z o s , y los f r a g m e n t o s , e s p a r cidos a q u i y allí, d e m o s t r a b a n q u e los infames que h a b í a n cometido t a n e n o r m e s a c r i l e g i o lo h a b í a n hecho p o r d e s p r e c i o á la d i o s a . P o cos m o m e n t o s d e s p u é s , la p l a z a e s t a b a m a t e r i a l m e n t e llena de g e n te; u n p á n i c o h o r r i b l e se h a b í a a p o d e r a d o de la m u l t i t u d . A l g u n o s lev a n t a b a n s u s m a n o s al c i e l o , p i d i e n d o v e n g a n z a y s u p l i c a n d o á la diosa q u e no a p a r t a s e s u p r o t e c c i ó n de la c i u d a d q u e r i d a . O t r o s se a r r o j a b a n doloridos a l s u e l o , h u n d i e n d o s u c a r a e n t r e el polvo de l a t i e r r a p a r a d e s a g r a v i a r á los dioses de la e n o r m e i n j u r i a r e c i b i d a . D e r e p e n t e un sordo m u r m u l l o corrió por e n t r e la m u l t i t u d ; n a d i e s a b í a de dónde éste p r o c e d í a : « ¡ H a n sido los impíos c r i s t i a n o s los que h a n d e s t r u i d o la e s t a t u a de J u n o ! » E n t o n c e s el furor y la r a b i a se s o b r e p u s i e r o n á todos los d e m á s s e n t i m i e n t o s , y u n g r i t o formidable h e n d i ó los a i r e s con a c e n t o s de t e r r o r y v i o l e n c i a : «¡Muerte á los c r i s t i a n o s ! ¡Los c r i s t i a n o s á los leones!» P o r m á s de u n a hora se d e j a r o n oir en t o d a la c i u d a d t a n e s p a n t o s o s a l a r i d o s ; O l i m p i a n o s a b i a de dónde p r o c e d í a n , y s a l t ó de a l e g r í a y regocijo a l p e n s a r en los s u c e sos q u e se a v e c i n a b a n . D u r a n t e todo el dia e s t u v o la c i u d a d como r e v o l u c i o n a d a . E n l a s c a l l e s , en l a s p l a z a s , en el p u e r t o , g r u p o s n u m e r o s o s de g e n t e m a l h u m o r a d a d i s c u t í a n con g r a n c a l o r s o b r e el s u c e s o de la p a s a d a n o che; y todos c o n v e n í a n en i m p u t a r á los c r i s t i a n o s el a s e s i n a t o del g u a r d i a y los u l t r a j e s á la d i o s a . L o s m á s m o d e r a d o s ó, mejor dicho, los menos r a b i o s o s , i n s i s t í a n en q u e , de c u a l q u i e r modo, h a b í a q u e l l e v a r á los c r i m i n a l e s a n t e la j u s t i c i a p a r a h a c e r l e s e x p i a r con la m u e r t e la e n o r m i d a d de s u d e l i t o . No h a b í a dificultad a l g u n a en d e s c u b r i r el p a r a d e r o de é s t o s : dos n o m b r e s bien conocidos en C a r t a g o c o r r í a n de boca e n b o c a . T e r t u l i a n o y P e r p e t u a t e n í a n en la c i u d a d e n e m i g o s i r r e c o n c i l i a b l e s , que no d e j a r í a n de d e n u n c i a r l e s como ind i v i d u o s s o s p e c h o s o s . Se a s e g u r a b a , en efecto, q u e la i d e a se h a b i a i n c u b a d o en la c a b e z a del s a c e r d o t e c r i s t i a n o , y q u e P e r p e t u a , perf e c t a m e n t e d o m i n a d a por é s t e , la h a b í a l l e v a d o á ejecución con la e x a c t i t u d de u n a u t ó m a t a . T a m b i é n se c u l p a b a a l e s c l a v o R e v o c a t o , á q u i e n se le h a b i a v i s t o en el silencio de la n o c h e a c e r c a r s e á la v e r j a ; i b a , s i n d u d a , á c u m p l i r ó r d e n e s de s u a m a . L o s c r i s t i a n o s no c e r r a r o n los ojos a q u e l l a noche, p e n s a n d o en el p r o b a b l e d e s e n l a c e de a q u e l l a conmoción p o p u l a r qne pedía á voz en g r i t o s u e x t e r m i n i o . E n c e r r a d o s en s u s c a s a s , h a c í a n oración y se p r e p a r a b a n á d a r s o l e m n e t e s t i m o n i o de l a fe de Cristo, p o r q u e t e n i a n p o r s e g u r o q u e de u n momento á otro s e r i a n l l a m a d o s a n t e la a u t o r i dad púbUca.

78

LAS HERMANAS DE FABIOLA

P e r p e t u a , de r i g u r o s o l u t o y l l e n a dé p e s a d u m b r e , si b i e n c o n f o r m e y r e s i g n a d a con l a v o l u n t a d d e D i o s , s e p r e p a r a b a á r e c i b i r los r e s tos mortales de su esposo, a c o m p a ñ a d a de su m a d r e y de s u s dos esclavas favoritas. T e r t u l i a n o , c u y o fogoso t e m p e r a m e n t o n o c o n o c í a el d e s c a n s o , y q u e t e n í a p o r b o c h o r n o s o el d a r c u a l e s q u i e r a s e ñ a l e s de a l a r m a , e s c r i b í a en s u h u m i l d e y s o l i t a r i a c e l d a , s i n p r e o c u p a r s e d e l t u m u l t o d e l a c a l l e , s u m a g n i f i c a a p o l o g í a de l a r e l i g i ó n c r i s t i a n a , f o r j a n d o n u e v o s r a y o s p a r a d e s t r u i r los t e m p l o s del p a g a n i s m o . L a n o c h e v i n o á p o n e r fin á l a a g i t a c i ó n q u e h a b i a d o m i n a d o á l a c i u d a d d u r a n t e el d í a . L o s g r u p o s s e d i s p e r s a r o n g r a d u a l m e n t e , y los i n d i v i d u o s q u e los f o r m a b a n s e r e t i r a r o n á s u s c a s a s á d e s c a n s a r d e l a s f a t i g a s s u f r i d a s con m o t i v o d e l a c a t á s t r o f e . L o s c r i s t i a n o s r e c o b r a r o n el v a l o r p e r d i d o en los p r i m e r o s m o m e n t o s de p á n i c o , y el b u e n o b i s p o c a r t a g i n e n s e , q u e s e h a b í a ofrecido á D i o s como v í c t i m a p a r a l a s a l v a c i ó n d e s u r e b a ñ o , p e n s ó a l p u n t o en e l p e l i g r o q u e c o r r í a y s e r e c o g i ó en c a s a . E n e s t o r e i n a b a y a el m á s p r o f u n d o s i l e n c i o e n l a p o b l a c i ó n . D e ' r e p e n t e , d e n s a s c o l u m n a s d e h u m o s e v i e r o n s a l i r de l a p a r t e en q u e • e s t a b a s i t u a d o el t e m p l o ; á c o n t i n u a c i ó n i l u m i n a r o n s i n i e s t r a m e n t e , el e s p a c i o rojizos r e s p l a n d o r e s , q u e c r e c i e r o n p'-onto en p r o p o r c i o - j nes e s p a n t o s a s , h a s t a reflejarse en las i n q u i e t a s olas del Océano. E l t e m p l o e s t a b a a r d i e n d o ; s u s filas de e l e v a d a s y e s b e l t a s c o l u m n a s , m a r a v i l l a s del a r t e a r q u i t e c t ó n i c o , y s u s h e r m o s o s p i l a r e s de m á r m o l , c r u j í a n , s e i n c l i n a b a n y c a í a n a l s u e l o con e s t r é p i t o f o r m i d a b l e . L a s llamas se extendieron r á p i d a m e n t e del b a s a m e n t o á la c ú p u l a y lleg a r o n á s e r v i s t a s á v a r i a s l e g u a s de d i s t a n c i a . B i e n p r o n t o q u e d ó c o n v e r t i d o en r u i n a s el edificio, l l e g a n d o el i n c e n d i o á t o m a r t a l inc r e m e n t o , q u e h a s t a los m u r o s m i s m o s p a s a r o n á s e r u n m o n t ó n de e s c o m b r o s y c e n i z a s . E n el e s p a c i o d e m u y p o c a s h o r a s d e s a p a r e c i ó a l l í u n t e s o r o i n m e n s o d e i n c a l c u l a b l e s r i q u e z a s , a c u m u l a d o en u n p e r í o d o de m u c h o s s i g l o s . E l i n c e n d i o d e l t e m p l o , v e i n t i c u a t r o h o r a s d e s p u é s de l a m u t i l a c i ó n de la e s t a t u a de J u n o , indicaba que h a b i a sido obra de u n complot perfectamente meditado; nadie suponía que tan singular coincidencia f u e s e o b r a del a c a s o . P e r o ¿ q u i é n h a b í a i d e a d o el p l a n , r e a l i z á n d o l e con t a n t a p r e c i s i ó n y c a u t e l a ? E n la opinión p o p u l a r n o h a b í a s o m b r a a l g u n a d e d u d a : i n d i s c u t i b l e m e n t e e r a n los c r i s t i a n o s los a u t o r e s de t a n i n f a m e s h a z a ñ a s . P r o t e g i d o s por l a i m p u n i d a d de q u e h a b í a n g o z a d o h a s t a e n t o n c e s , y e n v a l e n t o n a d o s con l a influencia q u e les d a b a l a a m i s t a d de l a s f a m i l i a s m á s n o b l e s de C a r t a g o , s e c o n s i d e r a r o n fuertes p a r a desafiar á la ley y á la justicia y p a r a d a r rienda suelta a l odio p r o f u n d o q u e p r o f e s a b a n á la a n t i g u a r e l i g i ó n . E n c o n s e c u e n c i a , l a s g e n t e s q u e a c u d í a n p r e s u r o s a s al l u g a r d e l i n c e n d i o p a r a

LAS HERMANAS DE FABIOLA

79

a y u d a r á a p a g a r l a s t e r r i b l e s l l a m a s , y todos los q u e a l l í s e encont r a b a n c o n t e m p l a n d o la c a t á s t r o f e , p r o r r u m p i e r o n , como en la noch» a n t e r i o r en los c o n s a b i d o s g r i t o s de «¡Muerte á los c r i s t i a n o s ! ¡Los c r i s t i a n o s á los leones!» L o s e s c l a v o s y d e m á s g e n t e baja, que t a n t o a b u n d a n en t o d a s l a s c i u d a d e s , e r a n los m á s r e v o l t o s o s ; e m p e z a r o n p o r a t a c a r l a s c a s a s h a b i t a d a s por los c r i s t i a n o s , y s a b e Dios en qué h u b i e r a n p a r a d o s u s i n i c u a s h a z a ñ a s si l a p r e s e n c i a del P r e f e c t o de la c i u d a d no h u b i e r a v e n i d o o p o r t u n a m e n t e á c o n t e n e r su v i o l e n c i a . L a a p a r i c i ó n de l a a u t o r i d a d c a l m ó a l g ú n t a n t o l a s i r a s de la m u l t i t u d ; pero el pueblo exclamó á voz en g r i t o que no se d i s p e r s a r í a m i e n t r a s n o se le p r o m e t i e s e s o l e m n e m e n t e que los c r í m e n e s de los c r i s t i a n o s s e r í a n r á p i d a y dignamente castigados.
(Cotitinuará.)

LIPROJ, KZmrAJ
Ubros.

T

FERI0DIC05

Le Catholicisme el la SOClité, p a r M. L e g e n d r e , a g r é g é d ' H i s t o i r e , e t J . Chevnlier, a g r e g a de P h i l o s o p h i e , a v e o u n e préfaoe r>ur l'EgliHe et l ' E t a t á t r a v e r n l ' H i s t o i r e , p a r L. L a b e r t h o n l é r e . — P a r i s , V. G i a r d & E. B r i é r e , L i b r a i r e s - E d i t e u r a , 16, B a o Soufflot e t 12, E u e Toullier.—1907. E n l a Jíe»ne catholique des églises aparecen á cada instante m a g i s t r a l e s es-

t u d i o s , d o n d e c o n u n c r i t e r i o a m p l í s i m o se l l e v a de f r e n t e l a s c u e s t i o n e s q u e má.s a g i t a n el e s p í r i t u de n u e s t r o s d i a s . D e s p u é s e s o s e s t u d i o s se r e e d i t a n e n e l e g a n t e s t o m o s , y u n o l o s t o r n a i. l e e r c o n g u s t o , p o r q u e s i e m p r e s e a p r o v e c h a b i e n el t i e m p o r e p a s a n d o a q u e l l a s c u e s t i o n e s c a n d e n t e s e x p u e s t a s y e x o r n a d a s c o n t a n t a l u c i d e z y c o n ' t a n t a r i q u e z a de e n s e ñ a n z a s . U n o de e s o s t o m o s es el q u e t e n e m o s 6. la v i s t a : M . L e g e n d r e y M. C h e v a l i e r , s u s a u t o r e s , n o s o f r e c e n e n él u n a e x p o s i c i ó n c o m p e n d i o s a , p e r o n u t r i d a de s u s t a n c i a , de la p o l í t i c a de l a I g l e s i a a l t r a v é s de los t i e m p o s . L a I g l e s i a f o r z o s a m e n t e h a de t e n e r s u p o l i t i c a : lo t e m p o r a l y l o e s p i r i t u a l v a s i e m p r e e n l a z a d o y c o n f u n d i d o e n l a r e a l i d a d , y de ese e n l a c e y de esa c o n f u s i ó n s u r g e i r r e m e d i a b l e l a n e c e s i d a d de a d m i t i r u n a p o l í t i c a e n l a I g l e s i a q u e mire p o r el d e s a r r o l l o de s u s i n t e r e s e s q u e á, c a d a p a s o h a b r á n de rozarse c o n l o s de la s o c i e d a d c i v i l . E l r e i n o de D i o s n o es de e s t e m u n d o , pero s i s o n de ¡ e s t e m u n d o los h o m b r e s q u e p o r e s e r e i n o h a n de c o m b a t i r , y e s t e m u n d o h a ; de ser e l t e a t r o de l a s b a t a l l a s q u e h a b r á n de h a c e r l o t r i u n f a r . L a I g l e s i a , t r a t a n d o s i e m p r e de r e f o r m a r y s a l v a r al h o m b r e , y p o r c o n s i g u i e n t e al m u n d o , y el h o m b r e y el m u n d o r e s i s t i é n d o s e á ser r e f o r m a d o s : de a q u í el c o n f l i c t o , y de a q u í t a m b i é n la p o l í t i c a . L a p o l í t i c a p r o p i a y g e n u i n a de la I g l e s i a es la q u e b r o t a de s u s d o c t r i n a s y e n s e ñ a n z a s , es decir, de l a s d o c t r i n a s y e n s e ñ a n z a s del E v a n g e l i o , y e s a e s e n g e n e r a l la q u e la I g l e s i a h a s e g u i d o . Con e s a p o l í t i c a n o se c o m e t e r l a j a m á s n i n g ú n y e r r o ; p e r o h a y q u e t e n e r e n c u e n t a q n e a l l a d o de e s t a p o l í t i c a h a y ó p u e d e h a b e r otra: la q u e l o s h o m b r e s de la I g l e s i a h a n t r a t a d o a l g u n a v e z de i m p o n e r al m u n d o C o n e s t a s a b i a d i s t i n c i ó n de p o l í t i c a s , l o s S r e s . L e g e n d r e y C h e v a l i e r se i n t e r n a n a t r e v i d a m e n t e por l a h i s t o r i a de I g l e s i a y de l o s d i v e r s o s E s t a d o s , haciendo r e s a l t a r l a s r e l a c i o n e s de los p a p a s c o n r e y e s , e m p e r a d o r e s y p r e s i d e n t e s de r e p ú b l i c a s , s e n t a n d o l a c o n c l u s i ó n de q u e la p o l í t i c a ecle-

s i á s t i c a , c u a n d o h a sido verdaderamenta eclesiástica, ha sabido triunfar del p a g a n i s m o , de la b a r b a r i e , de l a s m o n a r q u í a s a b s o l u t i s t a s y de l a s m o d e r n a s repúblicas; y con energía y firmeza que g a r a n t i z a lo pasado, a u g u r a n que h a b r á de s e g u i r t r i u n f a n d o s i e m p r e lo m i s m o de l a s a c t u a l e s q u e de l a s futuras crisis revolucionarias. Se t r a t a , c o m o s e v e , de u n l i b r o l l e n o de o p t i m i s m o c o n f o r t a n t e y c o n s o l a d o r q u e d e b í a n de l e e r t o d o s l o s c a t ó l i c o s , y e s p e c i a l m e n t e e s o s e s p í r i t u s ^

LIBROS,

REVISTAS

Y PERIÓDICOS

81

p u s i l á n i m e s que,, al v i s l u m b r a r los recios futuros c o m b a t e s que la I g l e s i a habrá de reñir, se acobardan y t i e m b l a n , como FÍ n o t u v i e s e n suficiente fe y suficiente coafianza en el non prcevalehunt de la S a n t a E s c r i t u r a .
G . MAETÍNKZ. *

^ÜEV\

Bini.ioTF.CA rvp, ATITORE.Í ESPASOLKS , hajo la dircocirtn dpl E x c m o . Sr. Don

Marcelino Mflnémjez y Pelavo. 3.—Predicadores de los siglos XVI y XVII.—Tomo I Sermones do.l P. F r . Alonso de Cabrera, do la Orden de Pre'ücftdore.s. Con n o discurso p r e l i m i n a r de Don Miguel Mir. Pbro. de l a Real Academia Española.—Madrid. L i b r e r í a editorial de Bailly-Balliére 6 hijos, P l a z a de S a n t a Ana, n ú m . 10; 1906.—Tamaño ó impresión indicados y a , XXXII-709 p á g i n a s . Unas c u a n t a s Monografías de p o c a e x t e n s i ó n y n o m n c h o m á s m é r i t o liteterario, y a l g u n o que otro repertorio bio-bliográfico, c o n s t i t u y e n toda la h i s t o r i a de nuestra e l o c u e n c i a . Y n o es que el Índice de ésta sea l i m i t a d o y pobre, n i que h a y a n faltado erud i t o s c a p a c e s de h i s t o r i a r l a . Las c o n d i c i o n e s meridionales de nuestro t e m p e r a m e n t o y la profunda raig a m b r e de n u e s t r a s creencias, c a u s a s s o n sobrado suficientes para producir frutos a b u n d a n t e s e n la oratoria del p u l p i t o , y d i s t i n g u i d o s l i t e r a t o s h a n podido poner al s e r v i c i o de esta meritoria empresa sus vastos oonooimientoa especialistas y su aguzada critica. Pero entre todos nuestros g é n e r o s literarios, a u n q u e parezca e x t r a ñ o , habrá m u y pocos e n los que h a y a m o s sido tan fecundos como en l a Oratoria Sagrada, y n i n g u n o que h a y a ocupado menos la a t e n c i ó n de críticos é historiadores, n o o b s t a n t e ser t a n merecedor de ella; y esa misma r i q u e z a de fondos, y sobre todo, la pobreza da anteriores estudios en que basar ó con los qne coady u v a r á la f o r m a c i ó n de u n a n á l i s i s de aquellos fondos razonado y científico, tal como h o y lo e x i g e n los progresos de lo que pudiéramos llamar L i t e r a t u r a A n a l í t i c a ó Comparada, deben de haber sido las causas del desaliento que s e lia apoderado de m u c h o s q u e c o n t a b a n con arrestos suficientes para l l e v a r á c a b o n n trabajo q u e s e r l a u n o de los q u e m á s honrase n u e s t r a Literatura, y de los q u e c o n t r i b u i r í a n n o p o c o á sacar á luz m u c h o s de los i n a p r e c i a b l e s tesoros desconocidos que a ú n h a y en ella. ¿Quién sabe s i esos m o t i v o s , abrumadores en verdad, h a b r á n influido tamb i é n en el á n i m o del P . Mir pura n o insertar al frente de s u Colección de Predicadores de los siglos XVI y XVII u n estudio a l g o más s u b s t a n c i o s o y d i g n o que a c e r c a de da s u fama y de n u e s t r a oratoria, q u e el Discurso preliminar é s t a i n s e r t a al p r i n c i p i o de la c i t a d a colección? P o r q u e hemos de ser francos. Más que someras a u n q u e a c e r t a d a s n o c i o n e s de oratoria e c l e s i á s t i c a y ligeros a p u n t e s sobre l o que fue este g é n e r o literario en la a n t i g ü e d a d c r i s t i a n a y e n la I g l e s i a e s p a ñ o l a de l a é p o c a v i s i g ó t i c a y do l a Edad Media, esperábamos del P . Mir u n cuadro h i s t ó r i c o c r í t i c o de nuestros oradores, si n o t a n í u n d a m e n t a l y perfecto como e l q u e á l o s n o v e l i s t a s h a dedicado el Sr. M e n é n d e z y P e l a y o en el tomo primero de l a N u e v a B i b l i o t e c a , al menos lo sufic i e n t e m e n t e e x t e n s o y detallado para eaber las orientaciones d i v e r s a s de a q u é l l o s , s u v a l l a i n t r í n s e c a y c i r c u n s t a n c i a l , el influjo que los e x t r a ñ o s ejercieron en s u s obras ó en s u s m a n e r a s , y el que ellos determinaron á s u v e z e n las obras y m a n e r a s de los oradores sagrados de otras n a c i o n e s . ASO V . - T o M o I V . 6

82

L Í B E O S , R E V I S T A S T PERIÓDICOS preliminar u n estu-

E l P . M i r n o se h a d e t e r m i n a d o & h a c e r d e s u Diacurao hoy hacerlo.

dio de esta Índole, y l o s e n t i m o s m u y de veras, porque nadie como él p u d i e r a T a m p o c o n o s p a r e c e m u y c o n f o r m e oon e l c a r á c t e r d e l a N u e v a B i b l i o t e c a d e d i c a r t o d o u n t o m o de ella á u n solo o r a d o r . E s t a C o l e c c i ó n d e b e de ser, a n t e t o d o , a u t o l ó g i c a , e s q u e m á t i c a , u n c a t á l o g o razonado y selecto de las obras y autores q u e más importancia ó boga literarias h a n alcanzado en una 6 varias épocas y en determinado género literario. S ó l o c u a n d o el a u t o r e s d e p r i m e r o r d e n , de l o s q u e p a r e c e n c o m p e n d i a r e n s u s o b r a s t o d o el d e s a r r o l l o l i t e r a r i o de u n s i g l o , es c u a n d o p u e d e ú n i c a m e n t e j u s t i f i c a r s e l a i n s e r c i ó n de t o d a s a q u e l l a s q u e l e p e r t e n e z c a n e n u n a c o l e c c i ó n del c a r á c t e r de l a N u e v a B i b l i o t e c a . T s u p o n e m o s que n o t e n d r á e s t e c o n c e p t o del P . Cabrera e l d o c t o S e c r e t a r i o de la A c a d e m i a e s p a ñ o l a , p o r q u e s i n d e s c o n o c e r l a s c u a l i d a d e s e x c e p c i o n a l e s de orador y l i t e r a t o e m i n e n t e q u e p o s e y ó e l e l o c u e n t í s i m o p r e d i c a d o r d e Felipe I I , es preciso confesar que e n nada desmerecen, a l lado de las hermosas Conaideraciones d e é s t e , l a s o b r a s o r a t o r i a s de o t r o s o r a d o r e s de l o s s i g l o s X V I y X V I I , y a u n a l g u n o s del s i g l o X V I I I , n o o b s t a n t e el m a l g u s t o q u e e n t o n c e s s e a p o d e r ó del p u l p i t o . Y ahí están para muestra los sermones del P . Morcillo. D i s p é n s e n o s el P . Mir estas l i g e r a s i n d i c a c i o n e s , que m á s que el deseo m a l d i s i m u l a d o d e z a h e r i r l e , r e c o n o c e n c o m o c a u s a el a n s i a n o b l e de poseer e n c a s t e l l a n o u n e s t u d i o p r o f u n d o y c o n c i e n z u d o de n u e s t r a O r a t o r i a t a l y c o m o ella l o m e r e c e . P o r l o d e m á s , el P . M i r n o s m e r e c e t o d a c o n s i d e r a c i ó n y r e s p e t o .

**•
BIBLIOTECA DE T.OS NOVELISTAS; W A L T E R SCOTT . —El Monasteria ( n o v e l a 1, v e r s i ó n

c a s t e l l a n a , p o r F e r n a n d o Mora.—Dos t o m o s , ÍÍ93.309 páp;ÍDas. í d e m Wavorley, 6 Hace sesenta años, t r a d u c c i ó n d i r e c t a d e l i n g l é s , p o r FranoÍBCO G u t i é r r e z B r i t o é I s i d o r o López L a p u y a . — D o s t o m o s , X-:i7l-868 p á g i n a s í d e m . Las Crónicas da la Canongate, v e r s i ó n c a s t e l l a n a , p o r R a f a e l Meca López.—Dos t o m o s de ÜÍU y '247 pAginiis r e s p e c t i v a m e n t e . í d e m . La prisión de Edimburgo, v e r s i ó n c a s t e l l a n a , por F e r n a n d o Mora.—Tres t o m o s , 297, 258 y 259 p á g i n a s . T a m a ñ o i g u a l en t o d a s , e n 8.**.—París. G a r n i e r H e r m a n o s , l i b r e r o s - e d i t o r e s , R u ó des S a i n t s P e r e s , 6. H a c e r l a c r í t i c a d e l i n s i g n e f u n d a d o r del g é n e r o h i s t ó r i c o n o v e l e s c o , (1) sobre c o n s t i t u i r h o y v e r d a d e r o a n a c r o n i s m o , h e c h a c o m o e s t á por el s i n n ú m e r o de l e c t o r e s q u e l e h a n c o n s i d e r a d o y c o n s i d e r a n c o m o u n o d e l o s l i t e r a t o s m á s g r a n d e s q u e h a n e x i s t i d o , sería p a r a n o s o t r o s u n a t r e v i m i e n t o r a y a n o e n l a t e m e r i d a d , y a u n c a s i e n la i n s o l e n c i a . A l s o l o a n u n c i o , por c o n s i g u i e n t e , d e s u s o b r a s t r a d u c i d a s al e s p a ñ o l y j u i c i o d e e s t a v e r s i ó n , s e l i m i t a n u e s t r o d e b e r , p o r l o q u e s e refiere á e s t a n o t a bibliográfica. L a s t r a d u c c i o n e s , h e c h a s por los S r e s . M o r a B r i t o y L a p u y a , a u n q u e a d o l e c e n de a l g u n a s i m p e r f e c c i o n e s de m a y o r ó m e n o r c u a n t i a , p u e d e n s e r c o n s i deradas como regulares, y a u n sufren parangón, á nuestro juicio, con las quo N a v a r r o y o t r o s h i c i e r o n e n e l ú l t i m o t e r c i o del p a s a d o s i g l o . (1) A n t e s q u e W a l t e r S c o t t lo fue e n t r o n o s o t r o s , s e g ú n el Sr. Menéndez y P e l a y o , el dudoso a u t o r de £1 Abencerraje.

LIBROS,

REVISTAS Y

PERIÓDICOS

83

E n c a m b i o la v e r s i ó n de Las Crónicas

de la Canongate,

n o p a s a de m e d i a n a .

E n l u g a r del o r i g i n a l i n g l é a , d e b e de h a b e r t e n i d o á. l a v i s t a el a u t o r de e l l a , a l h a c e r l a , a l g u n a v e r s i ó n f r a n c e s a s i n d u d a . E s t o , p o r lo m e n o s , d a n d e r e c h o & s o s p e c h a r l a e s t r u c t u r a p a r t i c u l a r y el g i r o s i n t á x i o o de a l g u n a s frases p r o pia y castizamente francesas. L a e d i c i ó n e s t á h e c h a c o n e s m e r o y e l e g a n c i a , y p o r ello m e r e c e n p l á c e m e s Jos S r e s G a r n i e r h e r m a n o s .

NDEVA BIBLIOTHCA DE AUTORES EspAfloLES, bajo l a dirección del Sr. Menénde» y P e l a y o , 4.-Comedlas da Tirso de Molina.—Tomo I. Colección o r d e n a d a é i l n u t r a d a , por i). Emilio Cotarelo y ifori, de la Real Academia Española. Madrid, BaillyBailliére ó Hijos, editores. P l a z a de S a n t a Ana, 10; 1908.— T a m a ñ o indicado, L X X X - 6 7 3 págs. S i el S r . C o t a r e l o y M o r i n o t u v i e s e y a b i e n a s e n t a d a f a m a de d o c t í s i m o i n vestigador l i t e r a r i o y profundo literato, bastaríale p a r a conquistarla la pub l i c a c i ó n del Discurso preliminar q u e p r e c e d e á l a p r e s e n t e colección de com e d i a s de T i r s o de M o l i n a . E s el c i t a d o D i s c u r s o u n m o d e l o d e e s t u d i o s b i o g r á f i c o c r í t i c o s , sencillo y a c i c a l a d o en la f o r m a , p a r c o y selecto e n los d e t a l l e s , s e r i o y m a n i r r o t o en l a i d o c u m e n t a c i ó n , q u e es v a r i a d a y b i e n t r a í d a . ¡ L á s t i m a q u e el S r . C o t a r e l o , c o n s n s p r o f u n d o s c o n o c i m i e n t o s d e n u e s t r a s a n t i g ü e d a d e s l i t e r a r i a s y s u d e l i c a d o g u s t o de p.oeta, h a y a i n c u r r i d o en des- j c u i d o t a n l a m e n t a b l e c o m o el q u e s u p o n e la i n c o r r e c c i ó n de los t e x t o s , t a n m a n i f i e s t a e n a l g u n a s de l a s c o m e d i a s p o r él c o l e c c i o n a d a s ! E s p e r a m o s q u e h a de c o r r e g i r en el s e g u n d o t o m o d e f i c i e n c i a s de t a n t a m o n t a como l a s a p u n t a d a s , q u e n a d a d i c e n en f a v o r de la s e r i e d a d y a c i e r t o c o n q u e se h a c o m e n z a d o la p u b l i c a c i ó n de la N u e v a B i b l i o t e c a . Y m i e n t r a s , le e n v i a m o s n u e s t r a e n h o r a b u e n a p o r l a a c e r t a d a e l e c c i ó n q u e de l a s c o m e d i a s de T i r s o h a h e c h o . N o t o d o h a n de s e r l a n a r e s .

B. Y.
¿Se aparecen los muertos? J. B e r t r a n d . Tradncido de l a q n i n t a edición francesa, por Gabbler. Un folleto en 8.°, de 62 pAgs. Precio: 90 céntimos. — Z a r a g o z a , Mariono Escar, tipógrafo, calle de San Miguel, 12. E l t i t u l o del p r e s e n t e folleto ofrece y a d e p o r s í u n i n t e r é s e x t r a o r d i n a r i o , y s e r á m u c h o m a y o r si se e x a m i n a n los f e n ó m e n o s r a r í s i m o s q u e e n él se cit a n . H a y casos de a p a r i c i o n e s c u y a e x p l i c a c i ó n es d i f í c i l . Si t o d o s estos fenómenos reconocen por base la corporeidad adherente ó la corporeidad prestada, n o se s a b e ; lo c i e r t o es q u e a u n c u a n d o l a m a n o del S e ñ o r n o e s t á a b r e v i a d a , t a m p o c o c a b e d u d a r q u e en l a n a t u r a l e z a h a y m u c h o s m i s t e r i o s q u e a u n n o h a p o d i d o d e s c u b r i r el h o m b r e . ¿Son los m u e r t o s , 6, p o r m e j o r d e c i r , los espír i t u s los q u e se a p a r e c e n , e n el s u p u e s t o de q u e se h a l l e n c o m p r o b a d o s los t e s t i m o n i o s y l a d i v e r s i d a d de casos q u e t r a e J . B e r t r a n d ? P a r e c e q u e s í . ¿ C u á l es l a c a u s a de e s t a s a p a r i c i o n e s ? S e i g n o r a . A u n q u e el folleto es m u y c u r i o s o , n o c r e o q u e gu l e c t u r a p u e d a r e c o m e n d a r s e á t o d o g é n e r o de p e r sonas.

B. M .

84

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS

Más libros y folletos recibidos.
Prontuario de Historia de España y de la Civilización española, por D. F é l i x S á n c h e z Casado. D e c i m o c t a v a e d i c i ó n , a u m e n t a d a , e n Ja p a r t e c o n t e m p o r á n e a , por D . E n r i q u e S á n c h e z y E u e d a (.5 P e s e t a s ) . — L i b r e r í a de P e r l a d o , P á e z y C o m p a ñ í a . A r e n a l , 11, M a d r i d . La Súplica perpetua, 6 m e d i a h o r a á los p i e s de N t r a . S r a . del P e r p e t u o Socorro, por u n P . R e d e n t o r i s t a . — A d m i n i s t r a c i ó n de «El P e r p e t u o Socorro.» C a l l e de M a n u e l S i l v e l a , M a d r i d . Las Cofradías y Congregaciones eclesiásticas según la disciplina vigente.— T r a t a d o C a n ó n i c o , por el P . J u a n B . P e r r e r e s . — G u s t a v o G i l i , E d i t o r . U n i v e r s i d a d , 45. B a r c e l o n a . Ensayo Novena sobre algunos bromuros e y yoduros alcalinos y alcalino-terrosos. Casa J . - P . L a r o z e L . E o h a i s y C o m p a ñ í a , F a r m a c é u t i c o de p r i m e r a c l a s e . P a r í s . en honor del Señor de los Milagros, v e n e r a d o en la e r m i t a de B u g a , de los P P . R e d e n t o r i s t a s , p r e c e d i d a de u n a r e s e ñ a h i s t ó r i c a de la a p a r i c i ó n de l a s a n t a i m a g e n . — I m p r e n t a d e l A s i l o de H u é r f a n o s d e l S . C. de J e s ú s . J u a n B r a v o , 5. M a d r i d . Sonderabdruck Eynma «La luz.» Catálogo A través de l a s o b r a s de f o n d o y s u r t i d o q u e se h a l l a n de v e n t a e n la l i del Istmo de Panamá, y los tiempos por el P . J . M a t e o s . — H e r e d e r o s de J u a n G i l i , presentes, por M o n s . B o u g a u d . — T r a d u c c i ó n de b r e r í a r e l i g i o s a de E n r i q u e H e r n á n d e z . P a z , G. M a d r i d . Barcelona. El Cristianismo la n o v e n a e d i c i ó n f r a n c e s a , p o r E. A . V i l l e l g a R o d r í g u e z . — T o m o I V . L a I g l e s i a . H e r e d e r o s de J u a n G i l i , E d i t o r e s . Cortes, 581. B a r c e l o n a . El comercio exterior argentino. N ú m e r o 134.—Compilación h e c h a sobre l a base de l o s r e s p e c t i v o s d o c u m e n t o s a d u a n e r o s , por los J e f e s de S e c c i ó n s e ñ o r e s P r i e t o Costa, A . L u c a d a m o , P . A . G a r i b o t t i y T . C o r o n a d o . Guia Oficial Municipal del Jardín Zoológico.—BneiLoa Aires, calle Urug u a y , 285. Anuario Estadístico de la Ciudad de Buenos Aires. A ñ o X V . 1905.—Compañía S u d - A m e r i c a n a de B i l l e t e s de B a n c o . Calles, C h i l e , 263, y C a n g a l l o , 557-59. Perry. aus der Zeitschrift für Eomanische Philologie, herausgegeben v o n Dr. G u s t a v Gróber. Halle M a x Niemeyer. N o v e l a c a t ó l i c a , p o r J o r g e W . P r i c e . B o g o t á . — I m p r e n t a de

T a m b i é n h e m o s r e c i b i d o los c u a d e r n o s 108 á 112 del Diccionario

Salvat,

en-

c i c l o p é d i c o p o p u l a r i l u s t r a d o , e d i t a d o p o r l a c a s a S a l v a t y Comp." ( S . e n C.) de B a r c e l o n a . C o m p r e n d e s u p a r t e l i t e r a r i a , c u i d a d o s a m e n t e r e d a c t a d a , desde la v o z Ericinido á Espoleta; j por l o q u e s e refiere á l a p a r t e a r t í s t i c a , a d e m á s de l o s m u c h o s g r a b a d o s q u e i l u s t r a n el t e x t o , se r e p a r t e n b e l l í s i m a s l á m i n a s s u e l t a s , en n e g r o y c o l o r e s , s o b r e s a l i e n d o p o r s u e j e c u c i ó n l o s m a p a s de Europa y Extremadura, v a r i a s v i s t a s del r e a l m o n a s t e r i o d e l E s c o r i a l , y o t r a s r e p r o d u c i e n d o ú t i l e s de a r t e s y oficios. M u e s t r a i n n e g a b l e e s e l l o de l a

LIBROS, REVISTAS T PERIÓDICOS

85

i m p o r t a n c i a de e s t a obra, y el é x i t o creciente que o b t i e n e prueba la b o n d a d y u t i l i d a d de la m i s m a , q u e , u n i d o 4 lo m ó d i c o del precio de la s u b s c r i p c i ó n (50 cent, de p e s e t a el cuaderno), l a h a c e n a s e q u i b l e & todas las clases s o c i a l e s .

Revistas.
La Revue, 15 Septombre 1907. La literatura aud-americana, por M a n u e l U g a r t e . — D e s d e la frontera s e p t e n trioi^al de M é j i c o h a s t a el m a r A u s t r a l , en las diez y seis R e p ú b l i c a s que ocup a n u n a superficie de m i s de 20 m i l l o n e s de k i l ó m e t r o s cuadrados , con u n a pob l a c i ó n de cerca de 50 m i l l o n e s de h a b i t a n t e s , e x i s t e u n a a c t i v i d a d i n t e l e c t u a l s o l i d a r i a y acorde. N o se trata de u n m o s a i c o de e n s a y o s y esfuerzos, s i n o de u n solo p e n s a m i e n t o , de u n a sola a l m a , de u n a sola l i t e r a t u r a que sorprende por s n u n i d a d y por s u i n t e g r a l i d a d de e s p í r i t u . U n f e n ó m e n o c u r i o s o se produjo e n la A m é r i c a e s p a ñ o l a d u r a n t e los diez últ i m o s a ñ o s del s i g l o X I X . D e l a m u l t i t u d i l i t e r a t a y s i n g r a n d e s t r a d i c i o n e s de cultura, de la baraúnda social b r u s c a m e n t e o r i e n t a d a h a c i a la e s p e c u l a c i ó n y la riqueza, s a l i e r o n de repente aqní y allá, s i n conocerse, s i n concertarse, por g e n e r a c i ó n e s p o n t á n e a , las i n t e l e c t u a l i d a d e s s u t i l e s , refinadas, y en ciertos casos enfermizas, que a p o r t a r o n á este m e d i o p r i m i t i v o el p r o d u c t o supremo de c i v i l i z a c i o n e s s e c u l a r e s . Claro es qne el d e c a d e n t i s m o y el s i m b o l i s m o n o p o d í a n a r a i g a r e n u n terreno que t e n í a sobre todo n e c e s i d a d de s i n c e r i d a d y salud; pero sólo el hec h o de que estas e s c u e l a s h a y a n podido s u b s i s t i r d u r a n t e diez a ñ o s conserv a n d o a ú n cierto p r e s t i g i o , en u n a r e g i ó n que, en sus v a g a s ideas de l i t e r a t u ra, n o h a b í a c o n o c i d o m á s q u e el c l a s i c i s m o t e n a z de los profesores de l a t í n y el r o m a n t i c i s m o fácil de los d r a m a s de c a p a y espada, c o n s t i t u y e u n a revel a c i ó n e x t r a ñ a de u n a m a r a v i l l o s a p o t e n c i a de a s i m i l a c i ó n y de i m p r o v i sación. E s t a primer t e n t a t i v a — a b s t r a c c i ó n h e c h a de s n s t e n d e n c i a s , con las que es i m p o s i b l e estar de acuerdo—fuó rica e n resultados f a v o r a b l e s para l a i n t e l e c t u a l i d a d del c o n t i n e n t e s n d - a m e r i c a n o , porque n o sólo puso en m o v i m i e n t o los cerebros y creó u n a a c t i v i d a d d e s c o n o c i d a h a s t a e n t o n c e s , dulcificando n u e s t r a s asperezas n a t i v a s y d i s p o n i é n d o l a s para e n s a y a r t o d a s las formas, desde las m á s rudas h a s t a l a s más d e l i c a d a s , s i n o t a m b i é n por q u e dio l u g a r á u n a floración inesperada de t a l e n t o s o r i g i n a l e s y de obras d i g n a s de e s t u d i o , que, a u n q u e t e n i a n la i n c o n s i s t e n c i a y el m a n i e r i s m o p r o p i o de lo que procede m á s del saber l i b r e t e s c o que del corazón, d e n o t a b a n u n a a p t i t u d sorprendente y una singular preparación, E s t o s hombres que a c a b a b a n de abrir los ojos á t o d a s las p e r s p e c t i v a s i n t e l e c t u a l e s , t e n í a n t a n frescas en la m e m o r i a s u s l e c t u r a s , que n o p o d í a n m e n o s de dejarse c o n q u i s t a r por la l i t e r a t u r a francesa, c u y a influencia era y es a ú n t a n p r e p o n d e r a n t e en la A m é r i c a del S u r . L o s escritores de P a r í s fueron los que modelaron el e s p í r i t u de n u e s t r a j u v e n t u d . Y esta crisis de i m i t a c i ó n produjo e x c e l e n t e s r e s u l t a d o s , porque dio v i v a c i d a d al estilo, color á la frase orden y p r o g r e s i ó n al c o n j u n t o de la c o m p o s i c i ó n , r e n o v a n d o así la l e n g u a y d e s l i g á n d o l a de l a s t r a d i c i o n e s del g r a n d i l o c u e n t e y c e r e m o n i o s o período

86

LIBB08, REVISTAS Y PERIÓDICOS

c a s t e l l a n o . E s 6, F r a n c i a 6, q u i e n d e b e m o s i g u a l m e n t e l a s c u a l i d a d e s i n a p r d c i a b l e s q u e , i n j e r t a d a s e n el r o b u s t o t r o n c o e s p a ñ o l , h a n h e c h o de l a l i t e r a t u r a h i s p a n o - a m e r i c a n a a c t u a l u n a c o s a a p a r t e q u e n o p u e d e ser c o n f u n d i d a c o n otra a l g u n a . S i n e m b a r g o , es p r e c i s o r e c o n o c e r q u e el c e l o de a l g ú n q u e o t r o r e n o v a d o r n o se c o n t e n t ó c o n i m i t a r los p r o c e d i m i e n t o s . L l e v a d o s por el p r i m e r i m p u l s o , s e d e j a r o n d e s l i z a r s o b r e la p e n d i e n t e , l l e g a n d o h a s t a a d o p t a r l a s m i s m a s p a s i o n e s , á t r a t a r los m i s m o s a s u n t o s , á h a c e r s e , bajo el i m p e r i o de la i m a g i n a c i ó n y de l a s l e c t u r a s , u n a l m a a r t i ñ c i a l , q u e n o f u é , e n s u m a , m á s q u e u n a m a l a c o p i a de lo q u e p a r e c e p r e v a l e c e r e n la l i t e r a t u r a f a v o r i t a . A s i es c o m o n a c i ó e n t r e n o s o t r o s la c r i s i s d e l paritianismo, que nos inmovilizó durante a l g u n o s años en un arte c u y a s producciones fueron, en muchos casos, dignas de t o d o e l o g i o , p e r o c u y a o r i e n t a c i ó n y e l e m e n t o s c o n s t i t u t i v o s n o r e s p o n d í a u á n e c e s i d a d a l g u n a s o c i a l , á n i n g u n a a s p i r a c i ó n c o m ú n . E n l u g a r de crearse u n p ú b l i c o e n t r e e l l o s , los j ó v e n e s e s c r i t o r e s p e n s a r o n q u i z á s e n ir á h a c e r l a c o n c u r r e n c i a á a q u e l l o s q u e le t e n í a n i n m e n s o . P u e s e s t a a b s u r d a p r o t e n p i ó n n o p o d í a t e r m i n a r m á s q u e e n u n t r a b a j o e s p e c u l a t i v o de c e n á c u l o , s i n t e n e r b a s e e n la o p i n i ó n . E u e f e c t o , e s t a s t r a n s p o s i c i o n e s de l o s h e c h o s de P a r í s , por e x a c t a s q u e f u e s e n , n o p o d í a n i n t e r e s a r n i á los f r a n c e s e s , que y a t e n í a n entre ellos sus autores é intérpretes o r i g i n a l e s , n i á los sudamerican o s , p u e s n o p e n s a b a n e n c o n t r a r e n e l l a s reflejo a l g u n o de s u s p r e o c u p a ciones. E s t e fuó el p e r i o d o c o n f u s o e n q u e el a l m a s u d a m e r i c a n a p a r e c í a i n t e r r o g a r s e a c e r c a de s u p r o p i o d e s t i n o y e n d o n d e n u e s t r o e s f u e r z o i n t e l e c t u a l f u ó c o m p l e t a m e n t e e x t r a ñ o al p a í s y al m e d i o en q u e se p r o d u e l a , c o m o s i l o s q u e e n él c u l t i v a b a n la l i t e r a t u r a f u e s e n e u r o p e o s q u e e v o c a b a n r e g i o n e s á d o n de y a n o p o d í a n v o l v e r . D e t o d o ello h a n q u e d a d o , por lo t a n t o , a l g u n o s l i b r o s excelentes y algunos nombres gloriosos. L a verdadera literatura sudamericana, la sola que puede interesar á Europ a , d e b í a , s i n e m b a r g o , n a c e r y a b r i r s e c a m i n o c u a n t o a n t e s . Era i m p o s i b l e p a r a los a r t i s t a s p e r m a n e c e r c i e g o s y m u d o s d e l a n t e d e la n a t u r a l e z a s a l v a j e , l a s c o s t u m b r e s c u r i o s a s y la n u e v a a t m ó s f e r a q u e l e s r o d e a b a . A l l a d o de a q u e l l o s q u e n o r e s p i r a b a n m á s q u e el a i r e l l e v a d o p o r l o s t r a s a t l á n t i c o s q u e a r r i b a b a n de E u r o p a , se vio s u r g i r á los que se s i n t i e r o n a r r a s t r a d o s p o r la p a m p a s o l i t a r i a , p o r l o s t i p o s a b o r í g e n e s , por l o s c i e l o s a m e r i c a n o s q u e p i n t a n l a s j ó v e n e s p a t r i a s c o n o t r o s c o l o r e s y l a s e n v u e l v e n c o n otros c r e p ú s c u l o s . U n a i d e a f e c u n d a c r u z ó de u n e x t r e m o al o t r o de la A m é r i c a l a t i n a . H a b i a q u e a l l í u t i l i z a r los e l e m e n t o s de a r t e q u e o f r e c í a la r e g i ó n , h a b í a q u e d a r u n a v o z al a l m a de la r a z a , d e s c u b r i r y h a c e r v a l e r n u e s t r a s m i n a s de b e l l e z a , c o m o d e s c u b r i m o s é h i c i m o s v a l e r n u e s t r a s m i n a s de o r o . E n t o n c e s c o m e n z ó u n a e v o l u c i ó n t í m i d a y m u y i n c o m p l e t a e n el p r i n c i p i o y q u e se afirmó p o c o á poco h a s t a que v i n o á convertirse en nuestro arte nacional actual. L a s d i f i c u l t a d e s q u e o f r e c í a e s t a e m p r e s a y el e s f u e r z o e n o r m e q u e e x i g í a la c r e a c i ó n de t i p o s y f ó r m u l a s n u n c a v i s t a s h a s t a este m o m e n t o , p r e s t a r o n 6 l a s m a n i f e s t a c i o n e s de este g r u p o n o sé q u é a i r e p u e r i l , i n g e n u o y p r i m i t i v o , q u e h i z o s o n r e í r á m á s de u n o b s e r v a d o r . N o se t r a t a b a de c o o r d i n a r c o s a s v i s t a s ó p e n s a d a s p a r c i a l m e n t e , s i n o de c r e a r de p i e s á c a b e z a , si a s i puede decirse, u n a expresión para los n u e v o s paisajes, u n a silueta para los

LÍBEOS,

EEVISTAS

Y

PERIÓDICOS

87

h é r o e s del terror, u n a s í n t e s i s p a r a l o s r a s g o s y c o s t u m b r e s de c a r á c t e r , q u e c a l a n p o r p r i m e r a v e z b a j o l a p l u m a . A s i , j u z g a n d o l a q u e se l l a m a criolla, literatura es p r e c i s o a b s t e n e r s e de t o d o r i g o r i s m o e s t r e c h o y t e n e r e n c u e n t a q u e

l o s q u e la c u l t i v a b a n n o p u l í a n la obra l e g a d a por c i e n g e n e r a c i o n e s , s i n o q u e t a l l a b a n , e n la p i e d r a e n b r u t o , los p r i m e r o s c o n t o r n o s y l o s p r i m e r o s t r a z o s de n n a e s t a t u a i n é d i t a . A n i m a d a p o r e s t a r e s o l u c i ó n v i r i l de h a c e r u n a obra d u r a b l e y de e x p o n e r l a s i d e a s y l a s s e n s a c i o n e s e n o b r a s c o m p l e t a s y d e f i n i t i v a s , la j u v e n t u d i n t e n t ó d e s l i g a r s e de los tres errores q u e l a d i b i l i t a b a n : el a p e g a m i e n t o á l o s t e m a s e x ó t i c o s , la i n d i f e r e n c i a por v i d a v i v i d a y l a d i l i g e n c i a e n r e p a r t i r el e s f u e r z o del t r a b a j o e n m i s e r a b l e s e n s a y o s y e s c r i t o s de u n a v e i n t e n a de p á g i n a s . A s í e s c ó m o c o m e n z ó e n la A m é r i c a l a t i n a i a r e a l i z a c i ó n de e s t e s u e ñ o de la l i t e r a t u r a n a c i o n a l , q u e h a b l a a c a r i c i a d o á S a r m i e n t o , M i t r e , P a l m a , D í a z M i r ó n , D e l Casal, A l m a f u e r t e , N á j e r a , J u s t o S i e r r a , J o s é M a r t i , A c e v e d o Díaz y a l g u n o s otros, formando este p eq u eñ o núcleo precursor.

fHás Revistas:
A t e n e o (Agosto).—/.Sea ueted civil y las tradiciones jurídicas Catedrático.', Eduardo I b a r r a . — i o catalán libertad de España, M. G ó m e z G o n z á l e z . (1906-1907),

Vida Intelectual (Agosto y S e p t i e m b r e ) . t e a t r o J . M. S o l e r . L a L e c t u r a ( S e p t i e m b r e ) . — Un libro de Guido Villa

'El idealismo en

moderAmériy ban-

no», M a r t í n N a v a r r o . — L a casa de la primavera, L a E s p a ñ a m o d e r n a (Agosto).—Bibliografía ca, J u l i o Ceja.doT.—El caria española, presupuesto García Alix. de la Infancia, de reconstrucción

G. M a r t í n e z S i e r r a . sobre el castellano política, comercial

R e v i s t a g e n e r a l d e L e g i s l a c i ó n y J u r i s p r u d e n c i a (Julio-Agosto).—Z)«recho protector sanguíneos, P . G o n z á l e z del A l b a . — Los matrimonios G o m e s do S a n t o s . — O du catholicismef, Paul conmatriMalleL. Laqu'un Rafael Ramos. ' 3oS.o A n t u n e s . une crise

E s t u d o s S o c i a e s ( A g o s t o ) . — R e f o r m a eleitoral, monio christao, E t u d e s (20 S e p t e m b r e ) . — Y a-t-il

brancq.—Bru£feí et la toisón d'or, J . B o u b é e . A n a l e s d e P h í l o s o p h i e C r é t i e m e (Septembre).—Koírm» et theologie, b e r t h o n n i é r e . — L e platonisme martyrf dans les temps modernes, Ch. H u i t . Qu'est-ce R e v u e A u g u s t i n i e n n e (15 S e p t e m b r e ) . — A n t i q u i t é chrétiene. II- Le delit de crislianisme, Philibert Martain. P . P e r u z z i dei M i n o r i . et la Paix, A. Abbó Pichot. de Thomas Limite of Carlyle, doctrinal IdeaL a V e r n a (13 Settembre).—/Z foco d' amore, C h ó n o n . — C o u p d' mil sur le mouvement Edmond Barthelemy. E c c l e s i a s t i c a l R e v i e w (1 Setiembre).—CondiHoras and developement, lismus, M . J. Ria,n.—The Reform of the Breviary, Thomas B. Scanell. pacifiste,

B u U e t i n d e l a S o c i é t é G r a t r y ( J u i l l e t ) , — L e s Catholiques M e r c u r e d e F r a n c e (16 S e p t e m b r e ) . — i ' ( E í i u r e critique

S t i m e n a u s M a r i a - L a n c h (14 S e p t e m b e r ) . — . 4 u / ' der schifen Ebene sum J . Frovea.—Religoiu. und Pádagogik.—Y. Cathrein,

Crónica general de la quincena
per

X.

E S P A Ñ A
Y a e r a h o r a de q u e el t e l é g r a f o nos t r a j e s e a l g u n a n o t a o p t i m i s t a r e s p e c t o al conflicto de M a r r u e c o s . P o r fin a q u e l l a s n e g r a s n u b e s q u e se h a b i a n formado sobre el imperio de Abd-el-Aziz se h a n d i s i p a d o con los p r i m e r o s v i e n t o s de otoño, y y a p o d e m o s r e g o c i j a r n o s de h a b e r e n t r a d o en u n n u e v o periodo d e p a z , que Dios q u i e r a d u r e m u c h o t i e m p o . L a Conferencia de A l g e c i r a s ha recibido s u s a n c i ó n definitiva en los c a m p o s d e C a s a b l a n c a , y no es de t e m e r por a h o r a q u e s u r j a u n n u e v o conflicto i n t e r n a c i o n a l q u e v e n g a á p o n e r en a g i t a c i ó n los i n n u m e r a b l e s e l e m e n t o s de g u e r r a de q u e d i s p o n e E u r o p a . G r a n i n t e r v e n c i ó n h a tenido en e s t a n u e v a fase de los a s u n t o s m a r r o q u í e s el jefe del G o b i e r n o e s p a ñ o l , q u i e n , a c r e d i t á n d o s e de g r a n e s t a d i s t a y a m a n t e de los i n t e r e s e s de s u P a t r i a , se negó en a b s o l u t o á s e c u n d a r los p r o p ó s i t o s belicosos d e l G o b i e r n o f r a n c é s , m e r e c i e n d o por ello i n c o n d i c i o n a l e s a p l a u s o s de la p r e n s a n a c i o n a l y e x t r a n j e r a . E l S r . M a u r a p u e d e e s t a r o r g u l l o s o de h a b e r p r e s t a d o u n g r a n s e r v i cio á s u p a i s , d e s o y e n d o l a s s u g e s t i v a s ofertas del G a b i n e t e C l e m e n c e a u y e x p r e s a n d o c a t e g ó r i c a m e \ i t e la firme r e s o l u c i ó n de n u e s t r o G o b i e r n o de no a l t e r a r en lo m á s m í n i m o lo convenido en A l g e c i r a s , ó s e a , r e s p e t a r la i n d e p e n d e n c i a de M a r r u e c o s , m a n t e n e r la s o b e r a n í a del S u l t á n y s o s t e n e r á todo t r a n c e en el M o g r e b el r é g i m e n de p u e r t a a b i e r t a . Si c u a n d o l a g u e r r a h i s p a n o - y a n q u i h u b i é r a m o s t e n i d o u n h o m b r e como el Sr. M a u r a , c a p a z de d e c i r á s u país l a s m á s a m a r g a s v e r d a d e s , a u n á c o s t a de s u p o p u l a r i d a d y de s u p r e s t i g i o , t a l vez h u b i é r a m o s e v i t a d o l a g u e r r a , ó p o r lo m e n o s n o h u b i e r a s i d o t a n d e s a s t r o s a y f u n e s t a . ¡Así se g o b i e r n a ! podemos d e c i r a h o r a al S r . M a u r a , s i n i n t e n c i ó n a l g u n a a d u l a t o r i a ; fuera del camino de a v e n t u r a s quijot e s c a s q u e h e m o s s e g u i d o h a s t a a h o r a ; con la s e r i e d a d de u n político de a l t u r a q u e m i r a al p o r v e n i r sin c o m p r o m i s o s de p a r t i d o ; con la ind e p e n d e n c i a , en fin, de la j u s t i c i a , único c r i t e r i o de Gobierno q u e p u e d e h a c e r felices á l a s n a c i o n e s . F u e r a de l a c u e s t i ó n del M o g r e b , q u e t a n a g i t a d o s h a tenido l o s á n i m o s h a s t a estos d í a s , á c a u s a de los p r o y e c t o s do c o n q u i s t a e x p r e s a d o s por e l G o b i e r n o de l a v e c i n a R q p ú b l i c a , a p e n a s e n c u e n t r a el

X.

c r o n i s t a e n t r e l a s n o t a s de su c a r t e r a n a d a q u e m e r e z c a la p e n a d e ser referido y c o m e n t a d o . A q u i l l e g á b a m o s , con cierto regocijo de t e n e r m u y p o c a s c o s a s de que i n f o r m a r á n u e s t r o s l e c t o r e s , c u a n d o el t e l é g r a f o a n u n c i ó l a c a t á s t r o f e de M á l a g a . U n a t o r m e n t a e s p a n t o s a d e s c a r g ó á med i a noclie s o b r e la bella c i u d a d m e d i t e r r á n e a , i n u n d a n d o en u n a hora a l g u n o s b a r r i o s de la p o b l a c i ó n y c a u s a n d o b a s t a n t e s víct i m a s , con u n a p é r d i d a de i n t e r e s e s m a t e r i a l e s m u y c o n s i d e r a b l e . E s por cierto m u y t r i s t e el s i n o de e s a h e r m o s a t i e r r a a n d a l u z a , c a s t i g a d a todos los a ñ o s por la n a t u r a l e z a en u n a ó en o t r a forma. Y a e s l a s e q u í a p e r t i n a z que d e s t r u y e c o s e c h a s e n t e r a s , o b l i g a n d o á los pob r e s t r a b a j a d o r e s del c a m p o á s u f r i r h a m b r e s t e r r i b l e s ó á e m i g r a r á l e j a n a s t i e r r a s ; y a es l a d e v a s t a d o r a filoxera que m a t a los t i e r n o s p á m p a n o s de s u s v i ñ e d o s , s e c a n d o u n a de l a s fuentes m á s a b u n d a n t e s de la r i q u e z a n a c i o n a l ; y a , en fin, la i n c l e m e n t e a t m ó s f e r a , que la e n v í a violentos t e m p o r a l e s , v e r d a d e r a s p l a g a s f a r a ó n i c a s , q u e d e s t r u y e n c o s e c h a s , a s u e l a n c a m p o s , d e r r u m b a n c a s a s y a r r a n c a n d© cuajo florestas e n t e r a s , q u e e r a n el e n c a n t o de u n p a í s d i g n o p o r cierto de mejor s u e r t e . No q u e r e m o s d e s c r i b i r el c u a d r o t r i s t í s i m o d e la i n f o r t u n a d a M á l a g a á r a í z de la c a t á s t r o f e , p o r q n e n o d i s p o n e m o s ni de espacio n i de t i e m p o . P a s e m o s á otros a s u n t o s q u e d i s t r a i g a n n u e s t r o ánimo de la p e n a que ha tenido q u e c a u s a r n o s la noticia que a n t e c e d e . E l l u n e s de la s e m a n a p a s a d a t u v o l u g a r la s o l e m n e a p e r t u r a de los T r i b u n a l e s . E l M i n i s t r o de G r a c i a y J u s t i c i a leyó u n n o t a b i l í s i m o d i s c u r s o sobre l a s r e l a c i o n e s e n t r e la M o r a l y el D e r e c h o , calificando en él de perturbación pagana la s e p a r a c i ó n e n t r e e s t a s dos r e g l a s f u n d a m e n t a l e s de la v i d a y la o m n i p o t e n c i a del E s t a d o , de que s u r g e el t i r á n i c o , a b s u r d o é i n m o r a l l e g a l i s m o . L a l e y e s c r i t a — d i j o — n a d a e s : deja de s e r derecho c u a n d o no e s t á vivificada y a n i m a d a por la Moral. Despué.s leyó l a M e m o r i a de c o s t u m b r e el F i s c a l del S u p r e m o , s e ñ o r U g a r t e , h a c i e n d o en ella afirmaciones c o n c r e t a s sobre el proceso d e cierto p e r s o n a j e , t r i s t e m e n t e c é l e b r e , c o n t r a l a s q u e h a p r o t e s t a d o i n d i g n a d a y furiosa la p r e n s a s e c t a r i a . E l Sr. U g a r t e h a c o n d e n a d o con v i r i l e n t e r e z a l a s e x t r a ñ a s t e o r í a s que sobre el e n c u b r i m i e n t o s e h a n p r o p a l a d o á p r o p ó s i t o del c a s o de N a k e n s . Se h a n verificado en e s t o s ú l t i m o s d í a s l a s m a n i o b r a s m i l i t a r e s , d e que t a n t o h a n h a b l a d o los p e r i ó d i c o s en los p a s a d o s m e s e s . E l c a m p o de o p e r a c i o n e s h a sido G a l i c i a , y en e l l a s h a n t o m a d o p a r t e u n o s 1 0 . 0 0 0 soldados de l a s d i s t i n t a s a r m a s . S e g ú n los t é c n i c o s , h a n t e n i d o éxito m u y lisonjero, y, sobre todo, h a n sido s u p e r i o r e s á l a s 'le los a n t e r i o r e s a ñ o s , en c u a n t o que no se h a n l i m i t a d o á m e r a s

•90

CEÓNICA

m a n i o b r a s de c a m p o , s i n o q u e h a n t r a t a d o de r e s o l v e r el p r o b l e m a de l a m o v i l i z a c i ó n de r e s e r v i s t a s , u n o de los e j e r c i c i o s m á s p r o v e c h o s o s y en el q u e t r a b a j a n h o y con a h i n c o l a s n a c i o n e s m á s a d e l a n t a d a s e n el o r d e n m i l i t a r . U n o de los h e c h o s m á s n o t a b l e s de la q u i n c e n a es la r e f o r m a de l a P o l i c í a , l l e v a d a á c a b o p o r el M i n i s t r o de la G o b e r n a c i ó n S r . L a c i e r v a . L a r e f o r m a s e f u n d a en c i e r t a b a s e de c u l t u r a i n t e l e c t u a l q u e s e h a de e x i g i r á los a s p i r a n t e s á e n t r a r e n el C u e r p o , c u l t u r a q u e s e h a de c o m p r o b a r , en p ú b l i c a s o p o s i c i o n e s . Como es n a t u r a l , l a n u e v a o r g a n i z a c i ó n p o l i c í a c a h a p r o d u c i d o u n g r a n n ú m e r o de c e santes. L o s l i b e r a l e s a p e n a s d a n s e ñ a l e s de v i d a . E l p a í s n o se o l v i d a fác i l m e n t e de a q u e l l a c a m p a ñ a f u n e s t a q u e h i c i e r o n c u a n d o lo de l a l e y d e A s o c i a c i o n e s , y les h a v u e l t o la e s p a l d a , q u i z á s con el p r o p ó s i t o d e i r l e s m e r m a n d o c a d a vez m á s l a r e p r e s e n t a c i ó n en l a s C o r t e s . Si n o se r e h a c e n s o b r e l a b a s e de u n a p o l í t i c a p a t r i ó t i c a , q u e p r e s c i n d a d e t o d a a m b i c i ó n p e r s o n a l y de todo e s p í r i t u de s e c t a , t a r d a r á n m u c h o t i e m p o en s e r G o b i e r n o . E n todo el v e r a n o n o h a n d a d o m á s fe d e e x i s t e n c i a q u e l a s ú l t i m a s d e c l a r a c i o n e s d e l S r . M o r e t s o b r e s u s p r o p ó s i t o s de no t o c a r en l a s p r ó x i m a s C o r t e s l a c u e s t i ó n de M a r r u e c o s , a f i r m a n d o l a n e c e s i d a d p a t r i ó t i c a de n o p o n e r o b s t á c u l o s al G o b i e r n o con a q u e l l a f a m o s a frase de q u e « c u a n d o se e s t á p a s a n d o el v a d o n o c o n v i e n e c a m b i a r el t i r o » . Como el S r . M o r e t no h a g a a l g o r u i d o s o y n o t a b l e q u e a n i m e e l d e c a í d o e s p í r i t u de s u s c o r r e l i g i o n a r i o s , t a l vez m u c h o s de é s t o s s e s e p a r e n de él, b u s c a n d o u n a n u e v a d i r e c c i ó n d e l a s f u e r z a s l i b e r a l e s q u e v e n g a á s u b s a n a r , l i b r e de r e s p o n s a b i l i d a d e s , los g r a n d e s «rrores cometidos. Y a h a p u b l i c a d o l a Gaceta el d e c r e t o de r e a p e r t u r a de C o r t e s p a r a «1 10 d e l p r ó x i m o O c t u b r e . D e l a o b r a l e g i s l a t i v a q u e s e h a de r e a l i z a r e n el P a r l a m e n t o h a s t a N a v i d a d e s h a h a b l a d o el Sr. M a u r a á los p e r i o d i s t a s a l s a l i r de u n o de los ú l t i m o s C o n s e j o s : R e f o r m a de A d m i n i s t r a c i ó n l o c a l . P r e s u p u e s t o s p a r a 1908 y l e y de p r o t e c c i ó n á la M a r i n a m e r c a n t e . H e aquí un p r o g r a m a legislativo que parece peq u e ñ o , p e r o q u e e n c i e r r a , ó p u e d e e n c e r r a r , el p r i n c i p i o de la r e g e n e r a c i ó n de E s p a ñ a . Y a h o r a , p a r a t e r m i n a r , u n a n o t a financiera. L e o en u n p e r i ó d i co, t a n s e n s a t o como el Diario de Barcelona, q u e los d a t o s q u e ofrece l a r e c a u d a c i ó n del ú l t i m o t r i m e s t r e son t a n d e s c o n s o l a d o r e s como los d e l a n t e r i o r , e x i s t i e n d o u n a b a j a t o t a l , c o m p a r a d a con la d e l a ñ o ú l t i m o , q u e se e l e v a á u n o s t r e s m i l l o n e s y pico de p e s e t a s . E s t a s cons i d e r a c i o n e s h a c e n s u p o n e r q u e l a l i q u i d a c i ó n del p r e s u p u e s t o p u e d e r e s u l t a r á la p o s t r e u n v e r d a d e r o d e s a s t r e , a u n q u e t o d a v í a n o h a de reflejar ella los efectos de la s u p r e s i ó n del i m p u e s t o de c o n s u m o s ao-

X,

91

bre e l v i n o , p r o b l e m a de difícil r eso lu ció n , pese á la g r a n c o m p e t e n cia financiera del Sr. Osma.

EXTRANJERO
ROMA.—£/íe/e//c<T tPaseendh.—Jnsfifufo para el progreso de las Jníernaeiorjal ciencias. cafólico

O t r a v e z la voz d e l Pontífice h a r e s o n a d o s o l e m n e y m a j e s t u o s a , e n nombre del s o b e r a n o magisterio d e la Iglesia, para d a r al mundo católico u n t o q u e d e a t e n c i ó n s o b r e la g r a n h e r e j í a d e l m o d e r n i s m o , q u e a m e n a z a i n v a d i r a u n el c a m p o d e los e l e g i d o s . L a E n c í c l i c a Pascendi es u n v e r d a d e r o m o n u m e n t o d e d o c t r i n a y d e a u t o r i d a d , a n t e e l c u a l lio h a n t e n i d o m á s r e m e d i o q u e d e s c u b r i r s e , e n s e ñ a l d e a d m i r a c i ó n , los m i s m o s i n c r é d u l o s q u e d e s d e ñ a n l a s e n s e ñ a n z a s d e R o m a p o r q u e , s e g ú n ellos, d e s t r u y e n l a c i e n c i a m o d e r n a y n o s o b l i g a n á r e t r o c e d e r veinte s i g l o s en el c a m i n o d e l a c i v i l i z a c i ó n . Son p r o t e s t a s e x p l i c a '^les, q u e la i m p i e d a d se ve o b l i g a d a á f o r m u l a r c u a n d o es d e s e n m a s c a r a d a p o r a l g u n o d e estos d o c u m e n t o s pontificios q u e t r a e n la luz ^ l a s i n t e l i g e n c i a s p o r ella e n t e n e b r e c i d a s . E n l a n u e v a E n c í c l i c a se e x p o n e , con a d m i r a b l e p r e c i s i ó n y c l a r i d a d , el l l a m a d o m o d e r n i s m o , r e c h a z á n d o l o y c o n d e n á n d o l o . E r a m u y difícil c o n c r e t a r e n p r o p o s i c i o n e s u n i v e r s a l e s el p e n s a m i e n t o v a g o , l a m e n t a l i d a d g e n e r a l q u e a l i e n t a l o s e r r o r e s m o d e r n i s t a s ; p o r eso n o ^ra suficiente el Syllabus ú l t i m a m e n t e p u b l i c a d o ; e r a n e c e s a r i o el texto de l a E n c í c l i c a , q u e d e s h a c e y a n i q u i l a , con a d m i r a b l e a c i e r t o , l a s d i v e r s a s p o s i c i o n e s q u e en l a s c i e n c i a s , e n l a c r i t i c a y e n l a h i s toria h a b i a t o m a d o el m o d e r n i s m o . T a m b i é n es h e r i d o de m u e r t e Cierto m o d e r n i s m o q u e p o d r í a m o s l l a m a r c a t ó l i c o , e n e l c u a l e s t a b a n , de buena ó m a l a fe, c i e r t o s i n d i v i d u o s q u e , p r o t e s t a n d o á t o d a s h o r a s s u s u m i s i ó n á l a I g l e s i a , m a l t r a t a b a n l a B i b l i a y los d o g m a s fund a m e n t a l e s d e l C a t o l i c i s m o , en n o m b r e de u n p r o g r e s i s m o a v e n t u r e r o , desconocido a u n por l o s p r o t e s t a n t e s «ortodoxos». Se h a dicho q u e l a n u e v a E n c í c l i c a es u n d o c u m e n t o m á s d e obscuantismo que mermará m u c h a s de l a s energías intelectuales consag r a d a s á e n s a n c h a r el c a m p o d e l a c i e n c i a . N a d a m á s lejos d e la v e r •iad, como l o p r u e b a el I n s t i t u t o I n t e r n a c i o n a l católico p a r a el p r o greso d e l a s c i e n c i a s , q u e a c a b a d e c r e a r el a c t u a l P o n t í f i c e . L o s e s t a t u t o s d e e s t e n o t a b l e c e n t r o d e c u l t u r a h a n sido r e d a c t a d o s p o r u n a C o m i s i ó n de s a b i o s , e n t r e los q u e figuran Toniolo y e l P . H a g e n , D i rector del Observatorio d e l V a t i c a n o . Según dichos estatutos, la Asociación t e n d r á s u d o m i c i l i o s o c i a l en R o m a , y s e c o m p o n d r á : 1 . " , d e los que presten s u concurso i n t e l e c t u a l , sin distinción de escuelas

92

CRÓNICA

( m i e m b r o s efectivos); 2 . ° , d e los q u e se s u s c r i b a n p o r u n a c u o t a d e t e r m i n a d a ( b i e n h e c h o r e s ) ; 3 . " , d e los q u e a p o r t e n á l a S o c i e d a d d o n a t i v o s e x t r a o r d i n a r i o s ( m e r i t o r i o s ) . Con e s t a s s u m a s se c o n s t i t u i r á u n fondo i n t e r n a c i o n a l , d e s t i n a d o : 1 . " , á s o s t e n e r u n s e c r e t a r i a d o q u e f a c i l i t e l a s r e l a c i o n e s e n t r e los a s o c i a d o s y e n t r e éstos y l a s U n i v e r s i d a d e s , M u s e o s , e t c . , q u e t e n d r á p o r ó r g a n o u n Boletín; 2.", á facil i t a r s u b s i d i o s p a r a el p e r f e c c i o n a m i e n t o e n s u s e s t u d i o s á e s t u d i a n t e s , p r o f e s o r e s , e t c . ; 3.°, á p r e s t a r c a n t i d a d e s p a r a o b s e r v a c i o n e s y experiencias científicas. Además, la Asociación a b r i r á concursos sob r e p u n t o s d e a c t u a l i d a d . Y a el c r o n i s t a h a b l ó e n el n ú m e r o a n t e r i o r de e s t e i m p o r t a n t e c e n t r o de c u l t u r a , pero n o s h a p a r e c i d o c o n v e n i e n t e dar algunos detalles m á s que quizás agradecerán nuestros lectores.

PORTUGAL.—^Wuer/o de ferreira.

—Querrá

de

^ngola.

Ayer Hintze Ribeiro, hoy Diaz Terreira; la muerte arrebata á Port u g a l s u s p r i n c i p a l e s h o m b r e s p ú b l i c o s , e x a c t a m e n t e e n el m o m e n t o en q u e m á s n e c e s i t a d e s u s s e r v i c i o s . L a s últimas noticias recibidas del teatro de la guerra, emprendida p o r P o r t u g a l a l S u r de A n g o l a c o n t r a los cuamatas, han producido c i e r t a s e n s a c i ó n , p o r el c o n s i d e r a b l e n ú m e r o d e b a j a s q u e h a t e n i d o el ejército p o r t u g u é s e n el ú l t i m o c o m b a t e , h a b i e n d o m u c h o s q u e calific a n d e n u e v o r e v é s los a c o n t e c i m i e n t o s allí o c u r r i d o s . L a s n o t i c i a s oficiales, s i n e m b a r g o , d e s m i e n t e n l a s a n t e r i o r e s , h a c i e n d o c o n s t a r que el enemigo es n u m e r o s o , q u e u s a l a t á c t i c a d e g u e r r i l l a s como l o s m a m a r r a l e s de M o z a m b i q u e , q u e e s t á m u y b i e n a r m a d o y q u e se b a t e con d e n u e d o . FRANCIA.—Xo« asuntos de J/tarruecos.

Afortunadamente h a vuelto F r a n c i a de su acuerdo de penetrar á m a n o a r m a d a e n M a r r u e c o s , l i b r á n d o n o s á n o s o t r o s d e u n serio conflicto y á s í m i s m a de u n a d e e s a s a v e n t u r a s p e l i g r o s a s q u e p o d r í a n t r a e r t r a s de sí o t r a g u e r r a f r a n c o - p r u s i a n a . E l loco p o r l a p e n a e s cuerdo, y F r a n c i a h a entrado en cordura gracias á la nota enérgica q u e s e l e c o m u n i c ó d e l G a b i n e t e de B e r l i n p a r a q u e M r . P i c h ó n p e n s a s e n n poco m á s e n l o s serios c o m p r o m i s o s d e A l g e c i r a s . H o y , p u e s , p u e d e d a r s e y a p o r t e r m i n a d o el conflicto m a r r o q u í q u e s u r g i ó p o r los s u c e s o s d e C a s a b l a n c a . E s t o por lo q u e h a c e á s u a s pecto internacional. Ahora, que la política interior del Mogreb se e n r e d a e n c o m p l i c a c i o n e s i n v e r o s í m i l e s con l a s p r e t e n s i o n e s de M u l e y Haffid d e s u s t i t u i r á s u h e r m a n o e n el r é g i m e n d e l I m p e r i o . ¿ Q u é s u c e d e r á ? Difícil es p r e d e c i r l o . Q u i z á s r e s u e l v a el p r o b l e m a el viaje d e A b d - d e l - A z i z á R a b a t , d e q u e e s p e r a n los f r an ceses g r a n d e s r e s u l -

X.

93

tadoa p a r a la pacificación del i m p e r i o . P o r lo p r o n t o es b u e n a sefial e l q u e la m a y o r p a r t e de l a s k á b i l a s s u b l e v a d a s se h a y a n sometido al g e n e r a l D r u d e , s i n m á s c o n d i c i o n e s q u e l a s q u e q u i e r a i m p o n e r l e s la g e n e r o s i d a d de é s t e . L o s s u c e s o s del M o g r e b son la ú n i c a n o t a i n t e r e s a n t e q u e se r e g i s t r a e n l a p o l í t i c a f r a n c e s a d u r a n t e l a ú l t i m a quincena.

flOLjVNDA.—«S'i/fl'í/oi gerjerales

—Carácter

de su

política.

E l d o m i n g o p a s a d o a b r i ó la R e i n a G u i l l e r m i n a , con el d i s c u r s o del Trono, l a s sesiones de los E s t a d o s g e n e r a l e s . N o t i e n e l a p o l í t i c a en H o l a n d a l a s s o r p r e s a s q u e t i e n e en otros p a í s e s , s o b r e todo e n F r a n cia; a l l í t o d o e s t á p r e v i s t o y c a l c u l a d o , y e n l a s elecciones d e d i p u t a d o s se s a b e con a n t i c i p a c i ó n el n ú m e r o de los de la d e r e c h a y el de los de l a i z q u i e r d a . A c t u a l m e n t e e x i s t e n en la C á m a r a baja 59 d i p u t a d o s de l a i z q u i e r d a y 4 9 d e l a d e r e c h a . L o s p r i m e r o s s o n los m i n i s t e r i a l e s . Como se v e , c a s i e s t á n e q u i l i b r a d o s éstos y los de oposición, no a b s t a n t e lo c u a l el G o b i e r n o s a c a a d e l a n t e s u s p r o y e c t o s d e ley, porque l l e v a n s i e m p r e u n sello p a t r i ó t i c o q u e t o d o s r e s p e t a n por e n c i ína de l a s p a s i o n e s p o l í t i c a s . BÉLQKi<.—JCa cuestión del Congo.

L a C o m i s i ó n p a r l a m e n t a r i a e n c a r g a d a do la l e y colonial h a d e c i dido e n t r e g a r a l Gobierno l a s c u e s t i o n e s r e l a t i v a s á la c o n s t i t u c i ó n d e la sociedad p a r a l a e x p l o t a c i ó n d e l d o m i n i o d e l a C o r o n a . L a Comisión h a d e t e r m i n a d o q u e el P o d e r l e g i s l a t i v o s e a ejercido por el R e y , con tal q u e el P a r l a m e n t o p u e d a s i e m p r e v o t a r l a s l ey es orgánicas. E l Congo c o n s t i t u i r á u n a p e r s o n a l i d a d j u r í d i c a d i s t i n t a , s o b r e todo desde el ¡¡unto de v i s t a financiero. B é l g i c a no s e r á en n i n g ú n caso responsable de las deudas del Congo.

INGLATERRA.—Cos protestantes

en Irlanda.—£1

socialismo.

E n I r l a n d a los p r o t e s t a n t e s e p i s c o p a l e s h a n t i r a n i z a d o d u r a n t e m u chos a ñ o s á los c a t ó l i c o s , á q u i e n e s t r a t a b a n como s e r e s i n f e r i o r e s . L a l e g i s l a c i ó n de e s t o s ú l t i m o s a ñ o s h a d i s m i n u i d o algo s u p r e s t i g i o , pero e n r e a l i d a d no t i e n e n por q u é q u e j a r s e . A p e s a r de q u e e s t á n e n minoría (un millón c o n t r a c u a t r o de c a t ó l i c o s ) , ellos o c u p a n los p r i n cipales c a r g o s a d m i n i s t r a t i v o s y políticos. E l V i r r e y es y debe s e r p r o t e s t a n t e y l a s n u e v e d é c i m a s p a r t e s de s u s s u b o r d i n a d o s lo son i g u a l m e n t e ; lo es del m i s m o modo el S e c r e t a r i o jefe. E n c u a n t o á la a d m i n i s t r a c i ó n i n t e r i o r (Local government Board), la proporción e s

94

CRÓNICA

de 34 protestantes por 13 católicos, elevándose los salarios de los m a g i s t r a d o s p r o t e s t a n t e s á 2 2 . 2 2 5 l i b r a s e s t e r l i n a s , c u a n d o el d e l o s c a t ó l i c o s n o p a s a d e 7.600. E l socialismo hace ahora algunos progresos en la G r a n B r e t a ñ a , a u n e n t r e l o s o b r e r o s c a t ó l i c o s . S e i n d i c a como c a u s a d e e s t o l a i n fluencia de l o s p e r i ó d i c o s n o c a t ó l i c o s . L o s c a t ó l i c o s , h e b d o m a d a r i o s e n s u m a y o r p a r t e , a p e n a s s o n l e í d o s p o r n a d i e . E s s i e m p r e el p r o blema de la g r a n p r e n s a resuelto a d m i r a b l e m e n t e por los malos p a r a hacer propaganda de sus ideales. ALEMJlNIA.—Son^Tcso soeialisfa.—Xa ley de j^sociaciones.

E l d í a 15 d e l c o r r i e n t e s e a b r i ó e n E s s e n u n n u e v o C o n g r e s o s o c i a l i s t a . B e b e l c o m b a t i ó en él l a m o c i ó n e n q u e s e p e d í a q u e el C o n g r e s o i n s c r i b i e s e e n l a o r d e n d e l d í a l a d i s c u s i ó n d e l d e r e c h o e l e c t o r a l en Prusia. E n t r e las proposiciones m á s interesantes p r e s e n t a d a s en el Congreso de E s s e n debe n o t a r s e la moción en q u e se pide a l p a r t i d o socialista l a r e s o l u c i ó n de p e r s e g u i r s i s t e m á t i c a m e n t e t o d a p r o p a g a n d a a n t i m i litarista. N i n g u n o d e l o s jefes d e l p a r t i d o r e v i s i o n i s t a h a t o m a d o p a r t e e n las discusiones del Congreso de E s s e n . A n u n c i a l a Gaceta de Colonia q u e l a l e y d e A s o c i a c i o n e s v a á s e r pronto modificada. E l Gobierno presenta u n proyecto concediendo á l a s m u j e r e s el d e r e c h o d e t o m a r p a r t e e n l a s r e u n i o n e s p ú b l i c a s y d e f o r m a r a s o c i a c i o n e s . L o s n o m b r e s d e los m i e m b r o s d e u n a a s o c i a c i ó n n o s e r á n en a d e l a n t e c o m u n i c a d o s á l a p o l i c í a , y l a n u e v a l e y n o h a r á mención de la interdicción preventiva de las asociaciones.
'í

^[ISX^.—

Tieorefanización £1 Congreso

del J/finisterlo de /íegocios de los zemstvos en J/loscou.

extranjeros.

Y a es u n hecho la reorganización del Ministerio de E s t a d o del Z a r . L a s reformas son obra de Mr. d'Isvolsky. L a s bases de esta reorgan i z a c i ó n s o n l a s s i g u i e n t e s : los n e g o c i o s d e l M i n i s t e r i o s o n d i v i d i d o s en dos departamentos distintos: negocios políticos y negocios administrativos y jurídicos. A l frente de cada uno de estos departamentos e s t a r á u n subsecretario de E s t a d o . L a dirección política se divide en c u a t r o s e c c i o n e s : 1.*, E u r o p a , A m é r i c a y Á f r i c a , e x c e p t o E g i p t o y A b y s i n i a ; 2.*, el Oriente, E g i p t o y A b y s i n i a ; 3 . " , A s i a Central; y 4.*, E x t r e m o Oriente. Los negocios administrativos y jurídicos se dividirán también en t r e s s e c c i o n e s : 1.*, d i r e c c i ó n d e c o n s u l a d o s ; 2 . * , a s u n t o s d e p e r s o n a l ; y 3.*, Tribunal contencioso.

X.

95

E l s e g u n d o Congreso de los z e m s t v o s , r e u n i d o ú l t i m a m e n t e en M o s cou, h a tenido m u y p o c a i m p o r t a n c i a , por el e s c a s o n ú m e r o de miembros q u e á él h a n a s i s t i d o . Se p r e s e n t a r o n á d i s c u s i ó n l a s reforma.» que se t r a t a de i n t r o d u c i r e n los m u n i c i p i o s r u r a l e s , y no h u b o a c u e r d o a l g u n o q u e d e t e r m i n e al Gobierno á t o m a r u n a r e s o l u c i ó n .

ESTAPOS WIDOS.-Movimienfo
£a campaña

antijaponés. presidencial.

U n a a n t i p a t í a p r o f u n d a h a c i a los j a p o n e s e s p a r e c e h a b e r s e a p o d e rado de los y a n q u i s . A y e r fué C a l i f o r n i a l a q u e s u s c i t ó u n conflicto que e s t u v o á p u n t o de t r a e r la g u e r r a e n t r e A m é r i c a y el J a p ó n . Y t o y es C h i c a g o la q u e , i m i t a n d o el ejemplo de S a n F r a n c i s c o , s e n i e g a á e d u c a r en s u s e s c u e l a s á t r e s a l u m n o s j a p o n e s e s , no o b s t a n t e ir r e c o m e n d a d o s por el S u p e r i n t e n d e n t e de I n s t r u c c i ó n p ú b l i c a . L a población e s t á d i s p u e s t a á d e f e n d e r s u resolución, a u n q u e p a r a ello t e n g a q u e v o l v e r la e s p a l d a á l a s a u t o r i d a d e s . S e g ú n el New- York Journal, M r . B r y a n s e r á el único c a n d i d a t o del p a r t i d o d e m o c r á t i c o á l a P r e s i d e n c i a , h a s t a el p u n t o de q u e , p a r a a s e g u r a r s u elección, r e n u n c i a r á n los l a b o r i s t a s á p r e s e n t a r c a n d i dato propio. E n cambio son m u y n u m e r o s o s los c a n d i d a t o s r e p u b l i c a n o s . L o s d e l e g a d o s de P e n s y l v a n i a a p o y a n al s e n a d o r K n o x ; los de N u e v a J e r s e y , al g o b e r n a d o r de N u e v a Y o r k , M r . H u g h e s ; los de I l l i n o i s , á Mr. T a f t ; los de G e o r g i a , al s e n a d o r T o r e s a k e ; los de M a r i l a n d , al p r e s i d e n t e del C o n g r e s o , M r . C a n n o n ; los de D e l a w a r e , a l v i c e p r e s i dente F a i r b a n k , e t c . , siendo m u c h o s los d e l e g a d o s de los E s t a d o s del Centro y del E s t e q u e , á p e s a r de la oposición del i n t e r e s a d o , se e m p e ñ a n en d e f e n d e r la c a n d i d a t u r a de Mr. R o o s e v e l t . Bien podría s u c e d e r q u e la división de los r e p u b l i c a n o s d i e s e e l triunfo á los d e m ó c r a t a s .

PE

ENHORABOEíífí

A l c e r r a r el p r e s e n t e n ú m e r o d e e s t a R e v i s t a , r e c i b i m o s la g r a t a n o t i c i a d e h a b e r sido c o n f i r m a d o e n su c a r g o de Gleneral d e la O r d e n a g u s t i n i a n a el E v m o . P . T o m á s R o d r í g u e z . S u s a l t a s d o t e s d e g o b i e r n o , m a n i f e s t a d a s e n el c u r s o d e su a n t e r i o r g e n e r a l a t o , el p o s i t i v o florecimiento á q u e , bajo s u a c e r t a d a dirección, llegaron a l g u n a s P r o v i n c i a s de la Orden, y m á s q u e t o d o , sus i n n e g a b l e s c u a l i d a d e s d e b o n d a d , p r u d e n c i a y d i s c r e c i ó n j u n t o c o n su m u c h a y sólida v i r t u d , f u e r o n firmarle en tan encumbrada dignidad. sin d u d a los m ó v i l e s q u e i m p u l s a r o n al C a p í t u l o g e n e r a l i c i o á c o n Los agustinos españoles no podemos menos de felicitarnos d e q u e d e e n t r e n o s o t r o s h a y a salido u n h o m b r e i n s i g n e q u e p o r t a n bello modo se i m p o n g a á la admiración y al reconocim i e n t o d e los a g u s t i n o s e x t r a n j e r o s , q u e h a n v i s t o e n él al p r o v i d e n c i a l g o b e r n a n t e d e s t i n a d o p o r D i o s p a r a c o n d u c i r á la O r d e n al e s t a d o p r ó s p e r o á q u e d e b e l l e g a r , d a d a la p l é y a d e d e hijos i l u s t r e s q u e h o y p o r ella y p o r la r e l i g i ó n y l a socied a d t r a b a j a n y se a g i t a n . R e c i b a el P . T o m á s , c o m o a q u í f a m i l i a r m e n t e le d e c i m o s , los m á s c u m p l i d o s p a r a b i e n e s de
ESPAÑA Y AMÉSICA

y con

e l l o s l a efusiva e n h o r a b u e n a de t o d o s los a g u s t i n o s e s p a ñ o l e s , d e c u y o s n o b l e s s e n t i m i e n t o s se c r e e , e n el caso p r e s e n t e , i n t é r p r e t e leal n u e s t r a R e v i s t a . ¡Y q u e D i o s le s i g a f a v o r e c i e n d o c o n s u s l u c e s p a r a q u e n u e s t r a a m a d a O r d e n a g u s t i n i a n a cont i n ú e s i e n d o lo q u e h a sido s i e m p r e : s o s t é n r o b u s t o d e la I g l e s i a , b a l u a r t e i n e x p u g n a b l e d e s u s d o c t r i n a s y c e n t r o de a p o s t o l a d o f e c u n d o q u e lleve d o q u i e r a t r i u n f a n t e la E n s e ñ a redentora!
L A DIRECCIÓN.

Safictissimi Domioi lostri Pii, D i i a provileotia Papas l LiTTERaE ENeveLieaE DOCTRINIS

DE MODERNISTARVM
(Concluiío.)

Sed p o s t q u a m in m o d e r n i s m i a s s e c t a t o r i b u s p h i l o s o p l i u m , credentem, theologum observavimus, iam nunc restat ut par i t e r h i s t o r i c u m , c r i t i c u m a p o l o g e t a m , r e f o r m a t o r e m speotemus. M o d e r n i s t a r u m q u i d a m , q u i c o m p o n e n d i s h i s t o r i i s se d e d u n t , solliciti m a g n o p e r e v i d e n t u r n e c r e d a n t u r p h i l o s o p h i ; profit e n t u r q u i n i m m o p h i l o s o p h i a e se p e n i t u s e x p o r t e s esse. A s t u t o id q u a m quod m á x i m e : n e scilicet c u i p i a m sit opinio, eos

ENCÍCLICA N U E S T R O S A N T Í S I M O EL P A P A PÍO X
f Conclusión.)

P A D R E

SOBRE LAS DOCTRINAS DE LOS MODERNISTAS

P e r o d e s p u é s de h a b e r o b s e r v a d o e n t r e los secuaces del m o d e r n i s m o a l filósofo, a l c r e y e n t e , al t e ó l o g o , r e s t a q u e e s t u d i e mos a h o r a i g u a l m e n t e a l h i s t o r i a d o r , al c r í t i c o , a l a p o l o g i s t a , al reformador. A l g u n o s de e n t r e los m o d e r n i s t a s , q u e se d a n á e s c r i b i r h i s t o r i a , p a r e c e n m u y solícitos en n o ser t e n i d o s p o r filósofos; a ú n m á s , se confiesan del todo ajenos á la filosofía. A s t u c i a r e finada y s o b r e t o d a p o n d e r a c i ó n : p a r a que n a d i e los c r e a i m Aitft .:¥*T -X (mííL .J¥,i _ .-.A

98

ENCÍCLICA

p r a e i u d i c a t i s i m b u i p h i l o s o p h i a e o p i n a t i o n i b u s , n e c esse p r o p t e r e a , u t a i u n t , o m n i n o obiectivos. V e r u m t a m e n est, h i s t o r i a m i l l o r u m a u t c r i t i c e n m e r a m loqui p h i l o s o p h i a m ; q u a e q u e a b iis i n f e r u n t u r , e x p h i l o s o p h i c i s e o r u m p r i n c i p i i s i u s t a r a t i o c i n a t i o n e c o n c l u d i . Quod e q u i d e m facile c o n s i d e r a n l i patet.— P r i m i t r e s h u i u s m o d i h i s t o r i c o r u m a u t c r i t i c o r u m c a ñ o n e s , ut) d i x i m u s , eadem illa s u n t p r i n c i p i a , q u a e s u p r a ex p h i l o s o p h i s a t t u l i m u s : n i m i r u m agnosticismus, theorema de transfiguratione r e r u m p e r fidem, i t e m q u e aliud quod d e defiguratione diei posse v i s u m e s t . I a m c o n s e c u t i o n e s e x s i n g u l i s n o t e m u s . — E x agnosticismo historia, non aliter ac scientia, unice de phaenom e n i s est. E r g o t a m D e u s q u a m q u i l i b e t i n h u m a n i s d i v i n u s i n t e r v e n t u s ad fidem r e i i c i e n d u s est, u t p o t e ad illam p e r t i n e n s u n a m . Q u a p r o p t e r si quid o c c u r r a t d u p l i c i c o n s t a n s e l e m e n t o , divino atque humano, cuiusmodi sunt Cristus, Ecclesia, Sacram e n t a a l i a q u e id g e n u s m u l t a ; sic p a r t i e n d u m e r i t ac secern e n d u m , u t quod h u m a n u m fuerit h i s t o r i a e , quod d i v i n u m t r i b u a t u r fidei. I d e o v u l g a t a a p u d m o d e r n i s t a s discretio i n t e r C h r i s t u m h i s t o r i c u m e t C h r i s t u m fidei, E c c l e s i a m h i s t o r i a e e t

b u i d o s en prejuicios filosóficos, y n o ser, como dicen, objetivos. P e r o lo c i e r t o es que su h i s t o r i a ó crítica no h a b l a o t r a cosa sino m e r a filosofía; y lo q u e d e ella infieren, c o n s e c u e n c i a s son q u e se d e r i v a n l ó g i c a m e n t e d e los p r i n c i p i o s filosóficos. L o cual se v e r á f á c i l m e n t e , si bien se c o n s i d e r a . — L a s t r e s p r i m e r a s r e g l a s de estos h i s t o r i a d o r e s ó c r í t i c o s , son a q u e l l o s m i s m o s p r i n c i p i o s q u e a r r i b a t o m a m o s de los filósofos, c o n v i e n e á s a b e r : el agnosticismo, el t e o r e m a de la transfigtiración de las cosas p o r la fe, y aquel o t r o que p a r e c e p u e d e l l a m a r s e d e l a desfiguración. N o t e m o s a h o r a las c c n s e c u e n c i a s d e c a d a u n o . P o r el agnosticismo, la h i s t o r i a , como la c i e n c i a , n o t r a t a m á s q u e de f e n ó m e n o s . L u e g o así Dios como c u a l q u i e r a i n t e r v e n c i ó n d i v i n a e n lo h u m a n o h a y q u e r e l e g a r l o á la fe, y a q u e sólo á la fe p e r t e n e c e . Y si a l g o a c o n t e c e e n q u e se d e s c u b r a u n doble e l e m e n t o d i v i n o y h u m a n o , como Cristo, la I g l e s i a , los S a c r a m e n t o s y o t r o s s e m e j a n t e s , d e b e p a r t i r s e y s e p a r a r s e de m a n e r a q u e lo h u m a n o se m a n d e á l a h i s t o r i a , lo d i v i n o á l a fe. A s í es v u l g a r e n t r e los m o d e r n i s t a s la d i s t i n c i ó n e n t r e el Cristo h i s t ó r i c o y el C r i s t o de la fe, e n t r e la I g l e s i a de l a h i s t o r i a y la I g l e s i a de la fe, e n t r e los S a c r a m e n t o s d e la h i s -

Pío X

99

Ecclesiam fidei, S a c r a m e n t a historiae et S a c r a m e n t a fidei, aliaque similia p a s s i m . — D e i n d e hoc ipsum elementum h u m a n u m , quod sibi historicum s u m e r e videmus, quale illud in m o n u m e n t i s a p p a r e t , a fide per transfigurationem u l t r a conditiones históricas e l a t u m dicendum est. Adiectiones i g i t u r a fide factas r u r s u s secernere o p o r t e t , easque ad fidem ipsam a m a n dare a t q u e ad h i s t o r i a m fidei: sic, q u u m de Christo a g i t u r , quidquid conditionem hominis superat, sive n a t u r a l e m , p r o u t a psychologia e x h i b e t u r , sive ex loco atque a e t a t e , quibus ille vixit, c o n f l a t a m . — P r a e t e r e a , ex t e r t i o philosophiae principio, r e s etiam^ quae h i s t o r i a e a m b i t u m non excedunt, cribro veluti c e r n u n t , e l i m i n a n t q u e o m n i a ac p a r i t e r ad fidem a m a n d a n t q u a e ipsorum iudicio, i a factorum lógica, u t i n q u i u n t , n o n s u n t vel p e r s o u i s a p t a n o n f u e r i n t . Sic volunt C h r i s t u m ea n o n dixisse, q u a e audientis vulgi c a p t u m excederé v i d e n t u r . H i n c d e reali eius h i s t o r i a delent et fidei p e r m i t t u n t allegorias o m n e s quae in sermonibus eius o c c u r r u n t . ¿Quaeremus forsitan q u a lege h a e c s e g r e g e n t u r ? E x i n g e n i o h o m i n i s , ex conditiono qua sit in civitate usus, ex educatione, ex a d i u n c t o r u m facti

t o r i a y los S a c r a m e n t o s de la fe, y así s u c e s i v a m e n t e . — M a s este elemento h u m a n o que el histórico se a p r o p i a tal como aparece e n m o n u m e n t o s , debe t e n e r s e como elevado sobre l a s condiciones históricas por la f e , m e d i a n t e la transfiguración. H a y , pues, que s e p a r a r de nuevo lo que a ñ a d i ó la fe, m a n d a r l o á la fe misma y á la h i s t o r i a de la fe; así h a de h a c e r s e , cuando se t r a t e de Cristo, con todo lo que supere á la c o n d i c i ó a del h o m b r e , y a sea l a condición n a t u r a l t a l como la e n s e ñ a l a psicología, y a sea la formada por el t i e m p o en que v i v i ó . — A d e m á s , por el t e r c e r principio, las cosas que no salen del á m bito de la historia, se c i e r n e n en la criba, p o r decirlo así, y se S e p a r a y se deja á la fe todo lo que, á juicio de ellos, n o e n t r e en la lógica, que dicen, de los hechos, ó no conviniere á l a s p e r s o n a s . Así p r e t e n d e n que Cristo no dijera n a d a de c u a n t o p a r e c e e s t a r fuera del alcance del vulgo que le oía. A s í es qu© quitan de su h i s t o r i a real y r e m i t e n á la f e todas las alegorías que e n c u e n t r a n en sus s e r m o n e s . ¿ P r e g u n t a m o s quizá por q u é r e g l a h a c e n eso? P o r el c a r á c t e r del h o m b r e , por la condición de la sociedad en que vive, por la educación, por el conjunto de c i r c u n s t a n c i a s de a l g ú n hecho; en u n a p a l a b r a , por u n a

100

ENCÍCLICA

c u i u s q u a m c o m p l e x u : u n o v e r b o , si b e n e n o v i m u s , e x n o r m a , q u a e t á n d e m a l i q u a n d o i n m e r e subiectivam recidit. N i t u n t u r scilicet C h r i s t i p e r s o n a m ipsi c a p e r o e t q u a s i g e r e r e ; q u i d q u i d vero p a r i b u s in adiunctis ipsi fuissent acturi, id o m n e in C h r i s t u m t r a n s f e r u n t . — S i c i g i t u r , u t c o n c l u d a m u s , a priori, et e x q u i b u s d a m p h i l o s o p h i a e p r i n c i p i i s , q u a m t e n e n t q u i d e m sed , i g n o r a r e a s s e r u n t , i n reali, quam vocaut, historia Christum i D e u m n o n esse a f f i r m a n t n e c q u i d q u a m d i v i n i e g i s s e ; u t h o - i m i n e m v e r o ea t a n t u m p a t r a s s e a u t d i x i s s e , q u a e i p s i , a d illius se t é m p o r a r e f e r e n t e s , p a t r a n d i a u t d i c e n d i i u s t r i b u u n t . TJt a u t e m h i s t o r i a p h i l o s o p h i a , sic c r i t i c o a b h i s t o r i a s u a s accipit conclusiones. Criticus n a m q u e , indicia sequutus a b hi­ stórico praebita, m o n u m e n t a p a r t i t u r bifariam. Quidquid post d i c t a m t r i p l i c e m o b t r u n c a t i o n e m s u p e r a t , reali h i s t o r i a e ass i g n a t ; c e t e r a a d fidei h i s t o r i a m s e u internam ablegat. Has e n i m b i n a s h i s t o r i a s a c c u r a t e d i s t i n g u u n t ; e t h i s t o r i a m fidei, q u o d b e n e n o t a t u m v o l u m u s , h i s t o r i a e reali u t r e a l i s est o p p o n u n t . Hinc, ut iam diximus, geminus Christus; realis alter, a l t e r q u i n u n q u a m r e a p s e f u i t sed a d fidem p e r t i n e t ; a l t e r q u i r e g l a , si b i e n se m i r a , q u e se r e s u e l v e , p o r ú l t i m o , e n m e r o subjetivismo. Se esfuerzan p a r a c o m p r e n d e r y como asimilarse l a p e r s o n a d e C r i s t o ; y lo q u e ellos h a r í a n e n i g u a l e s c i r c u n s ­ t a n c i a s , á C r i s t o lo t r a s l a d a n . Y a s í , e n r e s o l u c i ó n , á priori y p o r c i e r t o s p r i n c i p i o s d e filosofía q u e a d m i t e n , a u n q u e a s e g u ­ r a n i g n o r a r l o s , e n l a h i s t o r i a q u e l l a m a n real, a f i r m a n q u e C r i s t o n o es D i o s , n i n a d a d e d i v i n o h i z o ; q u e c o m o h o m b r e r e a l i z ó y dijo s o l a m e n t e a q u e l l o q u e los m o d e r n i s t a s , a t e n d i e n ­ d o á los t i e m p o s e n q u e v i v i ó , le c o n c e d e n d e r e c h o á r e a l i z a r ó á decir. M a s así c o m o l a h i s t o r i a t o m a s u s c o n c l u s i o n e s de la filoso-' fía, así la c r í t i c a t o m a l a s s u y a s d e la h i s t o r i a . E l c r í t i c o , p u e s , siguiendo el camino t r a z a d o por el historiador, divide e n dos c l a s e s los m o n u m e n t o s . T o d o lo q u e r e s t a , h e c h a l a t r i p l e s e p a r a c i ó n y a d i c h a , lo a s i g n a á l a h i s t o r i a real; lo d e m á s , á la h i s t o r i a interna ó do la f e . D i s t i n g u e n c u i d a d o s a ­ m e n t e a m b a s historias y debe n o t a r s e bien que á la historia real, como t a l , o p o n e n la h i s t o r i a de l a fe. D e a q u í , c o m o y a hemos dicho, u n doble Cristo: uno r e a l , otro que en realidad n u n c a e x i s t i ó , p e r o p e r t e n e c e á l a fe; u n o q u e v i v i ó e n c i e r t o

Pío

X

101

c e r t o loco c e r t a q u e v i x i t a e t a t e , a l t e r q u i s o l u m m o d o in piis c o m m e n t a t i o n i b u s fidei r e p e r i t u r : e i u s m o d i , e x e m p l i causa, est C h r i s t u s , q u e m l o a n n i s e v a n g e l i u m e x h i b e t quod u t i q u e , a i u n t , t o t u m q u a n t u m est c o m m e n t a t i o est. V e r u n n o n his p h i l o s o p h i a e in h i s t o r i a m d o m i n a t u s absolvitur. Monumentis, ut diximus, bifariam distributis, adest i t e r u m p h i l o s o p h u s c u m suo d o g m a t e vitalis immanentiae; atque o m n i a edicit, q u a e s u n t in ecclesiae h i s t o r i a p e r vitalem emanationem esse e x p l i c a n d a . A t q u i v i t a l i s c u i u s c u m q u e e m a n a t i o n i s a u t causa a u t conditio est in n e c e s s i t a t e seu i n d i g e n t i a q u a p i a n p o n e n d a : e r g o et f a c t u m post n e c e s i t a t e m c o n c í p i oport e t , et illud h i s t o r i c e h u i c esse posterius.—¿Quid t u m historicus? M o n u m e n t a i t e r u m , sive q u a e in l i b r i s sacris c o n t i n e n t u r sive a l i u n d e a d d u c t a , s c r u t a t u s , i n d i c e m ex iis conficit s i n g u l a r u m n e c e s s i t a t u m , t u m ad d o g m a t u m ad c u l t u m s a c r o r u m t u t u m a d alia s p e c t a n t i u m , q u a e i n E c c l e s i a , a l t e r a ex a l t e r a , l o c u m h a b u e r e . C o n f e c t u m i n d i c e m critico t r a d i t . H i c vero ad m o n u m e n t a , q u a e fidei h i s t o r i a e d e s t i n a n t u r , m a n u m a d m o v e t ; illaque p e r a e t a t e s s i n g u l a s sic d i s p o n i t , u t d a t o indici r e s p o n -

l u g a r y t i e m p o ; o t r o q u e sólo se e n c u e n t r a e n l a s p i a d o s a s especulaciones da la fe, t a l e s , p o r e j e m p l o , el Cristo que p r e s e n t a el E v a n g e l i o de J u a n , del c u a l E v a n g e l i o a f i r m a n q u e todo él n o es m á s q u e u n a m e d i t a c i ó n . P e r o n o se r e d u c e á esto el d o m i n i o de la filosofía en la h i s t o r i a . D i v i d i d o s e n dos clases los m o n u m e n t o s , en la f o r m a dic h a , a p a r e c e de n u e v o el filósofo con su p r i n c i p i o de inmanencia vital, e n s e ñ a n d o q u e t o d o c u a n t o se e n c u e n t r a en la h i s t o r i a de la I g l e s i a h a de e x p l i c a r s e p o r la emanación vital. Y es así que la causa ó condición de c u a l q u i e r a e m a n c i p a c i ó n vital e s t á en a l g u n a necesidad ó i n d i g e n c i a ; l u e g o c u a l q u i e r a a c o n t e c i m i e n t o d e b e concebirse después de la necesidad, y á é s t a d e b e ser h i s t ó r i c a m e n t e posterior. ¿Qué h a c e el h i s t o r i a d o r entonces? E s t u d i a n d o de n u e v o los d o c u m e n t o s de la h i s t o r i a , y a sean los q u e se c o n t i e n e n e n los l i b r o s s a g r a d o s , y a s e a n t o m a d o s d e o t r a p a r t e , e n t r e t e j e con ellos el c a t á l o g o d e las necesidades p a r t i c u l a r e s r e l a t i v a s al culto y á o t r a s cosas que en la I g l e s i a t u v i e r o n l u g a r s u c e s i v a m e n t e . H e c h o el c a t á l o g o , lo t r a n s m i t e al crítico. Y éste p o n e m a n o en los m o n u m e n t o s que se refieren á la h i s t o r i a de la fe, d i s t r i b u y é n d o l o s p o r edades, s e g ú n el

102

ENCÍCLICA

d e a n t singula: eius semper praecepti memor, factum necessi­ t a t e , n a r r a t i o n e m f a c t o a n t e v e r t i . E q u i d e m fieri a l i q u a n d o possit, quasdam Bibliorum partes, u t p u t a epístolas, ipsum e s s e f a c t u m a n e c e s s i t a t e c r e a t u m . Q u i d q u i d t a m e n sit, l e x e s t , m o n u m e n t i c u i u s l i b e t a e t a t e m n o n a l i t e r d e t e r m i n a n d a m esse, q u a m ex aetate exortae in Ecclesia uniuscuiusque necessitatis. D i s t i n g u e n d u m praeterea est inter facti cuiuspiam exordium eiusdemque explicationem: quod enim uno die nasci potest, n o n nisi decursu temporis i n c r e m e n t a suscipit. H a n c ob causam debet criticus monumenta per aetates, ut diximus, iam distributa bipartiri iterum, altera quae ad originem rei altera q u a e a d e x p l i c a t i o n e m p e r t i n e a n t s e c e r n e n s ; c a q u e r u r s u s ordinare per témpora. T u m d e n u o p h i l o s o p h o l o c u s est; q u i i n i u n g i t h i s t ó r i c o s u a s t u d i a sic e x e r c e r e , u t i e v o l u t i o n i s p r a e c e p t a l e g e s q u e p r a e ­ s c r i b u n t . A d h a e c h i s t o r i c u s m o n u m e n t a i t e r u m s c r u t a r i ; inquirere curióse in adiuncta conditionesque, quibus Ecclesia p e r s i n g u l a s a e t a t e s sit u s a , i n e i u s v i m c o n s e r v a t r i c e m , i n n e cesitates t a m internas quam externas quae ad p r o g r e d i e n d u m í n d i c e ó c a t á l o g o , sin o l v i d a r el p r e c e p t o d e q u e el h e c h o p r o ­ c e d e d e l a n e c e s i d a d , y la n a r r a c i ó n del h e c h o . A s í p u e d e al­ g u n a vez s u p o n e r s e q u e c i e r t a s p a r t e s d e la B i b l i a , c o m o l a s e p í s t o l a s , son u u h e c h o c r e a d o p o r la n e c e s i d a d . P e r o sea c o m o s e a , es l e y q u e n o p u e d e d e t e r m i n a r s e la e d a d de u n m o n u ­ m e n t o c u a l q u i e r a sino p o r el t i e m p o e n q u e a p a r e c i ó e n l a I g l e s i a a l g u n a n e c e s i d a d . — D e b e a d e m á s d i s t i n g u i r s e e n t r e el o r i g e n d e c u a l q u i e r a h e c h o y s u e x p l i c a c i ó n ; p u e s lo q u e e n u n d í a p u e d e n a c e r , n o se d e s a r r o l l a sino e n el t r a n s c u r s o d e l t i e m p o . P o r e s t a c a u s a d e b e el c r í t i c o b i p a r t i r de n u e v o los m o n u m e n t o s y a clasificados p o r e d a d e s , como h e m o s d i c h o , d e s t i n a n d o u n a p a r t e a l o r i g e n del h e c h o y o t r a á su d e s ­ arrollo, y volviendo á ordenarlos por tiempos. E n t o n c e s a p a r e c e o t r a vez el filósofo, a d v i r t i e n d o al h i s t o ­ r i a d o r q u e s u j e t e s u s e s t u d i o s á l a s l e y e s y p r e c e p t o s de l a e v o l u c i ó n . Y el h i s t o r i a d o r v u e l v e á e s t u d i a r los m o n u m e n t o s , i n v e s t i g a n d o d i l i g e n t e m e n t e las c i r c u n s t a n c i a s y c o n d i c i o n e s d e la I g l e s i a e n c a d a e d a d , su f u e r z a c o n s e r v a d o r a , l a s n e c e ­ s i d a d e s t a n t o i n t e r n a s c o m o e x t e r n a s q u e la i m p u l s a r o n á p r o ­ g r e s a r , los o b s t á c u l o s q u e se o p u s i e r o n : e n u n a p a l a b r a , t o d o

Pío X

103

i m p e l l e r e n t , i n i m p e d i m e n t a q n a e obf u e r u n t , u n o v e r b o , in ea q u a e c u m q u e q u a e ad d e t e r m i n a n d u m f a x i n t quo p a c t o evolut i o n i s leges f u e r i n t s e r v a t a e . P o s t h a e c t á n d e m e x p l i c a t i o n i s historiam, per extrema veluti lineamenta, describit. Succurrit •criticus a p t a t q u e m o n u m e n t a r e l i q u a . Ad s c r i p t i o n e m a d h i b e t u r m a n u s : h i s t o r i a confecta est.—¿Cui i a m , p e t i m u s , h a e c h i s t o r i a i n s c r i b e n d a ? ¿ H i s t ó r i c o n e an critico? N e u t r i p r o fecto; sed p h i l o s o p h o . T o t a ibi p e r apriorismum res agitur: et q u i d e m p e r a p r i o r i s m u m h a e r e s i b u s s c a t e n t e m . M i s e r e t s a n e h o m i n u m eiusmodi de q u i b u s A p o s t o l u s d i c e r e t : Evanuerunt
in cogüationibus suis dicentes enim se esse sapientes, stulti

facti sunt ': a t b i l e m t a m e n c o m m o v e n t q u u m E c c l e s i a m crim i n a n t u r m o n u m e n t a sic p e r m i s c e r e ac t e m p e r a r e u t suae u t i l i t a t i l o q u a n t u r . N i m i r u m affingunt E c c l e s i a e , q u o d s u a sibi «onscientia apertissime improbari sentiunt. E x illa p o r r o m o n u m e n t o r u m p e r a e t a t e s p a r t i t i o n e ae disp o s i t i o n e s e q u i t u r s u a s p o n t e n o n posse l i b r o s sacros iis a u c t o r i b u s t r i b u i , q u i b u s r e a p s e i n s c r i b u n t u r . Q u a m ob c a u s a m m o lo q u e c o n t r i b u y e á d e t e r m i n a r de qué m a n e r a se o b s e r v a r o n las leyes de la evolución. D e s p u é s , finalmente, t r a z a las l í n e a s p r i n c i p a l e s d e la h i s t o r i a del d e s a r r o l l o . S i g u e el crítico y a d a p t a los d e m á s m o n u m e n t o s . S e p r o c e d e á la n a r r a c i ó n , y es h e c h a la h i s t o r i a . — ¿ Y á q u i é n h a de a t r i b u i r s e , p r e g u n t a mos a h o r a , s e m e j a n t e h i s t o r i a ? ¿Al h i s t o r i a d o r ó al crítico? N i á u n o n i á o t r o , sino al filósofo: Todo es t r a b a j o de p e r o u n a p r i o r i s m o lleno de h e r e j í a s . L á s t i m a d a n estos h o m b r e s de q u i e n e s el A p ó s t o l decía: >Síe
ensoberbecieron en sus pensamientos y diciéndose sabios, se

apriorismo,

hicieron necios ^; p e r o p r o v o c a n la i n d i g n a c i ó n , c u a n d o a c u s a n á la I g l e s i a de i n t e r p o l a r los d o c u m e n t o s de la h i s t o r i a y orden a r l o s de m a n e r a que s i r v a n á su a n t o j o . E s decir, q u e fingen y a t r i b u y e n á la I g l e s i a lo q u e s i e n t e n q u e á ellos mismos <ílaramente les r e p r u e b a su conciencia. D e a q u e l l a , e m p e r o , división y disposición de los m o n u m e n t o s por e d a d e s , se s i g u e e s p o n t á n e a m e n t e que n o p u e d e n a t r i b u i r s e los L i b r o s S a g r a d o s á los a u t o r e s q u e r e a l m e n t e los e s c r i b i e r o n . P o r lo cual los m o d e r n i s t a s no v a c i l a n e n afirmar
1 Ad Eom, I, 2 1 - 2 2 .

104

ENCÍCLICA

d e r n i s t a e p a s s i m n o n d u b i t a n t a s s e r e r e , illos e o s d e m l i b r o s , P e n t a t e u c h u m p r a e s e r t i m ac p r i m a tria E v a n g e l i a , ex brevi q u a d a m p r i m i g e n i a narratione, crevisse gradatimaccessionibus i n t e r p o s i t i o n i b u s n e m p e in m o d u m i n t e r p r e t a t i o n i s s i v e t h e o l o gicae sive allegoricae, vel etiam iniectis ad diversa solummodo i n t e r se i u n g e n d a . — N i m i r u m , u t p a u c i s c l a r i u s q u e d i c a m u s , a d m i t t e n d a est vitalis evolutio l i b r o r u m s a c r o r u m , n a t a ex e v o l u t i o n e fidei e i d e m q u e r e s p o n d e n s . — A d d u n t v e r o , h u i u s e v o l u t i o n i s v e s t i g i a a d e o esse m a n i f e s t a , u t illius f e r e h i s t o r i a d e s c r i b í possit. Quin immo et reapse describunt, t a m n o n d u b i t a n t e r , u t suis ipsos oculis vidisse c r e d e r e s s c r i p t o r e s s i n g u l o s , q u i s i n g u lis a e t a t i b u s ad l i b r o s s a c r o s a m p l i f i c a n d o s a d m o r i n t m a n u m . — H a e c a u t e m u t c o n f i r m e n t , c r i t i c ó n , q u a m textualem nominant, a d i u t r i c e m a p p e l l a n t ; n i t u n t u r q u e p e r s u a d e r e h o c v e l i l l u d fac t u m a u t d i c t u m n o n suo esse loco, a l i a s q u e e i u s m o d i r a t i o n e s p r o f e r u n t . D í c e r e s p r e f e c t o eos n a r r a t i o n u m a u t s e r m o n u m quosdam quasi t y p o s praestituisse sibi, unde certissime iudicent quid suo quid alieno stet loco.—Hac via qui apti esse q u e a n t ad d e c e r n e n d u m , a e s t i m e t q u i v o l e t . V e r u m t a m e n q u i

á c a d a p a s o q u e t o d o s e s t o s l i b r o s , e s p e c i a l m e n t e el P e n t a t e u c o y los t r e s p r i m e r o s E v a n g e l i o s c o m e n z a r o n p o r u n a b r e v e n a r r a c i ó n p r i m i t i v a y vinieron de m a n o en m a n o creciendo con agregaciones, interpolaciones hechas á modo de i n t e r p r e t a c i ó n teológica ó alegórica, ó también intercaladas solamente p a r a e n l a z a r a s u n t o s d i v e r s o s . — E s t o es, p a r a d e c i r l o m á s b r e v e y c l a r a m e n t e , q u e d e b e a d m i t i r s e la evolución vital de los L i b r o s S a g r a d o s , c o m o c o n s e c u e n c i a d e la e v o l u c i ó n de la fe y á l a fe c o r r e s p o n d i e n t e . — Y a ñ a d e n q u e los v e s t i g i o s d e e s t a e v o l u c i ó n son t a n p a t e n t e s q u e casi p u e d e e s c r i b i r s e su h i s t o r i a . Y , e n e f e c t o , l a e s c r i b e n , t a n sin v a c i l a c i o n e s n i e s c r ú p u l o s , q u e c u a l q u i e r a d i r í a q u e v i e r o n ellos m i s m o s con s u s m i s m o s ojos á c a d a u n o de los e s c r i t o r e s q u e e n c a d a u n a d e las e d a d e s p u s i e r o n m a n o e n los S a g r a d o s L i b r o s p a r a a m p l i f i c a r l o s . — M a s p a r a c o n f i r m a r e s t o l l a m a n e n s u a u x i l i o á la c r í t i c a q u e ellos d i c e n textual; y se e m p e ñ a n e n p e r s u a d i r q u e e s t e ó a q u e l h e c h o ó d i c h o n o e s t á e n su l u g a r , y a d u c e n o t r a s r a z o n e s á e s t e t e n o r . D i r í a s e q u e d e a n t e m a n o se c o n s t i t u y e n como ciertos tipos de narraciones y discursos, con arreglo á los cuales c e r t í s i m a m e n t e j u z g a n lo q u e e s t á e n s u l u g a r y l o

Pío

X

105

eos a u d i a t de suis e x e r c i t a t i o n i b u s circa sacros libros affirm a n t e s , u n d e tot ibi incongruo n o t a t a d a t u m est d e p r e h e n d e r e , credet fere nullum a n t e ipsos h o m i n u m eosdem libros volutasse, ñ e q u e hos infinitam p r o p e m o d u m D o c t o r u m m u l t i t u d i n e m q n a q u a v e r s u s r i m a t a m esse, ingenio plañe et eruditione e t s a n ctitudine v i t a e longe illis p r a e s t a n t i o r e m . Qui equidem Doct o r e s sapientissimi t a n t u m abfuit u t S c r i p t u r a s sacras uUa e x p a r t e r e p r e h e n d e r e n t , u t immo, quo illas s c r u t a b a n t u r p e n i t i u s , eo maiores divino N u m i n i a g e r e n t g r a t i a s , quod i t a cum h o m i n i b u s loqui d i g n a t u m esset. Sed heu! n o n iis a d i u m e n t i s Doctores n o s t r i i n sacros l i b r o s i n c u b u e r u n t , q u i b u s m o d e r n i s t a e ! scilicet m a g i s t r a m et d u c e m n o n h a b u e r e philosophiam,. q u a e initia duceret a n e g a t i o n e D e i , nec se ipsi iudicandi n o r m a n sibi d e l e g e r u n t . — I a m i g i t u r p a t e r o a r b i t r a m u r , cuiusmodi in r e histórica m o d e r n i s t a r u m sit m e t h o d u s . P r a e i t philosop h u s ; illum historicus excipit; pone ex ordine l e g u n t critice t u m i n t e r n a t u m t e x t u a l i s . E t quia p r i m a e causae h o c c o m p e t i t u t v i r t u t e m s u a m cura sequentibus communicet, evidens fit,

que está en l u g a r ajeno.—Qué crítica p u e d a n h a c e r por est© c a m i n o , pondérelo quien quisiere. P e r o quien los oiga h a b l a r d e sus estudios acerca de los L i b r o s S a g r a d o s , d o n d e t a n t a s i n c o n g r u e n c i a s les fué dado s e ñ a l a r , acaso c r e e r í a que a n t e s de ellos n o h u b o h o m b r e que hojease los L i b r o s S a g r a d o s , n i que los h a b í a c o m e n t a d o , verso á v e r s o , m u c h e d u m b r e casi infinita de Doctores, mucho más excelente que todos ellos en i n g e n i o y en erudición y en s a n t i d a d d e vida. L o s cuales sapientísimos Doctores t a n lejos estuvieron de r e p r e n d e r n a d a en las S a g r a d a s E s c r i t u r a s , como q u e c u a n t o m á s profundaniente las e s c u d r i ñ a b a n , m a y o r e s g r a c i a s d a b a n á Dios q u e así se d i g n ó h a b l a r con los h o m b r e s . ¡Pero ah! ¡No c o n t a r o n n u e s t r o s D o c t o r e s , c u a n d o se dieron al estudio de los L i b r o s S a g r a d o s , con los auxilios con que c u e n t a n los modernistas? ¡No t u v i e r o n , decimos, p o r m a e s t r a y guía, no a d o p t a r o n p o r H o r m a en sus juicios u n a filosofía que comienza p o r la n e g a ción de Dios!—Ya, pues, nos p a r e c e p a t e n t i z a d o el método d© los m o d e r n i s t a s t a l como lo e m p l e a n e n asuntos históricos. P r e c e d e el filósofo; sigue el histórico; después, p o r su o r d e n , la critica i n t e r n a y la t e x t u a l . Y p o r q u e es propio de la p r i m e r a causa c o m u n i c a r su v i r t u d á las siguientes, es claro n o

106

ENCÍCLICA

c r i t i c e n e i u s m o d i n o n q u a m p i a m esse c r i t i c e n , sed v o c a r i i u r e
agnosticam, immanentistam, evolutionistam: atque ideo, qui

eam profitetur eaque utitur, errores eidem implícitos profiteri e t c a t h o l i c a e doctrina© a d v e r s a r ! . — Q u a m o b r e m m i r u m m a g n o p e r e v i d e r i p o s s i t , a p u d c a t h o l i c o s h o m i n e s id g e n u s c r i tices adeo hodie valere. I d n e m p e g e m i n a m h a b e t causam: foedus in p r i m i s , q u o historici criticique h u i u s generis arctiss i m e i n t e r se i u n g u n t u r , v a r i e t a t e g e n t i u m a c r e l i g i o n u m d i s - i sensione posthabita: t u m vero audacia máxima, qua, quae quisque effutiat, ceteri u n o ore extollunt et scientiae progress i o n i t r i b u u n t ; q u a , q u i n o v u m p o r t e n t u m a e s t i m a r e p e r se volet, facto a g m i n e a d o r i u n t u r ; qui n e g e t , i g n o r a n t i a e accusent; qui amplectitur ac tuetur, laudibus exornent. Inde haud p a u c i decepti; qui, si r e m a t t e n t i u s considerarent, h o r r e r e n t . E x hoc autem praepotenti errantium dominio, ex hac levium a n i m o r u m i n c a u t a assensione q u a e d a m circumstantis aeris quasi corruptio gignitur, quae p e r omnia permeat luemque diffundit.—Sed ad apologetam transeamus.

s e r esto u n a c r í t i c a c u a l q u i e r a , s i n o q u e d e b e c o n r a z ó n l l a marse agnóstica, inmanentista, evolucionista, y por consi-

g u i e n t e , q u i e n l a p r o f e s a y l a u s a , p r o f e s a t o d o s los e r r o r e s e n e l l a i m p l í c i t o s y se o p o n e á l a d o c t r i n a c a t ó l i c a . P o r lo c u a l ' puede parecer sobremanera extraño que aun h o y prevalezca e n t r e católicos este linaje de críticos. Tiene esto dos causas: p r i m e r a m e n t e l a a l i a n z a ó p a c t o c o n q u e los h i s t o r i a d o r e s y los c r í t i c o s d e e s t e g é n e r o e s t r e c h a m e n t e s e u n e n e n t r e s í , p r e s c i n d i e n d o d e l a d i v e r s i d a d de n a c i o n e s y c r e e n c i a s ; y a d e más la audacia suma con que cualquiera novedad que u n o m i e n t e es á coro a p l a u d i d a p o r l o s d e m á s y c e l e b r a d a como u n p r o g r e s o d e l a ciencia; l a a u d a c i a s u m a c o n q u e a r r e m e t e n fur i o s o s c o n t r a q u i e n j u z g a m o n s t r u o s a s s u s n o v e d a d e s , y si a l g u n o l a s n i e g a , lo t i e n e n p o r i g n o r a n t e , y si a l g u n o l o s s i g u e y l o s d e f i e n d e , los c o l m a n d e e l o g i o s . Y a s í h a y n o p o c o s - e n g a ñ a d o s , q u e a c a s o , si lo p e n s a r a n b i e n , se h o r r o r i z a r í a n . A l a m p a r o d e l a a u d a c i a y l a p r e p o t e n c i a d e los u n o s , d e l a l i g e r e z a ó i m p r u d e n c i a d e los o t r o s , se h a f o r m a d o c o m o u n a a t m ó s f e r a mefítica, q u e todo lo invade y p e n e t r a llevando á t o d a s p a r t e s el c o n t a g i o . — P e r o p a s e m o s á e s t u d i a r el a p o l o gista.

Pío X

107

H i c apud m o d e r n i s t a s dupliciter a philosopho et ipse p e n d e t . Non directe p r i m u m , m a t e r i a m sibi sumens h i s t o r i a m , philo­ sopho, u t vidimus, p r a e c i p i e n t e c o n s c r i p t a m : directe dein, mut u a t u s a b illo d o g m a t a ac indicia. I n d e illud v u l g a t u m in schola m o d e r n i s t a r u m p r a e c e p t u m , d e b e r é n o v a m apologesim c o n t r o ­ versias de religione d i r i m e r e h i s t o r i c i s inquisitionibus et p s y chologicis. Q u a m o b r e m a p o l o g e t a e m o d e r n i s t a e suum opus a g g r e d i u n t u r r a t i o n a l i s t a s m o n e n d o , se religionem v i n d i c a r e n o n sacris libris n e v é ex historiis v u l g o in Ecclesia a d h i b i t i s , q u a e v e t e r i m e t h o d o d e s c r i p t a e sint; sed ex h i s t o r i a reali, mo­ dernis p r a e c e p t i o n i b u s m o d e r n a q u e m e t h o d o conflata. I d q u e non quasi ad hominem a r g u m e n t a t i a s s e r u n t , sed quia reapse h a n c t a n t u m h i s t o r i a m v e r a t r a d e r e a r b i t r a n t u r . De adserenda vero sua in scribendo s i n c e r i t a t e securi s u n t : iam apud r a t i o n a l i s t a s n o t i s u n t , i a m , u t s u b eodem vexillo s t i p e n d i a m e r e n t e s , l a u d a t i : de qua l a u d a t i o n e , q u a m v e r u s catholicus r e s p u e r e t , ipsi s i b i g r a t u l a n t u r , e a m q u e r e p r e h e n s i o n i b u s Ecclesiae o p p o n u n t . - Sed iam quo pacto apologesim u n u s aliquis i s t o r u m perficiat videamus. F i n i s , quem sibi a s s e q u e n d u m

T a m b i é n este depende del filósofo, y por dos r a z o n e s . P r i ­ m e r o indirectamente, t o m a n d o su m a t e r i a de la h i s t o r i a y a escrita s e g ú n la m e n t e del filósofo; a d e m á s , directamente, to­ m a n d o de él sus dogmas y juicios. D e aquí el p r e c e p t o v u l g a r e n t r e m o d e r n i s t a s , s e g ú n el cual debe la n u e v a apología d i r i ­ mir las c o n t r o v e r s i a s r e l i g i o s a s con disquisiciones h i s t ó r i c a s y psicológicas. P o r lo c u a l , los m o d e r n i s t a s apologéticos c o ­ m i e n z a n su obra a d v i r t i e n d o á los r a c i o n a l i s t a s que no v i e n e n ^ vindicar la religión con los L i b r o s S a g r a d o s , n i con las his­ torias v u l g a r m e n t e recibidas en la Iglesia y escritas según el método a n t i g u o , sino con la h i s t o r i a real, f o r m a d a con a r r e g l o ^ las n u e v a s leyes del m é t o d o m o d e r n o . Y no dicen esto como •argumentando ad hominem, sino p o r q u e en realidad, sólo esta 'listoria j u z g a n v e r d a d e r a . No t i e n e n p a r a qué d e m o s t r a r su sinceridad e n l o que escriben; y a l o s conocen los racionalistas; y a con ellos m i l i t a n bajo la m i s m a b a n d e r a , aplaudidos por ellos con elogios que r e c h a z a r í a u n católico verdadero y de ^ne los m o d e r n i s t a s se p a g a n y complacen, oponiéndolos á las í'eprensiones de la I g l e s i a . — P e r o veamos y a de qué m a n e r a alguno de éstos hace a p o l o g í a . E l fin que se p r o p o n e es e s t e ;

108

ENCÍCLICA

p r a e s t i t u i t , h i c est: h o m i n e m fidei a d h u c e x p e r t e m eo a d d u c e r e , u t e a m de c a t h o l i c a r e l i g i o n e experientiam assequatur, q u a e e x m o d e r n i s t a r u m scitis u n i c u m fidei esfc f u n d a m e n t u m .
G e m i n u m ad h o c pafcefc iter: obiedivum altevam, alterum subiec-

tivum. P r i m u m e x a g n o s t i c i s m o p r o c e d i t ; eoque s p e c t a t , u t e a m i n r e l i g i o n e , p r a e s e r t i m c a t h o l i c a , v i t a l e m v i r t u t e m inesse monstret, quae psychologum quemque itemque historicum b o n a e m e n t i s s u a d e a t , o p o r t e r e i n illius h i s t o r i a incogniti aliq u i d celari. A d h o c , o s t e n d e r e n e c e s s u m e s t , c a t h o l i c a m r e l i g i o n e m , q u a o m o d o e s t , e a m o m n i n o esse q u a m C h r i s t u s f u n d a v i t , seu n o n aliud p r a e t e r p r o g r e d i e n t e m eius g e r m i n i s e x p l i c a t i o n e m , quod C h r i s t u s i n v e x i t . P r i m o i g i t u r g e r m e n illud q u a l e sit, d e t e r m i n a n d u m . I d i p s u m p o r r o h a c f o r m u l a e x h i b e r i v o l u n t : C h r i s t u m a d v e n t u m r e g n i D e i n u n c i a s s e , quod b r e v i foret c o n s t i t u e n d u m , eiusque i p s u m fore M e s s i a m , a c t o r e m nempe divinitus datum atque ordinatorem. Post haec demonst r a n d u m , q u a r a t i o n e id g e r m e n , s e m p e r inmanens i n catholica r e l i g i o n e a c permanens, s e n s i m a c s e c u n d u m h i s t o r i a m sese e v o l v e r i t a p t a r i t q u e s u c c e d e n t i b u s a d i u n c t i s , e x iis ad se vitali-

g u i a r al h o m b r e q u e t o d a v í a n o c r e e , h a s t a q u e p r u e b e e n sí a q u e l l a experiencia de la r e l i g i ó n c a t ó l i c a , q u e es el único f u n d a m e n t o de l a fe, s e g ú n los m o d e r n i s t a s . Dos c a m i n o s h a y p a r a esto: u n o objetivo, o t r o subjetivo. E l p r i m e r o a r r a n c a del a g n o s t i c i s m o y lleva á d e m o s t r a r e n c u a l q u i e r r e l i g i ó n , y s i n g u l a r m e n t e e n la católica, u n a v i r t u d v i t a l q u e o b l i g a al psicólogo y al h i s t o r i a d o r de b u e n a fe á a d m i t i r algo incógnito en l a h i s t o r i a de a q u é l l a . P a r a esto es n e c e s a r i o d e m o s t r a r q u e la r e l i g i ó n católica, t a l como a h o r a l a v e m o s , es e n t e r a m e n t e la m i s m a q u e Cristo f u n d ó , salvo el p r o g r e s o y desar r o l l o de la semilla q u e t r a j o Cristo. Y e n p r i m e r l u g a r h a y q u e d e t e r m i n a r cuál fuera a q u e l l a semilla. E s t o s p r e t e n d e n exp r e s a r e n e s t a f ó r m u l a : q u e Cristo a n u n c i ó el r e i n o de D i o s , el c u a l r e i n o h a b í a d e c o n s t i t u i r s e e n breve, siendo él su Mesías, es d e c i r su a u t o r y o r d e n a d o r e n v i a d o p o r Dios. D e s p u é s , h a y q u e d e m o s t r a r de q u é m a n e r a e s t a semilla, s i e m p r e inmanente y permanente e n la r e l i g i ó n católica, fué poco á p o c o , y s e g ú n la h i s t o r i a , d e s a r r o l l á n d o s e y a d a p t á n d o s e á las sucesivas c i r c u n s t a n c i a s , t o m a n d o do é s t a s y a s i m i l á n d o s e vitalmente l a s f o r m a s d o c t r i n a l e s , c u l t u a l e s ó eclesiásticas ¡que

Pío X

109

ter t r a h e n s quidquid doctrinalium,cultualiuin, ecclesiasticarum f o r m a r u m sibi esset utile; i n t e r e a vero i m p e d i m e n t a si q u a e o c e u r r e r e n t s u p e r a n s , a d v e r s a r i o s profligans, i n s e c t a t i o n i b u s quibusvis p u g n i s q u e s u p e r s t e s . P o s t q u a m a u t e m haec o m n i a , impedimenta nimirum, adversarios, insectationes, pugnas, i t e m q u e v i t a m f o e c u n d i t a t e m q u e Ecclesiae id g e n u s fuisse m o n s t r a t u m fuerit, u t , q u a m v i s evolutionis leges in eiusdem Ecclesiae h i s t o r i a incólumes a p p a r e a n t , non t a m e n eidem historiae p l e n e e x p l i c a n d a e sint p a r e s ; incognitum coram s t a b i t , suaque s p o n t e se offeret.—Sic illi. I n q u a t o t a r a t i o c i n a t i o n e u n u m t a m e m non a d v e r t u n t , d e t e r m i n a t i o n e m illam g e r m i n i s p r i m i g e n i i deberi unici apriorismo p h i l o s o p h i agnostici e t evolutionistae, et g e r m e n ipsum sic g r a t i s a b eis definiri ufc eorum causae c o n g r u a t . D u m t a m e m catholicam r e l i g i o n e m recitatis a r g u m e n t a t i o n i b u s asserere ac s u a d e r e e l a b o r a n t apologetae n o v i , d a n t u l t r o e t c o n c e d u n t , p l u r a i n e a esse q u a e ánimos offendant. Quin e t i a m , n o n obscura q u a d a m v o l u p t a t e , in re quoque dogm á t i c a errores c o n t r a d i c t i o n e s q u e r e p e r i r e se p a l a m d i c t i t a u t : le e r a n ú t i l e s ; venciendo e n t r e t a n t o los obstáculos q u e encont r a r a , r e c h a z a n d o á los adversarios, y sobreviviendo á t o d a s u e r t e de contradiccion (!S y l u c h a s . Y después de d e m o s t r a r que todo esto, contradicciones obstáculos, l u c h a s , y aun la m i s m a vida, h a s t a la propia fecundidad de la Iglesia, fué de m a n e r a q u e a u n q u e a p a r e z c a n incólumes las leyes de la evolución en la h i s t o r i a de la Iglesia, n o b a s t a á explicar sufic i e n t e m e n t e su h i s t o r i a , e s p o n t á n e a m e n t e s u r g i r á a n t e los ojos lo incógnito. E s t o e n s e ñ a n . Y en todo este r a z o n a m i e n t o n o a d v i e r t e n u u a cosa, y es que esa d e t e r m i n a c i ó n de la p r i m i t i v a semilla se debe ú n i c a m e n t e al apriorismo de la filosofía a g n ó s t i c a y evolucionista; y la semilla m i s m a la definen t a n g r a t u i t a m e n t e como conviene á su causa. P e r o m i e n t r a s con estas a r g u m e n t a c i o n e s se esfuerzan los nuevos apologistas en afirmar y p e r s u a d i r la religión católica, dan p o r cierto y conceden sin r e p a r o que h a y en ella m u c h a s cosas que ofenden á los á n i m o s . Y h a s t a con cierta mal disim u l a d a complacencia r e p i t e n p ú b l i c a m e n t e q u e a u n e n m a t e r i a d o g m á t i c a e n c u e n t r a n errores y contradicciones, si b i e n a ñ a d e n que estos e r r o r e s y contradicciones no sólo t i e n e n ex-

110

ENCÍCLICA

s u b d u n t t a m e m , h a e c n o n solum a d m i t i e r e e x c u s a t i o n e m , sed, quod m i r u m esse o p o r t e t , i n s t e ac l e g i t i m e esse p r o l a t a . Sic e t i a m , s o c u m d u m ipsos, in sacris libris, p l u r i m a i n r e s c i e n t i fica vel h i s t ó r i c a e r r o r e afficiuntur. Sed, i n q u i u n t , n o n ibi de scientiis a g i a u t h i s t o r i a , v e r u m d e r e l i g i o n e t a n t u m a c r e m o r u m . S c i e n t i a e illic et h i s t o r i a i n t e g u m e n t a s u n t q u a e d a m , q u i b u s e x p e r i e n t i a e r e l i g i o s a e e t m o r a l e s o b t e g u n t u r u t facilius i n v u l g u s p r o p a g a r e n t u r ; quod q u i d e m v u l g u s c u m n o n a l i t e r i n t e l l i g e r e t , perfectior illi s c i e n t i a a u t h i s t o r i a n o n u t i l i t a t i sed n o c u m e n t o fuisset. C e t e r u m , a d d u n t , l i b r i s a c r i , q u i a n a t u r a s u n t religiosi, v i t a m n e c e s s a r i o v i v u n t : i a m v i t a sua q u e q u e est v e r i t a s e t l ó g i c a , alia p r e f e c t o a v e r i t a t e et lógica r a t i o n a l i , q u i n i m m o a l t e r i u s o m n i n o o r d i n i s , v e r i t a s scilicet c o m p a r a t i o n i s a c proporfcionis t u m ad médium (sic ipsi d i c u n t ) i n quo v i v i t u r , t u m ad finem o b q u e m v i v i t u r . D e m u m eo u s q u e p r o g r e d i u n t u r u t , n u l l a a d h i b i t a temperafcione, a s s e r a n t , q u i d q u i d p e r v i t a m e x p l i c a t u r , id o m n e v e r u m esse ac l e g i t i mum.—Nos equidem, Venerabiles Fratres, quibus una atque ú n i c a e s t v e r i t a s , q u i q u e sacros l i b r o s sic a e s t i m a m u s quod

c u s a , sino, lo q u e es m á s s o r p r e n d e n t e , son m u y r a z o n a b l e s y j u s t o s . A s í , s e g ú n ellos, e n los l i b r o s s a g r a d o s h a y e r r o r e s científicos é h i s t ó r i c o s . S i n o q u e allí, d i c e n , n o se t r a t a de c i e n c i a s ó h i s t o r i a , m a s s o l a m e n t e de r e l i g i ó n y m o r a l . A l l í l a s ciencias y l a h i s t o r i a son como velos con que se c u b r e n las e x p e r i e n c i a s r e l i g i o s a s y m o r a l e s , p a r a q u e m á s f á c i l m e n t e se p r o p a g u e n en el v u l g o ; al c u a l vulgo, como n o e n t i e n d e d e o t r o m o d o , le seria m á s n o c i v a q u e p r o v e c h o s a u n a ciencia ó u n a h i s t o r i a m á s p e r f e c t a . P o r lo d e m á s — a ñ a d e n — l o s l i b r o s s a g r a d o s , siendo p o r su n a t u r a l e z a religiosos, son esencialm e n t e v i v i e n t e s , y su v i d a es su v e r d a d y su l ó g i c a , d i s t i n t a p o r c i e r t o d e la v e r d a d y l a l ó g i c a r a c i o n a l , y a u n de o r d e n e n t e r a m e n t e d i v e r s o , p u e s es v e r d a d de c o m p a r a c i ó n y do p r o p o r c i ó n c o n el medio e n q u e se vive y con el fin p a r a q u e se vive. F i n a l m e n t e , l l e g a n al e x t r e m o de afirmar, sin a t e n u a c i ó n a l g u n a , q u e t o d o lo q u e se e x p l i c a con l a v i d a es v e r d a d e r o y legítimo. Nosotros, Venerables H e r m a n o s , p a r a quienes la verdad es u n a y ú n i c a , y q u e así e s t i m a m o s los s a g r a d o s l i b r o s como
q u e escritos por inspiración del Espíritu Santo tienen á Dios

Pío

X

111

Spiritu Sancto inspirante conscripti Deum hábent auctorem hoc idem esse afíirmamus ac m e n d a c i u m u t i l i t a t i s sen officiosum ipsi Deo t r i b u e r e ; verbisque A u g u s t i n i asserimus: Admisso semel in tantum auctoritatis fastigium officioso aliquo mendacio, nidia illorum librorum partícula remanebit, quae non ut cuique videbitur vel ad mores dif/icilis vel ad fidem incredibilis eádem perniciosissima regula ad mentientis auctoris consilium officiumque referatur 2. U n d e fiet quod idem sanctus D o c t o r a d i u n g i t : In eis, scilicet Scripturis, quod vult quisque credet, quod non vult non credet.—Sed m o d e r n i s t a e apologetae p r o g r e d i u n t u r álacres. Concedunt p r a e t e r e a , in sacris libris ea» subinde r a t i o c i n a t i o n e s occurrero ad d o c t r i n a m q u a m p i a m p r o b a n d a m , q u a e nullo r a t i o n a l i f u n d a m e n t o r e g a n t u r ; c u i u s m o di s u n t quae in p r o p h e t i i s n i t u n t u r . V e r u m has quoque defend u n t quasi artificia q u a e d a m p r a e d i c a t i o n i s , q u a e a vita l e g i t i m a fiunt. Quid amplius? P e r m i t t u n t , i m m o vero a s s e r u n t , C h r i s t u m i p s u m in indicando t e m p e r e a d v e n t u s r e g n i D e i

por autor ^, afirmamos ser esto lo mismo que a t r i b u i r á D i o s m e n t i r a u t i l i t a r i a ó provechosa; y p r o t e s t a m o s con p a l a b r a » de S a n Agustín, que una vez admitida en provecho de tan alta autoridad una mentira, no quedará partícula en todos los sagrados libros, que pareciendo ardua para la costumbre ó increíble para la fe, no se achaque, por la misma perniciosísima regla, á consejo y ventaja del embustero autor ^. De donde s e s e g u i r í a lo q u e a ñ a d e el m i s m o S a n t o Doctor: J?» ellas, en l a s E s c r i t u r a s , cualquiera creería lo que quisiera, y lo que no quisiera no lo creería.—Pero estos apologistas continúan i m p e r t é r r i t o s . Conceden, a d e m á s , que en los s a g r a d o s libros s© e n c u e n t r a n aducidos p a r a p r o b a r a l g u n a doctrina a r g u m e n t o s qne no t i e n e n f u n d a m e n t o a l g u n o racional, como son los q u » se a p o y a n en profecías. P e r o a u n éstas las defienden c o n s i d e rándolas como artificios y r e c u r s o s de la predicación, justificados en la vida. ¿Qué más? Conceden y h a s t a a s e g u r a n que Cristo e r r ó manifiestamente al indicar el t i e m p o de la venida, del r e i n o de Dios; lo c u a l — d i c e n — n o es de a d m i r a r , ¡ya qu© el mismo Cristo e s t a b a sujeto á las leyes de la vida!—Después

1 2

Conc. V a t . De Rev., a. 2. Epist. 28.

112

ENCÍCLICA

m a n i f e s t é e r r a s s e : ñ e q u e id m i r u m , i n q u i u n t , v i d e r i d e b e t ; n a m et ipse vitae l e g i b u s t e n e b a t u r ! — Q u i d p o s t h a e c de E c c l e s i a e d o g m a t i b u s ? S c a t e n t h a e c etiam a p e r t i s o p p o s i t i o n i b u s : sed, p r a e t e r q u a m q u o d a lógica v i t a l i a d m i t t u n t u r , v e r i t a t i s y m b o l i c a e n o n a d v e r s a n t u r ; in iis q u i p p e de infinito a g i t u r c u i u s infiniti s u n t r e s p e c t u s . D e m u m , adeo h a e c o m n i a p r o b a n t t u e n t u r q u e , u t profiteri n o n d u b i t e n t , n u l l u m Infinito h o n o r e m h a b e r i e x c e l l e n t i o r e m q u a m c o n t r a d i c e n t i a de ipso affirmando! P r o b a t a v e r o c o n t r a d i c t i o n e , quid n o n p r o b a b i t u r ? A t t a m e n q u i n o n d u m c r e d a t n o n obiectivis solum a r g u m e n t i s ad fidem d i s p o n i p o t e s t , v e r u m e t i a m subiectivis. Ad quem finem m o d e r n i s t a e a p o l o g e t a e ad immanentiae doctrinam rev e r t u n t u r . E l a b o r a n t n e m p e u t h o m i n i p e r s u a d e a n t , in i p so a t q u e in i n t i m i s eius n a t u r a e ac v i t a e r e c e s s i b u s c e l a r i c u i u s p i a m r e l i g i o n i s d e s i d e r i u m e t e x i g e n t i a m , nec r e l i g i o n i s c u i u s c u m q u e sed t a l i s o m n i n o qualis c a t h o l i c a est; h a n c e n i m postulan prorsus inquiunt ab explicatione vitae perfecta.— H i c a u t e m q u e r i v e h e m e n t e r Nos i t e r u m o p o r t e t , n o n d e s i d e r a r i e c a t h o l i c i s h o m i n i b u s , qui q u a m v i s immanentiae doctri-

d e esto, ¿qué s e r á de los dognjas d e la Iglesia? R e b o s a n los d o g m a s f l a g r a n t e s c o n t r a d i c c i o n e s ; p e r o a d e m á s de que la lóg i c a vital los a d m i t e , n o se o p o n e n á la v e r d a d simbólica; t r á t a s e en ellos de lo infinito que t i e n e infinitos r e s p e c t o s . F i n a l m e n t e , a p r u e b a n y defienden e s t a t e o r í a h a s t a el p u n t o d e confesar, sin a m b a j e s , q u e n o p u e d e h o n r a r s e al Infinito m á s d i g n a m e n t e q u e a f i r m a n d o de ól c o n t r a d i c c i o n e s ! — Y a d m i t i d a l a c o n t r a d i c c i ó n , ¿qué a b s u r d o n o se a d m i t i r á ? P e r o el h o m b r e , a u n n o c r e y e n t e , n o sólo p u e d e d i s p o n e r s e á la fe con a r g u m e n t o s objetivos, sino t a m b i é n cona a r g u m e n t o s subjetivos. A e s t e p r o p ó s i t o los m o d e r n i s t a s a p o l o g é t i c o s vuelv e n á e c h a r m a n o á la d o c t r i n a de la inmanencia. Trabajan, p u e s , p a r a c o n v e n c e r al h o m b r e de que en sí mismo, en lo m á s r e c ó n d i t o d e s u v i d a , e n el fondo d e su n a t u r a l e z a l a t e u n deseo y n e c e s i d a d de r e l i g i ó n , y n o de u n a r e l i g i ó n c u a l q u i e r a , s i n o d e u n a t a l como es la católica, y a que e s t a — d i c e n — s e e x i g e a b s o l u t a m e n t e p a r a el d e s a r r o l l o perfecto de la v i d a . — Y a q u í de n u e v o h e m o s de l a m e n t a r v e h e m e n t e m e n t e q u e n o falten católicos q u e a u n q u e r e c h a c e n la t e o r í a d e la inmanencia, como t a l t e o r í a , la u s a n , siu e m b a r g o , e n la a p o l o g í a , t a n

Pío X

113

n a m u t d o c t r i n a m r e i i c i u n t , ea t a m e n p r o apologesi u t u n t u r ; idque adeo i n c a u t i f a c i u n t , u t in n a t u r a h u m a n a n o n c a p a c i t a t e m solum e t c o n v e n i e n t i a m v i d e a n t u r a d m i t t e r e ad o r d i n e m s u p e r n a t u r a l e m , quod q u i d e m a p o l o g e t a e catholici o p p o r t u n i s a d h i b i t i s t e m p e r a t i o n i b u s d e m o n s t r a r u n t s e m p e r , sed g e r m a n a m veriíjue n o m i n i s e x i g e u t i a m . — U t t a m e n v e r i u s d i c a m u s haec catholicae religionis exigentia a modernistis invehitur, q u i v o l u n t m o d e r a t i o r e s a u d i r i . N a m qui integralistae appellar i q u e u n t , ii h o m i n i n o n d u m c r e d e n t i i p s u m g e r m e n , in ipso l a t e n s , d e m o n s t r a r i v o l u n t , quod in C h r i s t i c o n s c i e n t i a fuit a t q u e a b eo h o m i n i b u s t r a n s m i s s u m est. —Sic i g i t u r , V e n e r a biles F r a t r e s , a p o l o g e t i c a m m o d e r n i s t a r u m m e t h o d u m , s u m m a t i m descriptam, doctrinis eorum plañe congruentem agnosc i m u s : m e t h o d u m p r o f e c t o , u t i e t i a m d o c t r i n a s , e r r o r u m plen a s , n o n ad aedificandum a p t a s sed a d d e s t r u e n d u m , n o n ad catholicos efficiendos sed ad c a t h o l i c o s ipsos ad h a e r e s i r a t r a h e n d o s , i m m o e t i a m ad r e l i g i o n i s c u i u s c u m q u e o m n i m o d a m eversionem! P a u c a d e m u m s u p e r a n t a d d e n d a de m o d e r n i s t a u t r e f o r m a t o r est. I a m ea, q u a e h u c u s q u e l o q u u t i s u m u s , a b u n d e m a n i i n c a u t a m e n t e q u e p a r e c e n a d m i t i r en la n a t u r a l e z a h u m a n a , n o sólo la c a p a c i d a d ó c o n v e n i e n c i a p a r a el o r d e n s o b r e n a t u ral, q u e con las o p o r t u n a s a t e n u a c i o n e s d e m o s t r a r o n s i e m p r e l o s a p o l o g i s t a s católicos, sino u n a r e a l y g e n u i n a e x i g e n c i a de v e r d a d e r o n o m b r e . — M a s á decir v e r d a d , e s t a e x i g e n c i a de la r e l i g i ó n católica sostienen los m á s m o d e r a d o s m o d e r n i s t a s . Que l o s q u e q u i e r e n l l a m a r s e integralistas, estos s u p o n e n ocult o e n el h o m b r e t o d a v í a n o c r e y e n t e el m i s m o g e r m e n q u e e s t u v o en la conciencia de C r i s t o , y de Cristo se t r a n s m i t i ó á los hombres. H e a q u í . Venerables H e r m a n o s , descrito á grandes rasgos el m é t o d o a p o l o g é t i c o de los m o d e r n i s t a s , e n t e r a m e n t e c o n forme con s u s d o c t r i n a s ; m é t o d o y d o c t r i n a s llenas d e e r r o r e s , a p t o s p a r a d e m o l e r , n o p a r a edificar, n o p a r a h a c e r católicos, sino h e r e j e s , y h a s t a p a r a d e s t r u i r y a c a b a r con t o d a r e l i g i ó n . ü e s t a decir algo del m o d e r n i s t a r e f o r m a d o r . L o dicho h a s t a a q u í suficientemente p a t e n t i z a q u é p r u r i t o de i n n o v a c i ó n m u e ve á estos h o m b r e s . Y e s t a m a n í a d e r e f o r m a t i e n e t o d o el catolicismo p o r o b j e t o . — Q u i e r e n r e f o r m a r la filosofía, especialASo V . - T o M o IV. 8

114

ENCÍCLICA

festant q u a n t o et q u a m acri innovandi studio hi h o m i n e s ferantur. P e r t i n e t a u t e m hoc studium ad res omnino omnes, quae apud catholicos sunt. — I n n o v a r i volunt philosophiam in sacris praesertim Seminariis: ita ut, a m a n d a t a philosophia scholasticorum ad historiam philosophiae inter cetera q u a e iam obsoleverunt systemata, adolesoentibus moderna t r a d a t u r philosophia, quae una vera nostraeque aetati respondens.— Ad theologiam innovandam, volunt, quam nos rationalem dicimus, habere fundamentum modernam philosophiam. Posit i v a m vero theologiam, niti m á x i m e postulant in historia d o g m a t u m . — H i s t o r i a m quoquo scribi et t r a d i e x p e t u n t a d j suam methodum praescriptaque moderna.—Dogmata eorum- i demqne evolutionem cum scientia et historia componenda e d i c u n t . — A d c a t e c h e s i m q u o d s p e c t a t , ea t a n t u m i n c a t e c h e ticis libris n o t a r i p o s t u l a n t d o g m a t a , quae i n n ó v a l a fuerint s i n t q u e ad v u l g i c a p t u m . — C i r c a s a c r o r u m c u l t u m , m i n u e n d a s i n q u i u n t e x t e r n a s r e l i g i o n e s p r o h i b e n d u m v e n e crescanfc. Q u a m v i s e q u i d e m a l i i , q u i s y m b o l i s m o m a g i s favenfc, i n h a c r e i n d u l g o n t i o r e s se p r a e b e a n t . — E e g i m e n e c c l e s i a e o m n i s u b respectu r e f o r m a n d u m clamitant, praecipue t a m e n sub disci-

m e n t e e n los S e m i n a r i o s , do m o d o q u e , r e l e g a d a l a filosofía e s c o l á s t i c a á la h i s t o r i a d e la filosofía, con t o d o s los d e m á s s i s t e m a s q u e y a p a s a r o n d e m o d a , so e n s e ñ e á los j ó v e n e s l a filosofía m o d e r n a , ú n i c a v e r d a d e r a y q u e r e s p o n d e á n u e s t r o s t i e m p o s . — Q u i e r e n , p a r a r e f o r m a r la t e o l o g í a q u e n o s o t r o s l l a m a m o s r a c i o n a l , f u n d a r l a e n la m o d e r n a filosofía, y la t e o l o g í a p o s i t i v a e n l a h i s t o r i a do los d o g m a s . — P i d e n q u e á s u v e z l a : h i s t o r i a se e s c r i b a y e n s e ñ e c o n f o r m e á s u m é t o d o y á los p r e c e p t o s m o d e r n o s . — D i c e n q u e los d o g m a s y su e v o l u c i ó n d e b e n a r m o n i z a r s e c o n l a c i e n c i a y l a h i s t o r i a . — P o r lo q u e m i r a á l a c a t e q u e s i s , e x i g e n q u e en los l i b r o s c a t e q u í s t i c o s sólo se d e n a q u e l l o s d o g m a s q u e h a y a n s i d o r e f o r m a d o s y p u e s t o s al a l c a n c e d e l v u l g o . — A c e r c a d e l c u l t o d i c e n q u e so d e b e n d i s m i n u i r l a s d e v o c i o n e s e x t e r n a s y p r o h i b i r q u e se a u m e n t e n . S i b i e n o t r o s , q u e f a v o r e c e n m á s a l s i m b o l i s m o , se m u e s t r a n e n e s t o más i n d u l g e n t e s . — C l a m a n p o r q u e el r é g i m e n eclesiástico se reforme en t o d a s sus manifestaciones, pero p r i n c i p a l m e n t e en lo r e l a t i v o á la d i s c i p l i n a y a l d o g m a . P o r eso p r e t e n d e n q u e i n t e r i o r y e x t e r i o r m e n t e se a r m o n i c e con l a c o n c i e n c i a m o d e r -

Pío

X

115

p l i n a r i ac d o g m á t i c o . Ideo intiis forisque cum m o d e r n a , u t a i u n t , conscientia c o m p o n e n d u m , quae t o t a ad d e m o c r a t i a m v e r g i t : ideo infericri clero ipsisque laicis suae in r e g i m i n e p a r t e s t r i b u e n d a e , et collecta n i m i u m c o n t r a c t a q u e in c e n t r u m a u c t o r i t a s d i s p e r t i e n d a . — R o m a n a consilia sacris n e g o t i i s gerendis i m m u t a r i p a r i t e r volunt; in p r i m i s a u t e m t u m quod a sancto officio t u m quod a b Índice a p p e l l a t u r . — í t e m ecclesiastici r e g i m i n i s a c t i o n e m in r e política et sociali v a r i a n d a m c o n t e n d u n t , u t simul a civilibus o r d i n a t i o n i b u s exulet, eisdem t a m e n se a p t e t u t suo illas s p i r i t u i m b u a t . — I n r e m o r u m , illud asciscunt a m e r i c a n i s t a r u m scitum, activas v i r t u t e s passivis a n t e p o n i o p o r t e r e , a t q u e illas p r a e istis exercitatione p r o m o v e r i . — C l e r u m sic c o m p a r a t u m p e t u n t u t v e t e r e m r e f e r a t demissionem a n i m i et p a u p e r t a t e m ; c o g i t a t i o n e i n s u p e r e t facto cum m o d e r n i s m i p r a e c e p t i s c o n s e n t i a t . — S u n t d e m u m qui, m a g i s t r i s p r o t e s t a n t i b u s dicto lubentissime a u d i e n t e s , s a c r u m ipsum in sacerdotio coelibatum s u b l a t u m desiderent,—• Quid i g i t u r in Ecclesia i n t a c t u m relinquuiit, quod non ab ipsis nec secundum i p s o r u m p r o n u n c i a t a sit r e f o r m a n d u m ? In tota hac modernistarum doctrina exponenda, Venerabina, que tiende á la democracia; por eso dicen que debe dars© su p a r t e en el g o b i e r n o al clero inferior y á los mismos s e g l a res, distribuyéndose la a u t o r i d a d demasiado recogida y r e c o n c e n t r a d a . — Q u i e r e n asimismo r e f o r m a r las C o n g r e g a c i o n e s r o m a n a s , especialmente la del S a n t o Oficio y la del í n d i c e . — T a m b i é n i n t e n t a n v a r i a r la acción del r é g i m e n eclesiástico en los asuntos políticos y sociales, de modo que sea e x t r a ñ a á las ordenaciones civiles, pero que á ellas se a d a p t e , p a r a c o m u n i carles su e s p í r i t u . — E n lo m o r a l , r e s u c i t a n el principio de los a m e r i c a n i s t a s , s e g ú u el cual deben preferirse las v i r t u d e s activas á las pasivas y p r o m o v e r el ejercicio de aquéllas sobre é s t a s . — P i d e n u n clero q u e r e c u e r d e la a n t i g u a h u m i l d a d y p o breza, pero conforme, así en la d o c t r i n a como en las obras, con los preceptos del m o d e r n i s m o . — Y no faltan e n t r e ellos, finalmente, quien, oyendo con muchísimo a g r a d o á los m a e s tros p r o t e s t a n t e s , desean que se s u p r i m a en el sacerdocio el s a g r a d o celibato.—¿Qué dejan, p u e s , en la Iglesia intacto, que según sus principios no deba reformarse? Acaso parezca, V e n e r a b l e s H e r m a n o s , que hemos sido h a r t o

116

ENCÍCLICA

les F r a t r e s , v i d e b i m u r forte alicui d i u t i u s i m m o r a t i . I d t a m e n o m n i n o o p o r t u i t , t u m n e , u t assolet, de i g n o r a t i o n e r e r u m s u a r u m a b illis r e p r e h e n d a m u r ; t u m u t p a t e a t , q u u m de m o ­ d e r n i s m o est q u a e s t i o , n o n de v a g i s d o c t r i n i s a g i n u l l o q u e i n t e r se n e x u c o n i u n c t i s , v e r u m de u n o c o m p a c t o q u e v e l u t i c o r p o r e , i n quo si u n u m a d m i t t a s , c e t e r a n e c e s s a r i o s e q u a n t u r . I d e o d i d á c t i c a fere r a t i o n e usi s u m u s , n e c b a r b a r a a l i ­ quando respuimus verba, quae modernistae usurpant.—Iam systema universum uno quasi obtutu respicientes, nemo mira­ b i t u r si sic illud definimus, u t o m n i u m h a e r e s e o n c o n l e c t u m esse affirmemus. C e r t e si quis hoc sibi p r o p o s u i s s e t , o m n i u m q u o t q u o t f u e r u n t circa fidem e r r o r e s suocum veluti ac s a n g u i n e m in u n u m c o n f e r r e ; r e m n u n q u a m p l e n i u s perfecisset, quam modernistae perfecerunt. Immo vero tanto hi ulterius p r o g r e s s i s u n t , u t , n o n m o d o c a t h o l i c a m r e l i g i o n e m , sed o m ­ n e m p e n i t u s , quod i a m i n n u i m u s , r e l i g i o n e m d e l e v e r i n t . H i n c enim rationalistarum plausus: hinc qui liberius apertiusque i n t e r r a t i o n a l i s t a s l o q u u n t u r , nuUos se efficaciores q u a m m o ­ dernistas auxiliatores i n v e n i s s e gratulantur. — Eedeamus p r o l i j o s en la exposición de los e r r o r e s m o d e r n i s t a s . P e r o así e r a n e c e s a r i o ; y a p a r a q u e no nos e c h e n e n r o s t r o , como s u e ­ l e n , que i g n o r a m o s su d o c t r i n a , y a p a r a q u e se vea que c u a n ­ do se t r a t a del m o d e r n i s m o , n o se t r a t a de d o c t r i n a s v a g a s ó i n c o n e x a s , sino de u n c u e r p o único y c o m p a c t o , d o n d e , a d m i ­ t i d o u n e r r o r , todos los d e m á s h a y q u e a d m i t i r l o s n e c e s a r i a ­ mente. Hemos también empleado una forma didáctica y no h e m o s r e c h a z a d o los t é r m i n o s b á r b a r o s q u e u s a n los m o d e r ­ n i s t a s . — C o m p r e n d i e n d o a h o r a en u n a sola m i r a d a todo el sis­ t e m a , n o m a r a v i l l o q u e lo definamos afirmando q u e es el c o n ­ j u n t o de t o d a s las h e r e j í a s . E f e c t i v a m e n t e ; si a l g u n o se p r o p u ­ s i e r a c o n d e n s a r en s u solo e r r o r el j u g o de t o d o s l o s e r r o r e s q u e f u e r o n c o n t r a la fe, n o lo h a r í a t a n b i e n como lo h i c i e r o n los m o d e r n i s t a s . L o s cuales v a n t a n allá q u e , como h e m o s o b ­ s e r v a d o , n o sólo destru3'en la r e l i g i ó n católica, sino a b s o l u t a ­ m e n t e t o d a r e l i g i ó n . D e a q u í el a p l a u s o de los r a c i o n a l i s t a s ; de a q u í q u e los que e n t r e los r a c i o n a l i s t a s mismos h a b l a n m á s l i b r e y d e s c a r a d a m e n t e , se u f a n e n de n o t e n e r a u x i l i a r e s m á s eficaces y poderosos que los m o d e r n i s t a s . P e r o v o l v a m o s u n m o m e n t o . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , s o b r e esa p e r n i c i o s í s i m a

Pío X

117

e n i m v e r o t a n t i s p e r , V e n e r a b i l e s F r a t r e s , ad e x i t i o s i s s i m a m i l l a m agnosticismi d o c t r i n a m . E á scilicet, ex p a r t e i n t e l l e c t u s , o m n i s ad D e u m via p r a e c l u d i t u r h o m i n i , d u m a p t i o r s t e r n i p u t a t u r ex p a r t e c u i u s d a m a n i m i sensus et a c t i o n i s . Sed hoc q u a m p e r p e r a m , quis n o n v i d e a t ? S e n s u s e n i m a n i m i a c t i o n i r e i r e s p o n d e t , q u a m i n t e l l e c t u s vel e x t e r n i sensus p r o p o s u e r i n t . D e m i t o i n t e l l e c t u m ; h o m o e x t e r n o s sensus, ad quos i a m fertur, proclivius sequetur. P e r p e r a m iterum; nam phantasiae q u a e v i s de s e n s u religioso c o m m u u e m s e n s u m n o n e x p u g n a b u n t : c o m m u n i a u t e m s e n s u d o c e m u r , p e r t u r b a t i o n e m a u t occ u p a t i o n e m a n i m i q u a m p i a m , n o n a d i u m e n t o sed i m p e d i m e n t o esse p o t i u s ad i n v e s t i g a t i o n e m v e r i , veri i n q u i m u s u t in se est; n a m v e r u m illud a l t e r u m subiectivum, f r u c t u s i n t e r n i sensus et a c t i o n i s , si q u i d e m l u d e n d o est a p t u m , n i h i l a d m o d u m hom i n i confort, cuius scire m á x i m e i n t e r e s t sit n e c n e e x t r a i p s u m D e u s , cuius i n m a n u s a l i q u a n d o incidet. — Experientiam e n i m v e r o t a n t o operi a d i u t r i c e m i n f e r u n t . Sed quid h a e c ad s e n s u m i l l u m a n i m i adiiciat? Nil p l a ñ e , p r a e t e r q u a m quod v e h e m e n t i o r e m faciat; ex q u a v e h e m e n t i a fiat p r o p o r t i o n e fir-

d o c t r i n a del agnosticismo. Con ella se c i e r r a al e n t e n d i m i e n t o del h o m b r e el c a m i n o p a r a ir á Dios; y se a b r e al s e n t i m i e n t o y á la acción. ¿Quién n o v e la falsedad de e s t a d o c t r i n a ? E l s e n t i m i e n t o r e s p o n d e s i e m p r e á la acción de u n objeto p r o p u e s t o p o r el e n t e n d i m i e n t o ó p o r los s e n t i d o s e x t e r n o s . Quit a d el enten^dimiento, y el h o m b r e , y a d i s p u e s t o á s e g u i r los s e n t i d o s e x t e r n o s , los s e g u i r á con m á s í m p e t u . N u e v a falsedad: c u a l q u i e r a f a n t a s m a ó i m a g i n a c i ó n del s e n t i m i e n t o religioso n o d e s t r u i r á el s e n t i d o c o m ú n ; y p o r el s e n t i d o c o m ú n s a b e m o s q u e t o d a p e r t u r b a c i ó n ó p r e o c u p a c i ó n del á n i m o n o es a y u d a , sino o b s t á c u l o , á la i n v e s t i g a c i ó n d e lo v e r d a d e r o ; de lo v e r d a d e r o , decimos, como es en sí m i s m o , p u e s lo v e r d a d e r o q u e l l a m a n subjetivo, f r u t o del s e n t i m i e n t o i n t e r n o y de la acción, si es á p r o p ó s i t o p a r a j u g a r del v o c a b l o , n a d a a p r o v e c h a al h o m b r e , á q u i e n s o b r e t o d o i n t e r e s a s a b e r si existe ó n o fuera de él, a q u e l único D i o s , en c u y a s m a n o s c a e r á c i e r t a m e n t e a l g ú n d í a . — P u e s p a r a o b r a de t a n t a g r a v e d a d é i m p o r t a n c i a r e c u r r e n los m o d e r n i s t a s á la experiencia por todo auxilio. P e r o ¿qué p u e d e a ñ a d i r la e x p e r i e n c i a al s e n t i m i e n t o religioso? N a d a sino h a c e r l o m á s v e h e m e n t e ; y con u n a v e h e m e n c i a que

118

ENCÍCLICA

m i o r p e r s u a s i o de v e r i t a t e o b i e c t i . I a m h a e c dúo p r o f e c t o n o n efficiunt u t s e n s u s ille a n i m i d e s i n a t esso s e n s u s , ñ e q u e eius i m m u t a n t n a t u r a m , s e m p e r d e c e p t i o n i o b n o x i a m , nisi r e g a t u r i n t e l l e c t u ; i m m o v e r o i l l a m confirmant et i u v a n t , n a m sensus q u o i n t e n s i o r , eo p o t i o r e i u r e est s e n s u s . — C u m vero d e r e l i gioso s e n s u h i c a g a m u s d e q u e e x p e r i e n t i a in eo c o n t e n t a , n o s t i s p r o b é , V e n e r a b i l e s F r a t r e s , q u a n t a in h a c r e p r u d e n t i a sit opus, quanta item doctrina quae ipsam regat prudentiam. Nostis e x a n i m o r u m u s u , q u o r u m d a m p r a e c i p u e in q u i b u s e m i n e t sensus; n o s t i s ex l i b r o r u m c o n s u e t u d i n e , qui de ascesi t r a c t a n t ; q u i q u a m v i s m o d e r n i s t i s in n u l l o s u n t p r e t i o , d o c t r i n a m t a m e n l o n g e s o l i d i o r e m , s u b t i l i o r o m q u e ad o b s e r v a n d u m s a g a c i t a t e m p r a e s e f e r u n t , q u a m ipsi sibi a r r o g a n t . E q u i d e m N o b i s a m e n t i s esse v i d e t u r a u t s a l t e m i m p r u d e n t i s s u m m o p e r e p r o v e r i s , n u l l a facta i n v e s t i g a t i o n e , e x p e r i o n t i a s i n t i m a s h a b e r e , c u i u s modi m o d e r n i s t a e v e n d i t a n t . C u r v e r o , u t p e r t r a n s c u r s u m d i c a m u s , si h a r u m e x p e r i e n t i a r u m t a n t a vis est ac firmitas, n o n e a d e m t r i b u a t u r illi, q u a m p l u r a c a t h o l i c o r u m millia se h a b e r e r a s s e r u n t de debió i t i n e r e , q u o m o d e r n i s t a e i n c o d u n t ? H a e c

h a g a p r o p o r c i o n a d a m e n t e m á s firme la p e r s u a s i ó n d e l a v e r d a d del o b j e t o . P e r o n i con lo u n o ni con lo otro se c o n s i g u e q u e el s e n t i m i e n t o deje de ser s e n t i m i e n t o ; n i c o n lo u n o n i con lo o t r o se c a m b i a su n a t u r a l e z a , s u j e t a s i e m p r e al e r r o r y a l e n g a ñ o , si n o la r i g e el e n t e n d i m i e n t o ; a ú n m á s , con eso se confirma y se f o m e n t a , y a q u e ol s e n t i m i e n t o es m á s s e n t i m i e n t o c u a n t o m á s v e h e m e n t e . — M a s como a q u í t r a t a m o s del s e n t i m i e n t o religioso y de la e x p e r i e n c i a e n él c o n t e n i d a , b i e n s a b é i s . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , c u á n t a p r u d e n c i a sea m e n e s t e r e n esta m a t e r i a , y c u á n t a ciencia que m o d e r e la p r u d e n c i a . L o sabéis p o r la p r á c t i c a de las a l m a s , p r i n c i p a l m e n t e de a q u e llas en q u i e n e s p r e d o m i n a el s e n t i m i e n t o ; lo s a b é i s p o r l a cost u m b r e d e los t r a t a d o s de ascética, q u e a u n c u a n d o en n a d a los e s t i m a n los m o d e r n i s t a s , c o n t i e n e n , sin e m b a r g o , d o c t r i n a m á s sólida y m á s s u t i l p e r s p i c a c i a p a r a la o b s e r v a c i ó n q u e las q u e ellos s e a t r i b u y e n . N e c e d a d N o s p a r e c e , ó á lo m e n o s imp r u d e n c i a , t e n e r p o r v e r d a d e r a s , sin i n v e s t i g a c i ó n n i e x a m e n , e s t a s í n t i m a s e x p e r i e n c i a s q u e á c a d a p a s o p r e g o n a n los m o d e r n i s t a s . ¿Por q u é r a z ó n , y dicho sea d e p a s a d a , p o r q u é r a z ó n , siendo t a n t a la fuerza y s e g u r i d a d d e estas e x p e r i e n c i a s ,

Pío

X

119

n e t a n t u m falsa a t q u e fallax? H o m i n u m a u t e m p a r s m á x i m a hoc firmiter t e n e t t e n e b i t q u e semper, sensu solum e t e x p e r i e n tia, nullo m e n t i s ductu a t q u e lumine, ad Dei n o t i t i a m p e r t i n g i n u n q u a m posse. R e s t i t e r g o i t e r u m atheismus ac religio n u l l a . — Nec m o d e r n i s t a e meliora sibi p r o m i t t a n t ex a s s e r t a symbolismi d o c t r i n a . N a m si quae vis intellectualia, u t i n q u i u n t , e l e m e n t a nihil nisi D e i s y m b o l a s u n t ; ecquid s y m b o l u m n o n s i t ipsum Dei n o m e n a u t p e r s o n a l i t a t i s divinae? quod si i t a , i a m de d i v i n a p e r s o n a l i t a t e a m b i g i p o t e r i t , p a t e t q u e ad p a n t h e i s m u m v i a . — E o d e m a u t e m , videlicet ad p u r u m p u t u m q u e p a t h e i s m u m , ducit d o c t r i n a alia de immanentia divina. Etenim hoc q u a e r i m u s : an eiusmodi immanentia D e u m a b homine dis t i n g u a t n e c n e . Si d i s t i n g u i t , quid t u m a catholica d o c t r i n a differfc, a u t d o c t r i n a m de e x t e r n a revelatione cur r e ü c i t ? Si n o n d i s t i n g u i t , p a n t h e i s m u m h a b e m u s . A t q u i immanentia haec m o d e r n i s t a r u m vult a t q u e a d m i t t i t omne conscientiae p h a e n o m e n o n a b h o m i n e u t homo est proficisci. L e g i t i m a e r g o r a t i o c i n a t i o i n d e inferfc u n u m i d e m q u e esse D e u m cum h o m i n e : ex

n o h e m o s de a t r i b u i r la m i s m a fuerza y s e g u r i d a d á la experiencia que muchos millones de católicos t i e n e n de la falsedad de los e r r o r e s modernistas? ¿Sólo esta experiencia es falaz y e n g a ñ o s a ? P e r o esto afirma y afirmará siempre la m á x i m a p a r t e de los h o m b r e s : que con sólo el s e n t i m i e n t o y la experiencia, sin la luz j la dirección del e n t e n d i m i e n t o , j a m á s t e n d r á el h o m b r e conciencia de Dios. Y h e aquí de nuevo el ateísmo y la i r r e l i g i ó n . — N i se las p r o m e t a n mejores los m o d e r n i s t a s con su d o c t r i n a del simbolismo. P o r q u e si todos los e l e m e n t o s que llama i n t e l e c t u a l e s no son sino símbolos de Dios, ¿cómo no es también u n símbolo el n o m b r e de Dios y de la p e r s o n a l i d a d divina? Y siéndolo, se p o d r á d u d a r de la p r o p i a personalidad d i v i n a y se a b r e camino a l p a n t e í s m o . Del mismo modo conduce al p a n t e í s m o p u r o la o t r a teoría de la inmanencia divina. P r e g u n t a m o s : ¿esta inmanencia, distingue al h o m b r e de Dios, ó no lo distingue? Si lo distingue, ¿en qué difiere entonces d e la d o c t r i n a católica, ó p o r qué r e c h a z a la d o c t r i n a de la revelación e x t e r n a ? Si no lo distingue, tenemos el p a n t e í s m o . E s así que esta i n m a n e n c i a de los m o d e r n i s t a s q u i e r e y a d m i t e que todo fenómeno de la conciencia p r o v i e n e del h o m b r e , como h o m b r e . L u e g o con l e g í t i m a consecuencia

120

ENCÍCLICA

quo pantheismus.—Distinctio demum, quam praedicant, inter s c i e n t i a m e t fidem, n o n a l i a m a d m i t t i t c o n s e c u t i o n e m . O b i e c t u m e n i m s c i e n t i a e i n c o g n o s c i b i l i s r e a l i t a t e p o n u n t ; fidei e contra in incognoscibilis. l a m v e r o incognoscibile inde omnino constituitur, quod i n t e r obiectam m a t e r i a m et intellectum nulla adsit p r o p o r t i o . A t q u i hic proportionis defectus n u n q u a m , n e c in modernistarum doctrina, auferri potest. E r g o incognoscibile credenti aeque ac philosopho incognoscibile semper m a n e b i t . E r g o si q u a h a b e b i t u r r e l i g i o , h a e c e r i t r e a l i t a t i s i n c o g n o s c i b i l i s ; q u a e c u r e t i a m m u n d i a n i m u s esse n e q u e a t , q u e m r a t i o nalistae quidam admittunt, non videmus profecto.—Sed haec m o d o sufficiant u t a b u n d e p a t e a t q u a m m u l t i p l i c i i t i n e r e d o c t r i n a m o d e r n i s t a r u m a d a t h e i s m u m t r a h a t e t ad r e l i g i o n e m omnem abolendam. Equidem protestantium error primus hac via g r a d u m iecit; sequitur modernistarum error: próxima atheismus ingredietur. A d p e n i t i o r e m m o d e r n i s m i n o t i t i a m , e t ad t a n t i v u l n e r i s r e media aptius quaerenda, i u v a t n u n c , Venerabiles F r a t r e s , cause d e d u c e q u e D i o s y el h o m b r e son u n a m i s m a cosa; q u e es p r e c i s a m e n t e p a n t e í s m o . — S e m e j a n t e es, e n fin, la c o n s e c u e n cia d e la d i s t i n c i ó n q u e e s t a b l e c e n e n t r e l a c i e n c i a y la f e . S u p o n e n el o b j e t o d e la c i e n c i a e n la r e a l i d a d d e lo c o g n o s c i b l e ; el d e la fe, p o r el c o n t r a r i o , e n lo i n c o g n o s c i b l e ; p e r o lo i n c o g n o s c i b l e es t a l p o r la f a l t a d e p r o p o r c i ó n e n t r e el o b j e t o y el e n t e n d i m i e n t o . E s así q u e e s t a f a l t a d e p r o p o r c i ó n , n i e n l a d o c t r i n a de los m o d e r n i s t a s , p u e d e n u n c a e v i t a r s e ; l u e g o l a incognoscible p e r m a n e c e r á y seguirá siendo siempre incogn o s c i b l e p a r a el c r e y e n t e y p a r a el filósofo; l u e g o si a l g u n a r e l i g i ó n h a d e a d m i t i r s e s e r á la de la r e a l i d a d i n c o g n o s c i b l e , r e a l i d a d q u e n o v e m o s , p o r q u e n o p u e d e ser el a l m a u n i v e r s a l d e l m u n d o , q u e a d m i t e n a l g u n o s r a c i o n a l i s t a s . — B a s t e lo e x p u e s t o p a r a q u e se v e a c l a r o p o r c u á n t o s c a m i n o s c o n d u c e a l a t e í s m o y á la r u i n a d e t o d a r e l i g i ó n l a d o c t r i n a d e los m o d e r n i s t a s . E l e r r o r d e los p r o t e s t a n t e s d i o el p r i m e r p a s o e n este c a m i n o ; s i g u i ó el e r r o r d e los m o d e r n i s t a s ; c e r c a v e n d r á el a t e í s m o . P a r a c o n o c e r m á s í n t i m a m e n t e el m o d e r n i s m o y s e ñ a l a r m á s acertadamente remedios á tan grave mal, ayudará mucho. Ven e r a b l e s H e r m a n o s , i n v e s t i g a r a h o r a las c a u s a s d e q u e n a c e y

Pío X

121

sas a l i q u a n t u m scrufcari u n d e s i t orfcum a u t n u t r i t u m m a l u m . — P r o x i m a m c o n t i n e n t e m q u e c a u s a m in e r r o r r e m e n t i s esse p o n e n d a m , d u b i t a t i o n e m n o n h a b e t . R e m o t a s vero b i n a s a g n o s cimus, curiositatem et superbiam. — Curiosítas, ni sapienter c o h i b c a t u r , sufficit p e r se u n a ad q u o s c u m q u e e x p l i c a n d o s e r r o r e s . U n d e G r e g o r i u s X V I decessor N o s t e r i u r e s c r i b e b a t Lugendum ramenta, monitum mium valde nitafur est quonam novis veritatem plus prolahantur rebus studeat, quam humanae atque autumet oporteat rationis contra extra coeno sibique deliApostoli niipsa catlioliubi quis

sapere

sapere, erroris

praefidens,

quaerendam

cam Ecclesiam,

in qua absque

vel levissimo

invenitur. — Sed longe maiorem ad obcaecandum a n i m u m et in e r r o r e m i n d u c e n d u m c o h i b e t efficientiam s u p e r b i a : q u a e i n m o d e r n i s m i d o c t r i n a q u a s i i n domicilio c o U o c a t a : ex e a u n d e quaque alimenta concipit, omnesque induit aspectus. Superbia e n i m sibi a u d a c i u s p r a e f i d u n t , u t t a m q u a m u n i v e r s o r u m norm a m se ipsi h a b e a n t a c p r o p o n a n t . S u p e r b i a v a n i s s i m e g l o r i a n t u r quasi uni sapientiam possideant, dicuntque elati atque
inñafci: Non sumus sicut ceteri homines; et ne cum ceteris com-

se n u t r e . — N o h a y d u d a sino q u e la c a u s a p r ó x i m a e s t á e n l a a b e r r a c i ó n del e n t e n d i m i e n t o . L a s r e m o t a s p u e d e n r e d u c i r s e á dos: la c u r i o s i d a d y la s o b e r b i a . — L a c u r i o s i d a d , si n o se r e f r e n a p r u d e n t e m e n t e , b a s t a p o r sí sola p a r a e x p l i c a r t o d o s los e r r o r e s . Y así, con r a z ó n , e s c r i b í a n u e s t r o p r e d e c e s o r G r e g o rio X V I E s lirios lo que fuerzas, y contra muy de lamentar humana, del saber; buscar ver hasta dónde llegan los más dede de la razón conviene quiere cuando Apóstol se da á inventar se obstina demasiado fuera leve sombra en saber en sus de novedades propias católica, error.—Pero

la advertencia

y confiando la verdad sin la más

de la Iglesia

en la cual se encuentra

a ú n es m a y o r la fuerza de la s o b e r b i a p a r a o b c e c a r los á n i m o s e i n d u c i r l o s á e r r o r ; s o b e r b i a q u e p a r e c e t e n e r e n el m o d e r n i s m o su l u g a r p r o p i o ; d e ella se a l i m e n t a y r e v i s t e t o d a s sus f o r m a s . L a s o b e r b i a los m u e v e á confiar en sí m i s m o s t a n aud a z m e n t e , q u e se t i e n e n p o r m o d e l o y n o r m a de t o d o . P o r l a s o b e r b i a se g l o r í a n v a n i d o s a m e n t e de poseer ellos solos l a ciencia, y dicen p r e s u m i e n d o i n f a t u a d o s : No somos como los
1 E p . E n c y c l . , Singular* Noa, 7 k a l , J a l . 183Í.

122

ENCÍCLICA

p a r e n t u r , n o v a q u a e q u e etsi a b s u r d i s s i m a a m p l e c t u i i t u r e t s o m niant. Superbiá subiectionem omnem abiiciunt contenduntque a u c t o r i t a t e m c u m l i b é r t a t e c o m p o n e n d a m . S u p e r b i á sui ipsor u m obliti, d e a l i o r u m r e f o r m a t i o n e unice c o g i t a n t , n u U a q u e e s t a p u d ipsos g r a d ú s , n u l l a vel s u p r e m a e p o t e s t a t i s r e v e r e n t i a . N u l l a p r o f e c t o b r e v i o r et e x p e d i t i o r ad m o d e r n i s m u m est v i a , q u a m s u p e r b i a . Si q u i c a t h o l i c u s e l a i c o r u m coetu, si quis e t i a m sacerdos c h r i s t i a n a e v i t a e p r a e c e p t i sit i m m e m o r , quo i u b e m u r a b n e g a r e n o s ipsi si C h r i s t u m sequi v e l i m u s , nec aufer a t s u p e r b i a m de corde s u o ; n e is ad m o d e r n i s t a r u m e r r o r e s a m p l e c t e n d o s a p t i s s i m u s est q u a m qui m á x i m e ! — Q u a r e , V e n e r a b i l e s F r a t r e s , hoc p r i m u m vobis officium esse o p o r t e t superbis eiusmodi h o m i n i b u s o b s i s t e r e , eos t e n u i o r i b u s a t q u e obscur i o r i b u s m u n e r i b u s o c c u p a r e , u t eo a m p l i u s d e p r i m a n t u r quo s e t o l l u n t a l t i u s et u t , h u m i l i o r e loco positi, m i n u s h a b e a n t ad n o c e u d u m p o t e s t a t i s . P r a e t e r e a t u m ipsi p e r vos t u m p e r s e m i n a r i o r u m m o d e r a t o r e s , a l u m n o s s a c r i cleri s c r u t e m i n i d i l i g e n t i s s i m e ; et si quos s u p e r b o i n g e n i o r o p e r e r i t i s , eos f o r t i s s i m e a

demás hombres; y p a r a q u e n o se les c o m p a r e con los d e m á s a b r a z a n y s u e ñ a n n o v e d a d e s a b s u r d í s i m a s . P o r la s o b e r b i a s a c u d e n y r e c h a z a n t o d a s u m i s i ó n , p r e t e n d i e n d o q u e debe a r m o n i z a r s e la a u t o r i d a d con l a l i b e r t a d . P o r la s o b e r b i a , olvid a d o s de sí m i s m o s , sólo a t i e n d e n á r e f o r m a r á o t r o s , sin r e s p e t o a l g u n o á la a u t o r i d a d en sus d i v e r s o s g r a d o s , incluso la p o t e s t a d s u p r e m a . No h a y c a m i n o m á s e x p e d i t o y breve- q u e la s o b e r b i a p a r a l l e g a r al m o d e r n i s m o . C u a l q u i e r a católico seg l a r , c u a l q u i e r a s a c e r d o t e que h a y a olvidado el p r e c e p t o de r e n u n c i a r á sí m i s m o p a r a s e g u i r á C r i s t o , y n o h a y a a r r a n c a d o la s o b e r b i a de su c o r a z ó n , es m a t e r i a d i s p u e s t a y a p t í s i m a p a r a r e c i b i r los e r r o r e s del m o d e r n i s m o . — P o r lo c u a l . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , sea v u e s t r o p r i m e r c u i d a d o r e s i s t i r á estos hombres soberbios, ocupados en ministerios más humildes y o b s c u r o s , p a r a q u e t a n t o m á s sean d e p r i m i d o s c u a n t o m á s se e n s a l z a n , y p u e d a n d a ñ a r m e n o s , colocados en l u g a r h u m i l d e . V i g i l a d t a m b i é n d i l i g e n t í s i m a m e n t e p o r vosotros m i s m o s y p o r los r e c t o r e s do s e m i n a r i o s á los a l u m n o s q u e a s p i r a n al sacerdocio, y si a l g u n o e n c o n t r a s e i s de c a r á c t e r s o b e r b i o , r e c h a z a d l o s del s a c e r d o c i o con e n t e r a r e s o l u c i ó n . ¡ O h si esto se

Pío

X

123

sacerdobio repellatis. Quod u t i n a m p e r a c t u m s e m p e r fuisset ea qua opus erat vigilantia et constantia! Q u o d si a m o r a l i b u s causis a d eas q u a e a b i n t e l l e c t u sunt veniamus, p r i m a ac potissima occurret i g n o r a n t i a . — E n i m v e r o m o d e r n i s t a e , q u o t q u o t sunt, qui doctores in Ecclesiae esse ac videre volunt, m o d e r n a m philosophiam plenis bucéis extollentes aspernatique scholasticam, n o n aliter illam, eius fuco et fallaciis decepti, s u n t amplexi, q u a m quod a l t e r a m i g n o r a n t e s prorsus, omui a r g u m e n t o c a r u e r u n t ad n o t i o n u m confusionem t o l l e n d a m et ad s o p h i s m a t a refallenda. E x c o n n u b i o a u t e n fals a e p h i l o s o p h i a e c u m fide i l l o r u m s y s t e m a , t o t t a n t i s q u e e r r o ribus abundans, ortum habuit. Cui p r o p a g a n d o u t i n a m m i n u s studii et c u r a r u m impenderent! Sed eorum t a n t a est alacritas, adeo indefessus labor, ut p l a ñ e p i g e a t t a n t a s i n s u m i vires ad Ecclesiae perniciem, quae, si r e c t e a d h i b i t a e , s u m m o f o r e n t a d i u m e n f c o . — G e m i n a v e r o a d fallendos ánimos u t u n t u r arte; p r i m u m e n i m c o m p l a n a r e quae obstant nituntur, tum autem quae prosint studiosissime perquirunt atque impigre patientissimequo adhibent.—Tria sunt

t i c i e r a siempre con la vigilancia y la nester! Y si de las c a u s a s m o r a l e s

firmeza

que fuera

me-

v e n i m o s á las intelectuales, la todos cuantos son

p r i m e r a d e t o d a s es la i g n o r a n c i a . — P u e s sia, e n s a l z a n d o á c a m p a n a s t a ñ i d a s la

los m o d e r n i s t a s , q u e q u i e r e n s e r ó p a r e c e r d o c t o r e s e n l a I g l e filosofía m o d e r n a y desargup r e c i a n d o la escolástica, n o a b r a z a r o n aquélla e n g a ñ a d o s de su falso b r i l l o , sino p o r q u e i g n o r a n d o é s t a , les f a l t a r o n mentos p a r a desvanecer la confusión nace de u n a m e z c o l a n z a d e la falsa de las ideas y con la fe. propaganque rechazar

los sofismas. S u s i s t e m a , c o n t o d o s c u a n t o s e r r o r e s e n t r a ñ a , filosofía ¡Así d e s p l e g a r a n m e n o s celo y e n t u s i a s m o e n su

<ia! P e r o e s t a l s u r e s o l u c i ó n , t a n c o n s t a n t e s u t r a b a j o ,

^'•pena v e r d e r r o c h a d a s e n d a ñ o d e l a I g l e s i a e n e r g í a s t a n t a s , que, a p r o v e c h a d a s r e c t a m e n t e , serían poderoso a u x i l i o . — D o ble t á c t i c a e m p l e a n p a r a s e d u c i r á l a s a l m a s : a l l a n a n y r e m u e •^en p r i m e r o l o s o b s t ü , c u l o s q u e e n c u e n t r a n ; b u s c a n infatigables los m e d i o s c o n v e n i e n t e s . — T r e s después se solícitamente y ponen e n práctica con paciencia y actividad obstáculos Oponen e s p e c i a l m e n t e á sus i n t e n t o s : la filosofía escolástica,

124

EUCiCLICA

p o t i s s i m u m q u a e s u i s illi c o n a t i b u s a d v e r s a n s e n t i u n t : s c h o lastica philosophandi m e t h o d u s , P a t r u m auctoritas et t r a d i t i o , magisterium ecclesiasticum. Coutra haec acérrima illorum pug n a . Idcirco philosophiam ac theologiam scholasticam derid e n t p a s s i m a t q u e c o n t e m n u n t . S i v e id e x i g n o r a t i o n e f a c i a n t sive ex m e t u , sive p o t i u s ex u t r a q u e c a u s a , c e r t u m e s t s t u d i u m n o v a r u m r e r u m c u m odio s c h o l a s t i c a e m e t h o d i c o n i u n g i s e m per; n u l l u m q u e est indicium manifestius quod quis modernismi d o c t r i n i s fa v e r é i n c i p i a t , q u a m q u u m i n c i p i t s c h o l a s t i c a m h e r rero methodum. Meminerint modernistae ac modernistarum studiosi damnationem, qua Pius I X censuit reprobandam prop o s i t i o n e m q u a e d i c e r e t >: Methodus et principa, quibus antiqui doctores scholastici theologiam excoluerunt, temporum nostrorum necessitatibus scientiarumque progressui minime congruunt.—Traditionis v e r o vim e t n a t u r a m c a l l i d i s s i m e p e r v e r t e r e e l a b o r a n t , u t illius m o m e n t u m a c p o n d u s e l i d a n t . S t a bit tamen semper catholicis auctoritas Nicaenae Synodi I I , q u a e d a m n a v i t eos, qui audent secundum scelestos haereti-

la a u t o r i d a d d e los P a d r e s c o n la t r a d i c i ó n y el m a g i s t e r i o eclesiástico. C o n t r a esto c i e r r a n en l u c h a e n c a r n i z a d a . Y así r i d i c u l i z a n f r e c u e n t e m e n t e y m e n o s p r e c i a n la filosofía y l a t e o l o g í a e s c o l á s t i c a . O r a o b r e n así p o r i g n o r a n c i a , o r a p o r m i e d o , ó m á s b i e n p o r m i e d o y p o r i g n o r a n c i a , es lo c i e r t o q u e e l a f á n d e n o v e d a d e s v a s i e m p r e j u n t o c o n el o d i o a l m é todo escolástico; y no h a y señal m á s s e g u r a de que a l g u n o c o m i e n z a á f a v o r e c e r el m o d e r n i s m o q u e c u a n d o c o m i e n z a á a b o r r e c e r el m é t o d o e s c o l á s t i c o . R e c u e r d e n los m o d e r n i s t a s y los aficionados a l m o d e r n i s m o l a c o n d e n a c i ó n l a n z a d a p o r j P í o I X s o b r e a q u e l l a r e p r o b a n d a p r o p o s i c i ó n q u e decía ^: El\ método y los principios, con que los antiguos doctores escolásti- \ eos estudiaron teologia, no convienen con las necesidades de nuestros tiempos y el progreso de las ciencias.—Laboran sagazm e n t e p a r a p e r v e r t i r la f u e r z a y n a t u r a l e z a d e la t r a d i c i ó n , c o n á n i m o d e q u i t a r l e t o d a a u t o r i d a d . M a s p a r a los c a t ó l i c o s a h í e s t a r á s i e m p r e l a a u t o r i d a d del Concilio I I de N i c e a , cond e n a n d o á aquéllos que se atreven como malvados herejes á despreciar
1 Syll.,

las tradiciones

eclesiásticas

y á inventar

cualqui^'

p r o p . 13.

pfo X

125

eos ecclesiasticas traditiones spernere et novitatem quamlibet excogitare aut excogitare prave aut astute ad subvertendum quidquam ex legitimis traditionibus Ecclesiae catholicae. S t a b i t S y n o d i C o n s t a n t i n o p o l i t a n a e I V professio: Igitur regulas, quae sanctae catholicae et apostolicae Ecclesiae tam a sanctis famosissimis Apostolis, quam ab orthodoxorum universalihus necnon et localibus Conciliis vel etiam a quolibet deiloquo Patre ac magistro Ecclesiae traditae sunt, servare ac custodire profitenmr. U a d e E o m a n i Pontífices P i u s I V i t e m q u e liujus n o m i n i s I X i n professione fidei h a e c q u e q u e a d d i v o l u e r u n t : Apostólicas et ecclesiasticas traditiones, reliquasque eiusdem Ecclesiae observationes et constitutiones firmissime admitió et amplector.—Nec secus q u a m de T r a d i t i o n e , i u d i c a n t m o d e r n i s t a e de sanctissimis Ecclesiae P a t r i b u s . E o s t e m e r i t a t e s u m m a t r a d u c u n t v u l g o u t o m n i q u i d e m c u l t u d i g n i s s i m o s , a s t in r e critica e t h i s t ó r i c a I g n o r a n t i a e s u m m a e , q u a e , n i s i a b a e t a t e q u a v i x e r u n t , excus a t i o n e m n o n h a b e a t . — D e n i q u e i p s i u s ecclesiastici m a g i s t e r i i a u c t o r i t a t e m t o t o studio m i n u e r e a t q u e infirmare c o n a n t u r , t u m eius o r i g i n e m , n a t u r a m , i u r a s a c r i l e g o p e r v e r t e n d o , t u m

ra novedad ó discurrir depravada y astutamente para destruir algo de las legitimas tradiciones de la Iglesia católica E s t a r á s i e m p r e la p r o f e s i ó n del Concilio C o n s l a n t i n o p o l í t a n o I V : Nosotros, pues, profesamos observar y guardar las reglas que á la santa católica y apostólica Iglesia dieron, asi los santos celebérrimos Apóstoles, como los Concilios universales y también locales de los ortodoxos, ó bien cualquiera dellocuo Padre y Maestro de la Iglesia. D e d o n d e los R o m a n o s Pontífices P í o I V y a s i m i s m o el I X de este n o m b r e q u i s i e r o n a ñ a d i r t a m bién e n la profesión de fe lo s i g u i e n t e : Admito y abrazo firmi^imamente las apostólicas y eclesiásticas tradiciones y las demás observaciones y constituciones de la misma Iglesia.—Ni hablan los m o d e r n i s t a s de los S a n t í s i m o s P a d r e s de l a I g l e s i a mejor que de la T r a d i c i ó n . Con s u m a t e m e r i d a d los p r e s e n t a n á los ojos del v u l g o como d i g n í s i m o s de t o d a v e n e r a c i ó n , p e r o t a n I g n o r a n t e s e n a s u n t o s de c r í t i c a é h i s t o r i a , que no t e n d r í a n excusa sino por la e d a d e n que v i v i e r o n . - — I n t e n t a n , finalment e , con t o d o e m p e ñ o , m e n o s c a b a r y d e b i l i t a r la a u t o r i d a d del r a a g i s t e r i o eclesiástico, y a p e r v i r t i e n d o s a c r i l e g a m e n t e su o r i gen, su n a t u r a l e z a , sus d e r e c h o s , y a e s p a r c i e n d o d e s c a r a d a -

126

ENCÍCLICA

contra illam adversariorum calumnias libere ingeminando. V a l e n t enim de m o d e r n i s t a r u m g r e g e , quae m o e r o r e summo D e c e s s o r N o s t e r s c r i b e b a t : Ut mysticam Sponsam Cristi, qui lux vera est, in contemptum et invidiam vocarent tenebrarum filii consuevere in vulgus eam vecordi calumnia impeleré, et, conversa rerum nominumque ratione et vi, compellare ohscuritatis amicam, altricem ignorantiae, scientiarum lumini et progressui infensam ^ — Q u a e c u m s i n t i t a , V e n e r a b i l e s F r a t r e s , m i r u m n o n e s t , si c a t h o l i c o s h o m i n e s , q u i s t r e n u e p r o E c c l e sia d e c e r t a n t , s u m m a m a l e v o l e n t i a e t l i v o r e m o d e r n i s t a e i m p e t u n t . N u l l u m est i n i u r i a r u m g e n u s , q u o illos n o n l a c e r e n t : sed i g n o r a n t i a e p a s s i m p e r v i c a c i a e q u e a c c u s a n t . Q u o d si r e f e l l e n t i u m e r u d i t i o n e m e t v i m p e r t i m e s c a n t , efficaciam d e r o g a n t ooniurato silentio. Quae quidem agendi ratio cum catholicis eo p l u s h a b e t i n v i d i a e , q u o d , e o d e m t e m p e r e n u l l o q u e m o d o a d h i b i t o , p e r p e t u i s l a u d i b u s e v e h u n t q u o t q u o t c u m i p s i s consentiunt; horum libros nova undique spirantes grandi plausu e x c i p i u n t ac s u s p i c i u n t ; q u o q u i s a u d e n t i u s v e t e r a e v e r t i t , t r á -

m e n t e las calumias de los adversarios c o n t r a ella. P u e d e p r e d i c a r s e do la g r e y d e los m o d e r n i s t a s lo q u e a m a r g a m e n t e e s c r i b í a N u e s t r o A n t e c e s o r : Para presentar á los ojos del vulgo despreciable y odiosa la Esposa mistica de Cristo, que es luz\ verdadera, los hijos de las tinieblas acostumbraron á combatirla ] con grosera calumnia, y trastornando la razón y la fuerza de los hechos y las palabras, la llamaron amiga de la obscuridad, fomentadora de la ignorancia, enemiga de la luz y el progreso de las delicias ' Y s i e n d o esto así, n o es d e e x t r a ñ a r . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , quo los c a t ó l i c o s q u e defienden d e n o d a d a m e n t e la causa de la Iglesia sean blanco de las calumnias q u e c o n m a l e v o l e n c i a y odio i n s a c i a b l e s d i s p a r a n c o n t r a ellos los modernistas. N o h a y género de injurias que no les imputen; p e r o f r e c u e n t e m e n t e los a c u s a n d e i g n o r a n c i a y o b s t i n a c i ó n . Y c u a n d o la c i e n c i a y l a v i r t u d d e s u s a d v e r s a r i o s les a t e m o r i z a , d e r o g a n s u eficacia e n v o l v i é n d o l a e n l a c o n s p i r a c i ó n del s i l e n c i o . E s t a m a n e r a d e o b r a r c o n los católicos es t a n t o m á s odiosa, c u a n t o que al m i s m o t i e m p o y sin moderación a l g u n a c o l m a n d e e l o g i o s á c u a n t o s p i e n s a n c o m o ellos; a c o g e n con
1 M o t u pr. Ut mysticam, 14 M a r t i i 1891.

vio

X

127

d i t i o n e m et magisíterium ecclesiastícum r e s p u i t , eo s a p i e n t i o r e m p r a e d i c a n t ; d e n i q u e , quod q u i s q u e b o n u s h o r r e a t , si q u e m Ecclesia d a m n a t i o n e p e r c u l e r i t , h u n c , facto a g m i n e , n o n solum p a l a m et copiosissime l a u d a n t , sed u t v e r i t a t i s m a r t y r e m p e n e v e n e r a n t u r . — T o t o hoc, t u m l a u d a t i o n u m t u m i m p r o p e r i u m s t r e p i t u , percussao ac t u r b a t a e i u n i o r u m m e n t e s , h i n c n e i g n o r a n t e s a u d i a n t i n d e u t s a p i e n t e s v i d e a n t u r , c o g e n t e i n t u s curios i t a t e ac s u p e r b i a , d a n t victas s a e p e m a n u s ac m o d e r n i s m o se dedunt. Sed i a m ad artificia h a e c p e r t i n e n t , q u i b u s m o d e r n i s t a e m e r ces suas vendunfc. Quid e n i m n o n m o l i u n t u r u t asseclaruní n u m e r u m augeant? In sacris Seminariis, in Universitatibus s t u d i o r u m m a g i s t e r i a a u c u p a n t u r , q u a e sensim in p e s t i l e n t i a e c a t h e d r a s v e r t u n t . D o c t r i n a s s u a s , etsi forte i m p l i c i t e , in t e m plis ad c o n c i o n e m d i c e n t e s i n c u l c a n t ; a p e r t i u s in c o n g r e s s i b u s e n u n c i a n t ; in socialibus i n s t i t u t i s i n t r u d u n t atqne e x t o l l u n t . L i b r o s , e p h e m e r i d a s , c o m m e n t a r i a suo vel alieno n o m i n e e d u n t . Unus aliquando idemque scriptor multíplice nomine utitur, u t simulata auctorum multitudine incauti decipiantur. Brevi,

g r a n d e s a p l a u s o s sus libros llenos de n o v e d a d p o r t o d a s p a r tes; c u a n t o m á s a u d a z m e n t e c o m b a t e a l g u n o la a n t i g ü e d a d , y r e c h a z a la t r a d i c i ó n y el m a g i s t e r i o eclesiástico, t a n t o m á s sabio lo p r o c l a m a n ; finalmente, y esto r e p u g n a á t o d a conciencia s e n s a t a , si a l g u n o i n c u r r e en la c o n d e n a c i ó n d e la I g l e s i a , no sólo piíblica y e s t r u e n d o s a m e n t e lo a p l a u d e n , sino que lo v e n e r a n como m á r t i r d e la v e r d a d . — T u r b a d a s y a t u r d i d a s con todo ese e s t r é p i t o de aplausos ó i m p r o p e r i o s las i n t e l i g e n c i a s de los j ó v e n e s , p o r q u e n o les m o t e j e n de i g n o r a n t e s y ser t e nidos p o r sabios, i m p u l s a d o s de la c u r i o s i d a d y de la s o b e r b i a , niuchas veces se r i n d e n y se e n t r e g a n al m o d e r n i s m o . P e r o v e a m o s a h o r a las t r a z a s de q u e se v a l e n los m o d e r n i s tas p a r a v e n d e r su m e r c a n c í a . ¿Qué dejan p o r i n t e n t a r p a r a a u m e n t a r el n ú m e r o de sus a d e p t o s ? E n los S e m i n a r i o s y en las U n i v e r s i d a d e s p r o c u r a n o b t e n e r c á t e d r a s p a r a c o n v e r t i r l a s poco á poco en c á t e d r a s de p e s t i l e n c i a . I n c u l c a n sus d o c t r i n a s "heladamente c u a n d o p r e d i c a n en los t e m p l o s ; m á s f r a n c a m e n t e las e x p o n e n en los C o n g r e s o s ; en los i n s t i t u t o s sociales las ensalzan y p a n e g i r i z a n . U n a s veces con su n o m b r e y o t r a s c o n h o m b r e ajeno p u b l i c a n l i b r o s , r e v i s t a s y p e r i ó d i c o s . T a l v e z

128

EIÍCÍCUCA

a c t i o n e , v e r b i s , p r o e l o n i h i l n o n t e n t a n t , u t eos febri q u a d a m p h r e n e t i c o s d i c e r e s . — H a e c a u t e m o m n i a q u o fructu? l u v e n e s m a g n o n u m e r o deflemus, e g r e g i a e q u i d e m illos spei, q u i q u e Ecclesiae utilitatibus optimam navarent operam, á recto tram i t e deflexisse, P l u r i m u s e t i a m d o l e m u s , q u i q u a m v i s n o n oo p r o c e s s e r i n t , t a m e n , c o r r u p t o q u a s i a e r e h a u s t o , laxius a d m o d u m c o g i t a r e , e l o q u i , s c r i b e r e c o n s u e s c u n t q u a m catholicos d e c e t . S u n t h i de l a i c o r u m c o e t u , s u n t e t i a m de s a c e r d o t u m n u m e r o ; n e c , quod m i n u s fuisset e x p e c t a n d u m , in ipsis r e l i g i o s o r u m familiis d e s i d e r a n t u r . E e m b i b l i c a m ad m o d e r n i s t a r u m l e g e s t r a c t a n t . I n c o n s c r i b e n d i s h i s t o r i i s , specie a d s e r e n d a e v e r i t a t i s , q u i d q u i d E c c l e s i a e m a c u l a m v i d e t u r a s p e r g e r é , id, m a n i f e s t a q u a d a m v o l u p t a t e , i n lucem d i l i g e n t i s s i m e p o n u n t . S a c r a s p o p u l a r e s t r a d i t i o n e s , a p r i o r i s m o q u o d a m d u c t i , delero o m n i ope c o n a n t u r . S a c r a s R e l i q u i a s v e t u s t a t e c o m m e n d a t a s d e s p e c t u i h a b e n t . V a n o scilicet desiderio f e r u n t u r u t m u n d u s de ipsis l o q u a t u r ; quod f u t u r u m n o n a u t u m a n t si ea t a n t u m dicant, quae semper quaeve a b ómnibus sunt dicta. Interea

u n mismo escritor usa diversos n o m b r e s p a r a engañar incaut o s con la fingida m u c h e d u m b r e de a u t o r e s . E n s u m a , con la a c c i ó n , con la p a l a b r a , con la p l u m a , t o d o lo i n t e n t a n , n a d a p e r d o n a n , con t a l febril a r d o r que p a r e c e n f r e n é t i c o s . — ¿ C o n q u é éxito? Nos a p e n a ver cómo se a p a r t a n del c a m i n o r e c t o m u c h o s j ó v e n e s de h e r m o s a s e s p e r a n z a s , y q u e h u b i e r a n sido d e g r a n p r o v e c h o t r a b a j a n d o p o r la c a u s a d e la I g l e s i a . N o s a p e n a n n o m e n o s o t r o s m u c h o s q u e , si b i e n n o c a y e r o n , p e r o r e s p i r a n d o el aire c o r r o m p i d o de la p e s t e m o d e r n i s t a , p i e n s a n , h a b l a n y e s c r i b e n de m a n e r a m á s s u a v e y m á s l a x a m e n t e do lo q u e c o n v i e n e á u n c a t ó l i c o . Y d e éstos los h a y s e g l a r e s , y los h a y s a c e r d o t e s , y n o f a l t a n , lo que m e n o s podía e s p e r a r s e , e n las m i s m a s c o n g r e g a c i o n e s r e l i g i o s a s . T r a t a n los libros sag r a d o s s e g ú n las l e y e s d e los m o d e r n i s t a s . C u a n d o escriben h i s t o r i a , so color d e decir t o d a la v e r d a d , c u a n t o p a r e z c a m a n c h a r á la I g l e s i a , con c i e r t a m a n i f i e s t a c o m p l a c e u c i a , diligent í s i m a m e n t e lo d a n á l a l u z p ú b l i c a . G u i a d o s p o r c i e r t o a p r i o r i s m o , esfuérzanse e n b o r r a r á t o d o t r a n c e las p o p u l a r e s t r a d i c i o n e s p i a d o s a s . T i e n e n e n m e n o s p r e c i o las s a g r a d a s E e l i q u i a s v e n e r a n d a s de la a n t i g ü e d a d . L e s a n i m a el deseo v a n o d e que el m u n d o h a b l e de ellos, lo cual n o c r e e n c o n s e g u i r d i -

Pío X

129

s u a d e n t f o r t e sibi o b s e q u i u m se p r a e s t a r e D e o e t E c c l e s i a e : r e a p s e t a m e n offendunt g r a v i s s i m e , n o n suo t a n t u m ipsi o p e r e , q u a n t u m ex m e n t e q u a d u c u n t u r , et q u i a p e r u t i l e m o p e r a m modernistarum ausibus conferunt. H u i c t a n t o r u m e r r o r u m a g m i n i clam a p e r t e q u e i n v a d e n t i L e o X I I I decessor N o s t e r fel. r e c , p r a e s e r t i m i n r e b í b l i c a , o c c u r r e r e f o r t i t e r d i c t o a c t u q u e c o n a t u s est. Sed m o d e r n i s t a e , u t i a m v i d i m u s , n o n his facile t e r r e n t u r a r m i s : observanfciam d e m i s s i o n e m q u e a n i m i affectantes s u m m a m , v e r b a Pontificis M a x i m i in suas p a r t e s d e t o r s e r u n t , a c t u s i n alios quoslibet t r a n s t u l e r e . Sic m a l u m r o b u s t i u s in dies f a c t u m . Q u a m o b r e m , Venerabiles F r a t r e s , moras diutius non interponere decretum e s t , a t q u e efficaciora m o l i r i . — V o s t a m e n o r a m u s et o b s e c r a m u s , n e in r e t a m g r a v i v i g i l a n t i a m , d i l i g e n t i a m , f o r t i t u d i n e m v e s t r a m d o s i d e r a r i vel m í n i m u m p a t i a m i n i . Quod v e r o a v o b i s p e t i m u s et e x p e c t a m u s , i d i p s u m e t p e t i m u s a e q u e et e x p e c t a m u s , a ceteris a n i m a r u m p a s t o r i b u s , a b e d u c a t o r i b u s e t m a -

c i e n d o lo q u e t o d o s h a n dicho s i e m p r e . E n t r e t a n t o p i e n s a n s e r v i r á Dios y á la Iglesia; p e r o en r e a l i d a d les ofenden g r a n ­ d e m e n t e , n o t a n t o p o r lo q u e h a c e n , c u a n t o p o r la i n t e n c i ó n con q u e o b r a n y p o r el a u x i l i o eficaz q u e p r e s t a n á los esfuer­ zos de los m o d e r n i s t a s . A toda esta f a l a n g e de e r r o r e s , h i p ó c r i t a ó f r a n c a m e n t e inv a s o r a , d e t e r m i n ó s e á salir al e n c u e n t r o y d e r r o t a r l a con la p a l a b r a y la acción, p r i n c i p a l m e n t e e n m a t e r i a bíblica, N u e s ­ t r o A n t e c e s o r L e ó n X I I I , d e feliz m e m o r i a . P e r o , como h e m o s v i s t o , n o les a s u s t a n e s t a s a r m a s á los m o d e r n i s t a s , p u e s fin­ g i e n d o obediencia y h u m i l d a d s u m a , i n t e r p r e n t a n , t e r g i v e r ­ s á n d o l a s e n f a v o r d e su c a u s a , l a s p a l a b r a s del S u m o P o n t í ­ fice, y las acciones las a p l i c a n á c u a l e s q u i e r a o t r o s . A s í h a v e n i d o creciendo de día en dia t a n g r a v e m a l . P o r lo t a n t o . Venerables H e r m a n o s , hemos resuelto no demorar por más t i e m p o la p r u e b a d e r e m e d i o s m á s eficaces.—Os p e d i m o s , p u e s , y os s u p l i c a m o s , que en t a n g r a v e a s u n t o n a d a deje que desear, iii falte en lo m á s m í n i m o v u e s t r a v i g i l a n c i a , v u e s t r a d i l i g e n ­ cia, v u e s t r a f o r t a l e z a . Y lo q u e os p e d i m o s y de vosotros espe­ r a m o s , esto m i s m o p e d i m o s y e s p e r a m o s d e los demás p a s t o r e s de a l m a s , de los m a e s t r o s y p r e c e p t o r e s de la j u v e n t u d l e v í t i Afio V . — T O M O I V . 9

130

ENCÍCLICA

gistris sacrae iuventutis, imprimís a u t e m a summis religiosarum familiarum magistris. I . P r i m o i g i t u r ad s t u d i a quod a t t i n e t , v o l u m u s p r o b e q u e m a n d a m u s u t p h i l o s o p h i a scholastica s t u d i o r u m s a c r o r u m fund a m e n t u m p o n a t u r . — U t i q u e , si quid vel tum; nimia subtilitate vel denique est aetati quaesitum, si quid cum exploratis nostrae posterioris ad imitandum a doctoribus considérate doctrinis id nidio aevi scholastici» tradiminus pacto rei vel parum

cohaerens in animo

quoqno modo

non probabile;

proponiQuod

caput est, philosophiam scholasticam quum sequendam praescribimus, eam praecipue intelligimus, quae a sancto T h o m a A q u i n a t e est t r a d i t a ; de q u a q u i d q u i d a Decessore N o s t r o s a n c i t u m est, id o m n e v i g e r e v o l u m u s , e t q u a sit opus i n s t a u r a m u s et c o n f i r m a m u s , s t r i c t e q u e a b u n í v e r s i s s e r v a r i i u b e m u s . E p i s c o p o r u m e r i t , sicubi i n S e m i u a r i i s n e g l e c t a h a e c f u e r i n t , ea u t i n p o s t e r u m c u s t o d i a n t u r u r g e r e a t q u e e x i g e r e . E a d e m religiosorum Ordinum moderatoribus praecipimus. Magistros

c a , e s p e c i a l m e n t e de los S u p e r i o r e s g e n e r a l e s d e l a s O r d e n e s religiosas. I . P r i m e r a m e n t e , p o r lo q u e m i r a al e s t u d i o , q u e r e m o s y o r d e n a m o s q u e la filosofía escolástica sea el f u n d a m e n t o de los estudios s a g r a d o s . — S i n o l v i d a r q u e *•/ alguna cuestión fué
tratada mesura; exploradas por los maestros y consolidadas modo, escolásticos en edades con nimia posteriores, sutileza, con las ó algo proponer ó poca doctrinas improestopara si algo hay en ellos nienos compatible no es nuestra intención

bable de algún

que se imite en nuestra edad ^ P e r o es de g r a n i m p o r t a n c i a a d v e r t i r q u e c u a n d o m a n d a m o s que se siga la filosofía escolást i c a , n o s r e f e r i m o s p r i n c i p a l m e n t e á la q u e e n s e ñ a S a n t o T o m á s de A q u i n o ; de la cual todo lo q u e sancionó N u e s t r o A n t e cesor q u e r e m o s q u e en p l e n o v i g o r p e r m a n e z c a , y si fuere m e n e s t e r lo r e n o v a m o s y confirmamos, y m a n d a m o s q u e est r i c t a m e n t e lo o b s e r v e n t o d o s . Si se h u b i e r e d e s c u i d a d o el c u m p l i m i e n t o de esto e n a l g u n o s S e m i n a r i o s , d e b e r será de los Obispos u r g i r y e x i g i r q u e en lo sucesivo se c u m p l a . L o p r o pio m a n d a m o s á los m o d e r a d o r e s de las O r d e n e s r e l i g i o s a s . P e r o á los m a e s t r o s a m o n e s t a m o s que no olviden q u e d e j a r la

1

L e o X I I I , E n e . Acteriii

Palris.

Pío

X

181

a u t e m m o n e m u s u t r i t e hoc t e n e a n t . A q u i n a t e m deserere, p r a e s e r t i m in re m e t a p h y s i c a , n o n sine m a g n o d e t r i m e n t o esse. H o c i t a pósito philosophiae f u n d a m e n t o , theologicum aedificium e x t r u a t u r diligentissime.—Theologiae studium, Venera­ biles F r a t r e s , q u a n t a p o t e s t i s ope provehite, u t clerici e semi­ n a r i i s e g r e d i e n t e s p r a e c l a r a illius e x i s t i m a t i o n e m a g n o q u e amore i m b u a n t u r , illudque semper p r o deliciis h a b e a n t . N a m
in magna cupidae pem velut et multiplici obücitur, vindicare, disciplinarum latet copia quae menti ita effatum veritatis princiac sit, ceíeneminem sacram incumbere, Theologiam

sibi locum ancillarum

ut vetus sapientiam officium ^.—Addimus

ris scientiis

et artibus

ut ei inserviant

more famulentur

h e i c , eos e t i a m

Nobis laude dignos v i d er i , qui, incolumi r e v e r e n t i a e r g a T r a ­ ditionem et P a t r e s e t ecclesiasticum m a g i s t e r i u m , s a p i e n t i iudicio catholicisque usi normis (quod n o n aeque ómnibus acci­ dit) t h e o l o g i a m p o s i t i v a m , m u t u a t o a veri nominis h i s t o r i a lumine, c o i l u s t r a r e s t u d e a n t . Maior prefecto q u a m a n t e h a c

doctrina de S a n t o T o m á s , especialmente en m a t e r i a metafísi­ ca, no puede hacerse sin g r a n d e t r i m e n t o . E c h a d o el cimiente de la filosofía escolástica, c o n s t r u y a s e d i l i g e n t í s i m a m e n t e el edificio t e o l ó g i c o . — P r o m o v e d , V e n e r a ­ bles H e r m a n o s , el estudie de la Teología con c u a n t o celo p o ­ dáis p a r a q u e s a l g a n los clérigos de los S e m i n a r i o s con c l a r a estima y g r a n amor á ese estudio, de m a n e r a que siempre t e n ­
gan en ól sus delicias. Pues 'Ciencias oculta que se ofrece qne la Teología vulgar las demás en la vasta ávida y múltiple de verdad, variedad á nadie de se lugar, deber ^ á la mente entre

de tal modo y artes

reclama servirla

el primer como

9 «e fué sentencia '^e todas

los sabios

que es oficio y

ciencias

esclavas

•^nadamos aquí que Nos parecen dignos de elogio los q u e , d e Jando á salvo el r e s p e t o á la t r a d i c i ó n , á los P a d r e s y al ma­ gisterio eclesiástico, mesurados en sus juicios y guiándose n o ^ á s que por las n o r m a s católicas (lo q u e n o h a c e n todos), t r a ^^jau para i l u s t r a r la Teología positiva con luz t o m a d a d e la V e r d a d e r a h i s t o r i a . C i e r t a m e n t e debe a h o r a darse m á s e x t e n ­ sión q u e a n t e s á la Teología positiva; m a s esto h a de ser s i n
1 Leo X I I I , L i t t . a p . In magna, 10 D e o . 1889.

132

ENCÍCLICA

p o s i t i v a e t h e o l o g i a e r a t i o est h a b e n d a ; id t a m e m sic fiat, u t n i h i l scholastica d e t r i m e n t i c a p i a t , iique r e p r e h e n d a n t u r , u t ­ p o t e q u i m o d e r n i s t a r u m r e m g e r u n t , q u i c u m q u é p o s i t i v a m sio extollunt u t scholasticam theologiam despicere videantur. D e p r o f a n i s v e r o disciplinis satis sit r e v o c a r e q u a e D e c e s s o r
Noster sapientissime dixit
tione les, strenue sic xiosteri adlahoretis: et utiliter perpetua ingeniosa inventa

In rerum
quo in genere ausa, sicut

naturalium
nostrorum iure admirantur et laude

consideratemporum aequacelebrabunt.

commendatione

I d t a m e n n u l l o s a c r o r u m s t u d i o r u m d a m n o ; quod i d e m Deces­ sor N o s t e r g r a v i s s i m i s hisce v e r b i s p r o s e q u u t u s m o n u i t QuO'
rum causam rerum errorui^, sitam esse naturalium altioresque hominum et quod pravitate si quis intelliget, studia disciplinae indignum sententiarum diligentius quod vehementius investigaverit, hisce fervent, tanto in eo temporibus, ma­ enim levi' pristinae opiniopotissimum quanto fere terque dignitatis gis severiores nostris

defloruerint: quaedam est,

quaedam remisse

in oblivione tractantur, deleto,

conticescunt;

splendore et immanibus

m e n o s c a b o d e l a escolástica y r e p r o b a n d o á a q u e l l o s fautoro del m o d e r n i s m o q u e así e n s a l z a n la T e o l o g í a p o s i t i v a como si d e s p r e c i a r a n la escolástica. E n c u a n t o á las p r o f a n a s d i s c i p l i n a s , s e r á suficiente r e c o f d a r lo q u e dijo s a b i a m e n t e N u e s t r o A n t e c e s o r ^: Trabajad »«'
fatigablemente género tiempos, presentes, como asi en el estudio son, serán de las ciencias ingeniosos admirados naturales, y útiles de las de en el CMI nuestros de generaciones de estudios los inventos con razón, celebrados

con perpetua

alabanza

posteridad. M a s esto sin perjuicio a l g u n o de los estudios s a ' g r a d o s ; lo c u a l N u e s t r o m i s m o A n t e c e s o r a d v i e r t e c o n t i n ú a n ' do, por estas gravísimas palabras Si a l g u n o i n v e s t i g a r e diU' g e n t e m e n t e l a c a u s a d e estos e r r o r e s , v e r á cómo consiste p r i ^ ' c i p a l m e n t e e n q u e en n u e s t r o s t i e m p o s c u a n t o con m á s fervor se c u l t i v a n los e s t u d i o s de las ciencias n a t u r a l e s , t a n t o m á s v i ^ ' nen á m e n o s las m á s a l t a s y s e v e r a s d i s c i p l i n a s ; a l g u n a s par®' cen s u m i d a s e n el olvido de los h o m b r e s ; o t r a s son tratada^ superficial y l i g e r a m e n t e , y , lo q u e e s i n d i g n o , b o r r a d o e

1 A l l o c . 7 Marta 1890.
2 Loo. cit. _

PÍO X

133

num portentis inflciuntur. Ad hanc igitur legem naturalium disciplinarum studia in sacris seminariis temperari praecipimus. II. H i s ó m n i b u s p r a e c e p t i o n i b u s t u m N o s t r i s t u m D e c e s s o r i s N o s t r i oculos a d i i c i o p o r t e t , q u u m de S e m i n a r i o r u m v e l U n i v e r s i t a t u m c a t h o l i c a r u m m o d e r a t o r i b u s e t m a g i s t r i s eligendis agendum erit.—Quicumque modo quopiam modernismo i m b u t i f u e r i n t , ii, n u l l o h a b i t o r e i c u i n s v i s r e s p e c t u , t u m a r e g e n d i t u m a d o c e n d i m u ñ e r e a r c e a n t u r ; eo si i a m f u n g u n tur, removeantur: item qui modernismo clam aperteve favent, aut modernistas laudando eorumque culpam excusando, aut S c h o l a s t i c a m e t P a t r e s et M a g i s t e r i u m e c c l e s i a s t i c u m c a r p e n d o , a u t e c c l e s i a s t i c a e p o t e s t a t i , i n q u o c u m q u e e a d e m u m sit, obedientiam d e t r e c t a n d o : item qui in histórica r e , vel archeol o g i c a , vel b í b l i c a n o v a s t u d e n t : i t e m q u i s a c r a s n e g l i g u n t d i s ciplinas, aut profanas a n t e p o n e r e v i d o n t u r . — H o c in negotio, V e n e r a b i l e s F r a t r e s , p r a e s e r t i m in m a g i s t r o r u m d e l e c t u , n i , m i a n u n q u a m e r i t a n i m a d v e r s i o e t c o n s t a n t i a ; ad d o c t o r u m

e s p l e n d o r d e la p r i m i t i v a d i g n i d a d , p a r e c e n i n f i c c i o n a d a s de depravadas opiniones y errores monstruosos. II. T o d a s e s t a s p r e s c r i p c i o n e s , a s í las N u e s t r a s c o m o l a s d e N'uestro A n t e c e s o r , h a n de t e n e r s e e n c u e n t a s i e m p r e q u e se t r a t e d e e l e g i r m o d e r a d o r e s y m a e s t r o s on los S e m i n a r i o s ó e n las U n i v e r s i d a d e s c a t ó l i c a s . — L o s q u e d e a l g ú n m o d o e s t u v i e r e n i m b u i d o s e n el m o d e r n i s m o , é s t o s , s i n r e p a r o n i m i r a m i e n to a l g u n o , a l é j e n s e d e l c a r g o de r e g i r ó de e n s e ñ a r ; y si y a lo t u v i e r e n , s e a n d e s t i t u i d o s y s e p a r a d o s ; así t a m b i é n los q u e Oculta y manifiestamente favorezcan al m o d e r n i s m o , y a e l o g i a n d o á los m o d e r n i s t a s ó e x c u s a n d o s u c u l p a , y a d e s p r e ciando l a E s c o l á s t i c a y los P a d r e s y e l M a g i s t e r i o e c l e s i á s t i c o , ° r e c u s a n d o la o b e d i e n c i a á la p o t e s t a d e c l e s i á s t i c a , c u a l q u i e r a l u e f u e r e l a p e r s o n a q u e la e j e r z a ; a s i m i s m o l o s q u e d i s c u r r e n ^ovedades ó las siguen en cuestiones históricas, arqueológicas ^ b í b l i c a s , y s e m e j a n t e m e n t e los q u e d e s d e ñ a n las s a g r a d a s ^ e n c í a s ó p a r e c e n a n t e p o n e r las p r o f a n a s . — E n este a s u n t o , Venerables H e r m a n o s , e s p e c i a l m e n t e e n la e l e c c i ó n de p r o f e s o res, n u n c a s e r á e x c e s i v o t o d o e l celo y c o n s t a n c i a q u e se p o n p u e s á i m a g e n d e los m a e s t r o s son g e n e r a l m e n t e los discí-

134

ENCÍCLICA

e n i m e x e m p l u m p l e r u m q u e c o m p o n u n t u r d i s c i p u l i . Q u a r e , officii c o n s c i e n t i a f r e t i , p r u d e n t e r h a c i n r e a t f o r t i t e r a g i t ó t e . P a r i v i g i l a n t i a et s e v e r i t a t e ii s u n t c o g n o s c e n d i ac d e l i g e n di, q u i s a c r i s i n i t i a r i p o s t u l e n t . P r o c u l , p r o c u l esto a s a c r o ordine n o v i t a t u m a m o r : superbos et contumaces ánimos odit D e u s ! — T h e o l o g i a e ac I n r i s c a n o n i c i l a u r e a n u l l u s i n p o s t e r u m donetur, qui statum curriculum in scholastica philosophia ant e a n o n e l a b o r a v e r i t . Q u o d si d o n e t u r , i n a n i t e r d o n a t u s e s t o . — Quae de celebrandis Universitatitus Sacrum Consilium Episc o p o r u m e t R e l i g i o s o r u m n e g o t i i s p r a e p o s i t u m clericis I t a l i a e t u m saecularibus t u m regularibus praecepit anno MDCCCXCVI; ea ad nationes omnes p o s t h a c p e r t i n e r e d e c e r n i m u s . — C l e r i c i et sacerdotes qui catholicae cuipiam Universitati vel I n s t i t u t o item catholico n o m e n dederint, disciplinas, de quibus magister i a i n h i s f u e r i n t , i n c i v i l i U n i v e r s i t a t e n e e d i s c a n t . S i c u b i id p e r m i s s u m , i n p o s t e r u m u t n e fiat e d i c i m u s . — E p i s c o p i , q u i h u i u s m o d i U n i v e r s i t a t i b u s vel I n s t i t u t i s m o d e r a n d i s p r a e s u n t , c u r e n t d i l i g e n t i s s i m e u t q u a e h a c t e n u s i m p e r a v i m u s , ea c o n stanter serventur. p u l o s . P o r lo c u a l , e s t i m u l a d o s p o r l a c o n c i e n c i a d e t a n e s t r e cho deber, obrad en esto con prudencia y fortaleza. j C o n n o m e n o s c u i d a d o y s e v e r i d a d d e b e n e x a m i n a r s e y eleg i r s e los q u e a s p i r e n al s a c e r d o c i o . L e j o s , lejos del c l e r o el a m o r de las n o v e d a d e s ; D i o s n o q u i e r e e s p í r i t u s s o b e r b i o s y c o n t u m a c e s . — N o se c o n c e d a n e n lo sucesivo g r a d o s a c a d é m i cos d e T e o l o g í a y D e r e c h o c a n ó n i c o á q u i e n a n t e s n o h u b i e r e p r o b a d o el c u r s o e s t a b l e c i d o d e filosofía e s c o l á s t i c a . Y si se c o n c e d i e r e s i n este r e q u i s i t o , sea t e n i d o p o r n u l o . — L o p r e c e p t u a d o e n el a ñ o 189G p o r la S a g r a d a C o n g r e g a c i ó n de O b i s p o s y R e g u l a r e s a c e r c a de las U n i v e r s i d a d e s á los c l é r i g o s d e I t a lia, seculares y r e g u l a r e s , determinamos extenderlo á todas las naciones.—Los clérigos y sacerdotes inscritos en u n a Universidad católica ó I n s t i t u t o t a m b i é n católico, n o estudien en la U n i v e r s i d a d civil la disciplina de que en aquéllos hubiese c á t e d r a s . S i a l g u n a v e z se c o n c e d i ó p e r m i s o p a r a e s t o , o r d e n a m o s q u e en a d e l a n t e n o se c o n c e d a . — L o s Obispos q u e p r e s i d e n los Consejos d i r e c t i v o s e n e s t a s U n i v e r s i d a d e s ó I n s t i t u t o s c a t ó l i c o s , c u i d a r á n d e q u e so o b s e r v e n c o n s t a n t e m e n t e Nuestras órdenes.

Pío X

135

I I I . E p i s c o p o r u m p a r i t e r officium est m o d e r n i s t a r u m scripta q u a e v e m o d e r n i s m u m olent p r o v e h u n t q u e , si in lucem e d i t a n e l e g a n t u r c a y e r e , si n o n d u m e d i t a p r o h i b e r e n e e d a n t u r . — í t e m libri omnes, ephemerides, commentaria quaevis huius g e n e r i s n e v é a d o l e s c e n t i b u s in S e m i n a r i i s n a v e a u d i t o r i b u s in Universatibus p e r m i t t a n t u r : non enim minus haec nocitura, q u a m q u a e c o n t r a m o r e s c o n s c r i p t a ; i m m o e t i a m m a g i s , quod c h r i s t i a n a e v i t a e , i n i t i a v i t i a n t . — Nec secus i u d i c a n d u m d e quorumdam catholicorum scriptionibus, hominum ceteroqui n o n m a l a e m e n t i s , sed qui t h e o l o g i c a e disciplinae e x p e r t e s a c r e c e n t i o r i p h i l o s o p h i a i m b u t i , h a n c c u m fide c o m p o n e r e n i t u n t u r et ad fidei, u t i n q u i u n t , u t i l i t a t e s t r a n s f e r r e . K a e , q u i a nullo m e t u v e r s a n t u r ob a u c t o r u m n o m e n b o n a m q u e e x i s t i m a t i o n e m , p l u s p e r i c u l i a f f e r u n t u t s e n s i m ad m o d e r n i s m u m quis vergat. G e n e r a t i m vero, V e n e r a b i l e s F r a t r e s , u t in r e t a m g r a v i p r a e c i p i a m u s , q u i c u m q u e in v e s t r a u n i u s c u i u s q u e dioecesi p r o s t a u t l i b r i ad l e g e n d u m p e r n i c i o s i , ii u t e x u l e n t f o r t i t e r , c o n t e n d i t e , solemni e t i a m i n t e r d i c t i o n e usi. E t s i e n i m A p o s t o I I I . D e b e r es t a m b i é n de los Obispos p r o c u r a r que no se lean, si e s t á n y a p u b l i c a d o s , y si no lo e s t á n , p r o h i b i r que se p u b l i q u e n escritos de m o d e r n i s t a s que h u e l a n ó c o n t e n g a n m o d e r n i s m o . — A s i m i s m o l o s libros, las r e v i s t a s , los p e r i ó d i c o s d e este g é n e r o n o se p e r m i t i r á n á los s e m i n a r i s t a s n i á los o y e n t e s de las U n i v e r s i d a d e s ; el d a ñ o q u e p r o d u j e r a n no s e r í a m e n o r que el de las l e c t u r a s i n m o r a l e s , y a ú n m a y o r s e r í a , p o r que v i c i a n la r a í z de la v i d a c r i s t i a n a . — N i se h a de j u z g a r de o t r o m o d o de los escritos de ciertos católicos, h o m b r e s , p o r o t r a p a r t e , de n o m a l a i n t e n c i ó n , sino q u e a y u n o s de ciencia teológica é i m b u i d o s en la m o d e r n a filosofía, se e m p e ñ a n e n a r m o n i z a r l a con la fe p a r a r e p o r t a r l e á la fe, como ellos dicen, las ventajas de a q u e l l a filosofía. E s t o s escritos se leen sin t e ^ o r p o r el n o m b r e y b u e n a f a m a de sus a u t o r e s , y son m u y á p r o p ó s i t o p a r a h a c e r c a e r i n s e n s i b l e m e n t e en el m o d e r n i s m o . P r e c e p t u a n d o en g e n e r a l , V e n e r a b l e s H e r m a n o s , sobre t a n g r a v e m a t e r i a , d e s t e r r a d r e s u e l t a m e n t e , a u n u s a n d o de solemnes c o n d e n a c i o n e s , c u a n t o s l i b r o s d e p e r n i c i o s a l e c t u r a oirculen en v u e s t r a s diócesis. — A u n q u e e s t a Sede A p o s t ó l i c a lo h a g a t o d o p o r q u i t a r de en medio tales e s c r i t o s , su n ú m e r o ,

136

ENCÍCLICA

lica S e d e s a d h u i u s m o d i s c r i p t a e m e d i o t o l l e n d a o m n e m o p e ­ r a m impendat; adeo t a m e n iam n u m e r o c r e y e r e , u t vix n o t a n dis ó m n i b u s p a r e s s i n t v i r e s . E x q u o fit, u t ser'ior q u a n d o q u e paretur medicina, quum per longiores moras malum invaluit. Volumus igitur u t sacrorum Antistites, omni metu abiecto, prudentia carnis deposita, malorum clamoribus posthabitis, s u a v i t e r q u i d e m sed c o n s t a n t e r s u a s q u i s q u e p a r t e s s u s c i p i a n t ; m e m o r e s q u a e L e o X I I I i n C o n s t i t u t i o n e a p o s t ó l i c a Offlciorum p r a e s c r i b e b a t : Ordinarii, etiam tamquam Delegati Sedis Apo­ stolicae, libros aliaque scripta noxia in sua dioecesi edita vel diffusa proscribere et e manibus fidelium. auferre studeant. Ius q u i d e m h i s v e r b i s t r i b u i t u r sed e t i a m officium m a n d a t u r . N e c q u i s p i a m h o c m u n u s officii i m p l e v i s s e a u t u m e t , si u n u m a l t e r u m v e l i b r u m a d N o s d e t u l e r i t , d u m alii b e n e m u l t i d i v i d í p a s ­ s i m a c p e r v u l g a r i s i n u n t u r . — N i h i l a u t e m vos t e n e a t , V e n e r a ­ biles F r a t r e s , q u o d f o r t e l i b r i a l i c u i u s a u c t o r ea sit a l i b i f a c ú l ­ t a t e d o n a t u s , q u a m v u l g o Imprimatur appellant: tum quia s i m u l a t a esse p o s s i t , t u m q u i a v e l n e g l i g e n t i u s d a t a vel b e n i g n i t a t e n i m i a n i m i a v e fiducia d e a u c t o r e c o n c e p t a , q u o d p o s t r e -

sin e m b a r g o , ha crecido t a n t o , que faltan fuerzas p a r a conde­ narlos todos. A s í a c o n t e c e q u e m i e n t r a s se p r e p a r a l a m e d i c i n a , c u n d e y a r r a i g a el m a l , l l e g a n d o a q u é l l a t a l v e z d e m a s i a d o t a r d e . Q u e ­ r e m o s , p u e s , q u e los O b i s p o s , d e s e c h a d o t o d o t e m o r , d e p u e s t a la p r u d e n c i a d e l a c a r n e , d e s p r e c i a n d o el c l a m o r e o de los m a l ­ v a d o s , s u a v e m e n t e , sí, p e r o c o n c o n s t a n c i a , c u m p l a c a d a u n o su p a r t e c o r r e s p o n d i e n t e e n e s t a o b r a , r e c o r d a n d o lo q u e p r e s ­ c r i b í a L e ó n X I I I e n la C o n s t i t u c i ó n a p o s t ó l i c a Offlciorum: Procuren los ordinarios, aun como delegados de la Sede Apos­ tólica, prohibir los libros ú otros escritos nocivos publicados en sus diócesis ó en ellas difundidos, y arrancarlos de las manos de los fieles. E n e s t a s p a l a b r a s se c o n c e d e u n d e r e c h o , p e r o t a m b i é n se i m p o n e u n d e b e r . N i c r e a n a d i e c u m p l i d o e s t e d e b e r c o n sólo m a n d a r á N o s a l g u n o q u e o t r o l i b r o , m i e n t r a s se d e ­ jan correr y divulgarse otros muchos. Ni reparéis, Venerables H e r m a n o s , e n q u e a c a s o el a u t o r d e a l g ú n l i b r o h u b i e s e o b t e ­ n i d o e n o t r a p a r t e el Imprimatur; y a p o r q u e p u d i e r a s e r fin­ g i d o , y a p o r q u e p u d o c o n c e d e r s e con l i g e r e z a , con d e m a s i a d a b e n i g n i d a d y c o n e x c e s i v a confianza e n el a u t o r , e x t r e m o e s t o

Pío

X

137

m u m in R e l i g i o s o r u m forte o r d i n i b u s alionando e v e n i t . A c c e dit q u o d , sicut n o n i d e m ó m n i b u s c o n v e n i t cibus, i t a l i b r i q u i a l t e r o i n loco s i n t a d i a p h o r i , n o c e n t e s i n a l t e r o ob r e r u m c o m p l e x u s esse q u e u n t . Si i g i t u r E p i s c o p u s , a u d i t a p r u d e n t u m s e n t e n t i a , h o r u m e t i a m l i b r o r u m a l i q u e m i n s u a dioecesi n o t a n d u m c e n s u e r i t , p o t e s t a t e m u l t r o facimus immo e t officium m a n d a m u s . R e s u t i q u e d e c e n t e r fiat, p r o h i b i t i o n e m , si sufficiat, ad c l e r u m u n u m c o e r c e n d o : i n t e g r o t a m e n b i b l i o p o l a r u m c a t h o l i c o r u m officio l i b r o s a b E p i s c o p o n o t a t o s m i n i m e v e n a les h a b e n d i . — E t q u o n i a m de h i s s e r m o i n c i d i t , v i g i l e n t E p i s copi n e , lucri c u p i d i t a t e , m a l a m l i b r a r i i m e r c e n t u r m e r c e m : certe in aliquorum indicibus modernistarum libri abunde neo p a r v a c u m laude p r o p o n u n t u r . H o s , si o b e d i e n t i a m d e t r e c t e n t , E p i s c o p i , raonitione p r a e m i s s a , b i b l i o p o l a r u m c a t h o l i c o r u m t i t u l o p r i v a r e n e d u b i t e n t ; i t e m p o t i o r e q u e i u r e si episcopales a u d i a n t : q u i v e r o pontificio t i t u l o o r n a n t u r , eos ad S e d e m A p o s t o l i c a m d e f e r a n t . — U n i v e r s i s d e m u m in m e m o r i a m r e v o c a m u s , q u a e m e m o r a t a apostólica C o n s t i t u t i o Officiorum hab e t , a r t i c u l o x x v i : Omnes, qui facultatem apostolicam consecuti

que t a l vez a c o n t e c e e n l a s O r d e n e s r e l i g i o s a s . A ñ á d a s e q u e así como n o á t o d o s c o n v i e n e l a m i s m a comida, así los l i b r o s que e n u n l u g a r son i n d i f e r e n t e s , p u e d e n ser nocivos e n o t r o l u g a r p o r r a z ó n d e las c i r c u n s t a n c i a s . S i , pvies, el Obispo, oído el p a r e c e r de los p r u d e n t e s , j u z g a d e b e r c o n d e n a r e n s u diócesis a l g u n o de estos l i b r o s , f a c u l t a d a m p l i a le c o n c e d e m o s p a r a ello, y a u n m á s , es d e b e r q u e le i m p o n e m o s . C i e r t a m e n t e d e b e e n t o d o esto g u a r d a r s e la m e s u r a c o n v e n i e n t e , r e s t r i n g i e n d o la p r o h i b i c i ó n á sólo el clero, si esto b a s t a s e ; p e r o entonces s e r á d e b e r de los l i b r e r o s católicos n o v e n d e r los l i b r o s condenados p o r el O b i s p o . — Y p o r q u e h a c e al caso, p r o c u r e n los Obispos q u e los l i b r e r o s n o v e n d a n m e r c a n c í a s m a l s a n a s p o r afán d e lucro; p u e s , e f e c t i v a m e n t e , e n c a t á l o g o s de a l g u n o s de estos l i b r e r o s se a n u n c i a n f r e c u e n t e m e n t e con n o p o c o a p l a u s o libros de a u t o r e s m o d e r n i s t a s . Y si se n e g a r a n á l a obediencia, n o vacilen los Obispos e n q u i t a r l e s el t í t u l o d e libreros católicos; lo m i s m o , y con m á s r a z ó n , si se l l a m a n episcopales; p e r o si se t i t u l a n pontificios, d e n u n c í e n s e á l a S e d e A p o s t ó l i c a . — A t o d o s , e n fin, r e c o r d a m o s lo que la c i t a d a Constitución a p o s t ó l i c a Officiorum dice e n su a r t í c u l o X X V I :

138

ENCÍCLICA

sunt rum fuerit natos.

legendi

et retinendi libros quoslibet nisi legendi eis

libros aut

prohibitos, epliemerides libros

neqtieunt ab indulto

ideo

legere locofacta dam-

et retiñere

Ordinariis ewpressa

proscriptos, potestas

in apostólico

ac retinendi

a quibuscumque

I V . N e c t a m e n p r a v o r u m l i b r o r u m s a t i s est l e c t i o n e m i m pediré ac venditionem; editionem etiam prohiberi oportet. Ideo edendi facultatem Episcopi severitate summa impertiant. Q u o n i a m v e r o m a g n o n u m e r o e a s u n t ex C o n s t i t u t i o n e Offlciorum, quae Ordinarii permissionem ut edantur postulent, n e c ipse p e r se E p i s c o p u s p r a e c o g n o s c e r e u n i v e r s a p o t e s t ; i n q u i b u s d a m dioecesibus ad cognitionem faciendam censores ex officio sufficienti n u m e r o d e s t i n a n t u r . H u i u s m o d i c e n s o r u m i n s t i t u t u m l a u d a m u s q u a m m á x i m e ; i l l u d q u e u t ad o m n e s d i o e c e s e s propagefcur n o n h o r t a m u r m o d o sed o m n i n o p r a e scribimus. I n universis igitur curiis episcopalibus censores ex officio a d s i n t , q u i e d e n d a c o g n o s c a n t : h i a u t e m e g e m i n o c l e r o eligantur, aetate, eruditione, prudentia commendati, quique in doctrinis probandis improbandisque medio tutoque itinere

T o d o s los q u e h a y a n o b t e n i d o f a c u l t a d a p o s t ó l i c a d e l e e r y t e n e r libros prohibidos, no p o d r á n leer y tener cualesquiera l i b r o s ó p e r i ó d i c o s p r o h i b i d o s p o r los O r d i n a r i o s l o c a l e s , si n o c o n s t a s e e x p r e s a e n el i n d u l t o a p o s t ó l i c o la f a c u l t a d d e l e e r y t e n e r libros condenados por cualquiera autoridad competente. I V . Ni basta, sin e m b a r g o , impedir la lectura y v e n t a de l i b r o s m a l o s ; h a y q u e p r o h i b i r t a m b i é n su p u b l i c a c i ó n . P o r e s t o n o c o n c e d a n los Obispos p e r m i s o p a r a i m p r i m i r , sino c o n l a m a y o r s e v e r i d a d . — Y p o r q u e son m u c h a s l a s o b r a s q u e s e g ú n l a C o n s t i t u c i ó n Offlciorum h a n menester la autorización del O r d i n a r i o p a r a s a l i r á l u z , n o p u d i e n d o el m i s m o O b i s p o p r e j u z g a r l a s t o d a s p o r sí p r o p i o , en a l g u n a s diócesis d e d í c a n s e á e s t a t a r e a c e n s o r e s d e oficio e n n ú m e r o suficiente. A p l a u d i m o s e s t a i n s t i t u c i ó n d e c e n s o r e s ; y n o y a e x h o r t a m o s , sino m a n d a m o s q u e e n t o d a s las diócesis se e s t a b l e z c a . H a y a , p u e s , e n t o d a s las c u r i a s e p i s c o p a l e s c e n s o r e s de oficio q u e de a n t e m a n o c o n o z c a n los e s c r i t o s d e s t i n a d o s á la p u b l i c a c i ó n ; e l í j a n s e t a l e s c e n s o r e s de e n t r a m b o s c l e r o s , y s e a n h o m b r e s r e c o m e n d a b l e s p o r s u e d a d , s a b e r y p r u d e n c i a , q u e a c i e r t e n á s e g u i r el m e d i o y c a m i n o s e g u r o e n la a p r o b a c i ó n y r e p r o b a c i ó n d e l a s d o c t r i -

Pío

X

139

e a n t . A d illos s c r i p t o r u m c o g n i t i o d e f e r a t u r , q u a e ex a r t i c u l i s XLi et XLii m e m o r a t a e C o n s t i t u t i o n i s v e n i a u t e d a n t u r i n d i g e n t . C e n s o r s e n t e n t i a m scripto d a b i t . E a si f a v e r i t , E p i s c o p u s p o t e s t a t e m e d e n d i facit p e r v e r b u m Itnprimatur, cui t a m e n p r a e p o n e t u r f o r m u l a Nihil obstat, a d s c r i p t o censoris n o m i n e . — I n C u r i a r o m a n a , n o n secus ac in ceteris ó m n i b u s , censores ex officio i n s t i t u a n t u r . E o s , a u d i t o p r i u s C a r d i n a l i i n U r b e Pontificis V i c a r i o , t u m v e r o a n n u e n t e ac p r o b a n t e ipso Pontifica M á x i m o M a g i s t a r s a c r i P a l a t i i apostolici d e s i g n a b i t . H u i u s e r i t ad s c r i p t a s i n g u l a c o g n o s c e n d a c e n s o r e m d e s t i n a r e . E d i t i o n i s f a c u l t a s a b eodem M a g i s t r o d a b i t u r nec n o u a C a r dinali V i c a r i o Pontificis vel A n t i s t i t e eius vicos g e r e n t e , p r a e missa a c e n s o r e , p r o u t s u p r a d i x i m u s , a p p r o b a t i o n i s f o r m u l a , a d i e c t o q u e ipsius censoris n o m i n e . — E x t r a o r d i n a r i i s t a n t u m in adiunctis ac per quam raro, prudenti Episcopi arbitrio, censoris mentio intermitti poterit.—Auctoribus censoris nomen patebit n u n q u a m , antequam hic faventem sententiam e d i d e r i t ; n e q u i d m o l e s t i a e censori e x h i b e a t u r vel d u m s c r i p t a cognoscit, vel si e d i t i o n e m n o n p r o b a r i t . — Censores e r e l i g i o -

n a s . — S e r á de su i n c u m b e n c i a conocer aquellos escritos q u e , s e g ú n los a r t í c u l o s X L I y X L I I d e l a C o n s t i t u c i ó n c i t a d a , n e c e s i t e n p e r m i s o p a r a p u b l i c a r s e . E l censor d a r á su juicio p o r e s c r i t o . Si fuese f a v o r a b l e , el Obispo c o n c e d e r á l i c e n c i a p a r a la p u b l i c a c i ó n p o r la p a l a b r a Imprimatur, anteponiendo la f ó r m u l a Nihil obstat y el n o m b r e del c e n s o r . — E n la C u r i a r o m a n a , como e n t o d a s las d e m á s , se e s t a b l e c e r á n censores d e oficio. D e s i g n a r á estos censores, c o n s u l t a n d o al C a r d e n a l Vicario y con la a n u e n c i a y a p r o b a c i ó n del S u m o Pontífice, el M a e s t r o del s a c r o P a l a c i o A p o s t ó l i c o , á c u y o c a r g o q u e d a s e ñ a l a r p a r a c a d a escrito el censor q u e h a de e x a m i n a r l o . L a f a c u l t a d de i m p r i m i r la d a r á el m i s m o M a e s t r o , d e a c u e r d o con el C a r d e n a l Vicario ó el Obispo q u e h a g a sus veces, a n t e p o n i e n d o , como y a h e m o s d i c h o , la f ó r m u l a de la a p r o b a c i ó n y a ñ a d i e n d o el n o m b r e del c e n s o r . — S ó l o en c i r c u n s t a n c i a s ext r a o r d i n a r i a s y m u y r a r a vez, al juicio p r u d e n t e del O b i s p o , p o d r á o m i t i r s e la m e n c i ó n del c e n s o r . — N u n c a se d a r á á c o n o cer á los a u t o r e s el n o m b r e del c e n s o r a n t e s de que éste e m i t a juicio f a v o r a b l e , p a r a q u e n o sea m o l e s t a d o m i e n t r a s e x a m i n a los escritos, ó si no los a p r o b a s e . — N o se e l e g i r á n censores d e

140

ENCÍCLICA

s e r u m familiis n u n q u a m e l i g a n t u r , n i s i p r i u s m e d e r a t o r i s p r o v i n c i a e vel, si d e U r b e a g a t u r , m e d e r a t o r i s g e n e r a l i s s e c r e t o s e n t e n t i a a u d i a t u r : is a u t e m d e e l i g e n d i m e r i b u s , s c i e n t i a e t d o c t r i n a e i n t e g r i t a t e p r o officii c o n s c i e n t i a t e s t a b i t u r . — B e l i g i o s o r u m m o d e r a t e r e s de g r a v i s s i m e officio m o n e m u s n u m ­ q u a m s i n e n d i a l i q u i d a suis s u b d i t i s , t y p i s edi, n i s i p r i u s ipso­ r u m et Ordinarii facultas i n t e r c e s s e r i t . — P o s t r e m u m edicimus et declaramus, censeris titulum, que quis o r n a t u r , nihil valere p r o r s u s n e c u n q u a m posse a f f e r r i a d p r i v a t a s e i u s d e m o p i n i o ­ nes firmandas. His universo dictis, n o m i n a t i m servari diligentius praecipim u s , q u a e a r t i c u l o X L I I C e n s t i t u t i o n i s Officiortim i n h a e c v e r b a e d i c u n t u r : Viri e clero seculari prohibentur quominus, absque praevia Ordinariorum venia, diaria vel folia periódica moderanda suscipiant. Q u a si q u i venia p e r n i c i o s e u t a n t u r , eá, m o n i t i p r i m u m , p r i v e n t u r . — A d s a c e r d o t e s q u o d a t t i n e t , q u i correspondentium v e l collaboratorum nomine vulgo veniunt, quo­ n i a m f r e q u e n t i u s e v e n i t eos i n e p h e m e r i d i b u s vel c o m m e n t a riis scripta edere modernismi labe infecta; v i d e a n t Episcopi

las Ordenes religiosas sin oir antes s e c r e t a m e n t e al Superior p r o v i n c i a l , ó, si se t r a t a d e R o m a , a l S u p e r i o r g e n e r a l ; é s t e d e b e r á , e n c o n c i e n c i a , a t e s t i g u a r a c e r c a d e las c o s t u m b r e s , c i e n c i a é i n t e g r i d a d d e d o c t r i n a del e l e g i d o . A l e s s u p e r i o r e s d e r e l i g i o s o s a d v e r t i m o s el g r a v í s i m o d e b e r d e n o p e r m i t i r n u n c a que sus subditos m a n d e n algo á la i m p r e n t a sin p r e v i a a u t o r i z a c i ó n de ellos y del O r d i n a r i o . — P o r ú l t i m o , a f i r m a m o s y d e c l a r a m o s q u e el t í t u l o d e c e n s o r c e n q u e a l g u n o se h a l l a r e i n v e s t i d o , n a d a le v a l e a b s o l u t a m e n t e , n i p u e d e n u n c a s e r v i r s e d e él e n f a v o r d e sus o p i n i o n e s p a r t i c u l a r e s . D i c h o esto e n g e n e r a l , m a n d a m o s nominatim q u e se o b s e r v e c o n m á s d i l i g e n c i a lo q u e eu el a r t í c u l o X L I I de la C o n s t i t u c i ó n Offlciorum se o r d e n a p o r e s t a s p a l a b r a s : Queda prohibido á los sacerdotes del clero secular dirigir diarios ó periódicos sin pre­ vio permiso del Ordinario. Y si d e e s t e p e r m i s o a b u s a r a n a l g u ­ n o s , p r e v i a a d m o n i c i ó n , s e r á n p r i v a d o s de é l . — P o r le q u e t o c a á los s a c e r d o t e s v u l g a r m e n t e l l a m a d o s corresponsales ó colabo­ radores, c o m e f r e c u e n t e m e n t e p u b l i c a n e n r e v i s t a s y p e r i ó d i c o s e s c r i t o s i n f i c c i o n a d o s d e m o d e r n i s m o , v e a n l e s O b i s p o s si e n a l g o f a l t a n ; y si f a l t a r e n , a m o n é s t e n l e s y p r o h í b a n l e s e s c r i b i r .

Pío

X

141

n e quid h i peccent^ si p e c c a r i n t m o n e a n t a t q u e a s c r i b e n d o prohibeant. Idipsum religiosorum moderatores ut praestent g r a v i s s i m e a d m o n e m u s ; q u i si n e g l i g e n t i u s a g a n t , O r d i n a r i i a u c t o r i t a t e Pontificis M a x i m i p r o v i d e a n t . — E p h e m e r i d e s et c o m m e n t a r i a , q u a e a catholicis s c r i b u n t u r , q u o a d fieri possit, censorem d e s i g n a t u m h a b e a n t . H u i u s officium e r i t folia s i n g u l a vel libellos, p o s t q u a m s i n t e d i t a , o p p o r t u n e p e r l e g e r e ; si quid d i c t u m p e r i c u l o s e fuerit, id q u a m p r i m u m c o r r i g e n d u m i n i u n g a t . E a d e m p o r r o E p i s c o p i s facultas esto, etsi censor forte faverit. V . C o n g r e s s u s p u b l i c o s q u e coetus i a m s u p r a m e m o r a v i m u s , u t p o t e in q u i b u s s u a s m o d e r n i s t a e o p i n i o n e s t u e r i p a l a m ac p r o p a g a r e s t u d e n t . — S a c e r d o t u m c o n v e n t u s E p i s c o p i in pos t e r u m h a b e r i n e s i v e r i n t , nisi r a r i s s i m e . Quod si siverint, ea t a n t u m lege s i n e n t , u t n u l l a fiat r e r u m t r a c t a t i o , q u a e ad E p i scopos S e d e m v e A p o s t o l i c a m p e r t i n e n t ; u t n i h i l p r o p o n a t u r vel p o s t u l e t u r , quod s a c r a e p o t e s t a t i s o c c u p a t i o n e m i n f e r a t ; u t q u i d q u i d m o d e r n i s m u m sapit, q u i d q u i d p r e s b y t e r i a n i s m u m vel l a i c i s m u m , d e eo p e n i t u s s e r m o c o n t i c e s c a t . — C o e t i b u s

G r a v í s i m a m e n t e a m o n e s t a m o s á los s u p e r i o r e s religiosos q u e h a g a n lo m i s m o ; y si lo h i c i e r a n n e g l i g e n t e m e n t e , p r o v e a n los O r d i n a r i o s con a u t o r i d a d del S u m o Pontífice. —Los periódicos y r e v i s t a s e s c r i t o s p o r c a t ó l i c o s , en c u a n t o p u e d a ser, t e n g a n censor s e ñ a l a d o . D e b e r de éste será leer o p o r t u n a m e n t e c a d a hoja ó folleto d e s p u é s de p u b l i c a d o ; si a l g o peligroso encont r a r a , m a n d e c o r r e g i r l o c u a n t o a n t e s . L a m i s m a facultad t e n d r á n los Obispos, a u n q u e el juicio del censor fuese f a v o r a b l e . V . Y a h e m o s m e n c i o n a d o a r r i b a los Congresos y A s a m b l e a s p ú b l i c a s , como l u g a r e s en que los m o d e r n i s t a s p r o c u r a n defend e r p ú b l i c a m e n t e y p r o p a g a r sus o p i n i o n e s . — E n a d e l a n t e , no p e r m i t i r á n los Obispos, sino r a r í s i m a vez, Congresos de sacerdotes. Y si los p e r m i t i e r a n , sea con la condición de que no se t r a t e d e a s u n t o s que p e r t e n e z c a n á los Obispos y á la Sede Apostólica; q u e n a d a se p r o p o n g a n i se p i d a que signifique u s u r p a c i ó n de la s a g r a d a p o t e s t a d ; que n a d a se h a b l e que s e p a á m o d e r n i s m o , á p r e s b i t e r i a n i s m o ó á l a i c i s m o . — A estos Cong r e s o s , q u e sólo h a n de p e r m i t i r s e m e d i a n t e a u t o r i z a c i ó n escrita, concedida en tiempo oportuno, y particular p a r a cada caso, n o a s i s t i r á n i n g ú n s a c e r d o t e de o t r a diócesis sino con le-

142

ENCÍCLICA.

eiusmodi, quos singulatim, scripto, aptaque tempestate perm i t t i o p o r t e t , n u l l u s e x a l i a dioecesi s a c e r d o s i n t e r s i t , n i s i litt e r i s sui E p i s c o p i c o m m e n d a t u s . — Ó m n i b u s a u t e m s a c e r d o t i bus animo ne excidant, quae Leo X I I I gravissime commendav i t ^: Sancta sit apud sacerdotes Antistitum suorum auctoritas: pro certo habeant sacerdotale munus, nisi sub magisterio Episcoporum exerceatur, ñeque sanctum, nec satis utile, ñeque honestum futurum. V I . Sed e n i m , Venerabiles F r a t r e s , quid iuverit iussa a N o b i s p r a e c e p t i o n e s q u e d a r i , si n o n h a e c r i t e firmiterque s e r v e n t u r ? I d u t feliciter p r o v o t i s c e d a t , v i s u m e s t ad u n i v e r s a s d i o e c e s e s p r o f e r r e , q u o d U m b r o r u m E p i s c o p i ^, a n t e a n n o s p l u r e s , p r o suis p r u d e n t i s s i m e d e c r e v e r u n t . Ad errores, sic illi. iam diffusos expellendos atque ad impediendum quominus ulterius divulgentur, aut adhuc extent impietatis magistri per quos perniciosi perpetuentur effectus, qui ex illa divulgatione manarunt, sacer Conventus, sancti Caroli Borromaei vestigiis inhaerens, institui in unaquaque dioecesi decernit probatorum

t r a s c o m e n d a t i c i a s de s u O b i s p o . — Y n o se b o r r e d e la m e n t e d e los s a c e r d o t e s lo q u e g r a v í s i m a m e n t e r e c o m e n d ó L e ó n X I I I : ^ Santa sea para los sacerdotes la autoridad de sus Prelados; tengan por cierto que el ministerio sacerdotal, si no se ejerce bajo el magisterio de los Obispos, ni será santo, ni suficientemente útil, ni respetable. V I . P e r o ¿de q u é s e r v i r á n . V e n e r a b l e s H e r m a n o s , N u e s t r o s m a n d a t o s y p r e s c r i p c i o n e s si n o se o b s e r v a n e x a c t a y firmemente? P a r a conseguirlo. Nos h a parecido conveniente extend e r á t o d a s l a s diócesis lo q u e los O b i s p o s d e U m b r í a 2, m u c h o s a ñ o s h a c e , d e c r e t a r o n p a r a las s u y a s p r u d e n t í s i m a m e n t e . Para extirpar, d e c í a n ellos, los errores ya difundidos é impedir que se difundan más, ó que lo sigan enseñando los maestros de la impiedad, perpetuando los perniciosos efectos originados por tal difusión, el Sacro Congreso, siguiendo los vestigios de San Carlos Borromeo, decreta establecer en cada diócesis un Consejo de hombres recomendables, de uno y otro clero, para que vigilen si hay nuevos errores y por qué caminos serpean y se difunden,

1 2

L i t t . E n e . Nobiliasima

Oallorum,

10 F e b r . 1884.

A o t . Consess. E p p . U m b r i a e , N o v e m b r i 1849, T i t . II, a r t . 6.

Pío
utriusque tibus mali magis novi de hisce cleri doce re, consilium, serpant ut coUatis extinguí diffandatur,

X

143 an et quibus atque capiat, est in dies quibus arid

cuius sit pervigilare aut disseminentur consiliis possit, remedia

errores

Episcopum perniciem con/irme-

ipso suo initio magisqtie

ne ad animarum

vel quodpeius

tur et crescat.—Talo i g i t u r C o n s i l i u m , quod a vigilantía diei p l a c e t , in s i n g u l i s dioecesibus i n s t i t u í q u a m p r i m u m d e c e r n i m u s . V i r i , qui in illud a d s c i s c a n t u r , eo fere modo c o o p t a b u n t u r , quo s u p r a d e c e n s o r i b u s s t a t u i m u s . A l t e r o q u o q u o m e n s e s t a t u t o q u e die c u m E p i s c o p o c o n v e n i e n t : q u a e t r a c t a r i n t d e c r e v e r i n t , ea a r c a n i l e g e custodiunto.—Officii m u ñ e r e h a e c sibi d e m a n d a t a h a b e a n t . M o d e r n i s m i i n d i c i a ac v e s t i g i a t a m i n libris q u a m in m a g i s t e r i i s p e r v e s t i g e n t v i g i l a n t e r ; p r o cleri i u v e n t a e q u e i n c o l u m i t a t e , p r u d e n t e r sed p r o m p t e et effieaciter praescribant.—Vocum novitatem caveant meminerintque Leonis X I I T m ó n i t a ^. Probari eam dicendi ridere rationem rideatur fidelium ordinem, non posse loquaturque in catholicorum novitati novum studens, christianae animi scriptis pietatem vitae dequae pravae

novas Ecclesiaepraeceptiones,

nova moderni

y adviertan avisos, su principio,

de ello á los Obispos, evitando

para

que, de acuerdo de las almas, y se

con

sus en

den remedios

con qne estos males puedan asi que, en daño se confirmen

extinguirse

difun-

dan más y más,

ó lo que es peor,

crezcan.—De-

c r e t a m o s q u e c u a n t o a n t e s se e s t a b l e z c a e n c a d a diócesis u n Consejo como e s t e , quo nos p l a c e l l a m a r de vigilancia. Los que h a y a n de f o r m a r l o s e r á n elegidos del modo que a r r i b a so estableció p a r a los c e n s o r e s . C a d a dos m e s e s , y en d í a d e t e r m i n a d o , se r e u n i r á n bajo la p r e s i d e n c i a del Obispo; y lo q u e t r a t a s e n y d e c r e t a s e n , se g u a r d a r á en s e c r e t o . — L o s d e b e r e s d e los p e r t e n e c i e n t e s al Consejo s e r á n éstos: E s c u d r i ñ a r a t e n t a m e n t e los indicios y h u e l l a s d e m o d e r n i s m o , así e n los l i b r o s como e n las c á t e d r a s ; y p r u d e n t e , p e r o p r o n t a y eficazmente, o r d e n a r y d i s p o n e r , en b i e n del clero y la j u v e n t u d . R e c h a c e n la n o v e d a d de p a l a b r a s y r e c u e r d e n los avisos de L e ó n X I I I ' :
Que no puede hablar la piedad aprobarse de los fieles en escritos en depravada y significa católicos aquella parece orden manera de de vida que,inspirándose novedad, un nuevo burlarse

1

I n s t r u c t . S. C. N N . E E . E E . 27 l a u . 1902.

144

ENCÍCLICA

sideria,

novam

socialem aliaque

cleri

vocationem, multa.

novam

christianam

humanitatem,

id genus

H a e c in libris praelectio-

nibusque n e patiantur.—Libros ne n e g l i g a n t , in quibus piae c u i u s q u e loci t r a d i t i o n e s a u t s a c r a e E e l i q u i a e t r a c t a n t u r . N e c sinant eiusmodi quaestiones agitari in ephemeridibus vel in c o m m e n t a r i i s fovendae p i e t a t i d e s t i n a t i s , n e c v e r b i s l u d i b r i u m aut despectum sapientibus, nec stabilibus sententiis, praeser­ t i m , u t f e r e a c c i d i t , si q u a e a f f i r m a n t u r p r o b a b i l i t a t i s fines n o n excedunt vel praeiudicatis nituntur opinionibus. D e sacris Eeliquiis haec t e n e a n t u r . Si Episcopi, qui unice i n h a c r e p o s s u n t , c e r t o n o r i n t R e l i q u i a m esse s u b d i t i c i a m , fide­ l i u m ciiltu r e m o v e a n t . Si R e l i q u i a e c u i u s p i a m a u c t o r i t a t e s , o b c i v i l e s f o r t e p e r t u r b a t i o n e s v e l alio q u o v i s c a s u , i n t e r i e r i n t , ne publice ea p r o p o n a t u r nisi r i t e a b Episcopo r e c o g n i t a . Prae-,; scriptionis a r g u m e n t u m vel fundatae praesumptionis t u n e t a n - • t u m v a l e b i t , si c u l t u s a n t i q u i t a t e c o m m e i i d e t u r ; n i m i r u m p r o d e c r e t o a n n o M D C C C X C V I a s a c r o Consilio I n d u l g e n t i i s s a c r i s q u e R e l i q u i i s c o g n o s c e n d i s e d i t o , q u o e d i c i t u r : Reliquias anti­

cristiana, espíritu manidad

preceptos moderno, cristiana,

nuevos la nueva y otras

en la Iglesia, vocación cosas social

los nuevos del clero,

deseos nueva

del hu­

semejantes.

N a d a de esto se

c o n s e n t i r á e n los l i b r o s n i e n l a s c á t e d r a s . — N o se d e s c u i d e n l o s l i b r o s e n q u e se t r a t e n l a s t r a d i c i o n e s p i a d o s a s y l a s S a g r a ­ d a s R e l i q u i a s d e a l g ú n l u g a r . N o d e j e n q u e e s t a s cue.stiones se a g i t e n e n los p e r i ó d i c o s ó r e v i s t a s d e s t i n a d o s á f o m e n t a r l a piedad, ni con palabras que sepan á ludibrio ó desprecio, ni c o n a b s o l u t a s a f i r m a c i o n e s , e s p e c i a l m e n t e si lo q u e se afirma, c o m o suele a c o n t e c e r , n o p a s a l o s t é r m i n o s d e l a p r o b a b i l i d a d ó se f u n d a e n p r e j u i c i o s . — C o n r e s p e c t o á l a s S a g r a d a s R e l i ­ q u i a s o b s é r v e s e l a s i g u i e n t e n o r m a : S i los O b i s p o s , q u e s o n l o s únicos jueces en esto, supieren con certeza que u n a Reliquia es falsa, l a q u i t a r á n del c u l t o d e los fieles. S i l a s a u t é n t i c a s d e u n a Reliquia por perturbaciones populares ó por cualquiera i o t r a r a z ó n h u b i e r a n d e s a p a r e c i d o , n o se e x h i b a á l a v e n e r a c i ó n s i n o d e s p u é s d e h a b e r l a r e c o n o c i d o el O b i s p o . E l a r g u m e n t o de prescripción, ó de presunción fundada, solamente tendrá v a l o r c u a n d o el c u l t o s e a r e c o m e n d a b l e p o r l a a n t i g ü e d a d ; esto e s , c o n f o r m e a l d e c r e t o d a d o e n 1896 p o r la S a g r a d a Con­ g r e g a c i ó n de I n d u l g e n c i a s y S a g r a d a s R e l i q u i a s , q u e e s t a b l e -

Pío X

14B

quasconservandas esse in ea veneratione in qua hactenus fuerunt, nisi in casu particuíari certa adsint argumenta eas falsas vel sopposititias esse.—Quum a u t e m de piis t r a d i t i o n i b u s i u d i c i u m f u e r i t , illud m e m i n i s s e o p o r t e t : E c c l e s i a m t a n t a in b a c r e u t i p r u d e n t i a , u t t r a d i t i o n e s eiusmodi ne s c r i p t o n a r r a r i p e r m i t t a t n i s i c a u t i o n e m u l t a a d h i b i t a p r a o m i s s a q u e d e c l a r a t i o n e ab U r b a n o V I I I s a n c i t a ; quod etsi r i t e fiat, n o n t a m e n facti v e r i t a t e m a d s e r i t , sed, n i s i h u m a n a ad c r e d e n d u m a r g u m e n t a d e s i n t , c r e d i modo n o n p r o h i b e t . Sic p l a ñ e s a c r u m Consilium legitimis r i t i b u s t u e n d i s , a b h i n c a n n i s x x x , e d i c e b a t ^: Eiusmodi apparitiones seu revelationes ñeque approbatas ñeque daninatas ab Apostólica Sede fuisse, sed tantum permissas tamquam pie credendas fide solum humana, iuxta traditionem quam ferunt; idoneis etium testimoniis ac monumentis confirmatam. H o c q u i t e n e a t , m e t u o m n i v a c a b i t . N a m a p p a r i t i o n i s cuiusvis religio, p r o u t factum i p s u m s p e c t a t et relativa dicitur, conditionem semp e r h a b e t i m p l i c i t a m d e v e r i t a t e facti: p r o u t vero absoluta est, s e m p e r i n v e r i t a t e n i t i t u r , f e r t u r e n i m i n p e r s o n a s ipsas S a n ce: Que las R e l i q u i a s a n t i g u a s h a n de c o n s e r v a r s e en la m i s m a v e n e r a c i ó n en q u e h a s t a a q u i se t u v i e r o n , á no ser q u e e n a l g ú n caso p a r t i c u l a r h a y a a r g u m e n t o s que p r u e b e n ser falsas ó s u p u e s t a s . — M a s p a r a j u z g a r las t r a d i c i o n e s p i a d o s a s , c o n viene r e c o r d a r : Que la I g l e s i a usa en esto de tal p r u d e n c i a , que no p e r m i t e n a r r a r por escrito e s t a s t r a d i c i o n e s , sino con m u c h a c a u t e l a , y t e n i e n d o en c u e n t a el d e c r e t o sancionado p o r U r b a n o V I I I , el cual, bien o b s e r v a d o , no p r u e b a , sin e m b a r g o , l a v e r d a d del h e c h o , p e r o n o p r o h i b e q u e se c r e a , m i e n t r a s no falten p a r a creerlo a r g u m e n t o s h u m a n o s . A s í c l a r a m e n t e , la S a g r a d a C o n g r e g a c i ó n de R i t o s , h a c e t r e i n t a años d e c l a r a b a Que estas apariciones ó revelaciones ni fueron aprobadas ni condenadas por la Sede Apostólica, sino solamente permitidas como piadosamente creíbles con fe humana, conforme á la tradición recibida y confirmada con idóneos testimonios y monumentos. Cumplido esto, n o h a b r á t e m o r . P o r q u e el c u l t o de c u a l q u i e r a a p a rición, en c u a n t o al h e c h o m i s m o , es decir, en c u a n t o es relaíiüo, t i e n e s i e m p r e i m p l í c i t a la condición de la verdad del hecho; y en c u a n t o es absoluto, s i e m p r e en la v e r d a d se funda, p u e s se

1

D e c r . 2 M a l i 1877. Aso V.— TOMO IV. 10

146

KNCÍCLICA

c t o r u m q u i h o n o r a n t u r . S i m i l i t e r de R e l i q u i i s a f f i r m a n d u m . — I l l u d d e m u m Consilio vigilantiae d e m a n d a m u s , u t ad socialia i n s t i t u t a i t e m q u e ad s c r i p t a q u a e v i s de r e sociali assidue a c d i l i g e n t e r a d i i c i a n t oculos, n e q u i d in illis m o d e r n i s m i l a t e a t , sed R o m a n o r u m P o n t i f i c u m p r a e c e p t i o n i b u s r e s p o n d e a n t . V I I . H a e c q u a e p r a e c e p i m u s n e forte oblivioni d e n t u r , v o l u m u s et m a n d a m u s ufc s i n g u l a r u m dioecesum E p i s c o p i , a n n o exacto ab editione praesentium litterarum, postea vero tertio q u o q u e a n n o , d i l i g e n t i ac i u r a t a e n a r r a t i o n e r e f e r a n t ad S e d e m A p o s t o l i c a m de his q u a e h a c N o s t r a E p í s t o l a d e c e r n u n t u r , i t e m q u e d e d o c t r i n i s q u a e i n clero v i g e n t , p r a e s e r t i m a u t e m i n S e m i n a r i i s c e t e r i s q u e catholicis I n s t i t u t i s , iis n o n e x c e p t i s quae Ordinarii auctoritati non subsunt. Idipsum Moderatorib u s g e n e r a l i b u s o r d i n u m r e l i g i o s o r u m p r o suis a l u m n i s i n i u n gimus. H a e c v o b i s , V e n e r a b i l e s F r a t r e s , s c r i b e n d a d u x i m u s ad s a l u t e m o m n i c r e d e n t i . A d v e r s a r i i vero E c c l e s i a e his c e r t e a b u -

d i r i g e á las p e r s o n a s m i s m a s de los S a n t o s q u e se v e n e r a n . L o m i s m o h a d e afirmarse de las R e l i q u i a s . — R e c o m e n d a m o s , e n fin, al Consejo de vigilancia q u e p o n g a su a t e n c i ó n a s i d u a y d i l i g e n t e e n los i n s t i t u t o s sociales y e n c u a l q u i e r a escrito d e a s u n t o social, no se oculte en ellos a l g o d e m o d e r n i s m o , sino q u e r e s p o n d a á las disposiciones de los R o m a n o s Pontífices. V I L Y p a r a que n o se eche en olvido n a d a de lo que p r e c e p t u a m o s , q u e r e m o s y m a n d a m o s q u e los O b i s p o s d e c a d a diócesis, c u m p l i d o el a ñ o de la p u b l i c a c i ó n de las p r e s e n t e s l e t r a s , y después c a d a t r e s a ñ o s , den c u e n t a e x a c t a y r a z o n a d a á la Sede Apostólica de c u a n t o e n N u e s t r a C a r t a se p r e s c r i b e , y de las d o c t r i n a s v i g e n t e s e n el clero, p r i n c i p a l m e n t e en los S e m i n a r i o s y d e m á s I n s t i t u t o s católicos, sin e x c e p t u a r los q u e n o e s t u v i e s e n sometidos á la a u t o r i d a d del O r d i n a r i o . L o p r o p i o a d v e r t i m o s á los s u p e r i o r e s g e n e r a l e s d e las O r d e n e s r e l i g i o s a s r e s p e c t o de sus a l u m n o s . E s t a s cosas. V e n e r a b l e s H e r m a n o s , h e m o s q u e r i d o e s c r i b i r p o r la s a l v a c i ó n de todos los c r e y e n t e s . L o s a d v e r s a r i o s de la I g l e s i a a p r o v e c h a r á n l a ocasión p a r a r e p e t i r l a vieja c a l u m n i a

Pío X

147

t e n t a r u t veterem c a l u m n i a n refricent, qua sapientiae a t q u e l i u m a n i t a t i s progressioni infesti t r a d u c i m u r . H i s accusationibus, quas c h r i s t i a n a e religionis h i s t o r i a p e r p e t u i s a r g u m e n t i s refellit, u t novi aliquid o p p o n a m u s , mens est peculiare I n s t i t u t u m omni ope p r o v e h e r e , in quo, i u v a n t i b u s q u o t q u o t s u n t i n t e r catholicos sapientiae fama insignes, quidquid est scien­ t i a r u m , quidquid omne g e n u s eruditionis, catholica v e r i t a t e duce et m a g i s t r a , p r o m o v e a t u r . F a x i t Deus ut proposita feliciter impleamus, s u p p e t i t i a s ferentibus quicumque Ecclesiam Christi sincero a m o r e a m p l e c t u n t u r . Sed de his a l i a s . — I n t e r e a vobis, Venerabilis F r a t r e s , de q u o r u m opera et studio vehem e n t e r confidimus, s u p e r n i luminis copiam t o t o animo exoramus ut, in t a n t o a n i m o r u m discrimine ex gliscentibus u n d e q u a que e r r o r i b u s , quae vobis a g e n d a sint videatis, et ad i m p l e n d a q u a e videritis omni vi ac f o r t i t u d i n e incumbatis. Adsit vobis virtute sua lesus C h r i s t u s , auctor et c o n s u m m a t o r fidei n o ­ s t r a e ; adsit prece a t q u e auxilio V i r g o I m m a c u l a t a , c u n c t a r u m h a e r e s u m i n t e r e m p t r i x . — N o s vero, p i g n u s caritatis N o s t r a e

que nos supone enemigos de la ciencia y del progreso de l a h u m a n i d a d . P a r a oponer algo n u e v o á estas acusaciones que l a liistoria de la religión c r i s t i a n a r e f u t a con a r g u m e n t o s incon­ testables, tenemos el propósito de favorecer con todo auxilio á n n a I n s t i t u c i ó n en la cual, con el concurso de c u a n t o s h o m ­ bres preclaros ó insignes por la fama de su ciencia h a y e n t r e los católicos, se p r o m o v e r á y f o m e n t a r á , con la v e r d a d católica por g u í a y m a e s t r a , todo g é n e r o de ciencia y erudición. P l e g u é á Dios que se realicen con éxito feliz N u e s t r o s propósitos con la cooperación de c u a n t o s a b r a z a n con amor sincero la I g l e s i a de Cristo. P e r o sobre esto v o l v e r e m o s e n o t r a o c a s i ó n . — E n ­ t r e t a n t o , Venerables H e r m a n o s , p a r a vosotros, e n cuyo t r a b a j o y estudio v e h e m e n t e m e n t e confiamos,imploramos de todo cora­ zón la luz de lo alto, p a r a que en t a n t o s peligros como a c a r r e a n á las almas estos errores difundidos p o r todas p a r t e s , veáis lo que debéis hacer y os resolváis con e n t e r a firmeza á hacer lo» que veáis. Que J e s u c r i s t o , autor y consumador de n u e s t r a fe, os asista con su g r a c i a ; que os asista con su intercesión y a y u d a la V i r g e n I n m a c u l a d a , t r i u n f a d o r a de todas las h e r e j í a s . — ^ ó s , pues, en p r e n d a de N u e s t r a caridad y de divina consola­ ción en t a n t a s adversidades, os damos a m a n t í s i m a m e n t e p a r a

148

ENCÍCLICA

divinique in adversis solatii, Apostolicam Benedictionem vobis cleris populisque vestris a m a n t i s s i m e i m p e r t i m u s . D a t u m E o m a e , a p u d S a n c t u m P e t r u m , die V I H S e p t e m bris MCMVII, Pontificatus Nostri Anno quinto. PIVS PP. X.

vosotros, p a r a vuestro clero y p a r a vuestros pueblos, la B e n dición Apostólica. D a d o e n E o m a , j u n t o á S a n P e d r o , d í a 8 d e S e p t i e m b r e de 1907, A ñ o q u i n t o d e N u e s t r o P o n t i f i c a d o . Pío X , PAPA.

(I nuctfo General ie los Agustinos

A p e n a s recibida en esta R e d a c c i ó n la noticia de que el R e verendísimo P . F r . T o m á s R o d r í g u e z h a b í a sido confirmado p o r el Capítulo g e n e r a l en la s u p r e m a dirección de la Orden A g u s t i n i a n a , E S P A Ñ A Y A M É R I C A se a p r e s u r ó á enviarle, desde sus columnas, los más e n t u s i a s t a s p a r a b i e n e s . A u n q u e la ocasión p a r e c e propicia, n o hemos, sin e m b a r g o , de insistir, con t a n fausto motivo^ en detalles biográficos que y a conocen los lectores de n u e s t r a R e v i s t a sólo nos concretaremos, a m p l i a n do la información acerca del Capítulo g e n e r a l de que se h a hecho eco toda la p r e n s a , á t r a n s c r i b i r aquí las siguientes lín e a s áe A B C, escritas, así podemos g a r a n t i r l o , con c a b a l conocimiento de causa. Dice así: «Acaba de celebrarse el Capítulo g e n e r a l de los P P . A g u s tinos, bajo la p r e s i d e n c i a del p r o t e c t o r de t o d a la Orden el E m m o . C a r d e n a l R a m p o l l a . H a l l á r o n s e p r e s e n t e s 74 P P . Capitulares en r e p r e s e n t a c i ó n de los conventos, colegios, r e s i d e n cias, p a r r o q u i a s y misiones que en la actualidad t i e n e n los A g u s t i n o s en I t a l i a , E s p a ñ a , H o l a n d a , B é l g i c a , B a v i e r a , P o lonia, R u s i a , I n g l a t e r r a , I r l a n d a , A u s t r a l i a , China, F i l i p i n a s , Estados Unidos, P u e r t o Rico, Cuba, Méjico, Chile, E c u a d o r , Colombia, A r g e n t i n a , P e r ú y B r a s i l . L o s i t a l i a n o s c o n s t i t u y e n el m a y o r n ú m e r o de electores en comparación con el de otros países; siguen los A g u s t i n o s de E s p a ñ a , cuyo n ú m e r o de Capitulares asciende á 18, sin incluir e n t r e éstos á los de las R e p ú blicas de A m é r i c a . »La elección de G e n e r a l recayó en el R e v e r e n d o P . T o m á s R o d r í g u e z , el p r i m e r español á quien c a p i t u l a r m e n t e se h a conferido el g e n e r a l a t o de la Corporación A g u s t i n i a n a . Su p r e s *^igio es m u y g r a n d e d e n t r o y a u n fuera do R o m a , sus conocimientos vastísimos, su c u l t u r a u n i v e r s a l , su c a r á c t e r el mas ^ propósito p a r a m a n t e n e r e s t r e c h a m e n t e unidas e n t r e sí á las
1 V é a n s e en el n ú m e r o correspondiente al 15 de Marzo de 1903, y con may o r a m p l i t u d en el Valdlogo bio-bibliográfico del P . E l v i r o J. P é r e z .

150

E L NUEVO GENERAL DE LOS AGUSTINOS

n u m e r o s a s p r o v i n c i a s de t a n b e n e m é r i t a C o r p o r a c i ó n r e l i g i o s a . A l ser t r a s l a d a d o el E m m o . S r . C a r d e n a l M a r t i n e l l i á la D e legación A p o s t ó l i c a d e W a s h i n g t o n , s u s t i t u y ó l o en el G e n e r a l a t o el R v m o . P . R o d r í g u e z , m a s n o p o r elección c a p i t u l a r , sino p o r v o l u n t a d e x p r e s a de la S a n t a Sede. Desde e n t o n c e s los A g u s t i n o s de I t a l i a e m p e z a r o n á r e c o n q u i s t a r u n a g r a n p a r t e d e las g l o r i a s p e r d i d a s en los v e i n t i s i e t e ú l t i m o s a ñ o s . O b r a es del R v m o . P . R o d r í g u e z la r e c o n s t r u c c i ó n de los m o n a s t e r i o s d e S a n t a M é n i c a , G e n e z z a n o , V i t e r b o y P a v í a , d o n d e se cons e r v a n los r e s t o s de S a n A g u s t í n . O b r a su5'a es la creación d e l Colegio i n t e r n a c i o n a l r e c i e n t e m e n t e fundado e n R o m a , el d e s a r r o l l o d e los estudios e n la casi t o t a l i d a d de las p r o v i n c i a s de I t a l i a , el c r e c i e n t e e n t u s i a s m o de esta j u v e n t u d y la p u b l i c a ción de v a r i a s r e v i s t a s r e d a c t a d a s p o r a l u m n o s de la O r d e n D e s d e 1896 h a p r o c u r a d o p o r todos los medios q u e la r e p u t a ción y el r e n o m b r e d e los A g u s t i n o s n o se l i m i t a r a á d e t e r m i n a d a s r e g i o n e s , q u e f u e r a u n i v e r s a l , que los c o n v e n t o s de I t a lia a d q u i r i e r a n su a n t i g u o é i n d i s c u t i b l e esplendor. ¿Lo h a lo g r a d o ? No t o t a l m e n t e , m a s l a o b r a está iniciada; p e r m í t a s e q u e a l c a n c e su m á s p e r f e c t o d e s a r r o l l o ; cosas m á s difíciles h a consequido r e a l i z a r el n u e v o S u p e r i o r de la O r d e n a g u s t i n i a n a . L a r e s t a u r a c i ó n d e los A g u s t i n o s e s p a ñ o l e s d e F i l i p i n a s se c r e y ó imposible; t e m í a s e el q u e q u e d a r a n e n v u e l t o s e n t r e los e s c o m b r o s de la r e v o l u c i ó n t a g a l a . P e r o el R v m o . P . R o d r í g u e z a d o p t ó m e d i d a s suficientemente e n é r g i c a s p a r a la s a l v a ción de aquellos religiosos. F r a n q u e ó l e s las p u e r t a s de las R e p ú b l i c a s s u d a m e r i c a n a s y t r a z ó l e s o t r o s r u m b o s casi d e s c o n o cidos h a s t a e n t o n c e s . E l sacrificio e r a g r a n d e ; p e r o inferior al e s p í r i t u , á las i n i c i a t i v a s del P . R o d r í g u e z y de los que en E s p a ñ a y e n F i l i p i n a s s e c u n d a r o n sus esfuerzos. E n 1899 p e n e t r a r o n en las A m é r i c a s los A g u s t i n o s e s p a ñ o l e s , y acaso n o sea b i e n conocida la acción social q u e allí ejercen. L o s n u m e r o s o s C e n t r o s d e e n s e ñ a n z a , fundados desde aquella fecha, q u i z á c o n s t i t u y a n el mejor lazo d e u n i ó n e n t r e los p u e b l o s a m e r i c a n o s y su a n t i g u a m e t r ó p o l i . E s t o s y o t r o s m o t i v o s de i g u a l índole d e b i e r o n ser como el eco u n i v e r s a l , e s p o n t á n e o , u n á n i m e q u e r e p e r c u t í a on los espaciosos c l a u s t r o s de S a n t a M ó n i c a a n t e s , y m u c h o m á s d e s p u é s , de la reelección del n u e v o G e n e r a l a g u s t i n o . »

£a enseñanza oñcial de la Filosofía en España
por f. Ji/farfinez y jarcia.

E s preciso reconocer en el conjunto d e las disposiciones dict a d a s p o r el S r . G a r c í a A l i x , d u r a n t e su p e r m a n e n c i a en el M i n i s t e r i o d e I n s t r u c c i ó n P ú b l i c a y B e l l a s A r t e s , u n a idea g e n e r o s a que p r e s i d i ó á a q u e l l a s p r o f u n d a s r e f o r m a s verificadas en el v e t u s t o y r u t i n a r i o o r g a n i s m o de n u e s t r a e n s e ñ a n z a , p a r a i n y e c t a r en sus v e n a s u n a savia r e g e n e r a d o r a , conforme á los a d e l a n t o s científico-pedagógicos de q u e t a n a p a r t a d a vive n u e s t r a P a t r i a por la d e s p r e o c u p a c i ó n de sus g o b e r n a n t e s r e s pecto á c u e s t i o n e s de g r a n t r a s c e n d e n c i a n a c i o n a l , m i e n t r a s p e r m a n e c e n a b s o r t o s en las d e t e n c i o n e s d e la q u e u n i l u s t r e p e r i o d i s t a y o r a d o r católico llamó « m e n u d a política», c u y a misión se r e d u c e á a l c a n z a r y r e t e n e r p o r el m a y o r t i e m p o p o sible las delicias del m a n d o . P e r o en medio de este noble p r o pósito del ex-Ministro c o n s e r v a d o r , n o d e j a n de n o t a r s e en su v a s t a o b r a l e g i s l a t i v a g r a n d e s d e s a c i e r t o s , en vigor h a s t a el día, tal vez p o r q u e su a u t o r quiso a v a n z a r d e m a s i a d o en poco t i e m p o , t e m i e n d o á lo efímero de n u e s t r a s s i t u a c i o n e s ; y e r r o s euya r e s p o n s a b i l i d a d r e c a e p r i n c i p a l m e n t e s o b r e los p e r s o n a jes políticos q u e en su c a r t e r a le h a n sucedido, p o r n o h a b e r p r e s t a d o su cooperación á la o b r a de aquél, c o r r i g i e n d o los ensayos q u e e n la p r á c t i c a h a n r e s u l t a d o i n a d m i s i b l e s . P a r a u n a i n m e n s a m a y o r í a de los españoles p a s a d e s a p e r cibida h a s t a la e x i s t e n c i a de la F a c u l t a d de Filosofía y L e t r a s , t i e n sea por n o t e n e r a p l i c a c i ó n sino e n los I n s t i t u t o s y U n i versidades enclavados erf las localidades populosas, bien p o r el e x i g u o n ú m e r o de i n d i v i d u o s que á ella se dedican, d a d o el escaso p o r v e n i r económico que ofrece. E s t o es causa de quo no l l e g a n d o los c l a m o r e s d e a l u m n o s y m a e s t r o s á i n t e r e s a r

152

ENSEÑANZA DE LA FILOSOFÍA E N ESPAÑA

la opinión, siga a d e l a n t e con sus t r a d i c i o n a l e s e r r o r e s n u e s t r o p l a n de e n s e ñ a n z a , sin q u e n a d i e los r e m e d i e en s e n t i d o de l o g r a r u n a h á b i l y c o n v e n i e n t e p r e p a r a d 'm p a r a , n u e s t r o f u t u r o P r o f e s o r a d o ; p u e s si a l g u i e n n o s objetase q u e e n t r e l a misión de la U n i v e r s i d a d y la de las E s c u e l a s especiales, e x i s t e p r e c i s a m e n t e l a d i f e r e n c i a d e q u e estas d o t a n al i n d i v i d u o de la a p t i t u d p l e n a q u e necesita p a r a el ejercicio p r o f e s i o n a l , y la p r i m e r a n o , le c o n t e s t a r í a m o s q u e n o c o m p r e n d e m o s e n t o n c e s la r a z ó n d e ser d e u n a c a r r e r a c u y o ú n i c o objetivo es el lucim i e n t o m e d i a n t e u n t í t u l o q u e n o a c r e d i t a condiciones de c a p a cidad, la cual h a de d e m o s t r a r s e en o t r a n u e v a p r u e b a , como es la t a n falseada é i n j u s t a oposición, p l e o n a s m o incalificable d e s t i n a d o á d e s a p a r e c e r — e n v i s t a de los casos y f o r m a en q u e se aplica— de n u e s t r a legislación sobre e n s e ñ a n z a . D i v i d i d a sin la suficiente p r e p a r a c i ó n la F a c u l t a d á q u e n o s r e f e r i m o s e n t r e s secciones (de Ciencias filosóficas, h i s t ó r i c a s y l i t e r a r i a s ) , s e g ú n p e d í a la d i f e r e n t e í n d o l e d e a s i g n a t u r a s c u r s a d a s a n t e s en u n a m i s m a c a r r e r a , t a l d e s b a r a j u s t e se i n trodujo en el p l a n de las n u e v a s , q u e m u c h o s a b o g a r o n al poco t i e m p o p o r el r e t r o c e s o al p r i m i t i v o , en m e n o s c a b o del p a s o g i g a n t e s c o h a c i a el p r o g r e s o q u e t a l r e f o r m a i m p l i c a , de h a b e r sido d i c t a d a o p o r t u n a m e n t e y con a r r e g l o á las e x i g e n c i a s de la moderna Pedagogía. F a l t o s h a s t a del t e c n i c i s m o filosófico y v e r d a d e s f u n d a m e n t a l e s de la Metafísica, de que se p r e s c i n d e en las l i m i t a d í s i m a s e n s e ñ a n z a n z a s psicológico-lógico-éticas del B a c h i l l e r a t o , l l e g a n n u e s t r o s a l u m n o s á c u r s a r el p r i m e r o d e los a ñ o s c o m u n e s á las t r e s secciones, e n el q u e se e s t u d i a , con e x c e l e n t e a c u e r d o , la a s i g n a t u r a de L ó g i c a f u n d a m e n t a l . S i n o t r a p r e p a r a c i ó n filosófica, p u e s t o q u e en los dos a ñ o s c o m u n e s á t o d a s las secciones n o existe o t r a a s i g n a t u r a q u e con e s t a m a t e r i a t e n g a afinidad, se e n t r a de lleno en los cursos de especialización dur a n t e la L i c e n c i a t u r a . E n el p r i m e r o se e s t u d i a n l a s a s i g n a t u de Psicología superior,Ética, Antropología y Lengua griega {]?); en el s e g u n d o , las de Psicología experimental, Historia de la Filosofía y Lengua y literatura griegas. T r a t a n d o acaso de e n t r a r e n el ú a i c o c o n c i e r t o e u r o p e o á q u e l o g r a m o s acceso de o r d i n a r i o , es d e c i r , al de t o d o s los desaciertos y g r a n d e s a b e r r a c i o n e s , la legislación v i g e n t e , a c o r d e con el e r r ó n e o s e n t i r d e m u c h o s filósofos c o n t e m p o r á n e o s de

F . MAETlNEZ Y GARCÍA

153

los m á s v a r i a d o s m a t i c e s ^, h a s u p r i m i d o , e n la l i c e n c i a t u r a d e u n a sección dedicada e x c l u s i v a m e n t e al estudio de la Filosofía, el de la Metafísica, c o n s a g r á n d o s e , en c a m b i o , c u a n d o p e r m a neció ú n i c a la F a c u l t a d de Filosofía y L e t r a s , u n o ó dos c u r sos á la exposición de esta v e r d a d e r a p i e d r a a n g u l a r , en u n i ó n de la L ó g i c a , d e c u a n t o s c o n o c i m i e n t o s filosóficos se a d q u i e r a n en lo sucesivo. P o r u n a n a c r o n i s m o de m é t o d o i n e x p l i c a ble, se h a t r a s l a d a d o e n s u l u g a r a l D o c t o r a d o , lo q u e e q u i v a l e á c o n v e r t i r en c i m a y c o r o n a lo q u e d e b i e r a ser b a s e , es decir, h a b l a n d o en t é r m i n o s v u l g a r e s : se h a q u e r i d o e m p e z a r la edificación p o r el tejado, a c a b á n d o l a e n los c i m i e n t o s ; y sabido es el r e s u l t a d o de esta vana q u i m e r a . E n c a m b i o se c u r s a n dos a ñ o s de g r i e g o en los r e s p e c t i v o s de especialización filosófica. Como el que m á s l a m e n t a m o s el a b a n d o n o en q u e y a c e n los e s t u d i o s filológicos en E s p a ñ a , y s i n g u l a r m e n t e los h e l é n i c o s , los cuales o p i n a m o s q u e , como de c u l t u r a g e n e r a l , d e b i e r a n c u r s a r s e en el B a c h i l l e r a t o ; m a s creemos firmemente q u e e s t á n fuera de l u g a r en u n a c a r r e r a que p r e s u p o n e vocación y a p t i t u d e s de t o d o en todo d i s t i n t a s ; y claro es que el c r i t e r i o de la afinidad m á s e s t r e c h a e n t r e las e n s e ñ a n z a s q u e c o n s t i t u y e n los d i v e r s o s c a m p o s á q u e se dedica la vocación científica, d e b e ser el q u e i n s p i r e a l legislador al f o r m u l a r los p l a n e s de e n s e ñ a n z a ; p l a n e s á q u e , en n u e s t r o concepto, n o debe e x t e n d e r s e la acción t u t e l a r del E s t a d o en n i a t e r i a de i n s t r u c c i ó n , dejando el f o r m u l a r l o s p a r a las personas v e r d a d e r a m e n t e c o m p e t e n t e s , las q u e t o c a n la r e a l i d a d d e ^los h e c h o s , como p i d e la f r a n c a y v e r d a d e r a l i b e r t a d

1 El P o s i t i v i s m o , en s u s dos esouelaa f r a n c e s a é i n g l e s a y e n las dos f a s e s i n e la c a r a c t e r i z a n , la a g n ó s t i c a y la m o n í s t i o a , h a d e f e n d i d o oon t e n a z empeño el o l v i d o de la M e t a f í s i c a , c u y o d o m i n i o ha p a s a d o á la h i s t o r i a , a u n q u e los r e p r e s e n t a n t e s y h a s t a el f u n d a d o r de la e s c u e l a se h a n c o n t r a d i c h o m i s tarde teórica y p r á c t i c a m e n t e . El a n a r q u i s m o i n t e l e c t u a l , con N i e t z s c h e á, l a cabeza, s o s t i e n e en este p u n t o i d é n t i c a d o c t r i n a , y e n t r e los pensadores indep e n d i e n t e s y afiliados á, o t r a s d i v e r s a s e s c u e l a s se d i s t i n g u e n otros m u c h o s , y a u n alíjunos que se c o n s i d e r a n c o m o c a t ó l i c o s , por s n d e s p r e c i o h a c i a la m á s Para especulación. 2 E s t a a b s o r c i ó n por parte del E s t a d o de l a s f u n c i o n e s p u r a m e n t e t é c r l cas de los r a m o s s o m e t i d o s á s u t u t e l a , c o n caracteres r a y a n o s en el s o o i a l i s "10, trae c o n s i g o l a d e s o r g a n i z a c i ó n m á s c o m p l e t a de todos los s e r v i c i o s , c o m o la e x p e r i e n c i a m u e s t r a , y e s p e c i a l m e n t e en m a t e r i a de e n s e ñ a n z a , s e g ú n prueba toda n u e s t r a l e g i s l a c i ó n p e d a g ó g i c a , que debiera ser formulada por "nuestro personal d o c e n t e , a u x i l i a d o en a l g u n o s p u n t o s por la c o o p e r a c i ó n de

154

ENSEÑANZA DE LA FILOSOFÍA EN ESPAÑA

Si la misión de la P s i c o l o g í a e x p e r i m e n t a l es p r a c t i c a r u n a l a b o r p r e f e r e n t e m e n t e i n d u c t i v a , a s c e n d i e n d o d e los h e c h o s s i n g u l a r e s , psico-fisiológicos, á las m á s p u r a s esferas del p e n s a m i e n t o y de la v o l u n t a d , d e b i e r a p r e c e d e r n a t u r a l m e n t e á l a P s i c o l o g í a s u p e r i o r , c u y o c a r á c t e r , de ser d i s t i n t o del de la exp e r i m e n t a l — y n o p o d e m o s m e n o s de s u p o n e r l o a s í — , h a de s e r m a r c a d a m e n t e metafísico, d a n d o p r i n c i p a l i m p o r t a n c i a á la p a r t e l l a m a d a racional; r a z o n e s q u e a b o n a , a d e m á s , el h e c h o de ser calificada con el adjetivo superior, p u e s lógico es q u e p a r a l l e g a r á e s c a l a r las s u p e r i o r e s (¡?) a l t u r a s científicas e n c u a l q u i e r esfera, se e m p i e c e á a s c e n d e r por los p r i m e r o s p e l d a ñ o s , s e g ú n r e c l a m a n las e x i g e n c i a s del m é t o d o , ó, á lo m e n o s , a t e n i é n d o n o s e x c l u s i v a m e n t e al l e n g u a j e oficial, p a r a n o m o l e s t a r á n a d i e , p o r las m a t e r i a s del m i s m o o r d e n á q u e n o se o t o r g a t a n excelso t í t u l o . ¿Qué r a z ó n p u e d e l e g i t i m a r la coexistencia de la A n t r o p o l o g í a , eu la sección de ciencias filosóficas, con la P s i c o l o g í a e x p e r i m e n t a l , t e n i e n d o a m b a s p o r objeto el e s t u d i o de la p a r t e física del h o m b r e , y e s t a en c u a n t o i m p o r t a á la Filosofía? L a E t i c a , c o n s i d e r a d a u n á n i m e m e n t e como filosofía p r á c t i c a p o r todos los p e n s a d o r e s , d e b i e r a h a b e r sido colocada en ú l t i m o l u g a r , y a que sus e n s e ñ a n z a s d e p e n d e n de los p r i n c i p i o s f o r m u l a d o s p o r las d e m á s ciencias filosóficas, y n o e n el p r i m e r o de los a ñ o s de especialización, como está en el p l a n v i g e n t e . A n t e p u e s t o el estudio de la H i s t o r i a de la Filosofía al de la Metafísica, r e s u l t a el a b s u r d o de que se e x p o n e y e s t u d i a la e v o l u c i ó n en el t i e m p o de u n a m a t e r i a que se desconoce; y p a r a r e a l i z a r este i m p o s i b l e sólo o t o r g a el E s t a d o el t i e m p o d e u n a clase a l t e r n a . ¿Cabe m a y o r a b s u r d o ? N o q u e r e m o s p o n e r fin á e s t a enojosa e n u m e r a c i ó n de desa c i e r t o s sin t e n d e r u n a ojeada sobre a l g u n a s cuestiones de detalle que pueden prestarnos enseñanzas más tristes aún, á l a vez q u e s i r v e n de p r u e b a s p a l m a r i a s y explicación de las c a u s a s de n u e s t r a d e c a d e n c i a filosófica, a c e n t u a d a c a d a vez m á s , d e c a d e n c i a que i n s p i r ó á la lievue philosophique de la France et de l'Etrangére u n despectivo a r t í c u l o t i t u l a d o La

los a l u m n o s . M a s e s t a verdadera d e m o c r a c i a y l i b e r t a d está m u y lejos h a s t a del p e n s a m i e n t o de n u e s t r o s g o b e r n a n t e s , c u y o a b s o l u t i s m o d i s f r a z a n c o n esas hermosas palabras.

F.

MARTÍNEZ T GARCÍA

155

misére philosophique en Espagne i, en el c u a l , si a b u n d a n a p a s i o n a m i e n t o s de r a z a , n o f a l t a n a p r e c i a c i o n e s p o r d e s g r a c i a e x a c t í s i m a s , a u n q u e n u e s t r o o r g u l l o de p a t r i o t a s se vea h e r i do, p o r m á s que e l v e r d a d e r o p a t r i o t i s m o a n t e s d e b e e s t a r en las o b r a s , p a r a e v i t a r todo m o t i v o de s e m e j a n t e s ofensas, que en el r u b o r del r o s t r o y la cólera del e n t u s i a s m o . E n E s p a ñ a se e s t u d i a la sección de Filosofía ú n i c a m e n t e en la U n i v e r s i d a d C e n t r a l , p r i v a n d o d e esta m a n e r a de m e d i o s liábiles p a r a ejercer su vocación á h a b i t a n t e s de o t r a s r e g i o n e s que no p u e d e n t r a s l a d a r s e á la C o r t e . ¿No es esta u n a m a n i fiesta a r b i t r a r i e d a d l e g i s l a t i v a q u e n o p u e d e justificar lo p r e cario del T e s o r o , c u a n d o sin m á s q u e la s u p r e s i ó n de los empleados q u e en u n M i n i s t e r i o son i n n e c e s a r i o s t e n d r í a m o s sobrados fondos p a r a e x t e n d e r t a l beneficio á las d e m á s U n i versidades? P e r o a ú n h a y más, m u c h o m á s . L a Psicología e x p e r i m e n t a l se estudia sin laboratorio. E l colmo de los a b s u r d o s es e s t u d i a r Una a s i g n a t u r a q u e se t i t u l a e x p e r i m e n t a l sin e x p e r i e n c i a s . E s t a b l e c i d a la c o m u n i d a d de c á t e d r a p a r a los a l u m n o s del D o c t o r a d o de M e d i c i n a , el de Ciencias y L i c e n c i a t u r a de F i l o s o f í a , t a n t o en e s t a a s i g n a t u r a como en la d e A n t r o p o l o g í a , vence el criterio del n ú m e r o , favorecido p o r los c a t e d r á t i c o s , m é d i c o s casi t o d o s , y r e s u l t a q u e s e c u r s a n psicología y a n t r o p o l o g í a niédicas. Con r e s p e c t o á los q u e á la Sección de Filosofía se dedican, r e s u l t a m á s s o p o r t a b l e la p r i m e r a , a d e m á s d e e s t a r m á s en afinidad con sus g u s t o s , por la a m p l i t u d de c r i t e r i o r e s p e c t o de los a l u m n o s libres q u e profesa el a c t u a l profesor, S r . S i m a '^ro, concediéndoles l i b e r t a d de t e x t o s , cuyos r e s p e c t i v o s índic e s s i r v e n de p r o g r a m a e n el m o m e n t o del e x a m e n . N o sucede lo m i s m o con la A n t r o p o l o g í a , q u e , e n c e r r a d a en u n p r o g r a m a que s i n t e t i z a y s i r v e de n a t u r a l y lógico r e m a t e á los conociU i i e n t o s de la F a c u l t a d de M e d i c i n a , es p u n t o menos que imposible su a p r o b a c i ó n , á n o ser de m e m o r i a , p o r los a l u m n o s de Ciencias y F i l o s o f í a , e s p e c i a l m e n t e p o r é s t o s , t e n i e n d o en c u e n t a l a oposición de a m b a s c a r r e r a s , p u e s t o que e s t u d i a r Una s í n t e s i s , sin conocer aquello de que se h a c e , n o es dado á la g e n e r a l i d a d d e las i n t e l i g e n c i a s no ministeriales. Cosa p a r e c i d a sucede con el estudio del g r i e g o . L o s C a t e 1 A . 1803, v o l . X X X V I , p p . 287-293.

156

E N S E Ñ A N Z A D E LA FILOSOFÍA E N

ESPAÑA

d r á t i c o s a c t u a l e s le c o n s i d e r a n a c e r t a d a m e n t e c o m o u n a d e l a s m a t e r i a s de c a p i t a l i n t e r é s e n la S e c c i ó n de L e t r a s , e n q u e ú n i c a m e n t e d e b í a figurar, y , p o r u n a g e n e r a l i z a c i ó n a b s u r d a , se e x i g e lo m i s m o á los a l u m n o s d e é s t a q u e á los d e la d e F i losofía, b a s t a el p u n t o d e q u e u n solo c u r s o d e g r i e g o , r e q u i e r e t a n t o t r a b a j o c o m o las d e m á s a s i g n a t u r a s c o m p r e n d i d a s j u n a m e n t e e n el a ñ o a c a d é m i c o de la ú l t i m a , r e s u l t a n d o i n v e r t i d o s los t é r m i n o s , p o s t e r g a d o lo p r i n c i p a l , e n a l t e c i d o lo s e c u n d a r i o , c o n g r a v e p e r j u i c i o del a l u m n o , q u e v e c o n t r a r i a d a s s u s aficiones y t o r t u r a d a s s u s a p t i t u d e s . R e s p e c t o d e la l e n g u a y l i t e r a t u r a h e l é n i c a s , el l e g i s l a d o r se h a c o n t r a d i c h o , s u p r i - j m í é n d o l a s p a r a los ejercicios de R e v á l i d a , á p e s a r de i n c l u i r s e ^ e n los dos a ñ o s de e s p e c i a l i z a c i ó n , m o s t r a n d o así q u e su ú n i c o | fin e r a « c o m p l e t a r cursos», s i q u i e r a h u b i e s e d e h a c e r l o e c h a n d o j m a n o d e p r o c e d i m i e n t o s i l ó g i c o s . P u d i e r a o b j e t á r s e n o s q u e el l p u e b l o g r i e g o r e v i s t e u n a i m p o r t a n c i a s u m a e n l a h i s t o r i a filosófica. C i e r t o , m a s la v i g é s i m a p a r t e q u e a p r o x i m a d a m e n t e n o s q u e d a d e sus p r o d u c c i o n e s l i t e r a r i a s e s t á t r a d u c i d a á t o d a s las l e n g u a s c u l t a s , i n t e r e s a n d o al p e n s a d o r , m á s q u e la t r a n s c r i p c i ó n l i t e r a l , casi i n d i s p e n s a b l e al h i s t o r i a d o r y al l i t e r a t o , l a e s e n c i a d e los c o n c e p t o s . I d é n t i c a y a u n m á s a u t o r i z a d a r a z ó n h a b r í a p a r a i n c l u i r e n el p l a n v i g e n t e el a l e m á n , l e n g u a que, a d e m á s de contener primorosas y variadísimas t r a d u c c i o n e s g r i e g a s , posee u n a filosofía m o d e r n a d e g r a n t r a s c e n d e n c i a e n el p e n s a r , s e n t i r y s e r d e los e u r o p e o s . T a l e s defectos c a p i t a l í s i m o s t i e n e n su c a u s a en la f a l t a d e la h a r m o n í a q u e d e b i e r a p r e s i d i r á la o r g a n i z a c i ó n i n t e r n a d e l a s F a c u l t a d e s , p o r lo q u e á los p r o g r a m a s se refiere, h a c i e n d o efectivas la inspección de enseñanza y la autoridad académica p a r a a l g o m á s ú t i l q u e el e x p e d i e n t e o o r d i n a r i o , á fin de d i r i g i r , d e s d e l a s p r i m e r a s a s i g n a t u r a s q u e e n l a U n i v e r s i d a d se c u r s e n , los e s f u e r z o s d e p r o f e s o r e s y d i s c í p u l o s á u n m i s m o finA h o r a b i e n : ¿ q u é p u e d e e s p e r a r s e en p r o de la F i l o s o f í a , d e u n a e n s e ñ a n z a oficial d o n d e t o d o s los d e s c o n c i e r t o s r e i n a n , d o n d e t i r á n i c a m e n t e se i m p o n e el m i s m o p r o g r a m a d e u n a a s i g n a t u r a á alumnos de carreras de todo en todo distintas, donde se e s t u d i a P s i c o l o g í a e x p e r i m e n t a l s i n e x p e r i e n c i a s , donde
como especialización filosófica se cursan dos años de griego quo

a b s o r b e n c a s i p o r c o m p l e t o l a a t e n c i ó n de los a l u m n o s , oblig á n d o l e s á o l v i d a r l a s a s i g n a t u r a s á q u e su v o c a c i ó n les d i r i g e ,

F . MAETlNEZ T GARCÍA

167

y se p r e s c i n d e de la Metafísica, h a c i e n d o h i s t o r i a de ella a n t e s de conocerla? E s preciso q u e nos c o n v e n z a m o s d e q u e p o r e s t a s vías es i m p o s i b l e m a r c h a r á p u n t o a l g u n o b u e n o d e d e s t i n o , y q u e , d e c a d e n t e la Filosofía, h a n de d e c a e r las d e m á s c i e n c i a s que de ella r e c i b e n a p o y o y b a s e , y h a de f a l t a r a m p l i t u d y solidez en los c o n o c i m i e n t o s , como h a t i e m p o se n o t a e n este escepticismo q u e nos a q u e j a . ¿Podemos e s p e r a r algo de l a s esferas del P o d e r ? N o , c i e r t a m e n t e ; n u e s t r a p o l í t i c a no l l e g a á ser f o r m a l , se queda s i e m p r e en « m e n u d a » , n o deja h a c e r á n u e s t r o s g o b e r n a n t e s más q u e discutir a c t a s y a p r o b a r p r e s u p u e s t o s r u t i n a r i o s que en n a d a benefician a l p a í s . U r g e , p u e s , el r e m e d i o xínico q u e q u e d a , l a i n i c i a t i v a p r i v a d a , y e n este p u n t o , á m i j u i c i o , se ofrece á los católicos u n h e r m o s o c a m p o de acción. Sin a d m i t i r las t r e s famosas e t a p a s h i s t ó r i c a s del positivismo, p a r é c e n o s q u e en el c o r r e r de los siglos cristianos h a y dos fases p e r f e c t a m e n t e definidas, c a r a c t e r i z a d a l a u n a p o r el p r e dominio del s e n t i m i e n t o y de la v o l u n t a d , por el de la r a z ó n y el egoísmo la o t r a . H o j e a n d o la h i s t o r i a de los t i e m p o s a n t i g u o s y medioevales, vemos t r i u n f a r , sin o t r a s a r m a s que el m i s m o liecho de d e s p l e g a r s u s b a n d e r a s de v e r d a d infalible, al Cristianismo, que vino á r e j u v e n e c e r el á r b o l de la h u m a n i d a d , c a r c o mido por las pasiones y e r r o r e s crasos del p a g a n i s m o . I m p u l s a dos por u n a fe i n q u e b r a n t a b l e y u n f é r r e o s e n t i m i e n t o r e l i g i o so, ú ñ e n s e p r í n c i p e s y p u e b l o s á la voz de «Dios lo q u i e r e » , y e m p r e n d e n la e p o p e y a m á s noble y g r a n d i o s a , p o r sus fines, qne h a conocido la h i s t o r i a con el n o m b r e de C r u z a d a s . M a s este a c e n d r a d o e s p í r i t u r e l i g i o s o , del cual c i t a r í a m o s , si t u v i é semos e s p a c i o , g r a n n ú m e r o de ejemplos, decae; el p u e b l o cristiano se a d o r m e c e sobre los l a u r e l e s o b t e n i d o s , y e n t o n c e s I>ios, p a r a r e c o r d a r l e acaso que d e b e e s t a r p e r p e t u a m e n t e a l e r p e r m i t e que el e r r o r a n i d e en cerebros de p r i v i l e g i a d a s luces intelectuales, y e s t a l l a n d o la E e f o r m a , p r e p a r a d a desde h a c í a t i e m p o p o r p e n s a d o r e s de varios p u e b l o s , p r o c l a m a el i n d i v i dualismo a b s o l u t o , y con él el e g o í s m o , el i m p e r i o de la r a z ó n fría, r e c t a ó n o , sin l í m i t e a l g u n o , l o g r a n d o p o r d e s g r a c i a u n triste t r i u n f o . L o s católicos a p r e s t a r o n sus a r m a s i n t e l e c t u a l e s y m a t e r i a l e s , m a s e r a t a r d e ; y a la p l a g a h a b í a d e v a s t a d o u n a g r a n p a r t e de n u e s t r o e j é r c i t o . Que el influjo del p r o t e s t a n t i s m o vive, lo dicen sus n u m e r o -

158

ENSEÑANZA DE LA FILOSOFÍA E N ESPAÑA

SOS p r o s é l i t o s , a u n q u e m u c h o s n o s e a n convencidos; y q u e c i e r t o e s p í r i t u de frialdad e g o í s t a , de i n d i v i d u a l i s m o m i s á n t r o p o , p o r m á s q u e n o t o q u e en los l í m i t e s de la h e t e r o d o x i a , r e i n a , á p a r t i r de e n t o n c e s , e n t r e los católicos, es i n d u d a b l e . N o e s t u v i e r o n n u e s t r o s a n t e p a s a d o s , n o h e m o s estado n o s o t r o s , á p e s a r de las a m o n e s t a c i o n e s do la S a n t a S e d e , en las v e r d a d e r a s a v a n z a d a s , e n el c o m b a t e de los p r i n c i p i o s ; d e j a n d o e n c a m b i o a p o d e r a r s e de la i n t e l i g e n c i a de u n a g r a n p a r t e de la multitud, errores, que venían á ser derivación más ó menos d i r e c t a del iniciado p o r este m o v i m i e n t o C u a n d o se h a b l a d e acción social, d e la r e s t a u r a c i ó n del der e c h o católico, e t c . , e t c . , p e n s a m o s e n la l i m i t a c i ó n de los r e s u l t a d o s q u e h a n de p r o d u c i r los esfuerzos q u e á t a n l a u d a b l e s fines v a y a n d i r i g i d o s . Como el p e n s a m i e n t o p r e c e d e á la o b r a , así d e b e m o s p r o c u r a r que a n t e s que la c o n v e n i e n c i a ó d i s c o n v e n i e n c i a de t a l e s ó c u a l e s c o n s t i t u c i o n e s ó p r o g r a m a s políticos, t r i u n f e en el p u e blo la v e r d a d de la d o c t r i n a en g e n e r a l . P a r a ello h a de serv i r n o s de p a l a n c a i n s u s t i t u i b l e , p u e s t o q u e en estos t i e m p o s de p r e d o m i n i o d e la r a z ó n es preciso que á ella nos d i r i j a m o s m á s que al s e n t i m i e n t o , la filosofía, p o r c u y a r e s t a u r a c i ó n esp l e n d o r o s a y á la a l t u r a d e las c i r c u n s t a n c i a s d e b e m o s t r a b a j a r todos los que de veras p r o f e s e m o s los d o g m a s del Catolicismo. B i e n poco se h a h e c h o h a s t a el día en este s e n t i d o ; p u e s la g i g a n t e s c a o b r a de B a l m e s y el P . Z e f e r i n o y o t r o s , h a sido a i s l a d a , y n o d e b e o l v i d a r s e q u e la u n i ó n y cooperación es fuerza, y en e s t a s e m p r e s a s n e c e s a r i a de todo p u n t o . E j e m p l o p a l p a b l e d e lo q u e p u e d e esta s u m a de v o l u n t a d e s y esfuerzos es el I n s t i t u t o s u p e r i o r de Filosofía de L o u v a i n , a s o m b r o del m u n d o científico, d o n d e con u n a c o n s t a n c i a y m o d e s t i a ejemp l a r e s se m a n t i e n e la v e r d a d c a t ó l i c a f r e n t e á los e m b a t e s de i n t e l i g e n c i a s p o r t e n t o s a s sumidas en los a b i s m o s del e r r o r ; y esto en u n E s t a d o que t i e n e u n a e x t e n s i ó n superficial n o m u y s u p e r i o r al a n t i g u o r e i n o de V a l e n c i a , b i e n q u e de v i d a p r ó s p e r a , g r a c i a s á su a c t i v o e s p í r i t u i n d u s t r i a l ; p e r o calcúlese p r o p o r c i o n a l m e n t e lo que p o d r í a h a c e r la E s p a ñ a católica, saliendo d e ese a i s l a m i e n t o y r u t i n a r i s m o q u e con t a n t a insist e n c i a y v e r d a d n o s e c h a n en c a r a los e x t r a n j e r o s , sin m á s que u n p o c o de e n t u s i a s m o a u x i l i a d o p o r insignificantes sacrificios p e c u n a r i o s , d e d i c a n d o á e s t a m a g n a o b r a , a d e m á s de o t r o s do-

r . MARTÍNEZ T GARCÍA

159

nativos extraordinarios, por ejemplo, n n o de los eclesiásticos

ó V2 p o r 1 0 0 d e l o s h a ­ cada el que

beres m e n s a l e s q u e p o r los d i s t i n t o s c a r g o s p e r c i b i e r a establecimiento de pensiones p a r a alumnos y profesores e n el e x t r a n j e r o e s t u d i a s e n l a filosofía

ó s e g l a r e s , c o n lo c u a l , m e d i a n t e

d e los d i f e r e n t e s p a í s e s ,

de un buen laboratorio de Psicología experim e n t al , u n c u a d r o de p r o f e s o r e s e s c o g i d o s e n t r e los m á s d i s t i n g u i d o s de los c a t ó ­ licos, l a p u b l i c a c i ó n d e R e v i s t a s y b o l e t i n e s n o s o l a m e n t e c i e n ­ tíficos, s i n o t a m b i é n p o p u l a r e s , o r g a n i z a n d o , p a r a h a c e r l a m á s beneficiosa, la p r o p a g a n d a y t a n t o s otros p r o c e d i m i e n t o s q u e pudieran realizarse, triunfaríamos de la inteligencia ahora e x t r a v i a d a de la m u c h e d u m b r e i g n o r a n t e , que en g r a n n ú m e r o m i l i t a e n l a s filas e n e m i g a s , y e n t o n c e s s o b r e v e n d r í a e l p r e d o ­ m i n i o d e l s e n t i m i e n t o , y c o n él e l d e l a g e n e r o s i d a d , d e l a l t r u i s ­ mo cristiano, en oposición filantropía á ese positivismo egoísta, á esa el del sin f u n d a m e n t o q u e m á s e s t á e n la boca que en

c o r a z ó n , y á e s a >.oyo; f r í a q u e c o r t a l o s i m p u l s o s n o b l e s

b o m b r e , convirtiendo su corazón en un balance de utilidades y r e d u c i e n d o el o b j e t o d e su e x c e l s a i n t e l i g e n c i a , reflejo de l a <ie D i o s , á u n t r i b u n a l d o n d e s e d e c l a r a l a c o n v e n i e n c i a ó d i s ­ conveniencia individual de los actos h u m a n o s , echando en o l v i d o q u e , c o m o d i j e r a e l p o e t a ^, «Esta nuestra porción alta y divina, á mayores acciones es llamada
y e n m á s nobles objetos se termina.>

1 F . Andrad».

GALICIA PINTORESCA
par £míl¡o jff. Villelgra 7{odríguez.

E l r e l a t o de m i s v i a j e s , en el p r e s e n t e v e r a n o , d o r m í a m á s q u e o l v i d a d o : e r a cosa a b a n d o n a d a ; q u e h a c e r e s n u e v o s , y a ñ a d i d o s á la copiosa l a b o r q u e v e n í a yo h a c i e n d o , r o b a r m e todo el d í a , y a p e n a s dueño soy de b r e v í s i m o s r a t o s o t o r g a d o s á la d u l c e afición de mi v i d a : los libros y l a s c u a r t i l l a s . P e r o , e s t a m i s m a n o c h e , á mis m a n o s l l e g a c a r i ñ o s a p o s t a l del docto y a m a b l e D i r e c t o r de l a r e v i s t a , y a b i e n conocida, E S P A Ñ A T A M É R I C A , y e n t r e o t r a s c o s a s leo q u e «tengo u n poco o l v i d a d a » á l a i n t e r e s a n t e p u b l i c a c i ó n q u e t a n g e n e r o s a m e n t e m e ofreció s u s p á g i n a s . P a r a ella tengo p u e s t a m a n o á la t r a d u c c i ó n de u n hermoso e s t u d i o del A b a t e Moeller, a c e r c a del g r a n a r t i s t a liter a r i o J . K . H u y s m a n s ; pero m i s a c t u a l e s y m u c h a s o c u p a c i o n e s m a h a n cortado el c a m i n o , q u e . Dios m e d i a n t e , espero en b r e v e c o n t i n u a r . Y p a r a el m o m e n t o , y a que t e n g o p o q u í s i m o t i e m p o d i s p o n i b l e , allá v a n a l g u n o s r e c u e r d o s de mi v e r a n e o en e s t e a ñ o , como n o t a que da el a l m a volviendo los ojos á los g r a t í s i m o s , y ¡ay!, t a n b r e v e s d í a s p a s a d o s en el c a m p o . C o r r í a n l a s ú l t i m a s h o r a s de uno de los p o s t r e r o s d í a s de J u l i o , y e n a u t o m ó v i l p a r t i c u l a r d e v o r á b a m o s l a s once l e g u a s que d e s d e la m o n u m e n t a l Compostela, q u e t e r m i n a b a s u s g r a n d e s fiestas del A p ó s tol, m e d i a n h a s t a l a e m p i n a d a c r e s t a de l a s a l t u r a s de A l m e i r a s , p l á c i d o l u g a r c a m p e s t r e , que m i r a , t e n i é n d o l a c e r c a , la bulliciosa ciud a d h e r c u l i n a con s u a l t í s i m o faro, s u r o b u s t o castillo de S a n A n t ó n , c e n t i n e l a v i g i l a n t e que defiende la e n t r a d a del p u e r t o , con s u cielo e s p l é n d i d o , de h e r m o s o tono a z u l , y con s u s a n i m a d a s c a l l e s y paseos, a b a r r o t a d o s de g e n t e , en a q u e l l o s d í a s de fiestas i n t e r m i n a b l e s . D u r a n t e u n a s e m a n a , m i v i d a fué de t r a n q u i l o reposo, en la e n c a n t a d o r a c a s a de c a m p o q u e m i s e x c e l e n t e s a m i g o s , los S r e s . de T e n r e i r o , poseen en l a s a l t u r a s de A l m e i r a s , con s u hermoso j a r d í n , con su cap i l l a d e n t r o de la m i s m a finca, s u s a l r e d e d o r e s poblados de a r b o l a d o , c a s e r í o s y h u e r t o s , y con l a p l á c i d a r í a del B u r g o al p i e . L a s horas allí c o r r í a n veloces y a n i m a d a s , e n t r e t e n i d a s con l a s s e s i o n e s dedic a d a s al a r t e i n c o m p a r a b l e de la m ú s i c a , q u e á mí me e n t u s i a s m a -

A. VILLELGA BODEÍGUEZ

IGl

E n e s t e p u n t o r e s u l t o , t a l vez, u n s o ñ a d o r ; creo, y lo t e n g o d i c h o , q u e no conozco genio c o m p a r a b l e al del g r a n B e e t h o v e n : ¡sus o b r a s son v e r d a d e r o s p r o d i g i o s , y j u z g o i m p o s i b l e f o r m a r s e c a b a l i d e a del m u n d o a s o m b r o s o q u e e n a q u e l l a c a b e z a m i s t e r i o s a se e n c e r r a b a ! P a r a conocer bien a q u e l a l m a i n m e n s a m e n t e poética c r e a d o r a , es n e c e s a r i o p e n e t r a r en s u v i d a , reflejada en l a s h e r m o s a s y s e n c i l l a s Cartas q u e forman s u C o r r e s p o n d e n c i a , p u b l i c a d a , poco h a , en P a r í s por M r . C h a n t a v o i n e , a u t o r de u n e s t u d i o biográfico-crítico t a m b i é n r e c i e n t e . L a m ú s i c a , el c a n t o , l a d u l c e c o n v e r s a c i ó n , la l e c t u r a y la p l á c i d a n a t u r a l e z a , p r e s t a b a n g r a t í s i m o solaz al á n i m o , y a s í corrier o n ocho d í a s , p a r a r e t o r n a r , poco d e s p u é s , á la s o l i t a r i a C o m p o s t e l a , que en A g o s t o q u é d a s e como c i u d a d a b a n d o n a d a . P a s a d o s b r e v í s i m o s d í a s , c o r r í a yo el p i n t o r e s c o espacio q u e d e s d e la v e t u s t a c i u d a d del A p ó s t o l , como a q u í l l a m a m o s al Hijo del T r u e no, glorioso e v a n g e l i z a d o r de l a s E s p a ñ a s , c o n d u c e á la i n c o m p a r a b l e r e g i ó n del U l l a , t i e r r a h e r m o s a , h u e r t o delicioso, r e g a d o por l a s t r a n q u i l a s a g u a s d e l río que le da s u n o m b r e ; y , d e s d e el frondoso l u g a r de S a n t a C r u z , b a j a b a , c a m i n a n d o á pie, la c o s t a n e r a t i e r r a q u e g u a r d a en a q u e l l a s h e r m o s a s y p o b l a d a s l a d e r a s el g r u p o a p r e t a d o y s i m p á tico de r ú s t i c o s t e c h o s que forman el delicioso l u g a r de A r g u n t e . Allí, en a q u e l l a p l a c i d e z e n c a n t a d o r a , e s p e r á b a n m e los fieles a m i g o s , que todos los a ñ o s me ofrecen u n lecho en s u c a s a y u n a s i e n t o en s u m e s a , como e x p r e s i ó n del a n t i g u o y profundo c a r i ñ o que s u s a l m a s lue g u a r d a n , m i r á n d o m e como á u n o de los s u y o s y g o z a n d o con la h u m i l d e s o c i e d a d de m i p o b r e p e r s o n a . ¡Cuan g r a t a s p a s a r o n a l l í l a s horas de a q u e l l o s d í a s t a n b r e v e s ! D e s d e l a s v e n t a n a s ofrecíase á los ojos el g r a n d i o s o p a n o r a m a de a q u e l l a s t i e r r a s p i n t o r e s c a s , r i c a s de a r b o l a d o , con s u s r i z a d o s robled a l e s , con s u s h u e r t o s p o b l a d o s de á r b o l e s f r u t a l e s , s u s v i ñ a s , v e r d a d e r o s d o s e l e s , que p r e s t a n somlíra y ofrecen el e n c a n t o de s u s r a m a s frescas y v e r d e s , y el d e l i c a d o fruto de s u s a p r e t a d o s r a c i m o s ; el a t e r c i o p e l a d o suelo de s u s p r a d o s , l a f r e s c u r a de s u s r e g a t o s , el m i s terioso y uniforme r u i d o de s u s molinos, s u s c a s i t a s r o d e a d a s de a r bolado, los r e c o r t a d o s c a m p a n a r i o s de s u s t e m p l o s y t o d a la d u l c e y t r a n q u i l a poesía de la v i d a c a m p e s t r e , en e s t a t i e r r a s i n g u l a r , de t a n a c u s a d o c a r á c t e r , q u e v i v e e n v u e l t a en los m i s t e r i o s de la poesía, de los t i e m p o s a p a r t a d o s en el m u n d o de l a h i s t o r i a y c o n s e r v a n d o s u p r i m i t i v a fisonomía. L o s c a m p e s i n o s de h o y son los c e l t a s p e r e n n e s con todo s u c a r á c t e r , c o n s e r v a d o en su a l m a , en s u s disposiciones, en s u s t r a b a j o s , en s u s aperos de l a b r a n z a , en todo; ¡ h a s t a en s u s c a n t o s p a u s a d o s , m e l a n c ó l i c o s y profundos! U n a de a q u e l l a s t a r d e s , a c o m p a ñ a d o de uno de mis amigos q u e p o r a q u e l l a s s i e r r a s v e r a n e a b a , en s u e s p a c i o s a finca, l l a m a d a la C o s t a , e s c o n d i d a en u n a d e a q u e l l a s f a n t á s t i c a s q u e b r a d a s , la e m p r e n d i m o s
ASo V.—TOMO I V . 11

162

GALICIA

PINTORESCA

c a m p o a t r a v i e s a h a s t a l l e g a r al c a m i n o r e a l , y d e s d e a l i i , c a b a l g a n d o como d e s b r a v a d o r e s , b a j a m o s al P u e n t e U l l a : c a í a la t a r d e y los c a m pos d o r m í a n l a d u l c e p a z d e l a h o r a v e s p e r t i n a . E s el P u e n t e , como p o r a n t o n o m a s i a s e le l l a m a en s u s c e r c a n í a s , e s c o n d i d o l u g a r a s e n t a d o a l pie del r í o , q u e s e a b r e con l i b e r t a d d e s p u é s de h a b e r p a s a d o c e ñ i d o p o r l a s a n g o s t u r a s d e l t a j a d o m o n t e S a n J u a n d' a C a v a , u n o d e los m á s s o b e r b i o s p a n o r a m a s y e s c o n d i d o s s e n o s q u e es d a d o i m a g i n a r . A q u e l l o s m o n t e s v e c i n o s c a s i u n i d o s , q u e p a r e c e se c u e n t a n s u historia y sus misterios, cumbres elevadísimas, por entre las cuales p a s a el r í o , p r o f u n d o , o b s c u r o , s i l e n c i o s o , lleno de m i s t e r i o s , l a m i e n d o l o s r e s t o s d e u n p e q u e ñ o t e m p l o d e s a p a r e c i d o , es d e lo m á s s o r p r e n dente y fantástico que cabe contemplar. E l P u e n t e , robusto, erguido, a m p l i o , v e r d a d e r o m i r a d o r , y m i r a d o r a l t í s i m o , s i r v e de u n i ó n á l a s dos a s o m b r o s a s r i b e r a s d e l U l l a , q u e p i e r d e n s u a s p e c t o t r i s t ó n y g r a v e , c u a n d o se m i r a río a b a j o . — O r i l l a s e n c a n t a d o r a s con los d e l i c i o sos c a m p o s de A r n o i s , l a t a j a d u r a f o r m i d a b l e d e l a s R e g a s , l a e m p i n a d a s u b i d a de V e r n e s , l a s p r o d i g i o s a s a l t u r a s de R i v e i r a y el e s c o n d i d o r e c o d o d e P a r a d e l a . A l l í , a l p i e de l a i n c o n m e n s u r a b l e c u m b r e d e S a r a n d ó n , l a b a r c a ó p a s o del m i s m o n o m b r e , b a l s a t r a n q u i l a , o b s cura y profunda, que corre dulcemente s u s a g u a s s u r c a d a s por la pes a d a b a r c a , en d o n d e se a c o m o d a n h o m b r e s , b e s t i a s y c a r r o s , y m o - j v i d a p o r dos r e m o s c o l o s a l e s , m a n e j a d o s con h a b i l i d a d s u m a p o r u n a ] r a p a z a de pocos a ñ o s , q u e no p u e d e h a c e r u s o d e f u e r z a s i m p o s i b l e s e n e l l a ; l a d e s t r e z a , a l l í , lo s u p l e t o d o . P a r t i e n d o del t r a n q u i l o l u g a r d e A r g u n t e , s u b i e n d o , s u b i e n d o á t r a v é s d e p o l v o r i e n t o s c a m i n o s , b a j o l a s c o p a s d e los p i n o s t r i s t o n e s y r u m o r o s o s , l l é g a s e a l e s c o n d i d o l u g a r de S o - C a s t r o ; a l l á en el fondo l a C o s t a , con s u e s p a c i o s a q u i n t a d e r e c r e o , h u e r t a a b u n d a n t e q u e ofrece s u s d e l i c a d a s f r u t a s , a q u e l l o s e n c e n d i d o s p e l a d i l l o s q u e r e f r e s c a n los a b r a s a d o s l a b i o s ; s u d e v o t a c a p i l l a de S a n A n d r é s y el a l e g r e l u g a r d e l C a s a l , p r ó x i m o á la c a r r e t e r a , q u e p r e s t o l l e v a a l m e l a n c ó l i c o l u g a r d e V i l a n o v a , con s u s l e j a n o s c a m p o s t e n d i d o s al p i e d e S a n M a m e d y d e M e r i n , y l a m a j e s t u o s a y e r g u i d a mole d e l P i c o S a c r o , q u e p a r e c e i n t e n t a r p e r d e r s e en l a s n u b e s y se r o d e a , en c i e r tos d í a s , de misteriosa tupida n i e b l a . E n Vilanova tiene a s e n t a d o s s u s r e a l e s el s a b i o h i s t o r i a d o r y c a n ó n i g o c o m p o s t e l a n o D . A n t o n i o López P e r r e i r o , que en la t r a n q u i l a soledad de su c a s a de campo t r a b a j a como b e n e d i c t i n o en la y a c o p i o s a o b r a « H i s t o r i a de la I g l e s i a C o m p o s t e l a n a » . — A l l í , en m e d i o d e l a fina y d e l i c a d a a m a b i l i d a d d e s u p e r s o n a y de s u f a m i l i a , h e m o s d i s f r u t a d o de s o b e r b i a s e s i ó n d e fonógrafo, escuchando las grandiosas sublimes harmonías de W a g n e r , l a m a r a v ü l o s a voz d e C a r u s s o en Pagliacii, y el e n c a n t o a s o m b r o s o del a r t e d e la B a r r i e n t e s , en El Barbero de Sevilla, q u e e s , m a n i f i e s t a m e n t e , de lo m e j o r q u e c o m p u s o el d e l i c a d o R o s s i n i , á q u i e n p o n e

A . VILLELGA EODRÍGUEZ

163

sobre l a s n u b e s el d o c t í s i m o c r í t i c o E . M o n t e g u t . — E l r e g r e s o á n u e s t r o s l a r e s hízose, y a e n t r a d a la n o c h e , á t r a v é s de a q u e l l o s c o m p l i cados c a m i n o s , a l u m b r a d o s por el s u a v e r e s p l a n d o r de la l u n a , q u e en el c a m p o , es de u n efecto i n e x p l i c a b l e . M i v e r a n e o en e s t e a ñ o no p a s ó de a h í . Y al c e r r a r e s t a s p o b r e s y b r e v e s c u a r t i l l a s , v i é n e s e á mi m e m o r i a el r e c u e r d o de los d í a s p a s a dos otros a ñ o s en l a s e n c a n t a d o r a s p l a y a s de V i l l a g a r c í a , a l p i e d e s u s o n d a s a z u l e s , m a n s a s y c r i s t a l i n a s , e n c e n d i d a s por la luz del sol, que l a s c o n v i e r t e e n d i a m a n t e s , r í a p r o d i g i o s a m e n t e h e r m o s a y r i s u e ña, s e m e j a n t e y a u n s u p e r i o r á l a s a g u a s t r a n q u i l a s del famoso l a g o de G i n e b r a , s o b r e el c u a l se h a n p o s a d o m i s ojos m á s de u n a vez e n los d í a s de m i j u v e n t u d y de m i s viajes por F r a n c i a y S u i z a ; p e r o G a l i c i a , la h e r m o s a y p i n t o r e s c a G a l i c i a , n a d a t i e n e que e n v i d i a r á país a l g u n o -de E u r o p a : s u s c a m p o s , s u s a l d e a s , s u s m o n t e s , s u a p u e r t o s , s u s r í a s e n c a n t a d o r a s , son v e r d a d e r o s u e ñ o de p o e t a !
Compostela, S e p t i e m b r e de 1907.

BOLETÍN HISTÓRICO
por Cándido de la Puente.

S a i n a r l o : Repasos histórico-críticos.—A un trabajo síllonista.—El problema de Marruecos y la opinión pública.—Orientación predominante de la poKIioa europea contemporánea — Ligeros apuntes geográflcoa del Moghreb.—Consecueníias prácticas de los mismos.

A c c e d i e n d o á l a s i n s t a n c i a s , q u e son p a r a m i m a n d a t o s , de p e r s o n a m u y q u e r i d a , voy á o c u p a r m e b r e v e m e n t e de u n n o t a b l e a r t í c u l o p u b l i c a d o el 25 de A b r i l del p r e s e n t e a ñ o e n la o r i g i n a l r e v i s t a i e Sillón. L l e v a e s t e e p í g r a f e : « L a R e v o l u c i ó n del 1793, ¿fuó a n t i r r e l i g i o s a ? » L o firma M r . P e l i p e B o r r e l , h a l l a m a d o p o d e r o s a m e n t e la a t e n c i ó n del m u n d o s a b i o y h a sido r e p r o d u c i d o c a s i i n t e g r o en n u e s t r a sección de R e v i s t a s t. Conocidísimo es Le Sillón, a s í como l a p o p u l a r i d a d y n o m b r a d l a de M r . M a r c Sfyngnier, a l m a d e é s t a r e v i s t a y de la e x t r a ñ a p r o p a g a n d a d e m o c r á t í c o - c r i s t i a n a q u e t a n t o se v a e x t e n d i e n d o en la v e c i n a R e p ú b l i c a . H u e l g a , p u e s , todo a n t e c e d e n t e a c e r c a de e s c r i t o r e s y d o c t r i n a s s i l l o n i s t a s . A d e l a n t a r é ú n i c a m e n t e q u e el a r t í c u l o e n c u e s tión l l e n a , á mi modo de v e r , m á s que c u m p l i d a m e n t e el h o l g a d o m a r c o de t a n p e r e g r i n a s o r i e n t a c i o n e s , y a u n creo lo t r a s p a s a , h i s t ó r i c a m e n t e h a b l a n d o , m á s de lo j u s t o y c o n v e n i e n t e . M e d i r é con e s c r u p u l o s i d a d , y el lector a v i s a d o se e n c a r g a r á de ir r e c o r t a n d o . P o c a s o b s e r v a c i o n e s p r e v i a s d e t e r m i n a r á n el c r i t e r i o á q u e h a b r é de a j u s t a r m e en e s t a s o m e r a c r i t i c a : 1.", l a opinión de M r . B o r r e l es n u e v a , y como t a l n e c e s i t a a r g u m e n t o s poderosos que la consoliden y a c r e d i t e n ; 2 . * , l a r e l i g i o s i d a d ó i r r e l i g i o s i d a d de u n a r e v o l u c i ó n d e b e a p r e c i a r s e a t e n d i e n d o al m o m e n t o h i s t ó r i c o de s u a p a r i c i ó n y d e s a r r o l l o y a l e s t a d o r e l i g i o s o del p u e b l o q u e la p r o m u e v e ; 3 . " , la R e v o l u c i ó n del 1793 se d e s a r r o l l ó en el seno de u n a n a c i ó n q u e v e n í a siendo d u r a n t e m u c h o s s i g l o s e m i n e n t e m e n t e c a t ó l i c a : p a r a s a b e r , p u e s , si e s t a r e v o l u c i ó n fué a n t i r r e l i g i o s a , b a s t a r á a v e r i g u a r si tné a n t i c a t ó l i c a ; 4 . * , a b u s o s y deficiencias p e r s o n a l e s n o j u s t i f i c a n , no p u e d e n j u s t i f i c a r los a t r o p e l l o s inferidos á l a s c o r p o r a c i o n e s ; 5 . * , y ú l t i r a a , el c t i r á c t e r de é s t e Boletín, m á s i n f o r m a t i v o q u e c r í t i c o , no

1

E S P A Ñ A T AMÉKICA , 15 de J u n i o de

1907.

CANDIDO DE LA PUJilNTE

165

me p e r m i t e e n t r a r en d i s q u i s i c i o n e s p r o l i j a s sobre n i n g ú n a s u n t o en p a r t i c u l a r . J u z g u e el benévolo lector de s u l e g i t i m i d a d y v e a m o s a h o r a a m b o s de ir p o n i é n d o l a s en p r á c t i c a . L a m a n e r a de f o r m u l a r el e n c a b e z a m i e n t o á g u i s a de p r e g u n t a , m u e s t r a y a bien á l a s c l a r a s l a in c e r t i d u m b r e de M r . B o r r e l a c e r c a de la v e r a c i d a d de s u e n u n c i a d o , ó, mejor d i c h o , a c e r c a de l a c o n t e s t a c i ó n n e g a t i v a que p r e t e n d e h a y a de d á r s e l e . Caso de no e x i s t i r aquella incertidumbre, debemos quedar sumamente agradecidos al a r t i c u l i s t a , por l a d e l i c a d e z a c o n que nos h a dejado en l i b e r t a d d e defender lo c o n t r a r i o . E l t r a b a j o de M r . B o r r e l es como el g r a n o de m o s t a z a y como el fermento de l a s p a r á b o l a s b í b l i c a s ; p e q u e ñ o en e x t e n s i ó n , g r a n d e , m u y g r a n d e en el c o n t e n i d o . Todo él e s t á s e m b r a d o , a t i b o r r a d o de a s e v e r a c i o n e s r o t u n d a s , e x p u e s t a s en tono d o g m á t i c o y c o n c e n t r a d a s en frases l a c ó n i c a s , b r e v í s i m a s , q u i n t e s e n c i a d a s ; e s , finalmente, a s í en el fondo como en la forma, u n a de e s a s l a b o r e s de t a r a c e a t a n p r o p i a s del g e n i o , de la índole del i d i o m a y del g u s t o l i t e r a r i o de n u e s t r o s v e c i n o s ; y lo b u e n o del c a s o es q u e c a d a tesela, ó d í g a s e c a d a f r a s e , tiene s u color y s u forma p e c u l i a r e s con u n s e n t i d o d i f e r e n t e , y a u n c o n t r a d i c t o r i o m u c h a s v e c e s . ¿Cómo a n a l i z a r l a s todas? I m p o s i b l e . Si e x a m i n á n d o l a s por p a r t e s y fijándome sólo en l a s de m a y o r r e l i e v e , eree a l g ú n l e c t o r q u e t r u n c o el s e n t i d o ó desfiguro el c o n j u n t o , l e ••emito al c o n s a b i d o n ú m e r o de e s t a R e v i s t a , d o n d e p o d r á c o m p u l s a r •nis c i t a s con la t r a d u c c i ó n c o m p l e t a del o r i g i n a l f r a n c é s . V e a m o s cómo se e x p r e s a M r . B o r r e l , c u y a s p a l a b r a s i r á n s i e m p r e entre comillas. «Los r a d i c a l e s de hoy t r a t a n en m a l h o r a de j u s t i f i c a r s e con ejemplos r e v o l u c i o n a r i o s » . Si non é vero é ben tróvalo. « L a p r i m e r a R e p ú blica fué a n t i c l e r i c a l (¿sí?), pero no a n t i r r e l i g i o s a » . ¡ L á s t i m a no fuera V e r d a d t a n t a belleza! ¡Y cómo s a b e n m a n e j a r c i e r t a s p e r s o n a s l a s s u t i lezas de G a m b e t t a ! P e r o , s e ñ o r , ¿ c u á n d o c e j a r á n en su e m p e ñ o de h a cernos c o m u l g a r con q u e a u n d e n t r o del c a m p o católico el a n t i c l e r i calismo n o es s i n ó n i m o de i r r e l i g i o s i d a d manifiesta? D i g o d e n t r o del Campo católico, p o r q u e la n e g a t i v a p o d r í a s e r h a s t a cierto p u n t o lógica en el v o c a b u l a r i o p r o t e s t a n t e , en el m a h o m e t a n o , en el f e t i c h i s t a e n el de c u a l q u i e r o t r a s e c t a h e t e r o d o x a ; d e n t r o d e l c a m p o católir e p i t o , p o r q u e en él p r e s u m o m i l i t a r á M r . B o r r e l y p o r q u e eminentemente c a t ó l i c a h a s i d o F r a n c i a a n t e s y d e s p u é s de la r e v o l u c i ó n . S i g a m o s los r a z o n a m i e n t o s de M r . B o r r e l y v e a m o s s i fué t o d o p u r o ^nticlericalismo durante la primera República. «El alto clero d e l a n t i g u o r é g i m e n e r a d e t e s t a d o . E s t o se e x p l i c a » . — " e r a n u s t e d e s c ó m o — « d e s d e el Concordato de 1516, o b i s p a d o s , a b a "^"18, p r e b e n d a s , d i e z m o s , t o d o s e r e s e r v a b a á l o s p r o t e g i d o s de los celadores l a i c o s , á los s e g u n d o n e s de la nobleza en s u m a y o r p a r t e .

166

BOLETÍN

HISTÓRICO

U n l a i c o c o b r a b a l a s r e n t a s de u n o b i s p a d o , d e u n a a b a d í a , d e u n c u r a t o . U n s a c e r d o t e e j e r c í a el m i n i s t e r i o p o r u n a s u m a insignific a n t e » . — C o m p r e n d i d o como lo e j e r c e n h o y d í a . — « P e r o e s t o s legos de q u e h a b l a m o s v i v í a n como los c o n t e m p o r á n e o s y s u v i d a e r a poco . e d i f i c a n t e . . . . » Se m e h a c o r r i d o l a p l u m a a l t r a n s c r i b i r la ú l t i m a f r a s e , q u e , como s a l t a á l o s ojos, n a d a t i e n e q u e v e r c o n e l c l e r i c a l i s m o . « A s í s e e x p l i c a , á p e s a r de u n a s i m p a t í a r e a l — y a v e r e m o s l u e g o á q u é e x t r e m o l l e g a r o n t a n finas s i m p a t í a s — h a c i a los p o b r e s c u r a s , q u e l e v a n t a b a n l a s c a r g a s d e l o s beneficios e c l e s i á s t i c o s y c o m p a r t í a n l a s m i s e r i a s d e l pueblo, l a t e r r i b l e a v e r s i ó n de é s t e h a c i a a q u e l l a s o t r a s g e n t e s d e i g l e s i a , l a i c o s f a v o r e c i d o s , y h a c i a la m i s m a r e l i g i ó n , q u e p a r e c í a e s t a r r e p r e s e n t a d a e n ellos». L a a v e r s i ó n t e r r i b l e d e l p u e blo h a c i a a q u e l l o s favorecidos l a i c o s , h a c i a a q u e l l o s b r i b o n z u e l o s s e g u n d o n e s d e la nobleza q u e se c o m í a n y m a l g a s t a b a n l a s r e n t a s de l o s beneficios e c l e s i á s t i c o s , s e e x p l i c a c i e r t a m e n t e ; lo q u e n o s e e x p l i c a con t a n t a f a c i l i d a d es e s a m i s m a a v e r s i ó n h a c í a l a c a u s a r e l i giosa. Mal podía ésta s e r representada por individuos que inicuamente, al parecer, la estaban explotando. Ni siquiera asoma por aquí de c e r c a n i d e lejos la p i c a r a h i d r a d e l c l e r i c a l i s m o , p o r q u e los a b u s o s e n u m e r a d o s c o r r e s p o n d e n á u n a fase a g u d a d e laicismo, de favorit i s m o , d e r e g a l i s m o , ó de c u a l q u i e r o t r a cosa peor q u e el c l e r i c a l i s m o . ¿De d ó n d e , p u e s , M r . B o r r e l , e s a t e r r i b l e a v e r s i ó n d e l p u e b l o f r a n c é s h a c i a l a r e l i g i ó n ? ¿De dónde? «El c a t o l i c i s m o a p a r e c í a a s i e n F r a n c i a identificado con u n r é g i m e n de d e s i g u a l d a d y a r b i t r a r i e d a d » . No pongo e n tela de juicio si en F r a n c i a a p a r e c í a ó d e j a b a d e a p a r e c e r a s í ; lo q u e a s e g u r o es q u e en E s p a ñ a a p a r e c e d e m u y d i s t i n t o modo, á j u z g a r ú n i c a m e n t e p o r l o s m o t i v o s q u e a l e g a u s t e d , M o n s i e u r Borrel. « L a c o n d u c t a m i s m a d e l o s c a t ó l i c o s d a b a l u g a r y p r e t e x t o á esta a p r e c i a c i ó n . » E n t i é n d a s e b i e n q u e t a l e s p r e t e x t o s p r o c e d í a n d e 1» c e n s u r a b l e c o n d u c t a de los católicos l a i c o s y d e los s e g u n d o n e s de la nobleza, z á n g a n o s p r i v i l e g i a d o s d e los beneficios y de l a s r e n t a s eclesiásticas. « P o r e s o — a ñ a d e m u y formal M r . B o r r e l — l a p r i m e r a E e p ú b l i c a fué e n e m i g a e n c a r n i z a d a de los s a c e r d o t e s y d e l catolicismo.» ¡ Y a salió a q u e l l o ! . . . . S i n c o m e n t a r i o s p o r q u e esto, Inés, ello se alaba «I^* C o n s t i t u c i ó n c i v i l d e l clero i fué v o t a d a c o n u n e s p í r i t u v e l a d o d^ d e s c r i s t i a n i z a c i ó n . » ¡A c u a l q u i e r c o s a l l a m a n v e l a d a los ultrarnO' dernistas! ¡ E s p í r i t u d e d e s c r i s t i a n i z a c i ó n t a n v e l a d o como v e r á el

1 A m a l g a m a moTistmos» de los errores g a l i c a n o B y janseiiíBtfts, p n e s saP""'™ l o s c a b i l d o s , a b a d í a s , p r i o r a t o s , c a p e l l a n í a s y b e n e f i o i o s ; p r o h i b í a & l o s ObisP p e d i r a l P a p a la i n s t i t u c i ó n c a n ó n i c a , e t c . , e t c .

CANDIDO DE LA P U E N T E

167

p a c i e n t e l e c t o r en l a s s i g u i e n t e s l í n e a s . «De a q u í la obligación del j u r a m e n t o , los d e c r e t o s de p r o s c r i p c i ó n y o t r a s m e d i d a s c o n t r a los s a c e r d o t e s . » E n t r e e s t a s ú l t i m a s m e d i d a s p u e d e n e n u m e r a r s e l a s de p r i s i ó n , f u s i l a m i e n t o , g u i l l o t i n a y o t r a s , m á s ó m e n o s veladas, con l a s que se t i r a n i z ó al Clero, por la r a z ó n s u p r e m a que a l e g a b a C h a m p a g n e u x , d i c i e n d o á la policía de L y ó n q u e los sacerdotes son comobestias salvajes, tanto más peligrosas cuanto predican la paz mientras se las degüella. «Sin e m b a r g o , i m p o r t a reconocerlo a s í ; los h o m b r e s de la E e v o l u ción n o e r a n m a t e r i a l i s t a s n i ateos.» ¿A q u i é n i m p o r t a reconocer sem e j a n t e falsedad? I m p o r t e á q u i e n i m p o r t e , y pese á quien pese, h a y que c o n v e n i r en que t e n í a n , por d e s g r a c i a , m u c h o de a m b a s c o s a s . «No e r a D i d e r o t , sino R o u s s e a u , q u i e n v i v í a en ellos con t o d a la p a s i ó n de s u i d e a l i s m o , con t o d a s u fe, j a m á s d e b i l i t a d a en u n a v e r d a d r e l i g i o s a y en la j u s t i c i a d i v i n a . » P o d r í a m o s d a r de b a r a t o s e m e j a n t e afirmación, de e s c a s a fuerza p r o b a t o r i a y m u y d i s c u t i b l e de h e c h o . B u e n o s e r á r e c o r d a r q u e en el m a g í n de los h o m b r e s de la R e v o l u c i ó n , r e a c c i o n a b a n como fermentos deletéreos, l a s p e r n i c i o s a s d o c t r i n a s de i n n u m e r a b l e s corifeos. E l p a n t e í s m o t e u t ó n i c o , el deísmo b r i t á n i c o , 'Cl s e n s u a l i s m o de C o n d i l l a c , los e r r o r e s s i n c u e n t o de la E n c i c l o p e d i a , l a s m a l i c i o s a s c a r c a j a d a s del P a t r i a r c a de E e r n e y , l a s idílicas u t o p i a s de R o u s s e a u y l a s i n v e c t i v a s a c e r a d a s de M o n t e s q u i e u , c o n t a b a n n u m e r o s o s p r o s é l i t o s , se, d i s p u t a r o n el predominio de los e s p í r i t u s , c h o c a r o n con i n f e r n a l e s t r u e n d o , c e g a r o n l a s i n t e l i g e n c i a s a v i v a n d o el fuego de l a s p a s i o n e s , y como genios maléficos incitadores de una espantosa tragedia, fueron d á n d o s e l a m a n o h a s t a s u m i r al pueblo francés en u n a b i s m o i n s o n d a b l e de c o r r u p c i ó n y frenesí, de h o r r o r e s y de s a n g r e . ¿ Q u e r r á d e c i r n o s M r . B o r r e l en q u é se funda p a r a a s e g u r a r q u e no era D i d e r o t , sino R o u s s e a u q u i e n v i v í a en los h o m b r e s de la R e v o l u ción? A u n c i ñ é n d o n o s al a ñ o 1793, como é l p a r e c e i n d i c a r s i n decirlo e x p r e s a m e n t e como d e b í a , p a r a e v i t a r confusiones ¿ h a y p r u e b a s ine q u í v o c a s de q u e «la n a c i ó n f r a n c e s a en m a s a p r o t e s t a s e c o n t r a el a t e í s m o oficial que se q u e r í a i n t r o d u c i r — ¿ p o r quién? por h o m b r e s d e la R e v o l u c i ó n s e g u r a m e n t e , ¿no?—y de q u e el idealismo le pareció la condición e s e n c i a l de la R e p ú b l i c a ? » ¿ B a s t a r á n p a r a a c r e d i t a r l o los h i p ó c r i t a s a l a r d e s de virtud, de religiosidad, q u e á modo de e x h a l a ciones s i n i e s t r a s f u l m i n a b a n los l a b i o s v e n g a d o r e s del t e r r i b l e R o bespierre? E l g r a n R o u s s e a u , q u e h a b i a d e c l a r a d o le parecía cara la libertad comprada con la sangre de un sólo ciudadano, ¿sería el n u m e n i n s p i r a d o r de los a t r o c e s idealismos q u e hicieron funesta y e t e r n a m e n t e m e m o r a b l e la É p o c a del T e r r o r , con el a s e s i n a t o de u n a l i e i n a y de 12.000 m u j e r e s , con la demolición de 25.000 edificios en la c i u d a d de L y ó n , con los idílicos a m e t r a l l a m i e n t o s de u n H e r b o i s y

168

BOLETÍN HISTÓRICO

con l a s genialidades de u n C a n i e r , q u e hizo a r r o j a r en N a n t e s a l L o i r e la friolera de 10.000 conspiradores p a r a no t e n e r q u e m o l e s t a r se en fusilarlos? Y si osamos d i r i g i r n u e s t r a v i s t a al m i s m í s i m o R o b e s p i e r r e , ¿no le v e m o s e s c a l a r el p o d e r p r o c l a m a n d o el a t e í s m o y l a r i d i c u l a apoteosis del i n s i g n e M a r a t de a q u e l desinteresado Amigo del Fuello, a l e n t a d o r i n f a t i g a b l e del robo, del a s e s i n a t o y de o t r a s patriarcales escenas?.... D e j e m o s a p a r t e a q u e l f a u s t o d í a 1 0 de N o v i e m b r e , p r i m e r o e n t r e los c o n s a g r a d o s al c u l t o de la espiritual diosa Razón, c u l t o en el q u e c o r r i e r o n p a r e j a s , p a r a a s o m b r o y a d v e r t i m i e n t o de los s i g l o s f u t u r o s , el idealismo del fetiche y la devoción sensible de los e x t á t i c o s a d o r a dores Y l a s c o n s i d e r a c i o n e s e x p u e s t a s y o t r a s q u e p u d i é r a m o s a d u c i r ¿no p r u e b a n con luz m e r i d i a n a q u e «la n a c i ó n f r a n c e s a en m a s a p r o t e s t ó c o n t r a el a t e í s m o oficial q u e se q u e r í a i n t r o d u c i r , y q u e el i d e a l i s m o le p a r e c í a la condición e s e n c i a l de la R e p ú b l i c a ? ¿No p r u e b a n s o b r e todo de u n a m a n e r a definitiva q u e la R e v o l u c i ó n de 1793 no fué a n t i r r e l i g i o s a como p r e t e n d e m o s t r a r M r . Borrel? P u e s si lo d i c h o no p a r e c i e s e b a s t a n t e , s é p a s e q u e el a r g u m e n t o a q u i l e s d e d i c h o M o n s i e u r e s t á b a s a d o en el c a r á c t e r s i n g u l a r de la ú l t i m a e t a p a del d i c t a d o r R o b e s p i e r r e . Como todos los r e v o l u c i o n a r i o s a f o r t u n a d o s , hízose éste c o n s e r v a d o r , y e s t i m a n d o n e c e s a r i o r e s t a b l e c e r la r e l i g i ó n p a r a cons e r v a r el o r d e n , p r o n u n c i ó e s t a s p a l a b r a s , q u e todavía la posteridad duda si fueron delirio ó profunda hipocresía, ó profundísima envidia 1. «El a t e í s m o es a r i s t ó c r a t a , la i d e a de u n g r a n ser, q u e v e l a p o r l a i n o c e n c i a o p r i m i d a y c a s t i g a el delito t r i u n f a n t e , e s e n t e r a m e n t e p o p u l a r . Si Dios no e x i s t i e r a , s e r i a p r e c i s o i n v e n t a r l o . » P a r t i e n d o de e s t e l u m i n o s o é i n c o n t r o v e r t i b l e artículo de fe popular, no aristocrática, hizo d e c r e t a r con piadosa t e n a c i d a d q u e el pueblo f r a n c é s recon o c í a l a e x i s t e n c i a del S e r S u p r e m o — n a t u r e por otro n o m b r e — y l a i n m o r t a l i d a d del a l m a , p r e d i c a b a l a s e x c e l e n c i a s de la v i r t u d y los e x t r a g o s del vicio, y, s i e m p r e con l a s m a n o s p u e s t a s en la g u i l l o t i n a , no d e j a b a c a e r de s u boca e s t o s c r u e l e s s a r c a s m o s : ¡virtud! ¡humanidad! ¡orden! ¡justicia! ¡supervivencia en ultratumba!.... Y creciendo con s u p o d e r s u i n s o l e n c i a , se c o n s t i t u y ó á sí m i s m o pontífice del n u e v o c u l t o , o r d e n a n d o , con a p l a u s o de la n a c i ó n e n t e r a — ó en masa como d e c í a m o s a r r i b a — s o l e m n í s i m a s fiestas en h o n o r del S e r S u p r e mo, del D i o s i m p e r s o n a l , n e c e s a r i o ú n i c a m e n t e p a r a l a s c l a s e s populares. Con e s t o s a n t e c e d e n t e s y a n a d i e e x t r a ñ a r á que M r . B o r r e l t r a t e de v i n d i c a r el c a r á c t e r r e l i g i o s o de l a R e v o l u c i ó n del 1793 y q u e , desp u é s de t r a s c r i b i r v a r i o s s a l a d í s i m o s p á r r a f o s d e u n d i s c u r s o inédi*^?...
1 C. C a n t ú , H. ü., t o m o 10, p&g. 63; B a r c e l o n a , 1888.

CÁNDIDO DE LA P U E N T E

169

p r o n u n c i a d o a n t e el a l t a r de l a p a t r i a p o r u n d e m a g o g o de l a s n u e v a s o r i e n t a c i o n e s t e í s t a s , f o r m u l e d e u n a manera exacta y familiar—son s u s p a l a b r a s - esta gran síntesis del d i s c u r s o y del e s t a d o r e l i g i o s o de la n a c i ó n : « L a R e p i i b l i c a p o s t u l a el e s p í r i t u c r i s t i a n o . » C l a r o q u e lo p o s t u l a r í a , y á p u l m ó n h e r i d o ; lo q u e se d e b i e r a p r o b a r es q u e lo l l e gase á conseguir por entonces. N o c a l l a r é u n l i v i a n o e s c r ú p u l o q u e m e a s a l t a de i m p r o v i s o . L a e t a pa c o n s e r v a d o r a , l l a m é m o s l a a s í , d e R o b e s p i e r r e y l a s fiestas c o n s a g r a d a s a l S e r S u p r e m o c o r r e s p o n d e n c r o n o l ó g i c a m e n t e al año 1 7 9 4 . ¿ P o r q u é r e g l a d e t r e s se a p o y a en e l l a s M r . B o r r e l p a r a d e d u c i r q u e la R e v o l u c i ó n del 1793 no fué a n t i r r e l i g i o s a ? A v e r i g ü e l o V a r g a s . D e d i c a M r . B o r r e l la ú l t m a p a r t e de s u t r a b a j o á r e s e ñ a r los e x c e sos c o m e t i d o s en f a s e s s u c e s i v a s d e l a R e v o l u c i ó n , b u s c a n d o con h a bilidad s u m a contrastes ingeniosos de u n efectismo sorprendente á favor de los t e r r o r i s t a s . No j u z g o o p o r t u n o e n t r e t e n e r m á s á los l e c t o r e s con esos r e b u s c a d o s p a r a l e l o s , y a q u e p o r n u e s t r a i n c u l t u r a los e s p a ñ o l e s a s e g u r a m o s q u e l a s c o m p a r a c i o n e s son o d i o s a s y t r a b a j o l e s m a n d o á los f r a n c e s e s q u e a s p i r e n á c o n v e n c e r n o s de lo c o n t r a r i o . L a m e n t o , p u e s , que Mr. B o r r e l no h a y a aclarado definitivamente, s e g ú n p i e n s o , u n a c u e s t i ó n histórico-filosófico-religiosa de t a n t a m i g a como es la r e l i g i o s i d a d ó a n t i r r e l i g i o s i d a d de l a R e v o l u c i ó n del 1 7 9 3 . P r o b á r a s e q u e no h a b í a sido a n t i r r e l i g i o s a y , p o r a q u e l l o de q u e oppositorum eade.m est ratio, s a l t a r í a á l a v i s t a q u e fué r e l i g i o s í s i m a y q u e la É p o c a del T e r r o r , lejos d e m a n c i l l a r , como se h a v e n i d o c r e y e n d o , la b r i l l a n t e h i s t o r i a de l a Hija primogénita de la Iglesia, e s , p o r el conti^ario, l a é p o c a d e s u m a y o r g l o r i a , l a é p o c a d e l f e r v o r i n u s i t a d o y de l a e x a l t a c i ó n , s i se q u i e r e , de la p i e d a d c r i s t i a n a . C e r r a r é e s t e p a l i q u e con b r o c h e de oro t r a d u c i e n d o í n t e g r o s y s i n enojosos c o m e n t a r i o s los dos p e n ú l t i m o s y m á s s a b r o s o s p a r r a f i t o s d e Mr. Borrel: «Si e s v e r d a d , como p e n s a m o s , q u e l a t r a d i c i ó n c o n s i s t e en d e s e n v o l v e r el p e n s a m i e n t o de los a n t e p a s a d o s , c u a n d o n o s o t r o s q u e r e m o s d a r al p u e b l o f r a n c é s , no u n c r i s t i a n i s m o d i s m i n u i d o , como el d e e n t o n c e s , s i n o u n c r i s t i a n i s m o e n g r a n d e c i d o en t o d a s u p u j a n z a social, ¿no se d i b u j a a q u í u n a c o n c l u s i ó n y d i g n o r e m a t e del p r i n c i p i o c r i s tiano? «Los republicanos del 93 h a n legado á sus descendientes una función m o r a l y d e m o c r á t i c a a p e n a s c o m e n z a d a . N o s o t r o s e j e c u t a r e m o s sus últimas voluntades.» ¡Dios t e n g a d e s u m a n o á e s o s s e ñ o r e s y c o n f u n d a p a r a s i e m p r e funciones m o r a l e s y democrático-cristianas á l a u s a n z a del 1 7 9 3 ! . . . .
íCottcluirá.)

LIDROJ, R E Y I J T / I J T P E R I 0 D K 0 5 libros.
Diccionario del «Quijote», p o r J u l i o Cejador.—Madrid, 1906, 25 pta, Eate t r a b a j o , de u n e s c r i t o r i n o a n s a l j l e , n o es p u r a m e n t e l e x i c o g r á f i c o . P a r a e l a u t o r h a s i d o el v o c a b u l a r i o s o l a m e n t e u n p r e t e x t o . A r r e m e t e r c o u t r a l o s r o m a n i s t a s e r a lo p r i n c i p a l , y e s p e c i a l m e n t e c o r r e g i r la p l a n a á K ó r t i n g , q u e r e ú n e en su d i c c i o n a r i o l a t i n o - r o m a n o l a s e t i m o l o g í a s e s t u d i a d a s por l a s p r i n c i p a l e s figuras r o m á n i c a s . E l l i b r o , q u e está, d i v i d o e n d o s t o m o s , de 1.169 p á g i n a s e n t o t a l , lo h e e x a m i n a d o desde la cruz á la f e c h a , a n o t a n d o l a s e t i m o l o g í a s m a l a s , l a s v a s c a s , los participios no adjetivados, los d i m i n u t i v o s y a u m e n t a t i v o s y los n o m b r e s propios, que debieran formar lista aparte. L o s t e x t o s v i e n e n s e g ú n a p a r e c e n e n el Quijote,—orden q u e es u n d e s o r d e n . A l l í n o h a y m á s m é t o d o q u e ese, c o m o si n o e x i s t i e s e la o b r a de C u e r v o . H a y a l g u n a s e t i m o l o g í a s s a c a d a s por los cabellos, y m u c h a s que parecen s e r de u n p r i n c i p i a n t e . En inmensos párrafos dedicados á consideraciones etimológicas, h a y mult i t u d de v o c e s que n o se r e l a c i o n a n c o n la de que se t r a t a . A s í es q u e se a r m a u n fenomenal batiburrillo que cuesta trabajo desenmarañar. C u a n d o t o m a a l g o de u u a u t o r e s p a ñ o l , o m i t e s u n o m b r e c a s i s i e m p r e , y el d e s u o b r a . U n a s o l a v e z c i t a m i m o d e s t o a p e l l i d o , p e r o es a r r i m a n d o el a s c u a á su sardina euskérica tan preciada. T r a e e t i m o l o g í a s i m p o s i b l e s , v . gr.: juguete, numerosísimas. T e n g o d i c h o v a r i a s v e c e s , c o n a p r o b a c i ó n de l o s r o m a n i s t a s , q u e l a s v o c e s e n -aje p r o c e d e n del f r a n c é s , v. g r . : A marro, Makila y o lo d e r i v a r l a de barre, v i e n e de báculo. Acera b i é n t o m a r o n los a l e m a n e s , Barlauf, m a r i n o v e n i d o del N o r t e . U n a s v e c e s t r a e l a s e t i m o l o g í a s del a c u s a t i v o l a t i n o , y o t r a s del n o m i n a t i v o , s i n a t e n d e r al a c e n t o , v . g r . : ley, de lex, legis; lumen; y hombre, de hominem. Los y rey, de regem, rex; lumbre, de linaje. n o m b r e f r a n c é s de ese j u e g o , q u e t a m carrera de barra. es t é r m i n o de juego; de e s t a e s p e c i e l a s h a y

de haz, ó faz (de u n a c a s a ) . Izar

L a s d o s v o c e s i n t r a s c r i b i b l e s del p r i n c i p i o de l a s e g u n d a c o l u m n a de la pág i n a 853 v i e n e n s e n c i l l a m e n t e , s e g ú n creo, de bicha, q u e d e r i v a de bestia. n i ñ o s f r a n c e s e s l l a m a n t a m b i é n á ese c h i s m e béte. Y m e p a r e c e q u e t a t i v o lo q u e el l e c t o r p u e d e figurarse. bizarro

v i e n e a s i m i s m o de u n a f o r m a biza, i n d i c a n d o u n h o m b r e q u e t i e n e e n a u m e n L o s f r a n c e s e s r i d i c u l i z a r o n la i d e a .

LÍBEOS,

REVISTAS

Y

PERIÓDICOS

171

c o m o e n V i z c a y a p u s i e r o n e n s o l f a la de la Hréne, chistoso.

d e n o t a n d o chirene

algo

S i d e s e a Cejador e n t a b l a r n n a p o l é m i c a s e r i a , sachlich,

como dicen los ale-

m a n e s , q u e v a y a ú n i c a m e n t e al g r a n o , m e t i e n e á s u e n t e r a d i s p o s i c i ó n .
P . D E MÚOICA..

B e r l í n 4-10 07.

P. J . MATEOS . - A través del istmo de Panamá. — E s c e n a s é i m p r e s i o n e s de viaje y desc r i p c i ó n i l u s t r a d a del n u e v o p r o y e c t o y o b r a s del g r a n c a n a l i n t e r o c e á n i c o . — H e r e d e r o s de J u a n Gili, e d i t o r e s . Cortes, 581; B a r c e l o n a , 1 9 J 7 . - P r e c i o , 3 p e s e t a s . H e l e í d o c o n v e r d a d e r o p l a c e r este l i b r o de mi b u e n a m i g o y c o m p a ñ e r o de noviciado P. Juan Mateos. N o es t o d a v í a el l i b r o que l o s q u e le c o n o c e m o s y q u e r e m o s b i e n e s p e r a m o s de s u g r a n t a l e n t o y de s u v a s t a y s o l i d í s i m a c u l t u r a . H o n r a , s i n e m b a r g o , el l i b r o q u e a h o r a n o s o c u p a á s u a u t o r , y es de s u m o i n t e r é s s u l e c t u r a , por la i m p o r t a n c i a c a p i t a l í s i m a q u e h a de t e n e r m u y p r o n t o el g r a n c a n a l de P a n a m á e n e l o r d e n de l a g u e r r a , del c o m e r c i o y de l a p o l í t i c a . H e c h o el g r a n c a n a l i n t e r o c e á n i c o , p u e d e c o n s^-guridad afirmarse q u e c a m b i a r á n los p o l o s de l a p o l í t i c a m u n d i a l , l l e g a n d o f o r z o s a m e n t e á ser la n a c i ó n d u e ñ a de ese c a n a l la p r i m e r a n a c i ó n del m u n d o . D e a q u í l a n e c e s i d a d de q u e esa g r a n a r t e r i a c e n t r a l , q u e p o n d r á en c o m u n i c a c i ó n l a s i n g e n tes a g u a s del mare tenebroaum (el A t l á n t i c o ) c o n l a s del c é l e b r e mar del Sur (el P a c i f i c o ) , t u v i e r a c a r á c t e r i n t e r n a c i o n a l , e n v e z de t e n e r l e mente norteamericano. P e r o el l i b r o A través del istmo de Panamá n o es s ó l o i n t e r e s a n t e por el é impresiones de viaje. Dica s u n t o , lo es t a m b i é n por s u a m e n i d a d , por s u f o r m a a r t í s t i c a , c o m o corresp o n d e á u n l i b r o q u e t i e n e por s u b t í t u l o Escenas ción pura y castiza, diálogos animados y chispeantes, escenas humorísticas, d e s c r i p c i o n e s l l e n a s de p l a s t i c i d a d y de v i d a , f r e c u e n t e s r a s g o s de i n g e n i o y t r o z o s de s u g e s t i v a e l o c u e n c i a , t o d o se h a l l a e n el l i b r o del P . J u a n M a t e o s , j u n t o oon u n f o n d o r i q u í s i m o de i d e a s c i e n t í f i c a s , s o c i a l e s y p o l í t i c a s , q u e s o n l a s q u e m á s le a v a l o r a n y e n a l t e c e n . P e r o c o n ser t a n i n t e r e s a n t e por el f o n d o y l a f o r m a el l i b r o A través tstmo de Panamá, del n o s o n de i g u a l i n t e r é s t o d o s l o s c a p í t u l o s q u e c o n t i e n e . exclusiva-

P a s a e n e s t e l i b r o lo q u e e n l a s n o v e l a s : q u e el i n t e r é s a u m e n t a á m e d i d a q u e Se a v a n z a e n s u l e c t u r a . P a r a n o s o t r o s el g r a n i n t e r é s del l i b r o q u e e s t a m o s d a n d o á c o n o c e r e m p i e z a e n el c a p i t u l o V I , q u e es u n r e c u e r d o h i s t ó r i c o herm o s o de l a s g e n e r o s a s y a u d a c e s t e n t a t i v a s de a l g u n o s e s p a ñ o l e s e n o r d e n á . la c a n a l i z a c i ó n del i s t m o de P a n a m á . S i g u e d e s p u é s el c a p i t u l o V I I , i n t e r e s a n t í s i m o por dar á c o n o c e r l a s v e n t a j a s p o l i t i c a s , c o m e r c i a l e s y e s t r a t é g i c a s q u e h a n de r e p o r t a r l o s E s t a d o s U n i d o s de la c o n s t r u c c i ó n del c a n a l . T a m b i é n m e r e c e e s p e c i a l m e n c i ó n el c a p i t u l o I X por el b u e n s o s t e n i m i e n t o del d i á l o g o , por s u s o c u r r e n c i a s y c h i s t e s , y , sobre t o d o , por el i n g e n i o s o y h á b i l j u e g o de p a l a b r a s c a s t e l l a n a s de i g u a l p r o n u n c i a c i ó n q u e o t r a s i n g l e s a s , p e r o d e s i g n i f i c a c i ó n d i s t i n t a . E s el c a p i t u l o m á s c h i s p e a n t e y pinto-

172

LIBKOS, R E V I S T A S T PERIÓDICOS

resco del libro, por l a variedad de tipos y caracteres qne asisten al cómico b a n q u e t e q u e e n é l se d e s c r i b e . E l c a p í t u l o X I es t a m b i é n i n t e r e s a n t í s i m o : v e r s a sobre l a s c o n d i c i o n e s y g r a n d e z a de l o s E s t a d o s U n i d o s a p r e c i a d a s c o n d o s d i s t i n t o s c r i t e r i o s , el e u r o p e o y el g e n u i n a m e n t e y a n q u i , r e p r e s e n t a d o s el u n o p o r n u e s t r o a u t o r y el o t r o p o r el i n g e n i e r o S e e s b i n d e r m a n n , i o s d o s , el a u t o r y e l i n g e n i e r o , l o s p r i n c i p a l e s i n t e r l o c u t o r e s del l i b r o . E l c a p í t u l o X I I e s el m á s l i t e r a r i o ; s u e l o c u e n c i a q u i z á p e q u e d e a m p u l o s a y d e s b o r d a n t e ; n o e s e x t r a ñ o , es l a e l o c u e n c i a d e l a m o r p a t r i o e n s u m á s h o n d a e m o c i ó n , e n s u m á s a r r e b a t a d o l i r i s m o : Ja de u n n o r t e a m e r i c a n o (el i n g e n i e r o ) al c a n t a r l a s g r a n d e z a s c o l o s a l e s de s u p a t r i a . A t a n t o r e s p l a n d o r le h a c i a f a l t a u n c l a r o s c u r o q u e t e m p l a s e a l g o l o s c o l o r e s d e m a s i a d o v i v o s c o n q u e el y a n q u i h a b l a de s u n a c i ó n , y e s e c l a r o s c u r o h a s a b i d o a c e r t a d a m e n t e h a l l a r l e el a u t o r e n l o s r e c u e r d o s d i s c r e t o s y e n l a s a l a b a n z a s s o b r i a s q u e h a c e de C a s t i l l a y de s u s h i j a s l a s R e p ú b l i c a s s u r a m e r i c a n a s . T i e n e g r a n fuerza d e s c r i p t i v a el citado c a p í t u l o A m é r i c a y de l a s K e p ú b l i c a s del S u r . P o r ú l t i m o , e n e l c a p i t u l o X I I I , Chi vivrá verrá, s e c o n c r e t a n de u n a m a n e r a c l a r a y t e r m i n a n t e l a s a m b i c i o n e s e c o n ó m i c a s y t e r r i t o r i a l e s de l o s E s t a d o s U n i d o s e n e l C o n t i n e n t e a m e r i c a n o , y se i n s i n ú a n e n t o n o p r o f é t i c o p r o b a b l e s a c o n t e c i m i e n t o s p r ó x i m o s , c o m o l a a n e x i ó n d e M é x i c o y de C e n t r o A m é r i c a á los Estados de la U n i ó n . Con l o e x p u e s t o c r e e m o s q u e b a s t a p a r a d a r á c o m p r e n d e r l a i m p o r t a n c i a trascendentalísima del libro de nuestro hermano de hábito P . J u a n Mateos. P . M.
T

X I I , y encierra m u y

s a b i a s y p r o f u n d a s e n s e ñ a n z a s s o b r e e l p a s a d o , p r e s e n t e y p o r v e n i r de N o r t e -

V.

La v i d a d i v i n a e n el h o m b r e , ó la vida c r i s t i a n a , p o r M o n s . C a r l o s F r a n o i s o o T u r i n a z ,

Obispo de M a n c y y de T o u l . — T r a d u c c i ó n d e l f r a n c é s p o r D. J u a n Moncva y Puy o l . C a t e d r á t i c o d e C á n o n e s en l a U n i v e r s i d a d de Zaragoza.—Con licencia.—Barc e l o n a . G u s t a v o Gili, e d i t o r . Calle d e l a U n i v e r s i d a d , 45, 1907. — U n t o m o e n 8.°, de 8i0 p á g i n a s . P r e c i o : 3,50 p e s e t a s . N o e s l a obra de M o n s . T u r i n a z u n t r a t a d o e x c l u s i v a m e n t e a s c é t i c o e s c r i t o c o n t i ú n i c o fin de c o n d u c i r á l a s a l m a s por l o s c a m i n o s de l a v i r t u d . A b a r c a , sí, e s t o s p u n t o s p r i n c i p a l í s i m o s e n el c o n c e p t o de l a v i d a d i v i n a e n el h o m b r e , p e r o , a l a n a l i z a r l o s c o n s t i t u t i v o s y l a e s e n c i a m i s m a d e l a p e r f e c c i ó n crist i a n a , l o g r a e s t a b l e c e r l a s b a s e s d e la t e o l o g í a c a t ó l i c a y f o r m a r u n t r a t a d o a p o l o g é t i c o d e m o s t r a t i v o de l a verdadera E e l i g i ó n . D i o s , q u e e s l a f u e n t e d e l a v i d a , l a h a c o m u n i c a d o a l h o m b r e e n el o r d e n n a t u r a l y s o b r e n a t u r a l . Q u é es e s t a v i d a d e n t r o del C r i s t i a n i s m o , c u á l e s s o n s u s c a r a c t e r e s , s u s m a n i f e s t a c i o n e s , s u s f u n d a m e n t o s ; e n q u é c o n s i s t e l a f e , c u á l es el o r d e n s o b r e n a t u r a l , su extensión, la l e y divina, sus preceptos, sn universalidad, sus dotes, las virtudes que encierra; y , finalmente, cuál es el complemento de la vida cristiana, e n q u é c o n s i s t e la v i s i ó n b e a t í f i c a , h e a q u í l o s p u n t o s d e v e r d a d e r o i n t e r é s q u e c o n t i e n e l a o b r a d e M o n s . T u r i n a z , e s t u d i a d o s t o d o s e l l o s bajo e l influjo de la t e o l o g í a c a t ó l i c a . L i b r o s de e s t a í n d o l e n o n e c e s i t a n s e r r e j o m e n d a d o s . M o n s . T u r i n a z c o n s t i t u y e la mejor g a r a n t í a , la mejor recomendación de la obra r e c i e n t e m e n t e e d i t a d a g o r e l S r . G i l i .

LIBHOS, R E V I S T A S Y PERIÓDICOS

173

Historia de la Regencia de Marfa Cristina Habsbourg-Lorena, por D. J n n n O r t e g a R u b i o , C a t e d r á t i c o de la U n i v e r s i d a d C e n t r a l . T o m o I I I . - M a d r i d , i m p r e n t a , l i t o g r a f í a y c a s a e d i t o r i a l de F e l i p e G o n z á l e z Rojas, c a l l e de R o d r í g u e z S a n P e d r o , n ú m e r o 9; 1906.—Un v o l u m e n en i." de 60J p á g i n a s . S e h a r e c i b i d o e n e s t a r e d a c c i ó n el t e r c e r v o l u m e n de la Historia gencia, de la Re-

e s c r i t a p o r D . J . O r t e g a E u b i o y m a g i s t r a l m e n t e e d i t a d a por el s e ñ o r

G o n z á l e z R o j a s . C o m p r e n d e e s t o v o l u m e n el p e r i o d o a c a s o m á s c r i t i c o de l a p o l í t i c a de E s p a ñ a e n e l ú l t i m o t e r c i o del s i g l o X I X : l a s g u e r r a s de C u b a y F i l i p i n a s . El d o c t o profesor de l a U n i v e r s i d a d C e n t r a l ha r e u n i d o t a l c ú m u l o de d a t o s , q u e será d i f í c i l h a l l a r u n a h i s t o r i a m á s c o m p l e t a de l o s g r a v e s s u c e sos q u e h a n v e n i d o d e s a r r o l l á n d o s e a n t e s y d e s p u é s de l a t r á g i c a m u e r t e de I ) . A n t o n i o C á n o v a s del C a s t i l l o . L a p o l í t i c a s e g u i d a por l o s g e n e r a l e s M a r t í n e z C a m p o s y B l a n c o , W e y l e r y P o l a v i e j a , lo m i s m o e n Cuba q u e e n el A r c h i p i é l a g o filipino, t u v o q u e a f e c t a r n e c e s a r i a m e n t e , t u v o q u e r e p e r c u t i r p o r p r e c i s i ó n e n t o d a s l a s e s f e r a s , e n t o d a s l a s m a n i f e s t a c i o n e s da n u e s t r o o r g a n i s m o s o c i a l . El Sr. O r t e g a y E u b i o a n a l i z a u n a t r a s o t r a t e d a s l a s v i c i s i t u des de a q u e l l a s c a m p a ñ a s , lo m i s m o e n l o s c a m p o s de la l u c h a q u e e n el m o v i m i e n t o de la p o l í t i c a , tal c u a l i b a r e f l e j á n d o s e e n l o s g a b i n e t e s c o n s e r v a dor y l i b e r a l . E l d o c t o C a t e d r á t i c o de M a d r i d p a r e c e dar m a y o r p r e f e r e n c i a á la h i s t o r i a c o p i o s i s i m a m e n t e d o c u m e n t a d a q u e á la v e r d a d e r a c r í t i c a , al v e r d a d e r o e x a m e n de l a s c a u s a s q u e h a n p o d i d o i n f l u i r en el d e s a r r o l l o de d e t e r m i n a d o s h e c h o s . ¡Le es t a n d i f í c i l al h i s t o r i a d o r reflejar s u j u i c i o a l tratarse de p e r s o n a s q u e v i v e n y s e p e r c a t a n de lo q u e a c a s o s i r v i e r a p a r a m e r m a r s u s p r e s t i g i o s ! L a s i t u a c i ó n d e l Sr. O r t e g a t u v o q u e s e r m u y c r i t i c a , y n a d a t i e n e de e x t r a ñ o el que n o se s u b s t r a j e r a e n u n t o d o al a m b i e n t e q u e le rodeara. N o obstante, aparece en todo 6 casi todo este v o l u m e n u n criterio fijo, i m p a r c i a l y e n o c a s i o n e s h a s t a s e v e r o , el q u e le s u m i n i s t r a l a l ó g i c a de los d o c u m e n t o s que c i t a . M a s h u b i é r a m o s q u e r i d o q u e e n a l g u n o s c a s o s betiiera e n f u e n t e s m á s p u r a s , m á s c r i s t a l i n a s , m e n o s a p a s i o n a d a s , m á s s i n c e r a s , y l a l ó g i c a le s u m i n i s t r a r í a o t r a s c o n c l u s i o n e s .

La alianza católica, p o r el P. J u a n de A b a d a l , S. J.—Un t o m o en 8.°, de 165 p á g i n a s . — ' G u s t a v o Gili, B a r c e l o n a , 1907. El t í t u l o de e s t e h e r m o s o f o l l e t o i n d i c a c u á l e s s e a n los p r o p ó s i t o s del escritor. N u e s t r a p a s i v i d a d , n u e s t r o e g o í s m o , c o n s t i t u y e n l a s p r i n c i p a l e s c a u s a s de la l u c h a q u e se v i e n e l i b r a n d o h o y c o n t r a la I g l e s i a . E l r e m e d i o n o es i m p o s i b l e , la r e l i g i ó n s u m i n í s t r a n o s a r m a s p o d e r o s í s i m a s p a r a v e n c e r , p a r a reconqui.^tar l a s p o s i c i o n e s q u e h e m o s p e r d i d o . E l Conde de M a i s t r e d e c í a q u e la r e v o l u c i ó n m o d e r n a es s a t á n i c a y q u e l a r e a c c i ó n , si n o es d i v i n a , será •lula. ¿ D e j a r á n de c u m p l i r s e l a s p r o m e s a s del S a l v a d o r ? N o , m u s p a r a q u e l a s P u e r t a s del i n f i e r n o n o p r e v a l e z c a n , es p r e c i s o q u e los q u e s i g a n s u s doctrin a s l u c h e n s i n d e s c a n s o , q u e r e a v i v e n s u fe en l a s p r o m e s a s de J e s u c r i s t o . L a u n i ó n es la f u e r z a , así n o s lo d i c e el e j e m p l o de o t r a s n a c i o n e s . L o s e n e m i g o s de la fe h a n s e r e t i r a d o a l c h o c a r c o n el p o d e r o s o n ú c l e o de l a a c c i ó n c a t ó l i c a . E s t e p e n s a m i e n t o d e s a r r ó l l a l o c o n m u l t i t u d de p r u e b a s , c o n m u l t i t u d de d a t o s , e l i l u s t r e y c e l o s o P . A b a d a l ; s u f o l l e t o es el m e j o r p r o g r a m a de

174

LÍBEOS,

REVISTAS

T

PERIÓDICOS

la a c c i ó n c a t ó l i c a , de s u desarrollo dependerá en g r a n p a r t e la s o l u c i ó n de l o s p a v o r o s o s p r o b l e m a s que h o y a g i t a n á las s o c i e d a d e s presentes. Que el p u e b l o c o n o z c a el por q u é de n u e s t r a s d e s g r a c i a s y q u e se le s u m i n i s t r e n l o s m e d i o s de que a ú n d i s p o n e p a r a su s a l v a c i ó n . A q u i está l a « A l i a n z a c a t ó l i c a » ; difúndase, p r o p a g ú e s e , y h a b r e m o s e n c o n t r a d o l o s r e m e d i o s q u e s e b u s c a n .

El Cristianismo y los tiempos presentes, por Mons. B o u g a u d , Obispo de L a v a l . — T r a d u c ción de 1.1 n o v e n a odición francesa, por el Dr. D. Emilio A. ViJleJga Rodríguez.— T o m o I I I . Los d o g m a s del Credo, 1907.—Herederos de J u a n Gili, E d i t o r e s . Cortes, B81. B a r c e l o n a . - U n vol. de rm pAgs., en 4.°—Precio: p t a s . 6 en r ü s t . , 8 e n p a s t a . F a g o a d e l a n t a d o ; t o d a la obra 25 p t a s . rúst.; 85, p a s t a . C o n t i n ú a el Sr. G i l i r e m i t i é n d o n o s la g r a n obra a p o l o g é t i c a , de la q u e hem o s h a b l a d o y a e n n ú m e r o s a n t e r i o r e s . El tercer v o l u m e n n o diremos q u e s u p e r e á los que y a se h a n p u b l i c a d o , pero l a s m a t e r i a s q u e c o n t i e n e a c a s o s e a n l a s m á s n e c e s a r i a s para el v e r d a d e r o e s t u d i o de la c o n t r o v e r s i a c a t ó l i c a . E l credo, s u e s e n c i a , s u o r i g e n , s u s a u t o r e s , s u s c a r a c t e r e s , s l r v e n l e á M o n señor B o u g a u d c o m o de p r e á m b u l o p a r a l a t e o l o g í a d i v i n a . Comprende é s t a l o s p r o f u n d í s i m o s m i s t e r i o s de la T r i n i d a d , de la c r e a c i ó n , de la c a í d a , del p e c a d o del p r i m e r hombre y de s u r e d e n c i ó n . D a d a la índole de n u e s t r o esc e p t i c i s m o y c o n o c i d a s l a s o r i e n t a c i o n e s de la c i e n c i a , e m p e ñ a d a en d e s t r u i r h a s t a los f u n d a m e n t o s de la t e o l o g í a c a t ó l i c a , n o creo n e c e s a r i o i n s i s t i r sobre l a n e c e s i d a d de c o n o c e r m u y á fondo l o s p r i n c i p i o s f u n d a m e n t a l e s á q u e habrá de a t e n e r s e el a p o l o g i s t a c a t ó l i c o p a r a e s t a b l e c e r la verdadera h a r m o n í a entre l a s v e r d a d e s r e v e l a d a s y l a s c o n c l u s i o n e s cientificas. M o n s . B o u g a u d l l e n a el v a c í o q u e a c a s o se d e j a b a s e n t i r e n este g é n e r o de c o n t r o v e r s i a s . B . M.

VINCENT BERGR . — La Vrale Morale basi^e sur l'étude de l a N a t u r e , sur les lois de 1» vie.—Paris, V.» — V. G u i a r d et E. Briére, l i b r a i r e s - e d i t e u r s . - R u é Soufflot, 16, et m e Toullier, 1-2; 1907. ¡ J a c t a n c i o s o t i t u l o el de este l i b r o , el c u a l n o p u e d e leerse s i n que la sang r e se h i e l e e n l a s v e n a s ! S u a u t o r , e v o l u c i o n i s t a c o n v e n c i d o , así lo creemos, p e r o u n e v o l u c i o n i s t a á la u s a n z a de H a c k e l , n o sólo n o s traza en e s t a s pág i n a s u n s i s t e m a de M o r a l , q u e n i es de Moral, n i m u c h o m e n o s de Moral verdadera, s i n o q u e , p o s e í d o de u n a s o b e r b i a e s t ú p i d a , s i n duda porque l o s m o n i s t a s se c o n s i d e r a n e n el ú l t i m o g r a d o superior de la e v o l u c i ó n , de d o n d e n a c e u n a i n t o l e r a n c i a s e c t a r i a y r a b i o s a , se r e v u e l v e airado c o n t r a D i o s , l a R e l i g i ó n , el d o g m a , la I g l e s i a , el P o n t i f i c a d o p a r a darnos al fin, y e n cambio de la Moral c r i s t i a n a , u n a m o r a l n a t u r a l y p o s i t i v a q u e , fuera de a l g u n o s r a s g o s de filantropía, c a s i se reduce á u n t r a t a d o de g i m n a s i a f n n c i o n a l , e s t o es, u n a m o r a l e p i c ú r e a y u t i l i t a r i a . H e c h a e s t a b r e v e i n d i c a c i ó n , h u e l g a a d v e r t i r q u e , si a l g o b u e n o t i e n e este l i b r o , ese a l g o es el s e n t i d o l ó g i c o q u e lo i n f o r m a , y a q n e , t o m a n d o c o m o fund a m e n t o de s u Moral el c o n c e p t o m o n l s t i c o del hombre, n o p o d í a esperarse otra cosa de Mr. B e r g e , c u y o s e c t a r i s m o n o s i n s p i r a t a n t a a v e r s i ó n c o m o lást i m a sus blasfemias. E . N.

LIBROS, REVISTAS T PERIÓDICOS

175

Más libros y folletos recibidos.
M o N S E S o n B o ü G A U D , o b i s p o de La,-vSíl.—Historia de San Vicente de Paúl, fnn-i

d a d o r de l a C o n g r e g a c i ó n de l a M i s i ó n y de l a s H i j a s de l a C a r i d a d , t r a d u c i d a j del f r a n c é s al e s p a ñ o l , c o n n o t a s y u n a i n t r o d u c c i ó n s o b r e h i s t o r i a d o r e s de j S a n V i c e n t e de P a ú l , por P . N i e t o y A s e n s i o . d e n e y r a , i m p r e s o r e s de la R e a l Casa, P a s e o de S a n V i c e n t e , 20; 1907. Sarta de Cuentos, p o r Carlos M a r i a O c a n t o s . I l u s t r a c i o n e s de L u i s P a l a o . — T o m o X X X I I de la « B i b l i o t e c a P a t r i a . » Discurso l e í d o c o n m o t i v o de la i n a u g u r a c i ó n del c u r s o a c a d é m i c o de 1907 ¿ 1908 e n la U n i v e r s i d a d C e n t r a l p o r J . B a l d o m c r o B o n e t y B o n e t . — I m p r e n t a C o l o n i a l , c a l l e de F u e n c a r r a l , 3, M a d r i d . Panegírico po de J a c a . Philosophia Opera Latina. Moralis i n u s n m s c h o l a r u m , a u c t o r e V í c t o r C a t h r e i n , S . J.— Snmptibus Herder, typographi pontifioii.—MCMVIL —Friburgi Brisgoviae. — B . H e r d e r ; F r i b u r g i B r i s g o v i a e (Germaniee); 1905.—Mense Philologie, HerausgeN^ovembri. S o n d e r a b d r u c k A u s der Z e i t s c h r i f t f ü r Romanische Seben von Dr. Gustav Grober.—Halle M a x Niemeyer. Discurso inaugural l e í d o e n l a s o l e m n e a p e r t u r a del c u r s o a c a d é m i c o de 1907 á 1908 a n t e el C l a u s t r o de la U n i v e r s i d a d de B a r c e l o n a por el D r . D . J o s é E s t a n y o l y C o l o m . — T i p o g r a f í a «La A c a d é m i c a » , de Serra H e r m a n o s y R u s Sell. R o n d a U n i v e r s i d a d , 6; 1 9 0 7 . — B a r c e l o n a . Historia Para de Tordesillas, por D . Eleuterio Fernández Torres, Presbítero.— Imp. y L i b . N a c i o n a l y E x t r a n j e r a de A n d r é s M a r t í n ; 19U5. las Mujeres. R e f l e x i o n e s y c o n s e j o s , p o r D . " M e l c h o r a H e r r e r o de V i •^^'i p r ó l o g o de D . J e s ú s P a n d o y V a l l e . — S e g u n d a e d i c i ó n m e j o r a d a . — L i b r e ''la de los S u c e s o r e s de H e r n a n d o ; A r e n a l , 11, M a d r i d . ^ueva Senda. C u e n t o s de l a A l d e a , p o r D.' Melchora Herrero d e Vidal.— ••librería de los S u c e s o r e s de H e r n a n d o ; c a l l e del A r e n a l , 11; 1 9 0 7 . — M a d r i d . Las Cuatro Estaciones. C u e n t o s de l a A l d e a , p o r D . ' M e l c h o r a H e r r e r o de y t d a l . — L i b r e r í a de l o s S u c e s o r e s d e H e r n a n d o ; c a l l e del A r e n a l , 11; 1907.— Madrid. Ea Crisis de la constitución actual del derecho de propiedad en la sociedad '"^temporánea. D i s c u r s o i n a u g u r a l l e í d o e n l a a p e r t u r a del c u r s o a c a d é m i c o de Nuestra Señora de la Merced, p r e d i c a d o en B a r c e l o n a el 24 d e S e p t i e m b r e de 1907 p o r el E x c m o . é l i m o . D r . D . A n t o l í n L ó p e z P e l á e z , O b i s i i D o s t o m o s |de m á s de 400 p á g i n a s c a d a u n o . — M a d r i d ; S a c e s o r e s de R i v a - ]

^ 1907 á 1908 en el S e m i n a r i o C o n c i l i a r de M a d r i d , p o r D . J u a n A g u i l a r J i m é n e z . — I m p r e n t a d e l A s i l o d e H u é r f a n o s del S. C. de J e s ú s , c a l l e d e J u a n ^"•avo, 5; 1 9 0 7 . - M a d r i d .

176

LÍBEOS,

REVISTAS

Y

PEEIÓDICOS

Revistas.
L'Art Moderne, 15 S e p t e m b r e 1907. SuUy Proudhom7ne,TpoT F r a n c i s de M i o m a n d r e . — E l poeta q u e a c a b a de m o r i r

n o e s t a b a m u y de m o d a , d e s p u é s de h a b e r l o e s t a d o m á s q u e n i n g ú n otro p o e t a v i v i e n t e . S u l l y P r o u d h o m m e n o m e r e c í a t a n t o el o l v i d o e n q u e h a b í a c a l d o , c o m o el t r i u n f o c o n q u e se h a b í a a c l a m a d o s u obra í n t i m a y d e l i c a d a . H a b r í a n e c e s i t a d o s i e m p r e u n a p e q u e ñ a elüe de a d m i r a d o r e s : é s t o s h u b i e r a n p e r m a n e c i d o fieles e n l u g a r de q u e se d e s a n i m a r a n por el a s e n t i m i e n t o p o p u lar y b u s c a r a n otros í d o l o s p a r a s u c u l t o s e c r e t o . N o discuto su a p t i t u d . Tanto más cuanto que aquéllos encontraron ídolos m á s d i g n o s de i n c i e n s o . L a r i c a , la e x u b e r a n t e g e n e r a c i ó n del s i m b o l i s m o , les o f r e c í a m á s q u e l o s que p o d í a n a d o r a r . R e s p e c t o á m i ( y m e p a r e c e q u e la m o d e r a c i ó n de m i s e n t i m i e n t o g a r a n t i z a e l a c i e r t o ) , j a m á s a b a n d o n é m i p r i m e r a a d m i r a c i ó n . Como j a m á s f u é e s t a a p a s i o n a d a en m í , n o t u v o q u e s u f r i r r e a c c i ó n a l g u n a d e n i g r a n t e . Y a s í , y o p u e d o c o n t i n u a r l a r g o t i e m p o , s i n d e s i s t i r de g u s t a r de V a n S e r b e r g h e y J a m m e s , r e c o r d a n d o c o n p l a c e r Solitudes y Vaines tendresses. ¡Ah! si, y o s é b i e n q u e e s t a p o e s í a n o es m u y a r t í s t i c a . T a m p o c o es p o é t i c a completamente, J a m á s v i e n e en ella á romper la monotonía elegante y seca, u u a i m a g e n v i o l e n t a , n a t u r a l . J a m á s l a m ú s i c a t u v o e n e l l a el m á s c o r t o a s i e n t o . P e r o t e n í a u n a c u a l i d a d m u y rara: el s e n t i m i e n t o . E s t á l l e n a de m a t i c e s morales, es t i e r n a y s u t i l . P o r e s t o a g r a d a b a t a n t o á las j ó v e n e s , q u e n o p u e d e n c o m p r e n d e r e n u n a o b r a de a r t e m á s q u e el a s u n t o , s i e n d o p a r a e l l a s c o m p l e t a m e n t e e x t r a ñ o s los e n c a n t o s de la f o r m a : r i t m o , t i m b r e , m ú s i c a , s i n t a x i s . G e s t a n de e s t o s v e r s o s p u l i d o s y s o b r i o s q u e e x p r e s a n e n u n l e n g u a j e c o r r e c t o , c o n i m á g e n e s c u y o r e p e r t o r i o se e n c u e n t r a por c o m p l e t o e n u n v o c a bulario familiar, sus ideas, sus ensueños, sus preocupaciones habituales, sus e m o c i o n e s j u v e n i l e s , s u s p u d o r e s , t o d o lo q u e c o n s t i t u y e s u a t r a c t i v o p u n z a n t e y t a m b i é n s u g r a c i a b u r g u e s a . ¿Cómo n o h a b l a n de querer á este escritor que tanto las amaba, que las amaba h a s t a emplear l a sola forma c u y a c o m p r e n s i ó n les e r a a c c e s i b l e ? N o d i g o q u e e s t a f o r m a sea s o s t e n i b l e . E s c o r r e c t a s o l a m e n t e , y n a d a m á s . P e r o e s t o n o a m i n o r a e n n a d a el v a l o r de l o s s e n t i m i e n t o s e x p r e s a d o s , y prec i s a m e n t e e s t o s s o n l o s q u e p o n d r á n ( q u i z á s por l a r g o t i e m p o ) a l p o e t a al a b r i g o del o l v i d o , e s t o s s o n l o s q u e s a l v a r á n l a s e x t r e m o s i d a d e s del l i r i s m o . S u l l y P r o u d h o m m e q u i s o s e r el p o e t a de l a v i d a í n t i m a , pero n o l l e g ó á s e r l o . E r a d e m a s i a d o psicólogo para eso. S u s o b r a s c o i n c i d e n c a s i c o n la t e n t a t i v a de P a u l B o u r g e t en la n o v e l a , é i l u s t r a n , m á s a ú n q u e l o s a n á l i s i s de B o u r g e t , l a t e o r í a que q u i e r e que el art i s t a sea a b s o l u t a m e n t e o p u e s t o á la i n t r o s p e c c i ó n , p u e s é s t a es a s u n t o de la ciencia. L a p o e s í a debe s ó l o a l u d i r á l a s c o s a s de l a s c u a l e s q u i e r e dar la e m o c i ó n S i l a s d e s c r i b e , n o c o n s e g u i r á s u e f e c t o y se s a l d r á de s u p a p e l . B a u d e l a i r e , V e r l a i n e , s o n p o e t a s de la v i d a í n t i m a , p r e c i s a m e n t e p o r q u e n u n c a a n a l i z a ron, á la m a n e r a de p r o f e s o r e s , l o s s e n t i m i e n t o s e n s u m i n u c i o s i d a d : p a r *

LÍBEOS,

REVISTAS

Y

PERIÓDICOS

177

eso a l g u n a s i m á g e n e s i n t e n s a s , m ú s i c a ó n n a c i e r t a t u r b a c i ó n del a l m a , les b a s t a r o n y se g u a r d a r o n m u y b i e n de la d e s c r i p c i ó n , l a descripción, el v i e j o e n e m i g o , el e n e m i g o h e r e d i t a r i o del a r t i s t a y del p o e t a . L a v e r d a d e r a piedra de t o q u e p a r a c o n o c e r u n p o e t a a u t é n t i c o , creo sea esa. E l p o e t a n o describe n i e x p l i c a . T o d o e s c r i t o r que e n v e r s o describe ó e x p l i c a , puede ser u n orador. Un n o v e l i s t a , u n e n s a y i s t a , u n c r í t i c o , u n s a b i o , u n i n t e l e c t u a l , todo lo que queráis, pero de n i n g ú n m o d o será u n p o e t a . S u l l y P r o u d h o m m e n o c o m p r e n d í a e s o . T a n t o n o lo c o m p r e n d í a , que h a c i a el fin de s u v i d a se p u s o e n l a m á s d e p l o r a b l e a c t i t u d f r e n t e á la g e n e r a c i ó n q u e le s n c s d i e r a y á la q u e n o c o m p r e n d i ó . O d i a b a sobre todo el v e r s o libre. P e r o sé c o n c e r t e z a que e s t e odio p r o c e d í a de u n s e n t i m i e n t o p r o f u n d í s i m o m á s que de s u a p e g o á los m é t o d o s p a r n a s i a n o s . H a b í a a d i v i n a d o en el verso libre la f ó r m u l a i d e a l del l i r i s m o , y sobre todo del l i r i s m o p e r s o n a l , i n t i m i s t a , cerca del c u a l p a s ó toda s u v i d a s i n poder d e s c u b r i r el s e c r e t o e s e n c i a l . N o le c o m p r e n d í a de u n a m a n e r a c l a r a , porque, p a r a c o m p r e n d e r l e , h u b i e r a t e n i d o n e c e s i d a d de c o n f e s a r s e á sí m i s m o que todo s u esfuerzo h a b í a a b o r t a ­ do, y de eso no p o d í a darse c u e n t a , porque e m o c i ó n y f ó r m u l a de a r t e c o e x i s ­ tieron e n s u cerebro desde el m o m e n t o e n q u e c o m e n z ó á e s c r i b i r , P e r o él se Sentía s u p r i m i d o , i n u t i l i z a d o , por el s o l o h e c h o de esta i n v e n c i ó n m é t r i c a . E s u n a g r a n p é r d i d a p a r a l a p o e s í a f r a n c e s a el que n o h a y a p o s e í d o el don m á g i c o . T o d a s s u s c r e a c i o n e s , l a s m á s d e l i c a d a s , las m á s t i e r n a s , p e c a n de i n m o v i l i d a d . Como l o s h é r o e s de Bonheur pasan elíseas, graciosas, pero im­ ponderables, d e s c a r n a d a s , l e j a n a s , de n i n g ú n m o d o f r a t e r n a l e s . E n l u g a r de Cantarnos s o l a m e n t e a l g u n a s de e s t a s i n o l v i d a b l e s p a l a b r a s c u y o m i s t e r i o y escalofrío n o p u e d e n d e s a p a r e c e r e n s e g u i d a de n u e s t r o e s p í r i t u , n o s h a c e n el efecto de p e r s o n a j e s i r r e a l e s , a b s t r a c t o s , que g r a d u a l m e n t e se e v a p o r a n . I m a g i n a d lo d e l i c i o s a s q u e h u b i e r a n sido e s t a s p o e s í a s s i h u b i e r a n t e n i d o la forma de Jas de L a f o r g u e . E n el fondo no eran t a n c o n t r a d i c t o r i a s . L a s emociones de L a f o r g u e n o s o n esencialmente diferentes de l a s de S u l l y P r o u ­ dhomme. Laforgue amaba también mucho á las jóvenes. Sea de e s t o lo que q u i e r a , S u l l y P r o u d h o m m e c o n s e r v a r á l a f a m a e l e g a n t e , discreta, m u n d a n a , c o n la d i s t i n c i ó n de u n h u m a n i s t a , de u n d i d á c t i c o y de 'ín p o e t a tierno, y a l g u n a s de sus c o m p o s i c i o n e s s o n d i g n a s , por s u e x q u i s i t e z Un poco fría, por s u m e s u r a y s u s o b r i e d a d , de t e n e r c a b i d a e n u n a a n t o l o g í a . Cosa n o d e s p r e c i a b l e .

Historisch-politische Blütter, 16 September. La prensa católica en Austria, por D . P . — E l a r t i c u l i s t a e m p i e z a d i c i e n d o

í u e l a i m p o r t a n c i a de l a p r e n s a e n la a c t u a l i d a d es i n d i s c u t i b l e . Y a e n t i e m p o de N a p o l e ó n p u d o é s t e e x p e r i m e n t a r s u s e f e c t o s desde que Gíirres, c o n s u ^hein Merkur, se opuso v a l i e n t e m e n t e á l a o p r e s i ó n t i r a n a del coloso f r a n ­ de c é s . E n n u e s t r o s d í a s ofrece u n a prueba p a l m a r i a del poder de l a prensa el famoso Centro c a t ó l i c o a l e m á n , q u e se s o s t i e n e y a u n a c r e c i e n t a e n f r e n t e Sus a d v e r s a r i o s , g r a c i a s á los ó r g a n o s de p u b l i c i d a d de que d i s p o n e . L a s i t u a tíión deplorable e n que se h a l l a F r a n c i a d e m u e s t r a a s i m i s m o e s t a v e r d a d . U n a
Aso V.—TOMO IV. 12

178

LÍBEOS,

EEVISTAS

T

PEEIÓpiCt)»

m i r a d a r e t r o s p e c t i v a al desarrollo de l a p r e n s a e n este p a í s da por r e s u l t a d o que e n 1850 se p u b l i c a b a n e u P a r i s 26 p e r i ó d i c o s , 50 años m á s tarde a s c e n d i ó el n ú m e r o á 2.709, 1S5 E e v i s t a s y a d e m á s 3.872 p e r i ó d i c o s de p r o v i n c i a s . L a prensa c a t ó l i c a entre t a n t o e s t á e s c a s a m e n t e r e p r e s e n t a d a . P o r cada 18 diarios que a p a r e c e n e n F r a n c i a , ;uno s ó l o es c a t ó l i c o ! ¿Las c o n s e c u e n c i a s ? Que en l a s e l e c c i o n e s los c a n d i d a t o s del bloc o b t u v i e r o n m a y o r n ú m e r o de v o t o s p r e c i s a m e n t e en r e l a c i ó n con el m a y o r n ú m e r o de ó r g a n o s de p u b l i c i d a d q u e tienen. B a n d o n , P r e s i d e n t e de l a A s o c i a c i ó n de S. V i c e n t e , dijo e n 1877: «Si los c a t ó l i c o s n o t o m a n m a y o r i n t e r é s por l a p r e n s a , l l e g a r á d i a e n q u e se c e r r a r á n sus i g l e s i a s , l e s c o n v e n t o s q u e d a r á n v a c í o s y s u s obras e n peligro.» L o s h e c h o s confirman e s t a s p a l a b r a s p r o f é t i c a s . L o s c a t ó l i c o s franceses e m p l e a r o n m i l l o n e s y m i l l o n e s e n e s c u e l a s , c l a u s t r o s , i g l e s i a s e t c . , pero para s u p r e n s a —que era lo m á s i m p o r t a n t e y n e c e s a r i o — a p e n a s h a u t e n i d o u n a p e q u e ñ a d o n a c i ó n y..... Combes, c o n u n a sola decisión de la Cámara, les a r r e b a t ó las m a g n i f i c a s obras de 17.000 c o n v e n t o s . «Si los c a t ó l i c o s h u b i e r a n t e n i d o de su parte l a o p i n i ó n p ú b l i c a c o n el a u x i l i o de u n a p r e n s a poderosa, n o les h u b i e s e n tocado n i á u n p e l o de la cabeza.» E s t o debe s e r v i r de a v i s o á los catól i c o s de o t r a s n a c i o n e s , y t a m b i é n á los de A u s t r i a . N o i m p o r t a q u e éstos e n l a s ú l t i m a s e l e c c i o n e s del i m p e r i o h a y a n s a l i d o v i c t o r i o s o s : n o h a y s e g u r i d a d de que p e r s i s t a e s t a r e l a c i ó n e n el P a r l a m e n t o . S e g ú n c á l c u l o s fidedignos, en a b s o l u t o , h a s i d o m a y o r e l n ú m e r o de v o t o s de a q u é l l o s q u e profesan i d e a s a n t i r r e l i g i o s a s q u e el de s u s c o n t r a r i o s . E s t o e s g r a v e , y debe tenerse en c u e n ta; hace f a l t a v i g i l a n c i a y t r a b a j o . L o s m a s o n e s t i e n e n d e s t i n a d o u n y u g o de i g n o m i n i a á los c a t ó l i c o s a u s t r í a c o s ; y s i éstos n o q u i e r e n s o p o r t a r l e , deben influir en las m a s a s e l e c t o r a l e s en el p u e b l o , u n i é n d o l a s , o r g a n i z á n d o l a s é i l u s t r á n d o l a s , lo c u a l se c o n s i g u e e n primer t é r m i n o por m e d i o de la prenda diaria. E n los ú l t i m o s a ñ o s , y sobre t o d o e n l a s r e g i o n e s a l p i n a s , h a y q u e recon o c e r que l a prensa c a t ó l i c a de A u s t r i a v a g a n a n d o terreno; s i n e m b a r g o está a ú n m u c h í s i m o por h a c e r . E l r e c i é n p u b l i c a d o f o l l e t o Die katholische Oesterreich-XJngarns, Presse afirma q u e e n toda l a doble m o n a r q u í a , i n c l u y é n d o l a

B o s n i a , e x i s t e n s o l a m e n t e 183 p e r i ó d i c o s c a t ó l i c o s , e n t r e ellos 31 diarios; m i e n t r a s que los a n t i c l e r i c a l e s de todos m a t i c e s d i s p o n e n de 300 p u b l i c a c i o n e s . D e estos 300 p e r i ó d i c o s 4G s e e n c u e n t r a n a l s e r v i c i o del p a r t i d o nico, pangermdq u e i n t e n t a l a s e p a r a c i ó n de E o m a ; 36 p r o p a g a n i d e a s d e m o c r á t i c a s ;

71 t r a b a j a n e n favor del p r o g r a m a n a c i o n a l t u d e s c o , y 150 defienden el jud a i s m o y m a s o n i s m o . A l a par c o n e s t o s periódicos, r e d a c t a d o s en leníjua alem a n a , d i f u n d e n e n t r e el p u e b l o a u s t r í a c o p r i n c i p i o s d e s c r i s t i a n i z a d o r e s o t r a s t a n t a s p u b l i c a c i o n e s e s c r i t a s en diferentes i d i o m a s . A u n q u e n o se posee u n a estadística e x a c t a , n o será e x a g e r a d o c o n s i g n a r q u e el e j é r c i t o liberal a u s t r í a c o c u e n t a c o n u n n ú m e r o de papeles q u e fluctúa entre 600 y 7C0. T r i s t e

r e s u l t a d o s i se c o n s i d e r a q u e e n f r e n t e de este poderoso ejército e s t á n t a n sólo 183 p u b l i c a c i o n e s c a t ó l i c a s , a l g u n a s de l a s c u a l e s a r r a s t r a n u n a e x i s t e n cia m i s e r a b l e . D o n d e l a prensa c a t ó l i c a está mejor r e p r e s e n t a d a es en l o s p a i s e s a l p i n o s . A q u i p o s e e n los c a t ó l i c o s de n a c i o n a l i d a d a l e m a n a 12 d i a r i o s y 51 p e r i ó d i c o s , que a p a r e c e n de u n a h a s t a tres v e c e s por s e m a n a . Se e n c u e n t r a n r e p a r t i d o s de l a s i g u i e n t e forma:

LÍBEOS,

REVISTAS

T

PERIÓDICOS

179

A u s t r i a b a j a tiene 5 d i a r i o s y 17 p u b l i c a c i o n e s s e m a n a l e s . Australia alta » 1 • 11 Salzburg . 1 . 2 Steiermark > 2 » 4 Karnten . 1 » 4 Tirol . 1 . 1 1 Vorariberg > 1 > 1 Krain > » « 1 De los c i n c o d i a r i o s de A u s t r i a b a j a sólo dos, Yaterland y Beichspost, son Freie

n e t a m e n t e c a t ó l i c o s . P e r o s u i n f l u e n c i a es m u y m o d e r a d a , sobre todo en c o m p a r a c i ó n con la que e j e r c e n los del p a r t i d o o p u e s t o . M i e n t r a s la Neue Presse, p. e., u n d i a r i o j u d í o b i e n s e r v i d o y r e d a c t a d o , t i e n e un n ú m e r o de suscriptores que p a s a de 55.000, los d i a r i o s c a t ó l i c o s a n t e r i o r m e n t e c i t a d o s n o l l e g a n , l o s dos e n j u n t o , á r e u n i r 14.(X)0 l e c t o r e s , t e n i e n d o además que l u c h a r c o n dificultades financieras. Kremser y PtrEl estado de los s e m a n a r i o s c a t ó l i c o s en el A u s t r i a baja es más s a t i s f a c t o r i o que el de los diarios. H a y p u b l i c a c i ó n de aquel g é n e r o que, como la Zeitung, c u e n t a G.600 s u s c r i p t o r e s ; y los Vollablatl fílr Sladt und Land

gel, que a p a r e c e n en V i e n a , el p r i m e r o tres v e c e s á la s e m a n a y el s e g u n d o d o s al mes, t i e n e n r e s p e c t i v a m e n t e 9.000 y 25.000 lectores. L a A u s t r i a superior precede á todos los E s t a d o s del i m p e r i o en lo que á p r e n sa c a t ó l i c a se refiere. B a s t e a p u n t a r que se p u b l i c a n u n o s 10 p e r i ó d i c o s c u y o s s u s c r i p t o r e s a s c i e n d e n á 87.900. E n S a l z b u r g v e n la luz p ú b l i c a dos ó r g a n o s c a t ó l i c o s c o n 11.500 s u s c r i p t o r e s e n c o n j u n t o ; pero el p a r t i d o a n t i c a t ó l i c o tiene h a s t a c i n c o p u b l i c a c i o n e s . S t e i e r m a r t c o m b a t e á 15 ó r g a n o s de la i m p l e dad c o n sólo tres p u b l i c a c i o n e s l e í d a s p o r 43.C0O a l m a s . P e o r es l a s i t u a c i ó n en K a r n t e n , donde los e n e m i g o s del C r i s t i a n i s m o p e l e a n c o n v e n t a j a c o n t r a cinco p u b l i c a c i o n e s c a t ó l i c a s que n o t i e n e n m á s de 11.300 f a v o r e c e d o r e s . L » m i s m a r e l a c i ó n , con p e q u e ñ a s d i f e r e n c i a s , e x i s t e en el Tirol a l e m á n . Vorarlberg tiene tres p e r i ó d i c o s liberales, pero t a m b i é n dos v a l i e n t e s a d a l i d e s d é l a Iglesia de J e s u c r i s t o con cerca de 20.000 l e c t o r e s . T a l es el e s t a d o de la p r e n s a en l a s r e g i o n e s a l p i n a s del A u s t r i a . A l princ i p i o era i n c a l c u l a b l e la i n f l u e n c i a de los p e r i ó d i c o s l i b e r a l e s judio-masónicos ; poco á poco v a n prosperando l a s p u b l i c a c i o n e s c a t ó l i c a s , si b i e n á t r a v é s de o b s t á c u l o s y d i f i c u l t a d e s . L a s m a y o r e s de éstas q u e d a n v e n c i d a s , y 6s de e s p e r a r que, s i g u i e n d o a d e l a n t e c c n celo y tesón, p u e d a n d e n t r o de p o c o t i e m p o los p u b l i c i s t a s c a t ó l i c o s dar l a b a t a l l a á s u s c o n t r a r i o s . A l g o m e n o s h a l a g ü e ñ a s son las c i r c u n s t a n c i a s por que a t r a v i e s a el periodismo c a t ó l i c o en B o h e m i a , M o r a v i a y Silesia: 111 p u b l i c a c i o n e s l i b r e p e n s a d o r a s se e n c a r g a n en la B o h e m i a a l e m a n a de esparcir la s e m i l l a del mal en diversas formas, y c o n t r a esta fuerza n o p u e d e n o p o n e r los c a t ó l i c o s h a s t a el presente m á s que a l g u n o s p e r i ó d i c o s , s e m a n a l e s ó m e n s u a l e s , q u e a p e n a s dan señal de v i d a . iEntre todos ellos no r e ú n e n m á s que 27.400 lectores! T así p o c o más ó m e n o s ocurre en l a M o r a v i a y S i l e s i a , donde ú n i c a m e n t e u n p a r de p u W i e a c i o n e s c a t ó l i c a s l i b r a n d e s i g u a l c o m b a t e contra 53 que representa l a dirección opuesta. La c a u s a del a t r a s o e n que la p r e n s a c a t ó l i c a se h a l l a en estos p a í s e s es la l u c h a de n a c i ó n y raza. E s t a es la c u e s t i ó n m a g n a que todo lo d o m i n a y q u e r e l e g a á u n lado s e c u n d a r i o la r e l i g i ó n . C u a n d o l a paz reine e n t r e el p u e b l o y c u a n d o las c o l u m n a s de l o s p e r i ó d i c o s dejen de servir á SU3 lectores f r a s e s

180

LÍBEOS,

REVISTAS

Y

PEEIÓDICOS

i n j u r i o s a s y que e n c i e n d a n o d i o s r e g i o n a l e s , l l e g a r á n l o s ó r g a n o s del c a t o l i c i s m o á d i s f r u t a r u n a e x i s t e n c i a p a r e c i d a á la de los p a í s e s a l p i n o s , l l e n a de las m á s c o n s o l a d o r a s e s p e r a n z a s .

Cultura española.—Agosto 1907. Kant, el filósofo del protestantismo.— El D r . M . G l o s s n e r h a c e e n e s t e p e -

q u e ñ o t r a b a j o u n r e s u m e n de d o s l i b r o s q u e c o n e l t í t u l o q u e le s i r v e de epíg r a f e h a n p u b l i c a d o e n A l e m a n i a el profesor P r . P a u l s e n y J . K a f t a n . «El t e m a — d i c e G l o s s n e r — es de a c t u a l i d a d , t a n t o m a y o r , c u a n t o q u e e n l a filos o f í a c o n t e m p o r á n e a , a n t e la i n e f i c a c i a de l o s e s f u e r z o s del p e n s a m i e n t o filosófico, de t i e m p o e n t i e m p o se o y e el g r i t o : « V o l v a m o s á K a n t » . A d e m á s , u n a c i e r t a t e n d e n c i a a p o l o g é t i c a , n o s ó l o e n A l e m a n i a , s i n o t a m b i é n en F r a n c i a ( B l o n d e l , F o n s e g r i v e ) , s e r e s i e n t e d e l i n f l u j o del s u b j e t i v i s m o de K a n t . S i e s t a r e l a c i ó n de la filosofía k a n t i a n a , q u e p a r e c e n i n d i c a r los t í t u l o s de l a s m e n c i o n a d a s p u b l i c a c i o n e s , e s f u n d a d a , el filósofo c a t ó l i c o t e n d r á el i m p e r i o s o deber de e x a m i n a r s e r i a m e n t e la e x h o r t a c i ó n de v o l v e r á K a n t . » ¿ Q u é a r g u m e n t o s c o n f i r m a n l a t e s i s de l o s c i t a d o s a u t o r e s ? S i el p r o t e s t a n tismo considera á K a n t como á su filósoío, n o es c i e r t a m e n t e p o r r a z ó n d e l c o n t e n i d o d e l s i s t e m a k a n t i a n o , p u e s t o q u e el filósofo de K ó n i g s b e r g e x c l u y e la i d e a de r e v e l a c i ó n y de v e r d a d e s s o b r e n a t u r a l e s , s i n o por r a z ó n del p u n t o de v i s t a que adopta su filosofía al p o n e r el c r i t e r i o de certeza e u el s u j e t o e x c l u s i v a m e n t e . E s t e a p r i o r i s m o s u b j e t i v o h a dado m a r g e n á los e x c e s o s i d e a l í s t i c o s de l o s s u c e s o r e s de K a n t , q u i e n e s , a r r a s t r a d o s p o r la f u e r z a de la l ó g i c a , l l e g a r o n h a s t a n e g a r el D i o s del T e í s m o , s u s t i t u y é n d o l o por el ideal. orden K a n t h a b í a d i c h o q u e la f o r m a de n u e s t r o c o n o c i m i e n t o d e p e n d e de l a

o r g a n i z a c i ó n de n u e s t r o e s p í r i t u , y q u e l a v o l u n t a d , ó s é a s e l a e x p e r i e n c i a m o r a l , y n o el e n t e n d i m i e n t o , es la q u e p u e d e c o n d u c i r n o s á D i o s . «No es el m u n d o —dice K a f t a n — el q u e l l e v a á D i o s , s i n o la e x p e r i e n c i a i n t e r n a , m o r a l , l a fe s o l a , es d e c i r , u n c o n o c i m i e n t o q u e t i e n e s u o r i g e n e n l o s m o t i v o s de la v i d a p e r s o n a l , u n c o n o c i m i e n t o q u e v e n c e al m u n d o . » H e a q u í el p u n t o c u l m i n a n t e e n q u e c o i n c i d e n el p r o t e s t a n t i s m o y la filosofía crítica. Evid e n t e m e n t e — a ñ a d e el D r . Grossner— este p r i n c i p i o a b r e la p u e r t a á u n s u b j e t i v i s m o i l i m i t a d o . N a d a t i e n e , p u e s , d e e x t r a ñ o q u e la o b r a de L u t e r o y l a de K a n t h a y a n r e c o r r i d o la m i s m a s u e r t e ; la u n a f r a c c i o n á n d o s e en m u l t i t u d de sectas, y la otra en varios sistemas filosóficos. P a u l s e n c o n v i e n e t a m b i é n e n q u e n i el p r o t e s t a n t i s m o debe a v e r g o n z a r s e de l a filosofía k a n t i a n a c o m o s u f r u t o l e g í t i m o , n i K a n t debe n e g a r s u d e s c e n d e n c i a de L u t e r o ; p e r o e s t i m a que s ó l o e n s u a s p e c t o n e g a t i v o p u e d e t e n e r el p r o t e s t a n t i s m o a l g u n a s e m e j a n z a c o n la filosofía c r í t i c a . P a u l s e n cree q u e el irracionalismo y el nominalismo s o n l o s c a r a c t e r e s de u n o y o t r a . L a fe del i rationahile, ha sustituido la p r o t e s t a n t i s m o es u n a fe c i e g a , i r r a c i o n a l , t o d a v e z q n e á las p r u e b a s de la ra- : z ó n q u e la j u s t i f i c a n y h a c e n de e l l a u n ohsequium v o l u n t a d , la n e c e s i d a d s u b j e t i v a ; lo c u a l r e c u e r d a la r a z ó n p r á c t i c a de K a n t , l a r a z ó n d e t e r m i n a d a p o r la v o l u n t a d , en la que el filósofo c r í t i c o e n c o n t r a b a l a g a r a n t í a de la r e a l i d a d de l a s i d e a s de D i o s , del l i b r e a l b e d r í o y de l a i n m o r t a l i d a d del a l m a . S i se q u i e r e u n p a r e c i d o m á s e v i d e n t e e n t r e K a n t y L u -

LÍBEOS,

EEVISTAS T

PERIÓDICOS

181

tero, d i r e m o s : K a n t e s r a c i o n a l i s t a , e n c n a n t o p r o c l a m a l a a t t t o n o m i a de l a r a z ó n , é i r r a c i o n a l i s t a , e n c u a n t o es a n t i d o g m i t i c o y anti-intelectualista. «El h a c e d e l a i n c r e d u l i d a d i n t e l e c t u a l i s t a l a b a s e de l a fe m o r a l . • L u t e r o , & p e s a r de s u s a t a q u e s á l a r a z ó n , es r a c i o n a l i s t a , p o r q u e defiende l a a u t o n o m í a de a u p r o p i a r a z ó n e n f r e n t e de l a B i b l i a y d e l a s a u t o r i d a d e s e x t e r n a s . «El P a p a y los c o n c i l i o s s o n falibles.»

fl\ás Revistas:
L a E s p a ñ a M o d e r n a (OctnhTe). — Esttidios artisticos.—La ironía de Fígaro, p o r A n g n l G u e r r a . — S u b s i s t e n c i a s , p o r A n t o n i o G a r c í a A l i x . H o j a s S e l e c t a s ( O c t u b r e ) . — i o cuestión agraria en Rumania. —Estudios históricos de los cometas. R e v i s t a S o c i a l ( S e p t i e m b r e - O c t u b r e ) . — E s t u d i o s sociales: Apreciaciones so' Biológicas del Derecho, p o r P . F . B a r b e n s . R e v i s t a c a t ó l i c a d e l a s C u e s t i o n e s s o c i a l e s (Septiembre)-—Progreso» del Catolicismo, I I , p o r D a m i á n I s e r n . R a z ó n y F e ( O c t u b r e ) . — i í í Decreto 'Lamentabili sane exilw y el 'Sillabust de Pío X: su valor jurídico, P . V i l l a d a . — J / ó » sobre la propaganda anarquista y la legislación penal, V . M i n t e g u i a g a . R e v i s t a d e E s t u d i o s f r a n c i s c a n o s (Septiembre).—Í2 problema del cuarto Evangelio y un reciente comunicado de la Comisión Bíblica, P . R u p e r t o M a n resa. L a P a z S o c i a l ( S e p t i e m b r e ) . — L o » semanas sociales, S e v e r i n o A z n a r . — L o » católicos y la paz, A . V a n d e r p o l . L a C i u d a d d e D i o s (.5 de O c t u b r e ) . - P r o ^ m a ^ i í m o , P . M a r c e l i n o A r n á i z . — Ideas penales de un escritor español del siglo XVII, P. J . M o n t e s . N u e s t r o Tiempo ( S e p t i e m b r e ) . — i o Instrucción pública en Suecia, Rafael M i t j a u a . - i a segunda edad de los sofistas, P. S a n t a c r u z . R e v i s t a e c l e s i á s t i c a del A r z o b i s p a d o d e B u e n o s A i r e s (Septiembre)— Bigiene de la Castidad, G. J . F r . — D e r e c h o de Asociación profesional, H. Pont í-lodrá. R e v i s t a N a c i o n a l ( A g o s t o y S e p t i e m b r e ) . — £ í problema de la Conferencia de la Haya, F . B a y ó n . L ' A s s o c i a t i o n C a t h o l i q u e (15 S e p t e m b r e ) . — Z í e í í a r o í i o n lue á la Semaine >ociale d'Amiens, H e u r i L o r i n . L e S i l l ó n (25 S e p t e m b r e ) . — Í 7 J ! « vertu démocralique; l'ordre, G e o r g e s H o o g . C a t h o l i c W o r l d ( O c t o b e r ) . — . á u i r e y de veré in his Prose Work, b y K a t e r i n e Brégy. T h e A v e M a r i a ( S e p t e m b r e ) . — i / e r o i n e * of the Home, b y R . F . O ' C o n n o r . D e u t s c h e R u n d s c h a u (Ortubre).—í ?«/)7iros ^)IE, E r n s t v o n W i l d e n b r u c h . — •^opaií uiKÍ die Bereiniglen Staaten, M . v o n B r a n d t .

Periódicos.
New-York F r e e m a n ' s Journal.—Septiembre, 28, 1907.

Extensión y desenvolvimiento de la Fe en 4 s i o . — P a l e s t i n a y S i r i a f u e r o n l o s P r i m e r o s p a í s e s e n q u e se e s t a b l e c i ó l a R e l i g i ó n c r i s t i a n a , s i e n d o j u d í o s n a t u r a l m e n t e los p r i m e r o s q u e a b r a z a r o n la fe s a c r o s a n t a de J e s ú s . L o s Actos de los Apóstoles n o s m a n i f i e s t a n c o n t o d a c l a r i d a d q u e , desde l a s»Kunda m i t a d de l a p r i m e r a c e n t u r i a d e l a E r a d e C r i s t o , p r o s p e r a b a n y a c o -

182

LIBBOS, REVISTAS Y

PEBIÓDIC08

m u n i d a d e s c r i s t i a n a s e n a l g u n o s p u e b l o s del A s i a : J e r u s a l é n , D a m a s c o , S a marla, L y d d a , Jope, Saron, Cesárea, A n t i o q u í a , T y r o , S i d ó n , Tarso, Chipre, Smirna, Malta y Seleucia. P o r l a s firmas de v a r i o s O b i s p o s a s i á t i c o s q u e a s i s t i e r o n al C o n c i l i o de N i c e a , en 325, s a b e m o s c o n a b s o l u t a certeza que e n t o d a s l a s c i u d a d e s a r r i b a ci- . t a d a s , y e n m u c h a s o t r a s , e x i s t í a n y a el a ñ o 300 de la E r a de ¡Cristo, n o s ó l o congregaciones cristianas, sino también iglesias b i e n constituidas, diócesis y centros eclesiásticos. E n Edesa, Mesopotamia y B a b i l o n i a encontramos vest i g i o s de d i ó c e s i s é i g l e s i a s p e r f e c t a m e n t e o r g a n i z a d a s , c o n m u c h o s i l u s t r e s s a n t o s y m á r t i r e s en u n a é p o c a q u e a b a r c a l a p r i m e r a m i t a d del s i g l o t e r c e r o . E n el c u a r t o , q u i n t o y s e x t o s i g l o , y e u el p r i n c i p i o d e l s é p t i m o , h a s t a l a c r e a c i ó n del I s l a m i s m o , el C r i s t i a n i s m o f u é l a r e l i g i ó n d o m i n a n t e y la m á s g e n e r a l m e n t e a c e p t a d a e n el O e s t e de A s i a , c o n la ú n i c a e x c e p c i ó n de A r a b i a , n o o b s t a n t e e s t a r s o m e t i d a l a I g l e s i a de C r i s t o & d o s p o d e r o s a s r i v a l e s . B o m a y Persia. El p r o g r e s o del C r i s t i a n i s m o fué f a t a l m e n t e c o n t r a r i a d o por la e n e m i s t a d q u e se p r o f e s a b a n e s t o s dos p u e b l o s . A d e m á s l o s á r a b e s , a b r a z a n d o el m a h o m e t i s m o y t r a t a n d o de i m p o n e r l e á s a n g r e y f u e g o á t o d a s l a s n a c i o n e s circ u n v e c i n a s , a m e n a z a r o n á la R e l i g i ó n c r i s t i a n a c o n u n a t o t a l e x t i n c i ó n , e x t i n c i ó n que n o se l l e v ó á c a b o g r a c i a s á l a c o n v e r s i ó n de u n g o b e r n a d o r de p r o v i n c i a que p e r m i t i ó el e j e r c i c i o de la fe c r i s t i a n a e n p o b l a c i o n e s t a n i m portantes como Damasco y B a g d a d . E n el s i g l o X I I I floreció el C r i s t i a n i s m o m a r a v i l l o s a m e n t e , h a s t a que l a i n v a s i ó n m o n g o l a v i n o á i n a u g u r a r u n a é p o c a de t e r r i b l e p e r s e c u c i ó n , d u r a n t e l a c u a l s u f r i ó g r a n d e s m e r m a s la R e l i g i ó n c r i s t i a n a . E n los s i g l o s X V I y X V I I v o l v i ó otra v e z la C r i s t i a n d a d á florecer e n A s i a de u n m o d o p r o d i g i o s o , g r a c i a s á la m a g n a l a b o r de l a s O r d e n e s r e l i g i o s a s , q u e y a n o c e s a r o n de t r a b a j a r i n c a n s a b l e s p o r d e v o l v e r á la fe c r i s t i a n a á m u c h a s p o b l a c i o n e s q u e se h a b l a n d e c l a r a d o e n c i s m a . F r a n c i s c a n o s , D o m i n i c o s , A g u s t i n o s , C a r m e l i t a s y J e s u í t a s se e x t e n d i e r o n por toda el A s i a p r e d i c a n d o el s a n t o E v a n g e l i o , y f u e r o n i n n u m e r a b l e s l a s c o n v e r s i o n e s q u e c o n s i g u i e r o n , n o s ó l o de i n d i v i d u o s , s i n o de g r a n d e s colectividades. E l e s t a d o a c t u a l del C a t o l i c i s m o e n el A s i a e s c o m o s i g u e : T u r q u í a a s i á t i c a , 700.000 c a t ó l i c o s ; P e r s i a , 5.000, t o d o s a r m e n i o s . L a I n d i a , i n c l u y e n d o & C e y l á n , 2.100.000, c o n 4.938 i g l e s i a s y c a p i l l a s , 105 s e m i n a r i o s y c o l e g i o s , 2.812 e s c u e l a s , 37 h o s p i t a l e s , 2.190 m i s i o n e r o s e u r o p e o s , 1 P a t r i a r c a (en Goa), 7 A r z o b i s p o s , 26 O b i s p o s , 3 V i c a r i o s a p o s t ó l i c o s y 3 P r e f e c t o s a p o s t ó l i c o s . E l n ú m e r o de p r o t e s t a n t e s e n l a I n d i a es de 750.000. C h i n a t i e n e 820.000 c a t ó l i c o s , bajo 39 V i c a r i a t o s a p o s t ó l i c o s , c o n 955 m i s i o n e r o s e u r o p e o s , 4.067 i g l e s i a s y e s c u e l a s , 90 c o l e g i o s y 62 h o s p i t a l e s . E n Corea h a y 45.000 c a t ó l i c o s c o n 1 O b i s p o y 42 s a c e r d o t e s . E n el J a p ó n , el n ú m e r o de c a t ó l i c o s es de 60.500, c o n 1 A r z o b i s p o , 3 O b i s p o s y 130 m i s i o n e r o s s a c e r d o t e s . E n I n d o C h i n a h a y 82J.000 c a t ó l i c o s , c o n 410 s a c e r d o t e s , 3.304 i g l e s i a s y c a p i l l a s , 24 s e m i n a r i o s y c o l e g i o s , 2.349 e s c u e l a s y 33 h o s p i t a l e s . E n l a S I s l a s F i l i p i n a s h a y 6.000.000 de c a t ó l i c o s , g o b e r n a d o s por u n D e l e g a d o a p o s t ó l i c o , 1 A r z o b i s p o y 4 O b i s p o s , c o n n u m e r o s o clero s e c u l a r y r e g u l a r . E n 1» R u s i a a s i á t i c a h a y u n o s 75.C00 c a t ó l i c o s . E l t o t a l de é s t o s e n t o d a el A s i » s u b e á 10.625.000.

Crónica general de la quíncencí
por g.

E S P A Ñ A
El c i e r r e y ios amodínatíore». — L í i t u t a d e asamhltas. — Hahla Lóvea Domínguez. — Galicia y la solidaridad. — Desilusiones periodísticas. — lleapertura de Cortes. — Embajadas á liabat

P o r fin los a l b o r o t a d o r e s c a l l e j e r o s se h a n c a n s a d o d e a r m a r t i b e r i o s en la P u e r t a del Sol, y l a ley del cierre se c u m p l e ' r e l i g i o s a m e n t e , á lo c u a l h a c o n t r i b u i d o , s i n d u d a , t a n t o como la d e t e n c i ó n oport u n a de los c a b e c i l l a s a s a l a r i a d o s , lo d e s a p a c i b l e d e l t i e m p o , q u e e s t e a ñ o se e m p e ñ a en p r i v a r n o s del Otoño t r a d i c i o n a l . L o m i s m o el s e ñ o r L a C i e r v a que el Sr. V a d i l l o h a n m a n i f e s t a d o en e s t a ocasión s e r h o m b r e s d e c a r á c t e r y de g o b i e r n o , q u e es d e lo q u e m á s se n e c e s i t a en E s p a ñ a . A c u m p l i r la ley, dijeron, y la ley se c u m p l e . Otro t r i u n fito que p u e d e n r e g i s t r a r en s u s l i s t a s a l g u n o s r o t a t i v o s , c u y o s i n s p i r a d o r e s c r e e n q u e t o d a s l a s o c a s i o n e s son b u e n a s p a r a e x t r a v i a r l a opinión y d e s a t a r l a c o n t r a el G o b i e r n o . E s t á v i s t o q u e con M a u r a a r r i b a , los v i e n t o s no c o r r e n n a d a p r ó s p e r o s p a r a l a p r e n s a d e g r a n c i r c u l a c i ó n . P a c i e n c i a : y a v e n d r á L ó p e z D o m í n g u e z , y con él l a bonanza periodística. D i g o esto p o r q u e el p r e c l a r o g e n e r a l se forja i l u s i o n e s d e q u e v o l v e r á á s e r p o d e r el d í a m e n o s p e n s a d o . P o r lo m e n o s t i e n e p a r a ello p o s i t i v o s m é r i t o s a d q u i r i d o s , como son el de no c a m b i a r de p a r e c e r en s u s p r o p ó s i t o s , á p e s a r de lo d e s c a b e l l a d o s q u e i b a n , á j u z g a r por el enojo p r o v o c a d o en el a l m a e s p a ñ o l a , q u e s e s i n t i ó h e r i d a en s u s m á s c a r o s s e n t i m i e n t o s , y el de m a n t e n e r s e firme en d e c l a r a r la g u e r r a á R o m a , h a c i e n d o c u a n t o s esfuerzos s e a n n e c e s a r i o s p a r a l l e v a r á c a b o en n u e s t r a P a t r i a u n a reprise d e los d r a m a s p u e s t o s en e s c e n a p o r C o m b e s , y que t a n lisonjeros r e s u l t a d o s , s o b r e todo p a r a la u n i ó n y h a r m o n í a de v o l u n t a d e s , d i e r o n en la n a c i ó n v e c i n a . E l i n s i g n e g e n e r a l h a e s t a d o m á s q u e e x p l í c i t o en l a a s a m b l e a q u e h a c e pocos d í a s t u v i e r o n los d e m ó c r a t a s . E l S r . C a n a l e j a s , que h a b l ó d e s p u é s de L ó p e z D o m í n g u e z , e s t u v o m á s c a u t o . S a b e q u e d e s a l i r l a s cosas como el g e n e r a l s e i m a g i n a , é s t e s e r í a l a p a n t a l l a y C a n a l e j a s el v e r d a d e r o jefe del G o b i e r n o . Y y a q u e h a b l a m o s de e.sta a s a m b l e a , p o d r í a m o s d e c i r t a m b i é n a l g o de l a de los s o l i d a r i o s y l a d e los r e p u b l i c a n o s , pues hubo n n p a r de d í a s en que m e n u d e a b a n q u e era u n a m a r a v i l l a los m i t i n g s y a s a m b l e a s . M a s no h a y p a r a q u é : todo se redujo á p l a n e s f u t u r o s de

184

CRÓNICA

c a m p a ñ a en l a s C o r t e s , y t i e m p o t e n e m o s p a r a i r p o n i e n d o en c o n o c i m i e n t o de n u e s t r o s l e c t o r e s l u c h a s , t r i u n f o s y d e r r o t a s , á m e d i d a q u e s e v a y a n d e s a r r o l l a n d o . R e s p e c t o d e los s o l i d a r i o s , sólo d i r é q u e n o recogieron g r a n cosa de laureles en su excursión de p r o p a g a n d a á Gal i c i a . V e r d a d e s q u e como M e l l a y S a l m e r ó n d i j e r o n m u y b i e n , no i b a n . á r e c o g e r , s i n o á s e m b r a r , y q u e , a u n q u e la s i e m b r a e s t u v i e s e t o d a e l l a e r i z a d a d e e s p i n a s , a q u e l l a s e s p i n a s se c o n v e r t i r í a n al fin en flor e s . M u c h o t e m e m o s q u e u n o y o t r o o r a d o r s a l g a n d e f r a u d a d o s en s u s h e r m o s a s e s p e r a n z a s . H a y d e m a s i a d o c a c i q u i s m o en G a l i c i a p a r a q u e é s t a a b r a s u s e n o á l a s o l i d a r i d a d , s i q u i e r a v a y a á b r i n d a r l e con u n a r e d e n c i ó n q u e s a q u e al p o b r e m o u g i k g a l l e g o de l a s o p r e s o r a s g a r r a s d e l o s t i r a n o s l u g a r e ñ o s . P e r o á D i o s r o g a n d o y con el m a z o d a n d o , s e p o d r í a d e c i r , si S a l m e r ó n c o m u l g a s e en los m i s m o s a l t a r e s q u e el g r a n tribuno carlista S e h a v e n i d o h a b l a n d o d u r a n t e v a r i o s d í a s d e t i r a n t e z d e r e l a c i o r as e n t r e el A l c a l d e de M a d r i d y el M i n i s t r o de H a c i e n d a . L o s c o r r e s p o n s a l e s de los p e r i ó d i c o s p r o v i n c i a n o s h a s t a l l e g a r o n á t e l e g r a f i a r l a d i - í m i s i ó n de S á n c h e z T o c a . E n p r o v i n c i a s d e b e n d e s e r m u y e f e c t i s t a s y s e n s a c i o n a l e s t e l e g r a m a s p o r el e s t i l o . L o h a c e s u p o n e r a s í la f r e c u e n c i a con q u e s e t r a n s m i t e n . E n s u a f á n de m a n i f e s t a r s e o l f a t e a d o r e s i n t e l i g e n t e s , y a d e l a n t a r s e á los m i s m o s a c o n t e c i m i e n t o s , e s t o s corresponsales no h a c e n m á s que meter n o t i c i a s f a l s a s . L o r a r o es q u e s e q u e d e n t a n f r e s c o s , y como s i con e l l o s n o r e z a s e p a r a n a d a el q u e , i n m e d i a t a m e n t e q u e ellos t e l e g r a f í a n u n a c o s a , v e n g a u n M a u r a á p r o b a r q u e todo a q u e l l o n o son m á s q u e f a n t a s í a s p e r i o d í s t i c a s . A s í m i s m o s e lo c o m u n i c ó el S r . M a u r a á los r e p o r t e r s q u e a c u d i e r o n á a s e d i a r l e á p r e g u n t a s al s a l i r de la p r i m e r a e n t r e v i s t a q u e á s u v u e l t a d e F o r t u n a c e l e b r a b a con el R e y . — ¿ D i s g u s t o s y t i r a n t e c e s q u e t e n í a n q u e llevar á inevitables crisis? L o s periodistas t e n d r í a n mejor fuente de i n f o r m a c i ó n q u e el J e f e del G o b i e r n o . E s t e n o s a b í a n a d a de c r i sis, n i creía en ellas. L a cuestión O s m a - S á n c h e z Toca se a r r e g l a r í a de s u e r t e q u e M i n i s t r o y A l c a l d e q u e d a s e n m u y c o n f o r m e s . A m b o s p e r s o n a j e s h a n c e l e b r a d o y a u n a d e t e n i d a c o n f e r e n c i a , al s a l i r de l a cual uno y otro dijeron á sus amigos que confiaban en u n a solución s a t i s f a c t o r i a . Y a s í c r e e m o s q u e s u c e d a : s e t r a t a de dos h o m b r e s de a l t u r a , y c o n s e r v a d o r e s d e a b o l e n g o , q u e no b u s c a r á n p o r q u e s í d i ficultades a l J e f e d e l p a r t i d o ; a n t e s le f a c i l i t a r á n t o d o s los m e d i o s honrosos para solucionar cuantas vayan surgiendo. P o r d e p r o n t o , los q u e v a t i c i n a r o n q u e no s e i r í a á l a s C o r t e s con los m i s m o s M i n i s t r o s , t i e n e n q u e a p u n t a r s e u n a d e c e p c i ó n m á s . L a s C o r t e s se h a n a b i e r t o — q u e fué el a c o n t e c i m i e n t o d e l a q u i n c e n a — el d í a y á l a h o r a de a n t e m a n o s e ñ a l a d o s , s i n q u e h u b i e r a h a b i d o c a m bio n i n g u n o en el G a b i n e t e . Y a h o r a á t r a b a j a r . G o b i e r n o y d i p u t a d o s h a n de p r o c u r a r c u r a r s e

G.

185

de esa afección de c h a r l a t a n i s m o que padecemos los e s p a ñ o l e s . M á s o b r a s y menos p a l a b r e r í a . Eso es lo que h a c e falta. Dícese que se v a á d i s c u t i r m u y a m p l i a m e n t e , y que h a b r á proyectos, como el de A d m i n i s t r a c i ó n local, que c o n s u m i r á n sesiones y m á s sesiones p a r l a m e n t a r i a s . E s de e s p e r a r que los señores d i p u t a d o s s e v a y a n á l a m a n o , ó por mejor d e c i r , i la l e n g u a , á sí mismos; y caso que no lo hicieran, que h a y a ouien sepa atajarlos o p o r t u n a m e n t e , haciendo que en l a s discusiones se v a y a siempre al g r a n o . Que c a d a R o d r i g á ñ e z q u e i n t e n t e l l e v a r a l P a r l a m e n t o r u m o r e s de p l a z u e l a , tropiece con su R o d r í g u e z San P e d r o que sepa c o r t a r la discusión, ó e l e v a r l a y d a r l e su verdadero a l c a n c e político. Seria m u y de a d m i r a r , si no se supiese de qué pie cojean los l i b e r a l e s , el que e n t r a n d o , como e n t r a en s u s p r o y e c t o s , l a abolición t o t a l de los c o n s u m o s , h a g a n t a n t a g u e r r a á la d e s g r a v a c i ó n de los vinos. Señores liberales: ya que u s t e des no se atrevieron á r e a l i z a r esa generosa t e n t a t i v a de q u i t a r n o s de encima u n impuesto t a n odioso, que t a n t a s quejas y a l h a r a c a s h a promovido e n los pueblos, y p r o m o v e r á , si Dios no lo r e m e d i a , p e r m i t a n ustedes que los conservadores la realicen, empiecen por donde q u i e r a n ; que por algo se ha de empezar. No h a y que r e n d i r culto t a n público á la i n c o n s e c u e n c i a . A f o r t u n a d a m e n t e a h o r a v a de v e r a s , y no es de creer que se r e t r o ceda u n paso, así se ¡songan enfrente todos los Gómez m á s ó menos Acebos. E l Sr. Osma ha propuesto la concesión de u n crédito de 200.000 p e s e t a s p a r a el socorro de l a s familias p o b r e s de la i n f o r t u n a d a M á l a g a . E s t o y la a c t i v i d a d d e s p l e g a d a por el Sr. B e s a d a p a r a que se limpien y a r r e g l e n á toda p r i s a las calles de la población a r r a s a d a s por el d e s bordamiento, no d e j a r á n de e n g e n d r a r hondos afectos de g r a t i t u d h a cia el G o b i e m o en el corazón de los generosos hijos de la ciudad afligida, q u e de todas las p r o v i n c i a s e s p a ñ o l a s e s t á recibiendo c o n t i n u o s d o n a t i v o s , m u e s t r a hermosa del f r a t e r n a l amor que e n t r e t o d a s d e b e reinar. E l d i a 14, si por la e n f e r m e d a d que viene padeciendo el v e n e r a b l e E m p e r a d o r F r a n c i s c o J o s é , no se modificase el a c u e r d o tomado, h a b r á n salido los R e y e s p a r a A u s t r i a , donde p e r m a n e c e r á n b r e v e s días, p a r t i e n d o luego p o r H o l a n d a á I n g l a t e r r a , donde a s i s t i r á n á l a s b o d a s del P r í n c i p e viudo de A s t u r i a s . D e q u i e n y a se s a b e p o s i t i v a m e n t e que salió de P a r í s p a r a A u s t r i a , es de la R e i n a v i u d a . —¿De la cuestión marroquí? Se va haciendo pesadilla. Quién m á s , quién menos, todos e s t a m o s ávidos d e s e n s a c i o n e s g r a n d e s y n u e v a s , y el Mogreb no s e preocupa m a l d i t a lo cosa por s a t i s f a c e r n u e s t r a s ans i a s . Se habló mucho de d i s g u s t o s e n t r e E s p a ñ a y F r a n c i a y efect i v a m e n t e , todo se resolvió en a g u a d e b o r r a j a s , ó en t i n t a periodística, que p a r a el caso e s lo m i s m o . L a s dos naciones c o n t i n ú a n d e

166

CRÓNICA

a c u e r d o , y h a b r á n , e n p l a z o m á s ó m e n o s l a r g o , de l l e v a r á é x i t o fel i z l a d e l i c a d a m i s i ó n q u e l a s P o t e n c i a s l e s b a n confiado. F r a n c i a h a enviado una embajada á R a b a t ; nosotros mandaremos otra, y ellas y Abd-el-Azis se entenderán, sin g r a n d e s dificultades, respecto d e l a s m e d i d a s que se h a n de a d o p t a r p a r a la pronta inplantación de la pol i c í a i n t e r n a c i o n a l , c u y o jefe, M . M ü l l e r , llegó h a c e y a d í a s á T á n g e r .

EXTRANJERO REpÚBLKÍl JVRGEMTIHJI.-Xff
en las últimas 7{evoluciSn de estadísticas.—í{omenaje á 6orríentes.-€spaña Cajal.

O t r a vez volvió á h a b l a r s e de u n movimiento revolucionario en la A r g e n t i n a , p e r o s i n t r a s c e n d e n c i a de n i n g ú n g é n e r o : f u e g o s f a t u o s p r o v i n c i a l e s o r i g i n a d o s p o r a m b i c i o n e s de o c u p a r los p u e s t o s d e l o s q u e figuran. H a y q u e r e c o n o c e r l o : e n B u e n o s A i r e s y a no p r o s p e r a n e s o s l e v a n t a m i e n t o s q u e á c a d a t r i q u i t r a q u e se a d v i e r t e n e n o t r a s repúblicas h e r m a n a s . E n la Argentina h a y ya muchas riquezas creadas, y éstas h a r á n que la paz reine y que la hermosa nación del P l a t a a d q u i e r a el g r a d o d e p r e p o n d e r a n c i a á q u e d e b e d e l l e g a r , p o r s u s i t u a c i ó n , p o r s u r i q u e z a y p o r el e s p í r i t u l a b o r i o s o y m e r c a n t i l d e sus moradores. U n t e l e g r a m a d e l d í a 11 a n u n c i a q u e h a f r a c a s a d o l a m i s i ó n pacific a d o r a confiada a l S e n a d o r P é r e z p a r a s o l u c i o n a r el conflicto con loa r e v o l u c i o n a r i o s d e C o r r i e n t e s ; e n v i r t u d d e lo c u a l , el P r e s i d e n t e h a a c o r d a d o , d e c o n f o r m i d a d c o n s u s m i n i s t r o s , r e s t a b l e c e r el o r d e n e n d i c h a p r o v i n c i a p o r m e d i o de l a f u e r z a . R e p e t i m o s q u e l a s r e v o l u c i o n e s e n l a A r g e n t i n a no m e d r a n . A c a b a de publicarse la estadística del comercio exterior argentino d u r a n t e el p r i m e r s e m e s t r e del c o r r i e n t e a ñ o , y s e e n r o j e c e u n o de v e r g ü e n z a a l v e r él l u g a r m o d e s t í s i m o q u e o c u p a E s p a ñ a . E r a i n s i g nificante ya nuestra importación, y todavía ha disminuido. E n cambio la han aumentado considerablemente Alemania, Inglaterra y Bélgica. ¡Cómo se d e b e n r e i r a l e m a n e s , i n g l e s e s y b e l g a s de t a n t o d i s c u r s e a r español, haciendo r e s a l t a r en brillantes períodos retóricos la confra- ; t e r n i d a d i b e r o - a m e r i c a n a , e n t a n t o q u e e l l o s s o n los q u e se l l e v a n l a p a l m a , i m p o r t a n d o e n B u e n o s A i r e s m i l l o n e s y m i l l o n e s de p e s o s d e m e r c a d e r í a s ! ¡Y p e n s a r que h a y allí 342.000 españoles en cifra r e d o n - ; d a y sólo 2 1 . 0 0 0 a l e m a n e s ! . . . . P e r o si dinero no tenemos que a g r a d e c e r á la A r g e n t i n a , a m o r y f r a t e r n i d a d y a es o t r a c o s a . E l c o r a z ó n no es hijo de M e r c u r i o , como l a c a b e z a ; é s t a s e v a con los a l e m a n e s , p e r o el c o r a z ó n e s t á c o n n o s otros. L a p r e n s a A r g e n t i n a nos dice que se está o r g a n i z a n d o una velada que resultará espléndida, p a r a rendir público homenaje á núes-

G.

187

t r a gloria científica, el eximio histólogo E a m ó n y Cajal. L a v e l a d a se d a r á en uno de los mejores t e a t r o s y la p r e s i d i r á el decano de l a F a c u l t a d d e M e d i c i n a . ¡Bien p o r n u e s t r o s h e r m a n o s d e a l l e n d e los mares!

PORTUGAL. —<£/ triunfo del ejercito en tierra públicos.—ffíorote profeta.

africana.—Hegocijos

A n u e s t r o s vecinos no les c a b e la a l e g r í a en el cuerpo p o r la v i c t o r i a , al p a r e c e r de v e r d a d e r a i m p o r t a n c i a , o b t e n i d a en el t e r r i t o r i o d e L o a n d a c o n t r a los c u a m a t a s i n s u r r e c t o s . E n a l g u n a s c i u d a d e s s u festeja a l ejército p o r t u g u é s con v e l a d a s l i t e r a r i a s , e n g a l a n a m i e n t o d e b a l c o n e s y m u c h o s d i s c u r s o s a l e n t a d o r e s de la l l a m a s a c r a del p a t r i o t i s m o . L o m i s m o e l R e y q u e e l P r e s i t e n t e d e Consejo d e M i n i s t r o s , Sr. F r a n c o , h a n recibido y a n u m e r o s o s t e l e g r a m a s de felicitación d e p r o v i n c i a s , d o n d e s e a r d e e n fiestas y p ú b l i c o s r e g o c i j o s . ¿Qué d i r á a h o r a Moróte, el de l a s fúnebres profecías sobre el reino vecino y h e r m a n o , s i no s e t o m a b a n p r o v i d e n c i a s s a l v a d o r a s q u e a l e j a s e n á F r a n co de los r e a l e s Consejos? ITALIA—bietjhec/jores de la £nc¡cUca.—disturbios en J/til^n-

E n R o m a c a d a d í a s e v a n r e c i b i e n d o m á s s u m i s i o n e s de los S a c e r d o t e s t i l d a d o s de m o d e r n i s t a s . L a E n c í c l i c a d e S u S a n t i d a d v a l l e v a n do l u z á m u c h a s a l m a s y t r a y é n d o l a s á b u e n c a m i n o . E l Osservatore Romano y L'Univers de P a r í s h a n p u b l i c a d o y a v a r i o s a r t í c u l o s s o bre el p e n s a m i e n t o de P í o X , h a c i e n d o v e r q u e no s e v a c o n t r a los p r o g r e s o s l e g í t i m o s d e la ciencia y de la i n v e s t i g a c i ó n , a n t e s a l cont r a r i o , del V a t i c a n o p a r t i r á n s i e m p r e b e n d i c i o n e s p a r a los g r a n d e s p e n s a d o r e s y los v e r d a d e r o s s a b i o s . E n M i l á n se h a r e a n u d a d o la h u e l g a d e los o b r e r o s del g a s ó m e t r o , que y a estaba resuelta gracias á la buena a c t i t u d que había adopt a d o la C o m p a ñ í a . P a r e c e q u e c u a n d o los h u e l g u i s t a s v o l v í a n á la fáb r i c a , v i e r o n s a l i r u n t r e n en d o n d e r e g r e s a b a n á s u s p u e b l o s los e s q u i r o l s q u e la C o m p a ñ í a h a b í a d e s p e d i d o . E l t r e n fué a p e d r e a d o p o r los h u e l g u i s t a s , á c o n s e c u e n c i a de lo c u a l s e originó u n c h o q u e e n t r e h u e l g u i s t a s y g e n d a r m e s , h a b i e n d o r e s u l t a d o h e r i d o s v a r i o s de los p r i m e r o s . E n l a n o c h e d e l 11 M i l á n q u e d ó c o m p l e t a m e n t e á o s c u r a s , y los á n i m o s i n q u i e t o s en e s p e r a de n u e v o s d i s t u r b i o s . FRANCIA— ^/ícurios y estatuas.—€nsueños ¡/ realidades.—€1 J/lidl

francés—Siempre

la persecución.—fallieres

sin libertad.

L a opinión s e n s a t a f r a n c e s a c a d a d í a se d e s c o n t e n t a m á s d e s u G o bierno. Mientras algunos ministros viajan por provincias, inaugurando e s t a t u a s á h o m b r e s q u e e n F r a n c i a n i s o n c é l e b r e s , n i q u e r i d o s , y

188

CRÓNICA

pronunciando discursos en q n e se esbozan magníficos planes gubern a m e n t a l e s , q u e , de r e a l i z a r s e , h a r í a n d e l a n a c i ó n v e c i n a , m á s q u e u n a J a u j a u n paraíso, los temporales a r r a s a n la bella región d e l Mediodía, haciendo desbordar los ríos en terribles inundaciones; los soldados f r a n c e s e s m u e r e n poco á poco e n l a s i n g r a t a s t i e r r a s m a r r o q u í e s , y l a p e s t e b u b ó n i c a n o a c a b a d e d e j a r l a s p l a y a s a r g e l i n a s , d o n d e sord a m e n t e v a haciendo no pocas defunciones. E s la espantosa realidad poniéndose enfrente de los ensueños de oro con q u e los discursos m i nisteriales pretenden adormecer la fantasía francesa. L a persecución religiosa continúa arreciando. L o s del mandil y el triángulo, y a que no tienen corporaciones religiosas que expulsar, se e n t r e t i e n e n a h o r a e n i n v e n t a r u n a e s p e c i e d e a ñ o l i t ú r g i c o con l a s cor r e s p o n d i e n t e s fiestas l a i c a s q u e s u s t i t u y a n á l a s r e l i g i o s a s . Q u i e r e n d e s c a t o l i z a r a l p u e b l o y no c e s a n d e forjar p l a n e s s a t á n i c o s p a r a conv e r t i r e n h e c h o s s u s a s p i r a c i o n e s . Como l a p r e n s a c a t ó l i c a n o h a g a vigorosas campañas contra semejantes inventos de la masonería, no s e s a b e lo q u e v a á s e r d e l a r e l i g i ó n e n F r a n c i a . L a p r e n s a i m p í a e s la que h a arrebatado a l pueblo francés la religión, y la prensa catól i c a s e r á l a q u e lo l l e v e d e n u e v o á l a I g l e s i a . L o s periódicos comentan de m a n e r a m u y salada u n hecho de F a llieres. H a b i a sido i n v i t a d o en calidad de testigo á la boda d e uno de s u s oficiales í n t i m o s : m i e n t r a s s e verificó lo c i v i l , todo m a r c h ó p e r f e c t a m e n t e ; p e r o v i n o lo r e l i g i o s o . L o s n o v i o s e n t r a r o n e n l a i g l e s i a á cumplir con Dios, después de h a b e r cumplido con la ley. Y aqui de los apuros d e l S r . P r e s i d e n t e d e la R e p ú b l i c a . E l h u b i e r a querido ent r a r : p e r o se lo p r o h i b í a l a c o s t u m b r e e s t a b l e c i d a p o r s u s p r e d e c e s o res: desde Julio Grevy, ningún Presidente de la R e p ú b l i c a F r a n c e s a h a b í a t r a s p a s a d o los u m b r a l e s d e u n t e m p l o . Tenía u n a idea de q u e M r . L o u b e t —objetaba Fallieres á Mr. MoUard, q u e e r a quien le echaba encima la costumbre de sus predecesores. —Mr. Loubet entró respetuosamente en u n a mezquita; que no es la m i s m a cosa ¡Pobre Fallieres, que ni para e n t r a r en u n a iglesia tiene libertad! IH6LATERRA.—^oí edües de París en Xondres.—JJmoríos dos.—Xa destrucción del *Jííulli secundus.» interesa-'

I n g l e s e s y f r a n c e s e s s e h a c e n el a m o r como d o s e n a m o r a d o s . M u y necesitados deben a n d a r unos d e otros ante el poderío q u e v a a d q u i riendo A l e m a n i a . T a n t o s a r r u m a c o s n o s e explican de otro modo. L a recepción h e c h a en L o n d r e s á los ediles de P a r í s h a sido espléndida, m a g n í f i c a . H u b o Marsellesa, tocada por la banda de granaderos; pres e n t a c i ó n d e a r m a s p o r l a s c o l u m n a s d e s o l d a d o s q u e e s c o l t a b a n á-

G.

189

los e d i l e s ; m u c h o t r o m p e t e o y m u c h a procesión d e s l u m b r a d o r a á e s tilo d e l a E d a d M e d i a . P e r o lo m á s n o t a b l e de todo fué el b a n q u e t e de 700 c u b i e r t o s , e n e l c u a l e l lord A l c a l d e d e L o n d r e s p r o n u n c i ó u n e n t u s i a s t a b r i n d i s q u e hizo l a s d e l i c i a s de l o s f r a n c e s e s ; y como é s t o s no ceden e n g a l a n t e r í a y c a b a l l e r o s i d a d á n a d i e , y m e n o s á los i n g l e s e s , t u v i e r o n e n s u s c o m p a t r i o t a s L e f é v r e y el e m b a j a d o r M r . C a m bon d o s b r i n d a n t e s q u e s u p i e r o n d e v o l v e r l a s flores a l lord A l c a l d e y á los i n g l e s e s . ¡Que no s e e n t u s i a s m a b a n éstos poco con l a s frases g a l a n a s y r e b o s a n t e s d e miel de los p a r i s i e n s e s ! ¡como que p r o r u m p i a n á c a d a piropo e n c a l u r o s o s b u r r a s , l l e g a n d o h a s t a t i r a r a l a l t o los p a ñuelos de bolsillo!.... E n c a m b i o los m i l i t a r e s n o deben e s t a r n a d a s a t i s f e c h o s del t e m p o r a l , q u e p a r e c e h a b e r sido g e n e r a l e s t o s d í a s en t o d a E u r o p a . H a b í a n c o n s t r u i d o u n g r a n d i o s o globo d i r i g i b l e , lo h a b í a n b a u t i z a d o c o n el a l u s i t a n a d o n o m b r e d e Nulli-secundus, y ¡zas! en u n a d e l a s a s c e n c i o n e s , lo d e s t r u y ó p o r completo u n a l e t a z o d e t e m p e s t a d . A c o n s t r u i r otro, y p a c i e n c i a . ? l L E M ? \ f l l A — I f vista tn J\/larrugcos.—progreso Xas eleccioijes en ^ a fiera. interior.—

E l G o b i e r n o de e s t a n a c i ó n , s i n d e s c u i d a r los g r a n d e s i n t e r e s e s d e d e n t r o de c a s a , d i g á m o s l o a s í , a t i s b a con ojo avizor l a comedia q u e representan los franceses en Marruecos. N o les dejarán sacar g r a n provecho d e l sacrificio de p e r s o n a s , d e dinero y de v a l o r q u e e s t á n h a c i e n d o e n los a l r e d e d o r e s de C a s a b l a n c a . L e s dejan c o m b a t i r y v e n c e r y p o n d e r a r s u s v i c t o r i a s ; pero c u a n d o s e t r a t e de i n d e m n i z a ciones, y a s a b r á d a r el ¡alto!, y u n alto h u m i l l a d o r q u e n o t e n d r á n m á s remedio q u e o b e d e c e r . N o o l v i d a r á t a n p r o n t o A l e m a n i a q u e le hicieron p a s a r l a s de C a í n e n A l g e c i r a s . E l I m p e r i o , p o r d e n t r o , p r o g r e s a n d o , como s i e m p r e , de m a n e r a enorme, c o n v i r t i é n d o s e e n e l p a í s i n d u s t r i a l p o r e x c e l e n c i a , a u n q u e u n t a n t o á e.xpensas d e los i n t e r e s e s a g r í c o l a s . L a s ú l t i m a s e s t a d í s t i c a s consignan u n aumento considerable en los rendimientos de carbones y h i e r r o s . H a y y a e n e l t e r r i t o r i o a l e m á n 45 c i u d a d e s q u e p a s a n d e 100.000 h a b i t a n t e s , p r u e b a d e otros g r a n d e s c e n t r o s de i n d u s t r i a l i s m o y de r i q u e z a . L a B a n c a n a c i o n a l a l e m a n a h a hecho e n u n a ñ o , e n t r e B e r l í n y l a s 20G s u c u r s a l e s q u e t i e n e , u n n e g o c i o r e d o n d o d e 3 6 millolies de m a r c o s . E l m o v i m i e n t o m a r í t i m o s i g u e s i e n d o c a d a d í a m a y o r y preocupando seriamente á Inglaterra. E n B a v i e r a s e h a n c e l e b r a d o l a s elecciones de d i p u t a d o s , y el liber a l i s m o n a c i o n a l i s t a h a s a l i d o d e r r o t a d o e n t o d a l a l í n e a . D e los 70 p u e s t o s q u e t e n i a n a n t e s , h a n q u e d a d o r e d u c i d o s á 2 5 . L o s c a t ó licos s o n los q u e h a n g a n a d o m á s p u e s t o s . E n M u n i c h y e n los g r a n des c e n t r o s i n d u s t r i a l e s h a n p r e d o m i n a d o los s o c i a l i s t a s .

190

CRÓNICA

E n l a A l e m a n i a del R í n h a c a u s a d o e s p a n t o u n h e c h o h o r r o r o s o q u e a c a b a de s u c e d e r . L o s m i n e r o s d e los pozos de H e r l e e n e c h a r o n a b a j o el g r a n C r i s t o d e m e t a l q u e s e e n c o n t r a b a á l a s p u e r t a s d e A i x l a - C h a p e l l e , y le a r r o j a r o n e n t r e l a s e s c o r i a s a ú n l l a m e a n t e s ; p e r o el m i n e r o q u e l l e v a b a el C r i s t o c a y ó d e b r u c e s c o n t r a l a s e s c o r i a s , q u e - . d a n d o c o m p l e t a m e n t e a b r a s a d o . L a s a u t o r i d a d e s h o l a n d e s a s , p u e s el h e c h o s e verificó y a e n t e r r i t o r i o d e H o l a n d a , d e t u v i e r o n á t o d o s los d e m á s m i n e r o s que t o m a r o n p a r t e en la sacrilega h a z a ñ a .

ESTAPOS

UH\VOS.-I{egral,fos á los fagalos.—Zaft ¿€n busca da alianzas?

y los filipinos.

-

S i g u e n a b s o r b i e n d o l a a t e n c i ó n del p ú b l i c o los p r e p a r a t i v o s y c a m p a ñ a s p a r a l a e l e c c i ó n p r e s i d e n c i a l . T a f t l l e g a r á en b r e v e , si n o h a l l e g a d o y a , á F i l i p i n a s , á i n a u g u r a r el P a r l a m e n t o t a g a l o . M u c h o s e s f u e r z o s h a c e n los y a n q u i s p a r a e n t r e t e n e r á los filipinos, d á n d o l e s j u g u e t e s p a r a que se d i v i e r t a n y no piensen en l e v a n t a m i e n t o s . D u d a m o s q u e lo c o n s i g a n . H a y m u c h o f e r m e n t o d e p a r t i d o s n a c i o n a l i s t a s , i n m e d i a t i s t a s , r e p e n t i s t a s , e t c . , e t c . , y los m a n i p u l a d o r e s de estos partidos comprenden la j u g a d a y a n q u i ; esto por un lado, y por otro la m u c h e d u m b r e n i p o n a , q u e , p o q u i t o á p o c o , s e v a c o l a n d o e n el p a í s con n a d a pacificadoras i n t e n c i o n e s . P o r m á s que Taft v a y a afirmando e n t o d o s los p u e r t o s e n d o n d e t o c a , q u e F i l i p i n a s c o n t i n u a r á s i e n d o d e l o s E s t a d o s U n i d o s , los n i p o n e s s e o b s t i n a n e n c r e e r q u e a q u e l l o l e s p e r t e n e c e p o r d e r e c h o p r o p i o , y q u i é n s a b e lo q u e h a b r á d e o c u r r i r . P r u e b a de q u e los a m e r i c a n o s n o l a s t i e n e n t o d a s c o n s i g o es la p r i s a ^ que se dan en emplazar baterías en Subic y otros puntos del Archi- ] p i é l a g o de e x c e p c i o n a l i m p o r t a n c i a e s t r a t é g i c a , y l a s i n t e n c i o n e s q u e 1 s e a t r i b u y e n á T a f t de r e g r e s a r d e F i l i p i n a s p o r R u s i a y A l e m a n i a , \ á caza de alianzas fuertes y poderosas que en u n momento dado pue- • d a n i n t e r v e n i r en a y u d a d e los E s t a d o s U n i d o s , c o n t r a r r e s t a n d o l a ; q u e p u d i e r a r e c i b i r el J a p ó n de F r a n c i a y de I n g l a t e r r a . Y e n t a n t o sigue funcionando en la H a y a la m a g n a A s a m b l e a d e la paz u n i v e r s a l . L o s católicos d e P u e r t o Rico a c a b a n de salir victoriosos de una b r i l l a n t e c a m p a ñ a . H a n c o n s e g n i d o q u e l a S u p r e m a C o r t e de J u s t i c i a d e l a A n t i l l a r e s o l v i e s e e n f a v o r de l a I g l e s i a el l i t i g i o q u e é s t a v e n í a s o s t e n i e n d o p a r a q u e s e d e v o l v i e s e n á s u s d u e ñ o s l e g í t i m o s , los D o m i n i c o s y los F r a n c i s c a n o s , l a s t i e r r a s y los edificios de q u e h a b í a n s i d o d e s p o j a d o s p o r el G o b i e r n o e s p a ñ o l el a ñ o 1 8 3 8 . ¡Bien p o r lo8 p o r t o r r i q u e ñ o s q n e t a n t a v e n t a j a s a c a n del h e c h o de q u e , h a b i e n d o a s u m i d o los E s t a d o s U n i d o s l a a u t o r i d a d s u p r e m a d e P u e r t o R i c o , r e i n a c o m p l e t a i n d i f e r e n c i a e n t r e l a I g l e s i a y el E s t a d o !

MOTA NECROLÓGICA

pona U^m dd Pilar £edn y £leretia, Viuda de García Torres.

P e c a r í a de i n g r a t i t u d n u e s t r a Revista, si e n sus p á g i n a s n o h i c i e s e c o n s t a r su p r o f u n d o s e n t i m i e n t o p o r l a m u e r t e de l a n o b l e d a m a D . " M a r í a del P i l a r L e ó n y L l e r e n a , v i u d a d e G a r cía T o r r e s , q u e a c a b a d e b a j a r a l s e p u l c r o t r a s l a r g a e n f e r m e d a d , sufrida c o n u n a r e s i g n a c i ó n q u e sólo s a b e i n s p i r a r l a ; virtud. ; N o n o s o b l i g a á e s t a h o n o r í f i c a e x c e p c i ó n el q u e fuese u n a i señora sólidamente instruida, cuya generosidad y nobleza de | s e n t i m i e n t o s fluyeron á v e c e s e n a r t í c u l o s d e e x q u i s i t o g u s t o literario y en poesías de m u y delicada inspiración; ni su b o n d a d y d u l z u r a de c a r á c t e r , q u e c o r r í a n p a r e j a s con su r e c o n o cida y a d m i r a d a v i r t u d ; n i s i q u i e r a el h e c h o d e h a b e r sido u n a
de l a s m á s c e l o s a s c o f u n d a d o r a s d e los Talleres de Santa Rita,

h e r m o s a i n s t i t u c i ó n a g u s t i n i a n a , e n c a r g a d a de v a l e r al p o b r e y de v e s t i r al d e s n u d o ; n o s o b l i g a el deseo de h a c e r c o n s t a r — y a q u e n o p a g a r — de a l g ú n m o d o n n a d e u d a , m u c h a s d e u d a s de g r a t i t u d Unían E S P A Ñ A Y A M É R I C A á t a n egregia Señora v í n c u l o s m u y d i r e c t o s d e s i n g u l a r p r e d i l e c c i ó n y de g e nerosos a u s p i c i o s q u e n o es d e l caso m e n c i o n a r a q u í . P o r e s o está d e pésame n u e s t r a R e v i s t a ; p e r o , como á la distinguida f a m i l i a d e l S r . L u c a d e T e n a , y e n g e n e r a l á c u a n t o s de c e r c a la c o n o c i e r o n y a m a r o n , n o s c a b e el d u l c e c o n s u e l o d e q u e h a ido á g o z a r d e D i o s , p r e m i o e t e r n o d e s u s v i r t u d e s . L a m u e r t e • 3 © los b u e n o s es u n t r á n s i t o á m e j o r v i d a . L a s a l m a s j u s t a s , c u a n d o s e v a n d e e n t r e n o s o t r o s , s o n c o m o flores q u e s e t r a s p l a n t a n al P a r a í s o ; v a n á e f u n d i r s u a r o m a e n t r e los á n g e les, d e s p u é s d e h a b e r l o e f u n d i d o e n t r e los h o m b r e s . ¡ B e n d i t a n u e s t r a fe, q u e a s í s a b e e n d u l z a r el dolor, r e c o r d á n d o n o s y r e p r e s e n t á n d o n o s , e n los i n s t a n t e s d e a n g u s t i a , e s p e r a n z a s b e a tíficas y v i s i o n e s g l o r i f i c a d a s !

Circular ¡níeresaníe.
Con g u s t o i n s e r t a m o s la s i g u i e n t e c o m u n i c a c i ó n del afligido S e ñ o r O b i s p o de M á l a g a , y , p o r n u e s t r a p a r t e , r o g a m o s á los l e c t o r e s d e E S P A Ñ A Y A M É R I C A q u e c o n t r i b u y a n con a l g u n a l i m o s n a á r e m e diar tanta miseria.

Obispado de Málaga.
Sr. Director de
ESPAÑA Y AMÉRICA.

M u y s e ñ o r m í o de t o d a m i c o n s i d e r a c i ó n : V e n g o d e v i s i t a r los b a r r i o s p o b r e s d e e s t a C i u d a d , i n v a d i d o s p o r el d e s b o r d a m i e n t o d e l r í o G u a d a l m e d i n a , d e s g r a c i a d e l a c u a l e s t a r á u s t e d i n f o r m a d o p o r la prensa. A p e n a d o al v e r t a n t o s m u e r t o s ; t a n t o l u t o en f a m i l i a s q u e v i v í a n de s u t r a b a j o ó d e l a l i m o s n a ; t a n t o s h e r i d o s y e n f e r m o s ; t a n t o s e d i ficips c a í d o s ó a m e n a z a n d o r u i n a ; t a n t a s p e r s o n a s d e s c a l z a s y d e s n u d a s ; el h a m b r e r e t r a t a d a en el s e m b l a n t e d e n i ñ o s , a n c i a n o s y m u j e r e s ; l a s c a l l e s con u n m e t r o de lodo, i n t r a n s i t a b l e s y con p e l i g r o de ' u n a e p i d e m i a ; a l e n t r a r e n c u a t r o t e m p l o s p a r r o q u i a l e s y v e r el S a n t í s i m o S a c r a m e n t o r e t i r a d o , l a l á m p a r a a p a g a d a , los b a n c o s , s i l l a s , c o n f e s o n a r i o s , a l t a r e s y p u e r t a s r o t o s , en confuso m o n t ó n y e n c e n a g a d o s ; a l v e r m e r o d e a d o en l a s c a l l e s d e u n a m u c h e d u m b r e h a m b r i e n t a , á c u y o s o c o r r o n o a l c a n z a m i r e n t a , n i a u n q u e fuese m u l t i p l i c a d a , y

al recibir cada día noticias de análogos desastres en varios pueblos d e m i D i ó c e s i s , m e a t r e v o á l l a m a r á l a s p u e r t a s de los c o r a z o n e s g e nerosos y caritativos y, extendiendo las manos suplicantes, pido para esos barrios una limosna por Dios. Si puede u s t e d hacerla, t e n g a la bondad de remitirla brevemente, en l i b r a n z a , l e t r a , c a r t a - o r d e n ó v a l o r e s d e c l a r a d o s , á s u s e g u r o s e r vidor y Capellán
Q. L . B . L . M., f JUAN, OBISPO D E MÁLAGA

27 de S e p t i e m b r e de 1907.

Una nueVa forma de la teoría de la eVoludín
por €useb¡o J{egr»it.

N o p u e d e n e g a r s e , p o r q u e sería n e g a r la evidencia, que la t e o r í a de la evolución, t a l como h o y es concebida y aplicada á todos los ó r d e n e s del m u n d o y de la vida, es iina concepción g i g a n t e s c a , b r i l l a n t e , f a s c i n a d o r a y a t r a y e n t e , c a p a z de s u y o , por sola s u fuerza y m a j e s t a d , d e i m p o n e r s e á la c o n s i d e r a ción, p o r lo m e n o s , d e las i n t e l i g e n c i a s m á s r e b e l d e s á las t e o r í a s a n t i c i p a d a s y á l a s hipótesis p r e m a t u r a s . S i á esto se a g r e g a q u e el e v o l u c i o n i s m o n o es ú n i c a m e n t e p a r t o de u n a i m a g i n a c i ó n d a n t e s c a , sin f u n d a m e n t o a l g u n o en la r e a l i d a d , sino u n s i s t e m a , u n a explicación del m u n d o , q u e h a b r o t a d o en el c e r e b r o de los sabios á la luz de l a r g o s t r a b a j o s de invest i g a c i ó n e n l a s e n t r a ñ a s escritas de la t i e r r a , e n los senos de las a g u a s y en los p l i e g u e s m á s r e c ó n d i t o s del l a b o r a t o r i o d e l a m a t e r i a y la v i d a , se c o m p r e n d e r á e n t o n c e s cómo y por q u é e s t a m a r a v i l l o s a síntesis, q u e h o y c u b r e con su m a n t o á t o d a s las ciencias p o s i t i v a s , y es c o n s i d e r a d a p o r la ciencia h e t e r o d o x a como la llave d e oro q u e c i e r r a todos los a r c a n o s del u n i v e r s o , h a p o d i d o t a n f á c i l m e n t e e n s e ñ o r e a r s e de las i n t e l i g e n c i a s , y r e c o r r e r con a i r e s d e t r i u n f a l c o n q u i s t a todos los d o m i n i o s q u e e n l a a c t u a l i d a d son objeto d e la m i r a d a escrut a d o r a d e los h o m b r e s d e ciencia. A p l i c a d o en s u s c o m i e n z o s á l a explicación del m u n d o o r g á n i c o , p r o n t o el evolucionismo r o m p i ó l a s m a l l a s d e la H i s t o r i a N a t u r a l , y r a s g a n d o la a t m ó s f e r a e n q u e se d e s a r r o llan los s e r e s vivientes, i n v a d i ó los espacios d e l a Cosmología, p e n e t r ó e n los a l c á z a r e s de l a H i s t o r i a , subió á los a s t r o s , descendió á los a b i s m o s de la t i e r r a , y las a r t e s y las ciencias s i n t i e r o n q u e p o r s u s v e n a s e m p e z a b a á c o r r e r n u e v a savia, y á' la c á t e d r a , al l i b r o , á la r e v i s t a y a l periódico l l e g a r o n los
ASo V.—TOMO I V . 18

194

UNA NUEVA FORMA DE LA TEORÍA DE LA EVOLUCIÓN

ecos d e u n a voz potente, la cual, si e n u n o s p r o v o c a b a enérgicas sacudidas de indignación, y en otros, m á s discretos y prudentes, imponía un compás de espera, en lá mayor dispuesta para parte todo nuevas — q u e siempre la mayoría fué materia

espíritu de novedad— determinaba nuevos rumbos y orientaciones p a r a lo p o r v e n i r . L o s m á s a r d i e n t e s d e e s t a hipótesis, ciencia,

defensores

llamémosla por su verdadero nombre, h a n como de una tabla de salvación,

sido y lo son b o y los materialistas quienes, apenas nacida á la asiéronse de ella como arma esgrimiéndola, b i e n t e m p l a d a p a r a el c o m b a t e ,

c o n t r a los ó r d e n e s s o b r e n a t u r a l y metafísico. D i o s , la Iglesia, la fe, la m o r a l , la P r o v i d e n c i a , el libre a l b e d r í o , el a l m a , la existencia futura , t o d o fué n e g a d o en n o m b r e de la evolución, única teoría científica q u e , sin necesidad de apelar á los viejos sistemas forjados p o r la r a z ó n h u m a n a , venia, a j u i c i o de ellos, á d a r c u m p l i d a r e s p u e s t a á los m i s t e r i o s q u e el m u n d o h a ofrecido e n todos los t i e m p o s á las m i r a d a s d e los sabios: h a b í a s e d a d o c o n el hilo d e A r i a d n a q u e h a b í a d e c o n d u c i r n o s p o r el l a b e r i n t o i n e x t r i c a b l e de la n a t u r a l e z a . M a t e r i a e t e r n a en eterna evolución: h e ahí, sintetizada en dos palabras, la explicación del m u n d o . T a m b i é n e n el c a m p o d e l a s ciencias n a t u r a l e s , t e r r e n o el m á s a b o n a d o p a r a la n u e v a t e o r í a , y e n el cual e n c o n t r ó é s t a l a p r i m e r a y m á s firme r a z ó n d e s u e x i s t e n c i a , l o s p r o s é l i t o s h a n ido engrosando l a s filas e n p r o p o r c i o n e s g i g a n t e s c a s , y aun cuando hoy, después de tantos trabajos y progresos realiz a d o s , el e v o l u c i o n i s m o n o h a e n c o n t r a d o b a s e s s ó l i d a s s o b r e las cuales pueda erigirse en calidad de teoría demostrada, sin embargo, aun las inteligencias más serenas y mejor ponderad a s se e x p r e s a n , p o r lo m e n o s , c o m o el D r . E , a m ó n cuando, á propósito de la teoría de la descendencia, y Cajal escribe:

«Estimamos que, h o y p o r h o y , cualesquiera q u e sean sus defectos y limitaciones, la d o c t r i n a d e la descendencia se i m p o n e al biólogo como al módico, al filósofo como al n a t u r a l i s t a , al geólogo como al embriólogo, como u n postulado indeclinable, so p e n a d e r e n u n c i a r á t o d a t e n t a t i v a d e s i s t e m a t i z a c i ó n e n el dominio de las ciencias naturales» ^ Esta opinión del insigne

1 P r ó l o g o & loa Estudios Núñez, VI-VII.

biológicos

{2.^ serie), del P . Z a c a r í a s M a r t í n e z —

EUSEBIO NKGRETE

195

h i s t ó l o g o q u e la s u b s c r i b e , p r u e b a h a s t a q u é p u n t o l a s d o c t r i nas evolucionistas i m p e r a n en la explicación del p r o c e s o q u e h a s e g u i d o y s e g u i r á ol m u n d o o r g á n i c o . L a s a l h a r a c a s y los ruidosos e n t u s i a s m o s de p o s i t i v i s t a s y m a t e r i a l i s t a s , los cuales desde u n p r i n c i p i o i m p r i m i e r o n á las n u e v a s d o c t r i n a s s e ñ a l a d a s t e n d e n c i a s , cuaiido n o d e r r o t e r o s e v i d e n t e s , h a c i a las p l a y a s del m a t e r i a l i s m o , h o y p o r o b r a y g r a c i a del famoso H a c k e l r e m o z a d o con el r o p a j e científico del s i s t e m a m o n i s t a , l e v a n t a r o n en l a s h u e s t e s del catolicismo t e m p e s t a d e s de enconos y recelos, y m i e n t r a s u n o s , a r m a al b r a z o , se m a n t u v i e r o n á pie firme e n sus a n t i g u a s posiciones, otros, m á s avisados, s a l i e r o n á e x p l o r a r el c a m p o del e n e m i g o , d e d u c i e n d o de sus o b s e r v a c i o n e s que las j a c t a n c i a s de los m a t e r i a l i s t a s e r a n v a n a s , ó i n f u n d a d o s t a m b i é n los t e m o r e s de a l g u n o s e s p í r i t u s e s t r e c h o s q u e p o r t o d a s p a r t e s n o v e n sino m o t i v o s de a l a r m a y d e desconfianza. Y a . g r a c i a s al n o b l e arrojo de e s p í r i t u s selectos, a m a n t e s de la luz, lejos de ser el evolucionismo el coco de a n t a ñ o , h a y o g a ñ o a p u e s t o s y esforzados c a m p e o n e s de l a d o c t r i n a c a t ó l i c a q u e , d e s c a r t a n d o del s i s t e m a la n a t u r a l e z a h u m a n a , y a en t o d a s u t o t a l i d a d d e composición, y a e n la p a r t e q u e c o n c i e r n e á su e l e m e n t o e s p i r i t u a l , y p a r t i e n d o de la b a s e , á la vez d o g m á t i c a y filosófica, de la c r e a c i ó n , d a n p o r b u e n o s los d a t o s de la o b s e r v a c i ó n y la e x p e r i e n c i a q u e s e a d u c e n e n a p o y o d e la n u e v a t e o r í a , y con plausible celo que les h o n r a , se a p e r c i b e n , a n t e la m e r a p o s i bilidad de q u e a l g ú n día la hipótesis sea e l e v a d a á la c a t e g o r í a <ÍG tesis, á d e r r a m a r s o b r e la frente del e v o l u c i o n i s m o las a g u a s b a u t i s m a l e s d e la r e v e l a c i ó n bíblica. A l n ú m e r o de estos valientes a d a l i d e s del c o n c o r d i s m o e n t r e la ciencia y l a fe p e r t e nece u n a v e n t a j a d o discípulo de G o l g i , el P . A g u s t í n G e m e l l i , *yer socialista m i l i t a n t e y a h o r a esclarecido m i e m b r o de la Orden que lleva el n o m b r e de a q u e l g r a n apóstol de la d e m o cracia c r i s t i a n a : S a n F r a n c i s c o de Asis. D e la c o m p e t e n c i a Científica d e l P . G e m e l l i p a r a i n t e r v e n i r e n e s t a s c u e s t i o n e s , ^on t e s t i m o n i o a u t é n t i c o , m á s q u e sus t í t u l o s de doctor e n m e dicina y c i r u g í a , los e s t u d i a n t e s q u e t o d a v í a n o h a c e u n a decena de a ñ o s se s e n t a r o n e n los b a n c o s de su aula libre de h i s tología e n la U n i v e r s i d a d d e P a v í a , y m á s a ú n q u e s u s discípulos, los n u m e r o s o s estudios que sobre m a t e r i a s biológicas, y c o n c r e t a m e n t e s o b r e la t e p r i a d e la evolución, h a p u b l i c a d o en

196

ü N A NUEVA F0E1IA DE LA TEORÍA D E LA EVOLUCIÓN

r e v i s t a s científicas i t a l i a n a s y e x t r a n j e r a s . H e c h a e s t a b r e v e p r e s e n t a c i ó n del i n s i g n e f r a n c i s c a n o , vatoos á e x p o n e r , con la m a y o r concisión q u e n o s s e a posible, su t e o r í a , q u e él llama de
la. polifílogénesis.

E i d o c t o r Gemelli e s t u d i a la d o c t r i n a de la e v o l u c i ó n , r e d u ciéndola á los l í m i t e s d e l m u n d o o r g á n i c o , y , y a e n e s t e t e r r e n o , r e l a c i o n á n d o l a con el g r a n p r o b l e m a del o r i g e n de las e s pecies, p r o b l e m a en t o r n o del cual se e s t á l i b r a n d o h o y u n a bat a l l a r e ñ i d í s i m a e n t r e los secuaces y los a d v e r s a r i o s de l a evolución o r g á n i c a . L o s evolucionistas s o s t i e n e n q u e t o d a s las especies, así l a s p r e s e n t e s como l a s a n c e s t r a l e s , s i n excluir la especie h u m a n a , d e r i v a n p o r t r a n s f o r n i s m o d e u n a sola m ó n e r a , d e d o n d e la d e n o m i n a c i ó n de m o n i s m o ó monofilogénesis q u e r e cibe e s t a t e o r í a : son p o r ende decididos m a n t e n e d o r e s de la var i a b i l i d a d d e l a s especies. P o r el c o n t r a r i o , los q u e n o v e n e n la evolución m á s q u e u n a h i p ó t e s i s e r i g i d a s o b r e l a leve a r e n a de a l g u n o s casos y o b s e r v a c i o n e s a ú n n o b i e n e x p l i c a d o s , y á la q u e p o r o t r a p a r t e c o n t r a d i c e n i n n u m e r a b l e s h e c h o s , p e r s i s t e n e n su t o r r e de marfil de la fijeza de las especies, y a r r a n c a n d o del d o g m a ó d e la d o c t r i n a filosófica de la creación, ó de a m b a s cosas á la vez, c r e e n e n u n acto c r e a d o r t a n t a s v e ces r e p e t i d o c u a n t a s son l a s v e r d a d e r a s e s p e c i e s . P a r a ellos es u n a x i o m a , científica y filosóficamente i n d i s c u t i b l e , a q u e l l a
s e n t e n c i a del i n m o r t a l L i n n e o : Species formas ah initio produxit Infinitum Ens. tot sunt, quot diversas

No p e r t e n e c e á e s t e g r u p o , e n el q u e m i l i t a h o y la m a y o r í a de los e s c r i t o r e s católicos, el docto f r a n c i s c a n o , q u i e n , si p o r u n a p a r t e n o s u s c r i b e l a o p i n i ó n de los fíxistas, esto es, de los p a r t i d a r i o s d e l a fijeza d e l a s especies, p o r q u e é s t a , á su juicio, n o c o n c u e r d a con las ú l t i m a s i n v e s t i g a c i o n e s de l a ciencia, n o deja de r e c o n o c e r , e n c a l i d a d de o b r e r o de esa m i s m a ciencia, q u e el e v o l u c i o n i s m o o r g á n i c o i n t e g r a l , ó p o r o t r o n o m b r e , la monofilogénesis, lo m i s m o e n sus aspectos d a r w i n i s t a y hákel i a n o , q u e d e s p u é s d e l a s modificaciones i n t r o d u c i d a s p o r W e i s m a n n , L e D a n t e c , D e l a g e y de V r i e s , c a r e c e d e bases sólidas é i n d e s t r u c t i b l e s . Y a s í , colocado e n t r e a m b a s opiniones, el P . G e m e l l i h a e x c o g i t a d o su hipótesis polifilogónica. ¿ E n q u é consiste? E l doctor G e m e l l i , q u e , a d e m á s de sabio ó científico, como a h o r a se dice, es c r e y e n t e y filósofo, f u n d a t o d o su sistema

EUSEBIO N E G R E T E

197

s o b r e u n hecho q u e le i m p o n e n de c o n s u n o la fe y la r a z ó n . P a r a él es i n d i s c u t i b l e lo q u e el d o g m a , la s a n a filosofía y a u n la ciencia, y a que n a d a t i e n e n i h a t e n i d o q u e o b j e t a r , nos e n s e ñ a n sobre los p r i m e r o s o r í g e n e s de la m a t e r i a , la vida en g e n e r a l y el h o m b r e . P e r o siendo cosas m u y d i s t i n t a s y perf e c t a m e n t e s e p a r a b l e s la d o c t r i n a de la creación y la t e o r i a científica de la in v a r i a b i l i d a d de las especies, y no conformándose e s t a ú l t i m a , s e g ú n su o p i n i ó n , con los d a t o s recogidos por la c i e n c i a , cree el i l u s t r e hijo de S a n F r a n c i s c o que h a l l e g a d o el m o m e n t o d e s e p a r a r el evolucionismo del m o n i s m o p a n t e í s t i c o y m a t e r i a l i s t a , como y a v i e n e n haciéndolo S c h a n z , R e i n k e , los j e s u í t a s K n a b e n b a u e r y "Wasmann, Z a h n , C S C , L e r o y , O. P . , y los a b a t e s G u i l l e m e t y B o u l a y ( e n t r e o t r o s m u c h o s q u e s e r í a prolijo e n u m e r a r ) , y d e a d m i t i r u n evolucionismo m o d e r a d o q u e , d e j a n d o ¡lesos el d o g m a y la filosofía, p u e d a m a r c h a r u n c i d o al c a r r o de la ciencia. L a evolución, d e n t r o de este t r a n s f o r m i s m o e s p i r i t u a l i s t a , n o s e r í a m á s q u e u n a l e y i m p u e s t a p o r el C r e a d o r á la m a t e r i a v i v i e n t e , es decir, u n a e n e r g í a t e l e o l ó g i c a , e x p r e s i ó n d e la l e y divina, que p o d r í a c o n c i l l a r s e , ó, h a b l a n d o con m á s e x a c t i t u d , servir d e explicación á las m á s m o d e r n a s t e o r í a s , como la d e Noegeli, por e j e m p l o , s e g ú n las c u a l e s , las v a r i a c i o n e s de las especies t i e n e n p o r b a s e n o sabemos qué t e n d e n c i a i n t e r n a f a t a l d e los o r g a n i s m o s h a c i a el p r o g r e s o . Con esta divisa p o r d e l a n t e , el d o c t o r G e m e l l i e x p l a n a su t e o r í a , «convencido d e q u e ella, m e j o r que n i n g u n a o t r a , e x p l i c a los h e c h o s que nos ofrece el m u n d o o r g á n i c o , y n o , como se le h a c e n s u r a d o , d i r i g i d o p o r u n e r r ó neo a m o r á u n r e c t o concordismo.» C e d á m o s l e la p a l a b r a . « E s t u d i a n d o — d i c e — e l m u n d o o r g á n i c o , se v e q u e t o d o s los seres e s t á n o r g a n i z a d o s s e g ú n u n n ú m e r o de p l a n o s de e s t r u c t u r a n o m u y n u m e r o s o s , es decir, q u e p o d e m o s a g r u p a r l o s seg ú n t i p o s p a r t i c u l a r e s , en los q u e coexiste u n a p l u r a l i d a d do d i s e ñ o . D i r í a s e q u e el diseño p r o p i o , s e g ú n el c u a l e s t á n organ i z a d o s los g r u p o s inferiores de los seres, ó sea las especies, n o es m á s q u e la r e a l i z a c i ó n v a r i a d e a l g u n a s f o r m a s p r i m i t i v a s , la v a r i a c i ó n m ú l t i p l e de a l g u n o s t e m a s f u n d a m e n t a l e s . E s t a iinidad d e e s t r u c t u r a n o p o d í a e n l a m e n t e del h o m b r e limit a r s e á s e r v i r de f u n d a m e n t o p a r a u n a m e r a clasificación; ella sugirió la idea de u n l i g a m e n , d e u n a c o n e x i ó n filogenética. A «sta idea d e b e su o r i g e n la t e o r í a de la d e s c e n d e n c i a .

198

UNA NUEVA FORMA D E LA T E O R Í A DE LA EVOLUCÍÓN

» P e r o el e r r o r f u n d a m e n t a l , c a u s a d e la a t m ó s f e r a de e s c e p ­ t i c i s m o q u e se c r e ó e n t o r n o d e l a t e o r í a d e l a d e s c e n d e n c i a , fuó el n o h a b e r r e c o n o c i d o q u e los p l a n o s f u n d a m e n t a l e s d e es­ t r u c t u r a — ó t i p o s — e r a n parecidos; sino q u e , llevando más lejos la c o n c e p c i ó n s i n t é t i c a , se afirmó, lo c u a l n o e s t a b a d e - ' m o s t r a d o , la d e s c e n d e n c i a d e t o d o s los s e r e s d e u n solo t r o n c o . »Mas si n o e s t á p r o b a d a la u n i ó n de p a r e n t e s c o e n t r e t o d o s los o r g a n i s m o s , d e s u e r t e q u e con ellos p u e d a f o r m a r s e u n a c a d e n a ; si los á r b o l e s g e n e a l ó g i c o s h a n c a í d o b i e n p r o n t o cu­ b i e r t o s d e l r i d í c u l o , h a s t a el p u n t o d e q u e y a n o h a y n a d i e q u e c r e a e n ellos, e s t o n o d e b i l i t a el v a l o r de l a i d e a f u n d a m e n t a l q u e a g r u p a los o r g a n i s m o s a l r e d e d o r d e a l g u n o s t i p o s f u n d a - ; m e n t a l e s — c u á n t o s s e a n n o lo s a b e m o s — m e d i a n t e el n e x o j filogenético. j »Yo h e p r o p u e s t o t a m b i é n c o m o h i p ó t e s i s l a m á s c o n f o r m e ] h o y con los h e c h o s , y c o m o l a m á s f e c u n d a p a r a las i n v e s t i g a ­ ciones de la morfología c o m p a r a d a , la siguiente: E l Creador h a p u e s t o s o b r e l a t i e r r a u n n ú m e r o l i m i t a d o de especies ^, y h a d a d o al s e r l a c a p a c i d a d d e d e s e n v o l v e r s e , c a p a c i d a d i n t e r n a t e l e o l ó g i c a , la c u a l se m a n i f i e s t a y e x t e r i o r i z a c u a n t a s v e c e s los o r g a n i s m o s se h a l l a n e n c o n d i c i o n e s i m p e r i o s a s , n e c e s a r i a s , d e t e n e r s e q u e a d a p t a r á n u e v a s c o n d i c i o n e s d e v i d a . Cuan v a r i a s s e a n e s t a s c o n d i c i o n e s d e v i d a , se c o m p r e n d e r á f á c i l m e n t e c o n sólo p e n s a r u n p o c o , n o sólo e n la d i v e r s i d a d d e a m b i e n t e , de c l i m a , d e l a c o n f o r m a c i ó n g e o l ó g i c a d e los d i s t i n t o s p u n t o s d e la c o r t e z a t e r r e s t r e , y en las e n o r m e s m o d i f i c a c i o n e s q u e é s t a h a s u f r i d o e n el t r a n s c u r s o d e los t i e m p o s , s o b r e t o d o e n los p r i ­ m e r o s t i e m p o s de s u h i s t o r i a , bajo el i m p u l s o d e a g e n t e s n a t u ­ rales potentísimos, sino, y especialmente, en la variedad gran­ d í s i m a d e las r e l a c i o n e s e n t r e a n i m a l e s y v e g e t a l e s , e n t r e v e g e t a l e s y v e g e t a l e s y e n t r e a n i m a l e s y a n i m a l e s . Sólo d e e s t a g u i s a p o d r e m o s d a r n o s c u e n t a d e la c o n c a t e n a c i ó n c o m p l i ­ c a d í s i m a q u e a g r u p a y r e ú n e d i v e r s o s seres e n t r e s í , y l a c u a l n o s e s t á d i c i e n d o p o r q u é t r a z a s t a n a d m i r a b l e s la d i v i n a P r o v i d e n c i a h a b í a p r o v i s t o á la c o n s e r v a c i ó n y al d e s e n v o l v i ­ m i e n t o d e l a v i d a s o b r e la t i e r r a . Sólo d e e s t a s u e r t e p o d r e m o s

1 Si eran i n d i v i d u o s adultos, en su m á s perfecto desarrollo, 6 protocélula» e s p e c í f i c a m e n t e d i v e r s a s , ó a u n filoembriones (Reinke), no tenemos n i n g ú n hecho que nos permita negarlo ó afirmarlo.

EÜSEBIO N E G K E T E

199

e x p l i c a r n o s l a s a d a p t a c i o n e s m á s c u r i o s a s y difusas q u e el m u n d o d e los s e r e s n o s p r e s e n t a »Todas e s t a s c o n s i d e r a c i o n e s nos c o n d u c e n á a d m i t i r l a hi pótesis de la polifílogénesis como l a m á s r a z o n a b l e , y a q u e allí donde p o d a m o s d a r n o s r a z ó n d e l a e x i s t e n c i a de los h e c h o s p o r m e d i o d e las c a u s a s s e g u n d a s , n o p o d e m o s l e g í t i m a m e n t e r e n u n c i a r á e s t a explicación p a r a e c h a r n o s e n brazos d e u n a i n t e r v e n c i ó n d i r e c t a de D i o s e n l a c r e a c i ó n d e c a d a u n a d e l a s especies con sus p r o p i a s a d a p t a c i o n e s , d i v e r s a s s e g ú n las d i v e r sas condiciones d e la vida, • A d e m á s , los fenómenos de l a h e r e n c i a , s e g ú n las i n v e s t i g a ciones del a b a t e Mendel, de Correns, de TschermarJc, de Driesch y otros, nos l l e v a n á a d m i t i r u n f u n d a m e n t o a n a t ó m i c o á l a s c a u s a s i n t e r n a s , ó f a c t o r e s teleológicos de l a evolución. P o r esta c a u s a , p o r q u e l a s v a r i a s t r a n s f o r m a c i o n e s d e los t i p o s f u n d a m e n t a l e s s o n d e b i d a s á l a acción d e estos factores i n t e r n o s a y u d a d a p o r l a d e los e x t e r n o s , los c u a l e s h a c e n el oficio d e e s t í m u l o s , p o d r í a m o s decir q u e el desarrollo de los seres a c t u a les p o r d e r i v a c i ó n de l a s f o r m a s p r i m i t i v a s c r e a d a s p o r D i o s n o h a sido o t r a cosa q u e el d e s e n v o l v i m i e n t o del diseño a d m i r a b l e d e Dios» Con m á s copia d e d a t o s y con m á s lucidez d e exposición, el e g r e g i o d i s c í p u l o d e G o l g i h a s u s t e n t a d o esta m i s m a d o c t r i n a e n La Scuola Cattolica, d e M i l á n y e n el e x t e n s o p r e á m b u l o quo h a p u e s t o á l a t r a d u c c i ó n i t a l i a n a d e La Biología Moderna y la Teoría de la Evolución, del P . W a s m a n n , S. J . E n síntesis, y e x p u e s t a con l a m a y o r c l a r i d a d posible, la t e o r í a d e G e m e l l i se r e d u c e á los s i g u i e n t e s t é r m i n o s : D i o s h a b r í a cread o c i e r t o n ú m e r o d e e s p e c i e s p r i m i t i v a s , n o se s a b e c u á n t a s , n i c u á n d o , n i si t o d a s lo fueron s i m u l t á n e a m e n t e ó e n p e r í o d o s sucesivos, e n d i s t i n t a s é p o c a s g e o l ó g i c a s . U n a d e e s t a s especies o r i g i n a r i a s , p r i m i t i v a s , es l a h u m a n a , q u e f o r m a p o r sí sola u n g r u p o n a t u r a l . D e l a s r e s t a n t e s , d o t a d a s d e la f a c u l t a d d e d e s e n v o l v e r s e y modificarse e n d e t e r m i n a d a s condiciones, se h a b r í a n d e r i v a d o , p o r evolución, t o d a s l a s especies a c t u a l e s y

1

F B A AQOSTINO P R O F . D O T T . GEMELLI, dell' Ordine

dei Minori.—Pss

L ' EVO-

ívziom.—Pavía.-Prem. Roma, 2

Tipografía

suecessori

Fratelli

Fusi.—Largo

di via

7.—1906. (ün o p ú s c u l o de 28 p á g i n a s . )

F a s c í c u l o s de E n e r o , F e b r e r o , A b r i l y M a y o de 1906.

200

UNA NUEVA FOEMA D E LA T E O R Í A DE LA EVOLUCIÓN

fósiles esi/udiadas p o r los n a t u r a l i s t a s , d e l a s c u a l e s e s p e c i e s , q u e él d e n o m i n a especies sistemáticas, reunidas y agrupadas las q u e p r o c e d e n d e u n a m i s m a e s p e c i e p r i m i t i v a , d e b i e r a form a r s e la especie natural. D e esta suerte iríase camino de llegar p r o n t o y b i e n á lo q u e h a s t a a h o r a n o h a sido m á s q u e c o n s t a n t e desiderátum é i d e a l s u p r e m o d e los n a t u r a l i s t a s : á la clasificación n a t u r a l . T a l es, r e d u c i d a á sus m á s b r e v e s t é r m i n o s , la,polifilogénesis. S u c o n s t a n t e d e f e n s o r , el P . G e m e l l i , c o n v i e n e e n q u e n o se t r a t a m á s q u e d e u n a h i p ó t e s i s ; p e r o e s t a h i p ó t e s i s , lejos de s e r p u r a m e n t e producto de la fantasía, descansa en p r u e b a s indir e c t a s ( h o m o l o g í a s , c o r r e l a c i o n e s , c a r a c t e r e s de a d a p t a c i ó n , desarrollo embriológico, experiencias morfológicas y hechos paleontológicos), directas (evolucionismo experimental) y, por ú l t i m o , e n los r e s u l t a d o s de la i n v e s t i g a c i ó n b i o m é t r i c a . C o n e s t a h i p ó t e s i s q u e , c o m o científico a m a n t e de la l ó g i c a , se considera obligado á a d m i t i r , cree además p r e s t a r un señalado s e r v i c i o , c o m o c a t ó l i c o , á n u e s t r a s c r e e n c i a s , y a q u e , «sobre r e s p e t a r los l í m i t e s del d o g m a , d e s a r m a á los a d v e r s a r i o s d e l a c o n c e p c i ó n c r i s t i a n a d e l o r i g e n de los s e r o s , los c u a l e s a d v e r s a r i o s , d e m o s t r a n d o q u e la i n v a r i a b i l i d a d e s t á c o n t r a d i c h a p o r los h e c h o s , e s p e r a n e c h a r p o r t i e r r a h a s t a la d o c t r i n a c r i s t i a n a de la creación.»
[Concluirá.)

Cl catalanismo y ta adtninistradün local
por Salvador pont

E s t e m a d e p a l p i t a n t e a c t u a l i d a d , de i n m e n s a t r a s c e n d e n d e u d a p a r a el p o r v e n i r d e E s p a ñ a , y r u i n a ó l e v a n t a m i e n t o de la d e m o c r a c i a p o p u l a r y de la a u t o n o m í a r e g i o n a l . E l c a t a l a n i s m o , s u s t e n t á c u l o d e la S o l i d a r i d a d , a g e n t e y m o t o r de la a c t i v i d a d febril que sacude la p e r e z a y d e s p i e r t a del sueño p r o f u n d o en q u e e s t á n s u m i d a s m u c h a s r e g i o n e s h i s p a n a s , al r o m p e r en mil p e d a z o s el y u g o férreo dol d e s p ó t i co P o d e r c e n t r a l que las o p r i m í a , r e c h a z a y r e c h a z a r á s i e m p r e el p r o y e c t o de A d m i n i s t r a c i ó n local en la f o r m a y en los térm i n o s q u e el g o b i e r n o c o n s e r v a d o r lo p r e s e n t a al P a r l a m e n t o . L a n u e v a p a n a c e a n o c u r a r á n i n g u n o de los males de la P a t r i a , no m a r c a r á o r i e n t a c i o n e s c o n c r e t a s y d e t e r m i n a d a s p a r a la dignificación de los concejos y n o r e s o l v e r á , sino q u e a g r a v a r á , el p r o b l e m a c a t a l a n i s t a . L a s e n t i d a d e s m u n i c i p a l e s del pueblo c a t a l á n saben á qué a t e n e r s e r e s p e c t o á ose p r o y e c t o , y no i g n o r a n q u e es u n a e s t o c a d a de m u e r t e d a d a con la mejor i n t e n c i ó n á la s a g r a d a l i b e r t a d del sufragio y á la p e r s o n a l i d a d j u r í d i c a de la r e p r e s e n t a c i ó n p o p u l a r . N o ; C a t a l u ñ a no n e c e sita y a de la t u t o r í a y fiscalización del E s t a d o p a r a m o v e r s e y g o b e r n a r s e , p o r sí m i s m a , d e n t r o del r a d i o del M u n i c i p i o y de la r e g i ó n . S e c o n s i d e r a m a y o r d e edad, y p o r esto h a r o t o definitivamente las m a l l a s con q u e la t e n í a esclavizada el P o der c e n t r a l . L a s ú l t i m a s elecciones lo h a n p r o b a d o de u n a m a n e r a e l o c u e n t í s i m a , y lo p r o b a r á n m e j o r y con m á s h o n d a t r a s c e n d e n c i a l a s quo v e n g a n , m a l que les pese á los e n e m i gos de fuera y á los falsos a m i g o s de d e n t r o , los cuales c r e e n c a n d i d a m e n t e q u e el m o v i m i e n t o c a t a l a n i s t a a n d a y a desorientado, maltrecho y roto. E n las g r a n d e s c i u d a d e s , en las villas y h a s t a en las m á s d i m i n u t a s a l d e a s , el p u e b l o c a t a l á n sigue los pasos, e s t u d i a

202

E L CATALANISMO Y LA ADMINISTRACIÓN LOCAL

los d i s c u r s o s y m i d e l a s p a l a b r a s d e s u s r e p r e s e n t a n t e s e n C o r t e s . N o se c o n t e n t a r á c o n p r o m e s a s v a n a s y f r a s e s r e t ó r i c a s , sino q u e r e s i d e n c i a r á y e x i g i r á e s t r e c h a c u e n t a á s u s m a n d a t a r i o s a c e r c a d e lo q u e d i g a n y h a g a n e n M a d r i d . E s t e es u n f e n ó m e n o s i n g u l a r q u e n o o c u r r e e n n i i í g u n a o t r a r e g i ó n d e E s p a ñ a . L o s d i p u t a d o s s a b e n e s t o , y p o r lo m i s m o c u m p l i r á n c o n s u d e b e r y s e r á n i n t é r p r e t e s fieles d e l a v o l u n t a d d e sus e l e c t o r e s . L o s c a t a l a n e s , p u e s , t i e n e n c i e g a c o n f i a n z a e n sus r e p r e s e n t a n t e s , saben que en estas circunstancias h a b l a r á n poco y ' d i r á n m u c h o , q u e s e r á n inflexibles e n s u s a p r e m i o s y j u s t a s d e m a n d a s , q u e s o s t e n d r á n á g r a n a l t u r a e n el h e m i c i c l o d e l P a r l a m e n t o el g l o r i o s o p e n d ó n d e l a s e n s a n g r e n t a d a s b a r r a s , y q u e d e f e n d e r á n , con t e n a c i d a d c a t a l a n a , e n t o d o s los t o n o s y con t o d a clase d e a r g u m e n t o s los usatjes, fueros y l i b e r t a d e s m u n i c i p a l e s q u e les h i c i e r o n , e n o t r o t i e m p o , g r a n d e s e n la h i s toria de E u r o p a , admirados y envidiados de todas las regiones h i s p a n a s , h o n r a d o s y felices e n su t i e r r a n a t a l . L a t e m i d a s o m b r a d e E i v a l l e r , C l a r i s y C a s a n o v a s , q u e se p r o y e c t a e n estos m o m e n t o s d e s d e el f o n d o del t e m p l o d e n u e s t r a s l e y e s s o b r e la f r e n t e d e R u s i ñ o l , C a m b ó , S u ñ o l , B o f a r u l l , E a h o l a , J u n o y , Z u l u e t a , J u n y e n t y d e t o d o s los n o b l e s r e p r e s e n t a n t e s ilel p u e b l o de los B e r e n g u e r e s y B j r r e l l s , e v o c a r á los r e c u e r dos d e la p a t r i a c a t a l a n a , g r a n d e y feliz c u a n d o se r e g í a p o r l e y e s p r o p i a s , m a n t e n í a la l i b e r t a d o m n í m o d a de los g r e m i o s p o p u l a r e s y e r a r e s p e t a d a d e s u s r e y e s , q u e j u r a b a n los fuer o s n a c i d o s de su e n t r a ñ a h i s t ó r i c a , y v i v í a l i b r e d e la r e d de esos c ó d i g o s n i v e l a d o r e s q u e la r e d u j e r o n á e s c l a v i t u d y serv i d u m b r e , con p e r j u i c i o p r o p i o , con p e l i g r o de la i n t e g r i d a d d e l a P a t r i a y de la r u i n a d e la N a c i ó n . Y o n o d u d o u n m o m e n t o q u e los d i p u t a d o s c a t a l a n e s h a r á n e n e s t a l e g i s l a t u r a d o s c o s a s : 1.* R e c a b a r la l i b e r t a d del M u n i c i p i o a m p l i a , o m n í m o d a y sin m á s t r a b a s q u e a q u e l l a s que d e f i e n d a n y s o s t e n g a n la i n t e g r i d a d d e la P a t r i a c o m ú n . 2."^Prob a r a n t e el P a r l a m e n t o y la N a c i ó n e n t e r a q u e lo q u e q u i e r e n p a r a sí q u i e r e n p a r a las d e m á s r e g i o n e s , y q u e C a t a l u ñ a no es e n e m i g a de C a s t i l l a n i de las d e m á s p r o v i n c i a s , c o m o vien e n p r e g o n a n d o sus m á s encarnizados enemigos, que en su rab i o s a y d e s e s p e r a d a a g o n í a v e n q u e se les e s c a p a d e las m a n o s el c e t r o d e l c a c i c a t o l o c a l y la influencia m a l d i t a d e l c e n t r a -

SALVADOR FONT

203

lísmo g u b e r n a m e n t a l . E l m o v i m i e n t o c a t a l a n i s t a es el único que p u e d e s a l v a r á E s p a ñ a . E s p a ñ a está h i l v a n a d a , n o está u n i d a : u n a b i s m o h i s t ó r i c o y etnográfico s e p a r a u n a s r e g i o n e s de o t r a s , y el E s t a d o mod e r n o y a b s o r b e n t e á la f r a n c e s a h a d e s o r g a n i z a d o p o r c o m p l e t o al M u n i c i p i o , p i e d r a a n g u l a r de todo edificio social, y h a p u e s t o á esta N a c i ó n d e s v e n t u r a d a en caminos de p e r d i c i ó n . N o e n t r a r é h o y e n d e t a l l e s (lo h a r é o t r o día), n i m e t e r é el escalpelo d e l a c r í t i c a j u r í d i c a en el i n t e r m i n a b l e a r t i c u l a d o del p r o y e c t o de A d m i n i s t r a c i ó n local; p e r o h a r é n o t a r q u e el p a r tido l i b e r a l e n m a s a , con sus fracciones d e m o c r á t i c a s , los r e publicanos g u b e r n a m e n t a l e s , los t r a d i c i o n a l i s t a s de t o d o s los m a t i c e s y los v e r d a d e r o s a m a n t e s de la d i g n i d a d concejil, d e la d e s c e n t r a l i z a c i ó n a d m i n i s t r a t i v a y de la a u t o n o m í a de l a s r e g i o n e s , r e c h a z a n la t o t a l i d a d de este p r o y e c t o e n la f o r m a p r o b l e m á t i c a y l a b e r í n t i c a con que se h a p r e s e n t a d o á las Cortes. R e l a c i o n a d o con el a s u n t o que a c a b o de i n d i c a r h a y algo m á s g r a v e t o d a v í a y t r a s c e n d e n t a l : la S o l i d a r i d a d , que v a ext e n d i e n d o sus r a í c e s p o r t o d a s las r e g i o n e s h i s p a n a s . L o s opt i m i s t a s h a n creído v e r u n fracaso en las p r o p a g a n d a s g a l l e g a s y l e v a n t i n a s ; p e r o l a idea c u n d e y p e n e t r a s i g i l o s a m e n t e e n la e n t r a ñ a del p u e b l o , que va a b r i e n d o los ojos a n t e los d e s e n g a ñ o s y los fracasos q u e le p r o p o r c i o n a n sus g o b e r n a n t e s . L a S o l i d a r i d a d es u n m o v i m i e n t o febril, e n v o l v e n t e , ciego si se q u i e r e , p e r o que t i e n e u n objetivo y p e r s i g u e u n ideal p e l i g r o s í s i m o , si n o se le e n c a u z a y d i r i g e , á s a b e r : d a r al t r a s t e con los a c t u a l e s p a r t i d o s políticos, c a d a v e z m á s d i v i didos y d e s o r i e n t a d o s , y r e c o n s t i t u i r u n a E s p a ñ a n u e v a , form a n d o p a r a s a l v a r l a u n g o b i e r n o de c o n c e n t r a c i ó n n a c i o n a l . \ eso va l a S o l i d a r i d a d , á f o r m a r , acaso sin d a r s e c u e n t a , u n a s n u e v a s C o n s t i t u y e n t e s . ¿Se r e a l i z a r á este ideal r e v o l u c i o n a r i o , p e r o necesario p a r a el s o s t e n i m i e n t o de la d i n a s t í a y la r e g e n e r a c i ó n de la P a t r i a ? Yo n o c o m p r e n d o c ó m o h o m b r e s r e s p e t a b l e s , políticos conspicuos y escritores ilustres, h a n p o d i d o a t a c a r con t a n t a s a ñ a , con la p a l a b r a y con la p l u m a , á la Solidaridad c a t a l a n a y e s p a ñ o l a , c u a n d o ella y sólo ella es la q u e , en las a c t u a l e s c i r c u n s t a n c i a s , p u e d e s a l v a r n o s d e t o d o s los p e l i g r o s y ser p i e d r a a n g u l a r d e u n a E s p a ñ a n u e v a . E l m o v i m i e n t o solida-

204

E L CATALANISMO T LA ADMINISTRACIÓN

LOCAL

r i o n o es d i n á s t i c o , p e r o d e a q u í n o se s i g u e q u e sea a n t i d i n á s t i c o ; n o es r e p u b l i c a n o , y p o r la m i s m a r a z ó n n o se d e d u c e q u e sea h o s t i l á la f o r m a r e p u b l i c a n a . E s u n m o v i r n i e n t o g e n e r o s o y p a t r i ó t i c o q u e h a salido de l a e n t r a ñ a del p u e b l o , q u e t i e n e e n él h o n d a s r a í c e s y se p l i e g a á t o d o s i s t e m a ó f o r m a de g o b i e r n o q u e se i d e n t i f i q u e con sus a s p i r a c i o n e s y d e s e o s . ¿Es h o s t i l á la R e l i g i ó n ? N o sólo n o es h o s t i l , c o m o c r e e n a p o c a d o s e s p í r i t u s , sino q u e h a r e s p e t a d o y d i g n i f i c a d o á la R e l i g i ó n . E s u n e s p e c t á c u l o c o n s o l a d o r c o n t e m p l a r el c u a d r o q u e ofrecen e n estos m o m e n t o s los m á s i l u s t r a d o s p u e b l o s del P r i n c i p a d o c a t a l á n , q u e i n d u d a b l e m e n t e m a r c h a n a l c o m p á s , si n o v a n d e l a n t e , d e los m á s c u l t o s de E s p a ñ a . S i n h a b l a r , p u e s , de los p u e b l o s a g r í c o l a s y r u r a l e s , e n d o n d e la p a z y h a r m o n í a e n t r e los ciud a d a n o s es c o m p l e t a , e n B a r c e l o n a , T a r r a g o n a , R e u s , M a n r e s a , T a r r a s a , S a b a d e l l , V a l l s , I g u a l a d a y o t r o s c e n t r o s de g r a n a c t i v i d a d y c u l t u r a i n t e l e c t u a l y social se h a n e x t i n g u i d o , con la s o l i d a r i d a d , los odios m á s i n v e t e r a d o s , se h a n d a d o las m a n o s los m á s i r r e c o n c i l i a b l e s e n e m i g o s , se r e s p e t a n y t o l e r a n m u t u a m e n t e los c i u d a d a n o s , y a u n q u e d e i d e a s y c r e e n c i a s d i v e r s a s c o n v i v e n e n p a z y p r a c t i c a n los d e b e r e s d e la f r a t e r n i d a d h u m a n a . ¿ Q u i é n h a r e a l i z a d o e s t e m i l a g r o d i g n o de c o n s i d e r a c i ó n y h o n d o e s t u d i o ? L a S o l i d a r i d a d , y n a d i e m á s q u e la S o l i d a r i d a d . Sólo este h e c h o h a c e al p u e b l o c a t a l á n el m á s simp á t i c o d e t o d o s los p u e b l o s d e E s p a ñ a . Y o soy c a t a l a n i s t a y s o l i d a r i o f e r v i e n t e , y , sin e m b a r g o , nadie p o d r á t a c h a r m e de antiespañol, ni antimonárquico; t e n g o g r a n d e s s i m p a t í a s p o r el j o v e n M o n a r c a , q u e p u e d e h a c e r m u cho, si se identifica c o n el m o v i m i e n t o c a t a l a n i s t a , p o r e s t a N a ción d e s g r a c i a d a ; r e s p e t o p r o f u n d a m e n t e á los h o m b r e s políticos, de cualquier fracción ó p a r t i d o que sean, p o r q u e creo q u e t o d o s o b r a n d e b u e n a fe y q u i e r e n el b i e n d e E s p a ñ a ; p e r o e n t i e n d o q u e m u c h o s de ellos e s t á n e q u i v o c a d o s . P a r é c e m e q u e d e b e n t o m a r n u e v o s r u m b o s , y q u e el m o v i m i e n t o c a t a l a n i s t a y s o l i d a r i o , q u e d e f e n d e r é h a s t a la m u e r t e , es el ú n i c o p a t r i ó t i c o e n estos m o m e n t o s . E s t e m o v i m i e n t o n o d e b e s u b o r d i n a r s e á n i n g u n a f o r m a d e g o b i e r n o ; al c o n t r a r i o , l a s i n s t i t u c i o n e s y los g o b i e r n o s d e b e n s o m e t e r s e á él, i d e n t i f i c a r s e con él, d i r i g i r l o y e n c a u z a r l o y a p o d e r a r s e de su b a n d e r a p a r a s a l v a r á E s p a ñ a . E l R e y n o es s e ñ o r , sino s e r v i d o r de la P a t r i a ; d e b e ser s e ñ o r de los c o r a z o n e s d e los c i u d a d a n o s , a t r a y é n d o l o s con

SALVADOR FONT

2C5

SU a m o r p a t e r n a l , con su g e n e r o s i d a d i l i m i t a d a y c o n s u ferv i e n t e p a t r i o t i s m o , a s o c i á n d o s e á t o d a s las a l e g r í a s y d e s g r a cias de sus p u e b l o s . P r u e b a p a t e n t e d e lo q u e a c a b o d e i n d i c a r es l a v i s i t a q u e a c a b a de h a c e r A l f o n s o X I I I á l a s p r o v i n c i a s d e M á l a g a y B a r c e l o n a . A n t e su p r e s e n c i a h a n d e s a p a r e c i d o t o d a s l a s b a n d e r í a s y d i f e r e n c i a s p o l í t i c a s , y el p u e b l o e n m a s a h a c o n f u n d i d o c o n él s u s l á g r i m a s , s u s t r i s t e z a s y e s p e r a n z a s . ¡Oh, q u é bien t a n i n m e n s o h a r í a M a u r a si c o n s i g u i e s e q u e los p u e b l o s y l a s r e g i o n e s se p u s i e s e n e n c o n t a c t o m á s í n t i m o y c o n s t a n t e con el R e y ! A p r e n d a c o n lo q u e h a v i s t o y oído e n M a n r e s a , c u n a de las B a s e s del C a t a l a n i s m o . L o s c a t a l a n e s h a n r e c i b i d o a l R e y con la c o r r e c c i ó n m á s e x q u i s i t a . N o h a n p e d i d o u n a l i m o s n a al J e f e del E s t a d o ; le h a n e x p u e s t o s e n c i l l a m e n t e el a b a n d o n o e n q u e se e n c u e n t r a l a A d m i n i s t r a c i ó n , la deficiencia del s e r v i c i o d e O b r a s p ú b l i c a s , el m a l e n c a u z a m i e n t o de los r í o s , la falta d e p r e v i s i ó n p a r a a t a j a r el d e s b o r d a m i e n t o d e los p a n t a n o s y v í a s fluviales, y l a n e c e s i d a d , e n fin, d e u n a b u e n a Administración local. C a t a l u ñ a , q u e es t e n a z en sus p r o p ó s i t o s y n o r e t r o c e d e r á u n p a s o e n el c a m i n o de sus r e i v i n d i c a c i o n e s r e g i o n a l i s t a s , d e p o n d r í a m u c h a s p r e o c u p a c i o n e s y se i d e n t i f i c a r í a p r o n t o con el S o b e r a n o , si los p o l í t i c o s q u i e r e n c o m p r e n d e r l a y a y u d a r l a en sus a n h e l o s d e r e g e n e r a c i ó n . E n t o n c e s l u c i r í a s o b r e su f r e n t e u n a n u e v a a u r o r a d e luz y d e e s p e r a n z a , el R e y p e n e t r a r í a e n la e n t r a ñ a del p u e b l o c a t a l á n y C a t a l u ñ a t o d a e n t r a r í a e n el c o r a z ó n del j o v e n M o n a r c a . E l p u e b l o c a t a l á n n o l l o r a h o y c o n e s t é r i l e s l á g r i m a s , s i n o q u e p o n e s u s ojos e n el p o r v e n i r : l a s d e s g r a c i a s n o le e s p a n t a n , lo q u e le e s p a n t a y a t e r r a son los d e s a c i e r t o s y t o r p e z a s d e los g o b e r n a n t e s . E l Sr. Suñol, con crítica p e n e t r a n t e y a b r u m a d o r a lógica, h a d e s e n v u e l t o a n t e el P a r l a m e n t o e n u n d i s c u r s o m a g i s t r a l c u a n t o b r e v e y c o m p e n d i o s a m e n t e y o d i g o e n este m o d e s t o a r t í c u l o , h a p u e s t o c a s i d e c u e r p o p r e s e n t e el p r o y e c t o de A d m i n i s t r a c i ó n l o c a l y h a i n t e r p r e t a d o fiel y e n é r g i c a m e n t e en e s t o a s u n t o t r a s c e n d e n t a l í s i m o el p e n s a r y el s e n t i r del f é r r e o é i n d o m a b l e p u e b l o c a t a l á n , p a r t e i n t e g r a n t e y h o n r o s a del pueblo español. R e c i b a el g r a n d i p u t a d o d e la S o l i d a r i d a d m i m á s s i n c e r a y cordial felicitación.

HERDERS CON VERS ATIONS-LEXIKON
(Piccionario Enciclopédico de )(erder.)
por Graciano Jjffartíne^.

P o c o s e d i t o r e s c a t ó l i c o s d e E u r o p a se a t r e v e n á e m p r e n d e r o b r a s d e la m a g n i t u d d e l a s q u e e m p r e n d e la C a s a H e r d e r d e F r i b u r g o , y á l l e v a r l a s á c a b o con la p e r f e c c i ó n con q u e esa c a s a e d i t o r a l a s l l e v a . C u a n d o a p a r e c i ó el p r i m e r t o m o d e l magnífico D i c c i o n a r i o q u e t e n e m o s á la v i s t a , m u c h o s se q u e ­ d a r o n d e s l u m h r a d o s a l h o j e a r l o , p o r los p r i m o r e s t i p o g r á f i c o s , y e n g e n e r a l p o r la r i q u e z a d e a r t e s g r á f i c a s q u e e n c i e r r a ; p e r o los i n t e l i g e n t e s , los q u e n o j u z g a n d e l a v a l í a d e u n a o b r a d e . e s t e g é n e r o sólo p o r el lujo e x t e r i o r con q u e se n o s e x h i b e , sino t a m b i é n , y m u y p r i n c i p a l m e n t e , p o r la p r e c i s i ó n d e defi­ n i c i o n e s y p o r el r i c o c o n t e n i d o d e e s t u d i o s q u e a t e s o r a , se q u e d a r o n m á s d e s l u m h r a d o s a ú n , y casi c r e y e r o n i m p o s i b l e se l l e g a s e á d a r c i m a á u n a p u b l i c a c i ó n q u e t a n a r d u o s e s ­ fuerzos suponía. H o y q u e t e n e m o s a n t e los ojos, s o b r e la m e s a e n q u e escri­ b i m o s , los s i e t e t o m o s p r i m e r o s , y q u e y a n o f a l t a m á s q u e el o c t a v o , q u e s a b e m o s e s t á e n p r e n s a y m u y a d e l a n t a d o e n su i m p r e s i ó n ; q u e n i n g u n o d e los t o m o s c e d e al p r i m e r o , sino q u e t o d o s le i g u a l a n , si es q u e n o le s u p e r a n , e n c o p i a d e g r a ­ bados, fototipias, litografías, cartas geográficas, astronómicas, e t c é t e r a , e t c . , lo m i s m o q u e e n s u b s t a n c i a c i ó n y p r o f u n d i d a d d e e s t u d i o s d e t o d a s las c i e n c i a s y t o d a s las a r t e s , b i e n se p u e d e enviar á la casa H é r d e r la m á s expresiva felicitación, por n o h a b e r d e s m a y a d o e n l l e v a r á feliz c o r o n a m i e n t o u n a e m ­ presa tan m a g n a y cuya realización t a n t a falta hacía. H a b í a y a , es c i e r t o , m u c h o s d i c c i o n a r i o s enciclopédicos;

GRA.CIAKO MARTÍNEZ

207

m a s los viejos, c o m o el de S e r r a n o y el de M o r e r i , r e s u l t a b a n deficientísimos — d e la E n c i c l o p e d i a D i d e r o t - D ' A l e m b e r t n o h a y p a r a q u é h a b l a r — , y de los m o d e r n o s , los u n o s e r a n d e m a s i a d o v o l u m i n o s o s , como el Ibero Americano, y o t r o s dem a s i a d o r e d u c i d o s como el Dictionaire Classique Universel d o B e r n a r d ó el c o m p e n d i o — Dictionaire complet ilustrée— del m o n u m e n t a l de P e d r o L a r o u s s e . S e n e c e s i t a b a uno q u e un término medio e n t r e unos y otros, que ni pecase de estrechez i m p o s i b l e ni do difusión a b r u m a n t e , y t r a t a s e t o d a s las cuestiones n u e v a s , á los d i c c i o n a r i o s a n t i g u o s a b s o l u t a m e n t e desconocidas. L a g e n t e que se dedica con afán al estudio h a b í a echado m u y de m e n o s d i c c i o n a r i o s e m e j a n t e , y la Casa H e r d e r a c o m e t i ó l a e m p r e s a d e l l e n a r a q u e l v a c í o ; y h a y q n e confesar que lo llenó con satisfacción m a r a v i l l o s a , s o b r e todo desde el punto de vista cristiano.

u fe s M

P o r q u e á m á s de las condiciones d i c h a s , t i e n e o t r a p a r a n o s o t r o s i n e s t i m a b l e , y es la de que todo él está r e d a c t a d o con u n c r i t e r i o e m i n e n t e m e n t e c a t ó l i c o ; d e s u e r t e q u e en sus p á g i n a s se p u e d e a d q u i r i r u n a i n s t r u c c i ó n , si n o sólida y m a c i z a —que eso e n los diccionarios s e r í a p e d i r p e r a s al o l m o — , p e r o sí e n h a r m o n í a p e r f e c t a con la v e r d a d . Cualidad i n e s t i m a b l e , r e p i t o , y t a n t o m á s , c u a n t o q u e n i el D i c c i o n a r i o de L a r o u s s e n i el I b e r o - A m e r i c a n o , q u e son los m á s e n b o g a , se p u e d e n l e e r con m u c h a confianza; y a q u e i m p e r a e n ellos, en el francés sob r e todo, u n c r i t e r i o a m p l i a m e n t e r a c i o n a l i s t a q u e , t a n t o r e s pecto de d o c t r i n a s r e l i g i o s a s y filosóficas, como de a s u n t o s histérico-críticos, p o d r í a c o n d u c i r á c o n c l u s i o n e s q u e p u g n a s e n Kiás ó m e n o s a b i e r t a m e n t e con las e n s e ñ a n z a s t r a d i c i o n a l e s de la I g l esia V de la v e r d a d . H e r d e r h a sido en este p a r t i c u l a r e s c r u p u l o s o . Como n o e s c a t i m a b a d i n e r o , d i r i g i ó s e á sabios de veras, e n c o m e n d á n d o les con a h i n c o la p u r e z a d o c t r i n a l ; y en v e r d a d que éstos quisieron y s u p i e r o n s e c u n d a r lo h o n r a d o d e sus p r o p ó s i t o s y lo noble de sus m i r a s . No se h a n c o n c r e t a d o á h a c e r u n diccionario d e d i c c i o n a r i o s — libros ex libris—, sino q u e h a n m e d i t a d o los t e m a s que se las e n c a r g a b a y h a n h e c h o s o b r e ellos estudios p r o p i o s , p e r s o n a l e s y en lo posible h o n d o s y concienzudos. C l a r o q u e h a n e s p i g a d o en diccionarios viejos: en o b r a s de esta índole es forzoso el e s p i g a m i e n t o , el a p r o v e c h a r todo el c o n t i n g e n t e d e s a b e r a c u m u l a d o p o r las g e n e r a c i o n e s p a s a d a s .

208

HEEDER8

CONVERSATIONS-LEXIKON

D e s d e el r e m o t o J u a n d e Grarlandia, q u e es q u i z á s el p r i m e r e s c r i t o r de u n d i c c i o n a r i o ut sic—Dictionarius—y aun más allá, d e s d e los 2 0 l i b r o s d e las Etimologías de S a n I s i d o r o , y a ú n d e s d e m u c h o a n t e s , d e s d e q u e h u b o l i b r o s d e ese g é n e r o , Uam á r a n s e c o m o se l l a m a r a n , léxicos, spécula, vocabularios, itir dices ú onomasticones, los l e x i c ó g r a f o s h a n sido s i e m p r e forzó sos s a q u e a d o r e s d e sus c o n g é n e r e s a n t e p a s a d o s . E l m é r i t o e n este p u n t o c o n s i s t e e n s a q u e a r b i e n , y los sabios d e H e r d e r h a n s a b i d o l u c i r su m a e s t r í a , s a q u e a n d o c o n g r a n e s p í r i t u de selección é i m p r i m i e n d o en su espléndido botín — d i g á m o s l o con la f r a s e c o s a c a d e E s p r o n c e d a — e l sello c a r a c t e r í s t i c o de la c l a r i d a d , de l a c o n c i s i ó n ^ y d e l a s e n c i l l e z , t r e s dotes inapreciables en todo escrito, pero m u y especialmente e n o b r a s de e s t e l i n a j e , a d o n d e n o se s u e l e , ó p o r lo m e n o s n o se d e b e a c u d i r á e s t u d i a r , p e r o sí á e s c l a r e c e r i d e a s , r e f r e s car conceptos y descifrar expresiones. P o r t o d o esto d e c i m o s q u e el Diccionario Enciclopédico de H e r d e r h a v e n i d o á l l e n a r u n a l a g u n a q u e h a c e t i e m p o se a d v e r t í a . H o y , d a d a la f e b r i l a c t i v i d a d m e n t a l d e t o d o s los p a í s e s y la e x t e n s i ó n y d e s a r r o l l o q u e , á i m p u l s o s de la i n v e s t i g a c i ó n y del p e n s a m i e n t o , v a n a d q u i r i e n d o t o d o s los r a m o s del s a b e r h u m a n o , es, n o y a sólo m o r a l , sino t a m b i é n m e t a f í s i c a m e n t e i m p o s i b l e q u e los h o m b r e s d e e s t u d i o s d e j e n de ser i g n o r a n t e s e n u n a p o r c i ó n d e m a t e r i a s científicas, filosóficas, l i t e r a r i a s y a r t í s t i c a s H o y , al l e e r u n l i b r o , d a m o s á c a d a i n s t a n t e d e b r u ces con n o m b r e s de p e r s o n a s y de cosas q u e n i s i q u i e r a r e c o r d a m o s h a b e r l a s p o r c a s u a l i d a d oído; p u e s b i e n , e n u n léxico t a n a c a b a d o como el de H e r d e r , n o s p o n e m o s e n s e g u i d a al t a n t o d e a q u e l l a s cosas y a q u e l l o s n o m b r e s ; y a u n q u e sólida m e n t e n o se a p r e n d a m u c h o , p u e s p a r a esas a p r e n d e d u r a s — no m e c a n s a r é de r e p e t i r l o — n o se d e b e ir á las e n c i c l o p e d i a s ; m a s p o r de p r o n t o se a d q u i e r e a l g u n a i d e a q u e a n t e s n o se t e n í a , se f o r m a c o n c e p t o d e a l g o q u e a n t e s e r a m i s t e r i o a b s o l u t o y so satisface u n a curiosidad innata á todo espíritu escudriñador: la d e s a b e r .

1 El a f á n de la c o n c i s i ó n les h a o b l i g a d o á u s a r s i n n ú m e r o de a b r e v i a t u ras, q u e á p r i m e r a v i s t a p a r e c e n ser otros t a n t o s t r o p i e z o s p a r a los q u e n o s o m o s a l e m a n e s de n a c i ó n ; p e r o se las e n t i e n d e e n s e g u i d a c o n s ó l o prestarl e s u n p o c o de c u i d a d o y de fijeza. .

GRACIANO M A R T Í N E Z

209

Yo lamento m u y de veras que no t e n g a m o s u n léxico español t a n m a n e j a b l e , t a n a c a b a d o , t a n m o d e r n o y de c r i t e r i o t a n s e g u r a m e n t e católico, como este que estoy e x a m i n a n d o . L a Casa S a l v a t de B a r c e l o n a edita, en la actualidad, uno que en d e r r o c h e t i p o g r á f i c o , e x u b e r a n c i a de i l u s t r a c i o n e s y p l e n i t u d d e h u m a n o s a b e r , n o v a e n z a g a al d e Herder. P e r o ¿le e x o r n a r á n la m i s m a p u r e z a d e i n f o r m a c i ó n y la m i s m a v e r a c i d a d de c r i t e r i o ? E s t a c u a l i d a d es l a q u e a v a l o r a s o b r e t o d a p o n d e r a c i ó n el d e F r i b u r g o ; d e a h í q u e se le p u e d a r e c o m e n d a r s i n r e s e r v a á c u a n t o s c o n o z c a n el a l e m á n y p o r sus e s t u d i o s , sus aficiones ó s u s e m p l e o s s e v e a n p r e c i s a d o s á v a l e r s e d e u n d i c c i o n a r i o . N o se n e c e s i t a c o n o c e r m u y á f o n d o el s u s o d i c h o i d i o m a p a r a s a c a r b a s t a n t e b u e n p a r t i d o d e l Herders Conversations-Lexikons; p u e s y a h e m o s s e n t a d o q u e se d i s t i n g u e p o r s u c l a r i d a d , su s e n c i l l e z y s u ' c o n c i s i ó n . E l m é t o d o s e g u i d o q u e se e c h a y a de v e r en el t o m o p r i m e r o , es e n t o d o s los d e m á s u n i f o r m e y h a r m ó n i c o . L o s n o m b r e s d e naciones v a n acompañados de u n a ó varias cartas geográficas e n c o l o r e s , p a r a d a r u n a i d e a m á s p r e c i s a del t e x t o y c o n s e g u i r q u e se g r a b e m á s f á c i l m e n t e e n la i m a g i n a c i ó n . I n d í c a s e e n c u a d r o s s i n ó p t i c o s los d a t o s , n o s o l a m e n t e d e k i l ó m e t r o s c u a d r a d o s q u e los r e s p e c t i v o s t e r r i t o r i o s o c u p a n , l a d e n s i d a d d e p o b l a c i ó n q u e los h a b i t a , los i d i o m a s ó d i a l e c t o s q u e se h a b l a n , la r e l i g i ó n ó r e l i g i o n e s q u e se p r o f e s a n , s i n o q u e se c o n s i g n a s u r i q u e z a p e c u a r i a , sus d i v e r s a s p r o d u c c i o n e s a g r í c o l a s , su comercio de e x p o r t a c i ó n ó importacióu, etc., etc., y todo s e g ú n los ú l t i m o s c ó m p u t o s e s t a d í s t i c o s . L u e g o v i e n e u n c o m p e n d i o Histórico d e l a n a c i ó n de q u e se t r a t e . E l d e E s p a ñ a , q u e es el q u e h e l e í d o — y c o m o él s u p o n g o q u e s e r á n los d e m á s — , e s t á s u b s t a n c i o s a m e n t e h e c h o . E n o c h o c o l u m n a s e s c a s a s q u e le d e d i c a , es i m p o s i b l e d e c i r m á s y m e j o r a j u s t a d o á la v e r d a d h i s t ó r i c a . E o g i s t r a t o d a n u e s t r a i n m e n s a g r a n d e z a del p a s a d o , d e s p i l f a r r a d a p o r los e s t a d i s t a s i n e p t o s de t r e s c e n t u r i a s q u e p a r e c í a n t r a n s m i t i r s e u n o s á o t r o s , c o m o p o r j u r o de h e r e d a d , u o y a s u m e d i o c r e , su p e r f e c t a m e n t e n u l a c a p a c i d a d g u b e r n a t i v a , y l l e g a h a s t a A l f o n s o X I I I y s u c a s a m i e n t o con la P r i n c e s a E n a V i c t o r i a d e B a t t e n b e r g , i n d i c a n d o las e s p e r a n z a s de r e s t a u r a c i ó n q u e j u s t a m e n t e a b r i g a n u e s t r o p u e b l o . L a historia de las l i t e r a t u r a s tiene estudio a p a r t e . L a de la u u e s t r a , q u e a p a r e c e e x p u e s t a e n seis c o l u m n a s , d a u n a i d e a
Aüo V.—TOMO IV. 14

210

HERDERS

CONVEESATIONS-LEXIKON

compendiosa, pero m u y exacta, d e todas nuestras joyas literar i a s , desde el b a l b u c e a r d e n u e s t r a p o e s í a l e g e n d a r i o - h e r o i c a d e l siglo X I I , h a s t a los i n s p i r a d o s p o e t a s q u e a c a b a n , c o m o quien dice, d e desaparecer: Bécquer, C a m p o a m o r y Núñez d e A r c e ; q u e p o r c i e r t o c o n u n solo a d j e t i v o e s t á n los t r e s c a b a l m e n t e c a r a c t e r i z a d o s . E n e s t e r e s u m e n t i e n e n su p u e s t o y a m u c h o s l i t e r a t o s v i v o s , c o m o P a l a c i o V a l d é s , G a l d ó s , la P a r d o B a z á n , el P . C o l o m a , y h a s t a el m i s m o B l a s c o I b á ñ e z . E l i d i o m a d e l a s r e s p e c t i v a s n a c i o n e s t a m b i é n t i e n e e n el D i c c i o n a r i o s u p u e s t o c o r r e s p o n d i e n t e ; allí se i n d i c a el o r i g e n , l o s p r i m e r o s m o n u m e n t o s nacionales en que comienza á balbucir, s u u l t e r i o r f o r m a c i ó n y d e s a r r o l l o y d i f e r e n c i a c i ó n de l a l e n g u a m a d r e , y p o r fin l a s i n f l u e n c i a s r e c i b i d a s d e o t r o s i d i o m a s . T o d a s y cada u n a de estas reseñas, a u n q u e breves, están escrup u l o s a m e n t e h e c h a s y ofrecen la g r a n ventaja de a d v e r t i r las f u e n t e s d e d o n d e los d a t o s h a n sido t o m a d o s , con lo c u a l s a b e y a a d o n d e h a d e a c u d i r q u i e n q u i e r a q u o n o se c o n f o r m e c o n l a s u m a r i a i n f o r m a c i ó n del D i c c i o n a r i o y a n s i e p r o f u n d i z a r p o r sí m i s m o a l g u n o d e los e s t u d i o s . N a t u r a l m e n t e q u e n o á t o d a s l a s n a c i o n e s se les d a i g u a l importancia, y que por consiguiente n o todas ocupan en el l é x i c o la m i s m a e x t e n s i ó n . S i e n d o u n D i c c i o n a r i o a l e m á n y e s c r i t o p o r a l e m a n e s , j u s t o p a r e c e q u e c u a n t o se refiera á s u p a t r i a esté m á s m i n u c i o s a m e n t e t r a t a d o y m á s c u i d a d o s a m e n t e h e c h o , b r i l l a n d o p o r la m a y o r r i q u e z a d e m a p a s y c u a d r o s s i n ó p t i c o s y p o r la m á s a m p l i a e x p o s i c i ó n d e la h i s t o r i a , d e l a r t e y d e la l i t e r a t u r a . A s í n a d i e se e x t r a ñ a r á d e q u e , a l h a b l a r del a r t e gótico, esté A l e m a n i a m u c h o mejor r e p r e s e n t a d a en texto y fotograbados que Francia, Italia ó cualquier n a c i ó n e x t r a n j e r a . A d e m á s d e ser a l e m a n e s l o s e s c r i t o r e s d e l Diccionario, A l e m a n i a p u e d e j u s t a m e n t e enorgullecerse de sus s o b e r b i a s c a t e d r a l e s d e E s t r a s b u r g o , de F r i b u r g o , d e E r f u r t o , y , s o b r e t o d o , d e l i n c o m p a r a b l e Dom d e C o l o n i a . P e r o t o d a e s t a p r e e m i n e n c i a q u e d e b u e n g r a d o se c o n c e d e á A l e m a n i a , y a n o p u e d e c o n c e d e r s e , m á s q u e con la e v i d e n c i a de los h e c h o s , á o t r a s n a c i o n e s . B i e n q u e e n el a r t e g ó t i c o n o figuremos los e s p a ñ o l e s á la p a r d e A l e m a n i a , ¿no p o d r í a m o s h a b e r sido e q u i p a r a d o s á F r a n c i a ? J u n t o á l a d e S a l a m a n c a , | ú n i c a C a t e d r a l e s p a ñ o l a q u e a p a r e c e e n t r e l a s de I n g l a t e r r a , I t a l i a y P o r t u g a l , ¿no p o d í a n h a b e r d e s e m p e ñ a d o b u e n p a p e l

GEACIANO MARTÍNEZ

'211

las d e L e ó n , B u r g o s y T o l e d o , q u e n o creo c e d a n e n m a j e s t a d y m a g n i f i c e n c i a á las de C h a r t r e s y E u a n y N u e s t r a S e ñ o r a d e P a r í s ? L a s c a t e d r a l e s g ó t i c a s e s p a ñ o l a s h a n sido c o n s i d e r a d a s s i e m p r e c o m o v e r d a d e r a s m a r a v i l l a s , y como t a l e s m u y visitadas p o r t u r i s t a s e x t r a n j e r o s , y m u y t r a í d a s y l l e v a d a s p o r la sección de g r a b a d o s de las r e v i s t a s i l u s t r a d a s de todos los p a í ses. E n el a r t e r o m á n i c o e s t a m o s m e j o r r e p r e s e n t a d o s , p u e s y a figuran en las magníficas l á m i n a s S a l a m a n c a con su g r a n diosa C a t e d r a l vieja, de c u y a s a t r e v i d a s r e p i s a s p a r e c e dispar a r s e la c ú p u l a á p e r d e r s e en los cielos, y A v i l a con su p r e c i o sa I g l e s i a d e S a n V i c e n t e — n o do S a n P e d r o , c o m o dice e q u i v o c a d a m e n t e el t e x t o — , u n a y o t r a d e c l a r a d a s m o n u m e n t o s n a c i o n a l e s . S i n e m b a r g o , t o d a v í a se e c h a m u y de m e n o s u n f o t o g r a bado q u e r e p r e s e n t a s e el P ó r t i c o d e la G l o r i a de la C a t e d r a l d e S a n t i a g o de Galicia, s u n t u o s a m a r a v i l l a r o m á n i c a , l l e n a de vida y s e n t i m e n t a l i s m o c r i s t i a n o , q u e al decir de los p e r i t o s n o t i e n e r i v a l en el m u n d o . Y lo q u e sucede en el a r t e a r q u i t e c t ó n i c o , sucede t a m b i é n e n el p i c t ó r i c o . E n h o r a b u e n a que E u b e n s , como hijo de Colonia, y como g e n i o p r o d i g i o s a m e n t e f u e r t e y r e a l i s t a , t e n g a l u g a r d i s t i n g u i d í s i m o en el Léxico con v a r i a s r e p r o d u c c i o n e s fotográficas de a l g u n o s de sus lienzos i n m o r t a l e s . L o s e s p a ñ o l e s sentimos l e g í t i m o o r g u l l o p o r H u b e n s , á q u i e n c o n s i d e r a m o s como a l g o s e m i - n a c i o n a l , p u e s p o r u n R e y e s p a ñ o l , F e l i p e I V , fué elevado á l a n o b l e z a y como C a m a r e r o m a y o r de u n a I n f a n t a e s p a ñ o l a vivió v a r i o s a ñ o s , h a c i e n d o d u r a n t e ellos a l g u nas de sus m e j o r e s o b r a s que e n r i q u e c e n n u e s t r o Museo del P r a d o ; p e r o como á R e m b r a n d t y R a f a e l , q u i s i é r a m o s h a b e r visto figurar en las p r e c i o s a s l á m i n a s al E s p a ñ ó l e t e y á M u r i ólo t a n p o p u l a r este ú l t i m o e n A l e m a n i a p o r sus P u r í s i m a s Concepciones. E s p e r e m o s q u e el S r . H é r d e r t o m e n o t a de estos insignificantes r e p a r o s y h a g a que en el t o m o que está en p r e n -

1

D e M u r i l l o h a y u n a s o l a r e p r o d u c c i ó n en l a s l á m i n a s d e d i c a d a s á d a r

Una idea de la p i n t u r a del R e n a c i m i e n t o . R e p r e s e n t a u n o s n i ñ o s c o m i e n d o y j u g a n d o . D e b e de ser u n o de t a n t o s l i e n z o s m a r a v i l l o s o s que t i e m p o há e m i g r a n de n u e s t r a P a t r i a ; p u e s la e m i g r a c i ó n arUstica es a c h a q u e t a n v i e j o y del Greco! *an i n c o r r e g i b l e e n t r e n o s o t r o s como la otra e m i g r a c i ó n . ¡Menuda g r e s c a parl a m e n t a r i a la que h a n p r o m o v i d o los ú l t i m o s l i e n z o s emigrados I'ero como s i n a d a . . . h a s t a otros, que n o t a r d a r á n e n s e g u i r s u r u t a .

212

HEEDEES

CONVEESATIONS-LEXIKON

sa, y d o n d e h a d e v e n i r el n o m b r e l u m i n o s o d e V e l á z q u e z , salg a m o s i n d e m n i z a d o s c o n creces d e e s t a s l i g e r a s , o m i s i o n e s . L a o c a s i ó n se les b r i n d a u l t r a - p r o p i c i a , p u e s a d e m á s del e x c e l s o c r e a d o r d e l a s Hilanderas y l a s Meninas, v e n d r á , e n el m i s m o t o m o , el n o m b r e del g r a n T h e o t o c ó p u l i ; a u n q u e p a r e c e m á s n a t u r a l q u e h u b i e s e v e n i d o e n el t o m o t e r c e r o , d o n d e sale la let r a G ; p u e s c o n el s o b r e n o m b r e d e M Greco es p o p u l a r e n t o d o el m u n d o . H a y a n a c i d o d o n d e h a y a n a c i d o , t o d o s s a b e n q u e e s t e g e n i o o r i g i n a l í s i m o fué u n g r i e g o i n j e r t o e n e s p a ñ o l q u e e n c a r n ó y se c o n s u b s t a n c i ó t o d o lo m á s g e n u i n o é i d i o s i n c r á sico del g e n i o y el e s p í r i t u n a c i o n a l e s , v i n i e n d o á ser e n su a r t e m a r a v i l l o s o u n o d e los t i p o s m á s c a s t i z a m e n t e r e p r e s e n t a t i v o s de n u e s t r a r a z a , como Cervantes, como Cisneros, como Felipe I I , como S a n t a T e r e s a de J e s ú s . L a l i s t a e s t a d e r e p a r o s n o significa poco n i m u c h o e n m e n o s c a b o d e la g i g a n t e o b r a q u e á la l i g e r a e s t a m o s j u z g a n d o : t o d o se r e d u c e á o b s e r v a c i o n c i l l a s q u e c u a l q u i e r p o r t u g u é s , f r a n c é s ó i t a l i a n o p u d i e r a h a c e r d e s d e los m i s m o s ó d i v e r s o s p u n t o s de vista. E l D i c c i o n a r i o n o d e s m e r e c e n a d a p o r q u e e n t o d o lo d e c a s a sea m á s c o m p l e t o q u e e n lo d e f u e r a . C o n los d i c c i o n a r i o s h e c h o s e n F r a n c i a s i e m p r e s u c e d i ó y s u c e d e r á lo m i s m o . D e l m o l i n o p r o p i o s i e m p r e se c u i d a r á u n o m á s q u e d e l a j e n o , lo c u a l n o es v i c i o , sino v i r t u d , p u e s es lo q u e la c a r i d a d b i e n o r d e n a d a aconseja. E l Herders Conversations-Lexikon viene á cubrir u n a necesid a d q u e t i e m p o h á , se v e n í a p a d e c i e n d o , p u e s a u n q u e h a b í a y a muchos diccionarios enciclopédicos, unos p o r d i m i n u t o s y otros p o r e n o r m e s , n i n g u n o se a c o m o d a b a á l a s e x i g e n c i a s d e l a g e n t e i n t e l e c t u a l . E s t e c r e e m o s q u e se a c o m o d a m u y b i e n . E s t á escrito con criterio católico y por p l u m a s p o s i t i v a m e n t e s a b i a s y c o n o c e d o r a s d e lo q u e e s c r i b í a n ; c a m p e a n e n t o d o él u n a claridad, sencillez y concisión que facilitan s o b r e m a n e r a l a c o m p r e n s i b i l i d a d d e lo q u e se t r a t a , y es c o m p l e t í s i m o , p o r q u e n o h a y t e c n i c i s m o a r t í s t i c o ó científico q u e n o se e x p l i q u e y a c l a r e , así p e r t e n e z c a á los ú l t i m o s i n v e n t o s ó d e s c u b r i m i e n t o s , c o m o el a u t o m ó v i l ó el r a d i u m . E l p o s e e d o r d e e s t e LexiJcon t i e n e á s u d i s p o s i c i ó n u n v e r d a d e r o i n v e n t a r i o d e t o d o el h u m a n o s a b e r . B i e n p u e d e d e c i r s e q u e e s t á n d e m á s t o d o el c a t á l o g o d e d i c c i o n a r i o s p a r t i c u l a r i s -

GBACIAKO MARTÍNEZ

213

t a s q u e a b r u m a n con su i n m e n s i d a d — D i c c i o n a r i o s d e T e o l o ­ g í a , de F i l o s o f í a , de R e l i g i ó n , de B o t á n i c a , de Z o o l o g í a , de A r q u i t e c t u r a , de M e d i c i n a , d e Música, d e N a v e g a c i ó n , d e H e ­ r á l d i c a , d e C r o n o l o g í a , de omni res cibili, e n fin-.Todo e s t á allí, e n el D i c c i o n a r i o d e F r i b u r g o , con m á s ó m e n o s e x t e n s i ó n y con indicación de los a u t o r e s q u e p a r a i m f o r m a r s e mejor p u e ­ d a n ser c o n s u l t a d o s ó leídos. F a v o r i n p o n d e r a b l e el q u e h a p r e s t a d o el S r . H e r d e r á la c u l t u r a : a c r e e d o r es á q u e le son­ r í a el m á s feliz éxito p e c u n i a r i o , como le h a sonreído el d e d a r feliz c o r o n a m i e n t o á t a n m a g n a y e s c a b r o s a e m p r e s a .

filosofía del verbo
por pelipe Tjobles.

PEOPOSICIÓN

SEGUNDA

LA A F I B M A C I Ó N NO E S N O T A E S E N C I A L D E L V E B B O .

Es expresamente contra Arbolí, cuya teoría queda expuesta e n el a r t í c u l o p r e c e d e n t e . D e m o s t r a c i ó n : T o d a a f i r m a c i ó n es ó v e r d a d e r a ó falsa; ó c i e r t a ó p r o b a b l e ó d u d o s a : es a s í q u e m u c h a s f o r m a s v e r b a l e s f o r m a n o r a c i o n e s q u e n o s o n v e r d a d e r a s , n i falsas, n i c i e r t a s , n i p r o b a b l e s , n i d u d o s a s : l u e g o n o t o d o v e r b o afirma. L a p r e m i s a m a y o r es evidente: u n a afirmación q u e n o sea v e r d a d e r a n i falsa e n sí m i s m a ; n i c i e r t a , p r o b a b l e ó d u d o s a p a r a el e n t e n d i m i e n t o q u e l a c o n o c e , es t a n a b s u r d a c o m o u n t r i á n g u l o q u e n i s e a e q u i l á t e r o , n i isósceles n i e s c a l e n o . L a m e n o r se a c l a r a c o n e j e m p l o s . L a s o r a c i o n e s s i g u i e n t e s ; amad,
ame, fuese amase, amado, amare, estuviere amar, amando, haya amado, haber amado, leyendo, ni son v e r d a d e r a s ni falsas; ni

s e p u e d e n c o n c e d e r n i n e g a r ; á e l l a s n o s e p u e d e r e s p o n d e r sí ó no; n i p u e d e h o m b r e a l g u n o d e c i r q u e s o n c i e r t a s , d u d o s a s ni probables. C o n c e d e m o s , p u e s , q u e el m o d o i n d i c a t i v o es a f i r m a t i v o ; p e r o n e g a m o s e s t a c u a l i d a d á loa d e m á s m o d o s . Objeciones: 1.*—(Arbolí). « E l i m p e r a t i v o n o afirma l a a c c i ó n q u e m a n d a h a c e r , sino l a v o l u n t a d d e q u e s e e j e c u t e . » — E e s p o n d o n e g a n d o e s t a s e g u n d a p a r t e : el i m p e r a t i v o , c o m o su s e m e j a n t e el o p t a t i v o , e x p r e s a u n a c t o c o m o o b j e t o d e l a v o l u n t a d , p e r o n a d a afirma. V é a s e c ó m o B a l m e s r e d u c e á p o l v o e s a teoría: « E x p r e s a r ( e s c r i b e ) n o es a f i r m a r : lo e x p r e s a d o e s a f i r m a b l e , p e r o l a e x p r e s i ó n n o es l a a f i r m a c i ó n . L a e x p r e s i ó n e s u n a ¡

F E L I P E ROBLES

215

m a n i f e s t a c i ó n p o r m e d i o d e u n s i g n o ; p e r o l a a f i r m a c i ó n es u n acto intelectual con que unimos u n a idea con otra. E l q u e em- j p l e a el v e r b o o p t a t i v o , n o h a c e m á s q u e m a n i f e s t a r u n deseo í p o r m e d i o de u n s i g n o : l u e g o n o afirma. E l deseo es u n h e c h o , j ciertamente; este hecho puede ser afirmado, sin duda; pero de | e s t o n o se s i g u e q u e l a m a n i f e s t a c i ó n s e a l a a f i r m a c i ó n . ; » A q u í h a y d o s c o s a s : 1 . " , el h e c h o i n t e r n o , el d e s e o ; 2 . * , l a í m a n i f e s t a c i ó n d e este h e c h o p o r u n s i g n o . P r e g u n t o : ¿ d ó n d e j e s t á la afirmación? N o e n l a p a l a b r a , p o r q u e l a a f i r m a c i ó n e s i n n a c t o i n t e l e c t u a l ; n o e n el h e c h o i n t e r n o , p u e s n a d i e c o n - \ f u n d i r á l a a f i r m a c i ó n c o n u n d e s e o . L u e g o n o h a y t a l afir- j mación. ¡ »Si e x p r e s a r fuese afirmar, l a s i n t e r j e c c i o n e s s e r í a n afirma- j c l o n e s : ¡hay! ¡eh! ¡oh! e x p r e s a n a f e c c i o n e s , h e c h o s e x i s t e n t e s , | y ¿ q u i é n se a t r e v e r á á l l a m a r l a s v e r b o s ? . . . . P u e d e u n o a f i r m a r ] el d e s e o a j e n o , y n o d e s e a r l e : c o n f u n d i d a l a a f i r m a c i ó n c o n el j d e s e o , l a a f i r m a c i ó n d e l deseo d e o t r o s e r í a u n deseo d e e s t e j deseo. \ »E1 s e n t i d o c o m ú n se o p o n e t a m b i é n á e s t a t e o r í a , p u e s q u e ] n a d i e t e n d r á p o r i d é n t i c a s l a s dos e x p r e s i o n e s : ojalá estudia\
ses; el deseo de iu estudio es existente en mí. La primera ma- i

nifiesta s i m p l e m e n t e el d e s e o ; l a s e g u n d a e x p r e s a el a c t o d e j reflexión a f i r m a t i v o de e s t e d e s e o . j »E1 i m p e r a t i v o ofrece á e s t a d o c t r i n a i g u a l e s d i f i c u l t a d e s . í
Óyeme, imperativo m a n d a n d o , n o e q u i v a l e á d e c i r : tengo de que me oigas. Óyeme acto de voluntad ¡ es l a s i m p l e e x p r e s i ó n d i - í

r e c t a de e s t e a c t o i n t e r n o , n o l a a f i r m a c i ó n d e l m i s m o . A q u í se p u e d e h a c e r el m i s m o a r g u m e n t o : l a a f i r m a c i ó n n o e s t á e u la p a l a b r a ; n o e s t á t a m p o c o e n el a c t o i n t e r n o , á n o s e r q u e se d i g a q u e m a n d a r es afirmar.» P o c o p u e d e a ñ a d i r s e á lo d i c h o p o r B a l m e s . A r b o l í c o n f u n d e l o s a c t o s d e l a v o l u n t a d c o n los d e l e n t e n d i m i e n t o , y l a S i m p l e i d e a d e u n h e c h o c o n l a a f i r m a c i ó n d e l m i s m o , y los actos reflejos c o n los d i r e c t o s . A d e m á s , si l a n o t a d i s t i n t i v a y e s e n c i a l d e l v e r b o fuese l a a f i r m a c i ó n ( e s c r i b e e l S r , P a d i l l a ) , s e r í a el p r i n c i p a l de los v e r b o s el a d v e r b i o a f i r m a t i v o sí, j e n c a m b i o , d e j a r í a n d e serlo negar, dudar, vacilar y otros análogos. L a v o l u n t a d d e q u e se e j e c u t e l a a c c i ó n n o s e a f i r m a e n el i m p e r a t i v o , n i se e x p r e s a inmediatamente p o r ól. U n a cosa es

¡ i | ¡ ¡ \ i j \ ]

] •

216

FILOSOFÍA D E L V E E B O

e x p r e s a r el o b j e t o de l a v o l u n t a d , y o t r a m u y d i s t i n t a e x p r e ­ s a r el a c t o de l a m i s m a v o l u n t a d : el e n t e n d i m i e n t o a p r e h e n d e u n a a c c i ó n a j e n a , la v o l u n t a d l a a p e t e c e ; l u e g o v u e l v e el e n ­ t e n d i m i e n t o su m i r a d a h a c i a el a c t o d e la v o l u n t a d y á l a a c c i ó n o b j e t o d e e s t e a c t o : si q u i e r e e x p r e s a r el a c t o d e l a v o l u n t a d , dice quiero, mando, e t c . , a f i r m á n d o l e ; si se l i m i t a á d e s i g n a r el o b j e t o d e l a v o l u n t a d , dice s e n c i l l a m e n t e ven, oye, trae, e t c . E l i m p e r a t i v o , p u e s , e x p r e s a la a c c i ó n a j e n a c o m o objeto de la v o l u n t a d propia; pero no d e s i g n a e x p r e s a m e n t e el a c t o m i s m o d e la v o l u n t a d . Objeción 2."—(Cejador). El imperativo enuncia inmediata­ mente nuestra voluntad. — R e s p o n d o : 1 . " E n otra parte dice C e j a d o r q u e t o d a e x p r e s i ó n o r a l lo es del p e n s a m i e n t o (ó j u i c i o ) inmediatamente ( s u b r a y a d o ) , a u n q u e m e d i a n t e él p u e d a s e r l o d e u n a s e n s a c i ó n , d e u n a v o l i c i ó n , e t c . Qui potest capere, ca­
piat.

2 . " Y v o y á d a r l a s o l u c i ó n e s c o l á s t i c a d e e s t a dificultad y d e l a a n t e r i o r . L a s p a l a b r a s son s i g n o s s u p o s i t i v o s d e las i d e a s y de l a s c o s a s , e s t o e s , se p o n e n ó se u s a n e n l u g a r de e l l a s . E l v e r b o expresar e n G r a m á t i c a significa ser s i g n o s u p o s i t i v o d e a l g o , n o m a n i f e s t a t i v o . S i g n o m a n i f e s t a t i v o es el q u e r e p r e ­ s e n t a á l a m e n t e u n a c o s a , p e r o n o se p o n e e n l u g a r d e ella; a s í el h u m o es s i g n o d e fuego, y el l a d r i d o lo es del p e r r o . S u ­ p u e s t a esta d o c t r i n a , d i s t i n g o la p r o p o s i c i ó n d e C e j a d o r : el i m ­ p e r a t i v o e n u n c i a , esto e s , manifiesta nuestra voluntad, está b i e n ; p o r q u e n o h a y cosa q u e r i d a , s i n v o l u n t a d q u e q u i e r a , c o m o n o h a y h u m o sin f u e g o . P e r o q u e el i m p e r a t i v o e n u n c i e , e s t o es, e x p r e s e ó sea s i g n o s u p o s i t i v o d e l a v o l u n t a d , ó d e su acto, no puede pasar. Y d e p a s o a d v e r t i r e m o s q u e los t r o p o s c o n s i s t e n e n u s a r los v o c a b l o s , n o p o r lo q u e suponen, s i n o p o r lo q u e manifiestan. PROPOSICIÓN TERCERA
MENTAL.

NO TODO V E R B O E X P R E S A J U I C I O

E s c o n t r a Arbolí y Cejador. A muchos parecerá inútil esta p r o p o s i c i ó n , s u p u e s t a la p r e c e d e n t e , p o r q u e r e a l m e n t e el j u i ­ cio y l a a f i r m a c i ó n p a r e c e n c o s a s i d é n t i c a s , ó á lo m e n o s son i n s e p a r a b l e s ; p e r o t r a t a d a l a c u e s t i ó n bajo los dos a s p e c t o s , aparece más clara.

FELIPE K0BLE8

217

S e g ú n A r b o l í , «el v e r b o es l a p a l a b r a e x p r e s i v a d e l a afir­ m a c i ó n r a c i o n a l , esto e s , del j u i c i o » . P a r a Cejador, el v e r b o n o s i e m p r e a f i r m a , p e r o es s i e m p r e «la e x p r e s i ó n p r o p i a del j u i c i o m e n t a l » . L o c u a l e x p l i c a él d e l a m a n e r a s i g u i e n t e : «El p e n s a m i e n t o c o n s i s t e e n vor l a m e n t e u n a r e l a c i ó n e n t r e dos t é r m i n o s : u n o del c u a l j u z g a a l g o , lo q u e ve, y se l l a m a s u j e t o : o t r o , l o q u e v e y j u z g a , y se l l a m a predicado». D e m o d o q u e , s e g ú n C e j a d o r , ver la r e l a c i ó n e n t r e dos t é r ­ m i n o s es pensar, y es á la vez juzgar, y así t o d o p e n s a m i e n t o es u n j u i c i o . O c ú r r e s e m e a h o r a q u e t o d a a f i r m a c i ó n es t a m b i é n u n p e n s a m i e n t o , y si t o d o p e n s a m i e n t o es j u i c i o , t o d a afirma­ ción s e r á j u i c i o . — B i e n , d i r á C e j a d o r , lo q u e y o afirmo es q u e n o t o d o j u i c i o ! es a f i r m a c i ó n . i — Y y o c r e o q u e eso es c o n t r a el s e n t i d o c o m ú n d e la F i l o - i Sofía, y lo h e m o s d e ver. P e r o a n t e s , c o n s t r u y a m o s la definición de j u i c i o con los m a t e r i a l e s q u e C e j a d o r n o s s u m i n i s t r a . P e n s a m i e n t o ó j u i c i o es u n a c t o p o r el c u a l la m e n t e , v i e n d o la r e l a c i ó n d e d o s t é r m i n o s , juzga el p r e d i c a d o d e l s u j e t o . — P r i m e r a m e n t e , e n e s t a definición e n t r a f o r m a l m e n t e el defi­ n i d o , l o c u a l n o es l í c i t o . E n s e g u n d o l u g a r , eso d e juzgar el predicado del s u j e t o es u n m o d o de h a b l a r e r r ó n e o , p o r q u e el t é r m i n o del j u i c i o , la c o s a j u z g a d a , n o es el p r e d i c a d o . M a s C e j a d o r , p o r n o c o n t r a d e c i r s e , n o q u i s o p o n e r el v e r b o afirmar e n la definición de j u i c i o , c o m o d e b í a h a b e r h e c h o ; p o r q u e j u z g a r es a f i r m a r el p r e d i c a d o a p l i c á n d o l e a l s u j e t o . A f i r m a r y j u z g a r se d i s t i n g u e n e n q u e el o b j e t o p r o p i o y d i ­ r e c t o de la a f i r m a c i ó n es el p r e d i c a d o , m i e n t r a s q u e el o b j e t o p r o p i o y d i r e c t o del j u i c i o es el sujeto; é s t e es el j u z g a d o , aquél el a f i r m a d o ; c o m o e n los t r i b u n a l e s d e j u s t i c i a el afir­ olado es el d e l i t o y el j u z g a d o e s el r e o ; p e r o n i u n d e l i t o p u e d e a f i r m a r s e s i n o de u n r e o , n i u n r e o p u e d e s e r j u z g a d o t a l sin quo se le a t r i b u y a a l g ú n d e l i t o . S e a f i r m a n las a c c i o n e s ; se j u z ­ g a n l a s s u b s t a n c i a s , los sujetos d e l a s a c c i o n e s ; m a s n i es p o s i ­ ble a f i r m a r u n a a c c i ó n sin a t r i b u i r l a á a l g ú n s u j e t o , n i j u z g a r una substancia sin atribuirla a l g ú n acto ó pasión, aunque no sea m á s q u e el a c t o d e s e r . L a c o n v e n i e n c i a ó r e l a c i ó n d e los t é r m i n o s p u e d e d e c i r s e consequenter afirmada ó juzgada; y las a c c i o n e s t a m b i é n se j u z g a n , p e r o e n t o n c e s h a y q u e c o n s i d e -

218

FILOSOFÍA D E L VERBO

r a r l a s como s u b s t a n c i a s (sujetos), q u e p u e d e n ser b u e n a s ó malas, convenientes ó inconvenientes, etc., etc. P o r a q u í se ve c l a r o q u e n i es p o s i b l e afirmar u n p r e d i c a d o s i n j u z g a r u n sujeto, n i j u z g a r u n sujeto sin afirmar u n p r e d i c a d o . E l a c t o d e afirmar es el acto de j u z g a r , y v i c e v e r s a , como
afilar y amolar: afilar es s a c a r á u n o b j e t o el filo, y amolar es

a p l i c a r el filo á l a r u e d a : el m i s m o a c t o c o m p l e t o , con d i s t i n t o s n o m b r e s s e g ú n el m o d o de concebir, ó l a i n t e n c i ó n d e l a m e n t e . P o r t a n t o , n o h a y j u i c i o s i n afirmación, n i afirmación s i n juicio; ó m e j o r d i c h o , a f i r m a r y j u z g a r son r e a l m e n t e i d é n t i cos, sólo se d i f e r e n c i a n m e n t a l m e n t e , cum fundamento in re. N i t a m p o c o es v e r d a d q u e n o h a y a p e n s a m i e n t o sin j u i c i o , como dice Cejador. P e n s a r es t a m b i é n a p r e h e n d e r ó r e p r e s e n t a r i m a g i n a r i a ó i n t e l e c t u a l m e n t e , a u n q u e n o h a y a juicio ni afirmación. ¿Son p o r v e n t u r a juicios todos los p e n s a m i e n t o s malos? N o ; b a s t a la s i m p l e r e p r e s e n t a c i ó n m e n t a l de u n acto m a l o ó p r o h i b i d o , p a r a p o d e r decir q u e e x i s t e el m a l p e n s a miento. E x p u e s t o y a el e s t a d o d e l a c u e s t i ó n , d e m o s t r e m o s la t e s i s . 1.° Todo juicio f o r m a l i n c l u y e afirmación; p e r o n o t o d o verbo afirma, como q u e d a p r o b a d o : l u e g o n o t o d o v e r b o e x p r e s a juicio. 2 . ° S i todo v e r b o e x p r e s a juicio m e n t a l , se p o d r á r a c i o c i n a r con c u a l q u i e r o r a c i ó n d o n d e h a y a u n v e r b o : es así q u e las p r e misas de todo raciocinio n e c e s i t a n u n v e r b o e n el modo indic a t i v o : luego el v e r b o q u e n o e s t á e n i n d i c a t i v o , no e x p r e s a juicio. L a m a y o r es c l a r a ; p o r q u e r a c i o c i n a r e s d e d u c i r u n juicio do o t r o s dos c u a l e s q u i e r a q u e t e n g a n u n t é r m i n o c o m ú n . L a m e n o r es e v i d e n t e , y desafiamos á c u a l q u i e r filósofo a q u e r a c i o c i n e con p r e m i s a s e n i m p e r a t i v o , s u b j u n t i v o , o p t a t i vo, etc. 3." T o d o juicio y sólo el juicio es v e r d a d e r o ó falso;'pero las o r a c i o n e s n o i n d i c a t i v a s n o s o n v e r d a d e r a s n i falsas: l u e g o no expresan juicios. L a m a y o r es u n a x i o m a filosófico: la v e r d a d lógica es exclus i v a del juicio f o r m a l . Becte ritatem solum inesse dici potest, ahsolute loquendo, vein compositione et divisione ( U r r á b u r u , Ló-

g i c a , p á g . 428). L a m e n o r es t a m b i é n c l a r a : si d i g o ven acá, n i digo v e r d a d

FELIPE E0BLE8

219

m f a l s e d a d ; p e r o s i d i g o tú viniste, al m o m e n t o p u e d e respond e r s e es verdad ó no es verdad. E s q u e aquí h a y juicio formal, y allí n o : a q u í i n t e r v i e n e el e n t e n d i m i e n t o c o m o j u e z , y a l l i c o m o s i m p l e e s p e c t a d o r : a q u í h a y a d e c u a c i ó n e n t r e la cosa y el e n t e n d i m i e n t o , allí el h e c h o se q u e d a e n su o b j e t i v i d a d r e a l o p o s i b l e , s i n q u e s o b r e él r e c a i g a fallo a l g u n o d e la m e n t e . E l mismo a r g u m e n t o pudiera formularse tomando como medio l a c e r t e z a ó l a p r o b a b i l i d a d . 4 . " T o d o j u i c i o p u e d e p o n e r s e e n f o r m a i n t e r r o g a t i v a , y ser c o n t e s t a d o p o r si ó no; p e r o la f o r m a i n t e r r o g a t i v a n o c a b e f u e r a del m o d o i n d i c a t i v o : l u e g o f u e r a d e e s t e m o d o n o p u e d e haber juicio. E x p l i q u e m o s l a m a y o r . E n el j u i c i o d i s t i n g u i m o s d o s c o s a s : la m a t e r i a y l a f o r m a . L a m a t e r i a del j u i c i o son l a s i d e a s q u e le c o m p o n e n : s u j e t o , p r e d i c a d o y c o m p l e m e n t o s . L a f o r m a es • la c ó p u l a ó c o n v e n i e n c i a l ó g i c a d e l p r e d i c a d o con el s u j e t o , la cual es á la v e z s i g n o del a s e n t i m i e n t o ó a f i r m a c i ó n m e n t a l . A h o r a bien; u n juicio p u e d e t e n e r u n elemento m a t e r i a l desconocido, u n a i n c ó g n i t a . Cuando queremos a v e r i g u a r esa i n c ó g n i t a , la r e p r e s e n t a m o s p o r u n t é r m i n o r e l a t i v o , y e l e v á baos la voz e s p e r a n d o q u e la r e s p u e s t a c o n c l u y a l a f r a s e y llaga el p u n t o d e r e p o s o . E s t o es lo q u e se l l a m a p r e g u n t a .
¿Qué se hizo el Rey Don Juan?—¿Adonde vas?—^Cuándo me

pagas? D a d a l a respuesta, e s t a s o r a c i o n e s se c o n v i e r t e n e n inicios c a t e g ó r i c o s : E l E e y D o n J u a n se h i z o tal cosa.—Tú Vas á tal parte.—-Tú m e p a g a r á s tal dia. A la p r e g u n t a p u e d e n responderse m u c h a s cosas, y á cada u n a por medio de u n vocablo c o r r e s p o n d i e n t e a l r e l a t i v o q u e r e p r e s e n t a l a i u c ó g n i t a , el c u a l p u e d e ser s u s t a n t i v o , a d j e t i v o ó a d v e r b i o . Y n o t e m o s qne las p r e g u n t a s se h a c e n t o d a s e n el m o d o i n d i c a t i v o . P e r o el j u i c i o , a u n s i e n d o c o n o c i d o s t o d o s s u s e l e m e n t o s m a t e r i a l e s , p u e d e t e n e r o t r a i n c ó g n i t a , la a f i r m a c i ó n , el elem e n t o f o r m a l , l a c o n v e n i e n c i a l ó g i c a d e l p r e d i c a d o c o n el sujeto, l a a d e c u a c i ó n e n t r e l a m e n t e y la cosa. E l e n t e n d i m i e n t o f o r m u l a el j u i c i o , p e r o sin a s e n t i r , p o r q u e n o ve o a p a r e n t a n o v e r d i c h a c o n v e n i e n c i a , y la b u s c a e n el t e s t i m o nio del o y e n t e ó e n o t r a s r a z o n e s . P a r a ello e n u n c i a d i c h o j u i c i o v e r b a l m e n t e , e l e v a n d o l a v o z a l fin d e l a c l á u s u l a , e s p e r a n d o q u e el o y e n t e ó l a s r a z o n e s l e c o n t e s t e n s í ó no, c o n l o cual e l j u i c i o s e h a c e f o r m a l , e l s e n t i d o q u e d a c o m p l e t o y l a

220

FILOSOFÍA

DEL

VERBO

i n t e r r o g a c i ó n se c o n v i e r t e e n a f i r m a c i ó n . E s t a es la v e r d a d e r a interrogación: u n j u i c i o c u y a v e r d a d es d e s c o n o c i d a y p o r eso se i n q u i e r e . S u c o r r e l a t i v o es l a contestación, la c u a l es s i e m p r e sí ó no, ó u n e q u i v a l e n t e . ¿Te falta algo?—Si;—¿Quieres venir?—Quiero;—¿Hay clase?—No. L a d i s t i n c i ó n e n t r e i n t e r r o g a c i ó n y p r e g u n t a es d o c t r i n a y a m u y a n t i g u a , a u n q u e v u l g a r m e n t e la i g n o r a n los g r a m á t i c o s . ínter percontationem et interrogationem hoc veteres interesse dixerunt, quod ad percontationem multa responderi possunt, ad interwgationem vero aut N O N aut E T I A M . ( S a n A g u s t í n , lib r o I I I De Doctrina Christiana, c a p . 3.°) L a e l e v a c i ó n d e la v o z p a r a i n t e r r o g a r es c o s a m u y l ó g i c a y n a t u r a l . P o r q u e el j u i c i o i n t e r r o g a t i v o e s t á c o m p l e t o g r a m a t i c a l y m a t e r i a l m e n t e : t i e n e su s u j e t o y p r e d i c a d o , y p u e d e l l e v a r t o d o s sus c o m p l e m e n t o s ; p e r o le f a l t a la a f i r m a c i ó n m e n t a l , l a p o s i c i ó n , la tesis, el a c o m o d a r s e ó a l l a n a r s e del entendimiento á la cosa. E s t a afirmación, posición ó descanso, l a e x p r e s a m o s e x a c t a m e n t e c o n la d e p r e s i ó n y a s i e n t o d e la voz. Y como en la i n t e r r o g a c i ó n falta dicho elemento, elevam o s la v o z d e j á n d o l a c o m o s u s p e n s a , h a s t a q u e c o n el si ó el no del q u e c o n t e s t a , y q u e es el s i g n o d e s u afirmación, n u e s t r o e n t e n d i m i e n t o q u e d a a s e n t a d o y c o m o r e c l i n a d o e n la v e r d a d del j u i c i o . Supuestas estas nociones, digo que todo juicio puede ponerse e n f o r m a i n t e r r o g a t i v a , p o r q u e s i e m p r e es p o s i b l e i n q u i r i r de o t r o la v e r d a d , a u n q u e n o s o t r o s la c o n o z c a m o s , p a r a s a b e r si él la c o n o c e . E s t o es e v i d e n t e , y n o n e c e s i t a m á s d e c l a r a c i ó n . 1 L a m e n o r : es asi q u e s o l a m e n t e l a s o r a c i o n e s d e i n d i c a t i v o p u e d e n p o n e r s e e n f o r m a i n t e r r o g a t i v a , lo c u a l c a d a u n o p u e d e p r o b a r p o r sí m i s m o . L u e g o f u e r a del m o d o i n d i c a t i v o n o p u e d e h a b e r j u i c i o m e n tal. L u e g o no todo verbo expresa juicio.
(Continuará.)

&PGsld $n Kacienal pemantnt^ de :indtt$tria$ y ?rodttctos Agrícolas
por Enrique Sawa.

Parte expositiva.
Idea fundamental de la Exposición.—Et\ funcionamiento en Madrid de la Exposición Nacional p e r m a n e n t e de i n d u s t r i a s y productos a g r í c o l a s , v i e n e á s i g n i f i c a r l a s o l u c i ó n p r á c t i c a de los m á s a r d u o s problemas, unos que a g i t a n á las naciones t o d a s , y otros especial^ mente á n u e s t r a P a t r i a . L a s o l i d a r i d a d h u m a n a , c a d a v e z m á s e s t r e c h a p o r los a d e l a n t o s m a r a v i l l o s o s del p r o g r e s o , i m p o n e l a c o o p e r a c i ó n como n e c e s i d a d s o c i a l , i m p r e s c i n d i b l e y a á los fines de l a v i d a m o d e r n a . E n E s p a ñ a , desgraciadamente, por carácter, por temperamento, por apatía, parece cine h a e x i s t i d o u n e s p í r i t u r e f r a c t a r i o á e s t a t e n d e n c i a d e l a s m o d e r n a s s o c i e d a d e s , y t a l v e z p o r ello h e m o s v i v i d o e n u n a i s l a m i e n t o 3'Sfixiante, d i s t a n c i a d o s del c o n c i e r t o d e los p u e b l o s c u l t o s . I n i c i a d a Una f a v o r a b l e r e a c c i ó n , c o n v i e n e a p r o v e c h a r l a , n o c o n d i s q u i s i c i o n e s t e ó r i c a s , s i n o con l a c r e a c i ó n p r á c t i c a d e u n o r g a n i s m o q u e v e n g a á Unificar los i n t e r e s e s v i v o s del p a í s , l a s f u e r z a s p r o d u c t i v a s , f o r m a n d o con e l l a s u n t o d o a r m ó n i c o q u e h a de t r a d u c i r s e e n m o v i m i e n t o y m u l típlicación de l a r i q u e z a . L a s p r o v i n c i a s d e E s p a ñ a a p e n a s se c o n o c e n u n a s á o t r a s . L o s p r o d u c t o s d e u n a r e g i ó n son d e s c o n o c i d o s e n l a m a y o r p a r t e de l a s d e m á s r e g i o n e s . Y a s í b u s c a m o s e n el e x t r a n j e r o , y a p r o d u c t o s , y a p r i m e r a s m a t e r i a s q u e a q u í a b u n d a n en u n a s c o m a r c a s y s e i g n o r a e n l a s d e m á s . E s d e c i r , q u e s u c e d e con l a s p r o v i n c i a s y r e g i o n e s lo q u e con los i n d i v i d u o s : q u e los l a z o s d e s o l i d a r i d a d a p e n a s e x i s t e n y es p r e c i s o c r e a r l o s . L a E x p o s i c i ó n p e r m a n e n t e s e r á el l a z o d e u n i ó n de t o d a s l a s p r o v i n c i a s , a l f o m e n t a r el c o n o c i m i e n t o d e u n a s con o t r a s y los i n t e r e s e s d e t o d a s . E l p r o b l e m a del r e g i o n a l i s m o t e n d r á con e s t o t a m b i é n M a r g e n d e s o l u c i ó n , p o r q u e s i n p e r j u i c i o del a m o r á la l o c a l i d a d , l a c o m u n i ó n d e i n t e r e s e s y l a m a y o r i n t e n s i d a d del afecto n o s s u m a r á á todos en la m á s p e r f e c t a u n i d a d d e l a P a t r i a .

222

EXP081CIÓK DE INDUSTEIAS T PRODUCTOS AGRÍCOLAS

P e r o como n o es p o s i b l e v i v i r a p a r t a d o s del c o n c i e r t o del m u n d o , y como p o r o t r a p a r t e es c o n v e n i e n t e s a b e r lo q u e en otros p a í s e s se p r o d u c e , y a p a r a a p r o v e c h a r l o , y a p a r a l l e g a r al conocimiento de l a s n e c e s i d a d e s de c a d a m e r c a d o , á fin de e n t a b l a r r e l a c i o n e s y d a r la oportuna dirección á nuestros productos, llamaremos á esta Exposición á l a s n a c i o n e s t o d a s , no en i n ú t i l e s c o m p e t e n c i a s , s i n o en e x h i b i c i ó n p e r m a n e n t e de p r o d u c t o s , á los fines m e r c a n t i l e s , e v i d e n t e m e n t e u t i l i tarios para todos. E n s u m a : l a i d e a f u n d a m e n t a l de l a E x p o s i c i ó n p e r m a n e n t e en M a d r i d obedece á l a c r e a c i ó n d e u n g r a n c e n t r o d e e x h i b i c i ó n y c o n t r a t a c i ó n de t o d o s los p r o d u c t o s , c e n t r o que h a de t e n e r u n a g r a n fuerza a t r a c t i v a y otra expansiva: la primera p a r a atraerlos, la segunda p a r a b u s c a r l e s s a l i d a , c o n t r a t a r l o s y d i r i g i r l o s , h a c i é n d o l o s l l e g a r á todos los m e r c a d o s del m u n d o . Influencia comercial y sus ventajas.—Enunciada ya la idea y exp u e s t o s los fines de l a E x p o s i c i ó n , f á c i l m e n t e se d e m u e s t r a s u influencia comercial, que, viniendo á ser un organismo mercantil grandioso, como no h a y n i n g u n o a n á l o g o , y p e r f e c t a m e n t e o r i g i n a l , t e n d r á E s p a ñ a la g l o r i a d e s u c r e a c i ó n . No es posible n e g a r q u e h a s t a h o y u n a g r a n p a r t e de la p r o d u c c i ó n e s p a ñ o l a se p i e r d e , por l a s r a z o n e s a n t e s a p u n t a d a s , p o r l a falta de relación de u n a s con o t r a s p r o v i n c i a s y por n u e s t r o a l e j a m i e n t o del concierto universal. Si por la p r i m e r a de e s t a s r a z o n e s el comercio i n t e r i o r e s deficient e , p o r la s e g u n d a el c o m e r c i o e x t e r i o r se h a c e dificilísimo. L a m a y o r p a r t e de n u e s t r a s c a s a s p r o d u c t o r a s no t i e n e n a g e n t e s d i r e c t o s en las p l a z a s d o n d e p u d i e r a n s e r colocados s u s p r o d u c t o s en condiciones v e n t a j o s a s . S a l v o a l g u n a s c a s a s de v i n o s y a l g u n o s otros i n d u s t r i a l e s a i s lados q u e e n v í a n s u s r e p r e s e n t a n t e s fuera de E s p a ñ a , el r e s t o , es d e c i r , c a s i la t o t a l i d a d d e n u e s t r o s p r o d u c t o r e s , t i e n e n q u e s o m e t e r s e á la i n s a c i a b l e codicia de l a s c a s a s e x t r a n j e r a s q u e á l a v e n t a d e esos p r o d u c t o s se d e d i c a n . Y los n u e s t r o s son r o t u l a d o s con n o m b r e s e x t r a ñ o s , por s e r d e s c o n o c i d o s los o r i g i n a r i o s , con g r a v e m e n g u a del p r e s t i g i o d e E s p a ñ a y con e n o r m e d a ñ o de n u e s t r o s e x c e l e n t e s p r o d u c t o s , que vienen á servir para acreditar marcas usurpadoras. E l o r g a n i s m o m e r c a n t i l de n u e s t r a E x p o s i c i ó n v i e n e á p o n e r t é r m i no á t a n deplorable estado de cosas. A l f a c i l i t a r , r e g u l a r y e n s a n c h a r el comercio i n t e r i o r y e x t e r i o r , p o n e en m o v i m i e n t o la r i q u e z a , y el m o v i m i e n t o es v i d a y la v i d a m u l t i p l i c a c i ó n . Y a s í h a b r á de m u l t i p l i c a r s e el comercio y l a r i q u e z a , p o r q u e E s p a ñ a p u e d e p r o d u c i r m u c h o m á s de lo q u e p r o d u c e , si enc u e n t r a s a l i d a á s u s p r o d u c t o s . Y con el a u m e n t o de p r o d u c c i ó n h a b r á a u m e n t o de t r a b a j o y b i e n e s t a r , y esto m e n g u a r á en p a r t e l a e m i g r a -

E N R I Q U E SAWA

229j

! ción, q u e es q u i z á s u n a d e l a s g r a n d e s y p o s i b l e s v e n t a j a s q n e h a n ' de o b t e n e r s e p o r el a c r e c e n t a m i e n t o c o m e r c i a l á q u e t i e n d e n u e s t r a , Exposición. L o s beneficios a l c a n z a r á n á t o d a s l a s p r o v i n c i a s , á t o d o s l o s p u e - ' blos, al c o m e r c i o e n g e n e r a l , y m u y p r i n c i p a l m e n t e á M a d r i d , p o r l a ; a c u m u l a c i ó n de r i q u e z a , p o r l a m u l t i p l i c a c i ó n de los c o n t r a t o s y p o r ^ ser el c e n t r o d i r e c t i v o d e e s e m o v i m i e n t o ; p e r o no c e n t r o a b s o r b e n t e , sino e x p a n s i v o , como q u e d a e x p u e s t o , ó d i s t r i b u i d o r d e t o d o s esos p r o ductos y v e n t a j a s . T a l es l a o b r a q u e l a E x p o s i c i ó n h a d e r e a l i z a r , como poderoso o r ganismo mercantil. Conquista de mercados en el extranjero.—'Este es u n o d e los g r a n des fines q u e l a E x p o s i c i ó n p e r s i g u e y q u e l l e n a r á c u m p l i d a m e n t e , por los p o d e r o s o s e l e m e n t o s q u e h a c o n s e g u i d o c o n q u i s t a r e n el m u n do e n t e r o . Si p a r a el m o v i m i e n t o d e l c o m e r c i o i n t e r i o r , a d e m á s d e a g e n t e s e n todas l a s l o c a l i d a d e s h a c o n s e g u i d o o r g a n i z a r en e l l a s C o m i t é s D i r e c t i v o s , e n los q u e t i e n e l a h o n r a d e q u e figuren l a s p e r s o n a l i d a d e s m á s p r e s t i g i o s a s y d e m á s a r r a i g o en l a s p r o v i n c i a s , lo m i s m o en l a e s f e r a los n e g o c i o s q u e en el m u n d o de l a i n t e l e c t u a l i d a d , p a r a s u s r e l a ciones con el e x t r a n j e r o c u e n t a con u n a e x t e n s a r e d de a c c i ó n en t o d o ®1 m u n d o , f o r m a d a p o r A g e n c i a s S u c u r s a l e s , con e s p e c i a l i d a d en l a s p l a z a s de A m é r i c a . D e e s t e m o d o , con e x a c t o c o n o c i m i e n t o d e l a s n e c e s i d a d e s y c o n d i c i o n e s de c a d a m e r c a d o , q u e reflejará e n s u s M e m o rias mensuales y Boletines quincenales, podrá dirigir a c e r t a d a m e n t e ^1 m o v i m i e n t o de e x p o r t a c i ó n , y e v i t a r á lo q u e h o y , p o r f a l t a de m e "íios de i n f o r m a c i ó n , e s t á s u c e d i e n d o : q u e u n o s m i s m o s p r o d u c t o s d e ' l i s t i n t a s p r o c e d e n c i a s s e a c u m u l a n e n u n a m i s m a p l a z a con e x c e s o y Con s o b r a n t e , lo q u e o r i g i n a s u d e p r e c i a c i ó n l a s t i m o s a . S i e s o s p r o d u c t o s f u e r a n d i r i g i d o s á o t r o s m e r c a d o s , t e n d r í a n m á s v e n t a j o s a colocación, c o t i z á n d o s e á m e j o r e s p r e c i o s . E s t a misión será c u i d a d o s a m e n t e a t e n d i d a por la Exposición, q u e Con a q u e l l a r e d de A g e n c i a s d i r e c t a s r e a l i z a r á l a a n h e l a d a c o n q u i s t a ^c n u e v o s m e r c a d o s p a r a l a p r o d u c c i ó n e s p a ñ o l a . Madrid. Situación. Historia. Su importancia mercantil de presente y de futuro.—La E x p o s i c i ó n s e i n s t a l a r á en M a d r i d , no sólo p o r la c a p i t a l de la N a c i ó n , s i n o p e r l a s e x c e p c i o n a l e s c o n d i c i o n e s q u e él c o n c u r r e n . M a d r i d , p o r s u s i t u a c i ó n en el cemtro d e E s p a ñ a , con los f e r r o c a r r i cs q u e le p o n e n e n c o m u n i c a c i ó n f á c i l , r á p i d a y d i r e c t a con t o d a s l a s p r o v i n c i a s , v i e n e á s e r el c e n t r o c i r c u l a t o r i o del o r g a n i s m o n a c i o n a l , •^sí como el c o r a z ó n , e n l a v i d a d e l i n d i v i d u o , r e c i b e l a s a n g r e d e t o °s los ó r g a n o s y con s u p o d e r o s o i m p u l s o v u e l v e á ^ d i s t r i b u i r l a , a s í

224:

EXPOSICIÓN D E I N D U S T R I A S T PRODUCTOS AGRÍCOLAS

e n el o r g a n i s m o de n u e s t r a E x p o s i c i ó n , i n s t a l a d a en e s t e c e n t r o , r e c i b i r e m o s los e l e m e n t o s d e v i d a de t o d o s los ó r g a n o s n a c i o n a l e s y e x t r a n j e r o s , p a r a d i s t r i b u i r l o s d e s p u é s con v i g o r o s o , i m p u l s o y con a r r e glo á las necesidades de cada localidad. M a d r i d e n l a é p o c a d e l a R e c o n q u i s t a , c u a n d o fuó r e s c a t a d o p o r Alfonso V I , e r a u n p u e b l o d e r e d u c i d o r e c i n t o , c a s i l i m i t a d o á l a v e r t i e n t e del c e r r o d o n d e s e a s e n t a b a s u C a s t i l l o , d e s p u é s A l c á z a r y h o y P a l a c i o R e a l . D e u n a m a n e r a l e n t a fué a c r e c e n t á n d o s e s u i m p o r t a n c i a , q u e a d q u i r i ó n o t a b l e e n g r a n d e c i m i e n t o con el E m p e r a d o r C a r l o s V , y concluyó de afianzarse cuando Felipe I I estableció aquí su Corte. C o n t i n u ó s u d e s a r r o l l o d u r a n t e el s i g l o X V I I ; d i é r o n l e c a r á c t e r l a s . fundaciones y obras d e F e l i p e V y Carlos I I I , en el X V I I I , y así lleg a m o s a l s i g l o X I X a l p r o m e d i a r el c u a l M a d r i d c o n t a b a con u n a p o b l a c i ó n q u e e x c e d í a poco d e 1 5 0 . 0 0 0 h a b i t a n t e s . H o y c u e n t a e n t r e p o b l a c i ó n fija y flotante con c e r c a de 6 0 0 . 0 0 0 . H a s i d o , p u e s , en estos últimos cincuenta años, cuando Madrid h a triplicado su población. D é b e s e este fenómeno grandioso á infinitas c a u s a s , e n t r e ellas á la f u e r z a d e a t r a c c i ó n y al c a r á c t e r c o s m o p o l i t a d e e s t e p u e b l o . , A h o r a bien; la vida de M a d r i d h a de s e g u i r desarrollándose en pro- i g r e s i ó n c r e c i e n t e . Y c a b e p r e g u n t a r : s i en c i n c u e n t a a ñ o s h a t r i p l i - 1 cado su población, ¿que será cuando h a y a t r a n s c u r r i d o otro igual l a p so d e t i e m p o ? Si p o r l a s r a z o n e s e x p u e s t a s es de c a p i t a l í s i m a i m p o r t a n c i a la i n s t a l a c i ó n en M a d r i d de l a E x p o s i c i ó n N a c i o n a l , como é s t a t i e n e c a r á c t e r p e r m a n e n t e , p o r l a c o n s i d e r a c i ó n q u e a c a b a m o s de a p u n t a r , p o d e m o s c o m p r e n d e r cómo e s t a i m p o r t a n c i a h a d e m u l t i p l i c a r s e e n el p o r v e n i r , con i n m e n s o s , i n c a l c u l a b l e s beneficios p a r a los i n t e r e s e s que representa. M a d r i d es el g r a n c e n t r o c o n s u m i d o r de E s p a ñ a . D e a q u í l a impor-, t a n c i a de s u c o m e r c i o , l a z o de u n i ó n e n t r e l a p r o d u c c i ó n y el c o n s u m o ; y n o es p o s i b l e n e g a r l a a l t a c o n v e n i e n c i a d e e s t o s g r a n d e s c e n t r o s c o n s u m i d o r e s , s i n los c u a l e s n o t e n d r í a s a l i d a l a p r o d u c c i ó n . Todo ello h a b r á de a c r e c e n t a r s e á m e d i d a q u e l a p o b l a c i ó n a u m e n t e y v e n d r á á s e r v i r d e s a v i a á l a v i d a de n u e s t r a E x p o s i c i ó n . Organización de la Exposición por secciones. — E s el m é t o d o l a b a s e de t o d o e s t u d i o , y á e s t e fin, p a r a q u e p u e d a s e r f á c i l m e n t e e s t u d i a d a e n s u c o n j u n t o y en s u s d e t a l l e s , es p o r todo e x t r e m o p r e c i s " metodizar la Exposición. Lo mismo la I n d u s t r i a que la A g r i c u l t u r a comprenden múltiples y v a r i a d a s m a n i f e s t a c i o n e s d e l a i n t e l i g e n c i a , d e l t r a b a j o y de p r o d u c t o s , y e n l a s n a v e s d e l a E x p o s i c i ó n a p a r e c e r á todo ello clasificado p o r s e c c i o n e s , e n t a l f o r m a q u e r e s u l t e l a unidad d e l c o n j u n t o c o m "

E N R I Q U E SAWA

225

s u m a d e la i n f i n i t a v a r i e d a d d e los d e t a l l e s . L a v a r i e d a d d e n t r o d e la u n i d a d h a sido s i e m p r e el s u p r e m o i d e a l d e la b e l l e z a . D e e s t e m o d o , e x p o s i t o r e s y v i s i t a n t e s , lo m i s m o los i n t e r e s a d o s q u e los c u r i o s o s , e n c o n t r a r á n s i n d i f i c u l t a d a l g u n a a q u e l l o q u e b u s quen ó necesiten, y del todo a r m ó n i c o de la Exposición r e s u l t a r á la grandiosa s í n t e s i s del esfuerzo h u m a n o en el a c t u a l e s t a d o del progreso.
U S T I D - C T S m i l - A .

Enseñanza, Industria y Artes liberales.—El material, métodos de e n s e ñ a n z a y los l i b r o s d e t e x t o , p u e d e n s e r c o n s i d e r a d o s , y lo s o n r e a l m e n t e , como a n a m a n i f e s t a c i ó n i n d u s t r i a l , p o r q u e s o n v a r i a s l a s i n d u s t r i a s q u e á e s e fin c o n c u r r e n . C u a n t o se refiere á l e v a n t a r e l n i v e l d e l a c u l t u r a p o p u l a r , á p r e p a r a r p o r la e d u c a c i ó n d e l a i n t e l i g e n c i a l a s n u e v a s g e n e r a c i o n e s q u e h a n de c o n t i n u a r la l a b o r h i s t ó r i c a del p r o g r e s i v o p e r f e c c i o n a m i e n t o de la h u m a n i d a d , d e b e figurar e n la E x p o s i c i ó n como u n a d e s u s s e c ciones m á s i m p o r t a n t e s . De importancia inmensa son hoy las A r t e s liberales, que se relac i o n a n d i r e c t a m e n t e con l a s m a n i f e s t a c i o n e s t o d a s d e la i n t e l i g e n c i a . E s t a i m p o r t a n t í s i m a s e c c i ó n c o m p r e n d e r á , con l a s n e c e s a r i a s s u b d i v i s i o n e s , l a tipografía e n t o d a s s u s v a r i e d a d e s , la fotografía, libros y periódicos, encuademación, obras de música é instrumentos musicales, aparatos é instrumentos científicos de Medicina, F a r m a c i a , E í s i c a , Q u í m i c a , I n g e n i e r í a c i v i l y m i l i t a r , papel y s u f a b r i c a c i ó n . Manufacturas.—Difícil es l a c l a s i f i c a c i ó n d e los m ú l t i p l e s objetos l u e se c o m p r e n d e n dentro de e s t a denominación de m a n u f a c t u r a s , y q u e s e refieren á u n g r a n n ú m e r o d e a r t e s y d e oficios i n d u s t r i a l e s . Sin p e r j u i c i o , p u e s , d e a m p l i a r l a s s u b d i v i s i o n e s d e e s t a s e c c i ó n , c o m prenderá desde luego las siguientes: Objetos de escritorio. A r m a s blancas, incluyendo cuchillos, navajas, tijeras, etc. Orfebrería. Relojería. O b r a s a r t í s t i c a s e n b r o n c e y h i e r r o . A r t í c u l o s d e v i a j e , c u e r o y cepillos. J u g u e t e s , muebles, cristales y vidrios. Quincallería. P a peles p i n t a d o s . T a p i c e r í a . A l f a r e r í a . V e n t i l a c i ó n y c a l e f a c c i ó n . A l u m ' í r a d o . C o r d e l e r í a . M á q u i n a s d e c o s e r , b o r d a r , de h a c e r m e d i a s , e t c . , y a g u j a s , alfileres y d e d a l e s . T e l a s de paño, de l a n a , de algodón, de terciopelo y c i n t a s . Sedería, encajes y b o r d a d o s . E s t a m p a c i ó n en telas.Vestidos y trajes confeccionados. Sombreros y g o r r a s . Corsés, etc. Maquinaria.—Lo mismo las d i s t i n t a s i n d u s t r i a s que la agricult u r a , t i e n e n s u s m á q u i n a s e s p e c i a l e s , q u e figurarán e n l a s s e c c i o n e s respectivas; pero en sección especial se a g r u p a r á n las m á q u i n a s , que podemos l l a m a r g e n e r a l e s : fuerza motriz, t r a n s m i s i ó n , bombas p a r a incendios, b á s c u l a s , m á q u i n a s h i d r á u l i c a s , m á q u i n a s de g a s , de alASo V.—TOMO I V . 15

226

EXPOSICIÓN D E INDUSTRIAS T PRODUCTOS AGRÍCOLAS

| i

cohol, de petróleo y de aire comprimido; grúas, palancas, cabrestan-j tes, etc., etc., todo ello en modelos, grabados, fotografías, etcétera, con las convenientes explicaciones. Electricidad y luz.—La electricidad en sus maravillosas aplica- ? clones ha sido, por decirlo así, el gran elemento revolucionario que j ha transformado las condiciones en que se desenvuelve la vida de ; las sociedades modernas. Esta sección comprenderá todo cuanto á electricidad se refiere: fuerza motriz, luz eléctrica, baterías, acumu- ' ladores, teléfono y telégrafo con hilos y sin ellos, radiografía, micro- i fonos, máquinas empleadas en la electroterapia, de corrientes conti- j nuas, intermitentes, inducidas, de alta tensión y frecuencia, timbres eléctricos, etc. j Además de la electricidad, otro agente físico, la luz, considerada ¡ en sí misma, independientemente del calórico, .rinde hoy grandes be- ; neficios y responde á múltiples necesidades. El maravilloso descubrí-^ miento de los Rayos X ha venido á marcar una nueva evolución cien- i tífica. Los Rayos X , los baños de luz y otras aplicaciones del agente • físico, figurarán en esta sección, de la que formarán parte también j los aparatos é instrumentos de Óptica. Minas y Metalurgia.—Desde los tiempos más remotos ha explotado el hombre la riqueza del subsuelo, extrayendo de las entrañas j de la tierra elementos precisos á la satisfacción de sus necesidades, i Desde las minas de Laurium que trabajaban los antiguos griegos para ¡ beneficiar su plata, hasta las minas de carbón que explotamos hoy j para cambiarlo por oro, la industria minera ha sido siempre, y es en la actualidad, un venero de riqueza inagotable. j España es una región excepcionalmente favorecida por la Natura- ' leza en los productos del subsuelo. Nadie ignora que nuestras minas de cinabrio de Almadén, de donde se extrae el mercurio, no tienen rival. Esta sección ha de tener excepcional importancia. En ella figurarán los útiles, instrumentos, explosivos, aparatos de alumbrado, etcétera, etc., todo, en fin, cuanto se refiere al trabajo y explotación • de las minas, muestras de los minerales y productos de las canteras, ' y, por último, la industria metalúrgica. J Tramportes y vida de relación.—Curiosísima ha de ser esta sección, que nos pondrá de manifiesto los medios todos que para sus relaciones ; á distancia emplean los hombres por la tierra, por los mares y por el > espacio. Comprenderá los arneses y sillas para las caballerías, los ¡ carruajes, desde la tartana hasta el automóvil, bicicletas en todas j sus variedades, ferrocarriles, navegación con los modelos submari- j nos, salvamento de náufragos. Sports.—Una sección especial se destinará á todos los ejercicios ; de sports con distintos aparatos y elementos: Pesca y caza. Gimnasia, j

ENRIQUE SAWA

227

e s g r i m a , p a t i n e s , e t c . , y e n t r a r á en ella t a m b i é n , a u n d e n t r o de su significación científica, c u a n t o h a c e r e f e r e n c i a á la Piscicultura. Trabajos de la mujer.—No s e r í a c o m p l e t a la E x p o s i c i ó n si no c o m p r e n d i e r a los t r a b a j o s propios de la mujer, h o y , sobre todo, que se b u s c a n n u e v o s h o r i z o n t e s en q u e p u e d a d e s a r r o l l a r s u s a p t i t u d e s . E n c a j e s , p u n t i l l a s , b o r d a d o s , p r i m o r e s , t e n d r á n a q u í s u a s i e n t o , como t a m b i é n l a s n u e v a s t a r e a s que r e a l i c e en otros órdenes y m a n i f e s t a ciones del t r a b a j o .

Labor de las tierras.—Abonos.—En e s t a sección e s t a r á n c o m p r e n didos los a p e r o s o r d i n a r i o s de l a b r a n z a y todo lo c o n c e r n i e n t e al laboreo de l a s t i e r r a s , a s i como t a m b i é n los abonos, y a a n i m a l e s , y a m i n e r a l e s con d a t o s de los r e s u l t a d o s o b t e n i d o s con ellos. Máquinas agrícolas.—Lo mismo que la maquinaria industrial, la m a q u i n a r i a a g r í c o l a e s t a r á e x p u e s t a , ya por m o d e l o s , y a por g r a b a dos, y a por la m á q u i n a m i s m a , c u a n d o lo c o n s i e n t a s u t a m a ñ o con relación al e s p a c i o de q u e se d i s p o n e , de t a l modo que se forme i d e a p r á c t i c a de los medios m e c á n i c o s que en A g r i c u l t u r a se e m p l e a n . H o c e s , g u a d a ñ a s , s e g a d o r a s , r e c o l e c t o r a s , m á q u i n a s de a r a r , de t r i llar, e t c . , d i v e r s o s s i s t e m a s de m o l i n o s , todo ello a p a r e c e r á c o n v e n i e n t e m e n t e a g r u p a d o en e s t a s e c c i ó n . Productos agrícolas:—Será é s t a , en lo que á n u e s t r a p r o d u c c i ó n se refiere, la sección q u i z á m á s i m p o r t a n t e de la E x p o s i c i ó n . E n ella s e e x h i b i r á n l a s m u e s t r a s de todos los p r o d u c t o s del suelo; todo c u a n t o la t i e r r a ofrece al h o m b r e . L o s g r a n o s y s e m i l l a s de t o d a c l a s e , el t r i s o , la a v e n a , la c e b a d a , el c e n t e n o , la a l m o r t a , e t c . , con s u s h a r i n a s y s a l v a d o s ; el g a r b a n z o , l a p a t a t a , el m a í z , la p i m i e n t a , el p i m e n t ó n , ^1 a z a f r á n , el a n í s ; f r u t a s y v e r d u r a s de t o d a c l a s e , en c u a n t o s e a factible s u c o n s e r v a c i ó n ; todos los p r o d u c t o s , en fin, del t r a b a j o a g r í cola a p a r e c e r á n con n o t a s d e t a l l a d a s de p r e c i o s , i m p o r t a n c i a de la producción, p r o c e d e n c i a , e t c . , e t c . , lo q u e r e n d i r á p o s i t i v o s beneficios ^ p r o d u c t o r e s y c o n s u m i d o r e s , t e n i e n d o a d e m á s en c u e n t a q u e en e s t a exhibición p e r m a n e n t e de los frutos de l a t i e r r a t o m a r á n p a r t e los g r a n d e s y los p e q u e ñ o s l a b r a d o r e s . Leche, manteca y queso.—Formarán e s t o s p r o d u c t o s sección espej a ! , con l a s d i s t i n t a s p r e p a r a c i o n e s en l a s i n d u s t r i a s de los q u e s o s y m a n t e c a s , q u e t a n infinitas v a r i e d a d e s ofrecen d e n t r o y fuera de España. Caldos.—Vinos y aceites.—esta sección se c o m p r e n d e l a m á s i m p o r t a n t e r i q u e z a de n u e s t r o p a í s . E n los olivos y l a s v i ñ a s , que con t a n t a profusión se ofrecen e n n u e s t r o suelo y en t o d a s s u s r e g i o n e s ,

228

EXPOSICIÓN D E INDUSTRIAS Y PRODUCTOS

AGRÍCOLAS

h e m o s de b u s c a r el e q u i l i b r i o n e c e s a r i o e n t r e l a i m p o r t a c i ó n y l a exportación. Nadie ignora que nuestros vinos de pasto y nuestros vinos g e n e r o s o s , e s p e c i a l m e n t e é s t o s , s o n e s t i m a d í s i m o s en t o d o s los m e r c a dos del m u n d o . L a s i n d u s t r i a s vinícola y vitícola vienen realizando p o s i t i v o s p r o g r e s o s , y c u a n t o con e s t a s i n d u s t r i a s s e r e l a c i o n a , t e n d r á s u a s i e n t o e n e s t a s e c c i ó n de c a p i t a l í s i m a i m p o r t a n c i a . Aguardientes y licores.—Como c o m p l e m e n t o de l a s e c c i ó n a n t e r i o r se o f r e c e r á en é s t a l a s i t u a c i ó n d e l a i n d u s t r i a a l c o h o l e r a e n s u s m ú l tiples aplicaciones. Azúcares.—El a z ú c a r d e c a ñ a , el de r e m o l a c h a , con todo lo conc e r n i e n t e á s u i n d u s t r i a , figurarán e n e s t a s e c c i ó n , á l a q u e s e a ñ a d i r á todo lo q u e s e r e l a c i o n e con el r a m o d e C o n f i t e r í a . Conservas alimenticias.—La i n d u s t r i a de las conservas, p a s t a s \ a l i m e n t i c i a s v e g e t a l e s y a n i m a l e s , m u y e s p e c i a l m e n t e la de p e s c a d o s , h a a d q u i r i d o en E s p a ñ a u n r á p i d o d e s a r r o l l o , p u d i e n d o p r e s e n t a r p r o d u c t o s de t a l c a l i d a d , q u e c o m p i t e n v e n t a j o s a m e n t e con los e x t r a n j e r o s . P o r ello s e le r e s e r v a u n a s e c c i ó n . Productos no alimenticios. — D e l a t i e r r a o b t e n e m o s , n o sólo l a s s u b s t a n c i a s alimenticias, sino otros troductos que llenan múltiples necesidades. E n esta sección se comprenderán, pues, las plantas text i l e s , a l g o d ó n , lino y c á ñ a m o , l a s p l a n t a s m e d i c i n a l e s , l a s q u e c o n t i e nen tinturas ó esencias, aprovechables para distintas industrias, y las q u e , como el l ú p u l o y o t r a s , se e m p l e a n p a r a l a f a b r i c a c i ó n d e c e r v e z a s y licores. Maderas.—Los p r o d u c t o s de los m o n t e s y de los b o s q u e s l l e n a r á n e s t a s e c c i ó n , y c i e r t a m e n t e q u e h a de s e r de g r a n i m p o r t a n c i a , p o r s u s a p l i c a c i o n e s á m u y v a r i a d o s fines d e l a v i d a .

Parte descriptiva.
Palacio de la Exposición.—Las Exposiciones h a s t a a h o r a no h a n t e n i d o o t r o c a r á c t e r n i o t r o objeto q u e el de c e r t á m e n e s t r a n s i t o r i o s , e n l o s q u e s e a t i e n d e m á s a l lujo d e l a s i n s t a l a c i o n e s q u e á u n fin u t i l i t a r i o . A e s a s E x p o s i c i o n e s sólo p o d í a n c o n c u r r i r l o s g r a n d e s , los f a v o r i t o s d e l a f o r t u n a , y no los h u m i l d e s , los p e q u e ñ o s p r o d u c t o r e s ; e n é s t o s h a b í a q u e a t e n d e r en p r i m e r t é r m i n o á b u s c a r e s p a c i o b a s t a n t e p a r a la c o n s t r u c c i ó n d e d i s t i n t o s p a b e l l o n e s , i n s t a l a c i o n e s p o r p a í s e s , e x h i b i c i o n e s p a r t i c u l a r e s , e t c . , e t c . N u e s t r a E x p o s i c i ó n n o es e s o . E s m u c h o m á s q u e e s o . S u objeto e s e v i d e n t e m e n t e p r á c t i c o , u t i l i t a r i o y m e r c a n t i l . P o r lo m i s m o , y p a r a r e s p o n d e r á s u s fines, neces i t a a g r u p a r , no d i s e m i n a r , de modo que al primer golpe de vista, s m esfuerzo y s i n t r a b a j o , s e a b a r q u e s u c o n j u n t o g r a n d i o s o , r e v e l a d o r

E N R I Q U E SAWA

229

del estado de la industria, de la a g r i c u l t u r a , de las artes, de todas las m a r a v i l l a s q u e el t r a b a j o y l a i n t e l i g e n c i a p r o d u c e n en l a é p o c a en que vivimos. E n atención á esto, n u e s t r a Exposición no tendrá pabellones aislados p a r t i c u l a r e s , n i de t a l e s ó c u a l e s i n d u s t r i a s , s i n o u n Palacio ú n i c o , c o n s t r u i d o ad hoc, q u e r e s p o n d a á s u o b j e t o . E n t o d a s l a s é p o c a s , d e s d e los p r i m i t i v o s t i e m p o s d e E g i p t o con s u s P i r á m i d e s y s u s e s f i n g e s , h a s t a los s i g l o s d e la E d a d M e d i a , con sus catedrales suntuosas, procuraban aquellas generaciones legar á l a p o s t e r i d a d e n m o n u m e n t o s de p i e d r a u n r e c u e r d o d e s u p a s o p o r el m u n d o . E n los t i e m p o s q u e a l c a n z a m o s el o b j e t o d e l a v i d a es o t r o ; s o n o t r a s l a s n e c e s i d a d e s s o c i a l e s , y s i n d e s c u i d a r el c o n c e p t o d e b e l l e z a , p o r q u e lo bello y lo g r a n d e i r á n s i e m p r e u n i d o s , l a s c o n s t r u c c i o n e s o b e d e c e n a l fin p r á c t i c o de l a s r e l a c i o n e s h u m a n a s . F e r r o c a r r i l e s , p u e n t e s , v i a d u c t o s , f á b r i c a s , e t c . , e t c . , todo s e a d a p t a á los fines concretos de la vida. E l P a l a c i o d e n u e s t r a E x p o s i c i ó n h a de r e s p o n d e r á e s t a s c o n d i c i o n e s q u e i n f o r m a n el e s p í r i t u d e l a s s o c i e d a d e s m o d e r n a s . S e r á bello y g r a n d i o s o , p o r q u e l a b e l l e z a y la g r a n d i o s i d a d son e x i g e n c i a s d e la c u l t u r a , y d e n t r o de e s t o s u d i s t r i b u c i ó n r e s p o n d e r á á t o d a s l a s n e c e s i d a d e s d e n u e s t r o s t i e m p o s y c o s t u m b r e s y á s u s fines eminentemente prácticos. E l P a l a c i o de l a E x p o s i c i ó n , l e v a n t a d o en s i t i o c o n v e n i e n t e , form a r á u n a m a n z a n a aislada, limitada por cuatro v í a s . L a línea de mayor extensión formará la fachada m o n u m e n t a l , c o n s t r u y é n d o s e u n a c r u j í a e s p a c i o s a , e n l a q u e se i n s t a l a u n g r a n v e s t í b u l o , q u e p o n d r á en c o m u n i c a c i ó n á t o d a s l a s oficinas de los d i f e r e n t e s s e r v i c i o s : D i rección, Secretaría, Sala de j u n t a s . Salón para conferencias, etc., con e n t r a d a s i n d e p e n d i e n t e s á d o s p a t i o s - j a r d i n e s y o t r a a l d e p a r t a m e n t o i n t e r n a c i o n a l . E s t e s e r á de figura o c t o g o n a l , con g a l e r í a a l t a , á la que d a r á n acceso cuatro s u n t u o s a s escaleras. E n suficiente n ú m e r o d e a n c h u r o s a s n a v e s , c o n v e n i e n t e m e n t e clasificados, s e e x p o n d r á n los p r o d u c t o s en v i t r i n a s , o c u p a n d o c a d a e x positor las que, según sus conveniencias, pida y contrate. Otro d e p a r t a m e n t o se d e s t i n a r á á sala de pujas; otro á b a r ó rest a u r a n t y k i o s k o s p a r a los s e r v i c i o s d e b a ñ o s , e s c r i t o r i o , c o r r e o s , t e légrafos y teléfonos, sala de l e c t u r a y biblioteca. E l s i s t e m a c o n s t r u c t i v o s e r á el de c i m e n t a c i o n e s p o r h o r m i g o n e s h i d r á u l i c o s , z ó c a l o s de s i l l e r í a , m u r o s d e f á b r i c a de l a d r i l l o , a r m a d u r a s d e h i e r r o d e d i f e r e n t e s f o r m a s , e s c a l e r a s d e m a d e r a con p e l d a ñ o perfilado y b a r a n d i l l a d e h i e r r o con p a s a m a n o s de m a d e r a fina, p a v i m e n t o s d e m o s a i c o s h i d r á u l i c o s , e n t a r i m a d o s y d e p i e d r a , s e g ú n el

230

EXPOSICIÓN DE INDUSTRIAS Y PRODUCTOS AGRÍCOLAS

d e s t i n o d e los s a l o n e s , e n t a b l a d o s de a r m a d u r a s y c u b i e r t o s de teja p l a n a ó de z i n c . L a v e n t ü a c i ó n s e r á la n a t u r a l , es decir, orificios de e n t r a d a del a i r e p u r o e n l a p a r t e b a j a y s a l i d a del a i r e v i c i a d o p o r la p a r t e s u p e r i o r , s a l i d a q u e se a c t i v a r á p o r medio de a p a r a t o s d i s p u e s t o s en sitios convenientes. L a luz n a t u r a l s e r e c i b i r á por g r a n d e s h u e c o s en la p l a n t a b a j a y en la p a r t e s u p e r i o r con l i c e r n a r i o s . L a luz artificial s e r á la eléctrica. L a s o b r a s de d e c o r a c i ó n ' s e r á n i n t e r i o r e s y e x t e r i o r e s : l a s p r i m e r a s h a n de t e n e r poca i m p o r t a n c i a en la c o n s t r u c c i ó n , p o r q u e h a b r á n de r e s u l t a r del c o n j u n t o y v i s t o s i d a d de l a s v i t r i n a s , a n u n c i o s é i n s t a l a ciones de todo g é n e r o . Sin e m b a r g o , se p i n t a r á n al óleo y al t e m p l e los h u e c o s q u e h a y a n de r e s u l t a r . L a d e c o r a c i ó n e x t e r i o r en c o r n i s a s y d e m á s d e t a l l e s s e r á de p o r t l a n d , c u i d a n d o d e l c o n j u n t o a r m ó n i c o . E s t e edificio, ú n i c o en s u c l a s e , por s e r t a m b i é n n u e v o y ú n i c o el objeto á que se d e s t i n a , v e n d r á á s e r v i r de e n g r a n d e c i m i e n t o á M a d r i d en el o r d e n m o n u m e n t a l , y á s e r el C e n t r o de c o n t r a t a c i ó n m e r c a n t i l m á s i m p o r t a n t e , no y a de E s p a ñ a , sino de E u r o p a , p o r l a s m a terias que a b a r c a y por su organización especial.

Parte administrativa.
3 [Operaciones de la Exposición.—De la ¡dea f u n d a m e n t a l de la E x posición, que e x p u s i m o s al comienzo de e s t e t r a b a j o , se d e d u c e n s u s fines, s u objeto y l a s m ú l t i p l e s o p e r a c i o n e s q u e de ellos s e d e r i v a n . N u e s t r a E x p o s i c i ó n n o h a d e s e r , como l l e v a m o s d i c h o , u n n u e v o c e r t a m e n de e x h i b i c i ó n , sino un g r a n m e r c a d o al q u e h a n de c o n c u r r i r todos los p r o d u c t o s del p a í s , u n g r a n m e r c a d o c e n t r a l , q u e s e r á al m i s m o tiempo el C e n t r o g e n e r a l de c o n t r a t a c i ó n p a r a el m e r c a d o interior y exterior. E n r e l a c i ó n d i r e c t a , por medio d e los C o m i t é s , con t o d o s los p r o d u c t o r e s de E s p a ñ a , s e r á el p u n t o de c o n t a c t o del p r o d u c t o r con el cons u m i d o r , e s t a b l e c i e n d o e n t r e ellos l a s n e c e s a r i a s i n t e l i g e n c i a s ; y en r e l a c i ó n d i r e c t a t a m b i é n con todos los m e r c a d o s e x t r a n j e r o s , p o r l a e x t e n s a r e d de s u s A g e n c i a s , s e r á fuerza i n t e l i g e n t e y d i r e c t i v a de n u e s t r o m o v i m i e n t o de i m p o r t a c i ó n y e x p o r t a c i ó n . Con todos los d a t o s q u e los e x p o s i t o r e s r e m i t a n de precios, e x i s t e n c i a s , d i r e c c i ó n , m e d i o s de c o m u n i c a c i ó n y t r a n s p o r t e de l a s r e s p e c t i v a s l o c a l i d a d e s , en l a s oficinas de la E x p o s i c i ó n se r e c i b i r á n los p e d i d o s , se u l t i m a r á n los c o n t r a t o s y se l l e n a r á n , en fin, t o d a s l a s n e c e s i d a d e s d e la p r o d u c c i ó n y d e l c o n s u m o .

E N E I Q U E SAWA

231

U n g r a n C e n t r o de c o n t r a t a c i ó n u n i v e r s a l : e s t o s e r á l a Exposición nacional permanente, realizando todas las operaciones del m á s importante Centro mercantil, entre ellas la m u y i m p o r t a n t e de información c o m e r c i a l . P u b l i c a r á Boletines q u i n c e n a l e s y u n a M e m o r i a m e n s u a l , en l a s cuales publicaciones, además de d a r cuenta detallada del estado y operaciones de la E x p o s i c i ó n , c o n t e n d r á u n r e s u m e n de todos los m e r c a d o s e x t r a n j e r o s y d e l m o v i m i e n t o m e r c a n t i l del m u n d o . Beneficios como Centro de contratación.—^o es p r e c i s o e s f o r z a r s e p a r a c o m p r e n d e r los g r a n d e s beneficios q u e h a d e p r e s t a r e s t e g r a n dioso o r g a n i s m o m e r c a n t i l á l a N a c i ó n e n t e r a , y m u y e s p e c i a l m e n t e al c o m e r c i o , c u y o s i n t e r e s e s v i e n e á a c r e c e n t a r . E l c o m e r c i o e s p a ñ o l no h a a d q u i r i d o a ú n el d e s e n v o l v i m i e n t o q u e n e c e s i t a y q u e a l c a n z a en o t r o s p a í s e s , no p o r f a l t a de v o l u n t a d , de i n t e l i g e n c i a , n i d e i l u s t r a c i ó n , s i n o p o r l a c a r e n c i a de m e d i o s inform a t i v o s , p o r el a i s l a m i e n t o en q u e n u e s t r o p a í s e s t á e n c e r r a d o y p o r la a p a t í a g e n e r a l en q u e h a v i v i d o . H o y , q u e p a r e c e d e s p e r t a r , es l a o c a s i ó n d e q u e el c o m e r c i o e s p a ñol s e p o n g a á la c a b e z a d e e s t e m o v i m i e n t o p r o g r e s i v o , y l a E x p o s i ción le ofrece a n c h o s h o r i z o n t e s d o n d e d e s a r r o l l a r s u s a c t i v i d a d e s con a c r e c e n t a m i e n t o d e s u s i n t e r e s e s , q u e significa t a m b i é n a u m e n t o ®n l a r i q u e z a p ú b l i c a . Reciprocidad de estos beneficios en el orden económico de la Exposición.—Es y a , n o i n d i s c u t i b l e , s i n o a x i o m á t i c o , q u e los beneficios l u e h a d e o b t e n e r la E x p o s i c i ó n h a n de e s t a r en r a z ó n d i r e c t a con los l u e v i e n e á p r e s t a r al c o m e r c i o , á l a i n d u s t r i a , á l a a g r i c u l t u r a , á las a r t e s , á t o d a s l a s m a n i f e s t a c i o n e s d e l t r a b a j o , á t o d a s l a s f u e r z a s •^ivas y á t o d a la r i q u e z a d e l p a í s . Y si los beneficios á t o d o s los e l e m e n t o s d e v i d a son g r a n d e s , a l r e s p o n d e r é s t o s , g r a n d e s é i n m e n s o s h a n d e s e r los beneficios p o s i t i vos q u e o b t e n g a p o r l a j u s t a l e y d e la r e c i p r o c i d a d . E l cálculo prudencial que sigue viene á demostrarlo así. H a y en E s p a ñ a m á s de 6 0 . 0 0 0 p r o d u c t o r e s . S u p o n i e n d o q u e sólo c o n c u r r a n á l a E x p o s i c i ó n el 5 p o r 100, son 3 . 0 0 0 . P o r c a d a e s p a c i o de é s t a se a b o n a r á n , t é r m i n o m e d i o , 2 0 p e s e t a s a l m e s . S i n c o n t a r con ^ue m u c h o s s o l i c i t a r á n m á s de u n e s p a c i o , p o r e s t e c o n c e p t o solo, el ' n g r e s o s e r á de 7 2 0 . 0 0 0 p e s e t a s a l a ñ o . Los expositores extranjeros a b o n a r á n 50 pesetas mensuales. Calculando sólo 1.000 e x p o s i t o r e s ( c á l c u l o ínfimo), el i n g r e s o s e r á d e •^•OO.OOO p e s e t a s . S u p o n i e n d o q u e en el S a l ó n d e v e n t a s al d í a , p u j a s y r e m a t e s sólo ^c h a g a n o p e r a c i o n e s e n t r e l o t e s g r a n d e s y p e q u e ñ o s p o r v a l o r d e ^•000 p e s e t a s , y c o r r e s p o n d i e n d o á la E x p o s i c i ó n el 6 p o r 1 0 0 d e

252

EXPOSICIÓN

DE

INDUSTRIAS

T

PRODUCTOS

AGRÍCOLAS

dichas v e n t a s , r e s u l t a r á u n total de 54.000 pesetas al año; no estim a n d o s i n o sólo en 10 p e s e t a s m e n s u a l e s l a c o m i s i ó n q u e p o r v e n t a s n o s d e n los e x p o s i t o r e s , s u m a r á n al a ñ o 4 8 0 . 0 0 0 p e s e t a s . D e e s t o h a y q u e d e s q u i t a r u n 2 5 p o r 100 á l a s v e n t a s q u e h a g a n los A g e n t e s , l a s c u a l e s l a s s u p o n d r e m o s en u n 7 0 p o r 100 d e l a s t o t a l e s , q u e s o n 84.000; y teniendo indefectiblemente la Exposición por ley de toda esa multiplicidad de operaciones que hacer infinitas operaciones banc a r i a s con los e x p o s i t o r e s , l a s c a l c u l a r e m o s t o d a s e l l a s al a ñ o en u n m í n i m u m de 100.000 p e s e t a s . L a s e c c i ó n d e i n f o r m e s c o m e r c i a l e s , q u e se p o n d r á n a l p r e c i o ínfimo d e 0 , 5 0 , y c a l c u l a r e m o s q u e s o l i c i t e n los 3 . 0 0 0 e x p o s i t o r e s 1.000 informes al mes, p r o d u c i r á n al año 6.000 p e s e t a s . L o s m u r o s i n t e r i o r e s d e l edificio e n l a p a r t e s u p e r i o r de l a s v i t r i n a s s e u t i l i z a r á n p a r a a n u n c i o s , q u e s e c o b r a r á n á r a z ó n d e 10 p e s e t a s m e n s u a l e s por m e t r o c u a d r a d o . H a y 6 0 0 m e t r o s c u a d r a d o s d i s p o n i b l e s , lo q u e d a u n i n g r e s o d e 7 2 . 0 0 0 p e s e t a s a n u a l e s . E s t o s i n g r e s o s e s t á n c a l c u l a d o s p a r a el p r i m e r a ñ o , p o r q u e d e u n a m a n e r a l ó g i c a , como l l e v a m o s d i c h o , a d e m á s d e l f u t u r o i n c r e m e n t o d e M a d r i d , la E x p o s i c i ó n e n sí m i s m a , u n a vez en f u n c i o n e s , h a de a d quirir desarrollo, e n s a n c h a n d o su campo de acción, y ha de a u m e n t a r el n ú m e r o d e e x p o s i t o r e s , y con e l l o s h a n d e t e n e r a m p l i a c i ó n y c r e c i miento también sus operaciones mercantiles. P u e d e c a l c u l a r s e s o b r e el i n g r e s o del p r i m e r a ñ o ' u n a u m e n t o del 26 por 100 p a r a el s e g u n d o , y en proporciones g r a d u a l e s p a r a los sucesivos. H e a q u í , p u e s , el c u a d r o d e i n g r e s o s en el p r i m e r a ñ o de l a E x p o sición.

RESCMBFI Ingresos en el primer año.
Peseta».

P o r 3.000 expositores nacionales P o r 1.000 e x p o s i t o r e s e x t r a n j e r o s Operaciones de v e n t a s á comisión O p e r a c i o n e s d e v e n t a s en el S a l ó n de p u j a s P o r informes comerciales Operaciones de B a n c a P o r l o s a n u n c i o s p a r t i c u l a r e s en los m u r o s
TOTAL

720.000 600.000 396.000 54.000 6.000 100.000 72.000
1.948.000

Gastos
A s í como el p r e s u p u e s t o d e i n g r e s o s e s t á c a l c u l a d o s o b r e el m í n i m u m , e n el d e g a s t o s d e b e m o s c a l c u l a r el m á x i m u m , e n l a f o r m a siguiente:

ENRIQUE

SAWA

233

Pesetas.

Personal Publicidad y propaganda Imprevistos y diversos El presupuesto anual viene á ser por tanto

72.000 60.000 60.000 192.000 1.948.000 192.000 1.766.000

I m p o r t a n los i n g r e s o s — los g a s t o s Diferencia S e g ú n lo e s t a t u a d o se r e t i r a r á el 2 0 p o r 100 de l a s u t i l i d a d e s d e s t i n a d a s á fondo d e r e s e r v a y p r e m i o s á e x p o sitores, etc
UTILIDAD LÍQUIDA

351.200 1.404.800

Interés del capital.
L o s d i v i d e n d o s á r e p a r t i r e n el p r i m e r a ñ o , r e p r e s e n t a n d o el b e n e ficio o b t e n i d o 1.404.800 p e s e t a s , s e r á , p u e s , el 2 8 , 0 9 p o r 100 d e l c a p i t a l i m p u e s t o p o r los s e ñ o r e s a c c i o n i s t a s . P e r o como e s t á hecho este cálculo sobre la base de u t i l i d a d e s del p r i m e r a ñ o , y é s t a s h a b r á n d e s e r m a y o r e s en los s u c e s i v o s , s e r á forz o s a m e n t e m u c h o m a y o r el i n t e r é s á s a c a r d e l c a p i t a l i m p u e s t o . Seguridad y garantías del beneficio.—Vemos p o r el c á l c u l o q u e p r e c e d e q u e el beneficio l í q u i d o q u e h a d e o b t e n e r a n u a l m e n t e la E x p o s i c i ó n e s d e 1.404.800 p e s e t a s . L a s e g u r i d a d en e s t e beneficio e s t á p r e c i s a m e n t e e n q u e no h a servido d e g u í a a l c á l c u l o el m á s l i g e r o o p t i m i s m o y q u e d a m á s b i e n m u y por d e b a j o d e la r e a l i d a d . C a s i con c e r t e z a p u d i e r a a f i r m a r s e q u e lo m i s m o el n ú m e r o d e exp o s i t o r e s q u e el d e t r a n s a c c i o n e s y s u s r e n d i m i e n t o s h a n d e s u p e r a r cn m u c h o al c á l c u l o c o n s i g n a d o . C o n v i e n e t a m b i é n t e n e r en c u e n t a q u e , h a b i e n d o d e c o r r e r p a r a l e l o s el a r r a i g o de e s t e o r g a n i s m o , el i n c r e m e n t o d e l a p o b l a c i ó n de M a d r i d y el d e s a r r o l l o d e l c o m e r c i o de E s p a ñ a , q u e a q u é l h a de a c r e c e n t a r , los beneficios l í q u i d o s q u e h a d e o b t e n e r la E x p o s i c i ó n , i r á n de u n a m a n e r a f o r z o s a , l ó g i c a , m a t e m á t i c a , en p r o g r e s i ó n c r e c i e n t e . N o h a h a b i d o , p u e s , d e s d e el p u n t o d e v i s t a m e r c a n t i l , o r g a n i s m o a l g u n o q u e ofrezca a l c a p i t a l m á s i m p o r t a n t e s y s e g u r o s r e n d i m i e n t o s . S u s g a r a n t í a s e s t á n en la E x p o s i c i ó n m i s m a . E n s u s oficinas h a n de h a c e r s e los c o n t r a t o s ; h a de s e r l a m e d i a d o r a e n t r e los i n t e r e s e s de p r o d u c t o r e s y c o n s u m i d o r e s , y p o r ello h a de v e r s i e m p r e los s u y o s también asegurados.

234

E X P O S I C I Ó N D E INDUSTRIAS T PRODUCTOS AGRÍCOLAS

L a i d e a , p u e s , f u n d a m e n t a l d e n u e s t r a E x p o s i c i ó n en s u p r á c t i c o d e s e n v o l v i m i e n t o , si v i e n e á p r e s t a r u n s e r v i c i o á la P a t r i a y a l com e r c i o , h a d e s e r b a s e firmísima de r e n d i m i e n t o s e n s u s p r o p i o s i n t e reses. Conclusión.—Nunca, h a s t a a h o r a , en E s p a ñ a , n i fuera d e E s p a ñ a , se ha puesto en práctica u n pensamiento t a n vasto. E s t e pensamiento, e s t e o r g a n i s m o , e s c o m p l e t a m e n t e n u e v o , o r i g i n a l , y si m a ñ a n a es imitado por otros países, á nuestra P a t r i a corresponderá la gloria de la p r i o r i d a d en s u iniciación y planteamiento. S u fin ú l t i m o es u n i f i c a r los i n t e r e s e s t o d o s , t o d o s los e s f u e r z o s i n dividuales en un conjunto armónico. H a d e r e s u l t a r p o r ello u n a g r a n f u e r z a s o c i a l , y n o p o c o s p r o b l e mas sociales que constituyen la característica del siglo X X t e n d r á n en ello s u s o l u c i ó n . S i e s t o e s e n el o r d e n s o c i a l , d e s d e el p u n t o d e v i s t a p a t r i ó t i c o , e l i n c r e m e n t o y f a c i l i d a d e s q u e h a de d a r al c o m e r c i o i n t e r i o r y e x t e r i o r , el m o v i m i e n t o d e la r i q u e z a , q u e h a d e t r a d u c i r s e en a u m e n t o d e t r a b a j o , t o d o ello v e n d r á á c o n t r i b u i r p o r m a n e r a p o d e r o s a á s a t i s f a c e r e s a s a n s i a s de r e g e n e r a c i ó n y p r o g r e s o quo h o y a g i t a n los espíritus. Y en el orden prácticamente utilitario, la Exposición p e r m a n e n t e s e r á , á l a v e z , u n a e x h i b i c i ó n de t o d o s los p r o d u c t o s , de t o d a l a r i q u e z a i n d u s t r i a l , a g r í c o l a y a r t í s t i c a ; u n g r a n c e n t r o de c o n t r a t a c i ó n , u n a e n t i d a d con t o d a c l a s e d e s ó l i d a s g a r a n t í a s p a r a l a c o m i s i ó n y r e p r e s e n t a c i ó n , u n o r g a n i s m o , en fin, q u e a b a r c a , t o d a s l a s m a n i f e s t a c i o n e s de l a v i d a c o m e r c i a l . E s t a d a s u s u t i l i d a d e s en c a d a u n a d e s u s m a n i f e s t a c i o n e s , y n u e s t r o o r g a n i s m o , al u n i f i c a r l a s , h a d e p e r c i b i r los r e n d i m i e n t o s t o d o s d e t o d o s los c o n c e p t o s c o m e r c i a l e s . D e a q u í s u i n m e n s a i m p o r t a n c i a en el o r d e n e c o n ó m i c o . F u e r z a s o c i a l , e l e m e n t o de v i d a y p r o s p e r i d a d p a r a l a P a t r i a , y grandioso y nuevo organismo mercantil llamado á multiplicar su riq u e z a , e s t o es n u e s t r a Exposición Nacional Permanente en Madrid de Industrias y Productos Agricolas.

BOLETÍN HISTÓRICO
(Conclusión.)

por Cándido

de la

Puente.

M a r r u e c o s e s h o y el t e m a o b l i g a d o de t o d a s l a s c o n v e r s a c i o n e s . M a rrakesh y P e z , T á n g e r y Tetuán, L a r a c h e y R a b a t , U x d a y Casa Blanca, c i r c u l a n de b o c a e n b o c a , d e s p e r t a n d o i n t e r é s v i v í s i m o e n l a s c i u d a d e s y e n los c a m p o s , e n l a s e s t a n c i a s de r e y e s y e n l a h u m i l d e c h o =5a del l a b r i e g o . L a p r e n s a de t o d o s los m a t i c e s y t a m a ñ o s y d e t o d a s l a s n a c i o n e s c u l t a s le c o n s a g r a en el l u g a r de p r e f e r e n c i a e x t e n s o s ¡"•rtículos, t e l e g r a m a s s i n c u e n t o , y el p ú b l i c o i n s a c i a b l e d e v o r a los r e l a t o s de h o y , e s p e r a n d o c o n a v i d e z los d e m a ñ a n a . ¿A q u é o b e d e c e tal e s t a d o d e o p i n i ó n ? A la i m p o r t a n c i a y g r a v e d a d q u e e n t r a ñ a el p r o b l e m a de M a r r u e c o s e n los m o m e n t o s a c t u a l e s , se m e r e s p o n d e r á . Sea e n b u e n a h o r a , m á s t e n g o p a r a m í q u e t a l p r o b l e m a no e s n u e v o ; el p r o b l e m a de M a r r u e c o s como t a l e s u n p r o b l e m a s e c u l a r , p l a n t e a do d e s d e h a c e m u c h a s g e n e r a c i o n e s . L o q u e h a y es q u e h a p a s a d o desa p e r c i b i d o p a r a la m a y o r í a , q u e n u e v o s f a c t o r e s h a n modificado h a s t a lo infinito los v a l o r e s d e la i n c ó g n i t a , q u e l a p o l í t i c a i n t e r n a c i o "^^1 y el d e r e c h o d e g e n t e s (como l a s c i e n c i a s y l a s a r t e s , como l a s m a n i f e s t a c i o n e s t o d a s de la a c t i v i d a d h u m a n a ) c a m b i a n de o r i e n t a c i o n e s , '^e d e s a r r o l l a n p a u l a t i n a m e n t e , a p l i c á n d o s e h o y á u n a s u n t o , m a ñ a n a otro e n el c a m p o de s u a c t i v i d a d ; y lo q u e h a y , finalmente, es q u e ®l p r o b l e m a d e M a r r u e c o s h a sido p o r m u c h o t i e m p o e x c l u s i v a m e n t e español, y que debiendo ser resuelto por E s p a ñ a , esta ha desatendido su e s t u d i o y o l v i d a d o l a m i s i ó n p r o v i d e n c i a l q u e a l l e n d e el E s t r e c h o le i n c u m b í a . E n t r e t a n t o s o b r e v i n o l a o c u p a c i ó n de G i b r a l t a r , y la conl u i s t a de A r g e l i a , y la a p e r t u r a d e l C a n a l de S u e z , p a r a no c i t a r m á s 'lUe los h e c h o s c a p i t a l e s , y , á c o n s e c u e n c i a d e ellos se m u l t i p l i c a r o n los c o m p e t i d o r e s y s e a v i v ó el i n t e r é s . M á s a ú n : el s i g l o X I X , c o n la r a p i d e z d e c o m u n i c a c i o n e s , i n t e r n a c i o n a l i z ó , p o r d e c i r l o a s í , los i n t e reses m u n d i a l e s ; c i m e n t ó el d e s a r r o l l o de s u i n d u s t r i a y s u c o m e r c i o • *chre l a b a s e de u n d e r e c h o n o v í s i m o , m á s fuerte en r e a l i d a d q u e los d e n o m i n a d o s h i s t ó r i c o s y e x t e n d i ó c a r t a de c i u d a d a n í a á f a v o r d e los ' i t e r e s e s m a t e r i a l e s , h a s t a el p u n t o de q u e l a s n a c i o n e s v i v e n lo m i s -

236

BOLETÍN

HISTÓRICO

m o d o n d e m o r a n s u s hijos q u e d o n d e l l e g a n y s e a l m a c e n a n l o s p r o d u c t o s de s u a c t i v i d a d . P o r eso el p o r v e n i r d e M a r r u e c o s a f e c t a y a ca,si i g u a l m e n t e á t o d a s l a s n a c i o n e s c u l t a s , y l a r á p i d a y d e f i n i t i v a r e s o l u c i ó n del p r o b l e m a q u e e n t r a ñ a s u s u b s i s t e n c i a s e a v e c i n a con t a n t a m a y o r p r e s t e z a c u a n t o m á s e x t e n s o s , s o s t e n i d o s y eficaces se v a n h a c i e n d o los c o n a tos de expansión comercial en dicho Imperio. L a t e n d e n c i a africanista de nuestros días es otro g r a n acicate de l a o p i n i ó n p ú b l i c a . A l g o dije y a en m i Boletín anterior acerca de la o r i e n t a c i ó n p r e d o m i n a n t e d e l a p o l í t i c a e u r o p e a h a c i a el c o n t i n e n t e n e g r o ; p e r o h e de r e p e t i r a q u í u n h e c h o de e x c e p c i o n a l i m p o r t a n c i a y f e c u n d o e n r e s u l t a d o s : l a a t e n c i ó n p r e f e r e n t e , el p u n t o d e m i r a c a p i t a l de l a s n a c i o n e s c u l t a s es h o y , s i n d u d a , l a europeización del Á f r i c a . E s t e h e c h o , m a n i f i e s t o , i n c o n t r o v e r t i b l e , confirma l a m i s t e r i o s a l e y q u e p r e s i d e el d e s e n v o l v i m i e n t o d e l a c u l t u r a , y c i e r r a el magnífico ciclo de l a c i v i l i z a c i ó n , c o m p a r a d o con e x a c t i t u d m a r a v i l l o s a a l c u r s o a p a r e n t e d e l a s t r o d e l d í a . A s í e s como l a b e n d e c i d a d e s c e n d e n c i a d e J a f e t se dilata p r o v i d e n c i a l m e n t e , esclavizando d Canaan, d e s p u é s d e h a b e r a r r a n c a d o al O c é a n o l a s A m é r i c a s y Ocean í a y fijado su residencia en las tiendas de Sem, c o n f o r m e á los v a t i c i n i o s d e u n s a n t o P a t r i a r c a i. E s t a m o s , pues, en un período histórico eminentemente africanista, y , c o n c r e t á n d o n o s á M a r r u e c o s , en u n p e r í o d o h i s t ó r i c o d e c r i s i s a g u da, de encontradas preferencias, de ambiciones generales y m a l disim u l a d a s , q u e t i e n d e n á s u b y u g a r l o e n beneficio e x c l u s i v o d e la a c t i v i d a d y l a r i q u e z a . A e s t o o b e d e c e , en m i s e n t i r , l a i m p o n e n t e m a r e j a d a q u e h a n p r o d u c i d o los s u c e s o s de U x d a y C a s a b l a n c a y l a s i n t e n s a s c o n v u l s i o n e s de l a o p i n i ó n e u r o p e a a n t e el m á s i n s i g n i f i c a n t e episodio que v e n g a á reproducir la casi h a b i t u a l a n o r m a l i d a d de dicho Imperio. R a z ó n s e r á c o n s a g r a r a l g u n a s l í n e a s en e s t a s e c c i ó n d e E S P A Ñ A Í al p r o b l e m a con t a n t o c a l o r d e b a t i d o p o r l a o p i n i ó n p ú b l i c a . R e p i t o q u e n a d a q u i t a n i p o n e é s t a á l a g r a v e d a d y t r a s c e n d e n c i a de a q u é l , pero es seguro q u e a c e l e r a r á s u resolución, de vital interés para nuestra amada Patria.
AMÉRICA

H a c i e n d o c a s o omiso d e p o r m e n o r e s n o s i e m p r e fidedignos, r e l a c i o n a d o s con los s u c e s o s d e l d í a ; m e l i m i t a r é á s e ñ a l a r a n t e c e d e n t e s g e o g r á f i c o - h i s t ó r i c o s q u e s i r v a n d e b a s e a l l e c t o r p a r a a p r e c i a r pc"" c u e n t a p r o p i a l a m a y o r ó m e n o r p r o b a b i l i d a d y c o n v e n i e n c i a d e u n a sol u c i ó n c u a l q u i e r a . D e s p u é s el t i e m p o s e r á el m e j o r t e s t i g o y m a e s t r o .

1 Oénetia, c a p . I X , v. 27.

CÁNDIDO DE LA P U E N T E

237

F i j e m o s b i e n d e s d e l u e g o el t e a t r o de los a c o n t e c i m i e n t o s c o n l i g e ros a p u n t e s geográficos. E l d a t o geográfico v a a d q u i r i e n d o t a l i m p o r t a n c i a en n u e s t r o s d í a s , q u e u n e m i n e n t e e s c r i t o r h a podido d e c i r s i n e x a g e r a c i ó n que el mejor instruido en Geografía dominará la tierra; y otro n o m e n o s i l u s t r e e x c l a m a ; ¡Ay del pais cuyos habitantes han de aprender Geografía en los grandes desastres de la Patria! P a r a h a b l a r , p u e s , de M a r r u e c o s , p a r a f o r m a r n o s juicio e x a c t o de sus c o n d i c i o n e s , p a r a l l e g a r á o c u p a r en la influencia s o b r e el m i s m o el p u e s t o de h o n o r q u e c o r r e s p o n d e á los e s p a ñ o l e s , n e c e s i t a m o s c o nocer su g e o g r a f í a y f a m i l i a r i z a r n o s con ella y r e c o r d a r l a á m e n u d o . E s l a b o r p e s a d a y á r i d a , pero los frutos m á s d e l i c a d o s suelen e s t a r escondidos d e n t r o d e c o r t e z a s d u r a s y a m a r g a s al p a l a d a r . O c u p a M a r r u e c o s el á n g u l o N O . de África, en u n a e x t e n s i ó n n o bien d e t e r m i n a d a , pero que se e v a l ú a a p r o x i m a d a m e n t e en 812.000 k i l ó m e t r o s c u a d r a d o s , c u y o s l í m i t e s físicos s o n : p o r e l N . , el m a r M e d i t e r r á n e o y el E s t r e c h o de G i b r a l t a r ; p o r el O., el A t l á n t i c o ; por el S., el d e s i e r t o de S a h a r a ; y por el E . , la colonia f r a n c e s a de A r g e lia. S u p o b l a c i ó n a s c i e n d e á 12.000.000 de h a b i t a n t e s , c o r r e s p o n d i e n tes á v a r i a s r a z a s y d i v i d i d o s de e s t e modo: b e r e b e r e s , s e d e n t a r i o s y a g r i c u l t o r e s , 5.000.000; moros p r o c e d e n t e s de E s p a ñ a , c l a s e d i r e c t o r a y g o b e r n a n t e , 3.500.000; á r a b e s , n ó m a d a s y g a n a d e r o s , 700.000; j u díos , i n d u s t r i a l e s y c o m e r c i a n t e s , 4 0 0 . 0 0 0 ; n e g r o s del i n t e r i o r del África, d e los q u e se s a c a l a g u a r d i a n e g r a y los e s c l a v o s , 200.000; m á s u n o s 7.000 e u r o p e o s y a m e r i c a n o s , de los c u a l e s 5.000 son e s p a ñ o l e s . E s t a cifra debe t e n e r s e m u y en c u e n t a . L a p o b l a c i ó n r e l a t i v a es m u y e s c a s a , p u e s no l l e g a á 15 h a b i t a n t e s por k i l ó m e t r o c u a d r a d o ; nías si p r e s c i n d i m o s del S a h a r a m a r r o q u í y del T u a t , r e g i o n e s i n h o s p i t a l a r i a s y c a s i d e s h a b i t a d a s , q u e o c u p a n u n o s 500.000 k i l ó m e t r o s c u a d r a d o s , s u b e n o t a b l e m e n t e a q u e l l a proporción y a v e n t a j a á l a s d e muchas naciones europeas. B o r d e a n s u s c o s t a s dos m a r e s y u n E s t r e c h o i m p o r t a n t í s i m o s : el M e d i t e r r á n e o (400 k m . ) , m a r de l a c i v i l i z a c i ó n c l á s i c a , q u e h a v u e l t o ^ r e c o b r a r s u a n t i g u o l u s t r e d e s d e l a a p e r t u r a del C a n a l de Suez; el A t l á n t i c o (850 k m . ) , en la e x t e n s a zona q u e s i r v e de p a s o obligado SO. de Á f r i c a y á b u e n a p a r t e de A m é r i c a ; y el e s t r e c h o d e Gib r a l t a r (64 k m . d e l a r g o y 1 5 d e a n c h u r a , p o r t é r m i n o medio), l a z o p r o v i d e n c i a l de u n i ó n e n t r e a m b o s . P o r su s i t u a c i ó n y c o r t a s dimensiones es el e s t r e c h o de G i b r a l t a r u n o de los p u n t o s m á s e s t r a t é g i c o s del globo; y , flanqueado en s u s e x t r e m o s por T á n g e r y C e u t a , es h o y la l l a v e de E u r o p a m e r i d i o n a l . L a s c o s t a s son poco a c c i d e n t a d a s , b a j a s y a r e n o s a s , por lo c o m ú n Son e s c a r p a d a s ó i n h o s p i t a l a r i a s en g r a n p a r t e del M e d i t e r r á n e o , y C a r e c e n de i s l a s , de p e n í n s u l a s , de golfos, de b a h í a s y de p u e r t o s d e

238

BOLETÍN

HISTÓRICO

c o n s i d e r a c i ó n ; en c a m b i o l a s del A t l á n t i c o ofrecen a l g u n o s b a n c o s de pesca. E l t o t a l de su d e s a r r o l l o e s t á en r e l a c i ó n de u n k i l ó m e t r o por 6 0 0 de superficie; p r o p o r c i ó n n a d a e x i g u a y q u e , h a b i d a en c u e n t a la i m p o r t a n c i a d e los m a r e s sobre q u e se e x t i e n d e n , coloca á M a r r u e c o s , s e g ú n la ley d e H u m b o l d t , en la p o s i c i ó n m á s p r i v i l e g i a d a del c o n t i nente. E l s i s t e m a orográfico es d e u n a a m p l i t u d y sencillez n o t a b l e s . L o f o r m a n t r e s c a d e n a s d e m o n t a ñ a s , q u e c r u z a n el p a í s d i a g o n a l m e n t e de N E . á S E . , y se d e n o m i n a n : A t l a s M e d i o (de 1.000 á 1.500 m e t r o s de a l t u r a ) , G r a n A t l a s (1.300 á 4.000 m.) y P e q u e ñ o A t l a s (de 0 0 0 á 2.000 m . ) , c o n t a n d o d e N . á S. P r ó x i m a y p a r a l e l a al M e d i t e r r á n e o c o r r e o t r a c a d e n a m e n o s i m p o r t a n t e , pero mejor conocida de los e s p a ñoles q u e l u c h a r o n e n t r e s u s m a l e z a s y la s a l p i c a r o n d e s a n g r e g e n e rosa. E s accidentada y desigual, recibe diversos nombres y termina p o r el E . en l a s a s p e r e z a s del Eiff ( K l a a m e s , G o m e r a , ICaldana, e t c . ) , y p o r el O. en l a s formidables rocas, como dijo el s i m p á t i c o A l a r c ó n , d e n o m i n a d a s Sierra Bullones, q u e s i r v e n de fondo á C e u t a . L o s r í o s de e s t e p a í s c o r r e s p o n d e n á t r e s v e r t i e n t e s : la del M e d i t e r r á n e o , la del A t l á n t i c o y la del S a h a r a . L o s de la p r i m e r a s o n d e e s c a s o c a u d a l y corto c u r s o , á e x c e p c i ó n del Muluya (más 5.,500 k i l ó m e t r o s de c u r s o ) , c u y a d e s e m b o c a d u r a v i e n e á d a r casi frente á l a s C h a f a r i n a s , y c u y a g r a n c u e n c a d e r e c h a se v a a n e x i o n a n d o F r a n c i a s a g a z m e n t e , con notorio perjuicio de n u e s t r o s i n t e r e s e s . P u e d e n cit a r s e a d e m á s el Kert, el Ris, el Nekor, el Addan y el Jelú, ó Rio Martin — t a n c é l e b r e en l a c a m p a ñ a d e l 6 0 — , conocidos y n o t a b l e s todos por d e s e m b o c a r c e r c a d e n u e s t r a s p o s e s i o n e s . L o s de la s e g u n d a son m á s n u m e r o s o s y c o n s i d e r a b l e s , m e r e c i e n d o e s p e c i a l mención el Sebón, que d e s e m b o c a no lejos de R a b a t y es el m á s c a u d a l o s o de toda el Á f r i c a s e p t e n t r i o n a l d e s p u é s del N i l o ; el Oum-er-R'bia, cerca de M a z a g á n ; el Sous, por A g a d i r ; el Nun, el Draa, que forma b u e n a p a r t e d e los l í m i t e s m e r i d i o n a l e s , y otros m e n o s i m p o r t a n t e s . A la terc e r a v e r t i e n t e c o r r e s p o n d e n los r í o s Ziz, Ohir, Sousa, Samus y pocos m á s de escaso i n t e r é s , q u e corren h a c i a el a b r a s a d o S a h a r a , e n t r e c u y a s a r e n a s ó s a l i t r o s o s chotis v a n á p e r d e r s e . L o s a c c i d e n t e s geográficos s e ñ a l a d o s d e t e r m i n a n en el p a í s u n a g r a n d i v i s i ó n n a t u r a l y, por ende, m á s i n t e r e s a n t e q u e la artificial en p r o v i n c i a s , de q u e nos o c u p a r e m o s d e s p u é s . Se p u e d e n d i s t i n g u i r , s e g ú n a q u é l l o s , seis e x t e n s a s z o n a s , bien d i f e r e n c i a d a s por m u c h o s c o n c e p t o s geográficos. T a l e s son: 1.* L a d e l l i t o r a l del M e d i t e r r á n e o , d o n d e e s t á n s i t u a d a s T á n g e r , T e t u á n y n u e s t r o s P r e s i d i o s de África, zona que sé h a l l a s e p a r a d a del v a l l e de F e z p o r la c a d e n a de m o n t a ñ a s de s e g u n d a m a g n i t u d de q u e se h a h a b l a d o a n t e s . E s t a e s . l a zona f r e c u e n t a d a p o r los e x t r a n -

CÁNDIDO D E LA P U E N T E

239

j e r o s c i v i l i z a d o s ; e n e l l a e s t á n l a r e s i d e n c i a del C u e r p o d i p l o m á t i c o y a m e r i c a n o y el c e n t r o d e l j u d a i s m o d e M a r r u e c o s . 2.-'* L i t o r a l del A t l á n t i c o , s i n s e p a r a c i ó n m a t e r i a l del c e n t r o del I m perio y d o n d e se h a l l a n s i t u a d o s los p u e r t o s y p o b l a c i o n e s d e L a r a c h e , R a b a t , C a s a b l a n c a , M a z a g á n , Saffi, M o g a d o r y A g a d i r . P o r e s t o s m a l o s p u e r t o s s e h a c e , d e p é s i m o m o d o , el m a y o r tráfico d e M a r r u e c o s con el r e s t o del m u n d o . 3 . * L a z o n a C e n t r a l ó del A t l a s , d o n d e e s t á n P e z , M a r r a k e s k y LT, f é r t i l í s i m a r e g i ó n del S o u s . í.'^ L a i n f e r i o r a l p e q u e ñ o A t l a s , d o n d e e s t á n la r e g i ó n e s t é r i l del Draa- y l a r e g i ó n del a n t i g u o R e i n o de T a f i l e t e , p o b l a d a de f r u c t í f e r a s palmeras y abundante ganado menor. 5.^ L a f r o n t e r a d e A r g e l i a , q u e se d e s e n v u e l v e s o b r e el g r a n r í o Mulaya. 6.* E l D e s i e r t o , p o r b a j o de Tafilete, t e r r i t o r i o a p e n a s e x p l o r a d o y de a r e n a s m o v e d i z a s y t r á n s i t o d i f i c i l í s i m o i . El clima, vario según las zonas e n u m e r a d a s y las estaciones del a ñ o , e s , en g e n e r a l , u n o d e los m á s s a l u d a b l e s y d e l i c i o s o s d e l a t i e r r a . E n los m e s e s d e e s t í o son g r a n d e s los c a l o r e s , p u d i e n d o calific a r s e d e i n t e n s í s i m o s y v e r d a d e r a m e n t e e x t r a o r d i n a r i o s los q u e r e i n a n en l a s z o n a s 4 . ' ' , 6.^ y p a r t e d e l a b.^, á los q u e no l l e g a n l a s r e f r i g e r a n t e s b r i s a s d e l O c é a n o q u e se e x t i e n d e n por el r e s t o del p a í s , y e s t á n , en c a m b i o , e x p u e s t a s al v i e n t o a b r a s a d o r del G r a n D e s i e r t o . S e m e j a n t e v i e n t o , n o sólo p e r j u d i c a á la v e g e t a c i ó n , s i n o q u e a r r a s t r a á l a s v e c e s m i a s m a s p e s t i l e n t e s y t a n m o r t í f e r o s como en l a r e g i ó n del N i l o . L o s h i e l o s y e s c a r c h a s s o n d e s c o n o c i d o s f u e r a d e l a s c u m b r e s del A t l a s . Sólo h a y dos e s t a c i o n e s b i e n d e t e r m i n a d a s : l a s e c a y la l l u v i o s a . E s t a e m p i e z a en S e p t i e m b r e . L a s l l u v i a s son t o r r e n c i a les y se s u c e d e n con p e q u e ñ a s i n t e r r u p c i o n e s d u r a n t e v a r i o s m e s e s . M u y poco ó n a d a se p u e d e d e c i r d e la r i q u e z a m i n e r a l ó g i c a d e M a r r u e c o s . Se s a b e q u e a b u n d a n l a s m i n a s d e h i e r r o , c o b r e , p l o m o , p l a e t c . ; q u e l a c o n s t i t u c i ó n g e o l ó g i c a d e l t e r r e n o es m u y s e m e j a n t e ^ la d e l a P e n í n s u l a i b é r i c a , y q u e , p o r c o n s i g u i e n t e , los j ^ a c i m i e n t o s de d i c h o s m e t a l e s a c a s o s e r á n t a n a b u n d a n t e s como los de é s t a ; p e r o como el G o b i e r n o p r o h i b e t o d a e x p l o t a c i ó n e x t r a n j e r a , p e r m a n e c e n los t r a b a j o s m i n e r o s en el m á s l a s t i m o s o a b a n d o n o . L a flora es a b u n d a n t e y r i c a . H a y s e l v a s de e n c i n a s , d e a l c o r n o l u e s , de e c o n o s , de m a d r o ñ o s , d e arar ( e n e b r o a r o m á t i c o ) , de t u y o s y de a c a c i a s . C r e c e l a a v e n a e s p o n t á n e a m e n t e , y el t r i g o , el a r r o z y

1 V. Marruecos y la Conferencia

de Algeciras,

p o r D. H a f a e l M. de L a b r a , en el y Politica exterior.

t o m o I I , n ú m . 4.° de l a Revista de Derecho internacional

'240

BOLETÍN

HISTÓRICO

la cebaba, bien cultivados, podrían abastecer la E u r o p a entera. R i c a s v a r i e d a d e s d e v i ñ a s c u b r e n l a s p r o v i n c i a s s e p t e n t r i o n a l e s ; los n a r a n j o s , los l i m o n e r o s y los a l g o d o n e r o s e s m a l t a n l a s c o l i n a s ; l a s b a b a s y los g u i s a n t e s , los m e l o n e s y c o h o m b r o s , el a z a f r á n y el t a b a c o , l a d u r a y l a c a ñ a d u l c e o c u p a n l a s t i e r r a s b a j a s ; y e n la z o n a m e r i d i o n a l , s e p a r a n d o los v e r d e s p r a d o s d e l a s a r e n o s a s l l a n u r a s , c r e c e n lozanas y a p i ñ a d a s las gentiles p a l m e r a s . Sin embargo, la a g r i c u l t u r a se e n c u e n t r a e n u n e s t a d o l a m e n t a b l e , p o r los r u t i n a r i o s y p r i m i t i v o s p r o c e d i m i e n t o s de c u l t i v o , p o r l a e s c a s e z d e c o m u n i c a c i o n e s , p o r el n i n g ú n a p r o v e c h a m i e n t o d e los r í o s , p o r l a f a l t a de u s o d e a b o n o s , p o r la i n e s t a b i l i d a d del b e d u i n o , q u e h o y fija su r e s i d e n c i a en u n l u g a r , m a ñ a n a en o t r o ; p o r los a t r o p e l l o s y e x a c c i o n e s d e los r e c a u d a d o r e s d e c o n t r i b u c i ó n , p o r los e s t r a g o s d e l a l a n g o s t a y l o s no m e n o r e s d e l a s t r i b u s e r r a n t e s , d e los b a n d o l e r o s o r g a n i z a d o s , de los c u e r p o s d e i n s u r r e c t o s , q u e r o b a n , t a l a n y m a n t i e n e n el p a í s en u n a p e r petua zozobra. D e todo lo c u a l r e s u l t a q u e , como d i c e m u y b i e n el S r . L a b r a , «la m a l e z a y l a t e r r i b l e l a n g o s t a o c u p a n q u i z á la m a y o r p a r t e d e l t e r r e n o c u l t i v a b l e d e l I m p e r i o , en c u y o s e n o los a n t i g u o s c o l o c a r o n el f a n t á s t i c o Jardín de las Hespérides, y cuyo clima templado, y cuya abund a n c i a de a g u a s , c u y a d i s p o s i c i ó n o r o g r á f i c a y c u y a s f á c i l e s s a l i d a s n a t u r a l e s s o b r e l a s d o s c o s t a s m e d i t e r r á n e a y a t l á n t i c a y el T e l l a r gelino, daban derecho á esperar u n a explotación agrícola verdaderamente espléndida» . E n t r e la f a u n a m e r e c e n e s p e c i a l m e n c i ó n los l e o n e s , h i e n a s , p a n t e r a s , g a c e l a s , g a m o s y j a b a l í e s , y como e s p e c i e s d o m é s t i c a s el c a m e llo y el d r o m e d a r i o , el c a b a l l o y el a s n o , el m u l o , el b u e y , l a c a b r a y el c a r n e r o . L a g a n a d e r í a , floreciente n o h a m u c h o s a ñ o s , p u e s llegó á contar a p r o x i m a d a m e n t e de 40 á 45 millones de carneros — s i n rival p o r l a finura d e s u s l a n a s — , 12 d e c a b r a s , 6 de b u e y e s , 4 d e a s n o s y mulos, 500.000 camellos y otros tantos caballos, todos bien criados y de e x c e l e n t e c a l i d a d , v a d e c a y e n d o l a s t i m o s a m e n t e p o r v a r i a s d e l a s c a u s a s s e ñ a l a d a s como e f e c t i v a s d e l a t r a s o e n l a a g r i c u l t u r a . N o e s t á n m á s florecientes o t r o s r a m o s de l a i n d u s t r i a m a r r o q u í , cuyos productos se reducen á tejidos, bordados, t a p i c e s , a r m a s , pieles c u r t i d a s , t a f i l e t e s , c e r á m i c a y m u e b l e s . L a s comunicaciones son e s c a s a s , difíciles y a r r i e s g a d a s m u c h a s v e c e s . A l l í n i h a y c a m i n o s , n i c a r r e t e r a s b i e n s e n t a d a s , n i ferrocar r i l e s , n i c o r r e o s , n i t e l é g r a f o s en el i n t e r i o r ; n i b u e n o s p u e r t o s , ni c o m p a ñ í a s de n a v e g a c i ó n y de t r a n s p o r t e e n el e x t e r i o r . A s í es quo el c o m e r c i o a r r a s t r a u n a v i d a l á n g u i d a . E l c a m e l l o y l a c a r a v a n a son
1 Lugar citado.

CÁNDIDO DE LA P U E N T E

241

SUS Únicos a u x i l i a r e s e n e l i n t e r i o r y el e x t e r i o r , q u e e n s u t o t a l d e i m p o r t a c i ó n y e x p o r t a c i ó n n o l l e g a á 1 0 0 . 0 0 0 . 0 0 0 de p e s e t a s a n u a l e s ; s e h a c e e x c l u s i v a m e n t e bajo el p a b e l l ó n e x t r a n j e r o , c o r r e s p o n d i e n d o ¿ I n g l a t e r r a el 4 5 p o r 100, á F r a n c i a e l 2 2 , á A l e m a n i a e l 1 3 y á E s p a ñ a el 7. L a p r o p o r c i ó n q u e c o r r e s p o n d e á E s p a ñ a es b i e n i n s i g n i f i c a n t e , m á x i m e s i se t i e n e e n c u e n t a q u e el i d i o m a oficial p a r a l a s t r a n s a c ciones c o m e r c i a l e s e s el n u e s t r o , q u e c i r c u l a n u e s t r a m o n e d a ; q u e l o s .primeros y m á s p r o v e c h o s o s t r a t a d o s c o m e r c i a l e s con M a r r u e c o s fuer o n h e c h o s c o n E s p a ñ a antes q u e con n i n g u n a o t r a p o t e n c i a ; q u e una de las dos únicas a d u a n a s ( T á n g e r y Melilla) por donde pasan los p r o d u c t o s e x p o r t a d o s é i m p o r t a d o s q u e c o n s t i t u y e n el c o m e r c i o d e l Imperio es posesión española; que n u e s t r a s costas están á n n paso d e e s e g r a n m e r c a d o ; y p o r ú l t i m o , q u e el n ú m e r o d e e s p a ñ o l e s a l l i r e s i d e n t e s s o b r e p u j a al d e t o d o s l o s e u r o p e o s y a m e r i c a n o s j u n t o s . A l a a n t i g u a d i v i s i ó n en r e i n o s c o r r e s p o n d e l a a c t u a l e n 16 p r o v i n c i a s : 7 a l n o r t e (Er-Riff, E l - R h a r b , B e n i - H a s e m , C h o i a , T e m s n a , Eez y Tadla); 5 al centro ( D u k a l a , A b d a , Chiadma, H a b a y R a m n a ) ; 2 al s u r ( S u s y D r a a ) , y 2 al e s t e ( O a s i s de Tafilete y d e F i g i g ) . S e r i a c o s a de n u n c a a c a b a r si t r a t á r a m o s de e n g o l f a r n o s en la t o p o g r a f í a de c a d a u n a d e e l l a s . L o s m i s m o s a c c i d e n t e s g e o g r á f i c o s r e c i b e n m u y d i v e r s o s n o m b r e s e n t r e los n a t u r a l e s d e l p a í s ; y e s t a n d o l a m a y o r p a r t e poco f r e c u e n t a d o s de los e u r o p e o s , n u e s t r o s c o n o c i m i e n t o s a d o lecen d e i n c e r t i d u m b r e y f a l t a d e p r e c i s i ó n . E n v a r i a s e s sólo n o m i n a l la a u t o r i d a d d e l E m p e r a d o r ; el m á s v a l i e n t e y o s a d o u s u r p a e n t o n c e s todo g é n e r o de a t r i b u c i o n e s g u b e r n a m e n t a l e s , y si l a s M h a l l a s i m p e r i a l e s l o g r a n s u b y u g a r l a s a l g u n a v e z , es sólo p a s a j e r a m e n t e y ^ c o s t a de s a n g r e y e x t e r m i n i o . S i r v a d e e j e m p l o e l Riff, t e a t r o e n n u e s t r o s d í a s de l a s p r o e z a s l e g e n d a r i a s r e a l i z a d a s p o r el R a i s u l i , por el R o g h i y p o r los h e r m a n o s V a l i e n t e , q u e h a n b u r l a d o c i e n v e ces l a s d e t e r m i n a c i o n e s d e l M a j z e n y l a o m n i p o t e n c i a d e S. M . C h e r i liana. De la debilidad del P o d e r c e n t r a l nacen las mayores i r r e g u l a r i d a d e s .y los m á s g r a n d e s a t r o p e l l o s e n t o d o s l o s r a m o s d e la a d m i n i s t r a c i ó n , í ' a r a c o b r a r los i m p u e s t o s e n l a m a y o r p a r t e de l a s c o m a r c a s , son n e c e s a r i a s f r e c u e n t e s e x p e d i c i o n e s m i l i t a r e s . L a s r e b e l i o n e s s o n con•^inuas; t r i b u s d e s c o n t e n t a s c a e n de i m i w o v i s o s o b r e l a s g r a n d e s p o b l a ciones y sobre los c a m p o s mejor cultivados, s a q u e a n d o aquellas y talando é s t o s . E l e j é r c i t o e s t á i n d i s c i p l i n a d o , es i r r e g u l a r é insuficiente. Ni hay libertad religiosa ni seguridad personal. L a enseñanza, estacionaria y limitada en las escuelas al estudio y r e c i t a c i ó n d e l C o i á n . R e l i g i ó n , el g r o s e r o m a h o m e t i s m o ; y p a r a c o l m o d e t a n t a d e s v e n t u r a , u n g o b i e r n o d e s p ó t i c o e n c a r n a d o e n el S u l t á n , ASo V.-ToMo IV. 16

242

BOLETÍN

HISTÓRICO

jefe d e l E s t a d o , s e ñ o r de v i d a s y h a c i e n d a s y a u t o r i d a d s u p r e m a e n el orden religioso. Como p o b l a c i o n e s i m p o r t a n t e s d e b e n m e n c i o n a r s e : Fez, l a m á s p o p u l o s a d e l I m p e r i o ( 1 5 0 . 0 0 0 h a b i t a n t e s ) , c é l e b r e en otro t i e m p o p o r s u r e p u t a c i ó n l i t e r a r i a y p o r el n ú m e r o d é s u s t e m p l o s , q n e a s c e n d í a á 7 0 0 , s e g ú n L e ó n el Africano, p o r lo q u e e r a c o n s i d e r a d a como c i u d a d s a n t a y de p e r e g r i n a c i ó n p a r a los m a h o m e t a n o s que no podían ir á l a M e c a . C o m p a r t e los d e r e c h o s de l a c a p i t a l i d a d con M a r r a k e s h y M e q u í n e z , y a d e m á s del p a l a c i o d e l E m p e r a d o r posee l a s dos m e j o r e s m e z q u i t a s d e l I m p e r i o , l l a m a d a s El-kemhin y Muley-Edris, de e s b e l t o s m i n a r e t e s , y en c u y o s r e c i n t o s se c o n g r e g a l a flor d e l a j u v e n t u d e s t u d i o s a á a p r e n d e r u n o r i g i n a l cuatrivium de teología, astronomía, l ó g i c a y g r a m á t i c a . C u e n t a a d e m á s con u n a r e g u l a r b i b l i o t e c a y v a r i a s f á b r i c a s d e s e d e r í a s , t e j i d o s de l a n a y h e r m o s o s t a p i c e s . Marrakesh ó Marruecos (50.000 h a b i t a n t e s ) , n o t a b l e p o r el g r a n d i o s o p a l a cio i m p e r i a l , con 1.370 m e t r o s de l a r g o p o r 548 d e a n c h o , con m a g n í ficos p a t i o s y d e l i c i o s o s j a r d i n e s . S u m e z q u i t a El-Kutuhia pertenece á la misma época y estilo que la G i r a l d a de Sevilla. E s c i u d a d amur a l l a d a en m e d i o d e u n a v a s t a y d e l i c i o s a l l a n u r a . Mequínez (25.000 h a b i t a n t e s ) , de s a l u d a b l e clima y hermoso aspecto, la mejor u r b a n i z a d a y e n c u y o p a l a c i o i m p e r i a l se g u a r d a el t e s o r o d e l P r í n c i p e , d e n o m i n a d o beit-el-mell ó casa de las riquezas, con f a b u l o s a s s u m a s . E n l a c o s t a d e l N . , f u e r a de l a s p o s e s i o n e s e s p a ñ o l a s , d e l a s q u e m e o c u p a r é otro d í a con a l g ú n d e t e n i m i e n t o , e s t á n Tetuán, la ciudad de marfil, como l a l l a m ó A l a r c ó n p o r l a b l a n c u r a de s u s edificios, y Tánger ( 3 0 . 0 0 0 h a b i t a n t e s ) , d o n d e r e s i d e n los r e p r e s e n t a n t e s d e l o s G o b i e r n o s e x t r a n j e r o s y u n m i n i s t r o del S u l t á n , e n c a r g a d o de n e g o c i a r con é s t o s , p o r q u e el E m p e r a d o r n o g u s t a d e m a n t e n e r r e l a c i o n e s d i r e c t a s y c o n t i n u a d a s con los d i p l o m á t i c o s d e l m u n d o c i v i l i z a d o . E n l a d e l A t l á n t i c o d e s c u e l l a n Larache ( a n t i g u a Lixis), Saló y liabat, á derecha é izquierda, respectivamente, de la desembocadura del río Bu-Ragag, con a n t i g u o s a s t i l l e r o s l a p r i m e r a y c i u d a d s a n t a l a s e g u n d a , con n u m e r o s o s s e p u l c r o s de s a n t o n e s m a h o m e t a n o s y u n a p r i m o r o s a m e z q u i t a , d o n d e se v e n e r a el m a u s o l e o del S u l t á n Almanzor; Dar-Be'idah ó Casablanca, t a n c o n o c i d a h o y ; Alazagán, fundada por l o s p o r t u g u e s e s con el n o m b r e d e Castilho Eeale; Saffi y Mogador, m u y d e c a í d o s de s u a n t i g u a p r o s p e r i d a d c o m e r c i a l , y Agadir, con el m a y o r y m á s s e g u r o p u e r t o d e l I m p e r i o ; Uxda, en la f r o n t e r a d e A r g e l i a , o c u p a d a h o y p o r l o s f r a n c e s e s d e s d e la t r á g i c a m u e r t e d e l d o c t o r M a u c h a m p ; y p o r el S u r Tafilete, conocida por la i n d u s t r i a de su n o m b r e , y Taroulán, r i c a en p a l m e r a s . M u c h o se p o d r í a a ñ a d i r s o b r e la v i d a , c a r á c t e r y c o s t u m b r e s de los marroquíes, sobre su fanatismo religioso y su oposición sistemática

CÁNDIDO

DE

LA

PUENTE

243

a t o d a i n n o v a c i ó n y á t o d a i n g e r e n c i a e x t r a ñ a , s o b r e s i s t e m a s de t r i b u t a c i ó n y d e a d m i n i s t r a c i ó n de j u s t i c i a , e t c . , e t c . ; p e r o c r e o s u f i c i e n t e ío e x p u e s t o p a r a d e d u c i r l a s s i g u i e n t e s c o n c l u s i o n e s : 1.* Q u e el p r o b l e m a de M a r r u e c o s i n t e r e s a g r a n d e m e n t e a t o d a s l a s Ilaciones c u l t a s y q u e se a v e c i n a , p o r lo t a n t o , u n a s o l u c i ó n c u a l q u i e r a . 2.* Que M a r r u e c o s ocupa u n a posición geográfica privilegiada y de g r a n t r a s c e n d e n c i a p a r a los i n t e r e s e s c o m e r c i a l e s y m i l i t a r e s d e Europa. 3.* Que Marruecos encierra g r a n d e s riquezas n a t u r a l e s , mal conocidas y peor explotadas. 4 . * ' Q u e M a r r u e c o s , p o r s u e s t a d o a n á r q u i c o y p o r l a o s a d í a de s u s r e v u e l t a s t r i b u s , es u n a r e m o r a f u n e s t a c o n t r a l a e x p a n s i ó n e u r o p e a y una amenaza permanente contra las posesiones españolas y francesas limítrofes. 5.^ Q u e M a r r u e c o s n e c e s i t a u n a f u e r z a e x t r a ñ a q u e le h a g a s a l i r de s u m a r a s m o y e n t r a r en l a s v í a s de la c i v i l i z a c i ó n y el p r o g r e s o contemporáneos. 6 . " Q u e los i n t e r e s e s d e M a r r u e c o s e s t á n m á s í n t i m a m e n t e r e l a cionados con los i n t e r e s e s de E s p a ñ a q u e con los de n i n g u n a o t r a potencia. U n a l i g e r a r e s e ñ a d e l a h i s t o r i a d e M a r r u e c o s n o s d a r á p i e en o t r a ocasión p a r a d e d u c i r c o n c l u s i o n e s a n á l o g a s y m á s i n t e r e s a n t e s , s i cabe.

LAS HERMANAS DE f ABIOL?\
(Conliiniación) «.

CAPÍTULO

XVII

ÁNGELA E N PHE8ENCIA DEL GOBEENADOK

A n t e a de r e a l i z a r s e los s u c e s o s q u e a c a b a m o s d e n a r r a r , y a s a b í a m u y bien el e m p e r a d o r S e v e r o q u e T i r m i l i a n o , g o b e r n a d o r de C a r t a g o , e s t a b a i m p e d i d o por l a s e n f e r m e d a d e s y por la e d a d p a r a r e p r e s e n t a r d e b i d a m e n t e l a a u t o r i d a d de R o m a e n la p r i n c i p a l c i u d a d A f r i c a n a . A s í es q u e fué n e c e s a r i o n o m b r a r l e u n p r o c u r a d o r a u x i l i a r p a r a q u e le a y u d a s e en la a d m i n i s t r a c i ó n de l a p r o v i n c i a , con el fin d e q u e , s i q u i e r a n o m i n a l m e n t e , c o n s e r v a r a T i r m i l i a n o el a l t o c a r g o á q u e le elevó Severo a l s u b i r a l t r o n o . E r a el t a l p r o c u r a d o r d e u n c a r á c t e r e n é r g i c o y a m b i c i o s o , d i s p u e s t o , por lo t a n t o , á e j e c u t a r c u a l q u i e r a acción, p o r s e r v i l y baja q u e fuese, á c a m b i o de la m á s leve e s p e r a n z a de conseguir algún ascenso. Los emperadores de Roma, dueños abs o l u t o s del m u n d o , q u e con t a n t a f r e c u e n c i a c o m p r a b a n á fuerza de d i n e r o el t r o n o de los C é s a r e s ó a s c e n d í a n á él v a l i é n d o s e de l a t r a i ción y el a s e s i n a t o , s e a p r o v e c h a b a n s i n e s c r ú p u l o d e los s e r v i c i o s de c i e r t o s h o m b r e s d e s t i t u i d o s de d i g n i d a d y p u n d o n o r , e n l a s e g u r i d a d d e q u e , por el a f á n de a s c e n d e r ó por la codicia del d i n e r o , se someter í a n v o l u n t a r i a m e n t e y m u y g u s t o s o s á s u s antojos y c a p r i c h o s . H i l a r i ó n , el n u e v o p r o c u r a d o r d e C a r t a g o , h a b í a p a s a d o s u v i d a en los c a m p a m e n t o s m i l i t a r e s , y t e n i a , como e s n a t u r a l , todos los vicios de la s o l d a d e s c a de a q u e l t i e m p o . A m b i c i o s o y d i s o l u t o , sólo p e n s a b a e n g a n a r d i n e r o y e n d a r s a t i s f a c c i ó n á s u s p a s i o n e s , no r e p a r a n d o si los m e d i o s e r a n l í c i t o s ó n o , con t a l de c o n s e g u i r lo q u e p r e t e n d í a . S a b í a m u y bien, por o t r a p a r t e , q u e R o m a no e r a n a d a e s c r u p u l o s a r e s p e c t o á la m o r a l i d a d de los g o b e r n a n t e s á q u i e n e s confiaba el mando de las provincias, y que las injusticias más atroces pasarían sin castigo, m i e n t r a s no hubiese algún tumulto ó insurrección y e n t a l que s e p a g a r a n r e g u l a r m e n t e á la M e t r ó p o l i l a s c o n t r i b u c i o n e s y gabelas.
1 VéBRO el n u m e r o del 1." de O c t u b r e .

LAS HEEMANAS DE FABIOLA

245

S u c e d i ó , p u e s , q u e iinos d í a s a n t e s d e los s u c e s o s r e l a t a d o s en el a n t e r i o r c a p í t u l o , H i l a r i ó n s e e n c o n t r ó con A n g e l a , q u e , a c o m p a ñ a d a d e s u s p a d r e s , se d i r i g í a á l a A s a m b l e a d e los c r i s t i a n o s . E l p r o c u r a d o r q u e d ó a l p u n t o p r e n d a d o d e l a b e l l e z a de l a j o v e n , d e s u m o destia y de s u porte aristocrático, ó hizo las oportunas diligencias p a r a a v e r i g u a r si e r a l i b r e ó e s c l a v a , p u e s á j u z g a r p o r l a s e n c i l l e z de s u t r a j e j a m á s h u b i e r a p o d i d o i m a g i n a r q u e fuese h i j a d e u n a d e l a s m á s r i c a s f a m i l i a s de C a r t a g o . P o r eso re s o r p r e n d i ó s o b r e m a n e r a a l oir q u e los p a d r e s d e A n g e l a h a b í a n h e c h o u n a g r a n f o r t u n a en el c o m e r c i o , y q u e e r a n d u e ñ o s de u n a r e g u l a r flota de b a r c o s m e r c a n t e s , con q u e s o s t e n í a n u n e n o r m e tráfico en G r e c i a , en I t a l i a y e n l a s Gralias. U n a i n f o r m a c i ó n m á s m i n u c i o s a , h e c h a con la a y u d a d e n n a m i g o de t o d a confianza, le v i n o á d a r la c l a v e p a r a e x p l i c a r los m i s t e r i o s en q u e a p a r e c í a e n v u e l t a l a e x i s t e n c i a d e A n g e l a , e n t r e l o s c u a l e s n o e r a el m e n o s i n e x p l i c a b l e s u c o n d i c i ó n de c r i s t i a n a , p o r lo c u a l no i b a a q u é l l a a t a v i a d a c o n f o r m e al r a n g o d i s t i n g u i d o d e l a s o t r a s j ó v e n e s de s u c l a s e . D u r a n t e el t i e m p o e n q u e H i l a r i ó n p e r t e n e c i ó a l c u e r p o m i l i t a r q u e se c o n o c í a e n t o n c e s con el n o m b r e d e g u a r d i a i m p e r i a l , h a b í a c o m p a r t i d o la b a j a o p i n i ó n q u e l a g e n t e p l e b e y a t e n í a d e los c r i s t i a n o s ; a s í es q u e los c o n s i d e r a b a como u n a s e c t a de h i p ó c r i t a s ó f a n á t i c o s q u e e n c u b r í a n l a m á s p r o f u n d a c o r r u m p c i ó n bajo l a a p a r i e n c i a d e u n a v i d a a u s t e r a y v i r t u o s a . M a s d e s d e q u e se h i z o c a r g o del g o b i e r n o d e la p r o v i n c i a , modificó s u b s t a n c i a l m e n t e s u j u i c i o , h a s t a el p u n t o de l l e g a r á r e c o n o c e r q u e l a c o n d u c t a d e los c r i s t i a n o s e r a i n t a c h a b l e , y les p r i n c i p i o s d e s u m o r a l t a n p u r o s y t a n s a n t o s como los d e l p a ganismo. P o r c o n s i g u i e n t e , s a b í a b i e n q u e n o e r a a s u n t o f á c i l el de c o n q u i s t a r a u n a j o v e n c r i s t i a n a ; n o o b s t a n t e , se d e t e r m i n ó á p e d i r l a p o r e s p o s a , eu la e s p e r a n z a d e l l e g a r a l g ú n d í a á p o s e e r l a c u a n t i o s a f o r t u n a de sus p a d r e s . A H i l a r i ó n , p u e s , le c e g a b a l a p a s i ó n d e l a a v a r i c i a , y por eso n o v e í a l a d i f i c u l t a d e n o r m e , m e j o r d i c h o , la i m p o s i b i l i d a d de l i e él, q u e a s p i r a b a á s u c e d e r en el g o b i e r n o d e l a c i u d a d a l viejo l ' i r m i l i a n o , s e c a s a r a con u n a j o v e n q u e p r o f e s a b a u n a r e l i g i ó n p r o s c r i t a p o r l a m i s m a l e y q u e él d e b í a r e p r e s e n t a r . T r a t a r de p e r s u a d i r a la h e r m o s a h e r e d e r a á q u e a b j u r a s e s u fe, s e r í a — é H i l a r i ó n e s t a b a cierto de e l l o — u n a l o c u r a y u n a t a r e a p e r f e c t a m e n t e i n ú t i l y v a n a ; pero él t e n í a el p o d e r d e s u p a r t e y s e l i s o n j e a b a d e q u e p o r m e d i o de a m e n a z a s é i n t i m i d a c i o n e s l l e g a r í a p o r fin á c o n s e g u i r s u o b j e t o . E l lector v e r á b i e n p r o n t o c u a n e q u i v o c a d o e s t a b a el p r o c u r a d o r c a r t a ginés. S e r í a l a h o r a de l a s d o c e , poco m á s ó m e n o s , d e l d í a f u n e s t o e n q n e fué d e s p o j a d a y e s c a r n e c i d a l a e s t a t u a d e J u n o , c u a n d o u n p e l o t ó n de

246

L A 8 HERMANAS D E

FABIOLA

soldados se presentó de repente ante la casa de Angela. Hilarión, que consideraba ya llegada la ocasión de llevar á cabo sus designios, h a b í a m a n d a d o a l l í a q u e l g r u p o m i l i t a r con ó r d e n e s d e q u e c o n d u j e s e n á A n g e l a á s u p r e s e n c i a , a u n q u e b i e n a d v e r t i d o s los s o l d a d o s de q u e n o d e b í a n u s a r con la j o v e n d e m e d i o s v i o l e n t o s . C u a n d o l l e g a r o n los s o l d a d o s , é s t a se h a l l a b a r e c o g i d a en s u o r a t o r i o , a b s t r a í d a p o r completo en alta contemplación y bien ajena á la persecución terrible q u e se p r e p a r a b a á los c r i s t i a n o s . P e r o no e r a e s t o ú l t i m o lo q u e había de intimidar á Angela, que ardía en deseos ferventísimos de d a r s u s a n g r e p o r l a fe d e C r i s t o . P o r eso, c u a n d o l a v o z d e s u m a d r e i n t e r r u m p i ó i n e s p e r a d a m e n t e s u s d e v o c i o n e s , y oyó e l l a q u e sé l a o r d e n a b a el p r e s e n t a r s e s i n d e m o r a a l g u n a a n t e el g o b e r n a d o r d e l a p r o v i n c i a , e x c l a m ó en u n t r a n s p o r t e d e a l e g r í a : « A l fin h a l l e g a d o l a h o r a p o r m i t a n s u s p i r a d a ; p r o n t o g o z a r é l a d i c h a i n c o m p a r a b l e de u n i r m e á m i c e l e s t i a l A m a d o con l a z o s i n d e s t r u c t i b l e s . » D e s p u é s , i n v i t a n d o á s u m a d r e á c o m p a r t i r con ella s u f e l i c i d a d , se fué a l p u n t o h a c i a los soldados, que y a e s t a b a n impacientes por la t a r d a n z a de la joven, temiendo que se h u b i e r a escapado de sus m a n o s . Su p a d r e se empeñó en a c o m p a ñ a r l a , á despecho d e los i n s t a n t e s r u e g o s con q u e A n g e l a le suplicaba la dejase ir sola. C u a n d o l a j o v e n llegó á p r e s e n c i a d e H i l a r i ó n , é s t e s e e n c o n t r a b a y a s e n t a d o en s u t r i b u n a l , r e v e s t i d o con l a s i n s i g n i a s d e s u oficio y con s o l d a d o s y l i c t o r e s á s u l a d o . C e r e m o n i o s o y a t e n t o el g o b e r n a d o r , s e l e v a n t ó p a r a r e c i b i r l a , y h a b l a n d o e n los m á s d u l c e s y d e l i c a d o s t o n o s , l a dijo: — N o t e n g a s el m á s l e v e r e c e l o , A n g e l a . V é en m í u n a m i g o b o n d a doso y c o m p l a c i e n t e , y n o u n j u e z s e v e r o . — S e ñ o r —replicó la j o v e n — , no temo n a d a n i á n a d i e , porque está c o n m i g o el q u e es O m n i p o t e n t e y e s p e r o q u e n u n c a m e a b a n d o n a r á . —¿De quién me hablas? S e g u r a m e n t e no s e r á de ese anciano que sospecho h a d e ser tu p a d r e . ¿ Q u i é n es, pues, tu Omnipotente protector? — V o s no le c o n o c é i s , p e r o y o s í q u e le conozco y a u n l e v e o . S i e m pre está á mi lado, y me sonríe dulcísimamente, y me conforta para que tenga valor. A l d e c i r e s t a s p a l a b r a s A n g e l a , s u r o s t r o r e s p l a n d e c i ó con u n b r i llo s o b r e n a t u r a l , y s u s l a b i o s m u r m u r a r o n a l g u n a s p a l a b r a s q u e el ; gobernador no pudo entender. — ¡ E a ! N o p e r d a m o s el t i e m p o e n v a n a p a l a b r e r í a — r e p l i c ó H i l a r i ó n — . M u e s t r a q u e s a b e s a p r e c i a r l a s s i m p a t í a s q u e t e c a p t a s con t u j u v e n t u d y t u belleza, y contesta á mis p r e g u n t a s sin a m b a g e s ni rod e o s . M e h a n d i c h o q u e e r e s c r i s t i a n a ; ¿es v e r d a d ? — S í , os h a n d i c h o u n a v e r d a d q u e es p a r a m í m u y g r a t a y m u y c o n s o l a d o r a . Y t e n g o m i m a y o r s a t i s f a c c i ó n en p r o c l a m a r a n t e el

LAS HERMANAS D E FABIOLA

247

m u n d o entero q u e sirvo á Cristo, y q u e le s e g u i r é s i r v i e n d o h a s t a e x h a l a r el ú l t i m o a l i e n t o de m i v i d a . —¿Cómo te h a s dejado s e d u c i r por ese t a n n u e v o como falso credo r e l i g i o s o ? ¿ E s a c a s o q u e n o e s t á s s a t i s f e c h a con l a a n t i g u a r e l i g i ó n de tus mayores? — E s u n g r a n e r r o r figurarse q u e n u e s t r a r e l i g i ó n es n u e v a ; a l cont r a r i o , es m u y a n t i g u a , p u e s s e r e m o n t a , á t r a v é s d e p a t r i a r c a s y p r o f e t a s , h a s t a el p r i n c i p i o de l a s e d a d e s , y el m i s m o D i o s s e d i g n ó r e velárnosla. E n cambio v u e s t r a religión, ó más bien, v u e s t r a s impías d o c t r i n a s , s o n i n v e n c i ó n d e l d e m o n i o , y v u e s t r a s d e i d a d e s no s o n v e r daderos dioses. — P e r o e s e C r i s t o q u e t ú a d o r a s fué s e n t e n c i a d o á m u e r t e i g n o m i n i o s a d e c r u z p o r i m p o s t o r y c r i m i n a l . ¿ P o d r á s a c a s o n e g a r esto? ¿ P o r q u é , p u e s , l e a d o r á i s como á D i o s ? — E s v e r d a d q u e C r i s t o , el H i j o e t e r n o d e l e t e r n o P a d r e , m u r i ó e n i n a c r u z p o r s a l v a r m e ; p e r o fué s a n t o é i n o c e n t e . H o m b r e s p e r v e r s o s , ciegos y e n g a ñ a d o s , le c o n d e n a r o n á m u e r t e a f r e n t o s a . ¡Oh! S i le h u bieran c o n o c i d o como á D i o s de t o d a b o n d a d y a m o r , n o le h u b i e r a n ciucificado; le h u b i e r a n s e g u r a m e n t e a m a d o y s e r v i d o con la m i s m a ó m a y o r d e v o c i ó n q u e y o lo h a g o . —Tú eres la ciega y la e n g a ñ a d a . Angela. E r e s joven, rica y hermosa, y a b r a z a s u n a r e l i g i ó n q u e c o n d e n a t o d o s los p l a c e r e s y a l e grías, y q u e te aleja de la sociedad y de todos s u s divertimientos, donde t u r a n g o y t u b e l l e z a e n c o n t r a r í a n l a c o n s i d e r a c i ó n y el r e s peto q u e m e r e c e n . — , A h , es q u e t a m b i é n n o s o t r o s t e n e m o s n u e s t r a s s a t i s f a c c i o n e s , si bien son d e u n o r d e n m á s e l e v a d o q u e l a s v u e s t r a s ! T e n e m o s n u e s tras alegrías, m á s puras y m á s dulces sin comparación que las que acabáis de p o n d e r a r t a n c a l u r o s a m e n t e ; p e r o q u e sólo los q u e l a s h a n gustado u n a vez p u e d e n d e b i d a m e n t e a p r e c i a r l a s . Y no c r e á i s que estoy tan s o l a en el m u n d o como s u p o n é i s . H a y U n o c o n m i g o q u e e s todo p a r a m í . iÉl e s m i d i c h a , m i v i d a y m i f e l i c i d a d . H a c e y a t i e m p o l u e h hice una entrega total de mi corazón; y sé m u y bien que E l es
Olio y y o d e Él.

~ - r o r los d i o s e s i n m o r t a l e s , q u e y o no e n t i e n d o lo q u e q u i e r e s d e c i r con ese l e n g u a j e e x t r a ñ o . T ú s a b e s q u e el e m p e r a d o r h a p r o s c r i t o hien r e c i e n t e m e n t e v u e s t r a r e l i g i ó n . E s , p u e s , s u v o l u n t a d q u e s ó l o los dioses d e l i m p e r i o s e a n a d o r a d o s e n t o d o s s u s d o m i n i o s . ¿ Q u é d i ces á esto? — P t e s que soy sierva humilde de Cristo, y n u n c a daré culto á muestres f a l s o s d i o s e s . — A n g e l a , lo s i e n t o p o r t i ; m e i n s p i r a s p r o f u n d a c o m p a s i ó n . Y o t e suplico q u e r e n u n c i e s á e s a s s u p e r t i c i o n e s . H a z lo q u e d e s e o : q u í t a t e

248

LAS HERMANAS D E

FABIOLA

ese vestido ordinario y obscuro, que tanto desdice de t u rango y de t u s r i q u e z a s , y s e r á s r e s p e t a d a como m e r e c e s p o r t o d a l a c i u d a d , y t u b u e n g u s t o r e c o m p e n s a d o con u n v e n t a j o s í s i m o c a s a m i e n t o . — E s t e humilde vestido tiene á m i s ojos u n valor inapreciable, p u e s q u e y o le c o n s i d e r o como l i b r e a d e A q u é l á q u i e n s i r v o , y n o le c a m b i a r í a n i a u n p o r l a s m á s r i c a s s e d a s de l a p ú r p u r a i m p e r i a l . Y ¿ q u é a t r a c t i v o t i e n e n p a r a m í los h o n o r e s q u e m e p r o m e t é i s ? Me g l o r í o e n despreciarlos. E n cuanto al casamiento con que intentáis deslumh r a r m e , ¿cómo p u e d e c o m p a r a r s e con a q u é l otro p o r el q u e h a s u s p i rado siempre mi corazón? H i l a r i ó n se sintió confundido y desconcertado por e s t a d o n c e l l a c r i s t i a n a . A q u e l tono t a n r e p o s a d o y t a n d u l c e con q u e l a j o v e n c o n t e s t a b a á l a s i m p e r t i n e n c i a s del g o b e r n a d o r , r e v e l a b a l a s e r e n i d a d y l a g r a n d e z a d e s u n o b l e e s p í r i t u . M a s figurándose t a l v e z H i l a r i ó n que A n g e l a no h a b í a comprendido bien sus deseos, se sintió como i m p u l s a d o á m a n i f e s t a r m á s e x p l í c i t a m e n t e s u s i n t e n c i o n e s , y dijo: — E s c ú c h a m e , Angela. L a s leyes del país me autorizan p a r a trat a r t e con todo r i g o r . L o s s u c e s o s d e l a o t r a n o c h e , q u e sólo p u e d e a ' i m p u t a r s e á los s e c u a c e s d e l a s e c t a á q u e p e r t e n e c e s , m e o b l i g a n á • tomar las más enérgicas y severas medidas. H e determinado salvarte, y quiero que nadie se entere de m i propósito. D e ti únicamente d e p e n d e el a p r o v e c h a r t e ó n o d e m i c l e m e n c i a . Y o sólo t e p o n g o ' u n a c o n d i c i ó n . Ó y e m e a t e n t a : D e s d e el p r i m e r i n s t a n t e en q u e t e v i , m e sentí atraído y como a r r a s t r a d o por u n poder oculto h a c i a ti, y juré hacerte mi esposa y d a r t e mi n o m b r e . P e r o tú sabes que la consorte de un gobernador romano debe s e g u i r la religión de su m a r i d o . S s t a es la condición que te impongo p a r a salvarte. L a j o v e n bajó s u s ojos, c u b r i é n d o s e s u s m e j i l l a s de u n rojo i n t e n s o , p e r o n o profirió n i u n a p a l a b r a . — E s t á bien—exclamó Hilarión, que tomó este sonrojo de la joven, su modesto silencio, por un asentimiento tácito á sus propósitos—; está m u y bien; después de todo, d e m u e s t r a s tener buen g u s t o . E n t o n c e s s e l e v a n t ó y a c e r c ó s e á A n g e l a con i n t e n c i ó n de b e s a r l a l a m a n o ; p e r o a n t e s d e q u e él p u d i e r a l l e v a r é s t a á s u s l a b i o s , la j o v e n dio u n o s p a s o s h a c i a a t r á s , y , h a b l a n d o con n o m e n o s c a l m a y d i g n i d a d q u e a n t e s , le dijo; « S e ñ o r , s i l a s l e y e s os a u t o r i z a n p a r a condenarme porque soy cristiana, aunque nada malo haya lecho, a q u í e s t o y . H a c e d , p u e s , lo q u e os p l a z c a ; m i m a y o r d e s e o es s u f r i r y d a r la vida por A q u é l que sufrió y murió por mi salvación, P e r o d i s p e n s a d m e q u e n o c o n t e s t e á l a p r o p o s i c i ó n t a n s i n g u l a r qae m e acabáis de hacer.» — ¡ A n g e l a , eso q u i e r e d e c i r q u e m e d e s p r e c i a s ! ¡ N u n c a h u b i e r a s o s pechado en ti semejante orgullo y arrogancia t a n t a !

LAS HERMANAS D E FABIOLA

249

— Y o no d e s p r e c i o á n a d i e , s e ñ o r ; lo q u e h a y e s q u e v o s h a b é i s l l e g a d o d e m a s i a d o t a r d e . Y a otro m e h a ofrecido s u a m o r y g a n a d o los a f e c t o s de mi a l m a ; á E l h e e n t r e g a d o t o t a l m e n t e m i c o r a z ó n . — ¡ H o l a ! ¡ M i r a l a s i m p o s t u r a s y f a l s í a s d e los c r i s t i a n o s ! ¿ Y t ú t a m b i é n . A n g e l a , o c u l t a s s e c r e t o s a m o r e s bajo la a p a r i e n c i a d e u n a moral rígida y severa? —Sí; hace tiempo que amo al Esposo de mi alma. — C u a l q u i e r a q u e él s e a , a u n el m á s r i c o y p o d e r o s o d e C a r t a g o , jamás, jamás serás suya. —;¡0h! m i A m a d o e s t á m u y lejos d e v u e s t r o a l c a n c e ; v u e s t r a c ó l e r a es i m p o t e n t e p a r a h a c e r l e d a ñ o . A E l h e c o n s a g r a d o m i fe; á E l h e d a d o los a f e c t o s t o d o s de m i c o r a z ó n , y á E l v i v i r é s i e m p r e u n i d a c o n t o d a l a fidelidad de u n a e s p o s a c r i s t i a n a . — ¡ M u y b i e n ! ¡ A ñ a d e i n s u l t o s y a f r e n t a s á los d e s p r e c i o s con q u e a n t e s m e h a s o b s e q u i a d o ! ¡Oh, e s t o e s y a i n t o l e r a b l e ! C o n t é s t a m e c a tegóricamente: ¿Quieres ser mi esposa? — N o , j a m á s ; ¡es i m p o s i b l e ! , y y o os s u p l i c o q u e n o m e h a b l é i s m á s dol a s u n t o . — T ú m e e s t á s e n g a ñ a n d o , Á n g e l a , con t u s f a l s a s d e c l a r a c i o n e s ; t u m a n o es aiin l i b r e . — P u e s yo os a s e g u r o q u e n o es v e r d a d . —Entonces dime: ¿cuánto tiempo hace que estás comprometida? P o r q u e en C a r t a g o s a b e n t o d o s m u y b i e n q u e no e s t á s d e s p o s a d a , y m u c h o m e n o s u n i d a á n a d i e en m a t r i m o n i o . A s í es q u e , u n a d e d o s : ó me estás dando u n a broma m u y pesada, ó eres víctima de u n a engañosa ilusión. — S i f u e r a i s c r i s t i a n o , c o m p r e n d e r í a i s t a l v e z el v e r d a d e r o s e n t i d o de m i s p a l a b r a s . M a s ¿ p a r a q u é g a s t a r el t i e m p o e n i n t e r r o g a t o r i o s i n ú t i l e s ? U n a vez m á s os r e p i t o q u e s o y c r i s t i a n a , y q u e no a d m i t i r é m á s e s p o s o q u e A q u é l en q u i e n e s t á n r e c o n c e n t r a d o s m i a m o r y m i cariño. E n t o n c e s p e n s ó H i l a r i ó n q u e l a firmeza de A n g e l a p o d r í a o b e d e c e r al á n i m o q u e s i n d u d a le d a b a l a p r e s e n c i a d e s u a n c i a n o p a d r e ; p o r eso m a n d ó á é s t e q u e a b a n d o n a s e i n m e d i a t a m e n t e l a e s t a n c i a . P e r o •^^al r e s o l u c i ó n n o hizo m e l l a a l g u n a en el b i e n t e m p l a d o e s p í r i t u de l a .loven, q u i e n con g r a n v a l o r d i r i g i ó a l a u t o r d e s u s d í a s e s t a s a n i m o s a s p a l a b r a s : «No t e n g á i s m i e d o , p a d r e , p u e s A q u é l q u e e s t á s i e m p r e c o n m i g o , lo e s t a r á h a s t a el fin d e m i v i d a . » —Necia —dijo H i l a r i ó n algo i r r i t a d o — , i n e x p e r t a joven, no p e r s i s t a s m á s t i e m p o e n t u l o c u r a ; r e n u n c i a á t u s b l a s f e m i a s y c o n s i e n t e en ser m i e s p o s a , ó t o d o s los b i e n e s de t u s p a d r e s s e r á n c o n f i s c a d o s p o r el E s t a d o , y t ú con e l l o s t e n d r é i s q u e m e n d i g a r u n p e d a z o de p a n . — E s c r i t o e s t á : « B i e n a v e n t u r a d o s los p o b r e s de e s p í r i t u , p o r q u e d e

250

LAS HERMANAS DE FABIOLA

ellos es el reino d e los cielos.» E l D i o s á q u i e n a d o r o vivió pobre, s i n t e n e r donde r e c l i n a r c ó m o d a m e n t e s u c a b e z a d e s p u é s d e los t r a b a j o s del d í a . P o d é i s , señor, d e s p o j a r n o s de los bienes t e r r e n o s , q u e p r o n t o ó t a r d e debemos d e j a r a q u í ; pero t e n e m o s o t r o s tesoros d e m u c h o m á s v a l o r , d e los c u a l e s n o podéis d e s p o j a r n o s . A l oir p r o n u n c i a r la p a l a b r a tesoros, l a a v a r i c i a del g o b e r n a d o r se a s o m ó á s u s ojos a l t e r a d o s . P o r eso p r e g u n t ó con el m a y o r i n t e r é s : — ¿ D ó n d e e s t á n esos tesoros d e q u e m e h a b l a s ? — E s t á n en el cielo; a l l í h a n sido a c u m u l a d o s d í a por d í a . — S i no t e m e s la pobreza — r e p l i c ó H i l a r i ó n c a m b i a n d o de t á c t i c a — , t e m e r á s el d e s t i e r r o ú o t r a cosa peor. T e n m u y p r e s e n t e . A n g e l a , q u e puedo hacerte esclava m í a . — E l c r i s t i a n o tiene s u c a s a e n t o d a s p a r t e s , y a u n e n t r e c a d e n a s es libre. — ¡ O h ! esa d e s m e n s u r a d a s o b e r b i a q u e d a r á a b a t i d a en la o b s c u r i d a d y e n la m i s e r i a d e u n c a l a b o z o . — O s e q u i v o c á i s , señor; no e s t a r é sola en la p r i s i ó n . Mi A m i g o y P r o t e c t o r e s t a r á c o n m i g o . É l me c o n s o l a r á con s u s d u l c e s p a l a b r a s y c o n v e r t i r á en p a r a í s o l a m á s t é t r i c a c á r c e l . V i e n d o el g o b e r n a d o r q u e le s a l í a n m a l t o d a s s u s t e n t a t i v a s , sufrió u n m o m e n t o d e c ó l e r a q u e llegó á r a y a r e n los l í m i t e s d e la d e s e s p e r a c i ó n . A g o t a d o s y a los r e c u r s o s de s u i n g e n i o p a r a a t r a e r por l a s b u e n a s á la j o v e n , m a n d ó á los v e r d u g o s q u e t r a j e r a n á p r e s e n c i a d e é s t a los a p a r a t o s d e l t o r m e n t o ; se figuraba el infeliz q u e por e s t o s m e d i o s l o g r a r í a v e n c e r l a c o n s t a n c i a de l a c r i s t i a n a d o n c e l l a . M a s é s t a , a l v e r los t e r r i b l e s i n s t r u m e n t o s del dolor, sintió en s u a l m a u n a inefable a l e g r í a y l e v a n t ó los ojos a l cielo p a r a d a r g r a c i a s á s u A m a do, q u e la p e r m i t í a t o m a r p a r t e en s u s t o r m e n t o s y en s u s p e n a s . D e s p u é s de a m e n a z a r l a con el potro s i c o n t i n u a b a en s u resolución, H i l a r i ó n t r a t ó d e p e r s u a d i r l a con otro a r g u m e n t o . A p e l ó á s u filial c a r i ñ o , e x h o r t á n d o l a á q u e p e n s a r a e n s u s p a d r e s y no l l e v a r a s u s c a n a s a l sepulcro con t r i s t e z a . «Te d o y plazo h a s t a m a ñ a n a p a r a q u e lo p i e n s e s b i e n — l a d i j o — ; c o n s i d e r a el b r i l l a n t e p o r v e n i r que se p r e s e n t a á t u v i s t a s i e s c u c h a s la voz de la r a z ó n . Si m a ñ a n a p e r s i s t e s en t u c e g u e d a d y t e o b s t i n a s en r e h u s a r mi m a n o y en no ofrecer incienso á n u e s t r o s dioses, s e r á s e c h a d a á l a s fieras s a l v a j e s e n el anfiteatro, después de ser expuesta, enteramente desnuda, en la picota. Y a v e r e m o s s i t u d i v i n o é i n v i s i b l e g u a r d i á n , c u y o poder m e e s t á s s i e m p r e e c h a n d o e n c a r a , t e l i b r a d e los d i e n t e s y l a s g a r r a s de los leones». C u a n d o el G o b e r n a d o r h a b l ó d e a r r o j a r á A n g e l a á l a s fieras, u n r a y o d e l u z s o b r e n a t u r a l i l u m i n ó el h e r m o s o s e m b l a n t e d e la j o v e n ; pero a l d e c i r q u e s e r í a e x p u e s t a e n toda s u d e s n u d e z á los ojos d e l p ú b l i -

LAS

HEEMANAS

DE

FABIOLA

251

CO, l a c a s t a d o n c e l l a v a c i l ó y se p u s o p á l i d a , los ojos se l a - a r r a s a r o n de l á g r i m a s , y s i n t i ó l a h o r r i b l e v e r g ü e n z a q u e s u f r i r l a al v e r p r o f a n a d a su pureza v i r g i n a l , que ella e s t i m a b a en m á s que todos los tesor o s del m u n d o . H i l a r i ó n s e c r e y ó t r i u n f a n t e a l v e r l a t u r b a c i ó n d e l a j o v e n , f e l i c i t á n d o s e de h a b e r v e n c i d o u n a t e n a c i d a d y u n a c o n s t a n c i a q u e le t e n í a n m a t e r i a l m e n t e d e s e s p e r a d o . P e r o b i e n corto y e f í m e r o fué s u a p a r e n t e t r i u n f o , p o r q u e p r o n t o d e s a p a r e c i ó d e l r o s t r o d e A n g e l a a q u e l l a n u b e o b s c u r a q u e h a b í a t u r b a d o l a s e r e n i d a d de s u e s píritu. — ¡ M a ñ a n a ! —dijo e l l a . — Sí, A q u é l q u e e s t á c o n m i g o s a b r á c ó m o p r o t e g e r m e de e s e u l t r a j e a t r o z q u e se q u i e r e i n f e r i r á m i p u r e z a . ¡Oh d í a feliz, q u e h a s de s e r t e s t i g o d e l c o m i e n z o d e m i s e t e r n a s n u p c i a s ! E n c o m p a ñ í a de s u p a d r e , q u e la e s p e r a b a f u e r a d e l a s a l a de j u s ticia, se dirigió A n g e l a á casa, donde su m a d r e se hallaba impaciente a g u a r d á n d o l a con g r a n a n s i e d a d . L a j o v e n c o n t ó á é s t a todo lo q u e h a b í a p a s a d o e n t r e el g o b e r n a d o r y e l l a ; l a s p r o m e s a s c o n q u e H i l a r i ó n h a b í a t r a t a d o de a t r a e r l a , y l a s a m e n a z a s con q u e h a b i a p r o c u r a d o i n t i m i d a r l a . A l h a b l a r á s u m a d r e d e l a t r i s t e s u e r t e c^ue l a e s peraba de ser e x p u e s t a d e s n u d a á la pública vergüenza, A n g e l a se estremeció y tembló de nuevo, a u n q u e aseguró á sus padres que su divino Esposo la libraría de semejante ignominia. L o s p a d r e s d e A n g e l a , a n i m a d o s p o r el v a l o r de s u h i j a , se r e s i g n a r o n á h a c e r el sacrificio q u e D i o s les p e d í a . N i s i q u i e r a les p a s ó por la mente la idea de e s c a p a r de la ciudad p a r a e v i t a r l a cólera del g o b e r n a d o r , p u e s t e m í a n s e r c a u s a d e u n a p e r s e c u c i ó n á los c r i s t i a nos de C a r t a g o . A l a n o c h e c e r e n v i a r o n u n m e n s a j e r o de t o d a confianza a l O b i s p o p a r a d a r l e c o n o c i m i e n t o d e t o d o lo o c u r r i d o a q u e l d i a . E l b o n d a d o s o P a s t o r de los fieles se a p r e s u r ó á v i s i t a r á A n g e l a con o b j e t o de p r e p a r a r l a d i g n a m e n t e p a r a el c e r c a n o conflicto. T r a j o c o n s i g o el d i v i n o M i s t e r i o , y Á n g e l a t u v o l a d i c h a d e r e c i b i r el P a n d e l o s fuertes, al divino H u é s p e d , á quien ella a m a b a sobre todas las cosas y á q u i e n e s p e r a b a , d e n t r o de b r e v e s h o r a s , v e r c a r a á c a r a en el r e i n o de los b i e n a v e n t u r a d o s .
(Continuará).

LIPROJ, KZmTAS

T

PERIÓDICOS

Libros.
JULIO CEJADOR y FBAUCA . Cabos sueltos: Literatura y Lingüistica.-Perlado, PAe« y Compafiia, Sucesores de H o r n a n d o , A r e n a l , 11, y Q u i n t a n a , 31 y 33, Madrid; 1907. Precio: 6 p e s e t a s . Sólo en el e s p a c i o de s i e t e a ñ o s es u n a verdadera b i b l i o t e c a l i n g ü i s t i c a la qno h a e s c r i t o el Sr. Cejador: Gramática rado, El Lenguaje ra p u b l i c a d o s LUroducción Embriogenia del lenguaje), griega según el sistema histórico compa' y (serie de e s t u d i o s f u n d a m e n t a l e s , de los q u e v a n h a s t a a h o al estudio del lenguaje, La Lengua para aprender Los Gérmenes del lenguaje la lengua latina, de Cervantes (Gramática y Diccionay, por fin,

rio), Nuevo método teórico-práctico

Cabos Sueltos, que. D i o s m e d a n t e , n o será el ú l t i m o libro q u e e s c r i b a el doctíBimo c a t e d r á t i c o d e l I n s t i t u t o de F a l e n c i a . E s e n o r m e y s o r p r e n d e n t e t o d a e s t a l a b o r científica, n o y a por lo v o l u m i nosa, y eso que lo es m u c h o , s i n o por lo g e n i a l , por l a s d i r e c c i o n e s s a n a s y le* y a n t a d a s que s u autor e n e l l a s i g u e , por l a p r o f u n d a m e n t e c a s t e l l a n o c o n que se presenta al p ú b l i c o . Y a en los primeros v o l ú m e n e s de s u s obras n o s daba Cejador t e s t i m o n i o esp l é n d i d o de qne era profundo filósofo, c o n s u m a d o l i n g ü i s t a y n a d a i n e p t o p a r o el arte de escribir; pero, A medida quo n u e v o s v o l ú m e n e s h a n ido a p a r e c i e n d o , se h a n p u e s t o más de r e l i e v e a q u e l l a s e m i n e n t e s c u a l i d a d e s de Cejador, sobre t o d o la del arte de escribir, en el que h a n sido m a r a v i l l o s sus progresos. Q u i e n h^iya l e í d o s n Introducción •verdad. E n e s t e ú l t i m o libro h a r e c o g i d o y c o l e c c i o n a d o Cejador, bajo el m á s modesto y l l a n o de los t í t u l o s , e s t u d i o s m u y i n t e r e s a n t e s de l i n g ü i s t i c a y c r i t i c a l i t e r a r i a , a l g u n o s i n é d i t o s y otros y a p u b l i c a d o s en r e v i s t a s y periódicos, pero todos ellos p l e t ó r i c o s de d o c t r i n a , de e r u d i c i ó n m a c i z a y n u e v a , y h a s t a del fuerte y n a t u r a l h u m o r i s m o propio de n u e s t r a l i t e r a t u r a c l á s i c a y de t o d a la raza e s p a ñ o l a . Cejador, el m á s g r a n d e y g e n i a l , como filósofo, de los l i n g ü i s t a s c o n t e m p o r á n e o s , es a n t e todo y sobre todo español en c u a n t o escribe. E n todos s u s libros h a m a n i f e s t a d o Cejador s u i n m e n s a c u l t u r a l i n g ü i s t i c a y a u n l i t e r a r i a , y , m á s t o d a v í a que esto, la p o d e r o s a fuerza s i n t é t i c a de ST» BO' b e r a n a i n t e l i g e n c i a ; pero e n Cabos Sueltos ha v o l c a d o t o d a s u p e r s o n a l i d a d en s u s m á s d i f e r e n t e s y v a r i a d o s a s p e c t o s , por prestarse el c i t a d o libro m á s qn» los rigaroMiueg.te d i d á c t i c o s á que el a l m a del e s c r i t o r se r e v e l e á l o s lectores al estudio del Lenguaje, libro q u e p u b l i c ó h a c e sel» a ñ o s , y lea a h o r a s u s Cabos Sueltos, quedará p l e n a m e n t e c o n v e n c i d o de e s t » filosofía que c o n t i e n e , por l a r e c i a c o n t e x t u r a c o n q u e e s t á u r d i d a y por el l e n g u a j e c a s t i z o y n e t a -

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS

263

t a l c u a l es, c o n t o d a s s u s v i r t u d e s , a s í i n t e l e c t u a l e s c o m o m o r a l e s , y c o n t o d o s sus defectos, asi n a t u r a l e s como adquiridos. Q u i e n d e s e a r e , p o r c o n s i g u i e n t e , s a b e r t o d o l o q u e el S r . C e j a d o r e s c o m o s a b i o y c o m o e s c r i t o r y a u n c o m o h o m b r e , l e a Calos Sueltos, q u e n o le p e s a r á , p o r q u e ese l i b r o le s a b r á á m a n j a r s u b s t a n c i o s o y e n e x t r e m o d e l e i t a b l e . E n él a p r e n d e r á m u c h a s c o s a s n u e v a s , p o r l o m e n o s e n E s p a ñ a , s o b r e l i n g ü i s t i c a y filología, s o b r e el m o d e r n i s m o y el c a s t i c i s m o , s o b r e l o s s i m b o l i s t a s y l a s e x t r a v a g a n c i a s del lenguaje, y , sobre todo, a p r e n d e r á en este libro m á s que en o t r o s seiscientos de l i n g ü i s t i c a y l i t e r a t u r a c a s t e l l a n a s . E l l i b r o y a es de s u y o n n g r a n modelo del a r t e d e escribir. F e l i c i t o s i n c e r a y c o r d i a l l s i m a m e n t e á m i g r a n a m i g o el S r . C e j a d o r p o r s n últinio libro, testimonio a b r u m a d o r y c o n t u n d e n t e de s u rica y o r i g i n a l cultura filosófica, lingüistica y literaria.

H i s t o r i a de T o r d e s i l l a s , p o r D . E l e u t e r i o F e r n á n d e z T o r r e s , p r e s b í t e r o . —

V a l l a d o l i d , I m p r e n t a y l i b r e r í a de A n d r é s M a r t í n ; 1905.

L a b o r m e r i t o r i a es l a e m p r e n d i d a y r e a l i z a d a p o r e l p r e s b í t e r o D . E l e u t e r i o Fernández Torres, con cuya amistad me honro. T o r d e s i l l a s es u n o d e l o s p u e b l o s q u e m á s r e s o n a n c i a h a n a l c a n z a d o e n el p r o c e s o d e la v i d a s o c i a l y p o l í t i c a d e E s p a ñ a , y n e c e s i t a b a u n l i b r o d o n d e se c o n s i g n a s e n l o s h e c h o s m á s d i g n o s d e r e c o r d a c i ó n q u e e n él h a n a c a e c i d o . A f o r t u n a d a m e n t e , á r e m e d i a r e s t a n e c e s i d a d v i e n e el l i b r o d e l S r . P e r n á n •dez T o r r e s , u n o d e l o s c a p e l l a n e s d e l E e a l M o n a s t e r i o d e S a n t a C l a r a . El libro no h a salido á la luz pública con la perfección q u e s u mismo autor h u b i e r a deseado. E s r i c o de d a t o s y m a t e r i a l e s h i s t ó r i c o s ; p e r o n o e s t á p r e s e n tado con todas aquellas condiciones internas, y sobre todo externas, q u e req u i e r e l o q u e l l a m a n l o s f r a n c e s e s , el a r t e d e savoir m á s q u e o t r a cosa, poco g u s t o tipográfico. E l p r i m e r o e n r e c o n o c e r e s t o s d e f e c t o s es el p r o p i o a u t o r d e l l i b r o , d e q u i e n estoy s e g u r o q u e los c o r r e g i r á en la s e g u n d a edición, q u e y a tiene manos. De todos modos, estos defectos significan m u y poco en u n libro de la índole del e s c r i t o p o r el S r . F e r n á n d e z T o r r e s , á q u i e n n o p u e d e m e n o s de felicitarse p o r s u c u l t u r a y b u e n e m p l e o de s u s t a l e n t o s . entre faire. H a y e n él a l g u n a d e s i g u a l d a d de estilo, quizá n o m u y discreta d i s t r i b u c i ó n de las m a t e r i a s , y ,

MELCHORA HEIIRERO DE V I D A L . — P a r a l a s m u j e r e s . — R e f l e x i o n e s y consejo».—Prólogo

del Exorno. Sr. D . J e s ú s P a n d o y V a l l e . — S e g u n d a e d i c i ó n m e j o r a d a . P r e c i o : 2 pes e t a s . — L i b r e r í a d e los Sucesores de H e r n a n d o , A r e n a l , 11, M a d r i d .
ODENTOS DE LA A L D E A . — N u e v a S e n d a y L a s C u a t r o E s t a c i o n e s , p o r M e l c h o r » H e r r e r o

de V i d a l . — L a m i s m a l i b r e r í a : Ü5 y 50 c é n t i m o s de p e s e t a r e s p e c t i v a m e n t e . N o h e d e i n s i s t i r a q u i s o b r e e l l i b r o Para dije b a s t a n t e en el c u a d e r n o de la r e v i s t a las mujeres, Unión del que creo que y a correspon-

Ibero-Americana

d i e n t e a l 31 d e D i c i e m b r e d e 190,5. A h o r a m e l i m i t o t a n s ó l o á d a r l a s g r a c i a s á s u a u t o r a , a s i p o r e l e n v í o de l a s e g u n d a e d i c i ó n , c o m o p o r l a s m e j o r a s y

254

LÍBEOS,

REVISTAS

T

PERIÓDICOS

c o r r e c c i o n e s q u e e n ella h a h e c h o , d e b i d a s e n p a r t e á, la m o d e s t a c r i t i c a q u e p u b l i q u é e n l a m e n c i o n a d a r e v i s t a Unión Ibero-Americana. E n t r e l a s correcc i o n e s h e c h a s , he v i s t o c o n g u s t o l a r e l a t i v a á la s i g n i f i c a c i ó n de s u b s t a n c i a q u e e n a l g u n o s P a d r e s de la I g l e s i a t i e n e la p a l a b r a c u e r p o , c u a n d o e s c r i b e n del a l m a h u m a n a . H a y q u e t e n e r e n c u e n t a q u e c o m b a t í a n la h e r e j í a gnóst.ica e n s u m á s i n s i d i o s o y f o r m i d a b l e a s p e c t o , el del p a n t e í s m o i d e a l i s t a . Cuentos de la aldea es el t í t u l o de u n a c o l e c c i ó n de c u e n t o s q u e p a r a l o s n i ñ o s piensa publicar la Sra. Herrero. L o s cinco publicados están bien escritos y mejor sentidos: tiene, sin duda, u n hermoso corazón su autora; pero en estos c u e n t o s es m á s q u e el a r t e el a l t o fin e d u c a t i v o y p e d a g ó g i c o , s a n a m e n t e m o r a l , q u e la S r a . H e r r e r o se p r o p o n e al e s c r i b i r c u e n t o s c o m o Nueva Senda, en el q u e e s t á b i e n m a r c a d o el d e r r o t e r o de la n u e v a e d u c a c i ó n , p o s i t i v a y f u e r t e , que h a y q u e dar á los n i ñ o s , s i h a n de l l e g a r á ser h o m b r e s de p r o v e c h o e n la sociedad. P . M . y V.

Vendimias juveniles, p o r M a n u e l U g a r t e . — G a r n i e r H e r m a n o s , l i b r e r o s - e d i t o r e s , r u é des S a i n t s - P ó r e s , 6, P a r í a . P o c o s jóvenes h a n hecho u n a carrera literaria t a n brillante como M a n u e l l i g a r t e . S e i s a ñ o s le h a n b a s t a d o p a r a q u e s u f a m a de p r o s i s t a o b s e r v a d o r , a m e n o y e l e g a n t e , se e x t e n d i e r a por E u r o p a y A m é r i c a . E l é x i t o q u e o b t u v o c o n s u p r i m e r l i b r o Paisajes parisienses, d e m u e s t r a q u e la f o r t u n a y el t a l e n t o se h a n c o n v e n i d o p a r a h a c e r de él u n o de n u e s t r o s j ó v e n e s l i t e r a t o s h i s p a n o a m e r i c a n o s quo m á s a b u n d a n t e s frutos prometen para las letras patrias. Porq u e , c o n ser m u c h o l o h e c h o por el l i t e r a t o b o n a e r e n s e , es m u c h o m á s lo q u e se espera de él. A s u p r i m e r l i b r o h a n s e g u i d o o t r o s , c o m o Crónicas de las horas y de los días, dimias juveniles, del Bulevar, La novela Una tarde de otoño, y , ú l t i m a m e n t e , el t i t u l a d o Ven-

q u e es s u p r i m e r l i b r o de p o e s í a s , y p r o b a b l e m e n t e , si al

a u t o r h e m o s de creer, será t a m b i é n el ú l t i m o . Con él da t é r m i n o á s u prim e r a j u v e n t u d . P o e s í a í n t i m a , p r i m a v e r a l ; p o e s í a de j u v e n t u d es la q u e corre por e s t e l i b r o . D e c i r q u e e n él se m u e s t r a t o d a , c c n s o r p r e n d e n t e i n g e n u i d a d y e n t e r a m e n t e d e s n u d a , el a l m a del j o v e n p o e t a , s e r í a r e p e t i r lo q u e el m i s m o a u t o r h a c o n f e s a d o a n t e s , c u a n d o d i c e q u e «cree q u e la p o e s í a es t r a n s p a r e n c i a del a l m a , i n g e n u i d a d e m o t i v a , p u r e z a s e n t i m e n t a l , reflejo de e s o s c i e l o s i n t e r i o r e s q u e t o d o s t i e n e n , p e r o q u e sólo a l g u n o s s a b e n d e s c u b r i r » , y c u a n d o afirma q u e «quiere q u e t o d a s l a s h o j a s l l e v e n s u e s t r e m e c i m i e n t o s i l v e s t r e , que t o d a s d i g a n , c o n m a y o r ó m e n o r i n t e n s i d a d , c o n m a y o r ó m e n o r b r í o , felicidades ó tristezas humanas». Cuando en la vida chocamos con tantas almas impenetrables ó incomprens i b l e s , y a p o r q u e se e n c i e r r a n d e n t r o de d u r í s i m o c a p a r a z ó n , y a porque ocultan en misterioso silencio s u vaciedad, ó porque, cuando pretenden man i f e s t a r s e , u n a r e t ó r i c a a c a d é m i c a a h o g a la e s p o n t a n e i d a d y f r e s c u r a del s e n t i m i e n t o , ó l a s s u t i l e z a s y g e n i a l i d a d e s de los snobs e n v u e l v e n s u s d e c i r e s i n s u b s t a n c i a l e s e n e s p e s a n u b e de i m á g e n e s s i n p l a s t i c i d a d y frases d i s l o c a d a s , es d e l i c i o s o v e r a l m a s c o m o Ja de l i g a r t e , m o s t r á n d o s e á t o d a l u z h e n c h i d a s de p e r f u m e s p r i m a v e r a l e s , i n g e n u a s , s e r e n a s , e q u i l i b r a d a s , c o n c l a r i -

LÍBEOS,

EEVISTAS

T

PEEIÓDICOS

255

(íades de a n r o r a , c o n b r i o s a s e x p a n s i o n e s d e v i d a m o z a , c l a r í n e a n d o m a r c h a s t r i u n f a l e s á la p r i m a v e r a de la v i d a . L a m a y o r p a r t e de l a s p o e s í a s l a s h a v i v i d o U g a r t e e n P a r í s . D e l a lumiére Ville le v i e n e s u i n s p i r a c i ó n , pero s u t e m p e r a m e n t o e q u i l i b r a d o le p o n e &

c u b i e r t o de c i e r t a s g e n i a l i d a d e s m é t r i c a s m u y c o r r i e n t e s , y s u p o e s í a d i s t i n g u i d a , e l e g a n t e , b r i o s a , 6, v e c e s t i e r n a , á v e c e s a r d i e n t e , de s e n t i m e n t a l i d a d h o n d a e n u n a s o c a s i o n e s , a l e g r e e n o t r a s , c o u a l e g r í a á flor de p i e l y d e u n a g r a n c o m p l e j i d a d de m a t i c e s , corre p o r c a u c e m é t r i c o s i n t o r t u o s i d a d e s , r e c t i l í n e o y e n t e r a m e n t e e s p a ñ o l . E i q u e z a de i m á g e n e s , v e r s i f i c a c i ó n f á c i l y m u s i c a l , o b s e r v a c i ó n fina, b r i o s o y g r á f i c o d e c i r , s o n c u a l i d a d e s q u e a v a l o r a n l a s p o e s í a s de U g a r t e , y d e m u e s t r a n q u e e n e l l i t e r a t o b o n a e r e n s e r a y a A t a n t a a l t u r a el p o e t a c o m o el p r o s a d o r . A l final d e l l i b r o , y c o n el t í t u l o de « F u e r z a s futuras>, a p a r e c e n varias p o e s í a s b r i o s a s y d e g r a n f u e r z a e x p r e s i v a , e n l a s q u e a l i e n t a el e s p í r i t u de U n a d e m o c r a c i a q u e n i es l a m á s v i a b l e , n i l a m á s l e v a n t a d a . E s p e r a r q u e e l p u e b l o , n o l a m a s a s o c i a l , s i n o l a p l e b e , h a y a de r e d i m i r 6, l a s o c i e d a d y r e d i m i r s e á sí m i s m a c o n q u i s t a n d o s u s d e r e c h o s , es p e n s a r e n l o i m p o s i b l e . H a c e r del o b r e r o n n h é r o e c u y a s a c c i o n e s p u e d a n t r a s c e n d e r f u e r a de l a m i n a , del t a l l e r ó de la f á b r i c a , es c o n s t r u i r í d o l o s c o n f r á g i l b a r r o . Concretar la a c c i ó n de la d e m o c r a c i a al l o g r o del t r i u n f o de la p l e b e , es r e d u c i r s u e n o r m e t r a s c e n d e n t a l i d a d , p o r q u e n o es s ó l o el o b r e r o , n o es s ó l o l a p l e b e l o s que n e c e s i t a n r e d e n c i ó n , la n e c e s i t a m o s t o d o s , l a m a s a s o c i a l , e l p u e b l o e n e l s i g n i f i c a d o m á s a m p l i o de l a p a l a b r a , y n o h a de v e n i r t a n t o de a b a j o c o m o de a r r i b a , de la a r i s t o c r a c i a del t a l e n t o ; y la a c c i ó n d e m o c r á t i c a , m á s q u e á l e v a n t a r l l a n o s , h a do t e n d e r á a l l a n a r a l t u r a s c o n v e n c i o n a l e s que n i n g ú n fcndamento tienen en la naturaleza.

Sartal de cuentos, por Carlos M n r i a O c a n t o s . — I l u s t r a c i o n e s de L u i s P a l a o . — T o m o X X X I I de l a «Biblioteca P a t r i a » . — P r e c i o : 1 r e a l e s . E n e l p e q u e ñ o p r e f a c i o q u e e n c a b e z a el l i b r o define el a u t o r lo q u e , á s u parecer, debe ser n n c u e n t o . El c o n c e p t o q u e de e s t e g é n e r o l i t e r a r i o t i e n e e s 'aviy d i f e r e n t e del q u e p u e d e d e d u c i r s e de l a l e c t u r a de los c u e n t o s que g e n e r a l m e n t e se e s c r i b e n h o y , á los q u e m á s q u e c o n este n o m b r e d e b i e r a d e s i g n á r s e l e s c o n e l de n o v e l a s c o r t a s , n o v e l a s c o m p r i m i d a s , p o r q u e e n e l l o s s e c o n c r e t a el t r a b a j o á la d e s c r i p c i ó n de e p i s o d i o s de la v i d a real, al e s b o z o d e c a r a c t e r e s , e t c . , s i n q u e la i m a g i n a c i ó n j u e g u e en e l l o s u n p a p e l i m p o r t a n t e , n i la filosofía s a q u e del r e l a t o s u m o r a l e j a i n s t r u c t i v a y e d u c a d o r a . O c a n t o s c r e e q u e e n el c u e n t o h a de p r e d o m i n a r el e l e m e n t o i m a g i n a t i v o S o b r e el r e a l i s t a , y e n t o d o c a s o la filosofía debe i n t e r v e n i r c o n s u a c c i ó n educadora, y a enseñando, y a satirizando, elogiando ó recriminando. Tul es el c a r á c t e r de l o s c u e n t o s q u e p u b l i c a O c a n t o s . N a r r a c i o n e s do tra.Uia s e n c i l l a y c o r t o d e s a r r o l l o , a m e n a s ó i n s t r u c t i v a s . ^ ^

256

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS

El Crlstlanlsmoy los tiempos modernos, por Mons. Bougand, Obispo de Laval.—Tomo I V . La Iglesia. —Traducción de la s e x t a edición francesa por el Dr. D. Emilio A. Villelga Rodrigue?., P r e s b í t e r o , c a t e d r á t i c o de Apologótica y de E l o c u e n c i a S a g r a d a e n la Universidad Pontificia Compostelana.—Barcelona, Herederos de J u a n ü i l i . L a obra de M o n s . B o u g a u d es el m o n u m e n t o m á s g r a n d i o s o l e v a n t a d o á J e s u c r i s t o y s u I g l e s i a por la fe en los t i e m p o s m o d e r n o s . El s a b i o Obispo de L a v a l , figura l a m á s r e l e v a n t e de la F r a n c i a del s i g l o X I X , dotad» de i n t e l i g e n c i a p r o f u n d a , de c o r a z ó n a r d i e n t e y de i m a g i n a c i ó n b r i l l a n t e , i l u m i n a d o por los r e s p l a n d o r e s de la fe, c a n t a l a s g l o r i a s de la I g l e s i a de .Tesucristo con la e l o c u e n c i a , c o n ese f u e g o que d i s t i n g u e á los que s i e n t e n arder e n s n p e c h o l a c a r i d a d de Oiog. E n m e d i o de la n u b e o b s c u r a y e s p a n t o s a de m a l e s que cubre el cielo de la n a c i ó n de S a n L u i s , e n m e d i o de ese h u r a c á n de a t a q u e s y destrozos q u e l a i m p i e d a d m á s i n f e r n a l e s t á r e a l i z a n d o e n la católica F r a n c i a , la figura del g r a n O b i s p o de L a v a l , l l e n a de m a j e s t a d y r a d i a n t e de hermosura, se l e v a n t a para p r o n u n c i a r s o l e m n e m e n t e , por m e d i o de s u libro acerca de las g r a n d e z a s d e l a I g l e s i a , el porta inferí non praevalebunt adversus eam, las p u e r t a s del infierno n o p r e v a l e c e r á n c o n t r a la I g l e s i a de D i o s , porque es roca i n c o n m o v i ble contra la q u e se h a n estrellado h u m i l l a n d o s u c a b e z a todas l a s s o b e r b i a s ó impiedades. L a n a t u r a l e z a de la I g l e s i a , s u s e x c e l e n c i a s , s u s n o t a s ó c a r a c t e r e s , es el objeto del c u a r t o t o m o , q u e se d i v i d e e n tres partes: «1.* La Iglesia considerada en sí misma: S u génesis histórico, su verdadera constitución, sus notas divinas, su centro a u g u s t o y todopoderoso, su Jefe, sobre c u y a f r e n t e D i o s ha c o l o c a d o dos c o r o n a s , e n el orden d o c e n t e , la infal i b i l i d a d , y en el de g o b i e r n o , el poder soberano.» «2.' La maléficas «8.* La Iglesia g la sociedad moderna. ¿Cuáles son con e x a c t i t u d s u s relaciones? ,!,Es v e r d a d q u e l a I g l e s i a c o n d e n a á l a s o c i e d a d m o d e r n a y n o q u i e r e n i puede e n t e n d e r s e c o n ella?....» T e r m i n a este v o l u m e n c o n nn e p í l o g o t i t u lado El, Papa, en el que e x p o n e la p i e d a d t i e r n a , g e n e r o s a , i n a l t e r a b l e , c o n q u e todo c a t ó l i c o debe c o n s i d e r a r á la persona m i s m a del S o b e r a n o Pontífice.» T a n t o por el a s u n t o y g r a n d i o s i d a d c o n q n e es e s t u d i a d o , como p o r la herm o s a t r a d u c c i ó n del Sr. V i l l e l g a y lujo c o n q u e está e d i t a d a por la c a s a «Herederos de J u a n Gili», la obra de Mons. B o n g a u d es sorprendente y m a g n í fica. S u l e c t u r a , por t a n t o , n o sólo es p r o v e c h o s a á los t e ó l o g o s , á los señores o b i s p o s y al clero en g e n e r a l , s i n o t a m b i é n á todos los que ae p r e c i e n de ser a m a n t e s de la I g l e s i a y q u i e r a n e s p a c i a r s e por ese mar infinito de belleza c o n q u e e s t á a d o r n a d a la Esposa del Cordero. Gloria, pues, á esa I g l e s i a d i v i n a que de tal m a n e r a e n g r a n d e c e á s u s hijos por m e d i o de l a c i e n c i a s o b r e n a t u r a l que les i n s p i r a ; honor, respeto y v e n e r a c i ó n al S a c e r d o c i o , que c u e n t a e n s u s filas s o l d a d o s t a n e s c l a r e c i d o s ; rec u e r d o el m á s profundo de g r a t i t u d y amor t r i b u t e s i e m p r e la F r a n c i a crist i a n a y el Orbe c a t ó l i c o al g r a n O b i s p o de L a v a l , que s u p o d i s i p a r l a s t i n i e b l a s del error y l u c h a r v i c t o r i o s a m e n t e c o n t r a los e n e m i g o s de la E e l i g i ó n , como en otro t i e m p o l o s A t a n a s i o s , l o s J e r ó n i m o s y A g u s t i n o s . M. L . Iglesia ;/ las iglesias, ó sea la c o n t r a p r u e b a de la d i v i n i d a d de la I g l e s i a . A l lado de la r a m a verde, las r a m a s s e c a s , y no s o l a m e n t e secas, s i n o

LIBROS,

REVISTAS

T

PERIÓDICOS

257

Historia , por i". JNieto y ., _ sión.—Madrid, E s t a b l e c i m i e n t o Tipográfico «Suceflores de B i v a d e n e y r a » , P a s e o de San V i c e n t e , n ú m . 20.—Doa t o m o s de 30i y 432 p á g i n a s r e s p e c t i v a m e n t e . — P r e cio de l a o b r a , en r ú s t i c a , 6 p e s e t a s . P r o f u n d a m e n t e a p e n a d o s p o r el h o r r e n d o s a c r i l e g i o q u e h á p o c o s d i a s com e t i e r o n los i m p i o s de F r a n c i a , d e c a p i t a n d o u n a e s t a t u a de S a n V i c e n t e de P a ú l p a r a s u s t i t u i r l a p o r l a c a b e z a i m p ú d i c a de l a d i o s a E a z ó n , s e n t i m o s n u e s t r o e s p í r i t u a l i v i a d o al e n c o n t r a r n o s c o n el p r e c i o s o l i b r o a c e r c a de l a H i s t o r i a del f u n d a d o r de las H i j a s de l a C a r i d a d , t a n a d m i r a b l e m e n t e e s c r i t o por M o n s . B o u g a u d y c o n t a n t a b r i l l a n t e z t r a d u c i d o , a n o t a d o y p r e c e d i d o de Una i n t r o d u c c i ó n h i s t ó r i c a p o r el P . N i e t o y A s e n s i o . L a m e d i t a c i ó n de l a s v i d a s de l o s s a n t o s d e s p i e r t a s i e m p r e en n o s o t r o s g r a n des p e n s a m i e n t o s y s u b l i m e s i d e a l e s , y e s t o o c a r r e de u n a m a n e r a e s p e c i a l ley e n d o la Historia de San Vicente de Paúl q u e p a s ó s u v i d a d i f u n d i e n d o á r a u finald a l e s el f u e g o de l a c a r i d a d , p r e d i c a n d o l a s a b i d u r í a de l a Cruz y l u c h a n d o d e n o d a d a m e n t e c o n t r a l o s e n e m i g o s de l a s d o c t r i n a s d e J e s u c r i s t o , y , m e n t e , i n s t i t u y e n d o l a s dos C o n g r e g a c i o n e s de l a s H i j a s de l a C a r i d a d y de los S a c e r d o t e s de l a M i s i ó n : l a p r i m e r a p a r a l i m p i a r l a s l á g r i m a s de la h u m a nidad débil y enferma, y la s e g u n d a para abrir las i n t e l i g e n c i a s tiernas á la Inz de la v e r d a d y p r e d i c a r l a « b u e n a n u e v a > por t o d o s los á m b i t o s del m u n d o . L a o b r a q u e a n u n c i a m o s , a d e m á s del m é r i t o i n t r í n s e c o q u e e n c i e r r a , c o m o todos l o s e s c r i t o s de M o n s . B o u g a u d , t i e n e el de h a b e r s i d o t r a d u c i d a c o n s e n cillez, n a t u r a l i d a d y e l e g a n c i a , q u e h a c e s u l e c t u r a a m e n í s i m a , c o m o s i e s t u v i e s e o r i g i n a l m e n t e e s c r i t a en l a h e r m o s a l e n g u a de C e r v a n t e s . D a m o s n u e s t r a e n h o r a b u e n a al P . A s e n s i o , y r e c o m e n d a m o s c o n t o d o el i n t e r é s q u e n o s es p o s i b l e l a l e c t u r a de e s t a o b r i t a , q u e d e b e n t e n e r e n s n s bib l i o t e c a s t o d a s l a s p e r s o n a s p i a d o s a s y c u a n t o s q u i e r a n e n c e n d e r s u s coraz o n e s e n a m o r de D i o s , v i e n d o los p r o d i g i o s q u e o b r ó p o r m e d i o de s u s i e r v o S a n V i c e n t e de P a ú l . J . M . L.

JORGE W . PKICE .—Emma Perry.—Novela católica.—Bogotá.— I m p r e n t a de «La Luz»; 1907. ¿ N o v e l a c a t ó l i c a ? d i r á a l g u n o de n u e s t r o s l e c t o r e s . S í , t r á t a s e de una

n o v e l a q u e e s c a t ó l i c a e n el m á s r i g u r o s o s e n t i d o de e s t a p a l a b r a . S i n d u d a * l g n n a parecerá u n poco extraña esta denominación, que no hallará d e Seguro q u i e n la b u s c a r e e n los t r a t a d o s de p r e c e p t i v a l i t e r a r i a ; pero c u a n d o la p o r n o g r a f í a , el a t e í s m o , el a n a r q u i s m o , e t c . , e t c . , h a n p u e s t o c á t e d r a e n e s t e g é n e r o l i t e r a r i o , el m á s á p r o p ó s i t o s i n d i s p u t a p a r a l a p r o p a g a n d a , ¿no Será p e r m i t i d o al c a t o l i c i s m o i z a r s u b a n d e r a e n e s t e c a m p o de l a l i t e r a t u r a ? ¿ H a y n o v e l a s n a t u r a l i s t a s q u e n o se r e c a t a n de a p a r e c e r c o m o t a l e s e n p ú b l i «ío? P u e s v e n g a n n o v e l a s c a t ó l i c a s q u e , al p a r q u e r e c r e e n , i n s t r u y a n y afirmen l o s e s p í r i t u s e u l a fe c a t ó l i c a , a p o s t ó l i c a y r o m a n a . E l Sr. P r i c e h a t e n i d o este v a l o r — p o r q u e v a l o r se n e c e s i t a p a r a e x p o n e r s e á los d e s d e n e s y 'as b u r l a s de la c r í t i c a h o y p o r d e s g r a c i a m á s en b o g a — , n o sólo de e s c r i b i r nna n o v e l a i n s p i r a d a e n l o s c á n o n e s de l a m á s f r a n c a a p o l o g í a del credo ''atólioo, s i n o de e s t a m p a r e n l a p o r t a d a de s u libro a l g o a s i c o m o l a p r o f e ASo V.—TOMO IV. 17

258

LIBROS, REVISTAS T

PERIÓDICOS

s i ó n de s u fe. Q u i z á e s t a e s t i q u e t a r e d u n d e e n p e r j u i c i o de la d i f u s i ó n de l a n o v e l a ; p e r o el a u t o r lo h a q u e r i d o así, a c a s o c o n la m i r a de q u e los b u e n o s se e n t r e n p o r s u s p á g i n a s s i n t e m o r á v e r s e s o r p r e n d i d o s p o r e s c e n a s r e p u g n a n t e s , y n o s o t r o s n o h e m o s de e n m e n d a r l e la p l a n a . L a i m p r e s i ó n q u e deja la l e c t u r a de e s t a n o v e l a n o p u e d e ser m á s s i m p á t i c a y a g r a d a b l e . Enima Perry t i e n e , sobre t o d o p a r a los c a t ó l i c o s , s u p e r i o r e s e n c a n t o s . M á s q u e n o v e l a p a r e c e u n h i m n o á la P r o v i d e n c i a , u n c a n t o á la G r a c i a , u n p o e m a á la V i r t u d . E l a u t o r h a p u e s t o e n ella de r e l i e v e el c o n t r a s t e e n t r e la e d u c a c i ó n c r i s t i a n a de E m m a y la v i d a de c r á p u l a y de l i c e n c i a de H a w k s ; h a e x a l t a d o e l t r i u n f o da l a p o b r e z a , c u a n d o é s t a v a a c o m p a ñ a d a de l a h o n r a d e z , sobre el poder c o r r u p t o r del oro; y n o es d e p a s a r i n a d v e r t i d a , p o r q u e el Sr. P r i c e h a c e h i n c a p i é s o b r e e s t e p u n t o , !á t o l e r a n c i a de la f a m i l i a P e r r y , q u e , c o n ser c a t ó l i c a á m a c h a m a r t i l l o , n o se d e s d e ñ a de a l t e r n a r y c o n t a r e n t r e s u s a m i s t a d e s á i n d i v i d u o s de l a s e c t a p r o t e s t a n t e , lo c u a l , s o b r e v a l e r l e l a e s t i m a c i ó n de t o d o s , h a c e q u e á la l a r g a , p o r v i r t u d de s u e j e m p l o , v e n g a n t o d o s al r e d i l del c a t o l i c i s m o . P e r o c o m o o b r a l i t e r a r i a , Emma Perry tiene, á nuestro juicio, algunos d e f e c t o s , n o s i e n d o el de m e n o r b u l t o l a u n i f o r m i d a d de c a r a c t e r e s . A e x c e p c i ó n de M r . H a w k s , t o d o s los p e r s o n a j e s que a p a r e c e n e n la e s c e n a s o n ó m u y v i r t u o s o s ó m u y b o n a c h o n e s . D e a q u i n a c e l a f a l t a de m o v i m i e n t o , de l u c h a , de j u e g o de p a s i o n e s , de p s i c o l o g í a JJeMS ex machina, El Sr. P r i c e se v a l e de t a l m o d o del q u e a q u i es la P r o v i d e n c i a , y h a p u e s t o t a l e s e n c a n t o s e n

la v i r t u d de l a s P e r r y , y t a l n o b l e z a de a l m a e n los B r o w n , C a r t ó n , N o r t o n y M i l l e r , q u e n o p a r e c e s i n o q u e el a r g u m e n t o se d e s e n v u e l v e e n u n a s o c i e d a d i d e a l . E s c i e r t o q u e , g r a c i a s al S e ñ o r , n o f a l t a n e n el m u n d o a l m a s b u e n a s ! c i e r t o t a m b i é n q u e l a d i v i n a P r o v i d e n c i a , la c u a l n u n c a a b a n d o n a á n a d i e , c o l m a á v e c e s de r e g a l o s , c o n s u e l o s y b e n e f i c i o s á los q u e e n E l l a p o n e n t o d a BU confianza; y c i e r t o , e n fin, q u e la v i r t u d ejerce p o d e r o s o s a t r a c t i v o s s o b r e a q u e l l o s á q u i e n e s a l c a n z a s u d e l i c a d o p e r f u m e ; pero ¡ay! n o s u e l e s e r e s t o lo o r d i n a r i o ; lo o r d i n a r i o es q u e el v i c i o t r i u n f e ; q u e la v i r t u d sea i g n o r a d a ó e s c a r n e c i d a ; q u e la d i v i n a P r o v i d e n c i a b r i l l e e n l a s c o n t r a d i c c i o n e s y a m a r g u r a s e n q u e p o n e á p r u e b a l a v i r t u d de s u s e s c o g i d o s . S i el n o v e l i s t a h u biera h e c h o p a s a r l a v i r t u d de la f a m i l i a P e r r y p o r el crisol de la a d v e r s i d a d , la figura de E m m a h u b i e r a r e s u l t a d o g i g a n t e , y , sobre t o d o , m á s h u m a n a . E l Sr. P r i c e ha d i b u j a d o e n E m m a P e r r y u n m o d e l o s i n t a c h a , pero e s t e m o d e l o es m á s p a r a ser a d m i r a d o q u e i m i t a d o . S u v i r t u d , s i e m p r e m i m a d a , n o conv e n c e n i edifica. D e e s t e b u e n d e s e o del a u t o r de h a c e r t o d o l l a n o y a m a b l e , n a c e q u e a q n í l a s c o n v e r s i o n e s s e v e r i f i c a n á g r a n e l y c o m o por e n s a l m o . L a G r a c i a , qne n u n c a d e s t r u y e la n a t u r a l e z a , p u e d e , es v e r d a d , e l e v a r l a i n s t a n t á n e a m e n t e : e n u n m o m e n t o , y c u a n d o é s t e n o era e s p e r a d o , h i z o de u n S a u l o u n A p ó s t o l ; p e r o ¿no es m á s c o m ú n , t r a t á n d o s e de c o n v e r s i o n e s e n q u e la g r a c i a v a p e n e t r a n d o p o c o á p o c o y v a l i é n d o s e de m e d i o s h u m a n o s , q u e á a q u é l l a s p r e c e d a u n a n o c h e m á s ó m e n o s l a r g a de l u c h a s , de t o r t u r a s , de a v a n c e s y retrocesos?.... N a d a de e s t o s u c e d e e n Emma Perry. Mr. M i l l e r se c o n v i e r t e de u n s a l t o ; M r . B r o w n q u e d a c o n v e n c i d o de l a v e r d a d del c a t o l i c i s m o c o n u n a s i m p l e p l á t i c a del P a d r e B u t t ; H a w k s c o n c l u y e s n s d í a s v i s t i e n d o el h á b i t o de S a u

LIBBOS, REVISTAS Y PERIÓDICOS

259

í'i'ancisco porque si, porque el S r . P r i c e , que r e v e l a u n a a l m a t o d a c a r i d a d , se ha c o m p a d e c i d o de él y n o h a querido h a c e r b n e n o el refrán l a t i n o «tcuí finia ila, y á bien q u e por ello le a l a b a m o s . P u e s ¿y el s u e ñ o d e Kicardo? ¿No e s t a r l a m á s jnstífioado e n B a l t i m o r e , ^' g r . , a d o n d e a q u é l h a b l a h u i d o c o n el temor de u n a f e l o n í a por p a r t e de Hawks? Á pesar de estos reparos, l a n o v e l a ea b u e n a , como n o v e l a y c o m o catól i c a . ¿Que p o d í a h a b e r s a l i d o mejor? C i e r t o , s e g ú n n u e s t r o h u m i l d e j u i c i o . I'ero lo mejor es de consejo; l o b u e n o de p r e c e p t o .

Súplica Perpgtua, ó medía h o r a á los pies de N u e s t r a Señora del P e r p e t u o> S Socorro. por —u — n Padre B .^..^.vuuv. e d e n t o r i s t a . - C o n c e n s u r a eclesiAstica.—Madrid, - , 1907.—D -Oe venta en l a A d m i n i s t r a c i ó n de El Perpetuo Socorro, oalíe de Manuel Silvela, a l precio de •'u c é n t i m o s .
-

Era n a t u r a l y l ó g i c o , y a s i h a s u c e d i d o , que de l a d e v o c i ó n á la Madre del Perpetuo Socorro brotase l a p i a d o s a idea de la Súplica Perpetua, qne hoy ve''^os y a e x t e n d i d a por todo el m u n d o . A p r o p a g a r esta i n s t i t u c i ó n , t a n d i g n a de la V i r g e n c o m o p r o v e c h o s a para l a s a l m a s , e n c e n d i e n d o e n el c o r a z ó n de 'os fieles l a l l a m a a r d i e n t e del a m o r á M a r í a bajo u n o de los t í t u l o s m á s M m p i t i c o s á los desterrados hijos de E v a y m á s propios de la que fuó Gorredentora del l i n a j e h u m a n o , s e endereza eate l i b r i t o , c u y a s p á g i n a s , todas llenas de u n c i ó n y de celo por el b i e n e s p i r i t u a l de l a s a l m a s , i n s p i r a n , al Par que el a m o r á M a r i a , c i e g a confianza e n la que h a s i d o s i e m p r e , lo es y 'o será, el p a ñ o de n u e s t r a s l á g r i m a s y el c o n s u e l o de n u e s t r a s a f l i c c i o n e s . ^Ds Súplicas, d i s t r i b u i d a s p a r a cada u n o de los d í a s del m e s , c o n s t i t u y e n u n Perpetua, d e b e n p o n e r á los p i e s d e Catálogo, m u y ú t i l ó i n s t r u c t i v o , de laa m i s e r i a s y n e c e s i d a d e s q u e los fieles, y en especial los s o c i o s de la Súplica nuestra excelsa M a d r e , i m p l o r a n d o s u s remedios. C o m p l e t a n el libro n n Co^OQiiio d u l c í s i m o , t i e r n o , f a m i l i a r , entre la V i r g e n y el alma; el modo de oir a aanta M i s a , y , por ú l t i m o , v e i n t i s é i s Suspiros amorosos á Jesús Sacramen'^"do, que g^gj p u e d e n s e r v i r para a n t e s y d e s p u é s de l a C o m u n i ó n , c o m o para entretenerse e n inflamados c o l o q u i o s c o n el d i v i n o A m a n t e de l a s a l m a s q u e *e oculta bajo el v e l o del S a c r a m e n t o . P o r v í a de Apéndice nnas i n s t r u c c i o n e s sobre la m a n e r a de o r g a n i z a r la Súplica se l e e n al Perpetua. final

P o r el honor de la V i r g e n y p o r el b i e n de l a s a l m a s , d e s e a m o s q u e el a u t o r ^ea c o r o n a d o s l o s p i a d o s o s fines q u e le m o v i e r o n á e s c r i b i r e s t e l i b r o á mayor honra y g l o r i a de la Madre del P e r p e t u o Socorro.

'sAno*í'° "'«'orla de España y de la Civilización española, por el l i m o . Sr. D . F é l i x Consejo r * ? " • C a t e d r á t i c o del I n s t i t u t o de San Isidro é individuo dol R e a l •iontnm., i p ú b l i c a . — D e c i m o c t a v a edición, a u m e n t a d » |en l a p a r t e ^fadrid^r'^u (1*33 1907), por D. E n r i q u e Sánchez y R u e d a . - C i n c o pesetas.— nos o„„r''"'<""'* P e r l a d o , P á e z y C » , A r e n a l , 11.—Librería de J n b e r » H e r m a ' ^ a m p o m a n e s , 10.-1907. ^ l'Os libros del i n o l v i d a b l e Sr. S á n c h e z Casado, d e s t i n a d o s p r i n c i p a l m e n t e ^r^ir de t e x t o s en n u e s t r a s a u l a s de so^fonda e n s e ñ a n z a , n o n e c e s i t a n en poco n i e n m u c h o , el fallo l a u d a t o r i o de n u e s t r o j u i c i o . L a s n u m e r o s a s oíones q u e de todos e n g e n e r a l , y e n p a r t i c u l a r d e este Prontuario, se h a n

260

LÍBEOS,

EEVISTAS

Y

PEEIÓDICOS

h e c h o , s o n la m e j o r g a r a n t í a de l a s h e r m o s a s c u a l i d a d e s de o r d e n , e x p o s i c i ó n y a t i n a d o c r i t e r i o q u e e n t o d o s e l l o s s u p o p o n e r la i n f a t i g a b l e y p l u m a del q u e f u é e n v i d a o r n a m e n t o del p r o f e s o r a d o e s p a ñ o l . P e r o c o m o t o d a o b r a h u m a n a , la del S r . C a s a d o , e s p e c i a l m e n t e la l i t e r a r i a , e s t á s u j e t a á la h i s t ó r i c a l e y de la e v o l u c i ó n y el p r o g r e s o , y si en l o s d í a s de s u a n t o r p u d o p a r e c e r a c a b a d a y c o m p l e t a e n s u g é n e r o , h o y , c u a n d o y a h a n p a s a d o a l g u n o s a ñ o s , r e s u l t a d e f i c i e n t e e n m u c h a s c o s a s q u e el a u t o r , ó n o p u d o a l c a n z a r , ó n o c r e y ó n e c e s a r i o por e n t o n c e s e x p o n e r . P o r e s t a s i n e v i t a b l e s d e f i c i e n c i a s , el p r e s e n t e Prontuario paña, de Historia de Esa u n q u e s i e m p r e h u b i e r a t e n i d o d e r e c h o á v i v i r e n l a m e m o r i a de experta

c u a n t o s e n él a p r e n d i e r o n l a s b r a v a s h a z a ñ a s y g l o r i o s o s h e c h o s de n u e s t r o s a n t e p a s a d o s , y á o c u p a r u n p u e s t o h o n r o s o e n l a h i s t o r i a de n u e s t r a s l e t r a s , d e j a r í a de ser el l i b r o d e l e c t u r a e n n u e s t r o s c e n t r o s d o c e n t e s , s i el Cielo n o h u b i e r a d a d o al Sr. C a s a d o u n h e r e d e r o , á la v e z q u e d e s u n o m b r e , de s u s t r a d i c i o n e s l i t e r a r i a s . A s í lo v i e n e d e m o s t r a n d o el Sr. S á n c h e z B u e d a , e l o u a l , c o m o y a lo h i z o c o n o t r o s l i b r o s , h a c o n s a g r a d o a h o r a s u a c t i v i d a d y l o s t a l e n t o s q u e de D i o s h a r e c i b i d o , á c o m p l e t a r l a Historia de España que s u i l u s t r e p a d r e n o q u i s o q u e s e e x t e n d i e r a á m á s a l l á de l a m u e r t e de F e r n a n d o V I I . I n s p i r á n d o s e e n el m i s m o c r i t e r i o y s i g u i e n d o i d é n t i c o m é t o d o , el Sr. S á n c h e z E u e d a , d a n d o c u m p l i d a s a t i s f a c c i ó n á l a s r e i t e r a d a s i n s t a n c i a s de n u m e r o s a s p e r s o n a s d e d i c a d a s al e s t u d i o y á l a e n s e ñ a n z a de e s t a a s i g n a t u r a , ha p r o l o n g a d o l a o b r a de s u d i f u n t o p a d r e h a s t a n u e s t r o s d í a s , h a s t a el n a c i m i e n t o del P r í n c i p e de A s t u r i a s , e n M a y o del c o r r i e n t e a ñ o . N o s e r á , por t a n t o , a v e n t u r a d o afirmar q u e e n e s t a s c o n d i c i o n e s el l i b r o del Sr. Casado c o n t i n u a r á v i v i e n d o e n el g a b i n e t e de e s t u d i o y e n l a c l a s e . E. N.

Libros recibidos.
Eclipse total de sol del 30 de A g o s t o de 1 9 0 5 . — O b s e r v a c i o n e s h e c h a s e n Car r i ó n de l o s Condes ( F a l e n c i a ) , por la S e c c i ó n A s t r o n ó m i c a del O b s e r v a t o r i o de C a r t u j a ( G r a n a d a ) , d i r i g i d o p o r P a d r e s de la C o m p a ñ í a de J e s ú s . — T i p o g r a f í a de L ó p e z G u e v a r a . G r a n a d a , 1905. Manual del Ingeniero, p o r A u g u s t o de G á l v e z - C a ñ e r o y A l z ó l a , I n g e n i e r o S e g u n d a edición, corregida cuide M i n a s , D i r e c t o r de l a R e v i s t a Ingeniería. El Romero. Guía de Roma,

d a d o s a m e n t e . — T i p o g r a f í a de J . P a l a c i o s . A r e n a l , 27, M a d r i d , 1907. a r r e g l a d a p a r a p e r e g r i n o s de l e n g u a e s p a ñ o l a , p o r D . E l o í n o N á c a r F u s t e r , C a n ó n i g o L e c t o r a l de S a l a m a n c a . — B . H e r d e r , l i b r e r o - e d i t o r p o n t i f i c i o . — F r i b u r g o de B r i s g o v i a ( A l e m a n i a ) , 1907. Vida de San Antonio de Padua, e s c r i t a e n a l e m á n por el D r . N i c o l á s Aeinii t r a d u c i d a y a r r e g l a d a p o r el P . E . R u i z A m a d o , S. J . — E u g e n i o S u b i r a n a , e d i t o r y l i b r e r o p o n t i f i c i o . B a r c e l o n a , 1907. La fragancia del Amor Mariano, p o r J o s é M . de J e s ú s P o r t u g a l . — S u b i místicas, c e l e b r a d a por la S e c c i ó n A d o r a del r a n a H e r m a n o s , e d i t o r e s p o n t i f i c i o s . P u e r t a f e r r i s a , 14, B a r c e l o n a , 1907. Reseña de la fiesta de las espigas d o r a N o c t u r n a de M a d r i d e n l a R e a l B a s í l i c a de S a n L o r e n z o de E l E s c o r i a l , 14 y 15 de S e p t i e m b r e 1907. — S u p l e m e n t o e x t r a o r d i n a r i o de La Lámpara Santuario. Calle del Conde D u q u e , 5, M a d r i d .

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS
Tesoro del Sacerdote, Cómo se Memoria
i3tue

261

por M a c h - F e r r e r e s . — D é o í m a t e r c e r a e d i c i ó n . T o m o I .

E u g e n i o S n b i r a n a , e d i t o r p o n t i f i c i o . B a r c e l o n a , 1907. ( n o v e l a ) , p o r L o r e n z o L a f u e n t e V a n r e l l . — I l u s t r a c i o n e s de L u i s Patria. de de la E x p o s i c i ó n N a c i o n a l P e r m a n e n t e de I n d u s t r i a s P a l a o . - T o m o X X X I I I de la Biblioteca descriptiva

y P r o d u c t o s A g r í c o l a s . — S e p t i e m b r e 1 9 0 7 . — E s t a t l e o i m i e n t o tipográfico A r r ó y a v e y González. P i z a r r o , 15, b a j o . Principios de Derecho administrativo eípaflo^. ^ C o n t e s t a c i o n e s

sumarias

a d a p t a d a s al n u e v o p r o g r a m a p a r a l a s o p o s i c i o n e s al i n g r e s o e n el Cuerpo de A d u a n a s , por E r n e s t o V i l l a r M i r a l l e s . — I m p r e n t a de l o s H i j o s de M . G. H e r n á n d e z . L i b e r t a d , 16 d u p l i c a d o , bajo, 1907. La Picota, c r í m e n e s y c a s t i g o s e n el p a í s c a s t e l l a n o e n l o s t i e m p o s m e d i o s , P o r C . B e r n a r d o de Quirós.—Librería g e n e r a l de V i c t o r i a n o Snárez, c a l l e de P r e c i a d o s 48. M a d r i d , 1907. Nuevas direcciones de la Lógica, p o r A l b e r t o Gómez I z q u i e r d o . — L i b r e r í a g e n e r a l de V i c t o r i a n o S u á r e z , P r e c i a d o s , 48. M a d r i d , 1907. Literarische Hachrichten, aus g e g e b e n , v o n B . H e r d e r . — F r e i b u r g i m BreisS a u . - H r . 6 S e p t e m b e r 1907. Herders, K o n v e r s a t i o n s L e x i k o n . — S i e t e tomos.—Herdersohe B e r l a g s h a n d -

l u n g 8 u P r e i b u r g i m B r e i s g a u . Cien m a r c o s . T a m b i é n h e m o s r e c i b i d o los c u a d e r n o s 113 á 117 del Diccionario Salvat,

e n c i c l o p é d i c o p o p u l a r i l u s t r a d o , que p u b l i c a en B a r c e l o n a la c a s a S a l v a t y Compañía (S. e n C.) E n s u p a r t e l i t e r a r i a , clara y c o n c i s a , c o m p r e n d e desde la V o z Espoleto del g r a n n ú m e r o de g r a b a d o s i n t e r c a l a d o s en el t e x t o s o b r e s a l e n u n m a g n í f i c o m a p a a g r o n ó m i c o de E s p a ñ a y u n a b e l l í s i m a l á m i n a r e p r e s e n t a n d o l o s colores del Espectro, a d e m á s de o t r a s v a r i a s e n n e g r o r e p r o d u c i e n d o v i s t a s de E s m i r n a , Filadelfia, F e z , F o l k e s t o n e , e t c . , e t c . Con t a n v a l i o s o s e l e m e n t o s n o es de e x t r a ñ a r el é x i t o o b t e n i d o c o n este libro, q u e , t a n t o por s u s inmejorables c o n d i c i o n e s e d i t o r i a l e s , c o m o por lo m ó d i c o del p r e c i o de la s u s c r i p c i ó n (oO c é n t i m o s de p e s e n t a el c u a d e r n o ) , d i g n o es de figurar por s u u t i l i d a d en todas las b i b l i o t e c a s . á Eximeno; y por lo que r e s p e c t a á sn i l u s t r a c i ó n , a d e m á s

Seyisfas^
Ecciesiastical Beview. —Octubre, 1907. The Cappella Sixtina, por J o s . S o h l a r m a n n . — S e l a m e n t a el a r t i c u l i s t a , y con r a z ó n , de que á pesar de haberse escrito m u c h o , b u e n o y m a l o , sobre la •Capilla S i x t i n a , n o t e n g a m o s m á s que u n a i d e a m u y v a g a y superficial de u n coro de cantores m á s ó m e n o s e x c e l e n t e s . A l l e n a r este v a c í o , e n l o q u e cabe e n u n s e n c i l l o a r t í c u l o p e r i o d í s t i c o , ^iene la Ecclesiastical Eeview, p a r a lo cual trae n n b r e v e c r o q u i s h i s t ó r i c o , i n f i c i e n t e m e n t e a m p l i o para dar al l e c t o r u n a idea a d e c u a d a del o r i g e n de la C a p i l l a S i x t i n a , d e a l g u n a s de s u s v i c i s i t u d e s en el curso de l o s t i e m p o s ; y Para que s e c o m p r e n d a n b i e n l a s c o n d i c i o n e s e n q u e se d e s e n v u e l v e h o y la C é l e b r e Capilla, el a r t i c u l i s t a i n s e r t a el n u e v o r e g l a m e n t o p o r el que se r i g e

2tí2

LIBROS, R E V I S T A S Y PERIÓDICOS

a l p r e s e n t e y a ñ a d e a l g u n a s n o t a s i n t e r e s a n t e s a c e r c a de s u d i r e c t o r a c t u a l , q u e l o es p e r p e t u o , M r . L o r e n z o P e r o s s i . A n t e s de e n t r a r el a r t i c u l i s t a e n el f o n d o de s u a s u n t o , h a c e n o t a b l e s observ a c i o n e s sobre la g r a n d e i n f l u e n c i a q u e h a t e n i d o la m ú s i c a e n la c i v i l i z a c i ó n de los p u e b l o s , y de u n m o d o e s p e c i a l l a m ú s i c a r e l i g i o s a , q u e h a s i d o s i e m p r e la m á s p o p u l a r , lo m i s m o e n t r e los p a g a n o s q u e e n t r e l o s c a t ó l i c o s . D e s p u é s h a c e u n a p e q u e ñ a r e l a c i ó n , que p o r c i e r t o es m u y i n t e r e s a n t e y cur i o s a , del c a n t o l i t ú r g i c o c r i s t i a n o , desde el t i e m p o de l o s A p ó s t o l e s h a s t a el s i g l o X V , d e m o s t r a n d o de m o d o s a t i s f a c t o r i o q u e la I g l e s i a C a t ó l i c a h a c o n tribuido poderosamente al florecimiento del a r t e m u s i c a l c o n l a s i n n u m e r a b l e s e s c u e l a s de c a n t o q u e f u n d ó e n t o d o s los t i e m p o s y e n t o d o s l o s p a í s e s . Y a q u í e m p i e z a el a s u n t o de la C a p i l l a S i x t i n a . E n el a ñ o 1473 f u ó f u n d a d a por S i x t o I V , de q u i e n l l e v a el n o m b r e , p a r a q u e c a n t a s e todos l o s d í a s l o s h e r m o s o s h i m n o s del Antiphonarium Romanum y p a r a q u e f o r m a s e coro en l a s s o l e m n e s fiestas l l a m a d a s p a p a l e s . A s í es q u e el n o m b r e de C a p i l l a S i x t i n a se le a p l i c a por la f á b r i c a m a t e r i a l y por el coro del P a p a q u e o r d i n a riamente canta en ella. S i x t o I V f u n d ó o t r a c a p i l l a , q u e t a m b i é n l l e v ó s u n o m b r e : fué l a del bildo del antiguo San Pedro. CaA s i es q u e desde el t i e m p o de este P o n t í f i c e h a s t a

n u e s t r o s d í a s v i e n e n f u n c i o n a n d o d o s d i s t i n t o s coros: el de l a C a p i l l a S i x t i n a , q u e t a m b i é n se l l a m a del P a p a , y el del C a b i l d o de S a n P e d r o . H a y , e m p e r o , m u y n o t a b l e s d i f e r e n c i a s e n t r e l o s dos. L a C a p i l l a S i x t i n a , d i r i g i d a h o y por L o r e n z o P e r o s s i , e s t á p a g a d a d i r e c t a m e n t e por el P a p a , m i e n t r a s q u e la o t r a , q u e s e l l a m ó d e s p u é s J u l i a , es s o s t e n i d a por f o n d o s e s p e c i a l e s q u e a d m i n i s t r a el C a b i l d o de S a n P e d r o . D e s d e el a ñ o 1141 y a n o se a d m i t i e r o n n i ñ o s e n el coro del P a p a , s i e n d o s u s t i t u i d o s los t i p l e s por faUettos, e m p e ñ a r l a s p a r t e s de los t i p l e s . E n l a C a p i l l a S i x t i n a , a d e m á s , n u n c a se o y e r o n i n s t r u m e n t o s m u s i c a l e s , n i s i q u i e r a el ó r g a n o , m i e n t r a s q u e e n l a otra h a y d o s g r a n d e s ó r g a n o s q u e se t o c a n c o n f r e c u e n c i a . L a C a p i l l a J u l i a c a n t a t o d o s l o s d í a s , y t a m b i é n e n l a s fiestas p r i n c i p a l e s , á n o ser q u e e s t é p r e s e n t e el P o n t í f i c e , p u e s e n t o n c e s c a n t a d u r a n t e la m i s a la C a p i l l a S i x t i n a , y l a J u l i a s ó l o lo h a c e d u r a n t e la s o l e m n e e n t r a d a del P a p a . H a s t a 1870 l a C a p i l l a S i x t i n a a c o m p a ñ a b a al P a p a c u a n d o s a l í a á dec i r m i s a á d e t e r m i n a d a s i g l e s i a s de R o m a . H o y la ú n i c a i g l e s i a , e x c e p t o S a n P e d r o y el V a t i c a n o , en q u e c a n t a la C a p i l l a , es l a de S a n P a b l o , e x t r a m u r o s , el día 30 de J u n i o . E l ser c a n t o r de l a C a p i l l a J u l i a es u n e s c a l ó n p a r a a s c e n d e r á s e r l o de l a S i x t i n a , c u y o s m i e m b r o s se c o n s i d e r a n c o m o l o s s u c e s o r e s d i r e c t o s de la Schola Cantorum. E l i n s i g n e P a J e s t r i n a f u é n o m b r a d o por P a u l o I V d i r e c t o r de la C a p i l l a J u l i a , y a l m i s m o t i e m p o m a e s t r o c o m p o s i t o r de l a C a p i l l a S i x t i n a . E l art i c u l i s t a c o n s i d e r a q u e h a r í a m u y p o e o f a v o r á la i l u s t r a c i ó n de s u s l e c t o r e s a l h a b l a r de e s t e a d m i r a b l e a r t i s t a q u e t a n a l t a s u p o e l e v a r l a m ú s i c a relig i o s a . A l a m u e r t e de P a l e s t r i n a d e c a y ó v i s i b l e m e n t e la m ú s i c a e c l e s i á s t i c a , sufriendo la polifonía u n eclipse m u y grande que puede decirse ha durado hasta nuestros días. principalmente españoles ó italianos. La C a p i l l a J u l i a , a l c o n t r a r i o , h a s t a h a c e v e i n t e a ñ o s , e m p l e a b a n i ñ o s p a r a des-

L I B R O S , R E V I S T A S Y PERIÓDICOS

263

L o r e n z o P e r o s s i h a c e e s f u e r z o s g e n e r o s í s i m o s p o r e l e v a r o t r a v e z la m ú sica r e l i g i o s a al p r e s t i g i o que le d i o el g r a n P a l e s t r i n a e n el s i g l o d é c i m o s e x t o . H o y la C a p i l l a S i x t i n a r e s u r g e de la p o s t r a c i ó n e u q u e q u e d ó A l a m u e r t e de e s t e i n s i g n e a r t i s t a , g r a c i a s al e s p í r i t u m o d e r n o y r e f o r m i s t a q u e alienta en su joven director, maestro Perossi, y á la protección munífica que la ha d i s p e n s a d o el a c t u a l P o n t í f i c e con la p u b l i c a c i ó n de s u Motu Proprio.

Mercurio.—1.° de O c t u b r e 1907. Caracteriaticaí del Arle japonéa, p o r J . F a b r é y O l i v i e r . — A l l í el a r t i s t a e s ,

a n t e t o d o , u n p o e t a , a d o r a d o r de la n a t u r a l e z a h a s t a l a i d o l a t r í a . D e s p r e c i a l a s e n s e ñ a n z a s de l o s h o m b r e s , p r o c u r a n d o a t e n t a m e n t e a p r e n d e r el l e n g u a j e difícil, p e r o n o i n c o m p r e n s i b l e p a r a los q u e a m a n , que h a b l a n l a s c o s a s á l o s i n s p i r a d o s y v i d e n t e s . A s i lo e n t i e n d e el a r t i s t a j a p o n é s . S a b e q u e l a n a t u r a es la g r a n m a e s t r a , l a a r t i s t a g e n i a l de la p a s i ó n , y á, e l l a s e e n t r e g a c o m o d ó c i l d i s c í p u l o , o b s e r v a d o r , a t e n t o , o b e d i e n t e , s i n c e r o , i n f a n t i l . Como e n l o s grandes amores n o h a y nada mezquino, observa lo infinitamente pequeño con i g u a l a t e n c i ó n q u e lo m a g n i f i c o y g r a n d i o s o ; el e s p e c t á c u l o del m a r , l a s borrascas, el c i e l o e s t r e l l a d o ó t e m p e s t u o s o , s o n p a r a él n o t a s t a n i n t e r e s a n tes c o m o el i n s e c t o , ¡a florecilla c a m p e s t r e , l a s c r i s t a l i z a c i o n e s ó las o b s e r v a c i o n e s m i c r o s c ó p i c a s . El e s t u d i o d i r e c t o de l o s seres es p r e f e r i d o al e s t u d i o a n a l í t i c o de l o s l i b r o s ; p a r a u t i l i z a r u n a flor, el n i p ó n irá a l j a r d í n ó al bos•316, pero n o a b r i r á u n l i b r o de b o t á n i c a ; b u s c a n d o u n a c o m p o s i c i ó n g e o m é t r i c a , a c u d i r á á l a t e l a de a r a ñ a , d e s d e ñ a n d o u n t r a t a d o de g e o m e t r í a ; p e d i r á U n a c u r v a á l a s g a l l a r d a s l í n e a s o n d u l a d a s del a g u a ó al m o v i m i e n t o r í t m i c o impreso á u n a p l a n t a por la b r i s a , y t i r a r á los c a r b o n e s y p l a n t a s c u r v a d a s del d i b u j a n t e e u r o p e o ; s o r p r e n d e r á , c o n r á p i d o t r a z o , el m o v i m i e n t o m e j o r que la p l a c a f o t o g r á f i c a , t o m a n d o por ú n i c o m o d e l o l o a n i m a d o , l o a c t i v o y •'•iviente de la c r e a c i ó n . H o k o u s a i , g r a n p i n t o r de la e s c u e l a r e a l i s t a j a p o n e s a , V e l á z q u e z de l a r a z a a m a r i l l a , el m á s g e n i a l y p r e e m i n e n t e de los p i n t o r e s o r i e n t a l e s , p e r s i g u e l a e x p r e s i ó n del m o v i m i e n t o y de la v i d a por e n c i m a de t o d o , j u z g a n d o c u a l i dades s e c u n d a r i a s l a e l e g a n c i a , la t é c n i c a y el h u m o r i s m o , q u e p o s e í a e n t a n alto grado. El n o m b r e de H o k o u s a i q u i e r e d e c i r « G e n i o del N o r t e » ; y l a p a l a b r a gona^iyo, que c a m p e a á v e c e s a l lado, s i g n i f i c a «loco p o r el d i b u j o . . A s i , p u e s , el l U e nació llamándose Tokitayo Katsoushika adoptó como seudónimo-divisa • G e n i o del N o r t e , l o c o por el d i b u j o » , y a l r e p u t a r s e t a l fuó m o d e s t o , p o r q u e *n r e a l i d a d d e v e r d a d f u é u n g e n i o u n i v e r s a l d e l o c u r a a d m i r a b l e . L a h i s t o r i a y c r e d o a r t í s t i c o de H o k o u s a i c a b e n e n t a n p o c a s l i n e a s , q u e me a t r e v o á t r a d u c i r l a s , t o m á n d o l a s de la obra de G o u z e : • A la e d a d de s e i s a ñ o s — h a b l a H o k o u s a l - y a t e n i a la m a n í a de d i b u j a r l a í o r m a de los objetos. A los c i n c u e n t a a ñ o s h a b í a p u b l i c a d o i n f i n i d a d de d i b u jos; p e r o e s t o y d e s c o n t e n t o de t o d o l o p r o d u c i d o a n t e s de los s e t e n t a a ñ o s de m i edad. H a s i d o á l o s s e t e n t a y t r e s a ñ o s c u a n d o h e c o m p r e n d i d o b a s t a n t e b i e n l a s f o r m a s y n a t u r a l e z a de los p á j a r o s , de los p e c e s , d e l a s p l a n t a s , e t c é -

264

L I B B O S , R E V I S T A S Y PERIÓDICOS

tera. P o r c o n s i g u i e n t e , á, la e d a d de o c h e n t a a ñ o s h a h r é h e c h o g r a n d e s progresos; á los n o v e n t a l l e g a r é h a s t a el fondo de las cosas; á los c i e n h a b r é lleg a d o , d e c i d i d a m e n t e , á u n e s t a d o superior, indefinible; y á la edad de c i e n t o diez a ñ o s , si h a g o u n p u n t o ó u n a l i n e a , todo será, v i v i e n t e S i la o b s e s i ó n por t r a s l a d a r á l a obra a r t í s t i c a la i m p r e s i ó n de verdad, de v i d a y m o v i m i e n t o es la p r i n c i p a l n o t a c a r a c t e r í s t i c a de la m e n t a l i d a d japon e s a , el s e n t i m i e n t o p e r f e c t o de la d e c o r a c i ó n es otra de l a s l e y e s e s t é t i c a s allí más escrupulosamente seguidas. E n el J a p ó n n o s e c o n c i b e n obras de arte p u r o , p u e s t o d a s l a s p r o d u c c i o n e s s o n de arte a p l i c a d o . E n b u e n a l ó g i c a se p r e o c u p a n , en p r i m e r t é r m i n o , de la u t i l i d a d del objeto, p r o c u r a n d o qne la m a t e r i a , forma, c o n s t r u c c i ó n y proporc i o n e s r e s p o n d a n a l fin p a r a el q u e se l e d e s t i n a , y la d e c o r a c i ó n s e a d a p t a , s i n esfuerzo, á l a s e x i g e n c i a s c o n s t r u c t i v a s y t é c n i c a s , t r a t a n d o de a p a r e c e r propia y s e n c i l l a en v i r t u d de u n a d i s t r i b u c i ó n a c e r t a d a de m a s a s y de n n a h a r m o n í a e n t r e el todo y l a s p a r t e s , que se d e s e q u i l i b r a y a l t e r a á la m á s l i g e ra v a r i a n t e de la c o m p o s i c i ó n . L a s obras a r t í s t i c a s , á s e m e j a n z a de las p o é t i cas, t i e n e n su r i t m o l a t e n t e , si son v i v a s y fuertes; a l t e r a r l o es destruir y a n i q u i l a r la b e l l e z a , c o n v i r t i e n d o e n prosa i n c o l o r a l o s i o t u s dorados de l o s vers o s , q u e s o n i n t a n g i b l e s c o m o el p o l v o de oro c e n t e l l e a n t e de l a s a l a s de l a s mariposas. El e s t u d i o del n a t u r a l , la i n t e r p r e t a c i ó n s u b j e t i v a del m o v i m i e n t o y de la v i d a , y el s e n t i m i e n t o d e c o r a t i v o , s o n l a s f a c u l t a d e s a n í m i c a s del a r t e japon é s . Sobre base t a n s ó l i d a y a m p l i a , bien p u e d e f u n d a r s e u n a e s t é t i c a y u n a r t e g l o r i o s o , m á x i m e c u a n d o se p o s e e a q u e l l a j u s t a p e r c e p c i ó n del color que en O r i e n t e es p a t r i m o n i o de p u e b l o s y r a z a s , c u a n d o aquí es l e y de e x c e p c i ó n p á r a l o s c o n t a d o s f e l i c e s m o r t a l e s q u e f o r m a n el l i m i t a d o g r u p o de l o s coloristas.

Annales de phílosophie chretienne, Octubre, 1907. La foi du negre.—La fe del n e g r o , por F . G a l i b e r t . — L a o b s e r v a c i ó n y a n á -

l i s i s del e s t a d o del a l m a del n e g r o ¿no p o d r í a n c o n t r i b u i r á la s o l u c i ó n del p r o b l e m a a p o l o g é t i c o ? L a fe s u p o n e u n m o v i m i e n t o q u e p a r t e de l a s profund i d a d e s del a l m a h u m a n a , y t i e n e por c a r á c t e r el ser n n d o g m a t i s m o v i v i e n t e y n o u n d o g m a t i s m o a b s t r a c t o . Y n a d a h a y m á s t r a d i c i o n a l que e s t a m a n e r a de c o m p r e n d e r la fe. P e r o sea de esto lo que q u i e r a , fijándose en los n e g r o s , o b s e r v a n d o al t r a v é s de s u s c o s t u m b r e s y g r o s e r a s s u p e r t í c i o n e s , de la miser i a de sus a l m a s y de la p o b r e z a l a m e n t a b l e de s u s p e n s a m i e n t o s , l a s necesid a d e s q u e se a g i t a n e n ellos y las a s p i r a c i o n e s q u e se a h o g a n e n s u m a t e r i a lidad, el filósofo p u e d e descubrir qne en el s e n t i m i e n t o m i s m o del m i e d o q u e l l e n a s u e x i s t e n c i a y los o p r i m e , se h a l l a p o s t u l a d a , c o m o s u e l e decirse, la verdad liberatriz del C r i s t i a n i s m o . E n efecto, la fe c r i s t i a n a no sólo respondo á l a s n e c e s i d a d e s y a s p i r a c i o n e s o b s c u r a m e n t e s e n t i d a s por el a l m a del n e g r o ; es, a d e m á s , s u f e c u n d a c i ó n , s u e n r i q u e c i m i e n t o , e l e v á n d o l a á s u m á x i m u m de p e r f e c c i ó n . ¿Y t n q u é c o n s i s t e , en ú l t i m o a n á l i s i s , la fe p a r a el negro? P u e s para el n e g r o , á c a u s a de s u e s t a d a de p r i m i t i v a s i m p l i c i d a d , la fe se reduce toda á esta e n s e ñ a n z a de Cristo: morir al h o m b r e j w j o á fin de n a c e r al nue-

LIBROS,

REVISTAS

Y

PERIÓDICOS

265

v o , morir á las c o s a s del t i e m p o p a r a n a c e r á la e t e r n i d a d . A q u í está todo el C r i s t i a n i s m o , el c u a l , como r e l i g i ó n u n i v e r s a l , responde asi á la u n i v e r s a l nec e s i d a d de r e n o v a r s e e n Cristo t o d a s l a s a l m a s .

Unlín Ibero-Amarlcana .-Octnbre. Escritores «srreírio».—Repasando la prensa a m e r i c a n a , h a l l a m o s , t r a d u c i d o d i a r i o que se p u b l i c a en P u e b l a ( M é x i c o ) , de u n a

por El Amigo de la Verdad,

fevista i t a l i a n a , el s i g u i e n t e s o n e t o , qne dedica el P o n t í f i c e de la I g l e s i a cat ó l i c a . P í o X , á M a r í a la I n m a c u l a d a C o n c e p c i ó n : «¿A. q u é c o n frases pretender, S e ñ o r a , t u hermosura p i n t a r , si a u n l a s m á s b e l l a s p á l i d a s son, porque á d e s p e c h o de ellas, el cielo te r e t r a t a hora tras hora? B e s a t u s p i e s la L u n a , el Sol te adora, los f e s t o n e s del iris s o n t u s h u e l l a s , f u l g u r a n c o n t u s ojos las estrellas y h a y en t u s l a b i o s rosicler de anrora. A s í , al c r u z a r el a n c h o firmamento, t u s m a n o s s o n j a z m í n , rosas t u p l a n t a , miel tu sonrisa y azahar t u aliento. Amor tu égida y música tu nombre, á c u y o b l a n d o s o n L u z b e l se e s p a n t a . D i o s se recrea y t e b e n d i c e e l hombre.»

V e m o s en a l g u n o s periódicos e s p a ñ o l e s y en el Diario

de El Salvador

de 24

e J u n i o del corriente a ñ o , q u e u n corresponsal m a d r i l e ñ o de u n periódico ^°niano i n d i c a que n u e s t r a soberana l a R e i n a de E s p a ñ a , V i c t o r i a de B a t t e n ''g,.siente g r a n p r e d i l e c c i ó n por la l i t e r a t u r a y tiene h e c h o y a u n e n s a y o *n el g é n e r o d r a m á t i c o , s e g ú n refiere el Daily E s una obra en u n a c t o . I-a R e i n a Victoria, al escribirla, lo ha h e c h o en f r a n c é s , y los q u e la conocen h a c e n g r a n d e s e l o g i o s de l a h a b i l i d a d p u e s t a en el d i á l o g o y en el m o v i •"^ento de los personajes. a Tribuna, de S a n P a b l o (Brasil), f.'oha de 19 do S e p t i e m b r e ú l t i m o : ' a j o v e n R e i n a de E s p a ñ a — l a y a p o p u l a r Victoria E u g e n i a — n o se con'''nta, á ¡o qne parece, c o n dar herederos de la Corona, s i n o que aspira á otro nero de r e p r e s e n t a c i o n e s e m p r e n d i e n d o l a difícil tarea de ser a u t o r a , n o para q u e e n l a paz y q u i e t u d de s u g a b i n e t e la l e a n las a m i g a s , s i n o para q n e c o m e n t e n c u a n d o v e a n r e p r e s e n t a r s e e s c e n a s q u e h a u brotado de la real "Paginación. N o se t r a t a de u n a obra de t e n d e n c i a s definidas. E s , s e g ú n s e a s e g u r a , u n a P i e c e c i t a en n n a c t o y en f r a n c é s , que debe representarse por u n g r u p o de Clonados p e r t e n e c i e n t e s á l a s m á s a r i s t o c r á t i c a s f a m i l i a s de E s p a ñ a . News, de L o n d r e s .

266

LIBHOS, REVISTAS Y PERIÓDICOS
la l i t e r a t u r a .

El E e y A l f o n s o n o es r e f r a c t a r i o — d i c e t a m b i é n La Trilima—i,

A n t e s b i e n , escribe v e r s o s m n y s e n t i d o s , c o m o p u e d e n v e r n u e s t r o s l e c t o r e s por los que p u b l i c a m o s ¿ c o n t i n u a c i ó n que él firma, y d e d i c a d o s á. la que h o y es s u esposa, y n a d a t e n d r í a de e x t r a ñ o que se aficionara & este g é n e r o de trabajos si e f e c t i v a m e n t e m u e s t r a t e n d e n c i a s ¿ ello s u j o v e n y h e r m o s a c o m p a ñ e r a , q u e c o m i e n z a c o n u n a obra en f r a n c é s , pero q u e p u e d e , a n d a n d o el t i e m p o , dedicarse t e s c r i b i r en la l e n g u a q u e i n m o r t a l i z ó i. C e r v a n t e s . D e todos modos, é s t e es u n a c o n t e c i m i e n t o s e n s a c i o n a l , n o s ó l o e n E s p a ñ a , s i n o e n todo el m u n d o .

L o s v e r s o s 6. q u e n o s referimos d e m u e s t r a n q u e t a m b i é n l o s r e y e s s i e n t e n p e n a s de a m o r como c u a l q u i e r h o m b r e . D i c e n así: ¡Me hiere t u d e s d é n ! M a s en m i duelo e x i s t e a q u e l l a fe de l o s t i t a n e s que p r e t e n d i e r o n e s c a l a r el c i e l o . N o i m p o r t a de t u b o c a l a s o n r i s a n i de t u s n e g r o s ojos r e l u m b r a n t e s la m á g i c a m i r a d a q u e e s c l a v i z a . ¡He de t r i u n f a r ! ¿Qué i m p o r t a q u e el d e s t i n o c o n su m a n o f a t í d i c a m e alfombre de cardos y de b o m b a s el c a m i n o ? P o r tí, E n a , el c o r a z ó n p a l p i t a , y si á mí n o te r i n d e s por ser F a u s t o , s é tú m i candorosa M a r g a r i t a .
ALFONSO.»

Si s o n e x a c t a s l a s n o t i c i a s a n t e r i o r e s , g r a n s a t i s f a c c i ó n s e n t i r á el p u e b l o e s p a ñ o l y n u e s t r o s b o n d a d o s o s h e r m a n o s de A m é r i c a en que se p u b l i q u e 1» obra de la r e g i a señora; y en c u a n t o á l a s aficiones y a p t i t u d e s p o é t i c a s del B e y , á n o s o t r o s n o n o s sorprende, s a b i e n d o que s u a u g u s t o padre l a s m a n i f e s t a b a siempre l a s ú l t i m a s , así como r e v e l a c o n f r e c u e n c i a las s e g u n d a s , m u y r e l e v a n t e s , su i n t e l i g e n t e y bondadosa t í a D o ñ a P a z , P r i n c e s a de B a v i e r a , madre del I n f a n t e D o n F e r n a n d o .

más Revistas:
L a l e c t u r a ( O c t u b r e ) . — L o Iglesia A t e n e o (Septiembre).—ü"» discurso fía científica, Gustavo Pittaluga. psiquimamente de Sevilla anormal, E . CueXVL escolar en la Universidad en los siglos y el Estado, de Núñez A l v a r o de A l b o r n o z . de Arce.—Bases de la Filoso-

V i d a I n t e l e c t u a l ( O c t u b r e ) . - £ o infancia llo C a l ó n . — i í » vida XVII y XVIII, J. Hazañas. y Salvador

B o l e t í n d e l I n s t i t u t o d e R e f o r m a s S o c i a l e s (Septiembre).—Fo¿o par¿»' cular del vocal D. José Maluquer de Accidentes del trabajo.—Crónica al proyecto de reforma de la ley social.—Legislación,

LIBROS, R E V I S T A S Y PERIÓDICOS M e r c u r e d e F r a n c e (16 Octubre).—La «quipagea dea corzairea, Sivinief. et Foi: A propoa de la Récente d'apréa guerre de Course: La taetique Henri Malo. A propoa d'un

267 el lea livre

des documents

inédita,

R e v u e A u g u s t i n i e n n e ( O c t u b r e ) . — L a vie chrétienne: sur la Ruasie, É t u d e s (20 Octxíhie).—Expérience S t é p h a n e H a r e n t . — Sully Prudhomine, L a V e r n a (13 O c t u b r e ) . — / / Celanese,

Encydique,

C h a r l e s de l a P o r t e . F . Teófilo D o m e n i c h e l l i dei M i n o r i . au point de vue économique, phénomene JaosurnatuGede la coopération, religieux fra Léonard Constant. en Ruaaie, M. P r . O. iíaíion».—Lepin: les Fidéismea Phsnix in et la seiner efand (II),

L e S i l l ó n (10 O c t u b r e ) . — L a Coopération ques F o n l u p t . — c o n s é q u e n c e s sociales

B e v u e T h o m i s t e ( S e p t i e m b r e - O c t u b r e ) . — Le miracle reí, R. p . A l e x a n d r e M e r c i e r . — L e mouvement ' n e l l i : Per il progresso L'origine Raiion, ^eziehung del quarto degli atudi scientifici

R i v i s t a d e l l e B i v i s t e p e r i l Clero (Septiembre). — F r . A g o s t i n o i cattolici Evangelo. í¿.' article), Vogel Bible

L a R e v u e A p o l o g e t i q u e ( A g o s t o ) . — i e rationalisme, C. de K i r w a n . — P r o 6 / é m e johannique zu Christus und zum Paeudoheiland atlempl, H i s t o r i s c h - p o l i t i s c l i e B i a t t e r . - D e r sagenhafte Hom. E c c l e s i a s t i c a l R e v i e w ( O c t u b r e ) . — 4 Catholic forts and a Catholic •^0"', J o s . H . S c h l a r m a n n . L i t e r a r i s c h e B u n á s c h a u f,Ootuhxe). Saner. — Hunatgeachitliche

G. L a h o u s s e , S . J .

Society:

Proteatant

J o h n F r e s l a n d . - 7 7 i e Cappella

Sistina.—Once Liberatur

EgrL6dícos.
El Universa, 27 O c t u b r e . ^ntervenció n del clero y loa católicoa en las huelgas, p o r J u a n de H i n o j o s a . — L a p r e n s a e x t r a n j e r a n o s t r a e , c o n f r e c u e n c i a , n o t i c i a s de !a i n t e r v e n c i ó n de ° 8 c a t ó l i c o s en las h u e l g a s . Y a es M o n s . C a s a n i , i n v i t a a d o á l o s fieles á a p o c a r á los obreros de C e s a n a e n Su c a m p a ñ a p a r a la s u p r e s i ó n del t r a b a j o n o o ttirno; y a son los s a c e r d o t e s y l o s c a t ó l i c o s i r l a n d e s e s , i n t e r p o n i é n d o s e en las S a n g r i e n t a s h u e l g a s de B e l f a s t e n t r e la m u c h e d u m b r e i n d e f e n s a y l a s t r o p a s , ya, finalmente, l o s c a t ó l i c o s b e l g a s t o m a n d o u n a p a r t e a c t i v a e n la de A m b e ^es, por n o c i t a r s i n o l o s m á s r e c i e n t e s . S o b r e e s t a ú l t i m a , e n p a r t i c u l a r ; emos leido d e t a l l e s i n t e r e s a n t e s . L o s p á r r o c o s r e c o m e n d a n d o á l o s h u e l g n i s as, desde el p u l p i t o , á la c a r i d a d de s u s f e l i g r e s e s ; el A b a t e 1 0('^'*' Kemprener Censurando e n é r g i c a m e n t e , e n u n m i t i n , á l o s p a t r o n o s de lar F e d e r a c i ó n M a - ' ^ " o b i s p o de M a l i n a s M o n s . M e r c i e r m a n d a n d o u n d o n a t i v o de f r a n c o s á l o s obreros; t o d o s los v e r d a d e r o s c a t ó l i c o s p o n i é n d o s e resuelniente del l a d o de l o s S i n d i c a t o s obreros e n s u l u c h a c o n t r a l o s p a t r o n o s . A l g u n o s , á, la v i s t a de t a l e s h e c h o s , c r e e r á n h a l l a r s e en p r e s e n c i a de u n e o i n d i s c r e t o , y p e n s a r á n q u e e s t o s c a t ó l i c o s y e s t o s o b i s p o s v a n á «la i g l e la s o c i a l i s t a y r e v o l u c i o n a r i a ' , de q u e h a b l a A u a t o l e F r a n c e . Y , s i n e m b a r c o , n a d a m á s l e j o s de e s t o . L a h u e l g a , por d o l o r o s o s q u e s e a n s u s e f e c t o s , es el ú n i c o m e d i o que t i e n e n s t r a b a j a d o r e s p a r a r e c l a m a r la j u s t i c i a , y s u s r e i v i n d i c a c i o n e s por desorden a d a y v i o l e n t a q u e s e a la f o r m a en q u e se e x t e r i o r i c e n , s o n , e n la m a y o r í a de

268

L I B R O S , REVISTAS T

PERIÓDICOS de P i ó X , que es, s i n

loa casos, j u s t a s y l e g i t i m a s . L é a s e s i n o el Motu proprio

d u d a , n n dootimento moderador; obsérvese la l a r g a e n u m e r a c i ó n que e n é l se h a c e de los deberes de j u s t i c i a del p a t r o n o , c a d a u n o de los c u a l e s comprende m ú l t i p l e s m o t i v o s de r e i v i n d i c a c i ó n , y n o s c o n v e n c e r e m o s de que, s i n trasp a s a r el terreno de la j u s t i c i a , q u e d a a ú n m u c h o por h a c e r en este terreno. L o s c a t ó l i c o s , s o s t e n i e n d o la c a u s a de los h u m i l d e s y de los o p r i m i d o s , se a j u s t a n i, l a s c o n s e c u e n c i a s s o c i a l e s de s u r e l i g i ó n . N o s o t r o s los c a t ó l i c o s , e n e f e c t o , d e b i é r a m o s s e n t i r a n t e l a s i n j u s t i c i a s s o c i a l e s u n a e s p e c i e de torm e n t o s a g r a d o , m e z c l a de i n d i g n a c i ó n s a n t a y de c o m p a s i ó n a c t i v a , la s e d de j u s t i c i a de que n o s h a b l a el E v a n g e l i o , el deseo a r d i e n t e de ese r e i n o de D i o s , c u y a v e n i d a i n v o c a m o s todos l o s d í a s , q u i z á m á s c o n l o s l a b i o s q n e c o n el corazón. N o h a c i é n d o l o así, d a m o s la razón á n u e s t r o s e n e m i g o s , q u e v e n e n la r e s i g n a c i ó n c r i s t i a n a u n s e n t i m i e n t o adormecedor de l a s e n e r g í a s del e s p í r i t u , y , s i n e m b a r g o , sufrir el mal que á n o s o t r o s p e r s o n a l m e n t e se n o s h a g a , a c e p t a r l o s i n f o r t u n i o s de la v i d a , n o es tolerar, santificar l a s i n i q u i d a d e s q u e n o s r o d e a n por t o d a s partes. L a r e s i g n a c i ó n m a t a e n n o s o t r o s los s e n t i m i e n t o s n e g a t i v o s é i n f e c u n d o s del odio; pero n o el a m o r á la j u s t i c i a y el a n s i a de h a c e r l a t r i u n f a r e n este m u n d o . E s t e deber es t a n t o m á s e s t r e c h o e n la c i u d a d moderna, c u a n t o q u e la p a r t i c i p a c i ó n de los c i u d a d a n o s en la v i d a p ú b l i c a es m a y o r . Diligite iu-stitiam qni judicaiis terram. Y h o y todos s o m o s l l a m a d o s á «juzgar la tierra». E n este a s p e c t o es de justici.i l e g í t i m a la i n t e r v e n c i ó n de los c a t ó l i c o s y de los o b i s p o s , como m i n i s t r o s de u n D i o s de j u s t i c i a y de paz e n l a s l u c h a s sociales. P e r o n o es este a s p e c t o ú n i c o en l a s r e i v i n d i c a c i o n e s obreras. U n m o v i m i e n t o de a s c e n s i ó n , u n a e l e v a c i ó n de las m u l t i t u d e s obreras, que h a r á desa p a r e c e r en el p o r v e n i r el r é g i m e n del s a l a r i a d o , s u s t i t u y é n d o l o por otro m á s d e m o c r á t i c o y m á s c o n f o r m e á l a d i g n i d a d h u m a n a , se r e a l i z a l e n t a , pero seg u r a m e n t e . G l o r i a de la e s c u e l a d e m o c r á t i c a c a t ó l i c a es h a b e r m o s t r a d o la r e a l i d a d de este m o v i m i e n t o , l l a m a d o á p r o d u c i r a l g ú n d í a h o n d a r e v o l u c i ó n e n los m é t o d o s s o c i a l e s de los c a t ó l i c o s . L a s reformas s o c i a l e s de j u s t i c i a y de c a r i d a d , e l e v a n d o a! t r a b a j a d o r á u n a v i d a m á s d i g n a de s u c o n d i c i ó n de hijo de D i o s , s o n el m e d i o q u e prepara a q u e l l a t r a n s f o r m a c i ó n . E s claro q u e la I g l e s i a , r e s p e t u o s a de t o d a s l a s o r g a n i z a c i o n e s , n o puede t o m a r la d i r e c c i ó n de u n m o v i m i e n t o q u e tiende á h a c e r desaparecer formas de r e t r i b u c i ó n y de p r o p i e d a d e x i s t e n t e s . P e r o los católicos no se h a l l a n en el m i s m o c a s o . D e b e n c o l a b o r a r á u n a reforma q u e , en definitiva, h a de traducirse en u n a e l e v a c i ó n de los h u m i l d e s , en u n a m a y o r d i g n i f i c a c i ó n de la p e r s o n a l i d a d h u m a n a . L o que t i e n d e á elevar, y a sea á u n a m a y o r c u l t u r a , y a á u n a p a r t i c i p a c i ó n m a y o r e n l a v i d a p ú b U c a ó e n l a a u t o r i d a d de l a f á b r i c a al obrero, ¿no debe ser a c o g i d o f a v o r a b l e m e n t e por los d i s c í p u l o s del D i o s «qae a b a t i ó á los poderosos y e x a l t ó á l o s h u m i l d e s » , s e g ú n las p a l a b r a s dol Magnificatf A d e m á s , i n t e r v i n i e n d o en las l u c h a s s o c i a c i a l e s , h a c i é n d o s e los defensores de l o s o p r i m i d o s y r e c o m e n d a n d o á l o s obreros l a c a l m a en l a m i s m a defensa de s u s d e r e c h o s y r e c o r d a n d o s u s deberes á los p a t r o n o s , se p r e p a r a el t r i u n f o de l a I g l e s i a .

L I B R O S , R E V I S T A S T PERIÓDICOS

269

E l s u f r a g i o u n i v e r s a l , que los p r i n c i p i o s c a t ó l i c o s n o c o n d e n a n , y q n e es por lo d e m á s u n r é g i m e n t a n j u s t o c o m o c u a l q u i e r otro, se i m p o n e á n u e s t r a c o n s i d e r a c i ó n c o m o u n h e c h o u n i v e r s a l , p r o d u c t o de la e v o l u c i ó n d e l a s soc i e d a d e s . M e d í a n t e él, l a s c l a s e s p o p u l a r e s m e n o s c u l t a s , p e r o m á s c a p a c e s de a b n e g a c i ó n , s o n a r b i t r o de los d e s t i n o s p ú b l i c o s . A t r a e r n o s al p u e b l o , ¿no es a t r a e r l o á Cristo y p r e p a r a r e n la s o c i e d a d de m a ñ a n a u n r e i n a d o en l a v i d a p ú b l i c a ? E s c l a r o q u e n o es éste u n f u n d a m e n t o de la a c c i ó n s o c i a l d e l o s c a t ó l i c o s . E s t a , a u n q u e p u d i é r a m o s e s t a r seg u r o s de q u e c o n e l l a n o g a n a r í a m o s al p u e b l o al C r i s t i a n i s m o , s e r l a i g u a l m e n t e n e c e s a r i a . ¿No se n o s h a o r d e n a d o el a m a r á t o d o s l o s h o m b r e s s i n d i s t i n c i ó n a l g u n a ? E s m á s : a u n q u e el p u e b l o t o d o p r o f e s a s e n u e s t r a fe, la a c c i ó n reí-vindicadora de s u s d e r e c h o s o p r i m i d o s e x i s t i r í a c o m o c o r o l a r i o del Cristian i s m o , q u e es, a n t e t o d o , u n p r i n c i p i o de v i d a s o c i a l . S o l a m e n t e d e c i m o s q u e e l l a a c e l e r a r í a la r e c o n c i l i a c i ó n e n t r e la I g l e s i a y e l p u e b l o , s u p u e s t o n e c e s a r i o de l a p r o s p e r i d a d de l a s d e m o c r a c i a s m o d e r n a s , qne h a l l a r í a n e n esa I g l e s i a la f u e r z a m o r a l c a p a z de r e a l i z a r s u s a s p i r a c i o nes, y del t r i u n f o de la I g l e s i a , q u e en n u e s t r o t i e m p o , m á s q u e e n n i n g ú n otro, s ó l o a p o y á n d o s e e n el p u e b l o p u e d e t r i u n f a r . De t o d o s m o d o s , en l o s h e c h o s q u e c o m e n t a m o s — s e ñ a l a d a m e n t e e n l a a c t i t u d de los c a t ó l i c o s en l a s h u e l g a s de A m b e r e s — , h e m o s v i s t o u n c o m e n t a r i o de a q u e l l a s p a l a b r a s del A p ó s t o l , d i r i g i d a s á los m a l o s ricos: - V u e s t r o oro y V u e s t r a p l a t a se h a n e n m o h e c i d o Os h a b é i s a t e s o r a d o i r a p a r a l a s h o r a s p o s t r e r a s . M i r a d q u e el j o r n a l q u e d e f r a u d a s t e i s á los t r a b a j a d o r e s q u e s e g a ron v u e s t r o s c a m p o s c l a m a , y el c l a m o r de ellos s u e n a en l o s o í d o s del D i o s de los e j é r c i t o s » .

Crónica general de la quincena
por

g.

E S P A Ñ A
otoño delicioso. — Por /Málaga y Cataluña. — Zravesuras aristocráticas.— Suñol, Cambó y el proyecto de ^administración ¡ocal. E s t e O t o ñ o l a s n u b e s s e h a n e m p e ñ a d o e n n o d e j a r n o s v e r el s o l . Y si c o n e s o s e c o n f o r m a r a n , p o d r í a m o s d a r n o s p o r m u y s a t i s f e c h o s . C o n i m a g i n a r n o s q u e h a b í a m o s h e c h o u n a e x c u r s i ó n h a c i a los p a í s e s s e p t e n t r i o n a l e s y q u e e s t á b a m o s r e g o d e á n d o n o s b a j o el b r u m o s o cielo de L o n d r e s P e r o l a s n u b e s n o se h a n c o n t e n t a d o c o n r o b a r n o s la a l e g r í a del sol, y h a n d e s a t a d o y c o n t i n ú a n d e s a t a n d o , l l u v i a s q u e n o t i e n e n n a d a d e f e c u n d a n t e s , s o b r e l a t i e r r a . Si n o estuviésemos persuadidos de q u e y a no h a b r á más diluvios, era cosa de ponerse á la fabricación de u n a r c a como la d e Noé. H a habido inundaciones en Málaga, en P a m p l o n a , en Cataluña, en Cuenca, en Aragón y ahora ha vuelto á haberlas en Málaga, en C a t a l u ñ a , e n A r a g ó n y en C u e n c a . Los d a ñ o s sufridos por las regiones i n u n d a d a s h a n sido terribles, sobre todo en C a t a l u ñ a , d o n d e las a g u a s h a n destruido v a r i a s fábricas, llevándose consigo m a q u i n a r i a y artefactos, y d e j a n d o en forzosa h u e l g a á miles d e o b r e r o s q u e n o c o n t a b a n c o n m á s m e d i o s d e s u b s i s t e n c i a q u e el s a l a r i o . E l E b r o h a sido c r u e l p a r a los p u e b l o s s e n t a d o s en sus r i b e ras: h a destruido centenares de casas, dejando sin vivienda á otras t a n t a s f a m i l i a s . E s p e l u z n a b a n los c u a d r o s d e h o r r o r q u e n o s p i n t a b a n c o n d e s p i a d a d a e x a c t i t u d los p e r i ó d i c o s . C r u d í s i m o i n v i e r n o el q u e s e v a á e c h a r e n c i m a d e l a s f a m i l i a s p o b r e s , q u e s e v e r á n d e s n u d a s y s i n p a n , si l a c a r i d a d d e l a s a l m a s b u e n a s n o h a c e a l g ú n m i l a g r o , y a q u e el e r a r i o p ú b l i c o i m p o s i b l e es q u e lo h a g a , por n o estar a c o s t u m b r a d o á h a c e r l o s . Con esto y la p é r d i d a d e las cosechas q u e tuvieron este año las provincias castellanas, m a g nífico a ñ o d e a b u n d a n c i a y p r o s p e r i d a d p a r a la emigración. E l l a s — l a s i n u n d a c i o n e s — h a n d a d o o r i g e n á u n h e c h o el m á s h e r m o s o y s i m p á t i c o q u e t e n e m o s q u e c o n s i g n a r e n l a q u i n c e n a : el v i a j e d e l R e y y d e s u p r i m e r M i n i s t r o á los p u e b l o s i n u n d a d o s d e M á l a g a y C a t a l u ñ a . N o s o m o s d e los q u e se f o r j a n l a i l u s i ó n d e q u e con la ida del R e y v a n á q u e d a r r e m e d i a d a s como por ensalmo

6.

271

el c ú m u l o d e m i s e r i a s q u e a f l i g e n á, c e n t e n a r e s y c e n t e n a r e s d e f a milias. No está e n m a n o s del R e y ni en las del Presidente del Consejo d e M i n i s t r o s p o n e r p r o n t o y eficaz r e m e d i o á t a n t a s n e c e s i d a d e s . Si los f a n t á s t i c o s superávit d e q u e h a b l a n t o d o s n u e s t r o s Min i s t r o s d e H a c i e n d a a l c o n f e c c i o n a r los p r e s u p u e s t o s f u e s e n t a n r e a l e s y p o s i t i v o s c o m o e n o t r o s E s t a d o s d o n d e n o se q u e m a i n cienso a l e m b u s t e g u b e r n a m e n t a l , e n t o n c e s sí q u e m a l a g u e f i o s y c a t a l a n e s p o d r í a n e s t a r d e e n h o r a b u e n a ; p e r o c o n e x c e d e n c i a s fingidas, como las de nuestras recaudaciones, gracias q u e se les p u e d a c o n c e d e r u n a p e q u e ñ a l i m o s n a . S i n e m b a r g o , es m u y d o a g r a d e c e r el v i a j e r e g i o ; p u e s m á s ó m e n o s , s i e m p r e s e l e v a n t a a l g o el e s p í ritu abatido en u n a y otra comarca, al pensar q u e sus desgracias no son indiferentes, a n t e s bien e x t i e n d e n h a s t a el T r o n o el radio d e su aflicción. Así lo h a n e n t e n d i d o t o d o s los m o r a d o r e s d e e s a s r e g i o n e s d e s o l a d a s , y p o r e s o s e h a n a g o l p a d o a l p a s o d e D o n Alfonso y del S r . M a u r a á v i t o r e a r l e s c o n e n t u s i a s m o s i n c e r o e n t r e e s p o n t á n e a s m a n i f e s t a c i o n e s d e c a r i ñ o . U n a v e z m á s se h a n p u e s t o d e m a n i fiesto los s e n t i m i e n t o s a r r a i g a d a m e n t e m o n á r q u i c o s q u e a l i e n t a n e n el c o r a z ó n d e C a t a l u ñ a — d e M á l a g a h u e l g a c o n s i g n a r l o — , n o o b s tante las predicaciones en contra, del amargado Lerroux, antiguo e m p e r a d o r d e los s u b u r b i o s b a r c e l o n e s e s . ¡Y s e d i r á t o d a v í a q u e n o ha t r a í d o c o n s i g o n i n g ú n b i e n el r e g e n e r a d o r m o v i m i e n t o d e s o l i d a r i d a d , d a n d o l i b e r t a d á los p u e b l o s p a r a q u e s e m u e s t r e n c o m o son en s í , r e d i m i é n d o l o s d e l t e r r o r i s m o r o j o , q u e l o s t e n i a v e j a d o s y oprimidos! El R e y h a tornado á Madrid enorgullecido d e C a t a l u ñ a , y Maura satisfechisimo. No h a b r á n dejado d e advertir ni u n o n i otro Ja c o o p e r a c i ó n e f i c a c í s i m a c o n q u e h a n c o n t r i b u i d o los s o l i d a r i o s á esa b r i l l a n t e c a r r e r a t r i u n f a l . El S r . C o n d e d e R o m a n o n e s h a i n i c i a d o y a d e n u e v o el f u e g o p o r d e s c a r g a s c o n t r a el G o b i e r n o . N o salió á c a m p o r a s o ; p e r o a r t e r a m e n t e a t r i n c h e r a d o t r a s l o s fqlletos d e S á n c h e z T o c a , s u p o f o g u e a r s o b r e el e n e m i g o c o n b a s t a n t e b u e n a p u n t e r í a , c a u s a n d o u n a i m p o r t a n t e b a j a . Q u i z á s él n o i n t e n t a b a h a c e r d i r e c t a m e n t e b a j a n i n g u n a d e t e r m i n a d a y sí sólo d a r e n e l c o m b u s t i b l e , q u e s u p o n í a l a t e n t e en l a s fllas c o n t r a r i a s , p r o c u r a n d o q u e a l g u n o d e s u s d i s p a r o s l e hiciese e s t a l l a r y q u e , d e e s e m o d o , el e s t r a g o h u b i e s e sido o b r a •iel m i s m o c a m p o e n e m i g o . H u b i e r a o b t e n i d o e n t o n c e s u n a o v a c i ó n ^ e p l a z a d e t o r o s . L a a r t i m a ñ a n o r e s u l t ó ; p e r o es forzoso d e c i r q u e i h a m u y b i e j j t r a m a d a . Si n o l a t u v i e s e y a m n y j u s t a m e n t e a d q u i J^'^a, g r a n f a m a d e g u e r r i l l e r o h u b i e r a c o n q u i s t a d o e s e d í a el s e ñ o r " o n d e . P a r a 61 f u é u n d i a d e f o r t u n a , y lo h u b i e r a s i d o t o d a v í a m á s en l a s e g u n d a p a r t e d e s u d i s c u r s o n o h u b i e s e a r r a n c a d o p o r p e t e n e r a s . ¿ Q u i é n d u d a q u e f u é u n a petenera a q u e l l o d e q u e a l p a r tido c o n s e r v a d o r le s a l í a n l a s c o s a s t a n m a l , t r o p e z a n d o á c a d a

272

CRÓNICA

p a s o con insolubles conflictos, por q u e r e r l l e v a r á c a b o e m p r e s a s q u e , c o m o l a d e l a a b o l i c i ó n d e los c o n s u m o s , p e r t e n e c í a n p o r d e r e c h o p r o p i o a l p a r t i d o l i b e r a l ? ¡Si l a ú l t i m a v e z q u e lo p a d e c i m o s de gobierno hubiera hecho algo m á s que p r o mo v e r escándalos nacionales y justificar la n o m b r a d l a de desmoralización a d m i n i s t r a t i v a d e q u e e s t á e n p l e n o d i s f r u t e s i e m p r e q u e e s c a l a el p o d e r ! . . . . D e t o d o s m o d o s el t r a v i e s o C o n d e e s t á d e e n h o r a b u e n a : s u t i r o t e o hizo s a n g r e , d e b i d o á sus a r d i d e s se a g r i a r o n las cosas, h a s t a v e r s e o b l i g a d o el Sr. M a u r a á p r e s c i n d i r d e los s e r v i c i o s d e h o m b r e d e t a n t o v a l e r c o m o S á n c h e z T o c a . Q u e e s t e v a l e r n o s e lo n i e g a n a d i e , a u n q u e se e s t é m u y lejos d e a p r o b a r s u c a m p a ñ a foUetonista. Vere^ m o s q u é t a l lo h a c e el S r . C o n d e d e P e f i a l v e r , q u e es s u s u c e s o r e n la Alcaldía, y que y a h a d e m o s t r a d o en otra ocasión, y m u y c u m p l i d a m e n t e , q u e s a b e lo q u e es u n b u e n A l c a l d e . H a comenzado y a la discusión del proyecto de Administración l o c a l , q u e s e g ú n t o d o s l o s a u g u r i o s v a á s e r el c a b a l l o d e b a t a l l a d e e s t e p e r i o d o p a r l a m e n t a r i o . E l p r o y e c t o es u n a o b r a i m p e r f e c t a , c o m o t o d a s las h u m a n a s . E s t á m u y lejos d e satisfacer las a s p i r a c i o n e s g e n e r a l e s d e los r e p r e s e n t a n t e s e n C o r t e s , q u e d e b e n s u p o n e r s e l a s g e n e r a l e s d e l p a i s . A f o r t u n a d a m e n t e el G o b i e r n o n o t i e n e c r i t e r i o c e r r a d o e n e s t e a s u n t o . Q u i e r e o i r el p a r e c e r d e t o d o s , i l u s t r a r s e , v e r lo q u e t i e n e d e m a l o p a r a r e f o r m a r l o e n el s e n t i d o e n q u e s e d e b a r e f o r m a r . E n a s u n t o d e t a n t a t r a s c e n d e n c i a se i m p o n e el c o n s e j o d e C a m b ó , v e r d a d e r o P r e s i d e n t e e f e c t i v o d e l a S o l i d a r i d a d c a t a l a n a : h a c e r u n a ley q u e sea obra colectiva del Gobierno y de los D i p u t a d o s , l a b o r d e c o n c o r d i a y d e t a c t o e n q u e s e h a r m o n i c e la v o l u n t a d d e la m a y o r í a , del cortejo idolátrico q u e s i g u e á c i e g a s al Sr. Maura, con la v o l u n t a d de las oposiciones, q u e en proyecto d e t a n c a p i t a l i m p o r t a n c i a p a r a l a v i d a d e los m u n i c i p i o s n o d e b e n a t a c a r con m e n g u a d o s propósitos de t r a s t i e n d a política, sino únicam e n t e c o n el d e d i s c u t i r y e s c l a r e c e r el a s u n t o , p a r a q u e l a l e y r e s u l t e p r a c t i c a b l e y f a v o r e z c a las a s p i r a c i o n e s e s p a ñ o l a s . D e los discursos q u e h a s t a a h o r a h a n p r o n u n c i a d o en c o n t r a del p r o y e c t o , sólo t r e s h a n c o n s e g u i d o l l a m a r l a a t e n c i ó n . F u é el u n o el d e l s e ñ o r M o r e t , q u i e n l o g r ó c a u t i v a r á los señores d i p u t a d o s , n o c i e r t a m e n t e t a n t o p o r lo a c e r t a d o d e l a d o c t r i n a , c u a n t o p o r h a b e r d e r r a m a d o s u b r i l l a n t e i m a g i n a c i ó n e n e p i s o d i o s u n si es n o es e n l a z a d o s c o n l a E e f o r m a l o c a l , t r o n a n d o c o n t r a los d e s a f u e r o s c a c i q u i l e s e n p e ríodos r e l a m p a g u e a n t e s q u e el Sr. Conde de R o m a n o n e s , con g r a n regocijo y atención de la Cámara, entusiásticamente aplaudía. E l s e g u n d o discurso n o t a b l e de v e r a s y sin s e g u n d a s intenciones, fué el d e l S r . S u ñ o l . E s t e i l u s t r e c a t a l á n s e fué m á s a l g r a n o . N o es p o l í t i c o , n i q u i e r e s e r l o ; p e r o es h o m b r e q u e h a t o c a d o m u y d e c e r c a — h a s i d o c o n c e j a l d e B a r c e l o n a — l a v i d a d e los M u n i c i p i o s , t a

G.

273

I

e s t u d i a d o m a d u r a m e n t e e l p r o y e c t o d e A d m i n i s t r a c i ó n l o c a l y lo • ba encontrado i n a c e p t a b l e . Cree q u e es imposible legislar unif o r m e m e n t e p a r a t o d o s los M u n i c i p i o s d e E s p a f l a s i n t e n e r e n c u e n t a l a e x i s t e n c i a d e l a s r e g i o n e s , q u e e n el p r o y e c t o se d e s c o n o c e , ó se finge d e s c o n o c e r ; q u e n o s e d a á los M u n i c i p i o s l a s a n a a u t o n o m í a q u e d e b e n t e n e r p a r a a t e n d e r al d e s a r r o l l o d e los intereses municipales; q u e con la institución de delegados j u r a d o s r e p r e s e n t a n t e s d e l p o d e r c e n t r a l , p e r o i n s t a l a d o s e n el M u n i c i p i o y á e x p e n s a s d e l M u n i c i p i o , h a b r á c h o q u e s c o n t i n u o s c o n los r e s p e c t i v o s a l c a l d e s , ó a r r e g l a r á n a m b o s l a s c o s a s á su m a n e r a , v i g o r i z a n d o a s í , e n v e z d e d e s c u a j a r , a l c a c i q u i s m o ; q u e con l a c r e a c i ó n d e l a t u t e l a p a r a los M u n i c i p i o s q u e c i e r r e n c o n déficit el p r e s u p u e s t o duz-ante t r e s a ü o s , p o d r í a d a r s e el a b s u r d o d e q u e u n A y u n t a m i e n t o c o m o el d e B a r c e l o n a , q u e n o p o d r á e s t a r á flote e n e s e n ú m e r o de a ñ o s , t e n d r í a q u e someterse á la tutela d e l d e S a r r i a Suñol ha hecho u n e x a m e n d e t e n i d o del p r o y e c t o de Reforma local, y a p e n a s h a e n c o n t r a d o e n él p a r t e a j u s t a d a á r a z ó n . N o e n t o d o l a t e n d r á e s t e i n s i g n e d i p u t a d o ; p e r o e n lo q u e la t e n g a , d e s u p o n e r es q u e s u s o b s e r v a c i o n e s n o c a i g a n e n el v a c i o . M e r e c e t o d o s los r e s p e t o s , p o r l a s o b r i e d a d e l o c u e n t e d e su d i s c u r s o á l a i n g l e s a , <in.efué u n a l e c c i ó n m a g i s t r a l d e d e r e c h o p o l i t i e o a d m i n i s t r a t i v o , sin el c a s c a j o r e t ó r i c o q u e t a n t o s e p r o d i g a en el P a r l a m e n t o y c o n t o d a l a n i t i d e z y j u s t e z a d e l a c á t e d r a . O r a c i o n e s c o m o la d e l s e ñ o r S u ñ o l son l a s q u e h a c e n f a l t a en n u e s t r a s C o r t e s ; m i e n t r a s t o d o se ^ a y a e n h u e c a y f a s t u o s a p a l a b r e r í a , a g u á n t e s e con p a c i e n c i a c e n 'iüras t a n a c r e s c o m o l a s q u e b r o t a r o n d e l a enquete h e c h a p o r l a "•evista s e m a n a l La Cataluña y c o n d e n s a d a e n los t n s t i g a d o r e s p á rrafos q u e l l e v a n p o r e p í g r a f e « E l P a r l a m e n t o e s p a ñ o l j u z g a d o p o r lo.s s o l i d a r i o s » . Y el t e r c e r d i s c u r s o fué el del S r . C a m b ó . E n la p a r t e c r í t i c a d e l a s e n d e r e a d o P r o y e c t o el p e n s a m i e n t o d e l v e r b o d e l C a t a l a n i s m o c o m c i d í a c o n el S r . S u ñ o l ; p e r o n o e s t u v o d u r o e n j u z g a r l e , d e s e c h á n d o l e en a b s o l u t o , c o m o e s t e , y c r e y e n d o q u e c o n l a s d e b i d a s reformas y cortapisas, hasta p u d i e r a salir a d e l a n t e . E r a n conciliad o r e s los t o n o s e n q u e h a b l a b a el S r . C a m b ó ; p o r eso l a m a l i c i a p e r i o d í s t i c a b a r r u n t a b a a c u e r d o s p r e v i o s con el J e f e d e l G o b i e r n o y h a s t a p o s i b i l i d a d d e q u e a l l a d o d e l S r . M a u r a , s e s e n t a s e p r o n t o el i l u s t r e c a t a l á n en el b a n c o a z u l . E n l a s e g u n d a p a r t e del d i s c u r s o , <leslinada á c a n t a r l a p e r s o n a l i d a d d e C a t a l u ñ a , C a m b ó , a n n q u e s u a v e y t e m p l a d o , e s t u v o , si se q u i e r e , m á s e x p l í c i t o y m á s f r a n c o V i e c u a n t o s d i p u t a d o s c a t a l a n i s t a s h a s t a el p r e s e n t e h a n h a b l a d o . H a b l ó s i n r o d e o s , s i n a n b i g ü e d a d e s , con c l a r i d a d m e r i d i a n a d e l a 'necesidad d e d a r a u t o n o m í a á l a s r e g i o n e s , e s p e c i a l m e n t e á C a t a ^'i2a, d o n d e viejos y j ó v e n e s h a c e t i e m p o la p i d e n , e n l a e s p e r a n z a
Aüo V.— TOMO IV. 18

274

CKÓNICA

segura de obtenerla por unos medios ó por otros. Y Cambó quiere q u e s e a n los s u a v e s , los a m i s t o s o s , p a r a q u e e n v e z d e d e b i l i t a r s e , s e r o b u s t e z c a el i n q u e b r a n t a b l e a m o r á l a p a t r i a . E n fin, q u e h i z o v e r q u e el l l a m a d o « p r o b l e m a c a t a l a n i s t a » e x i s t e , y q u e el G o b i e r n o d e b e e s t u d i a r l e y d a r l e u n a solución p r o n t a , satisfactoria y eficaz. Con motivo d e la provisión d e las s e n a d u r í a s vitalicias v a c a n t e s , d í c e s e q u e los l i b e r a l e s h a b r á n d e e c h a r h u m o , si n o se t i e n e e n c u e n t a á los q u e p o r a c a t a r los m a n d a m i e n t o s d e l S r . M o r e t , c u a n d o la c o m e d i a d e l a a b s t e n c i ó n , s e q u e d a r o n s i n a c t a p a r a l a s a c t u a l e s Cortes. ¡Quién fuese M a u r a , p a r a q u e h u m e a s e n c u a n t o les v i n i e r a en t a l a n t e , y a u n se v o l v i e s e n d e n u e v o á la a b s t e n c i ó n ! ¡Por estól i d o s ! ¡ Q u e h u b i e r a n h e c h o lo q u e el a g u d o C o n d e , q u e s e r e í a p i c a r a m e n t e de sus conmilitones c a r g a d i t o con tres actas!.... — D o s p u b l i c a c i o n e s n u e v a s a c a b a n d e a p a r e c e r e n el e s t a d i o d e l a p r e n s a , c o m o d i c e n los p e r i ó d i c o s p r o v i n c i a n o s : La Cataluña, ó r g a n o s e m a n a l d e l a S o l i d a r i d a d , y El Mundo, d i r i g i d o p o r el c o n o c i d o p e r i o d i s t a J u l i o B u r e l . La Cataluña, que bien podía desprenderse del articulejo, representará i n d u d a b l e m e n t e u n a g r a n corriente de opinión, pues en sus c o l u m n a s h a b r á n de e n c a r n a r s e los l a t i d o s d e l a l m a c a t a l a n a . ¡Que v i v a v i d a p r ó s p e r a , y s e a fiel y l e a l á l a s g e n u i n a s a s p i r a c i o n e s r e g i o n a l e s ! D e El Mundo ¿Quién no deseará larga vida al mundo? Pero mucho m e temo que dirigiénd o l o el S r . B u r e l , n o o b s t a n t e l a b r i l l a n t e z m á g i c a d e s u p l u m a , h a y a n de llevarse m u c h o s las m a n o s á la cabeza, y e x c l a m a r asomb r a d o s : ¡E COSÍ va íl mondo! —Lo del cierre de las tabernas, en cumplimiento del descanso dominical, v a convirtiéndose en cosa de clavo p a s a d o . Contra la o p i n i ó n s a n a d e l p a í s , r e p r e s e n t a d a e n e s t e c a s o p o r el G o b i e r n o , p o r el I n s t i t u t o d e R e f o r m a s S o c i a l e s y p o r l o s o b r e r o s , los e n e m i g o s d e l o r d e n n o h a n t e n i d o m á s r e m e d i o q u e t a s c a r el f r e n o , y d e s e n g a ñ a r s e de q u e no todas las a r m a s son b u e n a s p a r a hacer pol í t i c a . H a s t a M a r i a n o d e C a v i a h a s u f r i d o c o n el d i c h o s o c i e r r e u n a desilusión, á p e s a r de su d e r r o c h e de chistes, q u e , e n t r e p a r é n t e s i s , c a d a v e z r e s u l t a n m á s sosos y a d o c e n a d o s . T a m b i é n el i n g e n i o e n v e j e c e . — O t r o triunfo q u e h a y q u e r e g i s t a r en la b r i l l a n t e h i s t o r i a d e los f r a c a s o s d e los r o t a t i v o s : C o n t r a t o d o s s u s f a t í d i c o s a u g u r i o s , se c e r r a r o n l a s t a b e r n a s , y n i L a C i e r v a d i m i t i ó , n i folleteará má» el A l c a l d e . — U n h e c h o t e n e m o s q u e c o n s i g n a r p o r el c u a l d e b e m o s f e l i c i t a r n o s t o d o s los e s p a ñ o l e s . E l G o b i e r n o t u r c o , c a n s a d o y a d e s e r v i l l a n a m e n t e e x p l o t a d o p o r l a C o m p a ñ í a d e los f e r r o c a r r i l e s o r i e n t a l e s , h a b í a a c u d i d o , h a c e a l g ú n tiempo, al E m p e r a d o r de A l e m a n i a p a r a q u e p u s i e s e t é r m i n o á l a s p e n d e n c i a s e n t r e el G o b i e r n o y l a C o m p a ñ í a , d e s l i n d a n d o d e u n a v e z los r e s p e c t i v o s d e b e r e s y d e r e c h o s .

o-

276

P u e s b i e n : G u i l l e r m o I I se d i g n ó confiar l a h o n r o s a m i s i ó n c o m o ••'irbitro ú n i c o á n u e s t r o c o m p a t r i o t a el S r . M o r e t . L a i m p e r i a l distinción exalta g r a n d e m e n t e al insigne orador y hombre público, pues es u n a p a t e n t e m u n d i a l de reconocida competencia p a r a p r a c t i c a r l a justicia-, p e r o & . l a v e z q u e a l i n s i g n e e x jefe d e n u e s t r o G o bierno, e x a l t a á Espafia, q u e , a u n q u e pobre y maltrecha, a ú n e s t e n i d a f u e r a d e a q u í c o m o h i d a l g a y c a b a l l e r o s a . P o r e s o , c o n el Sr. M o r e t d e b e m o s f e l i c i t a r n o s t o d o s , y e n v i a r u n a e x p r e s i ó n f e r •^iente d e g r a t i t u d h a c i a a q u e l l a s t i e r r a s g e r m a n a s , d o n d e a ú n s e sigue rindiendo culto A nuestra l e y e n d a , á pesar de vernos tan rotos y c a í d o s . A h o r a q u e Dios p o n g a r e c t i t u d y t i n o e n el fallo d e l s e ñ o r Moret. Como h a b í a m o s p r e v i s t o e n l a C r ó n i c a a n t e r i o r , los R e y e s d e E s p a ñ a dejaron su e x c u r s i ó n á Austria, en vista d e la e n f e r m e d a d 'lUe a q u e j a b a a l v i e j o E m p e r a d o r . P e r o si s e r e s t a b l e c e , s e g ú n s e e s p e r a , — p u e s g r a c i a s á Dios, l a m e j o r í a s i g u e en a u m e n t o — , le v i s i *^rán á s u r e g r e s o d e I n g l a t e r r a , p a r a d o n d e s a l i e r o n el s á b a d o ú l tinio, y d o n d e h a b r á n d e p e r m a n e c e r h a s t a p a s a d a l a b o d a d e l se*íor C o n d e d e C a s e r í a . E*icese q u e d u r a n t e e s t a e x c u r s i ó n s e c e l e b r a r á u n a i m p o r t a n t e ^conferencia r e g i o - i m p e r i a l , á l a c u a l , a d e m á s d e los R e y e s d e I n g l a t e r r a y E s p a ñ a , a s i s t i r á n el d e N o r u e g a y el E m p e r a d o r d e A l e mania.

REPÚBLICAS HISPANAS
CUBA.—/"romesffs de jVtisier Jl/fagoon.—lievolución £1 J/!onumento á Vara de J{et/. ficticia.—

L a « h e r m o s a p e r l a d e C u b a » , c o m o se c a n t a e n l a s h a b a n e r a s , n o ^caba d e d e s e m b a r a z a r s e d e la intervención n o r t e a m e r i c a n a . Mister agoon, q u e es el q u e r e p a r t e el b a c a l a o e n la r i c a Antilla, está d i ^^^ndo, á t o d o el q u e se lo q u i e r a o i r , q u e C u b a t o r n a r á á s e r r e p ú ica i n d e p e n d i e n t e m u y p r o n t o y q u e é l , p o r s u p a r t e , se s e n t i r á c i s i m o el d í a q u e e n t r e g u e el m a n d o á u n c u b a n o i l u s t r e y e n é r O; p e r o s e c o n o c e q u e á M i s t e r M a g o o n le p r u e b a n a d m i r a b l e n t e l a s a c a r i c i a d o r a s b r i s a s d e t a n b e l l o p a i s . E l c a s o es q u e c o n jeto d e p r o l o n g a r a l l i s u e s t a n c i a , a c a b a d e d e s c u b r i r n n a m a g n a s p i r a c i ó n y d e e n c a r c e l a r a l p o p u l a r c a u d i l l o Masó P a r r a , q u i e n , 6e Magoon, iba á ponerse á l a cabeza del pavoroso l e v a n t a m i e n t o , as c o n s p i r a c i o n e s m á s ó m e n o s f a n t á s t i c a s le v i e n e n d e p e r l a s á ^ er M a g o o n p a r a h a c e r forzosa s u p e r m a n e n c i a en l a I s l a , t u r ^ ^ ' ^ ' ^ a r g o , y a se t r a e y s e l l e v a p ú b l i c a m e n t e el n o m b r e d e l fu^ ' ' o P r e s i d e n t e d e l a R e p ú b l i c a , q u e , s e g ú n s e d i c e , s e r á el g e n e r a l osé M i g u e l G ó m e z , h o m b r e d e p r e s t i g i o s y e n q u i e n cifra m u y

276

CRÓNICA

h a l a g ü e ñ a s e s p e r a n z a s todo el país l i b e r a l . E l t i e m p o se e n c a r g a r á de hacernos v e r si salen fallidas. E l Diario de la Marina y el Centro A s t u r i a n o , d e l a H a b a n a , h a n c o n c e b i d o l a g e n e r o s a i d e a d e l e v a n t a r e n el C a n e y , l u g a r c o n s a g r a d o d e p e r p e t u a g l o r i a p a r a el n o m b r e e s p a ñ o l , u n g r a n d i o s o m o n u m e n t o q u e c a n t e a l p o r v e n i r el heroísmo d e aquel g r a n g e n e r a l q u e se llamó V a r a d e R e y , e n q u i e n a l e n t a r o n todo el v a l o r y la n o b l e z a d e los g r a n d e s C a p i t a n e s d e n u e s t r a E s p a ñ a . F u é u n a n a cronismo d e las postrimerías del siglo p a s a d o . N a c i d o e n otros tiempos, h u b i e s e sido u n m a g n á n i m o c o n q u i s t a d o r ; n a c i d o e n n u e s t r o s días, n o tuvo m á s remedio q u e ser u n glorioso mártir. ¡Mil p l á c e m e s á l o s b u e n o s hijos e s p a ñ o l e s q u e e n a q u e l f é r t i l t e rruño fecundado por nuestra sangre, hacen brotar a ú n corrientes d e p u r o y sano e s p a ñ o l i s m o , d e m o s t r a n d o q u e n o se e x t i n g u i r á n u n ca en la g r a n Antilla la veneración augusta por nuestra Patria!

ARGENTIH?V. —Z'/ran^cj? efe relaciones
para los pueblos

con el¿rasil.—Xa hermarjos Inundados.

suscripción

C o m i e n z a á p r e o c u p a r los á n i m o s la g u e r r a c o m e r c i a l q u e está h a c i e n d o el B r a s i l á l a floreciente R e p ú b l i c a a r g e n t i n a . C o n t i n u a m e n t e venía a u m e n t a n d o la tarifa a d u a n e r a á la c a r n e d e tasajo, y a h o r a h a p r o h i b i d o l a i m p o r t a c i ó n d e g a n a d o v a c u n o , u n o d e los principales artículos de exportación de Buenos Aires. Los argentin o s sólo e x p l i c a n l a a c t i t u d d e l B r a s i l p o r l a i n e p t i t u d d i p l o m á t i c a del ministro q u e tienen en R í o - J a n e i r o , y por cierta rivalidad s e c r e t a , q u e d e h e t e n e r s u o r i g e n e n el o r g u l l o n a c i o n a l d e a m b o s países. Los estadistas de u n a y otra nación deben pensar q u e esa t i r a n t e z d e r e l a c i o n e s n o p u e d e c o n d u c i r m á s q u e á p é r d i d a s y frac a s o s financieros. P e l i l l o s á l a m a r p o r u n a y o t r a p a r t e , y r e c o n o cer q u e la distancia y la diversidad d e idioma no obstan para qne d e b a n t r a t a r s e c o m o h e r m a n o s , y a q u e e n e l f o n d o hijos s o n d e l a misma raza. L a suscripción abierta por la Asociación Patriótica d e Buenos Aires p a r a socorrer á los p o b r e s d e los p u e b l o s i n u n d a d o s d e n u e s t r a P e n í n s u l a c o n t i n ú a a b i e r t a , l l e g a n d o y a la cifra á b u e n n ú m e r o d e miles d e pesos. Y es d e t e n e r s e e n c u e n t a q u e los a r g e n t i n o s c o m p i t e n e n este caso c o n los españoles e n sus l a r g u e z a s y g e n e r o sidades. Bien p o r nuestros hermanos argentinos. CHILE--5o /wc/ón de ¡a crisis ministerial.-Xos cambios.

H e a q u í l a f o r m a e n q u e h a q u e d a d o c o n s t i t u i d o el n u e v o i n i u i S ' terio- Interior, Rafael Sotomayor; Negocios Extranjeros, Federico

G.

277

P u g a Boma; Gracia y Justicia, Domingo Amuntegui; Hacienda, Enrique Rodríguez; G u e r r a y Marina, Belísario Frats; y Obras p ú b l i cas, J o a q u í n í l g u e r o a . L a c r i s i s p o r q u e v e n í a a t r a v e s a n d o el c o m e r c i o c h i l e n o h a e n t r a d o e n u n p e r i o d o a g u d o . E n efecto, el a g i o s o b r e el o r o se e l e v a al 70 p o r 100. ,

EXTRANJERO FRANCIA.-£/
fflobo Fernández-Xluro.-£a Jornada del <>sábado» erj Casablanca.—i{erveísmo andante.-Xabor regeneradora.

D e n u e s t r o s v e c i n o s h a y n o p o c o q u e c o n t a r y t o d o m a l o , es d e c i r , todo d e s g r a c i a s . E n el hermoso Mediodía c o n t i n u a r o n las terribles inundaciones, causando verdaderos estragos, que traerán consigo n n a e s p a n t o s a m i s e r i a e n l a g e n t e d e l c a m p o , y el g l o b o Fernández Duro, p i l o t e a d o p o r dos i n t r é p i d o s j ó v e n e s f r a n c e s e s , d e s a p a r e ció y h a n s i d o i n ú t i l e s t o d a s l a s p e s q u i s a s p a r a a v e r i g u a r s u p a r a d e r o . L a c r e e n c i a c o m ú n es q u e u n v ó r t i c e lo h a y a a r r o j a d o h a c i a el C a n t á b r i c o , y q u e é s t e i n q u i e t o m a r h a y a d e v o r a d o l a s v i d a s p r e ciosas d e los b r i o s o s a e r e o n a u t a s . P e n s a r e n u n a o d i s e a p a r e c i d a á la d e n u e s t r o K i n d e l á n , es casi i m p o s i b l e d e s p u é s d e t a n t o s d i a s y tan recios t e m p o r a l e s p a s a d o s . A estos r e v e s e s , q u e m u y d e c o r a z ó n s e n t i m o s , a s o c i á n d o n o s al d o ' o r d e n u e s t r o s v e c i n o s h e r m a n o s , h a y q u e a ñ a d i r el d e s c a l a b r o s u frido el d í a 19 e n los a l r e d e d o r e s d e C a s a b l a n c a , e n el c u a l m u r i e r o n n n oficial y v a r i o s s o l d a d o s . E l G o b i e r n o s e a p r e s u r ó á q u i t a r h i e ''ro á l a s i g n i f i c a c i ó n d e e s t e h e c h o d e a r m a s , a c h a c á n d o l o á d e s c u i d o d e u n c o r o n e l á q u i e n se i m p u s o u n m e s d e a r r e s t o . S i n e m b a r g o , ' a n a c i ó n c r e e q u e n o es t o d o oro el o p t i m i s m o g u b e r n a m e n t a l s o b r e la c u e s t i ó n m a r r o q u í , y t e m e q u e , n o p u d i e n d o e n e s t a e s t a c i ó n m a niobrar la artillería, h a y a n de seguir otras sorpresas tan desagra•iables c o m o l a d e l s á b a d o . A t o d o e s t o h a y q u e a ñ a d i r q u e el 'novimiento antimilitarista, en una ó en otra forma, continúa haciendo q u e la i n d i s c i p l i n a c u n d a e n el e j é r c i t o . E n el D e p a r t a m e n t o d e ^ ' a n s , u n g e n e r a l d e A r t i l l e r í a q u e se e m p e ñ a b a e n c o n d u c i r a l c u a r tel á t r e s a r t i l l e r o s e n e s t a d o d e e m b r i a g u e z , fué p o r ellos d e s a r m a do, t e n i e n d o q u e r e c u r r i r á l a f u g a p a r a s a l v a r su v i d a . Se h a n a b i e r t o l a s C o r t e s , c o n g r a n g e n t í o e n l a s t r i b u n a s y e s c a lo n ú m e r o d e d i p u t a d o s . L o m i s m o q u e e n E s p a ñ a . El s e c t a r i s m o a n t i r r e l i g i o s o , c o n t i n ú a c o m o s i e m p r e , d e s p o j a n d o , y a en u n a p a r t e , y a en o t r a , d e s u s b i e n e s á l a s i g l e s i a s , y los c a t ó l i c o s t r a t a n d e r e h a c e r s e a l i m p u l s o d e a l g u n o s a p ó s t o l e s c o m o el a b a t e G i b i e r , u n o d e esos c u r a s s a b i o s , i n t r é p i d o s y f e r v o r o s o s q u e son u n a e s p e r a n z a fundada de resurrección católica en la República jacobina.

278

CRÓNICA

\m\.\A-—}{uslgets,

inundaciones, ferremofos.—€l de Su Santidad eij €spaña.

JSuncio

E n e s t a q u i n c e n a l a c r ó n i c a d e l a s n a c i o n e s l a t i n a s se r e d u c e íi a p u n t a r desgracias y m á s desgracias. E n esta nación, t r a s las huelg a s ferrocarrileras, que llegaron á a m e n a z a r con serios conflictos, p a r a a r r e g l o d e los c u a l e s h a s t a L' Osservatore Bomano reclamaba la intervención del Gobierno, y las inundaciones y desbordamientos de l a g o s , q u e c a u s a r o n i n m e n s a s p é r d i d a s e n las r e g i o n e s del N o r t e , v i n i e r o n los e s p a n t o s o s t e r r e m o t o s d e E e g g i o , d e C a l a b r i a y T e r r u z z a n o , q u e fueron casi p o r completo destruidos. Los terroríficos t e m b l o r e s s a c u d í a n las casas, d a n d o con ellas en t i e r r a y s e p u l t a n d o e n t r e los e s c o m b r o s á s u s m o r a d o r e s . L o s t e l e g r a m a s h a n h e c h o s u b i r l a cifra d e los m u e r t o s á m á s d e 300, y á m á s d e 4 0 0 l a d e los h e r i d o s g r a v e s . P o r estos n ú m e r o s a t e r r a d o r e s p u e d e b a r r u n t a r s e la e n o r m i d a d de las pérdidas. Cuándo por erupciones del Vesubio, c u á n d o p o r t e r r e m o t o s , e s t á v i s t o q u e e n lo m á s h e r m o s o y p i n t o resco d e Italia a p e n a s se p u e d e vivir. Ya está h e c h o el n o m b r a m i e n t o de N u n c i o d e S u S a n t i d a d en Espafla á f a v o r d e M o n s . V i c o , q u e d e s e m p e ñ a b a l a L e g a c i ó n d e B é l g i c a . E l G o b i e r n o e s p a ñ o l c o n c e d i ó y a su placel, congratulándose de que v e n g a á Madrid u n diplomático que j ' a de antiguo conoce A E s p a ñ a , d o n d e su s a b e r , su p r u d e n c i a y su v i r t u d se h a n c a p t a d o g e n e r a l e s s i m p a t í a s . ¡Que D i o s le d é m u c h o s a c i e r t o s e n su a l t a m i sión, p a r a q u e n u e s t r a P a t r i a continúe u n i d a í n t i m a m e n t e á la S a n t a Sede en sentimientos y aspiraciones!

A\.Zfí^AH\A—Xa

visita del Xaiset á Jnglaterra.periodísticos.

JJmores

T o d a l a a t e n c i ó n d e los p e r i ó d i c o s a l e m a n e s e s t á h o y fija e n el p r ó x i m o v i a j e d e G u i l l e r m o I I á I n g l a t e r r a . P o r u n i n s t a n t e se h a n o l v i d a d o d e M a r r u e c o s , y h a s t a d e l r e g o c i j o i n t e r i o r d e los c o n t r a t i e m p o s y d e s c a l a b r o s f r a n c e s e s , y t o d o se v u e l v e d e s p a c h a r s e á su g u s t o c o n t r a los p e r i ó d i c o s d e I n g l a t e r r a , e n la s i n c e r i d a d d e c u y o s a r t í c u l o s e n e l o g i o d e l E m p e r a d o r n o c r e e n . L o s j u z g a n c o r t e s í a internacional b a r a t a , y n a d a más. No creo que estén m u y equivocad o s . L a s a b i a I n g l a t e r r a es m u y p r á c t i c a y s i e m p r e p e r s i g u e e g o í s t a s fines. A l e m a n i a es l a r i v a l q u e l a d e r r o t a e n el c o m e r c i o y l a q u i e r e d i s p u t a r la s u p r e m a influencia política q u e ejerce en el mund o . ¿Cómo h a n d e c r e e r los p e r i ó d i c o s a l e m a n e s e n l a c o r d i a l i d a d d e los i n g l e s e s y s u s m a n i f e s t a c i o n e s e n t u s i á s t i c a s e n h o n o r d e l K a i s e r ? O t r a l e s q u e d a d e n t r o ; c o m o les q u e d a t a m b i é n á ellos m i s -

G.

279

raos, q u e n o se a r r e d r a n e n a v i s a r a l P r i n c i p e d e B ü l o w , y a u n a l mismo E m p e r a d o r Guillermo, q u e se g u a r d e n m u c h o d e creer en la a m i s t a d i n g l e s a ; q u e b i e n p u d i e r a s e r q u e el R e y E d u a r d o t u v i e s e a l g u n a r e d i n v i s i b l e t e n d i d a , y q u e d e t o d o s m o d o s l a v i s i t a es i n q u i e t a n t e , p o r q u e h a c e sospechar q u e la d i p l o m a c i a a l e m a n a v a á. d e s p e ñ a r s e p o r s e n d e r e s o b s c u r o s y p e l i g r o s o s .

A^STRia-JOos

cafólicos en un Congreso de atjarquisfa ferrer.

libreper¡sadores.-€l

E n el C o n g r e s o d e l i b r e p e n s a d o r e s c e l e b r a d o h a c e u n m e s e n í ' r a g a , a d o n d e p o r v e z p r i m e r a se i n v i t ó á los c a t ó l i c o s á a s i s t i r y h a b l a r , h a c i é n d o l o e n t r e o t r o s u n i l u s t r e B e n e d i c t i n o el P . A l b a n o S c h l a c h l e i t n e r , q u e p r o n u n c i ó u n e l o c u e n t e d i s c u r s o d e f e n d i e n d o los d o g m a s c a t ó l i c o s , e s t u v o r e p r e s e n t a n d o el l i b r e p e n s a m i e n t o e s p a fiol el f a m o s o F e r r e r q u e , s e g ú n n a r r a n los p e r i ó d i c o s d e a l l á , fué stilrmisch bejubelt, t e m p e s t u o s a m e n t e v i t o r e a d o . H a b l ó t a m b i é n , y su p e r o r a t a fué u n d e s h o j e d e flores s o b r e s u s c o n g é n e r e s d e E s p a ñ a , n n a l a m e n t a c i ó n s o b r e lo m u c h o q u e inocentemente h a b í a sufrido en la C á r c e l M o d e l o , y u n c o n j u r o p a r a q u e e l C o n g r e s o s e i n t e r e s a r a p o r l a p r o n t a l i b e r t a d d e N a c k e n s , el e n c u b r i d o r d e M o r r a l .

nOl1^HVJk--Ca

Gonferencia

Be la Paz t/el

*Vimes».

H a t e r m i n a d o p o r fin l a C o n f e r e n c i a d e E l H a y a . E n l a s e s i ó n p l e c e l e b r a d a p a r a la c l a u s u r a M r . Nelidoff h i z o el r e s u m e n d e los trabajos p o r ella r e a l i z a d o s y dijo q u e h a b i a e c h a d o las bases d e las c o n d i c i o n e s d e la g u e r r a m a r í t i m a y l a s r e l a t i v a s á l a s i t u a c i ó n d e los E s t a d o s n e u t r a l e s . A ñ a d i ó q u e e n l a C o n f e r e n c i a se h a b í a t r a t a d o d e c o n c i l i a r los i n t e r e s e s d e los E s t a d o s c o n l a s e x i g e n c i a s d e l d e r e c h o y d e l a j u s ticia. C o n s i g n ó q u e los p r o g r e s o s r e s p e c t o á los m e d i o s d e e v i t a r c o n flictos n o h a n s i d o m u y c o n s i d e r a b l e s , p e r o d e c l a r ó q u e l a c r e a c i ó n del T r i b u n a l de presas será un m o n u m e n t o de la Conferencia de El ^ a y a , q u e lia c r e a d o l a s o l i d a r i d a d m o r a l y m a t e r i a l . H i z o c o n s t a r q u e t o d o s los E s t a d o s h a n e s t a d o d e a c u e r d o p a r a d i s c u t i r los i n t e r e s e s d e l a h u m a n i d a d e n t e r a , s i e n d o n e c e s a r i o r e c h a z a r la a c u s a c i ó n d e q u e n a d a h a h e c h o l a C o n f e r e n c i a p a r a l a c o n s e r v a c i ó n d e la p a z y el p r o g r e s o d e la s o l i d a r i d a d h u m a n a ; p u e s lo q u e se h a h e c h o e n e s t e s e n t i d o m a r c a r á é p o c a e n l a h i s t o r i a y í^Armará s u c a r á c t e r u n i v e r s a l . Sin e m b a r g o d e e s t o , el Times y a c o m e n z ó á d i s p a r a r b a l a r a s a

280

CRÓNICA

c o n t r a el c o n g r e s o p a c i f l c i s t a , a c u s á n d o l o d e u n fiasco m á s , é i n s t i g a n d o á I n g l a t e r r a á seguir su política, como hasta ahora, teniendo c o m o l e t r a m u e r t a c u a l e s q u i e r a a c u e r d o s q u e los d i p u t a d o s d e l a s diversas potencias hubiesen tomado.

IHQLATERRA. — ^ m o r e s de primos.—Xas maniobras de este año.—Propósitos de B^resford.

navales

L a o p i n i ó n d e l Times, e x p r e s a d a m á s a r r i b a , s o b r e la C o n f e r e n c i a d e E l H a y a , e s l a o p i n i ó n g e n e r a l e n I n g l a t e r r a , q u e forzosamente tiene q u e estar m a l h u m o r a d a por no h a b e r s e hecho en todo lo q u e e l l a q u e r í a . B a s t a b a q u e los d e l e g a d o s i n g l e s e s p r o p u s i e r a n u n a c o s a , p a r a q u e los a l e m a n e s a b o g a s e n p o r l a c o n t r a r i a . ¿ Q u e r í a I n g l a t e r r a el d e s a r m e ? P u e s A l e m a n i a d e s c u b r í a e n l o s d e s e o s i n g l e s e s el p r o p ó s i t o d e c o n t i n u a r u s u f r u c t u a n d o s u h e g e m o n í a m u n dial, sin dispendios e n b u q u e s d e g u e r r a , y por medio d e sus deleg a d o s se oponía e n é r g i c a m e n t e y triunfaba y hacía q u e c o n t i n u a s e l a l e g i t i m i d a d d e a p r e s t a r . s e p a r a l a l u c h a . Deutsche Tages Zeitung dijo t e r m i n a n t e m e n t e q u e el r e s u l t a d o d e l a C o n f e r e n c i a c o n s t i t u í a n n g r a n triunfo p a r a la política d e Bülow. El a l m i r a n t e L o r d Beresford h a dirigido las maniobras n a v a l e s de las escuadras de la M a n c h a y del Atlántico. Concédese á estas maniobras g r a n importancia, por no haber permitido la p e r m a n e n cia d e e x t r a n j e r o s á b o r d o d e l o s b u q u e s b e l i g e r a n t e s , lo m i s m o q u e si s e e s t u v i e s e e n t i e m p o d e g u e r r a , y p o r h a b e r e s c o g i d o e s t a t e m p o r a d a d e l a ñ o , e n q u e los m a r e s d e l N o r t e s u e l e n e s t a r a g i t a d í s i m o s . P a r e c e q u e el A l m i r a n t a z g o s e h a p r o p u e s t o l o g r a r q u e s u s b u q u e s se i m p o n g a n á l a s m i s m a s t e m p e s t a d e s . D e c í a s e q u e s e ensayaría u n importante proyecto de tiro en la obscuridad, y q u e B e r e s f o r d e s t u d i a r l a los m e d i o s m á s c o n d u c e n t e s p a r a p r o t e g e r los g r a n d e s a c o r a z a d o s c o n el a t a q u e d e l o s t o r p e d e r o s . A s í c e l e b r a n los i n g l e s e s l a c o n c l u s i ó n d e l a C o n f e r e n c i a d e l a P a z .

RUSIA .-¿Crií;í ¡/ nueva Constitución?-£l

último conjplot de Odesa.

De Rusia sería mejor no hablar, porque h a y q u e decir siempre lo m i s m o . C o n t i n ú a el d e s b a r a j u s t e n a c i o n a l . D í c e s e q u e s e r á r e n o v a d o t o d o el m i n i s t e r i o , q u e d a n d o ú n i c a m e n t e S t o l y p i n e , y q u e el Z a r h a firmado y a u n a n u e v a C o n s t i t u c i ó n , p a r a el c a s o d e q u e l a tercera D u m a resulte del mismo pelaje q u e las anteriores. E n Odesa, población por u n a p a r t e cosmopolita, y por otra refugio d e todos los rusos q u e e n otras g r a n d e s c i u d a d e s d e l I m p e r i o t i e n e n m i e d o á la Guardia civil, q u e d i r í a m o s e n E s p a ñ a , s i g u e l a

o.

281

labor febril d e las sociedades secretas, q u e n o t i e n e n m á s q u e h a c e r que t r a m a r complots subversivos. Acaba de ser descubierta u n a d e esas s o c i e d a d e s m a q u i n a d o r a s , p e r o e s t a v e z el G o b i e r n o p a r e c e q u e i n t e n t a h a c e r ejemplares castigos. H a y m á s d e 250 detenidos, e n t r e ellos a l g u n o s g e n e r a l e s . F a l t a h a c e q u e e n R u s i a h a y a u n hombre que sepa y quiera gobernar.

ESTílDOS UNIDOS.—£•/

parlamento

filipino.—Sesilusiones japoneses.

fágalas.

Xos barquilleros

P o r fln s e i n a u g u r ó el P a r l a m e n t o filipino, p r o n u n c i a n d o T a f t s u a n u n c i a d o d i s c u r s o , q u e n o d e b i ó d e h a b e r s a t i s f e c h o g r a n cosa á los n a c i o n a l i s t a s , y a q u e , e n t r e o t r a s a m a r g a s v e r d a d e s , v i n o á d e cirles que no se t e n í a q u e p e n s a r en ser autónomos hasta t a n t o q u e no pasase la p r e s e n t e g e n e r a c i ó n . ¡Cuántas d o r a d a s ilusiones h a b r á h e c h o r o d a r p o r los s u e l o s , c o m o h o j a s o t o ñ a l e s , l a i m p í a c r u d e z a del M i n i s t r o T a f t ! E l e p í g r a f e « Y a n q u i s y J a p o n e s e s » e s t á á l a o r d e n del d i a , s i e n d o u n o d e los t e m a s m á s s o c o r r i d o s p a r a t o d o s los p e r i ó d i c o s , lo m i s m o españoles q u e extranjeros. Apenas dejan pasar n ú m e r o sin estamp a r l o e n s u s c o l u m n a s . Y la v e r d a d es q u e s o b r a n m o t i v o s p a r a q u e así s u c e d a . A d e s p e c h o d e l a s r e i t e r a d a s c o n f e s i o n e s p ú b l i c a s q u e h a c e n , sin p e d í r s e l a s n a d i e , los e s t a d i s t a s d e u n a y o t r a n a c i ó n , d e q u e las r e l a c i o n e s son f r a n c a m e n t e a m i s t o s a s ; d e q u e e n t r e u n o s y otros s e s i m p a t i z a m á s q u e n u n c a ; d e q u e t o d o s los r u m o r e s d e r o m pimientos bélicos son fantásticos; d e q u e n o h a y q u e soñar con tina n u e v a g u e r r a , lo c i e r t o es q u e l a p r e n s a d e los E s t a d o s U n i d o s a c u s a m u c h a i n t r a n q u i l i d a d , o r a d i c i é n d o n o s q u e e n los a s t i l l e r o s •^el A t l á n t i c o se t r a b a j a n o c h e y d í a , o r a h a b l á n d o n o s d e p r e p a r a ción d e t o r p e d o s y d e c a ñ o n e s d e g r u e s o c a l i b r e p a r a a l i s t a r c u a n t o a n t e s la flota q u e h a d e ir a l P a c í f i c o , o r a , e n fln, p u b l i c a n d o m a n i e s t a c i o n e s s e c r e t a s r e c i b i d a s d e l J a p ó n , d e l a t a n d o q u e a l l í se t r a aja c o n a c t i v i d a d f e b r i l p o r t e n e r l o s e j é r c i t o s e n p i e d e g u e r r a ; ^ne en l u g a r e s insólitos se i n s t a l a n á c a d a i n s t a n t e nuevos c a m p o s de y qne no contentándose con las poderosas m á q u i n a s ' e d e s t r u c c i ó n q u e a l l í se c o n s t r u y e n , t o d a v í a a d q u i e r e n c u a n t a s es es p o s i b l e e n E u r o p a . « T o d o s e s t o s s í n t o m a s , c o m o d i c e el c o r o e d o c t o r e s d e El Reij que rabió, p r u e b a s son d e r a b i a » ; e s t o e s , p r u e b a s o n d e q u e los t a n c a c a r e a d o s a m i s t o s o s v í n c u l o s se r e s i e n c n d e flojos, y q u e n o c o r r e n e n t r e n i p o n e s y y a n q u i s b r i s a s t a n 'acariciadoras d e p a z y d e h a r m o n í a . A ñ á d a s e á t o d o e s t o lo q u e d e F i l i p i n a s n o s d i c e n ; q u e a l l i se h a e s e n c a d e n a d o u n a m u c h e d u m b r e d e e s p í a s j a p o n e s e s , e n t r e los

282

CRÓNICA

c u a l e s a b u n d a n l a s « d e m i m o n d a i n e s » y los b a r q u i l l e r o s . E n t r e éstos d í c e s e q u e h a y h a s t a oficiales d e i n g e n i e r o s . Con el p r e t e x t o d e g a ­ n a r s e l a v i d a v e n d i e n d o b a r q u i l l o s , r e c o r r e n á, p i e l a s p r o v i n c i a s t a g a l a s , e s t u d i a n d o p a l m o á p a l m o el t e r r i t o r i o . A t r e t a s i n g e n i o s a s y a r d i d e s a r t e r a s n o h a y q u i e n g a n e á los hijos d e l I m p e r i o d e l Sol n a c i e n t e . G a n a r í a n el p r e m i o d e h o n o r e n c u a l q u i e r c e r t a m e n i n ­ ternacional de astucias.

MISCELÁNEA
HLGO OE e O L M E N H R E S

Ventajas del sistema moderno sobre el antiguo del sistema Cosgaya.

—Descripción

En el s i s t e m a m o v i l í s t a ó m o d e r n o t e n e m o s i n c o m p a r a b l e s v e n tajas, c u a l e s s o n : q u e el m á x i m u m d e m i e l d e u n a c o l m e n a d e e s t e sistema p u e d e d a r n o s h a s t a 80 k i l o s , m i e n t r a s q u e el m á x i m u m d e tina c o l m e n a del a n t i g u o solo l l e g a á 10. E s t a s c o l m e n a s m o v i l i s t a s Pueden c o n t e n e r 60.000 a b e j a s ; p u e d e n t r a s l a d a r s e con s u m a faciidad, y a d e m á s se p r o p a g a n los e n j a m b r e s sólo c o n t o m a r d e u n a e o l m e n a u n m a r c o q u e c o n t e n g a e n t r e los d e m á s a l v é o l o s a l g u n o s e reina, y , dejado este m a r c o en u n a n u e v a casa d e ellas con u n a s ^nautas abejas que se llevan, está un n u e v o e n j a m b r e hecho. Ventaja g r a n d e t a m b i é n es el p o d e r i n s p e c c i o n a r l a s c u a n d o s e q u i e r a , o r a P a r a l i b r a r l a s d e s u s e n e m i g o s , o r a p a r a t o m a r los v a s o s l l e n o s y Po'ier o t r o s v a c í o s p a r a q u e los l l e n e n . í t e m , e n e s t e n u e v o s i s t e m a los ^ ^ ° ^ h i a los p a n a l e s a n t i g u o s p a r a q u e n o l l e g u e n á o b s t r u i r s e a l v é o l o s , n o p u d i e n d o e n ellos d e s a r r o l l a r s e l a n u e v a n i n f a , p o r ser c a p a z el n i d o á c o n s e c u e n c i a d e h a b e r q u e d a d o e n él m u c h a s ^ees l a l e v e p e l í c u l a d e l a s n i n f a s q u e v o l a r o n . o«£fa»/a.—El i n v e n t o r d e e s t a c o l m e n a fué u n s a c e r d o t e l l a m a d o ^ n t o n i o C o s g a y a , el c u a l f a l l e c i ó e n 13 d e J u n i o d e l p r e s e n t e a ñ o , y °^ o c h e n t a y o c h o a ñ o s d e e d a d . E r a u n n o t a b i l í s i m o m e c á n i c o , entre sus muchos inventos nos h a dejado la c o l m e n a q u e lleva su jü" • ^^^^ ^ ^ ^ ^ ®° costumbres d e las abejas y la q u e , á p^*^^°'^e i n t e l i g e n t e s a g r ó n o m o s , e n t r e ellos el S r . G a r c í a M u ñ o z , du ^Í^'^'*°' '^'^tedrático d e A g r i c u l t u r a d e l S e m i n a r i o d e M a d r i d y re V G r a n j a Melisa e n l a A l c a r r i a , es l a m e j o r , p o r el m u c h o to" s e n c i l l e z d e l a s o p e r a c i o n e s y p o r los p o c o s g a s y a p a r a t o s q u e n e c e s i t a , p u e s h a s t a s i n c a r e t a se p u e d e c a t a r , onsiste e n u n c a j ó n p a r e c i d o á u n a a r c a p e q u e ñ a , t i e n e 42 c e n ^ j n e t r o s d e l a r g o , 24 d e a l t o y 35 d e a n c h o ; l a t a b l a d e f r e n t e , ó s e a ^ P a r t e d o n d e e n t r a n l a s a b e j a s , t i e n e dos p i q u e r a s . P o r d e n t r o el Jon e s t á d i v i d i d o p o r u n a t a b l a , y e s t a t a b l a t i e n e t r e s a b e r t u r a s i

284

MISCELÁNEA

p a r a q u e i n t e r i o r m e n t e se c o m u n i q u e n l a s a b e j a s ; d e l a s d o s p i q u e ras que hemos dicho, una tiene que estar cerrada, pues precisamente en esto está el m é r i t o de esta c o l m e n a , p u e s la r e i n a s i e m p r e m o r a e n el d e p a r t a m e n t o d e l a p i q u e r a a b i e r t a , el c u a l d e p a r t a m e n t o q u e d a c o n s t i t u i d o e n c a j a d e c r í a y el o t r o e n c a j a d e r e s e r v a ; d e m o d o q u e u n a v e z l l e n o el p r i m e r o p a s a n l a s o b r e r a s p o r l a s a b e r t u r a s d e l a t a b l a d i v i s o r i a ;il R o g n n d o , y a l l í h a c e n los p a n a l e s d e r e s e r v a , q u e es c o m o si d i j é r a m o s l a d e s p e n s a . H e d i c h o q u e l a s a b e r t u r a s d e l a t a b l a q u e d i v i d e el c a j ó n e n d o s d e p a r t a m e n t o s s o n tres: la u n a está abajo y h a c e como d e p i q u e r a p a r a q u e pasen de u n l a d o al otro; la otra está a r r i b a , en m e d i o , en forma de isósceles q u e l l e g a h a s t a la t e r c e r a p a r t e d e la t a b l a ; p o r este á n g u l o a b i e r t o p r o l o n g a n e l l a s los p a n a l e s h a s t a el o t r o d e p a r t a m e n t o ; o t r a a b e r t u r a , y esta es la t e r c e r a , v a á u n a e s q u i n a d e a r r i b a , p a r a q u e pasen de un lado á otro. P o r el l a d o d e a t r á s t i e n e s u s d o s p u e r t a s , q u e c o m u n i c a n c a d a cual á su a p a r t a d o respectivo; l l e v a n cristal p a r a o b s e r v a r y cort i n a p a r a q u e n o v e a n l u z ; se c a t a el l a d o d e l a p i q u e r a c e r r a d a , e n el c u a l d e p a r t a m e n t o a p e n a s h a y a b e j a s , y s e r e t i r a n a l o t r o d e p a r t a m e n t o ó a p a r t a d o , haciéndolas u n poco de h u m o . Es tan senc i l l o c a t a r l a s , q u e n i a u n c a r e t a h a c e f a l t a . A s í se s i g u e c a t a n d o d u r a n t e c u a t r o a ñ o s , a l c a b o d e l o s c u a l e s se t a p a l a p i q u e r a a b i e r t a y se a b r e la c e r r a d a d u r a n t e otros c u a t r o años, y e n t o n c e s la r e i n a , con t o d a su c o r t e , se t r a s l a d a al otro d e p a r t a m e n t o d e la p i q u e r a a b i e r t a . S e l i m p i a el d e p a r t a m e n t o q u e s i r v i ó p o r e s p a c i o d e c u a t r o a ñ o s d e c a j a d e c r í a , q u i t a n d o t o d o s los p a n a l e s , q u e p o r t e n e r o b s t r u i d o s los a l v é o l o s n o s i r v e n , p u e s d e o t r o m o d o se p e r d e r í a l a c o l m e n a al no h a b e r n u e v a familia. E s t e sistema r e ú n e la sencillez y b a r a t u r a del a n t i g u o , y la c o m o d i d a d y utilidades del m o d e r n o , estando, por consiguiente, e x e n t o d e l o s i n c o n v e n i e n t e s d e l fijista a n t i g u o y d e l m o v i l i s t a m o d e r n o ; s i e n d o , c o m o q u e d a e x p u e s t o , el m á s a c e p t a b l e p a r a t o d o s los q u e q u i e r a n t e n e r c o l m e n a s y t e n g a n poco t i e m p o p a r a ellas y poco d i n e r o p a r a los a p a r a t o s d e l o s o t r o s s i s t e m a s ; g a s t o s q u e é s t e n o necesita, retribuyéndonos cual ninguno.

* *

EL NUMERO TRES K
E l n ú m e r o t r e s es n e c e s a r i o p a r a h a c e r u n t o d o p e r f e c t o : Dios es uno y trino; tres potencias tiene nuestro alma; tres partes esencia1 T r a b a j o p r e m i a d o p o r l a Sociedad p r o t e c t o r a de a n i m a l e s en el c o n c u r s o celeb r a d o en B a r c e l o n a el a ñ o 1906.

MISCELÁNEA

285

les n u e s t r o c u e r p o : c a b e z a , p e c h o y v i e n t r e ; e n l a c a b e z a e s t á el p e n s a r ó s a b e r ; e n el p e c h o el q u e r e r , a m a r , d e s e a r ; y e n el v i e n t r e , < 5 s e a e n l a s e n t r a ñ a s , el p o d e r , el o b r a r , q u e c o n s t i t u y e n n u e s t r a s p o t e n c i a s : e n t e n d e r , q u e r e r y o b r a r , ó lo q u e e s lo m i s m o : s a b i duría, b o n d a d y poder. T r e s cosas esenciales t i e n e n t a m b i é n los a n i m a l e s , p o r q u e todo tira á la perfección del n ú m e r o t r e s : c a b e z a , t ó r a x , a b d o m e n . V e d u n a h o r m i g a c o n t r e s finos filamentos q u e u n e n e s t o s t r e s c u e r p o s ; y h a s t a l a a r a ñ a , á l a s c u a l e s se l a s l l a m a a c é f a l o s , t i e n e n el p e c h o p e g a d o á l a c a b e z a , p u e s d e e s t o s t r e s c u e r p o s n o se p u e d e p r e s cindir p a r a la vida; y hasta las m i s m a s plantas no p u e d e n vivir sin r a í c e s , s i n t r o n c o ó t a l l o s y s i n c o p a . T o d o s l l e v a n el sello d e l C r e a d o r , c o n l a i m a g e n , h u e l l a s , r a s g u ñ o s , c o m o d i c e el P . G r a n a d a . Y t r e s s o n l o s e n c a r g a d o s d e los a n i m a l e s ; d e m o d o q u e , f a l t a n d o u n o , n o p u e d e n v i v i r . E l p r i m e r o es D i o s , q u e t o d o lo h a c r e a d o c o n s u p o d e r y b o n d a d , y si n o f u e s e p o r É l n a d a e x i s t i e r a . Dios es p a d r e d e t o d a s l a s c o s a s . S u a m o r o s a P r o v i d e n c i a h a c e c o n s t a n t e m e n t e l a s v e c e s d e P a d r e . E l l a es e l p r i n c i p i o y el s o s t é n d e t o d o . « P e d i r á n d e c o m e r los p o l l u e l o s d e l c u e r p o , y Dios l e s m a n d a r á alimento.» Dios h a c e a l a r d e del p a t e r n a l a m o r q u e tiene á sus criat u r a s . (Job, Jonás). E l s e g u n d o p a d r e d e los a n i m a l e s s o n s u s m i s m o s p r o g e n i t o r e s ; si n o p o r D i o s , n o e x i s t i e r a n ; p e r o l u e g o , si n o p o r s u s p a d r e s , n o h u b i e r a n s a l i d o á l u z los a n i m a l e s . ¡Qué l e c c i o n e s d e t a n t a b e l l e z a y a d m i r a c i ó n p r e s t a n a l h o m b r e ! ¡Qué t e r n u r a , q u é d e l i c a d e z a c o n sus hijos! E n s e g u i d a s e v e q u e s o n e f e c t o s d e u n a c a u s a , q u e es s u Creador, infinitamente bueno, sabio y poderoso, porque en estas c r e a t u r a s r e s p l a n d e c e h a s t a en los m e n o r e s d e t a l l e s u n a b o n d a d , tina s a b i d u r í a y u n p o d e r d e u n S e r t a n i n v i s i b l e c u a n t o r e a l . E l t e r c e r o q u e h a c e d e p a d r e d e los a n i m a l e s es el h o m b r e ; p o r q u e él e s s u t u t o r , s u j e f e , s u g o b e r n a d o r , s u d i r e c t o r , s u r e y . E l los e s t u d i a , los c o n o c e , los d o m i n a , los a d m i r a , l o s e d u c a y los ordena como en u n c a m p o de b a t a l l a . É l , después de Dios y sus pad r e s , h a c e q u e n a z c a n é s t o s ó a q u é l l o s , y t o d o s los r i n d e á o b e d i e n c i a , v a s a l l a j e y g r a t i t u d ; p o r q u e l a v i d a d e e l l o s s i n el h o m b r e e r a imposible. ¡Cuántas gracias, pues, hemos de d a r al Todopoderoso por habern o s c o n s t i t u i d o los r e y e s d e l a c r e a c i ó n ! ¡ C u a n b i e n h a b e r n o s d e c o n ducirnos con ella p o r lo q u e r e p r e s e n t a m o s ! S a n F r a n c i s c o d e Asís les l l a m a b a h e r m a n o s y c a n t a b a á i n t e r v a l o s c o n ellos l a s a l a b a n z a s d e l S e ñ o r ; á S a n A n t o n i o A b a d l e h a c í a n l a c o r t e los a n i m a l e s d e l a s e l v a ; S a n A n t o n i o d e P a d u a p r e d i c a b a á los p e c e s ; S a n t a Kosa d e L i m a a l t e r n a b a e n a l a b a n z a s á Dios c o n el c á n t i c o d e u n r u i s e ñ o r ; S a n I s i d r o L a b r a d o r c u i d a b a e n l a s n e v a d a s á los p á j a r o s

286

MISCELÁNEA

q u e le p e d í a n d e c o m e r ; S a n J u a n se c o m p l a c í a e n a c a r i c i a r A u n a perdiz. ¡Y q u é o b e d i e n c i a l a d e e l l o s ! G u i a m o s uii m u l o , p o r e j e m p l o , y s i n i n c o m o d a r s e v u e l v e a t r á s c u a n d o se l e m a n d a ; t o m a el c a m i n o q u e q u e r e m o s , n i s e e n f a d a n i se a l t e r a , c o m o si t o d o le fuese ind i f e r e n t e , c o n t a l d e a g r a d a r al h o m b r e ; v a m o s d e c a z a , y el p e r r o , si q u e r e m o s c a m i n a r c a m i n a , si r e t r o c e d e m o s r e t r o c e d e ; sí le a n i m a m o s se a l e g r a , si l e r e p r e n d e m o s se h u m i l l a . E n v e r d a d q u e el s e r h u m a n o es m á s h e r m o s o q u e u n c a m p o al c u a l b e n d i j o el S e ñ o r , y es v e r d a d q u e t o d a s ias c r i a t u r a s p i e r d e n s u s e n c a n t o s c u a n d o n o p o d e m o s p o n d e r a r l o s con l a s p e r s o n a s a m a d a s . P e r o a l g u n a s v e c e s es lo c i e r t o q u e m e j o r q u e c o n u n a p e r s o n a e x t r a v i a d a n o s e n c o n t r a m o s c o n n u e s t r o s b u e n o s a n i m a l e s q u e se n o s b r i n d a n d e a m i g o s : ellos n o s a c o m p a ñ a n , ellos n o s d i v i e r t e n , ellos son c o n s t a n t e s e n t o d a s s u s b o n d a d e s ; e n lo q u e son, son p e r f e c t o s , n o les p i d a m o s m á s , e s t á n a c a b a d o s . U n a p e r s o n a a m a n t e d e los a n i m a l e s c u m p l e c o n u n d e b e r ; t i e n e , p o r lo t a n t o , u n c o r a z ó n s a n o y h e r m o s o T e n g a m o s a n i m a l e s , pero sepámoslos t e n e r , siempre querer: «Ten a n i m a l e s ú t i l e s , c u í d a l o s » — d i c e el E c l e s i a s t é s . - P r e s t é m o s l e s s i e m p r e aseó, cuidado, abrigo, h o r a s d e d e s c a n s o , c o m i d a e n p u n t o y arreglada,buenos dormitorios, ventilados,sanos. Edúqueseles, nunca se les m a l t r a t e ; ellos n o s m i r a r í a n s i e m p r e c o n m i r a d a t o r v a y nunca querrían nuestra amistad y renegarían de nuestra realeza. E l l o s c o n t r i b u y e n con t o d a s s u s f u e r z a s á n u e s t r o b i e n e s t a r . E l l e ó n h u y e p o r n o v e r s e p r e c i s a d o á u s a r d e s u fiereza e n n n e s t r a p r e s e n c i a y d e j a d e o r d e n s u y o q u i e n n o s r i n d a h o m e n a j e : el g a t o y el p e r r o . L o s d e m á s n o s p r e s t a n g r a n d e s s e r v i c i o s , a g r a d e c i é n d o n o s l a e d u c a c i ó n q u e les h e m o s d a d o . T e n g a m o s , sin e m b a r g o , á los d o m é s t i c o s á u n a d i s t a n c i a d e n o s o t r o s r e s p e t a b l e , p o r q u e su r u i d o y o l o r e s p o d r í a n p e r t u r b a r n o s ; c a d a u n o e n b u e n o r d e n g u a r d e s u p u e s t o . E d u q n é m o s l e s ; lo q u e n o h a g a l a e d u c a c i ó n , n o h a c e el m a l t r a t o . Paciencia, alimento y descanso son los t r e s f a c t o r e s p r i n c i p a l e s para que nuestros animales de carga hagan cuanto deben. Personas b u e n a s t i e n e n b u e n o s a n i m a l e s , p o r eso se d i c e q u e t o d a s l a s c o s a s se p a r e c e n á s u s d u e ñ o s . N o t e n g a m o s m á s q u e los q u e p o d a m o s c u i d a r y q u e nos s e a n s i e m p r e ú t i l e s e n a l g o . E l m a y o r c r i m e n s e r í a m a l t r a t a r l o s . ¡Ah! r e c u e r d o d e a q u e l q u e , h a b i e n d o m a t a d o á s u m u l a á p a l o s e n el c a m p o , t u v o l u e g o él q u e l l e v a r l a c a r g a e n v e c e s y al Un l a a l b a r d a . H e v i s t o u n c o r r a l q u e se l l a m a b a el «Arca d e N o é » , d o n d e t o d o s los a n í m a l e s q u e e n él h a b í a , p e r f e c t a m e n t e e d u c a d o s , c o m í a n en el l a d o q u e se les m a n d a b a , s i n m o l e s t a r n a d i e á n a d i e y sin t r a s p a -

MISCELÁNEA

287

sar la r a y a , a u n q u e se a p r o x i m a r a n : alli h a b i a p a l o m a s , gallinas, conejos, g a t o s , g o r r i o n e s , p e r d i c e s , s i e n d o los p o l l i t o s los m i m a d o s de todos.
CARLOS ORMAECIIEA LLÓRENTE.

MI P a O R E Cuatro años hace ya, padre querido, cuatro años hace y a que, de la m u e r t e en el r e c i n t o o s c u r o , y a c e i n e r t e t u c u e r p o , a l t i e m p o y al d o l o r r e n d i d o . N o p e s a s o b r e ti m á r m o l b r u ñ i d o , n i el fino j a s p e e n t u r e d o r s e a d v i e r t e : t u s u e r t e es l a del p o b r e , ¡ p o b r e s u e r t e ! . . . . ¡ U n a t u m b a e n el s u e l o e n d u r e c i d o ! . . . . ¡Ni s i q u i e r a u n a flor b r o t a á t u l a d o ! ¡ni s i q u i e r a u n a c r u z v e l a t u l e c h o ! ¡Solo e s t á s , p a d r e m i ó , y o l v i d a d o ! . . . . ¿Olvidado? ¡jamás! que en mi memoria, del r o d a r d e los siglos á despecho, e t e r n a m e n t e vivirá tu historia. Con s a n g r e d e t u s a n g r e h a y e n m i p e c h o , q u e tus virtudes sin cesar bendice, u n a inscripción que dice: «No m á s la p e n a el c o r a z ó n t a l a d r e : A q u í , no y a c e , sino vive u n p a d r e . »

!

M. V . D E SoLfs.

JOSÉ

J O a e H I M

A m e d i a d o s d e A g o s t o h a b l a r o n los p e r i ó d i c o s b e r l i n e s e s d e l a ^erte de este g r a n violinista. '^°achim, á j u z g a r por su segundo n o m b r e — J o a c h i m ó J o a ^11—, d e b í a s e r j u d í o , c o m o lo lian s i d o o t r o s g r a n d e s m ú s i c o s **'emanes. A u n músico, judío t a m b i é n , F é l i x Mendelssohn, debemos la e x ria e d u c a c i ó n , n o sólo m u s i c a l , s i n o t a m b i é n científica y l i t e r a ' q u e t e n í a J o s é J o a c h i m . E l a u t o r d e l a Conversión de San Pa-

288

MISCELÁNEA

blo l e l i b r ó , p o r lo m e n o s , d e l a t r i s t e s u e r t e d e l n i ñ o p r o d i g i o , y contribuyó á q u e la disciplina de u n a severa educación artística h i c i e s e d e s u a m i g o y p r o t e g i d o el m e j o r d e l o s v i o l i n i s t a s e n c u a n t o á l a e j e c u c i ó n v e r d a d e r a m e n t e c l á s i c a d e l a s o b r a s d e los g r a n d e s maestros: Bach y H a y d n , Beethoven y Mozart. Al i n t e r p r e t a r esas obras, parece q u e las hacía revivir tal como las habían concebido y sentido sus excelsos creadores. Con estos y otros h e c h o s q u e o m i t i m o s , f á c i l m e n t e s e e x p l i c a la i n m e n s a f a m a d e q u e g o z a r o n l a s v e l a d a s d e m ú s i c a di camera q u e estableció José J o a q u í n y q u e , al decir de u n periódico, llegaron á s e r el c e n t r o d e t o d a l a v i d a m u s i c a l d e l a m e t r ó p o l i a l e m a n a , q u e es l a m e t r ó p o l i m u s i c a l d e i m u n d o . *

**

EL NOMBRE DE SüLLY.PRDDHOMME
E s t a n e m i n e n t e l a figura d e l poeta-filósofo f r a n c é s q u e a c a b a d e morir, S u l l y - P r u d h o m m e , q u e n o es de a d m i r a r q u e la prensa per i ó d i c a s e h a y a o c u p a d o h a s t a d e los d e t a l l e s m á s m í n i m o s d e l a v i d a y d e l a s o b r a s d e l a u t o r d e Vie intime. P a r e c e q u e e n l a p a r t i d a d e b a u t i s m o d e l i n s i g n e p o e t a n o figura e l a p e l l i d o S u l l y , y s e h a m o v i d o l a s i g u i e n t e c u e s t i ó n : ¿ p o r q u é lo a d o p t ó el g r a n p o e t a ? L a Liberté h a p u b l i c a d o e s t a c o n f i d e n c i a d e S u l l y - P r u d h o m m e á G a s t ó n P a r i s : «Mi p a d r e h a b í a r e c i b i d o e s t e n o m b r e d e s u s d e u d o s s i e n d o n i ñ o , y o n o s é p o r q u é ; el a z a r l e h a b r í a p u e s t o s o b r e los l a b i o s d e a l g u n o d e s u s v e c i n o s , q u e l o e n c o n t r a r í a f e l i z . S e a lo q u e f u e r e , m i m a d r e ( c o m o t o d a l a f a m i l i a y los a m i g o s ) l l a m ó p o r e s e n o m b r e á m i p a d r e , y . c u a n d o é s t e m u r i ó , e l l a m e dio á m í el r e f e r i d o n o m b r e . Mi s e u d ó n i m o o f r e c e , p o r t a n t o , e l c a r á c t e r p a r ticular de habérseme dado desde la cuna y de ser, en cierta maner a , n a t u r a l i z a d o m í o p o r el l a r g o u s o . » C o n v e n z a ó n o esta e x p l i c a c i ó n d e S u l l y - P r u d h o m m e , lo cierto es q u e é l q u i s o s i e m p r e firmar a s í p o r a m o r á s u p a d r e . P . M. Y V.

LA CRÍTICA BÍBLICA mODERNA
por ytnacleio Orejón.

(Continuación.)

L a s e s c u e l a s c o n s e r v a d o r a y p r o g r e s i s t a . — 7 . A r g u m e n t o s g e n e r a l e s de l o s p r o g r e s i s t a s . — 8 . E x a m e n de e s t o s a r g u m e n t o s .

6. E s i m p o s i b l e t r a z a r u n a l í n e a d i v i s o r i a e n t r e las e s c u e l a s c o n s e r v a d o r a y p r o g r e s i s t a , p u e s m á s q u e u n s i s t e m a de d o c t r i n a p r o p i a m e n t e d i c h o , lo q u e c a r a c t e r i z a á a m b a s e s c u e l a s es su t e n d e n c i a . L a c o n s e r v a d o r a t i e n d e á m a n t e n e r las o p i n i o n e s t r a d i c i o n a l e s ; la p r o g r e s i s t a , p o r el c o n t r a r i o , á iiacer concesiones a l r a c i o n a l i s m o , c o n c e s i o n e s que, s e g ú n s u s p a r t i d a r i o s , i m p o n e la c r í t i c a m o d e r n a y en n a d a p e r j u d i c a n á la d i v i n a i n s p i r a c i ó n de la B i b l i a . P e r o así c o m o l i a y c r í t i c o s p r o g r e s i s t a s q u e e v i d e n t e m e n t e t r a s p a s a n los l í m i t e s d e lo j u s t o , y t a l e s c o n c e s i o n e s liacen a l r a c i o n a l i s m o q u e a p e n a s se p e r c i b e e n q u é se d i f e r e n c i a n del m i s m o , si n o es p o r q u e u n a y o t r a vez a s e g u r a n q u e a d m i t e n la d i v i n a i n s p i r a c i ó n d e la S a g r a d a E s c r i t u r a — y h a b r í a q u e c r e e r l o s , p u e s t o q u e lo dicen, si d e s u s p r i n c i p i o s n o se d e d u j e r a m u c h a s v e c e s lo contrario— del m i s m o m o d o n o f a l t a n c r í t i c o s c o n s e r v a d o r e s , l u e defienden u n t r a d i c i o n a l i s m o e x a g e r a d o y s i g u e n e n c a s t i llados e n o p i n i o n e s , q u e n o p u e d e n y a s o s t e n e r s e , d e s p u é s de la v i v í s i m a luz q u e h a n a r r o j a d o los e s t u d i o s m o d e r n o s .
1 V é a s e a ñ o V, t o m o I I I , p á g . 318 de e s t a R e v i s t a . 2 Claro es q u e a q u i n o s r e f e r i m o s á l o s p r o g r e s i s t a s r a d i c a l e s ó m o d e r n i s tas, c u y a s d o c t r i n a s h a n s i d o p r o s c r i t a s p o r el d e c r e t o Lamentabili y la E n c í clica Pascendi. H a y otros p r o g r e s i s t a s , que t a m b i é n se e x c e d e n , á mi p a r e c e r , ^ 1 l a s c o n c e s i o n e s q u e h a c e n á los r a c i o n a l i s t a s , c o m o L a g r a n g e , H u m m e lauer, R o n a c c o r s i , M i n o c c h i , P r a t , B a t i f f o l , e t c . ; p e r o e n q u i e n e s es j u s t o reconocer b u e n a fe y u n s i n c e r o d e s e o de defender la B i b l i a d e s d e el t e r r e n o «ritico. A S o V.—ToM-^ I V . 19

290

LA CRITICA BÍBLICA

MODERNA

P o r e s t a r a z ó n n o p o c o s s a b i o s c a t ó l i c o s se i n c l i n a n h o y á un sistema medio, ni demasiado conservador, ni demasiado p r o g r e s i s t a ; á u n p r o c e d e r q u e n i se deje a r r a s t r a r p o r n o v e dades ó hipótesis, más brillantes que sólidas, pero que tampoco t e m a el sacrificar-estas ó l a s o t r a s o p i n i o n e s t r a d i c i o n a l e s , si a s í lo e x i g e n n a c r í t i c a s e r i a y c o n c i e n z u d a . E s t e es el s i s t e m a p r e c o n i z a d o p o r n u e s t r o a m a n t í s i m o P a d r e P í o X , el c u a l e n l a c a r t a d i r i g i d a á M o n s . L e C a m u s (11 d e E n e r o de 1903) con m o t i v o d e su l i b r o VCEuvre des Apotres, se e x p r e s a b a d e e s t a s u e r t e : «Así c o m o se d e b e c o n d e n a r l a t e m e r i d a d d e a q u e llos q u e , p r e o c u p á n d o s e m u c h o m á s de s e g u i r el g u s t o d e la n o v e d a d q u e l a s e n s e ñ a n z a s de la I g l e s i a , n o t i e n e n r e p a r o en r e c u r r i r á p r o c e d i m i e n t o s c r í t i c o s e x c e s i v a m e n t e l i b r e s , así t a m b i é n c o n v i e n e d e s a p r o b a r la a c t i t u d d e los q n e n o s e a t r e v e n , en m a n e r a a l g u n a , á r o m p e r con la e x é g e s i s b í b l i c a h a s t a ; a h o r a e n b o g a , a u n q u e , d e j a d a á s a l v o la fe, así lo r e c l a m e i m p e r i o s a m e n t e el s a b i o p r o g r e s o d e la c i e n c i a ; e n t r e e s t o s \ dos e x t r e m o s vos h a b é i s s a b i d o g u a r d a r f e l i z m e n t e el j u s t o i medio» O m u c h o m e e n g a ñ o , ó e s t e s e r á al fin y a l c a b o el s i s t e m a q u e p r e v a l e c e r á e n t r e los c r í t i c o s c a t ó l i c o s . Mas volvamos á las escuelas p r o g r e s i s t a y conservadora. L a s t e n d e n c i a s , d e q u e a n t e s h a b l a b a , se m a n i f i e s t a n e n t o d a s l a s c u e s t i o n e s s o b r e q u e v e r s a la c r í t i c a l i t e r a r i a : a u t e n t i c i d a d , u n i d a d y g é n e r o l i t e r a r i o d e los L i b r o s S a g r a d o s . V e r d a d es que las cuestiones referentes á la autenticidad y unidad de a u t o r n o a p a s i o n a n t a n t o los á n i m o s c o m o l a s r e l a t i v a s a l car á c t e r h i s t ó r i c o de c i e r t o s l i b r o s , si se e x c e p t ú a l a a u t e n t i c i d a d y u n i d a d del P e n t a t e u c o , I s a í a s , D a n i e l y el c u a r t o E v a n g e l i o , p o r la i m p o r t a n c i a g r a n d í s i m a q u e esos l i b r o s t i e n e n e n la h i s t o r i a de la r e v e l a c i ó n 2. Y c o n r a z ó n ; p u e s m u c h o s de los p r o b l e m a s , q u e se a g i t a n a c e r c a d e la a u t e n t i c i d a d y u n i d a d , en n a d a c o m p r o m e t e n á la B i b l i a , s i e m p r e q u e se a d m i t a s i n c e r a m e n t e l a d i v i n a i n s p i r a c i ó n d e l a m i s m a . Q u e el l i b r o d e lo» J u e c e s , p o r e j e m p l o , sea del t i e m p o d e D a v i d , c o m o d i c e n al1 D e u n m o d o m u y s e m e j a n t e h a b l a b a e n el Motu proprio de 17 de M a r z o

de 1906, r e g l a X I I I . 2 Y a s é q u e e u r i g o r el d o g m a de l a i n s p i r a c i ó n es i n d e p e n d i e n t e de l a s c u e s t i o n e s de a u t e n t i c i d a d y u n i d a d ; p e r o n o es i n d i f e r e n t e p a r a l a h i s t o r i a de la r e v e l a c i ó n y p a r a s u d e f e n s a el q u e s e a n u n o s ú o t r o s l o s a u t o r e s de esos l i b r o s m e n c i o n a d o s e n el t e x t o .

ANACLETO OREJÓN

291

g u n o s , s i g u i e n d o la o p i n i ó n l l a m a d a t r a d i c i o n a l , ó q u e su r e d a c c i ó n final sea d e b i d a á u n e s c r i t o r c o n t e m p o r á n e o de E s d r a s , el c u a l t r a b a j ó s o b r e d o c u m e n t o s a n t i g u o s ; q u e ese m i s m o l i b r o y el d e S a m u e l (I y I I d e los E e y e s ) y el d e los R e y e s ( I I I y I V ) s e a n o b r a o r i g i n a l d e u n solo a u t o r , ó q u e e s t é n c o m p u e s t o s d e d i v e r s o s d o c u m e n t o s , t o m a d o s d e dos ó m á s fuentes; q u e los S a l m o s s e a n en g r a n p a r t e de D a v i d , y su n ú mero estuviese y a c o m p l e t o en t i e m p o de E s d r a s , ó que no se c o m p l e t a s e el l i b r o h a s t a la é p o c a de los M a c a b e o s , y sólo u n , n ú m e r o m á s ó m e n o s J i m i t a d o d e s a l m o s sea d e b i d o al R e a l , P r o f e t a ; q u e el E c l e s i a s t é s fuese c o m p u e s t o p o r S a l o m ó n ó p o r : n n e s c r i t o r p o s t e r i o r á la c a u t i v i d a d d e B a b i l o n i a ; que la E p í s tola á los h e b r e o s sea d e S a n P a b l o , ó de S a n B e r n a b é , ó d o •^polo; e s t a s y o t r a s c u e s t i o n e s s e m e j a n t e s n o p a r e c e q u e i n t e r e s e n g r a n cosa á la r e v e l a c i ó n , con t a l q u e se a d m i t a la d i v i n a i n s p i r a c i ó n p a r a el a u t o r del l i b r o , q u i e n q u i e r a q u e sea, ó p a r a el r e d a c t o r final de l a o b r a . H e a h í p o r q u é d e c i m o s q u e estas c u e s t i o n e s n o a p a s i o n a n g r a n cosa á los e s p í r i t u s c a t ó licos. O t r a cosa m u y d i s t i n t a o c u r r e c u a n d o se t r a t a del c a r á c t e r h i s t ó r i c o d e a l g u n o s l i b r o s s a g r a d o s . A q u í la p o l é m i c a es v i v a , a r d i e n t e , a p a s i o n a d a , e n t r e los c r í t i c o s c a t ó l i c o s , y t a n v i v a lia sido en estos ú l t i m o s a ñ o s q u e h a m e r e c i d o p o r a n t o n o m a sia el t í t u l o d e cuestión l)iblica. A q u í es d o n d e m á s se h a n naarcado las d i f e r e n c i a s e n t r e a m b a s e s c u e l a s : p o r u n a p a r t e los p r o g r e s i s t a s , n e g a n d o a b i e r t a m e n t e ó m e r m a n d o el v a l o r histórico d e m u c h o s l i b r o s ; p o r o t r a los c o n s e r v a d o r e s , defendiendo con e m p e ñ o el c a r á c t e r e s t r i c t a m e n t e h i s t ó r i c o de los mismos. L a c u e s t i ó n h a n a c i d o d e l a s m u c h a s dificultades q u e ofrecen los l i b r o s h i s t ó r i c o s , c u a n d o se les c o m p a r a e n t r e sí y con los d a t o s de la h i s t o r i a p r o f a n a , dificultades q u e se h a b í a n e n c a r gado d e p o n e r a n t e s d e r e l i e v e los e n e m i g o s d e l o r d e n s o b r e n a t u r a l y d e l a i n s p i r a c i ó n b í b l i c a . ¿Cómo r e s o l v e r esas dificultades? P a r a los r a c i o n a l i s t a s la e m p r e s a e r a s u m a m e n t e f á eil, p u e s q u e d a b a n al c a b o d e la calle con r e l e g a r esos l i b r o s ó p a r t e d e ellos á la c a t e g o r í a - d e f á b u l a s , m i t o s , l e y e n d a s ó n o yelas h i s t ó r i c a s . P a r a los c a t ó l i c o s e r a m u c h o m á s difícil. E s i n d u d a b l e q u e esos l i b r o s s o n d i v i n a m e n t e i n s p i r a d o s y , p o r c o n s i g u i e n t e , q u e n o p u e d e h a b e r eu ellos e r r o r a l g u n o , s e g ú n

2D2

LA CEfTICA BÍBLICA

MODERNA

la decisión del Concilio V a t i c a n o ^ y d e l a E n c í c l i c a Providentissimus. S i p a r a r e s o l v e r la dificultad se d e c í a q u e e n t a l ó c u a l p a s a j e h a b í a u n e r r o r h i s t ó r i c o , e n t o n c e s se n e g a b a la d i v i n a i n s p i r a c i ó n d e ese p a s a j e , y se i b a d i r e c t a m e n t e c o n t r a l a a u t o r i d a d del Concilio y d e l P a p a L e ó n X I I I ; si n o se a d m i t í a ese e r r o r , c r e í a n a l g u n o s q u e l a dificultad q u e d a b a e n p i e y q u e n o h a b í a m e d i o d e r e s o l v e r l a . ¿Cómo s a l i r d e e s t e a n g u s t i o s o d i l e m a ? L o s p r o g r e s i s t a s c r e e n h a b e r r e s u e l t o el p r o b l e m a , r e c h a z a n d o c o m p l e t a m e n t e el v a l o r h i s t ó r i c o d e los l i b r o s q u e m a y o r e s dificultades p r e s e n t a n como los de J o b , J o ñ a s , Tobías, J u d i t h , E s t e r y las p a r t e s no proféticas de D a n i e l , y a p l i c a n d o á los d e m á s l i b r o s h i s t ó r i c o s , . e s p e c i a l m e n t e á los del A n t i g u o T e s t a m e n t o , u n c o n c e p t o a m p l í s i m o d e la h i s t o r i a , t a n a m p l i o q u e p e r m i t e a d m i t i r e n ellos e r r o r e s m a t e r i a l e s , i n e x a c titudes ó faltas de conformidad con la realidad. 7. L o s p r o g r e s i s t a s c o m i e n z a n s e n t a n d o u n p r i n c i p i o p o r t o dos admitido, y aprobado además explícitamente por León X I I I en la ya citada Encíclica, á saber: que la S a g r a d a E s c r i t u r a n o h a sido i n s p i r a d a p a r a e n s e ñ a r n o s las c i e n c i a s físicas y n a t u r a l e s . — I n consideratione sit p r i m u m , scriptores sacros, seu verius «Spiritum D e i , qui per ipsos loquebatur, noluisso ista (videlicet i n t i m a m adspectabilium r e r u m constitutionen) d o c e r e h o m i n e s , nuUi s a l u t i p r o f u t u r a » ^ . — L o s h a g i ó g r a f o s , c u a n d o les o c u r r e t e n e r q u e h a b l a r d e cosas q u e se r e l a c i o n a n con las c i e n c i a s f í s i c o - n a t u r a l e s , s u e l e n h a c e r l o conform e á las a p a r i e n c i a s y e m p l e a n d o el l e n g u a j e v u l g a r d e su t i e m p o . Así, p o r e j e m p l o , c u a n d o el a u t o r del l i b r o d e J o s u é d i c e q u e , á r u e g o s del i n v i c t o c a u d i l l o d e I s r a e l , «el sol se d e t u v o » , n o p r e t e n d e a f i r m a r o t r a c o s a s i n o q u e el sol p e r m a n e c i ó s o b r e el h o r i z o n t e a q u e l d í a m á s t i e m p o d e l o r d i n a rio, s i n p r e o c u p a r s e p a r a n a d a de la c u e s t i ó n científica; y si h a b l a d e l a d e t e n c i ó n d e l sol, es p o r q u e a p a r e n t e m e n t e el sol, y n o la t i e r r a , es el q u e se m u e v e . L a clasificación d e las p l a n t a s e n el p r i m e r c a p í t u l o d e l G é n e s i s y la d e los a n i m a l e s en ese m i s m o c a p í t u l o y e n el X I del L e v í t i c o , son clasificaciones \ v u l g a r e s , n o científicas. D e m a n e r a q u e , e n esos y o t r o s p a s a j e s
1 2 con 3 De fide catJi., o. 2. S e g ú n ellos, no son meras dificultades, sino verdaderass contradicciones l o s o t r o s libros, y e s p e c i a l m e n t e c o n l a h i s t o r i a p r o f a n a . L e ó n X I I I , 1. c. c o p i a n d o á, S. A g u s t í n , De Genesi ad litt., H , 9, 20. ^

ANACLETO OREJÓN

293

científicos s e m e j a n t e s , n o se h a de b u s c a r la r e a l i d a d o b j e t i v a ; sin q u e p o r eso p u e d a decirse q u e y e r r a el e s c r i t o r s a g r a d o , pues h a y c o n f o r m i d a d e n t r e sus p a l a b r a s y los sucesos ó cosas por ellas d e s i g n a d o s , s e g ú n el c o m ú n s e n t i r d e l a s g e n t e s d e aquel t i e m p o . D e l m i s m o m o d o , c u a n d o decimos n o s o t r o s q u e t a salido el sol, n o h a b l a m o s conforme á la r e a l i d a d d e l a s cosas, n o e x p r e s a m o s t a m p o c o u n a v e r d a d científica; p e r o n o puede decirse que h a y a error en nuestras palabras, puesto qua cou ellas significamos u n a cosa c i e r t a , á saber: q u e el a s t r o del d í a h a a p a r e c i d o y a s o b r e el h o r i z o n t e y esto es lo q u e todo el m u n d o e n t i e n d e c u a n d o nos oye. H a s t a a q u í n a d a t e n e m o s q u e o p o n e r al r a z o n a m i e n t o d e l a escuela p r o g r e s i s t a P e r o luego d a u n paso m á s y a ñ a d e : «Lo
1 E l P. L i n o M u r i l l o , á q u i e n t e n d r é o c a s i ó n d e c i t a r con e l o g i o m á s a d e l a n t e , a d m i t e , c o m o n o p u e d e menos, que los escritores s a g r a d o s u s a n á v e c e s del l e n g u a j e s e g ú n l a s a p a r i e n c i a s ; pero lo r e s t r i n g e <á sólo el m o v i m i e n t o , d i s t a n c i a y m a g n i t u d de los astros», de n i n g ú n m o d o quiere q u e se e x t i e n d a «á la C o s m o g o n í a , el d i l u v i o y s e c c i o n e s a n á l o g a s » , f u n d a d o e n que aquí se t r a t a de «expresiones de s e n t i d o b i e n determinado», que no p u e d e n dignificar m á s q u e l a r e a l i d a d o b j e t i v a . (Razón!/Fe, t. X I , p á g . 152.—Crítica y E x é g e s i s , p á g . 84.) Con perdón del ilustre P a d r e , c u y a c i e n c i a admiro, m e p e r m i t o d i s e n t i r de s u p.arecer. P o r qué e s t a e x p r e s i ó n : «el S o l s e detuvo», es, s e g ú n é l , u n a f ó r m u l a v a g a ó de l e n g u a j e s e g ú n l a s a p a r i e n c i a s , y n o p u e d e n serlo e s t a s otras: «Las a g u a s que e s t á n sobre el firmamento», «se abrieron las v e n t a n a s del Cielo.»? L a p a l a b r a aliquando d e l a E n c í c l i c a Pro"•deatinmws n o i n d i c a m á s que u n a r e g l a de p r u d e n c i a , pero no n n a verdadera r e s t r i c c i ó n á p a s a j e s d e t e r m i n a d o s , como cree el P . M u r i l l o . (Razón y Fe, ' b . , 1 4 6 . - C r l t i c a y E x é g e s i s , 72.) El P a p a n o d i c e e n q u é p a s a j e s científicos h a b l a n l o s e s c r i t o r e s s a g r a d o s conforme á las a p a r i e n c i a s , y dónde conforme á 'a realidad de las cosas; el d e t e r m i n a r eso lo deja al c u i d a d o de la crítica. Y ^ la verdad, u n a v e z p u e s t o el p r i n c i p i o , y a n o se puede n e g a r en nombre do •a i n s p i r a c i ó n que t a l ó cual pasaje d e b a ser i n t e r p r e t a d o c o n f o r m e á l a s apar i e n c i a s , 4 l a c r í t i c a corresponde d e c i d i r esa c u e s t i ó n , a t e n d i e n d o no sólo al texto d e la B i b l i a , s i n o t a m b i é n á los c o n o c i m i e n t o s científicos que con él s e r e l a c i o n a n . C i e r t a m e n t e puede e x p o n e r al r i d í c u l o á l a E s c r i t u r a el interpretar u n t e x t o en s e n t i d o a p a r e n t e , sólo porque así l o e x i g e u n a h i p ó t e s i s científica poco probable; pero la co mpro mete t o d a v í a m á s el e m p e ñ o de e x p l i c a r l a p a s a j e e n s e n t i d o real y o b j e t i v o , fiado e n que la c i e n c i a no h a demostrado t o d a v í a n a d a c o n t r a r i o á ese s e n t i d o . (Razón y Fe, i b . , 147-148.)Pero la c i e n c i a ¿ha d i c h o y a l a ú l t i m a palabra? ¿Y si l o d e m o s t r a r a m a ñ a n a ? Bueno sería ^Oe n o se o l v i d a s e j a m á s l a s a b i a r e g l a de S a n t o T o m á s , r e c o r d a d a por L e ó n X I I I : «Mihi v i d e t u r íiíí »ítsesse ,hujusmodi, q u a e p h i l o s o p h i c o m m u n i t e r «enserunt, e t nodrae fidei non repngnant, n e c s i c esse asserenda ut dogmata fi^f'i, etsi a l i q u a n d o s u b n o m i n e p h i l o s o p h o r u m i n t r o d u c a n t u r , nee sic esse neSanda tanquam fidei contraria, ne sapientibns hujuí mundi occasio contemnendi •doctrinam fidei praehealur.' P o r otra parte, e l que l a c i e n c i a d e m u e s t r e u n a V e r d a d c u a l q u i e r a , no basta p a r a que e n t a l ó cual pasaje d é l a B i b l i a , q u e t i e n e

294

LA CElTICA BÍBLICA MODERNA

q u e decimos d e l a s cuestiones científicas t i e n e perfecta aplicación á las cuestiones históricas.» S i e n las cuestiones científicas c a b e la a p l i c a c i ó n de ese p r i n c i p i o , p o r q u e Dios no se p r o p u s o e n s e ñ a r n o s ciencia al i n s p i r a r la S a g r a d a E s c r i t u r a , y así permitió q u e los escritores s a g r a d o s h a b l a s e n conforme á las apar i e n c i a s ó al l e n g u a j e v u l g a r de su t i e m p o , la m i s m a r a z ó n h a y p a r a a p l i c a r l e á m u c h o s pasajes históricos, c u y o c o n o c i m i e n t o es i n d i f e r e n t e p a r a la salvación y en los cuales p u d o D i o s , p o r c o n s i g u i e n t e , p e r m i t i r que los h a g i ó g r a f o s se e x p r e s a s e n con • f o r m e á la opinión v u l g a r , t r a s l a d a n d o á sus escritos las n o t i cias q u e e n c o n t r a b a n en los d o c u m e n t o s a n t i g u o s ó en las t r a diciones orales, sin salir r e s p o n s a b l e s de su c o m p l e t a e x a c t i t u d h i s t ó r i c a . E l m i s m o L e ó n X I I I da d e r e c h o á esta e x t e n s i ó n del p r i n c i p i o , p u e s e n la E n c í c l i c a c i t a d a , d e s p u é s d e e x p o n e r el c r i t e r i o que se h a de s e g u i r en la i n t e r p r e t a c i ó n d e los pasajes científicos, a ñ a d e : «Haec a u t e m ipsa ad c o g n a t a s d i s c i p l i n a s , ad historiam praesertim juvabit transferri.» ' L o s p r o g r e s i s t a s a p e l a n t a m b i é n á la a u t o r i d a d de los P a d r e s , y q u i e r e n e n c o n t r a r u n a p o y o p a r a su s i s t e m a en el m é todo exegétieo e m p l e a d o por aquéllos. L o s P a d r e s , dicen, acud e n con frecuencia á l a i n t e r p r e t a c i ó n a l e g ó r i c a d e la B i b l i a , sobre t o d o c u a n d o de la explicación litoral ó histórica se sigue a l g u n a dificultad; e s t o p r u e b a q u e a l g u n a s veces es lícito a b a n d o n a r el sentido e s t r i c t a m e n t e h i s t ó r i c o , que es p r e c i s a m e n t e lo que h a c e la escuela p r o g r e s i s t a , a u n q u e por d i s t i n t o c a m i n o q u e los P a d r e s . E s t o s , p a r a o b v i a r las dificultades, a c u d í a n á

a l g u n a r e l a c i ó n con a q u é l l a , se e n s e ñ e esa m i s m a verdad. P o r ejemplo, el que la c i e n c i a demuestre la i m p o s i b i l i d a d del transformismo —no todos los católicos a d m i t e n e s a i m p o s i b i l i d a d , por lo que h a c e & u n transformismo moderado—, n o a u t o r i z a , c o m o cree el P . M u r i l l o , (ib.), para afirmar que en el primer c a p í t u l o del G é n e s i s se r e c h a z a t a m b i é n la teoría transformista, a u n la moder a d a , tal como la e x p u s o D a r w i n en s u libro sobre El Origen dflas especies, pues allí afirma Moisés que todo fué creado por D i o s , pero n o dice si lo fué m e d i a t a ó i n m e d i a t a m e n t e . L a B i b l i a no aprueba ni rechaza el I r a n s f o r m i s m o m o d e r a d o ; asi lo creemos con el P . Zeferino, La Biblia y la Ciencia. S e v i l l a , 1892, I, 400 y s i g u i e n t e s , y o t r o s m u c h o s , a u n conservadores. E s t o y s e g u r o que e s t o s escritos del P . M u r i l l o , por los c u a l e s s e ha r e v e l a d o á, l o s e x t r a n j e r o s como u n verdadero s a b i o en c u e s t i o n e s b í b l i c a s , m á s q u e por su v o l u m i n o s a y e x c e l e n t e o b r a Jesucristo y ¡a Iglesia romana, poco c o n o c i d a f u e r a de E s p a ñ a , hubieran o b t e n i d o más a c e p t a c i ó n y atraído m á s a l a b a n z a s á su autor, si h u biese s a b i d o e v i t a r e s t a s y otras e x a g e r a c i o n e s de t r a d i c i o n a l i s m o . 1 P r a t , La Biblie et l'histoire, P a r í s , 1904; p á g . 27.

ANACLETO OREJÓN

296

la i n t e r p r e t a c i ó n a l e g ó r i c a ; n o s o t r o s , p a r a r e s o l v e r esas dificult a d e s q u e y a c o n o c i e r o n los P a d r e s , y o t r a s q u e ellos n i s i q u i e r a s o s p e c h a r o n , p o r h a b e r n a c i d o con l o s e s t u d i o s m o d e r n o s , c r e e mos n e c e s a r i o s e g u i r u n a i n t e r p r e t a c i ó n a l g o l i b r e d e la h i s t o ria bíblica, y no empeñarnos en ver siempre rigurosa exactit u d h i s t ó r i c a h a s t a e n los m á s m í n i m o s d e t a l l e s . A d e m á s de esto citan u n pasaje d e S a n J e r ó n i m o , por d o n d e p r e t e n d e n d e m o s t r a r q u e el i l u s t r e s o l i t a r i o d e B e l é n n o r e c h a z a b a el p r i n c i p i o d e l a i n t e r p r e t a c i ó n l i b r e d e l S a g r a d o T e x t o e n los a s u n t o s h i s t ó r i c o s . S a n J e r ó n i m o * , refiriéndose *1 Grén., X L V I , 26-27, d i c e q u e l a v e r d a d e r a l e c c i ó n es l a d e l t e x t o h e b r e o , q u e fija e n 70 el n ú m e r o d e los q u e e n t r a r o n e n •Egipto, á s a b e r : J a c o b , 66 q u e f u e r o n con é l , J o s é y sus dos ^ o s (Manases y Efraim), que estaban ya en E g i p t o ; mientras 'os S e t e n t a d i c e n q u e e n t r a r o n 7 5 , p o r q u e a ñ a d e n á la c u e n t a , por a n t i c i p a c i ó n , c i n c o hijos de M a n a s e s y E f r a i m , q u e n a c i e r o n d e s p u é s . A h o r a b i e n , S a n E s t e b a n , e n su d i s c u r s o a l p u e ^^0 (Act., V I I , 14), s i g u e la lección de los S e t e n t a , a b a n d o n a n d o la del t e x t o h e b r e o , que e r a la v e r d a d e r a ; á lo c u a l c o n t e s t a ' ^ a n J e r ó n i m o q u e , h a l l á n d o s e t a n d i v u l g a d a esa v e r s i ó n , n o ebía S a n L u c a s , c u y a a i i t o r i d a d e r a m e n o r e n t o n c e s q u e * (ie los S e t e n t a , c o r r e g i r l a e n ese d e t a l l e , c o n c l u y e n d o c o n ®ste p r i n c i p i o g e n e r a l : « H o c a u t e m g e n e r a l i t e r o b s e r v a n d u m , ^uod, u b i c u m q u e S a n c t i A p o s t o l i , a u t a p o s t o l i c i v i r i l o q u u n t u r populos, his plerumque testimoniis a b u t u n t u r ( = u t u n t u r ) , l^^ae j a m f u e r a n t i n g e n t i b u s d i v u l g a t a . » P o r c o n s i g u i e n t e , s e g ú n S a n J e r ó n i m o , el a u t o r d e los A c t o s e los A p ó s t o l e s s i g u e e n e s t e p u n t o l a o p i n i ó n v u l g a r , l a c o n s i g n a d a e n los S e t e n t a , s i n p r e o c u p a r s e d e c o n f o r m a r s u s palabras con la realidad, á pesar de que podía haberlo hecho, Ptiesto q u e n o i g n o r a b a lo q u e h a b í a d e c i e r t o en la m a t e r i a . in e m b a r g o , S a n J e r ó n i m o n o a c u s a d e e r r o r á S a n L u c a s ; e n o h a c e m á s q u e o m i t i r la c o r r e c c i ó n de u n a c i r c u n s t a n cia, p o r n o m e r m a r la a u t o r i d a d d e los S e t e n t a , y esto es lo l u e ú n i c a m e n t e se p r o p o n e , n o e n s e ñ a r q u e el n ú m e r o d e los *l«e e n t r a r o n e n E g i p t o a s c e n d i ó á 76. ^ si S a n L u c a s h a p o d i d o o b r a r así, ¿por q u é los d e m á s escriores s a g r a d o s , t a n t o del A n t i g u o como del N u e v o T e s t a m e n 1 Quaestiones hehraieae, X L V I , 22 y s i g u i e n t e s .

296

LA C E Í T I C A BÍBLICA

MODERNA

t o , n o h a n p o d i d o s e g u i r u n p r o c e d i m i e n t o a n á l o g o ? ¿ P o r q u é el a u t o r del r e l a t o d e la c r e a c i ó n n o h a p o d i d o m e z c l a r en su n a r r a c i ó n a l g u n a s c i r c u n s t a n c i a s , falsas s e g ú n la h i s t o r i a , p e r o q u e se h a l l a b a n v u l g a r i z a d a s en su t i e m p o , y e s t o á fin de o b t e n e r m á s f á c i l m e n t e la a d h e s i ó n d e s u s l e c t o r e s á d e t e r m i n a das obligaciones morales? ^ I n s i s t e n t a m b i é n e n e s t a s o t r a s p a l a b r a s del m i s m o S a n J e r r n i m o : «Quasi n o n m u l t a i n S c r i p t u r i s S a n c t i s d i c a n t u r j u x t a opinionem illius t e m p o r i s , q u o g e s t a referuntur, et n o n j u x t a quod rei veritas continebat.» * Además, alegan otros t e x t o s de San J u a n Crisóstomo y de S a n G r e g o r i o N i s e n o , de los c u a l e s h a g o caso o m i s o p o r s u e s casa importancia. ^ 8 . A n t e s de p a s a r a d e l a n t e en la e x p o s i c i ó n del s i s t e m a p r o gresista, bueno será someter á una crítica serena é imparcial los a r g u m e n t o s h a s t a a h o r a a d u c i d o s , p a r a v e r si se deben, a c e p t a r ó n o sus c o n c l u s i o n e s . D e s d e l u e g o n o se d a la a n a l o g í a q u e p r e t e n d e e s t a b l e c e r s e e n t r e los p a s a j e s científicos é h i s t ó r i c o s . D e q u e e n los p a s a j e s científicos h a b l e n los e s c r i t o r e s s a g r a d o s c o n f o r m e á l a s a p a r i e n c i a s ó al l e n g u a j e v u l g a r d e su t i e m p o (sicut c o m m u n i s sermo per ea ferebat t é m p o r a , dice L e ó n X I I I ) , sin preocuparse d e la r e a l i d a d o b j e t i v a , n o se d e d u c e q u e lo m i s m o o c u r r a ó p u e d a o c u r r i r e n los h i s t ó r i c o s . E n los f e n ó m e n o s n a t u r a l e s c a b e d i s t i n g u i r lo r e a l de lo a p a r e n t e ; c u a n d o y o h a b l o d e l a j s a l i d a y p u e s t a del sol, p u e d o e x p r e s a r m e d e u n a m a n e r a c i e n - i tífica, s e ñ a l a n d o la r e a l i d a d o b j e t i v a , ó s i m p l e m e n t e u s a r el leng u a j e v u l g a r , c o n el c u a l n o q u i e r o significar o t r a cosa s i n o l o q u e a p a r e c e á n u e s t r o s s e n t i d o s , p n e s y a se s a b e q u e el v u l g o j j u z g a y h a b l a de los f e n ó m e n o s c u y a c a u s a i g n o r a p o r las a p a r i e n c i a s . P e r o e n u n o y o t r o caso m i s p a l a b r a s son v e r d a d e r a s , lo m i s m o c u a n d o h a b l o de u n m o d o científico q u e c u a n d o emp l e o l a s f ó r m u l a s v u l g a r e s ; t o d o el m u n d o e n t i e n d e e s a s fórm u l a s y s a b e q u e m e refiero á u n f e n ó m e n o d a d o , t a l c o m o ^

1 S a u d e r s , Etudes sur Saint / e r o m m c — V é a s e Sevue hihlique, 1905, p á g . 234 y siguientes. 2 I n J e r e m . , X X V I I I , 10. 3 P u e d e v e r s e s u d i s c u s i ó n en P e s c h : De inspiratione Sacrae Scripturae, P r i b u r g i B r i s g o v i a e , 1906, p á g s . 536 y s i g u i e n t e s .

ANACLETO OREJÓN

297

a p a r e c e á m i s s e n t i d o s , p r e s c i n d i e n d o de lo q u e p u e d e ser e n realidad. Mas en el r e l a t o de los sucesos h i s t ó r i c o s n o e x i s t e el leng u a j e d e a p a r i e n c i a s , ó se c o n f u n d e con la f a l s e d a d . E s t a p r o p o s i c i ó n : « J o s é fué m i n i s t r o d e F a r a ó n » , ó indica u n h e c h o r e a l , y e n t o n c e s es v e r d a d e r a , ó m a n i f i e s t a u n h e c h o n o r e a l , y e n t o n c e s es falsa ó e r r ó n e a . Y n o se d i g a q u e p a r a s a l v a r l a v e r a c i d a d del h i s t o r i a d o r s a g r a d o b a s t a q u e sus p a l a b r a s .^e c o n f o r m e n con la t r a d i c i ó n , o r a l ó e s c r i t a , a u n q u e no se ajust e n á la r e a l i d a d , d e la c u a l él n o se c u i d a p a r a n a d a , s i r v i é n dose de esos d a t o s h i s t ó r i c o s ú n i c a m e n t e c o m o de v e h í c u l o p a r a t r a n s m i t i r sus e n s e ñ a n z a s r e l i g i o s a s y m o r a l e s , q u e es el fin q u e se p r o p o n e al e s c r i b i r . P u e s en t a l c a s o , es i n d i s p e n s a ble q u e manifieste p o r a l g ú n i n d i c i o q u e al i n c o r p o r a r esa t r a dición á s u l i b r o n o sale r e s p o n s a b l e de la v e r d a d de la m i s m a ; de n o h a c e r l o así, c u a n t o s l e a n esa p r o p o s i c i ó n y o t r a s s e m e j a n t e s e n t e n d e r á n q u e afirma h e c h o s r e a l e s , y p o r t a l e s los a d m i t i r á n , y s e r á n i n d u c i d o s n e c e s a r i a m e n t e al e r r o r . ¿Y es lícito s u p o n e r q u e D i o s h a y a i n s p i r a d o á los e s c r i t o r e s s a g r a dos, c u a n d o e s c r i b í a n esas secciones h i s t ó r i c a s , q u e n e c e s a r i a m e n t e h a b í a n de i n d u c i r a l e r r o r á sus lectores? ¿No s e r í a e n tonces D i o s m i s m o , y a q u e n o el a u t o r s a g r a d o , el c a u s a n t e directo del e r r o r e n q u e c a e r í a n l a s g e n e r a c i o n e s v e n i d e r a s ? N i t a m p o c o p u e d e a d m i t i r s e la i n t e r p r e t a c i ó n q u e d a n á las p a l a b r a s de la E n c í c l i c a : « H a e c i p s a ad c o g n a t a s d i s c i p l i n a s , ad h i s t o r i a m p r a e s e r t i m , j u v a b i t t r a n s f e r r i » . E l P a p a , d e s p u é s de s e n t a r q u e e n los p a s a j e s científicos h a b l a n á veces los esc r i t o r e s s a g r a d o s c o n f o r m e á las a p a r i e n c i a s , e n c a r g a q u e se p r o c e d a con s u m a c a u t e l a e n la i n t e r p r e t a c i ó n d e los t e x t o s P a t r í s t i c o s r e f e r e n t e s á las c i e n c i a s n a t u r a l e s , y en la c o n c i l i a c i ó n de la S a g r a d a E s c r i t u r a con las t e o r í a s científicas, n o e c h a n d o e n olvido q u e , c o n f r e c u e n c i a , t e o r í a s t e n i d a s a l g ú n t i e m p o p o r los s a b i o s c o m o v e r d a d e s d e m o s t r a d a s , s o n d e s p u é s p u e s t a s e n d u d a y a u n r e c h a z a d a s como f a l s a s , y q u e los esc r i t o r e s d e c i e n c i a s n a t u r a l e s n o s i e m p r e se m a n t i e n e n d e n t r o de su esfera p r o p i a , sino q u e , i n v a d i e n d o el t e r r e n o a j e n o , h a l'lan m á s c o m o filósofos q u e como n a t u r a l i s t a s . Y l u e g o a ñ a d e : Haec ipsa, e t c . E s i n d u d a b l e q u e estos d e m o s t r a t i v o s se refier e n al c o n t e x t o i n m e d i a t o , y el c o n t e x t o i n m e d i a t o es lo q u e dice de la c a u t e l a q u e h a n de g u a r d a r los i n t é r p r e t e s d e los

298

LA CRÍTICA BÍBLICA MODERNA

S a g r a d o s L i b r o s , n o lo que a n t e s afirma s o b r e el l e n g u a j e de las a p a r i e n c i a s , q u e e s t á d e m a s i a d o lejos, p a r a q u e p u e d a creerse i n d i c a d o en las p a l a b r a s haec ipsa. Y esto se confirma p o r l a s frases q u e s i g u e n i n m e d i a t a m e n t e en la E n c í c l i c a á la que a h o r a es objeto de discusión: «Dolendum enim m u l t e s esse qui a n t i q u i t a t i s m o n u m e n t a , g e n t i u m m o r e s et i n s t i t u t a , sim i l i u m q u e r e r u m t e s t i m o n i a m a g n i s ii q u i d e m l a b o r i b u s p e r s c r u t e n t u r et p r o f e r a n t , sed eo s a e p i u s consilio, u t e r r o r i s labes in sacris L i b r i s d e p r e h e n d a n t , ex quo i l l o r u m a u c t o r i t a s u s q u e q u a q u e infirmetur e t n u t e t » . P u e s , como m u y bien dice el P . M u r i l l o t , «estas p a l a b r a s , como e n l a z a d a s con el c a n o n q u e p r e c e d e p o r la p a r t í c u l a enim, e x p r e s a n el enlace de tesis y fundamento, consiguiente y antecedente, corolario y premisa e n t r e a m b a s s e n t e n c i a s , d e t a l s u e r t e , q u e la r a z ó n de p r o p o n e r s e la r e g l a es la m a l a fe de m u c h o s q u e c u l t i v a n los estudios históricos. Y ¿cuál es la c o n s e c u e n c i a obvia de esa p e r v e r s a disposición de á n i m o en n o pocos al e s t u d i a r la h i s t o r i a ? Que d e n p o r ciertos sin b a s t a n t e f u n d a m e n t o m u c h o s d a t o s de h i s t o r i a p r o f a n a que se p r e s e n t a n como opuestos á las n a r r a ciones b í b l i c a s ; y p o r lo m i s m o que el i n t é r p r e t e h a de ser s u m a m e n t e c a u t o y r e s e r v a d o en a d m i t i r sin e x a m e n las aserciones h i s t ó r i c a s que p r o c e d e n de tales i n v e s t i g a d o r e s , a u n q u e las q u i e r a n h a c e r p a s a r p o r i n c o u t e s t a b l e s » . E l m é t o d o s e g u i d o p o r a l g u n o s P a d r e s de a c u d i r con frec u e n c i a á la i n t e r p r e t a c i ó n a l e g ó r i c a , a b a n d o n a n d o la explic a c i ó n literal é h i s t ó r i c a , p o d r á ser d i s c u t i d o , p e r o n a d a p r u e b a e n favor de la tesis de los p r o g r e s i s t a s : 1.°, p o r q u e los P a d r e s n o r e c h a z a n el s e n t i d o h i s t ó r i c o , a n t e s le d a n p o r s u p u e s t o y sobre él f u n d a n su e x p l i c a c i ó n a l e g ó r i c a . E s e es el p r o c e d e r que s i g u e n c o n s t e m e n t e e n sus c o m e n t a r i o s , y a u n a l g u n o s lo dicen t e r m i n a n t e m e n t e , como S a n H i l a r i o de P o i t i e r s , S a n J e r ó n i m o , S a n A g u s t í n , S a n G r e g o r i o el G r a n d e y otros. B a s t e c i t a r las p a l a b r a s de S a n G r e g o r i o : « E n la S a g r a d a E s c r i t u r a , p r i m e r o se h a de g u a r d a r la v e r d a d de la h i s t o r i a , y después se h a de b u s c a r la i n t e l i g e n c i a de la a l e g o r í a espiritual» ^; 2 . ° , p o r q u e , a u n s u p o n i e n d o q u e r e c h a z a s e n el sentido

1 C r í t i c a y E x é g e s i s , 81. E n a d e l a n t e c i t a r e m o s así, p r e s c i n d i e n d o de lo* a r t í c u l o s de Eazón y Fe, de l o s c u a l e s es este libro u n a c o m p i l a c i ó n . 2 I n e v a n g . , h o m . 40, 1.

ANACLETO OREJÓN

299

liistórico d e a l g u n o s pasajes p a r a a t e n e r s e e x c l u s i v a m e n t e á la i n t e r p r e t a c i ó n a l e g ó r i c a , como es el caso, p o r e j e m p l o , de o r í g e n e s , j a m á s a d m i t e n e n los escritores s a g r a d o s el m á s m í iiimo e r r o r , n i s i q u i e r a m a t e r i a l , que es lo que d e b e n p r o b a r O s p r o g r e s i s t a s . S u p e c a d o c o n s i s t i r í a t a n sólo en que p a l a b r a s y frases que d e b e n e n t e n d e r s e e n s e n t i d o l i t e r a l p r o p i o , l a s explicaban en s e n t i d o m e t a f ó r i c o . R é s t a n o s e x a m i n a r los t e s t i m o n i o s de S a n J e r ó n i m o . A p e s a r e la i m p o r t a n c i a q u e a l g u n o s p r o g r e s i s t a s d a n a l p r i m e r pasaje a d u c i d o , p a r é c e m e que n o es posible e n c o n t r a r e n él tila base sólida p a r a s u s t e o r í a s . D i c e allí el S a n t o q u e efectivamente n o es v e r d a d e r a la lección de los S e t e n t a , p e r o de ^ttigúu modo afirma q u e c o m e t a n un e r r o r h i s t ó r i c o al fijar ^u 75 el n ú m e r o de los q u e e n t r a r o n e n E g i p t o , s i n o q u e a ñ a leron por a n t i c i p a c i ó n los cinco hijos d e M a n a s e s y E f r a i m , y esto sin d u d a p o r q u e n a c i e r o n e n a q u e l p a í s : «Sed et illud, quod *'ipra l e g i m u s (de filiis M a n a s s e et E p h r a i m ) a d d i t u m est, si^Qidem id, quod postea legimus, per anticipationem factum esse

^^cribitur. S i , pues, S a n J e r ó n i m o u o concede q u e los S e t e n t a ^ometieran u n e r r o r h i s t ó r i c o , d e n a d a a p r o v e c h a n sus p a l a bras á los p r o g r e s i s t a s ; S a n L u c a s , s e g ú n él, no h a c e m á s q u e ejar sin c o r r e c t i v o u n a lección d e los S e t e n t a , q u e n o e r a la J e r d a d e r a , la dol t e x t o o r i g i n a l , p e r o u n a lección q u e , e n ú l 0 resultado, contenia una verdad histórica. , ^ 1 o t r o t e x t o d e S a n J e r ó n i m o t a m b i é n t i e n e fácil e x p l i c a Se refiere á J e r e m í a s , X X V I I I , 10, d o n d e , s e g ú n el t e x t o tr •H-^uanías es l l a m a d o p r o f e t a , m i e n t r a s los S e t e n t a

ción.

^i'^sladaron p s e u d o p r o f e t a , p a r a q u e n o se creyese quo l l a m a p r o f e t a a l q u e e n r e a l i d a d n o lo e r a , y dice el S a n t o que tur^ l^i"ooaución e r a i n n e c e s a r i a : «Quasi n o n m u l t a i n S c r i p ts S a n c t i s d i c a n t u r j u x t a o p i n i o n e m illius t e m p o r i s , quo a r e f e r u n t u r , e t n o n j u x t a quod r e i v e r i t a s c o n t i n e b a t . » ^j^^P^ii^amiento d e S a n J e r ó n i m o se manifiesta con t o d a clarion la explicación del versículo 15 de este mismo c a p í t u l o , te T) ^ "l^^oremías dice á H a n a n i a s : « A u d i , H a n a n i a , n o n misit onainus», lo q u e e q u i v a l í a , a g r e g a el S a n t o , á n e g a r á H a nías el c a r á c t e r de v e r d a d e r o p r o f e t a : «Quomodo e n i m p r o etarn p o t e r a t a p p e l l a r e , q u e m m i s s u m a D o m i n o d e n e g a b a t ? o h i s t o r i a e v e r i t a s e t ordo s e r v a t u r , sicut prediximus, non ^ta id qxíoá. e r a t , sed j u x t a id quod illo t e m p o r e p u t a b a t u r . »

300

LA CEÍTICA BÍBLICA

MODEENA

P o r c o n s i g u i e n t e , s e g ú n S a n J e r ó n i m o , J e r e m í a s n o d e j a sin c o r r e c c i ó n el e r r o r p o p u l a r de t e n e r á H a n a n í a s p o r p r o f e t a ; lo q u e h a c e es a c o m o d a r s e a l g u n a vez a l l e n g u a j e v u l g a r , p e r o d a n d o á e n t e n d e r h i e n c l a r a m e n t e c u á l es el v e r d a d e r o s e n t i d o d e s u s p a l a b r a s . Y ¿es e s t o lo q u e d i c e n los p r o g r e sistas? N o , es t o d o lo c o n t r a r i o ; ellos a f i r m a n q u e los e s c r i t o r e s s a g r a d o s a d m i t e n m u c h a s veces e n sus e s c r i t o s los e r r o r e s p o p u l a r e s , s i n c o r r e g i r l o s , y s i n d a r á e n t e n d e r , n i p o r el cont e x t o , n i p o r o t r o i n d i c i o c u a l q u i e r a , q u e s o n t a l e s e r r o r e s ^. E n c a m b i o , s e r í a m u y fácil a d u c i r m u l t i t u d d e t e x t o s d e los P a d r e s , d o n d e se dice y se r e p i t e que e n la S a g r a d a E s c r i t u r a , c o m o i n s p i r a d a p o r el E s p í r i t u S a n t o , n o se d a n i p u e d e d a r s e e r r o r a l g u n o , sin hacer distinción de pasajes dogmáticos e h i s t ó r i c o s , n i d e e r r o r e s m a t e r i a l e s y f o r m a l e s 2; los cuales t e n e m o s d e r e c h o á o b j e t a r á los p r o g r e s i s t a s , m i e n t r a s n o nos d e n u n a e x p l i c a c i ó n s a t i s f a c t o r i a d e los m i s m o s .
(Continuará.) 1 P e s c h , ] . , e. 5 3 2 y 533. 2 P u e d e n v e r s e e n P e s c h , ] . , o. 38 139 y e n Fonck, Wahrheit der H. Schrift seit 25 Jahren.

Der

kampf

um

die

lia Crisis social y ct Crédito popular en España
por Jifaximíliano €stébanez.

(Continuación)

'.

IX

Nociones acerca de! Crédito.
Y a dije e n m i ú l t i m o a r t í c u l o q u e n o e r a sólo la u s u r a e n t r e la g e n t e c a m p e s i n a el ú n i c o m a l á q u e se p o d r í a p o n e r r e m e d i o con u n eficaz d e s e n v o l v i m i e n t o d e l c r é d i t o a g r í c o l a ; t a m b i é n esta h e r m o s a i n s t i t u c i ó n social i m p u l s a r í a p o d e r o s a m e n t e el florecimiento d e la A g r i c u l t u r a , a p o r t a n d o a l c a m p o d e t o d a s ^ns i n d u s t r i a s esos i n m e n s o s c a p i t a l e s q u e h o y y a c e n casi i n f e cundos e n los d e p ó s i t o s d e los B a n c o s . E s c i e r t a m e n t e el c r é dito el g r a n m o t o r q u e e n l a v i d a i n d u s t r i a l c o n t e m p o r á n e a comunica f u e r z a y e x p a n s i ó n al c o m p l i c a d o m e c a n i s m o d e todas l a s i n s t i t u c i o n e s e c o n ó m i c a s , y el a n c h o c a u c e p o r d o n d e C i r c u l a ol t o r r e n t e p o d e r o s o q u e p o n e e n m o v i m i e n t o l a p r o d i eiosa m a q u i n a r i a moderna y que riega y fertiliza campos que, sin su a y u d a , p e r m a n e c e r í a n e t e r n a m e n t e i n f e c u n d o s . L a acción d e l c r é d i t o es la q u e h a p u e s t o e n c i r c u l a c i ó n t o d a l a r i queza del m u n d o , l l e v á n d o l a de u n p u e b l o á o t r o c o m o s i g n o de solidaridad i n t e r n a c i o n a l , á despecho de las luchas políticas y d i f e r e n c i a s r e l i g i o s a s de o t r o s t i e m p o s . E s u n f e n ó m e n o a d m i r a b l e q u e fija y r e v e l a u n m o m e n t o s o l e m n e e n l a h i s t o r i a * e los p u e b l o s p r o g r e s i v o s ; q u e h a a b i e r t o u n p a r é n t e s i s g l o rioso e n el ciclo t r i s t í s i m o d e s a n g r i e n t a s g u e r r a s , c u y a sola r e c o r d a c i ó n h a c e á veces d u d a r de si s e r á v e r d a d la definición ^ne d a b a H o b b e s del h o m b r e ; q u e e x t i e n d e s u benéfica influen-

1

Véase el n ú m e r o de 1.° de M a y o del a ñ o c o r r i e n t e , p á g . 207.

302

CRISIS SOCIAL Y CRÉDITO POPULAR E N E S P A S A

cia h a s t a p u e b l o s a y e r d i s t a n c i a d o s de la civilización cristian a , a t r a y é n d o l o s con el r e c l a m o d e l i n t e r é s m a t e r i a l , q n e es el que m á s m e l l a h a c e e n seres de p o b r e m e n t a l i d A d y de escasa c u l t u r a ; en u n a p a l a b r a , q u e h a a r r o j a d o la semilla de una p r ó x i m a federación de p a z , en que h a n de e n t r a r p o r sus propios pasos t o d a s las n a c i o n e s c u l t a s , sin necesidad de congresos n i a r b i t r a j e s i n t e r n a c i o n a l e s q u e i m p o n g a n por m i n i s t e r i o de la ley lo q u e sólo p u e d e s u r g i r de u n c o n v e n c i m i e n t o leal de los e s p í r i t u s . Todo esto h a sido o b r a del c r é d i t o , hilo de luz que después de u n i r á t o d o s los p u e b l o s civilizados e n la esfera de s u s intereses m a t e r i a l e s , los u n i r á t a m b i é n a l g ú n día en el t e r r e n o de las c o n v e n i e n c i a s m o r a l e s , p r e p a r á n d o s e t a l vez de este modo l a r e a l i z a c i ó n de aquel deseo del divino P a s t o r de que t o d a 1* h u m a n i d a d p o r E l r e d i m i d a f o r m a s e u n solo r e b a ñ o . ¿Cabe u n r e c u r s o m á s sabio y m á s sencillo p a r a c o n s e g u i r uno de los p r i n c i p a l e s ideales de la e c o n o m í a social, sin t r a s t o r n a r las i n s t i t u c i o n e s civiles en q u e se f u n d a m e n t a el r é g i m e n prop i e t a r i o de u n pueblo? P o r q u e t é n g a s e m u y en c u e n t a q u e con el auxilio del c r é d i t o se c o n s i g u e el h a r m o n i z a r i n t e r e s e s al p a r e c e r e n c o n t r a d o s , q u e m u c h a s veces son o b s t á c u l o insuper a b l e p a r a que u n a sociedad l o g r e a b r i r s e c a m i n o e n t r e las g r a n d e s l u c h a s y dolores q u e lleva consigo u n a vida de prog r e s o ; con él s e m u l t i p l i c a p r o d i g i o s a m e n t e el n ú m e r o de p e q u e ñ o s p r o p i e t a r i o s , q u e son como la e n t r a ñ a más import a n t e de todo o r g a n i s m o social q u e a s p i r e á g o z a r de u n a exist e n c i a b r i l l a n t e y d u r a d e r a ; y , en fin, con la a y u d a del crédito n o p i e r d e n a d a la r i q u e z a g e n e r a l d e u n p u e b l o , a n t e s por el c o n t r a r i o , se d e s e n v u e l v e y a c r e c i e n t a , como h e m o s dicho y&i en g r a n e s c a l a , debido á q u e , p o r i n t e r m e d i o del c r é d i t o , conc u r r e n á f o m e n t a r el d e s a r r o l l o de la m i s m a c u a n t o s agentes físicos y m o r a l e s significan fuerza p r o d u c t o r a , y no q u e d a en la i n a c t i v i d a d n i n g ú n e l e m e n t o d e valor q u e p u e d a e x p l o t a r , d e u n m o d o ó de o t r o , la i n a g o t a b l e fecundidad de la t i e r r a . Que la acción social, c o m b i n a d a con el i n t e r é s de los individuos y con u n a p r o t e c c i ó n r a c i o n a l del E s t a d o , p r o c u r e m u l t i p l i c a r e n n u e s t r o p a í s t o d a clase de i n s t i t u c i o n e s do c r é d i t o , y s e v e r á bien p r o n t o modificarse el estado a c t u a l de las g r a n d e s a c u m u l a c i o n e s t e r r i t o r i a l e s , y c o n t e m p l a r e m o s cómo la crisis a g r a r i a q u e v i e n e n y a h a c e t i e m p o sufriendo a l g u n a s regiones

MAXIMILIANO E S T É B A N E Z

303

e s p a ñ o l a s , si n o d e s a p a r e c e p o r c o m p l e t o , p o r q u e el m a l t i e n e raíces p r o f u n d a s f u e r a del r e t r a s o de n u e s t r a s i n d u s t r i a s a g r í colas, al m e n o s d e j a r á d e m a n i f e s t á r s e n o s c o n e s e c a r á c t e r a g u do q u e h a p r e s e n t a d o e n estos ú l t i m o s t i e m p o s , y , de c u a l q u i e r modo, n o p r o d u c i r á esos h o r r i b l e ^ e s t r a g o s de h a m b r e y de m i seria q u e t a n t o h a p o n d e r a d o r e c i e n t e m e n t e la p r e n s a d i a r i a . N o son e s t a s afirmaciones' s u e ñ o s m á s ó m e n o s o p t i m i s t a s de u n r o t ó r i c o aficionado á h a c e r - < f r a s e s de r e l u m b r ó n sin s e n t i d o ^•Iguno p o s i t i v o en las e n s e ñ a n z a s d e la H i s t o r i a ; si l a t a r e a ^0 fuese l a r g a , y , s o b r e t o d o , a j e n a a l p r o p ó s i t o p r i n c i p a l q u e t a i n s p i r a d o el p r e s e n t e a r t í c u l o , b i e n p o d r í a y o c i t a r a q u i d o c u m e n t o s v i v o s y r e c i e n t e s , de u n a e x t r a o r d i n a r i a f u e r z a p r o b a t o r i a , q u o p o n d r í a n d e r e l i e v e lo q u e a c e r c a del c r é d i t o y su acción m a r a v i l l o s a a c a b o d e e n u n c i a r e n p a l a b r a s m a l hilv a n a d a s y con el m i e d o n a t u r a l q u e m e h a c e c o n c e b i r m i escasa c o m p e t e n c i a . A h í e s t á n I n g l a t e r r a y los E s t a d o s U n i d o s , p u e l^los u n día i r r e c o n c i l i a b l e s , n o o b s t a n t e c o r r e r la m i s m a s a n g r e por sus v e n a s ; h o y las n e c e s i d a d e s n a t u r a l e s d e s u g r a n e x p a n sión c o m e r c i a l h a n p r o d u c i d o e n a m b a s n a c i o n e s u n e s t a d o de S ' U i i s t o s a r e c o n c i l i a c i ó n , y se h a n o l v i d a d o los a n t i g u o s a g r a vios, y , lo q u e es a ú n m á s , s e h a n p r o p u e s t o , y lo h a n d e cons e g u i r , ir de a c u e r d o p a r a a c a p a r a r el c o m e r c i o u n i v e r s a l , m e d i a n t e el c r é d i t o d e s u s p o d e r o s a s i n d u s t r i a s y la h o n r a d e z d e ^us e m p r e s a s financieras. No es m i i n t e n t o h a b l a r a q u í del c r é d i t o e n sus d i v e r s a s m a n i f e s t a c i o n e s , n i d e esas crisis c o m e r c i a l e s , f r u t o d e t r a s t o r n o s sociales y p e r t u r b a c i o n e s e c o n ó m i c a s , á q u e s u e l e m u chas veces d a r l u g a r el m a l u s o d e l c r é d i t o : m i t a r e a es m á s M o d e s t a , y s e h a de limitar á p r e s e n t a r a n t e mis lectores u n a p e q u e ñ a s í n t e s i s d e lo q u e e s y significa el c r é d i t o , a p l i c a d o á as i n d u s t r i a s r u r a l e s , y del e s t a d o e n q u e a c t u a l m e n t e se e n c u e n t r a n e n E s p a ñ a l a s i n s t i t u c i o n e s q u e se h a n c r e a d o p a r a extenderle y fomentarle.

•pesde l u e g o p u e d e s e n t a r s e , c o m o v e r d a d i n c o n c u s a , q u e el crédito es u n a p l a n t a m u y d e l i c a d a , q u e sólo se d e s a r r o l l a con g u u a eficacia e n p u e b l o s d o n d e el e s p í r i t u de a s o c i a c i ó n es

304

CK18I8 SOCIAL Y CRÉDITO POPULAR EN ESPAÑA

u n a f u e r z a v i v a , y d o n d e el a h o r r o y l a p r e v i s i ó n s o n v i r t u d e s s o c i a l e s , n a c i d a s b a j o el e s t í m u l o d e u n a i d e a d e p e r f e c t i b i l i d a d y de p r o g r e s o . Allí d o n d e no existen estas condiciones, la vida i n d u s t r i a l se d e s e n v u e l v e p o b r e y a n é m i c a , y l a e x p l o t a c i ó n d e l o s c a m p o s se h a c e p o r m é t o d o s r u t i n a r i o s y v i e j o s , e n c a u z á n d o s e así la a c t i v i d a d social p o r s e n d e r o s a n g o s t o s q u e conducen á una situación económica que bien e u e s t o s t é r m i n o s : producir y consumir el total lo imprescindible de lo que se produce. pudiera expresarse para el consumo

Claro está que en esta consideración

ecuación e c o n ó m i c a n o se t i e n e p a r a n a d a en

c i e r t a s c i r c u n s t a n c i a s e x t e r n a s q u e n o d e p e n d e n de la l i b e r t a d h u m a n a y s o b r e las cuales n o t i e n e el h o m b r e p o d e r a l g u n o ; d e a h í la f a l i b i l i d a d del c á l c u l o , y , c o m o c o n s e c u e n c i a n a t u r a l de error tan lamentable, esas crisis de la p r o d u c c i ó n que traen Sobrevienen á los p u e b l o s de c u a n d o en c u a n d o , y q u e tiempo para vivir con comodidad y desahogo. E n

consigo h a m b r e s c a l a g u r r i t a n a s que los i n h a b i l i t a n p o r m u c h o cambio, en porvenir, los p u e b l o s p r o g r e s i v o s , a c o s t u m b r a d o s á m i r a r al

l a idea de u n p e r f e c c i o n a m i e n t o social a g i t a t o d o s los e s p í r i t u s y los i m p u l s a á b u s c a r en la asociación la f u e r z a q u e falta al i n d i v i d u o , e x p l a y á n d o s e en la v i d a colectiva, c o m o el p e z e n el agua, p a r a c o n s e g u i r ser cada día m a y o r e s a n t e su conciencia, y a u m e n t a r el p a t r i m o n i o i n d i v i d u a l c o n l o s c a u d a l e s d e l a e c o n o m í a y el a h o r r o , i n c o r p o r a d o s al p a t r i m o n i o social por m i n i s t e r i o del crédito. P o r q u e n o b a s t a — y esto h a y q u e ten e r l o m u y p r e s e n t e — e s e e s p í r i t u d e a h o r r o y p r e v i s i ó n e n el ciudadano p a r a realizar la obra de la regeneración económica d e l o s p u e b l o s ; a n t e s b i e n , lo q u e s e n e c e s i t a os q u e l o s f r u t o s d e e s e a h o r r o n o p e r m a n e z c a n i m p r o d u c t i v o s e n l a s a r c a s de s u s d u e ñ o s , sino q u e se les d é u n e m p l e o l u c r a t i v o , p o n i é n d o les eu c i r c u l a c i ó n , esto es, e n t r e g á n d o l o s al c r é d i t o , p a r a qu^ éste los f e c u n d e con su p o d e r o s a v i r t u d y los c o n v i e r t a en inst r u m e n t o s vivos de b i e n e s t a r p a r a la sociedad y p a r a el i n d i ' viduo. E n E s p a ñ a , d e s g r a c i a d a m e n t e , y de u n m o d o especial en Castilla la Vieja, pués de muchos menos ayuda. una existen muchos capitales muertos qn^ u n a v i d a s o b r i a y h o n r a d a , es v e r d a d , h a l o g r a d o r e u n i r d e s a ñ o s , p e r o q u e u n a s ó r d i d a a v a r i c i a , ó al exagerada, detienen en el fondo al capital social de t a n poderosa desconfianza

de a l g ú n s ó t a n o , p r i v a n d o

MAXIMa,IAKO ESTÉBANEZ

305

T e n g o la m á s firme s e g u r i d a d d e q u e si f u e r a p o s i b l e h a c e r u n a e s p e c i e d e aforo de c u a n t o s c a p i t a l e s ' i m p r o d u c t i v o s y a c e n eu el f o n d o d e h i s t ó r i c o s a r c o n e s , y se les i m p u s i e s e su c o r r e s p o n d i e n t e t r i b u t o , a u n q u e n o f u e r a m á s queVun V a por 100, p o d r í a el E s t a d o a u m e n t a r s u p r e s u p u e s t o d e i n g r e s o s c o n u n c a p í t u l o c o n s i d e r a b l e . N o f a l t a d i n e r o e n E s p a ñ a , n o ; lo q u e falta es e s p í r i t u a s o c i a t i v o , v í n c u l o s d e s o l i d a r i d a d e c o n ó m i c a , 6 n fin, e s e a m b i e n t e de confianza s o c i a l , ú n i c a a t m ó s f e r a d o n d e p u e d e n v i v i r y d e s a r r o l l a r s e las i n s t i t u c i o n e s d e c r é d i t o , s i n las q u e n o es p o s i b l e el p r o g r e s o d e los p u e b l o s , p o r q u e , e n e l a c t u a l e s t a d o del c o m e r c i o y la i n d u s t r a . d e ellas p r i n c i p a l m e n t e depende la vida económica de aquéllos. P e r o a l r e s e ñ a r los beneficios i n m e n s o s q u e r e p o r t a el crédito a l c a p i t a l social d e l a s n a c i o n e s , c o n v i e n e e v i t a r una exageración, que á veces h a producido l a m e n t a b l e s e q u i vocaciones y t r a s t o r n o s e c o n ó m i c o s de la m a y o r c u a n t í a . O i g a m o s lo q u e s o b r e el p a r t i c u l a r n o s d i c e u n i l u s t r e e c o n o mista de n u e s t r a P a t r i a : «Debe destruirse, porque puede ser peligrosa, u n a ilusión m u y generalizada, y que hace consistir p r i n c i p a l m e n t e el u s o d e l c r é d i t o e n l a n z a r á la c i r c u l a c i ó n u n a g r a n m a s a de p a p e l q u e o c u p e el l u g a r d e la m o n e d a , s u p o n i e n d o q u e c o n e s t a s u s t i t u c i ó n l a r i q u e z a social se h a a u m e n t a d o o t r o t a n t o ; y c o m o se c o n s i d e r a q u e d e s p e n d e de los G-ol>iernos el m u l t i p l i c a r e s t a s e m i s i o n e s h a s t a lo i n f i n i t o , se v e en el c r é d i t o u n m a n a n t i a l i n a g o t a b l e d e d o n d e se p u e d e s a c a r la r i q u e z a s i n t r a b a j o a l g u n o . S e c o m p r e n d e f á c i l m e n t e lo a b s u r d o de s e m e j a n t e s s u e ñ o s d e o r o , p u e s q u e la r i q u e z a n o consiste, n i p u e d e c o n s i s t i r , sino e n v a l o r e s e f e c t i v o s , p r o d u c tos d e l t r a b a j o del h o m b r e y d e s t i n a d o s á s a t i s f a c e r sus n e c e s i d a d e s . E n n i n g ú n caso los s i g n o s do c i r c u l a c i ó n , q u e se 1 1 a nian i m p r o p i a m e n t e r i q u e z a s ficticias, p u e d e n o c u p a r el l u g a r de e s t o s v a l o r e s r e a l e s : t o d o s los e c o n o m i s t a s c o n v i e n e n e n ello. L o q u e ú n i c a m e n t e p u e d e a s e g u r a r s e es q u e , n o s i e n d o titil l a m o n e d a e m p l e a d a e n l a c i r c u l a c i ó n , s i n o como i n s t r u m e n t o de c a m b i o , p u e d e r e e m p l a z a r s e e n c i e r t a p r o p o r c i ó n , y bajo c i e r t a s c o n d i c i o n e s , p o r los t í t u l o s ó d o c u m e n t o s d e c r é d i t o . E s t a s u s t i t u c i ó n , s i e m p r e q u e n o a l t e r e la c o n f i a n z a y la s e g u r i d a d d e los c o n t r a t a n t e s , p u e d e ser ú t i l , p o r q u e ; t i e n d e á r e e m p l a z a r u u a g e n t e costoso p o r u n o m á s b a r a t o , y la sociedad r e a l i z a u n a b u e n a o p e r a c i ó n , u n a e c o n o m í a r e a l y
ASo V.-TüMO IV. 20

306

CBISIS SOCIAL Y C R É D I T O POPULAR E N

ESPAÑA

v e r d a d e r a ; p e r o e s t a v e n t a j a n o es la ú n i c a n i la m á s i m p o r tante que produce.» * E n e s t e m i s m o s e n t i d o a f i r m a t a m b i é n el S r . B r ú d e l H i e r r o q u e el c r é d i t o n o t i e n e la v i r t u d d e c r e a r los c a p i t a l e s , como a l g u n o s s u p o n e n , a s e r t o s o b r e el q u e d e b e d e i n s i s t i r s e , m á x i m e c u a n d o del c r é d i t o e n s u a p l i c a c i ó n á la a g r i c u l t u r a se t r a t a , p u e s son m u c h o s los q u e ofuscados p o r la m a g i a d e e s t e n o m b r e y o b s e s i o n a d o s p o r los r e s u l t a d o s b r i l l a n t e s q u e e n o c a s i o n e s o f r e c e , c r e e n q u e el c r é d i t o p o r sí solo p u e d e s e r f u e n t e de r i q u e z a , c u a n d o e n r e a l i d a d los beneficios q u e d e él p u e d e n o b t e n e r s e , m á s q u e del c r é d i t o e n sí, h a n d e d e d u c i r s e d e l m o d o , f o r m a y c o n d i c i o n e s e n q u e s e u s e , ó sea, d e l o s a c t o s y c i r c u n s t a n c i a s del q u e u t i l i c e d i c h a f u e r z a e c o n ó m i c a ^. E s t a s confusiones y e r r o r e s e n q u e a l g u n o s e s c r i t o r e s i n c u r r e n al t r a t a r d e l c o n c e p t o y a p l i c a c i o n e s d e l c r é d i t o , s o n l a p r u e b a m á s p a l m a r i a del i n m e n s o v a l o r e c o n ó m i c o de e s t a i m p o r t a n t e institución, que ha transformado radicalmente las c o n d i c i o n e s d e la v i d a m o d e r n a . P o r lo d e m á s , c u a n d o la a c c i ó n d e l c r é d i t o n o p r o d u c e los beneficios q u e e n el o r d e n e c o n ó m i c o y social e s t á l l a m a d o á p r o d u c i r , sino q u e , p o r el c o n t r a r i o , es c a u s a d e l a m e n t a b l e s q u i e b r a s e n q u e se d e s t r u y e n f o r t u n a s c o n s i d e r a b l e s , es p o r q u e se u s a d e ól, es d e c i r , d e l c r é d i t o , d e u n m o d o f r a u d u l e n t o ó i m p r u d e n t e , ó p o r q u e se a p l i c a n s u s ventajas á empresas arriesgadas ó impracticables, ó á explotaciones faltas de f u n d a m e n t o , en que u n cálculo m a l entendido ó u n a p r e c i p i t a c i ó n e n el o r d e n a m i e n t o de a q u é l l a s son m o t i v o d e r u i n a p a r a el p r e s t a m i s t a y el p r e s t a t a r i o . N o d e b e m o s p e r d e r d e v i s t a q u e el c r é d i t o se funda e n dos b a s e s á c u a l m á s i m p o r t a n t e s , f a l t a n d o u n a d e las c u a l e s t i e n e q u e r e s u l t a r lo q u e con f r a s e g r á f i c a e x p r e s a el S r . B r ú e n el l i b r o a n t e s c i t a d o , e s t o e s : el descrédito del crédito. N o b a s t a la confianza y 1» b u e n a fe e n l a s c o n d i c i o n e s p e r s o n a l e s de a q u e l á q u i e n h e m o s d e a n t i c i p a r n u e s t r o d i n e r o , p a r a a s e g u r a r n o s d e b i d a m e n t e de l a s o l v e n c i a d e l p r e s t a t a r i o , sino q u e d e b e c o n s t a r n o s a d e m á s q u e é s t e h a d e h a c e r u n uso i n t e l i g e n t e de n u e s t r o c a p i t a l ; p u e s de o t r o m o d o , a u n t r a t á n d o s e d e u n h o m b r e h o n r a d o J j u s t o , p o d r í a a r r a s t r a r n o s e n sus d e s a c i e r t o s y e n v o l v e r n o s e n
1 2 M o r e n o V i l l e n a : Trat. Legislación comparada de Eoonomia sobre crédito Política, agrícola, c a p . X X V I I I , p á g . 228 y 229. c a p . I , p á g . 15.

MAXIMILIANO ESTÉBANEZ

307

su p r o p i a d e s g r a c i a . E s t a s e g u n d a base, es decir, el uso i n t e l i g e n t e y o r d e n a d o del crédito, es la que d a á éste esa f u e r z a i n m e n s a con q u e a c u m u l a capitales y m á s capitales, sacándolos de las m a n o s e n q u e y a c í a n i m p r o d u c t i v o s p a r a e n t r e g a r l o s á los q u e con su laboriosidad y d e s t r e z a h a r á n de ellos u n v a s t o campo d e e x p l o t a c i ó n y los c o n v e r t i r á n en u n m a n a n t i a l d e riqueza. E l m u n d o del t r a b a j o h a e n s a n c h a d o t a m b i é n sus h o r i z o n tes g r a c i a s á la acción del c r é d i t o , sin la cual p e r m a n e c e r í a n m u c h o s o b r e r o s i n a c t i v o s y obligados á b u s c a r el p a n de c a d a día en la beneficencia oficial ó en el oficio de m e n d i c a n t e s en las calles. P o r q u e es i n d u d a b l e q u e c u a n d o el crédito p o n e en m o v i m i e n t o c a p i t a l e s i n a c t i v o s p a r a aplicarlos á la p r o d u c ción, e n c u a l q u i e r a de sus m a n i f e s t a c i o n e s , la d e m a n d a de t r a bajo c r e c e , el s a l a r i o del o b r e r o a u m e n t a , m e j o r a la v i d a del p r o l e t a r i a d o m a t e r i a l y m o r a l m e n t e , y se c r e a u n a s i t u a c i ó n económica d e b i e n e s t a r que se e x t i e n d e h a s t a las m á s ínfimas capas sociales. A l c o n t r a r i o , en los países d o n d e el c r é d i t o n o existe, ó d o n d e t i e n e u n a vida r u d i m e n t a r i a y p o b r e , no h a y medio de p o n e r , p o r decirlo así, en c o n t a c t o al t r a b a j o con el c a p i t a l , n i de d a r v a l o r económico al n u m e r a r i o metálico q u e circula e s t é r i l ó casi estéril en las t r a n s a c c i o n e s c o m e r c i a l e s ; por eso en tales p a í s e s la a g r i c u l t u r a está en m a n t i l l a s , la i n d u s t r i a m u e r t a y el comercio r e d u c i d o á u n círculo e s t r e c h í simo de c a r á c t e r v e c i n a l que n o r e b a s a la z o n a r e d u c i d a de u n a y u n t a m i e n t o ó á lo m á s d e u n a p r o v i n c i a .

*
E x p u e s t a s estas b r e v e s consideraciones g e n e r a l e s a c e r c a del crédito y d e los beneficios q u e él r e p o r t a á la o b r a de la p r o ducción, p a s e m o s y a á e x a m i n a r el concepto y n a t u r a l e z a del crédito a g r í c o l a y las condiciones f a v o r a b l e s ó a d v e r s a s en q u e Se d e s a r r o l l a e n E s p a ñ a u n a i n s t i t u c i ó n t a n i m p o r t a n t e . Al h a b l a r de la n a t u r a l e z a del c r é d i t o agrícola, n o es q u e l a s u p o n g a m o s d i s t i n t a d e la del c r é d i t o aplicado, p o r ejemplo, á las i n d u s t r i a s f a b r i l e s . E l c r é d i t o os s i e m p r e , y en todos los C a s o s i m a g i n a b l e s , la confianza q u e se i n s p i r a n r e c í p r o c a m e n t e los h o m b r e s , e n c u y a v i r t u d p u e d e n o b t e n e r valores, de c u a l -

308

CRI8I8 S O C I A L

T

CRÉDITO

POPULAR

EN

ESPAÑA

q u i e r a clase q u e s e a n , m e d i a n t e la p r o m e s a d e u n r e e m b o l s o f u t u r o . P o r eso d e c í a con m u c h a r a z ó n el S r . L ó p e z T u e r o , e n u n n o t a b l e a r t í c u l o p u b l i c a d o e n La.Liga Agraria, que «ante la c i e n c i a el c r é d i t o a g r í c o l a n o e x i s t e ; es u n a u t o p i a , u n n o m b r e s i n s e n t i d o , i m a g i n a d o p o r los e c o n o m i s t a s a n t i g u o s ; y h a b l a r d e s e m e j a n t e c r é d i t o c o n t a n t a i n s i s t e n c i a , es t e n e r c o n s t a n t e m e n t e formulado u n a n a t e m a de descrédito y t o r m e n t o s o b r e la clase a g r i c u l t u r a , s o b r e la clase s o c i a l q u e m e n o s desa c r e d i t a d a e s t á y m á s confianza m e r e c e p o r s u v i d a d e t r a b a j o » . Y t e r m i n a con e s t a s c o n c l u y e n t e s p a l a b r a s : «Sólo e x i s t e n dos clases de c r é d i t o : el crédito real y el crédito personal; el p r i m e r o se f u n d a e n g a r a n t í a s r e a l e s , el s e g u n d o e n la h o n r a d e z y l a s o l v e n c i a ; p e r o c o m o el c r é d i t o r e a l es m u e b l e é i n m u e b l e , de a q u í h a n s u r g i d o los n o m b r e s de c r é d i t o c o m e r c i a l , crédito industrial, u r b a n o , agrícola, etc., cuyos n o m b r e s son i n e x a c t o s , n o t i e n e n i m p o r t a n c i a a l g u n a desde el p u n t o de v i s t a e c o n ó m i c o y c a r e c e n d e significación p r á c t i c a d e t o d a especie». Y en la C á m a r a francesa, al discutirse u n proyecto d e l e y o r g a n i z a n d o el c r é d i t o a g r í c o l a , d e c í a el d i p u t a d o Mr. J o n n a r t : «Hemos visto desde hace veinte años sucederse los p r o y e c t o s d e o r g a n i z a c i ó n del c r é d i t o a g r í c o l a , s i n q u e n i n g u n o de ellos h a y a r e s u l t a d o p r á c t i c o n i r a z o n a b l e . ¿ P o r qué? P o r el e r r o r e n q u e h a n i n c u r r i d o m u c h o s de sus a u t o r e s d e c o n s i d e r a r t e ó r i c a m e n t e el c r é d i t o a g r í c o l a c o m o d e u n a e s p e cie p a r t i c u l a r . S e c o n s i g n a r á n las i d e a s m á s i n g e n i o s a s , se est a b l e c e r á n e n las l e y e s l a s f ó r m u l a s m á s s e d u c t o r a s , p e r o n o se c a m b i a r á n a d a d e lo q u e es e s e n c i a l e n el c r é d i t o . L o s c a p i tales irán siempre adonde encuentren una garantía segura y suficiente. L a confianza n o se d e c r e t a . » No o b s t a n t e e s t a s a f i r m a c i o n e s c o n d e n a t o r i a s de u n a d i f e r e n c i a c i ó n del c r é d i t o a g r í c o l a , n o s o t r o s s e g u i r e m o s u s a n d o de e s t a d e n o m i n a c i ó n p a r a los p r é s t a m o s a p l i c a d o s á l a s i n d u s t r i a s r u r a l e s ; p o r q u e y a q u e n o en su e s e n c i a , p o r lo m e n o s e n su f o r m a y o r g a n i z a c i ó n t i e n e , c o m o dice el S r . B r ú del H i e r r o , e l c r é d i t o a p l i c a d o á la a g r i c u l t u r a c o n d i c i o n e s e x c e p c i o n a l e s q u e r e q u i e r e n se le c o n c e d a u n a p r i v a t i v a y especial consideración. E s n e c e s a r i o t a m b i é n p r e v e n i r u n e r r o r a c e r c a del v a l o r econ ó m i c o del c r é d i t o a g r í c o l a , e r r o r q u e p u e d e ser f u n e s t í s i m o p a r a los i n t e r e s e s r u r a l e s . H a y , en e f e c t o , q u i e n se figura q u e

MAXIMILIANO E S T É B A N E Z

309

el c r é d i t o

es la base

p r i m o r d i a l y el f a c t o r m á s florecimiento filosofal

importante

p a r a la r e g e n e r a c i ó n y él u n a e s p e c i e d e p i e d r a

de la A g r i c u l t u r a ; y estas del crédito, buscando en

ideas t i e n d e n á falsear las funciones

que nos dé la solución de im­

p o r t a n t e s p r o b l e m a s sociales que sólo p u e d e n r e s o l v e r s e p o r la i n s t r u c c i ó n y m o r a l i d a d de las clases a g r í c o l a s . E l crédito sólo es m e d i o eficaz p a r a i m p u l s a r la m a r c h a y c o n s e g u i r el p e r ­ de las industrias del campo cuando supone desarrollar feccionamiento

en las clases agrícolas cultura é instrucción p a r a

s u s i n t e r e s e s ; a n h e l o d e m e j o r a r é i n t e n s i f i c a r e n lo p o s i b l e l o s cultivos; fuerza social p a r a influir en las clases directoras, q u e son las que h a n de facilitar medios convenientes de cación y t r a n s p o r t e ; y en fin, comuni­ parla­ suficiente i n t e r v e n c i ó n extranjera. estas

m e n t a r i a p a r a a t e n u a r l o s e x c e s o s d e l r é g i m e n fiscal c o n o b j e t o d e d i s m i n u i r los p e l i g r o s d e la c o n c u r r e n c i a consideraciones. E n el p r ó x i m o a r t í c u l o . D i o s m e d i a n t e , a m p l i a r e m o s

( Continuará

)

toioicaciofies íiiarííifiias de Esoafía: I «B itepo-americaoo por el puerto íe íiltao
por P. M Vélez.

I n s p í r a n m e e s t e a r t í c u l o u n folleto y u n a m o n o g r a f í a de e x - ' c e p c i o n a l i m p o r t a n c i a p a r a el f o m e n t o d e l a v i d a e c o n ó m i c a de l a N a c i ó n : Informe sobre Comunicaciones maritimas, folleto r e d a c t a d o p o r los S r e s . T r a b a l , Cussó y P u i g d o U e r s , y p u b l i c a d o p o r el F o m e n t o d e l T r a b a j o N a c i o n a l d e B a r c e l o n a , y El comercio ibero-americano por el puerto de Bilbao, monografía r e d a c t a d a p o r e l S r . L a z ú r t e g u i y m a n d a d a p u b l i c a r p o r el C e n t r o d e la U n i ó n I b e r o - A m e r i c a n a e n V i z c a y a . H a y q u e e s c u c h a r y r e c o g e r e n M a d r i d los a c e n t o s f u e r t e s y v i r i l e s d e los h o m b r e s q u e e n B a r c e l o n a y B i l b a o e s t á n señ a l a n d o á E s p a ñ a con su p a l a b r a , y s o b r e t o d o c o n su e j e m p l o , el r u m b o q u e t i e n e q u e s e g u i r si q u i e r e s e r o t r a v e z u n p u e blo g r a n d e , c u l t o y p o d e r o s o , c o n d i c i ó n e s e n c i a l e n los p r e s e n t e s t i e m p o s d e l a v i d a d e l a s n a c i o n e s , c u y a e x i s t e n c i a , si n o h a de ser vergonzosa, está condicionada y forzosamente somet i d a á u n o de los d o s e x t r e m o s d e e s t e d i l e m a : ó s e r g r a n d e s , ó perecer. H a y q u e e s c u c h a r , r e p i t o , los a c e n t o s d e B a r c e l o n a y B i l bao, p o r q u e e n esas c i u d a d e s m á s q u e e n n i n g u n a o t r a d e l a s e s p a ñ o l a s es d o n d e se h a l l a n los h o m b r e s m o d e r n o s , los p e n s a d o r e s n u e v o s , los europeizantes e n el b u e n s e n t i d o de l a p a l a b r a , los a b a n d e r a d o s del p r o g r e s o , los v e r d a d e r o s r e g e n e r a d o r e s de s u P a t r i a , los q u e f u e r a d e la r e l i g i ó n y d e la é t i c a , n o p r o p o n e n o t r o m e d i o n i e n c u e n t r a n o t r o c a m i n o p a r a la r e d e n c i ó n y e n a l t e c i m i e n t o d e l a s n a c i o n e s q u e e l de la c u l t u r a y el t r a b a j o . S u s n o m b r e s son: S a n t o s O l i v e r , P u i g d o U e r s , L a z ú r tegui, etc.

P.

M.

VÉLEZ

311

E s m e n e s t e r a b r i r las p u e r t a s , p a r a que aquí, en Madrid, donde padecemos de mortal verborrea y retórica infecunda, p e n e t r e n los a i r e s s a n o s y se o i g a n los a c e n t o s f u e r t e s de los h e r a l d o s d e esa E s p a ñ a n u e v a q u e q u i e r e r e n o v a r la a n t i g u a . ¡ P a s o á ellos!

* **
E l Informe sobre comunicaciones marítimas del F o m e n t o del

T r a b a j o N a c i o n a l d e B a r c e l o n a e s t á b a s a d o casi t o d o ól s o b r e la c o n f e r e n c i a q u e el S r . P u i g d o U e r s p r o n u n c i ó h a c e u n a ñ o en Bilbao acerca de las comunicaciones internacionales de E s paña. De esta conferencia hablé profusamente en E S P A Ñ A Y A M É E I C A , c u a d e r n o del 1.° d e J u n i o , p o r lo c u a l sólo m e fijaré a h o r a e n lo q u e de n u e v o y m á s e s p e c i a l c o n t i e n e el m e n c i o nado Informe. T r á t a s e d e d e m o s t r a r e n él c ó m o con u n a s u b v e n c i ó n del E s t a d o , q u e n o modificaría g r a n cosa el a c t u a l p r e s u p u e s t o , p u e s n o e x c e d e r í a d e u n o s diez ú o n c e m i l l o n e s d e p e s e t a s , p o dría crearse en E s p a ñ a u n a g r a n m a r i n a m e r c a n t e , h o n r a y provecho de la Nación. S e r i a n pequeños gastos, en e x t r e m o rep r o d u c t i v o s , los q u e se h a r í a n s u b v e n c i o n a n d o y a u x i l i a n d o l a s l í n e a s d e v a p o r e s q u e se f o r m a s e n , los s e r v i c i o s de f e r r o c a r r i les e n c o m b i n a c i ó n con las r e f e r i d a s l í n e a s , y l a s e m p r e s a s q u e se f u n d a s e n p a r a l e v a n t a r d e s u p o s t r a c i ó n la d e c a í d a i n d u s t r i a naval española. P a r a l l e v a r á la p r á c t i c a t o d o esto e n beneficio de n u e s t r a p r o d u c c i ó n , c o m e r c i o , m a r i n a é i n d u s t r i a n a v i e r a , p r o p o n e el F o m e n t o del T r a b a j o N a c i o n a l q u e bajo la p r e s i d e n c i a del M i n i s t r o d e F o m e n t o se c o n s t i t u y a u n a C o m i s i ó n p e r m a n e n t e con r e p r e s e n t a n t e s e l e g i d o s p o r las C o r p o r a c i o n e s E c o n ó m i c a s , C á m a r a s de C o m e r c i o y J u n t a s d e los p u e r t o s d e B a r c e l o n a , Vigo, Bilbao y Cádiz. A h o r a t i e n e l a p a l a b r a el G o b i e r n o . * * A l g o se v a h a c i e n d o , al m e n o s p o r los p a r t i c u l a r e s , d e lo <iue p r o p o n e y d e s e a e n s u I n f o r m e E l F o m e n t o del T r a b a j o N a c i o n a l d e B a r c e l o n a , y b u e n t e s t i m o n i o de ello es la e x t e n s a e i n t e r e s a n t í s i m a m o n o g r a f í a El comercio ibero-americano por

812

«COMUNICACIONES MAEÍTIMAS D E E S P A Ñ A »

el puerto de Bilbao, e s c r i t a p o r el S r . L a z ú r t e g u i y p u b l i c a d a p o r el C e n t r o de la U n i ó n I b e r o - A m e r i c a n a en V i z c a y a , dol q u e es d i g n í s i m o P r e s i d e n t e . L a e m p i e z a el S r . L a z ú r t e g u i n o t a n d o (I), u n a c o i n c i d e n c i a t a n s i n g u l a r como p r o v e c h o s a : la del a g o t a m i e n t o p r ó x i m o d e las m i n a s d e V i z c a y a con el desarrollo s i m u l t á n e o del i n t e r c a m b i o e s p a ñ o l con U l t r a m a r p o r el p u e r t o de B i l b a o , el c u a l i n t e r c a m b i o fué e n 1900 p o r v a l o r d e cinco m i l l o n e s d e peset a s y en 1906 lo h a sido por el d e d i e c i n u e v e millones i. A este p r o p ó s i t o o b s e r v a t a m b i é n el S r . L a z ú r t e g u i q u e la e x p a n s i ó n m a r í t i m a (el Auf dem wasser, s o b r e el m a r , de los a l e m a n e s ) es el objetivo c a p i t a l p r e s e n t e de las gra,ndes n a c i o n e s ; q u e h a y u n d e s p e r t a r y r e n a c i m i e n t o económico consolador en E s p a ñ a ; q u e e x i s t e n m u c h o s lazos d e u n i ó n , e s p e c i a l m e n t e el d e l idiom a , e n t r e E s p a ñ a y la A m é r i c a l a t i n a ; q u e p a r a q u e e s t o s v í n c u l o s p u e d a n s e r n o s ú t i l e s en o r d e n al c o m e r c i o , son de a b s o l u t a necesidad dos cosas: u n a p o l í t i c a p o s i t i v a y n a d a i d e o l ó g i c a , f r a n c a m e n t e i n d u s t r i a l y m e r c a n t i l , y u n a vasta y p r á c t i c a i n s t r u c c i ó n científica; y, p o r ú l t i m o , que las c i r c u n s t a n c i a s especiales q u e r e ú n e B i l b a o y el e s t u d i o c o n c i e n z u d o de su p r o b l e m a económico a u g u r a n su resolución f a v o r a b l e . E n confirmación y como a m p l i a c i ó n d e lo e x p u e s t o e s t u d i a después el S r . L a z ú r t e g u i la h i s t o r i a de la p l a z a comercial de Bilbao (II), á la q u e , e n m i juicio, d e b i e r a s e g u i r i n m e d i a t a m e n t e la h i s t o r i a de su p u e r t o ( I I I ) ; los m e d i o s q u e es necesario a d o p t a r p a r a el d e s a r r o l l o del comercio oceánico y de t o d a clase de comercio, e n t r e o t r o s el de u n a s a b i a p o l í t i c a p r o t e c c i o n i s t a (IV); los esfuerzos q u e se i m p o n e n p a r a la exp a n s i ó n del tráfico por los p u e r t o s españoles, y en especial p o r el d e B i l b a o , con las R e p ú b l i c a s h i s p a n o - a m e r i c a n a s (V); las i n s t a l a c i o n e s m a r í t i m a s q u e e x i g e el comercio t r a s a t l á n t i co (VI); y , p o r fin, la c o n v e n i e n c i a d e que la t e r m i n a c i ó n de los m u e l l e s de S a n t u r c e coincida con l a c e l e b r a c i ó n e n B i l b a o d e u n a g r a n E x p o s i c i ó n i b e r o - a m e r i c a n a de A r t e s é I n d u s t r i a s . E s t u d i a d o s t a n i n t e r e s a n t e s p u n t o s , f o r m u l a el S r . L a z ú r t e g u i las c o n c l u s i o n e s q u e d e ellos se d e s p r e n d e n en orden á lo
1 Compárense estas c i f r a s c o n l a s de l a e s t a d í s t i c a de la p á g i n a 103, en I» q n e a p a r e c e n m á s crecidas: s i e t e m i l l o n e s en 1900 y v e i n t i n u e v e en 1906. N o s é c ó m o c o n c o r d a r l a s , a u n q u e m e i n c l i n o á l a s cifras de l a p á g i n a 103, dond» está m u y c l a r a la e s t a d í s t i c a .

P.

M.

VÉLEZ

313

que d e b e h a c e r s e p o r t o d o s , p o r el E s t a d o y los p a r t i c u l a r e s , p a r a q u e el i n t e r c a m b i o m e r c a n t i l i b e r o - a m e r i c a n o sea c a d a día m a y o r y B i l b a o n o d e c a i g a , sino q u e p r o g r e s e i n c e s a n t e mente. T a l es el c o n t e n i d o de la a m p l i a y b i e n e s c r i t a m o n o g r a f í a del S r . L a z ú r t e g u i , a u t o r y a b i e n c o n o c i d o p o r o t r o l i b r o s u y o t a m b i é n i n t e r e s a n t í s i m o : Un modelo para España, Cartas desde -Alemania, M u c h o s i n c l u i r á n al e s c r i t o r b i l b a í n o e n t r e los q u e e n E s p a ñ a h a n sido c o n i n j u s t í s i m o d e s d é n y c r u e l m e n t e c o m p a s i v a s o r n a calificados de p o e t a s , d e s o ñ a d o r e s , d e c a b a l l e r o s a n d a n t e s del c o m e r c i o . L o m i s m o se h a d i c h o del S r . P u i g d o U e r s , el f u n d a d o r de la r e v i s t a Mercurio y del Crédito Ibero-Ameñcano. P e r o esa calificación es i n s i d i o s a , h i p ó c r i t a , s i m u l a d o r a de esa m o r t a l p e r e z a r u t i n a r i a q u e n o s i m p i d e á los e s p a ñ o l e s ser e n el siglo X X u n g r a n p u e b l o e u r o p e o . G r a c i a s á L i o s , en m í n o c a b e n m á s q u e a l a b a n z a s y e s t í m u los p a r a esos g r a n d e s p o e t a s del c o m e r c i o , q u e son los v e r d a deros y q u i z á los ú n i c o s r e s t a u r a d o r e s d e la P a t r i a e s p a ñ o l a , d a d a la í n d o l e y el c a r á c t e r d e los t i e m p o s q u e a l c a n z a m o s . H u b i e r a d e s e a d o , eso sí, q u e l a m o n o g r a f í a del Sr. L a z ú r t e g u i h u b i e s e sido m á s c o r t a , p a r a q u e fuese m á s l e í d a . P e r o quien no tuviere alientos, á pesar de no necesitarlos muy g r a n d e s , p a r a leer la mencionada m o n o g r a f í a , puede p a s a r la v i s t a p o r la b r e v í s i m a Memoria c o r r e s p o n d i e n t e a l a ñ o 1 9 0 6 , p u b l i c a d a p o r el C e n t r o de l a U n i ó n I b e r o - A m e r i c a n a d e V i z c a y a y r e d a c t a d a t a m b i é n p o r el S r . L a z ú r t e g u i , eu la c u a l h a l l a r á lo m á s p r i n c i p a l d e lo q u e a m p l i a y e x t e n s a m e n t e se t r a t a e n El comercio ibei'o-americano por el puerto Bilbao, *

* *
E S P A Ñ A Y A M É B I C A , f o m e n t a d o r a de t o d o c u a n t o t i e n d a á estrechar las relaciones h i s p a n o - a m e r i c a n a s , envía un aplauso por sus p a t r i ó t i c a s g e s t i o n e s a l F o m e n t o del T r a b a j o N a c i o n a l de B a r c e l o n a y a l C e n t r o d e l a U n i ó n I b e r o - A m e r i c a n a de Bilbao.

UN ARTISTA CRISTIANO'
JORIS-KARL HÜYSMANS
por ífenrt/
Por la t r a J u c c i ó n .

J/íoeller-

€m¡¡lo

J7. Villelga

Rodríguez-

¡Las a l m a s es lo que hoy falta!— En lloute. D t i r t a l c o m p r e n d i ó que la c u l t u r a de l a m e n t e n a d a era , y que la cult u r a del a l m a lo ora todo.—Ibidem-

E l m á s i n t e r e s a n t e a s p e c t o del s e r h u m a n o es el a l m a . L o q u e fué la de J o r i s - K a r l H u y s m a n s d e s d e la a u r o r a del r a d i o s o dia de su conv e r s i ó n , s o l a m e n t e u n o p o d r í a r e v e l á r n o s l o , el á n g e l á s u g u a r d a dest i n a d o q u e , l e y e n d o e n el libro a d m i r a b l e q u e e n lo s u c e s i v o fué a q u e l a l m a de a r t i s t a t r a n s f i g u r a d a por la g r a c i a , t r a n s c r i b i ó u n a á u n a s u s e n c e n d i d a s p á g i n a s con á u r e o s c a r a c t e r e s en el L i b r o de la Vida. J u n t a m e n t e como a r t i s t a s y como c r i s t i a n o s a d m i r a m o s y q u e r e m o s á J o r i s - K a r l H u y s m a n s , y p o r eso nos es d o b l e m e n t e a m a d o d e s d e su conversión. No es que s u s a n t e r i o r e s o b r a s no nos i n t e r e s e n por s u v a l o r l i t e r a rio, n i q u e , como a l g u n o s católicos e x a g e r a d o s , n e g á s e m o s n u e s t r a a d m i r a c i ó n al e s c r i t o r a n t e r i o r de En lioute, no o b s t a n t e la c r u d e z a de ciertos p o r m e n o r e s s o b r a d o r e a l i s t a s de Marthe y de l a s Soeurs Vufard. T e n e m o s b a s t a n t e e l e v a d a m e n t e p a r a s a b e r a p r e c i a r el t a l e n t o d e u n e s c r i t o r d e r a z a , por m á s q u e su i d e a l d i s t a s e cien l e g u a s d e l n u e s t r o . S i el l i b r e p e n s a d o r q u e n i e g a el t a l e n t o de u n escritor por s e r católico es u n t o n t o , el católico q u e n i e g a el t a l e n t o de un e s c r i t o r por s e r l i b r e p e n s a d o r , no lo es m e n o s . S i n e m b a r g o , i d e a l p o r i d e a l , p r e f e r i m o s el n u e s t r o y n u e s t r a p r e dilección d i r í g e s e á la o b r a del a r t i s t a c o n v e r t i d o , por m u c h a s razone"?-

1 E s t e hermoso t r a b a j o , p u b l i c a d o en la r e v i s t a belga Durenilal, obra de su dist i n g u i d o Director, el A b a t e E n r i q u e Moeller, formar.l, p a r t o de u n libro en prepar a c i ó n , coleccionado y t r a d u c i d o por D. E m i l i o A. Villelga E o d r í g u e z .

HENRY MOELLER

315

P o r de p r o n t o , c á b e n o s el gozo de v e r en el a u t o r de E71 Route s o b e r b i a e n c a r n a c i ó n d e n u e s t r o i d e a l : el a r t i s t a c r i s t i a n o . A r t i s t a , H u y s m a n s lo fué m á s q u e n i n g ú n e s c r i t o r d e e s t e s i g l o . Siguió siéndolo, á D i o s g r a c i a s , d e s p u é s de s u c o n v e r s i ó n , d i g a n lo q u i e r a n c i e r t o s g r a n u j a s l i t e r a r i o s , l a o p i n i ó n de los c u a l e s c a r e c e de i m p o r t a n c i a . T u é l o t o d a s u v i d a , a n t e s como d e s p u é s . S e g ú n m i p a r e c e r , fuélo m á s d e s p u é s , p o r q u e u n a r t i s t a lo es t a n t o m á s c u a n t o su i d e a l es m á s t r a s c e n d e n t e , s i — e n t i é n d a s e b i e n — s u t a l e n t o se e n c u e n t r a á la a l t u r a de e s e i d e a l . C r i s t i a n o , H u y s m a n s lo fué h a s t a el h e r o í s m o . L o s f a r i s e o s p u s i e ron en d u d a s u s i n c e r i d a d . M a s s u v i d a e n t e r a , s u s h e c h o s , s u s c l a "iiores s u b l i m e s á D i o s , l a s s ú p l i c a s a d m i r a b l e s q u e e s m a l t a n s u s l i b r o s , s ú p l i c a s c u y a m a n e r a es de l a s q u e no e n g a ñ a n , s u r e s i g n a ción en el dolor, s u s e r e n i d a d a n t e la m u e r t e , h a c e n v e r h a s t a l a e v i d e n c i a q u e el c r i s t i a n o e n H u y s m a n s v a l í a t a n t o como el a r t i s t a . F u é u n a g r a n a l m a , u n a l m a m í s t i c a en s e n t i d o d i v i n o , u n g e n i o .-^^jentidQjumimQ,.. .^^

L a F e n o e m p e q u e ñ e c e a l g e n i o . M u y al c o n t r a r i o , c e n t u j ) l i c a s u poder. Y t e n g o el í n t i m o c o n v e n c i m i e n t o d e q u e D a n t e , p o r e j e m p l o , Do h a b r í a l l e g a d o á l a c u m b r e v e r t i g i n o s a a d o n d e l o g r ó s u b i r , si s u ^Inia se h u b i e s e h a l l a d o p r i v a d a d e l a L u z S o b r e n a t u r a l c u y o s r a y o s icieron b r i l l a r s u o b r a g e n i a l . L o s s i g l o s h a b r á n d e s a l u d a r p e r p e t u a m e n t e en D a n t e a l m á s g r a n d e p o e t a c o n o c i d o . E s i n m o r t a l s ü Sloria. C r i s t i a n o s , r e c l a m é m o s l e t a m b i é n con o r g u l l o c o m o h e r m a n o •diestro, n o t a n sólo en el A r t e , s i n o t a m b i é n en la F e c a t ó l i c a . U n g e n i o de l a f u e r z a de D a n t e es u n criterium de la v e r d a d de iiuestra F e , c i e n v e c e s m á s p e r t i n e n t e q u e t o d o s los r a z o n a m i e n t o s apologéticos. U n g e n i o c r i s t i a n o es u n h e c h o , y u n h e c h o n o s e s u p r i m e . L o q u e fué D a n t e p a r a l a é p o c a e n q u e v i v i ó y p a r a t o d o s l o s v e ^Weros t i e m p o s , lo fué H u y s m a n s p a r a el n u e s t r o y lo s e r á s i e m p r e . es t a m b i é n u n a r g u m e n t o , s i n r é p l i c a , d e l a v e r d a d d e n u e s t r a s
Creencias.

V o l v i e n d o á l a I g l e s i a y con s u v i d a de a r t i s t a c a t ó l i c o q u e s e ^iguió, H u y s m a n s refutó u n a v e z m á s la n e c i a l e y e n d a de la í m p o s i 1 i d a d de q u e u n t a l e n t o s u p e r i o r s e a a l p r o p i o t i e m p o a r t i s t a y catóUco. H a c i é n d o s e c a t ó l i c o , d e c í a m o s u n m o m e n t o h á , H u y s m a n s no dejó e ser a r t i s t a . L o s católicos exagerados hánselo bastante echado e n Cara: «No os h a b é i s c o n v e r t i d o , p u e s t o q u e v u e s t r o e s t i l o n o c a m b i ó » .

816

UN

ARTISTA

CRISTIANO

dijéronle como si fuera cosa e s e n c i a l á u n católico el e s c r i b i r con en­ g a l a n a d o estilo. T a l e s r e p a r o s d e s c a b e l l a d o s , p r o c e d e n t e s de los n u e s ­ t r o s , s u b l e v á r o n m e . Y a p r e s u r ó m e á e s c r i b i r á H u y s m a n s , con q u i e n s o s t u v e f r e c u e n t e c o r r e s p o n d e n c i a : « P o r f a v o r , n o dejéis v u e s t r o e s ­ t i l o . N a d a c a m b i é i s á v u e s t r a m a n e r a . No deis m u e r t e al a r t i s t a que en vos v i v e . E l m a y o r s e r v i c i o q u e á la I g l e s i a podéis p r e s t a r es refe­ r i r s u s g l o r i a s en el h a b l a r q u e os es p r o p i o , en ese h a b l a r de t a n sano y v e r d a d e r o r e a l i s m o , en esos p i n t o r e s c o s t é r m i n o s m o r d a c e s , que constituyen vuestra personalidad.» * « E l d i s g u s t o que á H u y s m a n s i n s p i r a b a la frivolidad de su tiempo i n s t i g á b a l e á d e j a r el m u n d o . P e n s ó un m o m e n t o en v e s t i r s e el h á b i t o r e l i g i o s o . M a s , p o r o t r a p a r t e , s u c o m p l e x i ó n de a r t i s t a r e t ú v o l e en el m u n d o de l a s l e t r a s é impidióle c o m e t e r el d e s a c i e r t o de a b a n d o ­ n a r l o . H a c i a falta a l l í . «Soy t o d a v í a s o b r a d o l i t e r a t o p a r a ser monje, y soy, no o b s t a n t e , y a s o b r a d o monje p a r a q u e d a r m e e n t r e los l i t e r a ­ t o s » , decía él en En Route á g u i s a de c o n c l u s i ó n . H a l l ó la c o y u n t u r a . H í z o s e oblato, es d e c i r monje, en el m u n d o . T a l c a l i d a d p e r m i t i ó l e g o z a r de t o d a s l a s v e n t a j a s r e l i g i o s a s q u e s u a l m a a n s i o s a de D i o s t e n í a con f r e c u e n c i a , y p e r s e v e r a r al propio tiempo en s u v o c a c i ó n d o e s c r i t o r . S u c o n v e r s i ó n fuó como e s p u e l a p a r a s u a r t e . H a l l ó en la v i d a c r i s ­ t i a n a n u e v a fuente de i n s p i r a c i ó n . Bajo el a g u i j ó n de la fe a g u z ó s e s a i n g e n i o . H o r i z o n t e s m á s d i l a t a d o s a b r i é r o n s e a n t e s u s ojos. D e s c u ­ brió u n t e r r e n o en el a r t e t o d a v í a n o e x p l o r a d o . S u p e r s p i c a z inteli­ g e n c i a hizole v e r de u n golpe, no s o l a m e n t e el e x t e r i o r , sino la esen­ cia m i s m a de la g r a n i g l e s i a c a t ó l i c a . H a s t a l a m í s t i c a no t u v o secre­ t o s p a r a é l . No se c o n t e n t ó con d a r v u e l t a en t o m o de los m u r o s de la i g l e s i a . N o se d e t u v o en los u m b r a l e s d e la c a t e d r a l . P e n e t r ó en ellaL l e g ó h a s t a el s a n t u a r i o . A b r i ó l a s p u e r t a s del t a b e r n á c u l o . A l l í vio á D i o s , amóle y le a d o r ó . Y d e s c u b r i e n d o á D i o s , Belleza E s e n c i a l , d e s c u b r i ó a l propio t i e m p o la B e l l e z a de su i g l e s i a , los esplendores del a r t e c r i s t i a n o , l a m a j e s t a d de los d o g m a s , la poesía de la l i t u r g i a U n a vez p e n e t r a d o de l a v e r d a d p r i m o r d i a l , p a r a la i n t e l i g e n c i a de l a c u a l e r a él t a n á p r o p ó s i t o , de q u e el a r t e r e l i g i o s o c u l t i v a d o por los m á s p o t e n t e s g e n i o s , c a n t a d o por los mejores p o e t a s , p r a c t i c a d o por los g i g a n t e s del a r t e , e n c a r n a d o a s i en la p i n t u r a como en la es­ c u l t u r a , en la a r q u i t e c t u r a y en l a m ú s i c a , en o b r a s m a e s t r a s q u e j » ' m á s h a n sido s u p e r a d a s , es la c u m b r e del a r t e , c o n s a g r ó todo s u ta­ l e n t o á l a glorificación del ideal c e l e s t e . y t u v i m o s e n t o n c e s el gozo d e v e r a p a r e c e r u n a s t r a s o t r a s esas

H E N R T MOELLEE

317

h e r m o s a s p á g i n a s de a r t e c r i s t i a n o : En Route, h i s t o r i a p e n e t r a n t e de Un a l m a v e n c i d a p o r l a g r a c i a , v u e l t a á D i o s d e s p u é s de e s p a n t o s a l u c h a con el B a j í s i m o por el c a m i n o del a r t e de s u I g l e s i a ; La Cattiedrale, s í n t e s i s c u r i o s a é i n t e r e s a n t e del simbolismo c r i s t i a n o , al p a r que g r a n d i o s a d e s c r i p c i ó n del a r t e fastuoso del templo católico en s u filas e l e v a d a e x p r e x i ó n , la c a t e d r a l g ó t i c a ; Sainte Lydwine de Shiedaní, p a n e g í r i c o i n c o m p a r a b l e de u n a l m a c a n d i d a i n m o l á n d o s e sobre el a r a del dolor c r i s t i a n o en expiación de c u l p a s que no h a b í a c o m e t i do; L'Oblat, en donde v e m o s d e s a r r o l l a r s e bajo l a s a i r o s a s o j i v a s de Un templo a b a c i a l y l a s o m b r a poética de u n c l a u s t r o m o n á s t i c o el cielo i n c o m p a r a b l e de la v i d a l i t ú r g i c a ; Lourdes, labor a m a d a , no solamente p o r q u e v e n g ó á la V i r g e n y á las g r a n d e s p e r e g r i n a c i o n e s católicas de l a s s a r c á s t i c a s é imbéciles b u r l a s de la i m p i e d a d , sino t a m liién p o r q u e el a r t e v e r d a d e r o y formal, el a r t e oficial de la I g l e s i a , único por ella r e c o n o c i d o , a p a r e c e a l l í defendido con t a l fervor y con t a n v i v a e l o c u e n c i a c o n t r a la i n v a s i ó n de u n a r t e religioso d e c o n t r a bando, a r t e de m a l a c a l i d a d , t o n t a m e n t e s e n t i m e n t a l , falso y g r o t e s co, que los t e n d e r o s de S a n Sulpicio h a b í a n p u e s t o en moda K Católicos, somos d e u d o r e s á J . K . H u y s m a n s de g r a t i t u d e t e r n a , por h a b e r magnificado n u e s t r o ideal de a r t e en t a n v i b r a n t e estilo, <lie se i m p u s o á l a a d m i r a c i ó n de los e n e m i g o s m i s m o s de la R e l i gión. E s a s o b e r b i a apología del a r t e c r i s t i a n o por uno de los m á s g r a n d e s e s c r i t o r e s de este siglo obligó á m e d i t a r á los p e n s a d o r e s y á los a r t i s t a s . M á s de uno volvióse á la I g l e s i a d e s p u é s de h a b e r leído En Route. P u e s la conclusión e v i d e n t e de todo ese libro es q u e , S i el a r t e c r i s t i a n o es t a n g r a n d e y t a n hermoso, c o n s i s t e en q u e allí está la V e r d a d . Y t a l conclusión es t a n t o m á s a p r e m i a n t e , c u a n t o l u e b r o t a de u n a l m a de c u y a s i n c e r i d a d no c a b e d u d a r . H u y s m a n s elevó e s a s i n c e r i d a d h a s t a poner á la v i s t a los r e p a r o s de s u s correligionarios, defectos i n h e r e n t e s á t o d a l a b o r en la c u a l se mezcla n u e s t r a pobre y mediocre h u m a n i d a d . L a s m a n c h a s del sol no r e b a j a n s u r e s p l a n d o r . E s lo que H u y s liíans s a b í a , y por eso no temió d e c i r la v e r d a d á los católicos; y al hacerlo, p r e s t ó l e s s e ñ a l a d o s e r v i c i o . C u a l e s q u i e r a q u e s e a n las d e b i l i d a d e s de ciertos católicos poco consecuentes con s u fe, la I g l e s i a , á q u i e n d e s h o n r a n con s u s h e c h o s , 1 ° deja en n a d a d e ser, a s í d e s d e el p u n t o de v i s t a m o r a l , como d e s d e el p u n t o de v i s t a del a r t e , u n a de l a s m á s h e r m o s a s i n s t i t u c i o n e s del mundo. . *** H u y s m a n s hizo v e r de v i v a m a n e r a , con toda su l a b o r c a t ó l i c a , q u é
1 E B el a r t e do lo b o n i t o , en m a t e r i a religiosa; todo oso, quo no t i e n e vigor, n i exPfesiÓE s o b r e n a t u r a l , en v e r d a d e r a p e s t e a r t i s t i o » , que debe desaparecer.—(iV. del T.)

318

VS

AETISTA

CRISTIANO

fuente i n a g o t a b l e de a r t e h á l l a s e e s c o n d i d a en el sentido religioso. Quien q u i e r a c o n v e n c e r s e de q u e la F e n o m a t ó en él al a r t i s t a , y que la T e es poderoso m a n a n t i a l de i n s p i r a c i ó n p a r a el e s c r i t o r , no t i e n e m á s que l e e r s u s l i b r o s . A c a b o de r e p e t i r la l e c t u r a de En Route. E s lo q u e p u e d e l l a m a r s e la n o v e l a de un a l m a c a t ó l i c a . E s a n o v e l a es u n a de l a s m á s h e r m o s a s o b r a s m a e s t r a s de la l i t e r a t u r a m o d e r n a . E n m u c h a s ocasiones e l é v a s e H u y s m a n s h a s t a l a M a e s t r í a . L é a s e p r i n c i p a l m e n t e la m a r a v i l l o s a p a r á f r a s i s del De Profundis cantado u n a t a r d e de N o v i e m b r e en S a n S u l p i c i o , q u e comienza el t o m o . E s u n a n á l i s i s , con perfección de estilo a b s o l u t a , de la p a l a b r a i n s p i r a d a , de la e x p r e s i ó n d e e t e r n i d a d q u e el c a n t o le c o m u n i c a envolviéndole en l a s n o t a s p r o f u n d a s de la m ú s i c a g r e g o r i a n a , de la impresión f o r m i d a b l e que el texto c a n t a d o bajo l a s bóvedas m i s t e r i o s a s de u n t e m p l o al o b s c u r e c e r p r o d u c e en u n a l m a t r a b a j a d a p o r el r e m o r d i m i e n t o . L a l i t e r a t u r a f r a n c e s a c o n t i e n e p o c a s p á g i n a s t a n bellas y t a n v i g o r o s a s como e s a s . L a labor c a t ó l i c a de H u y s m a n s c o n t i e n e o t r a s m u c h a s , a b s o l u t a m e n t e p e r f e c t a s d e s d e el p u n t o de v i s t a l i t e r a r i o , p á g i n a s c l á s i c a s , q u e m e r e c e n v e r s e c o p i a d a s en l a s a n t o l o g í a s y p r o p u e s t a s á la adm i r a c i ó n de la j u v e n t u d como modelos de estilo. D e s a f i o , no s o l a m e n t e á q u i e n t e n g a F e , sino á q u i e n q u i e r a quo g u a r d e a l g ú n fuego en el a l m a y s e a c a p a z de s e n t i r lo bello, á que lea s i n emoción: la t o m a del velo en los B e n e d i c t i n o s de la calle M o n s i e u r ; l a d e s c r i p c i ó n de u n a m i s a c e l e b r a d a , al a m a n e c e r , en la c r i p t a m i s t e r i o s a de la f a s t u o s a c a t e d r a l d e C h a r t r e s ; el c u a d r o de los religiosos t r a p e n s e s de I g n y , a b i s m a d o s en la oración, p o s t r a d o s con la frente c o n t r a el suelo, en la c a p i l l a de la a b a d í a y la contemp l a c i ó n del c u a l a r r a n c a b a á D u r t a l e s t e c l a m o r h a c i a D i o s : ¡Oti, rogar, rogar como estos religiosos!; finalmente, l a d e l i c a d a figura del h u m i l d e h e r m a n o Simeón, a n c i a n o p o r q u e r o d e l m o n a s t e r i o , que, o c u p á n d o s e en l a s m á s h u m i l d e s f a e n a s , v i v í a l a V i d a U n i t i v a , sep u l t a d a el a l m a , s u m e r g i d a en el Océano de l a D i v i n a E s e n c i a y a n t e q u i e n D u r t a l s e n t í a deseos de p o s t r a r s e a r r o d i l l a d o besándole l a s m a n o s . N a d a , d e s p u é s de h a b e r v i s t o cómo r o g a b a en el templo a q u e l s e r a n g e l i c a l q u e , bajo g r o s e r a e n v o l t u r a , e s c o n d í a u n alma sublime. T a n t o s otros c a p í t u l o s p o d r í a n c i t a r s e como p u r a s o b r a s m a e s t r a s q u e r e s i s t i r í a n el cotejo con l a s m á s b r i l l a n t e s p á g i n a s de n u e s t r o s m á s famosos e s c r i t o r e s . E l n o m b r e de H u y s m a n s t r a e á la m e m o r i a el de Z o l a . F u e r o n c o m p a ñ e r o s en l a s v e l a d a s de M ó d a n . E l p u n t o de p a r t i d a de ambos

H E N E T MOELLEE

319

fué i g u a l : el N a t u r a l i s m o ; el t é r m i n o e n t e r a m e n t e o p u e s t o . M u r i ó Zola como m a t e r i a l i s t a i m p e n i t e n t e , d e s p u é s d e h a b e r e s c r i t o t o d a Una s e r i e de l i b r o s , u n o s m á s r e a l i s t a s q u e o t r o s , con falso n a t u r a lismo, p u e s q u e no se c u i d a del a l m a , cosa e s e n c i a l en l a n a t u r a l e z a bumana. H u y s m a n s , c u y a i n t e l i g e n c i a a v e n t a j a b a n o t a b l e m e n t e en f i n u r a y d e l i c a d e z a á l a d e Z o l a , m u r i ó c r i s t i a n o , d e s p u é s de h a b e r s e d e s pojado d e l h o m b r e viejo p a r a v e s t i r s e d e l h o m b r e n u e v o r e g e n e r a do p o r los S a c r a m e n t o s , y d e s d e t a l m o m e n t o fué s u l i t e r a t u r a v e r d a d e r a m e n t e r e a l i s t a , en c u a n t o q u e dio el p r i m e r p u e s t o á el a l m a , q u e es la m á s e l e v a d a r e a l i d a d d e l a c r e a c i ó n . Por el alma p r i n c i p a l m e n t e d i f e r í a n a m b o s a r t i s t a s . Z o l a n o l a t e n í a lo b a s t a n t e e l e v a d a p a r a c o m p r e n d e r á l a I g l e s i a . L l e v ó l a b a j e z a h a s t a m o f a r s e de lo q u e n o c o n o c í a . S e n t í a d e s p r e c i o p o r l a v i r g i n i d a d . H i z o l a c a r i c a t u r a del s a c e r d o t e s i e m p r e q u e de él h a b l ó . P r o f a nó el n o m b r e del C r i s t o d á n d o s e l o al m á s odioso p e r s o n a j e de s u s n o V e l a s . C a l u m n i ó á l a s O r d e n e s r e l i g i o s a s en u n l i b r o al c u a l t u v o el cinismo de a p e l l i d a r Verité, n o s i e n d o s i n o i m p r u d e n t e m e n t i r a d e u n Cabo al o t r o . T o d a la l a b o r de J . K . H u y s m a n s d e s d e s u c o n v e r s i ó n fué u n a c t o de F e , u n h i m n o á D i o s , u n a e x a l t a c i ó n d e l a I g l e s i a , u n c á n t i c o á l a V i r g e n , u n h o m e n a j e á la S a n t i d a d , u n a a p o l o g í a de la v i d a m í s t i c a y de l a s O r d e n e s m o n á s t i c a s , y e x p o s i c i ó n m a r a v i l l o s a de t o d a s l a s r i l i e z a s del g r a n a r t e c a t ó l i c o . Zola fué m e r a m e n t e l i t e r a t o ; H u y s m a n s fué, a d e m á s , u n a l m a , y alma luminosa. Y esto bien vale lo otro. A nuestro parecer vale m á s esto. H u b i e r a s i d o t a n s o l a m e n t e a r t i s t a , y h a b r í a m o s p o d i d o c i e r t a úñente a d m i r a r l e , como a d m i r a m o s el t a l e n t o d e i m R e n á n , y el g e n i o de u n V í c t o r H u g o , m a s n o n o s h a b r í a r e s u l t a d o c o m p l e t o t e n i e n d o como i d e a l el s e r a r t i s t a r e l i g i o s o , y no n o s s e r í a t a n q u e r i d o . H u y s m a n s , q u e p o s e í a el v e r d a d e r o s e n t i d o d e l a s c o s a s q u e d a l a "^e, p o n í a él m i s m o la e l e v a c i ó n m o r a l m u y p o r e n c i m a del v a l o r l i t e r a r i o d e l e s c r i t o r . O í g a n s e l a s ú l t i m a s f r a s e s d e s u l i b r o , En Route, en d o n d e se m a n i f i e s t a t o d a el a l m a c r i s t i a n a del a r t i s t a c o n v e r t i d o : *¡Si e l l o s — c o n t i n ú a D a r t a l — p e n s a n d o e n a q u e l l o s e s c r i t o r e s á q u i e nes le s e r í a c i e r t a m e n t e difícil n o v o l v e r á v e r , s i ellos s u p i e r a n c u a n inferiores son al ú l t i m o c o n v e r t i d o ! ¡Si p u d i e r a n i m a g i n a r s e c u á n t o nías m e i n t e r e s a l a e m b r i a g u e z d i v i n a de u n p o r q u e r o de la T r a p a q u e t o d a s s u s c o n v e r s a c i o n e s y q u e t o d o s s u s l i b r o s ! ¡Ah! V i v i r , v i v i r á la s o m b r a de l a s o r a c i o n e s d e l h u m i l d e S i m e ó n , S e ñ o r ! » A Z o l a , fallecido c o m o l i b r e p e n s a d o r y de q u i e n el n i v e l de a l m a era m u y i n f e r i o r a l d e H u y s m a n s , h á n s e l e ofrecido a p o t e ó s i c o s h o nienajes e x a g e r a d o s , p u e s q u e no e s t a b a n j u s t i f i c a d o s p o r el m é r i t o

320

UN ARTISTA

CRISTIANO

de la p e r s o n a t r a s l a d a n d o p o m p o s a m e n t e sus cenizas, enfriadas por la muerte, á un panteón p a g a n o . A y e r h e m o s v i s t o l l e v a r á u n t e m p l o c a t ó l i c o , á la luz t e m b l o r o s a d e los c i r i o s , en m e d i o d«l c a n t o c o n t r i t o d e l o s S a l m o s p e n i t e n c i a l e s , s e g u i d o de los c r e y e n t e s y d e los s a c e r d o t e s del S e ñ o r , el m o d e s t o a t a ú d , c o n s a g r a d o p o r el a g u a b e n d i t a , q u e g u a r d a b a el c a d á v e r del g r a n a r t i s t a J o r i s - K a r l H u y s m a n s , e n v u e l t o en el h á b i t o r e l i g i o s o , c r u z a d a s l a s m a n o s , el r o s a r i o á l a c i n t u r a y el Crucifijo s o b r e el pecho. ¿Quién se atrevería á n e g a r que de ambos espectáculos enteramente o p u e s t o s fué é s t e el m á s g r a n d i o s o ?

U n a d e l a s m á s h e r m o s a s p á g i n a s d e l l i b r o : En Route es el c á n t i c o d e a c c i ó n de g r a c i a s c a n t a d o p o r el c o n v e r t i d o en u n i ó n con la n a t u r a l e z a al salir de la S a g r a d a Mesa en la T r a p a de I g n y cierto d í a , en el c u a l , s e g ú n s u e x p r e s i ó n , d e s p u é s de h a b e r c o m u l g a d o . D i o s h a b í a l e de t a l s u e r t e d i l a t a d o el a l m a , q u e n o l a s e n t í a s i q u i e r a como s u y a ; ¡de t a l m a n e r a el C r i s t o h a b í a l e s u m e r g i d o e n el m a r de s u d i v i n a I n f i n i t u d , a b s o r b i d o en el c e l e s t e firmamento d e s u P e r s o n a ! D u r t a l a b a n d o n ó , t e r m i n a d a la M i s a , l a c a p i l l a , y se fué al p a r q u e . E n t o n c e s , s u a v e m e n t e , s i n a f e c t o s s e n s i b l e s , o b r ó el S a c r a m e n t o ; el C r i s t o a b r i ó , poco á poco, a q u e l r e c i n t o c e r r a d o y le a i r e ó ; l a luz ent r ó á t o r r e n t e s en D u r t a l . D e s d e l a s v e n t a n a s de s u s s e n t i d o s , q u e se s u m e r g í a n h a s t a e n t o n c e s en n o s a b í a q u é s u m i d e r o ó q u é c e r c a d o h ú m e d o y e n t e r a m e n t e s o m b r í o , s ú b i t a m e n t e vio, e n u n b o q u e t e de l u c e s , la l e j a n a h u i d a del cielo. L a v i s i ó n de l a n a t u r a l e z a modificóse; t r a n s f o r m ó s e el a m b i e n t e ; la n u b e d e t r i s t e z a q u e lo v e l a b a d e s v a n e c i ó s e , la s ú b i t a i l u m i n a c i ó n de s u a l m a r e p e r c u t i ó en l o s c o n t o r n o s . S i n t i ó el fenómeno de d i l a t a c i ó n , de gozo c a s i i n f a n t i l d e l enfermo q u e p r a c t i c a su p r i m e r a s a l i d a , d e l c o n v a l e c i e n t e q u e , d e s p u é s de h a b e r s e m o v i d o en el a p o s e n t o , p o n e al fin f u e r a los pies; todo s e rej u v e n e c e . A q u e l l a s a v e n i d a s , a q u e l l o s b o s q u e s t a n t a s v e c e s p o r él r e c o r r i d o s , q u e c o m e n z a b a él á c o n o c e r , e n t o d o s s u s p o r m e n o r e s , en s n s r i n c o n e s t o d o s , a p a r e c i é r o n s e l e bajo o t r o a s p e c t o . C o n t e n i d a ale1 No somos solos en p e n s a r l o . V é a s e a q u í el juicio e m i t i d o ' a c e r c a del m é r i t o de l a l a b o r de Zola, por L e ó n D a u d e t , e n u n a r t í c u l o r e c i e n t e m e n t e p u b l i c a d o en 1* Bevue Hebdomdaire con el s i g u i e n t e t i t u l o : A propoi de J.K. Huysmans. «No r e p e t i m o s sin e s p a n t o a c t u a l m e n t e l a l e c t u r a de las m a n i f e s t a c i o n e s pretenc i o s a s en las c u a l e s el p e s a d o Zola, i g n o r a n t e de t o d o , p r e t e n d í a restringir la vida í*^ tubo digestivo y explicar al hombre mediante la bestia. Que s e m e j a n t e s efiígios haya'^ podido' influir sobre u n a g e n e r a c i ó n , ser d i s e n t i d o s con f o r m a l i d a d y s e r v i r de band e r a i n t e l e c t u a l á l a vez que de e n s e ñ a c o m e r c i a l , he a h i p r o b a d a l a eficacia a»' a p l o m o . A u n q u e a m p a r a d o con l a i n v o c a c i ó n del g r a n d e y s u t i l Claudio B e r n a r " ' el f á r r a g o de los Rougon-Macquart-nada tiene de .científico. T a l á r b o l g e n e a l o g í a " es c a p r i c h o s o . T a l e s e n u m e r a c i o n e s s a l e n d e l m a n u a l . T a l e x t r e m o s i d a d es « n a . ' i e ' c r o p i t u d del r o m a n t i c i s m o . E s a i n v e s t i g a c i ó n del pus y de l a escoria a u n inútiie»^ ese a b u s o de l a r e p e t i c i ó n de l a p r é d i c a l a i c a , s e ñ a l e s son de c a n s a n c i o y n<) < } e n e r g í a . No puedo ver en el p r e t e n s o n a t u r a l i s m o mha que u n e n v i l e c i m i e n t o de ' l i t e r a t u r a , s u c e s o r d e l r e b a j a m i e n t o n a c i o n a l d e l 70-71 m á s q u e u n f e n ó m e n o depresión.»

H E K R T MOELLEK

321

g r i a , r e c o g i d a s u a v i d a d e m a n a b a n de a q u e l p a r a j e q u e le p a r e c i a , en v e z de e x t e n d e r s e como o t r a s v e c e s , a c e r c a r s e , r e u n i r s e e n torno del Crncifijo, v o l v e r s e , a t e n t o , h a c i a la l í q u i d a c r u z . L o s árboles s u s u r r a b a n temblorosos con soplo de oración, i n c l i n á ­ b a n s e a n t e el C r i s t o , q u e no r e t o r c í a s u s b r a z o s dolorosos en el c r i s t a l del e s t a n q u e , sino q u e e s t r e c h a b a a q u e l l a s a g u a s , e x p l a y á b a l a s con­ t r a sí b e n d i c i é n d o l a s . Y e l l a s m i s m a s d i s t i n g u í a n s e ; s u U n í a l l e n á b a s e de v i s i o n e s mona­ c a l e s , b l a n c o s h á b i t o s q u e allí d e j a b a , a l p a s a r , el reflejo de l a s n u b e s ; y el c i s n e s a l p i c á b a l a s en u n c a b r i l l e o de sol, h a c í a , n a d a n d o , c o r r e r » n t e él g r a n d e s d i s c o s d e a c e i t e . H u b i é r a n s e t e n i d o p o r l a s o n d a s d o r a d a s p o r el óleo de los c a t e o ú niBnos y el S a n t o C r i s m a q u e la I g l e s i a exorciza el s á b a d o de la S e m a ­ n a S a n t a ; y , sobre e l l a s , e n t r e a b r i ó el cielo s u t a b e r n á c u l o de n u b e s , fcrotó de allí u n sol claro s e m e j a n t e á u n a a p a r i c i ó n d e oro en fusión, » nn Santo Sacramento encendido en llamas. E r a nn E x p u e s t o de la n a t u r a l e z a , u n a genuflexión d e árboles y flo­ res, c a n t a n d o en medio del v i e n t o , i n c e n s a n d o con s u s a r o m a s el P a n S a g r a d o q u e a l l á a r r i b a r e s p l a n d e c í a en la e n c e n d i d a c u s t o d i a del astro. D u r t a l contemplaba extasiado. Deseaba manifestar á aquel paisaje 8u e n t u s i a s m o y s u fe; s e n t í a , en fin, el b i e n e s t a r d e la v i d a . E l ho­ r r o r á la e x i s t e n c i a p a r a n a d a e n t r a b a en aquellos i n s t a n t e s q u e n i n ­ g u n a dicha meramente terrestre puede d a r . Solamente Dios podía s a c i a r a s í u n a l m a , h a c e r l a d e s b o r d a r y c o r r e r en o n d a s de gozo; y S o l a m e n t e él podía a s í c o l m a r la b a s c a de los dolores, como a c o n t e eimiento a l g u n o de este m u n d o e r a capaz d e h a c e r l a . D u r t a l a c a b a b a d e e x p e r i m e n t a r l o ; el sufrimiento y el gozo e s p i r i ' o a l e s a l c a n z a b a n , e n el d i v i n o a b r a z o , u n a a g u d e z a n o s o s p e c h a d a por l a s p e r s o n a s m á s h u m a n a m e n t e d i c h o s a s . P a i í e á b a s e l e v a n t a d o sobre la t i e r r a m e d i a n t e confusa a l e g r í a . E v a ­ p o r á b a s e en u n a especie d e e m b r i a g u e z , en v a g a e t e r i z a c i ó n , en la *Oal a s c e n d í a n , s i n p e n s a r en f o r m u l a r s e con p a l a b r a s , a c c i o n e s d e g r a c i a s ; e r a u n h a c i m i e n t o d e g r a c i a s de s u a l m a , d e s u c u e r p o , d e '^'do s u s e r , a l Dios á q u i e n s e n t í a vivo e n él y d e r r a m a d o e n a q u e l Paisaje p o s t r a d o , q u e p a r e c í a r e s p o n d e r , t a m b i é n á m u d o s h i m n o s de gratitud. T a l f u é el p r i m e r v e r s í c u l o del Te Deum de acción d e g r a c i a s q u e e l a l m a d e H u y s m a n s e n t o n ó d e s p u é s de s u conversión, q u e no a b a n d o ­ naron j a m á s s u s l a b i o s c r i s t i a n o s en el r e s t o de s u p e r e g r i n a c i ó n a q u í * b a j o y del c u a l s e f u é á c a n t a r l a ú l t i m a estrofa en l a c a t e d r a l d e l a e t e r n i d a d , con los á n g e l e s de D i o s , p o e t a s celestes, y con todos los a r ­ pistas q u e , d e s p u é s d e h a b e r p r e s t a d o h o m e n a j e sobre l a t i e r r a con s u s **>ra8 á la E s e n c i a l B e l l e z a , v a n á d e p o s i t a r con los a n c i a n o s del Apo­ calipsis la corona de s u genio al p i e del trono d e l Cordero e t e r n a m e n t e a m o l a d o p o r la s a l v a c i ó n del m u n d o .
Compojtel», Octubre de 1907.

Aso

V.—TOMO I V .

21

ÍIPUNTES CRÍTICOS

£1 "Viaje entretenido", de Agustín de Hojas
por Guillermo Jünemann-

R a r o é s t e y r a r o el o t r o ; es d e c i r , el a u t o r y s u l i b r o , R o j a s y su Viaje; aventurero aquél, de a v e n t u r a s éste, mucho m á s que entretenido, c u r i o s o ; c u r i o s o t a m b i é n a q u é l ; a m b o s m u y d e s c o n o c i d o s , y d i g n o s d e m e j o r s u e r t e ; e n e s p e c i a l el l i b r o . U n a l i g e r i s i m a m i r a d a á a q u é l y u n a l i g e r a e x c u r s i ó n p o r é s t e , no e s t a r á n de m á s . M a d r i l e ñ o , n a c i d o p o r los a ñ o s de 1577 y m u e r t o n o se s a b e d ó n d e n i c u á n d o , fué l l a m a d o R o j a s , p o r s u s p a i s a n o s el « C a b a l l e r o del m i l a g r o » , á c a u s a de s u s g a l a s , b i z a r r í a y a v e n t u r a s . A u n q u e d e n o b l e l i n a j e , le l l e v ó s u e s p í r i t u a v e n t u r e r o á p e l e a r c o m o s o l d a d o e n F r a n cia y E s p a ñ a , c o r r i e n d o p e r i p e c i a s , a z a r e s , l o c u r a s y l a n c e s s i n c u e n to. Sitiado en u n a iglesia por u n a m u e r t e que h a b í a hecho, prendóse s ú b i t a m e n t e de él u n a m u j e r h e r m o s a , al e x t r e m o de v e n d e r y d a r por s u l i b e r t a d todo s u p e q u e ñ o p a t r i m o n i o . R e d u c i d a p o r e n d e á l a ú l t i m a m i s e r i a . R o j a s , p a g ó l e h i d a l g o como e r a , h i d a l g a m e n t e , l l e g a n d o , por mantenerla, á mendigar y h a s t a á robar. T o d a e s t a v i d a d e s a t i n a d a y d e s q u i c i a d a l a c u e n t a en f o r m a de dialogo y v i a j e s c o n u n o s a m i g o s ; á q u i e n e s l a refiere, t r a y e n d o a l p r o p i o t i e m p o , p o r la m a n o ó los c a b e l l o s , u n a i n f i n i d a d d e l o a s , ó s e a , v e r s o s de c i r c u n s t a n c i a s en a l a b a n z a ó t a m b i é n e n v i t u p e r i o de l a s m á s v a r i a s y r e v u e l t a s c o s a s . Q u e el e n s a r t a r e s t a s l o a s es el p r o p í s i m o obj e t i v o d e l v i a j e y l a o b r a . Y s i é n d o l o , y a s e c o m p r e n d e q u e l a ilación t i e n e q n e flaquear, y l a o p o r t u n i d a d de l a loa s e r c a s i s i e m p r e n n « A p r o p ó s i t o » ; ó como él d i c e u n a v e z , como si se q u i s i e s e z a h e r i r a si propio: «A propósito, fray jarro.» E s t e perverso hilvanar de loas; y m á s que esto, la s a n d í a c a n d i d e a ^

GUILLERMO JÜNEMANN

32:í

con que él mismo l a s alaba* y encomia s i e m p r e , cosas son q u e h a s t a llegan á divertir. Con a l g u n a v e r d a d se h a dicho del libro q u e
«enseña i d i o t a s y deleita sahios.»

L o q u e n o c a r e c e d e v e r d a d ; y con t o d a p u é d e s e d e c i r q u e deleita sabios; esto e s : c o n t i e n e m u c h a poesía, s u m i n i s t r a m u c h o s d a t o s i m p o r t a n t e s s o b r e l a comedia esjiañoja, como q u e R o j a s e r a n o t a b l e a c tor cómico; sobre l a s c o s t u m b r e s é h i s t o r i a de s u tiempo; y m á s q u e todo e s t o , es u n l i b r o c l á s i c o y u n rico v e n e r o del m á s puro y h e r m o so c a s t e l l a n o ; de ese magnífico idioma que e n v i d i a n á E s p a ñ a todos los e x t r a n j e r o s , por poco q u e le c o n o z c a n . E s a c l á s i c a e l e g a n c i a y r i q u e z a , l ú c e l a s R o j a s s o b r e todo en la sob e r b i a y jocosa prefación al V u l g o ; la que es a c a b a d a y lo m á s capital de l a o b r a . N u n c a a u t o r a l g u n o se h a p r e s e n t a d o m á s a r r o g a n t e y c a b a l l e r o * n t e el v u l g o ; q u e no p o c a s v e c e s u s a r e c i b i r genuflexiones y oler z a liimerio. «Con m a l a n d a n — l e d i c e — l o s a s n o s , c u a n d o el a r r i e r o d a g r a c i a s ^ Dios. Con m a l v a m i l i b r o , c u a n d o yo me a c u e r d o de t i , v u l g a r a c t o , q u e , como t e conozco, no es r a z ó n q u e t e p a s e en b l a n c o . D i r á s a h o r a : « V á l g a t e Dios p o r c a b a l l e r o del m i l a g r o , ¿libro h a s comPiiesto d e l o a s , p r o s a s y v e r s o s ? P u e s v e n a c á R e j u e l a s ; l a s l o a s , ¿no conoces q u e son m a l a s y u n d i s p a r a t e todas? P o r q u e y a s a b e s q u e n o 'ienen m á s m i s t e r i o de i j u n t a r r á b a n o s , a l c a p a r r a s , l e c h u g a s y f a l s a s ••'endas, y decirlo con v e l o c i d a d de l e n g u a — q u e la t i e n e s b u e n a — , y ^cabóse la h i s t o r i a ; q u e es como j u n t a r dos a s n o s y u n P e d r o , q u e acen u n asno e n t e r o . P u e s p r o s a t ú la t i e n e s m a l a , y , c u a n d o v a l g a , para hacer un libro. P u e s versos, tú n o tienes ciencia; anda, que ^"•es u n b á r b a r o . » t-^y, v u l g o , v u l g o ! si como a n d a s en esto a c e r t a d o lo a n d u v i e r a s todo, mi l i b r o d i s c u l p a r a t u y e r r o , el s a b i o no m e t u v i e r a por loco, fueras m á s d i s c r e t o y yo h a b l a r a menos temeroso.» A s i v a p u l a a l v u l g o ; y , d e s p u é s de d e c i r l e t o d a v í a q u e « a n d a Ciego y e r r a d o en todo, le c u e n t a a l g u n a s de s u s a v e n t u r a s j u v e n i l e s y l u e fué c u a t r o a ñ o s e s t u d i a n t e , fué paje, fué m e r c a d e r , fué c a b a _^ro, fué e s c r i b i e n t e , fuó s o l d a d o , fué p i c a r o , e s t u v o c a u t i v o , tiró la ega, anduvo al remo y vino á ser representante.» él j . ' ^ ^ ' ^ l ^ n d o de s u s v e r s o s , dícele a l v u l g o q u e , a u n q u e son, como ice, de r á b a n o s , « p a r a el g u s t o del v u l g o b a s t a n hojas de l e c h u ^ ^ s , y p a r a los d i s c r e t o s la v o l u n t a d del d u e ñ o . P e r q u é la h a r i n a d e
que.

324

A P U N T E S CRÍTICOS

los s a b i o s c o m e n los s i m p l e s p o r s a l v a d o , y el s a l v a d o de los s i m p l e s e s h a r i n a de los filósofos.» E n t r a R o j a s á c o n v e r s a r flojamente con s u s t r e s a m i g o s , y á m a r c h a r , h a b l a n d o d e c o s a s m u y t r a s c e n d e n t a l e s ; como de s i . l a m u j e r , p a r a s e r b o n i t a , h a de s e r flaca ó r o l l i z a ; p a r a a c e r c a r s e l u e g o á Sev i l l a y d e s e m b a u l a r l a loa d e d i c a d a á e s a g r a n c i u d a d , d o n d e e s p e r a q u e le i r á b i e n , «Si t o d o s en ella v i v e n ; s i t o d o s en e l l a c a b e n ; si todos su nombre saben; si t o d o s de e l l a r e c i b e n ; si todos hallan regalo; si todos h a l l a n favor, d e s d e el c r i a d o a l s e ñ o r , y d e s d e el b u e n o h a s t a el m a l o . »

••

Con e n t o n a c i ó n é p i c a d e s c r i b e , e n t r e l a s m a r a v i l l a s y v a r i e d a d e s s e v i l l a n a s , u n ejército improvisado por t r u h a n e s : «Cuál, la b a n d e r a al aire tremolando, y a en s u s m a n o s , y a al a i r e e n a r b o l a d a ; cuál, pífanos y cajas, rimbombando, con s o n o r o s o s o n en l a e s t a c a d a ; c u á l , todo el firmamento a m e n a z a n d o , y c u á l , p u e s t o de g u a r d i a en e m b o s c a d a , a g u a r d a , escucha, calla, teme, advierte tiempo, enemigo, espía, ronda y muerte.» D i s e r t a l a r g a m e n t e s o b r e los a f e i t e s f e m e n i l e s , e n q u e e s versadísimo. V a y a aqui, p a r a m u e s t r a , u n a divertida receta que recomienda como «muy probada»: « H a n s e d e m e t e r d o s m a n o j o s d e r o m e r o c o n flor e n d o s r e d o m a s y p o n e l l a s d o n d e l e s de el s o l , y ellos poco á poco v a n d e s t i l a n d o a g u a ; y luego quitar éstos y poner otros, hasta tanto que h a y a la cantidad q u e les p a r e c i e r e , y e c h a r en e l l a u n poco de s o l i m á n y l a v a r s e co» e s t a a g u a ; d i g o q u e si u n a m u j e r a c o s t u m b r a á l a v a r s e con ella, j ^ ' m á s t e n d r á p a ñ o en l a c a r a , p e c a n i a r r u g a . Y a u n e s t o y p o r decir q u e no p a r e c e r á vieja.» L u e g o r a z o n a s o b r e b r u j a s , y v o l v i e n d o á los a f e i t e s se asomhra d e « q u e h a y m u j e r e s t a n p o b r e s q u e a u n no t i e n e n u n m a n t o con quc c u b r i r s e y t i e n e n v e i n t e s e b i l l o s con q u e u n t a r s e y t r e s c i e n t o s b a d u laques que ponerse.» C u e n t a a l g u n a s d e s u s a v e n t u r a s a m o r o s a s ; y s i g u e h a b l a n d o de

GUILLEEMO J Ü N E M A N N

325

•''iejo A n q u i s e s , d e M a r c o M a r c e l o ; del p r o f e t a J e r e m í a s ; d e A b u r ó l a , ' Bitinia, T a r t a r i a , Trapisonda, Z a r a g o z a , y qué sé yo. V i e n e s u v i d a d e cómico y s u s a v e n t u r a s f a r a n d ú l i c a s , con i n t e r e s a n t e s d a t o s s o b r e l a c o m e d i a y los c ó m i c o s e s p a ñ o l e s . No faltan cuentos mitológicos, ni bellos versos descriptivos, como, c u a n d o al p i n t a r l a p r i m a v e r a , le d i c e : « P o r t í s e v e n de a q u e l n a r c i s o h e r m o s o l a s flores r o j a s , c o n v e r t i d o e n e l l a s , y t o d o el c a m p o lleno de a l e g r í a , adornado y compuesto de v e r d u r a s , t a n v a r i a s , odoríferas y alegres q u e á t o d o s los s e n t i d o s d a n c o n t e n t o . » C e l e b r a n d o á l a p r i m a v e r a , a r r e m e t e c o n t r a el i n v i e r n o : «Ay proceloso y erizado invierno, cuartanario, avariento y miserable.» C a n t a l a s g r a n d e z a s de G r a n a d a , á l a q u e a p o s t r o f a , d i c i e n d o : «Tus pináculos y almenas, tus m u r o s , tus fuertes casas, tus homenajes ilustres, tus paredes torreadas; t u s olorosos jardines y tus caudalosas aguas, donde los s a g r a d o s cisnes sonorosamente cantan.» P e r o n o t a r d a e n r e a p a r e c e r el f a r a n d u l e r o , q u e n o s r e g a l a con u n a •^uy d o n a i r o s a c o m e d i e t a . D o n d e s e p r e s e n t a . «Rojas. Una dama muy hermosa e s o t r o d í a m e dio p a l a b r a de s í y d e n ó , d e c i d m e : ¿qué es c o s a y c o s a ? E l no b i e n l e c o m p r e h e n d o , el sí e s t o y d i f i c u l t a n d o , p o r q u e el sí d i j o , c a l l a n d o , y el n ó m e dijo r i e n d o . E l si, callando, ha nacido de amor, vergüenza ó engaño; el n ó , r i e n d o , d e l d a ñ o q u e de e s t e sí h e c o n c e b i d o . Con l a r i s a s e ñ a l ó el n ó q u e m e dijo a l l í ;

326

APUNTES

CEÍTICOS

y, callando, decir sí es porque me ría del nó. Q u e el n ó s e d a p o r f a v o r , y el sí p o r e n t r e t e n e r ; y con n ó , s u e l e q u e r e r q u i e n con s í no t i e n e a m o r . N o h a y q u i e n lo d e c l a r e . (Sale Maria.) Sí. ¿Quién me ha respondido? Yo q u e e s t a b a e s c u c h a n d o el nó y á. d e c l a r a r l e s a l í . ¿ P u e s e n t i e n d e s t ú a l g o de esto? E n t i e n d o lo q u e él no e n t i e n d e . Vete, que eres niña: aprende, q u e t ú n o s a b e s de a q u e s t o . Oiga; que ha andado extremado, s e ñ o r m i l a g r o ; y o sé m u c h o m á s q u e él. B u e n o á fe. Éntrese, que me ha enfadado. ¿Enfadado mi clavel? P i e n s a , m i b i e n , de e s e modo q u e es h a c e r m i l a g r o s t o d o ; p u e s s e p a q u e s é m á s q u e ól. P o r m i fe q u e a n d a d o n o s a y con m i l d o n a i r e s h o y . P u e s sepa, amigo, que soy m á s b e l l a c a q u e no h e r m o s a . ¡Por Dios! Como se lo c u e n t o . »

Maria. Rojas. María.

Rojas. Maria. Rojas. María.

Rojas. María. Rojas. María.

Rojas. María. Rojas. María.

Y l a d o n o s a b e l l a c a le d e s a f í a á r e p r e s e n t a r , y d o n o s a y b e l l a c a m e n t e le v e n c e y r í e de él. Y , l i g e r a y e l á s t i c a como el m á s t r a v i e s o g a t o , h a c e en u n s a n t i a m é n do n i ñ a , d e á n g e l , de d a m a , de h o m b r e , d e g a l á n , de r u f i á n , de b a r b a d o viejo; d i c i e n d o en c a d a p a p e l r á p i d o s , e s p o n t á n e o s y a p r o p i a d o s v e r s o s . T a n a p r o p i a d o s c o m o los e n q u e le r e s u e l v e l a c u e s t i ó n del s í y n ó : '.María. P u e s bien, ¿qué enigma h a y aquí? si adorarla prometió, a l q u e r e r l a , dijo n ó ; y al s e r v i r l a , dijo s í .

GUILLERMO J Ü N E M A N N

327

Rojas.

D e m a n e r a q u e al s e r v i r , le r e s p o n d i ó con c a l l a r ; y a l q u e r e r y al a d o r a r le r e s p o n d i ó con r e i r . Y asi, callando, otorgó, c o m o se v e c l a r o a q u i , a l i n t e r é s dijo s í y a l a m o r dijo q u e n ó . ¿Quiere saber más? Señora, vuesa merced ha acertado, cuidadoso me ha dejado lo q u e h a d i c h o . Aquesto ignora: sepa que ya la mujer no quiere al hombre g a l á n ; q u e v a l e m u y c a r o el p a n y m u y b a r a t o el q u e r e r . »

Maria.

Bien merecería la comedieta ser copiada entera; que toda ella vale. Y a d v i é r t a s e q u e n i s i q u i e r a t i e n e l a p r e t e n s i ó n d e figurar c o m o p i e z a d r a m á t i c a : n o p r e t e n d e s e r s i n o u n a i n t r o d u c c i ó n á u n a loa c u a l Sliiera. S a l h a y e n t o d o el j u g u e t e c ó m i c o , y m u c h a y d e l a m e j o r c l a s e ; t a n á t i c a como l a de la m i s m a A t e n a s , y m á s fina y f r e s c a q u e ^a de m u c h a s c o m e d i a s e x t r a n j e r a s q u e p a s a n p o r i n m o r t a l e s . E n E s p a ñ a , d o n d e e l l a s a n d a n t i r a d a s p o r todo el p a r n a s o y h a s t a p o r l a s c a l l e j u e l a s de l a s a l d e a s , n o h a y q u e e x t r a ñ a r s e d e q u e d e e s t e \i" a j e d e p r o d u c c i o n e s s e h a g a t a n t o c a s o como d e l a s n u b e s d e a n t a ñ o , •^ojas m i s m o , q u e t a n t o h a c e d e s u s l o a s , n o p a r a m i e n t e s e n el v a l o r de s u d i á l o g o , y sólo p i e n s a en a c a b a r l o . A s í , h a b l a n d o d e a m o r d e s i n t e r e s a d o á M a r í a , e l l a le r e p o n e : « A h o r a , s e ñ o r R o j a s , eso n o lo s a l í á a v e r i g u a r ; l a loa q u i e r o e m p e z a r : éntrese allá. ¿Cómo e s eso? Que se entre luego volando, q u e l a loa q u i e r o d e c i r . ¡Ea! ¿no se q u i e r e i r ? Niña, niña, ¿estáste holgando? A c a b e m o s : ¿no se v a ? ¿Qué d i c e s , n i ñ a ? Que acabe;

Rojas. Maria.

Rojas. Maria. Rojas. Maria.

328

APUNTES CRÍTICOS

Rojas. María. Rojas. María. Rojas. Maria.

y p u e s t a n poquito s a b e , q u e se e n t r e al m o m e n t o a l l á , q u e la loa he de d e c i r . ¿Quién, n i ñ a ? Yo, niño. ¿Tú? S í ; n i ñ o de B e l c e b ú . B a s t a ; q u e me h a c e r e í r . B a s t a ; que es un m e n t e c a t o , y no le p a r e c e á él q u e la d i r é mejor q u e él; no yo, pero mi zapato.»

A poco a n d a r , refiere n u e v a s a v e n t u r a s e r ó t i c a s , y t r u e n a n los cnar tro c o n t r a l a s m u j e r e s y el m a t r i m o n i o : Ríos. P r e g u n t a n d o á u n filósofo por q u é no se c a s a b a , siendo n a h o m b r e de t a n t a e d a d , r e s p o n d i ó q u e por c u a t r o c o s a s no lo h a c í a : p o r q u e , si e r a fea, la h a b í a de a b o r r e c e r ; si r i c a , de sufrir; s i pobre, d e m a n t e n e r ; y si h e r m o s a , de g u a r d a r . Bamirez. P o r cierto d e c í a b i e n . Solano. Mejor d e c í a el o t r o . « P a d r e , ¿qué cosa es c a s a r ? — H i j o , s u frir, t r a b a j a r , g r u ñ i r y l l o r a r » . «Digo a l g u n a s veces e n t r e m í : «Ven a c á , m u j e r : s i e r e s de c a r n e , ¿cómo eres t a n d u r a ? Si e r e s d e h u e s o , ¿cómo e r e s t a n b l a n d a ? Si e r e s c o m p a ñ e r a del h o m b r e , ¿cómo e r e s t a n c o n t r a r i a s u y a ? Si no t e m i s t e u n a s e r p i e n t e , ¿cómo h u y e s a h o r a de u n a a r a ñ a ú o t r a c u a l q u i e r a s a b a n d i j a ? Y si es v e r d a d q u e t i e n e s t e m o r á u n a a r a ñ a , ¿cómo e r e s t a n b r a v a y terrible? Y si n a c i s t e d e s n u d a , ¿cómo i n v e n t a s por m o m e n t o s t a n t o s g é n e r o s de v e s t i d o s y g a l a s ? , »Dime m u j e r , ¿cómo es posible que en el m u n d o s o b r a s , si vemo» t a n c l a r a m e n t e q u e fuiste c o m p u e s t a d e f a l t a s ? Y si fuiste h e c h a de u n a costilla, ¿cómo h a y en t i t a n poca firmeza?» Conócese que á R o j a s y a m i g o s les«ha ido m a l en la feria, q u e t a " m a l h a b l a n de ella. P e r o , s e n s a t o s y c a b a l l e r o s o s como son, vuelvo» l u e g o p o r los fueros de l a s m u j e r e s , y h a c e n su apología con buena» y fuertes r a z o n e s . P i n a l m e n t e , t e r m i n a n este i n t e r e s a n t e p u n t o con la c u e r d a observ a c i ó n q u e h a c e á los g u í a s de la mujer, d i c i é n d o l e s : « L l e v a d l a p o r m a l : es m a l a , pesada, cobarde, necia, fácil, i n g r a t a , e n e m i g a ,

GUILLERMO J Ü X E M A N N

329

desgraciada, y deshonesta. E s muda y callando habla, que hablan más que letrados c u a n d o en s u d e r e c h o a l e g a n . L a m á s l i g e r a , es p e s a d a ; la q u e es m á s l i n c e , es m á s c i e g a ; la m á s fiel, es m á s t r a i d o r a ; l a m á s h e r m o s a , m á s fea. Mas, la m á s la más la más si la l l e v á i s p o r b i e n , p e s a d a , es l i g e r a ; cobarde, animosa; necia, más discreta.»

•De e s t e d i s c u r s o p a s a n á u n a l i n d a n o v e l i t a e r ó t i c a q u e les c u e n t a l^ojas, e s c r i t a e n r i c a p r o s a , e n m e d i o de l a c u a l se e n c u e n t r a n v e r sos t a n a m a n e r a d o s y e s t r a m b ó t i c o s como é s t o s : « Y si en ella p u d i e r a , adorada Camila, libertarte, embarcación te diera e n l a m a r de m i s ojos p o r l i b r a r t e , s i e n d o m i a l m a el n a v i o , p o r q u e n o s e a n e g a r a el d u e ñ o mío.» A s i como a b u n d a n g a l a n u r a s d e c o n c e p t o y e s t i l o . U n e j e m p l o : *Por las sendas, caminos y encrucijadas h a b í a maravillosos encab a d o s , d o n d e la m a d r e s e l v a t r a b a b a con a m o r o s o s l a z o s a l j a z m í n y rosal; y el s u e l o , m a t i z a d o d e finísimos j u n q u i l l o s , t o m i l l o s y o t r a s clorosas flores, d a b a y p r o d u c í a olores s u a v í s i m o s . » Ni f a l t a n v e r s o s b i e n c o r t a d o s y d e v e r d a d e r a p o e s í a , como los q u e a c a s t a y h e r m o s a C a m i l a , h e r o í n a de la n o v e l i t a , c a n t a á s u n o b l e y recatado amante: « B i e n e s , L e o n a r d o , q u e la v i d a a l a b e q u i e n s a b e p o r la m u e r t e lo q u e es v i d a ; q u e a l fin d a r á definición c u m p l i d a , si a c a s o en u n h u m a n o j u i c i o c a b e . E s v i d a u n m a n s o céfiro s u a v e , g l o r i a e n t e r a en m i l g l o r i a s d i v i d i d a , deseo y e s p e r a n z a poseída, d e todo el b i e n y el m a l l a p u e r t a y l l a v e . E s un camino corto y prolongado, u n é x t a s i s del a l m a i m p e r c e p t i b l e ; y e s v i d a , a l fin, a q u e l l o q u e n o es m u e r t e .

330

APUNTES CRÍTICOS

Es vida un mar tranquilo y sosegado; y, si lia d e s e r la v i d a d e s t a s u e r t e , q u e es m u e r t e la que p a s o , es infalible. ¡Oh, s u e r t e c o r r u p t i b l e , al fin v i e n e C a m i l a á c o n c e d e r t e q u e el p u n t o de l a v i d a e s t á en l a m u e r t e . » T r a s d e e s t o s a g u d o s v e r s o s , a l á b a l e , como p o r c o n t r a s t e poético, L e o n a r d o , en bellísimo r o m a n c e , l a s d e l i c i a s de la v i d a c a m p e s t r e , con u n a s e n c i l l e z d i g n a de f r a y L u i s de L e ó n , a u n q u e en m á s a t i l d a d a forma:

L o s c a m p o s de M a n z a n a r e s s a b e n q u i é n son mis a b u e l o s ; cuya apacible ribera conoce mi n a c i m i e n t o . L a s s o m b r a s de s u s a l i s o s ni l a s s o m b r a s de s u s cedros n o se a c u e r d a n , p o r q u e e n t o n c e s me vieron dorados techos. Y o , a u n q u e de l a g r a n nobleza de mis p a d r e s e s t o y lejos, c u a l q u i e r a q u e me conoce me dice que los p a r e z c o . N o d i g o q u e esto e s v e r d a d ; m a s con ella decir p u e d o , si serlo el deseo a r g u y e , q u e son nobles mis d e s e o s . E s oficio de p a s t o r , p a s t o r a h e r m o s a , el q u e t e n g o ; el m á s feliz de la t i e r r a y el que m á s p a r e c e al cielo. T i e n e el año doce m e s e s , y el mes t r e i n t a d í a s e n t e r o s , v e i n t i c u a t r o h o r a s el d í a , q u e á mi g u s t o se l a s c u e n t o . Levantóme de mañana, y al a l b a , q u e e s t á r i e n d o , la s a l u d o , a c o m p a ñ a n d o á los p i n t a d o s j i l g u e r o s . L l a m o e n t o n c e s mi familia, q u e , h a b i e n d o vencido el s u e ñ o ,

GUILLERMO J Ü N E M A N N

331

sin pereza y sin cuidado d e j a el a p a c i b l e l e c h o . D e s p u é s d e e s t a r en p i e t o d o s es de m i r a r el c o n t e n t o que alrededor de la lumbre t i e n e n al sol d e l t o r r e z n o . Y , en h a b i e n d o r e f o r z a d o l a s f u e r z a s con el a l m u e r z o , a c u d e n á su ejercicio más que los rayos ligeros. U n o s p o n e n con p r e s t e z a al a r a d o el c o r v o h i e r r o , otros al b u e y perezoso u n c e n c o n el c o m p a ñ e r o . V a n al campo á sus trabajos á p a g a r el g r a v e c e n s o que puso Dios por sus culpas á nuestros padres primeros. Y , d e s p u é s de h a b e r m e d i d o los c a m p o s y l o s o t e r o s , v u e l v e n el g a n a d o á c a s a c o n los v e l a d o r e s p e r r o s . E l labrador da á sus bueyes c o n f r a n c a s m a n o s el h e n o ; q u e , a u n h a s t a en los a n i m a l e s , s e s i g u e a l t r a b a j o el p r e m i o . P e r o el p a s t o r codicioso coge al tierno corderuelo y á la m a d r e se le p o n e , q u e b a l a p o r d a r l e el p e c h o . Y la c a b r a , q u e c o d i c i a el r e c i é n n a c i d o h i j u e l o , s a c a el c a b r i t o q u e en c a s a se quedó por ser t a n tierno. E s t e es t o d o s u c u i d a d o ; d e s p u é s , de todos ajenos, m á s c o n t e n t o s q u e los r e y e s ponen á la mesa cerco. P a r a vencer á la h a m b r e , q u e es el c o n t r a r i o m á s r e c i o , no faltan dulces manjares, s i n e n v i d i a r á los c e t r o s . L a m a n t e c a regalftílft,...

332

APUNTES CEÍTICOS

o c u p a el p r i m e r a s i e n t o , q u e en vez de a z ú c a r la comen , con p a n a l r e c i e n t e y fresco. Y c u a n d o de s u d u l z u r a e s t á n harto satisfechos, t i e n e n , como le d e s e a n , el t i e r n o y g r u e s o c a r n e r o . D e los mejores d e l h a t o cogen u n c a b r i t o g r u e s o , y , s i n r e p a r a r en g a s t o s , le comen, c u a n d o es s u t i e m p o . C u a n d o viene el S a n M a r t í n , de los m á s c e b a d o s p u e r c o s r e c h i n a n los c h i c h a r r o n e s y t r a s c i e n d e el e n t r e c u e s t o . Y si p a r a h a r t a r la sed no b a s t a n los a r r o y u e l o s , en c a s a del m a y o r a l n o les falta el v i n o a ñ e j o . E s t a e s la v i d a q u e p a s o , s e ñ o r a , y l a q u e t e ofrezco por v í c t i m a y por p r i m i c i a s de nuestro dulce himeneo.».

P e r o l a novela se i n t e r r u m p e y v u é l v e s e á i n t e r r u m p i r con mucha p é s i m a s l o a s , de q u e e s t á n a t e s t a d o s los dos p o s t r e r o s libros del viaje, l l e n a s de la m á s i m p e r t i n e n t e ó i n d i g e s t a e r u d i c i ó n teológica, mitológ i c a é h i s t ó r i c a . Que sólo t e r m i n a n con la o b r a , no s i n q u e a p a r e z c a n a l g u n a s b u e n a s , como la á los l a d r o n e s , y la s e m i - é p i c a al cerdo, c u y a s v i r t u d e s y g l o r i a s c a n t a , y que en s u g é n e r o es a c a b a d a por lo i n g e n i o s a , r e b o s a n t e de sal cómica y e s c r i t a con s o b e r b i a s o l t u r a . L o q u e a n t e c e d e , por poco q u e p r u e b e , p r o b a r á al m e n o s que el VM' je entretenido n o e s u n libro d e s p r e c i a b l e ; a n t e s por el c o n t r a r i o , m u y d i g n o de ser conocido y leído de t o d o s , y e s t u d i a d o por los aficionados a l c a s t e l l a n o clásico y al g a l a n o d e c i r de los s i g l o s de oro d e l a s letras españolas. D i g n o e s , en r e a l i d a d , de t a l h o n o r e s t e libro, y m á s d i g n o de él q u e m u c h o s otros d e s u e d a d y a l c u r n i a ; p o r q u e , con s e r R o j a s coetáneo de C e r v a n t e s , s u l e n g u a j e y e l c o r t e d e s u f r a s e son, g e n e r a l m e n t e , a s í en la p r o s a como en el v e r s o , m á s s e n c i l l o s , d e c i e r t a m a y o r nat u r a l i d a d , de c u r s o m á s l i b r e y e x p e d i t o , m e n o s a j u s t a d o s á l a s ior-

GUILLERMO J Ü N E M A N K

333

m a s y m e d i d a s d e l L a c i o ; m á s m o d e r n o s , ó, p o r m e j o r d e c i r : m á s g e nuinamente españoles. Inferior en valor intrínseco es, sin duda alguna, á las grandes o b r a s del a r t e l i t e r a r i o d e a q u e l l a é p o c a . P e r o , s e g ú n s e a c a b a d e v e r , no es t a m p o c o p e q u e ñ a s u v a l í a r e a l . P u e s , f u e r a del p l a n , q u e , no obstante su pobreza, revela cierto ingenio —mucho m á s , por cierto, que el de B o c a c c i o y t a n t o s o t r o s — ; y f u e r a de m u c h o s p o r m e n o r e s v a l i o s o s , q u e e n o t r a s p a r t e s á b u h o n e r o s m á s h á b i l e s q u e los e s p a ñ o l e s p a r a v e n d e r s u s a g u j a s l e s b a s t a r í a n — c o m o á d i a r i o les b a s t a n — p a r a t r e p a r á l a s c u m b r e s d e l p a r n a s o y s e n t a r en e l l a s s u s r e a l e s ; c u a l . D i o s m e d i a n t e , á s u t i e m p o lo v e r e m o s ; f u e r a de todo e s t o , o b r a s l i t e r a r i a s d e s u p e r i o r i m p o r t a n c i a son l a s q u e dejo . s e ñ a l a d a s . L a n o v e l a de L e o n a r d o y C a m i l a es d e i n d i s c u t i b l e m é r i t o y m u y b e r m o s a ; h e r m o s í s i m o el idilio q u e a l l í c a n t a a q u é l á é s t a , idilio a l l a d o d e l c u a l l a s é g l o g a s v i r g i l i a n a s son u n e m p a l a g o s o r e m e d o d e l a v i d a r u r a l y q u e s e a c e r c a m u c h o y en p a r t e i g u a l a á T e ó c r i t o . F i n a l m e n t e , el d i á l o g o d e R o j a s c o n M a r í a f o r m a , como l l e v o d i c h o , Una p e q u e ñ a c o m e d i a de q u e no s e a v e r g o z a r í a el m a y o r d r a m á t i c o . Terminemos por hoy; a u n q u e no quisiera ni debiera t e r m i n a r todav í a . P e r o t i e m p o h a b r á de c o r t a r á c a d a c u a l s u s a y o y d e q u e si d i e r e yo m o t i v o , m e lo c o r t e n á m í t a m b i é n , lo q u e p o r los p r e s e n t e s a p u n t e s no c r e o m e r e c e r .
Conoepción de Chile, 13 de S e p t i e m b r e de 1907.

MOVIMIENTO RELIGIOSO
por J\ff. Coco-

1 E s t a d o social a o t n a l de Francia.—Los a p a c h e s , los s á t i r o s j - los infanticidios.— E l a n t i m i l i t a r i s m o . - L o s divorcios—Sigue l a persecución a n t i r r e l i g i o s a —L» e s t a t u a de San V i c e n t e de Paúl.—Los bienes de las Congregaciones religiosas. E l Syllabus y los Obispos franceses. 2 I t a l i a . — L a F u m a g a l l i . — D i s t u r b i o s . — E l m o d e r n i s m o , Syllabus y l a E n c í c l i c a Paícenáí.—Asociación c a t ó l i c a i n t e r n a c i o n a l . S España.—Ojeada general.—Tercera A s a m b l e a r e g i o n a l de l a s Corporaciones católico-obreras en G r a n a d a . — í d e m en Coruña.—La t r a t a de blancas.—El índice de l a m a s o n e r í a . * Alemania.—Progresos dol Catolicismo.—Asamblea de W i r z b u r g o . 5 I n g l a t e r r a . —Progresos del Catolicismo.—Proyecto de ley sobre e n s e ñ a n z a de M. Byrrell.—Protesta de los c a t ó l i c o s y sus c o n s e c u e n c i a s . 6 Suiza.—El c a n t ó n de B e r n a . 7 Estado?-Unidos.—Las n u e v a s c a t e d r a l e s de San Pablo en P i t t s b u r g , (Pensylvftn i a ) , y l a de S a n P a b l o , (Minnesoto), o t r a s iglesias. 8 Japón.—Cbina, e t c . #

1 «No se p r o v o c a n e n v a n o l a s i r a s del O m n i p o t e n t e » , escribió con profundo s e n t i d o filosófico el i n m o r t a l B a l m e s . A x i o m a de t a n t r e m e n d o significado, se e s t á c u m p l i e n d o p r á c t i c a y d o l o r o s a m e n t e en F r a n c i a . L a g u e r r a a l Pontificado y á la I g l e s i a , mejor d i c h o , al r e i n a d o social de J e s u c r i s t o , h a colocado á n u e s t r a n a c i ó n v e c i n a en u n a r á p i d a p e n d i e n t e que l a l l e v a en p r e c i p i t a d o c u r s o á h u n d i r s e en la h i r v i e n t e v o r á g i n e d e l a d i s o l u c i ó n s o c i a l : ni Dios, ni rey, ni amo, h a n d i c h o con i m p í a y n e c i a frase los f r a n c e s e s , y se e q u i v o c a n de todo en todo, p o r q u e n i p u e d e n a r r o j a r á Dios de su e t e r n o solio, n i s u b s t r a e r s e al p r i n c i p i o d e a u t o r i d a d , c u a l q u i e r a q n e é s t a s e a , n i en ú l t i m o caso es p o t e s t a t i v o en ellos d e j a r de s e r v i r al m á s t i r a n o de los amos, á S a t a n á s , q u e l e s p a g a r á con l a s s e t e n a s el pleito homenaje que d e b i e r a n r e n d i r á D i o s . E s l e y de la c o n c i e n c i a h u m a n a d i v o r c i a d a de la ley e t e r n a ; el que no c r e e en D i o s , h a de c r e e r n e c e s a r i a m e n t e e n b r u j a s , e s t o e s , en a q u e l l o q u e no s o l a m e n t e no t i e n e motivo a l g u n o de c r e d i b i l i d a d , sino que e s t á a b i e r t a m e n t e r e ñ i d o con el s e n t i d o com ú n . Glorióse V i v i a n i de « h a b e r a p a g a d o con u n g e s t o magnífico l a s luc e s del cielo»; t a n t o m o n t a r í a q u e los n a v e g a n t e s se g l o r i a s e n de h a c e r q u e no l u c i e s e n en t o r m e n t o s a noche los faros que les i n d i c a n

M. COCO

335

el p u e r t o , p u e s á p e s a r d e s u p e r i c i a en l a c i e n c i a n á u t i c a la n a v e s e h a r í a p e d a z o s en los e s c o l l o s . T a l a c a e c e en F r a n c i a : h a n a p a g a d o los faros l u m i n o s o s de l a fe, y l a n a v e del E s t a d o v a d a n d o t u m b o s , hasta que, si Dios n o lo remedia, dé al t r a v é s . Su descomposición social es m a n i f i e s t a , los apaches, golfos y l a d r o n e s son los reyes y los amos d e P a r í s y d e o t r a s p o b l a c i o n e s i m p o r t a n t e s ; s e a t r a c a y s e . r o b a á m a n o a r m a d a en l a s c a l l e s m á s c é n t r i c a s y á p l e n a luz del sol, y n a d a d i g a m o s d e lo q u e o c u r r e e n l o s b . i r r i o s e x t r e m o s á a h o r a a v a n z a d a de la n o c h e ; y n o y a sólo son los golfos los q u e h a n s e m b r a d o el t e r r o r , s i n o t a m b i é n c u a d r i l l a s d e golfas, e l e g a n t e m e n t e v e s t i d a s y a r m a d a s h a s t a los d i e n t e s , r e c o r r e n en b i c i c l e t a s c a l l e s y l^oulevares, r o b a n d o y a s e s i n a n d o si el t r a n s e ú n t e s e defiende, y á l a s V e c e s s i n q u e é s t e s e d e f i e n d a ; n i a u n t i e m p o le d a n p a r a ello. V é a s e lo q u e p u b l i c a e l c o r r e s p o n s a l d e u n p e r i ó d i c o e s p a ñ o l : « E n el B o i s de B o u l o g n e , el c é l e b r e B o i s t a n f r e c u e n t a d o p o r los p a r i s i e n ses, l o s a p a c h e s h a n e s t a b l e c i d o s u c u a r t e l g e n e r a l . D e s d e h a c e i m a s s e m a n a s , dos b a n d a s de a p a c h e s , p e r f e c t a m e n t e o r g a n i z a d a s , r e c o r r e n , ^ pie ó en bicicleta, las a v e n i d a s y las u m b r o s a s a l a m e d a s del B o i s , d e s p o j a n d o á c u a n t o s c o m e t e n la i m p r u d e n c i a de p a s a r p o r a l l í D í a s p a s a d o s , u n c i c l i s t a fué cosido á p u ñ a l a d a s p o r u n o s i n d i v i d u o s l u e la n o c h e a n t e r i o r h a b í a n i n t e n t a d o a r r o j a r a l e s t a n q u e d e S a i n t J a m e s á un rentista, á quien habían robado la cartera.» Llega á tal la a u d a c i a de e s t o s señores y amos d e P a r í s , q u e a t a c a n á l a p o l i c í a cuando ésta t r a t a d e c u m p l i r c o n s u deber, y no h á m u c h o molieron a palos á dos d e e s t o s a g e n t e s . P e r o no s o l a m e n t e es é s t a l a t r i s t e nota del estado social de F r a n c i a , h a y otra más infamante a ú n , la perversión del instinto moral. L a p r e n s a francesa nos r e l a t a todos los d í a s l a s i n f a m i a s d e los infinitos sofeilland, q u e h a n colocado á -^rancia m u y p o r bajo del n i v e l m a r r o q u í ; y a no p u e d e n d e c i r n u e s tros v e c i n o s q u e e l « Á f r i c a c o m i e n z a en los P i r i n e o s » : el i m p e r i o n i a r r o q u í c o m i e n z a d e s d e l a p a r t e d e a c á del R h i n . N i ñ a s de s e i s y aun de c u a t r o a ñ o s son v í c t i m a s de los s á t i r o s sin Dios, ni rey, ni amo, y h a s t a l a s m a d r e s , r e n e g a n d o d e l d o n m á s h e r m o s o q u e D i o s concedió á l a m u j e r , l a m a t e r n i d a d , a r r o j a n , en n ú m e r o a t e r r a d o r , s u s nijos á l a c a l l e ó á l o s p o z o s . ¡ P o b r e F r a n c i a ! Otro d a t o d e s c o n s o l a d o r es el p r o g r e s o q u e h a c e el a n t i m i l i t a r i s m o , s o l a m e n t e e n t r e el p u e b l o y e n t r e los s o c i a l i s t a s , s i n o en el m i s m o ejército. E n el C o n g r e s o de m a e s t r o s de p r i m e r a e n s e ñ a n z a c e l e b r a d o cu Clermont ha dominado la nota a n t i p a t r i ó t i c a . P r o p u e s t o a l Congreso M e n s a j e de s i m p a t í a h a c i a l o s s o l d a d o s f r a n c e s e s q u e d e r r a m a b a n f u s a n g r e en M a r r u e c o s , f u é r e c h a z a d o c o n p r o t e s t a g e n e r a l , v o c e s é lusultog: h á pocos d í a s h a c i r c u l a d o p r o f u s a m e n t e p o r P a r í s u n a hoja V o l a n t e , á c i e n c i a y p a c i e n c i a d e l a p o l i c í a , en la c u a l h o j a c o n c í n i c o

336

BOLETÍN

RELIGIOSO

d e s c a r o se afirmaba «que e r a preferible m a t a r á u n g e n e r a l f r a n c é s , a n t e s que á un s o l d a d o e n e m i g o » ; y es de n o t a r que la m a y o r í a de los m a e s t r o s f r a n c e s e s , es decir, los e n c a r g a d o s por su m i s m o ministerio de e d u c a r l a i n t e l i g e n c i a y el corazón de los n i ñ o s , son a n t i m i l i t a r e s r a b i o s o s : ¿qué g e n e r a c i ó n de p a t r i o t a s s a l d r á de e s a s e s c u e l a s ? A g r e g u e m o s á esto q u e e n l a s E s c u e l a s N o r m a l e s , p l a n t e l e s de los futuros m a e s t r o s , se obliga m o r a l m e n t e á los e s t u d i a n t e s á i n g r e s a r e n la mas o n e r í a . P o r si esto no fuera b a s t a n t e p a r a d a r u n a idea del d e s a s t r e de la s o c i e d a d f r a n c e s a , a t e r r a la e s t a d í s t i c a , c a d a vez m á s creciente, de los d i v o r c i o s : b a s t a u n a s i m p l e c o m p a r a c i ó n p a r a q u e se p u e d a form a r n n a i d e a de los c a m i n o s de p e r d i c i ó n por los c u a l e s e m p u j a n á F r a n c i a s u s g o b e r n a n t e s . E n 1885 no p a s a r o n de 1.500 los divorcios: en el s i g u i e n t e a ñ o p a s a r o n de 3.000: e n 1890, 5.457; y en 95 p a s a r o n de 10.000: es de s u p o n e r q u e en el último a ñ o , c u y a e s t a d í s t i c a no conocemos, h a y a s u p e r a d o y con m u c h o la e n o r m e ú l t i m a cifra. A p e s a r de t a n g r a v í s i m o s m a l e s que corroen á la d e s d i c h a d a socied a d francesa, la que no q u i e r e n i D i o s , n i r e y , n i amo, la persecución de los g o b i e r n o s á la I g l e s i a , el único a n t e m u r a l de d e f e n s a de la so c i e d a d , s i g u e d e d í a e n d í a con p e r s e v e r a n c i a d e m o n i a c a . L o s qu^ t a n t o en F r a n c i a como en E s p a ñ a d e f e n d í a n l a s i n i c u a s leyes de Comb e s y C l e m e n c e a u con el especioso r a z o n a m i e n t o de q n e e s a s leyes solam e n t e t e n d í a n á c o a r t a r la e x c e s i v a i n g e r e n c i a del P a p a d o en la dirección de los a s u n t o s p ú b l i c o s , y f o r t a l e c e r p o r e n d e la a u t o r i d a d de los g o b e r n a n t e s , r a z o n e s q u e s o l a m e n t e p u d i e r o n c a b e r en cerebros d e s e q u i l i b r a d o s , e s t r e c h o s ó s u p e d i t a d o s á l a s l o g i a s , v e a n cómo pueden h o y defender á e s o s g o b i e r n o s de l a n o t a de p e r s e g u i d o r e s injuS' tos de la I g l e s i a , a n t e la n o v í s i m a d i s p o s i c i ó n d e esos g o b i e r n o s que p r o h i b e n á l a s c o m p a ñ í a s de f e r r o c a r r i l e s h a c e r r e b a j a en los b i l l e t e s , m p o n e r t r e n e s e s p e c i a l e s p a r a los p e r e g r i n o s c a t ó l i c o s . ¡Muy bien! ¿Qué significa, p r e g u n t a m o s a h o r a , el lema que lleva e s c r i t o la b a n d e r a tricolor de L i b e r t a d , I g u a l d a d , F r a t e r n i d a d ? ¿ T e n d r í a r a z ó n el socialista H e r v é , q u i e n e n el C o n g r e s o de C l e r m o n t , d e q u e h a b l a m o s a r r i b a , dijo que la b a n d e r a f r a n c e s a h a b í a q u e p o n e r l a en u n estercolero? ¿Obrar í a bien el soldado que no h á m u c h o lanzó s u s a l i v a s o b r e l a ensefi» de la p a t r i a ? ¿Qué s e r í a de e s a e n s e ñ a , de e s a p a t r i a que t a n asender e a d a y p o r los s u e l o s a n d a , s i F r a n c i a se e m p e ñ a r a m a ñ a n a en una g u e r r a con c u a l q u i e r a n a c i ó n , i n c l u s o la m a r r o q u í ? E s e ejército francés, ¿iría a l son de la M a r s e l l e s a á c o m b a t i r al e n e m i g o , ó a r r o j a r í a sus a r m a s y e s c u p i r í a á e s a b a n d e r a c a n t a n d o la I n t e r n a c i o n a l ? P a v o r o s o s p r o b l e m a s se c i e r n e n sobre F r a n c i a y d e n s o s n u b a r r o n e s o s c u r e c e n h o r i z o n t e de s u p o r v e n i r : el d í a q u e éstos se r e s u e l v a n e n t o r m e n t a desh e c h a , ¿quién c o n t e n d r á s u s f u r o r e s , q u i e n e v i t a r á la desolación y 1* r u i n a ? P o r q u e es i n d u d a b l e que F r a n c i a h a e s c u p i d o a l cielo y ha de

M.

COCO

337

c a e r l e l a s a l i v a e n l a c a r a ; «no se p r o v o c a n e n v a n o l a s i r a s d e l E t e r no.» A t a l e x t r e m o l l e g a la s a t á n i c a m a n i a p e r s e c u t o r i a q u e s e h a d e c a p i t a d o la e s t a t u a del P a d r e de la n i ñ e z a b a n d o n a d a , d e l g r a n e s p a ñ o l S. V i c e n t e d e P a ú l , p a r a c o l o c a r e n s u l u g a r l a d e l a r e p ú b l i c a . P r o f a n a c i ó n i m p í a , robo i n f a m e q u e p o n e de m a n i f i e s t o la i n f e r n a l p o l í t i c a de u n g o b i e r n o a t e o . ¡Y q u e n o s d i g a t o d a v í a l a p r e n s a q u e no se t r a t a de perseguir á la I g l e s i a católica! L a v i o l e n t a y a r b i t r a r i a s u p r e s i ó n de l a s C o n g r e g a c i o n e s r e l i g i o s a s ba t r a í d o p o r c o n s e c u e n c i a l a v e n t a de s u s b i e n e s , ó mejor d i c h o , el despojo i n i c u o d e lo q u e p o r d e r e c h o n a t u r a l y l e g a l p e r t e n e c í a á s u s leg í t i m o s p r o p i e t a r i o s y p o s e e d o r e s ; l a l e y de la h i s t o r i a se c u m p l e s i e m p r e é i n d e f e c t i b l e m e n t e ; en t o d a s e s a s l i q u i d a c i o n e s q u e no e s t á n a m p a r a d a s p o r la j u s t i c i a y el d e r e c h o , y s í b a s a d a s en u n a a r b i t r a r i e d a d infame, n a d a ó c a s i n a d a v a á e n g r o s a r los fondos de l a s n a c i o n e s , sino á e n r i q u e c e r á u n o s c u a n t o s s i n l e y y s i n c o n c i e n c i a : t a l a c o n t e ció e n E s p a ñ a e n f e c h a q u e p u s o i n d e l e b l e b o r r ó n en n u e s t r a h i s t o r i a , y t a l a c a e c e en F r a n c i a . N a d a m e n o s q u e en mil milloyies de francos e s t a b a n v a l o r a d o s e s t o s b i e n e s , con los c u a l e s , á d e c i r d e l G o b i e r n o , s e p e n s a b a f o r m a r el p r i m e r c a p i t a l p a r a l a Caja d e r e t i r o d e o b r e r o s , y , s e g ú n afirma l a p r e n s a p a r i s i e n s e , n i u n solo c é n t i m o l l e g a r á á m a n o s de é s t o s . U n p e r i ó d i c o d e n u n c i a á c i e r t o s e c r e t a r i o de u n o de los l i q u i d a d o r e s q u e h a r e c i b i d o seiscientos mil francos en c o n c e p t o de g r a t i ficaciones: c u a n d o el s e c r e t a r i o , — p r e g u n t a el p e r i ó d i c o , — h a r e c i b i d o esa c a n t i d a d , ¿ c u á n t o h a b r á r e c i b i d o el l i q u i d a d o r ? E l T r i b u n a l de C u e n t a s l a s d a m u y c u m p l i d a s de otro l i q u i d a d o r q u e ha r e c i b i d o p o r c o n c e p t o d e g a s t o s cuatrocientos cincuenta mil francos. O t r o , p a r a p a g a r a l c e r r a j e r o q u e a b r i ó l a s p u e r t a s d e u n c o n v e n t o , r e c l a m a la c a n t i d a d d e mil trescientos sesenta y cinco francos cincuenta céntimos ( h a s t a con c é n t i m o s y t o d o ) . Y c u a n d o el t r a b a j o d e e s t e o p e r a r i o s e t a s a en t a n e n o r m e c a n t i d a d , l o s d e m á s f u n c i o n a r i o s i n e i n t e r v i n i e r o n en la l i q u i d a c i ó n , ¿ q u é h o n o r a r i o s p e r c i b i r á n ? E n ^ a i n t B r i e u x , sólo p a r a p o n e r en v e n t a u n i n m u e b l e t a s a d o en 7 0 . 0 0 0 francos, se h a n i n v e r t i d o e n g a s t o s 2 2 . 7 5 5 . Y p a r a no h a c e r i n t e r m i n a '^'e e s t a l i s t a de i n f a m e s l a t r o c i n i o s , d i r e m o s q u e en L i m o g e s la l i q u i d a c i ó n de l a s H e r m a n a s del V e r b o E n c a r n a d o p r o d u j o 6.320 f r a n c o s : l'^s g a s t o s a s c e n d i e r o n á 2.707 f r a n c o s y el l i q u i d a d o r se a d j u d i c ó p o r h o n o r a r i o s 2 . 6 0 0 , r e s u l t a n d o u n r e m a n e n t e e f e c t i v o d e T R E C E Ir&n^ ° s : ¡oh, l a s m a n o s m u e r t a s ! ¡Oh, l a s m a n o s v i v a s ! B i e n n e c i o s e r á el l u e no c r e a q u e F r a n c i a v a á l a c a b e z a d e l p r o g r e s o y q u e s o l a m e n t e en F r a n c i a se g o z a del m á s p u r o y a m p l i o c o n c e p t o de l i b e r t a d . ¿Seg u i r á t o d a v í a E s p a ñ a p o n i é n d o s e de p u n t i l l a s y m i r a n d o c u r i o s a s o b r e l a s c r e s t a s del P i r e n e p a r a v e r y c o p i a r lo ú n i c o q u e p o d e m o s y d e b e rnos c o p i a r de E u r o p a , lo q u e h a c e , ó m e j o r d i c h o l o q u e d e s h a c e l a m a ASo V . - T o M O IV. ^2

338

BOLETÍN RELIGIOSO

sónica Francia? Que nos contesten á esta pregunta Moret y Canalejas, ¡Qué ciego debe ser el que no ve por tela de cedazo! Es de notar que la mal llamada prensa española, — nos referimos á la sectaria, y por eso no es genuinamente española,—nada nos ha dicho de cómo se entiende en Francia la libertad, ni nos ha dado cuenta de cuanto hasta aquí hemos referido. ¡Qué imparcialidad, y cómo se refleja la opinión pública! Por durísima prueba está pasando la Iglesia católica en Francia; en estos días 200 párrocos han sido arrojados violentamente de s u S casas rectorales, pero no importa: el clero francés, fuertemente unido á sus Obispos, y éstos al Papa, están dando al mundo soberano ejemplo de virtudes abnegadas y heroicas. La voz de los Obispos franceses ha resonado imponente, comentariando y adhiriéndose sin atenuaciones ni distingos al nuevo Syllabus publicado por Su Santidad Pío X , y el clero francés ha preferido, y con muy buen acuerdo, obedecer al Papa, pobre y destituido de humano auxilio, antes qiie doblegar su cuello y sujetar su fe cristiana á la infamante coyunda con que trata de aherrojarle un Gobierno que copia en pleno siglo el bárbaro proceder de Juliano el Apóstata. Al día siguiente de la publicación del Decreto del Santo Oficio Lamentabili sane exitu, en el cual S. S. condena la serie de errores del llamado modernismo, los miembros de la Alianza de los grandes Seminarios, reunidos en Congreso en número de ciento veinticinco en el Instituto Católico de París, dirigieron expresivo telegrama al Papa, adhiriéndose á la doctrina de la Iglesia y reprobando la condenada en el Syllabus. De toda Francia se han enviado á Roma miles de telegramas en el mismo sentido: la persecución ha avivado la fe en la vecina República. El servicio de las iglesias se va reorganizando conforme lo permite la angustia de los tiempos. ¡Dios salve á Francia! 2. Y esta Francia, que comprende el desairado papel que hace ante la Europa sensata, que reprueba unánime sus inicuos procederes, para no quedarse sola en la persecución á la Iglesia, azuza á las naciones latinas por medio de las logias y del dinero, para que la hagan coro en los vejámenes, atropellos y calumnias á la Esposa de Jesucristo. Hace unos diez años que una hembra infame, Giusseppina Fumagalb) vistió con autoridad propia un hábito religioso, y fundó en Milán un Asilo, en el cual recibió jóvenes, á las que hizo vestir el mismo hábito. Este Asilo era nn contubernio inmundo y un comercio infame, pue^ la casa se mantenía con el producto que las jóvenes allegaban negociando con su pudor. La autoridad eclesiástica trató de poner coto a negocio tan infame, so color de religión: llegó al extremo que, penetrando la Fumagalli en una iglesia, en la cual el Cardenal Arzobisi^o de Milán administraba el Sacramento de la Confirmación, fuó mandada

M. COCO

339

e x p u l s a r de la i g l e s i a , y h a s t a llegó á p r o h i b i r se la a d m i n i s t r a s e n i n ­ g ú n S a c r a m e n t o , a l c a n z a n d o la p r o h i b i c i ó n á t o d a s l a s q u e c o n v i v í a n con ella. L a a u t o r i d a d civil tomó c a r t a s en el a s u n t o , é incoóse u n proceso, del c u a l salió a b s u e l t a ; la p r e n s a puso su g r i t o en el cielo, defendiendo á l a F u m a g a l l i de la intolerancia clerical, diciendo de la infame lenona q u e e r a una donna inspirata ad alti sensi di carita é de divino amore. M a s como el d i a b l o s i e m p r e deja a l g ú n c a b o p o r a t a r , s i n d u d a p a r a q u e no se r í a de los designios de D i o s , h u b o q u i e n tiró de ese c a b o , d e n u n c i a n d o que él Asilo que fundó la Fumagalli amparada por la autoridad civil y defendida por la prensa contra autoridad eclesiástica, e r a n a d a m e n o s que u n l u p a n a r donde se cometían t o d a s u e r t e de h o r r o r e s a t e n t a t o r i o s a l p u d o r y á los m á s simples p r e c e p t o s de la m o r a l n a t u r a l . Y a q u í lo natural también, era que e s a p r e n s a e n t o n a s e p ú b l i c a m e n t e el peccavi por h a b e r defen­ dido á u n a mujer y á u n a i n s t i t u c i ó n , l l a m é m o s l a a s í , q u e t a l e s y t a n n a u s e a b u n d o s d e s m a n e s cometiera. P e r o como e s a p r e n s a tiene por lela persecución á la I g l e s i a , no a s q u e a n d o la c a l u m n i a , si es p r e c i s o , p a r a s u s finesdiabólico-masónicos, a r r e m e t i ó fieramente c o n t r a el clero y Ó r d e n e s r e l i g i o s a s , d e n u n c i á n d o l o s como c e n t r o s de p e r v e r s i ó n mo­ ral, t o m a n d o como tipo de fundación (!) á la F u m a g a l l i . N o es fácil e n u ­ merar los infinitos d e s a f u e r o s c o m e t i d o s por las t u r b a s , e x c i t a d a s p o r la p r e n s a i m p í a s u b v e n c i o n a d a por la m a s o n e r í a f r a n c e s a con 150.000 francos; m u c h e d u m b r e s o b r e r a s , a l u c i n a d a s por e s p e l u z n a n t e s r e l a t o s de o b s c e n i d a d e s b r u t a l e s , se a g i t a n t u m u l t u a r i a m e n t e por c a l l e s y plazas, y r o m p i e n d o todo freno se d e s a h o g a n en i n s u l t o s , p e d r e a s y asaltos á c a s a s r e l i g i o s a s . L o s E m m o s . C a r d e n a l e s C a s s e l t a y M e r r y del V a l s i l b a d o s y a g r e d i d o s b r u t a l m e n t e , los a l u m n o s del Colegio de P r o p a g a n d a F i d e acometidos p o r h o r d a s s a l v a j e s , i g l e s i a s s a q u e a d a s ó i n c e n d i a d a s , como l a de Spezia; los S a l e s i a n o s de S a n P e d r o de A r e ­ nas sometidos á i n t e r r o g a t o r i o s a s q u e r o s o s y h u m i l l a n t e s . l-'^n Obispo fué e s c u p i d o en la c a r a , sufriendo i g u a l a f r e n t a n u e s t r o l u e r i d o a m i g o el i n s i g n e M a e s t r o P e r o s i ; el T e n i e n t e c u r a d e la P a ­ rroquia d e S a n Crisógono fué a t r o p e l l a d o l l e v a n d o el S a n t o V i á t i c o á In enfermo: en T u r í n t r e s c a r b o n a r i o s h i r i e r o n m o r t a l m e n t e á u n P á ­ rroco: i g u a l e s v e j á m e n e s é i n j u r i a s h a n o c u r r i d o e n F l o r e n c i a , M i l á n , l a n t u a . L i o r n a , P i s a , T e r n i y C a l a b r i a , y todo ello consentido p o r as a u t o r i d a d e s civiles y por la c r i m i n a l p a s i v i d a d de u n G o b i e r n o "aligado á m a n t e n e r el orden, á p r o t e g e r el derecho y la j u s t i c i a y á e s h a c e r l a s i n f a m a n t e s c a l u m n i a s que u n a p r e n s a v e n a l , impía y ^'n conciencia h a l a n z a d o c o n t r a b e n e m e r i t í s i m o s S a c e r d o t e s . T o d a culpa lleva n a t u r a l m e n t e consigo la expiación; p o r q u e p a r a e v i t a r agresiones á los católicos y q u i z á u n conflicto i n t e r n a c i o n a l , la S a n ­ tidad del P a p a P í o X h a prohibido q u e v a y a n á R o m a l a s p e r e g r i n a -

340

BOLETÍU RELIGIOSO

ciones q u e e s t a b a n p r o y e c t a d a s : p a r t e d e la p r e n s a a c u s a a l Pontífice d e t o m a r r e p r e s a l i a s , y p a r t e se c o n d u e l e , n o de los a g r a v i o s inferidos á la I g l e s i a y s u s m i n i s t r o s , s i n o de los m i l l o n e s de l i r a s q u e n o ent r a n e n R o m a con l a a b s t e n c i ó n de l a s p e r e g r i n a c i o n e s . L a s t u r b a s q u e la c a l u m n i a l a n z ó á l a c a l l e p a r a a s a l t a r c o n v e n t o s , i n c e n d i a r i g l e s i a s y a s e s i n a r á c i u d a d a n o s pacíficos é i n d e f e n s o s , s e l a n z a n b o y e n a p r e t a d a p i n a p a r a p o s e s i o n a r s e á v i v a f u e r z a de l a s g r a n j a s y p r o p i e d a d e s d e los r i c o s : l a c o l i s i ó n e n t r e é s t o s , el e j é r c i t o y los b r a c e r o s r e v o l u c i o n a r i o s h a s i d o t r e m e n d a , y d e ella h a n r e s u l t a d o n u m e r o s a s v í c t i m a s ; s e c u m p l e n l a s p a l a b r a s de J e s u c r i s t o ; «con la v a r a q u e m i d i e s e i s , s e r é i s m e d i d o s . » L a Teppa q u e t r i u n f ó en l a s a l g a r a d a s a n t i r r e l i g i o s a s , h a t r i u n f a d o t a m b i é n en l a g u e r r a c o n t r a los propiet a r i o s . ¿Cómo r e s o l v e r á I t a l i a ese p a v o r o s o conflicto? ¿ L l e g a r á n p o r fin á c o n v e n c e r s e los q u e se l l a m a n c a t ó l i c o s d e l m a l i n m e n s o q u e h a c e n á la R e l i g i ó n y á la S o c i e d a d c o a d y u v a n d o á u n a p r e n s a i m p i a ? Quiéralo Dios. Cosa por d e m á s s a b i d a es c u a n d i f í c i l s e a s u b s t r a e r s e á la influencia del m e d i o a m b i e n t e en q u e s e v i v e . Y h a c e a ñ o s r e s p i r a m o s liberal i s m o h a s t a p o r los p o r o s de n u e s t r o c u e r p o , y p o r eso n o e s de m a r a v i l l a r q u e h a s t a m u c h o s s a c e r d o t e s , s o b r e todo en F r a n c i a , I t a l i a y A l e m a n i a , se h a y a n inficionado del g e n e r a l c o n t a g i o . T e n g o p a r a q u e l a i n m e n s a m a y o r í a de e l l o s , s o b r e todo de los j ó v e n e s , n o baO s i d o g u i a d o s p o r e s p í r i t u m a l s a n o , s i n o c r e y e n d o de b u e n a fe qu^ i b a n por l a s v í a s de u n v e r d a d e r o p r o g r e s o científico. E l racionalisio*' de a l g u n o s d o c t o r e s , p o r o t r a p a r t e c o n s p i c u o s , de A l e m a n i a , r a c i o ' n a l i s m o v e l a d o con el m a n t o d e la c i e n c i a c r í t i c a , h a p r o d u c i d o n " p e q u e ñ o s m a l e s en m u c h o s s a c e r d o t e s . Con el solo c r i t e r i o de la razón h a n l l a m a d o a n t e s u t r i b u n a l á l a s c i e n c i a s e c l e s i á s t i c a s , sobre t o d o á la T e o l o g í a d o g m á t i c a y á l a E x é g e s i s ; , y t a l e s n o v e d a d e s quisieron introducir en estas ciencias, que han resultado verdaderas e n o r m i d a d e s . A p e n a el á n i m o l e e r á L o y s s i , h o m b r e de t a l e n t o , Hum a d o á s e r p o r t a e s t a n d a r t e de la c i e n c i a e n el s i g l o X X ; y tales e r r o r e s y h a s t a h e r e j í a s h a v e r t i d o en s u s l i b r o s , q u e l a S a n t a Sed^ s e h a v i s t o e n l a d o l o r o s a p r e c i s i ó n d e c o n d e n a r l o s . P a r a poner uO d i q u e s e g u r o á l a i n v a s i ó n del m a l , t a n t o m á s t e m i b l e c u a n t o que ten í a s u o r i g e n e n e l c a m p o c a t ó l i c o , el P a p a p u b l i c ó u n n u e v o SyV''^' bus, p r o s c r i b i e n d o y a n a t e m a t i z a n d o e n s e s e n t a y c i n c o e n u n c i a d o s l a s p r o p o s i c i o n e s h e r é t i c a s y e r r ó n e a s de los n u e v o s n o v a d o r e s , y ui*^ r e c i e n t e a ú n la n o t a b i l í s i m a E n c í c l i c a Pascendi, e n l a c u a l , concieoz u d a y m i n u c i o s a m e n t e , e s t u d i a , r e b a t e y c o n d e n a l a s d o c t r i n a s y teud e n c i a s del M o d e r n i s m o . M á s de c i e n s a c e r d o t e s i t a l i a n o s h a n obed e c i d o s u m i s o s l a voz del S o b e r a n o P o n t í f i c e , y c o n f i a d a m e n t e esper a m o s q u e los e n c a r i ñ a d o s con t a l e s d o c t r i n a s v u e l v a n s i n c e r a m e n t e

M. COCO

341

¿ l a p u r a é i n m a c u l a d a de l a I g l e s i a C a t ó l i c a . C r e e m o s q u e la m e n c i o n a d a E n c í c l i c a h a d a d o e l g o l p e de g r a c i a al M o d e r n i s m o . Como s i todo e s t o n o f u e r a b a s t a n t e p a r a a m a r g a r el a l m a d e n u e s t r o q u e r i d í s i m o P o n t í f i c e , al p r o p i o t i e m p o q u e l a de t o d o s los c a t ó l i c o s , la S o c i e d a d d e G i o r d a n o B r u n o h a p u b l i c a d o en el p e r i ó d i c o La Vita, ó r g a n o d e l a m a s o n e r í a de R o m a , u n a e s p e c i e de manifiesto i n v i t a n d o á. todos los l i b r e p e n s a d o r e s del m u n d o p a r a q n e c o n t r i b u j ' a n á l a fund a c i ó n de u n edificio, q u e se l e v a n t a r á frente al V a t i c a n o , y se d e d i c a r á á m o n u m e n t a l e s c u e l a l a i c a , s e g ú n el tipo de l a E s c u e l a M o d e r n a d e B a r c e l o n a . S e g ú n el m e n c i o n a d o p e r i ó d i c o , l a S o c i e d a d d e G i o r dano B r u n o t i e n e el h o n o r (!!) d e c o n t a r e n t r e s u s m i e m b r o s al d e s d i c h a d o P e r r e r , el a m i g o í n t i m o de M o r r a l s , de i n f a u s t a m e m o r i a en E s p a ñ a . P o r c u a n t o l l e v a m o s e x p u e s t o b i e n se e c h a de v e r cómo c u m ple el G o b i e r n o i t a l i a n o los c o m p r o m i s o s con l a S a n t a S e d e , y lo q u e s e r í a d e l P a p a s i é s t e t r a s p a s a s e los u m b r a l e s d e l V a t i c a n o . A f o r t u n a d a m e n t e n o todo h a de s e r n e g r u r a s en el h o r i z o n t e : los E m m o s . C a r d e n a l e s R a m p o l l a , M e r c i e r y Malfi t i e n e n m u y a d e l a n tado el m a g n í f i c o p r o y e c t o de c o n s t i t u i r u n a A s o c i a c i ó n c a t ó l i c a i n t e r n a c i o n a l p a r a el p r o g r e s o d e l a s c i e n c i a s : y a e s t á n h e c h o s los E s tatutos provisionales. E s t a Asociación, que tendrá s u domicilio social en R o m a , se c o m p o n d r á de los q u e p r e s t e n s u c o n c u r s o i n t e l e c t u a l , s i n d i s t i n c i ó n d e e s c u e l a s ( é s t o s t e n d r á n el c a r á c t e r d e m i e m hros e f e c t i v o s ) , de los q u e se s u s c r i b a n p o r u n a c u o t a d e t e r m i n a d a (bienhechores) y de los q u e h a g a n á la Sociedad donativos e x t r a o r d i n a r i o s ( m e r i t o r i o s ) . Con l a s s u m a s q u e se r e c a u d e n se f o r m a r á n n fondo i n t e r n a c i o n a l d e s t i n a d o á p u b l i c a r u n BoUtin, á pagar un s e c r e t a r i o q u e p o n g a en r e l a c i o n e s á los socios e n t r e sí y con l a s U n i versidades, Museos y Corporaciones científicas, á facilitar medios para que estudiantes y profesores perfeccionen s u s estudios, y, por líltimo, á p r e s t a r s u m a s p a r a h a c e r o b s e r v a c i o n e s y e x p e r i e n c i a s científicas. B e n d i g a D i o s y prosjjere t a n l a u d a b l e o b r a , de la c u a l e s p e r a m o s frutos copiosos p a r a la R e l i g i ó n y p a r a l a c i e n c i a . ^- España.—Gracias á D i o s q u e en e s t a c r ó n i c a no t e n e m o s q u e l a m e n t a r s u c e s o s d e i m p o r t a n c i a d e s a g r a d a b l e s . L a faz d e l a p o l i t i c a ha c a m b i a d o r a d i c a l m e n t e d e s d e q u e e l Sr. M a u r a t o m ó e n s u s m a n o s las r i e n d a s del G o b i e r n o . A u n q u e no es n u e s t r o fin o c u p a r n o s en p o lítica en e s t a s e c c i ó n , como de p a s a d a d i r e m o s q u e m u c h o e s p e r a m o s del Sr. M a u r a en t o d o s l o s t e r r e n o s , s o b r e todo si s u p a s o p o r el G o l>ierno n o h a de s e r t a n e f í m e r o como, p o r n u e s t r a d e s d i c h a , e s t a m o s a c o s t u m b r a d o s en E s p a ñ a . L a m a y o r c a l a m i d a d q u e p a d e c e m o s , a p a r t e d e o t r a s m u c h a s de g r u e s o c a l i b r e , es l a i n s t a b i l i d a d de l o s g o b i e r n o s , q u e l l e v a c o n s i g o e l v a i v é n d e l a p o l i t i c a y l a ineficacia de s u s g e s t i o n e s . L o s r a d i c a l e s , los e n e m i g o s de l a I g l e s i a v i v e n e n

342

BOLETÍN

RELIGIOSO

c a l m a , por lo m e n o s , a p a r e n t e , y sólo d e c u a n d o en c u a n d o a p a r e c e un c t i s p a z o , u n a blasfemia ó u n a i m p i e d a d en t a l c u a l periódico m á s ó m e n o s del trust; no nos m a r a v i l l a , de s e r cierto lo q u e d i c e n quienes t i e n e n motivo p a r a s a b e r l o , q u e esa m a l h a d a d a p r e n s a e s t á v e n d i d a a l oro j u d í o : de t a l á r b o l t a l fruto. L a e n c o n a d a g u e r r a q u e se nos hizo en l a l e g i s l a t u r a l i b e r a l , de i n f a u s t a m e m o r i a , g u e r r a a z u z a d a p o r e s a p r e n s a v e n a l y a n t i r r e l i g i o s a , dio por r e s u l t a d o la cohesión de los elementos c a t ó l i c o s , y por e n d e l a s r e p r e s a l i a s que éstos t o m a n c o n t r a ese elemento corrompido y c o r r u p t o r de la m a l a p r e n s a . T a n t o los s a c e r d o t e s como los s e m i n a r i s t a s de t o d a E s p a ñ a se h a n ligado con formal compromiso p a r a no l e e r n i p e r m i t i r , en c u a n t o de ellos d e p e n d a , n i n g ú n periódico l i b e r a l de los e s t i g m a t i z a d o s p o r los señor e s O b i s p o s . M u c h o , m u c h í s i m o p u e d e h a c e r el clero en este s e n t i d o ; y si los católicos no t u v i e s e n u n a c o n c i e n c i a t a n a c o m o d a t i c i a y no c o n t r i b u y e s e n con s u s cinco c é n t i m o s al s o s t e n i m i e n t o de e s a p r e n s a , é s t a , ó l l e g a r í a á d e s a p a r e c e r , ó, p o r lo m e n o s , se a m e n g u a r í a n m u y m u c h o los d e s a s t r o s o s efectos q u e c a u s a . A l g u n o de esos periódicos h a llorado y a l a s m e r m a s que en s u s i n g r e s o s se n o t a n y h a n l a n z a d o l a s t i m e r o s a v e s p o r q u e los p á r r o c o s h a c e n a c t i v a c a m p a ñ a p a r a d e s v i a r á s u s fieles de esos p a s t o s v e n e n o s o s : h a s t a h a n l l e g a d o á s u p l i c a r al G o b i e r n o p r o h i b a á esos p á r r o c o s p r e d i c a r c o n t r a la m a l a p r e n s a , porque c o n c u l c a n — d i c e n e l l o s — los d e r e c h o s i n a l i e n a b l e s é i m p r e s c r i p t i b l e s de todo c i u d a d a n o , al propio t i e m p o q u e b a r r e n a n el p r i n c i p i o de la l i b e r t a d . ¡Pobre l i b e r t a d y qué a j a d a debe a n d a r t a n t o como la m a n o s e a n ! L o q u e no e n t e n d e m o s es cómo p i d a n p r o t e c c i ó n á u n G-obieruo al q u e no reconocen con d e r e c h o á g o b e r n a r ; y s i no, a h í e s t á n l a s p r o t e s t a s de esa p r e n s a c o n t r a el c i e r r e de cafés, t a b e r n a s y t e a t r o s , y q u e r i e n d o i m p o n e r s e á ese G o b i e r n o por medio de p l e b i s c i t o s p a r a q u e éstos a p r u e b e n ó d e s a p r u e b e n l a s l e y e s , é hinc h a n d o el p e r r o , como v u l g a r m e n t e se dice, p a r a h a c e r u n a opinión ficticia, e x a g e r a n d o los conatos de d i s t u r b i o s y h a s t a los perjuicios q u e p u e d e a c a r r e a r á los i n t e r e s a d o s el c u m p l i m i e n t o de e s a l e y . Salus populi, suprema lex, d e c í a n y a los r o m a n o s . Y y a q u e el Gob i e r n o se v a m o s t r a n d o u n t a n t i c o celoso por l a m o r a l , los buenos le s e r í a n m u y m á s d e u d o r e s s i p r o h i b i e s e con s e v e r a s p e n a s la v e n t a de p o r n o g r a f í a s e s c r i t a s y g r a b a d a s , l a s d e s n u d e c e s y p r o c a c i d a d e s de los t e a t r o s , y p u s i e r a coto á la p u b l i c a c i ó n de t a n t a r e v i s t i l l a s i c a l í p t i c a como c i r c u l a por E s p a ñ a , corrompiendo m o r a l y físicamente a la j u v e n t u d . P o r q u e l a l i b e r t a d q u e no e s t á en h a r m o n í a con el derecho n a t u r a l es l i b e r t i n a j e , y el d e r e c h o n a t u r a l p r o h i b e t a l e s e x h i b i ciones y la p u b l i c a c i ó n d e l l b r a c o s i n f a m e s . E n A l e m a n i a ( t e n g a n en c u e n t a que e s t a n a c i ó n no e s t á e n c l a v a d a en E u r o p a ) h a s e prohibido la i n t r o d u c c i ó n de l a s r e v i s t a s y l i b r o s s i c a l í p t i c o s franceses J españoles.

M. COCO

343|

E l r e s u r g i m i e n t o de l a i d e a c r i s t i a n a e n n u e s t r a P a t r i a s e h a h e c h o n o t a r p o r s i n g u l a r m a n e r a e n el a u m e n t o d e l a s C o r p o r a c i o n e s c a t ó l i c o - o b r e r a s , q u e s e h a n p r o p a g a d o r á p i d a m e n t e p o r t o d a la P e n í n s u l a . E n el p r e s e n t e m e s d e N o v i e m b r e s e r e u n i r á e n l a h e r m o s a c i u d a d de G r a n a d a l a t e r c e r a A s a m b l e a r e g i o n a l de l a s C o r p o r a c i o n e s c a t ó l i c o - o b r e r a s d e los A r z o b i s p a d o s d e T o l e d o , S e v i l l a y G r a n a d a , hajo la p r e s i d e n c i a del c e l o s í s i m o A r z o b i s p o de l a ú l t i m a y del S r . D u qne d e S o t o m a y o r . Con l a c o n v o c a t o r i a s e h a n r e p a r t i d o h o j a s q u e c o n t i e n e n los t e m a s q u e se h a n de d e s a r r o l l a r en l a A s a m b l e a ; t o d o s son de s u m a t r a s c e n d e n c i a : L a a c c i ó n s o c i a l d e l clero en E s p a ñ a e n la época p r e s e n t e . — O b r a s s o c i a l e s . — N e c e s i d a d de f u n d a r en c a d a l o c a l i d a d u n a A s o c i a c i ó n c a t ó l i c a p a r a o b r e r o s q u e p r o p o r c i o n e el b i e n e s t a r m o r a l y m a t e r i a l á los m i s m o s . — R é g i m e n de la p r o p i e d a d . C o e x i s t e n c i a de l a p r o p i e d a d i n d i v i d u a l y c o m u n a l . — S u p r e s i ó n de l a venta d e l o s bienes de Propios y d e l Común.—Conveniencia d e constit u i r p r o p i e d a d e s c o m u n a l e s e n los M u n i c i p i o s q u e no l a s t e n g a n . — •l^égimen del t r a b a j o . — M e d i d a s y c o n t r a t o s q u e f a v o r e c e n el t r a b a j o por c u e n t a p r o p i a . — V e n t a j a s de los c o n t r a t o s de a r r e n d a m i e n t o á largo plazo.—Causas y remedios de la emigración.—Medidas de car á c t e r g e n e r a l q u e p u e d e n m e j o r a r l a s c o n d i c i o n e s y r e t r i b u c i ó n del t r a b a j o . — R e p o b l a c i ó n d e los m o n t e s . — N e c e s i d a d d e f o r m a r u n m a p a a g r o n ó m i c o d e E s p a ñ a p a r a conocer q u é c l a s e de c u l t i v o d e b e h a c e r s e en c a d a c o m a r c a . — E l p r o g r e s o en los c u l t i v o s . — O r g a n i z a c i ó n y p r o g r a m a de l a a c c i ó n s o c i a l c a t ó l i c a . Como se v e , n o s o l a m e n t e h a de o c u p a r s e la A s a m b l e a del m e j o r a nnento m o r a l del o b r e r o , o p o n i e n d o u n d i q u e a l d e v a s t a d o r e l e m e n t o a n t i r r e l i g i o s o , s i n o t a m b i é n d e p r o p o r c i o n a r l e m e d i o s , como p a r t i c u r y como s o c i e d a d , p a r a l a s u b s i s t e n c i a m a t e r i a l , m e j o r á n d o l a e n *°do lo p o s i b l e . L o s r e s u l t a d o s p r á c t i c o s de e s t a A s a m b l e a h a n d e Ser Satisfactorios en s u m o g r a d o . ¡ B e n d i g a el S e ñ o r c o n l a r g a m a n o y h a g a q u e p r o s p e r e n los h e r m o s o s p r o y e c t o s de e s t a A s a m b l e a , q u e ante honra á sus iniciadores y promovedores! E n e s t e m i s m o s e n t i d o se h a c e l e b r a d o e n l a C o r u ñ a en el p a s a d o gesto la A s a m b l e a r e g i o n a l de l a s A s o c i a c i o n e s c a t ó l i c o - o b r e r a s d e ^ * ^eia. E n d i c h a A s a m b l e a s e a c o r d ó p o r u n a n i m i d a d l a « F e d e r a c i ó n as Sociedades católicas de Galicia» para robustecer muchas orgaízaciones q u e t i e n e n v i d a l á n g u i d a p o r f a l t a de r e c u r s o s ; o p o n e r p r e n s a á p r e n s a con el r e p a r t o de folletos, h o j a s v o l a n t e s , e t c . ; colear A s a m b l e a s y Congresos regionales y diocesanos. Conferencias parroquiales y arciprestales. Exposiciones, Certámenes públicos para * p r o s p e r i d a d de l a s o b r a s s o c i a l e s , e t c . No h á m u c h o q u e se f u n d ó en n u e s t r a E s p a ñ a el P a t r o n a t o R e a l p a r a la r e p r e s i ó n d e l a t r a t a d e b l a n c a s , d e l q u e es P r e s i d e n t a l a c a ""'tativa I n f a n t a D o ñ a I s a b e l , P a t r o n a t o b e n d e c i d o p o r S u S a n t i d a d .

344

BOLETÍN RELIGIOSO

H a comenzado á p u b l i c a r u n Boletín, q u e s e r á ó r g a n o del P a t r o n a to, y, á p e s a r del escaso tiempo de s u f u n c i o n a m i e n t o , ha d a d o y a b r i l l a n t í s i m o s r e s u l t a d o s . D e los d a t o s q u e nos p r o p o r c i o n a el mencionado Boletín, p u b l i c a d o el 1.° de J u l i o , r e s u l t a l a s i g u i e n t e e s tadística: Mujeres amparadas, 591.—Asiladas, 3 8 2 . — D e v u e l t a s á s u s p a d r e s , 8 1 . — C o l o c a d a s como s i r v i e n t e s en c a s a s de confianza, 7. C a s a d a s , 2 1 . — E n h o s p i t a l e s , 1 3 . — E n t r e g a d a s á la a u t o r i d a d , 2 . — R e p a t r i a d a s , 2 . — E n t r e g a d a s á s u s t u t o r e s , 2 . — F u g a d a s , 1. Tambiéíi en l a s c a p i t a l e s de p r o v i n c i a se h a n h e c h o a d m i r a b l e s g e s t i o n e s , y h e m o s de h a c e r c o n s t a r que en el t e r c e r C o n g r e s o c e l e b r a d o en P a r i s p a r a la r e p r e s i ó n y t r a t a de b l a n c a s ocupó E s p a ñ a el p u e s t o de honor, p u e s no fué s u p e r a d a por n i n g u n a n a c i ó n en t a n h e r m o s a o b r a . — V a m o s á c e r r a r e s t a r e s e ñ a , en la p a r t e q u e t o c a á E s p a ñ a , coO u n a b r e v e i n d i c a c i ó n , la c u a l n o creemos, q u e e s t é a q u í fuera de lug a r , y a q u e se t r a t a de la g r a n o b r a c r i s t i a n a y social que e s t á r e a l i z a n d o el clero de F a l e n c i a . D e j a n d o á u n l a d o el Congreso A g r í c o l a r e c i e n t e m e n t e c e l e b r a d o en a q u e l l a c i u d a d , en c u y a s d i s c u s i o n e s int e r v i n i e r o n con g e n e r a l a p l a u s o l o s j ó v e n e s p r e s b í t e r o s S r e s . León ( D . Marcelo), M a d r i g a l y C a s t r i l l o ( D . G e r a r d o ) , y al c u a l c o n c u r r i ó en m a s a todo el clero de la c i u d a d y los p u e b l o s p r ó x i m o s , no e s c u c h á n d o s e e n t r e ellos o t r o s t e m a s d e c o n v e r s a c i ó n q u e el e s t u d i o de los r e m e d i o s de la c r i s i s a g r a r i a que h o y p a d e c e C a s t i l l a l a Vieja; y h a c i e n d o caso omiso d e los n u m e r o s o s s i n d i c a t o s y c a j a s r u r a l e s y» e s t a b l e c i d o s en d i f e r e n t e s p u e b l o s por i n i c i a t i v a de s u s p á r r o c o s , alg u n o s de é s t o s c o n s a g r a d o s , a p a r t e la c u r a de a l m a s , á i n s t r u i r por sí m i s m o s y p r á c t i c a m e n t e á los a g r i c u l t o r e s en la a p l i c a c i ó n de los p r o c e d i m i e n t o s m o d e r n o s ; a p a r t e todo e s t o , d e c i m o s , h a l l a m a d o poder o s a m e n t e n u e s t r a a t e n c i ó n , y q u e r e m o s c o n s i g n a r l o a s í , p a r a que c u n d a el ejemplo, la h e r m o s a c a m p a ñ a r e a l i z a d a en l a s e g u n d a quinc e n a de S e p t i e m b r e por los S r e s . Orejón, M a d r i g a l y P e l a z . E s t o s d i g n o s s a c e r d o t e s , s i n m á s i n t e r é s q u e el b i e n e s t a r y el p o r v e n i r de l a s c l a s e s t r a b a j a d o r a s , s a l i e r o n p a r a d i s t i n t o s a r c i p r e s t a z g o s de la D i ó c e s i s , y e r a de ver, s e g ú n t e s t i m o n i o f e h a c i e n t e de u n t e s t i g o ocul a r q u e h a tenido la b o n d a d de c o m u n i c a r n o s e s t a s n o t i c i a s , y nosotros el g u s t o de e s c u c h a r l a s , el celo d e s p l e g a d o p o r estos varones v e r d a d e r a m e n t e a p o s t ó l i c o s en i n s t r u i r á l a s m a s a s del c a m p o , excit á n d o l a s á b o r r a r e n t r e s í d i f e r e n c i a s , desconfianzas y odios y á unirs e , formando s i n d i c a t o s a g r í c o l a s , c a j a s r u r a l e s y de a h o r r o , socied a d e s de socorros m u t u o s , s o c i e d a d e s d e s e g u r o s sobre el g a n a d o , etc é t e r a , e t c . , es decir, r e a l i z a n d o á l a vez, c u a l c u m p l e á s a c e r d o t e s d i g n o s , u n a doble p r o p a g a n d a e v a n g é l i c a y s o c i a l , p r o p a g a n d a que no cesa en n i n g ú n t i e m p o en l i b r o s , folletos, r e g l a m e n t o s y en l a rev i s t a que en a q u e l l a c i u d a d ve l a luz bajo la a l t a dirección del P r e l a d o d e la D i ó c e s i s .

M. COCO

345

E s t e g r a n m o v i m i e n t o , e s t a p a r t e a c t i v a q u e el c l e r o p a l e n t i n o t o m a e n e l r e m e d i o de l a s n e c e s i d a d e s m a t e r i a l e s d e s u p u e b l o , a u n q u e o b l i g a d a p o r l a s t r i s t e s c i r c u n s t a n c i a s de l a r e g i ó n , se d e b e e n gran escala á las i n i c i a t i v a s del anterior Obispo, r e c i e n t e m e n t e t r a s l a d a d o á l a S e d e A r z o b i s p a l d e S e v i l l a , q u i e n p o r t o d a s p a r t e s de l a D i ó c e s i s h a d e j a d o i m b o r r a b l e s h u e l l a s d e s u celo y a c t i v i d a d . L a p e r s o n a de c u y o s l a b i o s h e m o s r e c o g i d o e s t o s i n f o r m e s n o s refirió t a m b i é n q u e , h a b l a n d o s o b r e e s t e p u n t o con u n a l t o p e r s o n a j e , con e l s a c e r d o t e a c a s o m á s s i g n i f i c a d o d e l a D i ó c e s i s , le d e c í a : « C r é a m e u s ted; e s t a m o s r e n d i d o s de l a b r e g a c o n t i n u a en q u e n o s h a m a n t e n i d o el S r . A l m a r a z ; a h o r a , m i e n t r a s é s t e m a r c h a y v i e n e el n u e v o O b i s p o , descansaremos, pero sin p a r a r n o s » . ¡Descansaremos sin p a r a r n o s ! ¡ E r a s e h e r m o s a , c o n s o l a d o r a y l l e n a de e s p e r a n z a s ! —Pai -a los q u e p a d e c e n e s c á n d a l o f a r i s a i c o p o n i e n d o el g r i t o en el Cielo c u a n d o l a C o n g r e g a c i ó n d e l í n d i c e i n c l u y e a l g u n a o b r a h e t e r o d o x a , y p a r a los e s p í r i t u s flacos y m o d e r n i s t a s , c o p i a m o s á c o n t i n u a r o n la plancha q u e el G r a n O r i e n t e de la m a s o n e r í a b e l g a h a c i r c u lado á t o d o s los triángulos: « C o n s i d e r a n d o el G.-. O.-, c u á n t o i m p o r t a a la d i g n i d a d y á los p r i n c i p i o s c o n s t i t u t i v o s de l a O r d e n m a s ó n i c a n o p o n e r á l a G r a n L o g i a e n l a p e n o s a n e c e s i d a d de tener que desautorizar principios que estén en oposición con los que profesa la ^•>-den, h a d i s p u e s t o : L " T o d a p u b l i c a c i ó n q u e s e h a g a p o r m e d i o de l a i m p r e n t a , ó c u a l q u i e r d i s c u r s o q u e h a y a n d e p r o n u n c i a r los H H . - . d e l e g a d o s e n n o m re del G r a n O r i e n t e , deberán ser previamente sometidos al examen y aprobación del Gran Comité. «Las L o g i a s de la obediencia son i n v i t a d a s á h a c e r someter á su a p r o b a c i ó n los d i s c u r s o s y l a s p u b l i c a c i o n e s de los H H . - . q u e p e r t e nezcan á las m i s m a s . " L a d o á 6 g . - . d e l 2 m . - . de l a V . - . L . - . 581 (6 F e b r e r o d e 1907).» ^ntelligenti, pauca. 4- L o s p r o g r e s o s q u e el C a t o l i c i s m o h a c e d i a r i a m e n t e e n A l e m a n i a son h a r t o c o n s o l a d o r e s , g r a c i a s á D i o s : c r e e m o s q u e n o p a s a r á niucho t i e m p o s i n q u e v e a m o s d o m i n a n d o e n e s a p o d e r o s a n a c i ó n a l elemento c a t ó l i c o . S e g ú n l a E s t a d í s t i c a oficial, p u b l i c a d a e n 1." d e Diciembre de 1905, existían en P r u s i a 23.341.602 protestantes; 13.352.444 c a t ó l i c o s ; 1 8 2 . 6 3 3 c r i s t i a n o s d e o t r o c u l t o ; 4 0 9 . 5 0 1 j u d í o s , y 7.344 i n d i f e r e n t e s . C o m p a r a d a e s t a e s t a d í s t i c a con l a s d e a ñ o s a n t e r i o r e s , r e s u l t a q u e el P r o t e s t a n t i s m o d e c r e c e en c a s i i g u a l p r o Porción q u e a u m e n t a el C a t o l i c i s m o . E n los ú l t i m o s c i n c o a ñ o s h a n p e r d i d o los p r o t e s t a n t e s el 0 , 7 0 p o r 100, g a n a n d o , e n c a m b i o , los c á m b e o s el 0 , 6 6 ; e n los q u i n q u e n i o s a n t e r i o r e s no fué t a n n o t a b l e e s t a d i f e r e n c i a , p o r lo c u a l el p r o g r e s o d e l C a t o l i c i s m o es m á s d e n o t a r en e s t a ú l t i m a e t a p a . Á c o n t a r d e s d e 1867, e s t o e s , t r e i n t a y o c h o

346

BOLETÍN

RELIGIOSO

a ñ o s , el t a n t o por ciento de los p r o t e s t a n t e s h a tenido u n a d i s m i n u ción de 2 , 6 8 , a u m e n t a n d o el d e católicos en 2 , 0 3 ; p r o g r e s i ó n c a s i p a r a l e l a , a u n q u e en o p u e s t o s e n t i d o . T e n e m o s y a q u e de los 37 dist r i t o s i m p e r i a l e s on 12 t i e n e m a y o r í a l a población c a t ó l i c a . P r u e b a de e s t a p u j a n z a del C a t o l i c i s m o nos la da bien p a l m a r i a el Congreso d e los c a t ó l i c o s a l e m a n e s c e l e b r a d o d e s d e él 25 al 29 d e A g o s t o en W u r t z b u r g o . P r e s i d i d o por P e r e m b a c h , jefe del C e n t r o p a r l a m e n t a r i o , h a n a c u d i d o á la A s a m b l e a : O b i s p o s , h o m b r e s políticos, c a t e d r á t i c o s de v a r i a s U n i v e r s i d a d e s , p u b l i c i s t a s e m i n e n t e s y r e p r e s e n t a n t e s de m u c h a s A s o c i a c i o n e s , e n t r e e l l a s la de Wolksverein, Augustinus, la d e e s t u d i a n t e s , l a O b r a de S e ñ o r a s c r i s t i a n a s , L i g a católica d e m u j e r e s , e t c . , e t c . E n t r e m u c h a s de l a s i m p o r t a n t í s i m a s cuestion e s d e a c t u a l i d a d se t r a t a r o n t r e s m u y p r i n c i p a l m e n t e : la de los S i n d i c a t o s de obreros, el feminismo y la l i b e r t a d de la ciencia en su9 r e l a c i o n e s con la fe; se abogó p o r la i n s t r u c c i ó n y educación de la mujer, en el s e n t i d o c r i s t i a n o - c a t ó l i c o de la p a l a b r a , como es lógico s u p o n e r ; y r e s p e c t o del t e r c e r p u n t o , en el q u e t o m a r o n p a r t e los más e m i n e n t e s i n t e l e c t u a l e s allí c o n g r e g a d o s , u n á n i m e m e n t e se e.xpuso y defendió que l a s p r e c a u c i o n e s d e la S a g r a d a C o n g r e g a c i ó n del í n d i c e no m e n o s c a b a n , n i en m u c h o n i en poco, los vuelos de l a i n t e l i g e n c i a en l a s i n v e s t i g a c i o n e s científicas, ni la s u m i s i ó n de a q u é l l a á las v e r d a d e s de l a fe l a h u m i l l a en m a n e r a a l g u n a ; p o r el c o n t r a r i o , la e n a l t e c e n , e l e v á n d o l a sobre el n i v e l de l a s v e r d a d e s del orden n a t u r a l . A l t e r m i n a r s e l a A s a m b l e a d i r i g i ó s e u n e x p r e s i v o t e l e g r a m a de a d h e s i ó n á la S a n t a S e d e . 5 . Inglaterra.—Como y a hemos apuntado en anteriores crónicas, la fe católica se v a a b r i e n d o paso en la G r a n B r e t a ñ a . P o c o m á s de c i n c u e n t a a ñ o s h a c e q u e P í o I X r e s t a u r ó la j e r a r q u í a e c l e s i á s t i c a eu e s a n a c i ó n , y d e s d e e n t o n c e s a c á es p a r a a l a b a r á Dios los progresos que el C a t o l i c i s m o h a h e c h o y s i g u e h a c i e n d o en el R e i n o Unido. E x i s t e n h o y 1.703 i g l e s i a s con 3.484 s a c e r d o t e s , de los c u a l e s 1.388 p e r t e n e c e n á d i v e r s a s O r d e n e s r e l i g i o s a s ; el n ú m e r o de fieles se eleva y a á l a r e s p e t a b l e s u m a de c e r c a de seis m i l l o n e s , q u e s u m a d o s á los cinco millones de católicos q u e e x i s t e n en l a s colonias d a n u n total d e once m i l l o n e s . 8 0 0 i g l e s i a s con 4 . 0 0 0 s a c e r d o t e s , d e los cuales 2.000 son r e g u l a r e s , s o s t i e n e n y a m p l í a n la acción c a t ó l i c a en las c o l o n i a s i n g l e s a s . 2.188 i g l e s i a s y 7.484 s a c e r d o t e s , con los y a dichos once millones de c a t ó l i c o s , í o r m a n h o y poderoso núcleo en torno d e l a S i l l a d e P e d r o . L a s e s c u e l a s , colegios y e s t a b l e c i m i e n t o s de p r o p a g a n d a v a n en p r o g r e s i ó n a s c e n d e n t e , d i s t i n g u i é n d o s e los católicos i n g l e s e s por su d i s c i p l i n a , p o r ' l a solidez de s u educación r e l i g i o s a y por su fuerte o r g a n i z a c i ó n . Sin d u d a q u e e s t e a u m e n t o de católicos con s u s colegios y e s c u e l a s ha p u e s t o en c u i d a d o al Gobierno b r i t á n i c o , q u i e n p o r el M i n i s t r o de I n s t r u c c i ó n p ú b l i c a , M. B y r r e l l ,

M. COCO

347

t a t r a t a d o de c o r t a r los v u e l o s d e los c a t ó l i c o s s e c u l a r i z a n d o l a e n s e ñ a n z a . É s t a e r a l i b é r r i m a d e s d e b a s t a n t e a n t e s de 1870, época en q u e el G o b i e r n o , s i n p o n e r t r a b a s d e n i n g u n a e s p e c i e á l a e n s e f^anza no oficial, d i c t a m i n ó a l g u n a s l e y e s p a r a f a v o r e c e r l a y s u p l i r las deficiencias de los c e n t r o s d o c e n t e s p a r t i c u l a r e s . E n 1902 se dio la famosa l e y B a l f o u r , i n s p i r a d a en a m p l i a l i b e r t a d , t r a t a n d o d e S o s t e n e r y f a v o r e c e r l a s e s c u e l a s l i b r e s con fondos d e l p ú b l i c o e r a r i o , incluyendo e n e s t a s u b v e n c i ó n , t a n t o l a s f u n d a d a s p o r el E s t a d o como l a s l i b r e s ó p a r t i c u l a r e s ; el G o b i e r n o n o e x i g í a a p e n a s m á s condiciones q u e l a s r e l a c i o n a d a s con l a h i g i e n e y a r r e g l o d e l m a t e r i a l . Con e s t o q u e d a d i c h o q u e c u a l q u i e r a p o d í a f u n d a r u n a e s c u e l a para enseñar e n ella la religión que más acomodase a l fundador. Al a m p a r o de e s t a l e y fueron m u c h o s los c a t ó l i c o s q u e con s u s fondos, ó Con l o s r e c a u d a d o s e n t r e los fieles, l e v a n t a r o n h e r m o s a s e s c u e l a s : • 0 7 0 q u e h a n d a d o copiosísimos frutos a l C a t o l i c i s m o . Con l a ley, p u e s , B a l f o u r todo m a r c h a b a v i e n t o e n p o p a , y sin d u d a , para q u e la n a v e c a m b i a s e ó t e r c í e s e el r u m b o c a t ó l i c o , M . B y r r e l l propuso u n p r o y e c t o d e l e y q u e p u e d e c o n d e n s a r s e e n e s t o : 1." Q u e d a abolida l a d i s t i n c i ó n d e e s c u e l a s voluntarias y oficiales. T o d a e s cuela q u e q u i e r a p e r c i b i r s u b s i d i o s oficiales s e r á c o n s i d e r a d a como oficial y d e p e n d e r á por e n d e d e l E s t a d o , y no del f u n d a d o r ó p r o p i e r i o — 2 . " L a s e s c u e l a s voluntarias p a s a r á n a l E s t a d o por v e n t a ó a r r i e n d o , — 3 . 0 L o s profesores s e r á n n o m b r a d o s por l a a u t o r i d a d l o c a l , 'n t e n e r en c u e n t a l a s c r e e n c i a s d e los a s p i r a n t e s . — 4 . " L a e n s e anza r e l i g i o s a se r e d u c e á l a l e c t u r a de l a B i b l i a . Como se n o t a , á primera v i s t a , los perjuicios q u e se i r r o g a n á los c a t ó l i c o s son de n t a c o n s i d e r a c i ó n , q u e p u e d e n s e r v i r de g r a n r e m o r a p a r a los p r o gresos del C a t o l i c i s m o . Y e n t e n d i é n d o l o a s í los c a t ó l i c o s i n g l e s e s , e n numero de cuarenta y dos mil, r e u n i d o s e n A l b e r t H a l l , p r o t e s t a r o n e n é r g i c a m e n t e c o n t r a el p r o y e c t o de l e y , c a n t a n d o a l u n í s o n o l a n i a r c h a g u e r r e r a d e los c a t ó l i c o s b r i t á n i c o s . ¡Oh í e d e n u e s t r o s Padres!, q u e v i v e á p e s a r d e los c a l a b o z o s , d e la e s p a d a y d e l a s o g u e r a s ! . . . . ¡Oh f e de n u e s t r o s p a d r e s , n o s o t r o s t e s e r e m o s fieles ^ a s t a l a m u e r t e ! » A l c o n c l u i r la m a n i f e s t a c i ó n M . S t a n l e y l a n z ó a l los ^^^^ r^eto vigoroso: cSi e s t e p r o y e c t o d e l e y s e a c e p t a , q u e ^ s p a d r e s se n i e g u e n á e n v i a r s u s hijos á l a e s c u e l a y q u e e l G o lerno nos m a n d e s u s j u e c e s y c a r c e l e r o s . » G r a c i a s á e s t a s e n é r g i c a s ést" y á l a d e f e n s a q u e d e los i n t e r e s e s d e los c a t ó l i c o s h i c i e r o n es en la C á m a r a d e los L o r e s , a p r o b ó s e el p r o y e c t o con t a l e s niiendas, q u e e l perjuicio q u e lea i r r o g a , s i a l g u n o h a y , e s de m u y C a s a i m p o r t a n c i a . ¡Loor á los v a l i e n t e s católicos i n g l e s e s ! • Suiza. — I m p e r a n d o e n e s t a p o é t i c a r e g i ó n e l K u l t u r - K a m p f , ^n 1874, fueron s u p r i m i d a s 3 3 d e l a s 76 p a r r o q u i a s c a t ó l i c a s q u e h a en el J u r a ; pero l a s r e p e t i d a s i n s t a n c i a s d e los c a t ó l i c o s h a n s i d o

348

BOLETÍN

EELIGI080

p o r fin a t e n d i d a s por e l G r a n Consejo de B e r n a , q u e h a a c e p t a d o u n a proposición de M r . R i t c h a r d , a n t i g u o d i r e c t o r d e c u l t o s , q u i e n no solamente h a restablecido l a s suprimidas parroquias, sino que h a c r e a d o o t r a s t r e s n u e v a s . E l g r a n Consejo h a sido g e n e r o s o con los e c l e s i á s t i c o s , q u i e n e s p e r c i b i r á n como m í n i m u m 1.800 francos y un m á x i m u m de 2.300, s e g ú n los a ñ o s de s e r v i c i o . 7. Estados-Unidos.—Como p r u e b a d e l a c r e c i e n t e p u j a n z a del C a t o l i c i s m o en el N o r t e de A m é r i c a , h a c e m o s m e n c i ó n de dos soberbias c a t e d r a l e s , la u n a t e r m i n a d a 3'a, l a d e d i c a d a á S a n P a b l o en P i t t s b u r g ( P e n s y l v a n i a ) , que h a costado t r e s millones y medio de dur o s (oro); y la colocación, no há m á s que unos m e s e s , de la p r i m e r a p i e d r a d e o t r a c a t e d r a l , d e d i c a d a t a m b i é n á S a n P a b l o , en el E s t a d o d e M i n n e s o t a ; el coste del edificio e s t á c a l c u l a d o en t r e s millones de d u r o s . E l a c t o r e v i s t i ó g r a n s o l e m n i d a d y fué u n a i m p o n e n t e man i f e s t a c i ó n de la v i d a e x u b e r a n t e del c a t o l i c i s m o n o r t e a m e r i c a n o , a s i s t i e n d o cinco A r z o b i s p o s , v e i n t e O b i s p o s y n u m e r o s o s s a c e r d o t e s y fieles. M o n s . I r e l a n d p r o n u n c i ó e l o c u e n t e d i s c u r s o , t e r m i n a d o el cual leyó el s i g u i e n t e significativo m e n s a j e del P r e s i d e n t e de la R e p ú blica : « E n e s t e n u e s t r o a f o r t u n a d o p a i s l a l i b e r t a d y l a r e l i g i ó n son a l i a d a s n a t u r a l e s y o b r a n s i e m p r e de c o n s u n o . F e l i c i t o á todos los q u e h a n p r e s e n c i a d o la colocación d e l a p i e d r a f u n d a m e n t a l de la n u e v a c a t e d r a l de S a n P a b l o . Me c o n g r a t u l o con los q u e h a n d e rend i r en ella s u c u l t o á D i o s , y á V o s p e r s o n a l m e n t e , S r . A r z o b i s p o , os d o y mil p a r a b i e n e s . » E n N u e v a Y o r k y en C h i c a g o se e s t á n construy e n d o dos n u e v a s m a g n í f i c a s i g l e s i a s c a t ó l i c a s . 8. Japón, China, e t c . — L a g u e r r a r u s o - j a p o n e s a h a influido poder o s a m e n t e en el d e s p e r t a r d e e s t o s dos p u e b l o s , q u e no t a r d a n d o muchos a ñ o s h a n de h a c e r c a m b i a r la faz del c o n t i n e n t e europeo y a m e r i c a n o . P o r lo que a t a ñ e á n u e s t r o Movimiento religioso, d i r e m o s qu^ la t e n d e n c i a , s o b r e todo del p u e b l o j a p o n é s , es al i d e a l i s m o religiosOí q u e ha venido á s u s t i t u i r al a n t i g u o d o m i n a n t e m a t e r i a l i s m o . «!<* g u e r r a — e s c r i b e el Jipi Shimpó periódico j a p o n é s , en su n ú m e r o del 1^ d e M a r z o del año p a s a d o — h a v u e l t o á l a R e l i g i ó n , no sólo l a s a l m a s de aqueUos q u e en l o s c a m p o s de b a t a l l a , v i é n d o s e e n t r e la v i d a y 1* m u e r t e , s e n t í a n l a n e c e s i d a d del d i v i n o a u x i l i o , sino t a m b i é n á los m u c h í s i m o s que c o n t a b a n s e r e s q u e r i d o s e n t r e los s o l d a d o s . E n todos los pueblos del I m p e r i o l a s m a d r e s a y u n a b a n p a r a q u e s u s hijos volviesen s a n o s y s a l v o s , y n u m e r o s a s mujeres s e c o r t a r o n el cabello e hicieron votos y p r o m e s a s p a r a l o g r a r la v u e l t a del esposo Acab a d a la g u e r r a , f e r v i e n t e s é i n c o n t a b l e s a c c i o n e s de g r a c i a s se han e l e v a d o a l cielo por el r e g r e s o de a q u e l l o s q u e se h a b í a n s a l v a d o de u n a m u e r t e i n m i n e n t e . » Como s e v e , e s otro h o y el e s p í r i t u que reacciona e n é r g i c a m e n t e en el r e s u r g i m i e n t o m o r a l del p u e b l o j a p o n é s , y e s t a s a l u d a b l e r e a c c i ó n p r e s a g i a d í a s de v e n t u r a p a r a e l Catolicismo)

M. COCO

349

que y a c u e n t a con m u c h o s m i l e s de p r o s é l i t o s en el I m p e r i o del Sol Naciente. A sostener y vigorizar este espíritu idealista y hacerle net a m e n t e c r i s t i a n o , a d e m á s de los t r a b a j o s d e los m i s i o n e r o s , c o n t r i b u i r á p o d e r o s a m e n t e l a r e c i e n t e c r e a c i ó n en T o k i o d e u n a h e r m o s a B i b l i o t e c a c a t ó l i c a , p a r a q u e los m e n o s f a v o r e c i d o s p o r la f o r t u n a p u e d a n , s i n d i s p e n d i o s de n i n g ú n g é n e r o , a m p l i a r s u s e s t u d i o s al p a s o que se i n f o r m a n con el v e r d a d e r o e s p í r i t u c a t ó l i c o . E n C h i n a el m o v i m i e n t o p o r l a s c i e n c i a s e u r o p e a s es f o r m i d a b l e ; b a n a b a n d o n a d o l a s r a n c i a s e n s e ñ a n z a s d e s u Confucio y s e d e d i c a n c o n a f á n á e s t u d i a r el m o v i m i e n t o científico y m a t e r i a l de E u r o p a , y uo dudamos que, rota la valla de las preocupaciones que les d i s t a n ciaban de nosotros, e n t r a r á n bien pronto por las doctrinas católicas, ú n i c a s que s a t i s f a c e n p o r c o m p l e t o l a s e x i g e n c i a s del a l m a y del c o r a z ó n . E n la n u t r i d a p r o v i n c i a de H u - N a n , c a m p o de los t r a b a j o s de los m i s i o n e r o s a g u s t i n o s , es d o n d e se n o t a m á s v i v o e s t e m o v i m i e n t o de a p r o x i m a c i ó n . E n el C h a n g - T o n g M e r i d i o n a l h a y y a 3 5 . 3 7 8 c a t ó licos y 36.3G7 c a t e c ú m e n o s , h a b i e n d o s i d o b a u t i z a d o s el a ñ o p a s a d o 4.313 a d u l t o s ; en C h a n g - S i h a n r e c i b i d o el s a n t o B a u t i s m o 1.500 p a g a n o s , y h a y 5.000 c a t e c ú m e n o s d i s p u e s t o s á r e c i b i r l e ; e n l a m i s i ó n de H o n g - K o n g se v e r i f i c a r o n el p a s a d o a ñ o 8 8 8 b a u t i s m o s , y a s i en los d e m á s c a n t o n e s , a u m e n t a n d o p r o p o r c i o n a l m e n t e el n ú m e r o d e i g l e s i a s , o r a t o r i o s , e s c u e l a s , c o l e g i o s , o r f e l i n a t o s , e t c . No s o n m e n o s c o n s o l a d o r e s los p r o g r e s o s d e l C a t o l i c i s m o en la T u r q u í a A s i á t i c a . L a U n i v e r s i d a d q u e en B e y r u t h d i r i g e n los P a d r e s d e la C o m p a ñ í a de J e s ú s y l a s m i s i o n e s de los P a d r e s C a r m e l i t a s r e c o g e n o p i m o s trutos. E n H i d e r a b a d , N a g p o s e , M a d u r é , P o n d i c h e r y , en la I n d i a , registramos un aumento análogo. L a Nyanza Septentrional cuenta a c t u a l m e n t e con 1 0 0 . 0 0 0 neófitos y 1 4 9 . 0 0 0 c a t e c ú m e n o s ^ h a b i e n d o sido b a u t i z a d o s en el p a s a d o a ñ o 6.095 a d u l t o s . E n el N y a n z a M e r i d i o n a l , q u e c o n t a b a el p e n ú l t i m o a ñ o con 1 6 . 5 5 2 c a t ó l i c o s , s e e l e v a n lioy á 1 8 . 4 7 1 . E n U n y a n y e m b e , C o n g o , P e r s i a , F i n l a n d i a , C a n a d á , •A-ustralia, Z a n g u e b a r , e t c . , e t c . , a u m e n t a n d e d í a e n d í a l o s p r o g r e sos del C a t o l i c i s m o , no s o l a m e n t e p o r el n ú m e r o d e los q u e a c u d e n 4 en* la p a l a b r a del celoso m i s i o n e r o , s i q u e t a m b i é n p o r los q u e frec u e n t a n l a s e s c u e l a s , d o n d e r e c i b e n el p a s t o de l a i n t e l i g e n c i a , p r i niera b a s e p a r a r e f o r m a r el c o r a z ó n y s a n t i f i c a r el a l m a . A n t e e s t e s o b e r a n o c o n g l o m e r a d o de h e c h o s q u e t a n a l t o h a b l a n e n p r o del C a t o licismo, b i e n p o d e m o s d e c i r Christus vincit, Christus regnat, Christus imperat. |

A É l s e a todo h o n o r y t o d a g l o r i a .

LIBROJ,

KLYIJTAJ

T

PERIÓDICOS

Libros.
Poema de Fernán-González, texto critico, p o r C. C. M a r d e n , 225-LVII p á g s . , 8.° m a y o r . D o s p r e c i o s o s t e x t o s c r í t i c o s v i n i e r o n c a s i á u n t i e m p o de los E s t a d o s U n i dos: éste y el de Santo Domingo de B e r c e o , p o r F i t z - Q e r a l d , del c u a l aparecerá p r o n t o u n g l o s a r i o c o m p l e t o , e t i m o l ó g i c o , c o n l a m e n c i ó n d e l p a s a j e en q u e se h a l l a c a d a v o c a b l o , s a l v o a r t í c u l o s , c o n j u n c i o n e s , e t c . M i c r i t i c a e s t e s e g u n d o t e x t o a p a r e c i ó e n el Zeitschrift, aunque tachaba algunas menudencias. P r e c e d e al t r a b a j o u n a I n t r o d u c c i ó n q u e c o n t i e n e : 1, Ferná,n-Gonz41ez e n l a p o e s í a a n t i g u a ; 2. l o s m a n u s c r i t o s ; 3, l a s e d i c i o n e s ; 4, e l a u t o r y l a fecha; 5, l a s f u e n t e s ; 6, el p o e m a y las c r ó n i c a s ; 7, el l e n g u a j e ; 8, l a m é t r i c a ; 9, 1» p r e s e n t e e d i c i ó n ; 10, A b r e v i a t u r a s . L u e g o v i e n e e l t e x t o , q u e o c u p a 109 pá.gin a s . D e s p u é s l a s i l u s t r a c i o n e s . T r a s e l l a s l a s n o t a s , el g l o s a r i o y u n í n d i c e de nombres propios. El a u t o r m a n e j a c o m o m a e s t r o el c a s t e l l a n o a n t i g u o , g o z a de u n a s o b e r a n a p a c i e n c i a y d e s e n t r a ñ a b i e n el e m b r o l l a d i s i m o a s u n t o . A l c o l a b o r a d o r Sr. G o u l d , q u e le a y u d ó c o n s u s p r o f u n d o s s i l i z a d o , se le e s c a p ó u n a r c a í s m o , guarnir porrada, b i é n p a s ó á l a h i s t o r i a escalentar, S a o r . , 52 o) á aventurado? p o r guarnecer, apresurado. ¿Y venturado (S. M i l i , 177 d. fruentf ( P . A l . , 1.091 c) á fuerte. conocimientos del c a s t e l l a n o m o d e r n o , al c u a l d e b i e r a p r e s t a r s e m á s a t e n c i ó n q u e a l y a foe n l a d e f i n i c i ó n de y n o p o r s u c u l p a , s i n o p o r l a de c i e r t o d e t e s t a b l e á i c c i o n a r i o . T a m que dice e n d e Grober, y a g r a d ó a l a u t o r ,

Taúd ( P . A l . , 1.321 c) ¿podría s u s t i t u i r á ataúdt (id., 1.712 a)? E n 149 d se l e e fuert,

( a ñ á d a s e 136 d). ¿ Y fruent

y e n 580 d, 616 c, 747 d,

E l Sr. M a r d e n s u g i e r e ahe al p r i n c i p i o de 373 a; h á l l a s e e n A . H i t a , 1.063 b. É g l o g a de N a v i d a d de l a E n c i n a y C r ó n i c a del Cid. P r o p o n g o : 1, e n v e z de folgura 866 b , p o r desmaidas 8, adamidos ( P . A I . , 2.171 d), folgancia (id., 268 d); 2, e n desmedridas p o r fuerte ( P . A l . , 7.017 d), ó desmarridas ( A p o l . , 29 c),

(S. M i l i , 443 b, S. O r i a , 106 a, P . A l . , 1.033 b), p u e s l a s g e n t e s t e n í a n c a n g u e l o ; ( S . L o r . , 16 c) p o r amidos e n 117 a; 4, « g r a n t rencura» e n 616 c, p o r q u e e s a frase e s t á e n e l D u e l o 100 d, y e n e s t e v e r s o : « M o s t r á b a l e s afirmes q u e a v i a grant rencura», cuya cita olvidó anotar, por haberme inteardura> (S. M i l i , 239 d); r r u m p i d o a l g u i e n e n l a t a r e a . C o m p á r e s e c o n *grant era». A l a s c o m p a r a c i o n e s e n t r e v a r i o s t e x t o s a g r e g a r é : 1, «franco e ardü'.'=

5, e n 232 d a c a s o e s t a r í a m e j o r «onáe e r a s u andada» ( P . A l . , 1.720 a) p o r 'cnál

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS

351

P- Al., 60 b; 2, «partir c a r t a s por a b e c o n a l g u i e n . , P . A I . , 1.37,5 b, 2.361 b ; 3, s u c i o e ciErboniento, S i g n . , 12 a; n e g r o e carboniento, P. A l . , 2.443 d, refiriéne n 530 d; 5, n o n estorcer, A p o l o n i o , 70 d. dose a m b o s á día; 4, a duro, idem, 126 d; podedes m o l o g í a s . Ailafil estorcer, S. D o m . , 694 a, a u n q u e adur id., 767 b; si estorcer pudieres',

puede estorcer, 203 b ; estorcer n o n les pudo,

P , A l . , 577 b; n o n se puede

N i u n a p a l a b r a dice el a u t o r en el g l o s a r i o , m u y i n t e r e s a n t e , a c e r c a d e e t i será t o d o lo á r a b e q u e q u i e r a n , pero m e parece voz c o m también tuba ¡tuba! puesta, c u y o primer m i e m b r o procedió a n t i g u a m e n t e de canna;

es t r o m p e t a recta, y o r i g i n ó tula, j u e g o v i z c a í n o de m u c h a c h o s en q u e s e u s a lina caña, y a c a s o el a l e m á n tufen, trompetear, y el g r i t o d e l l a m a d a ( d i a l e c t o s , 38). Jodio, c u y a i r o n í a n o c o m p r e n d i ó u n c r i t i c o de m i s D i a l e c t o s (pág. 79), a n tisemita p o r c i e r t o , es t a m b i é n del A . H i t a 1.037 c y l a É g l o g a d e los p a s t o r e s p a l a c i e g o s d e la E n c i n a . Maño, m a g n o , ha q u e d a d o e n d i a l e c t o s , c o n dos s e n t i d o s : propio, en F u e n chico, en Aragón. c o m o caoba de millero, de cayoba (alcayoha), de v i e n e de leyaltal, **rrabia, ó i r ó n i c o = chiquiá, P r e s u m o q u e lealtat ^isnda d e Meaja, 'airado, leyenda. de megaja, S. Mili, 2 d. Mijero, P . A l . , 868 b . Miraglo, españolizado? enloquido Cid, 315, S. Otrosí ¿castellano, ó del ant. fr. autresi

T a m b i é n y o t e n í a c o m p a r a d o á mascariento recnérdese a d e m á s el P . A l . , 2.275 c. P a l t a 494 b e n fallir ''•'•e s i m e t u n o n ó fallecer, fallecieres.' Y folgura,

c o n A p . , 14 d. Y á

(qne d e b e e s t a r e n el g l o s a r i o , c o n u n a l l a m a d a á, la p á g . 170) c o n S. M i l i , 347 a; y el cotejo c o n el P . A l . , 362 c: « N u n c a te fa335 b. Y l a s c i t a s de cou ruido, fallimiente, fonética é Quijo-

A ñ á d a s e 335 d e n carvonienlo. ^ 1 b y 413 d ( . s i n fallimiente. Gruey

= A . H i t a , .345 b).

parece haberse c o m p a r a d o c o n buey, y gruito

idealmente. I^e azcona h a b l é e n M a r a ñ a del D i c c i o n a r i o , 21, refiriéndome al ^I, 46: «una azcona ó chuzo en l a mano». V é a s e a d e m á s el A . H i t a , 1.030. Y o t a m b i é n t e n í a a n o t a d o el P . A l . , 1.135 d. Dije m i parecer sobre asmar S. D o m i n g o de F i t z - G e r a l d . •Este señor c o r r i g i ó b i e n contienda Y a que define capellina e n el v . 334 d; e n P . A l . , contiessa, 599 d. como almófar, debiera referirse de a q u i á allá; y o en la somera c r i t i c a sobre el t e x t o e x c e l e n t e

elegirla a q u e l l a voz para e v i t a r c o n f u s i o n e s , como puede ocurrir e n la definición de capiello. Esperemos que l a definición de almófar sea l a d e f i n i t i v a (Maraña del D i c eionario. 9). L a s formas almofariz, almofía, almofre, creo sean a p o d o s , términos burlescos que s i g u i f i c a b a n almirez, c a z u e l a , j o f a i n a , como la s i m p l e baela barberil e q u i v a l i ó al y e l m o de M a m b r i n o ; h o y a l sombrero de copa alta *ian s u s t i t u i d o la colmena, morada de abejas, y l a chistera, c h i s m e de pescar. Con g u s t o me d e t e n d r í a e n m á s pormenores, pero t e m o ser l a t o s o , y oreo l n e con lo d i c h o se puede formar u n a l i g e r a idea d e l a hermosa obra. U n a razón social Marden-Gerald podría o b s e q u i a r n o s con n n t e x t o c r í t i c o d"! r e s o b a d í s i m o P o e m a del Cid. P . DE MÚGICA.

352

LIBROS, REVISTAS T PERIÓDICOS

Las Cofradías y Congregaciones Eclesiásticas según la disciplina vigente,-rraía<?o Canónico con niimernaas anolacwnet iobre las Terceras Ordenes Seculares, p o r o l Rvdo. Padre J u a n B. F e r r e r e s , do l a C o m p a ñ í a de Jesús.—Segunda edición corregida y a u m e n t a d a . — G u s t a v o Gili, E d i t o r . Calle Universidad, 45, Barcelona.—Precio, 2 p e s e t a s . L a f a m a del P . Ferreres como c a n o n i s t a es sobrada g a r a n t í a de la import a n c i a del l i b r i t o de que nos o c u p a m o s . Consta de 19 a r t í c u l o s , en los que se t r a t a n a s u n t o s de r e c o n o c i d o i n t e r é s : de la institución, traslación, extinción y derechos de l a s Cofradías; de la cuarta funeral y elección de sepultura, etcétera, t e r m i n a n d o con tres a p é n d i c e s que c o n t i e n e n decretos y c u e s t i o n e s importantes. D a d a la u t i l i d a d de e s t a o b r i t a , y el b u e n m é t o d o y c l a r i d a d que la adornan, creemos qne n o debe f a l t a r de la b i b l i o t e c a de n i n g u n a persona ilustrad»i e s p e c i a l m e n t e si es e c l e s i á s t i c a . Ú l t i m a m e n t e , y a qne p u b l i c a m o s e s t a s l í n e a s en u n a E e v i s t a agustinianfti j u z g a m o s oportuno a d v e r t i r que el P . J u a n Ferreres c i t a en dos p á g i n a s de s n libro, como s i m p l e Cofradía, la que fué e l e v a d a por Gregorio X I I I en 15T5 al g r a d o de Archicofradia de la S a g r a d a Correa, y este es el t í t u l o que le corresponde, c o m o á la del Cordón de S a u F r a n c i s c o , y o t r a s que el P . Ferreres denomina Archicofradías.

*
Discurso inaugural leido en la solemne apertura del curso académico de 1907 á JSO'i, ant' el claustro de la Universidad de Barcelona, por el Dr. D. José E a t a u y o l y Colom. C a t e d r á t i c o de la F a c u l t a d de Derecho.—Barcelona. Tipografía «La A c a d é m i " » ' de Serra H e r m a n o s y Russell. P a r a e v i d e n c i a r la i m p o r t a n c i a y a c t u a l i d a d del hermoso discurso del stíñor E s t a n y o l , b a s t e decir que es u n a defensa s i n c e r a y v a l i e n t e de l a s Ordenes r e l i g i o s a s . Es la voz de la v e r d a d c l a m a n d o e n los l a b i o s del d o c t o Cated r á t i c o en favor de los derechos l e g í t i m o s é i n d i s c u t i b l e s que las Asociacion e s r e l i g i o s a s t i e n e n á q u e los g o b i e r n o s , lejos de p e r s e g u i r l a s , t a s respeteOí a m e n y p r o t e j a n . A v a l o r a n en a l t o g r a d o el t e x t o de este discurso los párr»' fos de L i b e r a t o r e , L e ó n X I I I y otros s a b i o s e m i n e n t e s que lo e n t r e l a z a n S h e r m o s e a n . S u l e c t u r a será, por t a n t o , m u y ú t i l á toda clase de personas: * los e n e m i g o s de la R e l i g i ó n , á fin de que d e p o n g a n sus odios y se dejen ü " ' m i n a r por los resplandores de la verdad; y á los buenos, p a r a q n e v i v a n más s e g u r o s y n o t e n g a n p e l i g r o de ser ofuscados por el error. T e r m i n a el discurso del Sr. E s t a n y o l con u n párrafo d i g n o de ser g r a b a d o e n l e t r a s de oto y de s e r m e d i t a d o a t e n t a m e n t e por todo e s p a ñ o l . D i c e así: «Al p r o c l a m a r las e x c e l e n c i a s de la l i b e r t a d de a s o c i a c i ó n , g u a r d é m o n o s de los s e c t a r i s m o s que q u i e r e n cercenarla c a b a l m e n t e á los h e r o i c o s instif"' t o s r e l i g i o s o s q n e , al ponerla por obra, h a n e s p a r c i d o por doquier cienoi»' progreso, arte y c a r i d a d . Que la j u v e n t u d e s t u d i o s a , c u y o corazón generoso p a l p i t a al calor de las g r a n d e s empresas, trabaje c o n celo a r d i e n t e para í ' * a r r a i g u e en las c o s t u m b r e s el p r i n c i p i o de a s o c i a c i ó n , á c u y o influjo brot» esa v a r i e d a d e x u b e r a n t e de c o r p o r a c i o n e s q u e t r a n s f o r m a r á n en nuestra P*^ t r i a la a g r i c u l t u r a , d i f u n d i r á n la c i e n c i a , r e d i m i r á n á la clase obrera de^^ m i s e r i a moral y m a t e r i a l e n que v i v e , y r e a l i z a r á n la t a n deseada obra

LIBROS, REVISTAS T PERIÓDICOS

353

p a c i f i c a c i ó n social, s i e n d o poderoso b a l u a r t e e u e l cual se e s t r e l l a r á n á la v e z las d e m a s í a s del poderoso y l a t i r a n í a de las m u c h e d u m b r e s i n c o n s c i e n t e s . Y en esta labor noble no se deje jamás arrastar por e n s e ñ a n z a s ni e j e m p l o s de qnienes no v a c i l a n on pisotear los s a c r o s a n t o s p r i n c i p i o s de libertad y de j u s t i c i a á t r u e q u e de a n i q u i l a r , si en s u m a n o e s t u v i e r e , e s a s f e c u n d a s Cong r e g a c i o n e s r e l i g i o s a s , modelo de v i r t u d , de c i e n c i a y a b n e g a c i ó n , c o m o q u e son l a s q u e m á s de cerca s i g u e n l a s p i s a d a s de A q u é l q u e , h a b i e n d o c r e a d o al hombre, m u r i ó para r e g e n e r a r l e , dejándole, como l e g a d o que h a b í a de perp e t u a r su obra redentora, la Asociación m á s g r a n d i o s a q u e se h a c o n o c i d o y * c u y a i n f l u e n c i a se d e b i ó e l i m p u l s o m á s v i g o r o s o q u e ha r e a l i z a d o en el decurso de la h i s t o r i a el p r i n c i p i o de asociación.» Mil e n h o r a b u e n a s al i l u s t r e C a t e d r á t i c o de l a F a c u l t a d de D e r e c h o de Barcelona, porque en o c a s i ó n t a n solemne h a s a b i d o defender la verdad en u n discurso l l e n o de m a j e s t a d y g r a n d i l o c u e n c i a .

«

» »
D i s c u r s o leído en la solemne inauguración del curso académico de 1!>07 á 1908 en la Uni-

versidad Central, por D. Baldomero Bonet y Bonet, C a t e d r á t i c o de l a F a c u l t a d de Farmacia.—Madrid. I m p r e n t a Colonial. A p l a u d i m o s c o n e n t u s i a s m o el a c i e r t o del Sr. B o n e t en l a e l e c c i ó n de m a teria para su discurso i n a u g u r a l . N a d a h a y de m á s i n t e r é s para l o s españole.^ que la reforma de la e n s e ñ a n z a , t a n d e s c u i d a d a en n u e s t r o p a i s y t a n iníerior ¿, l a de l o s p u e b l o s q n e figuran á la cabeza de la c u l t u r a e u r o p e a . Es niny triste y c a s i i n e x p l i c a b l e q u e , h a b i e n d o en n u e s t r o s centros d o c e n t e s profesorado d i g n o y de v a s t a i l u s t r a c i ó n , n o o b s t a n t e r e c i b a nuestra j u v e n tud e n s e ñ a n z a m u y superficial y estéril, todo por falta de m e d i o s , y p o r q u e Ruestros p l a n e s de e s t u d i o s adolecen todos de t e o r í a s q u i j o t e s c a s , y e n la práctica dan un r e s u l t a d o de n i n g ú n v a l o r . ¿Y no es l a m e n t a b l e q u e los padres de f a m i l i a se i m p o n g a n p e n o s o s sacrificios p a r a costear á sus hijos u n a Carrera, en l a q u e d e s p u é s de cursar u n a serie i n c a l c u l a b l e de a s i g n a t u r a s , n o h a n a d q u i r i d o i d e a s claras acerca de n i n g u n a de ellas? El Sr. B o n e t l l a m a la a t e n c i ó n en su discurso sobre v a r i o s p u n t o s del problema de la e n s e ñ a n z a , y presenta s u reforma y b u e n a o r i e n t a c i ó n como e l •nedio p r i n c i p a l de r e g e n e r a r n o s y a l c a n z a r el n i v e l de l o s p u e b l o s c u l t o s de España.

.%
U criji, , j 5 ( „ „ | , u 5 | ¿ „ iclua] del d e r e c h o de p r o p i e d a d en la sociedad c o n t e m p o r á n e a ^

" l í ^ i r s o i n a u g u r a l leído en l a solemne a p e r t u r a del curso a c a d é m i c o do laoí a 1S08 en el S e m i n a r i o Conciliar de Madrid, por J u a n Aguilar J i m é n e z , Canónigo " o c t o r a l do la C a t e d r a l de Madrid y profesor de l a F a c u l l a d de Derecho Canón i c o . - i m p r e n t a del Asilo de Huérfanos del S a g r a d o Corazón de Jesús. A t r a v é s de e x p r e s i ó n f á c i l y e l e g a n t e , refleja el discurso del Sr. A g u i l a r 'os bríos de e n t e n d i m i e n t o a v e z a d o al e s t u d i o profundo de los p r o b l e m a s s o *^iales de m á s difícil s o l u c i ó n . El Sr. D o c t o r a l de M a d r i d , c o n b u e n a c u e r d o , enipieza su trabajo d i s t i n g u i e n d o en el derecho de propiedad l o q u e es esen•^'ál é i n m u t a b l e , y l o q u e está s u j e t o á v a r i a c i ó n y es capaz de progreso; describe los h e c h o s y las c a u s a s de la crisis en que r e a l m e n t e se e n c u e n t r a h o y , y termina s e ñ a l a n d o la línea recta por la que debe e n c a u z a r s e el c o n j u n t o de "opiniones q u e i n t e n t a n s o l u c i o n a r d i c h a c r i s i s .

Aüo V.-ToMO I V .

23

354

LIBROS, R E V I S T A S T

PERIÓDICOS

E e c o m e n d a m o s e n c a r e c i d a m e n t e l a l e c t n r a d e t a n p r e c i o s o d i s c n r s o , y des e a m o s q u e el S r . A g u i l a r e x p o n g a c o n m á s a m p l i t u d s u p e n s a m i e n t o e n u n l i b r o q u e , s i n d u d a , h a b í a de s e r d e a c t u a l i d a d y c o n t r i b u i r í a e n g r a n m a nera á cicatrizar la l l a g a que mina y debilita la sociedad contemporénea.

BIULIOTECA D E DERECHO Y CIENCIAS SOCIALES .—Nuevas

direcciones de la Lógica, p o r

A l b e r t o G ó m e z I z q u i e r d o , C a t e d r á t i c o de L ó g i c a e n l a U n i v e r s i d a d de G r a n a d a . — M a d r i d , L i b r e r í a g e n e r a l d e V i c t o r i a n o S u á r e z , P r e c i a d o s , 48; 1907.—Precio: E n Madrid, 3,50 p e s e t a s ; e n p r o v i n c i a s , 4 p e s e t a s . Ea el S r . G ó m e z I z q u i e r d o u n o de l o s p o c o s y b u e n o s e s c r i t o r e s q u e e n E s p a ñ a vienen c u l t i v a n d o con éxito los estudios ñola, sófica», y e n s u c e l e b r a d a Historia de la Filosofía filosóficas, filosóficos. E n Cultura Espah a dado e n la q u e c o m p a r t e h o y c o n el S r . A s í n l a d i r e c c i ó n de la « S e c c i ó n F i l o en el siglo XIX,

p r u e b a s e l i l u s t r e C a t e d r á t i c o de L ó g i c a de l a U n i v e r s i d a d de G r a n a d a de s e r , á la vez que u n erudito en las disciplinas l a obra q u e a n u n c i a m o s . Nuevas direcciones n n pensador por cuenta es u n trabajo notable á cinco funp r o p i a b i e n o r i e n t a d o é i n t e l i g e n t e . D i g n a d e e s t a f a m a del S r . I z q u i e r d o es de la Lógica de e x p o s i c i ó n y de c r í t i c a . S u a u t o r h a r e d u c i d o e s t a s Direcciones

d a m e n t a l e s : I d e a l i s t a , P o s i t i v i s t a , de l a s C i e n c i a s ó M e t o d o l o g í a , E x t r a r r a c i o n a l ó de los s e n t i m i e n t o s y T r a d i c i o n a l ó de l o s E s c o l á s t i c o s ; s e ñ a l a n d o c o n g r a n a c i e r t o l o s e x t r a v í o s del i d e a l i s m o , e l p o s i t i v i s m o y s u s afines, a l p a r q u e l a s m e j o r a s i m p u e s t a s á l a L ó g i c a t r a d i c i o n a l p o r el c h o q u e de a q u e llos sistemas. P a r a el e s t u d i o y l a c r i t i c a de e s t a s p r i n c i p a l e s d i r e c c i o n e s q u e se h a n d a d o á l a L ó g i c a , e l a n t o r , c o n m u y b u e n a c u e r d o , s e h a fijado e n los m á s i l u s t r e » y o r i g i n a l e s r e p r e s e n t a n t e s de c a d a u n a , p o r q u e «entre l o s a f i l i a d o s —dice él— á n n a e s c u e l a n u n c a f a l t a n d e f e n s o r e s e x a g e r a d o s é i n h á b i l e s , c u y a l a b o r de e x p o s i c i ó n y d e f e n s a se p r e s t a á u n a c r í t i c a f á c i l y v i c t o r i o s a » . N a d a t e n e m o s q u e o b s e r v a r a c e r c a de e s t e p u n t o ; pero ¿quiere d e c i r n o s e l S r . G ó m e z Izq u i e r d o p o r q u é r a z ó n h a i n c l u i d o e n e s t e s u l i b r o l a c r i t i c a t a n despiadada, c o m o m e r e c i d a q n e h i z o de l a Lógica Fundamental del S r . L ó p e z M a r t í n e z ? exagerado é inháhil, ¿Qué n u e v a d i r e c c i ó n , c o m o n o s e a l a de u n eclecticismo E n e l c a p i t u l o ú l t i m o . Conclusiones,

s e ñ a l a el l i b r o del C a t e d r á t i c o de la U n i v e r s i d a d d e V a l e n c i a ? d i s c ú t e s e el l u g a r p r o p i o del p r o b l e m a c r í t i c o , o p t a n d o el S r . I z q u i e r d o p o r q u e debe d e s c a r t a r s e de l a L ó g i c a . N o creo s e a n u e v a e s t a m a n e r a de v e r l a s cosas; y a n u e s t r o i n s i g n e B a l m e s l l e v ó el e s t u d i o de l o s f u n d a m e n t o s d e l a c e r t e z a á la Filosofía l a Elemental n o l o s d i s c u t i ó e n l a Lógica, Fundamental, y en s i n o e n la Metafísica. L a observa-

c i ó n , s i n e m b a r g o , n o h u e l g a , c o m o n o e s t á t a m p o c o d e m á s el r e c u e r d o d e l a p o c a e f i c a c i a de l a s r e g l a s , d a d o el e m p e ñ o s i s t e m á t i c o de a l g u n o s a u t o r e s de t e r c e r o r d e n e n e m p e d r a r los t e x t o s d e s u t i l e s i n g e n i o s i d a d e s q u e á n a d a práct i c o c o n d u c e n . P o r l o m i s m o q u e e l S r . G ó m e z I z q u i e r d o es P r o f e s o r de e s t a a s i g n a t u r a , c r e a d a , s e g ú n él i n d i c a c o n r a z o n a d o c r i t e r i o , á e x p e n s a s d e l a P s i c o l o g í a , e s p e r a m o s q u e s u s p r e s t i g i o s a s o b s e r v a c i o n e s h a n de e n c o n t r a r e c o e n s u s c o l e g a s de l a e n s e ñ a n z a oficial de l a L ó g i c a . S i a s í n o acontecí', t a n t o p e o r p a r a e l e s t u d i o de e s t a d i s c i p l i n a . E. N . * *.i
* I

LIBKOS, REVISTAS T PERIÓDICOS

355

Home for good by M. M a r y Loyola of t h e Bar Convent, York. E d i t e t by F r . Thnrston, S. J. Burnus & Oates, Std.28, Orohard Street, London, W. 1907.—Un t o m o en 8." de 326 p á g i n a s . Precio: S. 7-6. El l i b r o de l a M . M a r í a de L o y o l a e s t á d e d i c a d o á la j u v e n t u d particula-.-niente, á la s o l u c i ó n de la p r e g u n t a What am I going to bef que s u e l e h a c e r s e a p e n a s v i s l u m b r a e l n i ñ o lo que es la v i d a . El periodo de l a s p r e o c u p a c i o n e s t á l l a s e e n m u c h o s c a s o s e n el m o m e n t o d e a b a n d o n a r la escuela, c u a n d o e m pieza á conocerse la realidad del m u n d o y son s u s t i t u i d a s las i l u s i o n e s de la i n f a n c i a p o r otro g é n e r o de sospechas más p e l i g r o s a s . Sucede con f r e c u e n c i a que el d e s c a n s o c o n c e d i d o á l o s n i ñ o s a u n a n t e s de t e r m i n a r s u s p r i m e r o s estudios n o c a r e c e n de g r a n d e s riesgos que p e r t u r b a n s u alma. Considérase e n el h o g a r como h u é s p e d , s i n perder la c o n d i c i ó n de hijo, c u a n d o la d i s c i p l i n a r e g l a m e n t a r i a l e a u t o r i z a p a r a l a s v a c a c i o n o s q u e a c o s t u m b r a n á concederse t e r m i n a d o el curso escolar. T o d o s son h a l a g o s , todo cariños, m u c h a i n d u l g e n c i a y e x c e s i v a bondad por parte de sus m i s m o s p r o g e n i t o r e s . Con e s t a s libertades n a d a t i e n e de e x t r a ñ o q u e el n i ñ o se d i s i p e , que a b a n d o n e l a s buen a s costumbres del c o l e g i o , si a ú n n o ha s a l i d o de él d e f i n i t i v a m e n t e , y q n e en c o n t a c t o c o n o t r o s de s u e d a d ó con personas m a y o r e s , surja l a p r e g u n t a (sobre t o d o e n t r e l a s n i ñ a s ) , ¿cuál s e r á m i p o r v e n i r , m i s u e r t e , m i s f u t u r o s destinos? A e s t a p r e g u n t a c o n t e s t a l a M. L o y o l a . S u libro es u n p r e c i o s o arsenal de d o c t r i n a s m u y s a n a s , que deben conocerse y p r a c t i c a r s e al s a l i r d e l o s v e n t u r o s o s y felices m o m e n t o s de la i n f a n c i a y al penetrar e n l o s a ñ o s d e la j u v e n t u d . L a p r o t a g o n i s t a , la qne t o m a á s u c u i d a d o el d e l i c a d í s i m o negó-, cío de la e d u c a c i ó n moral, es J u l i a n a de N o r w i c h . E x p l i c a l o que es y debe s e r el verdadero amor, l a p a z d e la c o n c i e n c i a , l a v i r t u d , e l p e c a d o , el m u n d o , l a V e r d a d e r a fe, l a d e v o c i ó n , el sacrificio; en u n a p a l a b r a , cómo deberá resolV e r s e el delicado problema de n u e s t r o s f u t u r o s d e s t i n o s . L a obra está e s c r i t a en estilo m u y c l a r o , n a t u r a l y a m e n o , y c o n t i e n e e n s e ñ a n z a s m u y s a l u d a b l e s y acomodadas á l a s t i e r n a s i n t e l i g e n c i a s de los n i ñ o s .

**•
Thomas William Allles, b y Mary H. Allies. B n r n s a n d Oatee, L i m i t e d . 28 O r c h a r d S t r e e t , London, W. 1907.-Un t o m o en 8.° de 208 p á g i n a s . Precio: S. 3-6. C o n t a d l s i m o s s e r á n l o s q n e n o c o n o z c a n a l g r a n escritor i n g l é s , Mr. H . W . Allies, q u e a c a b a de bajar al s e p u l c r o , si e s q u e l a m u e r t e a l c a n z a t a m b i é n 6. 'os g e n i o s . S n obra t i t u l a d a The formation.of Vhristendom, es i n m o r t a l y c o n s t i t u y e u n o de l o s p r i n c i p a l e s m o n u m e n t o s c o n q u e a p a r e c e n e n r i q u e c i d a s l a s ciencias histórico-filosófico-apologéticas en el s i g l o X I X . P i Dr. A l l i e s i n g r e s ó p a u l a t i n a m e n t e en el seno de la I g l e s i a católica; y si se prescinde de a l g u n o s a c c i d e n t e s que t u v i e r o n l u g a r e n s u c o n v e r s i ó n , la historia de N e w m a n y la de A l l i e s p r e s é n t a n o s m u c h í s i m o s p u n t o s de cont a c t o . A s i se deduce d e l a l e c t u r a del presente libro. U n o y otro e x p e r i m e n t a ron t r a n s f o r m a c i o n e s m u y a n á l o g a s e n la i n v e s t i g a c i ó n de l a verdad; en u n o y otro se descubre a q u e l l a i n t e l i g e n c i a poderosa que iba en b u s c a de a l g o niás s u b l i m e de l o que les ofrecía e l p r o t e s t a n t i s m o ; en l o s d o s se refleja l a ' n c h a noble del q u e s ó l o a m b i c i o n a s a t i s f a c e r l a s s u p r e m a s n e c e s i d a d e s del espíritu. L a c o n v e r s i ó n moral de Mr. A l l i e s h a b l a s e completado en 1842, pero 'ftltaba la c o n v e r s i ó n de la i n t e l i g e n c i a y la c o n v e r s i ó n r e l i g i o s a . L a l e c t u r a

356 del Development

LIBROS, R E V I S T A S T

PERIÓDICOS

de N e w m a n produjo e n el a l m a d e l D r . A l l i e s m a r a v i l l o s o s domum, vel fratres, etc., That frankly Desde

e f e c t o s , y l a s p a l a b r a s del S a l v a d o r omnia qui reliquerit

e n l a s q u e se p r o m e t e k c u a n t o s le s i g u e n el c i e n t o por u n o , m á s la v i d a e t e r n a , c o n s t i t u y e r o n la ú l t i m a e t a p a de s u v i d a f u e r a del c a t o l i c i s m o . triple conversión—Aice—was completed when, on September 11, 1850, Y gave up all my chance of success in Ufe by becoming a Román Catholic,

e n t o n c e s y a el g e n i o se c e r n í a e n l a s e s f e r a s de lo s o b r e n a t u r a l , s i n q u e la d a d a t u r b a s e s u e s p í r i t u . El e s t u d i o de l a s o b r a s de S. A g u s t í n , de B o s s u e t y de los g r a n d e s t e ó l o g o s y a p o l o g i s t a s de la I g l e s i a c a t ó l i c a f o r m a r o n u n a p a r t e e s e n c i a l de s u v i d a . T o d o e s t o se d e s c u b r e c o n s ó l o l e e r l a s p á g i n a s del p r e s e n t e l i b r o . N i n g u n o se h a l l a b a e n c o n d i c i o n e s de t r a s m i t i r n o s la v e r d a dera h i s t o r i a de Mr. A l l i e s c o m o s u h i j a ; así se c o m p r e n d e n l a s m i n u c i o s i d a des i n t e r e s a n t í s i m a s q n e e n l a obra se d e t a l l a n , sobre t o d o e n l o s a ñ o s q u e s i g u i e r o n á la c o n v e r s i ó n del g r a n a p o l o g i s t a , del g r a n filósofo é h i s t o r i a d o r i n g l é s . N o d u d a m o s q u e n u e s t r o s l e c t o r e s h a r á n j u s t i c i a al h e r m o s í s i m o trab a j o de M r . H . A l l i e s , c u y a a m e n a l e c t u r a n o s c o m p l a c e m o s e n r e c o m e n d a r desde l a s p á g i n a s de e s t a E e v i s t a . B. M.

Lecciones de Anatomía y Fisiología animales, p o r E m i l i a n o R i s u e ñ o , C a t e d r á t i c o por oposición de M i n e r a l o g í a y B o t á n i c a , y e n c a r g a d o de Zoología en l a U n i v e r s i d a d de V a l l a d o l i d . Con g r a b a d o s i n t e r c a l a d o s en el t e x t o . — V a l l a d o l i d , I m p . y Librer í a N a c i o n a l y E x t r a n j e r a de A n d r é s M a r t i n . E s el Sr. E i s u e ñ o u n o de l o s m i e m b r o s m á s p r e s t i g i o s o s del P r o f e s o r a d o esp a ñ o l , t a n t o por s u i n d i s c u t i b l e c o m p e t e n c i a en m a t e r i a de c i e n c i a s n a t u r a les, c o m o p o r el c e l o d i g n o de t o d o e l o g i o c o n q u e s i e m p r e se h a e s f o r z a d o en l a i n s t r u c c i ó n de s u s a l u m n o s , q u e h a c e y a b a s t a n t e s a ñ o s , y d e s p u é s de mem o r a b l e s o p o s i c i o n e s , t o m ó á s u c a r g o c u a n d o era c a s i u n n i ñ o . F r u t o s a z o n a d o de t a n r e l e v a n t e s d o t e s p u e d e , s i n d u d a a l g u n a , c o n s i d e r a r s e el presente l i b r o , q u e , c i e r t a m e n t e , a t e n d i e n d o á c o n s i d e r a c i o n e s de o t r o orden, h u b i e s e p o d i d o s u a u t o r h a b e r d a d o al p ú b l i c o h a c e y a a l g u n o s a ñ o s , y qne u n s e n t i m i e n t o de e x t r e m a d a d e l i c a d e z a e n él i n n a t o s o l a m e n t e le h a permi" t i d o p o n e r e n m a n o s de s u s d i s c í p u l o s c u a n d o o b t u v o el c o n v e n c i m i e n t o pie" n o , a s í de l a s n e c e s i d a d e s de é s t o s , c o m o de los m e d i o s m á s a d e c u a d o s p a r » poder satisfacerlas. O b e d e c i e n d o á e s t a n o r m a , h a c o n d e n s a d o e n u n t o m o de 334 p á g i n a s aquel l a s n o c i o n e s de A n a t o m í a y F i s i o l o g í a a n i m a l e s q u e d e b e n ser la b a s e de los e s t u d i o s de M e d i c i n a y F a r m a c i a á q n e de o r d i n a r i o h a n de d e d i c a r s e e n lo s u c e s i v o l o s a l u m n o s que a s i s t a n á s u s e x p l i c a c i o n e s . C o m i e n z a l a obra c o n l a s n o c i o n e s de Z o o l o g í a , d i v i s i ó n de l a m i s m a y í*" r a o t e r e s g e n e r a l e s de los a n i m a l e s . P a s a i n m e d i a t a m e n t e á e x p o n e r ios fund a m e n t o s de la t é c n i c a h i s t o l ó g i c a , i n d i c a n d o c o n e s t e m o t i v o l o s i n s t r u m e n t o s , r e a c t i v o s y m é t o d o s m á s u s u a l e s en la p r e p a r a c i ó n de tejidos; y despn^s de t r a t a r c o n el d e t e n i m i e n t o n e c e s a r i o c u a n t o se refiere á la H i s t o q u i m i a 5 á la C i t o l o g í a é H i s t o l o g í a a n i m a l e s , c o m o i n t r o d u c c i ó n á los e s t u d i o s a n a t ó m i c o s , e n t r a por fin e n la d e s c r i p c i ó n de l o s ó r g a n o s , a p a r a t o s y f u n c i o n e s de la serie z o o l ó g i c a , desde l o s v i v i e n t e s m á s r u d i m e n t a r i o s y m á s s e n c i l l o s h a s t » los m á s c o m p l i c a d o s y p e r f e c t o s .

LIBROS, REVISTAS T PERIÓDICOS

357

E l Sr. R i s u e ñ o h a t e n i d o el buen a c u e r d o de d a r & s n t e x t o n a d a m á s qno l a e x t e n s i ó n n e c e s a r i a para el o b j e t o que h a de l l e n a r , e v i t a n d o de ese m o d o los i n c o n v e n i e n t e s n o p e q u e ñ o s de poco e c o n ó m i c o s y menos p e d a g ó g i c o s que libros s i m i l a r e s del s u y o s u e l e n ofrecer c o n a l g u n a f r e c u e n c i a . E s t a c i r c u n s t a n c i a , u n i d a al b u e n t i n o e n la e l e c c i ó n de m a t e r i a , á la claridad y c o r r e c c i ó n del e s t i l o y al orden y m é t o d o que d o m i n a n e n t o d a la obra, 88 m o t i v o m u y s u f i c i e n t e p a r a que, d e s p u é s de r e c o m e n d a r l a al p ú b l i c o c o m o 'Verdadero m o d e l o e n s u g é n e r o , e n v i e m o s t a m b i é n al a u t o r n u e s t r a e n h o r a buena más completa. A . J. B .

de'lOSpágiiaa.' H á l l a s e d i v i d i d o el p r e s e n t e e s t u d i o e n dos partes: e n l a primera, tras breve h i s t o r i a de los ú l t i m o s e c l i p s e s , sobre los c u a l e s hace el a u t o r c u r i o s a s observ a c i o n e s , p a s a á d e s c r i b i r los a p a r a t o s y trabajos p r e v i o s e n c a m i n a d o s á la i n s t a l a c i ó n d e f i n i t i v a en l a e s t a c i ó n e l e g i d a , en la c u a l m a n i o b r a r o n , h a s t a d o m i n a r c o n p e r f e c c i ó n todo el i n s t r u m e n t a l , los s e s e n t a r e l i g i o s o s que d e b í a n tomar p a r t e e n el i n t e r e s a n t e s u c e s o . Con s e m e j a n t e a p r e n d i z a j e , y á las órden e s de s a b i o s d i r e c t o r e s , se c o m p r e n d e el é x i t o a l c a n z a d o por el O b s e r v a t o r i o de Cartuja, á pesar de l a s c i r c u n s t a n c i a s p o c o f a v o r a b l e s e n q u e t u v o l u g a r el f e n ó m e n o . L a s f o t o g r a f í a s , gráficos, c u a d r o s y d e s c r i p c i o n e s de que t r a t a la s e g u n d a p a r t e , y de u n m o d o e s p e c i a l el c a p i t u l o que d e d i c a á l o s r e s u l t a dos e s p e c t r o g r á f i c o s , r e v e l a n c o n t o d a c l a r i d a d que a q u e l e n j a m b r e de operarios e j e c u t ó con t o d a d e s t r e z a las d e d i c a d a s f u n c i o n e s qne les f u e r o n e n c o m e n d a d a s , y el a p r e c i o q u e l a C o m p a ñ í a h a c e de s e m e j a n t e s e s t u d i o s . H a y nna tercera p a r t e , q u i z á s la de m a y o r b u l t o , e n la que el P . T e r á n a v e n t u r a , eon Una m o d e s t i a q u e h o n r a s n r e p u t a c i ó n c i e n t í f i c a , s u o p i n i ó n a c e r c a de l a o b s e r v a c i ó n de las r a d i a c i o n e s del espectro n o r m a l del sol, de las i n t e n s i d a es de las r a y a s del e s p e c t r o relámpago, y resume finalmente de l a s l i n e a s reforzadas de L o c k i e r ; ace s u y a s l a s p a l a b r a s de A . Clurke sobre la e x i s t e n c i a de la c a p a inversora, l a s más n o t a b l e s h i p ó t e s i s sobre l a corona solar y s u Constitución. A l g ú n día t e n d r á n s a t i s f a c t o r i a s o l u c i ó n los p r o b l e m a s a s t r o sicos p l a n t e a d o s a c t u a l m e n t e y los P P . J e s n i t a s v e r á n c o r o n a d o s con creces s n s d i s p e n d i o s o s sacrificios por la c i e n c i a .

D i r J „ í Inflanlero, por A u g u s t o de GAlvez-Cftñero y Alzóla, I n e o n i e r o de Minas, de YTX ?'-?." R e v i s t a Ingeniería. Segunda e d i c i ó n . - M a d r i d , 1907. -Un t o m o en 8.» -Vi v-osi p á g i n a . leer e n l a e x c e l e n t e E e v i s t a Ingenieria da qn j. l a s p r i m e r a s e n t r e g a s del Manual,

y a Segunda e d i c i ó n nos ofrece h o y s u i l u s t r a d o D i r e c t o r , se n o s ocurrió l a ^^^^ '^^^ l e e m o s en el prólogo; a b u n d a n t a n t o los formularios, a g e n ^^'^ a t i n a r con u n o que s e a b u e n o ; es decir, c o m p l e t o s i n e x c e s o ; u n o flc^l " ^ ^ ^ ^ c l á t o r e s y m a n u a l e s i n d u s t r i a l e s , c i e n t í f i c o s y f a b r i l e s , q u e l o d ¡ reúna l a s c o n d i c i o n e s de p r e c i s i ó n y a c i e r t o e n loa p u n t o s e s c o g i d o s , e u n l i b r o de este g é n e r o l i m i t a r s e á l o e x c l u s i v a m e n t e t é c n i c o y profesio-

358

LÍBEOS,

REVISTAS

Y

PERIÓDICOS

n a l del ramo, 6 debe, por el contrario, e x t e n d e r s e en c o n s i d e r a c i o n e s e l e m e n tales, c o m u n e s ¿ todas las facultades? H e a h í el problema que r e s o l v i ó c o n p r u d e n t e e c l e c t i c i s m o el Sr. G á l v e z - C a ñ e r o . A tres s e c c i o n e s p o d e m o s r e d u c i r l a s e n s e ñ a n z a s del l i b r o que e x a m i n a m o s : se o c u p a la p r i m e r a del a n á l i s i s m a t e m á t i c o , desarrollando b r e v e y c l a r a m e n t e m u l t i t u d de fórmulas algeb r a i c a s , g e o m é t r i c a s y t r i g o n o m é t r i c a s de u s o f r e c u e n t e , y s i n t e t i z a n d o en c u a d r o s , de c ó m o d a l e c t n r a , los v a l o r e s de los cuadrados, cubos, r a í c e s , logar i t m o s , i n t e r e s e s y a n u a l i d a d e s , m e d i d a s de arcos, á n g u l o s , r e d u c c i ó n de u n s i s t e m a á otro, v a l o r e s y factores de r , l o n g i t u d de la c i r c u n f e r e n c i a , área del c i r c u l o en f u n c i ó n del d i á m e t r o , v a l o r e s de las l í n e a s t r i g o n o m é t r i c a s , etc é t e r a , e t c . , y o t r o s r e s u l t a d o s del c á l c u l o , q u e a d e m á s de s e r o r d i n a r i o e n l a s c o n s t r u c c i o n e s , s u d e s e n v o l v i m i e n t o robarla al i n g e n i e r o g r a n p a r t e del t i e m p o r e c l a m a d o i m p e r i o s a m e n t e p o r o t r a s o p e r a c i o n e s á l a s que podrá c o n s a g r a r s e p o s e y e n d o el e s t u d i o del Sr. G á l v e z - C a ñ e r o , d o n d e e n c u e n t r a el c á l c u l o r e s u e l t o . N o m e n o s p r á c t i c a l a s e g u n d a parte, d e d i c a d a á la física, l l e v a i m p r e s o el c a r á c t e r de la finalidad que i n t e n t a s n a u t o r , dando la preferencia á los problemas que o r d i n a r i a m e n t e se p r e s e n t a n en l a s c o n s t r u c c i o n e s h i d r á u l i c a s , como la presión, s a l i d a , forma de l o s orificios, r e s i s t e n c i a de l o s m a t e r i a l e s y p a r e d e s , v e l o c i d a d del a g u a e n r í o s y c a n a l e s , s e g ú n l a s fórm u l a s de Turazza, D a r c y , B a z í n , P r o n y , K u t t e r , e t c . , c o n d i c i o n e s para la c a í d a de a g u a s , presas, aforos y a b a s t e c i m i e n t o de las p o b l a c i o n e s , p u n t o s todos de c a p i t a l i m p o r t a n c i a p a r a el i n g e n i e r o . Consagra la tercera p a r t e , q u e es la m á s e x t e n s a , á los c o n o c i m i e n t o s t é c n i c o s , y , por t a n t o , r e s u m e s o b r e m e t a l u r g i a y s i d e r u r g i a c u a n t o se r e l a c i o n a c o n l o s c o m b u s t i b l e s , materiales r e f r a c t a r i o s , a p a r a t o s , f u s i ó n , p r o c e d i m i e n t o s p a r a la f a b r i c a c i ó n del acero, e l e c t r o m e t a l u r g i a , p a s a n d o l u e g o á e s t u d i a r en el c a p í t u l o de mec á n i c a a p l i c a d a l o s g e n e r a d o r e s , m o t o r e s de g a s , e t c . L o s c a p í t u l o s d e d i c a d o s al estudio de t r a n s p o r t e s , r e s i s t e n c i a de m a t e r i a l e s de t o d o g é n e r o , au e m p l e o e n las c o n s t r u c c i o n e s , fijándose p a r t i c u l a r m e n t e en el e m p l e o del hierro, son t a n ú t i l e s como b i e n p e n s a d o s y escritos. B i e n m e r e c e n u e s t r o s p l á c e m e s el Sr. G á l v e z por s u trabajo, el que n o d u d a m o s leerán oon g u s t o los i n g e n i e r o s y hombres de c i e n c i a , & la v e z q u e lo a g r a d e c e r á n la i n d u s t r i a y a r t e s españolas.
BLANCO.

Más libros y follefos recibidos.
« B i b l i o t e c a P a t r i a » : ¡Por el Hombre!, Lecciones de Historia eclesiástica, por F e d e r i c o S a n t a n d e r y E u i z J i m é n e z . P r e m i o 30 del p r i m e r c o n c u r s o . — P r e c i o , u n a p e s e t a . por J o s ó González F e r n á n d e z , profesor de d i c h a a s i g n a t u r a en el S e m i n a r i o de S a n F r o i l á n de L e ó n . Con l i c e n c i a ecles i á s t i c a . D o s tomos: precio, 12 p e s e t a s . — L e ó n , I m p . M a x i m i n o A . M i ñ ó n , líW<3. Summula Theologiae Moralis, auctore Josepho d'Annibale, S. Komanae r.cclessae C a r d i n a l i . E d i t i o q u i n t a d i l i g e n t e r r e v i s a e t n o v i s s i m i s S S . Cong r e g a t i o n u m decretis l o c u p l e t a t a . T r e s t o m o s . — E o m a e D e s c l é e , L e f e b v r e et C , P i a z z a G r a z i o l i , 1908. L i r a s , 13,50. G. Colom. Lecciones de Cosas, en 650 g r a b a d o s . T e r c e r a e d i c i ó n . — G u s t a v o G i l i , editor, B a r c e l o n a .

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS

359

Curaua bravia Philoaophiae, auotore G u s t a v o P e o s i , P h i l . e t S S . T h e o l . D. i n S e m i n a r i o a e p i s o o p a l i S t r i g o n i e n s i P h i l o s o p h i a e Profesore: v o l u m e n I I . Cosm o l o g i a y P s i c h o l o g i a . — E s z t e r g o m ( ü n g a r i a ) , t i p y s G u s t a v i B u z a r o v i t s , 1907. Precio, 5 p e s e t a s . N i c o l á s Serra y Causa, presbítero.— Maaoneria al derecho y al revea.—Dos t o m o s — L i b r e r í a y t i p o g r a f í a c a t ó l i c a . B a r c e l o n a , P i n o , 5. P r e c i o , 8 p e s e t a s . ' B i b l i o t e c a P a t r i a - : Vida trágica, por V í c t o r Cátala; t r a d u c c i ó n y p r ó l o g o de Á n g e l Guerra.—Tomo X X X V . P r e c i o , u n a p e s e t a . •Bí Comercio hi'ípano-brilánico en 1906.—London, E . C , Tower H o u s e , 40.— T r i n i t y s q u a r e , 1907. Almanaque Bailly-Bailliére, 1908, M a d r i d . B a i l l y - B a l l i é r e é ¡Hijos, p l a z a de S a n t a A n a , 10. (•'oura de Droit, p a r J e a n n e C h a n v i n . D e u x i é m e e d i t i o n , P a r i s (5.«).—V. G i a r et E. B r i é r e , rüe Soufflot, 10, 1908. P r e c i o , 3,50 francos. ^ocaboulaire de Droit, p a r Camille Soufflier.—París, i b . precio, 5 francos. •Biblioteca poética»: Romancea de hoy, por F , Contreras.—París, G a r n i e r Hermanos, libreros editores. G, rué des S a i n t s - P é r e s . • B i b l i o t e c a de los N o v e l i s t a s » : El Enano negro, por W a l t e r S c o t t , v e r s i ó n C a s t e l l a n a por Claudio S a n t o j G o n z á l e z . — P a r í s . G a r n i e r H e r m a n o s , libreros editores. I b i d . i"» S a c r a de San Michele, por A l e s s a n d r o M a l l a d r a e G. B a n i e r i E n r i c o . — orino ( G e n o v a ) , Casa editrice B e n z o S t r e g l i o . P r e c i o , 3 l i r a s . •^o Lley de la Creencia.—Instrucció pastoral del l i m e . Sr. D r . D . J o s e p h « r r a s y B a g e s , B i s v e de V i c h , 1907. Compendio de Historia eclesiástica, por el D r . F . X . F u n k , profesor de T e o 8 i a e n la U n i v e r s i d a d de T u b i n g a ; traducido de la q u i n t a e d i c i ó n a l e m a n a Por el p . lí^jj, 4 m a d o , S. J . — G u s t a v o G i l i , e d i t o r . Calle de l a U n i v e r s i d a d , 45. ^'•«cio, 8 p e s e t a s . *storia de España y de la civilización española, por E a f a e l A l t a m i r a y

•^evea, Catedrático de l a U n i v e r s i d a d de O v i e d o , C. de l a B . A . de la H i s ^ la, de l a S o c i e d a d Geográfica de L i s b o a y del I n s t i t u t o de Ooimbra.— orno n i , i l u s t r a d o c o n 130 f o t o g r a b a d o s . — B a r c e l o n a . H e r e d e r o s de J u a n '^i. Editores, Cortes, 581, 1906. Thé'*""' ^ ' J^eoio^riae Dogmatique, por L . L a b a u c h e , P r o f e s s e u r ¿ l'Eoole d e dan°'°^^* C a t h o l i q u e d e P a r i s . D o g m a t i q u e s p é c i a l e . «L'homme c o n s i d e r é *1s l'état de justica o r i g i n e l l e ; de peché o r i g i n e l ; de g r á c e ; de gloire; de dan*^'^'i*—París, L i b r a i r i e B l o u d e t Cié., B u e M a d a m o , 4, 1908. • onnaie el Banque. Principes, por Charles C o n a n t . T r a d u i t de l ' a n g l a i s par ^ Phaiil-Georges L é v y . D o s t o m o s . — P a r í s (V • . ) V. G i a r d et E . B r i é r e , L i '^t\''®^;^'^iteurs; 16, B u e Soufflot et 12, B u e T o u l l i e r , 1908. P r i x , 20 f r a n c o s . »*'»o¿/ié5„e sociologique internationale. Essai sur les révolutions, par A r t h n r Q "^er, P r o f e s e u r d e P h i l o s o p h i e , M e m b r e de l a S o c i e t é de S o c i o l o g i e de P a r í s . ^ V r a g e r e c o m p e n s ó e p a r l ' l n s t i t u t I n t e r n a t i o n a l de S o c i o l o g i e (Concours ^^1ichef).—i)arls (5«), V. G i a r d et E . B r i é r e , libraires-editeurs; 16, B u e Soufet 12, R u é T o u l l i e r , 1908. P r i x : B r o c h é , 6 francos, R e l i é , 7. tos ^"^^"^"^ del E x c m o . y R v d m o . S e ñ o r Dr. D . E n r i q u e A l m a r a z y S a n ' ^ ^ o b i s p o de S e v i l l a , al i n a u g u r a r e n esta A r c h i d i ó c e s i s s u pontificado. ®^i'la, I m p r e n t a de Izquierdo y C , F r a n c o s , 54, 1907.

360 Observatorio

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS Astronómico de Cartuja (Granada). Eclipse de Í 5 0 5 . — O b s e r v a -

ciones h e c h a s en Carrión de los Condes ( F a l e n c i a ) por la S e c c i ó n A s t r o n ó m i c a del O b s e r v a t o r i o de Cartuja ( G r a n a d a ) , d i r i g i d o por P a d r e s de l a Compañift de J e s ú s . — G r a n a d a . T i p . de L ó p e z G u e v a r a . 1905. La acción del Sacerdote en la P r e n s o . — C o n f e r e n c i a del E x c m o . y fieverend i s i m o Sr. Obispo de J a c a D r . D . A n t o l í n L ó p e z P e l á e z , dada en l a A s o c i a c i ó n de E c l e s i á s t i c o s para el A p o s t o l a d o P o p u l a r el 25 de S e p t i e m b r e de 1907, en la s o l e m n e i n a u g u r a c i ó n del c u r s o de d i c h a A s o c i a c i ó n . M C M V I I I . — G u s t a v o G i l i , E d i t o r , Calle de la U n i v e r s i d a d , 45, B a r c e l o n a . P r e c i o , 0,40 pesetas. Maurice Masson.—Alfredo de Vigny ( A o a d ó m i e F r a n c a i s e . P r i x d'éloquence).—1906. E s s a i a c c o m p a g n é d'úne n o t e b i b l i o g r a p h i q n e et de l e t t r e s inédites.—Bloud et Cié. Scarrón.—La P . Commelin. Novela cómica,—Versión c a s t e l l a n a de M i g u e l A . E ó d e n a s . — P a r í s , G a r n i e r H e r m a n o s , Libreros-editores, R u é des S a i n t s - P é r e s , 6. A g r e g a d o de l a U n i v e r s i d a d y P r o f e s o r h o n o r a r i o del L i c e o Griega y i í o m o f i a . — V e r s i ó n c a s t e l l a n a de R a f a e l Camot.—A^Meuíí Mitología

Mesa L ó p e z . Obra i l u s t r a d a con n u m e r o s o s g r a b a d o s . — P a r í s , G a r n i e r Herm a n o s , Libreros-editores, E n e de S a i n t s - P é r e s , 6.

Revistas.
Mercure de France, 1." de N o v i e m b r e . El socialismo internacional, por P a u l L o u i s . — D i s c u r r e el a r t i c u l i s t a sobre

el e s t a d o a c t u a l de las fuerzas s o c i a l i s t a s , y , con e n t u s i á s t i c o s o p t i m i s m o s de q n e n o p o d e m o s p a r t i c i p a r nosotros, dice en s í n t e s i s : «La p r e n s a de todos los p a í s e s , c o m o s i r e s p o n d i e s e á l a c o n s i g n a de una c o n s p i r a c i ó n m u n d i a l , se ha d e s e n c a d e n a d o c o n t r a el s o c i a l i s m o i n t e r n a c i o n a l , n o p a r e c i e n d o s i n o que se t r a t a de u n p a r t i d o de m a l h e c h o r e s , indiferente á t o d o i n t e r é s c o l e c t i v o . E x i s t e e v i d e n t e m e n t e , merced á la e v o l u c i ó n que se ha p r o d u c i d o en l a p o l í t i c a de los E s t a d o s , u n a poderosa corriente de r i v a l i d a d e n t r e el p r o l e t a r i a d o y las c l a s e s d i r e c t o r a s . D e este a n t a g o n i s m o son r e s p o n s a b l e s la p e q u e ñ a b u r g u e s í a y los i n t e l e c t u a l e s de profesión, que oon a r m a s y b a g a j e s se h a n p a s a d o al c a m p o de los p a r t i d o s conservadores, s i e n d o a q u é l l o s en r e a l i d a d las clases directoras de la é p o c a p r e s e n t e . «El r a d i c a l i s m o se ha c o l o c a d o frente á frente del c o l e c t i v i s m o , y por suS ó r g a n o s en la p r e n s a no cesa de a n u n c i a r la b a n c a r r o t a del s o c i a l i s m o . Pero e s t a p r o f e c í a es u n absurdo; al s o c i a l i s m o se le c o m b a t e p r e c i s a m e n t e porque s u fuerza es cada día m a y o r . Lejos de p e l i g r a r , y lejos de i n m o v i l i z a r s e en u n a r u t i n a p e r n i c i o s a , el s o c i a l i s m o a u m e n t a e n p u j a n z a y se está constantem e n t e r e n o v a n d o . R e p a s e m o s , si no, las e s t a d í s t i c a s de ios r e c i e n t e s Conífresos n a c i o n a l e s y del i n t e r n a c i o n a l de S t u t t g a r t , y e l l a s n o s d i r á n lo siguienteF r a n c i a c u e n t a c o n 55.000 a d s c r i t o s en s u s e c c i ó n de la I n t e r n a c i o n a l o b r e r » i l a cual, como se sabe, cifra la b a s e de s u p r o p a g a n d a e n l a c o n q u i s t a de los poderes p ú b l i c o s . B é l g i c a r e ú n e 145.000 s o c i o s a c t i v o s e n s u s 25 federacioneSi y 11 p e r i ó d i c o s que p r o p a g a n las ideas c o l e c t i v i s t a s . D i n a m a r c a s u m a , fuer* de los s i n d i c a t o s , 35.000 m i e m b r o s . D e 1906 á 1907 l a D e m o c r a c i a Social de A l e m a n i a h a g a n a d o 140.000 a d e p t o s , e l e v á n d o s e h o y l a cifra t o t a l á 530 .0OU'

LIBROS, R E V I S T A S T PERIÓDICOS

361

i

l ' a t c h e q u e - e s l a v a de A u s t r i a n o r e ú n e m e n o s de 100.000 a f i l i a d o s . A p a r t e de estas ci fra s, á l a s c u a l e s p o d r í a n a g r e g a r s e o t r a s , es de n o t a r q u e el s o c i a l i s u i o Va g a n a n d o t e r r e n o d o n d e q u i e r a q u e se i m p l a n t a el i n d u s t r i a l i s m o y el c a p i t a l i s m o d e s p i e r t a l a s l u c h a s de c l a s e s , e n c o m p r o b a c i ó n de lo c u a l n o h a y mas q u e v o l v e r l o s o j o s á l o s p a í s e s B a l k á n i c o s y á l a s R e p ú b l i c a s s u d a m e r i canas. E s t o d e m u e s t r a q u e el s o c i a l i s m o n o e s t á t a n a g o t a d o de f u e r z a s c o m o se s u p o n e . • P t T o a s i c o m o i m p o r t a d i s t i n g u i r e n t r e la a c c i ó n e l e c t o r a l y la a c c i ó n s i n dical del s o c i a l i s m o , d e l m i s m o m o d o h e m o s de d i s t i n g u i r e n t r e e l r e c l u t a m i e n t o de a d e p t o s y e l e c t o r e s . P o r q u e si es v e r d a d , y a h i e s t á n l a s e s t a d í s t i cas q u e l o c o m p r u e b a n , q u e l o s p a r t i d o s v a n e n g r o s a n d o s u s filas, n o es m e nos e v i d e n t e , y b i e n f r e s c o s e s t á n l o s h e c h o s — r e c u é r d e n s e l a s e l e c c i o n e s , por ejemplo, de A l e m a n i a — , q u e el s o c i a l i s m o v a p e r d i e n d o f u e r z a e l e c t o r a l . N o es g e n e r a l , s i n e m b a r g o , e s t e f e n ó m e n o . I n g l a t e r r a , A u s t r i a , F i n l a n d i a y , S o b r e todo, R u s i a , s o n t e s t i g o s de l o c o n t r a r i o . Y s i e n d o e s t o a s i , ¿ q u i é n n o ' e la o p o s i c i ó n e n t r o l o s p r o g r e s o s r e a l i z a d o s y l a i n m o v i l i d a d ó la r e g r e s i ó n q u e se p r e d i c a n d e l p a r t i d o ? • L o q u e h a y es que el s o c i a l i s m o p o l í t i c o a p a r e c e a t a c a d o de p a r á l i s i s e n l a s n a c i o n e s d o n d e se ejerce ó t r a b a j a desde h a c e m u c h o t i e m p o , m i e n t r a s a v a n z a ^ pasos de gigat^te a l l í donde s u d e s p e r t a r es de r e c i e n t e f e c h a . L a c a u s a de aquel m a r a s m o e s t á e n la p o c a e f i c a c i a de la c o n t i e n d a e l e c t o r a l . E l s o c i a ismo t r i u n f a r á c u a n d o el s u f r a g i o u n i v e r s a l deje de s e r u n a m e n t i r a , y dejará d e s e r l o c u a n d o d e s a p a r e z c a l a o p o s i c i ó n e c o n ó m i c a e n l a s o c i e d a d . "A eso v a el s i n d i c a l i s m o , q u e , d e s p u é s de t o d o , n o es m á s q u e u n a f o r m a del socialismo. El sindicalismo viene á combatir, primero, a l patronato en cada profesión, y e n s e g u n d o l u g a r á los p o d e r e s p ú b l i c o s , que s o n los p r o t e c t o r e s de toda c l a s e d i r e c t o r a . A e s t e fin el s i n d i c a l i s m o e s a n t i m i l i t a r i s t a , el e j é r c i t o es u n o de los i n s t r u m e n t o s d e d e f e n s a d e l E s t a d o . »No h a y , p u e s , c r i s i s s o c i a l i s t a e n el s e n t i d o de q u e el s o c i a l i s m o v a y a perl e n d o e n el m u n d o f u e r z a s , y de q u e l a s c l a s e s o b r e r a s d e s e r t e n de l a l u c h a , " a y u n c a m b i o de t á c t i c a . » porque

The Ecclesiastical R e v i e w . - O c t u b r e , 1907. A Catholic ^^v. John Bible Society: Proteatant efforta and a Catholic Atlempt. By The

Freeland.

— A p r i n c i p i o s del a ñ o 1813 c o n s t i t u y ó s e en I n g l a t e r r a

n n a S o c i e d a d B í b l i c a p r o t e s t a n t e , c u y o o b j e t o e r a e x t e n d e r e n t r e los c a t ó l i cos y l a s c l a s e s p o b r e s la l l a m a d a « R h e m i s h v e r s i ó n of t h e N e w T e s t a m e n t . » R e c o g i ó s e e n t r e l o s m i s m o s p r o t e s t a n t e s la c a n t i d a d n e c e s a r i a p a r a la r e i m p r e s i ó n de e s t o s l i b r o s , c a n t i d a d que l l e v a b a el n o m b r e de . C a t h o l i c F u n d . » El obj«to era d i s t r i b u i r l a s B i b l i a s g r a t u i t a m e n t e ó á p r e c i o s m u y r e d u c i d o s . N i n g u n o d u d ó de q u e la i d e a f u e s e a c o g i d a c o n e n t u s i a s m o y que los c a t ó l i s a c r i f i c a r í a n v o l u n t a r i a m e n t e l a s n o t a s e n a r a s de la g e n e r o s i d a d p r o t e s t a n t e . L o s f o n d o s r e u n i d o s a s c e n d i e r o n á 500 l i b r a s e s t e r l i n a s . A l r e c i b i r s e e n t r e l o s c a t ó l i c o s el p r o s p e c t o de a q u e l l a s o c i e d a d s u s c i t á ronse a l g u n a s d u d a s r e l a t i v a s á la a c e p t a c i ó n de !a oferta. S i n e m b a r g o , el a s p e c t o e c o n ó m i c o y la n e c e s i d a d de r e c u r s o s n o p a r e c í a s u f i c i e n t e p a r a a c c e -

362

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS

der & laa pretensiones protestantes. L a fidelidad á la I g l e s i a fiomana constit u y ó el verdadero m o t i v o de su pobreza, aceptada e s p o n t á n e a m e n t e , antes que renunciar á sus s e n t i m i e n t o s católicos. A ñ á d a s e á esto que l a lectura de la B i b l i a n o era c o n d i c i ó n ñne qua p a r a la salud e t e r n a . N o obstante, se suscitaron con este m o t i v o a l g u n a s disensiones sobre si debía ó no recibirse la B i b l i a R h e i m s tal cual la ofrecía la Sociedad editora, y en el calor de aquellas contiendas parece ser que no ha habido por parte de todos la moderación que fuera de desear; se h i c i e r o n a l g u n a s concesiones, c u y o sentido parecía dudoso. P e r o , en resumen, fué rechazado el p e n s a m i e n t o de recibir s i u n o t a s los libros que debieran ser distribuidos entre los católicos. Esta a c t i t u d n o dejaba de ofrecer serias dificultades. D a d a la pobreza en que se e n c o n t r a b a el reducido número de fieles, ó t e n í a n que acomodarse á las generosas proposiciones de a q u e l l a Sociedad, ó prescindir de la lectura de un libro que tanto les e n t u s i a s m a b a . El dilema presentábase con caracteres de s o l u c i ó n m n y difícil. ¿Cómo o b v i a r aquellas dificultades? D o s meses después de la formación de la S o c i e d a d á que nos referimos se c o n s t i t u y ó otra, ó, al menos, se establecieron l a s bases para su c o n s t i t u c i ó n . Se c o n v i n o en que los católicos ingleses a l l e g a r a n recursos para la impresión de B i b l i a s que pudieran distribuirse en c o n d i c i o n e s a n á l o g a s á l a s de la Sociedad protestante. Este p e n s a m i e n t o , i n i c i a d o en Marzo de 1813, adquirió al fin su más completo desarrollo. L a n u e v a Sociedad recibe el nombre de «Román Catholic Bible Society.» Las obras no correspondieron en u n todo á las i n t e n c i o n e s ; trope zábase con la f a l t a de recursos, y n o faltó quien propusiera admitir los ofre c i m i e n t o s de la protestante. La supresión de las notas do que carecían los libros de la primera Sociedad era el principal escollo con que se tropezaba Mas, por fin, en el año de 1815 apareció el primer libro editado por los cató l i e o s , el N u e v o T e s t a m e n t o , oon u n a a d v e r t e n c i a preliminar escrita por el D r . P o y n t e r . H a c í a s e nn resumen h i s t ó r i c o de la Vulgata, con otras aclarac i o n e s que daban á entender cómo los deseos de la I g l e s i a tendían á familiarizar al pueblo con las Sadradas E s c r i t u r a s . L a d i s t r i b a c i ó n y v e n t a de este primer libro no careció de d i f l o u l t a d e 3 ; dn dábase del c a t o l i c i s m o de la Sociedad, y los mismos Vicarios A p o s t ó l i c o s , le jos de prestar s u concurso, se m a n t u v i e r o n en u n a a c t i t u d poco favorable A l a p r o p a g a n d a del n u e v o libro. A l g u n o s de éstos observaban qne, s e g ú n IftS e s t a d í s t i c a s , los crímenes iban en a u m e n t o con la difusión de las Biblia.». N o debe pasarse en s i l e n c i o la t r e m e n d a crisis por que atravesaban los católicos i n g l e s e s . El p r o t e s t a n t i s m o valíase de todos los recursos para engrosar BUS filas; de aquí el g r a n cuidado que debía ponerse e n n o confundir Iglesias c o n I g l e s i a s , B i b l i a s con B i b l i a s , c a t ó l i c o s con no c a t ó l i c o s . El solo t í t u l o de la n u e v a Sociedad era sospechoso, y la falta da a n o t a c i o n e s ó lo que el doctor Milner apellidaba «mutilated n o t e s , favorecían Jas sospechas. P e r o el m o t i v o de haberse editado en esta forma tiene s u e x p l i c a c i ó n fácili si nos fijamos en las c i r c u n s t a n c i a s e x t r a o r d i n a r i a m e n t e c r í t i c a s de l a época; la persecución de los católicos l l e g a b a á u n extremo i n v e r o s í m i l , era preciso e v i t a r cualquier m a n i f e s t a c i ó n , cualquier pretexto que de a l g ú n modo empeorara el estado de la I g l e s i a . P a s a r o n a l g u n o s años y dejú de e x i s t i r la A s o c i a c i ó n á que a l u d i m o s , roas n o por eso ^ v e d a b a n s i n remediarse l a s necesidades que s e n t í a el pueblo ere-

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS

363

y e n t e . Con el c a m b i o de c o n s t i t u c i ó n e n el o r d e n p o l i t i c o e l c a t o l i c i s m o alcanzó d í a s de l i b e r t a d e n los q u e a p e n a s si s o ñ a b a e n el a ñ o de 1815. L a i m prudencia de a l g u n o s q u i z á s h a y a p r e c i p i t a d o la m u e r t e de a q u e l c e n t r o de P u b l i c a c i o n e s b í b l i c a s ; u n a a c t i v i d a d a n á l o g a ¿ la del clero c a t ó l i c o le h n ''iera p r o l o n g a d o l a v i d a .

Hlstorlsch-politlsche BISter.—1.° de Noviembre. ^^-E'icAentíor/•/•. — E i n e G e d a c h t n i s r e d e v o n D r . P . E x p e d i t u s S c h m i t t . — D e l ixo^h^^ ^ S c h m i t t , á q u i e n se debe el p r o y e c t o del T e a t r o de Calderón, q u e ble m u c h o t i e m p o se i n a u g u r ó e n l a c a p i t a l b á v a r a , es el a r t í c u l o n o t a e que p u b l i c a e s t a E e v i s t a y el cual l l e v a por e p í g r a f e Eichendorff. Está "•ornado de u n d i s c u r s o c o n m e m o r a t i v o p r o n u n c i a d o por d i c h o i n s i g n e f r a n acano e n la A s o c i a c i ó n de E s t u d i a n t e s Aenania de M u n i c h . e n t a c ó m o la p r i m e r n o t i c i a qne t u v o del p o e t a f u é en u n a de e s a s t e r t u c ^ ^''^^'"'^ales q u e se t i e n e n e n A l e m a n i a e n l a s c o c i n a s s o l a r i e g a s , d o n d e s e ^ ^ an á coro c a n c i o n e s e n q u e se e x a l t a n los s e n t i m i e n t o s p a t r i o s y r e l i g i o s o s , quT ^^^^ c a n t ó u n o de l o s c a n t o s m á s p o p u l a r e s de E i c h e n d o r f f ; o b s e r v a P u ' / ' ^e h u b i e s e p r e g u n t a d o á c u a l q u i e r a de los c a n t a n t e s allí r e u n i d o s de n era el h e r m o s o c a n t o q u e se a c a b a b a de e n t o n a r , n a d i e h u b i e s e s a b i d o j . ^ ° ' i d e r , y l a m e n t a q u e n o s e a m á s c o n o c i d o e n s u p a t r i a u n p o e t a , el úlPi ° | ^ * ' ' p o e t a r o m á n t i c o , q u e e n c a n c i o n e s t a n a r r o b a d o r a s y c o n t a n i n s am a c e n t o s s u p o c a n t a r , f u n d i é n d o l o s ó i d e n t i f i c á n d o l o s , el e n t r a ñ a b l e ""•á s u fe y el e n t r a ñ a b l e a m o r á s u p a t r i a . fe® u n a t i n a d o e x a m e n c r í t i c o de s u l a b o r p o é t i c a , t a n t o l í r i c a c o m o draque ¿I'' ^''^^'^^ ^u n u m e n r o b u s t o , s i e m p r e m á s a t e n t o á la b e l l e z a del f o n d o ^g^j^ a de l a f o r m a ; p o n d e r a el p r o f u n d o s e n t i m i e n t o de l a n a t u r a l e z a q u e Páf e s t r o f a s y por s u s v e r s o s , quo le a q u i s t ó c o n j u s t i c i a el s i m y ^ Co t í t u l o de C a n t o r de los B o s q u e s , y e x c i t a y e s t i m u l a á q u e se le e s t u d i e a l e ^^"^'^ m á s , d i f u n d i e n d o s u s l i b r o s y p r o c u r a n d o q u e v u e l v a n á l a s t a b l a s tien'^'^^ de s u s a d m i r a b l e s o b r a s y á q u e se le l e v a n t e u n a e s t a t u a , q u e s e Com^ m e r e c i d a , y que n u n c a se le e r i g i r í a e n t a n p r o p i c i a c o y u n t u r a ejjg° ^'^oraqne se v a á c e l e b r a r el q u i n c u a g é s i m o a n i v e r s a r i o de s u p a r t i d a de tie ' ^ ' ^ ' ^ ' ^ O ' q u e se c u m p l i r á el d i a 26 del m e s c o r r i e n t e . N o h a y q u e p e r d e r el en "discutiendo c o m o se h a d i s c u t i d o y a , si l a e s t a t u a se h a de l e v a n t a r am'^''* p l a z a b e r l i n e s a ó e n m e d i o de u n o de los b o s q u e s s i l e s i a u o s , d o n d e , cu " r u i s e ñ o r , l a n z ó al v i e n t o s u s m á s d e l i c a d o s t r i n o s . L o q u e u r g e es q u e g • ^i^tes t e n g a u n m o n u m e n t o , d i g n o de s u n o m b r e , el ú l t i m o g r a n p o e t a (.4j!lí°*"'ente g e r m a n o . Porque Eichendorff, a u n q u e p o e t a esencialmente j Q j ^ ^co, fué t a m b i é n p o e t a e s e n c i a l m e n t e a l e m á n , y de l o s que m e j o r s u p i e fiel ^ ^ ' ^ ^ 1 " ' a s fibras m á s h o n d a s del s e n t i m i e n t o p a t r i o . M a n t ú v o s e s i e m p r e Pat • ^'^ y á s u r e l i g i ó n , pero t a m b i é n á s u p u e b l o y á s u s t r a d i c i o n e s moa q u i e n n e c e s i t a la e s t a t u a p a r a s u g l o r i a ; pero la n e c e s i t a ba» ''"^oti'os» — d i c e m u y b i e n el P . S c h m i t t — . «Un m o m e n t o n a c i o n a l c o n cia"^* á este p o e t a es u n p a s o h a c i a a d e l a n t e e n el c a m i n o de la i n t e l i g e n dido'^*'^* c a t ó l i c o s y p r o t e s t a n t e s . A u n h a y t e r r e n o s sobre l o s c u a l e s los d i v i dí ^^Piritus de la p a t r i a a l e m a n a p u e d e n h e r m a n a r s e y f u n d i r s e . ' E l h a ¿. en u n v e r s o m u y c o n o c i d o , q u e el p o e t a es el c o r a z ó n del m u n d o , der %^ . ' ' **' •^-^«'•2 '^^r Welt, y él f u é el c o r a z ó n de s u p a t r i a , donde t o d o fra^i'nizaba y se u n í a , á p e s a r de la d i v e r s i d a d de c r e e n c i a s y r e l i g i o n e s .

364

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS Nuestro Tiempo (Octubre de 1907j.

Eií busca de una ley española

de Seguros,

por S a l v a d o r C a n a l s . — E m p i e z a el

a r t i c n l i s t a s e n t a n d o c o m o u n a verdad i n d i s c u t i b l e la c o n v e n i e n c i a en Esp»' ñ a de u n a l e y de S e g a r o s , porque p o c a s i n s t i t u c i o n e s h a y de t a n t a e f i c a c i a educadora para n n p a i s como e s a . El s e g u r o es a l g o m á s que la p r e v i s i ó n org a n i z a d a ; es la s o l i d a r i d a d s o c i a l e n a c c i ó n ; y de a h í la i m p o r t a n c i a que tien e el q u e e n u n p u e b l o se e x t i e n d a y c u l t i v e u n s e n t i m i e n t o t a n elevado y n o b l e . M a s p a r a q u e el s e g u r o t e n g a e s t a s i g n i f i c a c i ó n e d u c a d o r a , es preciso n o r m a l i z a r l e , c o n objeto de que pueda decirse de él lo que afirmaba De CouTc y c u a n d o d e c í a que era u n a i n s t i t u c i ó n en que el álgebra y la ética la cúpula. ponía los cimiento' D e otro modo, el s e g u r o — d i c e el Sr. Canals—no es m 4 '

que la e x p l o t a c i ó n de l a p r e v i s i ó n a j e n a , c u a n d o f a l t a ese s e n t i m i e n t o de mO" r a l i d a d en el asegurador; y por lo que h a c e al a s e g u r a d o , el s e g u r o no es m*' q n e u n a forma psendo-científica de la l o t e r í a , de a q u e l l a fe y de aquella esper a n z a e n el azar, q u e son n n o de los a z o t e s m o r a l e s del p u e b l o e s p a ñ o l . ¿Qué i n t e r v e n c i ó n debe t e n e r en esto el Estado? El autor cree que n o alcaH' za u n a c o l e c t i v i d a d h u m a n a la p e r f e c c i ó n j u r í d i c a s i n o c u a n d o la componen i n d i v i d u o s de t a l s u e r t e e d u c a d o s y a s i s t i d o s de t a l e s l e y e s y poder judicift 'i q u e c a d a n n o se b a s t a por si solo p a r a el m a n t e n i m i e n t o de su derecho y 1* defensa de s u i n t e r é s en la l u c h a , que será s i e m p r e la base de la v i d a socialE n u n a s o c i e d a d que n o ha l l e g a d o á tal p e r f e c c i ó n , c o m o s u c e d e e n Espaiiai j u z g a el Sr. Canals que debe i n t e r v e n i r el E s t a d o en la r e g u l a c i ó n y v i g i l a " ' c i a del s e g u r o , siempre q u e esta i n t e r v e n c i ó n v e n u a c o n el solo s e n t i d o que puede justificarla, á saber: p e n s a n d o única y exclusivamente e n el b i e n del a s e g u r a d o , c u y o i n t e r é s r e s g u a r d a y c u y a e d u c a c i ó n moral f o m e n t a aquella i n s t i t u c i ó n . T a l i n t e r v e n c i ó n sería n o c i v a y r u i n o s a é i n m o r a l , si se inspirara e n e l s e n t i d o p s e u d o - p a t r i ó t i c o de mirar á la n a c i o n a l i d a d del a s e g u r a d a ' para p r o t e g e r á los e s p a ñ o l e s c o n t r a los e x t r a n j e r o s , ó si se i n s p i r a r a en aqu»"' otro s e n t i d o p s e u d o - s o c i a l í s t a q u e , al c o n t e m p l a r la prosperidad del negocio de los s e g u r o s , n o se a c u e r d a de que ella es la s a l v a g u a r d i a de los asegurados, qne s o n m u c h e d u m b r e , s i n o que l a m i r a c o m o u n o de t a n t o s c a p i t a l e s expfop i a b l e s e n m a l d i s c e r n i d o p r o v e c h o de l a c o l e c t i v i d a d . D e este p s e n d o - p a t r i o t i s m o a d o l e c e — á j u i c i o del i l u s t r e a r t i c n l i s t a — e l pr"" y e c t o del m i n i s t r o de F o m e n t o , eu c u a n t o que s e ñ a l a diferencia á los efectos del depósito p r e v i o que e x i g e para al e s t a b l e c i m i e n t o en E s p a ñ a de las enti' d a d e s a s e g u r a d o r a s , e n t r e las e x t r a n j e r a s y l a s n a c i o n a l e s . D e s d e e s t e puut° de v i s t a c o m b a t e el Sr. C a n a l s e l p r o y e c t o del G o b i e r n o e s p a ñ o l c o n razones m ú l t i p l e s y de i n d i s c u t i b l e valor, qne sería tarea prolija e x p o n e r aquí. JJa 'ey n o d e b i e r a dificultar, en c u a l q u i e r forma que n o sea de i n e x c u s a b l e g a r a n t í a , l a libre c o n c u r r e n c i a e n t r e a s e g u r a d o r e s n a c i o n a l e s y e x t r a n j e r o s , porque de ese modo perjudicará s i n duda a l g u n a á los a s e g u r a d o s , o b l i g á n d o l e s á P'"''' ferir a q u e l l a s e n t i d a d e s en que, por ser m á s p e q u e ñ a s u esfera de a c c i ó n , eS m e n o r f o r z o s a m e n t e la e f i c a c i a de l a s o l i d a r i d a d e n q u e ge reparten los da"oS del posible r i e s g o . E s m á s : S i l a s e n t i d a d e s e s p a ñ o l a s de s e g u r o s entendieran á d e r e c h a s s u i n t e r é s , c o m p r e n d e r í a n que la p r o t e c c i ó n que les aprovechar» n o podrá c o n s i s t i r n u n c a en u n a artificiosa s u p e r i o r i d a d l e g a l respecto á snS c o m p e t i d o r e s e x t r a n j e r o s , s i n o e n la c r e a c i ó n de todas e s a s i n s t i t u c i o n e s que

LÍBEOS,

REVISTAS

T

PERIÓDICOS

365

Son la base de l a a u t o r i d a d de los a s e g u r a d o r e s y de s u s i n i c i a t i v a s f e c u n d a s . Considera t a m b i é n el a r t i c u l i s t a el p r o y e c t o del Sr. B e s a d a c o m o i m p r e g •íado de a q u e l s e n t i d o p s e u d o - s o c i a l i s t a e n q u e f u é i n s p i r a d a la l e y f r a n c e s a de 1905, y q u e c o n s i s t e , c o m o d e c l a m o s a r r i b a , e n c o n s i d e r a r c o m o m a t e r i a expropia ble l o s d e s l u m b r a d o r e s c a u d a l e s de que h a b l a n los b a l a n c e s de l a s principales E m p r e s a s a s e g u r a d o r a s . A l Sr. C a n a l s le m e r e c e n n e l o g i o s i n c e r o l a c r e a c i ó n d e l Centro de I n s p e c "íión en el M i n i s t e r i o de J o m e n t o , que p r o p o n e el Sr. G o n z á l e z B e s a d a ; p e r o 4 c o n d i c i ó n de q u e n o S3a n n o de t a n t o s c e n t r o s b u r o c r á t i c o s i n ú t i l e s , s i n o el árgano oficial de l a p a r t i c i p a c i ó n del E s t a d o e n ese o r d e n de la v i d a ecoWmica. í-a eficacia r e t r o a c t i v a q u e se q u i e r e dar á l a l e y e s t á m u y p u e s t a e n r a z ó n , tanto por lo que respecta á las empresas nacionales como á las extranjeras; Pfro t a l eficacia ha de h a c e r s e s u a v e y l l e v a d e r a , c o m o se h a h e c h o e n o t r a s Partes d o n d e s e le h a a t r i b u i d o . E s t e n o t a b l e a r t í c u l o del s a b i o d i r e c t o r de Nuestro sarse e n l o s s i g u i e n t e s p u n t o s f u n d a m e n t a l e s : ^- E s l i c i t a y a u n n e c e s a r i a la i n t e r v e n c i ó n d e l E s t a d o e n m a t e r i a de seeuros; p e r o á c o n d i c i ó n de q u e ella n o se i n s p i r e m á s q u e e n el i n t e r é s de los **68urados españoles. lí. E s t e i n t e r é s r e s u l t a r í a c o m p r o m e t i d o y g r a v e m e n t e p e r j u d i c a d o , si se pretendiese a p r o v e c h a r l a o c a s i ó n p a r a p r o t e g e r á los c a p i t a l e s e s p a ñ o l e s i n v e r t i d o s c o n m e j o r ó p e o r f o r t u n a e n e s t a clase de n e g o c i o s . III. E s a i n t e r v e n c i ó n y v i g i l a n c i a del E s t a d o c r e a r í a p a r a é s t e g r a n d e s fiscalizaciones ••«sponsabilidades, y s e r í a n o c i v a p a r a el a s e g u r a d o á q u i e n se q u i e r e a m p a '"^''i si l l e g a r a n á e m b a r a z a r c o n e x i g e n c i a s v e j a t o r i a s ó c o n Peligrosas la a c c i ó n de l a s e n t i d a d e s a s e g u r a d o r a s . IV. L a l e y d e b e t e n e r eficacia r e t r o a c t i v a sobre t o d a s l a s s o c i e d a d e s e s t a blecidas en E s p a ñ a , a u n q u e lo e s t é n al a m p a r o de n u e s t r a s l e y e s ó de C o n v e "^ios i n t e r n a c i o n a l e s ; p e r o e l l o o b l i g a á n n a m a y o r p r u d e n c i a e n la e s t i m a •^^ón de l a s c o n s i d e r a c i o n e s a n t e r i o r e s . Tiempo puede conden-

g^álRevisfas:
• R e v i s t a g e n e r a l d e Marina ( O c t u b r e 1907).—Xa militarización mercante, por J. E i c a r t y Giralt.—J^í Japón y los Estados Janer. de la MaUnidos, por

l - a E s p a ñ a M o d e r n a ( N o v i e m b r e , 1901).—Inteligeiicia y bondad, por M . de Ü n a m u n o . — L o enseñanza de la lengua castellana en Francia, por J . L a b o r d e . K - e v i s t a I b e r o - A m e r i c a n a d e C i e n c i a s M ó d i c a s ( O c t u b r e 1907).—Z>eníi"ifín difícil y su tratamiento, por el D r . C e l e s t i n o Moliner.—ÍJÍ esquema del profesor G r a s s e t , y los Fenómenos del psiquismo contemporáneo, por el D o c t o r ^- G o t a . M e r c u r i o (1.° N o v i e m b r e 1 9 0 7 ) . — i o que deben ser los juegos 'Martínez S i e r r a . ^•evista g e n e r a l d e L e g i s l a c i ó n y J u r i s p r u d e n c i a (Septiembre Octn1907).—ii'eiocioncs entre la moral y el derecho. de los nifios, por

366

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS politica en Marruecos, por Fr. LozaBO

N u e s t r o t i e m p o (Octubre 1^1).—La Muñoz.

H o j a s S e l e c t a s ( N o v i e m b r e 1907).—Retratos funerarios de los Tolomeos de Egipto, por B . J . Geare. E t u d e s (5 de N o v e m b r e 1907).—Xa Théologie de Saint Paul, por Ferdinand Prat. L a B e v u e A p o l o g e t i q u e (16 S e p t e m b r e 1 9 0 7 ) . — i a théorie de l'evolution et son applicatión á la descendance de l'homme, E. W a s m a n n , S. J.— Déeorattons d'Eglises (suite), A b b é N i v e . B e v u e d u M o n d e C a t h o l i q u e (1er. N o v e m b r e WO'?).—Études sur la Revr lution: L'abhe de Bonneval et ses (Euvres, E. Griselle. B e v u e C a t h o l i q u e d e s É g l i s e s (Ootobre 1907).—Leibnitz et l idee de Schisme, d'aprés des documents inédits, par J. B a r u z i . L ' A s s o c i a t i o n C a t h o l i q u e (15 Octobre 1907). — P o u r le coin de terre, pa» P . de B r i c o u r t . B i v i s t a i n t e r n a z i o n a l e (Ottobre 1907).—£e condizioni sociali e morali d'l clero russo, P . A u r e l i o P a l m i e r i . L a M a d r e d e l b u o n C o n s i g U o ( N o v e m b r e 1907).—/ pelUgrini al Santuario di N. S. del Buon ConsigUo, P . G. M.* Q u i n t a r e l l i . D e u t s c h e B u n d s c h a u (Noviembre). E l v r i n F a e t e l , v o n J u l i a s UoiembeTg. — Prtthlingetage in Portofino, P*"" Ednard Trasburger. S t i m m e n a u s M a r i a - L a a c h ( 2 1 Octubre).—Der Qlaubensgehorsam, Fr. Eauterkus.

Crónica española de la quincencí
por g . J\/íarfine3.

Xa embajada á Tiabaf.—Quijotismo español.—¿JVfás tropas á jVíarrue^os?~(Sar¡alcJas y Gambo y el patriotismo á la moda.—j^lrededor de una bandera. — Cuarto Congreso inferijacio/ja/ J/lariatjo. — £1 poeta ferrarí. P o r fin llegó n u e s t r a E m b a j a d a á R a b a t . Salió de T á n g e r con un t e m p o r a l p e r v e r s o ; se s a b í a q u e , u n a vez l l e g a d a al t é r m i n o de .su d e s aino, no p o d r í a d e s e m b a r c a r t a n p r o n t o , p o r q u e l a b a r r a d e R a b a t , u n a •^6 l a s m á s p e l i g r o s a s y m á s a b a n d o n a d a s del Majzen, lo i m p e d i r í a . •Pero todo esto no fué o b s t á c u l o p a r a que n u e s t r o s e m b a j a d o r e s «e d e t u v i e r a n . E s t a b a n d e t e r m i n a d o s por A b d - e l - A z i z el d i a y h a s t a l a t o r a d e la r e c e p c i ó n , y L l a b e r í a no quiso f a l t a r de n i n g ú n modo. S e r í a forzoso el a p l a z a m i e n t o , p o r q u e s e r l a de todo p u n t o i m p o s i b l e d e s e m í'arcar. P e r o d e s d e R a b a t p o d r í a v e r s e o n d e a r l a b a n d e r a del Pelayo, pregonando e l o c u e n t e m e n t e q u e los e s p a ñ o l e s e s t a b a n a l l í , a r r o s t r a n d o con v a l e n t í a la furia de los elem en to s p a r a a c u d i r con p u n t u a l i d a d m a t e m á t i c a á l a c i t a . L o s moros n o c o n o c e r á n el (Quijote; p e r o de s e guro q u e c o n o c e r á n y a d m i r a r á n n u e s t r o i m p e r t u r b a b l e q u i j o t i s m o . ¿A i n é h a ido la E m b a j a d a ? E s o lo s a b r e m o s c u a n d o Dios q u i e r a . L o c i e r t o ®s q u e el pueblo moro le d i s p e n s ó u n a a c o g i d a b r i l l a n t e e n t r e v í t o r e s y acordes d e la Marclia Real, t o c a d a por l a m ú s i c a sherifiana; q u e por el S u l t á n c o r d i a l í s i m a m e n t e r e c i b i d a ; que se c r u z a r o n los d i s '^nrsos de r ú b r i c a , n a d a c e r e m o n i á t i c o s , a n t e s bien c a l u r o s o s y efusivos, d e m o s t r á n d o s e e s p a ñ o l e s y moros q u e son los m á s l l a m a d o s á ^^vir e n m á s e s t r e c h a c o r r e s p o n d e n c i a y e n m á s c o m u n i ó n d e símpalas, y que ]xnho los c o n s a b i d o s m u t u o s r e g a l o s , a l g u n o s m u y e s t i m a ^'es y v a l i o s o s . I^e e s p e r a r es q u e n u e s t r o s e m b a j a d o r e s n o h a y a n p e r d i d o el t i e m po 6 n R a b a t ^ y q u e , a d e m á s de la m a n e r a de i m p l a n t a r l a policía en ^ ^ r n e c o s , h a y a n t r a t a d o otros a s u n t o s , p a r a E s p a ñ a m u y i n t e r e s a n t e s y r e l a c i o n a d o s con n u e s t r a s posesiones d e C e u t a y M e l i l l a , d e s c u i d a r l a s m u c h a s r e c l a m a c i o n e s de e s p a ñ o l e s r e s i d e n t e s e n a r r u e c o s q u e h a s t a a h o r a h a n v i s t o con j u s t o dolor cómo de e l l o s

368

CRÓNICA

se h a c e caso o m i s o , e n t a n t o q u e á los s u b d i t o s d e o t r a s n a c i o n e s se l e s r e s p e t a y a t i e n d e . Sin e m b a r g o , no h a y q u e forjarse ilusiones; los s e n t i m i e n t o s de A b d - e l - A z i z , r e s p e c t o de n u e s t r a P a t r i a , serán buenos y g e n e r o s o s . P e r o ¿ h a s t a d ó n d e a l c a n z a , h o y por h o y , el dnminio y l a influencia de Abd-el-Aziz? L a a n a r q u í a completa en que ••^c h a l l a el I m p e r i o , la i n q u i e t u d c o n s i g u i e n t e de los e s p í r i t u s y la brumn e s p e s a q u e e n t e n e b r e c e a ú n el p o r v e n i r , no se p r e s t a n g r a n cosa • felices y h a l a g ü e ñ o s a u g u r i o s . L a s ú l t i m a s n o t i c i a s de a q u e l l a s t i e r r i son b i e n poco t r a n q u i l i z a d o r a s . S e g ú n se d i c e , a c a b a n d e d e c l a r a r la g u e r r a s a n t a los p a r t i d a r i o s de M u l e y Hafid, que no t i e n e m á s r e m e d i o q u e a c a t a r l a s d e c i s i o n e s de l a g e n t e f a n á t i c a q u e le s i g u e . E n t r e los s e c u a c e s de uno y otro S u l t á n r e i n a i m p o n e n t e sobreexcitación. T é m e s e u n a t r e m e n d a l u c h a q u e h a g a c o r r e r ríos de s a n g r e . H a y hafid i s t a s q u e q u i e r e n d a r el golpe de g r a c i a a t a c a n d o d i r e c t a m e n t e R a b a t , y dícese que tienen elementos para dar un disguso á Abd-eb Aziz, sobre todo t e n i e n d o en c u e n t a el c o n s i d e r a b l e d e s e m b a r c o de a r m a s y m u n i c i o n e s q u e , s e g ú n f r a n c e s e s informes, h a n h e c h o en Saín los m e r c a d e r e s a l e m a n e s . Con esta s i t u a c i ó n c r í t i c a d e l reconocido como l e g í t i m o y verdades S u l t á n y l a s c o n f e r e n c i a s de n u e s t r a E m b a j a d a con los diplomáticos moros, r e l a c i ó n a s e el r u m o r de q u e E s p a ñ a t o m a r á u n a p a r t e mucho m á s a c t i v a q u e h a s t a a h o r a en la pacificación del I m p e r i o y en la consolidación d e A b d - e l - A z i z . A l efecto d í c e s e y a como s e g u r o qne e n v i a r e m o s m á s c o n t i n g e n t e de t r o p a s á M a r r u e c o s , l o q u e i n t r a n q ' " ' l i z a á ciertos p r e t e n d i d o s a s t r ó n o m o s d e l a política m u n d i a l que V' el horizonte e n t e n e b r e c e r s e y t e m e n q u e E s p a ñ a se v a y a á meter en l i b r o s d e c a b a l l e r í a . I n d u d a b l e m e n t e q u e el G o b i e r n o d e b e a n d a r s e con m u c h o tiento y mucho cálculo en t a n e s c a b r o s o s a s u n t o s ; pero, h a s t a el p r e s e n t e , no h a h a b i d o m o t i v o s p a r a desconfiar de su p r u d e n c i a y s u t a c t o , reconocidos y a l a b a d o s por la m i s m a A l e m a n i a , q u e es 1* N a c i ó n q u e p a r e c e t e n e r m á s i n t e r é s en q u e l a s c o s a s m a r r o q u í e s e n r e d e n y e m b a r u l l e n . H u e l g a n , por t a n t o , los p e s i m i s m o s . E n el C o n g r e s o h a t e r m i n a d o l a d i s c u s i ó n del p r o y e c t o de A d n " ' n i s t r a c i ó n l o c a l , d e l c u a l y a n o v o l v e r á á o c u p a r s e el Gobierno hasta q u e se p r e s e n t e n l a s d i v e r s a s r e f o r m a s q u e los p a r t i d o s j u z g u e n conv e n i e n t e i n t r o d u c i r . L a ú l t i m a sesión en que se h a b l ó del resobado p r o y e c t o fué u n t r i u n f o p a r a el S r . C a m b ó . C a n a l e j a s h a b í a pronunc i a d o un d i s c u r s o m u y n o t a b l e , como todos los s u y o s , pero brumcs") g e n e r a l i z a d o r , i n c o n c r e t o . C a n t ó u n h i n m o a l E s t a d o , pero al E s t a d " a b s t r a c t a m e n t e c o n s i d e r a d o , n o a l e s p a ñ o l — c u l p a , s e g ú n rumores? d e l viejo L ó p e z D o m í n g u e z , q u i e n p a r e c e h i z o c a m b i a r de pensa m i e n t o al i n s i g n e d e m ó c r a t a , c u y a s i n t e n c i o n e s , á j u z g a r por lo nevólo q u e h a b í a sido h a s t a e n t o n c e s el Heraldo con l a Solidarida^^ favorecían las miras c a t a l a n a s — . También Moret había desata

G. MARTÍNEZ

369

SU pico de oro en u n d e s g r a n e de p e r l a s r e t ó r i c a s , h a c i e n d o u n d i s curso q u e h a s t a los s u y o s t i l d a r o n d e v a g o , i r r e a l y p a l a b r e r o ; ú n i c a m e n t e e x p l í c i t o en lo d e a t a c a r , como C a n a l e j a s , á la S o l i d a r i d a d '^o C a t a l u ñ a . L o s s o l i d a r i o s a g u a n t a r o n p a c i e n t e s el c h u b a s c o l i b e r a l , m á s i n t e r r u p c i o n e s q u e a l g u n o s e s c a p e s del S r . V a l l e s y R i b o t , <1U6 no p u e d e r e p r i m i r y c o n t e n e r s u s s e n t i m i e n t o s , s i n d u d a p o r q u e la caja t o r á c i c a , á m e d i d a q u e se h a c e viejo, s e le v a e s t r e c h a n d o . Y se l e v a n t ó á p e r o r a r el S r . C a m b ó y p r o n u n c i ó u n a r é p l i c a s u a v e e n la forma, p e r o c e ñ i d a y a c e r a d a en el fondo, q u e d e s c o n c e r t ó á e n t r a m 1^08 p r o h o m b r e s l i b e r a l e s . H i z o u n a c r i t i c a j u s t i p r e c i a d o r a y , p o r cons)gy¿gjjj.g^ c r u e l , d e s u s d i s c u r s o s : con p a u s a d a s e r e n i d a d y s a n g r e fría r e c o g í a , a l p a s a r , la i n t e r r u p c i ó n , d e v o l v i é n d o l a sobre el d i p u t a d o '•espectivo, como u n fuerte pelotazo; y en h e m i c i c l o y t r i b u n a s , a l resonar a l fin los a p l a u s o s d e s u s c o r r e l i g i o n a r i o s , e r a c o m ú n el p a r e cer de q u e el i n s i g n e C a m b ó h a b í a debelado á los dos g i g a n t e s con quienes h a b í a m e d i d o s u s a r m a s , r e c h a z a n d o m a n d o b l e p o r m a n d o b l e y a r r e m e t i d a p o r a r r e m e t i d a . P o r eso c u a n d o se l e v a n t ó á rectificar ®' S r . C a n a l e j a s , y no s a b i e n d o q u é d e c i r , t r a t ó d e p u l s a r l a c u e r d a patriótica, en p á r r a f o s v i b r a n t e s , q u e r i e n d o h a c e r c r e e r q u e , s e g ú n ^\ ^r. C a m b ó , e n C a t a l u ñ a e s t a b a el p r o g r e s o , l a i n t e l i g e n c i a , l a Vid.a, y en el resto d e E s p a ñ a l a m u e r t e , el a t r a s o , la i n a n i c i ó n , la «Diara se quedó i m p a s i b l e y fría, j u z g a n d o e x t e m p o r á n e o s a q u e l l o s alardes p a t r i o t e r o s . E l t r i b u n o d e m o c r á t i c o s e h a b í a p u e s t o á l a a l bura de B u r e l y de otros c a d e t e s g a s c o n e s , q u e se h a n i m a g i n a d o q u e p a t r i o t i s m o e s a l g o a s í como l a s a l ó l a s c e r i l l a s , q u e s e p u e d e ^'''tancar y s o m e t e r a l monopolio de unos c u a n t o s v i v i d o r e s 1. D e a h í ^ í á c i l t r i u n f o d e l S r . C a m b ó al c o n t r a r r e p l i c a r con e s t u d i a d a e x t r a ^ z a , i n v o c a n d o el Diario de sesiones,donde s a l d r í a e s t a m p a d a la v e r ad de s u s p a l a b r a s , q u e e s t a b a n m u y lejos de reflejar lo q u e s u concucante h a b í a d i c h o , p u e s t o q u e h u b i e r a p r o v o c a d o u n a t e m p e s t a d d e ^•"as en q u e él — e l S r . C a m b ó — h u b i e r a tenido q u e s u f r i r l a s i n o r e -

' A t a c o siempre con rudeza el p a t r i o t e r í a m o , p o r q u e n o se le puede sufrir. ^^ase e s t a s u s t a n c i o s a g a c e t i l l a que en El Universo del miércoles ú l t i m o a c a b o do leer: '^^iputado h a y , e n t r e los que estos días r e c i e n t e s se h a n distinguido m á s «por su * ' 6 n d i a d o espaüolismo», quo c u a n d o en Cortes p a s a d a s r e p r e s e n t a b a u n d i s t r i t o •"«n conocido en e s t a c o m a r c a , se b a c í a s u b v e n c i o n a r por t o d a s l a s organizaoio•"^s municipales, a g e n c i á n d o s e así u n a lucida r e n t a . Lo c u a l no le impidió ser a h o r a l u e llevó 1» c o n t r a t a del españolismo y el que, con a c e n t o tribunicio, acusó á lo» ' ' ^ t a l a n e s de f a l t a de a m o r & E s p a ñ a : él si que la a m a con t o d a su alma.» ^or lo visto l a a m a t a n t o , que se l a c o m e r í a . ''^"0 ¿no p o d r í a saberse ol n o m b r e de ese patriota ilustre & que a l u d e El Noroeste, la Coruña? ^oaveniJria, p a r a que á lo mejor no nos lo e n c o n t r á s e m o s de m i n i s t r o .
ASo V.—TOMO 1Y. 24

370

CRÓNICA

p a c i o n e s , no y a s o l a m e n t e de los d i p u t a d o s , sino t a m b i é n de las t r i b u n a s y b a s t a de los m i s m o s m a c e r o s . M a l a , d e s d i c h a d a t a r d e fue a q u e l l a p a r a los l i b e r a l e s de u n a y o t r a r a m a , si se e x c e p t ú a q u i z á s al Sr. Conde de R o m a n o n e s E n el S e n a d o h a h a b i d o u n i n c i d e n t e b a s t a n t e d e s a g r a d a b l e con m o t i v o de lo q u e se dice o c u r r i d o én C h i l e . P a r e c e q u e en l a i n a u g u r a c i ó n de u n c e n t r o c a t a l á n se e n a r b o l ó l a b a n d e r a c a t a l a n a c r u z a d a con l a c h i l e n a ; y n o se e n a r b o l ó como d e b í a h a b e r s e e n a r b o l a d o tamb i é n la e s p a ñ o l a . Claro q u e la b a n d e r a c a t a l a n a es e s p a ñ o l a ; pero e s t a no b a s t a b a , p o r q u e no es l a n a c i o n a l . H u b o r e q u e r i m i e n t o s de n u e s t r a a u t o r i d a d c o n s u l a r , y j ú z g a s e q u e no fueron e s p o n t á n e a m e n t e a c a t a d o s y obedecidos a q u e l l o s r e q u e r i m i e n t o s . A s e r esto v e r d a d , i n c o r r e c t í s i m a ha sido la c o n d u c t a de los socios de dicho C e n t r o . P e r o á lo que í b a m o s , q u e es á reflejar r á p i d a m e n t e el i n c i d e n t e del S e n a d o . E l S r . R u s i ñ o l , s e n a d o r c a t a l a n i s t a , t r a t ó de d i s c u l p a r ó de expU' c a r lo a c a e c i d o en C h i l e , q u e t o d a v í a no se s a b e de u n a m a n e r a fija y c o n c r e t a ; y a l g u n o s de los v e n e r a b l e s a n c i a n o s q u e le oyeron y le vieron m e t e r s e con a l g u n a i n o p o r t u n i d a d por a q u e l l o s andurriales, p u s i e r o n el g r i t o p a t r i ó t i c o en el c i e l o , q u e r i e n d o c o m e r s e vivo al s e n a d o r s o l i d a r i o . Confesemos q u e el S r . R u s i ñ o l n o procedió con m u c h a s a b i d u r í a , o l v i d a n d o lo c a r g a d o de e l e c l r i c i d a d a s c o n t r a r i a s q u e e s t á el a m b i e n t e , d e s c o n o c i e n d o q u e l a s e l e c t r i c i d a d e s c o n t r a r i a s se a t r a e n , m a s p a r a e n g e n d r a r el r a y o , y no h a c i é n d o s e c a r g o de que al p a t r i o t i s m o lo l l e v a n en la e p i d e r m i s ciertos s e ñ o r e s . No h a y m á s que r e c o r d a r l a s t r o n a d a s p a t r i ó t i c a s en q u e rompieron al d í a s i g u i e n t e c i e r t o s r o t a t i v o s de los q u e nos l l e v a r o n á la p é r d i d a de P i l i p i n a s y de C u b a . Y m á s a ú n que al d í a s i g u i e n t e , á los doS d í a s . E l d i p u t a d o S r . P í y A r s u a g a s e h a b í a p r o p u e s t o h a c e r u n a int e r p e l a c i ó n sobre el mismo d e l i c a d o y vidrioso a s u n t o ; y p o r q u e M a u r a y los d i p u t a d o s s o l i d a r i o s , con m u y p l a u s i b l e a c u e r d o , convinieron en q u e s e d e s i s t i e r a de s e m e j a n t e i n t e r p e l a c i ó n , p o r q u e n a d a con ella se c o n s e g u i r í a , como no fuese la réprise de los a l a r d e a m i e n t o s de patriot i s m o b a r a t o de la A l t a C á m a r a — ¡ s a n t o s c i e l o s ! — ¡ q u é m a n e r a de c r u j i r y b r a m a r l a de los ensalzados p e r i ó d i c o s . . . . ! L o s e s p a ñ o l e s deb í a m o s r a s g a r todos, llenos de c ó l e r a , l a s v e s t i d u r a s E l Gobierno e r a u n d e s e r t o r . M a u r a h a b í a puesto la N a c i ó n á l a s p l a n t a s del separatismo Yo no se a d o n d e nos l l e v a r í a n c i e r t a s d e s a t e n t a d a s c a m p a ñ a s , n o fuese p o r la p r u d e n c i a del G o b i e r n o y por el t a c t o de los director e s de l a S o l i d a r i d a d , a l g u n o s de los c u a l e s s e e s t á n a c r e d i t a n d o d^ b u e n o s p a t r i o t a s , de sagatíes políticos y a u n de g r a n d e s h o m b r e s . n o s o t r o s d i s p a r a m o s b a l a r a s a c o n t r a los c a t a l a n e s , ¿cómo los catal a n e s no h a n de c e n t e l l e a r c o n t r a nosotros? H a y q u e d e s e n g a ñ a r s e . con esa c o n d u c t a b r u t a l m e n t e a n t i c a t a l a n i s t a d e ciertos periódicos,

G. MARTÍNEZ

371

no se h a c e m á s q u e a t i z a r odios y r e n c o r e s f r a t r i c i d a s , c a v a n d o u n abismo q u e q u i z á s e x i s t a y a , pero q u e n o d e b e e x i s t i r , p o r q u e s o m o s h e r m a n o s , con u n a m i s m a m a d r e común, q u e es E s p a ñ a , con unos m i s mos i n t e r e s e s y con u n a s m i s m a s g l o r i a s . Yo no justifico, ¿cómo l a s •^oy á justificar? c i e r t a s m a n i f e s t a c i o n e s de d e s d é n y m e n o s p r e c i o de contados c a t a l a n e s h a c i a el r e s t o de E s p a ñ a q u e no es C a t a l u ñ a ; pero tampoco justifico los p r o c e d e r e s de a l g u n o s q u e l l e g a n h a s t a i r r i t a r s e al oir el a d j e t i v o de c a t a l á n . A s í , lo que se h a c e es a c r e c e r los e s p i i"itus d e s c o n t e n t a d i z o s e n t r e c a t a l a n e s y no c a t a l a n e s . E n uno^ y en otros se impone h o y m á s que n u n c a la p r u d e n c i a , la m e s u r a , la r e c titud: es la m a n e r a de r o b u s t e c e r y e s t r e c h a r los v í n c u l o s a m o r o s o s l a e nos d e b e n u n i r . V u e l v e á h a b l a r s e de la m a l h a d a d a L e y de j u r i s d i c c i o n e s . Y d í c e s e que el G o b i e r n o la d e r o g a r í a m u y g u s t o s o , s i n o le r e t r a j e s e y a m e d r e n t a s e c i e r t a s o m b r a q u e pudo h a b e r lucido m u c h o mejor s u s b r a •^ezas y g a l l a r d í a s en no r e m o t a s c o y u n t u r a s . R e s p e t o m u c h o el p a r e cer de todos; pero se m e antoja m u y poco h o n r o s o p a r a l a s d e m á s r e giones, lo mismo q u e p a r a el Gobierno, el q u e , p a r a m a n t e n e r la p a z en 'ina de e l l a s , sea p r e c i s o r e c u r r i r á leyes e s p e c i a l e s . — Y a está acordado que sea Zaragoza la ciudad española donde se celebre el próximo C o n g r e s o M a r i a n o i n t e r n a c i o n a l . E r a n v a r i a s l a s Ciudades q u e p r e t e n d í a n t e n e r e s t a g l o r i a y a l e g a b a n p a r a ello suficientes t í t u l o s , p u e s s a b i d o es q u e el reino de las E s p a ñ a s es el r e i n o de M a r í a ; p e r o al fin, por a c l a m a c i ó n de los r e p r e s e n t a n t e s d i p u t a d o s para elegir d e f i n i t i v a m e n t e el s i t i o , se d e s i g n a á la c i u d a d del P i l a r , comunicando el a c u e r d o al S r . A r z o b i s p o , q u i e n a c e p t ó g u s t o s o , ofreciendo s u a r c h i d i ó c e s i s y p r o m e t i e n d o cooperar, con c u a n t o s m e d i o s l e sea posible, á q u e e s t e C o n g r e s o m u n d i a l r a y e á la a l t u r a de los a n t e "•lores, p a r a q u e los c o n g r e s i s t a s de los d i v e r s o s p a í s e s se confirmen la p a r a n o s o t r o s t a n j u s t a como h o n r o s a opinión de q u e l a I n m a c u lada es r e i n a y e m p e r a t r i z del a l m a e s p a ñ o l a . No d u d a m o s de q u e en la ciudad c e s a r a u g u s t a n a se t o m a r á n á t i e m p o l a s c o n v e n i e n t e s medi*^*s p a r a h a c e r a g r a d a b l e l a e s t a n c i a á los m u c h o s a m a n t e s de M a r i a í i e a c u d i r á n d e l a s d i s t i n t a s p a r t e s del m u n d o , d e s u e r t e que v u e l c a n todos á s u s h o g a r e s b e n d i c i e n d o la nobleza é h i d a l g u í a a r a g o n e sa^s, t a n p r o b e r v i a l e s d e n t r o y fuera de n u e s t r a P a t r i a . R e c i b a n los ^ f a g o z a n o s n u e s t r a e n t u s i a s t a e n h o r a b u e n a , y que el I V C o n g r e s o ^ a r i a n o i n t e r n a c i o n a l s e a u n florón m á s a ñ a d i d o á l a s g r a n d e z a s d e l ^ilar bendito. — U n a n o t i c i a , p a r a los q u e a m a m o s l a s l e t r a s p a t r i a s m u y t r i s t e , ^cbemos r e g i s t r a r en la p r e s e n t e q u i n c e n a : la m u e r t e del i l u s t r e p o e ' a •*^errari. É l y G a l á n e r a n los dos ú l t i m o s buenos p o e t a s q u e h e m o s *®nido. L o s dos se fueron sin d e j a r d i g n e s s u c e s o r e s . F e r r a r i e r a el ultimo v a s t a g o de u n a g r a n e s c u e l a : l a de N ú ñ e z d e A r c e . A e l l a

372

CKÓNICA

h a b i a n p e r t e n e c i d o otros, como V e l a r d e y M a n u e l R e i n a . N i n g u n o se acercó t a n t o al m a e s t r o como F e r r a r i . V e l a r d e e r a m e n o s a c e r a d o y e n é r g i c o , t a n t o e n l a forma como e n el fondo; R e i n a , m á s p u l c r o y b r i l l a n t e en la elocución, no condensaba- t a n t a m é d u l a y t a n t a s u b s t a n c i a ; F e r r a r i e r a c a s i t a n s e n t e n c i o s o como el c a n t o r i n m o r t a l de los Gritos del combate, y á v e c e s a u n c i n c e l a b a y e s c u l p í a mejor la forma de los v e r s o s . H a s t a en la p r o s a , a u s t e r a , sonora y v i b r a n t e , se le p a r e c í a . Como su m a e s t r o t a m b i é n e s c r i b i ó d r a m a s como LO' muerte de. Cervantes y (^uien á hierro mata , aunque ninguno h a y a l l e g a d o á la c e l e b r i d a d de El haz de leña, t a n bello en la fact u r a como i n j u s t o y t e n d e n c i o s o e n el p e n s a m i e n t o . P e r o no son los d r a m a s los q u e h a r á n v i v i r el n o m b r e de F e r r a r i , s i n o s u s poemas cortos, como La muerte de Hipatia, Consummatum, Pedro Abelardo V i b r a en ellus la l l a m a de u n a i n s p i r a c i ó n s a n a y r o b u s t a , y c u a n d o d e s c r i b e n p a r e c e q u e a r r a n c a n p a i s a j e s á la n a t u r a l e z a . Yo, q u e creo h a b e r h e c h o s i e m p r e j u s t i c i a á la i n m e n s a l a b o r c r í t i c a de C l a r í n , n o le h e p e r d o n a d o j a m á s la s á t i r a a c e r b a q u e e s c r i b i ó contra F e r r a r i c u a n d o a p a r e c i ó Pedro Abelardo. A p e s a r de todos los defect o s q u e con ojos de A r g o s le supo r e b u s c a r el i l u s t r e crítico en rato de zoilesca ofuscación, ¡ c u á n t a s bellezas i m p o n d e r a b l e s m a t i z a n v a v a l o r a n los t r e s h e r m o s o s c a n t o s d e a q u e l p o e m a ! Y t a n bellos como e s t e p o e m a s o n los d e m á s , y y o , que les debo h o r a s g r a t í s i m a s de un j u v e n t u d , no h a l l o mejor m a n e r a de p a g á r s e l a s que c o n s a g r a r á su m e m o r i a este p á l i d o r e c u e r d o y p e d i r á los lectores u n a o r a c i ó n por el d e s c a n s o de s u a l m a . ¡Que D i o s le h a y a r e c i b i d o en el seno d e los justos! — D e l robo de c i n c u e n t a y t a n t o s m i l d u r o s en el B a n c o de E s p a ñ a , q u e t a n bien les viene p a r a l u c i r su i n g e n i o i n f o r m a d o r á los redactores r e p o r t e r i l e s , m á s vale no h a b l a r ; los t i m o s y robos h a n de continuar siempre á la orden del día — D e lo q u e s í q u i e r o d e c i r d o s p a l a b r a s es del viaje de nuestro q u e r i d o c o m p a ñ e r o de r e d a c c i ó n el P . M a r t í n e z Vélez, q u e el día 1^ s e h a b r á e m b a r c a d o en Cádiz con r u m b o á l a A m é r i c a del S u r . L l e ^ * la r e p r e s e n t a c i ó n de E S P A Ñ A Y A M É R I C A , en c u y a s p á g i n a s t a n bril l a n t e m e n t e se h a d a d o á conocer. Y d a d a la l a b o r i o s i d a d q u e ha sabido d e s p l e g a r s i e m p r e y los claros t a l e n t o s q u e le d i s t i n g u e n , nO t a r d a r á en e n v i a r n o s u n a s e r i e de c a r t a s a m e r i c a n a s q u e d a r á n á la R e v i s t a n u e v o e s p l e n d o r y n u e v o s b r í o s . ¡Feliz v i a j e , y q u e el cielo a m e r i c a n o le s o n r í a !

Crónica exfranjera.
por £. J/egrrete.

Xas elecciones municipales en T^onia.— jflrededor de la *]>aseend¡s>. - J^ñagazas modernistas.
i

Sncielica

Se h a n verificado l a s elecciones m u n i c i p a l e s en E o m a , e n l a s q u e los católicos no h a n q u e r i d o p r e s e n t a r n i n g ú n c a n d i d a t o . L a ünione Romana justifica e s t a a b s t e n c i ó n d i c i e n d o q u e los católicos no q u i e ren p r e s t a r s e a l j u e g o d e s o c i a l i s t a s y m a s o n e s , q u e v a n a l C a p i t o l i o , ^ ° á v e l a r por los i n t e r e s e s m a t e r i a l e s y morales de R o m a , sino á a l l a n a r el c a m i n o d e s u s i d e a l e s c o n t r a la religión, la m o n a r q u í a y la s o c i e d a d . M a s p a r a d i s f r a z a r e s t o s i n t e n t o s , el bloque q u i s i e r a q u e ®i el Capitolio h u b i e r a u n a m i n o r í a c a t ó l i c a , s o b r e la c u a l , como s o . I»"© cabeza d e t u r c o , d e s c a r g a s e la r e s p o n s a b i l i d a d d e los f r a c a s o s d e a a d m i n i s t r a c i ó n , s e g ú n lo h a h e c h o y a v a r i a s v e c e s ; y á e s t o e s á lo ^üe no e s t á n d i s p u e s t o s los c a t ó l i c o s , y , por no e s t a r l o , les h a n d e j a d o , * liberales y r a d i c a l e s , el c a m p o l i b r e , bien s e g u r o s a q u é l l o s de q u e ®1 pueblo r o m a n o v a á s a b e r d e n t r o d e poco t i e m p o lo q u e es l a a d m i 'iistración m u n i c i p a l sin l a i n t e r v e n c i ó n d e los c l e r i c a l e s . ^ A. la E n c í c l i c a Pascendi h a n c o n t e s t a d o los m o d e r n i s t a s con u n a ^'•ga y r a z o n a d a a p o l o g í a del m o d e r n i s m o , sino q u e l a s r a z o n e s en lile la f u n d a n no h a n c o n v e n c i d o á n a d i e . P o r no c o n v e n c e r , n i s i guiera h a l l e v a d o el c o n v e n c i m i e n t o á m á s d e c u a t r o de los a u t o r e s ^el folleto. P e r o la S a n t a S e d e , en la c u a l son y a p r o v e r b i a l e s la p r u nela en c o n d e n a r y la firmeza e n c o n s e r v a r el d e p ó s i t o q u e s e le h a ^onfiado p a r a su c u s t o d i a , por d e c r e t o de 29 de O c t u b r e del C a r d e n a l ^ icario, h a p r o s c r i t o el libelo, p r o h i b i e n d o , bajo p e c a d o m o r t a l , leerle " t e n e r l e ; a ñ a d i é n d o s e e n el d e c r e t o q u e el S u m o P o n t í f i c e c a s t i g a con excomunión, r e s e r v a d a á s i m i s m o , á los a u t o r e s , e s c r i t o r e s y colaboores del l i b r o , y si fueren s a c e r d o t e s , q u e d a n i n c u r s o s , d e s p u é s de ®ste d e c r e t o , en i r r e g u l a r i d a d . ^^La c o n d u c t a e n é r g i c a d e la S a n t a S e d e e s t á siendo s e c u n d a d a p o r ^ acción del E p i s c o p a d o . E l C a r d e n a l F i s c h e r , A r z o b i s p o d e Colonia, p u e s t o la ceniza en la f r e n t e , ó si se q u i e r e , en la p o r t a d a d e n n ' c t o m o d e r n i s t a d e l a b a t e S c h r o e r s , profesor d e la F a c u l t a d d e T e o °gia de B o n n , y h a p r o h i b i d o á los c l é r i g o s a s i s t i r á l a s c á t e d r a s del '^calcitrante abate.

374

CRÓNICA

í t e m : el A r z o b i s p o de M u n i c h h a s u s p e n s o A divinis al a b a t e Mu11er," d i r e c t o r de u n a r e v i s t a m o d e r n i s t a , y el exj e s u í t a T i r r e l h a sido p r i v a d o d e l u s o d e los S a c r a m e n t o s . P e r o los m o d e r n i s t a s , q u e no h a n podido l a v a r s e d e l a n o t a de agnósticos y a t e o s , d a n d o p r u e b a s de m a l a fe, t r a t a n a h o r a d e escud a r s e con la a u t o r i d a d del C a r d e n a l N e w m a n , el c u a l , como se sabe, c u e n t a con u n a f a l a n g e n u m e r o s í s i m a d e a d m i r a d o r e s , católicos y no católicos, p a r t i c u l a r m e n t e en los p a í s e s de r a z a s a j o n a . E s la misma t á c t i c a d e los j a n s e n i s t a s . E s t o s — ad excusandas excusationes in peccatis — b u s c a r o n refugio e n l a s o b r a s d e S a n A g u s t í n ; los modern i s t a s ¡quieren e n t r o n c a r c o n el e s c l a r e c i d o a u t o r d e l Desenvolvimiento de los Dogmas. P e r o n i el n o m b r e del O b i s p o d e H i p o n a hizo b u e n a s l a s d o c t r i n a s d e J a n s e n i o , n i el del C a r d e n a l N e w m a n e s t o r b a los c e r t e r o s golpes de la E n c í c l i c a c o n t r a el clan t y r r e l i a n o de I n g l a t e r r a y s u s cómplices e n el c o n t i n e n t e . E l C a r d e n a l N e w m a n p o d r á tener— h a b l a m o s en h i p ó t e s i s — a l g u n a frase no d e l todo conforme con l a s doct r i n a s y e n s e ñ a n z a s d e la E n c í c l i c a , como l a s o b r a s de S a n A g u s t í n dieron ocasión á J a n s e n i o p a r a f o r m u l a r s u s d o c t r i n a s ; pero es bien s e g u r o q u e , s i h o y v i v i e s e el C a r d e n a l c u y o n o m b r e i n v o c a n los mod e r n i s t a s , e x c l a m a r í a , h a c i e n d o s u y a la frase c o m ú n m e n t e a t r i b u i d a al Obispo d e H i p o n a : Roma loquuta, causa finita, y r e p r o b a r í a e s t a s f r a s e s h i p ó c r i t a s y t e m e r a r i a s d e s u s falsos i n t é r p r e t e s : « E l n o m b r e , el ejemplo y la influencia i n t e l e c t u a l de N e w m a n v a l e m á s q u e toda u n a c u r i a d e C a r d e n a l e s a c t u a l e s » , y q u e «cada golpe d a d o a l P a d r e T y r r e l es c o n s i d e r a d o por ellos como u n golpe d a d o al c u e r p o católico inglés en m a s a . »

INGLATERRJt. — ^ « u n / d n

de testas coronadas.—Sariños 7{es(¡uemores de 5uffC '"o.

que matar).

L o n d r e s e s t á hoy siendo u n a c i u d a d de r e y e s , u n r e l i c a r i o d e coron a s . A l l í e s t á n , y s i no lo e s t á n , h a n por allí desfilado, y s i no han desfilado todos, d e e s p e r a r es q u e desfilen: H a a k o n y la r e i n a M a u d ; Alfonso y E n a V i c t o r i a ; el K a i s e r y la K a i s e r i n ; q u e s u m a d o s a E d u a r d o y A l e j a n d r a , nos d a n u n t o t a l d e ocho r e g i a s y coronadas t e s t a s . L a s c r ó n i c a s q u e nos v i e n e n de a l l á no se l a s p u e d e leer sin q u e , á n o s o t r o s , á los e s p a ñ o l e s , se nos c a i g a la b a b a . « K i n g Alfonso», el r e y sportmen, l e s a d m i r a y e n t u s i a s m a , no por lo d e l reyi con s e r mucho lo q u e allí se v e n e r a la m a j e s t a d r e a l , sino por lo de sportmen. E l p r í n c i p e d e A s t u r i a s , el englisJi baby, llénalos de satisfacción y regocijo; m a s no por lo d e b a b y , q u e esto s e r í a mny n a t u r a l , s i n o por lo d e e n g l i s h , esto es, p o r q u e dicen q u e t i e n e rubio el pelo y a z u l e s los ojos. Y n a d a m á s , p o r h o y , del viaje de nuestros reyes. Con r e s p e c t o a l d e los s o b e r a n o s d e A l e m a n i a , q u i e n e s h a n sido

E. NEGEETE

375

recibidos con l a m a y o r pompa, se insiste e n a s e g u r a r q u e n o tiene a l c a n c e p o l i t i c o , s i n q u e e s t o s e a d e c i r q u e l a e s t a n c i a e n el R e i n o Unido de Guillermo I I no contribuya á e s t r e c b a r d i s t a n c i a s entre los pueblos alemán ó inglés. L o de siempre. A l g o m á s d e m i g a , á j u z g a r p o r lo q u e e s y a d e l d o m i n i o p ú b l i c o , lia t e n i d o el v i a j e d e l o s r e y e s d e N o r u e g a . S á b e s e y a q u e a q u é l o b e deció a l deseo d e H a a k o n d e a s e g u r a r l a i n t e g r i d a d d e s u s E s t a d o s , yi en efecto, I n g l a t e r r a , R u s i a , A l e m a n i a y F r a n c i a h a n d a d o y a a l soberano noruego s u p a l a b r a d e honor de q u e nadie osará violar la integridad del incipiente reino de Noruega. E n este tratado h a n q u e rido v e r los escoceses u n a m a n i o b r a dirigida contra ellos, porque no comprenden esta precaución internacional, después de las pruebas d e moderación, d i g n i d a d y desprendimiento q u e Suecia dio en los días de l a s e p a r a c i ó n d e s u e c o s y n o r u e g o s . P e r o lo p r o b a b l e e s q u e N o ruega no h a y a pensado en Suecia, sino q u e , colocada entre g r a n d e s potencias, y c o n u n a l í n e a d e m a r q u e p u d i e r a a l g ú n d í a i n s p i r a r p e l i g r o sas tentaciones, h a b r á dicho p a r a s u s a d e n t r o s : P o n g á m o n o s á c u liierto d e l a s firmas d e n u e s t r o s g r a n d e s v e c i n o s . f^AHCI^.-Xo5 bienes de la Dglesia.-Jla Caridad de Briand.-^Xes

affaires de Jrah,ison„ y J\fíáfaiH de

l'antinjilitarisme^

•En l a C á m a r a f r a n c e s a s e e s t á d i s c u t i e n d o u n a l e y l l a m a d a «de d e -

volución d e l o s b i e n e s d e l a I g l e s i a » . C u a l q u i e r a c r e e r á q u e e l G o lerno d e C l e m e n c e a u - B r i a n d t r a t a d e r e p a r a r u n a i n j u s t i c i a ; p e r o l a d a m e n o s q u e é s o : t r á t a s e d e l e g a l i z a r e l robo d e e s o s b i e n e s e n t r e gándoselos á l a s m u n i c i p a l i d a d e s . Y B r i a n d , m u y orondo y satisfe^ por s u proyecto e n discusión, h a declarado á los q u e p r o t e s t a b a n e esta injusta expoliación, q u e viene á hacer la q u e debiera h a b e r echo la I g l e s i a : á s o c o r r e r c o n esos b i e n e s m o s t r e n c o s á l o s p o b r e s , s c l a r o q u e l a e n t r e g a d e esos b i e n e s , s i n l a o b l i g a c i ó n d e c u m p l i r C a r g a s á ellos a n e j a s , a d e m á s d e c o n c u l c a r e l r e s p e t o s a g r a d o que t o d o s los p u e b l o s h a n t e n i d o c o n e s t o s l e g a d o s p i a d o s o s , f a l t a á ^ j u s t i c i a , p u e s esos b i e n e s , e n ú l t i m o c a s o , d e b i e r a n d e p a s a r á l o s erederos del testador; pero no quiere entenderlo a s í el ministro d e u i t o s , n i lo q u i e r e e n t e n d e r l a m a y o r i a , q u e a l fin c o n s u m a r á e s t a '^bra d e i n i q u i d a d . ^ ^ffaires de tráhison y Méfaits de l'antimilitarisme son el título e d o s secciones obligadas de la prensa francesa. E n la presente quin*^ena e l «affaire U l l m o » y e l « a f f a i r e B e r t o n » h a n l l e n a d o c o n j u n t a mente las c o l u m n a s d e l o s d i a r i o s f r a n c e s e s . E l p r i m e r o , U l l m a , e s alférez d e N a v i o q u e s u b s t r a j o d o c u m e n t o s s e c r e t o s , r e l a c i o n a d o s ^on l a d e f e n s a n a c i o n a l , d e l b u q u e Carabina, y B e r t o n e s u n oficial e •A.dministración q u e s e a p o d e r ó d e l l i b r o d e s e ñ a l e s s e c r e t a s s e m^fóricas d e l c o n t r a t o r p e d e r o Chevalier. A estos hechos agregúense

376

CRÓNICA

l a s frecuentes i n s u b o r d i n a c i o n e s que c a s i á d i a r i o se r e g i s t r a n en los c u a r t e l e s , y h a g a el lector los c o m e n t a r i o s que le i n s p i r e s u b u e n criterio.

SUIZj>< — Xa

nueva

leg

mílifar.

E l p u e b l o suizo a c a b a de v o t a r u n a l e y q u e a u m e n t a las c a r g a s m i l i t a r e s , lo q u e p r u e b a q u e v a m o s d e c i d i d a m e n t e al d e s a r m e , á la p a z s o ñ a d a por e s p í r i t u s generosos y l e v a n t a d o s , l e v a n t a d o s m u y por e n c i m a de la r e a l i d a d . F u e r a de los s o c i a l i s t a s , los comités de todos los p a r t i d o s h a n t r a b a j a d o por la a c e p t a c i ó n de la n u e v a ley, y el r es u l t a d o del plebiscito d e m u e s t r a q u e el p u e b l o suizo llegó á convencerse de la n e c e s i d a d de e c h a r s e e n c i m a m a y o r e s c a r g a s . Por u n a m a y o r í a d e 65.000 v o t o s , el servicio de i n s t r u c c i ó n , obligatorio p a r a todos los que h a y a n c u m p l i d o diez y n u e v e a ñ o s , d u r a r á , en vez de c u a r e n t a y ocho, s e s e n t a y cinco d í a s ; h a s t a la e d a d de t r e i n t a y dos a ñ o s , el soldado e s t a r á o b l i g a d o , c a d a dos a ñ o s , á siete c u r s o s de r e petición de t r e c e d í a s c a d a uno, en l u g a r de los cinco c u r s o s de diez y ocho d í a s q u e r e g í a n a n t e s , y á ejercicios a n u a l e s d e tiro; y de t r e i n t a y t r e s á c u a r e n t a a ñ o s , los s o l d a d o s f o r m a r á n p a r t e de la l a n d w e h r , ó r e s e r v a , con l a o b l i g a c i ó n de u n c u r s o a n u a l d e repetición y de ejercicios a n u a l e s de t i r o . L o s s o c i a l i s t a s h a n pedido q u e al a r t í c u l o 195, en el c u a l se encom i e n d a al ejército la defensa de la p a t r i a c o n t r a el e x t r a n j e r o y el m a n t e n i m i e n t o de la t r a n q u i l i d a d y el orden en el i n t e r i o r , se a ñ a diese u n a c l á u s u l a en v i r t u d de la c u a l se e s t i p u l a s e la no i n t e r v e n ción de l a s t r o p a s en los c a s o s de h u e l g a . H u e l g a d e c i r que no lo h a n conseguido.

RUSIA. — Xa

tercera

J)uma.

— Stolypine,

hombre de

€stado.

No h a y p a r a q u é r e p e t i r a h o r a la h i s t o r i a de l a s D u m a s a n t e r i o r e s ; ¡séales leve la t i e r r a ! M u r i e r o n de m u e r t e v i o l e n t a , p o r q u e a s í t e n í a » q u e p e r e c e r . P r o p i a m e n t e h a b l a n d o , no l a s m a t ó n a d i e ; se s u i c i d a r o n . A q u e l l o p a s ó como u n a b o r r a s c a d e s h e c h a , y d í g a s e lo q u e se quiera del c e s a r i s m o r e a c c i o n a r i o de S t o l y p i n e , es lo cierto q u e e s t e g r a n h o m b r e h a s a b i d o t r a n s f o r m a r lo que empezó s i e n d o u n a revolución d e s t r u c t o r a en u n a e v o l u c i ó n f e c u n d a que h a s a l v a d o á R u s i a de 1* a n a r q u í a y del t e r r o r , y le h a d e v u e l t o el e q u i l i b r i o e n el i n t e r i o r y el p u e s t o que o c u p a b a en el e x t e r i o r . No h a c e t o d a v í a m u c h o s m e s e s , la p r e n s a t r a í a u n a sección fija, d e d i c a d a e x c l u s i v a m e n t e al imperio de los C z a r e s , bajo u n g r a n r ó t u l o q u e d e c í a : La crisis rusa, y á contin u a c i ó n se nos r e l a t a b a con e s p e l u z n a n t e s d e t a l l e s a t e n t a d o s sin n n m e r o , s a n g r i e n t a s r e f r i e g a s e n l a s c a l l e s , s a q u e o s en los c a m p o s , sub l e v a c i o n e s e n los b u q u e s y e n los c u a r t e l e s H o y a q u e l l a sección i n v a r i a b l e h a d e s a p a r e c i d o , y el o r d e n p a r e c e h a b e r d o m i n a d o la r e-

E. NEGRETE

377

'

solución. Y e s que Stolypine, blanco u n día del complot revolucionario, q u e , por f o r t u n a p a r a R u s i a , no a l c a n z ó m á s q u e á s u s d o s hijos, ofreció s u v i d a en h o l o c a u s t o de l a p a t r i a , y c o n l a frente a l t a s i g u i ó el camino q u e se h a b í a t r a z a d o d e d o m e ñ a r l a r e v o l u c i ó n y e m p e z a r i n a n u e v a e r a p a r a R u s i a . A s í h a y m o t i v o s p a r a creerlo y e s p e r a r l o de la m a y o r c a l m a q u e h o y d i s f r u t a el i m p e r i o y del r e s u l t a d o d e l a s elecciones q u e a c a b a n de v e r i f i c a r s e . N o conocemos l a cifra e x a c t a ; pero los ú l t i m o s d a t o s a r r o j a b a n c e r c a d e 2 0 0 elegidos e n t r e m o n á r quicos y d e l a d e r e c h a , u n o s 130 o c t u b r i s t a s , y los r e s t a n t e s r e p a r t i dos e n t r e r e g e n e r a d o r e s pacíficos, d e m ó c r a t a s - c o n s t i t u c i o n a l e s , polaeos, m u s u l m a n e s , d e m ó c r a t a s - s o c i a l i s t a s , de l a i z q u i e r d a ó i n d e p e n d i e n t e s . S i como e s d e e s p e r a r , e s t a D u m a d a p r u e b a s d e s e n t i d o común, S t o l y p i n e e s t á d i s p u e s t o á a f r o n t a r , con u n e s p í r i t u l i b e r a l amplio, pero s e n s a t o , los m ú l t i p l e s p r o b l e m a s q u e h o y p e s a n s o b r e Rusia.

ESTAPOS UNIDOS. -€"/ Krach americano-€1

ptl/srro negro.-Xas alecciones municipales.—Xos anjericanos er] filipinas.-Otra vez los yanquis runjbosos. — üa/f no va á ¿eriín.

L a g r a v í s i m a c r i s i s financiera q u e a l c a n z a N o r t e - A m é r i c a y c u y o s efectos h a n r e p e r c u t i d o e n l o s m e r c a d o s d e E u r o p a , h a venido o c u pando p r e f e r e n t e m e n t e l a a t e n c i ó n de l a p r e n s a d e a m b o s m u n d o s , •l'ara c o n j u r a r e s t a c r i s i s , o r i g i n a d a por la falta de n u m e r a r i o , no h a n sido b a s t a n t e s los esfuerzos d e l o s m i l l o n a r i o s R o c k e f e l l e r , S t i l l m a n y otros, q u i e n e s h a n a c u d i d o c o n s u s fondos a l socorro d e e m p r e s a s financieras y B a n c o s , ni l a d i l i g e n c i a del Gobierno en a c u ñ a r m o n e d a sobre m o n e d a . H a sido preciso l l a m a r á l a s p u e r t a s d e l e x t r a n j e r o , ^ e E u r o p a y d e C u b a h a n afluido e n b r e v í s i m o t i e m p o 123.000.000 d e francos, y e l v a p o r Lusitania h a v o m i t a d o h a c e pocos d í a s d e s u s bodegas 2.000.000 d e l i b r a s e s t e r l i n a s q u e m a n d a el B a n c o de I n g l a terra. U n periódico d e N u e v a Y o r k c u l p a d e e s t a c r i s i s á l o s m i l l o n a r i o s , "ille, á s u j u i c i o , s o n u n o s bandidos sueltos, y á los trusts, cuadrillas '^e ladrones; a u n q u e e s t i m a q u e en g r a n p a r t e h a sido p r o v o c a d a p o r la política a g r e s i v a d e R o o s e v e l t c o n t r a los trusts. R a m i r o de M a e z t u , d i s c u r r i e n d o en La Correspondencia de España sobre e s t e fenómeno, cree q u e l a c a u s a r a d i c a en l a p é s i m a a d m i n i s t r a c i ó n d e j u s t i c i a , l a eiial h a p e r m i t i d o , d i c e él, q u e u n o s c u a n t o s a v e n t u r e r o s , deseosos d e c o n v e r t i r s e p r o n t a m e n t e e n a r c h i m i l l o n a r i o s , h a y a n hecho p r e s a en 'es a h o r r o s n a c i o n a l e s . Como q u i e r a q u e h a y a sido, el h e c h o e s qu© los perjuicios o c a s i o n a d o s á l a i n d u s t r i a , a l comercio y á l a b a n c a h a n Sido de a l g u n a c o n s i d e r a c i ó n . Si g r a n a n t i p a t í a t i e n e n l o s a m e r i c a n o s d e l N o r t e á los a m a r i llos, n o es m á s p e q u e ñ a l a a v e r s i ó n q u e l e s i n s p i r a n los n e g r o s . L o s

378

CRÓNICA

y a n q u i s no quieren en los E s t a d o s Unidos m á s que r a z a blanca, y si é s t a t i r a á r u b i a , mejor que mejor. P e r o , mal que les pese, el país de W a s h i n g t o n t e n d r á que s u s t e n t a r r a z a s de color. P o r q u e los americanos p o d r á n , m e d i a n t e u n conflicto armado con japoneses y chinos, d e s e m b a r a z a r s e de a m a r i l l o s ; pero no les s e r á cosa fácil alejar á «los b á r b a r o s que tienen y a d e n t r o de R o m a » , á los n e g r o s . No h a c e muchos d í a s , Carnegie, el millonario escocés de América, dio u n a conferencia sobre este p u n t o en el « I n s t i t u t o filosófico» de E d i m b u r g o , y los d a t o s y cifras en ella citados son m u y i n s t r u c t i v o s . Helos a q u í : E n 1880, la población n e g r a de los E s t a d o s Unidos cont a b a a p e n a s seis millones y m e d i o . E n 1901, a l c a n z a b a l a cifra de n u e v e millones. E s t o s n u e v e millones de n e g r o s , s e g ú n Carnegie, no poseen menos de 60.000.000 de l i b r a s e s t e r l i n a s . D e este a u m e n t o de población, con el c o n s i g u i e n t e de r i q u e z a s , d e d u c e C a r n e g i e que no s e r á fácil á los a m e r i c a n o s la e m p r e s a de d e s h a c e r s e de los n e g r o s . M a s por si este botón no b a s t a s e p a r a m u e s t r a , a h í va otro. E s de u n sociólogo a l e m á n , M r . B u r g h a r d , el c u a l e s t i m a q u e A m é r i c a debe ir p e n s a n d o en el peligro negro, fundando s u s temores p a r a lo porven i r en los s i g u i e n t e s d a t o s , m u y elocuentes por cierto. E n 1750 no h a b í a m á s q u e 200.000 n e g r o s en la A m é r i c a del Norte, m i e n t r a s a h o r a son nueve millones los h o m b r e s . d e aquella r a z a qne a l l í viven. E n 1860, el 9 por 100 de los n e g r o s a d u l t o s s a b í a leer y e s c r i b i r , y a h o r a la m i t a d de ellos se e n c u e n t r a n en ese caso. A d e m á s , 3.000 negros h a n seguido c a r r e r a s especiales, consiguiendo títulos de ingenieros, de médicos, e t c . H o y d í a 740.715 g r a n j a s son explotadas por n e g r o s , y la superficie c u l t i v a d a es t a n e x t e n s a como la mitad de P r u s i a y vale 1.250 millones. L o s n e g r o s e s t á n , a d e m á s , al frente de 6.000 comercios de u l t r a m a r i n o s , de m e r c e r í a , de d r o g u e r í a ; dirigen i m p r e n t a s , y se puede a s e g u r a r que el c a p i t a l invertido en todas esas i n d u s t r i a s a l c a n z a la cifra de 50 millones de francos. T i e n e n también t r e s B a n c o s , n u m e r o s a s C o o p e r a t i v a s , e s t a b l e c i m i e n t o s d e socorros m u t u o s , siete hospitales y un c e n t e n a r de Sociedades de seguros cont r a el incendio y l a s e n f e r m e d a d e s . Y a que los descendientes de l a s e s c l a v a s n e g r a s h a n conseguido todo esto con sólo el esfuerzo de u n a g e n e r a c i ó n , no sería e x t r a ñ o , seg ú n M r . B u r g h a r d , que al finalizar el siglo a c t u a l , y á p e s a r de la cont i n u a e m i g r a c i ó n b l a n c a , la r a z a n e g r a c o n s t i t u y a u n v e r d a d e r o p e b ' g r o p a r a el N u e v o M u n d o . L a s elecciones m u n i c i p a l e s h a n d a d o el triunfo á los republicanos, y el suceso ha producido t a l contento en l a s filas de los admiradores y p a r t i d a r i o s incondicionales del a c t u a l P r e s i d e n t e , que h a n echado á volar la especie d e q u e , si R o o s e v e l t p r e s e n t a s u c a n d i d a t u r a , es probable que sea reelegido p a r a la P r e s i d e n c i a . L a d e r r o t a en estas elecciones de Mr, H e a r s t h a sido c o m p l e t a , y esto á p e s a r de q"*

E. NEGEETE

379

algvmos d i a s a n t e s de l a elección escribió u n a c a r t a al Times, de L o n d r e s , p a s a n d o la m a n o por el lomo á s u s c o m p a t r i o t a s y l a v á n d o s e las m a n o s en el a s u n t o de l a g u e r r a h i s p a n o - a m e r i c a n a . N a d a , q u e estos a m e r i c a n o s son unos g u a p o s c h i c o s . D í g a n l o si no los filipinos. I m p o t e n t e a l l í el Gobierno y a n q u i p a r a a c a b a r con el b a n d o l e r i s m o de l a s p r o v i n c i a s de la L a g u n a y C a v i t e , admitió a l g u n a s i n i c i a t i v a s p a r t i c u l a r e s p a r a c o n s e g u i r la e n t r e g a de los p r i n c i p a l e s c a u d i l l o s , con p r o m e s a formal de r e s p e t a r s u s v i d a s . A q u e l l a s i n i c i a t i v a s dieron p r o n t o felices r e s u l t a d o s . S a c a y , V i l l a í u e r t e . De V e g a y o t r o s , fiados en l a s p r o m e s a s de l a s a u t o r i d a d e s , se acogieron á l a l e g a l i d a d ; pero ¡ay! ¡ríanse u s t e d e s de l a fe p ú n i c a ! , el Gobierno negó h a b e r t e n i d o p a r t e en l a s n e g o c i a c i o n e s , y t r a s un largo proceso ha llevado á la h o r c a á los l l a m a d o s S a c a y y D e V e g a . ¡Para que se fíe uno de e s t o s a m e r i c a n o s ! E l New York Herald h a p r e g u n t a d o su opinión á los c o n g r e s i s t a s del P a r l a m e n t o y a n q u i s o b r e si es d e s e a b l e la r e t e n c i ó n ó la v e n t a de f i l i p i n a s . H a n o p i n a d o q u e d e b e n s e r r e t e n i d a s 32, y 13Ü q u e deben •tenderse. E s t a n o t i c i a , q u e h a corrido por la p r e n s a , p o d r á ser cierpero no a s í esa o t r a f a n f a r r o n a d a d e q u e T a f t p i e n s a n e g o c i a r con í^spaña la devolución de l a s i s l a s . «Ea de m u c h o bulto la n o t i c i a , "^ice, y dice bien, Nuevo Heraldo de I l o i l o , p a r a q u e l a p r e n s a l a "icoja sin c o m e n t a r i o s , y éstos h a n de ser p a r a n e g a r l a . E s p a ñ a n o puede — n i d e b e — v o l v e r á F i l i p i n a s por p r o p i a v o l u n t a d , y a u n e n este caso v e n d r í a ú n i c a m e n t e p a r a t e n e r u n a a l t a inspección en e s t a s Islas y p a r a p r e p a r a r l a s á ser i n d e p e n d i e n t e s —eso e s ; t ú q u e no puedes, l l é v a m e á c u e s t a s — ; p o r q u e el v e n i r de o t r a m a n e r a , i m p l i c a el t o m a r á su c a r g o c u i d a d o s y r e s p o n s a b i l i d a d e s q u e no p u e d e aceptar, p o r q u e l a filiación de las colonias no debe t e n e r s e g u n d a s partes, p u e s s a b i d o es q u e é s t a s s i e m p r e s a l i e r o n m a l . » Q u e es lo q u e decimos los e s p a ñ o l e s c a d a vez q u e l o s a m e r i c a n o s nos v i e n e n con esta g a n s a d a . í'ero los a m e r i c a n o s s a b e n bien d ó n d e les a p r i e t a el z a p a t o , y por S i vienen mal d a d a s , h a n d e s p a c h a d o á Taft p a r a q u e en Tokio a r r e gle l a s d i f e r e n c i a s y a n q u i j a p o n e s a s , l a s c u a l e s , si no a r r e g l a d a s , h a n l u e d a d o t e m p o r a l m e n t e en s u s p e n s o ; y p a r a q u e e n F i l i p i n a s dé impulso á l o s ' t r a b a j o s m i l i t a r e s , p o n i e n d o el A r c h i p i é l a g o al a b r i g o de cualquier s o r p r e s a . Y en efecto, como p a r t e del p l a n de defensa, v a n ^ colocar á l a e n t r a d a de l a b a h í a d e M a n i l a y s u s a l r e d e d o r e s 4 9 5 minas flotantes, y 209 en la de S u b i c . Y es q u e los a m e r i c a n o s s a b e n perfectamente á q u é a t e n e r s e : «Si q u i e r e s la paz, p r e p a r a l a g u e r r a . » I^ijose t a m b i é n que T a f t h a b í a r e c i b i d o en M a n i l a orden d e t r a s l a •^arse á B e r l i n . L a orden — d i c e s e a h o r a — h a sido r e v o c a d a ; pero loa e e m e n t a r i o s a h í q u e d a n en l a p r e n s a , y de ellos t o m a r á n o t a el c r o nista p a r a h a c e r el c o n v e n i e n t e uso en s u día.

MISCELÁNEA

L a

B a N D E R a

d e

L a

p a T R i a

por el P. Salvador

Fo"tL

E l r u i d o s o i n c i d e n t e p r o m o v i d o p o r el S r . R u s i ñ o l en el S e n a d o s o b r e e l a c t o r e a l i z a d o p o r u n C e n t r o d e c a t a l a n e s e n l a c a p i t a l de l a R e p ú b l i c a c h i l e n a , h a c a u s a d o g r a n e x t r a ñ e z a á t o d o s los a m a n tes d e la i n t e g r i d a d n a c i o n a l . El e x - p r e s i d e n t e de la «Lliga Catalanista», hombre de g r a n cultura social, de perspicaz inteligencia y d e f é r r e a v o l u n t a d p a r a d e f e n d e r los i n t e r e s e s d e l P r i n c i p a d o d e C a t a l u ñ a , y con quien m e u n e n lazos de cordial a m i s t a d , ha comet i d o , e n m i s e n t i r , u n g r a v e e r r o r y p a d e c i d o u n a v e r d a d e r a ofuscación al d e m a n d a r a l S e n a d o e x p l i c a c i o n e s r e s p e c t o d e l a c o n d u c t a d e n u e s t r o r e p r e s e n t a n t e e n S a n t i a g o d e C h i l e . N o ; el S r . R u s i ñ o l n o d e b i ó p e d i r e x p l i c a c i o n e s ; e s t a b a e n el d e b e r d e d a r l a s c l a r a s , precisas, t e r m i n a n t e s , con d i á f a n a c l a r i d a d española, r e p r o b a n d o e n é r g i c a m e n t e el a c t o i n c a l i f i c a b l e l l e v a d o li c a b o p o r u n p u ñ a d o d e fanáticos ó dementes que han perjudicado g r a n d e m e n t e á la causa c a t a l a n a , c u y o g r a v í s i m o p r o b l e m a m a n t i e n e en estos momentos e n inquieta expectación á toda E s p a ñ a .

Yo, q u e s o y c a t a l a n i s t a f e r v i e n t e ; q u e h e d e f e n d i d o s i e m p r e con t o d a l a e n e r g í a d e m i a l m a l a a u t o n o m í a a d m i n i s t r a t i v a d e l a s r eg i o n e s ; q u e h e f u s t i g a d o sin p i e d a d a l c a c i q u i s m o p o l í t i c o y las dem a s í a s d e l c e n t r a l i s m o g u b e r n a m e n t a l ; q u e h e s i d o , e n fin, en la m i s m a capital de E s p a ñ a un p r o p a g a n d i s t a incansable del catalan i s m o y d e la s o l i d a r i d a d , p r o t e s t o , s i n e m b a r g o , d e e s t o c o n toda m i a l m a y n o e n c u e n t r o f r a s e s d e b a s t a n t e enojo y a m a r g u r a p a r a r e p r o b a r el a c t o r e a l i z a d o p o r los c a t a l a n e s d e a l l e n d e el O c é a n o . A q u e l l o s n o s o n , n o p u e d e n s e r hijos d e l a n o b l e t i e r r a c a t a l a n a , y m e r e c e n ser s e ñ a l a d o s con u n e s t i g m a de r e p r o b a c i ó n g e n e r a l .

MISCELÁNEA

381

Amo con v e r d a d e r a adoración á la b a n d e r a de la g r a n P a t r i a española, símbolo bendito de nuestras pasadas glorias nacionales, l e n i t i v o y c o n s u e l o e n los d í a s d e l a p r u e b a y d e l a t r i b u l a c i ó n , aliento y esperanza de u n n u e v o y esplendoroso porvenir. El q u e no a m e c o n c i e g o a m o r e s t a b a n d e r a , c o m e t e u n c r i m e n d e l e s a n a ción, es u n t r a i d o r y u n i n g r a t o , i n d i g n o d e p i s a r l a t i e r r a y d e m i r a r el h e r m o s o c i e l o q u e l e v i o n a c e r . L a s b a n d e r a s r e g i o n a l e s m a n tienen v i v a , d e n t r o del h o g a r de la p a t r i a chica, la l l a m a del fuego s a g r a d o d e p a s a d a s g l o r i a s , el r e c u e r d o a m o r o s o d e l a s t r a d i c i o n e s h i s t ó r i c a s y h a s t a l a e s p e r a n z a d e l r e s u r g i m i e n t o r e g i o n a l i s t a e n el ancho seno de la P a t r i a c o m ú n ; p e r o c u a n d o se iza en alto la g r a n b a n d e r a y el sol d e O r i e n t e d o r a c o n s u s reflejos s u s o r l a s s u e l t a s al v i e n t o , d e b e n a r r i a r s e l a s p e q u e ñ a s e n s e ñ a l d e s u m i s i ó n y a c a tamiento ¿ Q u é es l a b a n d e r a c a t a l a n a f u e r a d e l r a d i o d e l a P e -

iiinsula? O n o es n a d a , ó es u n a provocación, u n insulto y u n a a f r e n t a ^ la m a d r e c o m ú n y c a r i ñ o s a , á q u i e n d e b e m o s el s e r , el e n g r a n d e cimi(into y l a v i d a . Los h é r o e s d e l B r u c h y d e G e r o n a n o d e s p l e g a r o n l a S e ñ e r a c a t a lana, sino la b a n d e r a d e E s p a ñ a , c u a n d o d e t u v i e r o n y d e r r o t a r o n a n t e los m u r o s d e l a c i u d a d i n v i c t a y e n l a s g a r g a n t a s d e l a s abruptas m o n t a ñ a s de Montserrat á las huestes a g u e r r i d a s de Nap o l e ó n I. E l g e n e r a l P r i m e n C a s t i l l e j o s n o l l e v a b a e n s u s m a n o s 6l p e n d ó n d e l a s e n s a n g r e n t a d a s b a r r a s , s i n o el s í m b o l o g l o r i o s o de l a P a t r i a c o m ú n . A r e n g a b a en catalán á l o s n i e t o s d e los a l arrollaba y desmaniguas " D o g á v a r e s , p e r o v e n c í a en español, y e n español

t r u í a á t o d o s s u s e n e m i g o s . C u a n d o e n el f o n d o d e l a s

^ ' i b a n a s y e n t r e el s i l b i d o d e l a s b a l a s a r r e m e t í a n l o s v o l u n t a rios c a t a l a n e s c o m o u n a t r o m b a d e f u e g o á los e n e m i g o s d e l a l^atria, lo h a c í a n a l g r i t o d e ¡ v i v a E s p a ñ a ! F i n a l m e n t e , c u a n d o A l fonso X I I I r e v i s t ó n o h a c e m u c h o á v e i n t e m i l s o m a t e n e s , s o s t e n e dores del orden, s a l v a g u a r d i a de la paz y g a r a n t í a del honor n a c i o n a l , n o flotaba s o b r e l a s b e r m e j a s b a r r e t i n a s c a t a l a n a s el e s c u d o '•egional, n i el R a t - p e n a t d e P e d r o el Grande d e A r a g ó n , n i el f a t í símbolo dico e m b l e m a de R o g e r d e F l o r , sino la g u a l d a b a n d e r a , í'atria común h a y q u e inclinar la frente con respeto y

•íe l a u n i ó n y d e l a g l o r i a n a c i o n a l . A n t e l a b a n d e r a , p u e s , d e l a veneración, y p r o n u n c i a r s i e m p r e p a l a b r a s d e e n t u s i a s m o y a m o r . Con estas e x p l i c a c i o n e s , q u e l a s d o y c u m p l i d a s i n t e r p r e t a n d o los n o b l e s s e n t i m i e n t o s d e l p u e b l o c a t a l á n , el c u a l r e p r o d u c e m i s c a m p a ñ a s c a t a l a n i s t a s e n t o d o s los p e r i ó d i c o s d e l P r i n c i p a d o , y s u p o n i e n d o v e -

382

MISCELÁNEA

r í d i c a s l a s i n f o r m a c i o n e s d e l r e p r e s e n t a n t e e s p a ñ o l e n C h i l e , el h e c h o n o p u e d e t r a e r c o n s e c u e n c i a s p a r a los h o m b r e s s e n s a t o s q u e , d e j a n d o a p a r t e el d e s a g r a d a b l e a c c i d e n t e y e x a g e r a d a s p a t r i o t e r í a s , s e p r e o c u p a n s e r i a m e n t e d e l p r o b l e m a c a t a l a n i s t a . M a u r a ha h e c h o b i e n e n c o r t a r l a d i s c u s i ó n p a r l a m e n t a r i a , q u e v e n d r í a á enc o n a r los á n i m o s y á e x c i t a r p a s i o n e s m a l s a n a s p r o n t a s á d e s b o r d a r s e . L a i m p o r t a n c i a d e l p r o b l e m a c a t a l á n es d e i n m e n s a t r a s c e n d e n c i a e n estos m o m e n t o s . L o h a n r e c o n o c i d o meras figuras paladinamente t o d o s los jefes d e p a r t i d o , lo h a n p r o c l a m a d o en a l t a v o z l a s p r i del P a r l a m e n t o , y es p r e o c u p a c i ó n c o n s t a n t e d e la prensa de g r a n circulación. ¿ P o r q u é , p u e s , n o se r e s u e l v e d e u n a v e z el p o b l e m a c a t a l á n ? No o l v i d e n n u e s t r o s g o b e r n a n t e s q u e á l a s o m b r a d e e s t e p r o b l e m a pe m u l t i p l i c a n y o r g a n i z a n los c a r l i s t a s , e x t i e n d e n r á p i d a m e n t e su a c c i ó n p o r t o d a E s p a ñ a los r e p u b l i c a n o s f e d e r a l e s , se d i v i d e n y d e s o r i e n t a n l a s a g r u p a c i o n e s d e l p a r t i d o l i b e r a l , los d e m ó c r a t a s e n v e n e n a n los á n i m o s d e u n o s y d e o t r o s , los c o n s e r v a d o r e s se h a n m e t i d o en u n c a l l e j ó n sin s a l i d a , el e j é r c i t o , a u n q u e c o n t e n i d o en l í m i t e s d e p r u d e n c i a , e s t á ojo a v i z o r y d i s p u e s t o á p o n e r t é r m i n o á t a n t a i n q u i e t u d é i n c e r t i d u m b r e . L o q u e p i d e n los c a t a l a n e s , ¿es j u s t o , es e q u i t a t i v o , es p a t r i ó t i c o ? P u e s c o n c é d a s e l e s s i n m e r m a s n i r e g a t e o s . Á b r a n s e l e s l a s p u e r t a s del p o r v e n i r , a t i é n d a n s e s u s a n h e l o s d e r e g e n e r a c i ó n y e n g r a n d e c i m i e n t o , q u e al fin y a l c a b o t o d o lo q u e se h a g a p o r C a t a l u ñ a se h a r á p o r E s p a ñ a . C a t a l u ñ a d e r r a m a b a su e x h u b e r a n t e vida por las tierras u l t r a m a r i n a s cuando p o s e í a m o s l a s c o l o n i a s ; p e r o h o y d e b e d e r r a m a r l a , n o sólo s o b r e la P e n í n s u l a I b é r i c a , s i n o s o b r e E u r o p a , á c u y o n i v e l se p o n d r í a p r o n to si se r o m p i e r a n d e f i n i t i v a m e n t e l a s l i g a d u r a s c o n q u e en el o r d e n e c o n ó m i c o y p o l í t i c o t o d a v í a l a t i e n e a t a d a y p r i s i o n e r a el p o d e r central. Puerto franco, emisiones temporales, zona n e u t r a l , escala a r a n c e l a r i a p r o t e c t o r a , s i n p e r j u i c i o d e l a s especialidades d e otras r e g i o n e s y p r o v i n c i a s : esto es p o r d e p r o n t o lo q u e n e c e s i t a C a t a l u ñ a . ¿Es j u s t a en s u s d e m a n d a s ? P u e s a t i é n d a s e l a en el a c t o , 7 t e r m i n e u n a v e z p a r a s i e m p r e el i n s o s t e n i b l e e q u í v o c o q u e m a n t i e n e n e n t o d a E s p a ñ a n u e s t r o s p a r l a m e n t a r i o s y g o b e r n a n t e s . Cat a l u ñ a q u i e r e t r a b a j a r y v i v i r ; j a m á s h a s o ñ a d o en separatismosY n o sólo n o es e n e m i g a d e E s p a ñ a , s i n o q u e m u e v e ó i m p u l s a á las d e m á s regiones p a r a q u e despierten del profundo sueño en que e s t á n s u m i d a s y b u s q u e n a n h e l o s a s el c a m i n o d e l a r e g e n e r a c i ó n , y de u n a P a t r i a n u e v a , gloriosa y progresiva. No olviden nuestros

MISCELÁNEA

383

p o l í t i c o s q u e l a s i d e a s , n o los h o m b r e s , g o b i e r n a n l a s n a c i o n e s e u r o p e a s , y e n E s p a ñ a h o y l a s i d e a s son el catalanismo dad. esta d e s d i c h a d a n a c i ó n . y la solidariY estas ideas levantarán pronto ó a r r u i n a r á n p a r a siempre á

¡ R E N O V a N D O

L a

aPíTIGUa

ROMa!

D e R o m a n o s e s c r i b e n el 29 d e O c t u b r e : L o s conflictos a r q u e o l ó g i c o s a c a b a r á n en l a C i u d a d E t e r n a el d í a del J u i c i o al a n o c h e c e r . L a R o m a v i v i e n t e e x i g e su d e r e c l i o , d e s p e r e z a s e , e x t i é n d e s e y t r o p i e z a al e s t i r a r sus m i e m b r o s con m o n u m e n t o s a n t i g u o s q u e l a c o r t a n los v u e l o s . Dos p a r t i d o s a n d a n á l a g r e ñ a en e s t a c u e s t i ó n . L o s a r q u e ó l o g o s d e p u r a s a n g r e p o n e n el g r i t o en el q u i n t o cielo c u a n d o s e les t o c a a l m á s m í n i m o r e s t o a n t i g u o , y d e m a n d a n q u e el m a l d i t o m u n d o m o d e r n o r e s p e t e i l i m i t a d a m e n t e la h e r e n c i a d e l a a n t i g ü e d a d . P e r o á los i n g e n i e r o s d e la o t r a p a r t e les i m p o r t a u n p i t o l a s e ñ o r a a n t i g ü e d a d , y e x i g e n e s p a c i o p a r a ellos y s u s o b r a s . H a c e poco han a r m a d o la g r a n trapatiesta ambos partidos con m o t i v o d e l a e s t a c i ó n d e l f e r r o c a r r i l . E n el t e r r e n o e n q u e e s t á e m plazada se halla u n interesante resto d e la a n t i g u a m u r a l l a serviana. El ensanche de la estación principal, que no responde á las m o d e r n a s e x i g e n c i a s , es i m p r e s c i n d i b l e . ¿Qué h a c e r con esos m u ros? L o s i n g e n i e r o s n o q u e r í a n p r e c i s a m e n t e d e s t r u i r l o s , s i n o a c o r tarlos p a r a g a n a r t e r r e n o , g u a r d a n d o n a t u r a l m e n t e los t r o z o s a r r a n e a d o s allí en u n m u s e o . Al c a b o olfateó l a cosa el d i r e c t o r B o n i , y los t é c n i c o s se q u e d a r o n c o n u n p a l m o d e n a r i c e s . E n e s t e c a s o ¿ c a r e c e n d e r a z ó n ? Q u e el t r o z o d e m u r a l l a p i e r d e s u b e l l e z a con los r a i l e s e n c i m a , es i n d i s c u t i b l e . C o m o el t a l r e s i d u o n o es el ú n i c o e n Sil g é n e r o , n o s p a r e c e q u e n o v a l e l a p e n a d e a n d a r en d i m e s y d i r e t e s p o r su c o n s e r v a c i ó n e n m e d i o d e t r a v i e s a s y a g u j a s . Q u e s e d e s t r u y a n n i n n e c e s i d a d r u i n a s , es o t r o c a n t a r . Ú l t i m a m e n t e s e hallaron también restos de las primitivas murallas junto á Santa

384

MISCELÁNEA

M a r í a d e l a V i c t o r i a , a l c o n s t r u i r el n u e v o edificio del M i n i s t e r i o d e A g r i c u l t u r a , n o lejos d e los j a r d i n e s l l a m a d o s d e L ú c u l o . L o s t é c n i c o s q u e r í a n a s i m i s m o h a c e r m a n g a s y c a p i r o t e s con t a l e s r e s t o s , c o s a difícil t r a t á n d o s e d e p i e d r a s . Y e n t o n c e s m e t i e r o n l a s n a r i c e s l a s a u t o r i d a d e s a r q u e o l ó g i c a s , q u e c o n s e r v a n los r e s i d u o s . C a s i p a r e c e q u e v u e l v e n a q u e l l o s d í a s d e l s i g l o X V I I I e n R o m a , en q u e la arqueología e r a la ciencia de m o d a . S i e m p r e h a y a q u i algo n u e v o e n e s t e t e r r e n o . E n el P a l a t i n o lo ú l t i m o es el h a l l a z g o de f r a g m e n t o s d e v a s i j a s d e b a r r o e n la f a l d a d e h a c í a el c i r c o M á x i m o , q u e se c r e e n d e l s i g l o V I y p e r t e n e c i e n t e s a l T e m p l o d e l a V i c t o t o r i a . P a r a el j u b i l e o 50 d e R o m a , c o m o c a p i t a l i t a l i a n a , se p i e n s a en u n a excelente idea: dejar libres las T e r m a s de Diocleciano. H o y están r o d e a d a s de la b o h e m i a q u e a c o m p a ñ a á u n a estación de ferrocarril, como t a b e r n a s , c u a d r a s y otros locales de medio pelo. Muchos viajeros, al e n t r a r en R o m a , ven por p r i m e r a vez tal monum e n t o a n t i g u o en compañía; de chamizos de m a l a m u e r t e . P a r e c e q u e d e n t r o d e u n a ñ o c a m b i a r á n d e a s p e c t o l a s T e r m a s . P a r a term i n a r , s e p l a n e a u n a r e o r g a n i z a c i ó n e n el m é t o d o p r a c t i c a d o e n las e x c a v a c i o n e s , e n el c u a l se h a p e c a d o d e firme. U n a m i s m a p e r s o n a l i d a d h a d e d i r i g i r l a s e n el F o r o y el P a l a t i n o ; s o l u c i ó n a c e r t a d í s i m a . A c t u a l m e n t e a n d a n t i r á n d o s e d e los p e l o s c o n t i n u a m e n t e los d i r e c t o r e s r e s p e c t i v o s , e n p e r j u i c i o d e l a s e x c a v a c i o n e s .

ttna tíuü forina de la teoría
(Continuación.)

la zMmñn
por €usebio Jfegreie.

E l P . W a s m a n n , u n o de los m á s c o n s p i c u o s e s c r i t o r e s de la

n o t a b l e r e v i s t a Stimmen aus Maria

Laach,

b a sostenido los

"mismos p u n t o s d e vista q u e el P . G e m e l l i . ¿A q u i é n c o r r e s p o n d e la p r i o r i d a d ? E l i l u s t r e f r a n c i s c a n o la r e i v i n d i c a p a r a A n t e s q u e el hijo de S a n I g n a c i o p u b l i c a s e e n 1904 su o b r a

m a g i s t r a l La Biología moderna y la Teoría de la evolución, la
cual, s e g ú n q u e d a y a d i c h o , t r a d u j o al i t a l i a n o el P . G e m e l l i , S e m b r á n d o l a d e n o t a s y c o m e n t a r i o s y p o n i e n d o al f r e n t e d e ®lla u n e x t e n s o p r e f a c i o s o b r e El problema del origen de las

especies y la teoría de la evolución, y a el del p a r d o s a y a l , desde
^1 a ñ o 1902, h a b í a v e n i d o s u s t e n t a n d o la polifílogénesis. S i n e m b a r g o , si se t i e n e e n c u e n t a q u e la s u s o d i c h a o b r a del j e suíta es el r e s u l t a d o de u n a serie d e a r t í c u l o s q u e v i e r o n la ^iz, d e s d e el 1901 al 1903, e n la r e v i s t a a l e m a n a a n t e r i o r m e n t e C i t a d a , n o es i n v e r o s í m i l c r e e r q u e a m b o s i n s i g n e s b i o l o g i s t a s a r r i b a r o n p o r d i s t i n t o s c a m i n o s y s i m u l t á n e a m e n t e á la m i s m a conclusión: á a d q u i r i r la c o n v i c c i ó n científica de quo la v a r i a bilidad d e l a s e s p e c i e s q u e h o y c o n s i d e r a c o m o t a l e s la S i s t e " l á t i c a ó N o m e n c l a t u r a n a t u r a l , es u n h e c h o r a y a n o con la ^ V i d e n c i a y , p o r t a n t o , q u e , c a r e c i e n d o de b a s e científica la ^"^olución o r g á n i c a i n t e g r a l , d é b e s e a d m i t i r en b u e n a l ó g i c a , b a s t a t a n t o q u e n o se d e m u e s t r e lo c o n t r a r i o , q u e esos m i l l a res de e s p e c i e s , c o m o t a l e s clasificadas p o r los n a t u r a l i s t a s , '•descienden, p o r mutación (?) ' d e u n n ú m e r o m u y r e d u c i d o d e
1 G e m e l l i d i s t i n g u e e n t r e variaciones y mutaciones. P o r la v a r i a c i ó n , l o s i n d i v i d u o s se a l e j a n de l a forma p r i m i t i v a ; pero s e m e j a n t e c a m b i o no es hereditable, s i n o p u r a m e n t e t e m p o r a l ; los i n d i v i d u o s se a l e j a n de la f o r m a p r i m i *i^'a, para v o l v e r á ella b i e n p r o n t o . M u y d i s t i n t o es el c o n c e p t o d j l a mutaASo V.—TOMO I V . 25

386

EUSEBIO N E G E E T E

especies p r i m i t i v a s . S e a de esto lo q u e q u i e r a ; llévese u n o ú o t r o la palma, ó concédaseles á los dos, lo i m p o r t a n t e es dejar aquí bien s e n t a d o q u e la t e o r í a de la polifilogénesis c u e n t a , e n t r e los católicos, con dos d e f e n s o r e s , n o los ú n i c o s , t a n a u t o r i z a d o s y c o m p e t e n t e s como los P a d r e s Gemelli y "Wasmann. L a r e p u t a c i ó n científica del ú l t i m o es t a l , q u e n o sólo se h a h e c h o d i g n o del más a l t o h o n o r q u e p u e d e r e c i b i r u n n a t u r a l i s t a , c u a l es el d e d e j a r su f a m a y su n o m b r e v i n c u l a d o s á div e r s a s especies zoológicas, sino q u e , p o r sus o b r a s y escritos, h a m e r e c i d o ser el b l a n c o de las i r a s del p r o p i o H a c k e l . E l p r o f e s o r d e J e n a , q u e d e m u e s t r a h a b e r h o j e a d o m u c h o los artículos d e "Wasmann, n o h a podido d i s i m u l a r su despecho al v e r s e f r e n t e á f r e n t e d e u n r i v a l d e t a n t o fuste, j e s u í t a por a ñ a d i d u r a , q u i e n e n t r á n d o s e , cou paso firme y r e s u e l t o , por los m u n d o s de la evolución, h a colocado e s t a d o c t r i n a e n su j u s t o medio, m á s p r o b a b l e , y , d a n d o á la ciencia lo que es de la ciencia y al d o g m a y la r a z ó n lo que en r i g o r les c o r r e s p o n d e , h a d e s h e c h o las t r i n c h e r a s y r e d u c i d o á p o l v o los castillos de n a i p e s que en m a l h o r a l e v a n t a r a el a t e í s m o científico. H a c k e l h a visto q u e , a n t e i m p u g n a d o r e s de la t a l l a del sabio j e s u í t a , el t e m p l o de la r e l i g i ó n m o n i s t a , a p u n t a l a d o con á r b o l e s fantásticos, n o necesita el m e n o r e m p u j e p a r a d e s p l o m a r s e . H a visto m á s ; h a caído en la c u e n t a de que la b a n d e r a de la evolución, caso d e q u e a l g ú n día dé al v i e n t o sus p l i e g u e s t r i u n f a n t e s , no o n d e a r á s e g u r a m e n t e sobre las r u i n a s de la I g l e s i a y el P a p a d o , sino sobre la c ú p u l a d e las t o r r e s del catolicismo, y a u n q u e se
ció», la cual, s e g ú n B a t e s o n , es u n a v a r i a c i ó n q u e a p a r e c e c o m p l e t a s i n p'f' p a r a c i ó n a l g u n a . N o v a p r e c e d i d a de v a r i a c i o n e s m í n i m a s , y es debida * c a u s a s i n t e r n a s que obran bajo el e s t i m u l o de l a s c a u s a s e x t e r n a s . P r i n c i p a l ' m e n t e so c a r a c t e r i z a porque, á. d i f e r e n c i a de la v a r i a c i ó n , q u e ni s i q u i e r a d » o r i g e n á. r a z a s s i s t e m á t i c a s , la mutación puede ser heredada y fijada en g e n e r a c i o n e s s i g u i e n t e s , y su i m p o r t a n c i a en el m u n d o o r g á n i c o es tal, q"'"' s e g ú n l a s i n v e s t i g a c i o n e s de l a n u e v a e s c u e l a b i o m é t r i c a de l o s Pearso», Weldoii, Davenport, Macdougal, Morgan, Oulick y otros, ella e s , merced á s i c a r á c t e r h e r e d i t a r i o , la que da o r i g e n á la f o r m a c i ó n d e n u e v a s r a z a s y n u e v a s especies sistemáticas. Importa, sin embargo, no confundir estas taciones c o n a q u e l l a s o t r a s v a r i a c i o n e s , m á s b i e n de c a r á c t e r teratológi''"' que si d e t e r m i n a n la f o r m a c i ó n de v e r d a d e r a s r a z a s , é s t a s n o a l c a n z a n má* que u n a e x i s t i m c i a l i m i t a d a , y si en a l g ú n caso d i e r a n o r i g e n á especies, ést a s n o s e r i a n s i n o h e r m a n a s m o n s t r u o s a s de.Ias p r i m e r a s . A q u í , en la c o n f H ' s i ó n de e s t o s c o n c e p t o s , e s t u v o el g r a n error de De Trie».—Véase el a r t í c u l o Vonflitto di tendenze por él p u b l i c a d o en La Scuola Cattolica correspondiente á J u l i o de 1906. .

UNA NUEVA FORMA DE LA TEORÍA DE LA EVOLUCIÓN

387

v a n a g l o r i a de lo q u e él l l a m a t r i u n f o de la ciencia, q u e h a i m puesto á la I g l e s i a , s i q u i e r a sea á costa de m u c h a s r e s e r v a s y restricciones, las d o c t r i n a s e v o l u c i o n i s t a s , r e v u é l v e s e , con•^ulso como u n e n e r g ú m e n o , c o n t r a e s t a s n u e v a s o r i e n t a c i o n e s la ciencia c a t ó l i c a , calificándolas de p u r a m a n i o b r a j e s n í tica. Ni la p a s i ó n , n i el d e s p e c h o , sin e m b a r g o , h a n llegado h a s t a el p u n t o de c e g a r la i n t e l i g e n c i a del pontífice m á x i m o del m o dismo, en p r u e b a de lo cual a h í v a su j u i c i o acerca de La mo<^erna Biología, y sea H a c k e l , y n o n o s o t r o s , el que p r e s e n t a *1 i*. W a s m a n n . D i c e así: ^ «El t r i u n f o m á s g r a n d e c o n s e g u i d o por n u e s t r a t e o r í a d e l a evolución es el b a b o r o b l i g a d o , en l o s comienzos del siglo X X , á su m á s f o r m i d a b l e a d v e r s a r i o , á la l-glesia, á a d a p t a r s e á ella y á h a c e r la p r i m e r t e n t a t i v a d e conciliar el d a r w i n i s m o con el d o g m a . A l g u n o s e n s a y o s t í m i *^os h a b í a n y a sido hechos p o r diversos teólogos y filósofos l i b r e p e n s a d o r e s , p e r o sin g r a n r e s u l t a d o . Sin e m b a r g o , el m ó '"ito de h a b e r conducido á t é r m i n o esta osada t e n t a t i v a , de baber t r a t a d o la cuestión de u n a m a n e r a e x t e n s a , d a n d o p r u e baii de p r o f u n d o s c o n o c i m i e n t o s , c o r r e s p o n d e al P a d r e E r i c h W a s m a n n , de L u x e m b u r g o . E s t e e n t o m ó l o g o p e n e t r a n t e y erudito h a b í a s e y a d a d o á conocer v e n t a j o s a m e n t e e n t r e los zoologistas, m e d i a n t e u n a s e r i e de e x c e l e n t e s o b s e r v a c i o n e s sobre la v i d a de las h o r m i g a s y de los p a r á s i t o s q u e c o n v i v e n con ellas, en p a r t i c u l a r de los p e q u e ñ o s c o l e ó p t e r o s que, p r e cisamente a d a p t á n d o s e á estas condiciones especiales de v i d a , ^ ^ p e r i m e n t a n u n a t r a n s f o r m a c i ó n m u y curiosa; el P . W a s m a n n ^bia d e m o s t r a d o que estas c u r i o s a s t r a n s f o r m a c i o n e s n o se ^^plicaban de u n a m a n e r a p l a u s i b l e m á s que a d m i t i e n d o q u e estos p a r á s i t o s de las h o r m i g a s p r o v e n í a n de o t r a s especies de insectos, h a b i e n d o t e n i d o u n a e x i s t e n c i a i n d e p e n d i e n t e . L o s iversos a r t í c u l o s en q u e W a s m a n n e x p l i c a b a estos f e n ó m e n o s lológicos, a b s o l u t a m e n t e en s e n t i d o d a r w i n i a n o , a p a r e c i e r o n P'^inaero en la r e v i s t a c a t ó l i c a Stimmen aus Maria Laach, y 'oy se h a l l a n r e u n i d o s en u n v o l u m e n i n t i t u l a d o : La biología '^^otíerna y la teoría de la evolución, p u b l i c a d o en F r i b u r g o do ^ ^ ^ ^ v i a p o r el e d i t o r u l t r a m o n t a n o H e r d e r , en 1904» 2
Dejamos al b u e n ' c r i t e r i o de n u e s t r o s lectores la a p r e c i a c i ó n de a l g u n a s •^«aciones de H a c k e l e v i d e n t e m e n t e f a l s a s . Religión et ÉvohUion, t r a d u i t de l'allemand par C. B o s .

I \

388

EUSEBIO K E G R E T E

P u e s bien, este « e n t o m ó l o g o p e n e t r a n t e y erudito» é insigne biologista, f u n d a d o en o b s e r v a c i o n e s p r o p i a s y ajenas, coincide, p u n t o por p u n t o , en los p r i n c i p a l e s de la t e o r í a de Gemelli a n t e r i o r m e n t e e x p u e s t a . E l P . W a s m a n n p o n e en salvo, c l a r o e s t á , las d o c t r i n a s d o g m á t i c a s y filosóficas a c e r c a de los o r í g e n e s del m u n d o , de l a v i d a y del h o m b r e , y a r r a n c a n d o el estudio de este ú l t i m o del dominio de las ciencias nat u r a l e s , y , p o r t a n t o , del circulo de acción de la t e o r í a evoluc i o n i s t a , p o r q u e el h o m b r e , dice, es algo m á s que u n a especie zoológica, establece como p r i n c i p i o i n d i s c u t i b l e que, como n a d a h a y q u e c o n t r a d i g a n i r e c h a c e a priori l a t e o r í a cosmogónica de K a n t - L a p l a c e p a r a e x p l i c a r la evolución de los m u n d o s siderales, n a d a h a y t a m p o c o a priori que p u e d a o b j e t a r s e á la e v o l u c i ó n de los seres v i v i e n t e s . Y es la p u r a v e r d a d ; W a s m a n n está en lo c i e r t o . ¿Se t r a t a de u n a t e o r í a científica? P u e s h a y que d i s c u t i r l a á la c l a r a luz de los h e c h o s , y sólo á condición de que se p r e s e n t e «forrado d e u n técnico» p u e d e el m e tafísico t e n e r voz 'y v o t o e n la m a t e r i a . C u a n d o se t r a t a de hipótesis de esta í n d o l e , los conceptos a b s t r a c t o s aprioristicos d e b e n q u e d a r á la p u e r t a e s p e r a n d o á que los h e c h o s les extiend a n la p a t e n t e q u e a c r e d i t e n o ser aquéllos p u r a s a b s t r a c ciones, sino c o n c e p t o s , c u y a s r a í c e s a r r a n c a n de las e n t r a ñ a s de la r e a l i d a d . O i g a m o s , p u e s , los hechos, y j u z g u e m o s , ¿Qu® le dicen al P . W a s m a n n ? E l sabio j e s u í t a , v i n i e n d o al p u n t o c a r d i n a l de la controversia, reconoce q u e la m a y o r p a r t e de los h e c h o s e s t á h o y por 1* c o n s t a n c i a , ó séase, por la fijeza de las especies; p e r o cree t a m ' bien q u e de este e s t a n c a m i e n t o a c t u a l , n o a b s o l u t o , sin embarg o , de las especies, h o y al a l c a n c e de la observación científica» n o p u e d e concluirse la m i s m a e s t a b i l i d a d en el l a r g o período d e t i e m p o s q u e h a n p r e c e d i d o á la e x i s t e n c i a d e los seres q u e h o y p u e b l a n la t i e r r a . Y esto es t a n t o m á s p r o b a b l e , casi c i e r t o , c u a n t o que h o y m i s m o estamos a s i s t i e n d o á hondas t r a n s f o r m a c i o n e s o r g á n i c a s , d e t e r m i n a d a s y favorecidas po'" la i n t e r v e n c i ó n del h o m b r e . E l P . W a s m a n n v u e l v e sus ojos al p a s a d o , y en las series que nos c o n d u c e n desde las especies fo' siles á las a c t u a l e s , v e a l g o m á s q u e e n c a d e n a m i e n t o s lógicos» á su j u i c i o , h a y a h í u n a cuasi c e r t e z a a b s o l u t a de que entre u n a s y o t r a s existe u n lazo de d e p e n d e n c i a g e n é t i c a . No h a y o t r a e x p l i c a c i ó n r a c i o n a l d e la s e m e j a n z a e x i s t e n t e e n t r e las

UNA NUEVA FOEMA D E LA T E O R Í A D E LA EVOLUCIÓN

389

especies fósiles y l a s v i v a s ; s e m e j a n z a q u e se va a c e n t u a n d o cada vez m á s , á m e d i d a q u e n o s e l e v a m o s en el e s t u d i o p r o g r e sivo de las c a p a s d e la t i e r r a , d e s d e los p r i m e r o s y a c i m i e n t o s de la v i d a h a s t a los t e r r e n o s c u a t e r n a r i o s . ¿Qué e x p l i c a c i ó n p u e d e d a r s e d e e s t e f e n ó m e n o ? Si s e r í a n e c i o decir q u e D i o s crio los fósiles, é i n a d m i s i b l e q u e el D i l u v i o los d i s t r i b u y ó p o r 'as e n t r a ñ a s d e l a t i e r r a , s e p u l t á n d o l o s h a s t a en sns m á s p r o fundos s e n o s , n o q u e d a n m á s q u e dos c a m i n o s : ó q u e e n p a s a •los t r a s t o r n o s g e o l ó g i c o s p e r e c i e r o n t o d o s los s e r e s v i v o s de aquellas é p o c a s , y e n las s u b s i g u i e n t e s el C r e a d o r l l a m ó á l a e x i s t e n c i a á n u e v a s especies, ó el d e la e v o l u c i ó n , esto es, q u e os o r g a n i s m o s d e u n p e r í o d o g e o l ó g i c o d i e r o n o r i g e n á l o s jíel i n m e d i a t o s u p e r i o r , modificándose l a s especies d u r a n t e el a^pso d e t i e m p o t r a n s c u r r i d o e n t r e u n a s y o t r a s é p o c a s . L o p r i m e r o n o es i m p o s i b l e , p e r o t a m p o c o científico, ni demostrable, y c o m o p o r o t r a p a r t e , n o se d e b e r e c u r r i r á la a c c i ó n i n m e d i a t a d e D i o s c u a n d o los efectos p u e d e n e x p l i c a r s e p o r c a u ^^•8 n a t u r a l e s — q u e e n l a t e o r í a d e W a s m a n n como e n la d o emelli lo son e n el p r e s e n t e caso l a s p r e d i s p o s i c i o n e s i n t e r nas, n a t u r a l e s y t e l e o l ó g i c a s d e los o r g a n i s m o s , f a v o r e c i d a s por los a g e n t e s e x t r í n s e c o s — , n o n o s q u e d a o t r o h i l o d e l u z l i i e i l u m i n o l a s p r o f u n d i d a d e s d e la h i s t o r i a d e la V i d a , s i n o el que p r o y e c t a la h i p ó t e s i s e v o l u c i o n i s t a , e n l a c u a l , n o m e nos q u e \^ c r e a c i o n i s t a , e s p l e n d e n p o r m o d o a d m i r a b l e l a s a b i d u r í a y o n m i p o t e n c i a dol S o b e r a n o H a c e d o r d e t o d a s las cosas. í *ero n o es y a sólo lo q u e a u t o r i z a la c o n c l u s i ó n p r e c e d e n t e ®sta s e m e j a n z a d e p a r e n t e s c o q u e , á m a n e r a d e c a d e n a , c u y o s ^uillos s e ñ a l a n o t r o s t a n t o s p r o c e s o s e v o l u t i v o s , c o r r e y se exlende d e s d e l a s especies m á s p r i m i t i v a s h a s t a las a c t u a l e s , u t o r í z a n l a t a m b i é n los h e c h o s , y h e c h o s c o n c r e t o s , e s t u d i a s p o r el P . W a s m a n n c o n t a n t a s a g a c i d a d como c o n s t a n c i a , ' l i s t i n g u i d o e n t o m ó l o g o h a o b s e r v a d o , e n efecto, q u e e n t r e as h o r m i g a s y t e r m i t e s h a y , d e los o t r o s i n s e c t o s , e s p e c i a l m e n t e d e los c o l e ó p t e r o s , c o m e n s a l e s n o r m a l e s p e r f e c t a m e n t e ^•^aptados á l a v i d a m y r m e k ó f i l a y t e r m i t ó f i l a . A h o r a b i e n ; . alendo el o r d e n d e los c o l e ó p t e r o s m u c h o m á s a n t i g u o e n l a ^erie d e los t i e m p o s g e o l ó g i c o s q u e las f a m i l i a s de las h o r m i gas y los t e r m i t e s , p u e s m i e n t r a s é s t a s a l c a n z a n i m p o r t a n c i a las é p o c a s t e r c i a r i a s , y a a q u é l l o s v e n í a n s u c e d i é n d o s e desde

390

EUSEBIO

NEGEETE

el lias y el t r i a s , d e d ú c e s e en b u e n a lógica que desde el triásico h a s t a los p r i m e r o s y a c i m i e n t o s t e r c i a r i o s n o t u v i e r o n los aludidos coleópteros ocasiones de a d a p t a r s e á la n u e v a vida, n i de t r a n s f o r m a r s e e n h u é s p e d e s de los t e r m i t e s . Y si esto es a s i , como lo es, ¿qué e x p l i c a c i ó n p o d r á d a r s e d e este fenómeno? U n a de dos, a r g u y e el P . W a s m a n n : ó h a y q u e r e c u r r i r á u n a c r e a c i ó n especial, d u r a n t e la época t e r c i a r i a , de n u e v a s famil i a s de coleópteros e x c l u s i v a m e n t e myrmekófilos ó termitófilos —estafilínidos, escarabeidos — , ó h a y q u e concluir q u e estos h u é s p e d e s d e s c i e n d e n de e s t i r p e s y a e x i s t e n t e s en los p r i m e r o s t e r r e n o s de la época s e c u n d a r i a , las cuales e s t i r p e s ó especies se h a n t r a n s f o r m a d o en el c u r s o de los t i e m p o s . L o s t r a b a j o s que s o b r e este p a r t i c u l a r h a llevado á cabo el esclarecido m i e m b r o de la C o m p a ñ í a de J e s ú s son v e r d a d e r a m e n t e n o t a b l e s , y de la e x a c t i t u d de sus o b s e r v a c i o n e s h a n d a d o fe r e s p e t a b l e s zoólogos, e n t r e o t r o s , E s c h e r i c h , W e h e c l e r , T o r e l , y su h e r m a n o de s o t a n a , el P . de S i n e t y . Sólo vamos á c i t a r aquí los estudios verificados sobre la Dinarda, y de los cuales el P . Gemelli, c o n t e s t a n d o á sus c o n t r a d i c t o r e s , h a dado e n La Scuola Cattolica u n r e s u m e n , q u e , por la i m p o r t a n c i a de su c o n t e n i d o en la p r e s e n t e c o n t r o v e r s i a , c ú m p l e n o s i n s e r t a r l e aquí íntegramente. «Con d i s t i n t a s especies de Formien de la E u r o p a s e p t e n t r i o n a l , v i v e n v a r i a s especies de Dinarda, g é n e r o de insectos b r a q u í p t e r o s de la f a m i l i a de las a l e o c a r i n a s . L a s observaciones de m u c h o s a u t o r e s c o i n c i d e n en afirmar que con las diversas especies de Fórmica v i v e n especies de Dinarda, y precisam e n t e la D . Dentata con l a . F . sanguínea, la D . MaerMi con

la E . riifibarhis y e s p e c i a l m e n t e con las r a z a s fuscorufiharUs, y p r e c i s a m e n t e , con la H o r m i g a m á s g r u e s a y de h o r m i g u e r o s m á s g r a n d e s , v i v e la Dinarda, m á s g r u e s a y de h o r m i g u e r o s m á s g r a n d e s , y con la m á s p e q u e ñ a , q u e t i e n e n i d o s de t i e r r a , la Dinarda m á s p e q u e ñ a . Y p u e s t o q u e las Dinardas son h u é s p e d e s del t i p o de defensa, ó sea, insectos (jue conviven s i m b i ó t i c a m e n t e con las h o r m i g a s , a l i m e n t á n d o s e de las presas d e aquéllas y defendiéndose de los asaltos que a q u é l l a s les d a n , por esto m i s m o sus c a r a c t e r e s de o r g a n i z a c i ó n son t a l e s , que les p e r m i t e n b u r l a r s u s a s a l t o s , y así el h u é s p e d es s i e m p r e u n poco m á s p e q u e ñ o que el a l b e r g a d o r , p a r a de este modo poder, a d e m á s , r e f u g i a r s e e n los escondrijos d e los nidos de las

TINA N U E V A FOBMA D E LA T E O R l A D E L A EVOLUCIÓN

391

t o r m i g a s , e n los cuales e s c o n d r i j o s n o p u e d e ser p e r s e g u i d o p o r éstas. P r e s e n t a n , a d e m á s las Dinardas, el l l a m a d o m i m e t i s m o d e d e f e n s a , esto e s , u n a c o l o r a c i ó n i g u a l á la d e sus a l b e r g a d o l"es, la c u a l les p e r m i t e e s c a p a r á s u s p e s q u i s a s . Ahora bien; este hecho no puede interpretarse, á menos que se q u i e r a r e n u n c i a r á l a l ó g i c a , si n o es e n el s e n t i d o d e q u e t o d a s l a s c u a t r o a s p e c i e s d e Dinarda derivan de u n a y única especie p r i m i t i v a p o r u n p r o c e s o d e a d a p t a c i ó n á l a s d i v e r s a s condiciones d e h o s p i t a l i d a d . A a d m i t i r e s t a c o n c l u s i ó n n o s f u e r z a n las c o n s i d e r a c i o n e s d e la d i s t r i b u c i ó n g e o g r á f i c a y d e las d i s t i n t a s c o n d i c i o n e s de h o s p i t a l i d a d , así como el e s t u d i o d e las f o r m a s fósiles. S e d a n a l g u n a s r e g i o n e s de E u r o p a c e n t r a l \ — r e s u m o , p a r a c o m o d i d a d de los l e c t o r e s , los d i s t i n t o s t r a b a j o s del P . W a s m a n n — e n l a s q u e las c u a t r o f o r m a s d e Dinarda arriba citadas habitan unas junto á otras y constituyen cuatro í «species s i s t e m á t i c a s c o n s t a n t e s , c a d a u n a d e las c u a l e s c o n "^ive con su c o r r e s p o n d i e n t e e s p e c i e de Fórmica albergadora. Se d a n , en segundo lugar, o t r a s regiones en la E u r o p a septent r i o n a l y c e n t r a l e n q u e s o l a m e n t e v i v e n dos d e e s t a s f o r m a s de Dinarda {dinarda Maerkeli), l a s c u a l e s v i v e n c o n s u s dos c o r r e s p o n d i e n t e s e s p e c i e s de h o r m i g a s ( F . sanguínea y rufa), m i e n t r a s e n e s t o s l u g a r e s la F . exsecta y la fusco-rufibarbis no a l b e r g a n la Dinarda corno h u é s p e d n o r m a l . E n t e r c e r l u g a r , b a y o t r a s r e g i o n e s de E u r o p a c e n t r a l q u e o f r e c e n c o n d i c i o nes i n t e r m e d i a s e n t r e e s t o s dos e x t r e m o s , p u e s e n ellas sólo la sanguinea y la F . rufa p o s e e n s u s p r o p i a s e s p e c i e s d e Di""^arda (Dentata y Maerkeli), a l p a s o q u e j u n t o c o n la F . exsecta '^ive u n a f o r m a i n t e r m e d i a ó de t r a n s i c i ó n e n t r e la Dentata y la Hagensi, así c o m o c o n l a F . fusco-rufibarbis vive otra interm e d i a r i a e n t r e l a dentata y la pygmaea. E s t o e s t á d e m o s t r a d o p o r la Dinarda q u e v i v e con l a F . fusco-rufibarbis. L a pequeñ í s i m a y o b s c u r a D . pygmaea, la c u a l e s t á p e r f e c t a m e n t e ^•daptada á e s t a h o r m i g a , se e n l a z a p o r m e d i o d e u n a s e r i e d e í"ormas d e t r a n s i c i ó n , las c u a l e s t i e n e n u n a d i s t r i b u c i ó n g e o gráfica d i s t i n t a , c o n l a D . dentata, q u e es h u é s p e d de la F . sanguínea. M i e n t r a s e n a l g u n a s r e g i o n e s d e la E u r o p a c e n t r a l y d e la E u r o p a s e p t e n t r i o n a l la F . rufibarbis está l i b r e de t o d a f o r m a de Dinarda, en otras regiones tiene por comensal una forma l u e a p e n a s se d i s t i n g u e d e l a t í p i c a dentata. P o r el c o n t r a r i o , e n o t r a s c o m a r c a s c o n l a s u s o d i c h a F . rufibarbis se d a l a

392

EUSEBIO

NEGRETE

D . dentata, v a r . minor, q u e d e b e c o n s i d e r a r s e c o m o u n a v e r d a d e r a v a r i e d a d de la D . dentata; en o t r a s se o b s e r v a l a D . pi/gmaea v a r . dentatoides, la c u a l se a c e r c a al t i p o pygmaca, y en o t r a s , p o r ú l t i m o , n o se d a sino el t i p o p u r o de pygmaea, con la p a r t i c u l a r i d a d d e q u e ó e s t á s o l a , ó v i v e c o n la dentatoides. P a r a comprender esta distribución geográfica se debe además t e n e r e n c u e n t a q u e e u u n a r e g i ó n j u n t o con l a F . rufibarbis se e n c u e n t r a t a n t o m á s r e g u l a r m e n t e y con t a n t a m a y o r a b u n d a n c i a la Blv.arda, c u a n t o m á s la f o r m a de Dinarda corresp o n d i e n t e á e¿;a h o r m i g a se a l e j a del t i p o de D . dentata, y c u a n t o m á s se a v e c i n a a l d e pygmaea. T o d o s e s t o s h e c h o s do la d i s t r i b u c i ó n g e o g r á f i c a a r r i b a e x p u e s t o s d e m u e s t r a n q u e la e v o l u c i ó n específica d e l a s f o r m a s d e Dinarda n o a l c a n z a el m i s m o g r a d o d e d e s a r r o l l o en t o d a s l a s r e g i o n e s . L a a d a p t a c i ó n de la D . dentata á l a F . sanguínea, y d e l a D . Maerkeli á

l a . F . rufa h a l l e g a d o á la p e r f e c c i ó n en la p a r t e c e n t r a l y s e p t e n t r i o n a l de E u r o p a , m i e n t r a s la adaptación de la D . Hagensi
á l a F . exsecta, y de la D. pygmaea á la F . fusco-rufibarbis es

todavía incompleta. Especialmente esta última puede consider a r s e c o m o el p r i m e r p a s o h a c i a la a d a p t a c i ó n , q u e e n a l g u n a s r e g i o n e s se h a c o m p l e t a d o y a , e n o t r a s n o h a l l e g a d o m á s q u e á l a m i t a d del p r o c e s o d e e v o l u c i ó n , y e n o t r a s , finalmente, n o ha empezado todavía.» A u n á r i e s g o d e f a t i g a r la a t e n c i ó n d e los l e c t o r e s , h e m o s t r a s l a d a d o aquí e s t e l u m i n o s o r e s u m e n de los t r a b a j o s realizad o s p o r W^asmann, e n g r a c i a á los aficionados á e s t e g é n e r o d e estudios, y p a r a ilustración t a m b i é n de ciertos espíritus recelosos y desconfiados e n c u y o s o í d o s s u e n a t o d a v í a l a p a l a b r a evolución á a l g o así como u n a n o v e d a d p e l i g r o s a , s i n o t r o fund a m e n t o q u e el i n s a n o p r u r i t o d e a p a r t a r s e d e los s e n d e r o s t r i l l a d o s ó i r p o r r u m b o s n o b i e n e x p l o r a d o s . ¿Que á p e s a r do e s t o s t r a b a j o s y d e t o d o s los r a z o n a m i e n t o s e n s e n t i d o t r a n s f o r m i s t a q u e d a e n p i e la c u e s t i ó n d e la fijeza ó v a r i a b i l i d a d d e las especies? E s o lo v e r e m o s . D i o s m e d i a n t e , e u el a r t í c u l o s i guiente. . —i-

Semblanza

de un

heresiarca.
por Qraciano }/íartíne^.

Tenía curiosidad por conocer á fondo á L u t e r o . Los juicios 9Ue d e su p e r s o n a l i d a d h a b í a leído en B a l m e s , e n su m a g n í f i c a
o b r a El Protestantismo comparado con el Catolicismo; en Me-

n é n d e z P e l a y o , q u i e n i n c i d e n t a l m e n t e le j u z g a e n s u s Heterodoxos Españoles, y en algunos otros escritores de n u e s t r a -Patria, m e p a r e c í a n r i g u r o s o s , i n j u s t o s , m e d i d o s p o r el m i s m o patrón de rigidez heredada que, no podemos negar, constituye nno de n u e s t r o s r a s g o s m á s c a r a c t e r í s t i c o s . E s o d e l l e g a r h a s t a n e g a r l e su g r a n t a l e n t o á u n h o m b r e q u e h a b í a l l e v a d o á c a b o n n a de l a s m á s i n t e n s a s y e x t e n s a s r e v o l u c i o n e s q u e la h i s t o r i a r e g i s t r a , y d e c i r s e n c i l l a m e n t e q u e c u a l q u i e r otro h o m b r e que n o h u b i e s e sido L u t e r o , h u b i e r a h e c h o lo m i s m o , p o r q u e l a s m a t e r i a s c o m b u s t i b l e s p a r a la g r a n c o n f l a g r a c i ó n e s t a b a n a p i adas y n o se n e c e s i t a b a m á s q u e u n e s p í r i t u q u e a p l i c a r a la niecha, m e p a r e c í a d e m a s i a d o d e c i r . í ^or o t r a p a r t e , los j u i c i o s de e s c r i t o r e s e x t r a n j e r o s como C a r l y l e y los h i s t o r i a d o r e s p r o t e s t a n t e s d e la l i t e r a t u r a alem a n a , q u e l e c o n v i e r t e n e n g e n i o y e n h é r o e l e g e n d a r i o , y le c o n c e p t ú a n d i g n o d e q u e se le c o n s a g r e c u l t o y se le e r i j a n p o r oquier t e m p l o s y a l t a r e s , m e p a r e c í a q u e p e c a b a p o r el extyemo c o n t r a r i o , q u e r i e n d o h a c e r do él, n o s o l a m e n t e u n í d o l o , ^mo u n v e r d a d e r o s e m i - d i o s , a l g o d e lo q u e p r e t e n d i ó h a c e r también nuestro g r a n poeta N ú ñ e z de Arce pintándonoslo eomo el g e n i o s u b l i m e d e la r e b e l i ó n e n c a r n a d a , e n a q u e l v i g o roso p o e m a La Visión de Fray Martin, e n g r a c i a d e c u y o s esc n l t u r a l e s v e r s o s y p a t é t i c a y c o n m o v e d o r a a c c i ó n , bien c r e o yo, se p u e d e n p a s a r p o r a l t o s u s i n t e n c i o n e s , fuesen é s t a s c u a les f u e r e n , y h a s t a sus i n e x a c t i t u d e s y a n a c r o n i s m o s . ¿No h a b r í a e n t r e e s t o s e x t r e m o s p a r e c e r e s s o b r e la p e r s o n a -

394

SEMBLANZA DE ÜN

HERESJAECA

l i d a d del c é l e b r e r e f o r m a d o r u n a o p i n i ó n m e d i a q u e fuese la v e r d a d e r a y e n v i r t u d d e la c u a l , y a q u e n o se le p u d i e s e d e n i n g ú n m o d o e n s a l z a r y e n g r a n d e c e r , rii m u c h o m e n o s r e n d i r culto como quería Carlyle, tampoco hubiese t a n sobrados mot i v o s , c o m o de la o p i n i ó n d e n u e s t r o s e s c r i t o r e s se d e d u c e , p a r a e n v i l e c e r l e y d e p r i m i r l e ? N o es q u e y o h u b i e s e c a í d o : e n la t e n t a c i ó n — ¡ l í b r e m e D i o s ! — n i d e s o ñ a r s i q u i e r a con r e h a - ^ b i l i t a c i o n e s i m p o s i b l e s . L a m e m o r i a d e u n a p ó s t a t a , c o m o la ] d e u n t r a i d o r á la m a d r e p a t r i a , t i e n e q u e ser s i e m p r e e x e c r a da y maldita. E r a sencillamente curiosidad, n a d a más que c u r i o s i d a d , m u y d i s c u l p a b l e , si se t i e n e e n c u e n t a q u e el g r a n h e r e s i a r c a vistió, p o r d e s g r a c i a , el m i s m o h á b i t o q u e y o v i s t o . Y d i g o p o r d e s g r a c i a , p o r q u e m e j o r h u b i e r a sido q u e n o lo vist i e s e , y n o h u b i e s e sido dos veces a p ó s t a t a , como e x a u g u s t i n o y como excatólico; n o p o r q u e p a r a la g r a n Corporación de San A g u s t í n sea u n d e s h o n o r i m b o r r a b l e y p o s i t i v o el q u e , e n t r e t a n t o s santos y sabios como la h a n h o n r a d o al través de las e d a d e s , h a y a s a l i d o t a m b i é n de ella u n h e r e j e . E n aquellos agitados días de evidente decadencia m o r a l y desbordamiento d e r u i n e s p a s i o n e s , n o h a h a b i d o i n s t i t u t o r e l i g i o s o de c u y o s e n o n o h a y a salido a l g u n o ; b i e n q u e los i n d i v i d u o s de esas c o r p o r a c i o n e s q u e s u p i e r o n m a n t e n e r s e s i e m p r e l e a l e s y firmes e n su fe, p u d i e r o n m u y j u s t a m e n t e d e c i r : ex nobis prodiertint sed non erant ex nostris; s a l i e r o n d e n o s o t r o s , p e r o n o e r a n de los n u e s t r o s . E l g r a n S a n A g u s t í n , a l r e c o m e n d a r la d i s c i p l i n a q u e d e b í a i m p e r a r s i e m p r e e n su g l o r i o s o i n s t i t u t o , n o dejó de e n t r e v e r q u e , e n e l c o r r e r de los d í a s , p u d i e r a n o c u r r i r t a n t r i s t e s casos: «No v o y y o á p r e s u m i r — e s c r i b í a — q u e m i c a s a sea m á s s a n t a q u e el a r c a d e N o é , d o n d e e n t r e o c h o p e r s o n a s h u b o u n reprobo , ó m á s s a n t a q u e la c a s a d e D a v i d , ó más santa q u e el a p o s t o l a d o d e N u e s t r o S e ñ o r , d o n d e se p e r m i t i ó conviv i r á J u d a s » ^. P o r n o r e f l e x i o n a r d e b i d a m e n t e e s t a s c o s a s , h a h a b i d o h i s t o r i a d o r e s q u e al h a b l a r de L u t e r o , se h a n dejado l l e v a r d e m a s i a d o d e s u celo r e l i g i o s o y h a n v i t u p e r a d o y e s c a r n e c i d o á n u e s t r o i n s t i t u t o , como si n u e s t r o i n s t i t u t o n o se c o m p u s i e s e de h o m b r e s y p o r c o n s i g u i e n t e d e p e c a d o r e s , coQio t o d o s los d e m á s i n s t i t u t o s d e la t i e r r a . ,«
1 E p í s t o l a 77; e n a l g u n a s e d i c i o n e s e p í s t o l a 136.

GRACIANO MARTÍNEZ

395

E s esto p r o c e d e r con h a r t o l i g e r a c r í t i c a , como l i g e r a m e n t e procedieron t a m b i é n a l g u n o s escritores a g u s t i n i a n o s q u e se W dedicado con a f á n , d i g n o de empleo mejor, á q u e r e r dem o s t r a r q u e M a r t í n L u t e r o n o h a b í a sido a g u s t i n o , e n t r e o t r o s ^1 holandés P . A m b r o s i o Keeshoff, q u e allá p o r el a ñ o s e t e n t a del siglo p a s a d o p u b l i c ó con el indicado objeto u n l i b r i t o t i t u bado Martin Lutero y los Agustinos ^. L a m i s m a t e n d e n c i a h a bían t e n i d o casi todos los c r o n i s t a s d e la O r d e n , q u e i n s i s t í a n en b o r r a r de n u e s t r o s a n a l e s el n o m b r e del h e r e s i a r c a sajón, ' c o n m e j o r b u e n a v o l u n t a d q u e acierto», como dijo m u y b i e n ®ri Unos a r t í c u l o s p u b l i c a d o s e n la Bevista Agustiniana m i indigne m a e s t r o el m a l o g r a d o filósofo P . M a r c e l i n o G u t i é r r e z 2. Los a r g u m e n t o s q u e t a n t o el P a d r e h o l a n d é s como n u e s t r o s inocentes ^ c r o n i s t a s a d u c e n , n a t u r a l m e n t e , no p r u e b a n n a d a . Lo m á s q u e l l e g a n á p r o b a r es q u e L u t e r o p e r t e n e c i ó á los a g u s t i n o s de la C o n g r e g a c i ó n de Sajonia, q u e n o e s t a b a n del ^odo bajo la obediencia del G e n e r a l , sino q u e t e n í a n s u V i c a r i o g e n e r a l , á q u i e n obedecían. E s decir, q u e e s t a b a n como estáamos los A g u s t i n o s españoles a n t e s de la unión efectuada *^ii 1895. Y ¿dejábamos n o s o t r o s de ser t a n A g u s t i n o s como ^liora? A d e m á s la i n d e p e n d e n c i a n o era a b s o l u t a , n i m u c h o ^ e n o s , p u e s t e n í a n que e n v i a r al G e n e r a l de E o m a p a r a su ^probación, no sólo Jas actas c a p i t u l a r e s , sino t a m b i é n los n o m res de los p r o v i n c i a l e s elegidos í 'ara d e f e n d e r n o s de los injustos a t a q u e s q u e h i s t o r i a d o r e s y ^0 h i s t o r i a d o r e s h a u d i r i g i d o á l a esclarecida O r d e n A g u s i u í A e r et les Augnstins, par le E . P . Ambroise Keeshoff, ermite au*'"S"D. L o u v a i n , 1870. ^ Vid. Revista Agustiniana, t o m o V I , p . 523 y s i g . c a n d ^ ' * " ° inocentes A nuestros cronistas, porque juzgo su pretensión tan falt '^omo sería la de n e g a r la e x i s t e n c i a del m i s m o L u t e r o , que n o ha Van, n e g a r a . El P . W e i s s h a b l a de u n a d i s e r t a c i ó n en que, efecti^ . 88 t r a t a de p r o b a r que L u t e r o no h a e x i s t i d o . (Lutherpstjchologie ais Jaa Lutherlegende v o n A l b e r t María W e i s s O. P . M a g u n c i a , 1906, p4n o t a ) . N o h a y que e x t r a ñ a r s e de que se i n t e n t e demostrar l a no e x i s Cía de u n hombre q u e h a c e y a t a n t o s a ñ o s v i v i ó . N a p o l e ó n es de a y e r , y f a l t a n a u t o r e s , c o m o el c a n ó n i g o c h i l e n o D . J o s é K a m ó n S a a v e d r a , que ^ffan r o t u n d a m e n t e ( v i d . s u obra Fundamentos de la fe), que s e m e j a n t e N a W e ó u haya existido. ^ . Vid. Oeschichte des alten Augustinerklosters Würzburg v o n Dr. Johannes rio'"'" ^ ^ " " ^ n r g , 1895, p. 43 y s i g . E n esta obra h a y u n a porción de d a t o s c u ^^osos Sobra la h i s t o r i a de l o s A g u s t i n o s en A l e m a n i a . U n o de los a p é n d i c e s ° r m a u n a c a r t a de L u t e r o f e c h a d a «ex M o n a s t e r i o nostro W i r z b u r g e n s i » .
eiL-^^"'"**"

396

SEMBLANZA DE UN HERESIARCA

t i n i a n a p o r causa d e L u t e r o , b a s t a c i t a r l a s susodichas palab r a s s a p i e n t í s i m a s de San A g u s t í n : no se necesita acudir á sutilezas é i n g e n i o s i d a d e s p a r a n e g a r eh r e d o n d o que h a y a s a l i do d e n u e s t r o s e n o . S i n e m b a r g o , n o se p u e d e p o n e r en duda que n a c í a n de n o b l e z a y a m o r á la C o r p o r a c i ó n los afanes de q u e r e r b o r r a r de sus fastos g l o r i o s o s la h u e l l a n e g r a de aquel i n s i g n e f a l s a r i o . ¡Se e n c a n a l l ó a q u e l h o m b r e t a n t o desde la malh a d a d a h o r a en qvie d e j á n d o s e s e d u c i r , como E v a , p o r las sug e s t i o n e s del e s p í r i t u d e l m a l , p a s ó el d e s g r a c i a d o el R u b i c ó n de la a p o s t a s í a ! D u r a n t e el t i e m p o q u e vivió e n t r e los n u e s t r o s , j a m á s le p a r e c i ó el c l a u s t r o o t r a cosa que u n asilo de r e c o g i m i e n t o , d e o r a c i ó n y de e s t u d i o , y u n p u e r t o desde d o n d e , á velas d e s p l e g a d a s , p o d í a u n o e m b a r c a r s e s e g u r o p a r a la salvación; y después se c o m p l a c i ó en c a r i c a t u r a r la v i d a religiosa p r o v o c a n d o c o n t r a ella la b u r l a y la rechifla de a q u e l r e b a ñ o d e frailes p r ó f u g o s y d e s a c e r d o t e s a p ó s t a t a s q u e continuam e n t e s e n t a b a á su m e s a . D e c í a q u e e n el c l a u s t r o n a d i e p e n saba m á s que en r e g a l a r s e , h e n c h i r s e el v i e n t r e y h a c e r chist e s y d i c t e r i o s s o b r e la n e c e d a d del p u e b l o , q u e c r e í a v e r en c a d a fraile u n s a n t o , y no r e p a r a b a en que se c o n t r a d e c í a a b i e r t a m e n t e con las e x a g e r a c i o n e s de o t r a s voces h a b l a n d o de lo m u c h o que él p o r espacio de v e i n t e a ñ o s c a s t i g ó su cuerpo en el c l a u s t r o con t a n t o s a y u n o s , t a n t a s m e d i t a c i o n e s , tantos fríos en el i n v i e r n o , t a n t a a s p e r e z a en los vestidos y cubierto sólo con u n m a n t o t r a n s p a r e n t e de p u r o viejo, a ñ a d i e n d o t o d a v í a él p e n i t e n c i a s p r i v a d a s , l l e g a n d o h a s t a d e r r a m a r lágrim a s y e x h a l a r suspiros, y t o d o p a r a t e n e r á Dios p r o p i c i o , como si n o le t u v i é s e m o s con sólo creer en É l i; c u a n d o la p u r a verdad es q u e n o vistió el h á b i t o de S a n A g u s t í n m á s que p o r espacio de q u i n c e a ñ o s , desde el 1605, en q u e e n t r ó de novicio, hast»

1 C a r l y l e oree á p í e j u n t í l l a s e n l a s a u s t e r a s p e n i t e n c i a s d e L u t e r o dentr" del c l a u s t r o , y se e n t e r n e c e el hombre c o m p a d e c i é n d o s e del i n f e l i z a g u s t i n o . Vid. On Héroes, Hero-Worskip and Ihe Heroic in History. B o s t o n , T h e Athen o e u m P r e s s , 19(32, p s . IIS y 49. Y n o f a l t a n escritores c a t ó l i c o s que t a m b i é n las c r e a n , c o m o E m . N e v e u t , que e n u n a r t í c u l o Comment s'est formée ¡a tío"' trine de Luther (vid. Le PrHre, 11 Octubre 19CG), dice que l l e g ó á, p r i v a r s e del s u e ñ o d u r a n t e c i n c o s e m a n a s c o n s e c u t i v a s , hasta el p u n t o de ponerse en vía* de perder la r a z ó n . Y N e v e u t c i t a en a p o y o de su s e n t i r la h e r m o s a obra en c i n c o t o m o s de J e a n J a n s s e n traducida al f r a n c é s c o n el t í t u l o de L'AUemagn' et la Reforme, P a r i s - . P l o n , 1887-1897, t, 11, p . 71.

GRACIANO M A R T Í N E Z

397

el 1620, e n q u e a p o s t a t ó ; y c u a n d o m u c h o s d e e s t o s a ñ o s se los pasó en W i t e n b e r g , d o n d e e r a S u p e r i o r del c o n v e n t o y p r o f e sor de la U n i v e r s i d a d , y e n d o n d e , p o r confesión p r o p i a en c a r t a al P . S t a u p i t z , V i c a r i o d e S a j o n i a , e r a n t a n t o s s u s q u e h a c e r e s q u e n o le q u e d a b a t i e m p o p a r a r e z a r el Oficio d i •^'ino, p o r lo c u a l se e n c o m e n d a b a á sus o r a c i o n e s . ¡ B u e n a s m e ditaciones y p e n i t e n c i a s h a r í a , c u a n d o n i s i q u i e r a c u m p l í a c o n ol m á s e l e m e n t a l d e b e r de t o d o s a c e r d o t e : el d e r e z a r el Oficio divino! P e r m a n e c i e n d o a ú n e n el c l a u s t r o , e s c r i b i ó y n o p o c o s o b r e la significación d e la p r o f e s i ó n s o l e m n e , e x p l i c a n d o , e n el r e c t o sentido e n q u e e x p l i c a n t o d o s los s a n o s m o r a l i s t a s , los t r e s v o tos de o b e d i e n c i a , p o b r e z a y c a s t i d a d ; y a p e n a s e m a n c i p a d o del s u a v e y u g o d e la E e l i g i ó n , e s c r i b i ó su famoso l i b r o c o n t r a I'^s votos r e l i g i o s o s , c o n d e n á n d o l o s como « i d o l á t r i c o s , p a g a n o s , judíos, diabólicos», y osando p r o b a r semejantes d e s a t i n o s — h a y •lue l l a m a r á las cosas p o r su p r o p i o n o m b r e — n a d a m e n o s q u e con c i t a s d e S a n B e r n a r d o , d i c i e n d o q u e e s t e S a n t o , é n el lecho de la m u e r t e , h a b í a r e n e g a d o d e la p r o f e s i ó n r e l i g i o s a , escap á n d o s e p o r e n d e d e las p e n a s d e l infierno ^. ¡San B e r n a r d o , q u e es t e n i d o con j u s t i c i a p o r u n o d e los m á s egregios f u n d a d o r e s de Ó r d e n e s r e l i g i o s a s ! E s n o t a b i l í s i m o este L u t e r o , q u e d i r í a C a r l y l e . S e a c o r d ó al e s c r i b i r su o b r a c o n t r a los v o t o s de u n t e x t o de S a n B e r n a r d o , le p a r e c i ó q u e le v e n í a de p e r l a s p a r a d e m o s t r a r lo l u e i n t e n t a b a , y dicho y h e c h o : lo e s t a m p ó e n su e n g e n d r o , y para darle m á s fuerza aún, aseveró que las aludidas palabras las h a b í a d i c h o el S a n t o e n el l e c h o d e la m u e r t e ; c u a n d o , como d e m o s t r ó h a s t a la e v i d e n c i a el s a b i o P . Denifle, l a s h a ^ í a p r o n u n c i a d o e n u n o d e sus h e r m o s í s i m o s s e r m o n e s s o b r e ^1 C a n t a r de los C a n t a r e s , y las c u a l e s el m i s m o L u t e r o h a b í a c o m e n t a d o r e c t a m e n t e a n t e s d e la a p o s t a s í a . H a b l a el S a n t o de s u v i d a p a s a d a y se d i r i g e á Dios s u p l i cándole q u e n o le d e s d e ñ e p o r los a ñ o s quos vivendo perdidi, quia perdite vixi, «que v i v i e n d o p e r d í , p o r q u e v i v í p e r d i d a mente» y de a q u í q u i e r e d e d u c i r el i n v o l u c r a d o r h e r e s i a r c a que el S a n t o c o n d e n a b a la v i d a m o n a c a l c o m o u n a i d o l a t r í a .
^ V i d . Kritische Gesamtausgabe von Lulhers Werken. E d i c i ó n de W e i m a r ,

t. Vlir, p. 601.

398

SEMBLANZA D E UN HERESIARCA

E s t o , y a m á s q u e i n v o l u c r a c i ó n es v e r d a d e r a c a l u m n i a , y no vale d e c i r , como h a n d i c h o a l g u n o s p r o t e s t a n t e s , que L u t e r o se h a s e n c i l l a m e n t e e q u i v o c a d o , p o r q u e h a b r í a leído u n a sola vez el t e x t o de S a n B e r n a r d o y se i m a g i n a r i a d e s p u é s que lo h a b í a dicho en el a r t í c u l o de la m u e r t e . ¡Si se t r a t a de u n texto q u e el m i s m o L u t e r o h a b í a c o m e n t a d o a n t e s d e b i d a m e n t e , como d e m o s t r ó con c i t a s t e r m i n a n t e s el sabio d o m i n i c o ! ' E s t e e s p í r i t u t r a p a c e r o del g r a n h e r e s i a r c a e s t á m á s p a t e n t e q u e ol sol que nos a l u m b r a . N o h a y m á s que s e g u i r l e en c u a l q u i e r a de sus i m p u g n a c i o n e s c o n t r a la R e l i g i ó n . P r i m e r o c a l u m n i a b a á la I g l e s i a , a t r i b u y é n d o l a d o c t r i n a s q u e j a m á s h a b í a defendido, y después a c o m e t í a con b r a v o s í m p e t u s cont r a las s u p u e s t a s d o c t r i n a s , t a n s u p u e s t a s como los m e n t i d o s g i g a n t e s que a c o m e t i ó D . Q u i j o t e e n su famosa a v e n t u r a de los molinos de v i e n t o . N o se p a r a b a en b a r r a s , n o p e n s a b a en q u e , n e g á n d o l e el s u p u e s t o de s e m e j a n t e s d o c t r i n a s , v e n í a á t i e r r a t o d o el a n d a m i a j e de m a l t r a b a d a s c a ñ a s . S e g u í a la m i s m a c o n d u c t a q u e ciertos e s t u d i a n t e s de filosofía c u a n d o so p r e p a r a n p a r a a r g ü i r c o n t r a u n a p r o p o s i c i ó n . P l a n t a n el p r i m e r s i l o g i s m o y se n i e g a n á sí m i s m o s la m e n o r , y luego la. p r u e b a n e n o t r o s i l o g i s m o , c o n el c u a l h a c e n lo p r o p i o q u e con el p r i m e r o , l l e g a n d o m u y satisfechos h a s t a e n j a r e t a r , u n o t r a s o t r o , doce ó t r e c e a r g u m e n t o s , con lo c u a l c r e e n h a b e r p u e s t o u n a pica en F l a n d e s y que el día convenido p a r a el ejercicio escolástico se v a n á d a r , a n t e s u s d e s l u m h r a d o s c o m p a ñ e r o s , aires poco menos que de E s t a g i r i t a s . Y e f e c t i v a m e n t e , c o m i e n z a n a a r g ü i r ; el s u s t e n t a n t e les n i e g a el s u p u e s t o de la p r e m i s a m a y o r , y a n t e aquel i n e s p e r a d o e n c o n t r ó n se q u e d a n desconcertados e n u n a t o l l a d e r o y son c o m p l e t a m e n t e h o m b r e s a l a g u a . ¡Adiós ilusiones de d a r s e aires de A r i s t ó t e l e s a u t é n t i c o s , desvanecidas e n u n i n s t a n t e como los preciosos cálculos de l a l e c h e r a de la fábula! Claro que á L u t e r o n o le sucedía lo m i s m o , p o r q u e sus escritos i b a n d i r i g i d o s á t u r b a s i g n o r a n t e s que no p o d í a n hacer con él lo q u e el profesor d e s e m i n a r i o con su p r e s u m i d o alumno. Así, p o r e j e m p l o , de q u e n u e s t r a E e l i g i ó n p r o h i b e el m a t r i monio e n t r e la g e n t e c o n s a g r a d a á D i o s , i n f e r í a é l , a n t e la muc h e d u m b r e i n d o c t a á quien p r e d i c a b a , que la I g l e s i a prohi1 Luther und Luthertum, p á g . 40 y s i g u i e n t e s .

GRACIANO M A R T Í N E Z

399

bía y h a s t a c o n d e n a b a el m a t r i m o n i o t e n i é n d o l o p o r p e c a m i noso y a n t i c r i s t i a n o , y se e n f u r e c í a d i c i e n d o : « L o s p e s t i l e n t í s i mos p a p i s t a s y h e r e j e s h a n h e c h o p e c a d o s m o r t a l e s d e t o d o s los h e c h o s y d i c h o s d e los c ó n y u g e s ; y y o m i s m o , c u a n d o a ú n era monje, s e n t í a de i g u a l m o d o q u e el m a t r i m o n i o e r a u n g é nero d e v i d a c o n d e n a d o » ^ C o m o si la I g l e s i a n o lo h u b i e s e bendecido e n t o d o s los t i e m p o s p o r m a n o de sus S a c e r d o t e s y d e l a n t e d e sus a l t a r e s ; c o m o si n o h u b i e s e r e c o n o c i d o e n t o d o s los t i e m p o s q u e l a c á m a r a n u p c i a l p o d í a ser u n s a n t u a r i o d o n d e se a d o r a s e á D i o s y se c r i a s e n h i j o s p a r a el c i e l o ; c o m o si l a Iglesia n o h u b i e s e d e f e n d i d o s i e m p r e q u e el m a t r i m o n i o es u n S a c r a m e n t o i n s t i t u i d o p o r J e s u c r i s t o , y c o m o si e n t i e m p o del célebre h e r e s i a r c a n o se r e z a r a y a la m i s a pro sponso et sponsa, l u o es t o d a ella u n e p i t a l a m i o d o n d e se r e p i t e n aquellos g r a ciosos v e r s o s b í b l i c o s : «tu m u j e r es f e c u n d a c o m o la vid, q u e '•''•epa p o r los l a d o s d e t u c a s a . . . . ; q u e así es b e n d e c i d o el h o m bre q u e t e m e al S e ñ o r . Q u e el S e ñ o r t e b e n d i g a y q u e v e a s los bijos d e t u s h i j o s y d i s f r u t e s los b i e n e s d e J e r u s a l é n t o d o s los días de t u v i d a » ¡Y a s e g u r a r q u e la I g l e s i a c o n d e n a el m a t r i m o n i o ! . . . . ¿Y quién lo a s e g u r a ? Q u i e n , e n el f o n d o , lo h a b í a c o n d e n a d o , quien se h a a t r e v i d o á d e c i r q u e « n i n g ú n d é b i t o n u p c i a l se ^ W a á c u m p l i m i e n t o s i n p e c a d o 2; q u i e n d e c o n c e s i ó n e n c o n °®sióu a l vicio h a b í a l l e g a d o h a s t a p r e d i c a r l a p o l i g a m i a , p e r ene «no se o p o n í a á l a s S a n t a s E s c r i t u r a s » , y h a s t a t r a t ó d e Justificarla d i c i e n d o q u e a u n los c ó n y u g e s p i a d o s o s , si q u e r í a n ^®r eco fiel de s u c o n c i e n c i a , t e n d r í a n q u e c o n f e s a r «que les placía, m á s q u e la s u y a p r o p i a , la m u j e r ajena» — e s o los cónyuges p i a d o s o s ! — y , en fin, q u i e n a c t u ó c o m o de c o n t a d o r d e l^eatro e n a q u e l l a f a m o s a c o m e d i a d e l a d i s p e n s a ^ p a r a c a s a r s e ^ i v i e n d o la p r i m e r a m u j e r , a l pérfido y v i l l a n o l a n d g r a v e F e ipe d e H e s s e ; e n s u m a , q u i e n osó h a s t a d e s p o j a r l e d e la d i g 2 -^^l' ^J'P^'''^ exegética, t í t . VI, p á g . 283. 3 -L Deutsche Werke. E d i c i ó n de E r l a n g e n , t o m o 28, p á g . 87. los f a m o s a d i s p e n s a , q u e t a n t o e s c a n d a l i z ó al p u e b l o , h a s t a a l a r m a r á ' « n i ° \ T ^ ' ^ ° ^ de l a E e f o r m a , la firmaron, a d e m á s de L u t e r o , que era el ttiausad' .'''•''^iiton, los e x d o m i n i c o s B u c e r i o y M e l a n d r o , q u e y a se h a b l a n cam á s de u n a v e z , d i v o r c i á n d o s e por si y a n t e si y casádose c o n n u e v a s Srave*^^' 1""' p u s o L u t e r o al r e c i b i r c o m o r e g a l o del L a n d oagg ? <íiba de v i n o del E h i n ! ¡Qué e x t r a ñ o que t o d a e s t a h i s t o r i a p r o v e as c a r c a j a d a s de E r a s m o , q u e p o n í a n fuera de sí á L u t e r o ! . . . .

400

SEMBLANZA D E UN HERESIARCA

nidad d e S a c r a m e n t o y quien, con el vergonzoso comercio d e m o n j a s e n W i t t e n b e r g p a r a s a t i s f a c e r los d e s o r d e n a d o s a p e t i t o s d e los a p ó s t a t a s q u e l e s e g u í a n , lo r e b a j ó h a s t a c o m p a r a r l o ( o n l a « ¡ u n i ó n d e l o s p á j a r o s . y d e t o d o s los a n i m a l e s ! » ¡Qué ])ronto h a b í a e c h a d o e n olvido a q u e l l a h e r m o s a s e n t e n c i a de S a n A g u s t í n q u e v a l e ella sola p o r el m á s i n s p i r a d o h i m n o al
m a t r i m o n i o ; qui amat uxorem, expectat securus diem extre-

mum, el q u e a m a á l a e s p o s a , e s p e r a confiado el ú l t i m o de sus días! E n lo d e f a l s e a r y m e n t i r n o h a y p o r d ó n d e c o g e r á L u t e r o . D i c e q u e l a p a l a b r a a l e m a n a Nonne, m o n j a , se d e r i v a d e o t r a m á s a n t i g u a d e l m i s m o i d i o m a q u e significa c e r d o y Monch, m o n j e , d e o t r a í d e m q u e significaba c a b a l l o L i n d a s etimolog í a s p a r a r e g a l o y c o n t e n t a m i e n t o d e p r o t e s t a n t e s . ¿ E s posible q u e n a d i e , e n t o n c e s , s u p i e s e q u e m o n j e es p a l a b r a g r i e g a en su o r i g e n , q u e significa «que v i v e solo», y q u e Nonne, monja, y a e n t i e m p o d e los s o l i t a r i o s del a l t o E g i p t o e r a e m p l e a d a c o m o p e r t e n e c i e n t e a l i d i o m a d e a q u e l l a r e g i ó n y n o signifl' c a b a o t r a cosa q u e m u j e r ? C l a r o q u e lo s a b í a n , p e r o lo i m p o r t a n t e e r a d e j a r q u e r o d a s e la b o l a y se diese á m o n j a s y frailes t a n i l u s t r e a b o l e n g o . E n fin, q u e f a l s e ó c u a n t o h a b í a q u e f a l s e a r : l a d o c t r i n a e v a n g é l i c a y c r i s t i a n a r e s p e c t o de l a r e d e n c i ó n , d e los Sacram e n t o s , e s p e c i a l m e n t e , del m a t r i m o n i o , de los v o t o s religiosos, del e s t a d o r e g u l a r , de l a s b u e n a s y l a s m a l a s o b r a s , t o d o , en s n m a , lo t o r c i ó y b a r a j ó y e x p l i c ó á c a p r i c h o , sin m á s móvil q u e el d e s u s c i t a r p r o s é l i t o s c o n t r a E o m a , á q u i e n a c u s a b a d^ h a b e r t e n i d o e n g a ñ a d a á la h u m a n i d a d c o n s u falsa exégesis de la Biblia, p o r t a n t a s y t a n t a s centurias. L l a m ó cismáttco al S e r a f í n d e A s i s , e s c o l á s t i c o lo h i z o s i n ó n i m o de sofista, hac e r s e m o n j e , dijo q u e e r a a p o s t a t a r , n e g a r á C r i s t o y h a c e r s e j u d í o ; y r i d i c u l i z ó el g l o r i o s o I n s t i t u t o á q u e h a b í a p e r t e n e c i d o p i n t á n d o l e g r o t e s c a m e n t e , d i c i e n d o , e n t r e o t r a s cuchufletas, q u e h a s t a «el s a l i r d e la c e l d a s i n c a p u c h a e r a p e c a d o m o r t a l » ) y q u e si s e t r a g a b a u n m o s q u i t o ó si a l l i m p i a r s e u n o l a boca p a s a b a u n a g o t i t a d e a g u a , y a n o se p o d í a c e l e b r a r , c u a n d o tod a s l a s c o n s t i t u c i o n e s del O r d e n d e e r m i t a ñ o s de S a n A g u s t i » y l a s q u e él s a b í a ó t e n í a l a o b l i g a c i ó n d e s a b e r , a f i r m a n p r e ' v i a m e n t e q u e n a d a d e c u a n t o se m a n d a e n ellas o b l i g a á pe" c a d o , á no s e r q u e la i n f r a c c i ó n d e lo m a n d a d o s e a y a pecado

GRACIANO MARTÍNEZ

401

®n S Í . ¡Con q n é a m a r g o dolor le e s c r i b í a s u a n t i g u o m a e s t r o en la U n i v e r s i d a d , el P . B a r t o l o m é d e U s i n g e n : « C u a n d o y o a s p i r a b a á i n g r e s a r en la O r d e n a g u s t i n i a n a , n o sabias cómo elogiármela y hacérmela atractiva; y ahora t e h a s convertido
e n s u e s c a r n e c e d o r y d e s t r u c t o r , nunc derisor ejus factus et

'iestructoi!" ' Y todo esto se a t r e v i ó á q u e r e r justificarlo p r e d i cando y e n s e ñ a n d o , á p a r t i r del a ñ o 1524, q u e con t a l q u e u n o se propusiese b u e n o s fines, p o d í a m e n t i r , m e n t i r f u e r t e m e n t e , p o r q u e los s u p u e s t o s b u e n o s fines b i e n m e r e c í a n l a p e n a d e *nna f u e r t e m e n t i r a » ^. Y a c o m e n z a b a á d a r al t r a s t e con el Catecismo q u e él m i s m o h a b í a a d e r e z a d o en 1521 y donde d e cía que el e n g a ñ o y l a m e n t i r a s o n considerados e n sí m i s m o s grandes pecados. I>espués de todo esto b i e n p o d e m o s a s e g u r a r q u e so h a b í a conquistado p o r s u s p r o p i o s p u ñ o s , como quien dice, los h o n rosos d i c t a d o s con q u e le calificaban a l g u n o s h e r e s i a r c a s de su t i e m p o . « M a e s t r o d e la c a l u m n i a y p r í n c i p e de los sofistas» l e llamaba Escolampadio en carta á Zuinglio, y Tomás Münzer se complacía en n o m b r a r l e s i e m p r e con la gráfica e x p r e s i ó n doc' o r Lügner el d o c t o r e m b u s t e r o . A u n q u e n o fuesen m e j o r e s que él, n i m u c h o m e n o s , los q u e t a l e s apodos le a p l i c a b a n , n a die p o d r á n e g a r q u e se los t e n í a h a r t o merecidos quien, convicto m u c h a s veces de falsedad y de c a l u m n i a , saltó p o r c i m a de las b a r r e r a s de l a v e r d a d l l e g a n d o á l e g i t i m a r l a m e n t i r a y "fuerte m e n t i r a » . U n h o m b r e q u e t a n t o culto r e n d í a al e m b u s t o y á la falsed a d , p o r fuerza t e n í a quo c o n t r a d e c i r s e m u c h a s veces. Y así es * verdad: s u s e s c r i t o s e s t á n a t e s t a d o s d e c o n t r a d i c c i o n e s . L a s ovillaba q u e e r a u n p l a c e r . A l g u n a s veces, c u a n d o sus c o n t e n dientes le c o g í a n in fragranti, se desdecía y se q u e d a b a t a n resco, sin q u e le i m p o r t a r a u n a r d i t e q u e se m u r m u r a s e de l a V e l e i d a d de sus j u i c i o s . E r a s m o decía q u e lo t e n í a p o r delir a n t e ; pues d e t a l modo i n v e n t a b a , q u e casi d e t o d a s l a s cosas

^ V i d . Der Anfinstintr «"a Gegner-voa Nicolaus e i n a 17.

Bartholomdua Arnoldi von ITsingen-Luthers Lehrer Paulus Strasbur-ARcntur v o n B . H e r d e r 1893, p i -

^ ^ N o f a l t a n h o y autores a c a t ó l i c o s c o m o P a n i s e n q u e defienden l a l i c i t u d J la m e n t i r a en a l g u n o s casos. (System der Ethik IT, p á g . 195.) P o r o l o c i e r t o l i e j-a P i t á g o r a s decía q u e el hombro sólo e r a s e m e j a n t e á D i o s , c u a n d o ^««la la v e r d a d . Aüo V.-ToMo IV. , 26 ,

402

SEMBLANZA D E UN H E R E S I A R C A

t e n í a q u e d e s d e c i r s e , de singulis

propemodum

scribat

palino-

dias. Ú n i c a m e n t e se m a n t e n í a e n s u s t r e c e c u a n d o se t r a t a b a d e s u s a l t o s i n t e r e s e s p e r s o n a l e s , esto e s , c u a n d o se t r a t a b a de polémicas y controversias con Roma. «Si y o p u d i e r a h a b e r á t o d o s l o s f r a n c i s c a n o s j u n t o s e n u n a c a s a — d e c í a u n d í a , d e s o b r e mesa—• l a p e g a r í a fuego.» L o cual no obsta p a r a q u e otras veces diga, blando como u n a breva: «nosotros en realidad no perseguimos á nadie, no oprimimos
n i m a t a m o s á n a d i e , nos certe neminem persequimur, neminem

opprimimus aut occidinius; pero dejemos esto de las contradicciones, porque sería cuento de n u n c a a c a b a r . S i n e m b a r g o n o quiero dejar de e x p o n e r aqui u n a d e sus m i l y m i l , p o r la a p l i c a c i ó n h e r m o s a á q u e h o y S 3 p r e s t a . A l p r i n c i p i o de su h e r e j í a d e c í a q u e el q u e m a r á los h e r e j e s e r a p e c a d o c o n t r a el E s p í r i t u S a n t o ; m á s a d e l a n t e , c u a n d o y a j u z g a b a firmes y c o n s o l i d a d a s s u s d o c t r i n a s , d e c í a q u e los h e r e j e s que enseñaban públicamente determinadas herejías, como por ejemplo, la de que «Jesucristo n o e r a Dios », d e b í a n s e r ent r e g a d o s al b r a z o s e c u l a r p a r a q u e h i c i e s e e n ellos u n escarm i e n t o ; p o r q u e s a b i d o e r a el m a n d a t o d e Moisés d e q u e se a p e d r e a s e á los falsos p r o f e t a s . ¿ V e r d a d q u e l a e n s e ñ a n z a de e s t a c o n t r a d i c c i ó n se p r e s t a á u n g r a c i o s o t r a s l a d o á H a r n a c k y á los modernos teólogos p r o t e s t a n t e s ? . . . .
(Continuará.)

£a ciencia m o t a y la pintura mural futura
por //Tariaijo Cil.

L a s a r t e s s o n el p r o d u c t o de u n a s u p e r a b u n d a n c i a de v i d a . Siempre que el a l m a social de u n p u e b l o viva u n a v i d a i n t e n s a , Sentirá i m p e r i o s a m e n t e la necesidad d e d e s a h o g a r s e , d e h a b l a r fuerte y dejar en pos de sí, como t e s t i m o n i o de su paso p o r la t i e r r a , el r e t r a t o fiel de su v i d a , de sus aspiraciones, de sus ideas y s e n t i m i e n t o s en o b r a s de a r t e . Mas esto n o lo p o d r á uacer con i n t e n s i d a d e x t r a o r d i n a r i a sin e s t a r en posesión de u n e n g u a j e , es decir, de e l e m e n t o s e x p r e s i v o s , de u n a t é c n i c a suficientemente d e s a r r o l l a d a . A c a d a civilización h a n c o r r e s pondido m a n i f e s t a c i o n e s a r t í s t i c a s m á s ó m e n o s i m p o r t a n t e s en r a z ó n del p r o g r e s o técnico d e la é p o c a . E s este t a n n e c e s a r i o Para la e x t e r i o r i z a c i ó n del s e n t i m i e n t o estético como lo es l a palabra p a r a la e x p r e s i ó n del p e n s a m i e n t o . N o o b s t a n t e , sen^ u i i e n t o y t é c n i c a t i e n e n en la o b r a de a r t e c a d a u n o de p o r la ^^^^^ i n d i v i d u a l , h a s t a el p u n t o d e q u e la i n f e r i o r i d a d d e ^ u l t i m a no deprecia la excelencia del p r i m e r o , y v i c e v e r s a . esto n o fuera c i e r t o , h a b r í a que a c e p t a r como v e r d a d e r o el Principio estético q u e H e g e l f o r m u l a d e l s i g u i e n t e m o d o : «El mperamento artístico de un individuo está e n razón directa *^°n el p r o g r e s o técnico de su época.» o h a y d u d a q u e el p u e b l o c r i s t i a n o de las C a t a c u m b a s nos ^. lera dicho cosas a d m i r a b l e s si h u b i e r a t e n i d o á su dispoloion u n l e n g i i a j e , u n a t é c n i c a a r t í s t i c a c a p a z de e x p r e s a r n todo v i g o r la i n g e n u i d a d , frescura y sencillez d e su s c n t i lento r e l i g i o s o . P o r e s t a deficiencia las p i n t u r a s de las C a t a "^iinibas c o n s e r v a n u n v a l o r m á s b i e n arqueológico que a r t í s t i ' y fué n e c e s a r i a l a p r o g r e s i v a a c u m u l a c i ó n de e l e m e n t o s Presivos d u r a n t e varias c e n t u r i a s p a r a que el s e n t i m i e n t o istiano nos dijera c u a n t o t e n í a que d e c i r n o s p o r m e d i o d e

404

LA CIENCIA MODERNA Y LA P I N T U R A MURAL

FUTURA

l a s a r t e s p l á s t i c a s e n los ú l t i m o s s i g l o s d e l a E d a d M e d i a y en aquella época s e m i - p a g a n a y semi-cristiana de e x u b e r a n t e floración a r t í s t i c a , q u e se l l a m a R e n a c i m i e n t o . E l e s p í r i t u c r i s t i a n o se v a c i ó e n t e r a m e n t e e n l a s o b r a s de los P r i m i t i v o s , e n las de los e s c u l t o r e s c u a t r o c e n t i s t a s y c i n c o c e n t i s t a s , e n las de los c o n s t r u c t o r e s de n u e s t r a s g r a n d e s c a t e d r a l e s . N o son ind i v i d u a l i d a d e s a i s l a d a s l a s q u e h a n h a b l a d o y d i c h o sus s e n t i r e s p o r m e d i o de f s t a s o b r a s ; h a sido u n p u e b l o , u n a l m a c o l e c t i v a , u n a i d e a q u e se p o s e s i o n ó d e los e s p í r i t u s y q u e , ejerc i e n d o s o b r e ellos i m p e r i o a b s o l u t o , les o b l i g ó á e x t e r i o r i z a r sus c o n c e p c i o n e s s o b r e la v i d a h u m a n a , s o b r e el m u n d o y s o b r e la v i d a de u l t r a t u m b a , c o m o lo h a n h e c h o t o d o s los p u e b l o s q u e se s i n t i e r o n v i v i r . D e s p u é s , ¿qué n o s h a d i c h o el e s p í r i t u c r i s t i a n o ? ¿qué nos dice al p r e s e n t e ? H a n p a s a d o v a r i a s s i g l o s ; la t é c n i c a a r t í s t i c a sufrió d u r a n t e é s t o s a l g u n a s d e s v i a c i o n e s , se e n c a m i n ó por s e n d a s d e s c a r r i a d a s , h a s t a q u e p o r fin, d a n d o con el v e r d a d e r o c a m i n o , r e a n u d ó la t r a d i c i ó n y se vio a d u e ñ a d a , p o r a s i m i l a ción y p o r i n v e n c i ó n , de lo q u e le o f r e c í a n como p a t r i m o n i o las g e n e r a c i o n e s p a s a d a s y d e lo q u e l a s g e n e r a c i o n e s p r e s e n t e s c r e a r o n de n u e v o . H e m o s l l e g a d o á p o s e s i o n a r n o s de u n a técn i c a a r t í s t i c a s a p i e n t í s i m a . E n l a p i n t u r a el i m p r e s i o n i s m o es u n l e n g u a j e de u n l e x i c ó n a s o m b r o s o , c o n el q u e a ú n n o se ha e x p r e s a d o u n a i d e a d i g n a d e s u p o r t e n t o s a r i q u e z a léxica; en l a e s c u l t u r a el e s t u d i o d i r e c t o de l a s o b r a s a n t i g u a s n o s h a p u e s t o en c a m i n o p a r a c o m p r e n d e r el v e r d a d e r o e s p í r i t u y las s u t i l e z a s t é c n i c a s d e los g r i e g o s : r e c u é r d e n s e las t e o r í a s absol u t a m e n t e clásicas de R o d i n r e l a t i v a s á la a m p l i f i c a c i ó n razon a d a d e los p l a n o s y á l a e x a g e r a c i ó n l ó g i c a de las formas, p a r a l l e g a r á s e r a n t e s v e r d a d e r o s q u e e x a c t o s en a r t e . L o s descubrimientos y estudios arqueológicos, que tantos elementos e x p r e s i v o s h a n p r o p o r c i o n a d o á los e s c u l t o r e s , n o se los h a u p r e s t a d o e n m e n o r n ú m e r o y c u a n t í a á los a r q u i t e c t o s . L a ciencia de la c o n s t r u c c i ó n r a y a h o y á u n a a l t u r a q u e j a m á s alcanzo e n o t r o t i e m p o . E l a r q u i t e c t o d e h o y n o t e n d r á n a d a q u e dec i r n o s ; p e r o él p o s e e u n l e n g u a j e , u n a t é c n i c a , u n o s c o n o c i m i e n t o s de los s i s t e m a s c o n s t r u c t i v o s , s a p i e n t í s i m o s . Y n o o b s t a n t e q u e la t é c n i c a p l á s t i c a , q u e ol l e n g u a j e artiS" tico h a a u m e n t a d o su r i q u e z a léxica, el e s p í r i t u c r i s t i a n o n o uos h a ofrecido u n a nuev.a floración t a n m a r a v i l l o s a c o m o la <l^^

MARIANO CIL

405

manifestó en l o s ú l t i m o s siglos de l a E d a d M e d i a y d u r a n t e el R e n a c i m i e n t o . A p a r t i r de esta época, su voz se h a ido debilitando p a u l a t i n a m e n t e ; h a influido m á s ó m e n o s a q u í y allí, como t e s t i m o n i o de su s u p e r v i v e n c i a ; h a h a b i d o sus c o n a t o s d e resurrección: r e c u é r d e n s e los i n t e n t o s de O w e r b e c k al f u n d a r l a escuela r e l i g i o s a a l e m a n a ; se h a n verificado r e v e r s i o n e s p a r ciales al clasicismo y al a r t e del E e n a c i m i e n t o p o r l o s neoclásicos, y h a s t a á la E d a d M e d i a se h a ido en busca de a s u n t o s apetecibles p a r a el a l m a de los r o m á n t i c o s y el g r a n s e n t i d o poético y d e c o r a t i v o de los p i n t o r e s p r e r r a f a e l i s t a s i n g l e s e s ; se b a n p r e s e n t a d o i n d i v i d u a l i d a d e s aisladas ofreciéndonos u n a r t e religioso m á s ó m e n o s i n t e n s o , p e r o esa voz p o d e r o s a con q u e los p u e b l o s h a b l a n s i e m p r e e n el a r t o p a r a decirnos lo q u e p r o f u n d a m e n t e v i v e n y s i e n t e n , no h a vuelto á d e j a r l a oir el p u e blo c r i s t i a n o , n i h a vuelto á h a b l a r f u e r t e d á n d o n o s , como t e s t i m o n i o de q u e su conciencia e n t e r a está p r e o c u p a d a y a b sorbida c o m p l e t a m e n t e p o r las ideas r e l i g i o s a s , u n a p r o d u c ción a r t í s t i c a t a n c o n s i d e r a b l e que p u e d a c o m p a r a r s e á la ú n i ca que t u v o en la h i s t o r i a . ¿Será que el e s p í r i t u c r i s t i a n o h a agotado sus f u e n t e s de i n s p i r a c i ó n ? ¿Será q u e y a s e d e c l a r a i m p o t e n t e p a r a a p o d e r a r s e del a l m a d e los p u e b l o s m o d e r n o s ? ¿Es que la sociedad se h a ido poco á poco d i v o r c i a n d o de la a n t i g u a fe? ¿O es que en la vida de la h u m a n i d a d , c a d a civilización que a p a r e c e , después d e d e s a r r o l l a d o s sus g é r m e n e s y producidos sus frutos, envejece y m u e r e , p a r a n o volver á a p a recer m á s e n la c a d e n a de la h i s t o r i a ? E s este ú l t i m o u n h e c h o q u e a ú n n o h a d e s m e n t i d o l a h i s t o ria. C o n c r e t á n d o n o s á aquellos p u e b l o s a n t i g u o s q u e h a n desem])eflado u n p a p e l i m p o r t a n t e e n el p r o g r e s o de la h u m a nidad, vivido u n a vida i n t e n s a y reflejádola e n m o n u m e n t o s de a r t e , t e n e m o s q u e u n p u e b l o como el egipcio, a b s o r b i d o por Una g r a n concepción religiosa, e n c e r r ó t o d a s sus ideas sobre la Vida de u l t r a t u m b a , s o b r e el a l m a , su p o l i t e í s m o y todo c u a n t o c o n s t i t u y ó s u civilización, e n los t e m p l o s , e n las p i r á m i d e s , e n m a s t a b a s y e n los d o b l e s , y d e allí n o h a salido p a r a ser Vivido y s e n t i d o p o r el m i s m o ó por otros p u e b l o s . L a civilización a s i r i o c a l d e a , t a n c a r a c t e r i z a d a p o r su g r a n o r g a n i z a c i ó n *°cial, p o r su apoteosis d e l a fuerza b r u t a , p o r los i n s t i n t o s g u e r r e r o s y crueles d e estos p u e b l o s , que t a n fielmente s u p i e r o n r e t r a t a r l o s e n s u s palacios-fortalezas y e n los b a j o r r e l i e v e s , n o

406

LA CIENCIA MODEEXA Y LA P I N T Ü K A MURAL

FUTURA

h a r e v i v i d o p a r a v o l v e r á d e s e m p e ñ a r s u a n t i g u o p a p e l e n la h i s t o r i a del p r o g r e s o . I d é n t i c a m e n t e h a a o o n t e c i d o con las civilizaciones g r i e g a y r o m a n a . A p e s a r d e su i n m e n s a influencia e n los p u e b l o s e u r o p e o s , á p e s a r de s u l a r g a s u p e r v i v e n c i a después de d e t e r m i n a d o su decaimiento, no hemos vuelto á ver s u r g i r e n p u e b l o a l g u n o u n a c o n c e p c i ó n de la v i d a i g u a l á l a q u e t u v i e r o n los g r i e g o s y r o m a n o s . E l c o n j u n t o d e e l e m e n t o s p r o g r e s i v o s q u e c a d a c i v i l i z a c i ó n h a c r e a d o , se s u m a á l a s conq u i s t a s d e la c i e n c i a , p e r o a q u e l l a v i d a n o v u e l v e á ser v i v i d a , p o r q u e eso r e p r e s e n t a r í a u n r e t r o c e s o , u n p a s o h a c i a a t r á s e n la m a r c h a d e la c i v i l i z a c i ó n . P a r a d e c i r n o s los p u e b l o s q u é es lo q U e v i v e n y s i e n t e n i n t e n s a m e n t e , se v a l e n d e l a r t e . E l C r i s t i a n i s m o t u v o s u g r a n é p o c a e n la q u e , á m e d i d a d e la g r a n d e z a ó i n t e n s i d a d del ferv o r r e l i g i o s o del p u e b l o , fué su p r o d u c c i ó n a r t í s t i c a . D e s p u é s , con la t i b i e z a de la fe, h a ido d e b i l i t á n d o s e su v o z , y h o y a p e n a s le o l m o s b a l b u c i r a l g u n a p a l a b r a e n el a r t e . E s t e h e c h o , q u e p a r a los q u e c r e e m o s e n l a s p a l a b r a s d e J e s u c r i s t o , e n la i n m o r t a l i d a d de s u s e n s e ñ a n z a s y e n la a d a p t a ción del C a t o l i c i s m o , s i e m p r e i n v a r i a b l e e n el f o n d o , á t o d a s las épocas y sociedades, no r e p r e s e n t a más que u n m o m e n t o d e crisis del e s p í r i t u r e l i g i o s o , a l q u e i n d u d a b l e m e n t e s e g u i r á n d í a s de g r a n d e z a , p a r a los q u e n o t i e n e n c r e e n c i a s c r i s t i a n a s r e p r e s e n t a la n a t u r a l d e c r e p i t u d y p r ó x i m a m u e r t e d e u n a c i v i l i z a c i ó n q u e t u v o su é p o c a d e a p o g e o y el s u b s i g u i e n t e dec a i m i e n t o , á la m a n e r a como los t u v i e r o n las c i v i l i z a c i o n e s a n t i g u a s . C o n s e c u e n t e s estos ú l t i m o s con sus c o n v i c c i o n e s y c r e y e n d o a g o t a d a s l a s viejas f u e n t e s d e i n s p i r a c i ó n , n o s s e ñ a l a n u n n u e v o i d e a l p a r a el a r t e f u t u r o . T o d o e s t á p r e p a r a d o p a r a l a c r e a c i ó n d e e s t e a r t e f u t u r o . L a i n q u i e t u d , la crisis p o r q u e e s t á pa.sandü el a r t e a c t u a l es el p r e s a g i o , son los d o l o r e s q u e a n u n c i a n l a p r ó x i m a a p a r i c i ó n del n u e v o a r t e ; las e n o r m e s c o n q u i s t a s de la t é c n i c a m o d e r n a s e r á n la m a t e r i a , el l e n g u a j e c o n q u e n o s h a b l a r á e n sus o b r a s ; las c o n q u i s t a s científicas q u e a b s o r b e n h o y l a c o n c i e n c i a del a l m a d e n u e s t r a s o c i e d a d , c o n s t i t u i r á n la i d e a m a d r e del a r t e de m a ñ a n a ; y la c r e a c i ó n d e u n s i m b o l i s m o , d e u n a m i t o l o g í a científica con la q u e el alm a , i n t e r e s a d a p o r la c i e n c i a , e x p r e s a r á e n i m á g e n e s p l á s t i c a s las i n v e n c i o n e s a s o m b r o s a s d e é s t a , s e r á el fin del a r t e f u t u r o . P a r a los q u e n o c r e e n e n la i n m o r t a l i d a d del C a t o l i c i s m o s e

MARIANO CIL

407

i m p o n e , p u e s , la necesidad de b u s c a r n u e v a s fuentes de i n s p i r a c i ó n que s u s t i t u y a n á las que, h o y y a a g o t a d a s , c o n s t i t u y e r o n a y e r el m a n a n t i a l fecundo al q u e fueron á b e b e r los a r t i s t a s . Como c o n s i d e r a m o s m u e r t o el politeísmo g r i e g o y con él t o d a su e n o r m e p o t e n c i a c r e a d o r a , asimismo j u z g a n ellos m u e r t o ó p r ó x i m o á e x t i n g u i r s e el m o n o t e í s m o c r i s t i a n o n o m e n o s bello i n s p i r a d o r q u e el p o l i t e í s m o . V e r d a d es q u e q u i z á s h o y m á s que n u n c a p r e o c u p a las conciencias el p r o b l e m a r e l i g i o s o , p e r o esta p r e o c u p a c i ó n n o es t a n t o hija del c a r i ñ o y a m o r con q u e se e s t u d i a n y e x a m i n a n las c u e s t i o n e s r e l i g i o s a s , como p r o d u c t o de la lucha b r u t a l e n t a b l a d a p o r la ciencia a t e a c o n t r a t o d a s las r e l i g i o n e s . L o s c a r i ñ o s , los a m o r e s , los e n t u siasmos v a n p o r otros caminos. L a ciencia, sintiéndose e n o r g u llecida de sí m i s m a y a d u e ñ a d a de las c o n c i e n c i a s , c l a r i n e a la m a r c h a t r i u n f a l con que se p r o c l a m a n las v i c t o r i a s . L a s l e y e s establecidas p o r T a i n e p a r a e x p l i c a r s e la p r o d u c ción a r t í s t i c a de u n p u e b l o en u n a época d e t e r m i n a d a , nos d i cen q u e el a r t e está e n r a z ó n d i r e c t a con el m e d i o físico y el medio social, es decir, que p a r a explicarnos aquél t e n e m o s q u e e m p e z a r p o r conocer el medio físico y el medio social en q u e se desarrolló. E s t e p r i n c i p i o de T a i n e , como a l g u n o s p r o b l e m a s m a t e m á t i c o s , a d m i t e la r e v e r s i ó n de sus t é r m i n o s . U n a vez conocido el m e d i o físico y social, esto es, la v i d a q n e v i v e int e n s a m e n t e u n p u e b l o , p o d e m o s l l e g a r á d e s i g n a r cuál sea la n a t u r a l e z a y c a l i d a d del a r t e q u e p r o d u z c a ó d e b e p r o d u c i r dicho p u e b l o . ¿Qué es lo que h o y p r e o c u p a p r i n c i p a l m e n t e la conciencia m o d e r n a y m e r e c e t o d o s sus m á s f e r v i e n t e s e n t u siasmos? L a ciencia. H e aquí, pues, lo q u e d e b e ser objeto pref e r e n t e del a r t e f u t u r o . Y como el a r t e q u e h a y a de b u s c a r su fuente de i n s p i r a c i ó n en la ciencia, h a de ser e s e n c i a l m e n t e ideológico, r e s u l t a r á que l a i n n o v a c i ó n r e c a e r á p r i n c i p a l m e n t e sobre el a r t e m u r a l , que es e n t r e t o d a s las m a n i f e s t a c i o n e s p l á s t i c a s la q u e se p r e s t a m e j o r á t o d a s u e r t e de ideologías y la que p o r su complejidad de e l e m e n t o s expresivos f a c i l i t a r á m e j o r í a e x p r e s i ó n d e c o r a t i v a de los n o m e n o s complejos d a t o s a p o r t a d o s p o r l a c i e n c i a m o d e r n a . E l politeísmo g r i e g o y el m o n o t e í s m o c r i s t i a n o c r e a r o n su s i m b o l i s m o , u n a serie de figur a s e m b l e m á t i c a s e n l a s q u e e n c a r n a r o n , el p r i m e r o sus i d e a s y concepciones s o b r e el m u n d o , es decir, sobre las e n e r g í a s cósmicas, y el s e g u n d o sus i d e a s s o b r e el a l m a , s o b r e la v i d a

408

LA CIENCIA MODERNA T LA PINTURA MURAL FUTURA

e s p i r i t u a l y l a v i d a de u l t r a t u m b a y t o d a l a serie de p e r s o n a s d i v i n a s y p e r s o n a s h u m a n a s glorificadas. E l a r t e , p u e s , q u e se p o n g a al servicio d e la ciencia m o d e r n a t e n d r á q u e e m p e z a r p o r c r e a r á su v e z u n s i m b o l i s m o , u n a serie de m i t o s m u c h o m á s complejos q u e los de l a m i t o l o g í a a n t i g u a , si q u i e r e encar­ n a r e n i m á g e n e s p l á s t i c a s las ideas científicas m o d e r n a s r e l a ­ t i v a s al m u n d o y al h o m b r e . U n m o n i s t i, el c é l e b r e crítico de a r t e , C a m i l o M a u c l a i r , n o s v a á definir el p r o b l e m a y á m o s t r a r el e s t a d o de l a cuestión. P o r t r e s crisis p a r a l e l a s e s t á p a s a n d o el a r t e a c t u a l — d i c e
M a u c l a i r e n su l i b r o Trois crises de l'art actuel: «La primera

crisis es d e b i d a á la n e c e s i d a d y á la dificultad i g u a l m e n t e e x ­ t r e m a s de c r e a r u n s i m b o l i s m o n u e v o e u el a r t e p i c t ó r i c o . L a s e g u n d a h a sido c r e a d a p o r el p e l i g r o de u n a r e a c c i ó n q u e n i e g a las c o n q u i s t a s del i m p r e s i o n i s m o , p u e s é s t e n o h a u t i l i ­ zado a q u é l l a s e n p r o v e c h o d e u n alto i d e a l n o e n t r e v i s t o p o r este m o v i m i e n t o de t é c n i c a a d m i r a b l e y de estética n u l a . Y la t e r c e r a crisis es la de las a r t e s a p l i c a d a s , del modern style, n o c o n s i g u i e n d o c r e a r los lazos lógicos del a r t e y de u n a sociedad democrática.» P a r a M a u c l a i r es i n d u d a b l e q u e l a c i e n c i a , e n su t e r r i b l e lu­ c h a c o n t r a las r e l i g i o n e s , h a t e r m i n a d o p o r a r r u i n a r l a s y p o r e s t a b l e c e r q u e t o d o s i s t e m a religioso a p a r e c e e n f r e n t e d e l a s l e y e s q u í m i c a s , físicas y e v o l u t i v a s , como u n i n m e n s o e r r o r s e n t i m e n t a l . Confiesa q u e el politeísmo de los g r i e g o s y el m o ­ n o t e í s m o c r i s t i a n o h a n m o v i d o e n é r g i c a m e n t e l a s m á s nobles f a c u l t a d e s del a l m a y del g e n i o , c o m o lo testifican esa m u l t i ­ t u d espléndida de o b r a s de a r t e q u e n o s h a n legado las dos m á s g r a n d e s civilizaciones de la h i s t o r i a , «las dos edades esen­ ciales de la belleza, á las q u e a ú n p e d i m o s d e r o d i l l a s el secreto d e l a v e r d a d esencial.» P e r o u n a vez q u e e s t a b l e c e como p r i n c i p i o c i e r t o el e n o r m e e r r o r de q u e l a ciencia h a p r o b a d o q u e l a r e l i g i ó n es u n a i m ­ p o s t u r a , y e n v i s t a de q u e el e s p í r i t u religioso a c t u a l n o h a b l a e n el a r t e , manifiesta l a i m p e r i o s a n e c e s i d a d de d e m a n d a r á l a ciencia quo h o y p r e o c u p a el a l m a de la m o d e r n a sociedad y q u e p r o c l a m a su p r o p i o t r i u n f o , n u e v o s m o t i v o s de i n s p i r a c i ó n p a r a los a r t i s t a s . M a s h e a q u í q u e se p r e s e n t a un caso i n e x p l i ­ c a b l e , a p u n t a d o p o r el m i s m o M a u c l a i r . E s t u d i a n d o l a s o b r a s d e loa a r t i s t a s de estos ú l t i m o s t i e m p o s , a p e n a s s e c o n s i g u e vis-

MARIANO CIL

409

l u m b r a r en ellas a l g u n o s débiles r e s p l a n d o r e s d e l ideal n u e v o . E s d e c i r , q u e el a r t e , e n p r e s e n c i a d é l a q u e á s í m i s m a s e d i c e verdad monista, permanece m u d o , ó no hace más que balbucir a l g u n a q u e o t r a p a l a b r a . E l a r t e q u e t a n b e l l í s i m a s c o s a s dijo c u a n d o t u v o p o r i n s p i r a d o r e s al p o l i t e í s m o y al m o n o t e í s m o a n t r o p o c é n t r i c o s , a n t e el a t e í s m o m o n i s t a n o s a b e q u é d e cir. E l e s t u p o r d e los m o n i s t a s a u m e n t a c u a n d o t e m e n v e r s e reducidos á confesar, en vista de la a c t i t u d silenciosa del a r t e a n t e la v e r d a d m o n i s t a , q u e aquél sólo e n c u e n t r e m o t i v o s d e inspiración embelleciendo y c o m e n t a r i a n d o l a s fábulas relig i o s a s , q u e la c i e n c i a n o es c a p a z de p r e s t a r l e a s u n t o s p a r a la elaboración de u n a estética n u e v a . P e r o fácilmente salen de su e s t u p o r explicándose la a c t i t u d del a r t e e n p r e s e n c i a d e l a r e v o l u c i ó n a p o r t a d a p o r la c i e n c i a en el m u n d o m o r a l y en el físico. E s este u n m o m e n t o d e crisis en q u e el a r t o , t e n i e n d o m u c h a s c o s a s q u o d e c i r y u n l e n g u a j e a p r o p i a d o p a r a h a b l a r , se h a l l a i n q u i e t o p o r q u e n o encuentra modo de decirlas. Se necesita, dicen, la creación de u n simbolismo, de u n a mitología científica p a r a e x p r e s a r l a s ideas g e n e rales de la época, las n u e v a s concepciones del m u n d o físico del m u n d o m o r a l r e v e l a d a s p o r l a c i e n c i a a t e a m o d e r n a . A M a a c l a i r n o le cabe la m e n o r d u d a que la creación nuevo simbolismo con que h a y a n de personificarse las satisficiera e s t a necesidad, y porque la m i s m a ciencia del fuerzas ofrece y

Vivas d e l a n a t u r a l e z a e s f a c t i b l e , p o r q u e e l a r t e m o r i r í a s i n o ese s i m b o l i s m o m e j o r q u e la m i t o l o g í a g r i e g a , y a l l í d o n d e h a y I n s i m b o l i s m o o r g a n i z a d o , allí h a y v i a b i l i d a d del a r t e plástico. ¿Como puede llegarse á la creación de este simbolismo? do las m o d a l i d a d e s d e l a a d a p t a c i ó n d e l s i m b o l i s m o El p r i m e r p a s o p a r a r e s o l v e r el p r o b l e m a h a y q u e d a r l e e s t u d i a n científico, Cada la ^in l o s g r i e g o s t e n e m o s u n s i m b o l i s m o c i e n t í f i c o . S u m i t o l o g í a es Una c o s m o l o g í a y u n a e s p e c i e d e t r a g e d i a m e t a f í s i c a . e s t a t u a , c a d a dios es u n a p e r s o n i f i c a c i ó n d e Jas f u e r z a s n a t u r a es, u n a t r a n s c r i p c i ó n estética d e los d a t o s a p o r t a d o s p o r Ciencia a n t i g u a . D e s d e luego se c o m p r e n d e que p a r a resolver

ei p r o b l e m a d o l a e n c a r n a c i ó n d e c o r a t i v a d e l o s m i t o s c i e n t í f i ficos o f r e c e v e n t a j a s m a y o r e s el e s t u d i o d e l a m i t o l o g í a a n t i g u a i n e el s i m b o l i s m o c r i s t i a n o , p o r s e r m a y o r t a m b i é n la a n a l o g í a entre las o b r a s da los g r i e g o s y la p r e s e n t e cuestión, q u e e n t r e * s t a y e l a r t e c r i s t i a n o . Ú n i c a m e n t e el G é n e s i s e s l o i l u s t r a d o

410

LA CIENCIA MODERNA T LA PINTURA MURAL FUTURA

científicamente p o r el a r t e c r i s t i a n o , como a p a r e c e e n la Capilla S i x t i n a , d e c o r a d a p o r M i g u e l Á n g e l , y a s i m i s m o en a l g u n o s p r i m i t i v o s , m i e n t r a s q u e el r e s t o de los a r t i s t a s escogieron p a r a sus o b r a s los a s u n t o s s e n t i m e n t a l e s y m í s t i c o s del N u e v o Testamento. L o q u e los g r i e g o s h i c i e r o n p a r a r e p r e s e n t a r las fuerzas nat u r a l e s , eso t i e n e n q u e h a c e r los m o d e r n o s p a r a la t r a n s c r i p c i ó n e s t é t i c a de los d a t o s a p o r t a d o s p o r la ciencia; es d e c i r , q u e las leyes g e n e r a l e s del m o v i m i e n t o y de la e n e r g í a cósmica, q u e la n a t u r a l e z a e x p l o r a d a p o r la ciencia nos m u e s t r a s e p a r a d a s de t o d o a n t r o p o c e n t r i s m o , p o r el m e d i o del a n t r o p o m o r f i s m o , es p o r el q u e h a y q u e r e p r e s e n t a r l a s . A l m e n o s n o p a r e c e otro camino expedito por donde pueda llegarse á tal representac i ó n . L a figura h u m a n a , que sirvió á los g r i e g o s , á M i g u e l Á n g e l y á los p r i m i t i v o s p a r a personificar las leyes y las fuerzas del m u n d o , t a l cual las e n t e n d í a la ciencia a n t i g u a ó como nos lo r e l a t a n las n a r r a c i o n e s bíblicas r e l a t i v a s á la c r e a c i ó n del m u n d o y del h o m b r e , esa m i s m a d e s e m p e ñ a r á su p a p e l en el n u e v o s i m b o l i s m o científico. Y h e a q u í que u n n u e v o e l e m e n t o viene en a u x i l i o p a r a la m á s fácil resolución del p r o b l e m a , e l e m e n t o n o conocido por los a n t i g u o s , p r o d u c t o de los estudios t é c n i c o s , del estudio científico de la luz y los colores. T a l es el i m p r e s i o n i s m o , es decir, ese m o v i m i e n t o p i c t ó r i c o q u e h a v e n i d o e l a b o r á n d o s e d u r a n t e los ú l t i m o s c u a r e n t a a ñ o s , ajeno á t o d a concepción ideológica, m e j o r dicho, c o n t r a r i o á t o d a i d e o l o g í a , precisam e n t e p o r q u e vino á h a c e r la g u e r r a á la t r a d i c i ó n a c a d é m i c a de la a l e g o r í a , y d a r c o n t r a t o d a e s t é t i c a p a r a d e d i c a r todos sus esfuerzos al estudio de la n a t u r a l e z a , e c h a d o e n olvido p o r los a c a d é m i c o s , y d e r o c a r de sus a l t a r e s á los viejos ídolos de la m i t o l o g í a a n t i g u a q u e e r a n , y s i g u e n siendo, el recurso i m p r e s c i n d i b l e p a r a c u a l q u i e r r e p r e s e n t a c i ó n d e c o r a t i v a . E l im* p r e s i o u i s m o r e a n u d ó la b u e n a t r a d i c i ó n , la de los viejos maest r o s , en lo q u e c o n c i e r n e al e s t u d i o del n a t u r a l ; y al c o n c r e t a r t o d a s sus a s p i r a c i o n e s á la r e p r e s e n t a c i ó n del n a t u r a l , por la simple r e p r e s e n t a c i ó n , y p r i n c i p a l m e n t e del paisaje sin figuras; a l - d a r de m a n o á t o d a i d e a de composición y de a r r e g l o , esto es, de c u a d r o c o m p u e s t o , y q u e r e r e x c l u i r del d o m i n i o de la p i n t u r a t o d a concepción ideológica, creó u n l e n g u a j e esplend i d o , u n a t é c n i c a a d m i r a b l e , e n la q u e e n t r a n p o r m u c h o los

MARIANO CIL

411

descubrimientos de la química y de la espectroscopia. S i , por Una parte, á este movimiento pictórico se le echa en cara el que hiciera exclusión sistemática de t o d a estética, cosa i n h e rente á su misma naturaleza, y el que fuera u n lenguaje sin ideas, p o r otra h a y que confesar que prestó un enorme servicio al crear una técnica científica del cromatismo del color, p o r medio de la cual, una vez que el arte se orientara hacia la representación decorativa de las concepciones do la ciencia moderna, pudiera aquél expresar toda suerte de ideas luminosas. P u e d e decirse q u e , durante los últimos cuarenta años, esta orientación pictórica, designada con el nombre de impresionismo, no trabajó m á s que para formarse á sí m i s m a , es decir, p a r a crear un lenguaje de riquísimo lexicón que sirviera luego de espléndida vestitura á los figuras alegóricas que h a y a n de formar el nuevo simbolismo científico. E n esto está toda la significación, toda la importancia del impresionismo. L a luz con sus juegos, y el cromatismo del color, estudiados por el impresionismo de una manera científica y también con una sujeción Servil y tiránica al natural, una vez que este se haya desentendido completamente de esta tiranía tan absorbente como la de los viejos ídolos de la alegoría mitológica, ponen al servicio de ios pintores, para la representación decorativa de las nuevas ideas, todo un mundo de harmonías exentas de la necesidad de imitar el natural, con que vestir y rodear las encarnaciones antropomórficas de esas ideas, dándoles u n a significación a l e g ó rica m u y significativa y m u y en harmonía con la naturaleza de estas ideas. L a complejidad de la ciencia moderna, mucho mas compleja que la ciencia a n t i g u a , e x i g e un lenguaje tan elocuente como el impresionismo. L a química, la electricidad, ia biología, el transformismo, todas las manifestaciones de la mencia moderna concordada ó n o concordada con la doctrina Católica, ó simplemente n o opuesta á ésta; las nuevas concepciones del mundo y de la materia, según la teoría monista, y uasta el nuevo concepto de la moral social, creado por los estudios de la criminalogía y de la antropología, tendrán en el i m presionismo un medio elocuentísimo para manifestarse plásticamente en el arte mural. i^as es preciso encarnar estas ideas en imágenos a n tropomorficas, pues, como hemos dicho, no se encuentra otro medio p a r a expresar síntesis, ideas generales, más que el de utilizar

412

LA CIENCIA MODERNA T LA P I N T U R A MURAL FUTURA

la figura h u m a n a . ¿ B a s t a r á p a r a esto el simbolismo mitológico? N o ; n i p o r s u c a n t i d a d , n i p o r su c u a l i d a d . L a ciencia m o d e r n a e x i g e la creación de u n s i m b o l i s m o n u e v o . S u s m a n i festaciones son m á s v a s t a s q u e l a s d e l a ciencia a n t i g u a . ¿Cómo, utilizándola mitología podrían representarse decorativamente, la e l e c t r i c i d a d , la q u í m i c a , l a c o s m o l o g í a , l a b i o l o g í a , el t r a n s f o r m i s m o , el m a g n e t i s m o y o t r a s cosas m á s q u e los a n t i g u o s n o conocieron? Y a u n e n a q u e l l a s cosas q u e c o n o c i e r o n , ¿cómo p o d r í a satisfacernos su r e p r e s e n t a c i ó n p o r medio d e los mitos viejos, si esas m i s m a s cosas nos las p r e s e n t a la ciencia m o d e r n a con u n a m o d a l i d a d d i v e r s a y m á s i l u s t r a d a s , si h o y contamos con medios m á s e x p e d i t o s y m á s e x p r e s i v o s que los que poseían los a n t i g u o s , p a r a d a r d e ellas u n a i d e a m u c h o m á s comprensiva, más profunda, más íntima y satisfatoria? L a m i t o l o g í a a n t i g u a e n sus r e p r e s e n t a c i o n e s a l e g ó r i c a s no n o s da m á s q u e la e x t e r i o r i d a d de las ideas q u e r e p r e s e n t a , las e n c a r n a en figuras a i s l a d a s e n s u s H é r c u l e s , en s u s C é r e s , en sus M u s a s y G l o r i a s , y con v a r i o s accesorios: espejos, p a l m a s , c o r o n a s , c o m p l e t a b a la r e p r e s e n t a c i ó n e x t e r n a de la idea. Los académicos, en sus r e p r e s e n t a c i o n e s a l e g ó r i c a s , n o h i c i e r o n más que s e g u i r l a s e n d a t r a z a d a p o r los g r i e g o s , m e j o r d i c h o , se c o n t e n t a r o n con h a c e r pastichi d e la m i t o l o g í a g r i e g a , h a s t a el e x t r e m o d e q u e l l e g a r o n á p e n s a r q u e n o e r a posible i n v e n t a r u n simbolismo n u e v o , q u e los m i t o s a n t i g u o s b a s t a b a n p a r a r e p r e s e n t a r s a t i s f a c t o r i a m e n t e t o d a s u e r t e de ideas generalesM á s a ú n , l l e g a r o n á afirmar que la ciencia n o p o d í a p r e s t a r e l e m e n t o s suficientes p a r a la c r e a c i ó n de u n a e s t é t i c a n U e v a . Y y a se sabía: ¿que se t r a t a b a de r e p r e s e n t a r la electricidad? P u e s cosa s e n c i l l í s i m a : u n a m a t r o n a y u n a r u e d a de m a q u i n a r i a bast a b a n . ¿Que n o e r a la e l e c t r i c i d a d , sino la q u í m i c a la que hab í a de s e r v i r de t e m a á la composición d e c o r a t i v a ? S e acudía á l a t r a d i c i o n a l m a t r o n a con la r e t o r t a e n la m a n o y cuantos accesorios se q u i s i e r a . E l m e d i o era e x p e d i t o y socorrido, pero s o b r e t o d o i n e x p r e s i v o é i n s u b s t a n c i a l e n m a n o s d e e s t o s falsificadores del a r t e g r i e g o , q u i e n e s n o c o m p r e n d í a n q u e podía llegarse á producir obras de u n a potencia y u n espíritu ta» g r a n d e como el de las o b r a s clásicas con otros a s u n t o s y otras p r o p o r c i o n e s , como lo h a p r o b a d o R o d i n p o r m e d i o del model a d o . E l i m p r e s i o n i s m o a r r e m e t i ó b r u t a l m e n t e c o n t r a todos estos ídolos y los b a r r i ó d e su c a m p o . E l a r t e , al o r i e n t a r s e hací»

MARIANO GIL

413

u n n u e v o i d e a l y b u s c a r e n las c o n c e p c i o n e s d e l a c i e n c i a m o d e r n a t e m a s p a r a d e s a r r o l l a r l o s en c o m p o s i c i o n e s m u r a l e s , l o s desechó p o r i n ú t i l e s / E r a n estos m i t o s d e m a s i a d o s i m p l e s p a r a q u e e n ellos se p u d i e r a n e n c e r r a r i d e a s m u y c o m p l e j a s . N o es y a la e x t e r i o r i d a d de l a s i d e a s - f u e r z a s lo q u e n o s p u e d e satisfacer e n el a r t e d e c o r a t i v o , d e s e a m o s q u e el a r t e n o s sug i e r a la e s e n c i a d e esas i d e a s . ¿Cómo? P o r m u c h o s é infinitos uiodos q u e los a r t i s t a s n o s lo i r á n d i c i e n d o á m e d i d a q u e s u t r a b a j o se e n c a m i n e y e s f u e r c e p o r c r e a r e l s i m b o l i s m o científico. A l g u n o s h a n t r a b a j a d o e n e s t e s e n t i d o y sus o b r a s son los r e s p l a n d o r e s q u e a n u n c i a n la p r e s e n c i a del n u e v o i d e a l , l i o d í n , B e s n a r d y P u v i s de C h a v a n n e s h a n m a n i f e s t a d o q u e se p u e d e e s p e r a r f u n d a d a m e n t e v e r l e r e a l i z a d o , si n u e v o s a r t i s t a s s i g u e n l a s e n d a p o r ellos t r a z a d a . U n e j e m p l o d i r á m á s y e x p l i c a r á m e j o r q u e t o d o c u a n t o y o p u e d a decir, c ó m o p u e d a l l e g a r s e á e n c a r n a r e n m i t o s científicos las f u e r z a s n a t u r a l e s , t a l como nos l a s e n s e ñ a la c i e n c i a m o d e r n a , y la d i f e r e n c i a e n o r m e q u e d e b e s e p a r a r la n u e v a a l e g o r í a de la a n t i g u a . L a o b r a m á s s i g n i f i c a t i v a d e B e s n a r d n o s lo d i r á . E s l a q u e figura e n el a n f i t e a t r o de q u í m i c a de la S o r b o n a con e l t í t u l o La vida renace de la muerte, q u e v i e n e á ser c o m o la i d e a n i a d r e d e l a q u í m i c a , ó sea la t r a n s m u t a c i ó n i n d e f i n i d a d e los g é r m e n e s y l a s f u e r z a s v i t a l e s , s e g ú n el p r i n c i p i o « n a d a so orea n i se p i e r d o » . M a u c l a i r d e s c r i b e la c o m p o s i c i ó n d e c o r a t i v a d e B e s n a r d del s i g u i e n t e m o d o : «en lo a l t o , y h a c i a el m e d i o de la c o m p o s i c i ó n , e n t r e follaje y flores q u e a b r a s a u n sol tórrido, está t e n d i d a u n a mujer m u e r t a . L a r o d e a n u n a millar a d a d e m a r i p o s a s . V a á c o r r o m p e r s e y s e r a s i m i l a d a p o r la t i e r r a bajo l a a c c i ó n d e l sol. P e r o e n s u p e c h o e n c u e n t r a a ú n leche u n n i ñ o v i v o . E n t r e la y e r b a se desliza la s e r p i e n t e , S í m b o l o d e la v i d a e t e r n a m e n t e r e c o m e n z a d a . A la d e r e c h a , e n c u a d r a d o p o r m a s a s d e h o j a s y p e ñ a s c o s , se d e s c u b r e u n y a s t o p a i s a j e c o n p r a d e r a s y r í o , h a c i a el c u a l d e s c i e n d e n dos j ó v e n e s d e s n u d o s , el A d á n y la E v a d e e s t e m u n d o r i s u e ñ o y n u e v o e n d o n d e ellos v a n á v i v i r . E l r í o p a s a p o r d e t r á s de la c o m p o s i c i ó n , y se le v u e l v e á e n c o n t r a r á la d e r e c h a c o n v e r tido en u n r o j o r í o d e i n f i e r n o , s u b t e r r á n e o , a r r a s t r a n d o m u e r tos. A s í se e x p r e s a e l c í r c u l o e t e r n o de la f e c u n d i d a d , q u e se d e s c o m p o n e y a s o c i a d e n u e v o l a s s u b s t a n c i a s . L a i d e a está b i e n t r a d u c i d a . C o m o q u i e r a q u e l a p a r t e b a j a d e la c o m p o s i c i ó n s e

414

LA CIENCIA MODERNA Y LA PINTURA AIURAL FUTURA

u n e á la m e s a s o b r e la q u e se a l i n e a n los frascos y las probet a s l l e n a s de s u b s t a n c i a s v i v a m e n t e c o l o r e a d a s , de las cuales se sirve el profesor d u r a n t e los cursos, B e s n a r d h a calculado la h a r m o n í a u n poco áccida de sus t o n a l i d a d e s de modo quo esta serie d e frascos y de p i r i t a s sean p a r a a q u é l l a s como los c o m p l e m e n t o s c r o m á t i c o s » . E n las a r t e s p l á s t i c a s , y de u n a m a n e r a m u y p r i n c i p a l í s i m a e n el a r t e m u s i c a l , n o s i e m p r e es posible c o n c r e t a r las i d e a s , y s o b r e t o d o d e t e r m i n a r e x a c t a m e n t e su e x t e n s i ó n , d e a q u i el q u e al i n t e r p r e t a r composiciones como e s t a de B e s n a r d , u n m o n i s t a , como M a u c l a i r , lleva la i n t e r p r e t a c i ó n á u n e x t r e m o m a t e r i a l i s t a i n a d m i s i b l e p a r a u n c a t ó l i c o , m i e n t r a s que é s t e i n t e r p r e t a r í a la o b r a de B e r n a r d en el s e n t i d o y e x t e n s i ó n q u e sus creencias le p e r m i t e n c o n c e b i r el p r i n c i p i o « n a d a se c r e a n i se p i e r d e » , p r e s c i n d i e n d o p o r c o m p l e t o de la i n t e n c i ó n del p i n t o r . P e r o dej a n d o esto a p a r t e , b i e n c l a r a m e n t e se ve la diferencia e n o r m e que e x i s t e e n t r e u n a i n t e r p r e t a c i ó n de la n a t u r a l e z a , de la h e c h a p o r B e s n a r d del c i t a d o p r i n c i p i o , y la que u n académico h u b i e r a h e c h o u t i l i z a n d o l a s figuras y los m é t o d o s t r a d i c i o n a l e s . L a g r a n diferencia está en q u e m i e n t r a s el u n o nos s u g i e r e la esencia d e l a f u e r z a n a t u r a l q u e i n t e r p r e t a , p o r la reciprocidad d é l a s figuras, de su m o v i m i e n t o y del color, el otro sólo n o s d a r í a l a e x t e r i o r i d a d de la idea e n c a r n á n d o l a en u n a figura aislada, ó en v a r i a s a g r u p a d a s a r b i t r a r i a m e n t e en u n cielo facticio, y h a s t a a ñ a d i r í a u n t r o z o de composición r e a l i s t a p a r a hacer una mezcolanza más disparatada ó inexpresiva. O t r o p r o c e d i m i e n t o feliz es el s e g u i d o por P u v i s de C h a v a n n e s , c o n s i s t e n t e e n h a c e r d e l h e c h o científico u n a i n t e r p r e t a ción s u b j e t i v a . E n u n o de los pameau de l a B i b l i o t e c a de Bost o n , P u v i s de C h a v a n n e s r e p r e s e n t ó la e l e c t r i c i d a d de la sig u i e n t e m a n e r a : «Con u n cielo p o r fondo y á lo l a r g o de dos hilos telegráficos, dos mujeres, dos a p a r i c i o n e s , se deslizan en s e n t i d o i n v e r s o ; la u n a , v e s t i d a de b l a n c o y t e n i e n d o u n r a m o de oliva, e r a la « b u e n a n o t i c i a » ; la o t r a , v e s t i d a de luto y ocult a n d o l a c a r a , e r a la «mala n o t i c i a » . L a l i g e r e z a del fluido, ind i f e r e n t e á las a l e g r í a s y á las p e n a s , l l e v a b a á las dos h a c i a su t é r m i n o . E l a r t i s t a h a b í a e n c o n t r a d o allí, como B e s n a r d , m e d i o de s a l v a r l a dificultad, d a n d o del h e c h o científico u n a int e r p r e t a c i ó n s u b j e t i v a y t r a d u c i e n d o el h e c h o en s e n t i m i e n t o , en l u g a r d e e m p e ñ a r s e en r e p r e s e n t a r la e x t e r i o r i d a d . P o r este

MARIANO CIL

415

camino es p o r d o n d e , en efecto, es lógico i r p a r a s o l u c i o n a r el p r o b l e m a . » Soii p a l a b r a s de M a u c l a i r . Como se ve, el p r o b l e m a está p l a n t e a d o , y solucionado n a d a más q u e en p a r t e . O t r o s a r t i s t a s q u e en lo f u t u r o t r a b a j e n p o r resolverle, n o s e n s e ñ a r á n n u e v o s m o d o s d e s o l u c i o n a r l e , h a s t a que con el t i e m p o a p a r e z c a u n simbolismo científico d e u n a floración a r t í s t i c a t a n i m p o r t a n t e como las q u e p r o d u j e r o n l a mitología g r i e g a y el simbolismo c r i s t i a n o . Que ia ciencia p u e d e p r e s t a r al a r t e e l e m e n t o s p a r a la e l a b o ración de u n a e s t é t i c a n u e v a , n o c a b e la m e n o r d u d a . E n o t r a s épocas se los h a p r e s t a d o ; ¿ c u á n t o mejor en la época p r e s e n t e , ya que la ciencia a b s o r b e y p r e o c u p a h o y m á s que n u n c a el e s p í r i t u d e l a m o d e r n a sociedad? S i los p u e b l o s h a n dicho sus Sentires p o r m e d i o d e las o b r a s d e a r t e y en é s t a s h a n m a n i festado la vida q u e v i v i e r o n , ¿por q u é la s o c i e d a d a c t u a l n o h a de poder m a n i f e s t a r esta p r e o c u p a c i ó n , estos e n t u s i a s m o s con l ú e las c o n q u i s t a s científicas l l e n a n y m u e v e n su espíritu? P o r los c a m p o s de la l i t e r a t u r a se h a e n t r a d o l a c i e n c i a p r o p o r c i o nando á a q u é l l a n u e v o s e l e m e n t o s estéticos, y c i e r t a m e n t e se dos p r o p o r c i o n a r á a b u n d a n t e s al a r t e m u r a l , q u e e s , e n t r e t o ^_as las m a n i f e s t a c i o n e s de la p i n t u r a , u n a m a n i f e s t a c i ó n esencialmente ideológica. E s t a s n u e v a s o r i e n t a c i o n e s p a r a n a d a e s t o r b a r á n al e s p í r i t u '"eligióse p a r a q u e , c u a n d o r e a c c i o n e y m u e v a f u e r t e m e n t e el alma d e la sociedad m o d e r n a , se manifieste e n o b r a s d e a r t e , y a marchando por un camino completamente nuevo y propio, y a faciéndose eco de la ciencia m o d e r n a c o n c o r d a d a con las docl'i'inas c a t ó l i c a s , ó bien a p r o v e c h á n d o s e , en b i e n de su ideal, d e ^s c o n q u i s t a s r e a l i z a d a s p o r el a r t e p u e s t o al s e r v i c i o d e l a ciencia a t e a .

BOLETÍN FILOSÓFICO
por j^iireli'o jífarttne3j_

SUMARIO : C u e n t a a t r a s a d a . — F e n o m e n i s m o y B u b s t a n c i a l i s m o . — S U B relacione» con el p o r v e n i r de la Psicología e x p e r i m e n t a l . — H e c h o s psicológicos y fenómeno^ físicos: o a r a o t o r c s que los d i s t i n g u e n . - C o n s e c u e n c i a s . — L o c a l i z a c i o n e s cereb r a l e s . - S u f u n d a m e n t o . — D a t o s h i s t ó r i c o s . - H e s u l t a d o s o b t e n i d o s . — E l cent r o de Broca y las experiencias del D r . M a r i e .

E n n u e s t r o p r i m e r Boletín filosófico, h a b l a n d o del p o r v e n i r de 1 P s i c o l o g í a e x p e r i m e n t a l , m a n i f e s t á b a m o s desconfianza de q u e ésta l l e g a r a á a d q u i r i r a l g ú n día la i n d e p e n d e n c i a q u e a l g u n o s p e n s a d o r e s p a r a ella d e s e a n y e s p e r a n ; y como e s t e n u e s t r o p e s i m i s m o h a b r á sorp r e n d i d o , s e g u r a m e n t e , á a l g ú n lector p r o g r e s i s t a , nos c r e e m o s hoy o b l i g a d o s á e x p o n e r l a s r a z o n e s en q u e lo a p o y a m o s , y a q u e además t e n e m o s c u a s i d a d a p a l a b r a de h a c e r l o . A d v e r t i m o s , s i n e m b a r g o , que, si i n s i s t i m o s s o b r e e s t a m a t e r i a , n o es t a n t o p o r f u n d a m e n t a r \^ p r o p i a opinión, c u a n t o por a p r o v e c h a r la o c a s i ó n q u e con ello se no9 b r i n d a de p r e s e n t a r uno de los a s p e c t o s m á s i n t e r e s a n t e s de la P s i c o logía c o n t e m p o r á n e a . R e f e r í a m o n o s á l a s dos e s c u e l a s — F e n o m e n i s m o y S u b s t a n c i a l i s m o — q u e eu la a c t u a l i d a d t r a t a n de i n t e r p r e t a r los h e c h o s psicológ i c o s , s e ñ a l a n d o su v e r d a d e r a significación y a l c a n c e . P a r a c o m p r e n d e r lo q u e u n o y otro e n s e ñ a n en m a t e r i a t a n interes a n t e , b u e n o s e r á q u e los l e c t o r e s r e c u e r d e n lo q u e se e n t i e n d e poi" substancia. S a b e n q u e , s e g ú n B a l m e s — y no h a y por q u é e n m e n d a r l a p l a n a i l u s t r e filósofo—, s u b s t a n c i a es «Un ser p e r m a n e n t e q u e e x i s t e sio s e s t a r i n h e r e n t e á otro al c u a l modifique.» «Si la s u b s t a n c i a es finita, tpodrá s e r sujeto de modificaciones; pero este c a r á c t e r lo tiene, »" »como s u b t a n c i a , sino como finita» i. Y no sólo podrá, s i n o que de h e c h o e x p e r i m e n t a r á modificaciones, c a m b i o s y m u d a n z a s ; pero t o d a s e s t a s m u d a n z a s y c a m b i o s no h a r á » q u e d e s a p a r e z c a l a s u b s t a n c i a , sino q u e é s t a s e r á s i e m p r e l a mism* e n medio de l a s m ú l t i p l e s t r a n s f o r m a c i o n e s á_gue ^ e d e e s t a r som^'

1 Filosofía

elemental, Estética', c a p . X .

AURELIO MARTÍNEZ

-

417

t i d a . « E s t e p a p e l e n que e s c r i b o es s u s c e p t i b l e de m u c h a s modifica»ciones: sobre él puedo e s c r i b i r mil c o s a s d i f e r e n t e s , en v a r i o s c a r a c »teres, en d i v e r s o s colores; puedo p l e g a r l e de infinitas m a n e r a s ; »puedo d a r l e infinita v a r i e d a d con r e s p e c t o á los objetos q u e le r o »dean; p u e d o h a c e r l e m o v e r en t o d a s l a s direcciones i m a g i n a b l e s . »Bajo e s t a infinidad de m u d a n z a s h a y algo c o n s t a n t e , algo q u e n o se »niuda. H a y m u c h a s c o s a s n u e v a s , pero h a y u n a q u e n o lo es, q u e es »siempre la m i s m a . H a y u n a cosa que sufre e s a s m u d a n z a s , pero «conservando a l g o q u e no se m u d a . Si tifio el p a p e l de v e r d e y luego »de rojo, lo que es a h o r a rojo es lo m i s m o que a n t e s e r a v e r d e y p r i m i » t i v a m e n t e b l a n c o , y á e s t o p e r m a n e n t e refiero t o d a s l a s m u d a n z a s . » •l^el m i s m o modo «no p o d e m o s d u d a r de que el s e r que p i e n s a d i v e r *sas cosas en n o s o t r o s es u n o mismo; que es el mismo el que p e n s a b a »ayer y el q u e p i e n s a h o y ; luego t e n e m o s e n n u e s t r o i n t e r i o r u n s e r "•permanente en medio de la v a r i e d a d . » P u e s bien; todo esto son p a l a b r a s v a c i a s de s e n t i d o p a r a ciertos filósofos c o n t e m p o r á n e o s q u e se l l a m a n f e n o m e n i s t a s . E l l o s , no sólo d u d a n , sino que n i e g a n r o t u n d a m e n t e la e x i s t e n c i a de esos seres q u e nosotros l l a m a m o s s u b s t a n c i a s . S e g ú n estos p e n s a d o r e s m o d e r n i s t a s , el m o v i m i e n t o s u p o n e c u e r p o que se m u e v a , n i el p e n s a m i e n t o s u jeto p e n s a n t e , n i la s e n s a c i ó n sujeto q u e s i e n t e , n i la volición sujeto ^ne q u i e r e . P e r o o i g a m o s á T a i n e , el m á s franco de todos los fenoi^enistas, que él nos d i r á con t o d a c l a r i d a d c u á l es su opinión s o b r e ®l-particular y la de s u s c o r r e l i g i o n a r i o s : «Es u n a c u e s t i ó n — d i c e — i n d i s c u t i b l e en filosofía, que é s t a no debe ' y a a t e n d e r m á s que á los fenómenos; y me a t r e v o á d e c i r que no h a y »otra cosa en la n a t u r a l e z a . E s t o y p e r s u a d i d o de q u e n o h a y e s p í r i '•^ns ni c u e r p o s , s i n o s o l a m e n t e g r u p o s de m o v i m i e n t o s p r e s e n t e s ó •posibles, y g r u p o s de p e n s a m i e n t o s p r e s e n t e s ó p o s i b l e s . E l a l m a y • S u s f a c u l t a d e s son p a l a b r a s v a c i a s si no e x p r e s a n u n a colección de • í e n ó m e n o s : la r e a l i d a d sólo p e r t e n e c e á los h e c h o s s u c e d i é n d o s e en *®1 tiempo y en el espacio.» T a n fácil como es r e f u t a r e s t a s a r t a de d i s p a r a t e s con sólo d e s e n t r a ñ a r la significación del r e c u e r d o , lo es el d e d u c i r s u c o n s e c u e n c i a ^ m e d i a t a , á s a b e r : q u e la P s i c o l o g í a e x p e r i m e n t a l — q u e e s t u d i a l o s liechos psicológicos y s u s leyes — es la ú n i c a P s i c o l o g í a posible, y a á la R a c i o n a l — q u e v e r s a s o b r e la e s e n c i a y p r o p i e d a d e s , o r i g e n y destino del a l m a h u m a n a , cosas t o d a s q u i m é r i c a s — l e f a l t a objeto y iiiateria propios en que o c u p a r s e . P e r o a u n este t r a b a j o n o s l o h a ^horrado T a i n e , e s c r i b i e n d o á r e n g l ó n s e g u i d o en estos t é r m i n o s : «Y *por lo t a n t o , la P s i c o l o g í a d e b e l i m i t a r s e á d e s c r i b i r los h e c h o s y á •formular l a s leyes de l a s conexiones de los fenómenos e n t r e sí y con *el o r g a n i s m o c e r e b r a l . » ^ 1 s u b s t a n c i a l i s m o afirma y p r u e b a lo que el fenomenismo A ü o V.-ToMo I V . 27 niega;

418

BOLETÍK

FILOSÓFICO

p e r o n o p o r e s t o v a y a a l g u i e n á c r e e r q u e si el s e g u n d o e s t á r e ñ i d o con l a P s i c o l o g í a r a c i o n a l , el p r i m e r o a b o m i n a á s u v e z d e l a E x p e r i m e n t a l : n a d a de e s o . S u b s t a n c i a l i s t a s h a y , y m u y c o n v e n c i d o s , q u e n o s ó l o c o n c e d e n e x i s t e n c i a y r a z ó n d e s e r á e s t a p a r t e d e la P s i c o l o g í a t r a d i c i o n a l , s i n o q u e t a m b i é n a u g u r a n p a r a e l l a u n g l o r i o s o porv e n i r , e s t i m a n d o q u e l l e g a r á á c o n s t i t u i r s e en c i e n c i a i n d e p e n d i e n t e y a u t ó n o m a . E n t r e ellos c u é n t a s e mi h e r m a n o de h á b i t o el P . M a r c e lino A r n á i z , q u i e n e n s u o b r a Cuestiones de Psicología contemporánea, p á g . X V , p l a n t e a la c u e s t i ó n y p r e g u n t a con a c e n t o v i s i b l e m e n t e o p t i m i s t a : « A s i como h a y u n a filosofía d e la n a t u r a l e z a y c i e n c i a s de l a n a t u r a l e z a , ¿no s e r í a l e g í t i m o d i v i d i r l a P s i c o l o g í a e n d o s c i e n c i a s i n d e p e n d i e n t e s : u n a filosofía del a l m a y u n a c i e n c i a de l a c o n c i e n c i a , c u y o objeto f u e r a n l a s l e y e s i n m e d i a t a s de los f e n ó m e n o s p s í q u i c o s , como l a s c i e n c i a s p a r t i c u l a r e s de la n a t u r a l e z a se c o n s t r u y e n p o r las l e y e s i n m e d i a t a s de los f e n ó m e n o s físicos?» No d u d a r í a m o s n o s o t r o s en d a r u n a c o n t e s t a c i ó n a f i r m a t i v a , si exist i e s e p a r i d a d e n t r e u n o r d e n y o t r o de f e n ó m e n o s ; p e r o es el caso que los h e c h o s de l a n a t u r a l e z a física s e h a l l a n poco m e n o s q u e á una d i s t a n c i a infinita d e los p s í q u i c o s , ó p r o p i o s de la n a t u r a l e z a h u m a n a . A q u é l l o s s o n c i e g o s , f a t a l e s , c o n s t a n t e s , s e p r o d u c e n s i e m p r e del m i s m o modo y con r e g u l a r i d a d p e r f e c t a ; m i e n t r a s q u e é s t o s , si no son l i b r e s , s e h a l l a n influidos p o r l a l i b e r t a d y p o r g r a n n ú m e r o de circ u n s t a n c i a s i n d i v i d u a l e s y p e r s o n a l í s i m a s q u e los h a c e n e s e n c i a l m e n t e v a r i a b l e s ; y como e s t e c a r á c t e r d e v a r i a b i l i d a d e s dificultad i n s u p e r a b l e p a r a l l e g a r á f o r m u l a r p r i n c i p i o s fijos y g e n e r a l e s , qu^ s o n los c o n s t i t u t i v o s d e l a v e r d a d e r a c i e n c i a , s í g n e s e q u e lo m á s á q u e p u e d e a s p i r a r l a P s i c o l o g í a e x p e r i m e n t a l es á o b t e n e r l e y e s de v a l o r n a d a m á s q u e a p r o x i m a t i v o , c o m p a r a b l e a l q u e t i e n e n l a s conc l u s i o n e s de u n a e s t a d í s t i c a h e c h a con m á s ó m e n o s fidelidad. P e r o n o s o t r o s v a m o s a ú n m á s a d e l a n t e : q u e r e m o s s u p o n e r q u e esa P s i c o l o g í a científica y m a t e m á t i c a con q u e h o y s e s u e ñ a l l e g u e á ser consoladora realidad: ¿bastaría ésta p a r a considerar á la Psicología e x p e r i m e n t a l c i e n c i a i n d e p e n d i e n t e d e l a r a c i o n a l ? A n t ó j a s e n o s qU® n o ; q u e la p r i m e r a n i l a s e g u n d a , lo m i s m o q u e é s t a n i a q u é l l a , eS c i e n c i a i n c o m p l e t a , s i n finalidad p r o p i a y como p a r t e a r r a n c a d a viol e n t a m e n t e d e l todo á q u e p e r t e n e c e . P o r q u e , si no se p r o p o n e p r o y e c t a r l u z s o b r e l o s p r o b l e m a s m e t a f í s i c o s d e l a l m a , q u e s o n el o b j e t o de la p s i c o l o g í a r a c i o n a l , ¿á q u é c o n d u c e el e s t u d i o d e los f e n ó m e n o s qi ^e e n a q u é l l a se v e r i f i c a n ? V a l i é n d o n o s de a l g u n o s e j e m p l o s , c r e e m o s que la P s i c o l o g í a e x p e r i m e n t a l es r e s p e c t o de la c i e n c i a del a l m a lo q"* l a p r i m e r a p á g i n a de u n l i b r o r e s p e c t o d e l t o t a l d e l a o b r a ; lo q u e 1* p r e m i s a m a y o r r e s p e c t o d e s u s i l o g i s m o : e s como el c a p í t u l o de la» i d e a s en L ó g i c a , ó como el t r a t a d o de la n u m e r a c i ó n en A r i t m é t i c a . E indúcenos á pensar así, amén de las razones intrínsecas que hay

AUEELIO MAETlNEZ

419

p a r a ello, el h e c h o m u y s i g n i f i c a t i v o de q u e todos los p s i c ó l o g o s y e x p e r i m e n t a d o r e s de profesión, l l e g a d o el t é r m i n o de s u s t r a b a j o s , se p r e g u n t e n , a s í c o m o o b l i g a d o s por la fuerza de l a s c o s a s : ¿cuál e s l a n a t u r a l e z a del yo consciente? i A p e s a r de todo lo e s c r i t o , no t e n e m o s criterio c e r r a d o en e s t a m a teria; conste q u e , lejos de a b r i g a r p r e v e n c i ó n a l g u n a c o n t r a la P s i c o logía e x p e r i m e n t a l , a m a m o s como el que m á s s u d e s a r r o l l o y h a c e m o s votos por q u e l a febril a c t i v i d a d que en este s e n t i d o se e s t á d e s p l e gando p r o d u z c a f r u t o s t a n a b u n d a n t e s y s a z o n a d o s como s e m e r e c e lo " a p o r t a n t e y l e v a n t a d o de la e m p r e s a ; q u e no otro es el c a m i n o de llegar á la solución de p r o b l e m a s i n t e r e s a n t í s i m o s que son h o y l a p e l a d i l l a de filósofos y científicos. T a l s u c e d e con el d e l a s localizaciones c e r e b r a l e s , de t a n l a r g a y celebrada h i s t o r i a , y a c e r c a del c u a l v a m o s á c o m u n i c a r á n u e s t r o s lectores l a ú l t i m a p a l a b r a de l a c i e n c i a . A l g o a t r a s a d o s a n d a m o s , es V e r d a d , pero como dice u n r e f r á n c a s t e l l a n o , «más v a l e t a r d e q u e l i n c a » y « n u n c a es t a r d e si l a d i c h a es b u e n a » .

***
E s t a n í n t i m a y s u b s t a n c i a l l a u n i ó n q u e e x i s t e e n t r e el c u e r p o y ^1 alma, que é s t a n o p u e d e p r e s c i n d i r de a q u é l n i a u n p a r a s u s o p e r a ''iones de o r d e n m á s e l e v a d o , como son l a s i n t e l e c t i v a s . í^n efecto: h e c h o s de e x p e r i e n c i a c u o t i d i a n a , y el c o m ú n s e n t i r d e h o m b r e s , reflejado en m u l t i t u d de locuciones v u l g a r e s , c o m p r u e b a n 6 s t a que fué t e s i s f u n d a m e n t a l de la filosofía e s c o l á s t i c a : U n l a r g o trabajo m e n t a l p r o d u c e dolor d e c a b e z a ; del que s o b r e s a l e por s u s ext r a o r d i n a r i o s t a l e n t o s s e dice q u e e s h o m b r e de m u c h o seso, y al d e s ^'^ierto en el j u z g a r y r a c i o c i n a r se le l l a m a d i s c u r r i r con Todas e s t a s frases e n t r a ñ a n u n p r i n c i p i o de localización c e r e b r a l , indican q u e el o r g a n i s m o c o n c u r r e con l a i n t e l i g e n c i a á la p r o d u o '^lón del p e n s a m i e n t o . I n d u d a b l e , r e p e t i m o s ; p e r o ¿qué modo de concurso es ese? L a v e r d a d e r a filosofía c o n t e s t a q u e sólo i n s t r u m e n t a l ; ^ne el c e r e b r o es r e s p e c t o de la i n t e l i g e n c i a lo q u e u n a p e r s o n a q u e ®sea r e t r a t a r s e r e s p e c t o d e l fotógrafo; é s t e n a d a p u e d e h a c e r s i n q u e ^^nélla e x h i b a s u figura; m a s colocado éste a n t e el objetivo, q u i e n r e r*ta y a r t i c u l a la i m a g e n es el a r t i s t a , no el fotografiado. D e i g u a l "^^do, el a l m a no p u e d e p e n s a r (en e s t a v i d a ) s i n q u e el cerebro, s é a s e ^ sentido i n t e r n o , l a m e m o r i a s e n s i t i v a , la i m a g i n a c i ó n , e t c . , le p r e s i d í s u s i m á g e n e s y r e p r e s e n t a c i o n e s s e n s i b l e s o b t e n i d a s de los obje'^s^exteriores; pero q u i e n en p r e s e n c i a de e s t a s r e p r e s e n t a c i o n e s é ''iiágenes e l a b o r a la idea y j u z g a y r a c i o c i n a , es l a i n t e l i g e n c i a sola;
1 Ua PiychologU experiméntale et la Philctophie tpiritualMe,

par D. Mercier, pág. 81. í

420

BOLETÍN

FILOSÓFICO

e n u n a p a l a b r a , el c e r e b r o es c o n d i c i ó n sine qua non d e l p e n s a m i e n t o , m a s no c a u s a n i c o n c a u s a d e l m i s m o . D e no s a b e r d i s t i n g u i r e n t r e u n a c o s a y o t r a n a c i e r o n e r r o r e s c r a s í s i m o s y en e x t r e m o f u n e s t o s p a r a la m o r a l y el d e r e c h o , lo c u a l no ha sido obstáculo para que gozaran d u r a n t e a l g ú n tiempo ó gocen aún d e i n m e r e c i d a p o p u l a r i d a d . A l u d i m o s á l a f r e n o l o g í a d e G a l l y á la criminología de Lombroso, Garófalo y P e r r i . L a p r i m e r a «es u n s i s t e m a fisiológico s e g ú n el c u a l t o d a s l a s facultades, aptitudes é inclinaciones se hallan localizadas en determin a d o s s i t i o s d e l c e r e b r o como en s u s ó r g a n o s p r o p i o s y e s p e c i a l e s y d e c u y o d e s a r r o l l o m a t e r i a l d e p e n d e la m a y o r ó m e n o r e n e r g í a d e dic h a f a c u l t a d » i. H a c i e n d o d e e s t e m o d o i n t r í n s e c a m e n t e d e p e n d i e n t e s del o r g a n i s m o c e r e b r a l , t a n t o l a i n t e l i g e n c i a como l a v o l u n t a d hu- ; m a n a s , s í g n e s e q u e l a p r i m e r a e s t a r á en p r o p o r c i ó n p e r f e c t a con el ¡ volumen, peso y d e m á s condiciones materiales de la m a s a encefálica; y q u e l a s e g u n d a , c o m o t o d a p o t e n c i a o r g á n i c a , no s e r á l i b r e en s u s acciones, ni, por consiguiente, responsable de las m i s m a s . Y sigúese t a m b i é n q u e p o r la s i m p l e i n s p e c c i ó n del c r á n e o y de l a s c i r c u n v o l u c i o n e s c e r e b r a l e s p o d r e m o s m e d i r con t o d a e x a c t i t u d los g r a d o s de inteligencia del difunto y conocer las inclinaciones, b u e n a s ó malas, s a n t a s ó p e r v e r s a s , de s u v o l u n t a d . ¿ Q u é d e c i r d e t a m a ñ a s i n v e n c i o n e s ? Refiérese á e s t e p r o p ó s i t o dos h e c h o s c u r i o s í s i m o s q u e h a b l a n p o r t o d a s l a s r a z o n e s . E l p r i m e r o es el s i g u i e n t e : Se e x a m i n ó u n c r á neo d e t e n i d a m e n t e ; s e c o r t a r o n y m i d i e r o n l a s c o n c a v i d a d e s y p r o t u b e r a n c i a s q u e p r e s e n t a b a i n t e r i o r y e x t e r i o r m e n t e ; se p r e c i s ó s u c a p a c i d a d ; se t r a z ó el á n g u l o f a c i a l d e C a m p e r y s e e m p l e a r o n c u a n t o s m e d i o s c e f a l o m é t r i c o s s u m i n i s t r a b a e n t o n c e s l a c i e n c i a ; s e h i z o , en
ü n , a b u n d a n t e u s o d e l calibre, d e l compás de espesor, del cranióforO)

e t c é t e r a , e t c . , y s e falló q u e el i n d i v i d u o , c u y o e r a el c r á n e o sometido á e x a m e n , h a b í a t e n i d o atrofiado el ó r g a n o d e i a i n t e l i g e n c i a y m u y desa r r o l l a d o el d e l a e s t u p i d e z . D i c h o s e e s t á q u e el j u e z s e n t e n c i a d o r q u e d ó m u y s a t i s f e c h o y o r o n d o con s u luminoso y hien razonado dict a m e n , n o c o n t a n d o , s i n d u d a , con q u e los j u i c i o s h u m a n o s son res-: p o n s a b l e s , como o c u r r i ó en el p r e s e n t e c a s o , p u e s r e s u l t ó q u e el a g r a c i a d o con l a p a t e n t e d e e s t ú p i d o e r a n a d a m e n o s q u e el i n s i g n e L ^ ' voisier. E l s e g u n d o h e c h o á q u e a l u d í a m o s a c a e c i ó no h a c e m u c h o tierop°H e a q u í cómo lo c u e n t a tin s e m a n a r i o m a d r i l e ñ o 2; « L a p r e n s a f r a n c e s a d i v u l g ó h á poco p o r el m u n d o el s u c i o c r i m e P d e S o l e i l l a n t , e j e m p l a r r e p u g n a n t e , oprobio d e l a e s p e c i e h u m a n a ,

1 B u i t : Hiatoria Natural del P . F . P a u l í n . A g u s t i n o , p á g , 7S y sigs. a La Lectura Dominical, eu su n ú m e r o del 31 de A g o s t o ú l t i m o .

AURELIO M A R T Í N E Z

421

p a r e c i d o e n s u c r i m e n a l Chato del Escorial, célebre.

q u e por aqui se hizo t a n

»Con m o t i v o d e e s e c r i m e n , L o m b r o s o q u i s o a f i r m a r s u c e l e b r i d a d interviniendo. Pidió, pues, á u n s u colega de P a r í s la fotografía d e Una m a n o d e l c r i m i n a l p a r a e s t u d i a r l a y s a c a r l a u n h o r ó s c o p o , como los q u i r o m á n t i c o s a n t i g u o s ó l a s g i t a n a s q u e e c h a n l a b u e n a v e n t u r a . El sabio quedó satisfecho. D e P a r í s le m a n d a r o n , n o y a u n a fotografía, s i n o s i e t e m a g n í f i c a s p l a n c h a s fotográficas de l a m a n o e n d i s t i n tas posiciones y actitudes. Recibiólas e l sabio; cerróse con ellas e n su laboratorio, y púsose á estudiarlas raya por raya, ángulo por á n gulo, p r o t u b e r a n c i a por p r o t u b e r a n c i a . A s í p a s a r o n b a s t a n t e s d í a s , l u e p a r a el p ú b l i c o , y s o b r e t o d o p a r a l a i m p a c i e n t e c u r i o s i d a d d e los periodistas, semejaron años. » M a s como todo a c a b a e n e s t e m u n d o , a c a b a r o n los e s t u d i o s d e L o m b r o s o , y s u d i c t a m e n , u n d i c t a m e n científico, m a c i z o , l u m i n o s o , fué c o m u n i c a d o á l a p r e n s a , q u e lo e s p a r c i ó á l o s c u a t r o p u n t o s c a r dinales, proclamando la sabiduría del patriarca. E l cual declaraba que, s e g ú n l a s r a y a s d e a q u e l l a m a n o , S o l e i l l a n t e s t a b a p r e d e s t i n a d o necesariamente á m a t a r y atrepellar niños. ¡Era, por consiguiente, un i r r e s p o n s a b l e ! » M a s ¡oh dolor! d e p r o n t o u n a t e r r i b l e n o t i c i a v i n o á a g u a r el c o n tento d e l s a b i o y d e s u s a d m i r a d o r e s . H í z o s e p ú b l i c o q u e el c o l e g a d e París había engañado á Lombroso, y que sus planchas famosas no e r a n d e l a m a n o d e l c r i m i n a l , sino d e u n h o n r a d o y pacífico p a d r e d e familia. L a c a r c a j a d a q u e h a n s o l t a d o á L o m b r o s o e n s u s b a r b a s h a
""epercutido e n t o d o e l m u n d o » Y el descrédito d e las localizacio-

Ues c e r e b r a l e s — ó manuales, q u e p a r a el c a s o es l o m i s m o — c u a n d o Se l a s q u i e r e e x t e n d e r á l a s f a c u l t a d e s s u p e r i o r e s d e l h o m b r e , v a e x t e n d i é n d o s e d e d i a en d í a , y a c a b a r á . D i o s m e d i a n t e , c o n frenólogos y lombrosistas. Al colocar fuera de discusión en la p r e s e n t e m a t e r i a l a inteligencia y la voluntad h u m a n a s , dejamos reconocido indirectamente que l a s f a c u l t a d e s s e n s i t i v a s t i e n e n s u ó r g a n o especial y propio e n el c e rebro. F l o u r e n s creyó q u e éste era u n órgano homogéneo sin especialización d e f a c u l t a d e s e n s u s d i v e r s a s p a r t e s ; pero h o y p r e v a l e c e , y s e tiene como c i e r t a , l a d o c t r i n a c o n t r a r i a , ó s e a l a q u e s o s t i e n e q u e el bucéfalo e s « u n a a s o c i a c i ó n ó f e d e r a c i ó n d e ó r g a n o s d i v e r s o s » . E r a y a opinión d e S a n t o T o m á s , el c u a l , h a b l a n d o d e l s e n t i d o c o m ú n , e s cribe a s í : «Ejus o r g a n u m e s t p r i m a concavitas cerebri, a quo n e r v i S e n s u u m p a r t i c u l a r i u m o r i u n t u r » i . Y e n otro l u g a r d i c e : «.SJstimativae, quae i n homine dicitur cogitativa vel ratio particularis, me-

1

polenta» anímae, c a p . I V . \

422

BOLETÍN

FILOSÓFICO

d i c i a s i g n a n t d e t e r m i n a t u m o r g a n u m , scilicet, m e d i a m p a r t e m capitis» i . P a r t i e n d o de e s t a b a s e , no son p a r a d e c i r los esfuerzos, los conti­ n u a d o s e n s a y o s y r e p e t i d a s e x p e r i e n c i a s l l e v a d a s á cabo por médicos y fisiólogos p a r a fijar en el c e r e b r o el a s i e n t o p a r t i c u l a r de c a d a fun­ ción p s i c o l ó g i c a ; m a s fuerza es r e c o n o c e r q u e h a s t a a h o r a esos nobles a f a n e s h a n sido poco m e n o s q u e e s t é r i l e s . « P a r e c e que l a s d i s t i n ­ t a s f o r m a s del l e n g u a j e c o r r e s p o n d e n á ó r g a n o s y funciones especia­ l e s del c e r e b r o ; los m o v i m i e n t o s de l a a r t i c u l a c i ó n o r a l ó la t e r c e r a c i r c u n v o l u c i ó n f r o n t a l i z q u i e r d a , l l a m a d a d e B r o c a ; los movimientos m u s c u l a r e s de la e s c r i t u r a , ó la p a r t e inferior de la s e g u n d a c i r c u n ­ volución f r o n t a l i z q u i e r d a ; el lóbulo o c c i p i t a l parece s e r c e n t r o de la v i s i ó n p s í q u i c a ; el lóbulo t e m p o r a l de la a u d i c i ó n , y a q u í p a r e c e t a m ­ b i é n r e s i d i r el c e r e b r o p s í q u i c o del olfato y del g u s t o ; el ó r g a n o del t a c t o ocupa r e g i o n e s e x t e n s a s de l a s c i r c u n v o l u c i o n e s c e r e b r a l e s , et­ c é t e r a , e t c . » 2. Parece y n a d a m á s ; á p e s a r de lo c u a l , h a n v e n i d o s i e n d o conside­ r a d o s como c i e r t o s y p o s i t i v o s a l g u n o s de e s t o s r e s u l t a d o s , que sólo e r a n p r o b a b l e s y f u n d a d o s en h e c h o s q u e no t e n i a n u n a i n t e r p r e t a ­ ción iinica; por ejemplo, los m o v i m i e n t o s del l e n g u a j e a r t i c u l a d o , qn^ so h a n localizado en la t e r c e r a c i r c u n v o l u c i ó n f r o n t a l i z q u i e r d a , l l a m a ­ d a de B r o c a , p o r q u e este s a b i o fué el a u t o r del s u p u e s t o d e s c u b r i m i e n ­ t o . N u n c a e s t u v o c o m p r o b a d a e s t a localización; p e r o , no o b s t a n t e , fué t a n g e n e r a l m e n t e a c e p t a d a por médicos y fisiólogos, que no pocos de ellos se h a b í a n v i s t o g r a n d e m e n t e s o r p r e n d i d o s al leer en la prensa l a s e x p e r i e n c i a s r e c i e n t e m e n t e e x p u e s t a s p o r el D r . M a r i e , médico de B i z é t r e , q u e d e s v i r t i i a n t o t a l m e n t e l a s a d u c i d a s por el i n s i g n e an­ tropólogo f r a n c é s . H a n p r e t e n d i d o f u n d a r la v e r d a d del c e n t r o de B r o c a en q u e siem­ pre l a s lesiones del mismo p r o d u c e n afasia ( p é r d i d a t o t a l ó p a r c i a l del l e n g u a j e ) ; pero, n i esto ea cierto, n i a u n q u e lo fuera, c o n s t i t u i r í a p r u e b a d e c i s i v a . No es cierto, p o r q u e e x i s t e n c a s o s — e l D r . M a r i e ha o b s e r v a d o u n o , y b a s t a — e n q u e , t r a t á n d o s e de p e r s o n a s no zurdaS, la sola d i s t i n c i ó n de l a c i r c u n v o l u c i ó n de B r o c a no v a s e g u i d a d® a f a s i a ; y n o c o n s t i t u i r í a p r u e b a d e c i s i v a , p o r q u e la c o n s t a n t e suce­ sión d e dos fenómenos no i m p l i c a r e l a c i ó n de v e r d e r a c a u s a l i d a d en­ t r e uno y o t r o , a u n q u e s í d e p e n d e n c i a de u n a c a u s a c o m ú n . E l re­ l á m p a g o v a s i e m p r e s e g u i d o del t r u e n o , y sin e m b a r g o no es aquél c a u s a de é s t e , s i n o q u e a m b o s p r o c e d e n de u n a m i s m a c a u s a : el cho­ q u e de l a s dos e l e c t r i c i d a d e s . L o s i n n u m e r a b l e s c a s o s en los cuales la afasia ha coincidido con u n a lesión de la t e r c e r a f r o n t a l , son m » '

1 Summ. Tfteo!., q. 18, a . I V . a F . M. Am&iz: Vida sentible, p&g. 46.

AUBELIO MABTÍKEZ

423

g i s t r a l m e n t e e x p l i c a d o s p o r el D r . M a r i e en los s i g u i e n t e s t é r m i n o s : «No h a y q u e p e r d e r d e v i s t a — e s c r i b e — q u e , s i e n d o d e b i d a o r d i n a r i a m e n t e la a f a s i a á u n r e b l a n d e c i m i e n t o c e r e b r a l , s i e m p r e q u e l a o b l i t e r a c i ó n de la a r t e r i a s i l v i a n a se p r o d u z c a p o r e n c i m a d e l p u n t o en q u e e s t a a r t e r i a d a n a c i m i e n t o á la r a m i f i c a c i ó n q u e r i e g a la t e r c e r a f r o n t a l , se s e g u i r á f o r z o s a m e n t e u n r e b l a n d e c i m i e n t o d e e s t a circunvolución, al mismo tiempo que de las otras circunvoluciones p e s i l v i a n a s . E n e s t e c a s o t e n d r á l u g a r u n r e b l a n d e c i m i e n t o d e la t e r c e r a f r o n t a l i z q u i e r d a ; pero e s t e fenómeno s e r á , p o r d e c i r l o a s í , Un h e c h o b a l a d í , s i n i m p o r t a n c i a , p u e s t o q u e l a a f a s i a mejor c a r a c t e r i z a d a p u e d e o b s e r v a r s e s i n l e s i ó n a l g u n a de la t e r c e r a f r o n t a l . C u a n d o e s t a l e s i ó n , p u e s , e x i s t a , será, pura y simplemeute una coincidencia, un fenómeno concomitante, debido á la extensión del terreno vascular obliterado y nada másT> i . E x i s t e n t a m b i é n c a s o s c a r a c t e r í s t i c o s de a f a s i a de B r o c a , e n los c u a l e s se h a c o m p r o b a d o u n a a b s o l u t a i n t e g r i d a d de la t e r c e r a front a l i z q u i e r d a , lo c u a l , u n i d o á lo a n t e r i o r m e n t e e x p u e s t o , a u t o r i z a a l ^r. M a r i e p a r a c o n c l u i r : « 1 . ° , q u e s e p u e d e h a b l a r y h a b l a r s i n d i ficultad a l g u n a , a u n q u e la t e r c e r a c i r c u n v o l u c i ó n f r o n t a l i z q u i e r d a e s t é d e s t r u i d a ; 2 . " , q u e en b u e n n ú m e r o de c a s o s de a f a s i a d e B r o c a no e x i s t e l e s i ó n a l g u n a de la t e r c e r a f r o n t a l . Se c o n v e n d r á , p u e s , en q u e J o s r e s u l t a d o s de e s t a i n v e s t i g a c i ó n s o b r e el p a p e l de l a t e r c e r a c i r cunvolución frontal izquierda en la afasia, conducen r e c t a y n a t u r a l m e n t e á l a c o n c l u s i ó n de q u e la tercera circunvolución frontal Í39.uierda no desempeña oficio alguno especial en la función del lenguaje^ 2. E s t o es lo q u e t e n í a m o s q u e c o m u n i c a r á n u e s t r o s l e c t o r e s como ú l t i m a c o n q u i s t a de la c i e n c i a e n m a t e r i a de l o c a l i z a c i o n e s c e r e b r a l e s . ¿No s o b r e v e n d r á n n u e v o s d e s e n g a ñ o s ? D e c r e e r es q u e s í , d a d o q u e si l a g e o g r a f í a del c e r e b r o es b a s t a n t e c o n o c i d a , s u fisiología, en C a m b i o , a ú n p e r m a n e c e e n el m i s t e r i o : « E n n u e s t r o s a n á l i s i s de l a s fibras del c e r e b r o — d e c í a u n c é l e b r e a n a t ó m i c o — n o s p a r e c e m o s á los c o c h e r o s de a l q u i l e r , q u e c o n o c e n p e r f e c t a m e n t e l a s c a l l e s y l a s c a * a s , .pero i g n o r a n lo q u e p a s a d e n t r o d e e l l a s . »
Colegio de PP. Agustinos de Tapia (Asturias), Noviembre de 1907.

1
^

Cultura española, F e b r e r o , p á g . 312-13.
líUg. oit.

LAS HERMANAS DE pABIOLA
(Continuación) <,

CAPÍTULO

XVIII

T E E T U L I A N O A N T E E L SENADO

E l g r a n s a c e r d o t e p a g a n o t u v o , s i n d u d a , u n g r a n a c i e r t o en la elección de los medios p a r a r e a l i z a r el deseo de v e n g a n z a que s e n t í a h a c i a los c r i s t i a n o s . M i e n t r a s J ú b a l , q u e d e s d e q u e s e h a b í a enam o r a d o de P e r p e t u a se h a b i a c o n v e r t i d o en u n dócil i n s t r u m e n t o eu m a n o s del s a c e r d o t e , e x c i t a b a los m á s bajos s e n t i m i e n t o s c o n t r a los d i s c í p u l o s de C r i s t o , por medio de infames c a l u m n i a s que él p r o p a g a ba á los c u a t r o v i e n t o s , el viejo p a s t o r , el o b s c u r o y fanático S i l v a n o , c u m p l i e n d o con e x a c t i t u d c r i m i n a l l a s i n s t r u c c i o n e s de s u señor, e c h a b a abajo l a e s t a t u a de J u n o y p o n í a fuego a l t e m p l o , con l a a y u d a de unos c u a n t o s e s c l a v o s l a r g a m e n t e r e t r i b u i d o s p a r a que r e a l i z a s e n t a n i n f e r n a l h a z a ñ a . Y a h e m o s v i s t o en o t r a p a r t e q u é efecto c a u s a r o n en el p o p u l a c h o e s t a s dos e x e c r a b l e s a c c i o n e s . E n el Senado causó t a m b i é n g r a n i n d i g n a c i ó n la n o t i c i a de l a s prof a n a c i o n e s , y en la p r i m e r a r e u n i ó n fueron j u z g a d a s é s t a s con u n a s e v e r i d a d i m p o n e n t e . S u s d e l i b e r a c i o n e s sobre el p a r t i c u l a r fueron v e r d a d e r a m e n t e a g i t a d a s y t u m u l t u o s a s . C u a n t o m a y o r h a b i a sido l a t o l e r a n c i a del S e n a d o c a r t a g i n é s p a r a con los s e g u i d o r e s d e l a s n u e v a s d o c t r i n a s , t a n t o m á s g r a n d e e r a el celo q u e d e s p l e g a b a a h o r a p a r a t o m a r c o n t r a ellos l a s m e d i d a s m á s s e v e r a s . L a d i g n i d a d de los dioses h a b í a sido p ú b l i c a m e n t e u l t r a j a d a , y e r a n e c e s a r i a u n a r e p a r a c i ó n p ú b l i c a y s o l e m n e á t a n sacrilego a t e n t a d o c o n t r a la d i v i n i d a d . H a s t a los s e n a d o r e s e n c a n e c i d o s y a p o r los m a chos a ñ o s d a b a n s e ñ a l e s d e u n a i n d i g n a c i ó n p r o f u n d a ; c u a l q u i e r a s e h u b i e r a i m a g i n a d o que el e n e m i g o e s t a b a á l a s p u e r t a s de la c i u d a d , y q u e todos los h a b i t a n t e s i b a n á ser p a s a d o s á c u c h i l l o , á m e n o s q u e a c u d i e r a n á l a s a r m a s y se a p r e s u r a s e n á repeler al i n v a s o r . D o s h o r a s h a c i a q u e se h a l l a b a r e u n i d o el S e n a d o ; en a q u e l l a c a s »

l

Véaae el n ú m e r o del 1.° do N o v i e m b r e .

LAS HERMANAS DE FABIOLA

425

t e a t r o p o r l o c o m ú n d e d e b a t e s t e m p l a d o s y s e r i o s , en q u e , á p e s a r del c a l o r y v e h e m e n c i a q u e s e d e s p l e g a b a en a l g u n a s d i s c u s i o n e s , j a m á s s e t r a s p a s a b a n los l í m i t e s s e ñ a l a d o s p o r la b u e n a e d u c a c i ó n , r e s o n a b a n a h o r a h o r r i b l e s c a l u m n i a s y d e n u n c i a s e s p a n t o s a s c o n t r a los c r i s t i a n o s . A l g u n o s de los o r a d o r e s m á s j ó v e n e s y a p a s i o n a d o s a s e g u r a b a n , con g e s t o s y e x p r e s i o n e s e l o c u e n t e s , q u e los p a r t i d a r i o s d e l a n u e v a religión, abusando de la libertad que se les había concedido, conspir a b a n a b i e r t a m e n t e c o n t r a la p ú b l i c a s e g u r i d a d . Q u e , e n e m i g o s á la vez d e los d i o s e s y d e los c e s a r e s , se p r o p o n í a n n a d a m e n o s q u e d e r r i b a r el G o b i e r n o ; d i s p e r s a r el S e n a d o ; h a c e r s e d u e ñ o s del e j é r c i t o , e n el c u a l t e n í a n y a u n g r a n p a r t i d o f a v o r a b l e á s u c a u s a ; d e s t e r r a r d e C a r t a g o á t o d o s los c i u d a d a n o s m á s r i c o s , con objeto de a p o d e r a r s e de s u s b i e n e s , é i m p e d i r l a e n t r a d a en el p u e r t o á l a s n a v e s e x t r a n j e r a s . Y a e r a , p u e s , t i e m p o de p o n e r r e m e d i o á t a n t o s m a l e s . A d e m á s , la voz del p u e b l o — q u e n o e r a o t r a q u e l a de los dioses — se h a b í a d e j a d o oir en r e p e t i d a s o c a s i o n e s , g r i t a n d o : « ¡ M u e r t e á los c r i s t i a n o s ! ¡Los c r i s t i a n o s á los leones!» — ¡ L o s c r i s t i a n o s á l o s l e o n e s ! D e c i d m e , ¿de q u é c r i m e n son r e o s ? . . . . E s t a s p a l a b r a s , p r o n u n c i a d a s p o r v i b r a n t e y p o d e r o s a voz, r e s o n a ron en l a a s a m b l e a como el e s t a l l i d o d e u n t r u e n o . U n t e r r o r s ú b i t o se a p o d e r ó de t o d o s los a l l í p r e s e n t e s , como s i la a l t a b ó v e d a q u e los C o b i j a b a e s t u v i e s e á p u n t o d e d e r r u m b a r s e , a m e n a z a n d o con a p l a s t a r les e n t r e s u s r u i n a s . E l o r a d o r q u e h a b l a b a d e s d e l a t r i b u n a q u e d ó como m u d o de . e s p a n t o , y los s e n a d o r e s se c o n t e m p l a b a n u n o s á o t r o s con s e m b l a n t e s d e m u d a d o s por é l miedo; era p a r a todos un misterio i n e x p l i c a b l e a q u e l l a voz q u e de u n modo t a n i n e s p e r a d o v e n í a á perturbar sus deliberaciones. S i n d a r l e s a p e n a s t i e m p o p a r a r e p o n e r s e del s u s t o , T e r t u l i a n o , de l u i e n e r a l a voz d e t r u e n o q u e h a b í a c a u s a d o el p á n i c o e n el S e n a d o , se d e s p r e n d i ó con u n m o v i m i e n t o n e r v i o s o de s u c l á m i d e , y, m i r a n d o d e hito en h i t o á l a a s a m b l e a con a q u e l a i r e a l t i v o y r e s u e l t o q u e e r a t a n n a t u r a l en él, s u b i ó l a s g r a d a s d e l h e m i c i c l o y se fué d e r e c h o á c o l o c a r s e e n f r e n t e de la m i s m a p r e s i d e n c i a . S u s ojos r e l a m p a g u e a b a n , y s u c a b e z a , e r g u i d a s o b r e s u s h o m b r o s , s e m e j a b a á la de a l g ú n d i o s ofendido r e c i é n b a j a d o d e l O l i m p o . A q u e l l o s q u e le c o n o c í a n b i e n , p u d i e r o n al p u n t o d a r s e c u e n t a de q u e a l g u n a f u e r t e a g i t a c i ó n h e r v í a dentro de su pecho, y temblaron de pavor, porque s a b í a n de anteruano el efecto de s u a r r e b a t a d o r a e l o c u e n c i a . — « ¡ L o s c r i s t i a n o s á los l e o n e s ! — r e p i t i ó T e r t u l i a n o con el t o n o severo y a m e n a z a d o r de a n t e s — : al c r u z a r y o los u m b r a l e s d e e s t e h e r nioso edificio, e s t e fué el g r i t o s a l v a j e q u e llegó á m i s oídos, y m e figuré e s t a r e n el a n f i t e a t r o de R o m a , d o n d e l a hez d e l p u e b l o , e b r i o de f u r i a y s e d i e n t o d e s a n g r e h u m a n a , e s p e r a i m p a c i e n t e v e r al a n c i a n o a c h a c o s o , y a e n c o r v a d o p o r el p e s o d e los a ñ o s , ó á l a t i e r n a

426

LAS HERMANAS DE

FABIOLA

d o n c e l l a , en l a flor d e s u j u v e n t u d ^ s a l i r á l a a r e n a d e l circo p a r a s e r c r u e l m e n t e d e s p e d a z a d o s p o r l a s fieras de los b o s q u e s , sólo p o r a d o r a r á C r i s t o , el ú n i c o D i o s v i v i e n t e y v e r d a d e r o . P e r o n o ; Ha s i d o en la c a s a s e n a t o r i a l de C a r t a g o d o n d e h a r e s o n a d o ese g r i t o terrorífico de m u e r t e ; en el S e n a d o , d o n d e veo a n t e m í h o m b r e s d e a l t a a l c u r n i a y e l e v a d a p o s i c i ó n s o c i a l , h o m b r e s de c o n s u m a d a s a b i d u r í a y de e n t e n d i m i e n t o p r e c l a r o , h o m b r e s , e n fin, q u e son la g l o r i a y c o n s t i t u y e n el o r g u l l o de n u e s t r a c i u d a d . ¿ D ó n d e e s t á n , p r e g u n t o y o , a q u e l l a s l e y e s d e l h o n o r y de l a j u s t i c i a de q u e a l a r d e a b a i s s e r s i e m p r e los m á s fieles g u a r d a d o r e s , d i s p u e s t o s á m o r i r a n t e s q u e p e r m i t i r s e conc u l c a s e n por nadie? »jLos c r i s t i a n o s á los l e o n e s ! O t r a v e z d e b o p r e g u n t a r o s : ¿ c u á l es e s e a t r o z y e s p a n t o s o c r i m e n d e q u e h a c é i s r e o s á los c r i s t i a n o s , p a r a q u e a s í los c o n d e n é i s á u n c a s t i g o t a n t r e m e n d o , q u e n i n g ú n h o m b r e que t e n g a un a d a r m e de h u m a n i d a d infligiría al m á s vil esclavo? » ¿ E s a c a s o el m e r o n o m b r e d e c r i s t i a n o lo q u e p e r s e g u í s t a n d e s ] ) ¡ a d a d a m e n t e ? ¿Y p o r q u é e s t e n o m b r e , p e r f e c t a m e n t e i n o f e n s i v o en ni, p u e s no t i e n e o t r a s i g n i f i c a c i ó n q u e la de d i s t i n g u i r á los d i s c í p u los d e C r i s t o , h a de p r o v o c a r v u e s t r a a v e r s i ó n m á s q u e el n o m b r e de los p l a t ó n i c o s y p i t a g ó r i c o s , a p l i c a d o s á los d i s c í p u l o s de P l a t ó n y P i t á g o r a s , n i n g u n o de los c u a l e s h a s i d o j a m á s objeto d e oprobio? P o r q u e e s t e ó a q u e l h o m b r e , c i u d a d a n o d i g n o bajo t o d o s los c o n c e p t o s , pacífico, a m a n t e de la l e y , b e n é v o l o p a r a s u s s e m e j a n t e s y e x a c t o c u m p l i d o r de s u s d e b e r e s ; p o r q u e u n h o m b r e a s í , d i g o , se l l a m e c r i s t i a n o , ¿debe p o r e s t e t í t u l o s e r c o n d e n a d o al t o r m e n t o q u e a n t e s p e d í a i s p a r a ól con t a n t a s a ñ a ? Y p o r q u e u n a m u j e r , s e a s o l t e r a ó c a s a d a , q u e es n o b l e , c a s t a , m o d e s t a , v i r t u o s a , g l o r i a y modelo de s u s e x o , se l l a m e c r i s t i a n a ¿será por t a l m o t i v o d i g n a d e la m u e r t e c r u e l á q u e la q u e r é i s e n t r e g a r s i n c o m p a s i ó n n i n g u n a ? ¿ Q u é h a y de d e s a g r a d a b l e , de f u n e s t o , de m o n s t u o s o en e s e n o m b r e p a r a q u e c o n s i d e r é i s n e c e s a r i o el b o r r a r l o e n a r r o y o s de s a n g r e ? ¿ C u á n d o y d ó n d e s e h a v i s t o u n a g u e r r a t a n i m p í a m o v i d a c o n t r a u n n o m b r e ? E s t o m e p a r e c e el colmo de lo i r r a c i o n a l y d e lo i n j u s t o . » D e s p u é s , en t o n o m á s s u a v e y m o d e r a d o , h i z o v e r á los s e n a d o r e s cómo s e les n e g a b a á los c r i s t i a n o s los d e r e c h o s q u e l a j u s t i c i a ordin a r i a c o n c e d í a a u n á los m á s v i l e s c r i m i n a l e s . Q u e s i e n d o a q u é l l o s fieles á s u E m p e r a d o r , s u m i s o s á l a a u t o r i d a d , i r r e p r e n s i b l e s en sU c o n d u c t a y e n e m i g o s de t o d a a l t e r a c i ó n del o r d e n , s e d a b a c r é d i t o a l a s m á s i n f a m e s c a l u m n i a s c o n t r a e l l o s ; q u e e r a n c o n d e n a d o s s i n ser oídos; p e r s e g u i d o s , d e s t e r r a d o s , a t o r m e n t a d o s y e j e c u t a d o s s i n m i s e r i c o r d i a n i c o m p a s i ó n , t a n sólo p o r q u e l l e v a b a n el n o m b r e a b o r r e c i d o de c r i s t i a n o s . T e r t u l i a n o a p e l ó al h o n o r y á l o s b u e n o s s e n t i m i e n t o s d e s u s o y e n t e s ; les s u p l i c ó s e d e s p o j a r a n d e todo p r e j u i c i o p a r a e s t u d i a r con i m p a r c i a l i d a d y r e c t i t u d l a n u e v a r e l i g i ó n , c o m o é l l a h a b í »

LAS HEEMANAS DE FABIOLA

427

e s t u d i a d o en o t r o s t i e m p o s ; q u e i n v e s t i g a r a n de a l g ú n modo s u s d o c t r i n a s y s u s p r á c t i c a s , a n t e s de d e s p r e c i a r l a s y a n t e s de a p l i c a r á los p o b r e s c r i s t i a n o s todo el r i g o r d e l a s l e y e s . L u e g o , s u p l i c a n d o al a u d i t o r i o le s i g u i e r a p r e s t a n d o a t e n c i ó n , h i z o u n a b r e v e pero e n é r g i c a y b r i l l a n t e a p o l o g í a d e la fe q u e los p a g a n o s l l a m a b a n n u e v a ; c o m p a r ó el p a g a n i s m o con el c r i s t i a n i s m o ; h i z o u n a v i v a p i n t u r a de los d i o s e s del O l i m p o , c o r r o m p i d o s , d e p r a v a d o s y d e s p r e c i a b l e s , c o n t r a s t a n d o s u c a r á c t e r con la s u b l i m i d a d , g r a n d o r y p u reza del verdadero Dios, criador de todas las cosas, adorado por los j u d í o s d e l a a n t i g ü e d a d . E x p u s o el o r i g e n del c r i s t i a n i s m o , l a h i s t o r i a de su f u n d a d o r , s u s p r i n c i p a l e s c r e e n c i a s , s u c a r á c t e r s o b r e n a t u r a l . Insistió sobre las v i r t u d e s que Cristo exige á sus discípulos y sobre l a s o b l i g a c i o n e s i m p o r t a n t í s i m a s q u e l e s i m p o n e : la s o b r i e d a d , la i n o c e n c i a d e v i d a , la m u t u a c a r i d a d y el p e r d ó n de l a s i n j u r i a s . A l l l e g a r a q u í l a voz del o r a d o r tomó o t r a vez t o n o s de t e m p e s t a d y dijo: «Si e s t á i s s e d i e n t o s de n u e s t r a s a n g r e , n o b l e s s e n a d o r e s , t o m a d l a ; pero a l m e n o s r e c o n o c e d la i n o c e n c i a y l a s v i r t u d e s de e s a s p e r s o n a s a quienes perseguís tan fieramente. »No t e m e m o s la m u e r t e n i nos a m e d r e n t a el m a r t i r i o con q u e n o s a m e n a z á i s , p u e s q u e son p a r a n o s o t r o s como el v e s t í b u l o p o r d o n d e heíaos de e n t r a r en la v i d a b i e n a v e n t u r a d a y e t e r n a q u e e s p e r a m o s . Si uo se n o s p r o h i b i e s e el t o m a r v e n g a n z a d e l a s i n j u r i a s q u e se nos h a cen, s a b e d q u e s o m o s s u f i c i e n t e m e n t e p o d e r o s o s p a r a t o m a r l a s a r m a s en n u e s t r a d e f e n s a p r o p i a y d e c l a r a r o s u n a t e r r i b l e g u e r r a . A l a m a necer de m a ñ a n a , y a u n a n t e s de la p u e s t a d e l sol de e s t a m i s m a t a r de, v e r í a i s á v u e s t r a s p u e r t a s y en p e r f e c t a f o r m a c i ó n u n e j é r c i t o d i g n o de s e r r e s p e t a d o , n u m e r o s o , b r a v o , r e s u e l t o , al q u e v u e s t r a s b o y m e n g u a d a s l e g i o n e s n o p o d r í a n d e r r o t a r . P e r o t e n e m o s por m á xinaa el p e r m i t i r q u e n o s m a t e n a n t e s q u e m a t a r á n a d i e . D e h e c h o p o d r í a m o s c o n s e g u i r el m i s m o r e s u l t a d o s i n a c u d i r al r e c u r s o de l a fuerza; n o t e n d r í a m o s m á s q u e s e p a r a r n o s de v o s o t r o s , e m i g r a r á t i e r r a e x t r a n j e r a p a r a i n s t a l a r en ella n u e s t r o s h o g a r e s , y os a s u s t a r í a i s ^1 c o n t e m p l a r el l ú g u b r e a s p e c t o d e v u e s t r a s c a l l e s , l a s o l e d a d y el silencio de v u e s t r a c i u d a d . P o c o h á os h e h a b l a d o del D i o s á q u i e n n o s o t r o s a d o r a m o s , q u e es t a m b i é n v u e s t r o lo m i s m o q u e n u e s t r o , q u e r á i s ó n o r e c o n o c e r l o . H e p r e s e n t a d o á v u e s t r a c o n s i d e r a c i ó n la n a t u r a l e z a y c u a l i d a d e s de n u e s t r a fe, con s u s v e r d a d e r o s colores, y n o como os la p i n t a n el p r e j u i c i o , la i g n o r a n c i a , la c a l u m n i a y l a m a l e d i c e n c i a . A h o r a , p o n e d la m a n o s o b r e v u e s t r o c o r a z ó n y j u z g a d s i los C r i s t i a n o s son d i g n o s de m u e r t e . » T e r m i n a d a s u p e r o r a c i ó n , T e r t u l i a n o hizo u n a l e v e y r e s p e t u o s a i n c l i n a c i ó n á la a s a m b l e a , y se r e t i r ó con l e n t i t u d y g r a v e d a d , d e Jando á los s e n a d o r e s m u y i m p r e s i o n a d o s con s u e l o c u e n t e d i s c u r s o .

428

LAS HERMANAS DE FABIOLA

A l b a j a r el i n s i g n e o r a d o r l a s e s c a l e r a s del p ó r t i c o , o b s e r v ó q u e e n t r e la i n m e n s a m u l t i t u d que r o d e a b a el edificio del S e n a d o r e i n a b a u n a e x c i t a c i ó n t r e m e n d a . N o i g n o r a b a él l a c a u s a á q u e o b e d e c í a n e s t a s a g i t a c i o n e s p o p u l a r e s ; m á s á p e s a r de eso, a v a n z ó f r í a m e n t e t r a n q u i lo por e n t r e l a s t u r b a s , en d i r e c c i ó n de s u p r o p i a c a s a . E r a n poco m á s ó menos l a s n u e v e de la m a ñ a n a . E l s a c e r d o t e p a g a n o , que v e n í a en dirección c o n t r a r i a , vio al g r a n T e r t u l i a n o , en el m o m e n t o mismo en que é s t e a b a n d o n a b a el p a l a c i o de los s e n a d o r e s , y u n t e m b l o r de r e p r i m i d a r a b i a s a c u d i ó t o d o s los m i e m b r o s de s u c u e r p o . P o r t r e s veces consecutivas t r a t ó de a b r i r sus labios p a r a a r e n g a r á la muched u m b r e y e x c i t a r l a á que a t a c a s e s i n p i e d a d á a q u e l h o m b r e q u e él t a n t o o d i a b a , y l a s t r e s v e c e s m u r i e r o n l a s p a l a b r a s en s u s l a b i o s ; no p u d o n i s i q u i e r a a r t i c u l a r l a e x p r e s i ó n m á s s e n c i l l a . E l p u e b l o , apen a s a d v i r t i ó este r a r o fenómeno, empezó á b u r l a r s e de a q u e l infeliz y á r i d i c u l i z a r los g e s t o s y c o n t o r s i o n e s q u e h a c í a en v a n o p a r a h a b l a r , i m a g i n á n d o s e , con r a z ó n , que el m i n i s t r o de los dioses e s t a b a t o c a d o d e l a c a b e z a . T é n g a s e m u y e n c u e n t a q u e los p a g a n o s no r e s p e t a b a n g r a n cosa á los r e p r e s e n t a n t e s de s u s d i v i n i d a d e s . E l S e n a d o e n t r e t a n t o s e g u í a en s u s d e l i b e r a c i o n e s con el i n t e r é s y la s e r i e d a d q u e el a s u n t o r e q u e r í a . L a a d m i r a b l e a p o l o g í a h e c h a por T e r t u l i a n o h a b í a p r o d u c i d o h o n d a i m p r e s i ó n en el á n i m o de los s e n a d o r e s ; t o d a v í a r e s o n a b a e n s u s oídos con a c e n t o s de m i s t e r i o a q u e l l a voz s o n o r a y v i b r a n t e con q u e el s a c e r d o t e c r i s t i a n o h a b í a defendido l a i n o c e n c i a d e s u s c o m p a ñ e r o s y d e n u n c i a d o la ciega i n j u s t i c i a de s u s p e r s e g u i d o r e s , p r o c l a m a n d o la belleza, la s a n t i d a d y la s u b l i m i d a d de la religión r e v e l a d a por D i o s á los h o m b r e s . D e s d e e n t o n c e s y a no se habló m á s n i de m u e r t e n i de d e s t i e r r o ; sólo a l g u n o q u e otro s e n a dor m á s t i m i d o , á fin de a p a c i g u a r l a a i r a d a a c t i t u d del pueblo, prop u s o q u e p o r a m o r á l a p a z fuesen a p r e s a d o s a l g u n o s de e n t r e los p r i n c i p a l e s defensores do l a s n u e v a s d o c t r i n a s ; m a s t a l proposición fuó, por m a y o r í a de v o t o s , d e s e c h a d a . Si los s e g u i d o r e s de C r i s t o son c u l p a b l e s — s e d i j o — , condéneseles i n d i s t i n t a m e n t e y c a s t i g ú e s e l e s s e g ú n los t é r m i n o s del edicto i m p e r i a l ; pero si no se les p r u e b a n i n g ú n c r i m e n , la voz de la j u s t i c i a y la d i g n i d a d del S e n a d o p i d e n de c o n s u n o que se l e s p r o t e j a c o n t r a todos s u s enemigos. E n R o m a , como s a b e n u e s t r o l e c t o r , el S e n a d o p r o c e d í a de otro modo, s o m e t i é n d o s e obsequioso en e s t a s c u e s t i o n e s á los d i c t á m e n e s y c a p r i c h o s de los E m p e r a d o r e s . M i e n t r a s s e s u b s t a n c i a b a e s t e d e b a t e , el p u e b l o , i m p a c i e n t e y amen a z a d o r , no c e s a b a de e n v i a r m e n s a j e r o t r a s m e n s a j e r o p a r a informar á l a a u g u s t a a s a m b l e a de q u e l a g e n t e , c a n s a d a y a de e s p e r a r , e s t a b a r e s u e l t a , s i n o s e e j e c u t a b a n e n s e g u i d a l a s l e y e s c o n t r a los c r i s t i a n o s , á t o m a r el a s u n t o por s u c u e n t a y á j u z g a r á los reos y á los j u e c e s .

LAS HERMANAS DE FABIOLA

429

E l S e n a d o se h a b í a m a n t e n i d o d i g n o a n t e l a s d e m a n d a s del p u e b l o , contestando á todos sus mensajes que j a m á s accedería á tumultuosas e x i g e n c i a s , n i d e s p a c h a r í a p e t i c i o n e s a c o m p a ñ a d a s de a m e n a z a s y e n v u e l t a s en d e s v e r g t l e n z a s y d e s c a r o s . E e l i z m e n t e p a r a los s e n a d o r e s , se p r e s e n t ó i n e s p e r a d a m e n t e en la s a l a de sesiones el prefecto H i l a rión, con objeto de p e d i r al S e n a d o q u e n o se t o m a s e n m e d i d a s de e j e c u ción h a s t a el día s i g u i e n t e , confiando c o n q u i s t a r en ese p e q u e ñ o t i e m p o la i n e x p u g n a b l e fortaleza de A n g e l a . L a m u l t i t u d cedió en s u s i m p l a c a b l e s a n h e l o s d e s a n g r e y d e v e n g a n z a , c u a n d o s u p o q u e el g o b e r n a d o r q u e d a b a e n c a r g a d o de c u m p l i r los e d i c t o s del I m p e r i o . P e r o el viejo p a s t o r S i l v a n o h a b í a e x c i t a d o á los m á s revoltosos á q u e le a c o m p a ñ a s e n h a s t a l a s p u e r t a s de l a c i u d a d , d o n d e a c a b a b a d e l l e g a r el c o n v o y q u e t r a í a los r e s t o s del i n f o r t u n a d o g e n e r a l J a r b a s . U n a h o r r i b l e e s c e n a , p r o p i a de u n p a i s s a l v a j e , se d e s a r r o l l ó bien p r o n t o en a q u e l s i t i o . A l a v i s t a de l a u r n a c i n e r a r i a q u e c o n t e n í a l a s c e n i z a s del g e n e r a l , el viejo e x c l a m ó lleno de r a b i a : « ¡ V e n g a n z a , a m i g o s , v e n g a n z a ! ¿ C o n s e n t i r e m o s se r i n d a n h o n o r e s á u n t r a i d o r , á un hombre q u e ha renegado de su religión y d e su p a t r i a por amor á u n a m a l d i t a mujer?» Y como u n loco se arrojó sobre los g u a r d i a s l u e l l e v a b a n la u r n a p a r a a r r e b a t á r s e l a de s u s m a n o s . E n l a l u c h a í u e allí se e n t a b l ó c a y ó l a caja m o r t u o r i a al s u e l o , h a c i é n d o s e p e dazos y e s p a r c i é n d o s e á los c u a t r o v i e n t o s l a s c e n i z a s d e l glorioso g e n e r a l . L a n o t i c i a de e s t e u l t r a j e llegó bien p r o n t o á oídos de la inconsolable v i u d a . ¡Ay! ¡nada l a q u e d a b a y a si n o e r a el r e c u e r d o t r i s t í s i m o de su q u e r i d o esposo! S i n e m b a r g o , t a l fué s u r e s i g n a c i ó n , q u e n i u n s u s p i r o se e s c a p ó de s u s l a b i o s ; sólo los ojos e x p r e s a r o n s u dolor a r r a s á n d o s e e n l á g r i m a s . ¿Qué p o d í a p r e o c u p a r l a y a s o b r e l a t i e r r a ? Todos Sus p e n s a m i e n t o s , t o d a s s u s e s p e r a n z a s e s t a b a n en el Cielo, donde ella e s p e r a b a pronto v e r s e u n i d a con s u a d o r a d o J a r b a s . J a m á s h a b í a sentido a n t e s u n p r e s e n t i m i e n t o t a n fuerte d e q u e e s t a b a c e r c a s u fin, de que pronto s e r í a l l a m a d a á d a r glorioso t e s t i m o n i o de s u fe, recibiendo la i n m a r c e s i b l e corona del m a r t i r i o .

CAPITULO

XIX

PRIMEROS FRUTOS D E LA IGLESIA DE CARTAGO.

¿Qué h a b í a sido e n t r e t a n t o de A n g e l a , la c a s t a d o n c e l l a q u e con t a n t a r a z ó n t e m b l a b a por s u p u r e z a y su vida? Dejemos por u n momento á l a a l b o r o t a d a m u c h e d u m b r e ; c e r r e m o s n u e s t r o s oídos á los g r i t o s d e furia y de v e n g a n z a que r e s u e n a n e n l a s c a l l e s de C a r t a g o , y volvamos otra vez n u e s t r a a t e n c i ó n h a c i a a q u e l l a v i r g e n c r i s t i a n a ,

430

LAS HERMANAS DE FABIOLA

á q u i e n el prefecto H i l a r i ó n q u e r í a c o n d e n a r á m u e r t e , y, lo que era a ú n peor, e x p o n e r d e s n u d a á l a p ú b l i c a v e r g t i e n z a s i n o r e n e g a b a de la fe de Cristo s u Señor. A l g o t a r d e llegó á oídos d e P e r p e t u a la n o t i c i a del juicio s e v e r í simo de q u e h a b í a sido objeto A n g e l a a n t e el t r i b u n a l del g o b e r n a d o r . D e s d e q u e la g r a c i a d i v i n a h a b í a t r a s f o r m a d o y fortalecido el c a r á c t e r d e a q u é l l a , se h a b i a e n t a b l a d o e n t r e e l l a y l a j o v e n A n g e l a u n a a m i s t a d v e r d a d e r a m e n t e f r a t e r n a l ; á t o d a s h o r a s podía v é r s e l a s j u n t a s c o l o q u i a n d o d u l c e m e n t e s o b r e l a s c o s a s del Cielo. S e n t í a n l a s d o s como u n a fuerza i r r e s i s t i b l e q u e a t r a í a la u n a h a c i a la o t r a . A n g e l a , p o r s u p a r t e , a p r e c i a b a en e x t r e m o l a s bellísim a s c u a l i d a d e s d e s u a m i g a , s u s d o t e s i n e s t i m a b l e s de n a t u r a l e z a y e d u c a c i ó n ; p o r eso p o n í a t o d a s s u s c o m p l a c e n c i a s en e s t a r s i e m p r e á s u l a d o . P e r p e t u a , á s u vez, c o r r e s p o n d í a con u n c a r i ñ o y u n a g r a t i t u d e n t r a ñ a b l e s . A s í e s q u e , c u a n d o s u p o los g r a n d e s p e l i g r o s q u e a m e n a z a b a n á s u a m i g a , se a p r e s u r ó á v i s i t a r l a a c o m p a ñ a d a de F e l i c i t a s y R e v ó c a t e . A l l l e g a r á c a s a de A n g e l a , u n e s c l a v o d e é s t a la f r a n q u e ó la e n t r a d a , p a s a n d o ella sola, d e s p u é s de m a n d a r á s u s c r i a dos que se r e t i r a s e n , con objeto de que a n u n c i a s e n á s u m a d r e el l u g a r en q n e s e e n c o n t r a b a p a r a que n o se a l a r m a s e p o r s u a u s e n c i a . D e s p u é s de r e c i b i r A n g e l a la s a g r a d a Comunión de m a n o s del Obispo O p t a t o , s e e n t r e g ó á la oración d u r a n t e el t i e m p o q u e l a r e s t a b a de la n o c h e , y en oración a l t í s i m a se e n c o n t r a b a c u a n d o P e r p e t u a fué c o n d u c i d a á s u p r e s e n c i a . A n g e l a no se dio c u e n t a de q u e alg u i e n h a b i a e n t r a d o en s u o r a t o r i o , y P e r p e t u a se q u e d ó por u n e s m o m e n t o s como i n m ó v i l , a b s o r t a d e a d m i r a c i ó n , al c o n t e m p l a r la sob r e n a t u r a l h e r m o s u r a q u e i r r a d i a b a el r o s t r o t r a n s f i g u r a d o d e Ang e l a . A l principio d u d ó P e r p e t u a en p o n e r t é r m i n o á a q u e l c u a d r o t a n s u b l i m e como d i v i n o ; m a s c o n s i d e r a n d o q u e el t i e m p o q u e q u e d a b a e r a b r e v e , y q u e a q u e l l a p o d r í a s e r s u ú l t i m a e n t r e v i s t a con l a a m i g a del a l m a , a v a n z ó unos c u a n t o s p a s o s h a c i a é s t a , y , l l a m á n d o l a p o r s u p r o p i o n o m b r e , l a e s t r e c h ó con c a r i ñ o e n t r e s u s b r a z o s . — ¡ V o s a q u í , q u e r i d a P e r p e t u a ! — e x c l a m ó A n g e l a reconociendo á s u g e n e r o s a a m i g a — . Sin d u d a q u e v e n í s á f e l i c i t a r m e por mi b u e n i s i m a s u e r t e . ¡Cuan d u l c e es p a r a e s t a h u m i l d e d i s c í p u l a de Cristo el d a r s u v i d a por s u A m a d o ! D e n t r o de u n a s b r e v e s h o r a s t e n d r é la d i c h a de i r con E l ; c o n t e m p l a r é s u faz d i v i n a s i n los velos del m i s t e rio q u e nos la o c u l t a n en e s t e m u n d o . — P e r o ¿por q u é . A n g e l a , t i e n e s t a n t a p r i s a en s e p a r a r t e d e noso t r a s y a b a n d o n a m o s ? ¿ P o r q u é h a s de p a r t i r de e s t a v i d a a n t e s de n o s o t r a s , si n e c e s i t a m o s de t u ejemplo p a r a n u e s t r a edificación y consuelo? — E s a es l a v o l u n t a d de D i o s ; A q u é l á q u i e n m i a l m a a m a con efusión h a oído los g e m i d o s de la p a l o m a , y a l a r g a s u m a n o p a r a reco-

LAS HERMANAS DE FABIOLA

431

g e r l a e n el a r c a , en s u e t e r n a i n o r a d a , e n el l u g a r de s u r e p o s o . M i corazón s u s p i r a p o r dejar c u a n t o a n t e s e s t a o b s c u r a p r i s i ó n , e s t a t i e r r a de d e s t i e r r o . ¡Oh, si conocierais á mi A m a d o como yo le conozco! E s s o b e r a n a m e n t e h e r m o s o , como elegido e n t r e m i l l a r e s ; s u s ojos son dulces como los de l a p a l o m a , y s u s labios p u r í s i m o s d e s t i l a n u n a m i r r a e s c o g i d a . No h a y otro que p u e d a c o m p a r a r s e á E l ; es todo bon"lad y a m o r . —-Y ¿por q u é no h a b é i s de p e r m a n e c e r u n poco m á s de t i e m p o en la t i e r r a a m á n d o l e con l a m i s m a i n t e n s i d a d de a n t e s ? •—Hace diez a ñ o s y a , mi a m a d a P e r p e t u a , qne hirió E l con los d a r d o s del a m o r m i p o b r e a l m a , y d e s d e e n t o n c e s os puedo a s e g u r a r que mi v i d a ha sido u n p r o l o n g a d o a n h e l o d e a b a n d o n a r e s t e m u n d o . Sois d e m a s i a d o b u e n a p a r a q u e q u e r á i s m e z c l a r u n a g o t a de a m a r g u r a en el cáliz de la a l e g r í a que t e n g o y a p u e s t o á m i s l a b i o s . P e r o e s c u c h a d , que mi A m a d o me e s t á h a b l a n d o y me l l a m a con r e c l a m o s <lulcísimos. A n g e l a cesó a l p u n t o d e h a b l a r , y m i r a n d o con c i e r t a v a g u e d a d a l ' a c í o , p a r e c í a e s c u c h a r con g r a n a t e n c i ó n a l g o m u y i n t e r e s a n t e q u e , Sin d u d a , ella p e r c i b í a . P e r p e t u a se quedó inmóvil como u n a e s t a t u a , r e s p e t a n d o el silencio de s u a m i g a ; n a d a oía, pero sí q u e a d v i r t i ó nn olor s u a v í s i m o q u e i m p r e g n a b a el a i r e de la e s t a n c i a . Y a en p r e v i s i ó n del momento feliz en que h a b í a de s e l l a r el c o n t r a t o de s u s e t e r n o s e s p o n s a l e s con el Cordero i n m a c u l a d o , A n g e l a h a b í a t r o c a d o s u o r d i '^ario t r a j e n e g r o por u n v e s t i d o n u p c i a l de i n c o m p a r a b l e b l a n c u r a ; Sobre s u h e r m o s a c a b e z a c a í a el finísimo velo q u e se le h a b í a d a d o el día de s u v i r g i n a l c o n s a g r a c i ó n , y u n a g u i r n a l d a de b l a n q u í s i m a s flores c o r o n a b a s u f r e n t e . V i s t a á la o b s c u r a luz de la l á m p a r a que i l u m i n a b a s u a p o s e n t o , p a r e c í a u n e s p í r i t u r a d i a n t e de belleza, b r i llando s u s e m b l a n t e c o n u n r e s p l a n d o r c e l e s t i a l y c a s i d i v i n o . í *asados u n o s c u a n t o s m o m e n t o s h a b l ó otra vez de e s t a m a n e r a : ¿Le h a s oído. P e r p e t u a , le h a s visto? J a m á s se m e h a a p a r e c i d o *nte mis ojos t a n h e r m o s o y a m a b l e . M e h a t o c a d o con su m a n o y h e S e n t i d o como si m e p u s i e r a u n anillo e n m i d e d o . ¿Cómo he de d e s c r i l'iros yo la d i c h a y el gozo que i n u n d a n mi corazón? ¡Cuál s e r á mi ^ b c i d a d c u a n d o le vea en el Cielo, en la p l e n i t u d de s u h e r m o s u r a , y ^^perimente toda la dulzura de su amor! "~-Mi q u e r i d í s i m a A n g e l a , n o t e e n f a d e s c o n m i g o . N o soy m á s q u o •ma i g n o r a n t e c a t e c ú m e n a . C o m p r e n d o t u a r d i e n t e deseo; la m u e r t e 'era el p r i n c i p i o de t u felicidad; pero p i e n s a en t u p a d r e y en t u m a ¿quién les c o n s o l a r á p o r l a p é r d i d a de s u ú n i c a , de s u a m a n t í "ima hija? ---Dios, q u e g u a r d a con p r o v i d e n c i a e s p e c i a l á los s u y o s , c o n v e r girá en a l e g r í a s u t r i s t e z a , s i la l l e v a n con r e s i g n a c i ó n . ¡ P a d r e s q u e ridos! ¡Oh, bien s a b é i s , P e r p e t u a , c u á n t o yo les a m o y la p e n a in-

432

LAS

HERMANAS

DE

FABIOLA

mensa que siento al abandonarlos!; pero mi Amado tiene mayor derecho sobre mi; soy suya; El me invita á que salga de este mundo y me inspira la esperanza consoladora de que mis padres me seguirán muy pronto. —Angela, muy grande es tu fe y mayor aún tu amor á Jesucristo. Estás resuelta á morir por El, ¡feliz de'ti!; pero no rehuses diferú' por un momento la consumación de tu dicha. Sabes la excitación que los últimos sucesos han causado en el pueblo; por todas partes se oyen gritos furibundos en demanda de nuestras vidas; nos encontramos en vísperas de una terrible persecución, y muchos de nosotros tendremos que dar testimonio de la fe con nuestra sangre. Yo, como viuda de Jarbas, seré naturalmente una de las primeras víctimas de nuestros enemigos. Por amor de los hermanos, por amor de esta tu pobre amiga, quédate unos dias más entre nosotros, para que nos fortalezcas con tu ejemplo, para sostener nuestro valor en la prisión, para descender á la arena la primera, no sea que alguno de nosotros pierda el ánimo y desmaye en el último conflicto. Yo te lo ruego en el nombre de Cristo; no nos abandones; sobre todo, no me abandones á mí, débil catecúmena y madre amante de una tiernísima criatura. ¿Qué será de mí si tú me dejas? —Vos haréis también en vuestro día lo que yo tengo que hacer hoy con el auxilio del Altísimo. La voluntad de Dios se ha dignado elegirme para que yo sea el primer fruto de la Iglesia de Cartago; no intentéis privarme de esta altísima distinción. Hoy mismo saldré al encuentro de mi Esposo; ya está preparado el altar para celebrar nuestras nupcias. Hace tiempo que me espera mi Amado. Lástima que los soldados tarden tanto en venir para conducirme al tribunal del gobernador. —Oh, ven conmigo, Angela, antes de que apunte el dia; ven conmigo y yo te esconderé en lo más oculto de mi casa. Allí pasaremos el tiempo en oración hasta que llegue la hora señalada; después ofreceremos juntas nuestras vidas, que también yo estoy dispuesta á dar mi sangre por Cristo. Mi esposo me espera en el Cielo; le he visto allí y tiene una corona preparada para mí, semejante á la suya. —¡Gracias á Dios por vuestro hermoso sacrificio! ¿Qué mayor feli' cidad puede haber que morir por Aquél que dio su vida por nosotros? Preparaos, Perpetua, para esa hora bendita. Yo rogaré por vos, par^^ que el Señor os haga digna de tanta ventura; pero no puedo esperaros; ved que tengo ya el traje nupcial y el velo de desposada. ¿Q"® diría el Esposo si yo difiriera un momento la eterna unión por la cual tanto ha suspirado mi alma? Pronto, muy pronto, vendrán los padrinos que han de conducirme hasta el altar. Ya oigo la voz del Amado, que me llama: «Levántate, hermana mía, esposa mía, y ven á recibir tu corona de desposada.»

LAS HERMANAS DE FABIOLA

433

— P e r o a c u é r d a t e q u e , a n t e s de ser e c h a d a á l a s fieras, t e n d r á s q u e s u f r i r o t r a p r u e b a m u c h o peor q u e la m u e r t e m i s m a , m á s p e n o s a y más c r u e l q u e t o d a s l a s m u e r t e s . ¡ E v í t a t e e s t a i g n o m i n i a , e s t a vergüenza! —¡Oh P e r p e t u a ! el m i s m o D i o s q u e p r o t e g i ó á la hija a d o p t i v a d e v u e s t r a m a d r e , la v i r g e n P o t a m i e n a , m e l i b r a r á á m í de ese oprobio que t a n t o os a s u s t a . É l es Todopoderoso p a r a c o n v e r t i r el l u g a r m á s infame en s a n t u a r i o , y t i e n e á s u v o l u n t a d m i l l o n e s de á n g e l e s q u e pueden en ese t r a n c e c u b r i r m e con s u s a l a s . A y e r t a r d e , c u a n d o el g o b e r n a d o r me a m e n a z ó con s o m e t e r m e al t o r m e n t o , t e m b l é , os lo confieso; pero m i A m a d o m e a s e g u r ó q u e g u a r d a r í a i n t a c t a mi p u r e z a , y que n a d a t e n d r í a de que a v e r g o n z a r m e , n i a n t e los á n g e l e s n i a n t e loa h o m b r e s . M a s e s c u c h a d , q u e y a v i e n e n por m í ; oigo y a s u s p a s o s *iue se a p r o x i m a n . ¡Adiós, c a r í s i m a P e r p e t u a ; r o g a d p o r mi! P e r p e t u a , q u e n a d a oía, p e n s ó q u e s u a m i g a e r a v í c t i m a de u n a ilusión. A d e m á s , a ú n no h a b í a a m a n e c i d o , y consideró q u e la e s c o l t a Uo podía v e n i r t a n t e m p r a n o . Sin e m b a r g o , c u a n d o a b r i ó la v e n t a n a y escuchó con a t e n c i ó n , p u d o oir r u i d o como de g e n t e a r m a d a q u e 'venía por el c a m i n o . N o h a b í a , p u e s , d u d a de que A n g e l a e s t a b a en lo c i e r t o ; pero ¿cómo pudo s e r esto, sin q u e u n a voz m i s t e r i o s a , i n i n teligible p a r a P e r p e t u a , a v i s a r a á la j o v e n m á r t i r l a v e n i d a de los saldados? O p r i m i d a por el p e s a r de la p r ó x i m a s e p a r a c i ó n , a q u é l l a se a b r a z ó Una vez m á s á s u a m i g a A n g e l a , s u p l i c á n d o l a q u e h u y e s e , p u e s a ú n liabía t i e m p o s o b r a d o . — P e r p e t u a q u e r i d a — replicó Á n g e l a con s e r e n a y p l á c i d a sonrisa —j no os dejéis l l e v a r del afecto q u e me p r o f e s á i s . ¿Qué s e g u r i dad h a b r í a e n m i h u i d a ? ¿Queréis q u e h u y a d e m i A m a d o c u a n d o h a llegado la h o r a , la h o r a p o r mí t a n d e s e a d a , de u n i r m e con E l e t e r n a mente? ¿Cómo ofenderle con t a m a ñ a i n g r a t i t u d ? N o ; confiemos que pronto nos r e u n i r e m o s o t r a vez con E l en el Cielo. S e p a r á n d o s e e n t o n c e s con s u a v i d a d de los brazos de P e r p e t u a , A n gola s e p o s t r ó en o r a c i ó n fervorosa; y P e r p e t u a , a d m i r a n d o el v a l o r y la c o n s t a n c i a de la j o v e n , c a y ó de rodillas á su l a d o , a s o c i á n d o s e Con t o d a el a l m a á s u s s e n t i d a s p l e g a r i a s . l ^urante e s t e t i e m p o , los s o l d a d o s h a b í a n l l e g a d o y a á la c a s a . E l oficial q u e los m a n d a b a , l l a m a d o P u d e n c i o , pidió al esclavo le f r a n queara la p u e r t a y le e n t r e g a r a la j o v e n A n g e l a , p a r a ser c o n d u c i d a ^1 t r i b u n a l del g o b e r n a d o r . E l e s c l a v o corrió á a v i s a r á s u s s e ñ o r e s , los c u a l e s se a p r e s u r a r o n r e c i b i r al oficial. E s t e , hijo de u n e s c l a v o l i b e r t o , e r a u n b r a v o m i l i t a r , q u e se h a b í a •listiaguido por s u v a l o r y c a p t a d o l a s s i m p a t í a s de s u s jefes. D e s i m ple soldado h a b í a a s c e n d i d o a l g r a d o de oficial y m a n d a d o u n a l e g i ó n ,
ASo V.—TOMO I V . 28

434

LAS HERMANAS DE FABIOLA

h a s t a q u e , i m p e d i d o p a r a v o l v e r al c a m p o por l a s h e r i d a s r e c i b i d a s , fuó n o m b r a d o c a p i t á n de la g u a r d i a de la p r i s i ó n . A c e p t ó este c a r g o , a u n q u e c o n t r a r i o á s u c a r á c t e r , p o r c a r e c e r de otro medio d e s u b s i s t e n c i a y e s t a r i n c a p a c i t a d o p a r a e j e r c e r c u a l q u i e r a i n d u s t r i a q u e nec e s i t a s e a l g ú n esfuerzo. E r a h o m b r e de n a t u r a l b o n d a d o s o , h u m a n o y c o m p a s i v o ; y a u n q u e en el c a m p o de b a t a l l a se m o s t r ó s i e m p r e i n s e n sible, no podia, sin c o n m o v e r s e , p r e s e n c i a r los s u f r i m i e n t o s n i oir los g e m i d o s d e los infelices p r e s o s . ¡ C u á n t o se h u b i e r a a l e g r a d o de verse l i b r e d e e s t a comisión odiosa q u e a h o r a s e le e n c o m e n d a b a ! C u a n d o vio P u d e n c i o el r o s t r o p á l i d o y t u r b a d o d e l p a d r e do A n g e l a , s i n t i ó u n a c o m p a s i ó n p r o f u n d a p o r el a n c i a n o , y, s a l u d á n d o l e r e s p e t u o s a m e n t e , le h a b l ó e n t é r m i n o s q u e r e v e l a b a n s u s i m p a t í a : — B u e n s e ñ o r — dijo —, s i e n t o m u c h í s i m o m o l e s t a r o s y c a u s a r o s p e n a s y p e r j u i c i o s ; p e r o como soldado q u e soy, debo c u m p l i r l a s órden e s q u e me h a n d a d o . E l g o b e r n a d o r H i l a r i ó n m e e n v í a p a r a c o n d u c i r á s u p r e s e n c i a , s.in d i l a c i ó n , á la j o v e n que fué i n t e r r o g a d a a y e r en su t r i b u n a l de j u s t i c i a . ' — O s c o m p r e n d o p e r f e c t a m e n t e — r e p l i c ó el p a d r e de A n g e l a — , y lo siento p o r v o s , pues no es e m p r e s a a g r a d a b l e a r r a n c a r á u n a joven i n o c e n t e de los b r a z o s de s u s p a d r e s p a r a c o n d u c i r l a al c a d a l s o . E m pero m i r e l i g i ó n m e p r o h i b e h a c e r r e s i s t e n c i a ; p o r t a n t o , c u m p l i d v u e s t r o d e b e r . Sólo u n a cosa os p i d o : q u e no m a n i a t é i s á mi pobre h i j a . No s e n e c e s i t a e j e r c e r c o a c c i ó n n i n g u n a p a r a o b l i g a r l a á q u e os s i g a . P r o t e g e d su i n o c e n c i a y su p u r e z a , y no p e r m i t á i s á v u e s t r a g e n t e q u e la t r a t e n con d e s c o n s i d e r a c i ó n y c r u e l d a d . —No tengáis cuidado; h a s t a que la entregue al gobernador estar» bajo m i c a r g o , y n a d i e la f a l t a r á . ¡ P o b r e del que se e x t r a l i m i t e , aunq u e no s e a m á s q u e d e p a l a b r a ; p a g a r á m u y c a r a s u i n s o l e n c i a ! Órden e s t e n g o d e l l e v a r l a a t a d a ; m a s como d e c í s q u e no es n e c e s a r i o , y sólo s e r v i r í a p a r a e n t r i s t e c e r o s , i r á l i b r e . H i l a r i ó n p u e d e d e c i r lo que q u i e r a ; y a e s t o y a c o s t u m b r a d o á s e r r e p r e n d i d o p o r m i s locas complacencias. — ¡ Q u é Dios os r e c o m p e n s e v u e s t r a h u m a n i d a d y v u e s t r o r e s p e t o » l a v i r t u o s a j o v e n ! ¡Ojalá que os i l u m i n e v u e s t r a i n t e l i g e n c i a , pues b i e n d i g n o sois de l l e g a r á conocerle! — N o creo en v u e s t r o D i o s ; m a s t a m p o c o blasfemo de s u nombre, como o t r o s lo h a c e n . L a g e n t e dice q u e s u s d i s c í p u l o s son virtuosos j c a r i t a t i v o s : si es a s í , yo no p u e d o m e n o s de e s t i m a r l o s , aunqu® p i e n s e que e s t á n en el e r r o r . P e r o , p e r d o n a d m e , no p u e d o e s p e r a r y * m á s ; el t i e m p o u r g e é H i l a r i ó n no es h o m b r e q u e s e d i s t i n g a por s" p a c i e n c i a . ¿ D ó n d e e s t á v u e s t r a hija? Confio en v u e s t r a p a l a b r a , } a g u a r d a r é a q u í con m i s h o m b r e s , si v o s t e n é i s la b o n d a d de t r a é r m e l a inmediatamente. — E v i t a d m e el dolor de t e n e r q u e d e c i r l a que h a llegado la hora d&

LAS HEEMANAS DE FABIOLA

435

p a r t i r ; s e g u i d m e , creo que t a n pronto como ella os v e a os a c o m p a ñ a r á s m proferir u n a queja. Y le condujo al a p o s e n t o de A n g e l a , donde la m a d r e de é s t a y P e r petua se d e s h a c í a n en l á g r i m a s , en e s p e r a de la t r i s t e s e p a r a c i ó n de la joven. P r u d e n c i o se d e t u v o al a b r í r s e l e l a p u e r t a , q u e d a n d o como a b s o r t o á la v i s t a d e l a j o v e n , sin a t r e v e r s e á c r u z a r el u m b r a l de s u e s t a n c i a . Angela e s t a b a a ú n de r o d i l l a s , i n m ó v i l , con l a s m a n o s c r u z r d a s s o b r e el pecho y el s e m b l a n t e p á l i d o ; pero con u n a t r a n q u i l i d a d p e r f e c t a q u e revelaba la elevación de s u e s p í r i t u . A q u e l l a j u v e n i l figura le p a r e c i ó al v e t e r a n o soldado como u n a v i s i ó n de l u z , de belleza, de s o b r e n a t u r a l b e a t i t u d , c u a l n u n c a la h u b i e r a él s o ñ a d o . Su blanco vestido n u p c i a l , la a c t i t u d p e n s a t i v a y d e v o t a en que e s t a b a la j o v e n , le produjo t a l •napresión, que no supo q u é d e c i r por el m o m e n t o , l i m i t á n d o s e á cont e m p l a r l a como e x t a s i a d o . P e r o a c o r d á n d o s e al p r o n t o de la orden que t r a í a , h i z o s e ñ a l al p a d r e p a r a que a v i s a r a á su hija que el got'ernador la l l a m a b a á su p r e s e n c i a . Conformándose al fin el afligido a n c i a n o , h a b l ó de e s t a m a n e r a : — L e v á n t a t e , hija mía, y da el ú l t i m o adiós á t u m a d r e ; yo t e a c o m p a ñ e r é d o n d e q u i e r a que v a y a s , si es q u e me lo p e r m i t e n . Confío ®n que Dios me h a de d a r v a l o r y s e r e n i d a d p a r a p r e s e n c i a r t u ú l t i 110 c o m b a t e , y no p e r m i t i r é q u e o t r a s m a n o s , q u e no sean las m í a s , t e saquen de la a r e n a . A n g e l a no dio, la m e n o r s e ñ a l de oir lo que se la d e c í a . D o s v e c e s a llamó s u p a d r e p o r s u n o m b r e , y l a s dos veces p e r m a n e c i ó ella c o m p l e t a m e n t e i n m ó v i l . E n t o n c e s el c o n t r i s t a d o viejo l a cogió s u a v e iiente de l a s m a n o s p a r a l e v a n t a r l a , m a s no p u d o d e s a t a r el a p r e t a d o ''brazo q u e f o r m a b a n é s t a s sobre el p e c h o d e la j o v e n . « A n g e l a — r e pitió el p o b r e p a d r e con voz m á s f u e r t e — , l e v á n t a t e , q u e el S e ñ o r h a enviado y a p o r t í » . ~~¡Angela e s t á y a en el C i e l o ! - e x c l a m ó P e r p e t u a , h i n c á n d o s e d e rodillas a n t e l a j o v e n — ; ved cómo su a l m a h e r m o s a ha volado á l u i r s e con C r i s t o , su celestial E s p o s o . É l h a c u m p l i d o s u s p r o m e s a s protegiendo á s u e l e g i d a , l i b r á n d o l a de la v e r g ü e n z a y el oprobio q u e 1* a m e n a z a b a n . í ^erpetua t e n í a r a z ó n : s u a m i g a ya no e x i s t í a . H a b í a e x p i r a d o en P^z, d u r m i é n d o s e en los b r a z o s del S e ñ o r . Sea q u e el a r d o r de s u s ®seos, el fervor m i s m o de s u a m o r l a l i b e r t a s e n de la prisión q u e la ^speraba; ó s e a q u e el d i v i n o E s p o s o de l a s a l m a s c r i s t i a n a s , celoso e su v i r g i n a l p u r e z a , se la l l e v a s e consigo a n t e s q u e la tosca m a n o el h o m b r e p u d i e r a m a n c h a r su t r a j e i n m a c u l a d o , nosotros no lo podemos e x p l i c a r ; no es d a d o a l h o m b r e el s o n d e a r los m i s t e r i o s d e l ^^°r d i v i n o . Los p a d r e s de A n g e l a dieron g r a c i a s á D i o s , d e r r a m a n d o c o p i o s a s

436

LAS HERMANAS DE FABIOLA

l á g r i m a s de g r a t i t u d y de a l e g r í a . P e r p e t u a , m á s q u e n u n c a , sintió u n v i v o deseo de d a r su v i d a por la fe de C r i s t o . E l oficial p a g a n o , m a r a v i l l a d o de lo q u e con s u s propios ojos liabía v i s t o , y a l e g r á n d o s e de v e r s e l i b r e del t r i s t e d e b e r que allí le h a b í a l l e v a d o , e s t r e c h ó con efusión la m a n o del p a d r e , d i c i e n d o : — V e i n t e a ñ o s d e mi v i d a d i e r a g u s t o s o p o r p o d e r l l a m a r m e y ser el p a d r e de t a l h i j a . Yo no s é q u é p e n s a r de todo esto; t a l e s cosas no s u c e d e n en m i r e l i g i ó n , por lo c u a l m e s i e n t o c a s i i n c l i n a d o á creer q u e v u e s t r o D i o s p u e d e s e r el ú n i c o Dios v e r d a d e r o . T o d a v í a de n o c h e , el c u e r p o de la i n o c e n t e doncella, l l e v a n d o su v e s t i d o b l a n c o , con l a corona de f r e s c a s r o s a s en s u s s i e n e s , , l a s manos c r u z a d a s al pecho y la d u l c e s o n r i s a en s u s l a b i o s , como en el i n s t a n t e de s u m u e r t e , fué c o n d u c i d o á d e s c a n s a r e t e r n a m e n t e en la c r i p t a de l a f a m i l i a . E l v e n e r a b l e O b i s p o hizo por sí m i s m o l a s exeq u i a s . A d e m á s de los p a d r e s , sólo u n o s c u a n t o s a m i g o s cristianos h a l l á r o n s e p r e s e n t e s . P e r p e t u a se vio p r i v a d a d e e s t e último consuelo, p o r q u e se lo i m p i d i e r o n ; h a b í a l l e g a d o y a la h o r a , s e g ú n lo había p r e d i c h o poco a n t e s , de d a r glorioso t e s t i m o n i o del n o m b r e de Cristo.
( Oontinttard.)

BOLETÍN CANÓNICO
DE RE MATRIMONIALI
por el P. B- J^arfiriez-

importantísimo Decreto de la Sagrada Congregacidn del Concilio acerca de los Esponsales y iViatrimonio.
P o r el n u e v o D e c r e t o de l a S a g r a d a C o n g r e g a c i ó n , d a d o en R o m a el d i a 2 de A g o s t o , i n t r o d ú c e n s e n o t a b i l í s i m a s modificaciones e n lo í u e se refiere al S a c r a m e n t o d e l M a t r i m o n i p ; en a l g u n a de e l l a s s e cambia por completo la disciplina a n t i g u a . P o r estas reformas quizás Uo n o s s e a difícil p r e v e r m u c b a s de l a s v a r i a n t e s q u e h a b r á n d e i n t r o ­ d u c i r s e en la t a n n e c e s a r i a codificación del D e r e c h o , p u e s l a a c t u a l d i s c i p l i n a c a n ó n i c a ofrece t a m b i é n g r a v e s p u n t o s de c o n t r o v e r s i a s u s ­ c e p t i b l e s d e m o d i f i c a c i o n e s a n á l o g a s á l a s q u e a c a b a n de i n t r o d u c i r s e en c u e s t i o n e s m a t r i m o n i a l e s ; lo e x i g e n a s í , e n c i e r t o m o d o , l a s c i r ­ c u n s t a n c i a s d i f í c i l e s e n q u e se e n c u e n t r a l a I g l e s i a c a t ó l i c a , y la m u l ­ t i t u d y v a r i e d a d de c u e s t i o n e s q u e s u e l e n s u r g i r en la a p l i c a c i ó n d e determinadas leyes. E n el n o v í s i m o D e c r e t o r e c u é r d a n s e l a s d i s p o s i c i o n e s d a d a s p o r el '-'Oncilio T r i d e n t i n o a c e r c a d e l a c l a n d e s t i n i d a d de los m a t r i m o n i o s , l u e , p o r j u s t í s i m a s c a u s a s , r e p r o b ó s i e m p r e la I g l e s i a d e D i o s . Se m a n d a b a q u e a q u e l l a s d i s p o s i c i o n e s t u v i e r a n f u e r z a d e l e y en t o d o s los p u n t o s e n q u e h u b i e r a n sido s u f i c i e n t e m e n t e p r o m u l g a d a s , c o n d i ­ ción p r e c i s a p a r a g o z a r de l o s p r i v i l e g i o s o t o r g a d o s p o r el T r i d e n t i n o eu el C a p í t u l o Tametsi, cuya extensión aparece suficientemente ex­ p u e s t a en v a r i o s d e los n ú m e r o s d e e s t a R e v i s t a i. •^las n i a u n d o n d e e s t u v o y e s t á en v i g o r l a l e y t r i d e n t i n a d e j a r o n de s u s c i t a r s e g r a v e s d u d a s a l d e t e r m i n a r la p e r s o n a del P á r r o c o , e n c u y a p r e s e n c i a d e b í a c o n t r a e r s e el m a t r i m o n i o ; b í z o s e a s i m i s m o difí­ cil conocer con t o d a c e r t e z a el c u a s i - d o m i c i l i o de m u c h o s c o n t r a y e n ­ tes; de a q u í l a n u l i d a d d e a l g u n o s m a t r i m o n i o s y los f r e c u e n t e s con1 V é a n s e los n ú m e r o s 15 d« E n e r o y 1.° de F e b r e r o de 1904.

438

BOLETÍN CANÓNICO

flictoa q u e d e e s t o s e o r i g i n a b a n , s o b r e t o d o u n a v e z q u e s e f a c i l i t a r o n l a s c o m u n i c a c i o n e s d e p u e b l o s con p u e b l o s . L a nueva ley mandada publicar por nuestro Santísimo Padre P í o X t i e n d e á i m p e d i r los g r a v í s i m o s i n c o n v e n i e n t e s q u e t r a í a n consigo^los e s p o n s a l e s p r i v a d o s ; el C a p í t u l o Tametsi r e c i b e u n a e x t e n s i ó n de q u e carecía h a s t a ahora; defínense con e x a c t i t u d l a s condiciones q u e d e b e r á r e u n i r el P á r r o c o ó S a c e r d o t e e n c u y a p r e s e n c i a s e c e l e b r e n los m a t r i m o n i o s ; d e c l á r a n s e n u l o s los l l a m a d o s de sorpresa; fíjanse d e u n modo c o n c r e t o l a s c i r c u n s t a n c i a s d e l c u a s i - d o m i c i l i o ; e n u n a p a l a b r a , s e d a n r e g l a s fijas q u e r e s u e l v e n m u c h í s i m o s d e los i n c o n v e ­ n i e n t e s á q u e , s o b r e todo, d a b a n l u g a r l o s c o n t r a t o s e s p o n s a l i c i o s t a l o u a r v e n í a n celebrándose en la mayoría de los países católicos. V é a s e á c o n t i n u a c i ó n el t e x t o l i t e r a l d e l a n u e v a l e y á q u e a l u d i m o s :

becretum de Sponsalibus et Matrimonio, lussu et auctoritate SS. P. N- Pii Papae
Ne temere^inirentur clandestina coniugia, quae Dei Ecclesia iustissimis de causis semper detéstala est atque prohibuit, provide cavit T r i d e n t i n u m C o n c i l i u m , cap. 1, Sess. XXIVde reform. matrim. edicens: «Qui aliter q u a m p r a e s e n t e parocho vel alio sacerdote de ipsius »parochi seu Ordinarii licentia et duobus vel tribus testibus matri» m o n i u m contrah-ere a t t e n t a b u n t eos S a n c t a S y n o d u s a d s i c c o n t r a » h e n d u m o m n i n o i n h á b i l e s r e d d i t , et h u i u s m o d i c o n t r a c t u s í r r i t o s et »nullos esse decernit.» Sed c u m i d e m S a c r u m C o n c i l i u m p r a e c e p i s s e t , u t t a l e decretuffl p u b l i c a r e t u r i n s i n g u l i s p a r o e c i i s , n e c v i m h a b e r e t n i s i i i s i n locisf u b i e s s e t p r o m u l g a t u m ; a c c i d i t u t p l u r a loca, i n q u i b u s p u b l i c a t i o illa f a c t a n o n fuit, beneficio t r i d e n t i n a e l e g i s c a r u e r i n t , h o d i e q u e careant, et haesitationibus atque incommodis veteris disciplinae adhnc obnoxia m a n e a n t . V e r u m n e c u b i v i g u i t n o v a l e x , s u b l a t a e s t o m n i s d i f f i c u l t a s . Saep» n a m q u e g r a v i s e x s t i t i t d u b i t a t i o i n d e c e r n e n d a p e r s o n a p a r o c h i , quo praesente matrimonium sit contrahendum. Statuit quidem canónica d i s c i p l i n a , p r o p r i u m p a r o c h u m e u m i n t e l l i g i d e b e r é , c u i u s i n paroeoia d o m i c i l i u m s i t , a u t q u a s i d o m i c i l i u m a l t e r u t r i u s c o n t r a h e n t i s . Veruffl q u i a n o n n u n q u a m difficile e s t i u d i c a r e , c e r t o n e c o n s t e t d e q u a s i - d o micilio, h a u d p a u c a m a t r i m o n i a f u e r u n t obiecta periculo ne nulla es­ sent: m u l t a quoque, sive inscitia h o m i n u m sive fraude, illegitim» prorsus atque irrita deprehensa sunt. H a e c d u d u m d e p l o r a t a , eo c r e b r i u s a c c i d e r e n o s t r a a e t a t e r i d e m u s , quo f a c i l i u s a c c e l e r i u s c o m m e a t u s c u m g e n t i b u s , e t i a m d i s i u n c t i s s i m i s , ' ' p e r f i c i u n t u r . Q u a m o b r e m s a p i e n t i b u s v i r i s ao d o c t i s s i m i s v i s u m

P.

B.

MARTÍNEZ

439

e s t e x p e d i r é u t m u t a t i o a l i q u a i n d u c e r e t u r in i u r e c i r c a f o r m a m c e l e ­ brandi connubii. Complures etiam sacrorum Antistites omni ex parte terrarum, praesertim e celebrioríbus civitatibus, ubi gravíor apparer e t n e c e s s i t a s , s u p p l i c e s a d id p r e c e s A p o s t o l i c a e S e d i a d m o v e r u n t . F l a g i t a t u m simul est ab Episcopis, t u m Europae plerisque, t u m aliarum regionum, ut incommodis occurreretur, quae ex sponsalíbus, | idest mutuis promissionibus futuri matrimonii p r i v a t i m initis, deri- I vantur. Docuit enim experientia satis, quae secum pericula ferant \ eiusmodi sponsalia: primum quidem incitamenta peccandi causamque ] cur inexpertae puellae decipiantur; postea dissidia ac lites inextricabiles. H i s r e r u m adiunctis permotus SSmus. D . N . P i u s P P . X pro ea quam gerit omnium Ecclesiarum sollicitudine, cupiens ad memorata d a m n a et pericula r e m o v e n d a temperatione a l i q u a uti, commisit S. C o n g r e g a t i o n i C o n c i l i i u t de b a c r e v i d e r e t , e t q u a e o p p o r t u n a a e s t i maret, Sibi proponeret. V o l u i t e t i a m v o t u m a u d i r e C o n s i l i i a d i u s c a n o n i c u m in u n u m r e digendum constituti, nec non E m o r u m . C a r d i n a l i u m qui pro eodem códice p a r a n d o s p e c i a l i c o m m i s s i o n e d e l e c t i s u n t : a q u i b u s , q u e m a d ­ m o d u m e t a S . C o n g r e g a t i o n e C o n c i l i i , c o n v e n t u s in e u m finem s a e pius babiti sunt. O m n i u m a u t e m sententiis obtentis, SSmus. Dominus S. Congregationi Concilii m a n d a v i t , ut d e c r e t u m ederet quo leges a Se, ex certa scientia et m a t u r a deliberatione probatae, continerentur, quibus s p o n s a l i u m et matrimonii disciplina in p o s t e r u m r e g e r e t u r , e o r u m q u e c e l e b r a t i o e x p e d i t a , c e r t a a t q u e o r d i n a t a tieret. I n executionem itaque Apostolici m a n d a t i S. Concilii Congregatio praesentibus litteris constituit atque decernit ea quae s e q u u n t u r .
DE SPONSALÍBUS.

I . — E a t a n t u m sponsalia h a b e n t u r valida et canónicos s o r t i u n t u r effectus, q u a e c o n t r a c t a f u e r i n t p e r s c r i p t u r a m s u b s i g n a t a m a p a r t i b u g e t v e l a p a r o c b o , a u t a loci O r d i n a r i o , v e l s a l t e m a d u o b u s t e stibus. Quod si u t r a q u e vel a l t e r u t r a p a r s s c r i b e r e n e s c i a t , i d i n i p s a s c r i p t u r a a d n o t e t u r ; e t a l i u s t e s t i s a d d a t u r , q u i c u m p a r o c h o , a u t loci O r ­ dinario, vel duobus testibus, de quibus supra, scripturam subsignet. H . — N o m i n e p a r o c h i h i c e t in s e q u e n t i b u s a r t i c u l i s v e n i t n o n so­ l u m q u i l e g i t i m e p r a e e s t p a r o e c i a e c a n o n i c e e r e c t a e ; s e d in r e g i o n i b u s , ubi paroeciae canonice erectae non sunt, etiam sacerdos cui in aliquo definito t e r r i t o r i o c u r a a n i m a r u m l e g i t i m e c o m m i s s a e s t , et p a r o c h o a e q u i p a r a t u r ; et i n m i s s i o n i b u s , u b i t e r r i t o r i a n e c d u m p e r f e c t o d i v i s a sunt, omnis sacerdos a missionis Moderatore ad a n i m a r u m c u r a m in *bqua statione universaliter deputatus.

440

BOLETÍK

CANÓNICO

DE

MATRIMONIO.

I I I . — E a t a n t u m matrimonia valida sunt, quae c o n t r a h u n t u r coram p a r o c l i o v e l loci O r d i n a r i o v e l s a c e r d o t e a b a l t e r u t r o d e l e g a t o , e t d u o b u s s a l t e m t e s t i b u s , i u x t a t a m e n r e g u l a s in s e q u e n t i b u s a r t i c u l i s e x p r e s s a s , e t s a l v i s e x c e p t i o n i b u s q u a e i n f r a n . V I I et V I I I p o n u n t u r . I V . — P a r o c h u s et loci O r d i n a r i u s v a l i d e m a t r i m o n i o a d s i s t u n t : § 1." A d i e t a n t u m m o d o a d e p t a e p o s s e s s i o n i s beneficii vel i n i t i officii, n i s i p u b l i c o d e c r e t o n o m i n a t i m f u e r i n t e x c o m m u n i c a t i vel ab officio s u s p e n s i ; § 2 . " I n t r a l i m i t e s d u m t a x a t s u i t e r r i t o r i i : in quo m a t r i m o n i i s n e d u m s u o r u m subditorum, sed etiam non subditorum valide adsistunt; § 3 . ° D u m m o d o i n v i t a t i ac rogati, et ñeque metu g r a v i constricti requirant excipiantque contrabentium consensum. V.—Licite autem adsistunt: § 1 . " C o n s t i t o s i b i l e g i t i m e de l i b e r o s t a t u c o n t r a h e n t i u m , s e r v a t i s de i u r e s e r v a n d i s ; § 2° C o n s t i t o i n s u p e r d e d o m i c i l i o , v e l s a l t e m de m e n s t r u a comm o r a t i o n e a l t e r u t r i u s c o n t r a h e n t i s in loco m a t r i m o n i i ; § 3 . ° Q u o d si- deficiat, u t p a r o c h u s et loci O r d i n a r i u s l i c i t e m a t r i monio a d s i n t , i n d i g e n t licentia parochi vel O r d i n a r i i proprii alteru t r i u s c o n t r a h e n t i s , n i s i g r a v i s i n t e r c e d a t n e c e s s i t a s , q u a e a b ea excuset. § 4 . " Q u o a d vagos, e x t r a c a s u m n e c e s s i t a t i s p a r o c h o ne lice.it e o r u m m a t r i m o n i i s a d s i s t e r e , n i s i r e a d O r d i n a r i u m v e l ad s a c e r d o - ' t e m a b eo d e l e g a t u m d e l a t a , l i c e n t i a m a d s i s t e n d i i m p e t r a v e r i t . § 5." I n quolibet autem casu pro regula habeatur, ut matrimonium coram sponsae parocho celebretur, nisi aliqua iusta causa excuset. V I . — P a r o c h u s e t loci O r d i n a r i u s l i c e n t i a m c o n c e d e r é p o s s u n t a l ü sacerdoti d e t e r m í n a t e ac certo, u t m a t r i m o n i i s intra limites sui territorii adsistat. D e l e g a t u s a u t e m , u t v a l i d e et l i c i t e a d s i s t a t , s e r v a r e t e n e t u r limit e s m a n d a t i , e t r e g u l a s p r o p a r o c h o e t loci O r d i n a r i o n . I V e t V superius statutas. V I I . — I m m i n e n t e m o r t i s p e r i c u l o , u b i p a r o c h u s , v e l loci O r d i n a r i a s , v e l s a c e r d o s a b a l t e r u t r o d e l e g a t u s , h a b e r i n e q u e a t , a d consul e n d u m c o n s c i e n t i a e e t (si c a s u s f e r a t ) l e g i t i m a t i o n i p r o l i s , m a t r i m o n i u m c o n t r a h i v a l i d e a c l i c i t e p o t e s t c o r a m q u o l i b e t s a c e r d o t e et duobus testibus. V I I I . — S i contingat u t in aliqua regione p a r o c h u s locive Ordinar i u s , a u t s a c e r d o s a b e i s d e l e g a t u s , c o r a m quo m a t r i m o n i u m c e l e b r a n queat, haberi non possint, eaque r e r u m conditio a mense i a m persev e r e t , m a t r i m o n i u m v a l i d e a c l i c i t e i n i r i p o t e s t e m i s s o a s p o n s i s formali consensu coram duobus testibus.

P . B . MARTÍNEZ

441

I X . — § 1 . 0 C e l é b r a l o m a t r i m o n i o , p a r o c h u s , vel qui eius v i ces g e ­ r i t , s t a t i m d e s c r i b a t in libro m a t r i m o n i o r u m n o m i n a c o n i u g u m a c t e s tium, l o c u m e t d i e m c e l e b r a t i m a t r i m o n i i , a t q u e a l i a , i u x t a m o d u m in l i b r i s r i t u a l i b u s vel a p r o p r i o O r d i n a r i o p r a e s c r i p t u m ; í d q u e licet alius s a c e r d o s vel a se vel a b O r d i n a r i o d e l e g a t u s m a t r i m o n i o a d s t i terit. § 2 . " P r a e t e r e a p a r o c h u s in libro q u o q u e b a p t i z a t o r u m a d n o t e t , coniugem t a l i die in s u a p a r o c h i a m a t r i m o n i u m c o n t r a x i s s e . Quod s i coniux a l i b i b a p t i z a t u s fuerit, m a t r i m o n i i p a r o c h u s n o t i t i a m i n i t i c o n t r a c t u s ad p a r o c h u m b a p t i s m i sive p e r se, sive p e r c u r i a m episcopalem t r a n s m i t t a t , u t m a t r i m o n i u m iu b a p t i s m i l i b r u m r e f e r a t u r . § 3.° Q u o t i e s m a t r i m o n i u m ad n o r m a m n. V I I a u t V I I I c o n t r a h i t n r , s a c e r d o s in p r i o r i c a s u , t e s t e s i n a l t e r o , t e n e n t u r in s o l i d u m c u m c o n t r a h e n t i b u s c u r a r e , u t i n i t u m c o n i u g i u m in p r a e s o r i p t i s l i b r i s quam p r i m n m a d n o t e t u r . X . — P a r o c h i qui heic hactenus praescripta violaverint, ab Ordi­ n a r i i s pro modo e t g r a v í t a t e c u l p a e p u n i a n t u r . E t i n s u p e r si a l i c u i u s m a t r i m o n i o a d s t i t e r i n t c o n t r a p r a e s c r i p t u m § 2' et 3 ' n u m . V , emo­ lumenta stolae s u a n e í a c i a n t , s e d p r o p r i o c o n t r a h e n t i u m p a r o c h o r e mittant. X I . — § 1 .0 S t a t u t i s s u p e r i u s l e g i b u s t e n e n t u r o m n e s in c a t h o l i c a E c c l e s i a b a p t i z a t i e t a d e a m e x h a e r e s i a u t s c h i s m a t e c o n v e r s i (licet sive h i , sive illi a b e a d e m p o s t e a defecerint), q u o t i e s i n t e r se s p o n ­ salia vel m a t r i m o n i u m i n e a n t . § 2.° V i g e n t q u o q u e pro i i s d e m de q u i b u s s u p r a c a t h o l i c i s , si c u m ^ c a t h o l i c i s s i v e b a p t i z a t i s s i v e non b a p t i z a t i s , e t i a m p o s t o b t e n t a m d i a p e n s a t i o n e m a b i m p e d i m e n t o m i x t a e r e l i g i o n i s vel d i s p a r i t a t i s c u i ­ j i s , s p o n s a l i a vel m a t r i m o n i u m c o n t r a h u n t ; n i s i p r o a l i q u o p a r t i c u l a r i loco a u t r e g i o n e a l i t e r a S. S e d e s i t s t a t u t u m . § 3 . " A c a t h o l i c i s i v e b a p t i z a t i sive non b a p t i z a t i , si i n t e r se con­ t r a h u n t , n u l l i b i l i g a n t u r a d c a t h o l i c a m s p o n s a l i u m vel m a t r i m o n i i formam s e r v a n d a m . P r a e s e n s d e c r e t u m l e g i t i m e p u b l i c a t u m et p r o m u l g a t u m h a b e a t u r per e i u s t r a n s m i s s i o n e m a d l o c o r u m O r d i n a r i o s : et q u a e in eo dispoSita s u n t u b i q u e v i m l e g i s h a b e r e i n c i p i a n t a d i e s o l e m n i P a s c h a e í ^esurreotionis D . N . I . C. p r o x i m i a n n i 1908. I n t e r i m v e r o o m n e s l o c o r u m O r d i n a r i i c u r e n t hoc d e c r e t u m q u a m Primum in v u l g u s e d i , et in s i n g u l i s s u a r u m dioecesum p a r o c h i a l i b u s ecclesiis e x p l i c a r i , u t a b ó m n i b u s r i t e c o g n o s c a t u r . P r a e s e n t i b u s v a l i t u r i s de m a n d a t o s p e c i a l i S S m i . D , N . P i i P P . X , contrariis q u i b u s l i b e t e t i a m p e c u l i a r i m e n t i o n e d i g n i s m i n i m e o b s t a n ­ tibus. I^atum R o m a e die 2 . " m e n s i s A n g u s t í a n n i 1 9 0 7 . — V i N C E N T i ü S , C a r d . Episc. P R A E N E S T I N U S , Praef.—C. D E LAI, Secret.

442

BOLETÍN

CANÓNICO

E l t e x t o de la n u e v a ley a p a r e c e bien claro, no se p r e s t a á insidios a s i n t e r p r e t a c i o n e s n i ofrece l u g a r á d u d a s . V e r e m o s , no o b s t a n t e , d e i n s i n u a r a l g u n a s d e l a s v e n t a j a s q u e d e l D e c r e t o se s i g u e n y las modificaciones q u e se i n t r o d u c e n en l a a n t i g u a d i s c i p l i n a . E l a r t . I t r a t a de los e s p o n s a l e s , como y a se h a v i s t o . S a b i d o es que é s t o s no s o n n e c e s a r i o s n i a f e c t a n á l a v a l i d e z n i á la l i c i t u d del m a t r i m o n i o . S u c o n v e n i e n c i a , s i n e m b a r g o , s e c o m p r e n d e con sólo e x a m i n a r l a í n d o l e d e e s t e S a c r a m e n t o ; f ú n d a n s e e n l a e s e n c i a m i s m a del cont r a t o m a t r i m o n i a l , en l a u n i ó n p e r p e t u a á q u e v o l u n t a r i a m e n t e q u e d a n s o m e t i d o s los e s p o s o s , y lo e x i g e n el c o n o c i m i e n t o m u t u o y l a l i b e r t a d q u e s e r e q u i e r e p a r a l l e v a r á efecto el a c t o m á s t r a n s c e n d e n t a l de la v i d a . D e a q u í el i n t e r é s g r a n d í s i m o con q u e la I g l e s i a h a m i r a d o siemp r e e s t e g é n e r o de p r o m e s a s , y l a s c o n d i c i o n e s q u e s e ñ a l a p a r a g a r a n t i r la f e l i c i d a d de l o s c o n t r a y e n t e s . E n l a d i s c i p l i n a c a n ó n i c a s e h a c e p e r f e c t a d i s t i n c i ó n e n t r e l a «prom e s a m u t u a y r e c í p r o c a de f u t u r o c a s a m i e n t o » ^ y la c e l e b r a c i ó n del m a t r i m o n i o . L a c l a n d e s t i n i d a d no a f e c t a á los e s p o n s a l e s y s i al Sac r a m e n t o : « L o s q u e s e a t r e v i e r a n á c o n t r a e r m a t r i m o n i o , d i c e el T r i d e n t i n o , s i n la p r e s e n c i a del P á r r o c o ó de otro S a c e r d o t e p o r e n c a r g o d e a q u é l ó del O r d i n a r i o , y a n t e d o s ó t r e s t e s t i g o s , q u e d a n a b s o l u t a m e n t e i n h á b i l e s p a r a c o n t r a e r de e s t e m o d o ; y s e e s t a b l e c e , a d e m á s , q u e s e a n n u l o s é í r r i t o s s e m e j a n t e s c o n t r a t o s , como en efecto los i n v a l i d a y a n u l a p o r el p r e s e n t e D e c r e t o . » (Conc. Trid. Cap. 8e.^. XXIV, de reform. matrim.) E n c a m b i o n o s e h a c e m e n c i ó n de los e s p o n s a l e s , n i se d i c e q u e sea n e c e s a r i a l a a s i s t e n c i a d e l P á r r o c o n i de t e s t i g o s q u e los p r e s e n c i e n ; b i e n q u e , p a r a i m p e d i r los m u c h o s t r a s t o r n o s q u e p u d i e r a n o r i g i n a r s e d e l a s p r o m e s a s c l a n d e s t i n a s , los O b i s p o s n o d e j a r o n de a c o n s e j a r , y h a s t a m a n d a r a l g u n a v e z , q u e se c e l e b r a r a n d e l a n t e del P á r r o c o y o t r a s p e r s o n a s . P e r o e s t a s d i s p o s i c i o n e s e p i s c o p a l e s no a n u l a b a n los e f e c t o s e s p o n s a l i c i o s ; a s í se d e d u c e de l a s r e s p u e s t a s de la S a g r a d a C o n g r e g a c i ó n ; l a s d e l 8 de J u l i o d e 1865 y 2 3 d e M a r z o d e 1872 son b i e n t e r m i n a n t e s . E n r e s u m e n , q u e si la c l a n d e s t i n i d a d c o n s t i t u í a y c o n s t i t u y e i m p e d i m e n t o d i r i m e n t e del m a t r i m o n i o , n o i n v a l i d a b a lo» e s p o n s a l e s : s e g ú n l a d i s c i p l i n a g e n e r a l de la I g l e s i a , e r a n v á l i d o s J p r o d u c í a n el i m p e d i m e n t o d e p ú b l i c a h o n e s t i d a d , a u n c u a n d o se cele-

1 S é d a l o d i s o e r n e n d a s u n t s p c n s a l i a a simplioi n u p t i a r u m p r o m i e s i o n e , quiPP* ex illis, n o n ex h a o , o r i t u r p . h. i m p e d i m e n t u m (D'AnnibaU); y p a r a no confau'l''" estos dos c o n c e p t o s los e s p o n s a l e s significan: 'Mutua promissio qua ¡tersoiu^e hábiles obligant exjuítitia ad matrimonium futurum inter »e contrahendum'. (Tanquerey, Thral. et Pastor.)

P.

B. MARTÍNEZ

443

b r a r a n p r i v a d a m e n t e . E l nuevo Decreto de la S a g r a d a Congregación del Concilo e x i g e p a r a s u v a l i d e z y p a r a q u e s u r t a n los e f e c t o s c a n ó nicos u n d o c u m e n t o ó e s c r i t o firmado p o r los e s p o s o s , p o r el P á r r o c o ó el O r d i n a r i o del l u g a r y dos t e s t i g o s , c u a n d o m e n o s . Sí u n o d e los c o n t r a y e n t e s , ó n i n g u n o de los dos s u p i e r a e s c r i b i r , e s t a c i r c u n s t a n c i a se h a r á c o n s t a r e n el m i s m o d o c u m e n t o , en c u y o c a s o se a ñ a d e u n n u e v o t e s t i g o q u e firme con l a s p e r s o n a s a n t e s m e n c i o n a d a s . L o s e s p o n s a l e s , p o r c o n s i g u i e n t e , en c a y a c e l e b r a c i ó n no s e o b s e r v a r a n e s t a s c o n d i c i o n e s , n o p r o d u c i r á n efecto a l g u n o : d e s a p a r e c e n , como se v e , 1*JS e s p o n s a l e s c l a n d e s t i n o s y el i m p e d i m e n t o de h o n e s t i d a d q u e de ellos se o r i g i n a b a . P u e d e d e c i r s e q u e E s p a ñ a se a d e l a n t ó , en c i e r t o modo, a l n u e v o D e c r e t o ; la e x p e r i e n c i a d e m o s t r ó los g r a v í s i m o s i n c o n v e n i e n t o s q u a p o d r í a n s e g u i r s e , y se s e g u í a n de h e c h o , de los e s p o n s a l e s p r i v a d o s ; y a u n q u e r e p r o b e m o s l a i n t r u s i ó n de los p o d e r e s civiles en a s u n t o s c u y a i n t e r v e n c i ó n es e x c l u s i v a de la I g l e s i a , no d e j a r á de c o n c e d e r s e que a q u e l l a s u s u r p a c i o n e s , a u n q u e p e r j u d i c i a l e s q u i z á s en su o r i g e n , r e s u l t a r o n de p r o v e c h o s u m o u n a v e z q u e fueron s a n c i o n a d a s p o r la c o s t u m b r e . L a p r o h i b i c i ó n de los e s p o n s a l e s p r i v a d o s c o n s t i t u í a , es i n d u d a b l e , u n a d i s c i p l i n a y r é g i m e n e s p e c i a l en c u e s t i o n e s m a t r i m o n i a l e s , p e r o , al fin, lo a c e p t ó l a S a n t a S e d e en v i s t a de l a s g r a n d e s ' V e n t a j a s q u e del d e r e c h o c o n s u e t u d i n a r i o se s i g u i e r o n p a r a la s o l u c i ó n de m u c h o s conflictos. L a p r a g m á t i c a de C a r l o s I V fué la q u e dio m a r Sen á e s t a n u e v a d i s c i p l i n a . E n e l l a s e d i c e q u e «en n i n g ú n t r i b u n a l e c l e s i á s t i c o n i s e c u l a r de m i s d o m i n i o s se a d m i t i r á n d e m a n d a s de e s p o n s a l e s , si no es q u e s e a n c e l e b r a d o s p o r p e r s o n a s h a b i l i t a d a s p a r a C o n t r a e r por sí mismos y prometidos por e s c r i t u r a p ú b l i c a . « E s t a p r á c tica d e b í a s e r m u y a n t i g u a , p u e s y a en t i e m p o d e la E s p a ñ a g o d a s e h a c í a n los e s p o n s a l e s con e s c r i t u r a y en p r e s e n c i a d e t e s t i g o s . D e la l e g i t i m i d a d c a n ó n i c a de n u e s t r a l e g i s l a c i ó n n o p u e d e d u d a r s e , 1*0 p o r q u e á los R e y e s les fuera p e r m i t i d o i n m i s c u i r s e en a s u n t o s p u r a mente e c l e s i á s t i c o s , s i n o p o r q u e , como e s c r i b e S a n t i : « L e g i t i m a consuetudine potest introducí aliqua solemnitas sponsalium essentialis. Sic in H i s p a n i a n o n s u n t v a l i d a absque publica scriptura, i. e. a b s q u e Publico n o t a r i i i n s t r u m e n t o , q u o d e t i a m i n s t r u m e n t o in c u r i a conflato iieqnit s u p l e r i . » ( V é a n s e l a s r e s p u e s t a s de l a S a g r a d a C o n g r e g a c i ó n del Concilio f e c h a d a s en 3 1 de E n e r o de 1880 y el 11 de A b r i l de 1891). E s t a s d i s p o s i c i o n e s v i g e n t e s en E s p a ñ a , en l a s A m ó r i c a s l a t i n a s y *un en el A r c h i p i é l a g o filipino ¿ d e j a n d e e x i s t i r con l a p u b l i c a c i ó n d e l n o v í s i m o D e c r e t o ? L o s c a t ó l i c o s de e s t o s p a í s e s ¿ e s t a r á n o b l i g a d o s á a n u e v a l e y , á p e s a r de la c o s t u m b r e l e g í t i m a m e n t e i n t r o d u c i d a y S a n c i o n a d a p o r la I g l e s i a ? E n el a r t . X I d e l r e f e r i d o D e c r e t o se d i c d l u e « s t a t u t i s s u p e r i u s l e g i b u s t e n e n t u r omnes in catholica Ecclesia ^^Ptizati.... . q u o t i e s i n t e r s e s p o n s a l i a vel m a t r i m o n i u m i n s u n t . »

444

BOLETÍN

CANÓNICO

A ñ á d e s e al final d e l a r t í c u l o : « q u a e in eo ( d e c r e t o ) d i s p o s i t a s u n t ubique vim legis habere, e t c . » L a c l a r i d a d del t e x t o es a b s o l u t a , se refiere á t o d o s los c a t ó l i c o s , t i e n e f u e r z a d e l e y en todas partes; luego n o h a y d u d a q u e , a t e n i é n d o n o s á la l e t r a , o b l i g a e n los c i t a d o s p a í s e s , en E s p a ñ a , en l a s A m é r i c a s y en F i l i p i n a s . O t r a s , s i n e m b a r g o , s e r á n l a s c o n c l u s i o n e s si s e e x a m i n a el e s p í r i t u , el fin d e e s t a l e y . T r á t a s e de d e c l a r a r n u l o s y s m n i n g ú n v a l o r c a n ó n i c o los e s p o n s a l e s p r i v a d o s , p o r los p e r j u i c i o s q u e d e ello se o r i g i n a b a n y de g a r a n t i r la l i b e r t a d de los c o n t r a y e n t e s . E s t o s d o s p r o b l e m a s h a n s e y a r e s u e l t o en n u e s t r a l e g i s l a c i ó n ; lo n u e v a m e n t e d e t e r m i n a d o c o r r o b o r a l a c o s t u m b r e , ó, p o r mejor d e c i r , l a d i s c i p l i n a h i s p a n o - a m e r i c a n a , d o n d e c o n t i n ú a n d e r o g a d o s los e s p o n s a l e s c l a n d e s t i n o s ; no o b l i g a n en c o n c i e n c i a , n i p r o d u c e n el i m p e d i m e n t o d e p ú b l i c a h o n e s t i d a d , q u e e s , p r e c i s a m e n t e , lo e s t a b l e c i d o en l a n u e v a l e y . L a escrit u r a p ú b l i c a a n t e n o t a r i o se h a r á , c u a n d o m e n o s , e n p r e s e n c i a d e dos t e s t i g o s . Si se e x i g i e r a o t r a e s c r i t u r a , lejos de f a v o r e c e r p e r j u d i c a r í a á n u e s t r o s c a t ó l i c o s : 1 . ° , p o r q u e no c o n s t a q u e e s t é d e r o g a d a la l e g i s l a ción v i g e n t e y q u e s a n c i o n ó la m i s m a I g l e s i a ; como y a s e h a d i c h o , no h a y , como d e b í a de h a b e r , c l á u s u l a a l g u n a d e r o g a t o r i a d e e s t e p r i v i l e g i o , a n t e s al c o n t r a r i o , en el a r t . X I se lee: « N i s i p r o a l i q u o p a r t i c u í a r i loco a u t r e g i o n e a l i t e r a S . S e d e s i t s t a t u t u m . » 2 . ° , P o r q u e , p r e s u p u e s t a la no d e r o g a c i ó n d e la d i s c i p l i n a h i s p a n o - a m e r i c a n a , s e r í a n e c e s a r i o el e s c r i t o d e q u e s e h a b l a en el D e c r e t o , m á s la e s c r i t u r a púb l i c a a n t e n o t a r i o , lo c u a l no p a r e c e p r o b a b l e f u e r a l a m e n t e de la Sag r a d a C o n g r e g a c i ó n . P o r lo t a n t o , n o creo q u e en E s p a ñ a h a y a n sufrido los e s p o n s a l e s modificación a l g u n a , e x c e p t o , q u i z á s , en el c a s o de que los c o n t r a y e n t e s no s u p i e r a n e s c r i b i r ; se n e c e s i t a r í a e n t o n c e s u n n u e v o testigo. S i n e m b a r g o de lo d i c h o , el P . P e r r e r e s , c u y a c o m p e t e n c i a en c u e s t i o n e s d e e s t a í n d o l e es i n d i s c u t i b l e , d i c e q u e la f o r m a del n u e v o Dec r e t o es a p l i c a b l e á E s p a ñ a , á la A m é r i c a l a t i n a y á F i l i p i n a s ; f ú n d a s e en q u e h a d e t e n e r f u e r z a d e l e y en t o d a l a I g l e s i a . C l a r o e s t á — a ñ a d e el d o c t o c a n o n i s t a — q u e si los e s p o n s a l e s s e c o n t r a e n en e s t o s p a í s e s con a r r e g l o a l p r i v i l e g i o de q u e a n t e s d i s f r u t a b a n , s e r á n v á l i d o s , con t a l q u e los firmen, s i s a b e n , los c o n t r a y e n t e s , p u e s i n t e r v e n d r á n , por lo m e n o s , dos t e s t i g o s ; p e r o n o es y a n e c e s a r i a la i n t e r v e n c i ó n de ningún notario, ni civil, ni eclesiástico. IMas la e x c e p c i ó n d e l a r t . X I , si b i e n p a r e c e r e s t r i c t i v a , no r e s u e l v e d e p l a n o q u e s e a i n n e c e s a r i a la e s c r i t u r a p ú b l i c a , t a l c u a l e n t r e noso t r o s se v i e n e p r a c t i c a n d o .

**

P . B. MARTÍNEZ

445

UNIVERSIDAD PONTIFICIA DE

SALAMANCA

P o r l a C i r c u l a r d e la N u n c i a t u r a A p o s t ó l i c a de M a d r i d , f e c h a d a el d í a 3 0 de J u l i o ú l t i m o , c o l o c á b a s e a l Colegio de C a l a t r a v a en t a les c o n d i c i o n e s q u e a c a s o se h i c i e r a i n e v i t a b l e su c l a u s u r a . E l t e x t o de l a c a r t a C i r c u l a r á q u e a l u d i m o s es el s i g u i e n t e : « M u y S e ñ o r m í o y H e r m a n o de mi m a y o r c o n s i d e r a c i ó n y r e s p e t o : E l P a d r e Santo ha examinado atentamente la interpretación que en la p r á c t i c a d a n los S e m i n a r i o s M e t r o p o l i t a n o s d e E s p a ñ a al p r i v i l e g i o á ellos o t o r g a d o p o r l a S a n t a S e d e , d e c o n f e r i r g r a d o s a c a d é m i c o s e n l a s F a c u l t a d e s d e T e o l o g í a y D e r e c h o . E l c a s o f r e c u e n t e de j ó v e n e s e s t u d i a n t e s q u e s a l e n de s u p r o p i a P r o v i n c i a e c l e s i á s t i c a , s e c o n s i d e r a poco c o n f o r m e con la m e n t e d e S u S a n t i d a d , y e x p u e s t o á p r o d u c i r inc o n v e n i e n t e s y a b u s o s en p e r j u i c i o de la e d u c a c i ó n científica, y m á s a ú n d e l b u e n e s p í r i t u q u e d e b e i n f o r m a r á los f u t u r o s M i n i s t r o s d e l Santuario. P o r t a n t o , con el fin de e v i t a r t a l e s i n c o n v e n i e n t e s , y a l m i s m o t i e m p o e s t a b l e c e r u n a n o r m a c o n s t a n t e y u n i f o r m e en el u s o de d i c h o p r i v i l e g i o , el P a d r e S a n t o m e h a d a d o e n c a r g o d e e n v i a r e n S u A u g u s t o n o m b r e á c a d a u n o de los R v d o s . O r d i n a r i o s d e e s t a c a t ó l i c a j N a c i ó n u n a c a r t a C i r c u l a r , n o t i f i c á n d o l e s q u e es e x p l í c i t a v o l u n t a d • s u y a q u e los a l u m n o s d e los S e m i n a r i o s n o p u e d a n p r e s e n t a r s e p a r a \ o b t e n e r los g r a d o s a c a d é m i c o s « i n o a l r e s p e c t i v o S e m i n a r i o P r o v i n c i a l ó M e t r o p o l i t a n o , c u a l q u i e r a q u e h a y a sido l a p r á c t i c a p r e c e d e n t e y la i n t e r p r e t a c i ó n d a d a h a s t a a h o r a al P r i v i l e g i o P o n t i f i c i o . E l c u m p l i m i e n t o de e s t a s o b e r a n a disposición de S. S. no puede ofrecer d i f i c u l t a d a l g u n a , p u e s t o q u e se r e d u c e á l i m i t a r l a f a c u l t a d d e c a d a u n o d e los S e m i n a r i o s M e t r o p o l i t a n o s , a u t o r i z á n d o l e s p a r a c o n f e r i r los g r a d o s a c a d é m i c o s ú n i c a m e n t e á l o s S e m i n a r i s t a s de s u propia Provincia eclesiástica. E n la s e g u r i d a d de h a b e r c u m p l i d o con la p r e s e n t e C i r c u l a r el A u g u s t o e n c a r g o q u e m e h a s i d o confiado, s í r v a s e V . E . a c e p t a r l a s protestas de mi mayor consideración. D i o s g u a r d e á V . E . m u c h o s a ñ o s . — M a d r i d SO de J u l i o de 1 9 0 7 . — t A . C A R D . R I N A L D I N I , Pro-Nuncio Apostólico.» L a C i r c u l a r q u e p r e c e d e p o n í a en c o n d i c i o n e s m u y difíciles a l S e m i n a r i o Pontificio d e S a l a m a n c a . S i n o t r o s e l e m e n t o s q u e el r e d u c i d o n ú m e r o de a l u m n o s p r o c e d e n t e s t a n sólo de a q u e l l a d i ó c e s i s , n o e r a posible d a r v i d a á a q u e l c e n t r o d e i n s t r u c c i ó n , como n i b a s t a b a n t a m p o c o los sacrificios del P r e l a d o n i el d e s i n t e r é s d e l c l e r o , con s e r

446

BOLETÍN

CANÓNICO

m u y g r a n d e . D e a q u í el q u e l a c l a u s u r a d e l C o l e g i o a f e c t a r a e n lo m á s p r o f u n d o a l R v m o . P . V a l d é s , n o sólo p o r q u e l a h i s t o r i a d e l i l u s t r e A g u s t i n o se i d e n t i f i c a e n c i e r t o m o d o c o n l a del m o v i m i e n t o científico e n s u s m ú l t i p l e s m a n i f e s t a c i o n e s , s i n o t a m b i é n p o r q u e h a b í a s i d o la o b r a p r e d i l e c t a d e s u d i g n o a n t e c e s o r , el n u n c a b a s t a n t e l l o r a d o P . C á m a r a . E r a m e n e s t e r a c u d i r á t o d o s los m e d i o s p a r a q u e C a l a t r a v a no muriese, y d a r l e n u e v o impulso, y p e r p e t u a r e n él las tradiciones Agustinianas. L o s esfuerzos del venerable P r e l a d o y l a s gestiones del R e v e r e n d í s i m o P . T o m á s R o d r í g u e z c e r c a d e la S a n t a S e d e p r o d u j e r o n m a r a v i llosos e f e c t o s ; e r a d e e s p e r a r , d a d a l a i m p o r t a n c i a d e a q u e l c e n t r o d o c e n t e . E l E x c m o . P . V a l d é s e s t á d e e n h o r a b u e n a ; lo e s t á e l d o c t o p r o f e s o r a d o d e e s t e Colegio P o n t i f i c i o ; lo e s t á t o d a E s p a ñ a , p o r q u e á E s p a ñ a pertenecen las glorias s a l m a n t i n a s . E n el Boletín oficial d e a q u e l O b i s p a d o , c o r r e s p o n d i e n t e a l 12 de O c t u b r e , d i ó s e c u e n t a d e l p r i v i l e g i o e s p e c i a l í s i m o o t o r g a d o p o r la S a n t a S e d e e n f a v o r d e l Colegio d e C a l a t r a v a . D i c e a s í : «Con f e c h a 2 6 d e S e p t i e m b r e ú l t i m o . S u S a n t i d a d P í o X se h a d i g n a d o c o n c e d e r b e n i g n a m e n t e , p o r g r a c i a e s p e c i a l , que no se ha de aducir como ejemplo, y p o r d i e z a ñ o s , qtie, e n a t e n c i ó n á l a s c i r c u n s t a n c i a s e£Ctraordinarias y c o n d i c i o n e s e s p e c i a l e s e n q u e s e e n c u e n t r a el S e m i n a r i o C e n t r a l d e S a l a m a n c a , p u e d a a d m i t i r e n s u s a u l a s , c o n objeto d e c o n f e r i r e n é l g r a d o s a c a d é m i c o s , á los a l u m n o s d e o t r a s ' P r o v i n c i a s e c l e s i á s t i c a s , servatis servandis, y con c i e r t a s condiciones que e n el d o c u m e n t o pontificio s e e x p r e s a n , n o o b s t a n t e lo d i s p u e s t o y o r d e n a d o en l a s L e t r a s A p o s t ó l i c a s r e c i e n t e m e n t e d i r i g i d a s a l P r o N u n c i o A p o s t ó l i c o d e E s p a ñ a , q u e p a r m a n e c e r á p a r a los d e m á s Sem i n a r i o s e n todo s u v i g o r y f u e r z a . » E n v i r t u d d e e s t a c o n c e s i ó n p o n t i f i c i a , d o s , c u a n d o m e n o s , d e los a l u m n o s p e r t e n e c i e n t e s á o t r a s d i ó c e s i s , con t a l q u e s e a n d e c u a l i d a d e s d i s t i n g u i d a s , p u e d e n i n g r e s a r e n el C o l e g i o d e C a l a t r a v a y o b t e n e r los g r a d o s a c a d é m i c o s e n l a s F a c u l t a d e s d e S a g r a d a T e o l o g í a y D e r e c h o C a n ó n i c o . D é b e s e a d v e r t i r q u e con l a s a s i g n a t u r a s oficiales v a n e n l a z a d o s los e s t u d i o s s o c i o l ó g i c o s , l e n g u a s v i v a s y la l i t e r a t u r a latina y española. N O T A . — L a falta de espacio nos impide consignar en este Boletín

la s o l u c i ó n á l a s d u d a s p r o p u e s t a s p o r v a r i o s O b i s p o s d e F r a n c i a r e s p e c t o á la p r e s e n t e c o n d i c i ó n r e l i g i o s a d e a q u e l p u e b l o : se d a r á á conocer en otro n ú m e r o .

LIDROJ, REYIJT/IJ T
Ubros.

FERI0DIC05

E. GÓMEZ CARRILLO .—Cómo se pasa la vida —Garnier H e r m a n o s , l i b r e r o s - e d i t o r e s , r n e des S a i n t s - P é r e s , 6, P a r i s . G ó m e z Carrillo e s e n Cómo "hroniqueur se pasa la vida el e s c r i t o r de s i e m p r e : n n

delicioso, que va t o m a n d o revista á mil cosas mundanas, como

U n a m a r i p o s a á las flores de u n j a r d í n , e n t r e t e n i e n d o de p a s a d a oon m i l o b s e r v a c i o n e s l i g e r a s y s u t i l e s ; d i v i r t i e n d o oon m i l c u e n t o s y a n é c d o t a s , r e g o c i j a n d o c o n m i l s e c r e t o s o í d o s e n l a s b o h e m i a s l i t e r a r i a s e n l a s h o r a s del ver^outh ó d e l a j e n j o ; d i s t r a y e n d o oon m i l c o q u e t e r í a s , b o t í n de c a z a de s u s visiteos á las grandes actrices, y deleitando siempre con su estilo suelto, mov i d o , c h i s p e a n t e y m u l t i c o l o r , q u e s u e n a e n los o í d o s i n t e r i o r e s del a l m a Como grata música arrulladora. ¡ L á s t i m a q u e s e a t a n p a g a n o t e y t a n e m p e d e r n i d o i n c e n s a d o r des ^eihlichen, •verde y l i b i d i n o s o ! Y c u e n t a , q u e t o d o e s t o se le p o d r í a d i s p e n s a r e n g r a c i a á lo m u c h o que reg a l a y r e c r e a c o n s u m a n e r a de e s c r i b i r g e n t i l y d o n a i r o s a , s i n o fuera tan i r r e s p e t u o s o oon lo q u e m e r e c e t o d a c l a s e de v e n e r a c i o n e s y de r e s p e t o s . Q u e 86 h a g a p o c o m e n o s q u e m u s u l m á n c u a n d o d e s c r i b e á la m u j e r a r g e l i n a , ó V i s i t a por curiosidad á l a b e l l a F a t m a , ó n o s r e c u e r d a el a l m a n ó m a d a de Isabel E b e r h a r d t y d i s c u r r e p o r a q u e l l a s t i e r r a s a r d i e n t e s a s p i r a n d o ¿ b o c a nadas a q u e l a i r e v o l u p t u o s o , y o le a b s u e l v o de t o d o e s t o — y a v e q u e es t^ner la m a n g a a n c h a — , a u n q u e e s t o y s e g u r o de q u e n o h a y p r o p ó s i t o de l a e n m i e n d a ; p e r o h a b l a r t a n l i g e r a m e n t e de L o u r d e s , l l e v a r s u m u n d a n i s m o pecador á a q u e l a u g u s t o s a n t u a r i o y c h i s m e a r s o b r e él c o n t a n t o 'le m i l a g r o s Sio. ¡Si atrevi•íiiento y t a n t a f a l t a de v e r d a d , c o m o si se t r a t a s e de u n a a g e n c i a t r a f i c a n t e , v a m o s , Sr. G ó m e z C a r r i l l o , q u e e s o es i m p e r d o n a b l e s a c r i l e gg p u e d e n r e h a b i l i t a r l a s p a p a r r u c h a s d e Z o l a ! Ewigdel e t e r n o f e m e n i n o ! i Q u é e m p e ñ o i r r e s i s t i b l e de a p a r e c e r u l t r a -

U s t e d , q n e por ser q n i e n es—un a r t i s t a a d o r a d o r d é l a b e l l e z a , s e a e s t a c r i s Mana ó m o r a , g r i e g a ó r o m a n a — n o t i e n e m á s r e m e d i o q u e ser e n t u s i a s t a d e * 1 U e l p r o d i g i o s o n o v e l i s t a q u e a c a b a de d e s a p a r e c e r , J o r i s - K a r l H u y s m a n s , ' í n é poco a p r e c i o h a h e c h o d e s n obra v i n d i c a d o r a de L o u r d e s ! ¡Qué p o c o se ^Í(> e n a q u e l l a m a n e r a m a g i s t r a l de p u l v e r i z a r y d e s h a c e r l a s b u r l a s s a t á n i cas de s u , u n d i a , c o m p a ñ e r o y a m i g o , el f a r r a g o s o a r t í f i c e - c i e n t í f i c o de l o s •Rov!gon-M"acquart....! E s c r i b a u s t e d s i n b l a s f e m a r , q u e n o por eso p e c a r á de i n a m e n o , y de s e Suro será m á s a g r a d a b l e y m á s l e í d o . Q. M.

448

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS

El Socialismo—Examen c r i t i c o de sus p r i n c i p i o s y d e m o s t r a c i ó n de l a i m p o s i b i l i d a d do su p l a n t e a m i e n t o en la sociedad, por el R. P. V i c t o r Catlircin, S . j . -Versión de l a o c t a v a edición a l e m a n a , p o r el R. P. S a b i n o A z n á r o z , S. J . — G u s t a v o Gili, e d i t o r , B a r c e l o n a , 1907.—Precio: 3,50 p e s e t a s . N o es e s t a o b r a del i n s i g n e P . C a t h r e i n n a l i b r o m á s de los m n o h í s i m o s qne s e h a n p u b l i c a d o p a r a c o m b a t i r c o n m á s ó m e n o s é x i t o a l s o c i a l i s m o . D e ser a s í , n o h u b i e r a m e r e c i d o l a p e n a d e q u o l a r e n o m b r a d a c a s a e d i t o r i a l de G u s t a v o Gili nos la d i e r a t a n l u j o s a m e n t e i m p r e s a y t a n g a l a n a m e n t e t r a d u c i d a a l c a s t e l l a n o . H a y , p u e s , a l g o e n el e s t u d i o m a g i s t r a l d e l s a b i o j e s u í t a q u e r e c l a m a n u e s t r a a t e n c i ó n y q u e e x i g e q u e le c o n s a g r e m o s a l g u n a s l í n e a s e n esta sección bibliográfica. D a r u n a n o t a de n o v e d a d y b u s c a r a s p e c t o s o r i g i n a l e s en u n a m a t e r i a t a n t r a í d a y t a n l l e v a d a p o r los e s c r i t o r e s c o n t e m p o r á n e o s , c o m o es la q u e se rel a c i o n a c o n l a c u e s t i ó n s o c i a l y el s o c i a l i s m o , es u n m é r i t o n o p e q u e ñ o q u e t i e n e q u e r e c o n o c e r c u a l q u i e r a e n el P . C a t h r e i n , c o n s ó l o e m p e z a r á l e e r s u l i b r o . Y c u e n t a , q u e é s t e e s t á e s c r i t o e n A l e m a n i a , d o n d e se r e s p i r a c o l e c t i vismo en todas la esferas sociales, y donde las ideas p e r t i n e n t e s ¿ este género de problemas suelen aparecer algo confusas, como sucede en H i t z e y en algan o s o t r o s e s c r i t o r e s y a m u e r t o s ; y , s i n e m b a r g o , ol P . C a t h r e i n h a s a b i d o desp r e n d e r s e e n a b s o l u t o de l a i n f l u e n c i a del a m b i e n t e y d a r á s u l i b r o u n v a l o r científico m u y g r a n d e , sin que esto sea óbice p a r a que campee en la exposic i ó n d e l a s a n a d o c t r i n a c a t ó l i c a u n a c l a r i d a d m e r i d i a n a q u e p o n e al a l c a n 3 e de las i n t e l i g e n c i a s m á s v u l g a r e s las cuestiones m á s a r d u a s de la EoonomI* p o l í t i c a y d e l D e r e c h o . H a s t a q u e a p a r e c i ó e s t e l i b r o del s a b i o j e s u í t a a l e m á n , n o p e r d i ó p o r c o m p l e t o s u s p r e s t i g i o s el f u n d a d o r d e l c o l e c t i v i s m o , Cario» M a r x , q u e c a m p a b a e n A l e m a n i a , lo m i s m o q u e e n F r a n c i a é I n g l a t e r r a , p o r c i e r t a v i r t u d esotérica q u e s u p o c o m u n i c a r á d e t e r m i n a d a s d o c t r i n a s que h a s t a él n o h a b l a n e n t r a d o e n l a j u r i s d i c c i ó n d e l a c i e n c i a . E r a n s e n c i l l a ' m e n t e d o c t r i n a s y a a n t i g u a s , c o m b a t i d a s m i l v e c e s p o r t o d o s los S a n t o s P » ' d r e s d e l a I g l e s i a c a t ó l i c a , p e r o q u e el a u t o r d e El Capital en brillantes fórmulas filosóficas, acertó á envolver con que logró cazar á muchos i g n o r a n t e s é

i n c a u t o s . A e s t o s r e d u c t o s c i e n t í f i c o s , q u e se t e n í a n p o r i n e x p u g n a b l e s , h a i d " á b u s c a r á C a r l o s M a r x el i n s i g n e P . C a t h r e i n , c o n a r m a s b i e n b r u ñ i d a s y P*""' f e c t a m e n t e a d e c u a d a s p a r a el c a s o ; y a l l í , e n s u s p r o p i a s t r i n c h e r a s , le h a d a d o l a b a t a l l a , c o n s i g u i e n d o , s e g ú n c o n f e s i ó n d e a l g u n o s d i s c í p u l o s de M a r x , o n b r i l l a n t e t r i u n f o q u e desalojó á éste de sus posiciones, p o n i é n d o l e al m i s m o n i ' v e l d e los u t o p i s t a s S a i n t - S i m ó n , F o n r i e r , E n f a n t i n , L u i s B l a n c , e t c . , e t c . ; eS d e c i r , d e s p r e s t i g i á n d o l e a n t e los o j o s d e l o s s a b i o s . N a d a t i e n e d e p a r t i o u l » ! ' q u e K . K a u t s k y , u n o d e l o s j e f e s del s o c i a l i s m o a l e m á n , h a y a h e c h o los m** l i s o n j e r o s e l o g i o s d e l l i b r o d e l P . C a t h r e i n , y q u e el p e r i ó d i c o p r o t e s t a n ' * Reichsherold h a y a d i c h o q u e . C a t h r e i n es el a u t o r d e l a m e j o r c r í t i c a q u e con o c e m o s de la d e m o c r a c i a s o c i a l i s t a » . N o es el i l u s t r e j e s u í t a de e s o s e s c r i t o r e s q u e se c o m p l a c e n e n c e r n e r s e eO l a s r e g i o n e s d e lo i d e a l , l u c i e n d o s u i n g e n i o e n e s p e c u l a c i o n e s m á s ó m e n " ^ b r i l l a n t e s , p e r o d e e s c a s a a p l i c a c i ó n á p r o b l e m a s q u e se d e s a r r o l l a n e n 1* e s f e r a d e l a l i b e r t a d h u m a n a . S u o b r a El Socialismo p a r e c e p r e s c i n d i r de todo q^e i n t e n t o q u e n o sea de c r í t i c a y n e g a c i ó n de las d o c t r i n a s colectivistas; p e f es t a l la fuerza de s u s r a z o n a m i e n t o s y t a n c o n t u n d e n t e la r e f u t a c i ó n

LIBROS, R E V I S T A S T PERIÓDICOS

449

h a c e de l a u t o p í a s o c i a l i s t a , que el l e c t o r m e n o s p e r s p i c a z puede v e r esboza­ dos m u l t i t u d de p r o y e c t o s de reforma social que el i n s i g n e j e s u í t a p r e s e n t a , Aunque i n d i r e c t a m e n t e , e n c o n t r a p o s i c i ó n de l a s vistas. El p l a n de esta h e r m o s a obra n o p u e d e ser n i m á s claro, ni m á s l ó g i c o ; los hechos y los a r g u m e n t o s sobre éstos b a s a d o s se s u c e d e n n a t u r a l m e n t e , s i n «sfuerzos, d e d u c i é n d o s e los u n o s de los otros, n u n c a i n t e r r u m p i d o s , c o m o los eslabones de u n a c a d e n a . A d e m á s , el l i b r o , a p a r t e s u e x t r a o r d i n a r i o v a l o r científico, t i e n e el m é r i t o de u n e s t i l o t r a n s p a r e n t e , de u n a g r a n p u r e z a de l e n g u a j e y de u n a c o r r e c t a y esmerada t r a d u c c i ó n c a s t e l l a n a , que h a c e n s u l e c t u r a t a n a g r a d a b l e como a m e n a . M. E . flamantes teorías c o l e c t i ­

" " « v a M(tologfa g r i e g a » romana, por P. Commelin, Agregado de l a U n i v e r s i d a d y rrofesor lioiioiario del Liceo Carnot.—Versión c a s t e l l a n a de Rafael Me.a L ó p e z . Obra i l u s t r a d a con n u m e r o s o s grabados.—Garnier H e r m a n o s , libreros e d i t o r e s . Rué des Saints-Péres, B.—Par/s. l í e s e m p e ü ó u n p a p e l t a n i m p o r t a n t e el s i m b o l i s m o m i t o l ó g i c o e n la v i d a del p u e b l o g r i e g o , que el a l m a h e l e n a quedó, por decirlo a s í , b e l l a m e n t e encerrada en la mitología. Estudiar ésta vale tanto como conocer las ideas Sobre el a l m a y las e n e r g í a s c ó m i c a s del mundo p r i m i t i v o s e g ú n las f a n t a s e ó y c o n c i b i ó aquel p u e b l o e m i n e n t e m e n t e a r t i s t a . P o r q u e es la m i t o l o g í a u n a Cosmogonía y u n a e s p e c i e de t r a g e d i a m e t a f í s i c a en las que c a d a dios, c a d a ^ito, e s la e n c a r n a c i ó n de u n a fuerza n a t u r a l y la t r a n s c r i p c i ó n e s t é t i c a , literaria ó p l á s t i c a , de los d a t o s aportados por la c i e n c i a a n t i g u a . E s t a n Srande el v a l o r de e s t a s e n c a r n a c i o n e s y es el s i m b o l i s m o g r i e g o de u n a ÍQerza e x p r e s i v a t a n e n o r m e , q u e n o s i n r a z ó n e n t u s i a s m ó h a s t a el delirio, n o y a sólo á los i n t e l e c t u a l e s y a r t i s t a s de la é p o c a del R e n a c i m i e n t o , s i n o que hasta el m i s m o p u e b l o , para e x p r e s a r s u s i d e a s , m e z c l a b a e n el l e n g u a j e el Ootnbre de los dioses m i t o l ó g i c o s . M á s a ú n , desde el K á n a c i m i e n t o h a s t a n o hace m u c h o h a ejercido influencia g r a n d e , así e n la l i t e r a t u r a como en l a s a r t e s p l á s t i c a s . T e u é s t a s a r r a i g ó tan f u e r t e m e n t e , que a u n h o y s u p e r v i v e algo e n ellas, m á s b i e n por r a z ó n del e n o r m e influjo de la t r a d i c i ó n a c a d é m i ­ ca, que porque le c o n c e d i e r a n libre a d m i s i ó n las n u e v a s ideas e s t é t i c a s , p u e s * 9 t a s h a n cerrado las p u e r t a s del a r t e á la v i e j a m i t o l o g í a . El i m p r e s i o n i s m o , al hacer e x c l u s i ó n s i s t e m á t i c a de toda e s t é t i c a y l u c h a r b r u t a l m e n t e c o n t r a 'a t r a d i c i ó n a c a d é m i c a , b a r r i ó del c a m p o del arte á todos los ídolos del an''&ao s i m b o l i s m o , y h o y q u e se p i e n s a en l a c r e a c i ó n de u n futuro a r t e ideo°Sioo en el que e n t r e c o m o bella i n s p i r a d o r a la c i e n c i a moderna, n o es al ^i^jo s i m b o l i s m o al que h a y q u e a c u d i r para e n c a r n a r en figuras a n t r o p o j^i^rfioas las n u e v a s c o n c e p c i o n e s del m u n d o f í s i c o y moral, s i n o al s i m b o i8nio n u e v o q u e , e n laa r a g i o n e s del a r t e m o d e r n o , p r i n c i p a l m e n t e del m u ••al, e m p i e z a á c l a r e a r . N o se deja, por lo t a n t o , s e n t i r , felizmente, Introducción el a u t o r de l a Nueva mitología griega y romana, la influeu*'a de la m i t o l o g í a a n t i g u a en n u e s t r o s trabajos a r t í s t i c o s , c o m o dice en la s i n o que e s a influencia, es por cierto, m n y desastrosa y d e s g r a c i a d a , y t a n débil que no i n d i c a otra cosa q u e , p a r a el a r t e , e s t á dando f e l i z m e n t e l a s ú l t i m a s bo­ lineadas el v i e j o s i m b o l i s m o , á pesar de l a s p r o t e s t a s de a q u e l l o s a c a d é m i c o s ASo V.-ToMO IV. 29

450

L I B R O S , R E V I S T A S Y PERIÓDICOS

q u e l l e g a r p n ¿ creer n o era p o s i b l e e x p r e s a r c u a l q u i e r i d e a g e n e r a l s i n e c h a r m a n o de los m i t o s a n t i g u o s , y q u e é s t o s b a s t a b a n p a r a e x p r e s a r l o t o d o . L o e x p u e s t o n o q u i e r e d e c i r q u e n o s e a ú t i l á los a r t i s t a s el e s t u d i o de l a m i t o l o g í a , a l m e n o s , y a q u e n o p a r a hucer pastichi del a r t e g r i e g o , c o m o lo» a c a d é m i c o s , p a r a c o n o c e r el e s p í r i t u g r i e g o y s a b e r s a c a r b u e n p a r t i d o del e s t u d i o del a r t e c l á s i c o . Como el m i s m o a u t o r i n d i c a , el e s t u d i o de l a m i t o l o g í a n o s p e r m i t i r á c o m p r e n d e r é i n t e r p r e t a r l a s o b r a s , los e s c r i t o s y los m o n u m e n t o s de l a s dos c i v i l i z a c i o n e s c u y a i n f l u e n c i a ha s i d o t a n g r a n d e en la c u l t u r a e u r o p e a . El l i b r o de C o m m e l i n n o es u n a o b r a de e r u d i c i ó n p r e t e n c i o s a , n i es t a m p o c o u n a h i s t o r i a b i e n l e g a d a de l a m i t o l o g í a ; e s , m á s q u e n a d a , u n d i c c i o n a r i o , q u e p a r a q u e l o f u e r a e n t e r a m e n t e s ó l o le f a l t a b a el q u e e n é l so h u b i e r a s e g u i d o el m é t o d o a l f a b é t i c o en l u g a r de h a b e r c l a s i f i c a d o los divers o s p e r s o n a j e s m i t o l ó g i c o s , c r e e n c i a s y l e y e n d a s p o r g r u p o s . P r i m e r o , el de l a s c r e e n c i a s r e l a t i v a s al g é n e s i s del m u n d o y los d i o s e s . L u e g o , el de l a » d i v i n i d a d e s del O l i m p o : el A i r e , la T i e r r a , el M a r y l o s I n f i e r n o s . Y d e s p u é s , l a s l e y e n d a s h e r o i c a s c l a s i f i c a d a s por r e g i o n e s , e t c . C a d a c r o e n c i a , d i v i n i d a d ó l e y e n d a es t r a t a d a por s e p a r a d o , o c u p a n d o u n a ó d o s p á g i n a s . N o t i e n e n l o s d i v e r s o s a s u n t o s e n t r e si o t r o l a z o de u n i ó n q u e d i c h a c l a s i f i c a c i ó n eu g r u p o s . P o r eso nos parece m á s bien u n p e q u e ñ o diccionario, y no u n a h i s t o r i a de l e c t u r a s e g u i d a , la o b r a de C o m m e l i n . M . C.

Monnale et Banque íprincipes), p a r C h a r l e s C o n a n t . — T r a d n i t de r a n g l a i n p a r B a p h a e l Georgns l.évy, l t w 7 . - P a r i a , V. G i a r d e t E . B r i é r e , é d i t o u r s . - D e u x v o l u m e s i n 8. P r i x , 20 frs. E l e s t u d i o d* la m o n e d a , c o m o a g e n t e u n i v e r s a l del c a m b i o , es u n o de lo» p r o b l e m a s m á s i m p o r t a n t e s y de m a y o r i n t e r é s q u e p u e d e n t r a t a r s e e n un l i b r o f u n d a m e n t a l de E c o n o m í a p o l í t i c a . P u e d e m u y b i e n afirmarse que t o d a » l a s c u e s t i o n e s q u e se e s t u d i a n e n e s t a c i e n c i a s e r e l a c i o n a n m á s ó m e n o s estrec h a m e n t e c o n la de la m o n e d a y los B a n c o s . ¿ P o r q n é en t u d a s l a s regione» d e l m u n d o c i v i l i z a d o se a c e p t a n l a s p i e z a s de p l a t a y oro, q u e l l a m a m o s mon e d a s , e n c a m b i o de c u a l e s q u i e r a m e r c a n c í a s y de t o d o s los s e r v i c i o s ? ¿Por q u é al b i l l e t e de B a n c o se le c o m u n i c a el v a l o r m o n e t a r i o , y p a s a de m a n o en m a n o t a n fácilmente, m á s fácilmente qne las especies metálicas? H e aqui c u e s t i o n e s de q u e la m a y o r í a de l o s h o m b r e s , e n t r e g a d o s á la t a r e a c u o t i d i a n a de s u t r a b a j o , de s u s n e g o c i o s y de s u s p l a c e r e s , a p e n a s se d a n c u e n t a , y qn" figuran, s i n e m b a r g o , e n t r e l a s m á s a t r a y e n t e s q u e el filósofo y el s o c i ó l o g o p u e d e n p r o p o n e r s e p a r a s u s i m p o r t a n t e s e s t u d i o s . Mr. C o n a n t l a s h a t r a t a d o á f o n d o ; h a p e n e t r a d o h a s t a l a s m i s m a s e n t r a ñ a s d e l a s u n t o y d e r r a m a d o 1»* m á s v i v a s c l a r i d a d e s s o b r e u n t e m a de q u e t a n t o y t a n b u e n o h a n escrito l o s m á s n o t a b l e s e c o n o m i s t a s . U n a e r u d i c i ó n a b u n d a n t e , de q u e casi en todas l a s p á g i n a s da e l a u t o r l a s m á s e s p l é n d i d a s m u e s t r a s , s i r v e c o m o de base á e s t o s d o s v o l ú m e n e s , q u e l a e l e g a n t e t r a d u c c i ó n f r a n c e s a de M r . G e o r g e s L é v y h a p u e s t o al a l c a n c e de t o d o s l o s c o n o c e d o r e s del h e r m o s o i d i o m a de E a c i n e . B i e n p u e d e , p u e s , r e c o m e n d a r s e u n a o b r a q u e , a d e m á s de h a b e r s i d o esorit» por un financiero de l o s m á s r e n o m b r a d o s del m u n d o , t i e n e u n v a l o r científico s o b r e s a l i e n t e , por l o s n u e v o s a s p e c t o s e n q u e el a u t o r e s t u d i a i o s g r a n d e »

LÍBEOS,

EEVISTAS

T

PEEIÓDICOS

451

problemas r e l a o i o a a d o s c o n la m o n e d a y los c a m b i o s . E n u n a p a l a b r a , t o d o s 'os aficionados á, los e s t u d i o s financieros e n c o n t r a r á n e n el libro do Mr. Con a n t u n a b u n d a n t e arsenal de hechos y de ideas.

El Desenvolvimiento del Catolicismo social desde la Encíclica -Rerum Novarum-, por Max J u r m a n n . —Piólogo y tr-ailucción (ie Severino A z n a r — J i a d r i d . Sáenz de J u b e r a h e r m a n o s , libreros-editores, C a m p o m a n e s , 10.—Precio, 6 pesetas. Deapné -1 de leer s e r e n a y r e p o s a d a m e n t e e s t e libro, n o puede n n o m e n o s de asentir á lo que de s a a u t o r dice S e v e r i n o A z n a r en el hermoso p r ó l o g o q u e ha p u e s t o al frente de l a obra. E f e c t i v a m e n t e , «Max T u r m a n n es el h i s t o r i a •^or del C a t o l i c i s m o s o c i a l , y no es fácil dar c o n un autor que h a y a c u l t i v a d o csta e s p e c i a l i d a d oon m á s f o r t u n a - . H a b r á Ubros, como Jl movimeiito sociale <^^tstiano nella seconda meta di questo secólo, del Dr. T i z z i a n o V e g g i a n , m á s "•'eos tal v e z e n d a t o s h i s t ó r i c o s y m á s c o m p l e t o s en ¡o que p o d r í a m o s l l a m a r **bra de detalle; pero como s í n t e s i s a d m i r a b l e m e n t e h e c h a y r a z o n a d a de l a s •doctrinas s o c i a l e s p r e c o n i z a d a s en !a E n c í c l i c a Rerum Xovarum, e! libro de ^fax T u r m a n n es lo m á s perf^.-cto que c o n o c e m o s y el m?jor i n t é r p r e t e á la Vez de l a l l a m a d a escuela s o c i a l c a t ó l i c a , á q u i e n h a s a b i d o el ilustre p u b l i cista francés v i n d i c a r de la n o t a de s o c i a l i s t a , q u 3 a l g u n o s i n d i v i d u a l i s t a s 'uragés h a n i n t e n t a d o l a n z a r sobre ella. Y c u i d a d o , q u e figura M a x T u r m a n n entre los m á s a v a n z a d o s de la escuela s o c i a l c a t ó l i c a , donde se ha formado ^ti e s p í r i t u y o r i e n t a d o s u i n t e l i g e n c i a á despecho de desdenes y c a l u m n i a s ávidos sobre él desde c a m p o s e n e m i g o s ; de a h í su e n t u s i a s m o f e r v i e n t e por ntia democracia c r i s t i a n a , y el f r a n c o o p t i m i s m o que respiran s u s e s c r i t o s "ie qne ba de realizarse pronto esa forma s o c i a l , ú n i c a , á s u j u i c i o , q u e p u e d e ^ar s o l u c i ó n á los i n n u m e r a b l e s p r o b l e m a s q u e h o y a g i t a n la c o n c i e n c i a con'«mporánea. I m p o s i b l e hacer n n a e x p o s i c i ó n d e t a l l a d a de las c u e s t i o n e s i m p o r t a n t í s i "nas qua e s t u d i a M a x T u r m a n n en su libro. E s t o nos l l e v a r í a m n y lejos, y n o s ° h l i g a r l a á dar u n a e x t e n s i ó n desmedida á u n a s e n c i l l a n o t a b i b l i o g r á f i c a . aste decir qne trata, oon u n a m a e s t r í a i n s u p e r a b l e , de los p r o b l e m a s q u e ""^^s i n t e r e s a n á n u e s t r a época: el trabajo, la familia, la organización profe'""oí, la intervención de los Poderes públicos, la propiedad, el capitalismo, la ^''oíeccidu íiiíeriiactonoí del trabajo y de los trabajadores, La obra t i e n e u n a s e g u n d a parte, que el a u t o r l l a m a d o c u m e n t a l , e n qne se ^'iucen oon r i g u r o s o m é t o d o y n o t a b l e o p o r t u n i d a d e n c í c l i c a s y a l o c u c i o n e s g** I'eón X I I I , p r o g r a m a s y manifiestos de Congresos c a t ó l i c o - s o c i a l e s , y , por j Un r e c u e n t o , t a n d e t a l l a d o como i n t e r e s a n t e , de l a s l e y e s y p r o y e c t o s de y p r e s e n t a d o s e n a l g u n o s p a r l a m e n t o s de E u r o p a por la i n i c i a t i v a de l o s católicos. E ' prólogo de S e v e r i n o A z n a r es u n m a g n í f i c o v e s t í b u l o que i n v i t a con s u 'í^stión i n v e n c i b l e á recorrer l a s hermosas p á g i n a s del libro de M a x T u r '"ann. La t r a d u c c i ó n , c o r r e c t í s i m a é i m p e c a b l e , como h e c h a al fin por u n e s C'itor que^ ^1 s e r v i c i o de u n a g r a n c u l t u r a y de u n t a l e n t o preclaro, t i e n e '"tes e s p e c í a l e s de l i t e r a t o y de a r t i s t a . M. E .

452

LÍBEOS,

EEVISTAS

T

PERIÓDICOS

Philosophia moralis In usum scholarum.—Auctore V i c t o r e C a t h r e i n , .S J.—Cum a p p r o b a t i o n e R c v m i . A r c b i e p . F r i b u r g . et S u p e r . Ordinis.—Editio s e x t a a b a u c t o r e r e c o g n i t a . - F r i b u r g i B r i s g o v i a e . — S u m p t i b u s H e r d e r , T y p o g r a p h y E d i t o r i s Pontifioii, M C M V I I . E s t a n c o n o c i d a e s t a obra del s a b i o P . C a t h r e i n , p o r h a b e r s i d o t a n g r a n d e y g e n e r a l s u a c e p t a c i ó n , q u e n o h e m o s de d e t e n e r n o s e n e n c o m i a r s u s e x c e l e n t e s p r e n d a s : o r d e n l ó g i c o de l a s m a t e r i a s , c l a r i d a d de c o n c e p t o s , s o l i d e z de d i s c u r s o y c o p i a d e d o c t r i n a , a d m i r a b l e m e n t e h e r m a n a d a e s t a ú l t i m a oon l a c o n c i s i ó n . S ó l o d i r e m o s q u e el P . C a t h r e i n , q n e g o z a de b i e n c i m e n t a d a f a m a de filósofo y de c o n o c e d o r 4 c o n c i e n c i a de los p r o b l e m a s s o c i a l e s , h a p u e s t o de r e l i e v e a m b a s c o n d i c i o n e s e n e s t a obra; l a c u a l , c o n ser u n c o m p e n d i o de s u otra f u n d a m e n t a l , p u b l i c a d a b a j o el m i s m o t i t u l o e n la l e n g u a n a t i v a del a u t o r , r e s u l t a u n c u r s o a s a z c o m p l e t o y a c a b a d o , t a n t o . q u e p o d r í a m u y b i e n s e r v i r de t e x t o de c o n s u l t a al l a d o de los q u e s u e l e n p r i v a r e n l a s c á t e d r a s de É t i c a . F u e r a de l a s c u a l i d a d e s a p u n t a d a s , y f u e r a t a m b i é n de q n e el a u t o r e s t u d i a e n e l l o s l a s m á s m o d e r n a s o p i n i o n e s , l o s d o s p r i m e r o s t r a t a d o s . Etica neral y Etica especial individual, m e n c i ó n a p a r t e . N o a s i el ú l t i m o . Etica especial social, í«' n o o f r e c e n n o v e d a d s u b s t a n c i a l d i g n a de al q n e el a u t o r h a

d a d o t o d a l a e x t e n s i ó n é i m p o r t a n c i a q n e t i e n e y la o p o r t u n i d a d q u e r e v i s t e n los p r o b l e m a s e n él c o m p r e n d i d o s : o r i g e n y fines de l a s o c i e d a d c i v i l , f^" minismo, celibato , n a t u r a l e z a de l a a u t o r i d a d p ú b l i c a , r e l a c i o n e s e n t r e l a I g l e s i a y l a s o c i e d a d y e n t r e l a I g l e s i a y e l E s t a d o , l a a u t o r i d a d p ú b l i c a y 1» c u e s t i ó n s o c i a l , c a u s a s y r e m e d i o s de e s t a ú l t i m a , el l i b e r a l i s m o , t i t u l e s en v i r t u d de l o s c u a l e s se l o g r a ó p i e r d e l a p o t e s t a d p o l í t i c a , f o r m a s de g o b i e r n o , f u n c i o n e s de l a a u t o r i d a d p o l í t i c a , d e r e c h o de g e n t e s E n l a p r e s e n t e e d i c i ó n , q u e e s l a s e x t a de l a s e r i e , el a u t o r h a i n t r o d u c i d " i m p o r t a n t e s m o d i f i c a c i o n e s e n m á s de c i n c u e n t a l u g a r e s de la o b r a , y , c o m " e n l a s a n t e r i o r e s , se da al p r i n c i p i o de c a d a m a t e r i a n n a n o t a d e o b r a s y aU' t o r e s m u y d i g n a de ser t e n i d a e n c u e n t a , m á s q u e p o r l o s d i s c í p u l o s , p o r lo* profesores y por c u a n t o s q u i e r a n i l u s t r a r s e e n l a s c u e s t i o n e s que a q u í sólo s e t r a t a n c o n l a c o n c i s i ó n q u e r e c l a m a n los l i b r o s d e s t i n a d o s á s e r v i r d^ textos. V a y a a q u í u n a s o l a o b s e r v a c i ó n final, d e j a n d o á j u i c i o del l e c t o r l a discus i ó n de la m a y o r ó m e n o r f u e r z a p r o b a t o r i a de l a s r a z o n e s e n q u e el a u t o r f u n d a a l g u n a s de s u s t e s i s . B i e n q u e el c o n c e p t o de l a l i b e r t a d a p a r e z c a defi' nido, y d e m o s t r a d a i n d i r e c t a m e n t e l a e x i s t e n c i a del l i b r e a l b e d r í o e n ei infestan 7 c u r s o de l a o b r a , ¿no e s t a r í a a q u í m u y e n su l u g a r l a d e m o s t r a c i ó n d i r e c t a S l a c o n s i g u i e n t e r e f u t a c i ó n de los s i s t e m a s d e t e r m i n i s t a s q u e h o y l a c i e n c i a del D e r e c h o ? A q u í se h a b l a d e imputabilidad ceptos. y responsabilidad,

n a d a se d i c e de l a s e s c u e l a s c r i m i n o l ó g i c a s que se a l z a n c o n t r a e s o s cott"

***
Maurice Masson.— ALFREU DE Viaiir. -CAcadémie franQnise.—Prix d'eloquence), '^"^pTi Essai ncromiiagné d'une note biblingraphique et de lettres inedit'S.—'Blo\íí et C " , r í s , r u é M a d a m e , 4, 190S.—Reproduction e t t r a d u c t i o n i n t e r d i t e s . C o m p r e n d e el p r e s e n t e o p ú s c u l o el « d i s c n r s o s o b r e A l f r e d o de V i g n y » , pr* m i a d o p o r l a A c a d e m i a F r a n c e s a e n el c o n c u r s o l l a m a d o de elocuencia. E s tU*

LIBROS, R E V I S T A S Y P E R I Ó D I C O S

453

e n s a y o c r í t i c o de la v i d a , l a s i d e a s y el a r t e del i n f o r t u n a d o p o e t a . P a r a escribirle, mejor dicho, para sentir y v i v i r aquella vida tormentosa y aquel l a s i d e a s y a q u e l a r t e q u e s o n reflejo de é s t a , s u a u t o r , M a u r i c i o M a s s o n , h a r e g i s t r a d o los p r i n c i p a l e s e s t u d i o s q u e se h a n h e c h o sobre V i g n y , s u s p r o d u c c i o n e s l i t e r a r i a s y a l g u n o s d o c u m e n t o s i n é d i t o s ; de los c u a l e s , e n t r e s a c a n d o a q u í u n a p a l a b r a , a l l í u n a e s t r o f a y m á s allá u n a c l á u s u l a , d o n d e el a r t i s t a i b a d e j a n d o b r i l l a n t e s h u e l l a s del p a s o de s u e s p í r i t u , h a f o r m a d o n n como s a r t a l de p e r l a s , u n d i s c u r s o , o b r a á la v e z de a r t e y de c r í t i c a q n e , p o r lo e s c u l t u r a l de la frase, p o r la r o t u n d i d a d y a r m o n í a de los p e r í o d o s , j u s t i fica e l p r e m i o o b t e n i d o p o r s u a u t o r e n e l c o n c u r s o de e l o c u e n c i a . E. N.

Carta Pastoral del E x c m o . y R v m o . Sr. Dr. D. E n r i q u e A l m a r a z y S a n t o s , Arzobispo de Sevilla, a l i n a u g u r a r en e s t a Archidiócesis su Pontificado.—Sevilla, I m p r e n t a de I z q u i e r d o y C o m p a ñ í a , F r a n c o s , n ú m . 64. L a P a s t o r a l del E x c m o . Sr. A r z o b i s p o de S e v i l l a , c a r i ñ o s a , h u m i l d e , oport u n a y l l e n a de u n c i ó n e v a n g é l i c a , h o n r a y e n a l t e c e j u s t a m e n t e á t a n i n s i g n e P r e l a d o . D e d i c a al p r i n c i p i o u n r e c u e r d o de p r o f u n d a a d m i r a c i ó n á l o s e m i n e n t í s i m o s C a r d e n a l e s q u e le p r e c e d i e r o n i n m e d i a t a m e n t e e n l a S i l l a de S a n L e a n d r o y S a n I s i d o r o , e s p e c i a l m e n t e a l v e n e r a b l e Sr. S p í n o l a y M a e s tre, i . c o n t i n u a c i ó n , d e s p u é s de r e l a t a r á g r a n d e s r a s g o s l a s g l o r i a s s e v i l l a n a s , e x p o n e y d e m u e s t r a el t e m a de s u P a s t o r a l : «sobre l o que debe ser l a '"ida de la fe p a r a el c r i s t i a n o , si d e s e a a l c a n z a r l a f e l i c i d a d v e r d a d e r a » , s e ñ a l a n d o los m e d i o s eficaces p a r a d i s f r u t a r de e s a v i d a s o b r e n a t u r a l , i l u s t r a c i ó n r e l i g i o s a , r e c e p c i ó n de S a c r a m e n t o s y d e v o c i ó n s i n c e r a á la K e i n a •le los Á n g e l e s . T e r m i n a s u Carta P a s t o r a l el B v m o . Sr. A l m a r a z s a l u d a n d o c a r i ñ o s a m e n t e *• los M a g i s t r a d o s , A c a d e m i a s y al p u e b l o fiel; y , por ú l t i m o , m a n i f i e s t a el s e n t i m i e n t o de h a b e r d e j a d o l a D i ó c e s i s de P a l e n c i a , y e l o g i a l a r e l i g i o s i d a d , o b e d i e n c i a y d o c i l i d a d de a q u e l l o s «nobles c a s t e l l a n o s » , c u y o s a s c e n d i e n t e s fueron a l a b a d o s de S a n t a T e r e s a , por ser l a g e n t e de la mejor masa y qne la m í s t i c a D o c t o r a h a b í a visto ». J. M. L. Almanaque Bailly-Ballllére p a r a 1908. L o s S r e s . B a i l l y - B a i l l i é r e é H i j o s , n o c o n t e n t o s c o n mejorar s u Almanor se d e s v e l a n por i d e a r n u e v a s c o m b i n a c i o n e s q u e p u e d a n h a c e r r e s u l t a r •íieha p u b l i c a c i ó n g r a t i s y a u n c o n p o s i t i v o s b e n e f i c i o s . E s t e a ñ o el c o m p r a del Almanaque Bailly Bailliére para 1008, á m á s de r e s u l t a r l e el l i b r o d e balde, p u e d e ser a g r a c i a d o c o n u n m a g n í f i c o a u t o m ó v i l de l o s tres q u e r i f a l a Casa, y a u n g a n a r d i n e r o si se a p r o v e c h a de l o s beneficios que e s t a r i f a c o n cede. El t e x t o , q u e lo c o n s t i t u y e n 500 p á g i n a s del c u e r p o 6, i l u s t r a d a s c o n 1.000 g r a bados y v a r i o s m a p a s , a s i c o m o l a s c o n d i c i o n e s e d i t o r i a l e s del Bailly-Bailliére para 1908, Almanaque á simple vista dejan resaltar sus novedades y nonobleza

1 F u n d a c i o n e s , c a p í t u l o X X I X , n ú m . 6.

454

LÍBEOS,

REVISTAS

Y

PERIÓDICOS

t a b l e s m e j o r a s , p r e s t a n d o á t o d o e l l o g r a n r e a l c e l a c u b i e r t a , c n y a b o n i t a orla L u i s X V , h e c h a e n r e l i e v e , d a al l i b r o u n a s p e c t o s u m a m e n t e e l e g a n t e . D e l é x i t o a l c a n z a d o p o r el Almanaque Bailly-Bailliére y de s u s e x c e l e n c i a s c o m o l i b r o de r e c r e o y de c o n s u l t a e n l a v i d a p r á c t i c a , m n c h o m á s de lo que n o s o t r o s p o d a m o s d e c i r , y q u e el f a v o r q u e el p ú b l i c a le d i s p e n s a a g o t a n d o t o d o s los a ñ o s e n b r e v e s d í a s s u s n u m e r o s a s e d i c i o n e s , d i c e e n pro del m i s m o y de l a Casa B a i l l y - B a i l l i é r e é H i j o s el d e s m e d i d o a f á n de c o p i a s y p l a g i o que de s u s i n i c i a t i v a s h a c e n o t r a s c a s a s , cosa que n o d e b e p r e o c u p a r á los e d i t o r e s d e l Almanaque Bailly Bailliére, p u e s d e b e n t e n e r m u y e n c u e n t a q u e solaBailly-Bailliére para 1908 acompaña una m e n t e se p l a g i a y c o p i a lo b u e n o y de g r a n é x i t o . P o r ú l t i m o , á c a d a Almanaque p a r t i c i p a c i ó n e n el n ú m e r o 26.317 del s o r t e o de la L o t e r í a de N a v i d a d ; u n n ú m e r o p a r a el s o r t e o de m u l t i t u d de o b j e t o s de u t i l i d a d y v a l o r que r e g a l a á s a s f a v o r e c e d o r e s , y v a r i o s b o n o s c o n o p c i ó n á d e s c u e n t o s e u d e t e r m i n a d o s artículos. P r e c i o : 1,50 p e s e t a s . D e v e n t a e n t o d a s l a s l i b r e r í a s y p a p e l e r í a s .

Más libros V follefos
Eicardo H o j a s . — El país Saints-Péres, 6.—París. W a l t e r S c o t t . — - E ¿ castillo W a l t e r S c o t t . — L o s novios,

recibidos
selva.—

en

nuestra

Redacción.
des

de la

G a r n i e r H e r m a n o s , 6, E u e c a s t e l l a n a de

peligroso.

—Yersión

Francisco

B e l l i d o . — D o s t o m o s . — G a r n i e r H e r m a n o s , 6, E u e des S a i n t s - P é r e s . - P a r í s . ó el Condestable de Chester ( h i s t o r i a del t i e m p o de l a s C r u z a d a s ) . — V e r s i ó n c a s t e l l a n a de F e r n a n d o M o r a . — D o s t o m o s . — G a r n i e r H e r m a n o s , 6, E u e d e s S a i n t s - P é r e s , 6 . — P a r í s . E . G ó m e z Carrillo.—CÓDÍO se pasa des Saints-Póres, 6.—París. M . E . P . J o s é M a c h , M i s i o n e r o de l a C o m p a ñ í a de J e s ú s : Tesoro dote del Saceró E e p e r t o r i o de l a s p r i n c i p a l e s c o s a s que h a de s a b e r y p r a c t i c a r el la vida — G a r n i e r H e r m a n o s , 6, B o ^

S a c e r d o t e p a r a s a n t i f i c a r s e á sí m i s m o y s a n t i f i c a r á l o s d e m á s , y á propósito p a r a s e r v i r de t e x t o de L i t u r g i a , O r a t o r i a y T e o l o g í a p a s t o r a l . — 1 3 . " e d i c i ó n , n o t a b l e m e n t e a u m e n t a d a y c o r r e g i d a s e g ú n los m á s r e c i e n t e s d e c r e t o s de l a ' S a g r a d a s C o n g r e g a c i o n e s p o r el P . J u a n B . F e r r e s , S. J . — S e g u n d o tomo! ' " p r e c i o 11 p e s e t a s e n r a m a y 13,50 e n t e l a . — E u g e n i o S u b i r a n a , e d i t o r y librero pontificio, Puertaferrisa, 14—Barcelona. M a n u e l B . Cossio: El Greco, c o n 193 l á m i n a s . E n tres t o m o s t e l a . — V i c t ° ' riano Suárez, Preciados, 48.—Madrid. D . C l e m e n t e C o r t e j ó n , D i r e c t o r del I n s t i t u t o de B a r c e l o n a , C a t e d r á t i c o de H i s t o r i a de l a L i t e r a t u r a y C o r r e s p o n d i e n t e de l a E e a l A c a d e m i a E s p a ñ o l a . - " El higenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha, c o m p u e s t o por M i g u e l de Cervantes Saa vedra; tomo III, primera edición critica con v a r i a n t e s , notas y el d i c c i o n a r i o de t o d a s l a s p a l a b r a s u s a d a s e n l a i n m o r t a l n o v e l a . — V i c t o r i a n o S u á r e z , e d i t o r . — M a d r i d , P r e c i a d o s , 48. Sacra Theologia Dogmática r e c e n t i o r i b u s A c a d e m i a r u m m o r i b n s accotoo d a t a , A u c t o r e H o n o r a t o del V a l , O. S. A . — S . T h . e t M a g . U t r . I. L i c . — 1 ° E . M o n a s t e r i o E s c u r i a l e n s i s t u d i o r u m P r a e f e c t o . — V o l . I L — D e V e r b o Incar-

LIBROS, R E V I S T A S Y PERIÓDICOS nato, —De Gratia Divina. —De Virtutibus Infusis. —Matriti, Typis P r o v i n c i a l de la del S a n t í s i m o N o m b r e de J e s ú s de F i l i p i n a s . Historia de la Iglesia Católica

466 Filice

G ó m e z F u e n t e n e b r o , B o r d a d o r e s , 1 0 . — R e m i t i d o p o r el M u y K e v e r e n d o P a d r e para el u s o p r i v a d o y e s c o l a r , p o r D . F r a n -

c i s c o D i a z C a r m o n a , C a t e d r á t i c o de G e o g r a f í a é H i s t o r i a e a el I n s t i t u t o de G r a n a d a . — O b r a i l u s t r a d a c o n n n r e t r a t o de S. ,S. P í o X y 86 g r a b a d o s i n t e r c a l a d o s e n el t e x t o . — S e g u n d a e d i c i ó n , a u m e n t a d a y m e j o r a d a . — F r i b u r g o de Brisgovia (Alemania).—B. Herder, librero editor pontificio.—Berlín, Estrasburgo, Karlsruhe, Munich, Viena y San Luis (América Septentrional). Historia Natural destinada á l a s E s c u e l a s y C o l e g i o s , por el D o c t o r A . pontificio.— R i m b a c h . — T e r c e r a e d i c i ó n , c u i d a d o s a m e n t e r e v i s a d a . Con 142 g r a b a d o s . — F r i b u r g o de B r i s g o v i a ( A l e m a n i a ) . — B . H e r d e r , l i b r e r o e d i t o r tentrional). Tercer libro de lectura, d i s p u e s t o p o r P a d r e s E s c o l a p i o s b a j o la d i r e c c i ó n Estrasdel P . C a r l o s L a s a l d e , y a d o r n a d o c o n n u m e r o s o s g r a b a d o s . — H e r d e r , F r i b u r g o de B r i s g o v i a ( A l e m a n i a ) , l i b r e r o e d i t o r p o n t i f i c i o . — B e r l í n , burgo, Karlsruhe, M u n i c h , V i e n a y San L u i s (América Septentrional). Sanctissimi Domini Nostri P i i D i v i n a Providentia P a p a e X. Literae Encyclicae ad Patriarchas, Pimates, Archiepiscopos, Episcopos, Aliosque locorum Ordinarios paoem et Communionem cum Apostólica Sede habentes.— T)e Modernistarum N o v e m b e r , 1907. Missa pro defunctis: j u x t a V a t i c a n a m e d i t i o n e m . — E d i c i ó n de l o s E e v e r e n <Íos P a d r e s B e n e d i c t i n o s de S i l o s ( p r o v i n c i a de B u r g o s ) , d e v e n t a e n laa l i b r e r í a s de J . M a n u e l de la C u e s t a , V a l l a d o l i d ; G r e g o r i o del A m o , M a d r i d ; C e c i l i o G a s e a , Z a r a g o z a ; S u b i r a n a Hjermanos, B a r c e l o n a . «jfoíii Communes Miaae> justa Vaticanam edilionem.^líiáicibn de l o s R e v e r e n d o s P a d r e s B e n e d i c t i n o s de S i l o s ( p r o v i n c i a de B u r g o s ) , de v e n t a e n l a s l i b r e r í a s de J. M a n u e l de l a C u e s t a , V a l l a d o l i d ; G r e g o r i o del A m o , M a d r i d ; Cecilio Gasea, Zaragoza, y S u b i r a n a H e r m a n o s , B a r c e l o n a . L'Au delá, d'aprés M g r . W i l h e l m S c h n e i d e r , EvOque de P a d e r b o r n ( W e s t P h a l i e ) . — A d a p t a l i o n f a i t e s u r l a h u i t i ó m e e d i t i o n a l l e m a n d e , par G e r m a i n G a z a g n o l , D u C l e r g é d ' A l b i . — P a r í s . L i b r a i r i e B l o u d , e t c . , C'"- 4, E u e M a níame, 4. iSin remediof N o v e l a de c o s t u m b r e s , de M i c a e l a P e ñ a r a n d a y L i m a . I l u s t r a c i o n e s de L u i s P a l a o . - T o m o X X X V I de l a . B i b l i o t e c a P a t r i a » de o b r a s P r e m i a d a s . — P r e c i o , u n a p e s e t a . — O f i c i n a s : P a s e o del P r a d o , 30, e n t r e s u e l o , Madrid. Ü M í a r a j j o . — N o v e l a s c o r t a s , de E m i l i o E o m á n C o r t é s . I l u s t r a c i o n e s d e L u i s P a l a o . « B i b l i o t e c a P a t r i a » de o b r a s p r e m i a d a s . — T o m o X X X V I I L — P r e c i o , u n a p e s e t a . — O f i c i n a s : P a s e o del P r a d o , 30, e n t r e s u e l o , M a d r i d . El Instituto de Derecho internacional, por E a f a e l M. de L a b r a . — E l I n s t i t u t o de G a u d . L a a c c i ó n i n t e r n a c i o n a l e n E s p a ñ a . L o s C o n g r e s o s i n t e r n a c i o n a l e s D i o d e r n o s . E l M o v i m i e n t o i n t e r n a c i o n a l c o n t e m p o r á n e o . L a s S o c i e d a d e s prop a g a n d i s t a s e s p a ñ o l a s . L a C u l t u r a i n t e l e c t u a l m o d e r n a de E s p a ñ a . L a C u l t u ra s u p e r i o r de l a E s p a ñ a c o n t e m p o r á n e a . — M a d r i d . T i p o g r a f í a de A l f r e d o A l o n s o , c a l l e de B a r b i e r i , n ú m . 8. Doctrinis. —Snplement t o «The E c c l e s i a s t i c a l Eeview».— Berlín, Estrasburgo, Karlsruhe, Munich, Viena y San Luis (América Sep-

456

U B R O S , REVISTAS T de gas, de alcohol

PERIÓDICOS t r a d u c i d o por el D o c -

V . C a l z a v a r a : Motores

y de Petróleo,

tor JOPÓ E s t a l e l l a , C a t e d r á t i c o de F í s i c a en el I n s t i t u t o de G e r o n a . — G u s t a v o G i l i , e d i t o r . Calle de la U n i v e r s i d a d , 45, B a r c e l o n a . Técnica del dibujo, ó sea d e s c r i p c i ó n de los i n s t r u m e n t o s q u e se e m p l e a n e n la p r á c t i c a d e l d i b u j o , m o d o de u s a r l o s y e x p l i c a c i ó n b r e v e y s e n c i l l a de l o s p r o c e d i m i e n t o s m á s c o n v e n i e n t e s p a r a f a c i l i t a r s u l a b o r a l o s d i b u j a n t e s , por D . A l b e r t o C o m m e l e r á n , C a t e d r á t i c o de D i b u j o g e o m é t r i c o e n l a E s c u e l a Sup e r i o r de A r t e s é I n d u s t r i a s de M a d r i d . — P r e c i o , 4,50 p e s e t a s . — G u s t a v o G i l i , e d i t o r . C a l l e de la U n i v e r s i d a d , 4.">, B a r c e l o n a . A n d r é s A l v a r o P o l o . Cantando P . Criado. El premio de la inocencia, ó un convite hien pagado, por el l i m o Sr. D r . D . Cal i x t o de A n d r é s T o m é , A u d i t o r a s e s o r de l a N u n c i a t u r a A p ó s t ó l i c a . - M a d r i d T i p o g r a f í a del M i n i s t e r i o da M a r i n a . Discurso leido en la solemne apertura de Alfonso XIIde del Curso académico de 1907 á 1908 en » de el Real Colegio El Escorial, por el profesor del m i s m o . R e v e y llorando. P o e s í a s c o n p r ó l o g o del P . J i m é nez Campaña. — Salamanca. Imprenta de C a l a t r a v a , á c a r g o de M a n u e l

rendo P . R a i m u n d o González, Agustino.—Madrid. Imprenta Helénica, c a r g o de N i c o l á s M i l l á u , P a s a j e de la A l h a m b r a , 3. i i t e W a s . — O b s e q u i o á s u s f a v o r e c e d o r e s . Solemne Santo Tomás, Manila. Curso de Economía minera, coronación canónica

N u e s t r a S e ñ o r a del R o s a r i o , P a t r o n a de l a s I s l a s F i l i p i n a s . — T i p o g r a f í a de por D . J o s é C a r b o n e l l , I n g e n i e r o p r i m e r o del

Cuerpo de M i n a s , t o m o s I y I I . — M a d r i d , 1007. P r e c i o , 15 p e s e t a s .

T a m b i é n h e m o s r e c i b i d o l o s c u a d e r n o s 118 á 127 del Diccionario

Salvat,

e n c i c l o p é d i c o p o p u l a r i l u s t r a d o , q u e c o n t a n e x c e l e n t e é x i t o e d i t a la c a s a S a l v a t y C o m p a ñ í a , de B a r c e l o n a . E n s u p a r t e l i t e r a r i a , c o n c i s a y esmeradam e n t e r e d a c t a d a , t e r m i n a l a l e t r a E y l l e g a á Francisco. E n lo r e f e r e n t e á sn i l u s t r a c i ó n , m a g n í f i c a y a t r a y e n t e , a d e m á s de i n f i n i d a d de g r a b a d o s i n t e r c a l a d o s e n el t e x t o , se r e p a r t e n u n a l á m i n a e n colores r e p r e s e n t a n d o gráficam e n t e las divisiones que comprende a c t u a l m e n t e E s p a ñ a , en lo militar, e» lo marítimo y en lo eclesiástico, y otras láminas en negro, reproduciendo v i s t a s de c i u d a d e s , m o n u m e n t o s y ú t i l e s de a r t e s y oficios. L l a m a e s p e c i a l ' m e n t e la a t e n c i ó n u n m a g n í f i c o Mapa emigrantes, fía, y l a s r e l a t i v a s á Estereotipia, regional Faro, de España, Ferrocarriles, la l á m i n a Foro, Aveí Fotogr"'

e t c . , e t c . L a c o n c i s i ó n y c l a r i d a d del t e x t o , t a n n o t a b l e c o m o la i l u s t r a ' u n l i b r o de v e r d a d e r a con-

c i ó n q u e l o a c o m p a ñ a , h a c e n de e s t e Diccionario cuaderno) asequible á todas las clases sociales.

s u l t a y de u t i l i d a d g e n e r a l , y por s n m ó d i c o p r e c i o (50 c é n t i m o s de p e s e t a el

Revistas.
Razón y Fe.—Noviembre de 1907. Reforma de la enseñanza, por el P . R . R u i z A m a d o . — E a o p i n i ó n c o m ú n T

deseo de t o d a s l a s p e r s o n a s de b u e n a v o l u n t a d q u e el G o b i e r n o del Sr. Manr»i s a c a d o s á flote l o s p r o y e c t o s p o l í t i c o s y a d m i n i s t r a t i v o s , v a y a de l l e n o 4 ' *

L I B R O S , R E V I S T A S Y PERIÓDICOS

457

reforma de l a ensefianza, pues s i n c u l t u r a la i n t e r v e n c i ó n del p u e b l o e n l a v i d a p o l í t i c a sería una farsa. Se a c e r c a ya la h o r a de p l a n t e a r la e s p i n o s í s i m a c u e s t i ó n de e s t a reforma d o c e n t e , y es p r e c i s o a y u d a r á. n u e s t r o s g o b e r n a n t e s , nos lo i m p o n e el a m o r patrio; y esta a y u d a y e s t e a p o y o será d e c i s i v o c o n t a n d o entre o t r o s m e d i o s c o n el c o n c u r s o de la p r e n s a . Desde 1901 v e n i m o s a b o g a n d o por e s t a reforma, y n o t i e n e n r a z ó n los que en n u e s t r a s c a m p a ñ a s q u i s i e r a n d e s c u b r i r a l g u n a h o s t i l i d a d contra el S r . Conde de R o m a n o n e s . L a i m p a r c i a l i d a d n o s o b l i g a á decir que admiramos ingenuamente al Exministro de ^'^slrucción pública como u n o de los hombres de más talento práctico e n t r e loa njnchos q u e h a u p u e s t o sns manos pecadoras en n u e s t r a a s e n d e r e a d a enseñ a n z a s e c u n d a r i a . Él transformó el sistema de exámenes, c o m p r e n d i e n d o que nn s i s t e m a v i c i o s o e s t e r i l i z a r í a los p i o n e s de estudios mejor concebidos. No afirmaremos que el Sr. Conde v i e r a d i s t i n t a m e n t e todos los resultados q u e de sns reformas h a b í a n de s e g u i r s e ; m a s n o por eso dejará de concederse q u e V^ao el dedo en la llaga, q n e l l e v ó la m a n o donde e s t á la i m p u l s i ó n de la m á quina d o c e n t e ; y en eso c o n s i s t e s u talento práctico, el cual n o s i e m p r e v e l a s causas de sus a c i e r t o s ; pero a c i e r t a en la r e s o l u c i ó n de las dificultades. P o r d e s g r a c i a el u s o q u e el Sr. R o m a n o n e s h i z o de s u t a l e n t o n o f u é para regenerar ]& enseñanza española, s i n o para e n a l t e c e r con u n sistzmaprivilegio 'a e n s e ñ a n z a oficial sobre l a e n s e ñ a n z a Ubre y e r i g i r el Instituto general y frénico sobre las r u i n a s de i n s t i t u c i o n e s d o c e n t e s que fueron el fruto de l a ' a t o r é i n i c i a t i v a s p r i v a d a s . O m i t i m o s otros m ó v i l e s n a d a secretos, como el ^e rebajar la e d u c a c i ó n r e l i g i o s a y destruir, si le fuera posible, l a s CongreS a c i o n e s d o c e n t e s . L o s tiros se d i r i g í a n á los Colegios de r e l i g i o s o s , pero q u e •laron m u e r t o s los de otras p e r s o n a s . L o que se c o n s i g u i ó f u é q u e d i s m i n u y e ran n u e s t r o s e s t u d i o s , el d e s c r é d i t o de la e n s e ñ a n z a oficial y otros fracasos la m i s m a í n d o l e . Las i m p e r f e c c i o n e s y defectos de la s e g u n d a e n s e ñ a n z a débense p r i n c i p a l 'nente al s i s t e m a de e x á m e n e s t a l cual entre n o s o t r o s se v i e n e p r a c t i c a n d o . esde que la e n s e ñ a n z a e s t á r e g i d a por el E s t a d o , se u s a el s i s t e m a de e x á m e ' ' e s p o r asignaturas d e t e r m i n a d a s e n u n p r o g r a m a . Se h a h a b l a d o m u c h o de a necesidad de e s t a b l e c e r u n c u e s t i o n a r i o g e n e r a l , y a u n se ha l l e g a d o á prescribir s u f o r m a c i ó n p o r l e y e s q u e q u e d a r o n i n c u m p l i d a s . Que e s t e c u e s tionario se i m p o n g a , dado el p r e c e d e n t e de n u e s t r o s i s t e m a , es i n d i s c u t i b l e ; pero n o c o n d u c e á r e d i m i r de s u e s t e r i l i d a d á la e n s e ñ a n z a , m i e n t r a s s i g a s u jeta á los e x á m e n e s en la forma que e n t r e n o s o t r o s se p r a c t i c a . ^ E n e f e c t o , u u p r o g r a m a g e n e r a l es u n a serie de p r e g u n t a s qne e s t á n pilendo la r e s p u e s t a , y el e x a m e n será, por c o n s i g u i e n t e , la recitación de l a s "^«puestas que c o r r e s p o n d a n á t a l e s p r e g u n t a s . El a l u m n o se preparará dearando, e x p o n i e n d o lo q u e á c a d a p r e g u n t a deba c o n t e s t a r , y responde '^on e x a c t i t u d c u a n d o fije en s u m e m o r i a l a s r e s p u e s t a s . El verbalismo y el "'«moriímo son l á c o n s e c u e n c i a l ó g i c a de loa e x á m e n e s por a s i g n a t u r a s que ^*'ge el p r o g r a m a ; por lo t a n t o , c o n e s t e m é t o d o n o es posible i n v e s t i g a r * e x t e n s i ó n y solidez de l o s c o n o c i m i e n t o s del a l u m n o , y m u c h o m e n o s el f r a d o de desarrollo de s u s a p t i t u d e s . P u e d e s u c e d e r que c o n o z c a con t o d a Perfección, v r . g r . , el p r o g r a m a d e l a a s i g n a t u r a ó c u r s o f r a n c é s , y n o encienda n i sepa c h a p u r r e a r e s t e i d i o m a , n o o b s t a n t e el t i e m p o i n v e r t i d o p a r a Conveniente p r e p a r a c i ó n del e x a m e n oficial.

458

LIBROS, REVISTAS T

PERIÓDICOS

El q u e se p r o p o n g a e s t u d i a r f r a n c é s p a r a fines c o m e r c i a l e s , á l o s t r e s meses s a b r á , por e j e m p l o , l e e r c a r t a s ; á l o s s e i s , l a s e s c r i b i r á c o n l a s f ó r m u l a s de c a j ó n e n t a l e s d o c u m e n t o s ; al a ñ o , e n t e n d e r á y c h a p u r r e a r á e s t a l e n g u a ; p e r o en c a m b i o , el e s t u d i a n t e que s i g u e u n p r o g r a m a oficial, s a b e á los tres m e s e s l a s reglas de sobresaliente de p r o n u n c i a c i ó n , l a s d e c l i n a c i o n e s y c o n j u g a c i o n e s ; á Io8 de la s i n t a x i s ; a l a ñ o , s a c a r á la n o t a e u e s t a a s i g n a t u r a , p e r o n i p o d r á e s c r i b i r u n a c a r t a , n i ens e i s , r e c i t a m a r a v i l l o s a m e n t e l a s reglas

t e n d e r l a , n i h a l l a r á m o d o de c h a p u r r e a r l a frase m á s s e n c i l l a . L a e x p l i c a c i ó n de e s t o n o h a y q u e b u s c a r l a e n l o s p r o f e s o r e s n i e n l o s a l u m n o s , s i n o e n 1» d i v e r s i d a d de m é t o d o , e n l o s c u e s t i o n a r i o s , e n l a e n s e ñ a n z a m i s m a . L a a p r o b a c i ó n de u n a a s i g n a t u r a d e l b a c h i l l e r a t o e s la l l a v e n e c e s a r i a con la q u e se a b r e n las p u e r t a s q u e d a n e n t r a d a á otro g é n e r o de e s t u d i o s , y p o ' la q u e se j u z g a de la s u ñ s i e n c i a y c a p a c i d a d j u r í d i c a q u e s e e x i g e e n n u e s t r a l e g i s l a c i ó n , y e s t o b a s t a ; n a d a i m p o r t a el o l v i d o de laa a s i g n a t u r a s si 1» a p r o b a c i ó n de é s t a s se c o n s i g n a e n u n d o c u m e n t o u n i v e r s i t a r i o . El r e s u l t a d o e f e c t i v o de n u e s t r o s e s t u d i o s , por lo g e n e r a l , h a s i d o s i e m p r * cero, que t i e n e l a e s p e c i a l i s i m a c u a l i d a d de q u e , c u a l e s q u i e r a q u e s e a n la* divío p e r a c i o n e s q u e sobre él se h a g a n , n o s a l d r á de cero. M u l t i p l i q ú e s e ,

d a s e , e l é v e s e á p o t e n c i a , el r e s u l t a d o será s i e m p r e el m i s m o . N u e s t r o s gobern a n t e s h a n t r a b a j a d o e n la r e f o r m a de la s e g u n d a e n s e ñ a n z a , s i n c a e r en 1» c u e n t a de q u e o p e r a b a n s o b r e u n cero; de a h í la i n u t i l i d a d de t o d a s l a s reformas. M i e n t r a s el p r o f e s o r t e n g a q u e a j u s t a r s u s e x p l i c a c i o n e s á lo q u e le e x i j * el p r o g r a m a , y el a l u m n o p a s e p o r l a s h o r c a s c a n d í n a s de l o s e x á m e n e s , t»' c u a l se o r d e n a en n u e s t r a l e g i s l a c i ó n , se o b t e n d r á u n r e s u l t a d o nulo, quen las asignaturas. El S r . G a r c í a A l i x m o s t r ó t e n e r a l g ú n b a r r u n t o del v e r d a d e r o e s t a d o de '* c u e s t i ó n , e s t a b l e c i e n d o el examen asignaturas;y p o r m a t e r i a s e n l u g a r de v e r i flcarlo por a n t e s q u e G a r c í a A l i x e! S r . G a m a z o h u b o de c o n o c e r el alcance com" será nulo el r e s u l t a d o de la e n s e ñ a n z a p o r m n c h o q u e se v a r í e n ó m u l t i p Ü '

de l a dificultad; q u i s o s u p r i m i r l o s e x á m e n e s de a s i g n a t u r a s , q u e c o n s t i t u y e n u n a v e r d a d e r a o b s e s i ó n p a r a el a l u m n o , p e r t u r b a n h o n d a m e n t e s u e s p i r i ' * y h a c e n i n f r u c t u o s a s m u c h a s h o r a s de s u l a b o r . P e r o a ñ a d í a q u e e s t a r a d f c a l í s i m a r e f o r m a t r o p e z a b a e n la p r á c t i c a c o n t a l e s d i f i c u l t a d e s , que no «r» p o s i b l e i m p l a n t a r l a m i e n t r a s u n a s i t u a c i ó n n o r m a l y m á s p r ó s p e r a del J>^^ n o c o n s i n t i e r a a c o m e t e r de f r e n t e l a g r a n d e e m p r e s a de la r e f o r m a de tod* n u e s t r a l e g i s l a c i ó n de I n s t r u c c i ó n p ú b l i c a ; p u e s s n p r i m i r l o s e x á m e n e s a s i g n a t u r a e n l o s I n s t i t u t o s , s i n h a c e r l o e n l o s d e m á s e s t a b l e c i m i e n t o s del , E s t a d o , ó s u p r i m i r l o s para l o s a l u m n o s o f i c i a l e s y dt j a r l o s s u b s i s t e n t e s P » ' * ! l o s l i b r e s y p r i v a d o s , s e r í a i n c u r r i r e n g r a v e i n c o n s e c u e n c i a , ó establecer m o d o de castas escolares, y n o le era l í c i t o c o m e t e r á s a b i e n d a s t a m a ñ o s errore?" : D e s g r a c i a d a m e n t e t o d o se r e d u j o á p a l a b r a s y d e s e o s , h a s t a q u e el Con^e de E o m a n o n e s , c o n el t a l e n t o p r á c t i c o q u e le h e m o s r e c o n o c i d o , y con ^ arrojo y a u d a c i a q u e le c a r a c t e r i z a n , a c o m e t i ó s u r e f o r m a de IUOI. S i P^r» Sr. G a m a z o el i d e a l c o n s i s t í a e n s u p r i m i r los e x á m e n e s de asignaturas, P*'* ol Sr. Conde de E o m a n o n e s e n l a s u p r e s i ó n r a d i c a l de l o s e x á m e n e s . V e a n ' los p r e á m b u l o s á s u d e c r e t o del 12 dé A b r i l . L a g r a v e i n c o n s e c u e n c i a en 1 * t e m í a i n c u r r i r el Sr. G a m a z o , de e s t a b l e c e r s e l a s castas escolares, al Sr. I""

LIBROS, REVISTAS T PERIÓDICOS M á n o n e s n o l e p r e o c u p a y crea u n a casta privilegiada. c o n v i e r t e en transformador

459

S i p a r a e l Sr. O a m a z o

el p a i s n o e s t a b a en c o n d i c i o n e s s u f i c i e n t e m e n t e p r ó s p e r a s , el Sr. Conde se de nuestro a n t i g u o s i s t e m a . Si los e x á m e n e s por a s i g n a t u r a s n o s o n la m u e r t e de la e n s e ñ a n z a , n o se e x i m a de ellos á l a oficial; pero si lo s o n , c o m o n o dudamos, reconózcase la l i b e r t a d c o n s t i t u c i o n a l d e la e n s e ñ a n z a y no se c o n d e n e á la e n s e ñ a n z a libre. Este ha sido p r e c i s a m e n t e el p e c a d o del Conde de B o m a n o n e s . ¿Qué es lo que ha c o n s e g u i d o ? D e s p r e s t i giar, destruir, p r e p a r a r l a m u e r t e á l a e n s e ñ a n z a o f i c i a l ; d í g a l o e n t r e o t r o s el I n s t i t u t o de B a r c e l o n a .

Bevue Augustinlenne, 15 Noviembre 1907. L«» Clockes.—Origine et Baptéme.—Origen y b a u t i s m o de l a s c a m p a n a s , p o r

J e a n D e l i g n i . — Es i n c o n t e s t a b l e que m u c h o a n t e s de que se h i c i e s e uso de campanas e n las i g l e s i a s c r i s t i a n a s , se e m p l e a b a n y a i n s t r u m e n t o s s e m e j a n t e s Para d i v e i s o s fines, y e s p e c i a l m e n t e para la c o n v o c a c i ó n de a s a m b l e a s . L o a t e s t i g u a n M a r c i a l , S t r a b ó n , L u c i a n o , P l i n i o , J u v e n a l y otros. N o o b s t a n t e , el a b a t e V a c a n d a r d n o d u d a e n afirmar que la c a m p a n a e s u n a c r e a c i ó n del r i s t i a n i s m o y que la a n t i g ü e d a d p a g a n a n o la ha c o n o c i d o ni por a s o m o . Y es que, e f e c t i v a m e n t e , entre los tintinnahula p a g a n o s y l a s c a m p a n a s oristia''as la d i s t a n c i a e s i n m e n s a . S i n duda q u e e n los primeros e-staban y a en Sermen las s e g u n d a s , c o m o l a e n c i n a en l a bellota; p e r o era p r e c i s o h a c e r l a s e s e n v o l v e r s e . Y p a s a r o n s i g l o s a n t e s que l a s n o t a s de u n a c a m p a n a v i b r a ren en el aire. •^0 s o l a m e n t e l a c a m p a n a e s u n a c r e a c i ó n del Cri.atianismo, s i n o que a d e m á s es de o r i g e n o c c i d e n t a l . E n t r e el a ñ o S61y8G7, el D u x de V e n e c i a U r s u s e n v i ó C o s t a n t i n o p l a doce c a m p a n a s , que c a u s a r o n p r o f u n d a i m p r e s i ó n e n l a ^indad i m p e r i a l . M a s ¿en qué f e c h a i n a u g u r ó la I g l e s i a l a t i n a las c a m p a n a s ? ^ 0 Se l a p u e d e c o n j e t u r a r e s t u d i a n d o l o s n o m b r e s m á s c o m ú n m e n i » e m ados para d e s i g n a r l a s c a m p a n a s : clocca, signum, campana. L o s filólogos se m u e s t r a n s u m a m e n t e r e s e r v a d o s r e s p e c t o del o r i g e n de la Palabra cloche ( c a m p a n a ) . A l g u n o s d i c e n q u e e ! t é r m i n o cfocco e s d e o r i g e n ^ ^ s c o B o c i d o . Otros p i e n s a n q u e m á s bien q u e de ese t é r m i n o se d e r i v ó d e occoíi, del a l e m á n a n t i g u o . E l a u t o r prefiere e s t a e t i m o l o g í a , porque clocca ° Se e n c u e n t r a usado e n t r e los a u t o r e s del n o r t e de l a s G a l l a s . Y confirma *s'a conjutura con el h e c h o de que y a en el s i g l o V I I I se e n c u e n t r a la v o z <=':"ni, t a n p a r e c i d a á kloccon, y fuó r e a l m e n t e m u c h o m á s u s a d a que *ncneutra en l a Vita Bonifaeii, clocca. a lendo e s t a h i p ó t e s i s , la m e n c i ó n m á s a n t i g u a de c a m p a n a serla la que se á p r o p ó s i t o de la t r a s l a c i ó n del cuerpo del Pósiol de A l e m a n i a á F u l d a , e n el a ñ o 755. Y a u n p o d r í a r e m o n t a r s e al 740, P i e s S a n B o n i f a c i o h a b l a de v e r d a d e r a c a m p a n a , y no de o a m p a u i l i a s , en u n a ''^rta que l l e v a a q u e l l a fecha. . -laies e r a n h a s t a el p r e s e n t e l o s d a t o s que h a b í a n p o d i d o a d q u i r i r s e d e l a s "^nvestigaciones h i s t ó r i c a s . P e r o c o n s u a g u d e z a y c o n s u s e n t i d o c r í t i c o t a n ^eguro, el p . T h u r s t o n n o s r e v e l a u n o r i g e n m á s a n t i g u o , t r a s l a d á n d o n o s d e e m a n i a á I r l a n d a . S a n A d a m n á n , A b a d de H y , que m u r i ó en 701, ha dejado ^na b i o g r a f í a de S a n C o l u m b a n o que puede considerarse e n t r e l o s m o n u m e n °s antiguos d e la Iglesia irlando-escooesa. Allí s e h a c e d o s v e c e s u s o d e

460

LIBROS, REVISTAS T PERIÓDICOS

la p a l a b r a clocca e n r e l a c i ó n c o n el n o m b r e de S a n C o l n m b a n o . L a s c a m p a n a s e x i s t í a n , pues en t i e m p o del g r a n m o n j e . S e g ú n esto, cloche n o debe derivarse de l a v o z t e u t ó n i c a kloccon, s i n o de la i r l a n d e s a clog. E u l a e s p e r a n z a de e n c o n t r a r u n m á s r e m o t o o r i g e n á l a s c a m p a n a s , el Pa* dre T h u r s t o n s e h a b l a d e d i c a d o á e s t u d i a r l a s v o c e s signun el campana. L» p r i m e r a , c o n s a g r a d a e n t r e los g a l o s p a r a d e s i g n a r l a s c a m p a n a s , la e n c u e n t r a u s a d a y a al p r i n c i p i o del s i g l o V I , y l a s e g u n d a d e m u e s t r a q u e l a c a m p a n » era y a conocida e n los m o n a s t e r i o s del s u r de I t a l i a desde el s i g l o V. S i n e m b a r g o , el ¡lustre c r i t i c o d u d a a n t e e s t a s c o n c l u s i o n e s , y cree que la camp a n a d e e s t o s m o n j e s n o p a s a r l a de u n a c a m p a n i l l a b a s t a n t e d i f e r e n t e de 1" que es l a verdadera c a m p a n a . C u a b i n i e r a q n e s e a el o r i g e n de l a s c a m p a n a s , p r o v e n g a n de l a s l l a n u r a s de C a m p a n i a ó de l a s c o s t a s i r l a n d e s a s , l o c i e r t o es que fueron s i e m p r e en l a I g l e s i a mensajnras de s a n t i d a d y de o r a c i ó n . Y qne si e n los c o m i e n z o s c o n v o c a b a á l a s a l m a s r e t i r a d a s del m u n d o á la contemp l a c i ó n y al retiro, n o tardó en ser c o n q u i s t a d o r a y a p o s t ó l i c a e n m a n o s de los m i s i o n e r o s . D e a h i q u e se la h a y a t e n i d o s i e m p r e e n t a n t a v e n e r a c i ó n , y que la I g l e s i a le h a y a dado u n a c o n s a g r a c i ó n p a r t i c u l a r , q u e e s la que se c o n o c i ó c o n el n o m b r e de Bautismo de las campanas. P r e s t a n d o c o m o p r e s t a b a g r a n d e s s e r v i c i o s á la I g l e s i a , t e n í a q u e s e r cons i d e r a d a como objeto de c u l t o y r e c i b i r n n a b e n d i c i ó n . L a t e n d e n c i a á copiar el b a u t i s m o de l o s n i ñ o s se f u ó a c e n t u a n d o de e d a d e n e d a d . S i n e m b a r g o , la* p a l a b r a s Baptismus, baptizari, n o se e n c u e n t r a n e n los r i t u a l e s r o m a n o s . A u n en l o s p o n t i c a l e s de la é p o c a de l o s o a r l o v i n g i o s , q u e difieren de l o s pontifi' cales r o m a n o s a c t u a l e s , l a b e n d i c i ó n n o es l l a m a d a b a u t i s m o . E l m á s antig u o r i t u a l de l a b e n d i c i ó n de l a s c a m p a n a s , s e g ú n el P . T h u r s t o n , se hall» eO l o s P o n t i f i c a l e s e s p a ñ o l e s p u b l i c a d o s r e c i e n t e m e n t e p o r D o m F é r o t i n , y 1"® p e r t e n e c e n al s i g l o V I I , y a u n e n e s t o n o se e n c u e n t r a n a d a que se a p r o x i m e A l a c e r e m o n i a del b a u t i s m o . C u a n d o m á s s e i n v e s t i g a a c e r c a de l a bendición de l a s c a m p a n a s , m á s se p e r s u a d e n n o de q u e la f o r m a e s p a ñ o l a , oon s u simple e x o r c i s m o y s u s preces para l a b e n d i c i ó n , era l a m á s p r i m i t i v a y corrientei a u n e n l o s países del N o r t e . S i n e m b a r g o , c o n s t a q u e fué uso c o m ú n designar á l a c a m p a n a padrinos, á q u i e n e s i n c u m b í a darle el nombre y tener la luerd» qne l a s u s p e n d í a . L a s dos m á s a n t i g u a s i m p o s i c i o n e s de nombre se encuen' t r a n e n R o m a y e n O r l e a n s . E l P a p a J u a n X I I I c o n s a g r ó , s e g ú n el r i t o h a b i t o » ' l a c a m p a n a m a y o r de la i g l e s i a l a t e r a n e n s e , i m p o n i é n d o l a el n o m b r e d e A l p o c o t i e m p o , el r e y R o b e r t o r e g a l ó c i n c o c a m p a n a s á la i g l e s i a de Saint* A i g n a n , d e O r l e a n s , e x i g i e n d o q n e la mejor l l e v a s e el n o m b r e de Roberto.'S'^ r e s u m e n , l a s c a m p a n a s p a r e c e n haber s e g u i d o l a m i s m a s u e r t e de la IglesiaM u d a s c u a n d o la I g l e s i a se v e í a o p r i m i d a , n o tardaron, c o n s e g u i d a l a libert a d , e n d a r al v i e n t o s u s n o t a s a r g e n t i n a s . E n u n p r i n c i p i o l a s c a m p a n a s de los m o n a s t e r i o s a n u n c i a b a n la m u e r t e de los r e l i g i o s o s , t e n i e n d o u n toqne m n y especial para aquellas circunstancias. E n t r e todos l o s o b j e t o s del c u l t o , l a c a m p a n a e s u n o de l o s m á s sagrado*L a I g l e s i a l a h a rodeado de c u i d a d o s , de h o n o r e s y b e n d i c i o n e s . E n tiemp" de Cario M a g n o sólo los S a c e r d o t e s p o d í a n tocar l a s c a m p a n a s , y l o s enc»r g a d o s d e ello eran d e s i g n a d o s c o n el n o m b r e d e clokemannot.

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS Annales de Philosophie Chrétienne. (Noviembre 1907.)

461

Lea íctences occuííes an Hoyen-Age, par G. L o n m y e r . — Loa c o n o c i m i e n t o s esotéricos de la E d a d M e d i a se refieren más ó menos d i r e c t a m e n t e i la c i e n cia de la a l q u i m i a . E s t o s t e n í a n u n a triple s i g n i f i c a c i ó n : n a t u r a l , filosófica y religiosa; s u s a d e p t o s p r e t e n d í a n e n s e ñ a r la t r a n s f o r m a c i ó n de los m e t a l e s , poseer la s a b i d u r í a u n i v e r s a l , y , e n ú l t i m o t é r m i n o , p r o c u r a r a l h o m b r e la felicidad por v i a de i d e n t i f i c a c i ó n c o n el a l m a del m u n d o . L a s e p a r a c i ó n definitiva de estos a s p e c t o s d i s t i n t o s que e n c e r r a b a n los estudios del arte hermético, se produce en el s i g l o X V I , g r a c i a s á los progresos de la q u í m i c a exp e r i m e n t a l ; los h e c h o s bien c o m p r o b a d o s , y las r e l a c i o n e s reales que s i r v e n •le f u n d a m e n t o á l o s p r i n c i p i o s del h e r m e t i s m o , se a g r u p a n p a r a formar l a hase de la c i e n c i a moderna, y l a s i d e a s de orden metáfisíco e n t r a n en el dominio de la F i l o s o f í a e s p e c u l a t i v a para reaparecer, d i v e r s a m e n t e modificadas, en l a s obras de R e u c h l i n , B o e h m e , los dos V a n - H e l m o n t y otros p a r t i d a r i o s ^el m i s t i c i s m o . I>eben b u s c a r s e l o s o r í g e n e s de la a l q u i m i a e n los s i s t e m a s filosóficos deri•^ados del p a n t e í s m o o r i e n t a l , t a l e s c o m o l a s t e o r í a s e g i p c i a s ó caldeas sobre naturaleza del m u n d o y de los dioses, el n e o p l a t o n i s m o y l a c a b a l a hebraica. El g n o s t i c i s m o , s i s t e m a filosófico i m p r e g n a d o de theosofía oriental, n o pa••ece haber s u m i n i s t r a d o á la a l q u i m i a s i n o elementos de i m p o r t a n c i a s e c u n •laria. Es m u y n o t a b l e , s i n e m b a r g o , la teoría de la t r i p l i c i d a d del m u n d o . Concebida por B a s l l i d e s y por el a u t o r ophila del Pislia Sophia, y d e s e n v u e l t a en el s i g l o X V por Cornelio A g r i p p a , así como l a c o n c e p c i ó n de la n a t u r a l e z a "^e Cristo, que defendió más tarde G u i l l e r m o P o s t e l . P r u e b a de que el g n o s t i cismo i n f l u y ó m u y poco en la c i e n c i a h e r m é t i c a , es que d - s a p a r e c i e r o n de os m a n u s c r i t o s los s i g n o s y nombres g n ó s t i c o s a p e n a s m u r i ó d i c h a h e r e j í a . Otro papel m u y d i s t i n t o desempeñó en este p a r t i c u l a r la c a b a l a , c u y a s teo^'*s g o z a r o n , desde s u a p a r i c i ó n , de u n f a v o r p a r t i c u l a r e n t r e l o s p a r t i d a r i o s e la a l q u i m i a . D o s e s c r i t o s , el Sepher Jezirah y el Zohar, ó libro del Eaplen"r, c o n t r i b u y e r o n n o t a b l e m e n t e á d i f u n d i r el c o n o c i m i e n t o de las i d e a s erméticas. E n e s t o s dos l i b r o s es c o n s i d e r a d a la a l q u i m i a como u n a c i e n c i a osófica v e r d a d e r a , fin y c o r o n a m i e n t o de todas las d e m á s c i e n c i a s , que á los hombres del c o n o c i m i e n t o de la n a t u r a l e z a al c o n o c i m i e n t o de laa erzas o c u l t a s que p r o d u c e n los f e n ó m e n o s , y los e l e v a , por fin, á la c o n t e m P ación directa de la verdad y de la r a z ó n a b s o l u t a . odas e s t a s t e o r í a s , restos s i n d u d a del a n t i g u o p a g a n i s m o , fueron consi^ radas como s o s p e c h o s a s d u r a n t e t o d a la E d a d Media, y como tales f u e r o n •''eces d u r a m e n t e p e r s e g u i d a s e n las p e r s o n a s de s u s defensores. Cornelio s r i p p a fué preso en B r u x e l a s por h a b e r p u b l i c a d o s u libro De occultaphilo'^Pftia; R o g e r i o B a c ó n p a s ó doce añoa e n u u c a l a b o z o , a c u s a d o de brujería; rnno f u é q u e m a d o por lo m i s m o en u n a h o g u e r a , y a l g n n o a P a p a s , t a l e s ^omo S i l v e s t r e I I , L e ó n X y H o n o r i o II, fueron tildados de sospechosos por erse d e d i c a d o á e s t a c i e n c i a , q u e se c o n s i d e r a b a d i a b ó l i c a . . d o c t r i n a s a l q u i m i s t a s se d i f u n d i e r o n en el O c c i d e n t e de E u r o p a por intermedio de loa árabes, que desde el s i g l o V I I I h a b í a n h e c h o del neo-platosmo u n e s t u d i o c o n c i e n z u d o , y c o n o c í a n á la p e r f e c c i ó n el e s o t e r i s m o del

462

LIBROS, R E V I S T A S Y PERIÓDICOS

E g i p t o y de G r e c i a . P e r o á e l l o s se d e b i ó t a m b i é n el que la a l q u i m i a t o m a s e p r o n t o el c a r á c t e r p r á c t i c o de la q u í m i c a m o d e r n a . L a a l q u i m i a m u r i ó , n o t a n t o por la i m p o s i b i l i d a d de r e a l i z a r la t e o r í a de la t r a n s m u t a c i ó n de los m e t a l e s , c u a n t o p o r q u e en el s i g l o X V I se c r e a r o n l o s n u e v o s m é t o d o s c r i t i c o s y e x p e r i m e n t a l e s de la c i e n c i a m o d e r n a . L a astron o m í a se s e p a r ó e n t o n c e s de la a s t r o l o g í a , la q u í m i c a del h e r m e t i s m o , qued a n d o b o r r a d a la a l q u i m i a de u n m o d o d e f i n i t i v o de l a l i s t a de los c o n o c i mientos científicos útiles á la h u m a n i d a d .

/nás Revisfas:
L ' A s s o c i a t i o n C a t h o l i q u e (17 N o v i e m b r e 1907).—L'Étai A l e x a n d r e S o u r i a c . — L e üode civil et la crise de la famille, de S a t e r n a u U . B e v u e A u g u s t i n i e n n e (I.T N o v i e m b r e l'M7).—Entre tologisme, Outtingner, por S i l v e s t r e Créteur. d'Ulric por por virobras Condepor M i c h e l S a l o m ó n . por Xavier Lévrier. por F r a n z P e t e r s . de las del le relativisme et Vonet l'assistance, por por B"". A . C a v r o i s

M e r c u r e d e F r a n c e (16 N o v i e m b r e 1907).— Une correspondance

R e v u e d u M o n d e C a t h o l i q u e (15 N o v i e m b r e 190V).—ia féte des Morts, M . S i c a r d . — E t u d e s sur la liévolution, Historisch politische B l a t t e r ( N o v i e m b r e 1907). — Volksliteratur,

R i c h a r d Kralik.—7 /eÍHrtcA Bone und Cari Schurz, ginal La Duque, de Cristo, Llull,

R e v i s t a d e E s t u d i o s F r a n c i s c a n o s ( N o v i e m b r e 1907).—Lo concepción p o r el P . R u p e r t o M . M a n r e s a . — E d i c i ó n catalana por el P . M i g u e l de E s p l u g a s . Política centralizadora en 1907, penal por V i l l a s e ñ o r y "Villaseñor. adjetivo, de Ramón

L e c t u r a ( N o v i e m b r e 1907).—La por M a r t í n Kame.—Méjico del Código

R e v i s t a d e L e g i s l a c i ó n U n i v e r s a l y J u r i s p r u d e n c i a E s p a ñ o l a (Octubre 1907).—La Crisis y de su derecho por L u i s Zap*" t e r o G o n z á l e z . — L a concentración parcelaria, por D i e g o P a z o s y G a r c í a .

Crónica

española de la

quincencí
por ¿7. Mariíne^.

^1 público Se las tribunas y la discusión de Presupuestos-l)esf¡le Be cn's¡s. - Zr¡unfo de Son'ano-— ¿oda principesca. — Jronías de Censo.—ferrocarrües estratégicos. - £a catástrofe de Cambríls E n las t r i b u n a s del C o n g r e s o se b a n o t a d o d u r a n t e los p a s a d o s d í a s * m á s c o m p l e t a d e s a n i m a c i ó n . L a g e n t e q u e v a allí, á v i d a s i e m p r e sesiones b o r r a s c o s a s en q u e los d i p u t a d o s de los d i s t i n t o s m a t i c e s ^6 p o n g a n u n o s á otros c u a l d i g a n d u e ñ a s , se a b u r r e s o b e r a n a m e n t e y c o n c l u y e por l e v a n t a r s e y t o m a r l a s de V i l l a d i e g o , H a c e b i e n , n o l u i e r e ir allí á b o s t e z a r , bajo el influjo de l a s s o m n o l e n c i a s q u e el ^mbiente c á l i d o e x t i e n d e á todos los r i n c o n e s de la C á m a r a . Si h a ' a r a S o r i a n o ú o t r o d i p u t a d o de l a m i s m a i -alea, t o d a v í a s e p o d r í a p a s a r el r a t o ; pero allí no se h a b l a m á s q u e de presupuestos. no es c u e s t i ó n de i n t e r é s v i t a l p a r a el p a í s . ¿Qué nos i m p o r t a ^aber en q u é v a n á g a s t a r s e los m u c h o s millones que en E s p a ñ a se '"^caudan? ¿Qué i m p o r t a i n v e s t i g a r si el p u e b l o , el p o b r e p u e b l o esfañolj h a d e c o n t i n u a r s i e n d o e s t r u j a d o p o r i m p u e s t o s y c o n t r i b u c i o "^^^1 sin q u e s e v e a l a vitilidad ó i n u t i l i d a d de s u sacrificio, c o n t r i b u ^®°'io, t a n e s p l é n d i d a m e n t e como c o n t r i b u y e , á q u e s a l g a m o s c u a n t o ^^^^a de n u e s t r o a t r a s o en la c u l t u r a , de n u e s t r o e n e r v a m i e n t o m o r a l ^ '^e n u e s t r a p o s t r a c i ó n ? ¡Los P r e s u p u e s t o s ! P a l a b r a fatídica p a r a °8 curiosos de l a s t r i b u n a s q u e n o v a n a l C o n g r e s o m á s q u e á r e c i b i r ^ ^ p r e s i o n e s f u e r t e s y r e c o g e r d a t o s p r e c i o s o s p a r a l u e g o , fuera de ^ e n t r e g a r s e t a m b i é n al d u l c e e s p a r c i m i e n t o de p o l i t i q u e a r . ¿Las crisis? M e n u d e a r o n e n la p a s a d a q u i n c e n a como b e n d i c i o n e s ^P'scopales. No es q u e h a y a d e j a d o s u p u e s t o n i n g u n o de los m i n i s °s del a c t u a l G a b i n e t e , s i n o q u e fueron el p a n c o t i d i a n o de los r o ^ ivos y la c o m i d i l l a s a b r o s a del s a l ó n d e c o n f e r e n c i a s , confortable ^ e n t i d e r o d o n d e los p e r i o d i s t a s se i n s p i r a n y h a s t a a p u n t a n , i m p a ^'^^ntes, a l g u n a de l a s n o t a s q u e p a r a los l e c t o r e s d e l periódico h a n '"esultar m á s a m e n a s y s e n s a c i o n a l e s . Todo s u afán es a c e r c a r s e á ^ corrillos de los d i p u t a d o s y e s t a r a t e n t o s á todo g e s t o , á t o d a p a '•a, á toda s o n r i s a . D e c u a n d o en cijaiido a l g u n o de los r e p r e s e n -

464

CRÓNICA

t a n t e s en C o r t e s l e s t i e n d e a f e c t u o s o l a m a n o , c o n t á n d o l e s á l a l i g e r a a l g ú n i n f u n d i o ; con lo c u a l se d a n los p e r i o d i s t a s a i r e s y t o n o s de Césares conquistadores. Y á la redacción volando, á e s t a m p a r en lás c o l u m n a s d e l p e r i ó d i c o el g l o r i o s o i n v e n t o . , Según estos inventos, tenían que dimitir Osma, L a Cierva, Primo de R i v e r a , el m i s m o M a u r a con t o d o s u G a b i n e t e , i m p r o v i s á n d o s e u n a ])recaria s i t u a c i ó n - A z c á r r a g a ó e n t r e g á n d o l e s l a s r i e n d a s del P o d e r á los l i b e r a l e s . ¡Que n o c o m e r í a n con p e q u e ñ a s a t i s f a c i ó n el clásico pavo navideño! ¡Habría que ver sonreír mefistofélicamente al ilustre inquieto Conde! L a C i e r v a t e n d r í a qvie d i m i t i r p o r q u e s í , p o r q u e e s t a b a d e c r e t a d a s u d i m i s i ó n en l a s grandes r e d a c c i o n e s p e r i o d í s t i c a s . T a n t a s cosas s e h a b í a n d i c h o d e l M i n i s t r o de l a G o b e r n a c i ó n , q u e M a u r a m i s m o se h a b í a c o n v e n c i d o d e q u e se i m p o n í a a l g o p a r e c i d o á lo q u e s u c e d i ó con S á n c h e z T o c a . Y si n o s u c e d í a a s í , e r a p o r q u e M a u r a lo j u z g a b a u n a c o n c e s i ó n á los p e r i ó d i c o s q u e no lee, y q u e r í a c o n t i n u a r h a c i e n d o • a l a r d e d e s o b e r b i o , o m n i s c i e n t e , o l í m p i c o y d e s d e ñ o s o . P r i m o de B i - : v e r a t e n í a q u e d i m i t i r p o r q u e n o e s t a b a c o n f o r m e con s u jefe r e s p e c t o ¡ d e l a f a m o s a l e y d e j u r i s d i c c i o n e s . E n v a n o d e c í a el viejo g e n e r a l que n o h a b í a h a b l a d o u n a p a l a b r a con M a u r a r e s p e c t o de s e m e j a n t e a s u n t o . S í t e n í a q u e h a b e r h a b l a d o . L a f r a s e a q u e l l a q u e en la a l t a C á m a r a h a b í a s o l t a d o , d e si continuaba para Enero en el banco azul , era p o r d e m á s e x p l í c i t a y p r e ñ a d a de s e n t i d o . S i g n i f i c a b a q u e h a b í a reñido con s u jefe p o r mor d e los s o l i d a r i o s , y q u e s e h a b i a n a r r o j a d o nVi' t u a m e n t e los t r a s t o s á l a c a b e z a . E n v a n o p r o t e s t a b a el viejo g e n e r a l de q u e se d i e s e á s u f r a s e i n o c e n t e t a n a b s u r d a s i g n i f i c a c i ó n . T e n i a q u e s e r a s í . L o d e c í a n e l l o s , los p e r i o d i s t a s , q u e t i e n e n la obligació'i de p e n e t r a r en el fondo d e t o d a p a l a b r a , lo m i s m o q u e en el fondo de t o d o p r o b l e m a . E l l o s p r o f e s a n el o c u l t i s m o d e los s a b i o s s a c e r d o t e s i n d i o s , y s a b e n l e e r en lo m á s o c u l t o y t e n e b r o s o d e l a s c o n c i e n c i a s M a u r a y todo s u G a b i n e t e t e n í a n q u e d i m i t i r . L a s c u e s t i o n e s de M a r r u e c o s t o m a b a n u n c a r i z con el c u a l n o p o d í a él e s t a r conformeL a s J u n t a s d e S o b e r a n o s en W i n d s o r y en S a n d r i n g h a n h a b í a n c a m ' b i a d o r a d i c a l m e n t e n u e s t r a p o l í t i c a e n M a r r u e c o s . A l e m a n i a se había p e r s u a d i d o d e lo beneficioso q u e d e b í a s e r p a r a l a c u l t u r a y p a r a 1* c i v i l i z a c i ó n el i m p l a n t a r el o r d e n y el g a r a n t i z a r l a v i d a y los interes e s de los s u b d i t o s e u r o p e o s en a q u e l l a s t i e r r a s m u s u l m a n a s ; no vei* con m u y b u e n o s ojos q n e F r a n c i a t u v i e s e s o l a l a g l o r i a d e l l e v a r á cabo aquella misión europeizadora. Y como nosotros nos habíam"^ q u e d a d o t a n q u i e t o s y t a n p a r a d o s , sólo p o r r e s p e t o á A l e m a n i a , P"'' n o i n d i s p o n e r n o s con u n a n a c i ó n a m i g a y l a n z a r n o s á u n a a v e n t u r a q u e p u d i e r a h a c e r n o s r e t r o c e d e r e n la c o n q u i s t a de c r é d i t o m u n d i a q u e l a s s i m p a t í a s p e r s o n a l e s de A l f o n s o X I I I e s t a b a n e f e c t u a n d o ; ahora que teníamos su beneplácito, m á s aún, casi un ordenamieD'"

G. MARTÍNEZ

4Gj

i m p e r a t i v o de no d e j a r á F r a n c i a sola, la h o n r o s a misión de a m p a r a r en M a r r u e c o s los i n t e r e s e s s a g r a d o s de l a civilización y de l a j u s t i cia, t e n d r í a m o s q u e m a n d a r t r o p a s y t r o p a s al N o r t e de Á f r i c a ; y á esto e r a o p u e s t o el Sr. M a u r a , y por eso t e n í a que d i m i t i r . No import a b a q u e el b u e n s e n t i d o dijese q u e , d e h a b e r s e l l e v a d o á c a b o a l g ú n convenio e n t r e los S o b e r a n o s r e u n i d o s en W i n d s o r , t e n d r í a q u e h a b e r sido con el b e n e p l á c i t o y a n u e n c i a de M a u r a . N o i m p o r t a b a q u e el s e n t i d o c o m ú n p r o c l a m a s e q u e esa m a y o r i n t e r v e n c i ó n en el imperio del M a g h z e n , a p r o b a d a por el K a i s e r y por el R e y de I n g l a t e r r a , t e nia q u e s e r p a r a n o s o t r o s m u y h o n r o s a , y a q u e E s p a ñ a , p o r s u g e o grafía y p o r su h i s t o r i a , es la n a c i ó n m á s l l a m a d a á influir d e c i s i v a m e n t e en los a s u n t o s m a r r o q u í e s ; y q u e , p o r c o n s i g u i e n t e , lejos d e d i s g u s t a r s e por ello el Sr. M a u r a , no p o d r í a m e n o s de c o m p l a c e r s e y de g l o r i a r s e , como g o b e r n a n t e y como p a t r i o t a : el s e n t i d o de los period i s t a s v e í a l a s c o s a s p o r otro c r i s t a l , y M a u r a t e n i a que d i m i t i r . E s e sexto s e n t i d o , q u e fisiólogos y filósofos a n d a n h a c e t i e m p o b u s c a n d o — n o s e t o m e á b r o m a — , es el s e n t i d o de los a l u d i d o s p e r i o d i s t a s . D í c e s e q u e y a e s t á n p a r a r e c i b i r s e en el Congreso l a s e n m i e n d a s i n e el Sr. C a m b ó y s u s c o m p a ñ e r o s los d i p u t a d o s y s e n a d o r e s s o l i d a rios p r e s e n t a n al P r o y e c t o de A d m i n i s t r a c i ó n local, y que y a la Comisión d e s i g n a d a p a r a s u e s t u d i o e s t á p r o n t a á i n i c i a r s u s t a r e a s . •'-'0 q u e p r u e b a c u a n t o h a b í a m o s dicho t o c a n t e á q u e el G o b i e r n o no tenía c r i t e r i o c e r r a d o sobre el a s u n t o y a n h e l a b a i l u s t r a r s e con los e s cuerzos i n t e l e c t u a l e s d e todos, á fin de q u e r e s u l t a s e u n a o b r a d e p a z y de concordia y de c o n s e c u e n c i a s p r á c t i c a s p a r a la v e r d a d e r a r e g e n e ración de la v i d a de los m u n i c i p i o s . M u r m u r a s e que los l i b e r a l e s pres e n t a r á n t a m b i é n m u l t i t u d de e n m i e n d a s á c a d a uno de los p á r r a f o s del P r o y e c t o ; pero no a h o r a , sino a l l á por E n e r o , c u a n d o se r e a n u d e la d i s c u s i ó n s o b r e él. Con e s t e m o t i v o h a b l a s e de q u e h a r á n u n a e n c a r n i z a d a g u e r r a p a r l a m e n t a r i a , h a s t a l l e g a r , si es p r e c i s o , á la obstrucción. P a r a e n t o n c e s h a b l a r e m o s d e esos d e b a t e s ; a h o r a n o s contentamos con d e c i r que l a s t e m p e s t a d e s l e j a n a s no c a u s a n miedo, y *l^e no es t a n fiero el león como le p i n t a n . P o r a h o r a , el p ú b l i c o de l a s t r i b u n a s t e n d r á que c o n t e n t a r s e con as t e m p e s t a d e s , en v a s o s de a g u a , que el Sr. Soriano d e s e n c a d e n a . el b a t a l l a d o r d i p u t a d o p o r V a l e n c i a , y a l g ú n q u e otro e x c é n t r i c o quede vez en c u a n d o se l e v a n t a , m i s e r i c o r d i o s o , á a l e g r a r y h e n c h i r r i s a s el a m b i e n t e del h e m i c i c l o , la v i d a p a r l a m e n t a r i a s e r í a poco * 6 n o s que i n s o p o r t a b l e . H a c e pocos d í a s , el Sr. Soriano se p r o p u s o ^'•mar u n a de s u s o r d i n a r i a s t r a p a t i e s t a s , fingiendo q u e r e r a v e r i g u a r li^é c l a s e de c o m p r o m i s o s h a b í a c o n t r a í d o el Gobierno con los s o l i d a r e s p e c t o de la l e y de J u r i s d i c c i o n e s . Se h a b i a h a b l a d o t a n t o ® esos c o m p r o m i s o s , q u e a l g u n o s p r o h o m b r e s políticos h a b í a n Ue8ado y a h a s t a i m a g i n a r s e al S r . M a u r a , con la b a r r e t i n a c a l a d a ,
ASo V.-TQM?. Í¥. ^ 30

4G6

CRÓNICA

p a s e a n d o p o r l a s r a m b l a s d e b r a c e t e con u n a g u a p a s e ñ o r a , m u y f r e s c a c h o n a y l l e n a d e v i d a : l a S o l i d a r i d a d . ¡Qué a m a r g o d e s e n g a ñ o c u a n d o el i l u s t r e jefe d e l G o b i e r n o dijo, c l a r a y t e r m i n a n t e m e n t e , lo q u e y a s a b í a m o s t o d o s : q u e la l e y de J u r i s d i c c i o n e s e r a u n a l e y t e m p o r e r a , c i r c u n s t a n c i a l , t r a n s i t o r i a , q u e t e n d r í a q u e d u r a r lo q u e d u r a s e n l a s c i r c u n s t a n c i a s , el e s t a d o a n o r m a l d e los e s p í r i t u s q u e | l a h a b í a c r e a d o ! Y q u e , en c u a n t o á p r e v i o s c o m p r o m i s o s , é s t o s no | e x i s t í a n m á s q u e en el f e c u n d o m a g í n d e los s e m p i t e r n o s u r d i d o r e s d e | fantasías y de q u i m e r a s con q u e d a r pábulo al h a m b r e de curiosidad 3 i n s a n a ! L o s m i s m o s s o l i d a r i o s , q u e con m u y p l a u s i b l e l e a l t a d a b u n - ) d a r o n e n t o d o lo d i c h o p o r el jefe d e l G o b i e r n o , c o n c l u y e r o n p o r d e s - ' h a c e r l a s i l u s i o n e s d e l o s q u e c r e í a n q u e el S r . S o r i a n o l e v a n t a r í a la borrasca apetecida. P e r o , si n o l a l e v a n t ó e n t o n c e s , á p r o p ó s i t o de la d i c h o s a l e y de J u r i s d i c c i o n e s — d e l a c u a l n o s o t r o s h e m o s d i c h o t o d o lo q u e t e n í a m o s q u e d e c i r en l a c r ó n i c a a n t e r i o r — , la l e v a n t ó el l u n e s p a s a d o , á prop ó s i t o d e la s u b v e n c i ó n c o n c e d i d a , ó q u e el S r . A l l e n d e s a l a z a r se p r o p o n e c o n c e d e r á la S o c i e d a d H i s p a n o - A f r i c a n a . A q u í l o g r ó el inq u i e t o p a r l a m e n t a r i o a l z a r u n r e v u e l o en q u e c r u z a r o n l a s e s p a d a s de s u e l o c u e n c i a los o r a d o r e s de c a r t e l de l a s g r a n d e s s o l e m n i d a d e s . D i cho s e e s t á q u e n o r e z a n e s t a s flores con n i n g ú n e s p a d a c h í n h i d r á u lico, y q u e sólo v a n d i r i g i d a s á M a u r a , M e l q u í a d e s y C a n a l e j a s . Se d e r r o c h ó o r a t o r i a fina, a c e r a d a , b r i l l a n t e ; p e r o n a d a m á s q u e o r a t o r i a . L a d i s c u s i ó n en sí fué c a s i e s t é r i l . T o d o s p a r e c í a n t e n e r r a z ó n : Melquíades y Canalejas, que p e d í a n que no hubiese preferencias y a c e p c i o n e s p e r s o n a l e s p a r a n i n g u n a C o m p a ñ í a ; y el S r . M a u r a , qu® p r o t e s t a b a q u e n o h a b í a s i d o e s e el p r o p ó s i t o del G o b i e r n o , sino el d e s u b v e n i r á l a C o m p a ñ í a q u e ofreciese m á s beneficiosos r e s u l t a d o s á l a N a c i ó n . E l ú n i c o q u e a l l í p a r e c í a n o t e n e r l a e r a el M i n i s t r o de E s t a d o , q u e h a b i a d a d o el d e c r e t o d e s u b v e n c i ó n a n t e s d e q u e estuv i e s e f o r m a d a la C o m p a ñ í a . E l voto p a r t i c u l a r q u e p e d í a la d e r o g a ción d e l d e c r e t o h a sido d e s e c h a d o ; perO es d e e s p e r a r q u e el G o b i e r n o m e d i t e b i e n el a s u n t o y se p r o c e d a á su r e s o l u c i ó n con v e r d a d e r a j u s t i c i a . L a s m a y o r í a s n o d e b e n s e n t a r s e en los e s c a ñ o s rojos p a r a ob-, t e n e r con v o t a c i o n e s n o m i n a l e s t r i u n f o s d e a m o r p r o p i o , s i n o p a r a g a r a n t i z a r lo q u e s e a m á s j u s t o y c o n d u z c a m á s d i r e c t a y eficazmente al e n g r a n d e c i m i e n t o d e l a P a t r i a . E n r e s u m e n , q u e el S r . S o r i a n o h a b í a o b t e n i d o u n c o m p l e t o t r i u n fo, n a t u r a l m e n t e , d e l j a e z de s u s t r i u n f o s . N o le s u c e d i ó lo propio a s u c o r r e l i g i o n a r i o el S r . N o u g u é s , q u e d í a s a n t e s se h a b í a l e v a n t a d o á p e d i r q u e s e e s t a b l e c i e s e la v i d a m u n i c i p a l en M e l i l l a . ¡Menuda c o r r i d a q u e le dio el M i n i s t r o de la G u e r r a , h a c i e n d o v e r á los c i e g o s lo d i s p a r a t a d o d e c o n v e r t i r u n a p e q u e ñ a p l a z a , e s e n c i a l m e n t e m i l i t a r , en m u n i c i p i o ! ¡ C u a n s u b s t a n c i o s a s l e c c i o n e s de b u e n a a d m i -

G. MAETÍNKZ

467

n i s t r a c c i ó n podía d a r la j u n t a de a r b i t r i o s de Melilla, c o m p u e s t a de p a i s a n o s y m i l i t a r e s d e s i g n a d o s por el g o b e r n a d o r de la p l a z a , á los ídcaldes y j u n t a s a d m i n i s t r a t i v a s de n u e s t r o s m u n i c i p i o s , s u p e d i t a dos á la o m n í m o d a influencia c a c i q u i l ! E l q u e esto e s c r i b e conoce pocos de c e r c a , ¡pero de los que conoce, p o d r í a d e c i r p r i m o r e s ! Y q u i é n s a b e si a l g ú n d í a los d i r á . ¡Bien por S a l a b e r r i , L l o s a s y S e ñ a n t e , que se b a n hecho en l a s Cortes eco e l o c u e n t e de la j u s t í s i m a c a m p a ñ a q u e en pro del d e s a t e n d i d o Clero r u r a l v e n í a n sosteniendo los periódicos católicos! G r i m a da q u e 6n E s p a ñ a u n s a c e r d o t e con c u r a de a l m a s no g a n e lo suficiente p a r a C o m e r y v e s t i r con la d e c e n c i a r e q u e r i d a , en t a n t o que el ú l t i m o p a s tor p r o t e s t a n t e y el ú l t i m o p á r r o c o católico cobren del E s t a d o 2.000 y 1-800 m a r c o s r e s p e c t i v a m e n f e , en la r e f o r m i s t a A l e m a n i a No han conseguido los i l u s t r e s d i p u t a d o s t r a d i c i o n a l i s t a s todo lo que e r a su anhelo c o n s e g u i r ; pero a l g o a l c a n z a r o n , y por de pronto p a t e n t i z a r o n ^ a s t a la s a c i e d a d el i n d e c i b l e d e s a m p a r o en que h a n t e n i d o los Gobiernos á q u i e n e s t a n t o se d e s v e l a n por la m o r a l i z a c i ó n de l a s f a m i lias y por el b i e n de l a s a l m a s . —¿De los e s t u d i a n t e s ? M á s v a l í a no h a b l a r . Ea m u c h o m á s fácil y ^á.s cómodo a r m a r a l g a r a d a s c a l l e j e r a s q u e s o b r e s a l i r y b r i l l a r en los e s t u d i o s . E n E s p a ñ a los a l b o r o t o s e s t u d i a n t i l e s son el p a n n u e s tro de c a d a d i a . C u a n d o no los h a y en M a d r i d ó B a r c e l o n a ó V a l e n cia, los h a y en V a l e n c i a y B a r c e l o n a y M a d r i d . Y lo peor del c a s o es lile no se m e t e n s o l a m e n t e con el c a t e d r á t i c o g r u ñ ó n y v e n g a t i v o 1 1 6 no se c o n d u z c a con ellos como s e r í a de d e s e a r , s i n o que a p e '^rean, por u n q u í t a m e a l l á e s a s p a j a s , l a s r e d a c c i o n e s de los p e r i ó d i y fuerzan á que se d e s c u b r a n a n t e ellos á todo infeliz c o c h e r o l i e p a s a , y á todo c o n d u c t o r de t r a n v í a s . Y l u e g o se i n c o m o d a n porV^e los a g e n t e s policiacos a c u d e n á los a l r e d e d o r e s de l a s ü n i v e r s i 'i^des p a r a i m p e d i r l e s que c o m e t a n a l g ú n d e s m á n . V a l e Dios q u e los 'lócanos y los g o b e r n a d o r e s s a b e n de s o b r a q u e los g u a r d i a s de O r d e n P'íblico s i e m p r e l l e g a n t a r d e en E s p a ñ a , esto e s , c u a n d o y a los d e s raanes e s t á n c o m e t i d o s ; de lo c o n t r a r i o , s e r í a m á s q u e p r o b a b l e les *licsen á los e s t u d i a n t e s la r a z ó n , c u a n d o éstos se l e s p r e s e n t a n implorando a u x i l i o c o n t r a la enojosa p r e s e n c i a de los p o l i c í a s . L o s e s ' i d i a n t e s d e b í a n r e s p e t a r á todo el m u n d o y h a b é r s e l a s ú n i c a m e n t e las a u t o r i d a d e s u n i v e r s i t a r i a s y los c a t e d r á t i c o s que se les i n d i ííestan. A s í no h a b r í a r u p t u r a de c r i s t a l e s en t r a n v í a s y r e d a c c i o n e s , V a s i no les p e r s e g u i r í a la a c o s a d o r a s o m b r a p o l i c í a c a . D e b í a m o s h a b l a r algo d e los f e r r o c a r r i l e s e s t r a t é g i c o s , a u n q u e n o í e s e m á s que p o r la m a r i m o r e n a a r m a d a por o v e t e n s e s y g i j o n e s e s ; unos c o l m a n d o de b e n d i c i o n e s á B e s a d a , y d e c l a r á n d o l e hijo a d o p ^'•'^'0 de la c i u d a d de D . F r u e l a , y los otros poniendo el g r i t o en el ^'^lo, c e l e b r a n d o s o l e m n e s m a n i f e s t a c i o n e s de p r o t e s t a y e x i g i e n d o

468

CRÓNICA

d e los d i p u t a d o s p o r G i j ó n y A v i l e s q u e h a g a n e s f u e r z o s s u p r e m o s p a r a q u e , en el p l a n del S r . M i n i s t r o de O b r a s p ú b l i c a s , se i n t r o d u z can las debidas reformas; pero lo que h a c e falta es que se empiece c u a n t o a n t e s á t r a b a j a r en e s o s f e r r o c a r r i l e s e s t r a t é g i c o s . — P o r u n a p i c a r a c a s u a l i d a d p a s é l a v i s t a p o r el p e n ú l t i m o c e n s o p e c u a r i o , q u e h a p u b l i c a d o l a D i r e c c i ó n g e n e r a l de A g r i c u l t u r a , y h e a d v e r t i d o q u e sólo en a s n o s h e m o s t e n i d o u n a u m e n t o , r e s p e c t o del censo penúltimo, de 111.379. Lo cual quiere decir que de asnos marc h a E s p a ñ a e n c o n t i n u a p r o g r e s i ó n ; p o r q u e n o es de s o s p e c h a r q u e e n l a D i r e c c i ó n de A g r i c u l t u r a h a y a q u i e n se e n t r e t e n g a en pérfidos simbolismos y en maliciosas ironías. — Y a se verificó el c a s a m i e n t o d e l I n f a n t e D o n C a r l o s d e B o r b ó n con l a P r i n c e s a L u i s a d e O r l e a n s . A l a c e r e m o n i a r e l i g i o s a a s i s t i e r o n v a r i o s r e y e s y p r í n c i p e s . ¡Que el Cielo d e r r a m e v e n t u r a s s i n fin sobre los r e c i é n c a s a d o s ! Y n o d u d a m o s q u e l a s d e r r a m a r á , p o r q u e son de e l l a s m u y m e r e c e d o r e s . A l a P r i n c e s a le h a s e g u i d o s i e m p r e u n glor i o s o r u m o r d e b o n d a d por t o d a s p a r t e s ; y el i l u s t r e I n f a n t e s a b i d o es q u e se h a c a p t a d o l a s s i m p a t í a s y r e s p e t o s d e t o d o s l o s "fespañoles por su honrosísima conducta y sus admirables condiciones personales. — Y a se h a l l a d e v u e l t a en M a d r i d l a R e i n a M a d r e , a c e r c a de c u y o viaje á A u s t r i a t a n falsos y malintencionados rumores h a b í a propal a d o c i e r t a p r e n s a , c u a n d o , en r e a l i d a d , sólo h a b í a ido p o r v i v i r a l g ú B t i e m p o a l l a d o d e s u f a m i l i a y t e n e r el g u s t o d e r e c i b i r a l l í á s u hijo y á E n a V i c t o r i a , q u e h u b i e r a n v i s i t a d o A u s t r i a á no h a b e r l o imped i d o l a e n f e r m e d a d d e l viejo E m p e r a d o r . — ¿ Q u e se h a h e c h o y a 1» luz y n o se v o l v e r á s o b r e el t r a í d o y l l e v a d o a s u n t o , q u e n i s i q u i e r a q u e r e m o s m e n t a r ? ¡ C u a l q u i e r d í a ! ¿Y la gran f r a s e de V o l t a i r e : «cal u m n i a , q u e a l g o q u e d a » , v e r d a d e r a m u s a i n s p i r a d o r a de l a p r e n s a sectaria aludida? — A los m i l y u n i n f o r t u n i o s q u e con p é r d i d a s d e c o s e c h a s , l l u v i a s ó i n u n d a c i o n e s h a n c a í d o e s t e a ñ o s o b r e n u e s t r a P a t r i a , t e n e m o s que a ñ a d i r l a e s p a n t o s a c a t á s t r o f e q u e a c a b a d e s u c e d e r c e r c a d e CaiB"; b r i l s , en la p r o v i n c i a d e T a r r a g o n a . E n t r e o n c e y doce d e la m a ñ a n a , • ; \\n t r e n e x p r e s o d e s p e ñ á b a s e en R i u d e c a ñ a s , d e s d e c i n c o m e t r o s de : a l t u r a , p o r f a l s e a m i e n t o d e l p u e n t e , h a c i é n d o s e p e d a z o s c o c h e s y locO' ^ m o t o r a , c a u s a n d o n u m e r o s a s v i c t i m a s ; y á l a s c u a t r o d e l a t a r d e cund í a y a p o r M a d r i d l a f a t í d i c a n o t i c i a , s e m b r a n d o d e s o l a c i ó n enorme e n los e s p í r i t u s . E s t á v i s t o q u e h a y a ñ o s s i n i e s t r o s , y q u e á los españ o l e s n o s p e r s i g u e n e s t e a ñ o l o s h a d o s . N o a c a b a m o s d e l l o r a r una d e s g r a c i a , y y a t e n e m o s e n c i m a o t r a . A diez y s e i s h a c e n l l e g a r la^ n o t i c i a s el n ú m e r o d e m u e r t o s y m á s d e c u a r e n t a los h e r i d o s , m u c h o s d e ellos g r a v e m e n t e . Como o c u r r e s i e m p r e en s e m e j a n t e s catástrofeSi h a h a b i d o e s c e n a s e s p a n t o s a s q u e s e r í a d o l o r o s í s i m o r e l a t a r . Hij*^ que vieron de súbito sin brazos y piernas á sus madres; padres

E. NEGBETE

469

vieron d e s t r o z a d o s e n u n i n s t a n t e á s u s hijos A s u s t a leer semej a n t e s e s c e n a s e n los p e r i ó d i c o s . ¡Dios a m p a r e y c o n s u e l e á l a s f a m i lias d e t a n t a s v í c t i m a s ! ¿ R e s p o n s a b i l i d a d e s ? A los m u e r t o s los e n t e r r a r á n , como s i e m p r e , y h a s t a o t r a . ¡Esos i n g e n i e r o s y e s a s c o m p a ñ í a s d e f e r r o c a r r i l e s !

Crónica extranjera.
por £. J^egrefe.
RO/I\A .-i/'rt «>Wb/M proprio.*

Wu S a n t i d a d P í o X , con fecha 18 de los c o r r i e n t e s , h a dado u n Motu proprio e n el c u a l , d e s p u é s d e r e c o r d a r l a s felices d i s p o s i c i o n e s orden a d a s por s u a n t e c e s o r , el i n m o r t a l L e ó n X I I I , a c e r c a de los e s t u d i o s •^e la S a g r a d a E s c r i t u r a , e n s u C a r t a - E n c í c l i c a Providentissimus ^eus, d a d a e n 1 8 d e N o v i e m b r e d e 1893, y e n l a C a r t a a p o s t ó l i c a d e l niismo Pontífice Vigilantiae studiique memores, d e 27 de S e p t i e m b r e de 1902, c r e a n d o u n Consejo ó u n a Comisión bíblica, d e p l o r a a m a r g a ^ente q u e l a s s e n t e n c i a s d e e s t a Comisión, c o m p u e s t a de b e n e m é r i t o s C a r d e n a l e s y d e sabios C o n s u l t o r e s d e t o d o s los p a í s e s , á la c a b e z a todos los c u a l e s e s t á el S o b e r a n o P o n t í f i c e , n o s e a n r e c i b i d a s con el •bebido a c a t a m i e n t o por a l g u n o s e s p í r i t u s r e b e l d e s y a m a n t e s d e u n a l i l>ertad d e s e n f r e n a d a . E n v i s t a de lo c u a l , S u S a n t i d a d , p o r el p r e s e n t e Motu proprio,decida, y p r e s c r í b e l a o b l i g a c i ó n en conciencia en q u e e s tá.n todos l o s fieles d e s o m e t e r s e á l a s d e c i s i o n e s d e l a Comisión c o n c e r nientes á l a d o c t r i n a , a s i como á los d e c r e t o s pontificalmente a p r o b á i s de l a s S a g r a d a s C o n g r e g a c i o n e s . Y p o r q u e los m o r d e r n i s t a s , c a d a m á s a u d a c e s y r e b e l d e s , e s t á n b u s c a n d o p r e t e x t o s y sofismas p a r a l i i t a r todo v a l o r y eficacia a l d e c r e t o Lamentabili sane exitu, y a u n l a E n c í c l i c a Pascendi Dominici gregis, P í o X r e i t e r a y confirma ^"10 y o t r a , a ñ a d i e n d o p e n a de e x c o m u n i ó n c o n t r a los c o n t r a d i c t o r e s ; y ^1 q u e t u v i e r e l a a u d a c i a de d e f e n d e r a l g u n a d e l a s p r o p o s i c i o n e s c o n d e n a d a s e n el u n o y e n l a o t r a , d e c l á r a l e i n c u r s o ipso facto e n l a c e n s u r a d e c r e t a d a e n e l c a p í t u l o Docentes d e l a C o n s t i t u c i ó n Aposto'Cae Sedis, s i n perjuicio de l a s p e n a s e n q u e p u d i e r a i n c u r r i r como p r o p a g a d o r y defensor de h e r e j í a s . P i n a l m e n t e , el s o b e r a n o P o n t í f i c e

470

CRÓNICA

v u e l v e á i n s i s t i r e n l a v i g i l a n c i a q u e los O r d i n a r i o s y s u p e r i o r e s d e l a s O r d e n e s r e l i g i o s a s d e b e n e j e r c e r s o b r e s u s s u b o r d i n a d o s e n todo lo q u e a t a ñ e á la e x t i r p a c i ó n d e los e r r o r e s m o d e r n i s t a s . D e s p u é s d e e s t e b r e v e r e s u m e n , , n o s e nos o c u r r e o t r o c o m e n t a r i o q u e el q u e n a t u r a l m e n t e b r o t a d e l a c o n s t a n t e S e d e e n b a r r e y h a s t a la s o m b r a d e l m o d e r n i s m o grandes remedios. firmeza de la S a n t a A grandes males,

PORTUGAL. -

Hablael¡{etj2>on quicos que desiertan. —dictadura ción ó el destronamiento?

Garlos—Zormentapolitica.—J/lonárque no cede - ¿}{acia la abdica-

E l R e y D o n C a r l o s , h a b l a n d o c o n u n r e d a c t o r d e Le Temps, d a s p o r los p e r i ó d i c o s g u b e r n a m e n t a l e s p o r t u g u e s e s :

ba

hecho las manifestaciones s i g u i e n t e s , q u e después h a n sido confirma« E n los ú l t i m o s p e r i o d o s d e l a l e g i s l a t u r a —dijo el R e y — , la s i t u a ción h a b i a l l e g a d o á s e r i m p o s i b l e . E r a n e c e s a r i o p o n e r t é r m i n o a l d e s c o n c i e r t o . A q u e l l o no p o d í a p r o l o n g a r s e . í b a m o s no s é adonde. F u é e n t o n c e s c u a n d o o t o r g u é a l S r . F r a n c o los m e d i o s d e g o b e r n a r . « H a b l a s e a h o r a d e s u d i c t a d u r a , s i n r e c o r d a r q u e los o t r o s p a r t i d o s , los q u e m á s e s c a n d a l i z a n , m e h a b í a n p e d i d o t a m b i é n l a d i c t a d u r a . P a r a c o n c e d e r l a , é r a n m e p r e c i s a s c i e r t a s g a r a n t í a s d e c a r á c t e r . Si m i s i d e a s h a b í a n de p r o s p e r a r , n e c e s i t a b a d e u n a v o l u n t a d s i n d e s f a l l e c i m i e n t o s . E l S r . F r a n c o e r a el h o m b r e q u e m e h a c i a f a l t a . m o m e n t o o p o r t u n o , le l l a m a s e . »E1 S r . F r a n c o y y o m a r c h a m o s d e p e r f e c t o a c u e r d o . Trabajamos j u n t o s . D i s f r u t a d e t o d a m i c o n f i a n z a . C o n t r a los p r o p ó s i t o s q u e se m e a t r i b u y e n , p i e n s o m a n t e n e r l e e n el P o d e r . E s t o y s a t i s f e c h í s i m o de é l . Esto va muy bien, y d u r a r á ; es p r e c i s o q u e d u r e : e x í g e n l o á u n a Tendrelos i n t e r e s e s d e la N a c i ó n . H a r e m o s l a s e l e c c i o n e s c u a n d o lo c r e a m o s oportuno, sin ceder á las ingerencias ni á las intimaciones. m o s u n a b u e n a m a y o r í a . E l p a í s a p r o b a r á la p o l í t i c a d e l S r . F r a n c o . R e s t a b l e c e r e m o s el e q u i l i b r i o e n los p r e s u p u e s t o s , y s u p r i m i r e m o s el déficit. » E n t o d o s los p a í s e s , p a r a h a c e r u n a r e v o l u c i ó n , h a y q u e c o n t a r con el E j é r c i t o . A h o r a b i e n : el E j é r c i t o p o r t u g u é s es o b e d i e n t e á la Const i t u c i ó n y fiel á s u R e y . P r o c e d i e n d o l e a l m e n t e , p e r m a n e c e r á á nH l a d o . C a s i todos los Oficiales s o n c o m p a ñ e r o s m í o s ; h e s e r v i d o con e l l o s y m e c o n o c e n p e r s o n a l m e n t e . N o t e n g o l a m e n o r d u d a a c e r c a de su adhesión. s T o d o c u a n t o h e h e c h o , y t o d o c u a n t o h a g o h o y , e s e n beneficio del p a í s . C i e r t a m e n t e p r e f e r i r í a « q u e se m e d e j a s e e n p a z » (y e l R e y se s o n r e í a a l d e c i r lo ú l t i m o ) , p e r o c o n t i n ú o e n m i p u e s t o . Desde m u c h o t i e m p o a n t e s t e n í a fija e n él l a v i s t a . D e a h í q u e , l l e g a d o el

E. NEGEETE

471

»Corozco bien á mi jiais; conozco el t a b l e r o e l e c t o r a l . Sé q u e el port u g u é s t i e n e n e c e s i d a d de p a z ; t r a b a j a , y p i d e g a r a n t í a s de o r d e n . »Como viajo m u c h o , h e podido v e r q u e m i p u e b l o e s t á c o n m i g o . U n a ^ez que l a s elecciones nos h a y a n p r o p o r c i o n a d o fuerte m a y o r í a y q u e esté r e s t a b l e c i d a la normalidad, n o t e n d r á ya r a z ó n de s e r el r e m e d i o extraordinario que juzgué indispensable para una situación también e x t r a o r d i n a r i a . No he olvidado ni por u n momento c u á l e s son mis de'•eres r e s p e c t o á mi Corona y á mi a m a d o p a í s . » E s t a s declaraciones de Don Carlos aprobando y aun asociándose á la política de su p r i m e r M i n i s t r o , h a n c a í d o como u n a bomba en el c a m p o 'le l a s o p o s i c i o n e s , q u e h o y , e n r e a l i d a d de v e r d a d , l a s c o n s t i t u y e n todos los p a r t i d o s , fuera del p e q u e ñ o g r u p o que s i g u e al Sr. J o a o •franco. E n v i r t u d de e l l a s , de l a s m a n i f e s t a c i o n e s r e g i a s , el m a l e s t a r político q u e v e n í a d e j á n d o s e s e n t i r a u n en los p a r t i d o s c o n s t i t u cionales, se h a a g r a v a d o ; y a u n q u e de los informes de la p r e n s a liberal y r e p u b l i c a n a h a y a q u e q u i t a r m u c h o h i e r r o , e s , s i n e m b a r g o , e v i d e n t e q u e el d e s c o n t e n t o h a c u n d i d o m u c h o , s i e n d o b u e n a p r u e b a <^e ello la d e s b a n d a d a q u e se h a i n i c i a d o en el p a r t i d o p r o g r e s i s t a , '^'guieudo l a s h u e l l a s del P r e s i d e n t e de la C á m a r a de los P a r e s , J o s é *lí> C u n h a , ex M i n i s t r o p r o g r e s i s t a , h a a b a n d o n a d o el p a r t i d o y h a n p r e s t a d o a d h e s i ó n á los i d e a l e s r e p u b l i c a n o s el profesor y P a r del ^^ino S r . E e b e l l o d a S i l v a y el d i s t i n g u i d o p a r l a m e n t a r i o y e r u d i t o arqueólogo y p e r i o d i s t a A n s e l m o B r a a m c a m p F r e i r é . N a d a d e e s t o , s i n e m b a r g o , i n t i m i d a al S r . F r a n c o , el c u a l s i g u e ^in v a c i l a c i o n e s su política de r e p r e s i ó n y de fuerza, a m o r d a z a n d o á 'is oposiciones y h a c i e n d o e n m u d e c e r á l a p r e n s a ; y a u n s e a ñ a d e q u e pronto v e n d r á la s u s p e n s i ó n de g a r a n t í a s . N o s o t r o s , s i m p l e s e s p e c t a d o r e s de e s c e n a , nos l i m i t a m o s á e x p o n e r echos, s i n a p r o b a r n i c e n s u r a r el a c t u a l e s t a d o de c o s a s . P e r o a u n l ^ e e n t e n d e m o s que l a d i c t a d u r a comenzó s i e n d o u n m a l , si se q u i e r e j ^ a c a s o u n b i e n — , p e r o u n m a l n e c e s a r i o , como ú n i c o medio de a c a ^r con la p o l í t i c a de p a r t i d o , en el s e n t i d o m á s funesto de la e x p r e 1 , reconocemos de b u e n g r a d o q u e , s i n r a z ó n ó con e l l a , el a c t u a l astado de c o s a s es m u y c o m p r o m e t i d o . D í c e s e , y sólo á t í t u l o de r u lo c a n s i g n a m o s , q u e los p a r t i d a r i o s d e que el E e } - a b d i q u e l l e v a n an a d e l a n t a d o s s u s t r a b a j o s c e r c a del P r i n c i p e h e r e d e r o , que éste h a ' o objeto, p o r p a r t e d e s u p a d r e y R e y , d e n n c a s t i g o r i g u r o s o ; m a s ^^gún o t r a información, el P r i n c i p e e s t á de a c u e r d o con d e t e r m i n a d o Partido político, y h a a c e p t a d o d e a n t e m a n o l a s c o n s e c u e n c i a s , no y a ^ la a b d i c a c i ó n , sino del d e s t r o n a m i e n t o de D o n C a r l o s . No conoce^ o s la fuente de e s t o s r u m o r e s ; pero desde luego no nos m e r e c e n cré^ito n i n g u n o .

472

CRÓNICA

que se err¡peña er¡ no serlo.—Segunda ción.—la tercera

arrjonesfa-

C o n o c i d a s como s o n l a s aficiones d e l R e y L e o p o l d o á l a Ville lumiére y s u s a v e n t u r a s p o r l o s a l r e d e d o r e s d e P a r i s , á n a d i e e x t r a ñ a r á la e s p e c i e , e c h a d a á v o l a r p o r l a c a p i t a l d e F r a n c i a , d e q u e el R e y do B é l g i c a h a b í a r e c i b i d o d e s u G o b i e r n o el s e g u n d o a v i s o f o r m a l de q u e era y a llegada la hora de r e t i r a r s e á d e s c a n s a r en s u reino. L a s repet i d a s y p r o l o n g a d a s a u s e n c i a s d e l g a l l a r d o a n c i a n o , q u i e n no l l e v a camino de enmendarse, parece ser que h a n hecho pensar en altas reg i o n e s en l a i n c o m p a t i b i l i d a d e n t r e u n a v i d a d e d e v a n e o s y l a sup r e m a d i r e c c i ó n d e u n E s t a d o . Y t o m a c u e r p o el r u m o r d e q u e a l tercer aviso, que pudiera no h a c e r s e e s p e r a r mucho tiempo, se e n c a r g a r á de la regencia el P r í n c i p e A l b e r t o , sobrino del R e y .

AUSTRIA-Í1UNGRI>.- 6onsecuencias de urjas elecciones: nisferio ausfriaeo. — JAejora de relaciorjes con ífungría: compromiso.—£a situación financiera en J^ustr¡a.—€n sufragio universal.

nuevo rrji' el nuevo favor del

E s p e r á b a s e q u e el r e s u l t a d o d e l a s e l e c c i o n e s g e n e r a l e s , v e r i f i c a d a s en l a p a s a d a p r i m a v e r a , h a b í a d e influir e n l a d i r e c c i ó n d e l a p o l í t i c a a u s t r í a c a . Y , e n efecto, el g a b i n e t e B e c k h a sido r e n o v a d o e n conform i d a d con las esperanzas concebidas por las fracciones políticas, a l a s c u a l e s h a b í a sido f a v o r a b l e el s u f r a g i o u n i v e r s a l . E l p a r t i d o c r i s t i a n o - d e m ó c r a t a h a a l c a n z a d o d o s c a r t e r a s : l a d e A g r i c u l t u r a y la de O b r a s p ú b l i c a s ; y el p a r t i d o a g r a r i o , c h e q u e y a l e m á n , o t r a s d o s : la de Comercio y l a R e p r e s e n t a c i ó n d e l r e i n o d e S a n W e n c e s l a o . P o r v i r t u d d e e s t a modificación m i n i s t e r i a l s e c r e e q u e d e B e c k p o d r á f á c i l m e n t e o b t e n e r d e l a s C á m a r a s l a s a n c i ó n d e l p a c t o conven i d o e n t r e los G a b i n e t e s d e V i e n a y B u d a p e s t , c o n el c u a l p a c t o s e a l e j a r á p o r a h o r a el p e l i g r o d e u n r o m p i m i e n t o e n t r e los d o s reinos; A u s t r i a - H u n g r í a conservará su papel de g r a n potencia y estará m»* g a r a n t i d o el e q u i l i b r i o e u r o p e o . C o n e s t a c o n d i c i ó n , l a d e a p r o b a r el p a c t o , p a r e c e q u e h a n ido a l G a b i n e t e los flamantes c o n s e j e r o s . E l n u e v o c o m p r o m i s o , e n s u s l í n e a s f u n d a m e n t a l e s , s e b a s a sobre la a u t o n o m í a e n lo t o c a n t e a l c o m e r c i o i n t e r i o r , y s o b r e l a m a n c o m u n i d a d e n lo q u e se refiere a l e x t e r i o r , y l a s c u e s t i o n e s l i t i g i o s a s e n t r e a m b o s E s t a d o s r e l a t i v a s a l p a c t o e c o n ó m i c o y financiero s e r á n r e sueltas por u n tribunal de arbitraje. L a s i t u a c i ó n financiera y e c o n ó m i c a d e A u s t r i a n o p u e d e s e r m a S l i s o n j e r a . D e l d i s c u r s o p r o n u n c i a d o e n l a C á m a r a p o r el m i n i s t r o de H a c i e n d a a l p r e s e n t a r el p r e s u p u e s t o d e 1908, q u e s u m a 2 . 2 3 5 mille"

E. KEGRETE

473

l e s de c o r o n a s en los i n g r e s o s y 2.283 en los g a s t o s , se d e d u c e q u e l a s c u e n t a s d e 1906 se h a n l i q u i d a d o con u n s u p e r á v i t de 146 millones de c o r o n a s , y h a s t a a h o r a la l i q u i d a c i ó n d e 1907 r e s u l t a a ú n mayor. L o s h ú n g a r o s n o q u i e r e n s e r menos que los a u s t r í a c o s ; y p u e s é s tos g o z a n del s u f r a g i o u n i v e r s a l , j u s t o es q u e l o s hijos del reino de San E s t e b a n t e n g a n el mismo d e r e c h o . P a r a c o n s e g u i r l e h u b o el mes pasado en B u d a p e s t g r a n d e s m a n i f e s t a c i o n e s , y d i c e s e q u e , v i v a m e n t e i m p r e s i o n a d o p o r ellas el conde A n d r a s s y , M i n i s t r o del I n t e rior, t a l vez se d e c i d a á i m p l a n t a r e s t a r e f o r m a .

^LE/UANIfl. — Sespués de la Conferencia
Un presupuesto abrumador.

de la Paz. —

H a y q u i e n cree que p a r a l l e g a r á la pacificación u n i v e r s a l no e x i s t o •nejor c a m i n o q u e el d e s a r m e y el e s t a b l e c i m i e n t o de u n t r i b u n a l d e a r b i t r a j e o b l i g a t o r i o . N o lo e n t i e n d e a s í el K a i s e r . E s t e c r e e q u e lo naejor y m á s e f i c a z es v i v i r a r m a d o h a s t a los d i e n t e s , ú n i c a m a n e r a •ie i m p o n e r n o s al r e s p e t o y c o n s i d e r a c i ó n de los e n e m i g o s , y d e j a r n o s de Conferencias i n t e r n a c i o n a l e s . Y p o r q u e lo cree a s í , el Gobierno alemán a c a b a d e t r a d u c i r en cifras e s t e p e n s a m i e n t o m e d i a n t e l a p u Wicación del p r e s u p u e s t o del i m p e r i o . E l p r e s u p u e s t o a p a r e c e n i v e lado con 2.750.058.401 m a r c o s , pero en la ley de P r e s u p u e s t o s se a u toriza al C a n c i l l e r p a r a a f r o n t a r los a n t i g u o s g a s t o s ó s o l i c i t a r c r é d i tos p o r v a l o r d e 260.506.091 m a r c o s . A u t o r í z a s e l e a s i m i s m o p a r a a u m e n t a r t r a n s i t o r i a m e n t e los fondos de e x p l o t a c i ó n e x t r a o r d i n a r i o s '^e la Caja C e n t r a l del I m p e r i o , e m i t i e n d o bonos del T e s o r o h a s t a la c a n t i d a d n e c e s a r i a , pero sin p a s a r de 350.000.000 de m a r c o s . Y todo p a r a G u e r r a , M a r i n a y C o l o n i a s ; p a r a l a n z a r en b r e v e á los m a r e s poderosos a c o r a z a d o s , a u m e n t a r l a s fortificaciones del m a r del N o r t e , l^s g u a r n i c i o n e s de A l s a c i a - L o r e n a y los f e r r o c a r r i l e s e s t r a t é g i c o s . Hiientras t a n t o , b r i l l a n t e s toast en V i n d s o r por la c o r d i a l i d a d de delaciones con l a s d e m á s p o t e n c i a s y p o r l a p a z u n i v e r s a l . Sin d u d a ^e p u e d e e s t a r bien con todo el m u n d o y s o l i c i t a r a m i s t a d e s , y v i v i r alerta.

RUSIA.—^/Jer^wrar de la 2uma. — ¿uenos Zratado ruso-italiano,

comienzos,—

•^1 g i t a n o del c u e n t o no q u e r í a v e r á s u s hijos con buenos p r i n c i p i o s ; ^esotros, s i n e m b a r g o , nos a l e g r a m o s , por la p r o s p e r i d a d del i m p e r i o dU8o,^qvie la t e r c e r a D u m a h a y a comenzado s u s sesiones bajo los mejo' e s a u g u r i o s . S i n v i o l e n c i a s n i t u m u l t o s , d a n d o todos p r u e b a s de co'•rección y h a s t a con ¡vivas! a l C z a r , el P r e s i d e n t e a c c i d e n t a l d e c l a r ó

474

CRÓNICA

abierta l a l e g i s l a t u r a y casi por u n a n i m i d a d fué elegido Mr. Kbomiakoff,

Presidente

d e l a l a i z q u i e r d a d e l o s o c t u b r i s t a s , p e r s o n a j e de

m u y b r i l l a n t e abolengo y m u y respetado' por todos los p a r t i d o s políticos. D e s p u é s d e l a r g o s y l a b o r i o s o s pourparlers, s e h a l l e g a d o á l a conc l u s i ó n d e u n t r a t a d o d e c o m e r c i o e n t r e R u s i a é I t a l i a . E n t r a r á en v i g o r el 3 1 d e D i c i e m b r e y d u r a r á d i e z a ñ o s . A m b a s n a c i o n e s s e h a n c o n c e d i d o m u t u a m e n t e la c l á u s u l a d e n a c i ó n m á s f a v o r e c i d a .

ESTAPOS UHIbOS: Xa crisis/inarjciera.—€sfuerzos de Roosevelt.-Jñirando al porvenir.—Un €stado más.
A p e s a r d e l a s p a r t i d a s d e oro q u e h a n afluido e n poco t i e m p o á los E s t a d o s U n i d o s — E u r o p a no h a e n v i a d o m e n o s d e 8 0 m i l l o n e s d e doU a r s — , la n u b e d e l a d e s c o n f i a n z a s i g u e m e c i é n d o s e s o b r e el merc a d o y a n q u i y el p á n i c o s u b s i s t e . D e s p a c h o s d e N e w - Y o r k a s e g u r a n q u e e n pocos d í a s h a n s a l i d o d e la g r a n R e p ú b l i c a c e r c a d e 8 . 0 0 0 ext r a n j e r o s , l l e v á n d o s e c o n s i g o s u s c a p i t a l e s . P a r a c o n j u r a r la c r i s i s y r e s t a b l e c e r la n o r m a l i d a d , R o o s e v e l t h a h e c h o s a b e r q u e e n el m e n s a j e a l C o n g r e s o a n u n c i a r á t r a n s c e n d e n t a l e s r e f o r m a s q u e m o d i f i c a r á n el e s t a t u t o i n d u s t r i a l , p o l í t i c o y s o c i a l d e la R e p ú b l i c a . E n t r e o t r a s , p a r e c e s e r q u e se p r o p o n e i m p l a n t a r l a s s i g u i e n t e s : u n a t a s a p r o g r e s i v a s o b r e l a s s u c e s i o n e s ; u n i m p u e s t o f e d e r a l s o b r e la r e n t a ; la o b l i g a ción d e u n a l i c e n c i a f e d e r a l p a r a t o d a s l a s c o r p o r a c i o n e s i n d u s t r i a l e s y m e r c a n t i l e s , q u e c o n t e n d r á c l a u s u l a s r e s t r i c t i v a s s o b r e s u funcion a m i e n t o , e t c . , e t c . Y como p a r a e s t a s r e f o r m a s s e n e c e s i t a , á j u i c i o d e l m i s m o P r e s i d e n t e , m u c h o t i e m p o y m u c h a p r u d e n c i a , no h a falt a d o q u i e n e n e s : e a n u n c i o h a c r e í d o v e r a l g o a s í como u n manifiesto electoral para las elecciones presidenciales, que t e n d r á n l u g a r dentro | de q u i n c e m e s e s , y u n como c a r t e l d e d e s a f í o á B r y a n , q u e t i e n e y * 1 anunciada su candidatura. i E l 17 d e l c o r r i e n t e s e p u b l i c ó u n d e c r e t o d e R o o s e v e l t e l e v a n d o al r a n g o d e E s t a d o d e la U n i ó n N o r t e a m e r i c a n a el t e r r i t o r i o d e O k l a h o m a ; p e r o h a s t a el 4 d e J u l i o p r ó x i m o no figurará l a n u e v a e s t r e l l a en 1* b a n d e r a d e la R e p ú b l i c a . U n c o m i t é c o m p u e s t o p o r oficiales d e l Ejérc i t o y d e l a M a r i n a , p r e s i d i d o p o r el A l m i r a n t e D e w e y , e s el e n c a r g a d o d e d i s p o n e r l a s c u a r e n t a j s e i s e s t r e l l a s s o b r e el fondo a z u l d e l a b a n d e r a . Se h a l l a r á n c o l o c a d a s e n s e i s filas, c u a t r o d e ocho e s t r e l l a s y (ios d e s i e t e . S i r v a e s t a n o t i c i a d e a v i s o á g e ó g r a f o s y m a r i n o s .

CUBA. —J)os hermosos proyectos. —/Recompensa

merecida.

L a r i c a y n u m e r o s a c o l o n i a e s p a ñ o l a d e l a P e r l a d e l a s Antilli*^ está dando pruebas de acendrado patriotismo, y no por cierto del pa-

MISCELÁNEA

476

triotismo al uso de la colonia c a t a l a n a de Chile. P o r i n i c i a t i v a de Don Nicolás R i v e r o y M u ñ i z , d i r e c t o r del Diario de la Marina, leemos l u e p r o n t o se a l z a r á en la H a b a n a la e s t a t u a d e l i n m o r t a l a u t o r del Quijote^ y bien p u e d e a b r i g a r s e la e s p e r a n z a de que el m o n u m e n t o será d i g n o del glorioso manco. A l mismo tiempo se e s t á n r e c a u d a n d o fondos p a r a l e v a n t a r otro m o n u m e n t o á l a m e m o r i a de V a r a d e R e y , y su i n i c i a d o r , D . J o s é A r m a s , r e d a c t o r del Diario a r r i b a c i t a d o , ha ^ido c o n d e c o r a d o por el Gobierno e s p a ñ o l con u n a g r a n c r u z , de c u y o liecho dio c u e n t a al p ú b l i c o , el cual r e c i b i ó la n o t i c i a con e n t u s i a s t a s a p l a u s o s , el e m i n e n t e a c t o r , g l o r i a de la escena e s p a ñ o l a , D . F e r nando de M e n d o z a , p r e c i s a m e n t e en u n a función q u e allí d a b a á b e neficio del m o n u m e n t o . ¡Bien por la colonia e s p a ñ o l a de C u b a !

MISCELÁNEA
Semana Social de España en Valencia
12-19 Diciembre.

A LOS CATÓLICOS.
El m a l d e n n e s t r a s o c i e d a d p e r s i s t e ; p o d r í a m o s d e c i r q u e se a g r a ^- I-'Os m é d i c o s oficiosos q u e l e p r o m e t e n l a s a l u d c o m p l i c a n s u ^ r m e d a d . No son m é d i c o s , son a u d a c e s c u r a n d e r o s . n o s o t r o s los c a t ó l i c o s n o p o d e m o s p e r m a n e c e r i n d i f e r e n t e s á •^^^ c r i s i s d e l a s o c i e d a d , ^ a b e m o s q u e es e l l a el m e d i o o b l i g a d o e n q u e se h a d e d e s l i z a r e s t r a v i d a , el t a l l e r e n q u e h e m o s d e f o r j a r n u e s t r a s u e r t e , l a d e ^ y l a d e l o t r o m u n d o . Si el m e d i o e s t á i n f i c i o n a d o y e n d e s o r d e n , ^ c o r r e m o s g r a v e r i e s g o . Si el t a l l e r n o a b u n d a e n a i r e y e n l u z , a lierramienta está d e f o r m a d a ó la sustituyen escombros ó ins""nentos d e p l a c e r , dificilísimo ó e s t é r i l n u e s t r o e s f u e r z o . enemos a d e m á s otro motivo más solemne p a r a estimular n u e s * preocupación por las dolencias de la sociedad. Cuando decimos ^ e s t á e n f e r m a , q u e r e m o s d e c i r q u e su m á q u i n a está r o t a , q u e s u

476

MISCELÁNEA

o r g a n i z a c i ó n es d e f i c i e n t e , e q u i v o c a d a ó n u l a ; p e r o l o s d e s g a r r a m i e n t o s d e l d o l o r q u e l a e n f e r m e d a d p r o d u c e n o los s u f r e l a s o c i e d a d , s i n o los i n d i v i d u o s q u e l a c o m p o n e n . E s o s s u f r i m i e n t o s s e h a n g e n e r a l i z a d o y n o s o n e x c l u s i v a m e n t e el l o t e n e c e s a r i o d e d o l o r q u e l a h u m a n i d a d c a í d a t r a e al m u n d o . E s u n a o l a d e i n j u s t i c i a q u e h a c u b i e r t o l a t i e r r a ; p o r eso h a y c r i s i s , c u e s t i ó n ó p e l i g r o s o c i a l . P u e s b i e n : el C a t o l i c i s m o es l a e t e r n a p r o t e s t a c o n t r a l a i n j u s t i c i a , y n o es n a d a si n o es a m o r p o r el q u e s u f r e . D e l a b i o s d i v i n o s e s e s t a f r a s e : En esto conocerán todos que sois mis discípulos, sí os amáis los unos á los otros.

* . **
N u e s t r a c a l i d a d d e c a t ó l i c o s n o s o b l i g a , p u e s , á i n t e r v e n i r en estos confiictos dolorosos d e la s o c i e d a d ; p e r o ¿cuál p o d r á ser núes t r a i n t e r v e n c i ó n ? E l C a t o l i c i s m o , q u e es u n a d o c t r i n a , ¿ n o s d a r á alg u n a luz? P a r a d e v o l v e r al m u n d o la justicia p e r d i d a , ¿hallaremos e n n u e s t r a fe l a f u e r z a m o r a l q u e s e n e c e s i t a , el a n s i a d o t a l i s m á n q u e s e b u s c a ? P u e s t o q u e n o s d i c e lo q u e es el h o m b r e y n o s c u e n t a s u s p r i m e r o s o r í g e n e s y fija s u s d e s t i n o s , ¿ n o n o s d a r á a l g ú n p r i n c i p i o q u e n o s o r i e n t e y n o s h a g a v i s l u m b r a r el c a u c e d e o r d e n e n q u ^ d e b e m o s m e t e r e s t a s o c i e d a d d e s o r d e n a d a y e n fiebre, p e r o s i n la q u e el h o m b r e n o p u e d e v i v i r ? N o s o t r o s t e n e m o s l a firme c o n v i c c i ó n d e q u e s í . C r e y e n t e s s i n c e r o s , p o d r e m o s d u d a r d e los h o m b r e s ^ p e r o n u n c a d e l a e f i c a c i a y de l a s e r i e d a d d e l a o b r a d e D i o s . Sin el Catolicismo no se resolver^ jamás la crisis social. E n e s t o t e n e m o s u n a fe i n m e n s a , l a fe q u e t r a n s p o r t a l a s m o n t a ñ a s ; y u n a c o n v i c c i ó n i n q u e b r a n t a b l e , l a qi® d e j a c a e r en la r a z ó n u n a e v i d e n c i a r e s p l a n d e c i e n t e . Desde luego anticipamos que recibimos con cierto desdén compas i v o l a s s o n r i s a s i r ó n i c a s c o n q u e se s a l u d e e s t a d e c l a r a c i ó n n u e s t r a E s a s s o n r i s a s l a s c o n o c e m o s b i e n ; el C a t o l i c i s m o l a s h a s o r p r e n d i d o e o n f r e c u e n c i a e n s u m a r c h a p o r los s i g l o s ; d e e s a s s o n r i s a s a p e n a s q u e d a n h u e l l a s , s o n l a o l a i m p o t e n t e q u e a z o t a u n a b a r q u i l l a q'J^ no naufragará. Y a n t i c i p a m o s t a m b i é n q u e , á n u e s t r o j u i c i o , n o s ó l o h a y q u e her i r l a p e ñ a d e los c o r a z o n e s p a r a q n e b r o t e n e n e l l o s l o s m a n a n t i a l e s d e l a c a r i d a d ; h a y q u e l i m p i a r y a l l a n a r t a m b i é n los c a m i n o s de l a j u s t i c i a , l l e n o s a ú n d e c a n t o s r o d a d o s d e l p a g a n i s m o y d e ondu^ laciones y salientes q u e h a c e n penosa la m a r c h a .

*

**
O b r e r o s m o d e s t o s e n e s a o b r a d e r e f o r m a s o c i a l q u e b u s c a en el e l C a t o l i c i s m o f u e r z a y d i r e c c i ó n , d e s e a r í a m o s q u e los c a t ó l i c o s de

MISCELÁNEA

477

E s p a ñ a h i c i e r a n u n esfuerzo g e n e r o s o p a r a a d q u i r i r c o n c i e n c i a c l a r a d e t o d o lo q u e l a R e l i g i ó n e x i g e d e n o s o t r o s y d e l e n l a c e l ó g i c o que hay entre nuestras creencias y nuestras concepciones sociales. D e s e a r í a m o s q u e l u e g o e s t u d i a r a n y e s c r u t a r a n b i e n los m a l e s s o c i a les, y sus s i n t o m a s , y s u r a í z , y se e s f o r z a r á n d e s p u é s en i d e a r p r o c e d i m i e n t o s d e c u r a c i ó n y en a p l i c a r s o b r e t o d o los s a l v a d o r e s r e medios. Y esto d e s i n t e r e s a d a y s i n c e r a m e n t e , s i n v i s t a s á p r o p a g a n d a s p o l í t i c a s , sólo p o r l a n a t u r a l i n d i g n a c i ó n q n e les h a g a n s e n t i r l a s i n j u s t i c i a s o b s e r v a d a s , sólo p o r c o n m i s e r a c i ó n á los q u e s u f r e n , p o r q u e n o d i c e u n a m e n t i r a n i u n a f r a s e s i n s e n t i d o el E v a n g e l i o c u a n do d i c e q u e t o d o s s o m o s h e r m a n o s ; p a r a p o n e r , e n fin, e n a r m o n í a n u e s t r a v i d a c o n n u e s t r a fe. A eso les i n v i t a m o s .

Esto necesita a m b i e n t e , y h a y q u e crearlo; necesita modificar u n poco la m e n t a l i d a d n u e s t r a , y a u n a r r a n c a r d e m u c h o s c e r e b r o s plantas parasitarias que h a n crecido entre las Jugosas y santas i'loas q u e en ellos s e m b r ó el C r i s t i a n i s m o , y e s t o es o b r a d e p a c i e n cia y d e p r o p a g a n d a s i n c e s a n t e s . Y p a r a c r e a r ese a m b i e n t e y h a c e r esa l a b o r en l a s a l m a s , h e m o s creído q u e e r a u n p r o c e d i m i e n t o magnífico, r á p i d o , casi providen•^ial, el d e l a s Semanas Sociales. Son c o m o u n a s U n i v e r s i d a d e s a m b u l a n t e s , q u e u n a ñ o e n u n a T%?;ión, o t r o aflo e n o t r a , h a c e n la s i e m b r a d e l a s i d e a s s o c i a l e s d e l ^ a t o l i c i s m o , s u s c i t a n d o a d e m á s el s e n t i d o s o c i a l , h a c i e n d o c l a r a é i m p e r a t i v a l a r e a l i d a d d e l a h e r m a n d a d h u m a n a , r e c o g i e n d o l a flor ^ e las a l m a s y a t á n d o l a s c o n la l a z a d a d e u n i d e a l s i e m p r e v i v o . Y aún deben ser m á s p a r a nosotros; deben ser como u n retiro espiritual d o n d e a h o n d e m o s sobre nuestros deberes sociales y recojamos i d e a s c l a r a s y e n e r g í a s m o r a l e s p a r a c u m p l i r l o s . D e b e n s e r u n l i g a r d o n d e n o s d e m o s c i t a p a r a c o m u n i c a r n o s la luz q u e d u r a n t e ®1 afio h a y a m o s p r o y e c t a d o s o b r e los p r i n c i p i o s , l a s n u e v a s r e l a c i o ''cs q u e h a y a m o s s o r p r e n d i d o e n t r e e l l o s y l a c u r a c i ó n d e l a s m i s e ••'as s o c i a l e s , el c a u d a l d e o b s e r v a c i o n e s y d e d a t o s q u e h a y a m o s r e c o g i d o e n l a v i d a , n u e s t r a s p r e o c u p a c i o n e s d e l aflo. E s t a i n s t i t u c i ó n , y a v i e j a en o t r a s p a r t e s , a l e n t a d a r e g o c i j a d a m e n por celosísimos P r e l a d o s , ha recibido a ú n m á s franca c o n s a g r a '^"^n d e la I g l e s i a , d e l P a p a m i s m o , en l a q u e los c a t ó l i c o s i t a l i a n o s a c a b a n d e c e l e b r a r e n P i s t o y a . E n M a d r i d s e c e l e b r ó t a m b i é n el p a s a d o u n a f u r t u n a d o e n s a y o en el C u r s o B r e v e q u e o r g a n i z a r o n ^1 C e n t r o d e D e f e n s a s o c i a l y el Consejo N a c i o n a l d e l a s C o r p a c i o ^es católico-obreras.

478

MISCELÁNEA

Y p a r a n o e x p o n e r o b r a d e t a n t o a l c a n c e á l a s i n c e r t i d u m b r e s del a z a r , s e h a c r e a d o e n E s p a f i a u n a Comisión permanente de organización y propaganda de las S E M A N A S . S O C I A L E S . E l l a es l a q u e e n estas p o b r e s frases s e p r e s e n t a á los católicos y les i n v i t a — e s p e r a n z a d a y con todos los afanes d e su alnia— á la S E M A N A S O C I A L de este año, q u e h a o r g a n i z a d o p a r a D i c i e m b r e e n Valencia. Otros h u b i e r a n podido h a c e r la invitación c o n m á s autoridad, n i n g u n o c o n m á s b u e n a fe n i c o n m á s d e s i n t e r é s .
Madrid, 1.° de Octubre de 1907.—Presidente: f JOSÉ MARÍA

Obispo de Madrid-Alcalá.—Vicepresidentes: Antonio Vicent, S. J-" Eafael Rodriguez de C e p e d a . — V o c a l e s : El Marqués de Comillas.— Juan Vázquez de Mella,—Secretario g e n e r a l : Severino Aznar. L a C o m i s i ó n p e r m a n e n t e d é o r g a n i z a c i ó n y p r o p a g a n d a d e las Semanas Sociales s e h a c o m p l e t a d o a s í : Presidente.—Excmo. Sr. Obispo d e Madrid-Alcalá. Vicepresidentes.—Rvdo. P . A n t o n i o Vicent, S. J . , y E x c e l e n t í simo Sr. D. Rafael R. d e Cepeda, Senador. Vocales.—Excmo. Sr. Marqués de Comillas.—D. J u a n Vázquez d e M e l l a , D i p u t a d o . — R v d o . P . J o s é M a r í a C a m p o a m o r , S. J - - ' D . L u i s C h a v e s A r i a s , p u b l i c i s t a . — D . A m a n d o C a s t r o v i e j o , Cated r á t i c o d e l a U n i v e r s i d a d d e S a n t i a g o . — D . F r a n c i s c o González Rojas, p u b l i c i s t a . — E x c m o . Sr. Conde d e l Retamoso.—D. Inocencio J i m é n e z , Catedrático de la Universidad d e Zaragoza.—Uustrísimo Sr. D . J a v i e r Vales y F a i l d e , Vicario g e n e r a l d e M a d r i d . — D . R » ' m ó n A l b o , D i r e c t o r d e La Revista Social.—T). J o s é d e P o s s e y Villelga, publicista.—D. José Monge, publicista. A l a sección d e p r o p a g a n d a p e r t e n e c e r á n t a m b i é n los señores Directores d e los periódicos católicos. Secretarios generales.—D. Severino A z n a r y D . Carlos Martm Alvarez. Vicesecretarios.—D. L u i s H e r n a n d o L a r r a m e n d i y D . J u a n de Hinojosa.

HORARIO Y PROGRÍIMH
de la segunda Semana Social de EspaSa, que se celebrará en Valencia del 12 al 19 de Diciembre de J907.

•lía I S ,

ÍMÍCI'COIC.*.—DIEZ

MAÑANA.—,SesíOM

inaugural.— p o r D. Fran

curso del l i m o . Sr. Obispo d e J a é n .
ONCE M A Ñ A N A . — Í ; ?

colonato

en España.—Lección

c i s c o M o r a n , C a t e d r á t i c o d e E c o n o m í a S o c i a l e n el S e m i n a r i o Salamanca.

MISCELÁNEA C U A T R O Y M E D I A T A R D E . — L a s huelgas

479

en la

industria.—Lección

por D. Miguel Sastre, p u b l i c i s t a .
S E I S Y M E D I A TA^DE.— Organización del trabajo.—Sinopsis de legislación obrera.—Conferencia de D . M a n u e l S i m ó , D i p u t a d o p r o •^incial d e V a l e n c i a .

I*ía 13, j i i r v e * . — N U E V E M A Ñ A N A . — Í J Í colonato en España.— Lección p o r D . F r a n c i s c o Moran, Catedrático d e Economía Social en el S e m i n a r i o d e S a l a m a n c a .
O N C E M A S A N A . — L a s huelgas en la industria.—Lección por don

Miguel S a s t r e , p u b l i c i s t a . C U A T R O y M E D I A T A R D E . — L a a,cción social de la mujer.—Lección por la Srta. M a r í a d e E c h a r r i , p u b l i c i s t a . S E I S T M E D I A T A R D E . — L a 4 ( 7 r í C M Z Í M r a y el L s í o d o . — C o n f e r e n c i a por D . Rafael Marín L á z a r o , Abogado.

8>ía

14, v i e r i K

.s. — N U E V E M A Ñ A N A . — L a acción
propiedad.—Lección

social

de la

miyer.—Lección por la Srta. Maria de Echarri, publicista.
O N C E M A Ñ A N A . — L a pequeña p o r el E x c e l e n -

tísimo S r . D . R a f a e l R o d r í g u e z d e C e p e d a , C a t e d r á t i c o e n l a U n i ^'ersídad d e V a l e n c i a .
C U A T R O Y M E D I A T A R D E . — L a democracia

cristiana.—Leccién mercante

por espa-

•l^- A m a n d o C a s t r o v i e j o , C a t e d r á t i c o e n l a U n i v e r s i d a d d e S a n t i a g o .
S E I S Y M E D I A T A R D E . — p o r v e n i r de la Marina

itoZa.—Conferencia p o r D . J o s é María Z u m a l a c á r r e g u i , Catedrático ^1 l a U n i v e r s i d a d d e V a l e n c i a .

í*ítt 15, íiáliailo. — N U E V E M A Ñ A N A . — L a pequeña propiedad.— Lección p o r el E x c m o . S r . D . R a f a e l R o d r í g u e z d e C e p e d a , C a t e "Irático e n l a U n i v e r s i d a d d e V a l e n c i a .
O N C E M A Ñ A N A . — La democracia cristiana.— Lección p o r don •amando Castroviejo, Catedrático en la U n i v e r s i d a d d e S a n t i a g o . C U A T R O Y M E D I A T A R D E . — L O S s ¿ « d í c a í o s afjrWcoZas.-Lección p o r ^- Inocencio J i m é n e z , Catedrático e n la Universidad de Zaragoza y S e c r e t a r i o d e r e d a c c i ó n d e L a Paz Social. S E I S Y M E D I A T A R D E . — L a s cajas rurales cia p o r D. L u i s C h a v e s A r i a s , p u b l i c i s t a .

y el

Estado.—Coníeren-

I*írt 16, f l n n i l n ^ o . — V i s i t a á a l g u n a s d e l a s o b r a s s o c i a l e s d e f a l e n c i a . — J i r a á los a l r e d e d o r e s . — í ^ i e s t a e n h o n o r d e p r o f e s o r e s , • C o n f e r e n c i a n t e s é i n s c r i t o s e n l a Semana Social. i » i a l í , I n n e . s . — N U E V E M A Ñ A N A . — L O S sindicatos agrícolas.— l-'CCeión p o r D . I n o c e n c i o J i m é n e z , C a t e d r á t i c o e n l a U n i v e r s i d a d •le Z a r a g o z a y S e c r e t a r i o d e r e d a c c i ó n d e La Paz Social. O N C E M A Ñ A N A . — L O S sindicatos obreros.—Lección por D. José de Posse y V i l l e l g a , p u b l i c i s t a . C U A T R O Y M E D I A T A R D E . — H a b i t a c i o n e s económicas y huertos

480

MISCELÁNEA

obreros.—Lección con proyecciones por D. Luis Cabello, Arquitecto del Ministerio de Instrucción pública.
SEIS Y MEDIA TARDE. —

ferencia,

Organización obrera en p o r el P . J o s é M a r i a C a m p o a m o r , S . J .

Alemania.—Con-

D í a 18, m a r t e s . — N U E V E M A Ñ A N A . — L O S sindicatos Lección por D. José de Posse y Villelga, publicista.

obreros.—

O N C E M A Ñ A N A . — Habitaciones económicas y huertos obreros.— L e c c i ó n c o n p r o y e c c i o n e s p o r D . L u i s C a b e l l o , A r q u i t e c t o d e l Miuisterio de Instrucción pública. CUATRO Y MEDIA TARDE.—Impuestos.—Impuesto L e c c i ó n p o r el P . A n t o n i o V i c e n t , S. J . SEIS Y MEDIA TARDE. Las leyes españolas y las obras caídZícO'Sociaí. —Conferencia por D. M a n u e l Oller.

progresivo.— de acción

nin 1 » , n » i » í r c « l c s . - N U E V E M A Ñ A N A . — í J i Seguro de accidentes del trabajo.-^Conleremia p o r D . J o s é M a l u q u e r y S a l v a d o r , del Instituto de Reformas Sociales.
O N C E M A Ñ A N A . — J m p w e s í o s . — I m p u e s t o progresivo.—Lección el P . A n t o n i o V i c e n t , S. J .

por

C U A T R O Y M E D I A T A R D E . — L o s Pósitos y el crédito personal.—Conf e r e n c i a p o r el E x c m o . S r . C o n d e d e l R e t a m o s o , D e l e g a d o r e g i o d e Pósitos. S E I S Y M E D I A T A R D E . — L a colonización interior.—Conferencia por el E x c m o . S r . V i z c o n d e d e E z a , D i r e c t o r g e n e r a l d e A g r i c u l t u r a .

O C H O N O C H E . — S e s i d w de clausura.—Discurso po d e M a d r i d .

d e l l i m o . S r . Obis-

£a cxlge5i5 bíblica y la crítica moderna
por M CocoJ

P o r crisis a g u d a v a n p a s a n d o en esta época todas las religiones disidentes de la Católica y todos los p e n s a d o r e s p r e s a g i a n , p a r a n o l a r g o espacio de t i e m p o , la b a n c a r r o t a g e n e r a l de esas m a l l l a m a d a s religiones, i n c l u y e n d o e n ese t r e m e n d o desastre h a s t a los sistemas filosóficos, h o y t a n e n b o g a . E l e s p í r i t u de i n v e s t i g a c i ó n y de crítica es la obsesión de los sabios de E u r o p a , y á fe que no h e m o s de ser nosotros hostiles á ese g r a n m o v i m i e n t o i n t e l e c t u a l , m o v i m i e n t o que nos sería m ñ y g r a t o y que de v e r a s a p l a u d i r í a m o s , si esa i n v e s t i gación y c r í t i c a f u e r a n r e g u l a d a s p o r la p r u d e n c i a , y ú n i c a y e x c l u s i v a m e n t e p a r a d e p u r a r los hechos históricos, que de tal d e p u r a c i ó n n e c e s i t a r a n , y confirmar a q u e l l o s que r a c i o n a l m e n t e no se les p u e d e p o n e r en tela de j u i c i o . M a s , por desdie h a de la ciencia y p a r a p e r d i c i ó n de las a l m a s de m u c h o s , n o sucede así p o r lo q u e r e s p e c t a á la exégesis b í b l i c a , sobre todo ^ la r e f e r e n t e al N u e v o T e s t a m e n t o . M u c h o s h a n a l a b a d o al I*rotestantismo p o r q u e de su c a m p o h a p a r t i d o ese m o v i m i e n t o erítico, pero movimiento insurreccional, demoledor; movimiento q u e ha inficionado á nO pocos e s p í r i t u s católicos, por ^tra p a r t e h o m b r e s de t a l e n t o , p e r o que lo h a n dilapidado nee i a m e n t e , c o n v i r t i é n d o l o en a r m a de c o m b a t e c o n t r a la I g l e s i a Católica, c o n t r a sus d o g m a s y c o n t r a la d i v i n a r e v e l a c i ó n , alegando h a s t a la a u d a c i a de n e g a r hechos y verdades evidentes por n a d i e d i s c u t i d a s , p o r q u e son i n d i s c u t i b l e s . S a b i d o es que el r a c i o n a l i s m o y su c o n g é n e r e el n a t u r a l i s m o h a n sido los dos p r i n c i p i o s f u n d a m e n t a l e s de los p r o t e s t a n t e s , dos p r i n cipios a b s u r d o s c u a n d o se les desliga de la acción d i v i n a sobro
ASo V.—TOMO IV. 81

482

LA E X É G E S I S BÍBLICA Y LA CRÍTICA

MODERNA

las c r i a t u r a s y se les p o n e e n o p o s i c i ó n c o n la r e v e l a c i ó n d i v i n a . Y ese e s p í r i t u d e r a c i o n a l i s m o h a t o m a d o v u e l o s g i g a n t e s c o s e n e s t a n u e s t r a época, q u e r i e n d o edificar u n n u e v o edificio, c i m e n t á n d o l o f u e r a d e la p i e d r a a n g u l a r , q u e es Cristo, y n o h a c i e n d o o t r a cosa q u e d e m o l e r el e x i s t e n t e , si p o s i b l e f u e r a q u e é s t e fuese d e m o l i d o p o r h u m a n a p i q u e t a . L o m a r a v i l l o s o e n n u e s t r o caso es q u e se q u i e r e q u e a c e p t e m o s c o m o g r a n ­ dioso y a c a b a d o edificio los viles e s c o m b r o s q u e h a p r o d u c i d o l a p i q u e t a d e l a n e o - c r í t i c a : v e r e m o s de d e m o s t r a r este a s e r t o . C o n dos p o d e r o s o s e n e m i g o s h a t e n i d o q u e l u c h a r la I g l e s i a de J e s u c r i s t o d e s d e s u s c o m i e n z o s h a s t a n u e s t r o s d í a s , y e s a m i s m a l u c h a se s o s t e n d r á i n d e f e c t i b l e m e n t e h a s t a el líltimo d í a del m u n d o : e s t o s e n e m i g o s h a n sido l a s p o t e s t a d e s civiles que se h a n d e c l a r a d o e n e m i g a s de la I g l e s i a , y los q u e , a b u ­ s a n d o de su i n t e l i g e n c i a , h a n q u e r i d o r e f o r m a r a q u é l l a ; decir, la f u e r z a b r u t a y la f u e r z a i n t e l e c t u a l d e s c a m i n a d a . E--^, sin duda, más poderosa, y por consiguiente m á s temible, l a p e r s e c u c i ó n en n o m b r e de la ciencia, p o r q u e é s t a a t r a e , s u b ­ y u g a y a l u c i n a . H e a h í p o r q u é l a c u e s t i ó n q u e n o s o c u p a es d e t r a s c e n d e n c i a s u m a ; y si á esto a g r e g a m o s q u e la a g r e s i ó n p a r t e del c a m p o c a t ó l i c o , s u b e d e p u n t o su i m p o r t a n c i a , p o r los g r a v í s i m o s t r a s t o r n o s y l a m e n t a b l e s d e f e c c i o n e s q u e p u e d e p r o d u c i r e n las c o n c i e n c i a s . P o r d e p r o n t o t e n e m o s y a que l a m e n t a r la c a í d a del s a c e r d o t e H e b e r t , del e x - j e s u i t a T j ' r r e l l y del A b a t e L o i s y : á t a l e x t r e m o l l e g a el h o m b r e de t a l e n t o q u e a b a n d o n a l a e s p l e n d o r o s a luz de la fe y se deja g u i a r ú n i ­ c a m e n t e p o r la opaca d e su m e z q u i n a r a z ó n , s i q u i e r sea p C otra p a r t e poderosa. «Si alguien hubo discreto y prudente — d i c e d e este liltimo el a b a t e J . F o n t a i n e — fué sin d u d a el p r o f e s o r del G r a n S e m i n a r i o (de P a r í s ) , t a l como t o d o s le hemos c o n o c i d o ; Forma gregis, m o d e l o d e j ó v e n e s s a c e r d o t e s , y á u n t i e m p o m a e s t r o de los m i s m o s , les i n s t r u í a m á s con su ejem­ p l o q u e con su p a l a b r a . P r o f u n d a m e n t e p e n e t r a d o del e s p í r i t u c r i s t i a n o y c a t ó l i c o , n a d a t e m í a t a n t o c o m o e s c a n d a l i z a r á los j ó v e n e s c u y a f o r m a c i ó n s a c e r d o t a l se le h a b í a confiado. 1^° q u e m á s le a t e r r a b a e n ellOs e r a el p e c a d o del e s p í r i t u , el e r r o r c o n s c i e n t e m e n t e a c e p t a d o , t o d o a q u e l l o q u e m a t a ó h a c e vaci­ lar l a fe, la h e r e j í a » . V e a m o s c ó m o e s t e h o m b r e d e t a n relo1 La Théologie dti Koúveau Teslament et VEvolution des dogmes, pág.2G.

M. COCO

483

v a n t e s dotes y d e e x t r a o r d i n a r i o t a l e n t o h a caído p r e c i s a m e n t e en la s i m a de la h e r e j í a . C o p i a m o s : «La escuela de S t r a u s s h a b l a de 7nitos y de leyendas; estos términos h a n pasado ya d e moda, porque no responden ni á l a m a r c h a de la historia, n i á l a s leyes de la psicología. L a psicología religiosa n o s h a a b i e r t o nuevos h o r i z o n t e s ; la fe p r o d u c e fenómenos q u e n o se p u e d e n i n c l u i r e n l a c a t e g o r í a de m i t o s
p o r q u e s u r g e n de las profundidades mismas del alma; á la i m -

pulsión del sentimiento religioso, el a l m a se e x p a n s i o n a con manifestaciones fecundas y ANORMALES i la vez. L a n u e v a escuela (la de H . J . H o l t z m a n n y A . J ü H c h e r ) , que es la m á s p r e s t i g i o s a p o r q u e se i n s p i r a m á s en la critica psicológica, ha c o m p r e n d i d o p e r f e c t a m e n t e la SIGNIFICACIÓN de la fe r e l i giosa» 1. E l a b a t e L o i s y r e c h a z a , y con r a z ó n , la escuela d e S t r a u s s p o r q u e a d m i t e mitos y leyendas; p e r o no h a caído e u l a c u e n t a ^ue las n u e v a s y flamantes t e o r í a s que ól s u s t e n t a son t a m b i é n ^^yendas y mitos; p o r q u e a c u d i r á la psicología de la h i s t o r i a p a r a explicar la f o r m a c i ó n de los E v a n g e l i o s y d é l a Teología. ^0 p a s a do ser u n a leyenda y u n mito i n v e n t a d o s p o r H e b e r t y L o i s y , p a r a n o a c e p t a r n i la fe n i la revelación. «Esta psicología religiosa nos d e s c u b r e nuevos h o r i z o n t e s » , p e r o esos h o rizontes n o son la fe religiosa t a l y como l a e n t e n d e m o s lo-católicos, t a l y como la e n t e n d i ó e l a b a t e c u a n d o t a n t o le a t e T a b a q u e s u s discípulos c a y e s e n e u el m á s h o r r e n d o de l e s pecados, en el p e c a d o del e s p í r i t u , on el e r r o r c o n s c i e n t e m e n t e a c e p t a d o , en la h e r e j í a , en la cual p o r su desdicha h a caído él l i e p u d o y d e b i ó ser l u m b r e r a de la exégesis y teología c a t ó licas. E s a psicología religiosa t a n d e c a n t a d a p o r el ex-profesor '^el g r a n S e m i n a r i o de P a r í s n o es o t r a cosa q u e u n v a g o sent i m e n t a l i s m o , u n a fe p r i v a d a de los m o t i v o s de credibilidad ^rio l a m i s m a fe lleva n e c e s a r i a m e n t e e n su esencia o b j e t i v a , m a fe q u e n o r a d i c a en la p a r t e m á s esencial del alma, el ent e n d i m i e n t o , u n a fe q u e n o t i e n d e á n i n g ú n objeto d e t e r m i nado, u n a fe sin d o g m a s fijos y e s t a b l e s q u e no la p e r m i t a n n i la m á s p e q u e ñ a vacilación, u n a fe, en fin, q u e no es fe, es u n u n a leyenda. Cierto q u e e n el fondo de t o d a a l m a h u m a -

1 L'Idealisation ^ier 1905.

des Syiioptiqíies:

Annales

de Phílosophie

chretienne,

Jan-

484

LA EXÉRESIS BÍBLICA Y LA CEÍTICA MODERNA

n a g r a v i t a siempre u n peso q u e la a r r a s t r a necesariamente á c r e e r e n u n ser s o b r e n a t u r a l , en D i o s , s o b r e t o d o si esta a l m a h a sido i l u s t r a d a p o r l a s v e r d a d e s d e la fe g r a t u i t a m e n t e infund i d a e n ella p o r el s a n t o B a u t i s m o ; p o r ,eso d e c í a c o n g r a n v e r d a d filosófico-moral T e r t u l i a n o , q u e el a l m a d e l h o m b r e e r a n a t u r a l m e n t e c r i s t i a n a ; esto p r o b a r á ú n i c a m e n t e q u e el a l m a t i e n d e p o r e x p a n s i ó n n a t u r a l á D i o s s u c r e a d o r ; p e r o q u e esta p s i c o l o g í a s e a el p r i n c i p i o , l a e s e n c i a d e l a f e , e s lo q u e d e b í a n p r o b a r e s t o s n e o c r í t i c o s , y esto n o lo p r o b a r á n j a m á s , p o r m u cho que involucren ó i n v e n t e n nuevos términos y den nuevos r u m b o s á l a filosofía. L a f e n o e s u n m o v i m i e n t o , u n f e n ó m e n o v a g o , indefinido ó indefinible; es a l g o c o n c r e t o , d e t e r m i n a d o , c o n fin y o b j e t o p r o p i o , ú n i c o , e x c l u s i v o ; el fin de la fe es Dios, a u t o r d e l a m i s m a fe, y E l h a r e v e l a d o al h o m b r e v e r d a d e s que e s t á n f u e r a d e l c í r c u l o de a c c i ó n de l a h u m a n a i n t e l i g e n c i a , v e r d a d e s q u e se refieren a l o r d e n s o b r e n a t u r a l , o r d e n q u e no c o n o c e r í a m o s si D i o s n o se h u b i e s e s e r v i d o r e v e l a r n o s ; y esas verdades, p o r l o m i s m o q u e s o n t a l e s , n o s o n , n o p u e d e n ser p r o d u c t o p s í q u i c o de n u e s t r a c o n c i e n c i a , n o s o n cosas v a g a s e i n d e t e r m i n a d a s , sino q u e t i e n e n u n o b j e t o r e a l y p r o p i o . V é a s e , p u e s , c o m o M r . L o i s y , q u e r e c h a z a los t é r m i n o s de mitos y de leyendas d e l a e s c u e l a d e S t r a u s s , n o s p r o p i n a l a s i d e a s que esos t é r m i n o s e n c i e r r a n ; a q u í viene como de m o l d e el conocido
r e f r á n f r a n c é s : le nom non fait rien á la chose. «Tía. fe p r o d u c e

f e n ó m e n o s — d i c e L o i s y — q u e n o se p u e d e n c o l o c a r e n l a cat e g o r í a de los m i t o s p o r q u e n a c e n de l a s p r o f u n d i d a d e s de 1* m i s m a a l m a » . ¿Qué f e n ó m e n o s s o n esos? P o r q u e b i e n p o d í a el t e ó l o g o s e r m á s c o n c r e t o y e x p l í c i t o e n s u s t a n r o t u n d a s afirm a c i o n e s ; y esos f e n ó m e n o s n o s o n p r e c i s a m e n t e m i t o s , sinO r e a l i d a d e s , p e r o r e a l i d a d e s p s í q u i c a s , e m o c i o n e s v a g a s , indefinidas, s e n t i m e n t a l i s m o q u e n o t i e n e n a d a de p r á c t i c o en el a s u n t o q u e n o s o c u p a . S i n o s o n mitos, ¿ s e r á n esos fenómenos p s i c o l ó g i c o s los q u e f o r m a n y c r e a n los d o g m a s de l a fe? ¡ C u á u ' t o s e q u i l i b r i o s , ó p o r m e j o r d e c i r , d e s e q u i l i b r i o s i n v e n t a el h u m a n o e n t e n d i m i e n t o p a r a s u b s t r a e r s e á l a a c c i ó n de Dio^ q u e manifiesta á sus criaturas verdades del orden sobrenatural, v e r d a d e s q u e s u b j e t i v a m e n t e h a b l a n d o t i e n e n p o r o b j e t o , u'^ solo el m á s p e r f e c t o c o n o c i m i e n t o del C r e a d o r y R e d e n t o r , si que también tienden al mejoramiento y perfección del hombre moral, p a r a de este modo asemejarse m á s y más al Perfecto

M, COCO

485

por esencia p a r a ser con E l feliz e t e r n a m e n t e ! P e r o t o d a v í a n o n o s h a dicho el g r a n psicólogo y t e ó l o g o cuál sea el o r i g e n de esos f e n ó m e n o s , en v i r t u d de qué principio, de q u é fuerza o b r a así el a l m a , c u á l sea la génesis de esos f e n ó m e n o s q u e s u r g e n de las p r o f u n d i d a d e s de la m i s m a a l m a . ¿Es Dios el a u t o r de esa impulsión? N o , p o r q u e siendo d i s t i n t o s y c o n t r a dictorios estos f e n ó m e n o s , n o puede ser Dios el a u t o r de la c o n t r a d i c c i ó n , s o b r e todo en m a t e r i a de t a n t a m o n t a como ésta. ¿Será el a l m a la a u t o - p r o p u l s o r a de estos fenómenos? ¿ E n v i r t u d de qué ley, de qué principio psicológico? M i e n t r a s esper a m o s la sol"ución de este e n i g m a , sigamos c o m e n t a r i a n d o el p á r r a f o e n t r e c o m i l l a d o , que no t i e n e desperdicio. «Por la impulsión del sentimiento religioso el a l m a se expansiona en m a n i f e s t a c i o n e s fecundas y ANORMALES.^ E s la única v e r d a d que c o n t i e n e todo este p á r r a f o . C i e r t o ; c u a n d o el a l m a h u m a n a se e n c u e n t r a en el vacío que h a dejado en ella la a u s e n c i a d e la fe, si a l g u n a v e z la t u v o , a n d a v a g u e a n d o por espacios i m a g i n a r i o s , loca, d e s a t e n t a d a y p a l p a n d o sombras; h a p e r d i d o su p e r s o n a l i d a d m e n t a l y tiene n e c e s a r i a mente que e x p a n s i o n a r s e con m a n i f e s t a c i o n e s fecundas, p e r o ®n r u i n a s y v e r d a d e r a m e n t e anormales; es decir, cae e n el caos y en la confusión m á s e s p a n t o s a , p o r q u e h a p e r d i d o el tino y el r u m b o y v i e n e á ser j u g u e t e de i l u s i o n e s , de mitos; oomo es j u g u e t e de las olas e m b r a v e c i d a s el b a r c o que h a perdido v e l a m e n , t i m ó n y t i m o n e r o . L o i s y se r e t r a t a á sí m i s m o ea su n u e v o estado fuera do la fe, b i e n d i s t i n t o p o r c i e r t o de ^quel en que se e n c o n t r a b a c u a n d o d i r i g í a la j u v e n t u d e s t u diosa en el G r a n S e m i n a r i o de P a r í s . "Cada r a z a - p r o s i g u e el ex-profesor, q u e r i é n d o n o s d e m o s t r a r la donosa f o r m a c i ó n de los E v a n g e l i o s — t i e n e su psicología propia, que se refleja e n t o d a s las m a n i f e s t a c i o n e s de su vida •^a i n t e l i g e n c i a s e m í t i c a t i e n e u n a fuerza e x t r a o r d i n a r i a de •lifusión y de c l a r i v i d e n c i a . E l e s p í r i t u de estos pueblos a m plifica c u a n t o toca S e g ú n esto, es casi cierto que los r e •lactores de la sinopsis ' fueron s e m i t a s ; cada uno de ellos cree qne le es lícito i n t e r c a l a r en el desarrollo de la r e l a c i ó n sus "'Predaciones personales. E s t e es sin d u d a el o r i g e n del sucesivo d e s a r r o l l o de los h e c h o s a u t é n t i c o s de J e s ú s . (!!) L o s Si^ S a n M a t e o , S a n Marcos y S a n L u c a s .

486

LA EXÉGESIS BÍBLICA T LA CEÍTICA

MODEENA

n o p t i c o s n o s o n o t r a cosa q u e s i m p l e s e s c r i t o s c o m p u e s t o s en v i r t u d d e r e c u e r d o s p e r s o n a l e s , de relatos y tradiciones que circulaban entre los fieles. S á b e s e p o r e x p e r i e n c i a cómo semej a n t e s p r o c e d i m i e n t o s embellecen y poetizan los d a t o s e s t r i c t a m e n t e h i s t ó r i c o s . E s t e g e r m e n h i s t ó r i c o , l l e v a d o al t r a v é s de este i n t e r v a l o d e t i e m p o , t r e i n t a a ñ o s , forma la bola de nieve; y , ó llena l a m e d i d a , ó se aleja del p e r í o d o de s u n a c i m i e n t o y se recarga de elementos extraños á su p r i m i t i v a const i t u c i ó n . A d e m á s , d u r a n t e e s t e t i e m p o , el e n t u s i a s m o r e l i g i o s o n o h a p o d i d o m e n o s de e l a b o r a r y p r o d u c i r s u s f r u t o s . Conocido es el p o d e r í o d e l a i d e a r e l i g i o s a ; e n d e r r e d o r d e h e c h o s
insign'ficantisimos c r e a u n cúmulo de ficdows q u e s o n c o m o su

p r o p i a floración, el p r o d u c t o de s u f u e r z a de e x p a n s i ó n y ens a n c h a m i e n t o . L o s h o r i z o n t e s se a g r a n d a n y se v e n l a s cosas p o r n u e v o s a s p e c t o s ; se f o r m a n n u e v a s h i p ó t e s i s , se e n c u e n t r a n c o m b i n a c i o n e s d e s c o n o c i d a s y o t r a s p e r s p e c t i v a s se p r e s e n t a n a l e s p í r i t u ; e n u n a p a l a b r a , se crea, p o r q u e l a i d e a r e l i g i o s a n o p u e d e c o n t e n e r su fuerza de e x p l o s i ó n . E s t a o b r a del entusiasmo religioso q u e el t i e m p o h a h e c h o p o s i b l e é i n e v i t a b l e , se o s t e n t a como u n a a u r e o l a ideal e n d e r r e d o r d e l n ú cleo h i s t ó r i c o . E n e s t e c o n c e p t o n o e s t a m o s n o s o t r o s m á s a d e l a n t a d o s q u e los . r e d a c t o r e s de la s i n o p s i s , á p e s a r d e l l e v a r y a d i e c i n u e v e siglos de a f i n a m i e n t o y p r o g r e s o científico. A p e n a s si h a n p a s a d o t r e i n t a a ñ o s desde l a a p a r i c i ó n de L o u r d e s ; cont a d , s i p o J é i s , t o d a s l a s l e y e n d a s q u e se h a n a ñ a d i d o á este acontecimiento» Si el c r i t e r i o q u e L o i s y s u s t e n t a e n l a s l í n e a s q u e a n t e c e d e n f u e r a u n c r i t e r i o v e r d a d , t e n d r í a m o s q u e d a r al t r a s t e , n o y a sólo c o n los E v a n g e l i o s , c o n t r a los c u a l e s v a d e r e c h a m e n t e el t i r o , a u n q u e con e r r a d a p u n t e r í a , sino t a m b i é n con t o d a la h i s t o r i a ; es decir, q u e t e n d r í a m o s q u e s e r n e c e s a r i a m e n t e p i r r o n i s t a s , d u d a n d o h a s t a de n o s o t r o s m i s m o s , e n q u i e n e s se p r o d u c e n f e n ó m e n o s fecundos, s í , p e r o anormales, c a ó t i c o s , indescifrables ó i n i n t e l i g i b l e s . ¡ D o n o s o p r o g r e s o el de la m o d e r n a c r í t i c a á la usanza loisyniana! Todos cuantos h a n escrito acerca del caráct e r psicológico del p u e b l o j u d í o e s t á n c o n f o r m e s e n d a r p o r cosa j u z g a d a q u e e s t a r a z a e n n a d a difiere, i n t e l e c t u a l m e n t e h a b l a n d o , de las d e m á s c a s t a s b l a n c a s . N u n c a se h a a f i r m a d o , h a s t a
1 Annales de phil. chrétienne, J a n v i e r 1905, p á g . 381 y 382.

M. COCO

487

<lueloha hecho L o i s y con tendenciosa voluntad y g r a n desaciert o , q u e la inteligencia semítica t e n g a «una fuerza extraordinaria d e difusión y de penetración clarividente»: c o n v e n í a l e afirmar esto para deducir las consecuencias sobre la formación de los E v a n g e l i o s , echando por tierra de una sola plumada la divina inspiración de éstos y su autenticidad aun históricamente considerada. S a b í a m o s todos que los judíos, n o s o l a m e n t e n o h a n dado nunca muestras de i n t e l i g e n c i a privilegiada, ni de una e x traordinaria fuerza de difusión, sino que siempre se les ha considerado y se les considera como el tipo de la doblez y del e n g a ñ o , a s t u t o s , avaros, sórdidamente a v a r o s , sin entrañas, incapaces de conmoverse ante las lágrimas y desdichas del prójimo, y e n d o siempre y derechamente á su fin, á enriquecerse sin escrupulizar medios, cualesquiera que éstos sean. Sabíamos también que este pueblo de corazón incircunciso, como le llamó el proto-mártir San E s t e b a n (nada de sentimentalismos, ni de extraordinaria fuerza d e difusiónni de clarividencia) soñaba con su prometido Mesías, pero no en la forma anunciada por ios Profetas, sino en majestad y poderío material, y con él habían de ser los dominadores del mundo, resarciéndose por ende de cuantas vejaciones humillantes les habían hecho y les hacían los demás pueblos. Y todo esto, que es cierto de toda certeza, n o revela nada de ese carácter expansional que g r a t u i t a m e n t e , mejor dicho, mentida y falsamente les concede el abate L o i s y , sino todo lo contrario, revela un carácter egoísta, una inteligencia que no se ocupaba en otra cosa que en su engrandecimiento material, una sed de dominación y de oro que s i g u e siendo aún su carácter distintivo, contrario en todo á esas expansiones y clarividencias de que gratuitamente les supone dotados el neocrítico. T u v i e r o n contacto m u y inmediato con multitud de pueblos, incluso con el romano y el g r i e g o , iQostrándose siempre refractarios á asimilarse absolutamente nada de la civilización de aquellos pueblos. Estos son los hechos r i g u r o s a m e n t e ciertos que p a t e n t i z a n la idiosincrátioa psicolog í a del pueblo judío, no las infundadas afirmaciones del abate L o i s y . P o r esas apreciaciones falsas del pueblo judío respecto del Mesías que esperaban, no concordando la realidad de éste con las ilusiones de grandeza y poderío, lleváronle á la Cruz, y tanto en ella como en el Pretorio do P i l a t o s dieron gallardas muestras de un espíritu suave y sentimental: sin duda por

488

LA EXÉRESIS BÍBLICA T LA CEÍTICA MODEENA

eso el e s p í r i t u d e aquellos p u e b l o s s e m i t a s , y e n p a r t i c u l a r el j u d í o , «amplificó c u a n t o t o c a b a » . «Begiín ésto, es casi cierto q n e los r e d a c t o r e s de l a sinopsis fueron s e m i t a s » . ¿ S e g ú n cuál? P o r q u e n o h e m o s podido v e r l a ilación q u e p u e d a tenor «el e s p í r i t u de e x t r a o r d i n a r i a difusión y c l a r i v i d e n c i a del pueblo judío con la r e d a c c i ó n de los E v a n gelios, s o b r e todo c u a n d o , s e g ú n L o i s y , no es absolutamente cierto q u e fueran judíos los e s c r i t o r e s . ¿ E n q u é se funda p a r a p o n e r en t e l a de j u i c i o la n a c i o n a l i d a d d e los h a g i ó g r a f o s de los S a n t o s E v a n g e l i o s ? S e g ú n L o i s y no p o d e m o s , c r í t i c a m e n t e h a b l a n d o , d a r a s e n t i m i e n t o á los E v a n g e l i o s , á p e s a r d e q u e e n p r o de ellos está la t r a d i c i ó n de X I X siglos, con las p r u e bas h i s t ó r i c a s y con las i n t r í n s e c a s y e x t r í n s e c a s quo á su favor m i l i t a n ; p e r o e n c a m b i o h e m o s de creer al critico q u e bajo su p a l a b r a honrada y s i n p r u e b a s de n i n g ú n g é n e r o n o s dice q u e n o es a b s o l u t a m e n t e c i e r t o q u e fueran s e m i t a s los E v a n g e l i s t a s . ¿De q u é n a c i ó n eran? T a l vez f u e r a n p a i s a n o s do L o i s y . ¿Y á esto se l l a m a p o m p o s a m e n t e ciencia crítica? «A c a d a u n o (de los E v a n g e l i s t a s ) dice q u e le es p e r m i t i d o i n t e r c a l a r e n el r e l a t o sus apreciaciones personales.» Esto, como lo a n t e r i o r , es s e n c i l l a m e n t e u n a afirmación t a n g r a t u i t a como h e r é t i c a . A q u í n i e g a el ex profesor del G r a n S e m i n a r i o , e m b o z a d a , p e r o r o t u n d a m e n t e , la d i v i n a inspiración de los L i b r o s S a n t o s . S i n d u d a , c u a n d o esto e s c r i b í a , el a u t o r e s t a b a d o m i n a d o p o r la influencia de las m a n i f e s t a c i o n e s i n t e r n a s , fecundas y anormales; era s i m p l e m e n t e u n psicasténico, para

e m p l e a r este modernísimo- vocablo. S e g ú n lo q u e c l a r a m e n t e se d e s p r e n d e de este r e l a t o subjetivo, l a fo n o es o t r a cosa q u e u n m a n a n t i a l fecundo e n a b e r r a c i o n e s i n t e l e c t u a l e s ; crea l a p e r v e r s i ó n del s e n t i d o c o m ú n , enloquece la i m a g i n a c i ó n , p r o duce la d e b i l i d a d del a l m a , la c o n v i e r t e en psicasténica; la fe, e n fin, es d e s a s t r o s a e n todos los t e r r e n o s . ¡Paso á la n u e v a y flamante psicología! Y lo peor de todo es q u e no l l e v a m o s t r a z a s d e c u r a r n o s d e t a n g r a v í s i m o s m a l e s , p u e s á p e s a r de los X I X siglos de prog r e s o científico y de afinamiento i n t e l e c t u a l , e s t a m o s h o y á la m i s m a a l t u r a q u e lo e s t a b a n los h e b r e o s , p u e s t o q u e a h í está bien p a t e n t e , y de a y e r , la a p a r i c i ó n d e L o u r d e s y e n t r e i n t a a ñ o s t r a n s c u r r i d o s , ¡cualquiera s a b e l a v e r d a d e r a h i s t o r i a del h e c h o ! T a n t o la h a n i n v o l u c r a d o los franceses j t a n t a s p a t r a -

M.

COCO

489

ñ a s h a n i n t r o d u c i d o e n la v e r d a d e r a h i s t o r i a , q u e h o y el c a m i n o m á s e x p e d i t o , p a r a q u e n o n o s t e n g a n p o r t o n t a m e n t e crédulos, es n o c r e e r n i e n t a l a p a r i c i ó n n i e n la h i s t o r i a q u e la r e l a t a . Si n o d e b e m o s c r e e r en la a p a r i c i ó n de L o u r d e s , siendo t a n r e c i e n t e como e s , p o r lo que la h a n i n v o l u c r a d o las l e y e n das, ¿cómo h e m o s de creer en los r e l a t o s de los E v a n g e l i s t a s ? A u n q u e lo p r i m e r o fuera c i e r t o , q u e n o deja d e ser u n a m i s e r a b l e c a l u m n i a , ¿qué p u n t o h a y de c o m p a r a c i ó n e n t r e el r e l a t o r e f e r e n t e á L o u r d e s , del cual nadie h a dicho q u e esté i n s p i r a d o p o r D i o s , y el r e l a t o de los E v a n g e l i s t a s , á q u i e n e s insp i r ó y asistió el E s p í r i t u S a n t o ? Y e n t r a n d o en otro orden de a r g u m e n t o s , los mismos E v a n g e l i s t a s c o n t r a d i c e n m a n i f i e s t a m e n t e las b l a s f e m a t o r i a s afirm a c i o n e s d e L o i s y . S a n L u c a s p r e c i s a m e n t e , e n el c a p í t u lo 1.°, dice: «Ya q u e m u c h o s h a n i n t e n t a d o p o n e r e n o r d e n
la n a r r a c i ó n de las cosas que entre nosotros lian sido cum-

plidas — n o las q u e ellos i n v e n t a r o n y a g r e g a r o n , t o m a d a s d e las ficciones p o p u l a r e s — c o m o n o s las c o n t a r o n ^ — e l t e x t o g r i e g o a ñ a d e divinitus, que n o t r a d u c e n u e s t r a V u l g a t a — , los
q u e desde el principio las vieron con sus ojos y fueron minis-

tros déla palabra,y> esto es, los mismos apóstoles, m i n i s t r o s del V e r b o ó P a l a b r a del P a d r e . D e modo q u e J e s u c r i s t o escogió doce t e s t i g o s p r e s e n c i a l e s y oculares p a r a que luego t e s t i m o n i a s e n lo q u e h a b í a n visto p o r s u s p r o p i o s ojos, n o lo q u e h a bía de n a r r a r después la i m a g i n a c i ó n p o p u l a r . Y p a r a a s e g u r a r esta e n s e ñ a n z a y q u e con el t r a n s c u r s o d e los t i e m p o s n o p a d e c i e s e m e n o s c a b o n i i n t e r p o l a c i o n e s , el m i s m o J e s u c r i s t o , V e r b o del P a d r e y V e r d a d e t e r n a y esencial, p r o m e t e á sus discípulos p e r m a n e c e r e n m e d i o de ellos h a s t a la c o n s u m a c i ó n d e los siglos: y n o p o r afecto s o l a m e n t e y c a r i ñ o , sino precisam e n t e p a r a q u e la d o c t r i n a q u e É l e n s e ñ ó se conservase p u r a , í n t e g r a , t a l cual É l la h a b í a t r a í d o del cielo y la h a b í a p r e d i cado á los h o m b r e s . Euntes docentes vobiscum eos servare sum ómnibus ergo docete mandavi usque omnes vobis. gentes, Lt etc ecce ego saequaecumque diebus

ad consummationem

culi. M a t h . , X X V I I I , 1 9 - 2 0 . A u n q u e J e s u c r i s t o n o fuera Dios, la m á s e l e m e n t a l p r u d e n c i a e x i g e , si h a de c o n s e g u i r s e el fin

1 S a b i d o es q u e S a n L u c a s u o fué testisro presencial de l o s h e c h o s p o r é] relatados. ,

490

LA

EXÉGESIS

BÍBLICA

Y

LA

CBÍTICA

MODERNA

que toda asociación se p r o p o n e , que se t o m e n c u a n t a s p r e c a u c i o n e s se c r e a n del c a s o , se r e d a c t e u n a l e g i s l a c i ó n , p a r a s i e m p r e se m a n t e n g a vivo el p r i m i t i v o ' e s p í r i t u q u e i n f o r m ó f u n d a d o r : J e s u c r i s t o , q u e t e n í a e l fin n o b i l í s i m o , t a , n o h a b í a de d e j a r la v e r d a d á m e r c e d que al

sobremanera de los

g r a n d i o s o , de la s a l v a c i ó n d e las a l m a s r e d i m i d a s á t a n t a cosy capricho h o m b r e s , ni h a b í a de p e r m i t i r q u e sus e n s e ñ a n z a s y los h e c h o s de su vida fuesen corrompidos por leyendas populares, que ser í a n si se q u i e r e m u y p o é t i c a s y m u y b e l l a s ; p e r o m u y a y u n a s de verdad y de doctrina pura. D e a h í quo, c o m o D i o s , les p r o m e t a su asistencia s i e m p r e , c o n s t a n t e m e n t e , h a s t a la c o n s u m a c i ó n d e los d í a s del m u n d o . Y nótense las p a l a b r a s de .Jesucristo: enseñadles á guardar c u a n t o os h e d i c h o y m a n d a d o ; n o las a p r e c i a c i o n e s p e r s o n a les de los A p ó s t o l e s , no las l e y e n d a s ó t r a d i c i o n e s que circulas e n e n t r e el p u e b l o j u d í o , s i n o l a m i s m a d o c t r i n a , s i n v a r i a r ni u n tilde, q u e el divino M a e s t r o h a b í a e n s e ñ a d o á sus discípulos. E s m á s : el m i s m o S a n P e d r o , J e f e y C a b e z a d e l a I g l e s i a n a c i e n t e , al t r a t a r d e q u i é n h a b í a d e o c u p a r el p u e s t o q u e d e j o J u d a s , dice al Concilio q u e el e l i g e n d o h a d e h a b e r sido p r e c i s a m e n t e t e s t i g o de c u a n t o acaeció á J e s u c r i s t o desde su b a u t i s m o p o r S a n J u a n h a s t a el d í a de la A s c e n s i ó n g l o r i o s a á los

c i e l o s : oportet ergo ex his viris, qtá nobiscum sunt congregati in omni tempore, quo intravit et exivit inter nos Dominus lesus, cipiens á baptismate loannis usque in diein, qua assumptus est a nobis, testem resurrectionis ejus noliscum fieri unum ex istisA c t . A p o s t . 1, 21 22. P o r d o n d e se e c h a d e v e r lo m u y ciego dan q u e está L o i s y p a r a n o ver la m e r i d i a n a claridad de estos testimonios y cómo no dejan lugar á duda, ni aun siquiera pie para afirmarlas demos afirmar q u e n o es c r í t i c o , e n el v e r d a d e r o y audacias heréticas del abate, de quien pogenuino

sentido de la p a l a b r a , sino u n a d o b a d o r de ideas descabelladas s i n m á s f u n d a m e n t o r a c i o n a l q u e s u m a l a fe. ¿ T i e n e a l g ú n argumento para probar, ó p o r lo m e n o s p a r a dudar racionalm e n t e , d e q u e l a p r e d i c a c i ó n d e lo.s A p ó s t o l e s s e a p a r t ó p o c o ni m u c h o de las e n s e ñ a n z a s de J e s u c r i s t o , s e g ú n nos las comun i c a n con a d m i r a b l e a c u e r d o los t r e s Sinópticos? Y a u n q u e eu este n ú m e r o no e n t r a el E v a n g e l i s t a S a n J u a n , é s t e escribe exact a m e n t e lo m i s m o q u e los o t r o s E v a n g e l i s t a s : e n el c o m i e n z o de s u p r i m e r a E p í s t o l a d i c e á l o s fieles q u e l e s v a á r e l a t a r lo q>^'^

M. COCO

491

vio y oyó y palpó: dimus vitae: tiamus oculis et vita vobis

quod

fuit est,

ab initio, nostrae et vidimus quae

quod

audivimus, et

quod de et

viVerbo

nostris, manifestata vitam

et manus aeternam,

contrectaverunt et testamur, apud Patrem,

annunappa-

erat

ruit nobis. Y c o m o si q u i s i e r a c e r r a r h e r m é t i c a m e n t e l a s p u e r t a s á t o d o s los f u t u r o s L o i s y , v u e l v e en el t o r c e r v e r s í c u l o á i n s i s t i r e n la m i s m a i d e a d i c i e n d o : quod vidimus et audivimus, annuntiamus vobis; p o r q u e no h a y r a z ó n p a r a s u p o n e r á S a n J u a n m á s fidedigno en su r e l a t o q u e á los S i n ó p t i c o s ; p u e s si éste testifica de lo q u e vio y oyó á N u e s t r o S e ñ o r J e s u c r i s t o , San Mateo y S a n Marcos fueron t a m b i é n testigos presenciales d e los m i s m o s h e c h o s y de las m i s m a s p a l a b r a s q u e el h a g i ó g r a fo del A p o c a l i p s i s , y m e r e c e n la m i s m a fe; y c u a n t o á S a n L u c a s , si b i e n n o fué t e s t i g o p r e s e n c i a l , t r a t ó i n m e d i a t a m e n t e con los A p ó s t o l e s y d i s c í p u l o s del S e ñ o r , y de ellos, como de f u e n t e n a t u r a l , r e c o g i ó c u a n t o n o s dejó e s c r i t o en su E v a n g e l i o , y t i e n e t a n t a a u t o r i d a d h i s t ó r i c a como los dos a n t e r i o r e s ; p o r q u e a p a r t e d e la i n s p i r a c i ó n del E s p í r i t u S a n t o , la I g l e s i a lo h a r e c o n o c i d o a u t é n t i c o j como d i g n o de fe lo h a c o n s i d e r a d o s i e m p r e ; y c r e o q u e t e n g a m á s a u t o r i d a d la I g l e s i a q u e el a b a t e L o i s y . S i p u e s los E v a n g e l i s t a s testifican de lo q u e v i e r o n y o y e r o n y h a s t a p a l p a r o n d e Verbo vitae, y n o h a y r a z ó n , n i a u n a p a r e n t e , p a r a s o s p e c h a r q u e n o fuesen fieles t r a n s m i s o r e s d e los h e c h o s p o r ellos r e l a t a d o s , n o i n t e r c a l a r o n , n i p u d i e r o n i n t e r c a l a r en los S a n t o s E v a n g e l i o s , — h a g a m o s caso o m i s o de la d i v i n a i n s p i r a c i ó n — n i sus a p r e c i a c i o n e s p e r s o n a l e s , n i l a s l e y e n d a s m á s ó m e n o s p o é t i c a s q u e c o r r i e s e n , si a l g u n a c o r r í a , p o r e n t r e el v u l g o . L o s t e s t i g o s p r e s e n c i a l e s d e u n h e c h o , a u n p o r los c ó d i g o s de t o d o s los p a í s e s , t i e n e n e x c e p c i o n a l valor é imp o r t a n c i a e n la d e p o s i c i ó n a n t e el j u e z p a r a el e s c l a r e c i m i e n t o de la v e r d a d y j u s t i c i a d e l a s e n t e n c i a . Si a d e m á s de e s t a condición t i e n e n la de h o n r a d e z y v i r t u r l p o r la sociedad r e c o n o cida, su d e p o s i c i ó n t i e n e t o d o s los c a r a c t e r e s q u e p u e d e e x i g i r la c r e d i b i l i d a d m á s e s c r u p u l o s a y la m á s fina c r í t i c a . A p l i q u e L o i s y e s t e j u i c i o á los E v a n g e l i s t a s , j u i c i o c o m p l e t a m e n t e e x a c t o , y v e r á q u é le q u e d a de su a r g u m e n t a c i ó n , d e su peutétre, j q u é caso h a de h a c e r t o d a p e r s o n a s e n s a t a de sus d i s q u i s i c i o n e s p s i c o l ó g i c a s f a l t a s de t o d o apoyo psicológico y r a cional. L a c r í t i c a , e n el r e c t o s e n t i d o d e la p a l a b r a , h a d e ser i m -

492

LA

EXÉGESIS

BÍBLICJÍ

Y LA CEÍTICA

MODERNA

p a r c i a l y s e v e r a y conforme con las l e y e s de la lógica, y h a s t a del sentido c o m ú n , si es q u e a m b a s frases no i n c l u y e n el mismo c o n c e p t o . E s a s l e y e n d a s , q u e p o r el solo t e s t i m o n i o de L o i s y c o r r í a n p o r e n t r e el v u l g o j u d a i c o — e s de a d v e r t i r q u e m u c h o de lo q u e L o i s y s u s t e n t a no es m á s q u e r e m i n i s c e n c i a s de ideas q u e se e n c u e n t r a n e n S t r a u s s , E e n á n , e t c . — , n i exist i e r o n n i p u d i e r o n e x i s t i r , p o r q u e n o medió t i e m p o suficiente p a r a su f o r m a c i ó n e n t r e l a m u e r t e de J e s u c r i s t o y la r e d a c ción de los S a n t o s E v a n g e l i o s , q u e escritos p o r d i f e r e n t e s h a g i ó g r a f o s y s e p a r a d o s los u n o s de los o t r o s p o r l a r g a s d i s t a n cias, no p u d i e r o n , a u n q u e lo h u b i e r a n q u e r i d o , confabularse p a r a ello; y lo m a r a v i l l o s o es q u e n o h a y e n t r e ellos d i s c r e p a n cia n o t a b l e e n la r e l a c i ó n de los a c o n t e c i m i e n t o s , y sí la tendencia á u n m i s m o i d e a l , á p r o c l a m a r Dios R e d e n t o r á J e s u cristo. L a r e d a c c i ó n de los E v a n g e l i o s es m u y poco p o s t e r i o r á l a R e s u r r e c c i ó n de J e s u c r i s t o , p u e s t o q u e S a n M a t e o escribió el s u y o oclio años después de este h e c h o : S a n Marcos á los doce, lo m i s m o q u e S a n P e d r o su p r i m e r a E p í s t o l a ; á los diecinueve se celebró el p r i m e r Concilio de J e r u s a l é n y escribió la p r i m e r a C a r t a S a n P a b l o á los de T e s a l ó n i c a ; á los veinte escribió S a n Lucas su E v a n g e l i o , y S a n P a b l o su s e g u n d a á los T e salonicenses; á los veintidós, l a d i r i g i d a á los C a l a t a s ; á los veintitrés, la p r i m e r a á los de C o r i n t o ; á los veinticuatro, la seg u n d a á los mismos; á los veinticinco, l a E p í s t o l a á los R o m a nos; á los veintiséis, la E p í s t o l a á los Efesics; en el m i s m o a ñ o , ó al s i g u i e n t e , la Católica de S a n t i a g o ; á los veintiocho y veintinueve, l a s d i r i g i d a s á F i l e m ó n y á los F i l i p e n s e s ; y , p o r ú l t i mo, S a n J u a n escribe su E v a n g e l i o , A p o c a l i p s i s y E p í s t o l a s á
los treinta y cuatro ó treinta y cinco por quién años despué.s de la g l o r i o -

sa R e s u r r e c c i ó n de J e s u c r i s t o . ¿Dónde,
i l u s t r e P . F é l i x — , cuándo, riosa leyenda que se ha convertido nada

pues — p r e g u n t a el
creada esa mistecentro menos que en el

ha sido

de la historia? V e a L o i s y á q u é q u e d a r e d u c i d a t o d a la dez de su a r g u m e n t a c i ó n c o n t r a los S i n ó p t i c o s .
(Conlinuará.)

soli-

FILOSOFÍA DEL VERBO
por PeÜpe Tjobles.

El nudo de la cuestión.
L a t e o r í a de Cejador, c o n d e n s a d a lo mejor y m á s fielmente posible, se r e d u c e á lo s i g u i e n t e : 1. T o d o v e r b o e n c i e r r a u n p r e d i c a d o . 2. E l p r e d i c a d o es u n e l e m e n t o del j u i c i o ; 3 . L u e g o todo verbo e x p r e s a juicio. 4 . P e r o no todo v e r b o afirma; 5. L u e g o el juicio y su s i g n o la proposición n o consisten en afirmar. G. L u e g o consisten r e s p e c t i v a m e n t e en ver y e x p r e s a r l a r e l a c i ó n e n t r e el p r e d i c a d o 5' el sujeto. 7 . L u e g o el v e r b o , que es la expre.sión del j u i c i o , lo es del acto m e n t a l de v e r dicha relación; y todo v e r b o f o r m a p r o p o sición.
Aquí tenemos, señoras, el t u r b i o G u a f l a l m e l l a t o , q u e al c l a r o G u a d a l q u i v i r le p a g a t r i b u t o en barro. 1

P o r q u e r e a l m e n t e en eso h a y m u c h o b a r r o que c o l a r . P r i m e r a m e n t e , no t o d o v e r b o , a u n finito, e x p r e s a j u i c i o , como h e m o s visto y d e m o s t r a d o con a r g u m e n t o s i n d e s t r u c t i b l e s , que p u e d e n r e d u c i r s e todos á este silogismo de B a l m e s : « H a y en n u e s t r o i n t e r i o r f e n ó m e n o s que no son juicios; éstos los e x p r e s a m o s con verbos; l u e g o el v e r b o n o s i e m p r e i m p l i c a e x p r e s i ó n de juicios». D e d o n d e se infiere que las p r e m i s a s n o son a m b a s v e r d a d e r a s . E f e c t i v a m e n t e , el silogismo t i e n e cuat r o t é r m i n o s , por la doble suposición del t é r m i n o m e d i o . P o n g a m o s u n silogismo p a r e c i d o . T o d a p a l a b r a i n c l u y e la idea de ser; p e r o el ser es d e esencia de la s u s t a n c i a ; l u e g o t o d a palab^a^exgresa s u s t a n c i a .
1 P a r o d i a de G ó n g o r a .

494

FILOSOFÍA DEL

VEEBO

D i s t i n g o . T o J a p a l a b r a i n c l u y e la idea d e ser in se ó in alio, es v e r d a d ; s i e m p r e la d e ser in se, ó s i e m p r e la de ser inalio, n o es v e r d a d . L a m e n o r : el ser in se es de e s e n c i a de la s u s t a n ­ cia, e s t á b i e n ; el ser in alio es de d i c b a e s e n c i a , e s t á m a l . P u e s de la m i s m a m a n e r a . T o d o v e r b o i n c l u y e u n p r e d i c a d o afirmativo, ó no afirmativo, verdad es; siempre afirmativo ó s i e m p r e n o a f i r m a t i v o , es falso. L a m e n o r : el p r e d i c a d o afirma­ t i v o es u n e l e m e n t o del j u i c i o , se c o n c e d e ; el n o a f i r m a t i v o . . . nequáquam. D e m a n e r a q u e el v e r b o n o e x p r e s a juicio sino cuando envuelve un predicado afirmativo. D e a q u í se infiere q u e la voz predicado, a p l i c a d a á la p r o p o ­ sición y á la o r a c i ó n n o a f i r m a t i v a , es t é r m i n o a n á l o g o , c o m o el e n t e : en la p r o p o s i c i ó n significa lo que se afirma ó niega del s u j e t o ; e n la o r a c i ó n n o a f i r m a t i v a , lo que se dice sin afirmar. Tiene, pues, doble suposición, y por consiguiente, no sirve p a r a medio de un raciocinio. E l predicado g r a m a t i c a l , considerado en cuanto prescinde de l a a f i r m a c i ó n y de la n o a f i r m a c i ó n , es u n í v o c o ; p e r o C e j a d o r t o m a s i e m p r e d i c h o t é r m i n o e n la significación l ó g i c a , y e n e s t e s u p u e s t o la m a y o r del s i l o g i s m o es falsa. L a confusión de é s t o s dos p r e d i c a d o s , ó s u u n i v o c a c i ó n , es c a u s a de m u c h o s e r r o r e s . A s í , p o r e j e m p l o , m u c h o s g r a m á t i c o s ( e n t r e ellos C e j a d o r ) l l a m a n p r o p o s i c i o n e s á t o d a clase d e ora­ ciones: n o m e n c l a t u r a ilógica y errónea, de sabor p u r a m e n t e g a l i c a n o . P r o p o s i c i ó n es u n a o r a c i ó n a f i r m a t i v a , ó la e x p r e s i ó n o r a l d e u n j u i c i o : o r a c i ó n es t o d a e x p r e s i ó n o r a l p o r m e d i o de un verbo. A s í t a m b i é n , el S r . P a d i l l a , q u e con r a z ó n d i s t i n g u e la p r o ­ p o s i c i ó n de la o r a c i ó n , i l ó g i c a m e n t e r e c h a z a el p r i m e r o de estos n o m b r e s , como si n o h u b i e s e v e r d a d e r a s p r o p o s i c i o n e s ; y a u n m á s i l ó g i c a m e n t e define la o r a c i ó n en los s i g u i e n t e s t é r m i n o s : «el c o n j u n t o de p a l a b r a s ó frases que e x p r e s a n u n p e n s a m i e n t o , e s t o es, el r e s u l t a d o del juicio q u e e m i t i m o s al c o m p a r a r dos o m á s c o s a s » . P o r q u e si t o d a o r a c i ó n e x p r e s a j u i c i o , t o d a o r a c i ó n s e r á p r o p o s i c i ó n , y t o d o v e r b o a f i r m a r á ; cosas q u e el S r . P a ­ dilla r e c h a z a c o n h a r t a r a z ó n . N o se e n t i e n d e , p u e s , c ó m o p u d o e s c r i b i r lo u n o d e s p u é s de a f i r m a r lo o t r o . P o r c o n s i g u i e n t e , el n u d o de la c u e s t i ó n con C e j a d o r e s t á e n l a d o b l e suposición d e l t é r m i n o predicado; explicada conve­ n i e n t e m e n t e , cae a b a j o t o d a su t e o r í a a c e r c a de la n a t u r a l e z a

FELIPE ROBLES

495

del j u i c i o y del v e r b o , y a u n todo su s i s t e m a sintáctico, q u e , c o m o él m i s m o dice, r a d i c a en la definición que d a del v e r b o . Mas como la t e o r í a a c e r c a del juicio es d e m a s i a d o g r a v e p a r a p a s a d a e n s i l e n c i o , q u i e r o a q u í t r a t a r l a , y a q u e ella p u e de d a r m u c h a luz en t o d a s las c u e s t i o n e s g r a m a t i c a l e s . L o s actos cognoscitivos de la m e n t e son dos, la p e r c e p c i ó n y el j u i c i o . E l r a c i o c i n i o se r e d u c e al j u i c i o . L a p e r c e p c i ó n ó simple a p r e h e n s i ó n es la i m a g e n i n t e l e c t u a l
de u n o b j e t o . Forma alicujus rei praeter ipsam rem existens in

mente ( S a n t o T o m á s ) . Se dice simple p o r oposición al juicio, l l a m a d o f r e c u e n t e m e n t e p o r los filósofos composición y división; no p o r q u e s i e m p r e sea de u n objeto simple. L a p e r c e p c i ó n p u e d e ser m u y c o m p l e j a , como la visión de u n p a n o r a m a ó la fotografía del m i s m o p u e d e e n c e r r a r m u c h a s visiones ó i m á g e nes p a r c i a l e s . D e m a n e r a que la s i m p r e aprehen.sión, l l a m a d a t a m b i é n idea (de £ i o w = v e r ) es s e n c i l l a m e n t e la i m a g e n ó el r e t r a t o i n t e l e c t u a l d e las cosas. E l juicio es u n acto p o r el c u a l la m e n t e afirma ó n i e g a algo de u n s u j e t o . De o t r o m o d o : el a s e n t i m i e n t o ó a d h e s i ó n de la m e n t e á la c o n v e n i e n c i a ó r e p u g n a n c i a a p r e h e n d i d a e n t r e dos t é r m i n o s . Mejor a ú n : el acto p o r el cual el e n t e n d i m i e n t o afirm a la conformidad ó a d e c u a c i ó n e n t r e su a p r e h e n s i ó n y las cosas. S i n e m b a r g o , t o d a s t r e s definiciones coinciden en lo m i s m o , como v e r e m o s . Sea S el sujeto, la s u s t a n c i a ó el a c c i d e n t e s u s t a n t i v a d o de quien a l g o se p r e d i c a ; P el p r e d i c a d o ; C í a cópula ó relación de c o n v e n i e n c i a ó r e p u g n a n c i a de P con S. L a r e l a c i ó n y el p r e dicado v a n s i e m p r e , s e g ú n u n o s , y f r e c u e n t e m e n t e , s e g ú n o t r o s , e x p r e s a d o s p o r u n m i s m o vocablo, el verbo. S i n e m b a r g o , son cosas d i s t i n t a s ; l a r e l a c i ó n n o es el p r e d i c a d o . N o t e m o s a h o r a dos cosas: 1.*, que el e n t e n d i m i e n t o n o crea las r e l a c i o n e s e n t r e las cosas, sino las s u p o n e ; su oficio es desc u b r i r l a s , a s e n t i r á ellas y d e m o s t r a r l a s ; 2 . " , que las p a l a b r a s m e d i a n t e las i d e a s , son signos supositivos de las cosas
1." 2." 3.» 4.° F u e r a del e n t e n d i m i e n t o E n la api-chensión m e n t a l Eneljuido E n la proposición —C S' — G' « " - C - P s — c — P. P'. " . p.

.1 Vox est s i ^ n u m i n t e l l e c t u s . et i n t e l l e c t n a e s t s i g n u m rei (S. T h . i u I. P e " h e r m . Wct. 8.°). N o m i n a n o n j i g n i f i c a n t res n i s i m e d i a n t e i n t e l l e c t u (idem lect. 10.')

496

FILOSOFÍA DEL VEEBO

C o n s i d e r e m o s , p u e s , a q u e l l o s e l e m e n t o s en t o d o s s u s e s t a d o s . C p o d r á ser i m a g i n a r i a y n o r e a l ; p e r o e n t o d o caso el e n t e n d i m i e n t o necesita suponerla en la aprehensión sensible, y después verla, aprehenderla, percibirla, antes de asentir á ella. C e s la c ó p u l a ó r e l a c i ó n de l a s i d e a s P' y S'; l a p i n t u r a ó el d i b u j o i n t e l e c t u a l d e l a r e l a c i ó n o b j e t i v a C. C" es l a c ó p u l a d e l j u i c i o , y significa f o r m a l m e n t e el a c t o p o r el cual el e n t e n d i m i e n t o afirma la c o n f o r m i d a d d e C c o n C E l e n t e n d i m i e n t o , como j u e z , define ó d e c l a r a q u e lo q u e él v e s u c e d e r e a l m e n t e f u e r a de él. E s d o c t r i n a d e S a n t o T o m á s . «Est autem considerandum quod quamvis sensus proprii obj e c t i s i t v e r u s , n o n t a m e n c o g n o s c i t h o c esse v e r u m . N o n e n i m p o t e s t c o g n o s c e r e h a b i t u d i n e m c o n f o r m i t a t i s s u a e a d r e m , sed solam r e m apprehendit; intellectus a u t e m potest hujusmodi h a b i t u d i n e m c o n f o r m i t a t i s c o g n o s c e r e ; e t ideo solus i n t e l l e c t u s potest cognoscere v e r i t a t e m . U n d e et Philosophus dicit in 6 M e t a p h y s . q u o d v e r i t a s e s t s o l u m i n m e n t e , sicut scilicet i n
cognosoeñte veritatem. mitatis habitudinem, nihil Cognoscere est aliud autem quam praedidam conforjudicare ita esse in re

vel non esse; q u o d e s t c o m p o n e r e e t d i v i d e r e : e t i d e o i n t e l l e c t u s non cognoscit v e r i t a t e m nisi componendo vel dividendo per s u u m j u d i c i u m . Q u o d q u i d e m j u d i c i u m , si c o n s o n e t r e b u s , e r i t v e r u m , p u t a c u m i n t e l l e c t u s j u d i c a t r e m esse q u o d e s t , v e l n o n esse q u o d n o n est; f a l s u m a u t e m , q u o d d i s s o n a t a r e , p u t a c u m j u d i c a t n o n esse q u o d e s t , v e l esse q u o d n o n e s t . U n d e p a t e t quod veritas et falsitas, sicut in cognoscente et dicente, non est n i s i c i r c a c o m p o s l t i o n e m e t d i v i s i o n e m . » ( I n . I . P e r i h e r m l e c t . 3.^) A s í , p u e s , el a s e n t i m i e n t o , la a d h e s i ó n , l a afirmación m e n t a l , q u e es el e l e m e n t o f o r m a l del j u i c i o , s u p o n e la a p r e h e n s i ó n de los t é r m i n o s y su r e l a c i ó n , como d i c h a a p r e h e n s i ó n s u p o n e la^ cosas f u e r a d e l e n t e n d i m i e n t o . P o r eso el juicio j5J*¿/rao et per se i m p o r t a el a c t o m e n t a l d e a s e n t i r ; p e r o c o m o el a s e n t i r es a a l g o , este a l g o va i n c l u i d o e n el j u i c i o , y es q u e l a s i d e a s conv i e n e n e n t r e sí, y p o r t a n t o t a m b i é n l a s cosas r e p r e s e n t a d a s p o r l a s i d e a s . P o r eso m i s m o , c u a n d o el e n t e n d i m i e n t o n o ve c l a r a l a i d e n t i d a d ó c o n f o r m i d a d e n t r e C y C, n o d e c i m o s que la cosa es, sino q u e nos parece, esto es, q u e l a s i d e a s r e p r e s e n ' t a n u n a r e l a c i ó n q u e t a l v e z n o e x i s t a e n l a s cosas.

F E L I P E ROBLES

497

C o n s i d e r e m o s a h o r a las t r e s c u a l i d a d e s del j u i c i o : la v e r d a d , la e v i d e n c i a y la c e r t e z a . A.—La vevd'id consiste en la i g u a l d a d de las cópulas. L a a d e c u a c i ó n e n t r e la r e l a c i ó n objetiva C y la cópula C" del juicio, es lo q u e se l l a m a verdad lógica. P e r o e n t r e las dos existe u n medio C, el c u a l p u e d e ser i m a g e n infiel de C, n o per se, p u e s el e n t e n d i m i e n t o per se es infalible, sino p o r q u e el m a l uso d e los s e n t i d o s , el influjo de la i m a g i n a c i ó n y de las p a s i o ­ n e s p u e d e n , t a m b i é n per accidens, h a c e r que h a y a e r r o r e n la aprehensión mental. L a a d e c u a c i ó n ó i g u a l d a d e n t r e C" y c es lo que se l l a m a v e r d a d , propiedad ó e x a c t i t u d gramatical, q u e consiste en q u e la p a l a b r a sea fiel r e t r a t o d e la idea. L a a d e c u a c i ó n ó i g u a l d a d e n t r e C" y c es la verdad moral: c a a n d o c n o es s i g n o d e C", se dice que h a y mentira, q u e es afirmar do p a l a b r a lo que n o afirma el e n t e n d i m i e n t o . D e d o n d e SG infiere quo h a y p r o p o s i c i o n e s p u r a m e n t e m a t e r i a l e s , s i g n o s d e j u i c i o s t a m b i é n m a t e r i a l e s , formados p o r el e n t e n d i m i e n t o a y u d a d o de la f a n t a s í a . T a l e s son las i n t e r r o g a c i o n e s , las m e n ­ t i r a s , las fábulas y c u e n t o s , las aserciones d e los que a r g u y e n c o n t r a lo q u e ellos m i s m o s c r e e n . B.—La evidencia es la claridad do las c ó p u l a s , y s u sujeto propio é i n m e d i a t o es C, la cópula de la a p r e h e n s i ó n m e n t a l . E l juicio, en t a n t o se dice e v i d e n t e e n c u a n t o e n c i e r r a u n a a p r e h e n s i ó n e v i d e n t e . P a r a q u e la a p r e h e n s i ó n a r r a n q u e al en­ t e n d i m i e n t o su a d h e s i ó n y le r e d u z c a de la p o t e n c i a al a c t o , necesita ser c l a r a , e v i d e n t e , con luz p r o p i a ó p r e s t a d a ; nece­ sita ser e v i d e n t e m e n t e v e r d a d e r a ó e v i d e n t e m e n t e creíble. D e otro modo, el juicio sería i m p r u d e n t e y t e m e r a r i o . L a ovideneia n o se v e d i r e c t a m e n t e ; es como la luz; sólo reflejamente p u e d e el e n t e n d i m i e n t o d a r s e c u e n t a de que la a p r e h e n s i ó n es e v i d e n t e ó es o s c u r a C.— L a certeza es la firmeza d e C", de la adhesión de la m e n t e á la r e l a c i ó n a p r e h e n d i d a : firma adhaesio, firmiis assen^us, fi.mitas adhaesionis. Per se es p r o p o r c i o n a l á la e v i d e n c i a , p e r o á v e c e s d e p e n d e t a m b i é n d e la v o l u n t a d . L a l i m i t a c i ó n d e n u e s t r a s facultades os causa de q u e m u c h a s veces n o sea evi­ d e n t e la a p r e h e n s i ó n m e n t a l ; e n t o n c e s la p r u d e n c i a aconseja o inclina al e n t e n d i m i e n t o á n o a s e n t i r firmemente, y e n eso consiste la probabilidad del j u i c i o . Y t a m b i é n p u e d e s u c e d e r
Aso V . — T o M n IV. 32

498

FILOSOFÍA

DEL

VERBO

q u e t e n g a dos a p r e h e n s i o n e s i g u a l e s y c o n t r a r i a s ; c l a r o es q u e e n u n a d e ellas h a y e r r o r , y p a r a o b r a r p r u d e n t e m e n t e el e n - . t e n d i m i e n t o d e b e s u s p e n d e r su a d h e s i ó n ; e n e»to c o n s i s t e l a '

duda.
R e s u m i e n d o : el j u i c i o i n t e l e c t u a l es s e m e j a n t e al j u i c i o for e n s e , el c u a l n o c o n s i s t e e n v e r al a c u s a d o S, n i en c o n o c e r el d e l i t o P, n i en oir l a a c u s a c i ó n C, y l a s d e c l a r a c i o n e s d e l o s t e s t i g o s q u e l a h a g a n e v i d e n t e ; t o d o eso se r e q u i e r e p r e v i a • m e n t e p a r a el v e r d a d e r o j u i c i o , q u e c o n s i s t e e n l a s e n t e n c i a , e n d e c l a r a r ó a f i r m a r a u t o r i t a t i v a m e n t e q u e el a c u s a d o es culp a b l e ó i n o c e n t e , d i g n o d e p e n a o de a b s o l u c i ó n . E x p l i c a d o el p r o c e s o y c a r a c t e r e s d e l j u i c i o , se v e q u e el n u d o d e e s t a c u e s t i ó n c o n s i s t e e n c o n f u n d i r l a s dos c ó p u l a s C" y C", c o n v i r t i e n d o e n j u i c i o t o d a a p r e h e n s i ó n m e n t a l d e u n a r e l a c i ó n e n t r e d o s t é r m i n o s . Y a u n q u e lo d i c h o b a s t a r í a p a r a d e m o s t r a r su d i f e r e n c i a , v o y á d e m o s t r a r l a e n t o d a f o r m a .

PROPOSICIÓN
EL JUICIO N O , C O N S I S T E

CUARTA
D K UN PREDICADO

EN VER LA RELACIÓN

CON U N S U J E T O , S I N O E N A S E N T I R Á E L L A .

E s t a tesis va e x p r e s a m e n t e c o n t r a Cejador y c o n t r a Balmes. S e g ú n é s t e , «los j u i c i o s c o n s i s t e n e n la u n i ó n d e dos i d e a s ó e n la p e r c e p c i ó n d e s u i d e n t i d a d » ; y e n c o n f i r m a c i ó n de e s t o c i t a el c a p í t u l o 26 del l i b r o I d e la Filosofía Fundamental, d o n d e e s c r i b e : « T o d o s los c o n o c i m i e n t o s se r e d u c e n á la p e r c e p c i ó n d e la i d e n t i d a d » . D o c t r i n a r a r a , q u e l ó g i c a m e n t e cond u c e á l a definición d e v e r b o q u o d a C e j a d o r . Y m á s r a r o es q u e d e l i n a l a e v i d e n c i a : «la p e r c e p c i ó n d e l a i d e n t i d a d ó d e la r e p u g n a n c i a d e las i d e a s » . D e m o d o q u e , segiín B a l m e s , evid e n c i a , c o n o c i m i e n t o , j u i c i o , u n i ó n de i d e a s y p e r c e p c i ó n de su i d e n t i d a d son c o s a s i d é n t i c a s . ¡Quanta in uno facinore sunt crimina! N i n g u n a de e s t a s cosas p u e d e definirse p o r la otraY o b i e n c r e o q u e B a l m e s al e s c r i b i r eso n o se e x p r e s ó c o n exactitud; no p u e d o p e r s u a d i r m e de que esas afirmaciones ret r a t e n fielmente los j u i c i o s d e l c é l e b r e filósofo c a t a l á n . S i n e n i ' b a r g o , a s í e s t á e s c r i t o . Y a q u í n o s v e m o s e n la n e c e s i d a d de

FELIPE

ROBLES

499

d e m o s t r a r el ahc de la Lógica, lo que en la m a y o r p a r t e de los t r a t a d o s de L ó g i c a se da por claro y e v i d e n t e . D e m o s t r a c i ó n . 1.° P o r ol sentido común filosófico, que siempre h a definido el juicio por la afirmación, llamándole a d h e sión, a.sentimiento, fe. 2.** V e r , p e r c i b i r , a p r e h e n d e r u n a r e l a c i ó n , es u n a simple a p r e h e n s i ó n de la misma; pero la simple a p r e h e n s i ó n no es juicio; luego éste no consiste en aquello. 3 . ° En muchos casos es posible d u d a r ó suspender el juicio; p e r o t o d a duda ó suspensión de juicio supone la a p r e h e n s i ó n , siquiera oscura, de los dos términos y su relación; luego puede h a b e r aprehensión sin juicio. 4.° L a c e r t e z a sujetiva es u n a cualidad exclusiva del juicio; pero esta certeza no cabe más que en la adhesión m e n t a l , y n o en la a p r e h e n s i ó n ; luego donde no h a y adhesión no h a y j u i c i o . 5 . " Si el juicio consiste en la visión de la relación, h a b r á que c a m b i a r la definición del acto do F e divina, el cual no p u e de n e g a r s e que es u n juicio del e n t e n d i m i e n t o , a u n q u e i m p e rado l i b r e m e n t e por la voluntad. E n aquella hipótesis ol acto de E e sería la m i s m a a p r e h e n s i ó n ó visión m e n t a l de la v e r d a d revelada. Calcule a h o r a el lector las g r a v e s consecuencias que de esto se d e s p r e n d e n : l."' E l acto de F e no sería libro, p o r q u e en la a p r e h e n s i ó n no cabe l i b e r t a d . P e r o esto es u n a herejía: «Si quis dixerit assensum Fidei christianae non esse liberum anathema sit».

(Concil. V a t i o , can V. de F i d e ) . 2 . " D i c h a visión, ó es clara ó es oscura; si es clara, n i n g ú n m o r t a l t i e n e F e , p o r q u e n i n g u n o ve claro lo que cree. Si es escura, t e n d r á n P e todos los herejes formales y todos los infieles positivos; p o r q u e en eso consiste la formalidad de la herejía y de la infidelidad positiva, en n e g a r la adhesión m e n t a l , ¿ pesar de t e n e r la a p r e h e n s i ó n oscura de la verdad revelada y el conocimiento reflejo de su credibilidad evidente. V é a s e , p u e s , adonde v a n á p a r a r tales doctrinas m o d e r nistas. Corolario. L u e g o toda la teoría do Cejador, e x p u e s t a a l principio de este a r t í c u l o , es una m a r a ñ a de falsedades.
(Continuará).

EL IDEAL DE LA EDUCACIÓN
por J. M £6pez.

E s innegable que con toda justicia podemos v a n a g l o r i a r n o s d e h a b e r a l c a n z a d o e n los t i e m p o s m o d e r n o s u n p r o g r e s o a d m i r a b l e e n l a s c i e n c i a s y e n l a s a r t e s ; lo q u e n o es fácil p r e c i s a r , c o n s e r e l l a s t a n g r a n d e s y e v i d e n t e s , es h a s t a q u é a l t u r a r a y a n las v e n t a j a s r e a l e s y p o s i t i v a s q u e d e e s t a s e s p l e n d o r o s a s c o n q u i s t a s h a n o b t e n i d o los p u e b l o s e n o r d e n á s u b i e n e s t a r y p e r f e c c i ó n . A l lado de i n c a l c u l a b l e s b i e n e s y m e j o r a s h a n a p a r e c i d o o t r o s m a l e s , se h a n d e s p e r t a d o o t r a s a n s i a s , h a n r e - i s u r g i d o n u e v a s e n e r g í a s , y la h u m a n i d a d s i g u e su c a m i n o inquieta, como enfermo que no encuentra u n a postura que calme s u s d o l o r e s , s i e m p r e s u s p i r a n d o p o r u n a c o s a m e j o r , p o r v;n m á s a l l á , s i e m p r e c o n el ¡ E x c e l s i o r ! e n e l c o r a z ó n y e n los lab i o s . M e n o s a ú n p u e d e p r e c i s a r s e h a s t a q u é p u n t o h a y a sido p a r a l e l o el p r o g r e s o e n t o d o s los ó r d e n e s d e l a v i d a ; p e r o s i o s t a e m p r e s a es difícil, p u e d e d e s d e l u e g o a s e g u r a r s e q u e en l a t a b l a d e l p r o g r e s o h u m a n o n o s e ñ a l a n el m i s m o í n d i c e las d i s t i n t a s m a n i f e s t a c i o n e s d e la c o m p l i c a d a m á q u i n a s o c i a l . Y os, á n u e s t r o j u i c i o , q u e f a s c i n a d o s p o r el b r i l l o d e los p r o g r e sos m a t e r i a l e s , n o s h e m o s o l v i d a d o á m e n u d o d e n o s o t r o s , sin p e n s a r e n e d u c a r n o s y a d q u i r i r el d e s a r r o l l o á q u e e s t a m o s llamados por ser n u e s t r a n a t u r a l e z a e s e n c i a l m e n t e perfectibleE l significado trascendental de la educación no está todavía p r e c i s a d o , n i c o n o c i d o , y m u c h o m e n o s p u e s t o en p r á c t i c a por los s a b i o s m o d e r n o s . Y es q u e el nosce te ipsum d e l a s a n t i g u a s e s c u e l a s es t a m b i é n p a r a n o s o t r o s i n d e s c i f r a b l e jenigma. J u l i a » R i b e r a , e n u n a r t í c u l o , m u y b i e n m e d i t a d o y d e p r á c t i c a fil" sofía, h a b l a n d o del p r o b l e m a do la e d u c a c i ó n , c o n s i g n a estas p a l a b r a s : « D e m a n e r a q u e p a r a el p l a n t e a m i e n t o y e s t u d i o del p r o b l e m a d e l a e d u c a c i ó n s e r á p r e c i s o t e n e r e n c u e n t a todos

J . M. LÓPEZ

501

los factores q u e i n t e r v e n g a n , p r ó x i m a ó r e m o t a m e n t e , de manera mediata ó inmediata ¿Y se h a n e s t u d i a d o 3' p u n t u a l i zado t a l e s condiciones t a n e s c r u p u l o s a y c o n c i e n z u d a m e n t e quo p o d a m o s lisonjearnos de p o s e e r n o r m a científica p a r a r e solver el p r o b l e m a de l a ' e d u c a c i ó n ? D e m a n e r a s i s t e m á t i c a y con ese fin, n o se h a hecho» ^ L a P s i c o l o g í a , con sus a d e l a n t o s en el c o n o c i m i e n t o de las m i s t e r i o s a s r e l a c i o n e s del a l m a con el o r g a n i s m o , h a llevado al á n i m o de m u c h o s la e s p e r a n z a e n u n p o r v e n i r de m á s luz, d e m á s virilidad y p e r f e c c i ó n ; de a h í que p o r t o d a s p a r t e s se v a y a n o t a n d o ese r e s u r g i r d e las c i e n cias p e d a g ó g i c a s , q u e es preciso h a c e r p r o g r e s a r h a s t a c o n o cer, y , sobre todo, p o n e r en p r á c t i c a el v e r d a d e r o , y, p o r t a n to, único s i s t e m a y m é t o d o de e d u c a c i ó n , al cual d e b e n somet e r s e todos los h o m b r e s desde q u e a b r e n sus ojos á la luz del día h a s t a que d e s c i e n d e n al s e p u l c r o . E s t e es n u e s t r o d e b e r p r i m o r d i a l : t r a b a j a r sin descanso en la o h r a de n u e s t r a educación, si q u e r e m o s c o n s e g u i r el d e s a r r o l l o c o m p l e t o de n u e s t r o ser; y p o r q u e lo e s , u r g e definir y c o n c r e t a r el significado de la educación, t a n m a n o s e a d a p o r todos, p e r o de casi todos i g n o r a d a e n s u c o n t e n i d o y t r a s c e n d e n c i a p a r a los i n d i v i d u o s y las s o c i e d a d e s . A fin de c o m p r e n d e r e x a c t a m e n t e el concepto de la p a l a b r a educación, r e c o r d e m o s que la n a t u r a l e z a h u m a n a es u n c o m p u e s t o d e e s p í r i t u y o r g a n i s m o , y q u e e n ese c o m p u e s t o r e c o noce la P s i c o l o g í a v a r i a s m a n i f e s t a c i o n e s , d i v e r s a s f a c u l t a d e s , c u y o ejercicio, e n r e l a c i ó n c o n el o b j e t o p r o p i o d e c a d a u n a , c o n s t i t u y e la v i d a del h o m b r e ; y n o olvidemos t a m p o c o que dichas n a t u r a l e z a s , a l m a y c u e r p o , y esas f a c u l t a d e s , no son i g u a l m e n t e excelentes, sino que e s t á n s u b o r d i n a d a s u n a s á o t r a s : el c u e r p o es inferior al e s p í r i t u , la i n t e l i g e n c i a y la v o l u n t a d , si b i e n l a s dos son á cual m á s i m p o r t a n t e s y s u p e r i o r e s , n o o b s t a n t e , es p r i m e r o la i n t e l i g e n c i a , p o r q u e ella g u í a á la v o l u n t a d en la elección y p r á c t i c a del bien. S u b o r d i n a d o s á las f a c u l t a d e s a n í m i c a s s u p e r i o r e s e s t á n los s e n t i m i e n t o s , especialE a e n t e el religioso y el estético ó de la belleza; y e n la p a r t e m á s b a j a de la escala de las f a c u l t a d e s h u m a n a s se e n c u e n t r a n los s e n t i d o s , cuyos ó r g a n o s f o r m a n p a r t e del c u e r p o . E s t o s e n t a d o , e d u c a r al h o m b r e es d e s e n v o l v e r t o d a su n a t u r a l e z a en la m e -

1

CuUura Española,

núm. VI, p á g . Gá8.<

B02

E L I D E A L D E LA EDUCACIÓN

d i d a n e c e s a r i a p a r a el c u m p l i m i e n t o d e s u fin; es r e a l i z a r e n la n a t u r a l e z a h u m a n a t o d o el b i e n p o s i b l e . C o n s i s t e e n p e r f e c c i o ­ n a r l a i n t e l i g e n c i a p o r m e d i o de l a a d q u i s i c i ó n d e l a v e r d a d , de t a l m o d o y f o r m a q u e e s a a d q u i s i c i ó n d é f u e r z a s y v i g o r al e n ­ tendimiento p a r a ser cada vez más potente; consiste, además, e n g u i a r á l a v o l u n t a d e n l a r e a l i z a c i ó n d e l b i e n e u t o d o s los ór­ d e n e s y e n l í n e a r e c t a h a c i a el ú n i c o y s u m o b i e n q u e p u e d e l l e n a r t o d a s s u s a s p i r a c i o n e s ; e n d a r á los s e n t i m i e n t o s el per­ f e c c i o n a m i e n t o y d i r e c c i ó n q u e ellos e x i g e n ; finalmente, e n c u i d a r d e los s e n t i d o s y d e l c u e r p o de t a l m a n e r a q u e p u e d a n a u x i l i a r d e b i d a m e n t e á l a s m a n i f e s t a c i o n e s del a l m a ; h a s t a el p u n t o d e q u e se l l e g u e á c u m p l i r a q u e l p r e c e p t o f u n d a m e n t a l
y s i n t é t i c o d e l a H i g i e n e : mens sana in corpore sano. Educar

es — s e g ú n P l a t ó n — «dar al c u e r p o y al a l m a t o d a l a b e l l e z a y toda la perfección de que sean capaces»; s e g ú n Pestalozzi es « d e s e n v o l v e r n a t u r a l , p r o g r e s i v a y s i s t e m á t i c a m e n t e t o d a s l a s f a c u l t a d e s » ; y p a r a S c h w a r z e d u c a r es « d e s e n v o l v e r e n el i n d i v i d u o t o d a l a p e r f e c c i ó n d e q u e es s u s c e p t i b l e » . N o s o t r o s d i r í a m o s , si i n t e n t á s e m o s d a r u n a definición e x a c t a s e g ú n n u e s t r o p o b r e j u i c i o , q u e e d u c a c i ó n es la reunión de todas
aquellas intelectual, condiciones el mayor estético á que debe y religioso; sujetarse á un individuo posible, físico, para moral, que adquiera perfeccionamiento

v i n i e n d o á c o n s t i t u i r s e así u n a

e d u c a c i ó n integral

y completa

de t o d o el h o m b r e .

C l a r o es q u e e n l a o b r a g r a n d i o s a d e l a e d u c a c i ó n es i n d i s ­ pensable tener m u y en cuenta muchísimos y complicados ele­ m e n t o s : la herencia, la capacidad del individuo p a r a ser edu­ cado, la sociedad en que nace, las inclinaciones e s p o n t á n e a s , el fin y d e s t i n o on l a v i d a , e t c . E s t o n o s i n d i c a q u e el e n c o n ­ t r a r u n s i s t e m a p e r f e c t o d e e d u c a c i ó n n o es l a b o r de p r o n t a y fácil r e a l i z a c i ó n ; p o r el c o n t r a r i o , p r e c i s o es m e d i t a r a t e n t a y l a r g a m e n t e y hacer u n estudio detenido y profundo de la na­ t u r a l e z a h u m a n a y de l a s m ú l t i p l e s y c o m p l i c a d í s i m a s influen­ cias q u e p u e d e n a c t u a r e n su d e s a r r o l l o . P e r o de n i n g ú n m o d o se n o s p r e s e n t a c o m o i m p o s i b l e la s o l u c i ó n d e l p r o b l e m a . E s ­ t u d i é m o s l a ; c o n c é n t r e n s e l a s e n e r g í a s d e t o d o s e n o r d e n á eso o b j e t i v o , 6 i n d u d a b l e m e n t e e n c o n t r a r e m o s el ú n i c o s i s t e m a q u e h a d e ser la, panacea q u e c u r e t o d o s los m a l e s q u e n o s de­ g r a d a n y debilitan, y h a g a de la sociedad u n o r g a n i s m o lleno de v i d a y a n i m a d o p o r l a s a v i a de l a v e r d a d e r a c i v i l i z a c i ó n .

J . M. LÓPEZ

503

E s m u y f r e c u e n t e ol c o n f u n d i r los c o n c e p t o s d e educación, enseñanza, instyucción y cultura. N a d a más absurdo é infund a d o . Enseñar, e n s e n t i d o p r o p i o , significa m o s t r a r , i n d i c a r , s e ñ a l a r á la i n t e l i g e n c i a los c o n o c i m i e n t o s y las ideas q u e va a d q u i r i e n d o ; es, p o r t a n t o , m u c h o m á s l i m i t a d a su esfera d e acción c o m p a r a d a con la o b r a de e d u c a r , la cual no sólo comp r e n d e la i n t e l i g e n c i a , sino t a m b i é n el h o m b r e todo e n su ser y m a n i f e s t a c i o n e s . A u n c u a n d o es la e n s e ñ a n z a p o d e r o s o a u x i l i a r y p a r t e de la educación, n o p u e d e n identificarse. L a instrucción, en su a c e p c i ó n g e n u i n a , c o n s i s t e , s e g ú n A l c á n t a r a , «en la a d q u i s i c i ó n de c o n o c i m i e n t o s p o r p a r t e dol quo so inst r u y e ó es i n s t r u i d o . S e define c o m ú n m e n t e diciendo q u e es
la adquisición objetos gánicos de no'^iones nuevas concernientes tanto en el tiempo al hombre y en el y los ory fenómenos y sociales, que le rodean, considerados inorgánicos como espacio»

P o r e s t a definición, a u n q u e m a n c a y e s t r e c h a en su c o n t e n i d o , á poco q u e reflexionemos, c l a r a m e n t e se c o m p r e n d e r á la d i s t i n c i ó n q u e e x i s t e , n o sólo e n t r e enseñanza ó instrucción (ésta es m á s b i e n a c t i v a , y a q u é l l a p a s i v a p a r a el i n d i v i d u o q u e a p r e n de), sino m u c h í s i m o m á s e n t r e instrucción y educación. Esta es el perfecto c o n o c i m i e n t o a r m ó n i c o , s i s t e m á t i c o , o r d e n a d o y c o m p l e t o de todo el h o m b r e , m i e n t r a s la i l u s t r a c i ó n c o n c r é t a s e s e n c i l l a m e n t e á a c u m u l a r e n la i n t e l i g e n c i a c o n o c i m i e n t o s n u e vos, n o d a n d o á ésta u n a p e r f e c c i ó n d i r e c t a p o r m e d i o d e u n d e s a r r o l l o g r a d u a l , y p r e s c i n d i e n d o de las d e m á s facultades; no o b s t a n t e , d e b e m o s confesar que l a i n s t r u c c i ó n a y u d a p o d e r o s a m e n t e á la educación y es p a r t e m u y p r i n c i p a l de ella. Cultura, es el r e s u l t a d o final de la i l u s t r a c i ó n y de la e n s e ñ a n z a , p o r m á s q u e , g e n e r a l m e n t e h a b l a n d o , se l l a m e cu^to aqnel q u e , a t e s o r a n d o v a r i a d o s c o n o c i m i e n t o s , se p r e s e n t . i fino y c o r r e c t o e n s u t r a t o y eu sus m a n e r a s . E n t a l e x t r e m o se d i f e r e n c i a n d e la educación los t r e s c o n c e p t o s m e n c i o n a d o s , q u e la e x p e r i e n c i a c u o t i d i a n a n o s lo h a c e p a l p a b l e y manifiesto. ¿Quién no conoce p e r s o n a s i l u s t r a d í s i m a s , n o t a b l e s ó i n s i g n e s p o r su c u l t u r a y p o r su ciencia, que son esclavas de las p a s i o n e s m á s d e n i g r a n tes, y n o p r e s e n t a n la m á s p e q u e ñ a c a n t i d a d de e n e r g í a y car á c t e r d i g n o y v a r o n i l , todo p o r falta de educación perfecta? í ' i g ú r a n s e n o s esos t a l e s c o m o p l a n t a s á las q u e , f a l t a n d o e l

1

Teoría y práctica

de la educación

y la enseiiama,

t o m o I , n ú m . 116.

504

E L I D E A L D E LA

EDUCACIÓN

c a l o r suficiente y e s c a s a s d e l u z , p o r el exceso d e v a p o r a c u o s o , d e s a r r o l l a n d e s m e s u r a d a m e n t e sus t a l l o s y h o j a s , p o r o n o l l e g a n á fructificar c o m o a q u e l l a s q u e , bajo la a c c i ó n benéfica del calor y de la luz, crecen n o r m a l m e n t e y r i n d e n opimos frutos. A la m a g n í f i c a o b r a d e la e d u c a c i ó n h a n de c o o p e r a r , s u c e s i v a m e n t e , e n la m i s m a d i r e c c i ó n y c o n i d é n t i c o s i s t e m a , e n p r i m e r l u g a r los p a d r e s del n i ñ o , s e n t a n d o los f u n d a m e n t o s del edificio, c o r t a n d o c o n e s m e r o , d e s d e los p r i m e r o s d í a s , las m a l a s h i e r b a s de las p a s i o n e s q u e y a se m a n i f i e s t a n e n la n i ñ e z , y «qne se les d e b e r e c o n o c e r y c o m b a t i r y e x t i r p a r c u a n d o p r i n c i p i a n á a s o m a r la c a b e z a ; lo q u e m u c h o s ó la m a y o r p a r t e d e los p a d r e s n o h a c e n l l e v a d o s de u n a d e b i l i d a d f u n e s t a » De aquí se s i g u e la n e c e s i d a d d e q u e los p a d r e s de f a m i l i a a d q u i e r a n el c a u d a l d e i l u s t r a c i ó n suficiente p a r a l l e v a r á c a b o s u m i s i ó n e d u c a d o r a . A e s t a p r i m e r a e t a p a d e b e s e g u i r la de la e s c u e l a , e n s a n c h a n d o el h o r i z o n t e d e la e d u c a c i ó n d o m é s t i c a y a c r e c e n t a n d o el edificio, s i n d e s c u i d a r n i n g u n o de los p u n t o s q u e lo i n t e g r a n y c o m p l e t a n . E n e s t e s e n t i d o el m a e s t r o , a d e m á s d e p o s e e r suficiente c a n t i d a d do e n e r g í a s , c o n o c i m i e n t o s y v o c a ción t a m b i é n suficiente, h a de c o n v e n c e r s e í n t i m a m e n t e de q u e su oficio es i n t e r e s a n t í s i m o , y q u e n a d a h a y m á s bello y más noble que ocuparse en modelar al niño que m a ñ a n a será h o m b r e . C e l e b r a m o s c o n e n t u s i a s m o la m e m o r i a de los g r a n des é i n s p i r a d o s a r t i s t a s q u e c o m p u s i e r o n o b r a s s o r p r e n d e n t e s y d i g n a s de t o d o e n c o m i o y a d m i r a c i ó n ; m a s ¿qué a r t i s t a s u p e r a e n m é r i t o al h u m i l d e m a e s t r o q u e c o n s u m e t o d a su e x i s t e n cia e s c u l p i e n d o l a e s t a t ú a del n i ñ o , quo, corno b l a n d a c e r a , a d o p t a r á y c o n s e r v a r á la f o r m a q u e le h a y a i m p r e s o s u e d u c a d o r ? C o m o c o r o n a m i e n t o del g r a n d i o s o edificio d e la e d u c a c i ó n h a d e e x i s t i r l a s u p e r i o r y la e s p e c i a l s e g ú n el e s t a d o de c a d a ind i v i d u o , y la q u e verifica l a s o c i e d a d e n t o d o s s u s m i e m b r o s , l a s c u a l e s h a n d e a g r a n d a r y p e r f e c c i o n a r e n el m i s m o s e n t i d o la o b r a d e la e d u c a c i ó n . Y n o v a y a m o s á figurarnos q n e es p o s i b l e t e r m i n a r la l a b o r d e e d u c a r a l h o m b r e ; p o r q u e e n el p e r f e c c i o n a m i e n t o h u m a n o e x i s t e u n i d e a l , a l q u e d e b e m o s a s p i r a r sin d e t e n e r n o s n u n c a , y ese ideal n o so e n c u e n t r a en e s t a v i d a , sino s o l a m e n t e en D i o s , c o n c u y a p o s e s i ó n n u e s t r o e s p í r i t u se h a b r á p e r í e o c i o 1 M o n s . D u p a n l o n p e n JEI Niño, p á g . 97.

J . M. LÓPEZ

505

n a d o c o m p l e t a m e n t e ; p u e s g o z a n d o de D i o s , se a l c a n z a t o d o el bien, tocia la verdad, t o d a la belleza y t o d a la salud de q u e somos capaces; e n u n a p a l a b r a , seremos felices. P o r t a n t o , cam i n a n d o p o r la s e n d a de la educación c o m p l e t a , a l c a n z a m o s l a felicidad r e l a t i v a en l a t i e r r a y la a b s o l u t a e n el Cielo. P e r o se m e d i r á q u e la e d u c a c i ó n quo p r e t e n d e m o s es u n a u t o p i a , i r r e a l i z a b l e , p o r t a n t o , puesto que h a n t r a n s c u r r i d o m u c h o s siglos, y m i l e s d e g e n e r a c i o n e s h a n p a s a d o p o r el m u n d o , y el s i s t e m a de educación c o m p l e t a n a d i e lo h a e n c o n t r a d o . A esto p o d e m o s r e s p o n d e r diciendo que miles de g e n e r a c i o n e s nos h a n p r e c e d i d o sin h a b e r v i s t o la l o c o m o t o r a , el f o n ó g r a f o , el teléfono, y n a d i e d i r á q u e estos i n v e n t o s h a n sido i m p o s i b l e s . A p a r t e de que en la h i s t o r i a del s a b e r p o d e m o s d i s t i n g u i r t r e s g r a n d e s épocas, c o r r e s p o n d i e n t e s á t r e s g r a n d e s objetos del c o n o c i m i e n t o : época eu que los sabios e s t u d i a r o n p r i n c i p a l m e n t e las g r a n d e z a s de D i o s — p r e d o m i n i o de la T e o l o g í a — ; t i e m p o s en que p r e f e r e n t e m e n t e se estudió el m u n d o , e n los q u e s o b r e s a l e n l a s m a t e m á t i c a s , l a s ciencias físicas y n a t u r a l e s ; finalmente, época en q u e se c o n c e n t r a n los esfuerzos i n t e l e c t u a l e s al e s t u d i o del h o m b r e m i s m o . ¿Quién s a b e si al siglo X X le e s t á n r e s e r v a d o s n o t a b i l í s i m o s d e s c u b r i m i e n t o s en el c a m p o psicológico quo h a n de servir de n o r t e y f a c i l i t a r los p r o g r e s o s de la P e d a g o g í a m o d e r n a ? E n las r e v i s t a s y escritos p e d a g ó g i c o s se n o t a h o y g r a n confusión y m u l t i t u d de o p i n i o n e s ; p e r o es de e s p e r a r que d e ese caos s a l g a u n m u n d o n u e v o , si h a y t r a b a j o , u n i ó n de fuerzas, y si nos p e r s u a d i m o s todos de la i m p o r t a n c i a de la v e r d a d e r a educación, ú n i c a fuerza c a p a z de e l e v a r n o s á la a l t u r a d e los p u e b l o s g r a n d e s , y d e h a c e r que l l e g u e u n día en q u e la sociedad se forme de h o m bres r e g e n e r a d o s , q u e , g o z a n d o do la m i s m a luz y solicitados p o r los m i s m o s fines, c o m p o n d r á n u n o r g a n i s m o r o b u s t o , s a n o , viril, magnífico. H u e l g a c o n s i g n a r a h o r a cuan d i s t a n t e s e s t a m o s de la v e r d a d e r a e d u c a c i ó n e n E s p a ñ a . N u e s t r a s escuelas, colegios, inst i t u t o s , u n i v e r s i d a d e s y a c a d e m i a s c o n c r e t a n y r e d u c e n su a c ción á p r o p o r c i o n a r á las i n t e l i g e n c i a s u n c o n j u n t o de ideas t r a n s m i t i d a s d e s o r d e n a d a m e n t e , sin c o n s i d e r a r que á la i n t e l i g e n c i a a n t e s de i n s t r u i r l a es preciso e d u c a r l a ; m e j o r d i c h o , q u e Se la debe i n s t r u i r e d u c á n d o l a . A esto se a ñ a d e q u e la m a y o r p a r t e de los n i ñ o s n o a c u d e n á los c e n t r o s d o c e n t e s ó f r e c u e n t a n

506

E L I D E A L D E LA EDUCACIÓN

d u r a n t e b r e v e t i e m p o u n a escuela de la que, p o r falta de m é t o d o y disciplina, n i n g ú n fruto s a c a n . D e t o d o lo cual se d e d u ce, como n a t u r a l consecuencia, que u n a g r a n masa de españoles, naciendo da, c r e c i e n d o e n u n a sociedad q u e se dice civilizase d e s a r r o l l a n e s p o n t á n e a m e n t e y b a j o el d o m i n i o t i r á n i c o de e d u c a c i ó n físi-

de las pasiones, sin q u e j a m á s se p r e o c u p e n

c a , n i m o r a l , n i i n t e l e c t i v a , n i r e l i g i o s a , á p e s a r d e q u e les es m u c h í s i m o m á s i m p o r t a n t e y n e c e s a r i o q u e el p a n c o n q u e se a l i m e n t a n . ¿Qué e x t r a ñ o es q u e de esa m a s a sin e d u c a r s a l g a n esos m o n s t r u o s de b a r b a r i e va, Morral, Pernales furfuris, fieras? y s a l v a j i s m o : l o s Mamed y otros muchísimos Casanoejusdem peor poco y Hojalata,

si el h o m b r e s i n e d u c a c i o n e s i n c a l c u l a b l e m e n t e más espantable Cultivad delicadamente un terreno fértil, y al

q u e t o d o s los salvajes, y

que las bestias m á s dorado

t i e m p o os o f r e c e r á e n p r e m i o el s a z o n a d o r a c i m o ó el g r a n o ; p o r el c o n t r a r i o , a b a n d o n a d l e

y n o le c u l t i v é i s , y se

c u b r i r á d e e s p i n a s y a b r o j o s , y en él a n i d a r á n los m á s v e n e n o sos r e p t i l e s . C u l t i v a d el t e r r e n o f é r t i l í s i m o de la n a t u r a l e z a d e l hombre, y á vuestros sudores corresponderá, como premio, l a p a z s o c i a l , l a g l o r i a , el e n g r a n d e c i m i e n t o d e l i n d i v i d u o y d e l o s p u e b l o s ; p e r o si l a d e j á i s a b a n d o n a d a á sí m i s m a , sino la fieras de e d u c á i s , se c u b r i r á de e s p i n a s , d e p a s i o n e s , y e n ella v e g e t a r á n los r e p t i l e s de los vicios, y se e s c o n d e r á n las bestias los i n s t i n t o s d e s t r u c t o r e s . Eduquémonos, por tanto; pues, ser g i g a n t e s en perfección. con la educación, los que

a h o r a s o m o s p i g m e o s e n t o d o s los s e n t i d o s , p o d e m o s l l e g a r a

Esíudios críticosWIELAND Y SU OBERON
por GuUlermo Jünemann,

V a t r o t a n d o p o r las s i e r r a s del L í b a n o n n joven y a p u e s t í simo c a b a l l e r o f r a n c o : H u o n . A poco t r o t a r , e n c u é n t r a s e con n n viejo escudero á q u i e n se le h a m u e r t o el a m o y que e n t r a á s e r v i r l e . C u é n t a l e á éste cómo C a r l o m a g n o , de c u y a c o r t e es y á c u y o hijo h a m u e r t o p r o v o c a d o p o r sus a r m a s , le t i e n e s e n t e n c i a d o á la m á s quisquillosa de c u a n t a s a v e n t u r a s h a p o ­ dido c o r r e r c a b a l l e r o a l g u n o desde q u e h a y a r m a s y caballe­ ros: la d e a r r a n c a r u n m e c h ó n de b a r b a s al califa de B a g d a d , a r r a n c a r l e c u a t r o m u e l a s y a r r e b a t a r l e la hija y c a s a r s e con ella. E s t a m o s , p u e s , on p l e n a E d a d M e d i a , p l e n a c a b a l l e r í a y plenos Doce P a r e s de F r a n c i a . A t r e v i d o , y c o n t r a l a s a d v e r t e n c i a s y súplicas del e s c u d e r o , i n t é r n a s e H u o n en u n bosque e n c a n t a d o , d o n d e les r o d e a u n a r e c u a d e t o d a clase de b e s t i a s , q u e son h o m b r e s en ellas con­ vertidos. E s t a l l a u n a t e m p e s t a d do t r u e n o s y r e l á m p a g o s , a p a r ó c e s e les el e n a n o O b e r ó n , u n g e n i o de los a i r e s , y ofrece al c a b a ­ llero u n a c o p a de oro que c a d a vez q u e se q u i e r e b e b e r en ella se l l e n a del m á s delicioso v i n o . Y, como si a ú n n o le b a s t a r a al feliz c a b a l l e r o t a l y t a n t o p r e s e n t e , r e g á l a l e t a m b i é n u n c u e r ­ no, que t o c a d o s u a v e m e n t e h a c e b a i l a r con frenesí, m i e n t r a s se t o c a , ejércitos e n t e r o s , y palos y p i e d r a s . A l p a s o q u e , t o ­ cado f u e r t e m e n t e , h a c e a p a r e c e r á O b e r ó n . Y vamos, con p r e n d a s t a n e n v i d i a b l e s , c o r r i e n d o t i e r r a s , h a ­ ciendo y d e s h a c i e n d o e n t u e r t o s .

508

W I E L A N D Y SU OBEEÓN

E l p r i m e r t u e r t o q u e se le p r e s e n t a es u n g i g a n t e q u e se h a r o b a d o una novia; a r r e b á t a s e l a H u o n y devuélvesela al novio. M á s a d e l a n t e l i b r a de las g a r r a s d e u n l e ó n á u n c a b a l l e r o m o r o , q u e , de p u r o a g r a d e c i d o , m o n t a el c a b a l l o de H u o n y le deja m i r a n d o al s e s g o . « L a c u a l a v e n t u r a e r a p o r c i e r t o f a s t i d i o s a . P e r o ¿ q u é se s a c a b a con c o r r e r d e t r á s del goloso? P o r s u e r t e so p u d o c o m p r a r p o r p o c o d i n e r o e n la p r ó x i m a a l d e a u n a cosa s e m e j a n t e á u n m u l o . L a p o b r e b e s t i a , m á s t r a n s p a r e n t e q u e el v i d r i o , p a recía tener apenas v i d i bastante para llegar á Bagdad. P e r o el viejo t u v o , s i n e m b a r g o , su Jomo p o r m e j o r q u e j a d e a r á p i e t r a s d e s u a m o . » ( I V , 30.) A l o j a n e n c a s a de u n a vieja q u e r e s u l t a ser m a d r e de la n o d r i z a de la h e r m o s a E e z i a , h i j a del s u l t á n d e B a g d a d . L a q u e al o t r o d í a h a d e c a s a r s e c o n t r a su v o l u n t a d . H u o n , q u e h a v i s t o e n s u e ñ o s á s u f u t u r a , l i n d í s i m a p o r c i e r t o , y s a b e d e la v i e j a quo E e z i a t a m b i é n h a v i s t o e n s u e ñ o s — t o d o o b r a del e n a n o — á s u f u t u r o , i g u a l á H u o n . p r e c i p í t a s e al s i g u i e n t e d í a p o r e n m e d i o de las b o d a s , d e s c a b e z a a l n o v i o , y a l l e v a n t a r s e t o d o s c o n t r a él, t o c a su c u e r n o m á g i c o y los h a c e b a i l a r á t o d o s d e s a f o r a d a m e n t e , m i e n t r a s O b e r ó n p r e s e n t a a l f r a n c o u n car r o e n q u e h u y e n con E e z i a p o r los a i r e s h a s t a el m a r . Y c o m o el s u l t á n n o h a q u e r i d o d e j a r s e s a c a r n i l a s b a r b a s n i l a s m u e l a s , r e g a l a e n t r a m b a s cosas el e n a n o á H u o n . A d v i é r t e l e s , sí, q u e e n t a n t o el P a p a e n E o m a n o b e n d i g a s u u n i ó n , n o se cons i d e r e n c a s a d o s . D u r a n t e la n a v e g a c i ó n o l v i d a n su d e b e r , y a l momento sobreviene una borrasca terrible. Los marineros e c h a n s u e r t e s p a r a d e s c u b r i r a l c u l p a b l e del p e l i g r o , y l a n z a n á las olas á H u o n y á E e z i a . S a l v a n e n isla s o l i t a r i a , d e d o n d e r o b a n u n o s p i r a t a s á E e z i a y se la v e n d e n al s u l t á n p a r a el s e r r a l l o . B ú s c a l a d e s c o n s o l a d o H u o n ; h á c e s e , finalmente, j a r d i n e r o del s u l t á n a l s a b e r que está recluida en sus j a r d i n e s . L a s u l t a n a e n a m ó r a s e de H u o n y t i e n t a e n v a n o s u v i r t u d , así c o m o e n v a n o t i e n t a la d e E e z i a el s u l t á n . E s t e t r i u n f o d e s u fidelidad r e c o n c i l i a á O b e r ó n c o n s u m u j e r T i t a n i a , p u e s a q u é l , a t e n t a la i n c o n s t a n c i a f e m e n i n a , h a j u r a d o e n u n i n s t a n t e d e i r a á T i t a n i a v i v i r lejos de ella, h a s t a q u e h a l l e n e n el m u n d o u n a p a r e j a fiel. P o r los a i r e s l l e v a O b e r ó n á u n p a r a í s o á los e s p o s o s feli'

GUILLERMO J Ü N E M A N S

509

e e s , y de allí á la c o r t e de C a r l o m a g n o , d o n d e H u o n es a d m i tido de n u e v o en la g r a c i a del e m p e r a d o r , á quien p r e s e n t a orgulloso b a r b a s , m u e l a s y mujer.

II

E s t e , y n o o t r o y n a d a m á s , es el a r g u m e n t o del O b e r ó n d e "Wieland-tv7aíií-1783-1813, p o e t a m u y fecundo, m u y celebrado en su época; p e r o m u y olvidado h o y día, como m e r e c e s e r l o . L a A l e m a n i a c o e t á n e a s u y a i m a g i n a b a q u e sería él u n o de los i n m o r t a l e s , s i e m p r e á v i d a m e n t e leído, e n t u s i a s t a m e n t e admirado. E q u i v o c a c i o n e s del c a r i ñ o y de la flaqueza de seso. E l i n m o r t a l a p e n a s l l e g ó á m a y o r edad; el t i t á n fué d e r r i b a d o p o r n i ñ o s , p o r m u c h o s n i ñ o s p o e t a s , a l g u n o s do los cuales v i v e n t o d a v í a , y m a l d i t a la g a n a q u e t i e n e n de m o r i r s e . E l c a r i ñ o y el p o c o j u i c i o c e g a r o n á los d e su t i e m p o , p o r q u e W i e l a n d ora p o e t a de su t i e m p o : de la escuela v o l t e r i a n a , frivolo, b u r l ó n , l ú b r i c o , i r r e l i g i o s o ; de n o c o r t o t a l e n t o p o é t i co, f a c u n d o , h á b i l eu el m a n e j o de t o d a s u e r t e de estilos y formas estilísticas. ¿Qué m á s p o d í a d e s e a r ni pedir á u n i n g e n i o el g r a n p ú b l i c o de aquellos días p a r a leerle con fruición y colmarle de favores? P e r o b i e n p r o n t o p a s ó la c o r r i e n t e d e la i m p i e d a d b u r l o n a , y con ella p a s ó el p o e t a f a v o r i t o , q u e lo l i v i a n o es f á c i l m e n t e a r r a s t r a d o p o r c u a l q u i e r golpecillo de a g u a s . Y los l i v i a n o s y bufones lo s o n , y m á s lo son los que, d e s e n t e n d i é n d o s e de todos los fueros m o r a l e s y a r t í s t i c o s , n o t r a t a n sino de d a r g u s t o al necio v u l g o . Como la v e l e t a c a m b i a n los gn.^tos do éste: lo q u e a y e r le a g r a d a b a h o y le fastidia; lo que le a r r e b a t a b a a y e r h o y le h a c e b o s t e z a r . Y h o y fastidia y h a c e b o s t e z a r W i e l a n d a u n e n el O b e r ó n . E l cual, si n o h a b a j a d o t o d a v í a e n t e r a m e n t e á la t i e r r a d e los m u e r t o s , a n a t e m a t i z a d o d e H o m e r o p o r imbécil y escarnecido de A r i s t ó f a n e s p o r t r u h á n , débelo e n b u e n a p a r t e á a q u e l d e s c o m u n a l ó i n t e r e s a d o elogio q u e hizo de él G o e t h e , e u y o i n t r é p i d o escudero e r a el b o n a c h ó n de W i e l a n d , que pel e a b a p o r él c u a n t a s m a l a s y a n t i c r i s t i a n a s lides p r o v o c a b a á

510

WIKLAKD Y 8U OBERÓN

d i a r i o a q u e l corifeo do las l e t r a s p a g a n i z a d a s y e n e m i g a s m o r t a l e s de t o d o c r i s t i a n i s m o . E l elogio es e s t e : « M i e n t r a s sea la p o e s í a p o e s í a , el oro o r o y el c r i s t a l c r i s t a l , s e r á a m a d o y a d m i r a d o e l O b e r ó n como u n a o b r a m a e s t r a del a r t e p o é t i c o . » H í z o l o G o e t h e en c a r t a á u n a m i g o — L a b a t e r — p a r a r e c o n ciliarle con W i e l a n d . Bella es la loa: ¡lástima que sea t a n falsa! L a poesía os a ú n poesía, y lo s e r á s i e m p r e , y s i e m p r e s e r á oro el oro y c r i s t a l el c r i s t a l . P e r o si el O b e r ó n no es n i a d m i rado, ni mucho menos amado, será indudablemente porque no es n i c r i s t a l , ni o r o , n i a l t a poesía.

III

P a r a c o n v e n c e r n o s a ú n m á s de ello, démosle u n a m i r a d a crítica panorámica. M u y suelto d e estilo y s e m b r a d o de r a s g o s y t r a s g o s p o é t i c o s , léese el O b e r ó n f á c i l m e n t e y con c i e r t o a g r a d o . No con a g r a d o v e r d a d e r o , p o r su floja versificación y el f r e c u e n t e p r o saísmo —de q u e da idea la estrofa a r r i b a c o p i a d a , que os u n a d e las i n n u m e r a b l e s , n o de las m e n o s , sino t a l vez de las m á s m a l a s q u e p u d i e r a c i t a r . P e r o f u e r a de esto y d e lo m a r a v i l l o s o , p u e r i l y n e c i a m e n t e m a n e j a d o , y de las m u c h a s i n v e r o s i m i l i t u d e s de t o d o g é n e r o y especie, choca y l l e g a á h a c e r s e i n s o p o r t a b l e el t o n o i m p e r t i n e n t e y s i n c e s a r burlesco q u e t r u e c a e s t a clase de p r o d u c c i o n e s en m o n s t r u o s a s , p u e s n o son n i s e r i a s n i h u m o r í s t i c a s , n i s á t i r a , n i r e l a t o . L a condición p r i m e r a es la ver o s i m i l i t u d , a n n d e n t r o d e lo m a r a v i l l o s o y h a s t a d e lo i n v e r o símil. E l n a r r a d o r que — cual sucede en las e p o p e y a s c a b a l l e r e s c a s — s e b u r l a á la c o n t i n u a de la v e r d a d de lo q u e n a r r a , es s i m p l e m e n t e u n m:d bufón y p a y a s o . T o d o esto p o r lo que t o c a á la p r i m e r a m i t a d del p o e m a ; piies e n el c a n t o s é p t i m o — después de ser l a n z a d o s H u o n y R e z i a al m a r — s i g u e s e r i o el t o n o , y m u y p o é t i c a y a u n conm o v e d o r a la n a r r a c i ó n , s o b r e todo en el r a z o n a m i e n t o d e E e zia, m a n i f e s t á n d o l e á su m a r i d o q u e n i la p é r d i d a de la c o r o n a , n i las d e s g r a c i a s , p e n a l i d a d e s y m i s e r i a s n a d a lo i m p o r t a n , que le b a s t a su a m o r .

GUILLERMO JÜNEMANN

511

H a callado p o r fin el b u f ó n y t i e n e la p a l a b r a el p o e t a . ¿ H a s t a dónde? A p e n a s h a s t a el c a n t o n o v e n o , d o n d e r e a p a r e c e el i n s í p i d o t r u h á n , y peor q u e a n t e s , como si le pesase h a b e r h a b l a d o u u r a t o e n seso y quisiese r e c u p e r a r las n e c e d a d e s p e r d i d a s . Y así c o n t i n ú a y a c a b a , sin a c a b a r n u n c a d e r e c o b r a r s e dol t o d o . V e n d a G o e t h e s u O b e r ó n p o r oro y cristal á los i g o r r o t e s , que g e n t e s civilizadas bien se g u a r d a r á n de c o m p r á r s e l o .
C o n c e p c i ó n (Chile), 14 de S e p t i e m b r e de 1907.

£os Mm$ de Caridad k Santa P a ü Casia y d Bre^e "jYmUíplices"

A l g u n o s de n u e s t r o s lectores quizás n o conozcan lo que son y e s t á n l l a m a d o s á ser los T a l l e r e s de C a r i d a d , c u y o t í t u l o encabeza estas líneas. P u e d e decirse que no e x p e r i m e n t a r o n los r i g o r e s d e la i n f a n c i a , q u e n a c i e r o n llenos de r o b u s t e z , de v i d a . L a e l o c u e n c i a d e los h e c h o s es a b r u m a d o r a ; p r e s c i n d a m o s de los q u e así n o lo e n t i e n d a n . F u n d á r o n s e a y e r , y y a el S a n t o P a d r e les t r i b u t a e l o g i o s m u y p o c o c o m u n e s e n d o c u m e n t o s pontificios: Praecipuumjure meritoque locum in Hispania ohtinet Congregatio Charitatis sub titulo Operariarum Charitatis a Sancta liiti de Cassia, son las p a l a b r a s q u e se c o n s i g n a n e n el B r e v e , q u e p u b l i c a r e m o s á c o n t i n u a c i ó n . A q u é o b e d e z c a n t a l e s e l o g i o s , n o es fácil s a b e r l o sin c o m p e n e t r a r n o s , sin e x a m i n a r á f o n d o la o r g a n i z a c i ó n y fines sociales d e o b r a t a n benéfica. V a m o s á i n s i n u a r b r o v í s i m a m e n t e a l g o d e lo m u c h o q u e h a c e e n beneficio de los p o b r e s , b i e n q u e el d o c u m e n t o n o s lo d i c e . L a s seiloras de M a d r i d y do a l g u n a s p r o v i n c i a s de E s p a ñ a , c u y o s vestidos quizás ó sin quizás estén confeccionados por e l e g a n t e s m o d i s t a s , r e ú n e n s e p e r i ó d i c a m e n t e á coser y cosen e n s u s d o m i c i l i o s el m o d e s t o t r a j e q u e h a b r á de c u b r i r l a s d e s n u d a s c a r n e s del o b r e r o , del m e n d i g o , d e l a v i u d a , del desamp a r a d o i n f a n t e q u e l l o r a su o r f a n d a d , sus m i s e r i a s , sus infort u n i o s . N i l a n o b l e z a d e s a n g r e , n i la p o s i c i ó n social q u e o c u p a n m u c h a s de estas d a m a s les impide a b r i r u n taller, emplear s u s d e l i c a d í s i m a s m a n o s e n l a confección d e p a ñ a l e s , de b l u s a s , p o n e r s e en c o n t a c t o í n t i m o con las clases m á s menesterosas d e n u e s t r a s a l d e a s , r e s p i r a r el c o r r o m p i d o a m b i e n t e de i n m u n dos tugurios, enjugar lágrimas y r e p a r t i r consuelos.

P . B . MARTÍNEZ

513

S e r í a de d e s e a r q u e los q u e m i r a n con n o m u y d i s i m u l a d a p r e v e n c i ó n esta o b r a , e m i n e n t e m e n t e social, se fijaran en su o r g a n i s m o y c o n s t i t u c i ó n i n t e r n a y en los e l e m e n t o s q u e la componen. L o q u e e n c a d a t a l l e r se e x h i b e es sencillísimo: n o b l e s d a m a s que cosen y p r e p a r a n t e l a s , y á su lado o t r a s m u c h a s q u e sólo poseen la i n a p r e c i a b l e n o b l e z a de la v i r t u d . P e r o n o h a y l í n e a s d i v i s o r i a s q u e s e p a r e n á las p r i m e r a s d e las s e g u n d a s ; t o d a s son h e r m a n a s , t o d a s se p r o p o n e n u n mismo fin, s o c o r r e r al p o b r e . S i n o son m o d i s t a s (y acaso n i n g u n a lo sea), ejercen m a r a v i l l o s a m e n t e este oficio; lo deduzco de lo que en c a d a t a ller se hace, de lo que allí a p a r e c e : j e r g o n e s , c h a q u e t a s , b l u s a s , p a ñ a l e s , s á b a n a s , etc., e t c . Y debo decir q u e estas p r e n d a s const i t u y e n á veces el p r i n c i p a l m u e b l a j e de s u n t u o s o s s a l o n e s : sobre sillas de t e r c i o p e l o ó r a s o finísimo, en mesas de b l a n q u í simo m á r m o l , colócanse f r e c u e n t e m e n t e los a b r i g o s del p o b r e . L o s e x t r e m o s se j u n t a n ; la r i q u e z a y la e s t r e c h e z e s t á n u n i d a s . ¡Qué h e r m o s a es la v i r t u d d e l a c a r i d a d y q u é f á c i l m e n t e s a l v a las e n o r m e s d i s t a n c i a s que e x i s t e n e n t r e la p o b r e z a y el lujo! C u a n d o la d a m a d e S a n t a R i t a llega h a s t a el e n f e r m o , y se e s c u c h a su v o z , y p r o n u n c i a al oído de a q u e l d e s g r a c i a d o esas frases q u e n o conocen los q u e i g n o r a n las bellezas sublimes d e la c a r i d a d c r i s t i a n a , a q u e l t u g u r i o lleno d e m e l a n c o l í a , ó si se q u i e r e de d e s e s p e r a c i ó n , de odio, t r o c a s e r e p e n t i n a m e n te en o t r o l u g a r desconocido h a s t a entonces, p o r q u e es desconocida allí la p a l a b r a «hermano» que la o b r e r a de los T a l l e r e s d i r i g e al e n f e r m o . L o s vestidos que so le e n t r e g a n c u b r e n sus c a r n e s ; p e r o esta limosna, estos v e s t i d o s v a n a c o m p a ñ a d o s del óbolo que c u b r e , q u e satisface las n e c e s i d a d e s del a l m a . L o l i e m á s a g r a d e c e el p o b r e es el consuelo quo se le p r o d i g a ; es el acto de m a n s e d u m b r e , de a m o r , de d u l z u r a , que se refleja ®n las p a l a b r a s del rico. S a b e , a d e m á s , q u e aquella p r e n d a l a confeccionó u n a d a m a , l a q u e á veces n o se h a d e s d e ñ a d o d e i r pidiendo como d e p u e r t a en p u e r t a p a r a los p o b r e s de su t a l l e r . ¿No es e s t a u n a o b r a e x t r a o r d i n a r i a m e n t e g r a n d e q u e n o es posible e n c o n t r a r f u e r a d e la R e l i g i ó n ? Quién h a y a sido el i n i c i a d o r d e los T a l l e r e s de Caridad d e ^ a n t a R i t a d e Casia, n o s lo dice el d o c u m e n t o pontificio; m a s no a r r e b a t e m o s á n a d i e el fruto de las b u e n a s o b r a s , n o elog i e m o s lo que a p a r e c e á la v i s t a de todo el m u n d o : q u e la h a ASo V.—TOMO I V . 88

514

TALLERES

DE

SANTA

RITA

m i l d a d sea l a p r i m e r a b a s e d e t a n p i a d o s a A s o c i a c i ó n . D i o s l a p r o t e g e , el V i c a r i o d e J e s u c r i s t o l a c o l m a d e e x t r a o r d i n a r i o s f a v o r e s . ¿ C ó m o n o b e n d e c i r l a , si la b e n d i j o y a el R e d e n t o r del m u n d o al l l a m a r b i e n a v e n t u r a d o al p o b r e y á los q u e , c o m o l a s o b r e r a s d e S a n t a R i t a , v i v e n e s t r e c h a m e n t e u n i d o s con los pobres? P e r o b a s t a d o e s t o , y v e a m o s lo q u o se nos dice e n el t a n esperado Breve: Pío P A
PARA PERPETUA P A

X
AD

I^ÍP^jP^- X
PÉRPETUAM REÍ.MEMO-

MEMORIA.—En-

tre las múltiples asociaciones de piad o s a s m u j e r e s q u e con u n a c t i v o y d i l i g e n t e e s m e r o s e d e d i c a n al ejercicio c o n s t a n t e d e O b r a s b u e n a s , o b t i e n e en E s p a ñ a el p r i m e r l u g a r l a c a r i t a t i v a C o n g r e g a c i ó n q u e l l e v a el nombre de «Obreras de Caridad de Santa Rita de Casia», llamada vulg a r m e n t e Talleres de Caridad de Santa Rita, e s t a b l e c i d a e n M a d r i d c a n ó n i c a m e n t e el a ñ o d e 1901 p o r n u e s t r o a m a d o hijo S a l v a d o r F o n t , S a c e r d o t e d e l O r d e n de E r m i t a f i o s de San A g u s t í n .

R I A M . — Multíplices inter piarum miüierum societates, quae actuoso atque industrio studio in a s s i d u a m bonorum operum e x e r c i t a t i o n e m incumbunt p r a e c i p u u m j u r e m e r i t o q u e loc u m in H i s p a n i a obtinet Congregatio Charitatis sub titulo «Operariarum C h a r i t a t i s a Sancta Rita de Cassia» vulgo Talleres de Caridad de Santa JBíío, M a t r i t i a d i l e c t o filio S a l vatore Font, Ordinis Ermitar u m S. A u g u s t i n i Sacerdote, anno MDCCCCI canonice fundata. H a e c enim societas appriino servans divinum illud mutui amoris m a n d a t u m , «ut diligat i s v o s i n v i c e m » , quod S a l v a t o r Noster dedit hominibus, propos i t u m s i b i finem h a b e t , s t i p e e t vestibus corcogatis, paupereS a d j u v a n d i . M u l i e r e s i n Congregationem ipsam adlectae, licet praenobili ortae genere et opibus confluentes propriis manibus, distribuendas ínter pauperes vestes conficiunt, salut a r e ac frugiferum christinao fraternitatis testimonium perhibentes.

E s t a A s o c i a c i ó n , o b s e r v a n d o con exactitud aquel precepto divino del a m o r m u t u o , ut diligatisvos invicem, dado por nuestro Redentor, tiene como fin p r i m a r i o a u x i l i a r á los p o b r e s , recogiendo limosnas p a r a ellos y facilitándoles vestidos. L a s señor a s adscritas á esta Congregación, a u n q u e nobles por su nacimiento y p o r s u s r i q u e z a s , c o n f e c c i o n a n con s u s m a n o s los v e s t i d o s q u e h a n de d i s t r i b u i r e n t r e los p o b r e s , d a n d o d e e s t e modo u n s a l u d a b l e y p r o v e c h o s o ejemplo de fraternidad cristiana.

P . B . MARTÍNEZ

515

Ciertamente esta gran Asociación creció en m u y b r e v e tiempo con el auxilio divino. Nuestro predecesor el P a p a L e ó n X I I I , de r e c . m e m . , con L e t r a s a n á l o g a s s e l l a d a s con el anillo del P e s c a d o r el día 27 de J u nio de 1903, la colmó de m u c b o s fav o r e s y p r i v i l e g i o s e s p i r i t u a l e s . Son y a m u y h e r m o s o s los frutos q u e de ella p r o v i e n e n , y de d i a en d í a a u m e n t a el n ú m e r o de f a m i l i a s pojíres que i m p l o r a n y c o n s i g u e n p r o t e c ción y a m p a r o ; y h a y y a en M a d r i d c a s i t a n t o s T a l l e r e s p a r a confeccion a r v e s t i d o s c u a n t a s son l a s p a r r o q u i a s de e s t a c i u d a d . C a d a T a l l e r ó sección t i e n e s u d i r e c t o r a , y t o d a s d e p e n d e n del Consejo C e n t r a l de Madrid.

Porro eadem societas máxim a b r e v i coepit Deo f a v e n t e incrementa. Illam D e c e s s o r N o s t e r reo. m e m . L e o P P . X I I I s i m i l i b u s L i t t e r i s die v i g é s i m a séptima J u n i i mensis a n n o MDCCCCIII s u b Piscatoris annulo d a t i s , pluribus spiritualibus gratiis privilegijsque d i t a v i t . O p t i m i j a m ex h a c soc i e t a t e fructos p r o v e n i u n t , a u c t o in dies p a u p e r u m famil i a r u m n u m e r o a u x i l i u m et opem flagitantium a t q u e i m p e t r a n t i u m , et j a m M a t r i t i tot s o c i e t a s pro v e s t i b u s conficiendis s e c t i o n i b u s fere pollet, q u o t cvirialibus t e m p l i s c i v i t a s . U n a q u a q u e sectio propria mod e r a t r i c e g a u d e t , omnes a Cent r a l i Consilio M a t r i t e n s i d e pendent. N u n c a u t e m c u m , s i c u t i rol a t u m ad N o s est, et P r a e s i d i g e n e r a l i d i c t i pii o p e r i s , e t s e c t i o n u m m o d e r a t r i c i b u s et reliquis sororibns, peropport u n u m v i s u m c o n s i l i u m sit, C o n g r e g a t i o n e m tot t a n t i s q u e n o m i n i b u s o p t i m e de c h r i s t i a n a s o c i e t a t e m e r i t a m , ad u n i v e r s a s H i s p a n i a e r e g i o n e s extendere. Nos hisce mobilibus c o e p t i s p r o p e n s a v o l ú n t a t e fav e n t e s h a e c q u a e infra s c r i p t a sunt decernenda statuimus. E t primo g e n e r a l e r a m e m o r a t a m Praesidem, et sectionum m o d e r a t r i c e s , e t sórores o p e r a r í a s , et a l i a s p e r s o n a s o m u e s in e a n d e m C o n g r e g a t i o n e m charitatis adlectas, condigno laudis praeconio prosequimur, omnes s u m m o p e r e h o r t a n t e s .

A h o r a b i e n , como s e g ú n se Nos h a dicho, tanto á la Presidenta general de t a n p i a d o s a o b r a , como á l a s P r e s i d e n t a s y H e r m a n a s d e los T a l l e r e s les h a y a p a r e c i d o m u y bien q u e u n a A s o c i a c i ó n p o r t a n t o s t í t u l o s benem é r i t a de l a s o c i e d a d c r i s t i a n a s e extendiese por todas las provincias de E s p a ñ a , Nos, d e s e a n d o f o m e n t a r con el m á s v i v o i n t e r é s e s t o s nobles p r i n c i p i o s , d e t e r m i n a m o s lo que á c o n t i n u a c i ó n se e x p r e s a :

Primeramente aplaudimos muy de veras á la ya citada P r e s i d e n t a gen e r a l , á l a s d i r e c t o r a s de los T a l l e res ó s e c c i o n e s , á l a s s o c í a s o b r e r a s y á todos c u a n t o s p e r t e n e z c a n á e s t a C o n g r e g a c i ó n de C a r i d a d , e x h o r t a n do á t o d a s á que c o n t i n ú e n m u y u n i d a s en obra t a n benéfica, y no e s c a t i -

516

TALLERES

DE

SAKTA

RITA

m e n l a b o r n i sacrificio a l g u n o ; y á t o d a s y á c a d a u n a de e s t a s b i j a s en J e s u c r i s t o , como p r e s a g i o de los d o n e s c e l e s t i a l e s j p r e n d a s e g u r a de N u e s t r o amor, l e s concedemos con el m a y o r afecto l a B e n d i c i ó n A p o s tólica.

u t in f r u g i f e r i o p e r i s b o n u m unanimí consensione intendentes ñeque laboribus idcirco ñeq u e ' s u m p t i b u s p a r c a n t ; et s i n gulis atque universis iisdem i n C h r i s t o filiabus c o e l e s t i u m munerum auspicem Nostraeq u e b e n e v o l e n t i a e piguus Apostolicam B e n e d i c t i o n e m peramanter impertimur.

A d e m á s , con el fin de q u e e s t a , Dein ut Congregatio hujusA s o c i a c i ó n t e n g a u n f u n d a m e n t o sómodi solido f u n d a m e n t o n i t a lido y goce de u n i d a d a b s o l u t a , á tur, absolutaque unitate íruat o d a s y c a d a u n a de l a s p e r s o n a s á t u r , o m n e s et s i n g u l a s p e r s o quienes van dirigidas estas Nuesnas quibus Nostrae hae Litet r a s L e t r a s , en s u v i r t u d y p a r a e s t e r a e f a v e n t , a q u i b u s v i s exefecto, les a b s o l v e m o s y c o n s i d e r a c o m m u n i c a t i o n i s et i n t e r d i c t i , mos a b s u e l t a s de c u a l q u i e r e x c o m u aliisque ecclesiasticis sentennión y e n t r e d i c h o y d e m á s s e n t e n t i i s , c e n s u r i s et p o e n i s , si cias eclesiásticas, censuras y penas q u a s forte i n c u r r e r i n t , h u j u s en q u e p u d i e r a n h a b e r i n c u r r i d o , y t a n t u m rei g r a t i a a b s o l v e n t e s , á l a C o n g r e g a c i ó n de o b r e r a s de Caet a b s o l u t a s fore c e n s o n t e s , r i d a d de S a n t a R i t a de C a s i a , c a n ó Congregationem titulo Operan i c a m e n t e e s t a b l e c i d a en M a d r i d , r i a r u m a S a n c t a R i t a de C a s s i a con la A u t o r i d a d A p o s t ó l i c a y en Matriti canonice constitutam, v i r t u d de l a s p r e s e n t e s L e t r a s , la deApostólica Nostra auctoritate c l a r a m o s p e r p e t u a m e n t e como P r i p r a e s e n t i u m vi perpetxiumque m e r a y p r i n c i p a l en toda E s p a ñ a , r a in m o d u m P r i m a r i a m pro u n i tificando los p r i v i l e g i o s de c o s t u m v e r s a H i s p a n i a , c o n s u e t i s adbre . Asimismo determinamos que ditis privilegiis declaramus. todas l a s Asociaciones ó talleres Porro statuimus ut societates c r e a d o s p a r a la confección de r o p a s a c s e c t i o n e s o m n e s pro indude p o b r e s , qvie se h a y a n e s t a b l e c i d o m e n t i s p a u p e r u m conficiendis ó en a d e l a n t e s e e s t a b l e z c a n en todo i n t r a H i s p a n i a r u m R e g n i fines ol R e i n o de E s p a ñ a , d e p e n d a n en a b t a m e r e c t a e q u a m in p o s t e r u m soluto del Consejo C e n t r a l e x i s t e n t e e r i g e n d a e a Consilio C e n t r a l i en M a d r i d , bajo la d i r e c c i ó n e s p i r i M a t r i t i e x i s t e n t i o m n i n o det u a l del P r i o r G e n e r a l y del P r o v i n p e n d e a n t , s u b d i r e c t i o n e spiric i a l de l a O r d e n de 8 . A g u s t í n , saltuali P r i o r i s Generalis et Provos s i e m p r e los d e r e c h o s de los O b i s v i n c i a l i s O r d i n i s S. A u g u s t i pos y P á r r o c o s , s e g ú n se p r e s c r i b e n i , s a l v i s omnino j u r i b u s E p i s en los E s t a t u t o s a p r o b a d o s por el coporum e t P a r o c h o r u m , u t in Ordinario. s t a t u t i s a b O r d i n a r i o adprobatis praescribitur.

P. B.

MARTÍNEZ

517

Propterea volumus ut dictae Queremos también que todas las societates ac sectiones omnes citadas Asociaciones y Talleres sujetos á la P r i n c i p a l estén obligados á , P r i m a r i a e obnoxiae, q u o t a n n i s Kalendis Januariis, aggregar e m i t i r , p a r a el d í a p r i m e r o de E n e t i o n u m t a b u l a s et a c c u r a t a m r o de c a d a a ñ o , á la J u n t a C e n t r a l de reddituum atque expensarum M a d r i d , n o t a d e t a l l a d a de los T a l l e rationem ad Céntrale Matrir e s y c u e n t a e x a c t a de los i n g r e s o s tense Consilium transmittere y gastos. teneantur. Tándem Apostólica similiter P o r ú l t i m o , con l a A u t o r i d a d N o s t r a auctoritate Praesidi Apostólica , concedemos perpetuagenerali Congregationis praem e n t e á la P r e s i d e n t a G e n e r a l de la fatae, sectionum moderatricireferida Asociación, á las directoras b u s et s p i r i t u a l i b u s d i r e c t o r i ó p r e s i d e n t a s d e l o s T a l l e r e s y á los bus , item perpetuo concedíd i r e c t o r e s e s p i r i t u a l e s , el q u e p u e m us, ut alias ejusdem nominis d a n s e r a g r e g a d o s á la P r i n c i p a l de a t que instituti societates ac M a d r i d t o d a s y c a d a u n a de l a s A s o s e ctiones pariter intra Hispac i a c i o n e s y T a l l e r e s q u e se h u b i e r a n n i a r u m l í e g n i fines n u n c e t i n f u n d a d o , ó p a r a lo s u c e s i v o se funp o s terum tum erectas cum erid a r e n eu E s p a ñ a , s e g ú n la C o n s t i t u g e n d a s , s e r v a t i s forma Constic i ó n de C l e m e n t e V I I I , d e feliz m e tutionis f e l . r e c . Clementis moria, y demás Ordenaciones AposP P . V I I I aliisque Apostolicis tólicas d a d a s después, á las que poOrdinationibus desuper editis drán lícitamente comunicarse todas sibi aggregare, illisque omnes y c a d a u n a de l a s i n d u l g e n c i a s , r e et s i n g u l a s i n d u l g e n t i a s , pecm i s i ó n de p e c a d o s y d i s m i n u c i ó n de catorum remissiones ac poenipenitencias o t o r g a d a s por la Sede ' tentiarum relaxationes memoA p o s t ó l i c a á la C o n g r e g a c i ó n P r i n ratae P r i m a r i a e Matritensi cipal de M a d r i d , con tal que sean C o n g r e g a t i o n i a Sede A p o s t ó c o m u n i c a b l e s , servatis item servarílica concessas, quae sint a l u s communicabiles communicare licite, servatis item servandis, possint valeantque.

ais.

Disponemos que estas L e t r a s se c o n s i d e r e n s i e m p r e firmes, v a l e d e r a s y eficaces, y s u r t a n t o d o s s u s e f e c tos, y á l a s p e r s o n a s á q u i e n e s cor r e s p o n d e ó d e c u a l q u i e r m o d o con el t i e m p o h a y a de c o r r e s p o n d e r l e s favorezcan sin limitación a l g u n a ; así deberá entenderse é interpretarse p o r t o d o s los j u e c e s o r d i n a r i o s ó delegados, y se declara nulo y sin

Decernentes praesentes Lítt e r a s firmas v a l i d a s et efficaces s e m p e r e x i s t e r e e t fore, suosque plenarios et íntegros effectus s o r t i r i e t o b t i n e r e , a c illis a d q u o s s p e c t a t e t p r o tempore quomodolibet spectab i t , in ó m n i b u s e t p e r o m n i a plenissime suffragafi, sicque in praemissis per quoscumqua

518

TALLERES

DE

SANTA

RITA

n i n g ú n v a l o r lo q u e c u a l q u i e r a a u t o ridad, á sabiendas ó ignorándolo, a t e n t a r e c o n t r a e s t o . Non ohstantihus in contrarium facientibus quibüscumque.

judices ordinarios et delegatos j u d i c a r i e t definiri d e b e r é , a c i r r i t u m e s s e et i n a n e s i s e c u s super his a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit a t t e n t a r i . N o n o b s t a n t i b u s in c o n t r a r i u m facientibus quibuscumque. D a t u m Romae apud Sanctum Petrum sub annulo Pescatoris die V I I I Novembris MDCCCCVII . — Pontificatus Nostri Anno Quinto.—R. CARDIN. MERRY D E L VAL, a Se-

D a d o e n S a n P e d r o d e R o m a el d i a 8 d e N o v i e m b r e de 1907, s e l l a d o con el a n i l l o d e l P e s c a d o r . A ñ o q u i n t o de N u e s t r o P o n t i f i c a d o . — R . C A R D E N A L M E R R Y D E L V A L , Secretario de
Estado.

cretis

Status.

A n t e s de e x a m i n a r a l g u n o de los m o t i v o s q u e , s e g ú n n u e s t r o h u m i l d e p a r e c e r , s i r v i e r o n d e b a s e p a r a l a c o n c e s i ó n del B r e v e , p a r é c e n o s o p o r t u n o a d v e r t i r q u e sólo se t r a t a de u n hecho cuya realización contribuirá, y no poco, á consolidar y r o b u s t e c e r l a c a r i t a t i v a e m p r e s a d e v e s t i r a l d e s n u d o . Y a se s a b e q u e el ejercicio de e s t a v i r t u d es m e r i t o r i o , h á g a s e e n p r i v a d o ó c o l e c t i v a m e n t e y s i g u i e n d o c a d a u n o el d i c t a m e n d e l a c o n c i e n c i a ; p e r o t o d a i m i t a c i ó n r e s u l t a r í a c e n s u r a b l e , si d e a l g u n a m a n e r a i m p i d i e s e el d e s a r r o l l o de u n a s o c i e d a d l e g a l m e n t e e s t a b l e c i d a . E l o r d e n t i e n e su a p l i c a c i ó n h a s t a e n l a p r á c t i c a d e las v i r t u d e s ; d e b e r e g u l a r t o d o s los a c t o s , t o d a s l a s m a n i f e s t a c i o n e s d e la a c t i v i d a d h u m a n a . L o q u e se q u i e r e es q u e n o se c o n f u n d a n a s o c i a c i o n e s c o n a s o c i a c i o n e s , q u e se d i s t i n g a n l a s f o r m a l i d a d e s de u n a s y l a s deficiencias de o t r a s . L a J u n t a Central de Madrid goza de todas estas formalidades, f r u t o d e u n a l a b o r c o n t i n u a , y es la l l a m a d a á i m p r i m i r la u n i d a d de r é g i m e n q u e la i n s t i t u c i ó n n e c e s i t a . H e a q u í el i d e a l de t o d a s l a s s o c i a s , lo q u e se v e n í a b u s c a n d o d e s d e la f u n d a c i ó n d e los T a l l e r e s . E n el d o c u m e n t o pontificio se o t o r g a á la A s o c i a c i ó n l a s g a r a n t í a s n e c e s a r i a s p a r a su d e s a r r o l l o , f o r m a u n a c o l e c t i v i d a d c a n ó n i c a m e n t e a p r o b a d a p o r la I g l e s i a y se r a t i f i c a n los p r i v i l e g i o s q u e m u c h o a n t e s se le h a b í a n c o n c e d i d o . N e c e s i t á b a s e c o n o c e r el i n c r e m e n t o de t a n p i a d o s a i n s t i t u c i ó n , a s p i r á b a s e á unificar s u o r g a n i s m o p a r a g a r a n t i r , e n

P . B . MAETlNEZ

519

c u a n t o c a b e , los fines benéficos q u e p e r s i g u e . P e r o este deseo e r a i r r e a l i z a b l e , si t o d a s las secciones, así de M a d r i d como d e p r o v i n c i a s , n o e s t a b a n s o m e t i d a s de a l g ú n m o d o al Consejo G e n e r a l . S e h a l o g r a d o , y n o c a b e d u d a d e q u e los T a l l e r e s t e n d r á n e n lo sucesivo la c o n s i s t e n c i a y c o m u n i c a c i ó n m u t u a q u e t a n d e m e n o s se e c h a b a . No h a y p a r a qué insistir sobre lo que l a A s o c i a c i ó n significa y los g r a n d e s beneficios que por este medio consigue el p o b r e ; esto b a s t a r í a p a r a q u e el R o m a n o Pontífice la m i r a r a con especial p r e d i l e c c i ó n . P e r o a d e m á s d e estas r a z o n e s h a b í a o t r a s m á s e x t e r n a s , m á s legales, l l a m é m o s l a s así, q u e nos i m p u l s a r o n á a c u d i r á la S a n t a S e d e e n d e m a n d a del a n t e r i o r d o c u m e n t o ; n o d u d á b a m o s d e q u e n u e s t r a s súplicas f u e r a n f a v o r a blemente acogidas. E l O b i s p a d o de M a d r i d - A l c a l á concedió l a a p r o b a c i ó n d e los E s t a t u t o s el día 30 de E n e r o de 1902; m e n c i ó n a n s o en el D e c r e t o los «Talleres de Caridad de S a n t a R i t a de Casia f u n d a dos e n 1901 á beneficio de los p o b r e s » . L a N u n c i a t u r a A p o s t ó lica o t o r g a b a e n 16 d e A b r i l del m i s m o a ñ o «cien días d e i n d u l g e n c i a á t o d a s l a s p r e s i d e n t a s y o b r e r a s de los T a l l e r e s d e C a r i d a d de S a n t a R i t a de Casia p o r c a d a h o r a de t r a b a j o e m p l e a do e n l a l a b o r y confección d e r o p a s p a r a los p o b r e s » . E n 27 d e J u n i o d e 1907 se p u b l i c ó el B r e v e pontificio á q u e se a l u d e e n el n u e v o d o c u m e n t o . P o r este B r e v e se c o n c e d í a n n u m e r o s a s i n d u l g e n c i a s , así p l e n a r i a s como p a r c i a l e s , á las o b r e r a s y p r o t e c t o r e s de la A s o c i a c i ó n . P o r ú l t i m o , e n M a y o d e 1906, el E m i nentísimo Sr. Cardenal Secretario de E s t a d o manifestaba á la E x c m a . S r a . M a r q u e s a del P a z o de la M e r c e d q u e en v i s t a de los informes del R v m o . P . G e n e r a l de los A g u s t i n o s , los T a lleres h a b í a n m e r e c i d o «el a p l a u s o y a p r o b a c i ó n de Su S a n t i dad, á q u i e n a g r a d a b a s u m a m e n t e q u e la c a r i d a d p a r a con los p o b r e s fuera h e r m a n a d a con la solicitud d e su p r o v e c h o espir i t u a l » . A ñ a d í a s e quo h a b í a r e c i b i d o del S a n t o P a d r e el e n c a r g o «de a l e n t a r en su a u g u s t o n o m b r e á las d i g n a s s e ñ o r a s q u e c o m p o n í a n la m e n c i o n a d a Asociación, p a r a que s i g u i e r a n con el celo q u e t a n t o les h o n r a b a e n s u s p r o v e c h o s a s t a r e a s . E s para mí—termina—cosa m u y g r a t a cumplir este encargo, y p u e d o a d e m á s a ñ a d i r que S u S a n t i d a d h a t e n i d o á b i e n otorg a r m u y g u s t o s o sn B e n d i c i ó n A p o s t ó l i c a á la q u e fué d i g n a P r e s i d e n t a , á la n o m e n o s d i g n a que lo es e n la a c t u a l i d a d y

520

T A L L E R E S DE SANTA

RITA

á t o d a s l a s o b r e r a s y sooias d e e s t a c a r i t a t i v a I n s t i t u c i ó n » . L a M e m o r i a d e d o n d e h e m o s r e c o g i d o a l g u n o s de e s t o s d a t o s fué p u b l i c a d a e n 1906. Sólo h a b í a e n t o n c e s e n M a d r i d 13 T a l l e res, hoy funcionan con regularidad 18. L a cantidad recaudada en aquel año ascendía á 82.616 pts.; habíanse confeccionado 64.933 p r e n d a s de v e s t i r y s o c o r r í d o s e á 11.397 p o b r e s . C o m p o n í a n la A s o c i a c i ó n 665 socias o b r e r a s y 436 p r o t e c t o r e s y p r o t e c t o r a s ; u n a s y o t r o s f o r m a b a n u n t o t a l de 1.101 h i j a s d e Santa Rita. A u m e n t a d o el n ú m e r o d e T a l l e r e s , a u m e n t a r o n t a r n b i é n , c o m o es n a t u r a l , l a s l i m o s n a s r e c o g i d a s y el n ú m e r o de socias. L a m e n t o n o p o s e e r d a t o s p r e c i s o s q u e n o s i n d i q u e n el d e s a r r o llo d e l a I n s t i t u c i ó n á c o n t a r d e s d e el 24 d e F e b r e r o de 1906. M u y p r o n t o a p a r e c e r á n t o d a s e s t a s cifras, i n c l u y e n d o los n u e vos Talleres fundados en Madrid, G r a n a d a , Huelva, A s t u r i a s , C u e n c a y o t r o s v a r i o s p u n t o s . E s d e c r e e r q u e se n o s f a c i l i t e n e s t a s n o t a s , s e g ú n lo q u e se dice e n el d o c u m e n t o p o n t i f i c i o , y e n este caso n o s p o d r e m o s f o r m a r u n a i d e a e x a c t a , así del n ú m e r o d e s o c i a s , c o m o de l a s f a m i l i a s s o c o r r i d a s e n los dos ú l t i mos años. M u c h o m á s p o d r í a d e c i r s e de e s t a o b r a e m i n e n t e m e n t e e v a n g é l i c a ; p e r o b á s t a n o s s a b e r q u e si l a s p i a d o s a s y c a r i t a t i v a s d a m a s d e S a n t a R i t a se e s m e r a n p o r v e s t i r a l d e s n u d o , el C i e l o l a s b e n d i c e , la s o c i e d a d las a d m i r a y la I g l e s i a p r e g o n a los cop i o s o s f r u t o s de s u l a b o r ; estos f r u t o s son los del a p o s t o l a d o d e la m u j e r c a t ó l i c a .

VERDADERO Y FALSO CATALANISMO
por el p. Salvador font.

L a c u e s t i ó n c a t a l a n a , a l m a del m o v i m i e n t o solidario q u e p u e d e c a m b i a r p r o n t o la faz de E s p a ñ a si r e s p o n d e n las d e m á s r e g i o n e s á los r e q u e r i m i e n t o s de C a t a l u ñ a , es en t o d a s p a r t e s t e m a o b l i g a d o de a p a s i o n a d a s c o n t r o v e r s i a s . E n é s t a s se d i b u j a n dos t e n d e n c i a s , q u e con n o b l e l e a l t a d y f r a n q u e z a señaló el S r . C a m b ó e n el P a r l a m e n t o : la u n a , d e s a t e n t a d a y p e l i g r o s a , i n s p i r a d a en u n e x a g e r a d o n a c i o n a l i s m o , que p u e d e ser c a u s a de p e r t u r b a c i o n e s de o r d e n público y de odios y discordias e n t r e las r e g i o n e s h i s p a n a s ; y la o t r a , s a n a , r a z o n a b l e y p r u d e n t e , aunque muy tenaz en sus demandas y aspiraciones, que

da p o r s e n t a d a , como p r i n c i p i o inconcuso y f u n d a m e n t a l , l a Unidad de la Nación, el r e s p e t o á la legalidad, la consideración al P a r l a m e n t o y la benevolencia con los p o d e r e s c o n s t i t u i d o s , de q u i e n e s e s p e r a t o d a v í a el r e m e d i o do los males políticos y sociales que afligen á E s p a ñ a . T o d o el m u n d o conoce el ruidoso i n c i d e n t e p r o m o v i d o en e l S e n a d o p o r el S r . R u s i ñ o l á consecuencia del acto i m p r u d e n t e y a n t i p a t r i ó t i c o r e a l i z a d o por u n g r u p o do c a t a l a n e s resident e s en la c a p i t a l de la r e p ú b l i c a c h i l e n a . Con a q u e l m o t i v o p u b l i q u é e n e s t a r e v i s t a u n a r t í c u l o bajo el e p í g r a f e La bandera de la Patria, t r a b a j o que m e r e c i ó la a p r o b a c i ó n i n c o n d i c i o n a l de t o d a la p r e n s a . E n c a m b i o , hizo m o n t a r e n cólera y r e v o l vió la bilis del d i a r i o n a c i o n a l i s t a de B a r c e l o n a , El Poblé Caíala, c o n t r a m i h u m i l d e p e r s o n a , m o t e j á n d o m e con a t r o c e s dicterios y llamándome nada menos que mal catalán, antisolidario, falso, h i p ó c r i t a , e n e m i g o e n c a r n i z a d o de C a t a l u ñ a y n o Se c u á n t a s cosas m á s . H e de h a c e r g r a c i a á m i s lectores de l a i n v e c t i v a s a n g r i e n t a eon q u e el p e r i ó d i c o b a r c e l o n é s t r a t ó de p o n e r m i m o d e s t o n o m b r e e n l a p i c o t a d e l r i d í c u l o , p a r a fijar u n a v e z m á s m i posición a n t e la cuestión m a g n a q u e h o y a g i t a l o s e s p í r i t u s de catalanes y no catalanes. E l p r o b l e m a de C a t a l u ñ a es d e i n m e n s a t r a s c e n d e n c i a n a -

522

VERDADERO V FALSO CATALANISMO

c i o n a l e n estos m o m e n t o s . P o r esto y o , q u e s i e m p r e fui y s e r é c a t a l a n i s t a , n e c e s i t o , a u n á t r u e q u e de m o l e s t a r á mis l e c t o r e s , d a r al público u n a e x p l i c a c i ó n p r e c i s a y t e r m i n a n t e p a r a decirle c l a r a m e n t e cómo e n t i e n d o el catalanismo y a u n la solidaridad, sin m e n o s c a b o de la u n i d a d e s p a ñ o l a . P a r a m í es i n d u d a b l e q u e el modo de ser p o l í t i c o y social d e E s p a ñ a t i e n e que c a m b i a r p r o n t o y r a d i c a l m e n t e , si no q u e r e m o s h u n d i r n o s p a r a s i e m p r e . L a g r a n dificultad e s t á e n d i r i g i r y e n c a u z a r el mov i m i e n t o solidario. ¿Cómo? ¿ E n q u é f o r m a y p o r qué medios? E l s u f r a g i o electoral p r i m e r o y el P a r l a m e n t o d e s p u é s lo resolv e r á n , Y si éstos n o lo h a n de r e s o l v e r , h u e l g a n e n t o n c e s el s i s t e m a r e p r e s e n t a t i v o y las C o r t e s de la N a c i ó n . T e r m i n a r é esta b r e v e i n t r o d u c c i ó n r o g a n d o á mis lectores p e r d o n e n m i i n m o d e s t i a si m e ocupo d e m i h u m i l d e p e r s o n a al c o n t e s t a r á los v i o l e n t o s a t a q u e s del Foile Cátala. N o d e s c e n d e r é al t e r r e n o en q u e , al p a r e c e r , m e cita y e m p l a z a el Poblé Cátala, p o r q u e m i a m o r á C a t a l u ñ a , la delicadeza del a s u n t o de q u e se t r a t a y el r e s p e t o q u e á t o d o escritor público m e r e c e n sus l e c t o r e s , l e v a n t a n mi e s p í r i t u h a s t a las r e g i o n e s s e r e n a s de la v e r d a d , á d o n d e n o p u e d e n a l c a n z a r las d i a t r i b a s é i n s u l t o s de u n r e d a c t o r a n ó n i m o q u e de b u e n a s á p r i m e r a s se p r o c l a m a pontífice m á x i m o y definidor g e n e r a l de t o d a s las c u e s t i o n e s sociales, políticas y a u n r e l i g i o s a s r e l a c i o n a d a s con los complicados p r o b l e m a s c a t a l a n i s t a y s o l i d a r i o . No s e g u i r é p o r e s t e c a m i n o i n s e g u r o y r e s b a l a d i z o al Poblé Cátala; p e r o sí h a r é c o n s t a r n u e v a m e n t e que fué u n e r r o r l a m e n t a b l e y d i g n o d e la r e p r o b a c i ó n de todo c a t a l á n s e n s a t o el a c t o r e a l i z a d o p o r n u e s t r o s c o m p a t r i o t a s do C h i l e , si son c i e r t o s los h e c h o s q u e se les i m p u t a n . E l m i s m o S r . R u s i ñ o l , con m e j o r a c u e r d o q u e el Poblé Cátala, rectificó sus p r i m e r o s juicios, p u s o l a s cosas e n s u l u g a r y dio a l S e n a d o a m p l i a s y s a t i s f a c t o r i a s explicaciones en su s e g u n d o d i s c u r s o . L o s catal a n e s de Chile h a n hecho u n flaco servicio á la causa c a t a l a n i s t a q u e , j u n t a m e n t e con la d u r a ley de j u r i s d i c c i o n e s , se d i s c u t e h o y e n t o d a s p a r t e s con t a l a p a s i o n a m i e n t o y a r d o r q u e p u e d e d a r l u g a r á los m a y o r e s conflictos y t r a s t o r n o s , n o sólo en C a t a l u ñ a , sino e n t o d a E s p a ñ a . L o s e n e m i g o s q u e ten e m o s e n M a d r i d son m u c h o s y m u y podero.sos, y s e r i a u n a v e r d a d e r a d e m e n c i a p r o v o c a r l o s é i r r i t a r l o s con injustificadas d e s t e m p l a n z a s . S e p a el Poblé Calalú q u e con la violencia, exa-

P . SALVADOR F O N T

523

g e r a d a s p a t r i o t e r í a s y con el i n s u l t o de u n día y o t r o día á las d e m á s r e g i o n e s h i s p a n a s n o se v a á n i n g u n a p a r t e , como n o sea al f r a c a s o , al e n v e n e n a m i e n t o d e los á n i m o s y á l a c o m plicación del p r o b l e m a c a t a l a n i s t a , único que p u e d e i n i c i a r en t o d a E s p a ñ a la r e g e n e r a c i ó n de n u e s t r o p u e b l o y r e c a b a r , d e n t r o de la u n i d a d n a c i o n a l , las r e i v i n d i c a c i o n e s n a c i o n a l i s t a s é h i s t ó r i c a s de n u e s t r o P r i n c i p a d o , en los t é r m i n o s claros y precisos e x p u e s t o s e n el P a r l a m e n t o por S u ñ o l y C a m b ó , con cuyo p e n s a m i e n t o e s t o y c o m p l e t a m e n t e identificado. E l q u e se a p a r t e de la línea de c o n d u c t a t r a z a d a por esos h o m b r e s de sup e r i o r i n t e l i g e n c i a , es u n v e r d a d e r o loco y c o m p r o m e t e d o r de la causa c a t a l a n a . E l acto r e a l i z a d o p o r los c a t a l a n e s de Chile n o t i e n e e x c u s a de n i n g u n a clase y lo c o m p r e n d e r á n t o d o s n u e s t r o s c o m p a t r i o t a s q u e n o h a y a n p e r d i d o el s e n t i d o c o m ú n : 1.°, p o r q u e se t r a t a b a d e c e l e b r a r el a n i v e r s a r i o de la i n d e p e n d e n c i a y s e p a r a ción d e Chile d e E s p a ñ a ; 2 . ° , p o r q u e e n vez d e izar la b a n d e r a c a t a l a n a j M « í ( i i í i e K ¿ é con la española, la l e v a n t a r o n al lado de la chilena, como q u i e n se u n e y a b r a z a á u n símbolo e n e m i g o de E s p a ñ a y se funde en u n m i s m o s e n t i m i e n t o y e n u n a i d e a c o m ú n : el separatismo español; y 3 . ° , p o r q u e la p r o v o c a c i ó n tuvo l u g a r fuera de la P a t r i a i n d e f e n s a y en las t r i s t e s c i r c u n s t a n c i a s de c e l e b r a r s e u n a h u m i l l a c i ó n y u n a d e r r o t a de la n o ble E s p a ñ a . P o r esto creo injustificados los d u r o s a t a q u e s q u e me d i r i g e el Poblé Cátala. Yo j a m á s h e t r a t a d o de ofender á n a d i e ; acaso se h a y a n e s c a p a d o de m i p l u m a frases y c o n c e p t o s molestos p a r a a l g u n o , que e s t o y p r o n t o á rectificar y d a r por n o escritos; p e r o en el m o d o de a p r e c i a r las cuestiones catalanas y sülidaristas n o p u e d o a d m i t i r lecciones ni f r a t e r n a s del Poblé Cátala, a l g u n a s de c u y a s c a m p a ñ a s , dicho sea con todo c o m e d i m i e n t o y r e s p e t o , c o n s i d e r o f u n e s t í s i m a s y cont r a p r o d u c e n t e s p a r a c o n s e g u i r del P a r l a m e n t o , de los a c t u a l e s g o b e r n a n t e s y de los p o d e r e s c o n s t i t u i d o s , las v e n t a j a s y concesiones en f a v o r d e n u e s t r a a m a d a C a t a l u ñ a , q u e todos a n gelamos. Si n o nos m o v e m o s d e n t r o de la u n i d a d n a c i o n a l , si no r e s p e t a m o s las l e y e s h i s p a n a s , si no es u n s a r c a s m o y u n a b u r l a s a n g r i e n t a el sufragio u n i v e r s a l , ¿á qué h a n venido e n tonces al P a r l a m e n t o los r e p r e s e n t a n t e s de C a t a l u ñ a ? ¿Cuál es ia m i s i ó n y la finalidad del m o v i m i e n t o solidario? ¿ H a b r e m o s d e p r e d i c a r h o y u n n a c i o n a l i s m o exótico, i r r a c i o n a l , r e v o l u c i o -

524

VERDADERO

T FALSO

CATALANISMO

n a r i o y de m a n o a r m a d a quo n o s a r r u i n e al p r e s e n t e y n o s h u n d a p a r a s i e m p r e e n lo p o r v e n i r ? ¿Vamos á t i r a r los u n o s por la d e r e c h a y los o t r o s p o r la i z q u i e r d a p a r a d e s u n i r á n u e s t r o p u e b l o , r o m p e r el ariete de la s o l i d a r i d a d y llevar el cism a , l a confusión y el d e s a l i e n t o á t o d o s los g r u p o s de la g r a n comunión catalanista? H a y q u e v e r , p e s a r y d i s c u t i r l a s cosas, s e ñ o r Poile, no sólo desde el g a b i n e t e de u n a r e d a c c i ó n p e r i o d í s t i c a de B a r c e l o n a , sino desde M a d r i d y a u n desde m a y o r e s a l t u r a s p a r a v e r y e s t u d i a r en t o d a su compleja m a g n i t u d el p r o b l e m a c a t a l a n i s t a , y p e n s a r , e s c r i b i r y h a b l a r con m a d u r e z de juicio, con s u m a s a g a c i d a d , con g r a n c a u t e l a y p r u d e n c i a . Y o voy h a s t a d o n d e
p u e d e i r el Poblé Catulá y más allá todavía; p e r o no e s t o y p o r

la revolución, sino p o r l a evolución. C o n la r e v o l u c i ó n j a m á s r e c o n q u i s t a r á C a t a l u ñ a su p e r s o n a l i d a d j u r í d i c a , su nacionalismo i n t e g r a l , s u s a n t i g u o s fueros y sus l i b e r t a d e s r e g i o n a l i s t a s . A h o r a bien; p o r q u e n o esté y o c o n f o r m e con la c o n d u c t a s e g u i d a p o r u n g r u p o de c a t a l a n e s de Chile y d i s c r e p e del crit e r i o dol Poblé, ¿soy ipso facto t r a i d o r á n u e s t r a p a t r i a , pseudocatalanista, antisolidario y algo peor t o d a v í a ? Y c u e n t e el Po-

blé Cátala q u e h a c e m á s de q u i n c e a ñ o s quo v e n g o s u s t e n t a n d o en la m i s m a c a p i t a l de E s p a ñ a y e n los p e r i ó d i c o s de m a y o r circulación las d o c t r i n a s c a t a l a n i s t a s t a l como l a s e n t e n d i e r o n los sabios l e g i s l a d o r e s de las «Bases de M a n r e s a » , A l m i r a l l y el D r . R o b e r t , y como las e n t i e n d e n a c t u a l m e n t e el s a p i e n t í s i m o Obispo de Vich, el R d o . A l c o v e r , M a r a g a l l , P . L a c o t y todos los a c t u a l e s d i p u t a d o s c a t a l a n i s t a s , q u e h a n d a d o e n el P a r l a m e n t o m u e s t r a s de e x q u i s i t a p r u d e n c i a y h a n s a b i d o p l a n t e a r el m a g n o p r o b l e m a con g r a n c l a r i d a d y p r e c i s i ó n de concepto, sin ofender á n a d i e n i s u s c i t a r d i s c o r d i a s quo h a r í a n a n t i p á t i cas y odiosas t o d a s las a s p i r a c i o n e s c a t a l a n i s t a s . Y son m á s d i g n o s de a p l a u s o t o d a v í a , n o los q u e se h a n cont e n t a d o c o n t o m a r u n t u r n o p a r l a m e n t a r i o c o n t r a la t o t a l i d a d do los p r o y e c t o s c e n t r a l i s t a s , y se h a n vuelto á sus p a t r i o s lar e s á g o z a r del m e r e c i d o a p l a u s o de s u s c o m i t e n t e s electorales y c o n t e m p l a r desde lejos el r e s u l t a d o final de la t r e m e n d a b a t a l l a q u e e n favor d e C a t a l u ñ a se e s t á l i b r a n d o e n M a d r i d , sino los q u e r e s i s t e n á p i e firme todos los a t a q u e s de las oposiciones, y , a t r i n c h e r a d o s e n el i n d e s t r u c t i b l e b a l u a r t e de las a s p i r a c i o n e s c a t a l a n a s , discuten el a r t i c u l a d o y c o n q u i s t a n el

P . SALVADOR FONT

525

terreno palmo á palmo, con u n a tenacidad y constancia dignas de todo encomio y de la g r a t i t u d de n u e s t r o p u e b l o . Si los cat a l a n i s t a s , s e a n de l a d e r e c h a ó de l a i z q u i e r d a , n o h a n d e r e s p i r a r y m o v e r s e d e n t r o del P a r l a m e n t o , y r e s p e t a n d o las leyes de la N a c i ó n , ¿por q u é v i e n e n e n t o n c e s á Madrid? Y si h a n d e m a l d e c i r , c o m o los e x a g e r a d o s n a c i o n a l i s t a s , del s i s t e m a p a r l a m e n t a r i o y d e l G o b i e r n o c o n s t i t u c i o n a l , ¿por q u é e n las elecciones g e n e r a l e s se m u e v e n y a g i t a n , r e c o r r e n los p u e b l o s y p r o v i n c i a s , o r g a n i z a n m i t i n s y m a n i f e s t a c i o n e s públicas y se d i s p u t a n e n c a r n i z a d a m e n t e u n a a c t a de d i p u t a d o ? . . . . L u e g o d e n t r o de l a l e y , e n el seno m i s m o de l a s C o r t e s y con el p i e s o b r e el sistema r e p r e s e n t a t i v o d e b e n m o v e r s e h o y p o r h o y ,
y no pueden moverse de otra manera, los v e r d a d e r o s c a t a l a n i s -

t a s , si qiiieren c o n s e g u i r s u s d e m a n d a s y v e r r e a l i z a d o e n t o d o ó e n p a r t e el bello ideal de sus a s p i r a c i o n e s y a n h e l o s . L o d e m á s es u n v e r d a d e r o sueño si n o lo lleva á m a l el Pol)le Cátala. Con el tot ó res n o v a m o s h o y á n i n g u n a p a r t e . Si q u e r e m o s , p u e s , q u e t r i u n f e n u e s t r a c a u s a , q u e p r o s p e r e n n u e s t r o s a n h e l o s do r e g e n e r a c i ó n h i s p a n a , q u e el pancatalaniswío se p r o p a g u e p o r t o d a s p a r t e s y v e n g a á l e v a n t a r á esta desd i c h a d a n a c i ó n del e s t a d o de a t o n í a y p o s t r a c i ó n m o r a l e n quo se e n c u e n t r a , d e b e m o s p r o b a r , no con p a l a b r a s sino con h e chos y con p r o c e d i m i e n t o s d i g n o s de l a n o b l e ó i n t e l i g e n t e r a z a c a t a l a n a , quo a m a m o s á c a s t e l l a n o s , a n d a l u c e s , g a l l e g o s , v a l e n c i a n o s , n a v a r r o s , vizcaínos y á todos los españoles como á v e r d a d e r o s h e r m a n o s ; q u e lo q u e pedimos p a r a n o s o t r o s lo q u e r e m o s p a r a ellos t a m b i é n ; q u e n o s o m o s ogros egoístas q u e c h u p a n l a s u b s t a n c i a d e la n a c i ó n , como a f i r m a n n u e s t r o s i m p l a c a b l e s e n e m i g o s , sino p a t r i o t a s , activos, g e n e r o s o s y m á s a m a n t e s q u e ellos del e n g r a n d e c i m i e n t o y r e g e n e r a c i ó n d e la P a t r i a . H a g á m o n o s d i g n o s d e o s t e n t a r e n n u e s t r a s m a n o s el p e n d ó n do la solidaridad hispana q u e h a d e modificar m u y p r o n t o el P a r l a m e n t o y p r o d u c i r en t o d a la P e n í n s u l a u n a r a dical t r a n s f o r m a c i ó n de p o l í t i c a social y a u n religiosa, h a ciendo s u r g i r u n a E s p a ñ a n u e v a del fondo de t a n t a confusión y d e s o r d e n . Con c a n t a r á coro y a f i n a d a m e n t e JSls segadors, con d e s p l e g a r á los c u a t r o v i e n t o s l a gloriosa « S e ñ e r a C a t a lana» y con r e p e t i r con t o d a l a fuerza de los p u l m o n e s el bon cop de fols, e n t r e l a s a l e g r í a s y e x p a n s i o n e s p a t r i ó t i c a s do u u festín, n o se r e s u e l v e n h o y los p r o b l e m a s c a t a l a n i s t a s . E l bon

526

V E E D A D E E O T FALSO

CATALANISMO

cop de fols se e x p o n e n á r e c i b i r l o l a s a t o l o n d r a d a s c a b e z a s q u e n o p r o c e d a n con m u c h o t i e n t o y p r u d e n c i a . E l p r o b l e m a se r e s u e l v e con s e r e n i d a d d e j u i c i o , con t e n a z c o n s t a n c i a , con v e r d a d e r o p a t r i o t i s m o , s i n s a l i r s e j a m á s del c a m i n o de la l e g a l i dad, razonando nuestras peticiones y haciendo resplandecer m-ís c l a r a q u e la luz la j u s t i c i a d e n u e s t r a c a u s a . E l a p o s t o l a d o del v e r d a d e r o c a t a l a n i s t a es este; y o n o c o n o z c o o t r o , n i o t r a m a n e r a d e h a c e r t r i u n f a r n u e s t r a s a n t a c a u s a , á n o ser q u e n o s lo e n s e ñ e el Pohle Cátala y n o s m a r q u e u n a n u e v a o r i e n t a c i ó n . A h o r a v o y á t r a s l a d a r m e c o n el p e n s a m i e n t o a l r e m o t o a r c h i p i é l a g o d e L e g a z p i , y a q u e allí m e d a cita el Pohle Cátala. Yo, .Sr. Poblé, n o fusilé ¡Dios m o l i b r e ! n i p u d e fusilar á s u patriótico amigo R i z a l , ni á sus feroces partidarios que asesin a b a n t r a i d o r a m e n t e y á m a n s a l v a á t o d o e s p a ñ o l , fuese c a s t e l l a n o , g a l l e g o , a n d a l u z ó c a t a l á n , q u e e n c o n t r a b a n á su p a s o , á no ser que hubiese usted p u e s t o en mis m a n o s n n a t a n l a r g a . y descomunal espingarda que desde Madrid pudiese h a b e r h e - | c h o l l e g a r s u s b a l a s h a s t a el c o r a z ó n d e los e n e m i g o s d e E s - j p a ñ a . T a m p o c o p u d e e n t r a r e n c o m p o n e n d a s y consejos d e ] g u e r r a con P o l a v i e j a y el P . N o z o l e d a , p u e s h a c í a diez a ñ o s • q u e e s t a b a y o e n M a d r i d c u a n d o e s t a l l ó la i n s u r r e c c i ó n t a g a l a . : ¡ E s t á l u c i d o el Pohle m e t i é n d o s e á h i s t o r i a d o r c o n t e m p o r á n e o d e la i n s u r r e c c i ó n c o l o n i a l ! . . . . L o q u e sí h i c e e n F i l i p i n a s d u r a n t e los v e i n t e a ñ o s q u e r e sidí en a q u e l l a s I s l a s f u é — y e s p e r o p e r d o n a r á El Pohle m i inm o d e s t i a — , p r o t e g e r d e c i d i d a m e n t e á t o d o s los c a t a l a n e s de la colonia, sin distinción de ideas ni partidos políticos; defenderlos d e l a n t e de las a u t o r i d a d e s , r e c o m e n d a r l e s á t o d a s l a s p r o v i n c i a s , a u x i l i a r l e s con r e c u r s o s p e c u n i a r i o s p a r a q u e se e s t a b l e c i e s e n , s a l i r fiador d e m u c h o s d e ellos, a b r i r l e s d e p a r e n p a r las p u e r t a s d e m i c o n v e n t o , h a c i é n d o l e s m i s c o m e n s a l e s , y p r o p a g a r , c o n la m u c h a ó p o c a i n f l u e n c i a q u e allí t e n í a , p o r t o d o el a r c h i p i é l a g o los p r o d u c t o s i n d u s t r i a l e s y m a n u f a c t u r a s d e n u e s t r a a m a d a C a t a l u ñ a . N o h a b r á u n c a t a l á n d e los m u c h o s r e p a t r i a d o s q u e r e s i d e n h o y e n B a r c e l o n a q u e d i g a lo c o n t r a r i o . Y^ n o c o n t e n t o con e s t o , f u n d ó e n F i l i p i n a s la p r i m e r a A s o c i a c i ó n de s o c o r r o s m u t u o s bajo l a a d v o c a c i ó n d e la V i r g e n d e M o n t s e r r a t , y a g r u p ó a l d e r r e d o r de l a s e ñ o r a c a t a l a n a a. t o d o s los h i j o s d e n u e s t r a t i e r r a . ¿ E s e s t o s e r pseudocatalanista, a n t i s o l i d a r i o y e n e m i g o d e l a p a t r i a c a t a l a n a ?

P.

SALVADOR

FONT

527

P e r o h a y m á s t o d a v í a . H a c e d i e c i n u e v e a ñ o s que r e s i d o e n M a d r i d , y d u r a n t e este t i e m p o lie h e c h o e n favor de Cat a l u ñ a lo q u e no h a h e c h o n i h a r á e n t o d a su vida el Pohle Cátala. P o d r í a a d u c i r t e s t i m o n i o s de p e r s o n a s y e n t i d a d e s de todo el P r i n c i p a d o en confirmación de osta v e r d a d . C i t a r é n n solo h e c h o . P o r los a ñ o s de 1890 y 1891, y o fui el quo m á s t r a b a j é con el M i n i s t r o d e U l t r a m a r , S r . F a b i ó (quo m e r e c í a m á s q u e n a d i e u n a e s t a t u a en B a r c e l o n a ) , en la confección y a p r o b a c i ó n de las escalas a r a n c e l a r i a s q u e p u s i e r o n en m o v i m i e n t o á t o d a s las fábricas de C a t a l u ñ a , p a r a i n u n d a r á las F i l i p i n a s con sus p r o d u c t o s fabriles y sus m a n u f a c t u r a s . No h a y M i n i s t e r i o , n i politico alto ó bajo de la Corte, á q u i e n n o h a y a m o l e s t a d o con r e c o m e n d a c i o n e s en favor do a l g ú n c a t a l á n . D e s p u é s , en o t r o o r d e n de s e n t i m i e n t o s , el de la c a r i d a d , fundé en M a d r i d el p r i m e r P a t r o n a t o benéfico, bajo la advocación t a m b i é n de la V i r g e n de M o n t s e r r a t , en favor d e los c a t a l a n e s p o b r e s r e s i d e n t e s e n esta c a p i t a l . Y g r a c i a s á e s t a c a r i t a t i v a i n s t i t u c i ó n y al auxilio q u e m e p r e s t a n las m á s d i s t i n g u i d a s d a m a s c a t a l a n a s do M a d r i d , no q u e d a aquí u n c a t a l á n d e s g r a ciado sin auxilio, sin socorro y sin consuelo. ¿ T a m b i é n es esto ser m a l p a t r i o t a y p s e u d o c a t a l a n i s t a ? '^oy á t e r m i n a r , p o r q u e h e molestado y a d e m a s i a d o á los benévolos lectores de E S P A Ñ A Y A M É R I C A . Con las c e n s u r a s ó sin las c e n s u r a s del Poblé Cátala s e g u i r é i m p e r t u r b a b l e m i c a m i no, y los c a t a l a n e s s e n s a t o s , que no estén a t a c a d o s de la manía suicida, m e j u z g a r á n y h a r á n c u m p l i d a j u s t i c i a , cosa que comp e n s a r á los malos ratos que p u d i e r a p r o p o r c i o n a r m e el Poblé ^atalá, p o r t a e s t a n d a r t e y t o r n a v o z de u n c a t a l a n i s m o de n u e v o c u ñ o y de u n a r a r a s o l i d a r i d a d , q u e p u d i e r a c o n v e r t i r s e ®n p i q u e t a d e m o l e d o r a do la p i e d r a a n g u l a r en que se a s i e n t a n las m á s j u s t a s a s p i r a c i o n e s del n o b l e p u e b l o c a t a l á n y la r e g e n e r a c i ó n de E s p a ñ a . A h o r a d i g a lo q u e q u i e r a el Poblé Cátala, a quien p a r e c e e s t o r b a n m u c h o los h á b i t o s y s o t a n a s clericales; m i e n t r a s t a n t o puedo l i s o n j e a r m e de ir bien a c o m p a ñ a d o en m i c a m i n o y u n i d o í n t i m a m e n t e con n o m b r e s y p e r s o n a l i dades i l u s t r e s , q u e h a n sabido y s a b e n defender m e j o r q u e ^1) y con m á s l u c i m i e n t o y acierto, la causa c a t a l a n a . Y o , p o r ^ 1 p a r t e , no pienso volver á o c u p a r m e de las b r u s c a s a c o m e tidas y e x t r a ñ a s etzegalladas del Poblé Cátala.

BOLETÍN JURÍDICO
por Pedro f^odrlcruez-

E m p e c e m o s por rectificar dos i n e x a c t i t u d e s q u e el cronista de E S PAÑA

Y

AMÉRICA

consignó en la p á g i n a

373

de este volumen, dei modernisti,

al y

h a b l a r d e l a c o n d e n a c i ó n d e l f o l l e t o II programma

d e l a s p e n a s c o n t r a los a u t o r e s y c o l a b o r a d o r e s d e l m i s m o , d e c r e t a das por nuestro Santísimo P a d r e Pío X . L a c o n d e n a c i ó n d e l folleto y la c o n s i g u i e n t e p r o h i b i c i ó n de l e e r l e n o r e v i s t e el c a r á p t e r d e d e c r e t o p o n t i f i c i o , s i n o s i m p l e m e n t e episcop a l ; d e m a n e r a q u e m i e n t r a s los d e m á s O b i s p o s d e l O r b e C a t ó l i c o n o lo h a g a n s u y o y l e p r o m u l g u e n e n s u s r e s p e c t i v o s t e r r i t o r i o s , c o m o a l g u n o s lo h a n h e c h o y a , a q u é l sólo a f e c t a á l a d i ó c e s i s d e R o m a . E n cambio la pena de excomunión, e x t e n s i v a á cuantos de scriptores, flcie7idum Papa, ceterosque operam omnes, contulerunt—, qui quoquomodo ad hunc librum cualconel Sede. q u i e r m o d o h a y a n c o n t r i b u i d o á l a c o n f e c c i ó n d e l f o l l e t o — d u c t o r e s et n o sólo h a s i d o f u l m i n a d a p o r

s i n o q u e es d e l a s s i m p l e m e n t e r e s e r v a d a s á l a S a n t a

E m p e r o en la i r r e g u l a r i d a d

sólo i n c u r r i r á n los s a c e r d o t e s a u t o r e s ó decir,

c o l a b o r a d o r e s del folleto, si, conocedores de la e x c o m u n i ó n d e c r e t a d a c o n t r a ellos, o s a r e n e j e r c i t a r acto a l g u n o de orden s a g r a d o , es acto propio del p r e s b i t e r a d o t .

1 Y pues el S a n t o P a d r e e x p r e s a el deseo de que la aludida proscripción del folleto y c e n s u r a fulminada c o n t r a sus a u t o r e s sean p r o m u l g a d a s en todas l a s diócesis, creem o s procede t r a n s c r i b i r l o aquí: "Cum Nobis constet librum, qui inscribitur / / programma dei Moderiiisii —Risposta. e.\VEnciclica ai Pío X—, edito in Roma dalla Societá internazionale scientiflco religiusa coi lipi di A. Friggeri, via itella Mercede, 28, 29 in Roma, in h a c U r b e v c n u n d a r i ; cumque ejus lectionem christifidelibus scandalo et d e t r i m e n t o esse v e h e m e n t e r putemus; eum a u c t o r i t a t e N o s t r a ordinaria, proscribimus a t q u e proscriptum d e c l a r a m u s . I t a q u e nemini cujuscumque gi"adus et conditionis N o s t r a e Jurisdiclioni subjecto eumdem librum v e n d e r é a u t legere vcl retiñ e r e liceat sub culpa lethali. Cum p o r r o hujus libri a u c t o r e s et scriptores in a d s e r t a Respousionc a c r i t e r tueant u r s y s t e m a , quod in Enciclica Pascendi dominici gregis 'omniuin haercscon conlectum esse> affirmatur; S S . Dominus Noster P i u s P P . X p e r hoc d e c r e t u m auctor e s et scriptores, ceterosque omnes, qui quoquomodo a d hunc librum conficienduin o p e r a m c o n t u l e r u n t , excommunicationis poena afficit, a q u a Sibi solí absclutioncffl

PEDRO RODRÍGUEZ

B29

C o n d i t í ó n a s e l a asÍMlrncia d o l c l e r o s e r n i a r j á l a s Universidades civiles.

reg'iilar

E l a r t í c u l o s e g u n d o de l a p a r t e d i s p o s i t i v a de la E n c í c l i c a Pascendi e x t i e n d e á todo el Orbe Católico 2 la i n s t r u c c i ó n d a d a por l a S. C. de Obispos y R e g u l a r e s el 21 de J u l i o de 1890 p a r a sola I t a l i a . Q u i z á s no falten persoiías q u e , b l a s o n a n d o de i n d e p e n d i e n t e s y llev a d a s de un a m o r d e s e n f r e n a d o á la l i b e r t a d , opinen, si es q u e p ú b l i c a m e n t e no lo d e c l a r a n , q u e t a n p r u d e n t e s m e d i d a s c o r t a n los v u e l o s de la i n t e l i g e n c i a y forman u n a b a r r e r a i n f r a n q u e a b l e a l d e s a r r o l l o de l a s c i e n c i a s h u m a n a s , de cuyo c u l t i v o s e v e a p a r t a d o el clero. P e r o á los q u e l a l p i e n s e n , les aconsejamos q u e m e d i t e n s i q u i e r a b r e v e s i n s t a n t e s sobre la e s t r e c h í s i m a afinidad de s u s a s e r t o s con l a s d o c t r i n a s del m o d e r n i s m o , de esa n u e v a herejía, ó m á s bien n o r m a y compendio de t o d a s l a s h e r e j í a s , t a n a d m i r a b l e y c l a r a m e n t e d e s e n m a s c a r a d o y t a n e n é r g i c a m e n t e condenado por el a u g u s t o V i c a r i o de J e s u c r i s t o . A u n concediéndoles b u e n a fe, q u e no es conceder poco, p e r s u á d a n s e de q u e y e r r a n l a s t i m o s a m e n t e , r e t r a c t e n s u s j u i c i o s , si es que p a r a ellos t i e n e n a l g ú n v a l o r el decreto Lamentabili sane, la E n cíclica Pascendi y el Motu propio Praestantia Scripturae del 18 d e N o v i e m b r e de 1907. P o r q u e n i la prohibición de a s i s t i r á c e n t r o s docentes civiles es a b s o l u t a , n i esa a s i s t e n c i a es a b s o l u t a m e n t e n e c e s a r i a p a r a el c u l t i v o d e l a s c i e n c i a s , sino p a r a o b t e n e r g r a d o s a c a d é m i cos, c u y a v a l i d e z desconoce el E s t a d o , q u e se a r r o g a el d e r e c h o e x clusivo de e n s e ñ a r , c o n v i r t i e n d o a s í u n a función e m i n e n t e y f o r m a l nionte social en función del m i s m o E s t a d o . A d e m á s , la c o t i d i a n a e x periencia, l a s defecciones y a p o s t a s í a s , el a t e í s m o p r á c t i c o y cínico de u n a g r a n p a r t e del profesorado oficial, los t e x t o s s a t u r a d o s de v e 'leno, el m o d e r n i s m o , v e r d a d e r a l l a g a social é i n t e l e c t u a l , ¿nada son, n a d a significan? ¿No es j u s t o q u e á u n t o r r e n t e d e s b o r d a d o y a s o l a d o r se le o p o n g a u n d i q u e inconmovible? ¿No i n c u m b e al S u p r e m o J e r a r c a de la I g l e s i a el v e l a r á fin de q u e e l clero, s i n d e j a r de s e r e s p l é n d i d a luz q u e i l u m i n e al m u n d o en todos los ó r d e n e s de la v i d a , sea a n t e todo y sobre todo s a l q u e libre a l h o m b r e de la c o r r u p c i ó n , y eficaz a n t í ' e s c r v a t . Addit SS. Dominus Noster, hoc decretum valere perinde ac si traditum ' s s e t in manus uniuscujusque ex ilictis auctoribus et scriptoribus, qui si sint sacerdotes et Rctum Ordinis excrceant, in i r r e g u l a r i t a t e m incurrent.-.Nil autem satius esset, "lt SSmus. quam ut omnes Episcopi, in sua quisque dioecesi, hanc proscriptionem indi•^fifent et censurara p r o m u l g a r e n t . " rJat. Romae die 29 Octobris 1907.—PBIRUS R ESPIGUI, Card. Vie.-Fu. C AN. F ABERI, Secrius, - "Quae de celcbrandis Universitatibus Sacrum Consilium Episcoporum et Regulan u m negotiis praepositum clericis Italiae tum saecularibus tum r e g u l a r i b u s praeceplt anno MDCCC.XCVI, ea ad nationes omnes posthac pertinere dccernimus."
ASo V.-ToMO IV. 31

530

BOLETÍN

JURÍDICO

doto contra los m i a s m a s deletéreos de que está s a t u r a d a la atmósfera social? No se p r e t e n d e , p u e s , l e v a n t a r u n m u r o q u e aisle al clero, sino q u e le s i r v a d e e s c u d o c o n t r a los a t a q u e s , y p a r a l a d e f e n s a d e los a l t í s i m o s i n t e r e s e s c u y a s a l v a g u a r d i a l e e s t á confiada; n o se t r a t a d e o p o n e r s e á la c i e n c i a e n s u m a r c h a p r o g r e s i v a , n i de p a r a l i z a r ó a n u ­ l a r s u s l e g í t i m a s c o n q u i s t a s , s i n o d e e n d e r e z a r á a q u é l l a p o r los d e r r o ­ t e r o s q u e la c o n d u z c a n á s u v e r d a d e r o y ú n i c o fin; d e s p o j a r á é s t a s del o r o p e l q u e t a n t n s m e r c a n c í a s a v e r i a d a s e n c u b r e , g a r a n t i r l a s ó i m p e d i r q u e en l u g a r d e s e r v e n e r o i n a g o t a b l e de r i q u e z a m o r a l , i n ­ t e l e c t u a l y m a t e r i a l , s e a n focos q u e lo inficionen t o d o , a v a l a n c h a s q u e , a l d e s c e n d e r de l a s a l t n r a s , e s t e r i l i c e n y a r r a s e n los c a m p o s flo­ ridos, las sazonadas mieses y dorados frutos. No c r e e m o s n e c e s a r i o d e t e n e r n o s en m e n u d e n c i a s j u r í d i c a s a c e r c a , del a l c a n c e d e l a i n s t r u c c i ó n q u e t r a n s c r i b i m o s , p o r q u e son h a r t o | c l a r a s y p r e c i s a s l a s d i s p o s i c i o n e s de l a ley, q u e c i e r t a m e n t e no j i e - i c a n d e v a g a s ; y p o r o t r a p a r t e , no c i e r r a n el c a m i n o á los q u e en l a s c o n d i c i o n e s d e b i d a s , es d e c i r , con el b e n e p l á c i t o d e s u s r e s p e c t i v o s P r e l a d o s , d e s e e n o b t e n e r g r a d o s a c a d é m i c o s s i n n e c e s i d a d de a s i s t i r á l a s c l a s e s oficiales. C u a n t o la i n s t r u c c i ó n p r e s c r i b e á los S u p e r i o r e s g e n e r a l e s de l a s Ordenes y Congregaciones religiosas, puede tener exacto cumpli­ m i e n t o en I t a l i a ; p e r o y a se c o m p r e n d e q u e , si é s t o s h u b i e r a n de v e ­ l a r d i r e c t a m e n t e p o r l a o b s e r v a n c i a de a q u é l l a en o t r o s p a í s e s , i m p o n d r í a n s e u n a c a r g a p e s a d í s i m a é i n n e c e s a r i a , t o d a v e z q u e en l a s d i s t i n t a s n a c i o n e s los l l a m a d o s á p r o c u r a r el c u m p l i m i e n t o de l a p r e ­ s e n t e l e y s o n los S u p e r i o r e s P r o v i n c i a l e s , q u i e n e s p o r lo c o m ú n l l e ­ v a n á l o s G e n e r a l e s l a v e n t a j a de c o n o c e r m e j o r l a s c u a l i d a d e s de s u s s u b d i t o s , l a s n e c e s i d a d e s de s u P r o v i n c i a y l a s c o n d i c i o n e s d e los centros docentes. B a s t a r á , p o r t a n t o , q u e los G e n e r a l e s e n c a r g u e n á los P r o v i n c i a l e s que vigilen y observen cuanto la I n s t r u c c i ó n ordena, sin despojarse a q u é l l o s del d e b e r y d e r e c h o d e a l t a i n s p e c c i ó n , y del d e i n t e r v e n i r p o s i t i v a y e f i c a z m e n t e c u a n d o lo j u z g u e n p r o c e d e n t e . H e a q u í y a el d o c u m e n t o á q u e a l u d i m o s :
INSTRUCTIO S. CONGREGATIONIS EPISCOPORUM E T R E G U L A R I U M CLÉRIGOS S A E C U L A E E S AC R E G U L A R E S QUI Ü N I V E R S I T A T E S NII STUDIORUM CAUSA FREQUENTANT. QUOAD GUBER-

P e r s p e c t u m e s t R o m a n o s P o n t í f i c e s , q u a v i s a e t a t e et u b i q u e loco­ r u m , c o g i t a t i o n e s c u r a s q u e s u a s c o n t u l i s s e in r e c t a m i n s t i t u t i o n e m eorum qui in sortera D o m i n i vocati s u n t . Scholas enimvero, Semina­ r i a , U n i v e r s i t a t e s i p s a s s t u d i o r u m v e l e r e x e n i n t vel f a v o r e p r o s e c u t i sunt, in quibus utriusque cleri alumni t u m humanioribus litteris,

PKDRO EODRÍGUEZ

531

cum s c i e n t ü s ómnibus sacris et profanis imbui, et academicis etiam quibuscuinque gradibus honestari possent. I t a t a m e n u t ad v e r a m g e r m a n a m q u e s c i e n t i a m c u m fide e t p i e t a t e coniunctam informarentur; quando quidem doctrinae ac disriplinae, fidei a c m o r u m m o d e r a t i o et v i g i l a n t i a a Sede A p o s t ó l i c a et a b E p i s ­ copis e x e r c e b a n t u r . C o n t i n g i t a u t e m h i s c e d i e b u s , ob m u t a t a s r e r u m vices in I t a l i a , n o n n u l l o s a clero |sive s a e c u l a r i sive r e g u l a r i a d s t r i c t o s c e n s e r i a d certos s t u d i o r u m c u r s u s perficiendos a p u d civilis G u b e r n i i U n i v e r s i t a t e s ; a q u i b u s s a p i e n s a c s a l u t í f e r a E c c l e s i a e vis s a c r o r u m q u e P a s t o r u m v i g i l a n t i a omnino e x c l u d u n t u r . C u m r e s ita se h a b e a n t , q u a e q u a n t a q u e d i s c r i m i n a et d a m n a e c c l e s i a s t i c a e i u v e n t u t i ob ven iré p o s ­ s i n t nemo est q u i n o n v i d e a t . C a n t e i t a q u e p r o v i d e n d u m e s t u t e t a s s e r t a e n e c e s s i t a t i s limites non e x c e d a n t u r e t i n s t a n t i a p e r i c u l a d i ligenter v i t e n t u r . Quamobrem Sacra Congregatio Episcoporum et R e g u l a r i u m N e g o t i i s prae'posita p r a e s e n t e m i n s t r u c t i o n e m , ad men­ tem Sanctissimi Domini Nostri Leonis P P . X I I I , Episcopis ac Super i o r i b u s O r d i n u m et C o n g r e g a t i o n u m in I t a l i a i m p e r t i r é c o n s t i t u i t : I . Q u a t e n u s in U n i v e r s i t a t e s a d m i t t a n t u r e t i a m a l u m n i , q u i s i b i idoneitatem comparaverint extra lycea Gubernii, Episcopi ac Supe­ r i o r e s O r d i n u m et C o n g r e g a t i o n u m r e l i g i o s a r u m s u b d i t o s suos p r a e p a r a n d o s non m i t t a n t a d d i c t a l y c e a s e d p o t i u s a d i n s t i t u t a ecele­ s i a s t i c a , ad s c h o l a s , ad collegia, q u o r u m omnino e x p l o r a t a sit ó p t i m a ac v e r é c a t h o l i c a i n s t r u e n d i r a t i o . Si vero ob t a l i u m I n s t i t u t o r u m , s c h o l a r u m , Collegiorum defectum, vel ob a l i a s g r a v e s c a u s a s , a l i q u o s m i t t e r e ad l y c e a G u b e r n i i o m n i n o n e c e s s e s i t , a c c u r a t e s e r v e n t u r hoc in c a s u q u a e infra de a c c e s s u ad U n i v e r s i t a t e s c o n s t i t u u n t u r . I I . Nemo e s a e c u l a r i clero U n i v e r s i t a t e s G u b e r n i i f r e q u e n t e t a b s ­ que e x p r e s a licentia E p i s c o p i s u i ; q u i in ea c o n c e d e n d a p r a e o c u l i s t a n t u m h a b e a t q u i d Dioecesis n e c e s s i t a s e x i g a t , u t in I n s t i t u t i s ad i n s t r u c t i o n e m e r e c t i s , s i v e e r i g e n d i s , idonei et d i p l ó m a t e m u n i t i p r o fessores c o m p a r e n t u r . I I I . O r d i n e s e t C o n g r e g a t i o n e s q u a e m u n u s docendi n o n profitent u r , non m i t t a n t a l u m n o s s u o s a d U n i v e r s i t a t e s G u b e r n i i , O r d i n u m a u t e m et C o n g r e g a t i o n u m ex i n s t i t u t o d o c e n t i u m novitii n u m q u a m ad d i c t a s Un i v e r s i t a t e s m i t t a n t u r : professi vero eas non f r e q u e n t e n t n i s i p r a e h a b i t a expressa licentia Superioris Generalis, qui eam concedet iis t a n t u m q u i r e q u i r u n t u r et sufficiunt pro s u i s collegiis e t s c h o l i s . I V . U t r i u s q u e c l e r i a l u m n i ea t a n t u m e m e t i a n t u r in d i c t i s U n i v e r ­ s i t a t i b u s s t u d i o r u m c u r r i c u l a , q u a e r e f e r u n t u r ad l a u r e a m vel ad firadus a c a d é m i c o s , q u i b u s i n d i g e n t , o b t i n e n d o s . V . M a x i m i p o n d e r i s e s t m i t t e n d o r u m ad U n i v e r s i t a t e s a c c u r a t u s «lelectus. V e n i a non d e t u r a l u m n i s a n t e q u a m l a u d a b i l i t e r a d s o l v e r i n t i n t e g r u m c u r s u m t u m p h i l o s o p h i a e t u m theologiae, a s t a t u t i s Dioe-

532

B O L E T Í N JÜEÍDICO

c e s a n i s pro clero s a e c u l a r i , a C o n s t i t u t i o n i b u s O r d i n i s seu C o n g r e g a tionis pro r e l i g i o s i s p r a e s c r i p t u n i . V I . A t t e n d e n d a e e q u i d e m s u n t i n m i t t e n d i s i n t e l l e c t u s vis et p e r ­ s p i c a c i a , a s s i d u i t a s in s t u d i i s , i n g e n i i Índoles, q u a m bene e d u c a t a m e s s e d e c e t , fortem e t i a m et boni p r ó p o s i t i t e n a c e m . Sed s u m m o p e r e i n s p i c i e n d u m est q u a e n a i n sit in d e l i g e n d i s a n i m i h o n e s t a s ap m o r u m i n t e g r i t a s . S i n t o p o r t e t i u v e n e s q u i d o n u m fidei et v o c a t i o n e m q u a in s o r t e m D o m i n i v o c a t i s u n t m a x i m i f a c i a n t ; c a t h o l i c a m E c c l e s i a m ard e n t e r d i l i g a n t ; v e n e r a t i o n e m et o b e d i e n t i a m e r g a S a n c t a m Sedem A p o s t o l i c a m m e n t e , v e r b o et opere p r o f i t e a n t u r ; i u v e n e s q u i s a n c t i s s i m a e R e l i g i o n i s n o s t r a e d o c u m e n t i s i m b u t i et p i i s e x e r c i t a t i o n i b u s addicti, morum integritate et vitae veré ecclesiasticae praefulgeant. T a l e s d e n i q u e d e l i g a n t u r q u i f u n d a t a m i n g e r a n t s p e m fore u t s u a quisque agendi ratione ecclesiastico coetui honorem a d d a n t per sup e r e r a i n e n t i a m in s c i e n t ü s , ac v e n e r a t i o n e m v i n d i c e n t p e r s u a r u m laudem virtutum. V I I . A d pericula tutius praecavenda curent Episcopi ut sui ecolesiastici alumini, quamdiu Universitatem celebrant, morentur in S e m i n a r i o : hoc n o n e x t a n t e , in a l i q u a domo r e l i g i o s a , vel s a l t e m a p u d a l i q u e m p r o b a t u m s a c e r d o t e m s a e c u l a r e m ; n i s i forte h a b e a n t ibi pá­ r e n l e s in q u o r u m domo h a b i t a r e p o s s i n t . L a u d e e t i a m ac favore d i g n i v i d e r e n t u r s o l l e r t e s s a c e r d o t e s , vel s a e c u l a r e s v i r i s p e c t a t a e p i e t a t i s q u i i n s t i t u e r e n t , u b i fieri p o t e s t , a l i q u a m h o s p i t a l e m d o m u m pro s t u d e n t i b u s e c c l e s i a s t i c i s ; in q u a i s t i i n v e n i r e n t , módico i m p e n d i ó , h a b i t a t i o n e m t u t a m , s t u d i o r u m q u i e t i et p i a e v i t a e e x e r c i t a t i o n i b u s a c commodatam. V I I I . Si U n i v e r s i t a s s i t e x t r a D i o e c e s i m , O r d i n a r i i a l u m n o r u m hos c o m m e n d e n t E p i s c o p o looi; c u i a l u m n i s e s i s t e r e c u m a d v e n e r i n t , e t i d e n t i d e m o h s e q u i u m jM 'aestare t e n e a n t u r d u m ibi p e r m a n s e r i n t . O r d i n a r i u s et E p i s c o p u s loci m u t u o c o n v e n i a n t u t a l u m n i c o m m i t t a n t u r curae et vigilantiae alicuius sacerdotis virtute, scientia ac iuven­ t u t i s e x p e r i e n t i a p r a e s t a n t i s , q u i eos d i r i g a t et de e o r u m a g e n d i r a ­ tione identidem Ordinarium instructum r e d d a t . E x i g a t praeterea E p i s c o p u s a s u i s a l u m n i s f r e q u e n t e s e p í s t o l a s ; et ipse hoc e p i s t o l a r i c o m m e r c i o l i b e n t e r u t a t u r u t c o n s i l i i s et m o n í t i s eos i n s t r u a t , e x c i t e t a c in s a n c t o projjosito confirmet. I X . S u p e r i o r e s O r d i n u m et C o n g r e g a t i o n u m p r a e f e r a n t s e m p e r U n i v e r s i t a t e s in q u i b u s h a b e n t s u i O r d i n i s vel C o n g r e g a t i o n i s do­ m u m ; et in hoc s t u d e n t e s h a b i t a r e p r a e c i p i a n t . Si d o m u m p r o p r i a m n o n h a b e n t in u l l a U n i v e r s i t a t i s S e d e , c u r e n t o m n i n o u t a l u m n i recip i a n t u r in a l i a m D o m u m r e l i g i o s a m v e l S e m i n a r i u m e p i s c o p a l e , vel in a l i u d I n s t i t u t u m e c c l e s i a s t i c u m . Deficiente C o n v e n t u a u t Domo propria, n u m q u a m mittant ad Universitatem frequentandam unum t a n t u m e s u i s s u b d i t i s , sed d ú o s s i m u l a u t p l u r e s , u t se i n v i c e m c u s -

PEDRO RODRÍGUEZ

533

t o d i a n t , a d i u v e n t et ad officinrum s u a e v o c a t i o n i s i m p l e m e n t u m exc i t e n t . l u b e a n t S u p e r i o r e m D o m u s v i c i n i o r i s , vel a l i u m r e l i g i o s u m virura virtate, scientia ac sollertia praeditum, alumnos ipsos identidem visitare; qui eorum vitae genus, studiorum assiduitatem exploret, a c r e f e r a t , u t o p p o r t u n i s consiliis S u p e r i o r G e n e r a l i s , p r o u t o p u s fuerit, p r o v i d e r e p o s s i t . C u r e t p r a e t e r e a S u p e r i o r G e n e r a l i s u t a l u m n i l i t t e r a s s i b i d e n t ; e t f r e q u e n t e r ipsis r e s c r i b a t , u t e o r u m u n i c n e m c u m O r d i n i s seu C o n g r e g a t i o n i s c a p i t e foveat, eosque p a t e r n i s i n s t r u c t i o n i b u s ac m o n i t i s in o b e d i e n t i a e a t q u e o b s e r v a n t i a e s p i r i t u c o n s e r v e t . X . Zelo a c p r u d e n t i a e E p i s c o p o r u m et S u p e r i o r u m c o m m i t t i t u r c u r a eam U n i v e r s i t a t e m i n t e r p l u r e s e l i g e n d i , in q u a m i n o r a p r a e v i d e a n t u r p e r i c u l a , f a c i l i o r q u e ex a d i u n c t i s a p p a r e a t u s u s consiliorum, q u i b u s q u i e t i , m o r i b u s et p r o g r e s s i b u s a l u m n o r u m p r o s p e c t u m s i t . Si forte c o n t i n g a t a l i q u e m P r o f e s o r e m h a b e r e a l i q u a n d o l e c t i o n e s e x professo c o n t r a r e l i g i o n e m vel c o n t r a m o r e s , c u r e n t E p i s c o p u s et S u ­ p e r i o r G e n e r a l i s u t a l u m n i v e l t r a n s e a n t ad a l i a m U n i v e r s i t a t e m , v e l h u i u s c e m o d i l e c t i o n i b u s non a d s i n t ; freti n i m i r u m d i s p o s i t i o n i legis q u a e i n s c r i p t i o n e m q u i d e m ad c u r s u m U n i v e r s i t a t i s r e q u i r i t , sed a d o m n e s et s i n g u l a s lectiones a s s i s t e n t i a m non e x i g i t . C e t e r u m , hoc semoto c a s u , a l u m n i e c c l e s i a s t i c i d i l i g e n t e r a d s i n t , u t proprio in scientiis progressui consulant, condiscipulis exemplum assiduitatis, P r o f e s s o r i b u s v e r o obsequii t e s t i m o n i u m e x h i b e a n t . X I . Quod ad libros attinet et ad lectionum compendia, in quibus nonnulla fortasse occurrant contra religionem, aut mores, aut verita­ t e m e c c l e s i a s í i c a e h i s t o r i a e , a u t i u r a c a t h o l i c a e e c c l e s i a e vel R o m a n i Pontificis, q u a t e n u s t a l i u m l i b r o r u m vel c o m p e n d i o r u m u s u s v i t a r i n e q u e a t , E p i s c o p i et S u p e r i o r e s p r o u t o p o r t e t p r o v i d e a n t in c a s u ; a c p r a e t e r e a c u r e n t veneno a n t i d o t u m p r a e b e r e p e r óptimos libros s u i s alumnis comparandos, perqué auxilium Sacerdotum doctrina, pietate a c e x p e r i e n t i a p r a e s t a n t i u m , q u i a l u m n i s opem f e r a n t ad d i g n o s c e n d a s s o p h i s m a t u m i n s i d i a s , et ad r e f u t a n d o s e r r o r e s q u i b u s forte l i b r i s c h o l a r e s vel l e c t i o n u m s u m m a r i a i n f i c e r e n t u r . E n i x e a u t e m a l u m n o s s u o s d e t e r r e a n t a l e c t i o n e e p h e m e r i d u m vel p e r i o d i c o r u m l i b e l l o r u m q u i f a l s i s vel p e r i c u l o s i s d o c t r i n i s , n a r r a t i o n i b u s , a t q u e illiciis d e c i p i u n t , ac r e c t e s e n t i e n d i a g e n d i q u e r a t i o n e m sensim sine sensu turbant atque pervertunt. X I I . Episcopi et Superiores religiosi hortentur subditos suos ut M o d e r a t o r i b u s et P r o f e s s o r i b u s U n i v e r s i t a t i s o b s e r v a n t e s se ostend a n t c u m d i g n i t a t e ; c o n d i s c í p u l o s vero u r b a n e q u i d e m o m n e s , a t n e ­ m i n e m v a l d e f a m i l i a r i t e r t r a c t e n t . P r o h i b e a n t omnino ne n o m e n d e n t C i r c u l i s a u t alus q u o m o d o c u m q u e v o c a t i s c o n s o r t i i s p o l i t i c a e vel cout e n t i o s a e indolis; n e c u m q u a m a d s i n t oonvocatis í o r t a s s e s t u d e n t i u m c o e t i b u s , q u o r u m finis a u t p r o p o s i t u m sit a d v e r s u s M o d e r a t o r e s v e l P r o f e s s o r e s c o n q u e r i sive q u o m o d o c u m q u e p r o t e s t a n .

534

BOLETÍN

JUElDIOO

X I I I . Episcopi Sedem habentes in civitatibus U n i v e r s i t a t u m curent Circuios sive Societates studentium ecclesiasticorum peramanter fovere u b i e x i s t u n t ; s o l l i c i t e f u n d a r e u b i d e s i d e r a n t u r . A d h i b e a n t a d h o c o p e r a m sacei-dotum s i v e s a e c u l a r i u m s i v e r e g u l a r i u m , q u o s m a g i s idóneos i u d i c a v e r i n t ; q u o r u m u n u s s a l t e m a s s i s t e n t i s e c c l e s i a s t i c i muñere fungatur. H u i u s assistentis erit studentium conventus indicere, cisque praesidere. I n his conventibus, s t u d e n t e s ecclesiastici, s e m o t i s p o l i t i c i s c o n t e n t i o n i b u s et p a r t i u m s t u d i i s , d e h u m a n i o r i b u s l i t t e r i s , de historiéis disciplinis, de philosophicis vel theologicis thesibus, disserant, decertent vel legant. Nec omittant pias quasdam p r e c e s s i m u l o m n e s f u n d e r e , a l i o s q u e o p p o r t u n o s r e l i g i o n i s ao p i e t a t i s actus, statis diebus implendos, constituere; ita ut in his consociationibus laudabilis aemulatio, fraterna charitas, et christiana pietas r e g n e t . I n hos ecclesiasticorum Circuios a d m i t t i etiam poterunt, caute tamen et approbante assistente ecclesiastico, studentes saeculares; a t ii t a n t u m , q u i s e n t i e n d i a e q u e a c a g e n d i r a t i o n e b e n e a u d i a n t , r e l i gione, pietate et optimis moribus commendentur. X I V . Episcopi et Superiores religiosi suos quisque s t u d e n t e s enixe h o r t e n t u r u t i n s a n c t a e v o c a t i o n i s s p i r i t u firmiter p r e s e v e r e n t . A d q u e m finem m e d i i s ó m n i b u s efficacioribus a l a c r i t e r u t a n t u r , o r a t i o n e scilicet, Sacramentorum frequentia, piorum actuum exercitio, vanit a t u m despectu, malorum et etiam desidiosorum hominum fuga. Eelig i o s i s p r a e s e r t i m s t u d e n t i b u s c o m m e n d a n d a e s t fidelitas in a c t i b u s observantiae qui eorum statui consentanei sunt, videlicet: singulis diebus mentalis oratio, examen conscientiae, lectio spiritualis, silent i u m et r e c e s s u s . A n n u a l i u m vaoationum tempore studentes religiosi redeant omnino ad s u u m Conventum vel ad Domum religiosam sui Instituti; ibique regularis observantiae actús cum Communitate resumant. Omnes s t u d e n t e s e clero, sive s a e c u l a r i sive r e g u l a r i , d i c t a r u m v a c a t i o n u m tempore vacent sanctis spiritualibus Exercitiis. X V . Si v e r o , n o n o b s t a n t i b u s c a u t e l i s e t d i l i g e n t i i s h u c u s q u e i n d i catis, aliisque q u a s pastorális ac paterna sollicitudo suggesserit, Episcopi a u t Superiores religiosi noverint aliquem ex suis subditis a recto tramite veritatis aut virtutis declinare, aberrantem absque mora ab Universitate revocent; praestat enim eius cursum studiorum a b r u m p e r e , p o t i u s q u a m i t a p e r m i t i e r e u t a n i m a e ille s u a e d e t r i m e n tum patiatur. D a t u m R o m a e ex Secretaria memoratae Sacrae Congregationis Episcoporum et Regularium, die 21 lulii 1896.—I. C A E D . V E E G A , Praefectus.—TEOMBETTA, Pro-Secretarius. i l o d i |ii*o|»PÍo. P r a r M t a n t i a S c r i p t i i p a e S a c r a e . — E l documento que vamos á transcribir es, aparte de su importancia intrín-

PEDBO EODRÍGUEZ

535

s e c a , l a n e c e s a r i a s a n c i ó n y el complemento del D e c r e t o Lamentabili sane y de la E n c í c l i c a Pascendi. A q u é l puso de manifiesto l a s e r r ó neas osadías y las intemperancias m á s ó menos heréticas y cismát i c a s de los i n n n o v a d o r e s , q u e , no por l l a m a r s e m o d e r n i s t a s , d e j a n de ser r e s t a u r a d o r e s de viejos e r r o r e s y h e r e j í a s , e x o r n a d o s con n u e vos r o p a j e s . L a E n c í c l i c a Pa.^cendi, a l d e s e n m a s c a r a r y c o n d e n a r f r a n c a m e n t e l a s d o c t r i n a s m o d e r n i s t a s , r a s g ó el misterioso velo con que los a u t o r e s de é s t a s p r o c u r a b a n o c u l t a r l a s ; y al d e s p o j a r l a s con d i e s t r a m a n o de l a s s e d u c t o r a s v e s t i d u r a s q u e e n c u b r í a n s u v e t u s t a fealdad, d e m o s t r ó q u e , si no todos, u n a g r a n p a r t e al menos de los esfuerzos de los flamantes reformadores h a b í a n sido e n d e r e z a d o s á r e s u c i t a r bajo n u e v a s formas e r r o r e s a n t i g u o s , a b u s a n d o de los p r o g r e s o s de la F i l o l o g í a y falseando el v a l o r de los d e s c u b r i m i e n t o s a r q u e o l ó g i c o s y los p r i n c i p i o s f u n d a m e n t a l e s de l a c r í t i c a . E m p e r o n i l a s p r o p o s i c i o n e s c o n t e n i d a s en el D e c r e t o , s a c a d a s t o d a s de e s c r i t o s de a u t o r e s m o d e r n i s t a s ; n i la b r i l l a n t e l a b o r c r í t i c a y e x p o s i t i v a de l a E n c í c l i c a ; n i el p r u d e n t e a l p a r q u e e n é r g i c o proc e d e r de la S a n t a Sede, b a s t a r o n á c o n v e n c e r á los n u e v o s herejes, q u i e n e s , al v e r s e d e s c u b i e r t o s , lejos d e s o m e t e r s e y r e t r a c t a r s u s e r r ó n e a s t e o r í a s , r e n o v a r o n el g r i t o de c o m b a t e de los j a n s e n i s t a s , r e b e l á r o n s e c o n t r a la S u p r e m a A u t o r i d a d , y l l e v a r o n su a u d a c i a h a s t a p r e t e n d e r i m p u g n a r la m a g i s t r a l E n c í c l i c a con u n libelo q u e l l e v a p o r t í t u l o II programma dei modernisti, c u y a final c o n c l u s i ó n e s t á cond e n s a d a en l a s s i g u i e n t e s p a l a b r a s de H i g i n i o P e t r o n e , uno de los corifeos: « L a l í n e a de c o n d u c t a q u e el m o d e r n i s m o , y m á s a b i e r t a m e n t e el l a i c a l , a d o p t a r á , p u e d e c o n d e n s a r s e en e s t a fórmula: una fcipetuosa, si se q u i e r e , pero firme y tenas resistencia.» Q u i z á s no f a l t a r á n m o d e r n i s t a s teóricos d e b u e n a fe q u e , s e d u c i d o s p o r el oropel de i d e a l e s l e v a n t a d o s en a p a r i e n c i a , p e r o en r e a l i d a d innobles y terriblemente perturbadores, é interpretando mal la prud e n t e a c t i t u d de la S a n t a Sede al diferir u n a s a n c i ó n penal c o n c r e t a y específica, no se a t r e v i e r a n á r o m p e r r e s u e l t a m e n t e con los p o r t a voces d e l e r r o r . O i g a n , p u e s , el p a t e r n a l y a u g u s t o l l a m a m i e n t o del V i c a r i o de C r i s t o y s o m é t a n s e t o t a l m e n t e á s u i n a p e l a b l e fallo; tiemblen los r e b e l d e s al v e r s e por s e n t e n c i a definitiva e x p u l s a d o s del g r e m i o de la I g l e s i a C a t ó l i c a , y q u e D i o s les i l u m i n e y les c o n v i e r t a . A t i e n d a n los q u e t i e n e n e n poco l a s decisiones de la Comisión bíblica; p n e s a u n q u e l a s p e n a s d e c r e t a d a s por el r e c i e n t e Mottio propi-io se d i r i g e n c o n t r a los m o d e r n i s t a s , l a p r i m e r a p a r t e del mismo m a n d a r e s p e t a r y a c a t a r , y p r o h i b e c o m b a t i r l a s resoluciones p r o m u l g a d a s por l a Comisión, p r e v i a l a a p r o b a c i ó n del S a n t o P a d r e . P r e c e p t o p r u d e n t e , q u e s e ñ a l a u n a n o r m a s e g u r a p a r a el p r o g r e s o de los e s t u d i o s bíblicos, y n e c e s a r i o p a r a r e f r e n a r lae a u d a c e s t e n d e n c i a s m o d e r n i s t a s , q u e lo d i s c u t e n todo, q u e n a d a r e s p e t a n y c o n v i e r t e n l a c í e n -

536

BOLETÍN

JUEÍDICO

c i a en c a m p o de e s t é r i l e s l u c h a s ; q u e l l e v a n l a s i n t e l i g e n c i a s á u n e x c e p t i c i s m o a s f i x i a n t e , o r i g i n a n d o en el o r d e n i n t e l e c t u a l y m o r a l u n a c o n f u s i ó n i n d e s c r i p t i b l e . P e r o , l a n e c e s i d a d - d e s u p r e c e p t o no significa n i p n e d e s i g n i f i c a r q u e . l a s d e c i s i o n e s de la C o m i s i ó n b í b l i c a s e a n d e s u y o i r r e f o r m a b l e s ó c o n s t i t u y a n r e g l a de fe, a u n q u e n i n g u n a p e r s o n a privada pueda exteriormente impugnarlas.

de Huesfro Santísimo padre el Papa Pío X, acerca de las decisiones de la Comisión Bíblica Pontificia y de las censuras y penas con­ fra los qua ret)usaren obedecer las prescripciones confi'a los errores de los modernistas.
« L e ó n X I I I , N u e s t r o A n t e c e s o r de i m p e r e c e d e r a m e m o r i a , d e s p u é s de e n s a l z a r en s u s L e t r a s E n c í c l i c a s Providentissimus Deus, de 19 d e D i c i e m b r e de 1 8 9 3 , l a e x c e l e n c i a de la S a g r a d a E s c r i t u r a y r e c o ­ m e n d a r s u e s t u d i o , e s t a b l e c i ó l a s l e y e s q u e d e b í a n r e g u l a r el r e c t o o r d e n a m i e n t o de los e s t u d i o s r e l a t i v o s á la B i b l i a ; y a s e n t a d a la d i v i ­ n i d a d de e s t o s l i b r o s c o n t r a los e r r o r e s y c a l u m n i a s de los r a c i o n a l i s ­ tas, v i n d i c ó l e s á la vez d e l a s o p i n i o n e s de e s a f a l s a d o c t r i n a , l l a m a d a alfa crítica, o p i n i o n e s q u e e v i d e n t e m e n t o n o son o t r a c o s a q u e co­ mentos del racionalismo, falsamente deducidos de la filología y cien­ cias afines, como m u y s a b i a m e n t e e s c r i b í a el m i s m o P o n t í f i c e . »A fin, p u e s , de p r e v e n i r el p e l i g r o , d e d í a en d í a m á s g r a v e , q u e

De sententiis pontificalis Consilii rei Biblkae prcvsfíendae praepositi ac de censvrís et poenis in eos qyi praescripta adtfersvs modernistarvm errores neálexerinf.

SANCTISSIMl DOMINI NOSTRI P]I DlVr'A PROVIDENTIA PAPAE X
MOTU PROPRIO P r a e s t a n t i a Scripturae Sacrae enarrata, eiusque commendato stu­ dio, L i t t e r i s E n c y c l i c i s Providentissimus Deus, d a t i s x i v C a l e n d a s d e c e m b r e s a. M D C C C L X X X X I I I , L e o X I I I , N o s t e r i m m o r t a l i s m e m o r i a e Decessor, leges descripsit quibus Sacrorum Bibliorum studia ratione proba regerentur; Librisque divinis contra errores calumniasque Ra­ t i o n a l i s t a r u m a s s e r t i s , s i m u l e t a b o p i n i o n i b u s v i n d i c a v i t f a l s a e doc­ t r i n a e , q u a e critica sublimior a u d i t ; q u a s q u i d e m o p i n i o n e s n i h i l esse a l i u d p a l a m e s t , n i s i Rationalismi commenta, q u e m a d m o d u m sa­ p i e n t i s s i m e s c r i b e b a t P o n t i f e x , e pliilologia et finitimis disciplinis detorta. I n g r a v e s c e n t i autem in dies periculo jorospecturus, quod inconsul-

PEDEO

EODEÍGTJEZ

537

e n t r a ñ a b a la p r o p a g a n d a de opiniones i m p r u d e n t e s y n a d a conformes con la v e r d a d , el mismo A n t e c e s o r N u e s t r o , por s u s L e t r a s A p o s t ó l i c a s Vigilantiae studiique memores, del 29 de N o v i e m b r e de 1902, creo el Consejo Pontificio ó Comisión s o b r e c u e s t i o n e s b í b l i c a s , comp u e s t a de a l g u n o s C a r d e n a l e s de la S a n t a I g l e s i a R o m a n a , i l u s t r e s por s u d o c t r i n a y p r u d e n c i a , á los c u a l e s a g r e g ó , con el título de C o n s u l t o r e s , m u c h o s s a c e r d o t e s , escogidos e n t r e los doctos en l a s c i e n c i a s teológica y e s c r i t u r a r i a , de n a c i o n e s d i v e r s a s , y de método y c r i t e r i o s e x e g é t i c o s d i s t i n t o s . E l Pontífice e s p e r a b a confiado conseg u i r do ese modo u n g r a n bien que r e s p o n d i e r a c u m p l i d a m e n t e á l a s n e c e s i d a d e s de t a l e s e s t u d i o s y de la época a c t u a l , á s a b e r , que e n el seno de e s a Comisión p u d i e r a n s e r p r o p u e s t a s , e x a m i n a d a s y d i s c u t i d a s c u a l e s q u i e r a opiniones con o m n í m o d a l i b e r t a d ; de m a n e r a q u e á los P a d r e s P u r p u r a d o s no les s e r í a p e r m i t i d o d e c i d i r sino d e s p u é s que h u b i e r a n sido conocidos y e x a m i n a d o s los a r g u m e n t o s que fundam e n t a s e n los d i s t i n t o s p a r e c e r e s , s i n o m i t i r n a d a de c u a n t o p u d i e r a c o n t r i b u i r á e x p o n e r con t o d a c l a r i d a d el v e r d a d e r o y s i n c e r o e s t a d o de l a s c u e s t i o n e s b í b l i c a s p r o p u e s t a s ; hecho lo c u a l , l a s decisiones d e b í a n ser p r e s e n t a d a s á la a p r o b a c i ó n del Sumo Pontífice y p r o m u l gadas después. » T r a s prolijos d i c t á m e n e s y c o n c i e n z u d o s d e b a t e s , la Comisión bíblica llegó felizmente á in-ouunciar a l g u n a s d e c i s i o n e s , ú t i l í s i m a s p a r a i m p u l s a r r e c t a m e n t e y e n d e r e z a r por c a m i n o c i e r t o los e s t u d i o s

tarum deviarumque sententiarum propagatione parabatur, Litteris A p o s t o l i c i s Vigilantiae studiique memores, tertio calendas novemb r e s a. M C M I I d a t i s , D e c e s s o r idem N o s t e r P o n t i f i c a l e Consilium seu Commissionem de r e B í b l i c a condidit, a l i q u o t d o c t r i n a et p r u d e n t i a claros S. R . E . C a r d i n a l e s c o m p l e x a m , q u i b u s , C o n s u l t o r u m n o m i n e , c o m p l u r e s e s a c r o o r d i n e a d i e c t i s u n t v i r i , e d o c t i s s c i e n t i a theolog i a e B i b l i o r u m q u e S a c r o r u m d e l e c t i , n a t i o n e v a r i i , s t u d i o r a m exeget i c o r u m m e t h o d o a t q u e o p i n a m e n t i s d i s s i m i l e s . Scilicet id c o m m o d u m P o n t i f e x , a p t i s s i m u m s t u d i i s et a e t a t i , a n i m o s p e c t a b a t , fieri in Consilio locum s e n t e n t i i s q u i b u s v i s l i b é r t a t e o m n í m o d a p r o p o n e n d i s , exp e n d e n d i s d i s c e p t a n d i s q u e ; ñ e q u e a n t e , s e c u n d u m eas L i t t e r a s , c e r t a a l i q u a in s e n t e n t i a d e b e r é P u r p u r a t o s P a t r e s c o n s i s t e r e , q u a m q u u m c o g n i t a p r i u s et in u t r a m q u e p a r t e m e x a m i n a t a r e r u m a r g u m e n t a forent, n i h i l q u e e s s e t p o s t h a b i t u m , t^uod p o s s e t c l a r i s s i m o collocare i n l u m i n e v e r u m s i u c e r u m q u e p r o p o s i t a r u m de r e B í b l i c a q u a e s t i o n u m s t a t u m : hoc d e m u m e m e n s o c u r s u , d e b e r é s e n t e n t i a s Pontifioi S u m m o s u b i i c i p r o b a n d a s , ac d e i n d e p e r v u l g a r i . Post diuturna rerum i n d i c i a consultationesque diligentissimas, q u a e d a m feliciter a Pontificio de r e B í b l i c a Consilio e m i s s a e s e n t e n -

538

BOLETÍN

JURÍDICO

b í b l i c o s . S a b e m o s , e m p e r o , q u e n o f a l t a n q u i e n e s , i n c l i n a d o s con d e masía sobrada á opiniones y métodos que e n t r a ñ a n perniciosas noved a d e s , y a r r a s t r a d o s con e x c e s o p o r el a f á n de u n a f a l s a l i b e r t a d , q u e c i e r t a m e n t e es d e s e n f r e n a d a l i c e n c i a y se m a n i f i e s t a e n p u n t o d e d o c t r i n a s s a g r a d a s m u y i n s i d i o s a y f u e n t e f e c u n d a de los m á s g r a v e s m a l e s c o n t r a l a p u r e z a d e l a fe, n o h a n a c e p t a d o ó no a c e p t a n con el debido a c a t a m i e n t o aquellas decisiones, a u n q u e estén aprobadas por el P a p a . » P o r t a n t o , c r e e m o s o p o r t u n o d e c l a r a r y m a n d a r , como p o r l a s p r e sentes d e c l a r a m o s y e x p r e s a m e n t e m a n d a m o s , que todos sin excepción e s t á n obligados en conciencia á someterse á las decisiones doct r i n a l e s d i c t a d a s , y á l a s q u e en lo s u c e s i v o s e d i c t e n p o r la C o m i s i ó n B í b l i c a , d e i g u a l modo q u e á los d e c r e t o s d e l a s S a g r a d a s C o n g r e g a c i o n e s , a p r o b a d o s p o r el P o n t í f i c e ; y q u e c u a n t o s de p a l a b r a ó p o r e s c r i t o l a s i m p u g n e n , no p o d r á n r e h u i r la n o t a d e d e s o b e d i e n t e s y t e m e r a r i o s , n i d e j a r á n de s e r r e o s de culjja g r a v e ; y e s t o a p a r t e d e l e s c á n d a l o q u e d e n y d e m á s d e q u e p u e d a n s e r r e s p o n s a b l e s en c a u s a a n t e D i o s , a l e m i t i r , t e m e r a r i a y e r r ó n e a m e n t e por lo c o m ú n , o t r a s o p i n i o n e s en la m a t e r i a i. t i a e s u n t , p r o v e h e n d i s g e r m a n o b i b l i c i s s t u d i i s , i i s d e m q u e c e r t a norma dirigendis perutiles. A t vero minime deesse conspicimus qui, plus n i m i o a d o p i n i o n e s m e t h o d o s q u e p r o n i p e r n i c i o s i s n o v i t a t i b u s affectas, studioque praeter modum abrepti falsae libertatis, quae sane est l i c e n t i a i n t e m p e r a n s , p r o b a t q u e se in d o c t r i n i s s a c r i s e q u i d e m i n s i d i o s i s s i m a m m a x i m o r u m q u e m a l o r u m c o n t r a fidei p u r i t a t e m f e c u n d a r a , n o n eo, quo p a r e s t , o b s e q u i o s e n t e n t i a s e i u s m o d i , q u a m q u a m a Pontífice p r o b a t a s , exceperint a u t excipiant. Quapropter declarandum illud praecipiendumque videmus, quemadmodum d e c l a r a m u s in praesens expresseque praecipimus, universos o m n e s c o n s c i e n t i a e o b s t r i n g í officio s e n t e n t i i s P o n t i f i c a l i s C o n s i l i i de re Bíblica, ad doctrinam pertinentibus, sive quae adhuc sunt emiss a e s i v e q u a e p o s t h a c e d e n t u r , perinde ac Decretis Sacrarum Co7igregationum a Pontífice probatis, se sulñíciendi; nec posse notam t u m detrectatae obedientiae tum temeritatis devitare aut culpa propterea vacare gravi quotquot verbis scriptisve sententias has tales impugn e n t ; i d q u e p r a e t e r s c a n d a l u m , quo o f f e n d a n t , c e t e r a q u e q u i b u s in causa esse coram Deo possint, a l u s , ut p l u r i m u m , temeré in his errateque pronunciatis.

1 E l precepto es absoluto y no admite singularidades ni t e r g i v e r s a c i o n e s ; m a s no huelga n o t a r que a q u í ! r e v i s t e el c a r á c t e r de disciplina; es decir, que de ningún modo es lícito oponerse, y menos i m p u g n a r , de p a l a b r a 6 por escrito, & las decisiones prom u l g a d a s con los requisitos que se indican; pero no impide el que pueda opinarse de

PEDRO RODRÍGUEZ

639

«Deseando por otra parte reprimir las audacias, cada día m á s ins o p o r t a b l e s , 1 de m u c h o s m o d e r n i s t a s q u e , a p e l a n d o á todo g é n e r o de sofismas y artificios, p r e t e n d e n d e s p o j a r de s u fuerza y eficacia, no aólo el D e c r e t o Lamentabili sane exitu, d a d o p o r l a S. R . y U n i v e r Ad haec, audentiores quotidie spiritus complurium modernistarum r e p r e s s u r i , q n i s o p h i s m a t i s artificiisque omne g e n u s v i m efficacitatetnque n i t u n t u r a d i m e r e non D e c r e t o s o l u m Lamentabili sane exitu, quod V n o n a s l u l i a s a n n i v e r t e n t i s S. R . et U . I n q u i s i t i o , N o b i s iuWancra distinta, fundándose en razones atendibles. Sin embarcro, aun cl supuesto del 'asentimiento p u r a m e n t e interno es peligroso y tiene sus puntos de t e m e r a r i o , pues es •Jificii que el hombre se contenga y limite sn disconformidad á la p a r t e interior, vién«ÍO 'e obligado á r e s p e t a r exteriormente y a c a t a r lo contrario de lo que piensa, y más * menos persuadido de la m a y o r probabilidad de lo que opina. P o d r á s e , pues, y á veces sera conveniente, explicar el sentido y alcance de la decisión, pero de conformidad Con las r e g l a s de hermendutica, nunca en forma sofistica ó caprichosa. L a frase ad ^oi-trinam pertinenttbtis es á primera vista ambigua, y quizás ocasión de dudas y •scrüpulos. Sin embargo, bien considerada y teniendo en cuenta los antecedentes y Consiguientes, creemos no equivocarnos al decir que podría completarse en esta forma ad doctrinam de re bíblica pcrtinentibus"; porque darle el sentido de doitriiia sobre fe y costumbres, eso sería ponerse en tibierta oposición con la herraeníutica, atribuir * ' a Comisión Pontificia funciones que no le competen, repetir con casi idénticas pala'"'as la definición de los Concilios Tridentino y Vaticano al h a b l a r del sentido en que han de i n t e r p r e t a r s e los Libros inspirados; y la culpabilidad y sanción señalada por •'"'o X despuás de tan formal mandato juzgaríase poco menos que irrisoria e x t e r n a mente. V por si alguien p r e g u n t a r a qué decisiones son doctrinales y cuáles no, respóndeme s lue lo serán siempre que versen sobre cuestiones bíblicas; pero no lo son, por ejemplo, 'as r e l a t i v a s á la forma de examen y colación de grados, ni otros actos 6 determinaciones que, aunque relacionados con el fin primario de la Comisión y á el consiguienno v e r s a n sobre cuestiones bíblicas ni tienen el c a r á c t e r de sentencias. Final* ' n t e , y p a r a desvanecer en lo posible toda duda, si la Comisión bíblica v. gr., declara, y cl Santo P a d r e aprueba, que los argumentos internos y externos en contra de la •historicidad del libro de E s t h e r no desvirtúan el c a r á c t e r realmente histórico de este 'ibro, ni de p a l a b r a ni por escrito seria lícito impugnar tal decisión; pero como de que libro sea ó no histórico, nada se sigue contra el dpgma ni la moral, no faltará al Precepto quien sólo en su interior opine que h a y argumentos muy poderosos contra la •listoricidad del mismo. ' A poco de a p a r e c e r la Encíclica Pascendi, se hicieron públicas las incalificables audacias de algunos corifeos del modernismo. El cx-jesuita Jorge Tyrrel publicó dos •"•"culos traducidos por el Times con el epígrafe El Papa y el modernismo, y T y r r e l "c cxcolmugado y suspenso. El órgano de loí modernistas en Italia, II Rinnovamento, cmpezs el a t a q u e en su "Crónica de la vida y del pensamiento " al h a b l a r de "La E n c í "^'•ca sobre el modernismo", continuado luego por Rómulo Murri "L'Enciclica Pascendi ' 'a filosofía moderna", y Petrone "L'Encfclica de Pío .X"; y, como si presintiera el golpe ••cfinltivo del M,tu proprio, el número de Septiembre y Octubre de dicha Revista se re^''«Ive airado c o n t r a el incomparable documento Pontificio, en tal forma, que su lec""•a produce horror y asco. Sólo la demencia unida á la soberbia diabólica puede '"spirar t a l e s engendros. Todos esos artículos y otros que omitimos están escritos con ""cl, respiran odio, y forman un conjunto de p a r a d o j a s y de insinuaciones calumniosas.

540

BOLETÍN JURÍDICO

sal I n q u i s i c i ó n el 3 de J u l i o del c o r r i e n t e afio, sino t a m b i é n de N u e s t r a s L e t r a s E n c í c l i c a s Pascendi Dominici gregis, del 8 de S e p t i e m b r e d e l m i s m o a ñ o , r e i t e r a m o s con N u e s t r a A u t o r i d a d A p o s t ó l i c a y confirmamos t a n t o el referido Decreto de l a S a g r a d a y S u p r e m a Cong r e g a c i ó n como l a s c i t a d a s Letras N u e s t r a s Encíclicas, a ñ a d i e n d o la p e n a de e x c o m u n i ó n c o n t r a los q u e t r a t e n de n e g a r la fuerza y eficac i a de d i c h o s d o c u m e n t o s ; y a d e m á s d e c l a r a m o s y d e c r e t a m o s q u e s i a l g u n o , lo q u e D i o s no p e r m i t a , l l e v a r a s u a u d a c i a al e x t r e m o de defender cualquiera de las proposiciones, opiniones ó doctrinas conden a d a s en uno y o t r o d o c u m e n t o , i n c u r r e ipso facto e n la c e n s u r a del C a p i t u l o Docentes de l a C o n s t i t u c i ó n Apostolicae Sedis, q u e e s l a p r i m e r a de l a s e x c o m u n i o n e s latae sententiae s i m p l e m e n t e r e s e r v a d a s a l R o m a n o Pontífice. P e r o e s t a e x c o m u n i ó n debe e n t e n d e r s e s a l v a s l a s p e n a s en q u e p u e d a n incui-rir los q u e h i c i e r e n a l g o c o n t r a d i c h o s d o c u m e n t o s , como p r o p a g a n d i s t a s y defensores de h e r e j í a s , i si ocu-

bentibus, edidit, verum etiam Litteris Encyclicis Nostris Pascendi Dominici gregis, d a t i s die Viii m e n s i s S e p t e m b r i s i s t i u s e i u s d e m a n n i , A u c t o r i t a t e N o s t r a A p o s t ó l i c a i t e r a m u s c o n f i r m a m u s q u e t u m Decretum i l l u d C o n g r e g a t i o n i s S a c r a e S u p r e m a e , t u m Litteras e a s NostraS Encyclicas, a d d i t a excommunicationis poena adversus contradictor e s ; i l l u d q u e d e c l a r a m u s ac d e c e r n i m u s , si q u i s , q u o d D e u s a v e r t a t , eo a u d a c i a e p r o g r e d i a t u r ut q u a m l i b e t e p r o p o s i t i o n i b u s , o p i n i o n i b u s d o c t r i n i s q u e in a l t e r u t r o d o c u m e n t o , quod s u p r a d i x i m u s , i m p r o b a t i s t u e a t u r , c e n s u r a ipso f a c t o p l e c t i C a p i t e Docentes C o n s t i t u t i o n i s .4^0*tolicae Sedis i r r o g a t a , q u a e p r i m a e s t in e x c o m m u n i c a t i o n i b u s latae s e n t e n t i a e R o m a n o Pontifici s i m p l i c i t e r r e s e r v a t i s . H a e c a u t e m exc o m m u n i c a t i o s a l v i s poenis e s t i n t e l l i g e n d a , in q u a s , q u i c o n t r a memorata documenta quidpiam commiserint, possint, uti propagatores d e f e n s o r e s q u e h a e r e s u m , i n c u r r e r e , s i q u a n d o e o r u m propositiones,

1 Conviene distinguir las t r e s especies de censuras e x p r e s a d a s en todo este p * ' rrafo; 1.* L a excomunión/e»-e«doe seiitenttae nemini resérvala, puesto que el PaP* no la r e s e r v a , en que incurren los que de p a l a b r a ó por escrito se opongan á io ord"' nado en aquellos documentos 6 se a t r e v a n á n e g a r que en ellos se condensan y conci^^' nan las doctrinas modernistas, que tal es, ajuicio nuestro, el valor de la p a l a b r a co"' tradictores; entre los cuales innecesario es decir que están comprendidos de unfflod" más terminante aún los que impugnen dichos documentos ó defiendan opiniones ó doctrinas c o n t r a r i a s á las en ellos expresadas. —2." A estos extiende el Pontifice adeni*' la excomunión p r i m e r a de las simplemente á Él r e s e r v a d a s por la Bula ApostoW' sedis. Docentes et defendentes sive publice, sive privatim propositiones ab Aposf' lica Sede damnalas sub excommunicationis poena latae sententiae, aunque no tod»' las proposiciones contenidas en el Decreto Lamentabili ni todas las opiniones y trinas expuestas y r e p r o b a d a s por la Encíclica Pascendi están condenadas bajo p ' " ' * de excomunión; de m a n e r a que al Cap. 1." de las censuras simplemente r e s e r v a d a s • > ' P a p a , es preciso añadir „y los que defiendan cualquiera de las proposiciones, opio'"

PEDEO EODEÍGUEZ

541

rriera que sus opiniones ó doctrinas fueran heréticas, cosa nada inf r e c u e n t e e n los a d v e r s a r i o s d e los a l u d i d o s d o c u m e n t o s , s o b r e t o d o c u a n d o defienden los e r r o r e s , es d e c i r , c o n j u n t o de t o d a s l a s h e r e j í a s de los m o d e r n i s t a s . « D e c r e t a d a s e s t a s c o s a s , n u e v a m e n t e y con v i v o i n t e r é s r e c o m e n d a m o s á los O r d i n a r i o s de l a s d i ó c e s i s y á los S u p e r i o r e s de l a s Corp o r a c i o n e s R e l i g i o s a s q u e v e l e n s o b r e los p r o f e s o r e s , e s p e c i a l m e n t e d e los S e m i n a r i o s ; y s i h a l l a r e n a l g u n o i m b u i d o e n los e r r o r o s d e los m o d e r n i s t a s , a m a n t e de n o v e d a d e s p e l i g r o s a s y n o c i v a s , ó m e n o s s u m i s o s á l a s p r e s c r i p c i o n e s de la S a n t a S e d e , como q u i e r a q u e e s t é n promulgadas p r o h í b a n l e s en a b s o l u t o e n s e ñ a r ; y e x c l u y a n de l a s s a g r a d a s ó r d e n e s á los j ó v e n e s q u e d e n a l g u n a s e ñ a l , a u n i n s i g n i f i c a n t e , de s e r p a r t i d a r i o s de d o c t r i n a s c o n d e n a d a s y n o v e d a d e s p e r n i c i o s a s . E x h o r t á r n o s l e s á l a vez á q u e n o c e s e n de a t e n d e r c u i d a d o s a m e n t e á

o p i n i o n e s d o c t r i n a e v e h a e r e t i c a e s i n t , q u o d q u i d e m de u t r i u s q u e i l l i u s documenti a d v e r s a r i i s plus semel usuvenit, t u m vero m á x i m e q u u m m o d e r n i s t a r u m e r r o r e s , i d e s t omnium haereseon collectum, propugnant. H i s constitutis, Ordínariis dioecesum et Moderatoribus Religiosar u m Consociationum denuo vehementerque commendamus, velint perv i g i l e s in m a g i s t r o s e s s e , S e m i n a r i o r u m i n p r i m i s ; r e p e r t o s q u e e r r o ribus modernistarum imbutos, novarum nocentiumque rerum studiosos, aut m i n u s a d p r a e s c r i p t a Sedis Apostolicae, u t c u m q u e edita, dóciles, m a g i s t e r i o p r o r s u s interdicant: a sacris item ordinibus adolescentes excludant, qui vel mínimum dubitationis iníiciant doctrinas se consectari d a m n a t a s novitatesque maléficas. Simul h o r t a m u r , observes 6 doctrinas condenadas por el Decreto Lamentabili y la Encíclica Pascendi".— L a t e r c e r a especie, según el contexto del Motu proprio, no es o t r a que la primera las speciali modo r e s e r v a d a s al P a p a por el capítulo Omnes a christiana fide "postatas, et omnes ac singulos haercticos toda vez que, al defender á sabiendas proposiciones herCticas, como t a l e s se convierten en v e r d a d e r o s herejes. L a s t r e s c e n s u r a s referidas son independientes entre sí; y como con un solo acto, •Materialmente uno, pero formalmente múltiple, pueden q u e b r a n t a r s e las tres prohibi<^lones, colígese que se incurre en las t r e s p e n a s , y que las t r e s son m a t e r i a d i r e c t a de •a absolución. N. B. Lo mismo en este punto que en el r e l a t i v o & las decisiones de la Comisión bl''lica no tienen el c a r á c t e r de impugnadores los que en las conclusiones públicas y demás actos literarios, al proponer dificultades al defendente, representen el papel •Js tales; pero la prudencia aconseja el abstenerse de discutir aquellas decisiones. i E n t i é n d a s e de solr.s las decisiones, m a n d a t o s , resoluciones, etc., de la S a n t a Sede, siempre que conste de su autenticidad, ora su promulgación sea directa en bulas, Encíclicas, b r e v e s , Motu proprio, etc., ora indirecta por medio de a l g u n a S a g r a d a ConSfcgación, con la aprobación e x p r e s a del P a p a . P o r consiguiente, todas las demás resoluciones, aunque muy dignas de respeto y no impugnables por lo común, sin a l g u n a nota de t e m e r i d a d ó de imprudencia, están excluidas del número de aquéllas.

542

•

BOLETÍN JURÍDICO

l o s l i b r o s y d e m á s e s c r i t o s , m á s en n ú m e r o c a d a día, que s o s t e n g a n opiniones ó h a g a n concesiones f a v o r a b l e s á l a s r e p r o b a d a s por l a s cit a d a s L e t r a s E n c í c l i c a s y d e c r e t o ; y . c u i d e n d e q u e s e a n r e t i r a d o s de l a s l i b r e r í a s c a t ó l i c a s , y m u c h o m á s de l a s m a n o s de la j u v e n t u d e s t u d i o s a y del clero. Si o b r a r e n con e s t a d i l i g e n c i a , c o n t r i b u i r á n á la v e r d a d e r a y s ó l i d a e d u c a c i ó n de l a s i n t e l i g e n c i a s , en lo que debe r e s a l t a r s i n g u l a r m e n t e la s o l i c i t u d de los P r e l a d o s . »Todo lo c u a l q u e r e m o s y m a n d a m o s con N u e s t r a A u t o r i d a d q u e ae r e s p e t e y obedezca c o n s t a n t e m e n t e , s i n q u e o b s t e n c u a l e s q u i e r a o t r a s c o s a s en c o n t r a r i o . s D a d o en E o m a , j u n t o á S a n P e d r o , el d i a 18 de N o v i e m b r e del a ñ o 1907, q u i n t o de N u e s t r o P o n t i f i c a d o . — P í o P A P A X . »

v a r e s t u d i o s e ne c e s s e n t l i b r o s a l i a q u e s c r i p t a , n i m i u m q u i d e m perc r e b r e s c e n t i a , q u a e opiniones p r o c l i v i t a t e s q u e g e r a n t t a l e s , u t i m p r o batis per Encyclicas L i t t e r a s Decretumque supra dicta consentiant: ea s u m m o v e n d a c u r e n t ex officinis l i b r a r i i s c a t h o l i c i s m u l t o q u e m a g i s e s t u d i o s a e i u v e n t u t i s C l e r i q u e m a n i b u s . I d si s o l l e r t e r a c c u r a v e r i n t , v e r a e e t i a m s o l i d a e q u e f a v e r i n t i n s t i t u t i o n i m e n t i u m , in q u a m á xime d e b e t s a c r o r u m P r a e s u l u m s o l l i c i t u d o v e r s a r i . H a e c N o s u n i v e r s a r a t a e t firma c o n s i s t e r e a u c t o r i t a t e N o s t r a vol u m u s et i n b e m u s , c o n t r a r i i s non o b s t a n t i b u s q u i b u s c u m q u e . D a t u m R o m a e a p u d S a n c t u m P e t r u m , die XVIII m e n s i s N o v e m b r i s a. MCMVii; P o n t i f i c a t u s N o s t r i q u i n t o . PIVS PP. X .

LIDROJ, REVIJT/1J T

PERIÓDICOS

Ubros.
F R . N . DFL PRADO , O. P. in Universiiate Friburgensi apud Hclvct. Professor. — DB Gratia et Libero Arbitrio, F n h u r i t i H c l v e t i o r u m . - E x typis Consociationis Sti. Pauli, Wu7. Tres gruesos volúmenes en 8.°, excelente papel y hermosos tipos, que se han estrenado en esta edición.—Véndese en rústica á 21 francos en Suiza y á 25 pesetas en Espafla. Los verdaderos s a b i o s , p r i n c i p a l m e n t e los q u e g u s t a n p r o f u n d i z a r en l a s g r a n d e s v e r d a d e s filosóficas y t e o l ó g i c a s , s a l u d a r á n con e n t u s i a s m o la aparic i ó n d e e s t a obra, f r u t o de m u c h o s a ñ o s de s ó l i d a p r e p a r a c i ó n y de c o n c i e n zudos e s t u d i o s , q u e v i e n e á r e n o v a r en n u e s t r o s d í a s Ja era de l o s g r a n d e s t e ó l o g o s del s i g l o X V I . u n t r a t a d o c o m p l e t í s i m o de la t r a s c e n d e n t a l é i m p o r t a n t í s i m a c u e s t i ó n de gratia el libero arbitrio, tan c o j i p l e t o , que d e s p u é s de h a b e r l o leido y releído con la m a y o r d e t e n c i ó n , n o v a c i l a m o s en decir que es U n trabajo m o n u m e n t a ! , t a n hermoso y a c a b a d o e u s u o r d e n , q u e dudam o s m u c h o h a y a , n i en los t i e m p o s a n t i g u o s n i en los modernos, libro a l g u n o de s u clase q u e le l l e v e la p a l m a . N a d a f a l t a en é l : n i c l a r i d a d y sobriedad en l a e x p o s i c i ó n ; n i solidez en el r a c i o c i n i o ; u i m é t o d o riguroso y l ó g i c o ; n i i m p a r c i a l i d a d y s e r e n i d a d de juicio; n i c o p i o s í s i m a y s e l e c t a lectura de l a s fuentes y de los p r i n c i p a l e s autores; ni g r a n d e s y poderosas s í n t e s i s i l u m i n a das por los fulgores de la a l t a m e t a f í s i c a ; n i s e n c i l l a n o v e d a d y h a s t a origin a l i d a d e n m u c h o s p u n t o s de v i s t a ; n i l a c u l t u r a de Ja frase y esa h a r m o n í a d e toda obra d i d á c t i c a bella, q u e t a n t o a y u d a á leer los libros de los g r a n d e s antores; n i , finalmente, Ja a b u n d a n c i a de c u a n t a s c u e s t i o n e s p u e d e n i n t e r e s a r *1 teóJogo más e x i g e n t e que quiera saber á fondo y con verdadero imperao^alismo, como h o y se dice, lo que debe a c e p t a r s e en u n p u n t o que t a n t o h a n obscurecido l a s p a s i o n e s é i n t e r e s e s de l a c o n t r o v e r s i a . El autor, que h a c e d i e c i s i e t e a ñ o s , y c o n g r a n d e honor p a r a E s p a ñ a , r e g e n t a u n a cátedra d e Summa Theologica en la U n i v e r s i d a d c a t ó l i c a de F r i b u r g o , conocedor p r o f a n disimo y a d m i r a d o r f e r v i e n t e de S. A g u s t í n y de S t o . T o m á s , t i e n e el m é r i t o s i n g u l a r de que c u a n t o dice, h a s t a en p u n t o s que p u d i e r a n p a r e c e r de escasa n i o n t a , lo g a r a n t i z a con l a a u t o r i d a d de esos dos g r a n d e s D o c t o r e s de la g r a c i a , q u i e n e s e s t á n h a b l a n d o en todas las p á g i n a s d e este a d m i r a b l e Jibro, V e r d a d e r a j o y a (sin h i p é r b o l e s n i cursis efectismos) de la l i t e r a t u r a teológiua

* > 8 p a ñ o J a en este siglo.
E n el primer v o l u o i e n , oprima pars, d e s p u é s de n n a s o b e r b i a i n t r o d u c c i ó n en qne se fijan l a s n o c i o n e s p r e v i a s , los p r i n c i p i o s y e l c a m i n o real que debe *egnir el t e ó l o g o para no e x t r a v i a r s e en errores n i entorpecerse en c u e s t i o n e s i n á t i l e s , se e x p l a n a n de u n m o d o m a g i s t r a l , como en n i n g ú n otro a u t o r , l a s

544

L I B R O S , R E V I S T A S Y PERIÓDICOS q u e el Á n g e l de l a s E s c u e l a s t r a t a e n la 2 . " de s u E s el m á s e x t e n s o , por lo m i s m o que es e l

s e i s c u e s t i o n e s de gratia Summa Theologica,

quaest. 109-114.

m á s f u n d a m e n t a l , y base de l o s o t r o s dos v o l i i m e n e s . I m p o s i b l e h a c e r de él u n e x t r a c t o : c u a n t o e n él se refiere á l a g r a c i a o p e r a n t e y al e f e c t o m á x i m o de e s t a g r a c i a , la j u s t i f i c a c i ó n , es s u b l i m e m e n t e p e r s u a s i v o y de u n a e x a c t i t u d y v i g o r de r a c i o c i n i o t a n g r a n d e s , q u e q u i e n d e s a p a s i o n a d a m e n t e l o lea lo c a l i f i c a r á de d e m o s t r a c i ó n c o n c l u y e n t e . E l s e g u n d o v o l u m e n , ó para aecunda, divina moiione juxta S. Auguatinum t r a t a de Concordia liberi arbitrii cum et D. Thomam. E s q u i z á s el m á s m e t a f í s i c o filosófico

de l o s tres, d o n d e c a m p e a n el m á s p r o f u n d o y c o n c i e n z u d o a n á l i s i s

d e l a c t o h u m a n o l i b r e bajo la m o c i ó n de D i o s (tal c o m o n o lo h e m o s v i s t o e n n i n g u n o de l o s a u t o r e s c l á s i c o s de la m a t e r i a ) y la a p l i c a c i ó n e x a c t a y s i n c e r l s i m a de l a s g r a n d e s d o c t r i n a s de S. A g u s t í n y S t o . T o m á s . S u s p r i n c i p a l e s c a p í t u l o s s o n : Gratia convenienter dividitur in aufficienlem et efficacem ( c u y a d i s t i n c i ó n en o t r o c a p í t u l o se h a c e d e r i v a r de m o d o i n c o n t e s t a b l e de l a v o l u n t a d oí!<ece(íe)¡<e y cons»£riíie?!íe de D i o s , s e g ú n la d i v i s i ó n d é l o s t e ó l o g o s ) . De iiitrinaeca divinae gratiae juxta efficacia. liberi — Natura receptum. distinctione seu caracteres efficax diversis et Dei in est —De essentiales aliquid gradibus motionum.— motionem.— veritatem ómnibus phisicae phisicum perfectionis Suprema praemotionis et reale ratio in phisica coucordiae D. Thomam philosophiae essentia doctrinam D. Thomae.—Oratia arbitrii — De

in polentia

praemotione.

divinarum

inter liberum christianae:

hominis Solus

arbitrium Deus

Quomodo juxta fiindamentalem alia differt

tota haec controversia

venit resolvenda

est suum esse, in

rei el ejus esse.

El t e r c e r v o l u m e n es el a n á l i s i s m á s c o m p l e t o y c o m o la a u t o p s i a d o c t r i n a l de! célebre libro del n o m e n o s c é l e b r e c o n q u e n s e L u i s M o l i n a , y se i n t i t u l a : Concordia Concordiae: siguientes: Quot et qualia linae concordet Concordia influxus tertium rationem conciliet cum recta ratione: Molinae principium ex parte liberum sint fundamenta cum doctrina primxím concordet Molinae, ipsius et motione Concordiae Molinae.— Utrum concursus secundum Utrum Concordia MoUtrum Molinae, ratione: conhabens revera (NoMolina Sorborecedat.— detur phisicam et D. Thomae.— principitim Concordia Molinae concordet liberi arbitrii cum divina motione juxta doctrinam Molinae. qualitates emD e s p u é s de u n p r ó l o g o e n q u e se e x a m i n a el liber Concordiae: et quid dicant de Concordia Salmanticenses

el quid molinislae,

p i e z a el e s t u d i o del f a m o s o a u t o r del m o l i n i s m o , d i v i d i d o en los diez c a p í t u l o s

Molinae,

simullaneua.— principium cum recta Molinae Molinae quam gratiae per

cum recta ratione: Concordia scientia principium

Dei specialis.—

Utrum quartum

Molinae

concordet

media.—Ulrum Concordiae, Utrum in ordine Molinae

Concordia Concordia providentia, naturae dealbata

cordet cum recta ratione: arbitrium

praedestinatio

praedestinati.— cum Dei divina, tam

praescientia,

praedestinatio-

ne, reprobatione viderit, nicua, Utrum media

t a b i l i s s i m o ) . — Utrum Bellarmini et Suarezii,

Concordia mntaverit

Molinae Concordia

ait quid novum a nemine quem auam.— Utrum congruismua

antea traditum.—Utrum qui etiam congruismus de divina

congruiamum

apeciem

Tournely gratia,

dicitur

( P . F. H e r r m a n n , C o n g . S m i . inventa.— mediam Utrum

E e d e m p t . Tractatus

E o m a e , a n n . 1904) a molinismo a Moliniatis seu inter scientiam

Bannezianismus via inter Molinam

sil vera comaedia et D. Thomam,

LIBROS, REVISTAS T PERIÓDICOS í^roemoitojiem. ( L e i b n i t i u s , Campanella, SatoUi, P a q u e t , P e c c i , Janssens: n o v a schola Cejatano-thomistica).

545 Lorenzelli,

T e r m i n a n este v o l u m e n u n m a g n í f i c o e p í l o g o y u n a p é n d i c e e n q u e se c o n t i e n e n preciosna d o c u m e n t o s h i s t ó r i c o s , h a s t a el p r e s e n t e i n é d i t o s , referentes al punto que se trata.

Gramática Elemenlal de la lengua latina, por D. G u i l l e r m o N ú ñ e z Meriel, CatedrAtioo fie ( i i c l i a n s i ü T i f t t u r a en vii -tuil de oposición. Obra d e c l a r a d a do mí.rito por el Consejo de I n s t r u c c i ó n p ú b l i c a . B.* edición.—Valladolid. I m p . y lib. N a c i o n a l y E x t r a n j e r a de A. M a r t í n ; 1907. P r e c i s o e s c o n f e s a r que e n la l a r g a c o n t i e n d a que h a n v e n i d o s o s t e n i e n d o l e s p a r t i d a r i o s de la e n s e ñ a n z a del L a t í n por el m é t o d o filológico ó comparativo con los defensores del tradicional ó clásico, hUtóricoaquéllos han llevado latina

l a mejor p a r t e , si n o p o r la fuerza de l a s r a z o n e s , por lo m e n o s por la fuerza del n ú m e r o . P o r q u e eso si, n o t e n d r e m o s e n E s p a ñ a u n a G r a m á t i c a f u n d a m e n t a l , por el e s t i l o de l a « S i n t a x i s comparada» de D r a e g u e r ; pero pod r í a m o s , e n c a m b i o , formar u n a rica b i b l i o t e c a c o n las g r a m á t i c a s e l e m e n t a les — a l g u n a s de ellas de i n d i s c u t i b l e m é r i t o , s i n g é n e r o de duda— que h a n v i s t o l a luz p ú b l i c a desde q u e e n 1868 p u b l i c ó el Sr. S u a ñ a s u «Curso de L a t i nidad», i n t r o d u c i e n d o , por decirlo a s i , e n n u e s t r a s a u l a s el m é t o d o filológico. Claro es que la m a y o r p a r t e de estas G r a m á t i c a s , que s i r v e n de t e x t o e n los I n s t i t u t o s y C o l e g i o s , t i e n e n la efímera v i d a de s u a u t o r , ó 4 lo s u m o m i e n t r a s a l g ú n profesor a g r a d e c i d o y b e n é v o l o las a d o p t a y p r o t e g e ; m a s n o c a b r á s u e r t e t a n p r e c a r i a 4 l a que el d o c t o Profesor de esta a s i g n a t u r a e n el I n s t i t u t o de V a l l a d o l i d a c a b a de p u b l i c a r por q u i n t a v e z . E s la Gramática del Sr. N ú ñ e z Meriel n n a de l a s mejor p e n s a d a s , e s c r i t a s y hegemoo r d e n a d a s ; c l a r a á la v e z que c o n c i s a , c o m p l e t a y a m e n a , e n lo q u e e n libros de e s t a í n d o l e c a b e . P o r eso oreemos que e s t á l l a m a d a á c o m p a r t i r la conocemos. E n c a r i ñ a d o el Sr. N ú ñ e z Meriel con el m é t o d o filológico, r o m p e con el m o l d e t r a d i c i o n a l de l a d i v i s i ó n de la G r a m á t i c a e n c u a t r o p a r t e s y l a s r e d u c e 4 d o s s o l a s . A n a l o g í a y S i n t a x i s ; y u n a y o t r a las e x p o n e c o n a q u e l l a c l a r i d a d y p r e c i s i ó n que son de desear e n todo libro de t e x t o . C o n s e c u e n t e c o n sus princ i p i o s do u n a sola c o n j u g a c i ó n , e s t u d i a los pretéritos d i c i o n a l c l a s i f i c a c i ó n ie pretéritos y supinos y supinos, no por la trade l a 1.', 2 . ' , 3 . ' y 4 . ' c o n j u g a c i ó n , y de oractonía de la e n s e ñ a n z a c o n las de C a n c i o y M a l u m b r e s , q u e s o n lo mejoroito q u e

s i n o p o r temas, lo c u a l no deja de t e n e r s u s v e n t a j a s . T a m b i é n en la S i n t a x i s i n t r o d u c e c i e r t a i n n o v a c i ó n , d i v i d i é n d o l a e n S i n t a x i s áe palabras P e r o como n o todo s o n b e l l e z a s e n el m é t o d o filológico, ne», q u e es c o m o la d i v i d e n los p o c o s d ó m i n e s de v e r d a d que h o y n o s q u e d a n . vese p r e c i s a d o á i n v e r t i r el orden, por l a razón de q u e la í n d o l e de «la a s i g n a t u r a y el a p r o v e c h a m i e n t o de los a l u m n o s n o p e r m i t e n s e g u i r u n p l a n l ó g i c o , s e g ú n el c u a l d e b í a e s t u d i a r s e l a F o n o l o g í a a n t e s que l a Morfología», c o m o ól m i s m o d i c e e n l a p á g i n a 12. N o o b s t a n t e este y otros m u c h o s i n c o n v e n i e n t e s , el m é t o d o filológico es el que h o y p r i v a y se i m p o n e : por lo c u a l n o d u d a m o s e n recodel Sr. N ú ñ e z Meriel á p r e c e p t o r e s y d i s c í p u l o s , por ser m e n d a r la Gramática lengua.
A S o V . — T O M O IV. 35

u n a de l a s que m á s y mejor s u a v i z a n l a s a s p e r e z a s del a p r e n d i z a j e de e s t a

646

LIBROS,

REVISTAS

Y

PERIÓDICOS

P o r r e m a t e v a y a n e s t a s dos o b s e r v a c i o n c i t a s , qne en n a d a a f e c t a n al m é rito de la obra, n i m u c h o m e n o s l o m e n o s c a b a n : 1 . ' S i a l h a c e r l a s e x t a e d i c i ó n a c e n t u a r a l a p e n i i l t i m a de l a s p a l a b r a s polisila'bas, creemos que el a u t o r n a d a perdería y l a G r a m á t i c a y los q u e la e s t u d i a n g a n a r í a n n o p o c o . 2 . " D a mos de b a r a t o q u e n o usen los a u t o r e s c l á s i c o s el g e n i t i v o cordium; el S r . N ú ñ e z l a Biblia, pocas veces. G. P .
*

pero pbra

laa o b r a s de S . A g u s t í n , e t c . , e t c . , y lo e n c o n t r a r á n o

* .
«s castellana

BIBLIOTECA DE T.OS NOVKLISTAS.—WAI.TER SCOTT : El Enano negro, versiAn

con d a t o s biogrAficos y alfi^nnaB consideraciones af.orca de sus obras, por Claudio S a n t o s González —Los Novios, ó El Condestable de Chester (IlistoTia del tiemno de las Crvsadas), versión c a s t e l l a n a do F e r n a n d o Mora.—Dos volúmenes.—El Castillo peligroso, versión c a s t e l l a n a de F r a n c i s c o Bellido. Dos v o l ú m e n e s . - P a r i s , Garn i e r H e r m a n o s , libreros-editores, R u é de S a i n t s - P é r e s , 6. Sería u n a i n j u r i a , l a c u a l , si y a n o es por u n e x c e s o de t o l e r a n c i a , n o me p e r d o n a r í a n f á c i l m e n t e m i s l e c t o r e s , que y o t r a t a s e a h o r a de r e s u c i t a r l a g r a n figura del p r í n c i p e de la n o v e l a h i s t ó r i c a . L a f a m a l e h a c o n s a g r a d o u n a l t a r d e s u t e m p l o , y a n t e e s e a l t a r h a q u e m a d o y a la Crítica c i e n v e c e s el i n c i e n s o de l a a l a b a n z a y la a d m i r a c i ó n . S i el s u b l i m e c a n t o r de l o s highlands fué, c o m o poeta e n v e r s o , e c l i p s a d o por B y r o n , como poeta e n prosa, e v o c a d o r de la t r a d i c i ó n y la l e y e n d a , ae alzó c o n el cetro de la n o v e l a h i s t ó r i c a , h a c i e n d o de t a l s u e r t e r e v i v i r al p a s a d o , q u e c o n toda j u s t i c i a se h a d i c h o que a l g u n a s de s u s c r e a c i o n e s s o n m á s v e r d a d e r a s q u e la m i s m a h i s t o r i a . Y porque a s i s u p o , d á n d o l e s soplo de v i d a , a r c h i v a r e n los dorados c l a u s t r o s de s u m u s a l a s t r a d i c i o n e s de otra edad, y l a s l e y e n d a s , l a s c o s t u m b r e s , la h i s t o r i a de t o d o u n p u e b l o , c o n s u s g r a n d e z a s y m i s e r i a s , c o n ana p e n s a r e s , s n s s e n t i r e s , s u s p r e o c u p a c i o n e s , s u v i d a e n t e r a , las obras d e Waverle!/no p&sa,r á n j a m á s , porque e n ellas a l i e n t a el a l m a del pasado, y s i a y e r fueron sabroso m a n j a r de l o s c o n t e m p o r á n e o s del c a s t e l l a n o de Abbotsfurd, h o y lo s o n de l a s g e n e r a c i o n e s a c t u a l e s y l o s e r á n da l a s que e n lo p o r v e n i r r e c o j a n n u e s t r a h e r e n c i a . Y c u a n d o e l n u m e n creador de s i r W a l t e r S c o t t está s i e m í o l a s d e l i c i a s de todo el m n n d o , h a b l a r a q u i de M Enano Chester y El Castillo peligroso, n u e v a e d i c i ó n del Quijote, negro, El Conde de ¿no v a l d r í a t a n t o como, s i á p r o p ó s i t o de u n a

n o s d e t u v i é r a m o s á celebrar l a s l o c u r a s del i n -

m o r t a l m a n c h e g o , las c u a l e s se s a b e n d e m e m o r i a los n i ñ o s de la escuela? P o r t o d a s e s t a s razones me l i m i t o , pues, 6, e n v i a r m i s a p l a u s o s á n u e s t r o s corap a t r i o t a s l o s i n c a n s a b l e s editores G a r n i e r H e r m a n o s , q u i e n e s v i e n e n realiz a n d o t i t á n i c o s esfuerzos e n pro de l a c u l t u r a g e n e r a l y , sobre todo, en favor de la c u l t u r a de los p a í s e s donde se h a b l a la l e n g u a de C e r v a n t e s , y a d a n d o a l a s al p e n s a m i e n t o e s p a ñ o l c o n t e m p o r á n e o , y a i m p o r t a n d o , como s u c e d e en el c a s o p r e s e n t e , á n u e s t r o i d i o m a l a s m á s bellas p r o d u c c i o n e s de l a s literaturas extranjeras. Laa c o n d i c i o n e s m a t e r i a l e s de esta Biblioteca lente, n o a d m i t e n reproche: l o s liexcebros e s t á n l u j o s a m e n t e p r e s e n t a d o s , el p a p e l es superior, l a i m p r e s i ó n

y las t r a d u c c i o n e s , a u n q u e u n a s s o n mejores q u e o t r a s , t o d a s son bue-

n a s . L o s m a n e s del t r o v a d o r de l o s p a í s e s y l a s c o s t u m b r e s escocesas p u e d e n descansar tranquilamente en su tumba. E. N .

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS

547

RIotoreM Aesan, «le a l c o h o l y «1« p p t r r t l e o , por V. C a l z a v a r a ; t r a d u c i d o por el Dr. J. Entalolla. Ciitodrático do Física dol I n s t i t u t o de G e r o n a . - G . Gilí, Barcel o n a , 190». E n S . " de X I I . 470 págs.: 8 pta». El i n t e r é s siempre creciente y las a p l i c a c i o n e s c a d a dia mfts n u m e r o s a s de t o d a s u e r t e de motores, o l i l i g a n al i n d u s t r i a l á conocer d e t a l l a d a m e n t e m u l t i tud de c i r c u n s t a n c i a s , procesos y méto do s, si con el e m p l e o de e s t a s m á q u i n a s h a de o b t e n e r los resultados e c o n ó m i c o s y m e c á n i c o s á que se o r d e n a n . El l i b r o t r a d u c i d o por el D r . E s t a l e l l a e x p o n e m e t ó d i c a m e n t e c u a n t o s d a t o s se refieren al o r i g e n , d e s e n v o l v i m i e n t o , a p l i c a c i o n e s y m a n e j o de estos a p a r a t o s . E n la i m p o s i b i l i d a d de ocuparse de todos y c a d a u n o de los i n v e n t a d o s , desde el a b a t e H a u t e f e u i l l e , H o y g h e n s y P a p i n , h a s t a los n o v í s i m a m e n t e i d e a d o s por T h o r n y c r o f t y C a p i t a i n e p a r a la p r o p u l s i ó n da los n a v i o s , g l o b o s y a u t o s , a p a r e c e n en l a obra que e x a m i n a m o s clasificados e n dos g r a n d e s g r u p o s , de m o t o r e s t é r m i c o s y m o t o r e s de g a s ; y ast c o m o e n la primera de d i c h a s secc i o n e s e x p o n e , c o n p r e c i s i ó n m a t e m á t i c a , los p r i n c i p i o s de la t e r m o d i n á m i c a , s u b d i v i d e los de la s e g u n d a en tres c a t e g o r í a s , s e g ú n la n a t u r a l e z a del prod u c t o c o m b u s t i b l e , c f r e c i e n d o de todos ellos los t i p o s m á s c o m ú n m e n t e u s a d o s en la i n d u s t r i a . L o s m o t o r e s L e n o i r , M i l l ó n , O t t o , Clerk, L a n g e n , e t c . , e t c . ; la c o m b u s t i ó n de m e z c l a s g a s e o s a s , d e t o n a n t e s , r e n d i m i e n t o s c í c l i c o s , a n á lisis e c o n ó m i c o del c o m b u s t i b l e r e l a t i v a m e n t e al r e n d i m i e n t o , e l e m e n t o s de c o n s t r u c c i ó n de toda clase de motores, s u c o n s e r v a c i ó n , con u n l a r g o é i n t e r e s a n t e c a p i t u l o c o n s a g r a d o á la e n s e ñ a n z a p r á c t i c a del e m p l e o de la v a r i e d a d de g a s e s i n f l a m a b l e s , todo se e n c u e n t r a suficiente y c i e n t í f i c a m e n t e e x p l i c a d o y descrito en la p r e s e n t e obra. El c a r á c t e r d o m i n a n t e , el d i s t i n t i v o sing u l a r y q u e a v a l o r a p o r m o d o e x t r a o r d i n a r i o el t r a t a d o de C a l z a v a r a es la r e g u l a r i d a d m e t ó d i c a , l a c l a r i d a d t é c n i c a , con la d e m o s t r a c i ó n s e n c i l l a , y a gráf i ca ó a l g e b r a i c a , de los p r i n c i p i o s teóricos, tra ducidos á la p r á c t i c a med i a n t e f ó r m u l a s y p r o p o r c i o n e s c o n o c i d a s de toda p e r s o n a r e g u l a r m e n t e i n s truida en los e l e m e n t o s de la m e c á n i c a . F e l i c i t a m o s al t r a d u c t o r , y n o dudam o s del é x i t o de s n trabajo.

o.* * *
Libro de Lectura, tercero, dispuesto por los P P . Escolapios, bajo l a dirección del P. Carlos Lasalde.—En S.°, 2S6 págs.—Horder, L i b r e r o Pontificio. T r á t a s e , s e g ú n reza el m i s m o t i t u l o , de u n l i b r o p a r a ejercicios de l e c t o r a y a n á l i s i s en e s c u e l a s y c o l e g i o s . S u s i d e a s m o r a l e s y r e l i g i o s a s se h a l l a n á c u b i e r t o de l a m á s l e v e s o s p a c h a , a s í por l a s firmas, a c e n d r a d a m e n t e ortodox a s , que v a n al pie de c a d a trozo, c o m o por los s a n o s p r i n c i p i o s en que se i n s piraron en todo t i e m p o los hijos del e g r e g i o f u n d a d o r de las E s c u e l a s p í a s . A b u n d a n entre l a s p i e z a s a g r u p a d a s el g é n e r o h i s t ó r i c o en n a r r a c i o n e s v i v a s y a n i m a d a s , en el d e s c r i p t i v o l a s p i n t u r a s i n s t r u c t i v a s , biográficas, g e o g r á ficas, z o o l ó g i c a s y n a t u r a l e s , y e n la c r í t i c a y p r e c e p t i v a m o d e l o s e s c o g i d o s de fácil i n t e r p r e t a c i ó n y bien a c o m o d a d o s á las r e g l a s l i t e r a r i a s que se i n t e n t a n e x p l i c a r , s i n que f a l t e n dos cortos c a p í t u l o s , u n o de l i t e r a t u r a a m e n a y otro de u t i l i d a d e c o n ó m i c a , que h a c e n m á s i n t e r e s a n t e este t r a b a j o , c u y a s ú l t i m a s p á g i n a s se c o n s a g r a n á la poesía, a l t e r n a n d o h e r m o s a s c o n c e p c i o n e s c o n o t r a s s e n c i l l a s , m u y p r o p i a s para e x c i t a r e n l o s n i ñ o s el e s p í r i t u de l a i m i t a c i ó n . H u b i é r a m o s deseado que el ¡lustro P . L a s a l d e m u l t i p l i c a s e los

648

LIBBOS, REVISTAS T

PERIÓDICOS

párrafos y c o m p o s i c i o n e s de a u t o r e s c o n t e m p o r á n e o s , y a qne por f o r t u n a a b u n d a n en el c a m p o c a t ó l i c o los modelos del b i e n decir y que s o n v e r d a d e r o s c l á s i c o s , p n e s es i n d u d a b l e qne c a u t i v a n m á s i n t e n s a m e n t e á los j ó v e n e s , y es la t e n d e n c i a de los c o l e c c i o n i s t a s y g r a m á t i c o s . M a s esto en n a d a dismin u y e l a i m p o r t a n c i a del l i b r o , que i n c o n d i c i o n a l m e n t e a p l a u d i m o s .

«
*»
Historia natural, d e s t i n a d a á escuelas y eolcRios, por el Dr. A. R i m b a c h ; t e r c e r a edición. - E n 8.°, X-244 págs.: 2,ñO francos en r ú s t i c a , 3,15 en t e l a , - B . Herder, F r i b u r go de Brisgovia, A l e m a n i a , 1908. L a s dos e d i c i o n e s p r e c e d e n t e s de este c o m p e n d i o de h i s t o r i a n a t u r a l , a g o t a d a s en b r e v e t i e m p o , son s n mejor r e c o m e n d a c i ó n o b j e t i v a , y el haber s i d o e d i t a d a s por la Casa H e r d e r c o n s t i t u y e u n a g a r a n t í a de la d o c t r i n a qne enc i e r r a n s u s c o r t a s p á g i n a s . N o se t r a t a de u n a obra c i e n t í f i c a e n el s e n t i d o e s t r i c t o de la palabra; el a u t o r e n c a m i n a e s t a s h e r m o s a s lecciones, e s t o s cuadros, de t o n o s s u a v e s á v e c e s y á v e c e s p a t é t i c o s y g r a n d i o s o s , pero c o p i a d o s c o n e x q u i s i t o g u s t o de la n a t u r a l e z a a n i m a l y v e g e t a l , á nn fin n o b i l í s i m o , á e n s e ñ a r d e l e i t a n d o . P o r e s o h a b l a a l t e r n a t i v a m e n t e a l c o r a z ó n , á la i n t e l i g e n c i a y á la i m a g i n a c i ó n del n i ñ o , f a c u l t a d e s s i e m p r e d i s p u e s t a s á r e c i b i r , r e t e n e r y cavilar posición a c e r c a de l o s o b j e t o s q n e i m p r e s i o n a n s u s t i e r n o s s e n t i d o s y f u n c i o n a l del hombre, en la que i n t e r c a l a m á x i m a s y y le r e v e l a n m i s t e r i o s no s o ñ a d o s . D e s c a r t a d a la s u c i n t a r a c i o n a l y clara e x fisiográfica p r e c e p t o s h i g i é n i c o s q n e j a m á s d e b i e r a o l v i d a r el e s t u d i a n t e , desarrolla a n t e ios ojos del l e c t o r u n a á m a n e r a de p e l í c u l a c i n e m a t o g r á f i c a , c o p i a d a de l a f a u n a y flora del a n t i g n o y n u e v o c o n t i n e n t e , a n i m a d a y p l á c i d a e n u n o s casos, como el v u e l o do la g o l o n d r i n a ; perezosa y a b r u m a d o r a en otros, como los m o v i m i e n t o s de la morsa y el bradypus la v í b o r a c a s c a b e l y Ja hoa constrictor, tridáctylus; terroríficos a q u í c o m o t r a n q u i l o s y s e r e n o s a c u l l á ó intere-

s a n t e s en t o d o s l o s casos. El m é t o d o y el s i s t e m a s u p o n e n e s t o s e l e m e n t o s ; la c a b e z a del n i ñ o n o m e t o d i z a , y por eso el D r . E i m b á c h t r a t a do i n f u n d i r l e la m a t e r i a p r i m a de la h i s t o r i a n a t u r a l , despojada de t o d o a p a r a t o t é c n i c o , que por lo m e n o s hace i n g r a t a la lectura: m á s t a r d e vendrá la l a b o r ordenadora; e n la n i ñ e z s e n e c e s i t a n i d e a s c l a r a s , f á c i l e s é i n s i n u a n t e s , como l a s del l i b r o que examinamos. A. B.

I.B i K l e i l a y In l i b e r t a d d e e n s e f i a n i r a . por el P . R a m ó n R u i z A m a d o , de 1» C o m p a ñ í a de Jesús.—Madrid, e s t a b l e c i m i e n t o t i p o g r á t i c o Sucesores de R i v a d e n e y r a . P a s e o de S a n V i c e n t e , n ú m . i¿0. E l f o l l e t o q u e a n u n c i a m o s es u n arsenal de d a t o s h i s t ó r i c o s a c e r t a d a m e n t e e s c o g i d o s para demostrar, c o n c l a r i d a d m e r i d i a n a , la a c c i ó n i m p o r t a n t í s i m a d e la I g l e s i a en la e n s e ñ a n z a de l o s s i g l o s m e d i o s ; y qne e s a a c c i ó n n o fuó mon o p o l i z a d o r a , s i n o que n u n c a , n i a u n e n los t i e m p o s en que l a s c i r c u n s t a n c i a s e x i g í a n q u e l a s e s c u e l a s e s t u v i e s e n e x c l u s i v a m e n t e bajo l a d i r e c c i ó n S c a r g o de l a I g l e s i a , é s t a «ha t r a t a d o de n e g a r ó c e r c e n a r la l i b e r t a d do enseñ a r y aprender, á q u i e n q u i e r a que posea la c i e n c i a ó l a apetezca». u n o de loa c a p í t u l o s ó s e c c i o n e s de e s t e e s t u d i o , lo d e s t i n a el P . R u i z A m a d o á p a t e n t i z a r l a b r i l l a n t i a i m a l a b o r de l a I g l e s i a e s p a ñ o l a e n l a c u l t u r a g e n e -

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS

549

ral, por m e d i o de sus r s p r e s e n t a n t e s , los L e a n d r o s , Isidoros, I l d e f o n s o s y o t r o s hijos i l u s t r e s , y merced á s u s c o n c i l i o s t o l e d a n o s y e s c u e l a s de S e v i l l a y Córdoba. A l t e r m i n a r de leer e s t e folleto , v i e n d o que la I g l e s i a , ¿ t r a v é s del «oscur a n t i s m o medioevaI>, g u a r d ó e n s u s M o n a s t e r i o s y A b a d í a s el s a c r o f u e g o del s a b e r , se n o s ocurre e s t a e x c l a m a c i ó n : ¡Cuan i n g r a t o s y d e s n a t u r a l i z a d o s s o n l o s hijos d e la moderna f u n d a r e s c u e l a s «in Dios, c u l t u r a , que t a n i n j u s t a m e n t e t r a t a n de poner trapretenden de l a s c u a l e s s a l d r á n , n o hombres c i v i l i z a d o s , s i n o b a s y c o r t a p i s a s A l a i n f l u e n c i a de la I g l e s i a e n la e n s e ñ a n z a , y m o n s t r u o s de f e r o c i d a d v barbarie!

J. M . L .
C a r s o d e E c o n o m í a M i n e r a , por José C a r t o n e l l , ingeniere p r i m e r o del Cuerpo de Minas, profesor do 1» Escuela.—Primer» p a r t e : L e g i s l a c i ó n de Minas. —Imp r e n t a del Asilo de Huérfanos, J u a n Bravo, 5. T o d a vez que el v a l o r y la i m p o r t a n c i a do u n a c i e n c i a h a de medirse por l a m u l t i p l i c i d a d de s u s a p l i c a c i o n e s , es i n d u d a b l e que á la e c o n ó m i c a corresponde u n o de los p r i m e r o s l u g a r e s e n t r e l a s c i e n c i a s de a p l i c a c i ó n . E l l a es la q u e r e g u l a l a v i d a de l a s c o l e c t i v i d a d e s y de los i n d i v i d u o s , y s n esfera de a c c i ó n s e e x t i e n d e desde el c o m p l i c a d o o r g a n i s m o q u e c o n s t i t u y e el E s t a d o h a s t a la s i m p ü c l s i m a a g r u p a c i ó n que f o r m a l a f a m i l i a . S i n la e c o n o m i a , la v i d a de l o s p u e b l o s s e r í a i m p o s i b l e , y así v e m o s q u e el c r é d i t o de l a s N a c i o n e s a u m e n t a á m e d i d a que s u r é g i m e n e c o n ó m i c o se p e r f e c c i o n a , s i e n d o esta p e r f e c c i ó n la c o n d i c i ó n e s e n c i a l de sn p r o s p e r i d a d y p r o g r e s o en todos los órdenes; progreso y p r o s p e r i d a d q u e se c o m u n i c a n á l a s c o l e c t i v i d a d e s qne i n t e g r a n el E s t a d o y se reflejan por fin e n el i n d i v i d u o , base y f u n d a m e n t o de toda sociedad. L a a c e r t a d a a p l i c a c i ó n de la c i e n c i a que n o s o c u p a á l a s diferentes fases que puede p r e s e n t a r la v i d a de u n p u e b l o es, pues, u n o de los e s t u d i o s m á s i n t e r e s a n t e s y q u i z á el m á s d i g n o de a t e n c i ó n ; y f á c i l m e n t e se c o m p r e n d e que s i e n d o e s t a s f a s e s m u y v a r i a d a s y d i v e r s a s , d i v e r s a s y v a r i a d a s s e r á n t a m b i é n l a s p a r t e s en que h a y a de d i v i d i r s e este e s t u d i o . U u a de ellas, import a n t í s i m a sobre t o d o en p a í s e s q u e , c o m o el n u e s t r o , h a n s i d o d o t a d o s por l a n a t u r a l e z a de u n r i q u í s i m o s u b s u e l o , es la E c o n o m í a m i n e r a , q u e , c o m o s u n o m b r e i n d i c a , n o es m á s que l a a p l i c a c i ó n de l o s p r i n c i p i o s y l e y e s de la E c o n o m í a a b s t r a c t a á la e x p l o t a c i ó n y a p r o v e c h a m i e n t o de los y a c i m i e n t o s m i n e r a l e s . A e s t e e s t u d i o e s t á c o n s a g r a d a la obra del S r . C a r b o n e l l , c u y o m a y o r e l o g i o e s t a r l a h e c h o desde el m o m e n t o en que dijéramos que e l l a j u s t i fica l a g r a n a u t o r i d a d de que g o z a en estas m a t e r i a s s u ilustrado a u t o r . P e r o n o s oreemos e n el deber de dar á n u e s t r o s l e c t o r e s u n a i d e a , s i q u i e r a s e a i n c o m p l e t a , de l a c i t a d a obra, á fin de q u e c o n c o n o c i m i e n t o de c a u s a p u e d a n formar c o n c e p t o de s u m é r i t o é i m p o r t a n c i a . D i v i d e s u autor el primer t o m o e n dos p a r t e s p r i n c i p a l e s : 1.* la legislación. 2 . ' Legislaciones extranjeras. Fundamento» Es la p r i m e r a una a c a b a d a filo-

sofía del derecho de p r o p i e d a d de l a s m i n a s , en la que se h a c e un d e t e n i d o a n á l i s i s , t a n t o de esta p r o p i e d a d como del objeto y s u j e t o de la misnCia. El div e r s o m o d o de desarrollar e s t e c o n c e p t o de la p r o p i e d a d e n l o s d i f e r e n t e s p a i s e s , h a dado l u g a r á l a d i v i s i ó n e n s i s t e m a s , q u e p u e d e n r e d u c i r s e á c i n c o

550

LIBKOS, R E V I S T A S T

PERIÓDICOS

t i p o s p r i n c i p a l e s , 6, c u y o e s t u d i o e s t á d e d i c a d a u n a p a r t e de la o b r a d o n d e aparecen desmenuzados y analizados, señalando m u y acertadamente las vent a j a s é i n c o n v e n i e n t e s q u e c a d a u n o de e l l o s p r e s e n t a . S i g u i e n d o el e s t u d i o del c o n c e p t o de p r o p i e d a d m i n e r a , h a c e u n a o b s e r v a c i ó n d i g n a de t e n e r s e e n c u e n t a ; y es q u e , s u p o n i e n d o la p r o p i e d a d de u n a c o s a ¡la p r e e x i s t e n c i a de é s t a , n o d e b e c o n c e d e r s e la p r o p i e d a d de u n a s u b s t a n c i a m i n e r a l a n t e s de s a b e r si e x i s t e , c o m o s u c e d e h o y e n E s p a ñ a , d o n d e se s u p r i m e n l a s investigaciones, s i e n d o , por c o n s i g u i e n t e , p r o b l e m á t i c a la p r o p i e d a d c o n c e d i d a . E s t a p a r t e de la o b r a e n c i e r r a i d e a s m u y l u m i n o s a s a c e r c a de l a s c o n d i c i o n e s de l a p r o p i e d a d m i n e r a y de au j u r i s d i c c i ó n y a d m i n i s t r a c i ó n ' p ú b l i c a , c o n s t i t u y e n d o u n v e r d a d e r o p l a n l e g i s l a t i v o d i g n o de d e t e n i d o e s t u d i o . E n la s e g u n d a p a r t e se m a n i f i e s t a la obra de u n g r a n c o n o c e d o r de l a h i s t o r i a de la l e g i s l a c i ó n de m i n a s e n los p r i n c i p a l e s E s t a d o s ; h a b i e n d o l l e g a d o á reunir en ella nna asombrosa colección de datos, c u y a recopilación se considerarla punto menos que imposible sin suponer antes la competencia ó idon e i d a d q u e e n el a u t o r r e c o n o c e m o s . D e l a c o m p a r a c i ó n e n t r e l a s d i v e r s a s leg i s l a c i o n e s q u e en la o b r a s e d e s c r i b e n h a n de s a c a r g r a n p r o v e c h o l o s q u e s e d e d i c a n al e s t u d i o de l a s c u e s t i o n e s r e l a c i o n a d a s c o n la m i n e r í a . E l s e g u n d o t o m o e s t á d e d i c a d o á la Legislación de Minas en España, y no es o t r a c o s a q u e el r e s u m e n de l a s d i f e r e n t e s l e y e s q u e h a n r e g i d o la e x p l o t a c i ó n de l o s y a c i m i e n t o s m i n e r a l e s , d i v i d i e n d o s u e s t u d i o e n t r e s p e r í o d o s , q u e i á au v e z se s u b d i v i d e n en s e c c i o n e s , c o n s t i t u y e n d o el c o n j u n t o u n a c u r i o s i - j s i m a h i s t o r i a de l a s m o d i f i c a c i o n e s p o r q u e h a p a s a d o l a l a g i s l a c i ó n m i n e r a \ e n n u e s t r o p a í s desde los t i e m p o s p r i m i t i v o s h a s t a el d e c r e t o - b a s e s de 1868. E s t a e s , en s í n t e s i s , la o b r a del p r o f e s o r de l a E s c u e l a de M i n a s , q u e á n u e s t r o j u i c i o h a de a u m e n t a r la j u s t a f a m a q u e á c o s t a de t r a b a j o a s i d u o é i n t e l i g e n t e ha c o n q u i s t a d o el Sr. Carbonell e n t r e t o d o s los que s i g u e n c o n a t e n c i ó n el d e s e n v o l v i m i e n t o de l a r i q u e z a m i n e r a .
F . PEDKOÍÍA.

n a , G u s t a v o Gili, e d i t o r . Calle de l a U n i v e r s i d a d , tó, 1908.—Un t o m o e n 4.°, do 6á0 p á g i n a s . — P r e c i o de l a o b r a : 8 p e s e t a s . T r e s s o n l a s p r i n c i p a l e s é p o c a s q u e a b a r c a la h i s t o r i a e s c r i t a p o r e l d o c t o r F u n k : la A n t i g ü e d a d c r i s t i a n a , la E d a d m e d i a y la E d a d m o d e r n a . C a d a u n a de e s t a s e d a d e s d i v í d e s e e n d i v e r s o s p e r i o d o s , q u e f a c i l i t a n e l c o n o c i m i e n t o de m u l t i t u d de c u e s t i o n e s i m p o s i b l e s de r e t e n e r e n la m e m o r i a s i n el m é t o d o e x p o s i t i v o a d o p t a d o p o r el d o c t o P r o f e s o r de la U n i v e r s i d a d d e T u b i n g a . E n la A n t i g ü e d a d c r i s t i a n a e s t ú d i a n s e las v i c i s i t u d e s q u e h u b o de s u f r i r la I g l e s i a desde au f u n d a c i ó n h a s t a e l e d i c t o de M i l á n . J e s u c r i s t o , l o s A p ó s t o les, la p r e d i c a c i ó n e v a n g é l i c a , el i n c r e m e n t o del C r i s t i a n i s m o , l a s l u c h a s pag a n a s , el clero, s u f o r m a c i ó n , el p r i m a d o de E o m a , l a d i s c i p l i n a , l a v i d a m o ral del p u e b l o c r i s t i a n o , los S a c r a m e n t o s , l a s h e r e j í a s y la c i e n c i a e c l e s i á s t i c a , s o n los m a t e r i a l e s q u e r e c o g e el h i s t o r i a d o r p a r a el e s t u d i o de las tres p r i n c i p a l e s é p o c a s , o o n l a s v a r i a n t e s c a r a c t e r í s t i c a s que c a d a u n a o f r e c e . E n el a ü o 313 el p a g a n i s m o t u v o q u e a b a n d o n a r l a s r i e n d a s del I m p e r i o r o m a n o , S

L I B R O S , R E V I S T A S T PERIÓDICOS

56L

la R e l i g i ó n c r i s t i a n a es l a l e y s u p r e m a de l a s n a c i o n e s ; i n i c i a s e el p e r i o d o d e l o s C o n c i l i o s , c u y a s d e c i s i o n e s c o n s t i t u y e n l a s f u e n t e s del d e r e c h o u n i v e r s a l y la n o r m a á que h u b i e r o n de s u j e t a r s e l a s s o c i e d a d e s h u m a n a s . D e a l l í a r r a n c a el p r i n c i p a l d e s a r r o l l o a p o l o g é t i c o d e l C r i s t i a n i s m o , y q u e d a n c o n s t i t u i d a s l a s b a s e s de la t r a d i c i ó n , f o r m a d a s por l o s S a n t o s P a d r e s y D o c t o r e s d e t o d a la I g l e s i a : s u s e s c r i t o s c o n s t i t u y e n e l p r i n c i p a l f u n d a m e n t o p a r a l a e x t i r p a c i ó n de los errores. L a E d a d m e d i a n o s s u m i n i s t r a , a d e m á s d e los d a t o s a n t e r i o r m e n t e e x p u e s - \ tos, l a s e n c a r n i z a d a s l u c h a s del I s l a m i s m o , el o r i g e n , m á s t a r d e , de l a s e s c u e l a s teológioo-filosóficas, c u y o s c a r a c t e r e s h a l l á r o n s e e n l a f o r m a s i s t e m á t i c a y m o d o r a c i o n a l i n i c i a d o en el e s t u d i o de la T e o l o g í a . L a E s c o l á s t i c a p r o p ú sose dar á la F e la f o r m a de c i e n c i a en c u a n t o f u e r a p o s i b l e , y c r e a r la F i l o s o f í a c r i s t i a n a p o r m e d i o de la reflexión d i s c u r s i v a . S o n c o n s i d e r a d o s por el Dr.. F u n k c o m o p a d r e s de e s t a n u e v a c i e n c i a , S a n A n s e l m o y s u s c o n t i n u a d o res, H u g o de S a n V í c t o r , P e d r o L o m b a r d o , A b e l a r d o , A l e j a n d r o d e H a l e s , S a n t o T o m á s do A q u i n o , S a n B u e n a v e n t u r a , V i c e n t e de B e a u v a i s , E n r i q u e de G a n t e , E o g e r i o B a c ó n y R a i m u n d o L u l i o . A l o e s c r i t o p o r el h i s t o r i a d o r a l e m á n p o d r í a n a ñ a d i r s e o t r o s n o m b r e s q u e b i e n m e r e c e n figurar e n la h i s t o r i a del E s c o l a s t i c i s m o : D u r a n d o y C a p r e o l o , de l a f a m i l i a d o m i n i c a n a ; E g i d i o R o m a n o , el doctor fundatissimus y p r i n c i p e de los t e ó l o g o s , s e g ú n f r a s e d e m u y d i s t i n g u i d o s h i s t o r i a d o r e s e s c o l á s t i c o s ; A g u s t í n T r i u n f o , J u a n de V i terbo, T o m á s A r g e n t i n a y A l f o n s o de V a r g a s , v a r o n e s i n s i g u e s de la O r d e n d e S a n A g u s t í n , s o n a s i m i s m o c o n t i n u a d o r e s de la g r a n obra e m p e z a d a por e l S a n t o A r z o b i s p o de C a n t o r b e r y . M a s v o l v i e n d o a l e x a m e n del p r e s e n t e l i b r o , l a ú l t i m a é p o c a a b a r c a el p e r i o d o m á s c r í t i c o , a u n q u e u n o t a m b i é n d e l o s m á s g l o r i o s o s de la h i s t o r i a e c l e s i á s t i c a . Con la R e f o r m a c e l e b r ó s e el Conc i l i o de T r e n t e , n a c i ó la C o m p a ñ í a de J e s ú s , d e s t i n a d a por la P r o v i d e n c i a d i v i n a p a r a d e f e n d e r á la I g l e s i a c o n t r a l a s n o v e d a d e s i n t r o d u c i d a s por el p r o t e s t a n t i s m o . F u n d á r o n s e al m i s m o t i e m p o o t r a s m u c h a s instituciones m o n á s t i c a s , q u e contrarrestaron e l poderoso influjo d e l a herejía. El ú l t i m o p e r í o d o de l a E d a d m o d e r n a c o m p r e n d e la r e v o l u c i ó n de 1789, p r o d u c t o n a t u ral d e l filosofismo, y el e s t a d o de la I g l e s i a c a t ó l i c a e n A l e m a n i a , S u i z a , I t a Polonia lia, E s p a ñ a , P o r t u g a l , P a í s e s B a j o s , I n g l a t e r r a , E s t a d o s U n i d o s , tantismo. E l o b j e t o del h i s t o r i a d o r h a s i d o ofrecer e n f o r m a f á c i l m e n t e c o m p r e n s i b l e l a s u m a de c o n o c i m i e n t o s i n d i s p e n s a b l e s p a r a el e s t u d i o de la T e o l o g í a . L o ha conseguido, y no dudamos que su obra ocupará u n puesto m u y honroso en l a m a y o r p a r t e de n u e s t r o s S e m i n a r i o s . T i e n e la v e n t a j a de r e s u m i r en u n s o l o v o l u m e n l o s p r i n c i p a l e s d a t o s que se r e l a c i o n a n c o n la v i d a , c o n s t i t u c i ó n y c o n t i n u o d e s a r r o l l o de la I g l e s i a , desde HU o r i g e n h a s t a n u e s t r o s t i e m p o s , y o f r e c e , a d e m á s , m a t e r i a l e s a b u n d a n t í s i m o s p a r a el e s t u d i o de d e t e r m i n a d a s C u e s t i o n e s , sobre t o d o e n los E s t a d o s g e r m á n i c o s . M e r e c e n u e s t r o s p l á c e m e s e l s a b i o t r a d u c t o r de e s t a obra, c u y o é x i t o n o s p a r e c e i n d i s c u t i b l e . B. M.

y R u s i a ; el C o n c i l i o V a t i c a n o , el K u l t u r k a m p f , l a s M i s i o n e s y e l P r o t e s -

552

LÍBEOS,

REVISTAS

Y

PEEIÓDICOS

Die Parabeln des Herrn —im E v a n g e l i u i n — , exegetiselí n n d p r a l t t i s o h e r l a u t e r t , v o n

GeleitBWort dee h o c h w ü r d i g s t e n Bischofs, v o n B o t t e n b u r g . — I n n s b r u c k , D r u c k nnd Verlag, von Felizian E a n e b (Karl Pustet). Eegensburg, Rom und New-York bel F r i e d r i c h P u s t e t , 1904. O b j e t o de l a o b r a q u e e x a m i n a m o s es, s e g ú n se d e s p r e n d e de s u t í t u l o , l a a c l a r a c i ó n e x g é t i c a y p r á c t i c a de las p a r á b o l a s del E v a n g e l i o . El solo n o m b r e del a u t o r , p e r s o n a c o m p e t e n t í s i m a , b i e n c o n o c i d a e n el m u n d o c i e n t í f i c o p o r s u s t r a b a j o s l i t e r a r i o s , e s p e c i a l m e n t e t e o l ó g i c o s , o f r e c e s e g u r i d a d c o m p l e t a '¡n c u a n t o á la perfección r e l a t i v a oon q u e h a salido de su e m p e ñ o . M a s si esto n o b a s t a r a , y si el h e c h o d e h a b e r s e a g o t a d o e n m e n o s d e d o s a ñ o s u n a e d i c i ó n n u m e r o s a d e u n l i b r o d e e s t e g é n e r o n o h a b l a s e m u y a l t o e n f a v o r de s u m é r i t o , p u d i e r a c o n v e n c e m o s de la e x i s t e n c i a del m i s m o u n l i g e r o rec u e n t o de los a s u n t o s q u e e n a q u é l se d i s c u t e n . A g u i s a d e e s t u d i o p r e l i m i n a r d e t e r m i n a el d o c t o p r o f e s o r d e I n n s b r u c h e l c o n c e p t o e t i m o l ó g i c o , h i s t ó r i c o y r e a l d e l a v o z parábola; y refiriéndose p r i n su c i p a l m e n t e á l a s d e l E v a n g e l i o , e x p o n e de u n a m a n e r a c l a r a y p r e c i s a J e s ú s , y d e s p u é s d e h a b e r fijado l a s i g n i f i c a c i ó n q u e s e d a e n e l l a s a l de Dios,

d e f i n i c i ó n y s e n t i d o . P a s a e n s e g u i d a á e x p l i c a r *1 fin de l a s p a r á b o l a s d e Reino a c e r c a d e l c u a l v e r s a n e n s u m a y o r í a , se o c u p a d e c a d a u n a e n p a r -

t i c u l a r d e n t r o de los t r e s g r u p o s g e n e r a l e s e n q u e las d i v i d e . El m é t o d o q u e e m p l e a es e l s i g u i e n t e : 1." T e x t o o r i g i n a l y t r a d u c c i ó n l a t i n a y a l e m a n a d e l a p a r á b o l a . — 2 . ° C i r c u n s t a n c i a s q u e a c o m p a ñ a r o n á s u e n u n c i a c i ó n p o r el S a l v a d o r . — 3 . ° E x p l i c a c i ó n v e r b a l ( l i t e r a l ) y o b j e t i v a de l a p a r á b o l a . - 4.° I n t e r p r e t a c i ó n d e l a m i s m a . — Y 5.° S u a p l i c a c i ó n p r á c t i c a . C o m o se v e , la m a t e r i a e r a i n m e n s a y s u d e s a r r o l l o r e c l a m a b a u n a l a b o r n a d a c o m ú n ; el s a b i o J e s u í t a h a l o g r a d o l l e v a r l a á feliz t é r m i n o , ü n v i a j e & los S a n t o s L u g a r e s y l a p e r m a n e n c i a e n e l l o s d u r a n t e a l g ú n t i e m p o , j u n t o o o n el a p r o v e o l * , m i e n t o a t i n a d o y r e f l e x i v o de l o s e x p o s i t o r e s q u e la p r e c e d i e r o n ( l a l i t e r a t u r a a b u n d a n t í s i m a ; n o b a j a n de cuatrocientos es los e s c r i t o s c o n s u l t a d o s ) , h a c o n t r i -

b u i d o e f i c a z m e n t e á q u e el P . F o n c k s a l i e s e a i r o s o d e t a m a ñ a e m p r e s a . C o n c l u i r e m o s , pues, oon el Sr. O b i s p o de E o t t e n b u r g e n s u prefacio á la p r e s e n t e o b r a : «Si el c l e r o a c e p t a lo q u e a q u í se le o f r e c e y s e c u n d a c o n s u p r o p i o t r a b a j o l o s e s f u e r z o s d e l a u t o r , l l e g a r á n á s e r d e n u e v o l a s parábolas inmortales n n b u e n f e r m e n t o q u e , ejerciendo s a l u d a b l e influencia en la o r a t o r i a s a g r a d a , l a l e v a n t a r á , t a n t o p o r l o q u e h a c e á s u f o n d o c o m o p o r lo q u e a t a ñ e á l a forma.»
_„.^,.-..,„....A. P. ,

Eco d e Uadríá.—Conversación

espallola moderna (Paliques),

p o r P . de M ü g i o a .

T e n g o á l a v i s t a l a 8.* e d i c i ó n d e e s t a o b r i t a , q u e f o r m a p a r t e d e l a i n t e r e s a n t e c o l e c c i ó n d e m a n u a l e s d e n o m i n a d o s Violets y eficaz p a r a a p r e n d e r á h a b l a r l a s l e n g u a s v i v a s . F o r m a c a d a n n o de e s t o s m a n u a l e s u n a n u m e r o s a c o l e c c i ó n d e a r t í c u l o s , e n q n e se d e s a r r o l l a n e s c e n a s f a m i l i a r e s , c o n v e r s a c i o n e s y d i á l o g o s d o m é s t i c o s ó c a l l e j e r o s , c h a s c a r r i l l o s ó n o t a s c ó m i c a s , i n c i d e n t e s de v i a j e , de p o ' Echos der new Sprachen, colección q n e g o z a de a n t i g u a y b i e n c i m e n t a d a f a m a , como m e d i o p r á c t i c o

LIBROS, REVISTAS T PERIÓDICOS

553

1

Bada, (lo café, e t c . , todo ello en l e n g u a j e fácil y corriente en el p a í s c u y a l e n g u a se quiere h a c e r aprender á l o s n a t u r a l e s de la n a c i ó n á que e s t á dest i n a d o el c o r r e s p o n d i e n t e m a n u a l . T o d a la r i c a f r a s e o l o g í a de la charla e s p o n t á n e a , q u e baraja y r e p i t e , al e x p r e s a r las c o n t i n g e n c i a s del trato diario, esas l o c u c i o n e s y m o d i s m o s q u e t a n t o c a r a c t e r i z a n la v i d a del i d i o m a de n n p a í s , l l e g a a s í c o m o l e j a n o eco á oídos del h a b i t a n t e de otro p a i s , q n í e n de e s t e m o d o a p r e n d e s i n trabajo y con p l a c e r aquel i d i o m a e x t r a n j e r o . El íSr. M ú g i c a , a u t o r del Eco de Madrid d e s t i n a d o á los a l e m a n e s , es desde l a r g a fecha profesor de español en el S e m i n a r i o de l e n g u a s o r i e n t a l e s de la E e a l u n i v e r s i d a d de F e d e r i c o G u i l l e r m o , e n B e r l í n . D e d i c a d o c o n ardor verdader a m e n t e m e r i d i o n a l , y al m i s m o t i e m p o con la c o n s t a n c i a propia de los n a t u rales del p a í s que h a b i t a , á e s c u d r i ñ a r todos los r i n c o n e s y secretos del l é x i c o español, así como los i d i o t i s m o s y e x p r e s i v a s l o c u c i o n e s que a t e s o r a n u e s t r o r i q u í s i m o i i l i o m a c a s t e l l a n o , es h o y el a u t o r del Eco de Madrid p a r a los a l e m a n e s u n a de l a s personas que m á s A fondo c o n o c e n el g e n i o de l a l e n g u a española contemporánea. A s i lo ha c o m p r e n d i d o el editor de l o s Viólete Echo» c u a n d o á él s e h a dirig i d o e n c a r g á n d o l e l a c o n f e c c i ó n del Eco de Madrid, e n que, p o r c i e r t o , n u e s t r o c o m p a t r i o t a ha h e c h o g a l a del h u m o r i s m o que le es propio y c a r a c teriza su e s t i l o siempre l l a n o y desprovisto de t o d a a f e c t a c i ó n . E s v e r d a d e r a m e n t e p r o d i g i o s o el n ú m e r o de e x p r e s i o n e s u s u a l e s q u e h a a c u m u l a d o el Sr. M ú g i c a e n l a s 175 p á g i n a s de s u m a n u a l , y n i n g ú n conocedor do n u e s t r o i d i o m a p u e d e n e g a r la n a t u r a l i d a d con que los ha e m p l e a d o . S u s d i á l o g o s son u n a verdadera f o t o g r a f í a del h a b l a c a s t e l l a n a de n u e s t r o t i e m p o ; y los a l e m a n e s q u e t e n g a n u n poco de e m p e ñ o y b u e n a v o l u n t a d p a r a a s i m i l á r s e l o s , p u e d e n recorrer l a s d i s t i n t a s c o m a r c a s de E s p a ñ a , a s i Como los países de A m é r i c a en que se h a b l a n u e s t r a l e n g u a , con la s e g u r i d a d de c o m p r e n d e r y darse á e n t e n d e r e n todos ellos s i n la m e n o r dificultad. A c o m p a ñ a al Eco de Madrid un v o c a b u l a r i o que c o n t i e n e todos los términ o s e m p l e a d o s e n l a obra, t r a d u c i d o s al a l e m á n , e n o b s e q u i o á l o s q u e e s t é n e n d i s p o s i c i ó n de p r e s c i n d i r de m a e s t r o . M i m á s c u m p l i d o p a r a b i é n al laborioso a u t o r .
T o M i S ESCRIOHK.

t a lley de IB Creencia ( c o n t r a dele qui volen a b o l i r í a ) . —Instruooió P a s t o r a l del l i m o . Sr. Dr. 1). J o s e p h T o r r a s y Bages, Biabe de Vich, en ooasió del d e c r e t , Lamentabili aune exitu de 3 do J u r i o l d'el p r e s e n t a n y 1907.—Viob, I m p r e n t a de Anglada. L a P a s t o r a l del l i m o . Sr. T o r r a s y B a g e s es n n e s t u d i o profundo y luminoso acerca de la «ley de la c r e e n c i a » . D e s d e l a s p r i m e r a s p á g i n a s está entrelazada de t e x t o s de la S a g r a d a E s c r i t u r a s a b i a m e n t e e s c o g i d o s , y al m i s m o t i e m p o l a h e r m o s e a n p e n s a m i e n t o s bellos y o r i g i n a l e s . E n la Analecta Auguaíiniana c o r r e s p o n d i e n t e a l m e s de J u l i o del presente e u que se r e p r u e b a n v a r i a s proposia ñ o puede leerse e l decreto Lamentabili,

c i o n e s m o d e r n a s , y c o n m o t i v o del cual h a p u b l i c a d o el Sr. O b i s p o de V i c h »u P a s t o r a l , d i g n a de t o d o e n c o m i o por l a d o c t r i n a t a n p u r a y e l o c u e n t e mente expuesta que contiene.

554

LIBROS, REVISTAS Y

PERIÓDICOS

La fragancia del amor marlano, p o r e l l i m o , y R v m o . Sr. D. J o s é M. d e J e s í i s P o r t u g a l , Obispo de A g u a s c a l i e n t e s (México).--Con l i c e n c i a s del O r d i n a r i o . — S u b i r a n a herm a n o s , e d i t o r e s p o n t i ñ c i o s . P u e r t a f e r r i s a , 14, B a r c e l o n a , 1907 —Un t o m o e n 8 . ° , do 250 p a g i n a s . — P r e c i o ; 1,50 p e s e t a s en r ú s t i c a y 2 p e s e t a s en t e l a con d o r a d o . E n e l c a t á l o g o de l a s n u m e r o s í s i m a s o b r a s c o n s a g r a d a s á, la M a d r e de D i o s m e r e c e u n s i t i o de p r e f e r e n c i a el h e r m o s í s i m o f o l l e t o del S r . P o r t u g a l . Sa l e c t u r a p r o d u c e e n el e s p í r i t u l a f r a g . i n c i a de a m o r & la V i r g e n . L o s l e c t o r e s de e s t a B e v i s t a c o n o c e n y a l a s c u a l i d a d e s q u e a d o r n a n al p i a d o s o y s a b i o O b i s p o de A g u a s c a l i e n t e s , y s i n o l a s c o n o c i e r a n b a s t a r l a l c s h o j e a r l a o b r a c u y o titulo encabeza estas líneas. Quiere que nuestro amor, nuestra devoc i ó n A la V i r g e n t e n g a por base l a p r á c t i c a de l a s v i r t u d e s , q u e a l h o n r a r l a c o n l o s l a b i o s n o se s e p a r e de e l l a n u e s t r o c o r a z ó n . Con e s t o y a se c o m p r e n d e q n e es u n l i b r o d e d i c a d o á l o s a m a n t e s d e M a r í a , u n p r e c i o s o r a m i l l e t e de \ a m o r q u e c o l o c a e n c! a l t a r d e l a R e i n a de l o s Á n g e l e s . ¿ P o r q u é n o a m a m o s i á M a r i a ? — p r e g u n t a el p i a d o s o escritor—. ¿Cómo d e b e m o s a m a r l a ? E l l a es la ' p a z y el c o n s u e l o de los m o r t a l e s , la R e i n a de l a s m i s e r i c o r d i a s . A l p e n s a r e n l a s b o n d a d e s de M a r í a , n o h a l l a el c o r a z ó n c o n q u ó p a g a r l a s ; p o r e s t o se r i n d e , s e e n t r e g a y s e c o n s a g r a á s u s e r v i c i o . A l l a d o de e s t o s a f e c t o s a p a r e c e n o t r a s e n s e ñ a n z a s de p e r f e c c i ó n s u b l i m e , l a s m á s á p r o p ó s i t o p a r a d i r i g i r al c r i s t i a n o por l a s s e n d a s de l a v i r t u d . L o s c o n f e s o r e s y p r e d i c a d o r e s del E v a n g e l i o p u e d e n r e c o g e r de e s t e l i b r o p r e c i o s o s m a t e r i a l e s p a r a el g o b i e r n o y dirección de las almas. Z

Cursus brevis Philosophiae, A u c t o r e G u s t a v o Pecei, Phil. e t SS. Theol., D o c t o r e i n Sem i n a r i o E p Í B c o p a l i S t r i g o n i e n s i P h i l o s o p h i a e Profesflore. V o l u m e n secundum.— Cosmología, Psychologia. Cum a p p r o b a t i o n e R e v e r e n d i s s i m i o i - d i n a r i a t u s S t r i g o niensis. —Esztergom H u n g a r i a ) , T y p i s G u s t a v i B u z a r o v i t s , 1907. P r e c i o . 5 p e s e t a s . De v e n t a en c a s a del a u t o r y en la l i b r e r í a de E u g e n i o S u b i r a n a , P u c r t a - F e r r i s a , 14, B a r c e l o n a . M i l p l á c e m e s m e r e c e el S r . P e c s i , y n o s o t r o s se los e n v i a m o s m u y s i n c e r o s , p o r e s t e s u s e g u n d o v o l u m e n , q u e , á n u e s t r o j u i c i o , s u p e r a en v a l o r al prim e r o . El q u e t e n e m o s á la v i s t a r e s p o n d e al p l a n que d e s d e u n p r i n c i p i o s e t r a z ó e l a u t o r : d a r de m a n o á l a s c u e s t i o n e s s e c u n d a r i a s , p a r a q u e l a s p r i n c i p a l e s o c u p e n el l u g a r q u e les c o r r e s p o n d e . P e r o s o b r e todo, es d i g n o do t o d a l o a el e m p e ñ o , e n e s t e s e g u n d o v o l u m e n b i e n v i s i b l e , del a u t o r e n h e r m a n a r la F i l o s o f í a c o n la C i e n c i a , r e m o z a n d o l o s p r i n c i p i o s i n c o u c u s o s de la F i l o s o f í a t r a d i c i o n a l . T a l a c o n t e c e e n la p r i m e r a p a r t e , e n la C o s m o l o g í a , á c u y a j u r i s - ; d i c c i ó n h a t r a í d o el Sr. P e c s i m u c h o s é i m p o r t a n t e s p r o b l e m a s do l a c i e n c i a de l a N a t u r a l e z a . E s e es s u l u g a r ; p e r o a u n q u e a p l a u d i m o s l a i d e a , c r e e m o s q u e , p o r lo m i s m o q u e la c i e n c i a n o h a d i c h o t o d a v í a l a ú l t i m a p a l a b r a , s o n m u y d i s c u t i b l e s s u s t e o r í a s c o n c i l i a t o r i a s , y s u t r a t a d o de Energética, trnotiva. C i e n t í f i c a , e n el s e n t i d o a n t e s i n d i c a d o , es t a m b i é n la s e g u n d a p a r t e , la P s i c o l o g í a ; pero h a y q u e r e c o n o c e r q u e n o e s t á á t o d a !a a l t u r a q u e f u e r a de d e s e a r ; f a l t a b u e n a p a r t e de l o s e s t u d i o s m o d e r n o s . E n la C o s m o l o g í a n ó t a s e la a u s e n c i a de c u e s t i o n e s q u e , c o m o la r e l a t i v a á los o r í g e n e s del U n i v e r s o , v. g r . , s i e m p r e se h a b í a n c o n s i d e r a d o p r o p i a s de e s t e l u g a r . E l S r . P e c s i h a s i d o de o p i n i ó n q u e e s t e t e m a debe ser t r a t a d o e n el a u t o r l a d e s e a , p u e d e ser el p u n t o de p a r t i d a de u n a p o l é m i c a t a n ú t i l c o m o i n s -

LÍBEOS,

REVISTAS

X

PERIÓDICOS

555

l a T e o d i c e a , y s o s p e c h a m o s qne e n e s t e l i b r o e x p l a n a r á t a m b i é n el c o n c e p t o y l a n a t u r a l e z a del m i l a g r o . T o d o lo c u a l q u i e r e d e c i r q u e el d o c t o p r o f e s o r del S e m i n a r i o de E s z t e r g o m t i e n e s u s p e c u l i a r e s p u n t o s de v i s t a , y , p o r q u e nos parecen m u y respetables, reservamos para cuando la obra esté completa l a o p o r t u n i d a d de a l g u n a s i n d i c a c i o n e s q u e a c a s o n o e s t é n d e s p r o v i s t a s de fundamento. D e t o d a s s u e r t e s , l a s o r i e n t a c i o n e s del a u t o r s o n p l a u s i b l e s , y la o b r a s u m a mente recomendable. E . N. R A F A E L M ARÍA DE LAnnA.—/) I»(ÍÍM(O He. Derecho /nífli-nacíonaí..—Estudio h l s t t f r l c o c r l t l c o . — S o n u m e u : El I n s t i t u t o deG.ante. - L a a c c i ó n i n t e r n a c i o n a l de E s p a ñ a . — E l m o v i m i e n t o i n t e r n a c i o n a l c o n t e m p o r á n e o . — L a s socieilades d o c o n t e s y p r o p a g a n d i s t a s de E s p a ñ a . — L a c u l t u r a s u p e r i o r de E s p a ñ a . — Í n d i c e r a z o n a d o d e l libro.—Los T r a t a d o s i n t e r n a c i o n a l e s de E s p a ñ a . - B i b l l o g r a í í a i n t e r n a c i o n a l española. Con e s t e l i b r o de 570 p á g i n a s e n 8.°, b u e n a i m p r e s i ó n , a b u n d a n t í s i m a l e c t u r a y f r e c u e n t e s r e f e r e n c i a s á t o d o s l o s t r a b a j o s de D e r e c h o I n t e r n a c i o n a l de n u e s t r o t i e m p o , c o n t i n ú a el Sr. L a b r a s u d o b l e propó.-ito de c o n t r i b u i r á q u e e n E s p a ñ a se f o r m e u n a c i e r t a o p i n i ó n p ú b l i c a s o b r e la p o l í t i c a i n t e r n a c i o n a l q u e se n o s h a i m p u e s t o p o r h a b e r s e r e c t i f i c a d o ú l t i m a m e n t e l a j p o l í t i c a d e r e t r a i m i e n t o de l a fiegencia, y de s e c u n d a r l a s r e i t e r a d a s r e c o - : m e n d a c i o n e s que el I n s t i t u t o f u n d a d o e n G a n t e e n 1870 h a h e c h o y h a c e á < t o d o s s u s m i e m b r o s p a r a q u e s e croen e n t o d o s los p u e b l o s c u l t a s A s o c i a c i o n e s q u e , s i n r e n u n c i a r á s u n o t a c a r a c t e r í s t i c a , s e c u u d e n c e r c a de l o s G o b i e r n o s y de l a o p i n i ó n p ú b l i c a los t r a b a j o s de a q u e l l a r e n o m b r a d a , h u m a n i ria y fecunda Asociación. E l Sr. L a b r a es el D e c a n o de los m i e m b r o s e s p a ñ o l e s del I n s t i t u t o de D e r e c h o I n t e r n a c i o n a l , y a h o r a e s u n o de los c u a t r o r e p r e s e n t a n t e s de E s p a ñ a e n e l T r i b u n a l de la P a z de l a H a y a . Se e x p l i c a el v i v o i n t e r é s c o n q u e a c a b a de p u b l i c a r el l i b r o a n t e r i o r m e n t e c i t a d o . Y os de d e s e a r q u e s u s e s f u e r z o s c o n s i g a n el a p e t e c i d o e f e c t o , t a n t o p o r l a i n t e n c i ó n del a u t o r , c o m o por l a c o n s i deración con que la prensa técnica europea lo ha acogido. Con tal p r o p ó s i t o se t r a t a e n e s t o s i n s t a n t e s de c o n s t i t u i r e n E s p a ñ a n n a S o c i e d a d l i b r e de E s t u d i o s de D e r e c h o I n t e r n a c i o n a l , L e g i s l a c i ó n c o m p a r a d a y Geografía política universal. N o e s d e l c a s o e s t i m a r el v a l o r de l a o b r a n i h a c e r c r í t i c a de e l l a . P a r a t o d o ello se n e c e s i t a n e s p e c i a l c o m p e t e n c i a y d e t e n i d o e s p a c i o . E s t a es u n a m e r a n o t a b i b l i o g r á f i c a , que a c u s a l a a p a r i c i ó n del n u e v o l i b r o y s e r v i r á p a r a r e c o m e n d a r á los a f i c i o n a d o s , y s o b r e t o d o á la g e n t e p o l í t i c a , q u e se o c u p e n de ól, p o r lo m i s m o que las c u e s t i o n e s i n t e r n a c i o n a l e s s o n h o y l a s m á s i n t e r e s a n t e s y c o m p r o m e t e d o r a s de l a N a c i ó n e s p a ñ o l a . E l Sr. L a b r a , e n s u o b r a , e x p o n e s u s o p i n i o n e s p a r t i c u l a r e s , p e r o d a m a y o r p r e f e r e n c i a á l a e x p l i c a c i ó n de l o s p r o b l e m a s i n t e r n a c i o n a l e s y de l o s t é r m i n o s e x a c t o s de é s t o s , p a r a q u e el l e c t o r p u e d a p o r sí m i s m o y c o n e n t e r a i n d e p e n d e n c i a f o r m a r s u j u i c i o . E n t a l s e n t i d o e s u n Vademecun p o l í t i c o s m á s ó m e n o s d e d i c a d o s al p r o b l e m a i n t e r n a c i o n a l . E l S r . L a b r a p u b l i c ó p o c o h a c e o t r o l i b r o de a n á l o g o s e n t i d o , t i t u l a d o Estudios de Derecho publico. Y l u e g o o t r a s dos o b r a s de c a r á c t e r a n á l a g o : El de n u e s t r o s

556 aspecto internacional

LIBROS, R E V I S T A S Y de la cuestión

PERIÓDICOS His pan o-Americano

de Cuha y El Congreso

de Madrid

de 1900. A e s t a s o b r a s h a y q u e referir l a d e d i c a d a e s p e c i a l m e n t e

a l I n s t i t u t o de G a n t e .

Más libros y folleíOS
Lehrbuch der Moraltheoloyie,

recibidos

en nuestra

Redacción.

v o n D r . A n t ó n K o c h , P r o f e s s o r der T h é o l o g i e

a n der U n i v e r s i t a t T ü b i n g e n . Z w e i t e , v e r m e h r t e u n d v e r b e s s e r t e A u f l a g e . g r . 8.° ( X I V u . GS2) F r e i b u r g . 1907, H e r d e r s o h e V e r l a g s h a n d l u n g . M . 11; g e b . i n L e i n w a n d M . 12,50. Aphorismen über Predigt und Prediger, von Dr. Franz Hettinger. Zweite Professor Auflage, herausgegeben von Dr. Peter HüIs, Domkapitular und

a n der U n i v e r s i t a t z u M ü n s t e r I. W . M i t A p p r o b a t i o n des h o c h w . H e r r n E r s z b i s c h o f s v o n F r e i b u r g . 8.° ( X V I u. 551) F r e i b u r g 1907. H e r d e r s o h e Verl a g s h a n d l u n g . M . 4,50; g e b . i n H a l b f r a n z M . 6,50. Compendium Theologiae Moralis. A u c t o r e A u g u s t i n o L e h m k u h l , S. J . , e d i t i o q u i n t a e m e n d a t a et a u c t a . C u m a p p r o b a t i o n e E e v m i . A r c h i e p i s c o p i . F r i b u r g . et S u p e r . O r d i n i s . 8.° ( X X I V e t 618 p.) P r e t i u m ; M. 7.—Fr. 8,75; a dorso c o r l o r e l i g . M . 8,60. F r . 1 0 , 7 5 . — F r i b u r g i B r i s g o v i a e . S u m p t i b u s H e r d e r , T i p o g r a p h i e d i t o r i s P o n t i f t c i i . 1907. La Lucha por la Salud; por el D r . B u r l u r e a u x , P r o f e s o r del H o s p i t a l de V a l - d e - G r á c e . T r a d u c i d o de l a t e r c e r a e d i c i ó n f r a n c e s a p o r el Dr. J o s é B l a n c h y B e n e t , M i e m b r o c o r r e s p o n d i e n t e de la E e a l A c a d e m i a de M e d i c i n a de B a r c e l o n a . P r e c i o , p e s e t a s 3 , 5 0 . — B a r c e l o n a , G u s t a v o G i l i , e d i t o r , c a l l e d e l a U n i v e r s i d a d , 64; 1907. Kelteler, P a r í s (6.0 Sosa por G e o r g e s G u y a u . — 1 v o l . g r a n d i n 16 ( C o l l e c t i o n L a ). o r i g i n a l e s de M a r í a del P i l a r S i n u é s . N u e v a Pensée C r ó t i e n n e ) . P r i x : 8 fr. 50; franco; y flor de Oro.—Novelas 4 fr. L i b r a i r i e B l o u d e t C " , 4 rué M a d a m e ,

e d i c i ó n . — M a d r i d , L i b r e r í a G e n e r a l de V i c t o r i a n o S u á r e z , P r e c i a d o s , 48; 1907. P r e c i o en M a d r i d , 2 p t a s . ; e n p r o v i n c i a s , 2,50. Teatro de ensueño, p o r G. M a r t í n e z S i e r r a . M e l a n c ó l i c a S i n f o n í a de E u b é n D a r í o . I l u s t r a c i o n e s l í r i c a s de J u a n E . J i m é n e z . — M a d r i d , 1 9 0 5 . P r e c i o , 4 pesetas. La Casa de la Primavera, aceptable, p o r G. M a r t í n e z S i e r r a . — M a d r i d , L i b r e r í a d e \ ! por J u l i o A l a r c ó n y M e l é n d e z . S. J . ( S a j . ) . — E a z ó n de la Iglesia, d i s p u e s t a s p a r a q u e p u e d a n s e r v i r de P u e y o , 1907. P r e c i o , p t a s . 3,50. Un feminismo Lecciones y F e , P l a z a d e S a n t o D o m i n g o , 14, M a d r i d , 1907. P r e c i o , 3 p e s e t a s . de Historia t e x t o de l e c t u r a e n l a s E s c u e l a s de p r i m e r a e n s e ñ a n z a , por D . M a n u e l C o r t é s y C u a d r a d o . — M a d r i d , L i b r e r í a de l o s S u c e s o r e s de H e r n a n d o , c a l l e del A r e n a l , n ú m e r o 11; 1907. Obras Completas; del D r . D . J o s é M o d e s t o E s p i n o s a . T o m o s I y I I e n 1 2 . ' ( X V I I I y 572 p á g s . ) . P r e c i o : fr. 7 l o s dos t o m o s , e n c u a d e r n a d o s l u j o s a m e n t e e n t e l a . — B . H e r d e r , L i b r e r o - E d i t o r P o n t i f i c i o , F r i b u r g o de B r i s g o v i a ( A l e mania). Nuevo Método para aprender el Francés, por el D r . H e r m a n n S c h n i t z l e r , P r o f e s o r de L e n g u a s . O b r a d e d i c a d a á la A m é r i c a E s p a ñ o l a p a r a el u s o pri-

LÍBEOS,

EEVISTAS

Y PEEIÓDICOS

557

v a d o y e s c o l a r . S e g u n d a e d i c i ó n r e v i s a d a . E n 8.° ( X 7 1 y 254 p á g s . ) . E n c u a d e r n a d a e n tela, fr. 3,75.—B. Herder, Librero Editor Pontificio, F r i b u r g o de Brisgovia (Alemania). Crónica del Curso breve de Cuestiones sociales celebrado e n el Centro de D e de Bufete. Contie-

f e n s a S o c i a l d e M a d r i d e n 1906.—Precio: 5 p e s e t a s .
P A K A 1Ü08.—AGENDAS B A I L L Y - B A I L L I É H E É HIJOS.—Agenda

ne: D i a r i o e n b l a n c o p a r a a n o t a c i o n e s de i n g r e s o s y g a s t o s , c o n i m p o r t a n t e s d a t o s m u y n e c e s a r i o s e n o f i c i n a s d e B a n c a , C o m e r c i o , p a r t i c u l a r e s , e t c . Cuat r o e d i c i o n e s e c o n ó m i c a s . — E n M a d r i d : 1, 1,50, 2 y 3 p e s e t a s ; e n p r o v i n c i a s : 1,50, 2, 3 y 4 p e s e t a s . C u a t r o e d i c i o n e s c o m p l e t a s . — E n M a d r i d : 2, 2,50, 3 y 4 p e s e t a s ; e n p r o v i n c i a s : 2,50, 8, 4 y 5 p e s e t a s . Memorándum de la Cuenta diaria. Contiene: Secciones especiales para anotar visitas, señas útiles, gastos é ingresos diarios, y cnanto se necesita para l l e v a r o r d e n a d o s y s i n t e m o r á q u e so o l v i d e n l o s m ú l t i p l e s a s u n t o s e n q u e se d e s a r r o l l a l a v i d a m o d e r n a . — P r e c i o s . E n M a d r i d : 2,50 y 3 p e s e t a s ; e n p r o v i n c i a s : 3 y 3,50 p e s e t a s . Agenda Culinaria, L i b r o d e l a C o m p r a , q u e c o n t i e n e 365 m i n u t a s y m á s d e 700 r e c e t a s . E x p l i c a c i ó n d e l a m a n e r a d e c o n d i m e n t a r l o s g u i s a d o s q u e prescribe e n los menú-diarios. A g e n d a e n b l a n c o para a n o t a r al d í a los gastos de c o c i n a . — P r e c i o s . E n M a d r i d : 2 p e s e t a s ; e n p r o v i n c i a s : 2,50 p e s e t a s . Agenda de Bolsillo, p a r a u s o de p a r t i c u l a r e s . P r e c i o s o l i b r o de n o t a s , d i v i d i d o p o r d í a s , c o n i n t e r e s a n t e s d a t o s s o b r e Correos, T e l é g r a f o s , T e l é f o n o s , tranvías, carruajes, etc. Encuadernado e n tela, con bolsillo interior y portal á p i z . — P r e c i o s . E n M a d r i d : d e u n d í a e n p l a n a , 1,50 p e s e t a s , d e d o s d í a s e n p l a n a , 2 p e s e t a s ; e n p r o v i n c i a s : 2, y 2,50 p e s e t a s , r e s p e c t i v a m e n t e . Almanach L'Obra toria, du >SiUow.—190S; 34, B o u l e v a r d R a s p a í l , P a r í s . P r e c i o : fr. 0,50. de la Filosofía y en la Filosofía de la Hisden.Balmes en la Historia

por Enricb P í a y Deniel, P v r e . Discurs llegit en la sesió apologética

del g r a n F i l o s o p b q u e , p e r a c o m m e m o r a r el L I X a n i v e r s a r i de l a s e v a m o r t , c e l e b r a l ' A s s o c í a c i ó « C a t a l u n y a Vella» e n el T e m p l e R o m a d e V i c h e l d í a 9 de J u l i o l d e 1907.—Vich, I m p r e m í a C a t ó l i c a d e S a n t J o s e p h . 1907. Carta Pastoral, del l i m o , y R v m o . Sr. D r . D . J u a n M a u r a y Gelabert, Crisíiajía,—Orihuela, Imprenta O b i s p o de O r i h u e l a , 5." S o b r e La Democracia de C o r n e l i o P a y a ; 1907. Memoria, l e í d a e n l a i n a u g u r a c i ó n d e l Curso d e 1907-1978, d e l a s E s c u e l a s de A r t e s ó I n d u s t r i a s d e la P r o p a g a n d a C a t ó l i c a d e F a l e n c i a , p o r s u D i r e c t o r D . E u g e n i o M a d r i g a l V i l l a d a , C a n ó n i g o d e l a S. I . C a t e d r a l . — F a l e n c i a , I m p r e n t a y L i b r e r í a d e A b u n d i o Z . M e n é n d e z , M a y o r p r i n c i p a l , n ú m . 70; 1907. Recuerdo de la colocación de la primera piedra d e l a I g l e s i a y C o l e g i o «San A g u s t í n . ; 12 O c t u b r e 1907.—Buenos A i r e s , I m p r e n t a d e P a b l o G a d o l a , S i b a d a v i a , 775; 1907. Oficio Parvo e n h o n o r d e M a r í a , M a d r e del B u e n C o n s e j o . A r r e g l a d o p a r a el n s o d e l a s S o d a s d e s u C o n g r e g a c i ó n p o r e l R . P . V í c t o r M a t u r a n a , A g u s t i n o . — S a n t i a g o d e C h i l e , I m p r e n t a y E n c u a d e m a c i ó n «El Globo», A g u s t i n a s , n ú m e r o s 826 á 840; 1907. Propósitos de San Leonardo de Puerto-Maurico.—lourn&i (Bélgica). Sociedad de S a n J u a n E v a n g e l i s t a . Desclée y Compañía, Editores Pontificios y de l a S a g r a d a C o n g r e g a c i ó n d e R i t o s ; 1907.—Se v e n d e , e n c u a d e r n a d o e n tela y

558

LIBROS,

REVISTAS

T

PERIÓDICOS

corte e n c a r n a d o , á p e s e t a s 0,40. D i r i g i r s e á D . M i g u e l Casáis, P i n o , 5, B a r c e l o n a . A p a r t a d o n ú m e r o 231. Nouvelle Mélhode Jeanne D'Arc, e s s e n t i e l l e m e n t E n f a n t i n e , p o p u l a i r e , relig i e u s e , p a r le Curó de C o n r g i s ( Y o n e ) 2.» e d i t i o n . P r i x : 1 fr. 2 5 . — A u x e r r e , I m p . M o d e r n e r 3, r u é d u T e m p l e ; 11)08.

Revisfas.
RIvIsla Internazionale di Sclenze Sociali e Discipline auxiliarle (Diciembre, 1907). L'usitra nelle leggi moderne.—La usura en las leyes modernas, por el D r . G i u -

s e p p e G o r i a . — M i e n t r a s s e e x t i n g u e el e c o del V I I C o n g r e s o de l a B a n c a P o p u l a r , y , b o r r á n d o s e del m u n d o de la m e m o r i a , se a p a g a n l e n t a m e n t e l a s i m p r e s i o n e s y l e s r e c u e r d o s de a q u e l C o n g r e s o , m á s v i v e y m á s i n t e n s a m e n t e se afirma y se e s c u l p e s u s i g n i f i c a d o e n n u e s t r o e s p í r i t u : s i g n i f i c a d o de l u c h a t e n a z , de d e s e o s s a t i s f e c h o s y d e l e g í t i m a s e s p e r a n z a s . E l h o r i z o n t e se p u e b l a c o m o e n a p a c i b l e s u e ñ o i n f a n t i l de v i s i o n e s q u e n o s p r e s e n t a n a q u e l l a l u c h a , y sa n o s a p a r e c e la obra de t r a t a d i s t a s c o m o E a i f f e i s e n , L u z z a t i , W o l l e m b o r g y t a n t o s o t r o s , c u y o e j e m p l o h a n s e g u i d o los que h o y e n c a m i n a n sus trabajos á la extinción de ese audaz parasitismo que, semejante á la repugnante cuscuta, acecha á la víctima y , arrastrándose silenciosamente en l a s o m b r a , la c e r c a , la e s t r e c h a e n m o r t a l a b r a z o y c h u p a h a s t a la ú l t i m a g o t a da la l i n f a q u e le d a b a v i g o r y v i d a . L a l u c h a p r i v a d a v a p r e c e d i d a de l a i n i c i a t i v a p ú b l i c a , e s d e c i r , l a l u c h a d e l o s G o b i e r n o s , m á s d i f í c i l , a u n q u e m á s e s c a s a en b u e n o s r e s u l t a d o s . E s t a p r e c e d e n c i a es l ó g i c a , n a t u r a l , p u e s e n c u e n t r a c o m o e x p l i c a c i ó n y c a u s a prim e r a , por u n a p a r t e l a m e n t a l i d a d h u m a n a , y p o r o t r a la n a t u r a l e z a del m a l q u e se c o m b a t e . E l a b u s o u s u r a r i o e s u n f e n ó m e n o a n t i g u o , e m a n a c i ó n fiel del homo lupus, homini p o r q u e la t e n t a c i ó n de a b u s a r de la f u e r z a p r o p i a es t a n a n t i g u a e o m o

la h u m a n i d a d ; pero e s t e a b u s o , q u e e n t i e m p o s a n t e r i o r e s c o n s t i t u í a u n h e c h o a i s l a d o , c a s i r e g i o n a l , ó p o r l o m e n o s e x c l u s i v o de l o s L o m b a r d o s y l o s H e b r e o s , s e g e n e r a l i z ó e n l o s s i g l o s X V I y X V I I , á i m p u l s o s del c r e c i m i e n t o a s o m b r o s o de l a s n e c e s i d a d e s , y de a q u e l e m i g r a r del e s p í r i t u h u m a n o d e s d e la s e n c i l l e z m e d i o e v a l á l a febril e x i s t e n c i a de l a s e d a d e s m o d e r n a s . Y e n f r e n t e de e s t e d e s a r r o l l o a u d a z del e s p í r i t u u t i l i t a r i o , q u e t e n d í a á t r a n s f o r m a r l a s o c i e d a d e n u n a e s p e c i e de a s o c i a c i ó n de fines p u r a m e n t e e c o n ó m i c o s , se o c u r r e l ó g i c a m e n t e e s t a p r e g u n t a : ¿Quó h i z o l a Chiesa? ¿Qué l o s d o c t o r e s c a t ó l i c o s de l o s s i g l o s X V I y X V I I ? E l a u t o r h a c e e s t a p r e g u n t a y c o g e al v u e l o la o c a s i ó n p a r a c o n t e s t a r á l o s q u e c o m o E n d e u n a u n p r e t e n d e n p o n e r l a d o c t r i n a c a n ó n i c a en c o n t r a d i c c i ó n c o n s i g o m i s m a . C h i e s a y o t r o s d o c t o res t r a b a j a r o n p a r a r e s o l v e r d e n t r o de s u s o p i n i o n e s el n u e v o c a s o p a r t i c u l a r en u n ambiente económico que v a transformándose rápidamente. Consecuente c o n l o s a n t i g u o s p r i n c i p i o s , l a C h f e s a , s i e m p r e d i s p u e s t o á d e f e n d e r la j u s t i c i a s o c i a l , c o m b a t e el c a p i t a l i s m o n o c i v o , l a d e s t r u c c i ó n del o r d e n m o r a l , la m a t e r i a l i z a c i ó n u t i l i t a r i a de l a v i d a s o s i a l ; b u s c a , e n u n a p a l a b r a , h a c e r norm a l y b e n e f i c i o s o p a r a t o d o s el p r o g r e s o e n el o r d e n e c o n ó m i c o , a p o y a n d o s i e m p r e s u a c c i ó n , s u f u n d a m e n t o , s u s p r i n c i p i o s d e l j u s t o p r e c i o y ile l a e q u i v a l e n c i a , s o b r e l a p r o h i b i c i ó n de e n r i q u e c e r s e á e x p e n s a s de o t r o s i n

LIBROS, R E V I S T A S Y PERIÓDICOS

559

n n a c a n s a l e g í t i m a , sobre el c a s t i g o d u r o del p a r a s i t i s m o e c o n ó m i c o . D e e s t a s p u r í s i m a s f u e n t e s se lia d e r i v a d o el d e r e c h o g e r m á n i c o del s i g l o X I X . El c a p i t a l i s m o n a c i d o e n el s i g l o X V I t e n i a n e c e s i d a d de m u c h o o x i g e n o , de l u z ph'na, de g r a n l i b e r t a d p a r a h a c e r s e g i g a n t e ó i m p o n e r s e á t o d o y á t o d o s . L o s p r i n c i p i o s c a n ó n i c o s se p r e s t a n m a l á s u p r o s p e r i d a d , y por e s t o s e d i f u n d e por t o d a s p a r t e s la e f i c a c i a de la e s c u e l a se t i e n d e á Ja l i b e r t a d a b s o l u t a . S i g u i e n d o cl a u t o r s u a n á l i s i s , c o n s i d e r a i m p a r c i a l m e n t e l a s m e d i d a s a d o p t a d a s e n loa p r i n c i p a l e s F s t a d o s de E u r o p a . E n F r a n c i a se p u s o c o t o á l a l i b e r t a d s i n l i m i t e s c o n l a s l e y e s de 1807 y 1850, e n q u e se e s t a b l e c í a el s i s t e m a del máximo; p e r o l o s m a g i s t r a d o s p a r e c e n n o g u s t a r de e s t a a r m a , y l a s e x c e p c i o n e s s o n c a d a v e z m á s n u m e r o s a s , y e n 1 8 8 0 s e da el g o l p e de g r a c i a a l a l e y , a b o l i e n d o s u i m p e r i o sobre l a s a c t a s de c o m e r c i o . E n B é l g i c a el m a l n o es t a n a g u d o e u loa c e n t r o s r u r a l e s , d o n d e l a s c a j a s ' B a i f f e i s e n , d i v u l g a d a s por el p a r t i d o c a t ó l i c o , h a n p r o d u c i d o r e s u l t a d o s i n m e j o r a b l e s ; p e r o e n l o s c e n t r o s u r b a n o s l a d e b i l i d a d de l o s e c o n ó m i c a m e n t e pequeños ha quedado desamparada completamente. I n g l a t e r r a , e n a m o r a d a de la l i b e r t a d e n t o d a s los m a n i f e s t a c i o n e s de la a c t i v i d a d h u m a n a , h a s e n t i d o la n e c e s i d a d de r e s t r i n g i r la p r e p o n d e r a n c i a de la usura, y aunque con a l g u n a debilidad, la ha coartado con una ley que, c o m p l e t a d a s i n m i e d o á l a s barreras que o p o n e n n f a l s o l i b e r a l i s m o , p o d r á c o n c l u i r c o n el d e s a s t r o s o m a l . P o r ú l t i m o , el l e g i s l a d o r g e r m á n i c o ha l l e g a d o a ú n m á s alia, i n a u g u r a n d o e n 1880 el p r i n c i p i o i l e g a l de la e q u i v a l e n c i a e n los p r é s t a m o s , a r r o j a n d o en 1SS3 á la u s u r a de c u a l q u i e r c o n t r a t o d o n d e p u d i e r a e s c o n d e r s e y s a n c i o n a n d o e n 1900 la n u l i d a d de t o d o c o n t r a t o u s u r a r i o e n los a r t í c u l o s 138 y 826 del C ó d i g o c i v i l . L a p a r t e q u e h a n t e n i d o e n l a l u c h a c o n t r a la u s u r a las s ó l i d a s o r g a n i z a c i o n e s de c r é d i t o e s t a b l e c i d a s por E a i f f e i s e n y S c h u l t z e - D e l i t a c h , n o han s a b i d o p r e c i s a r l a a ú n los a u t o r e s ; n o s o t r o s , r e c o g i e n d o l a s o p i n i o n e s dispers a s , c r e e m o s d e b e r e s o l v e r s e e s t e p r o b l e m a c o n u n a fuerte o r g a n i z a c i ó n del c r é d i t o m u t u o e n los c e n t r o s r u r a l e s y u r b a n o s , c o n u n a s a b i a l e g i s l a c i ó n q u e p u e d a a d a p t a r s e á t o d o s los a m b i e n t e s ; y sobre t o d o , c o n l a i n s t a u r a c i ó n del p r i n c i p i o de la m o r a l , t a n o l v i d a d o p o r los m o d e r n o s l e g i s l a d o r e s . fisiocrática, de l o s e c o n o m i s t a s i n g l e s e s , de l o s p u b l i c i s t a s de F r a n c i a , I n g l a t e r r a , y H o l a n d a ; p o r i s o

La Espafla Moderna.—1." D i c i e m b r e 1907. Literatura dia humana>, moderna en Francia.—-La Transición IV: Balzac.—'La de B a l z a c n o Comefiguran

por E m i l i a P a r d o B a z á n . — L a s juvenilia;

e n la e d i c i ó n d e f i n i t i v a de s u s o b r a s , y e n r e a l i d a d n o lo m e r e c e n . S o n n o v e l a s p u b l i c a d a s bajo p s e u d ó n i m o s d i v e r s o s , a l a c i c a t e de la n e c e s i d a d , y e n l a s o n a l e s se v e el p r o p ó s i t o de i m i t a r á W a l t e r S c o t t ; e s t a p o d e r o s a i n f l u e n c i a del n o v e l i s t a e s c o c é s sobre B a l z a c , q u e , c o m o v e r e m o s , f u é d u r a d e r a y alc a n z ó á la Comedia humana, o r i e n t ó d e s d e l u e g o al i m i t a d o r e n u n s e n t i d o E n 1822, c u a n d o B a l del c u a l r e a l m e n t e y a n o h a de a p a r t a r s e : el histórico.

z a c , d e j á n d o s e de t r a g e d i a s , e m p i e z a á u r d i r n o v e l a s , el r o m a n t i c i s m o , si-

560

LIBROS, REVISTAS T

PERIÓDICOS se i m p r e g n a del s e n t i en

g u i e n d o l a s h u e l l a s de C h a t e a u b r i a n d e n i o s Mártires,

m i e n t o de lo h i s t ó r i c o , se e m p a p a e n la p i n t o r e s c a belleza del p a s a d o ; y t a l m o v i m i e n t o , q u e t r a n s f o r m a el l i r i s m o y lo c o n v i e r t e i n s e n s i b l e m e n t e e l e m e n t o s é p i c o s , se refleja, n o s ó l o e n l o s l i b r o s de l o s h i s t o r i a d o r e s p r o p i a m e n t e d i c h o s , s i n o e n la p i n t u r a , e n l a e s c u l t u r a , en el m o b i l i a r i o y e n l a l i t e r a t u r a de i m a g i n a c i ó n : á l a c a b e z a W a l t e r S c o t t , a d o r a d o y r e v e r e n c i a d o c o m o u n í d o l o , d e s e m p e ñ a ese p a p e l t a n c a r a c t e r í s t i c o de g u i a r á u n a g e n e r a c i ó n l i t e r a r i a h a c i a u n p u n t o d a d o , p a r a q i e al fln l l e g u e á o t r o . A S c o t t s i g u i e r o n o t r o s , y lo m e j o r fué q u e le s i g u i e r a B a l z a o , p r i m e r o e n s u s n o v e l a s r e p u d i a d a s , d e s p u é s e n o t r a s m á s f u e r t e s , c o m o Catalina dero c u e r p o y s a n g r e e a la t o t a l i d a d de l a Comedia t i c i s m o se d i s u e l v e . B a l z a c h a b í a p r i n c i p i a d o á p u b l i c a r l i b r o s v e i n t e a ñ o s a n t e s de q u e s a l i e s e á l u z el p r ó l o g o de la Comedia fijar fiesto facio humana, el c u a l p r e c e d e s ó l o o c h o a ñ o s á la m u e r t e del a u t o r . E s t e p r e f a c i o es n n d o c u m e n t o q u e p o r sí sólo b a s t a r í a p a r a l o s p r i n c i p a l e s c a r a c t e r e s de l a t r a n s i c i ó n l i t e r a r i a de l o l í r i c o á l o de Cromioell, de V í c t o r H u g o , ese a g u d o g r i t o de r e b e l d í a , e s a r e c l a é p i c o , del r o m a n t i c i s m o al n a t u r a l i s m o . C o m p á r e s e al c é l e b r e p r e f a c i o - m a n i m a c i ó n v i b r a n t e de u n a l i b e r t a d a b s o l u t a y a n á r q u i c a del g e n i o , c o n el Prede B a l z a o , que es t o d o él u n a c t o de s u m i s i ó n del g e n i o al m é t o d o , á la genio. o b s e r v a c i ó n y á l a s l e y e s c i e n t í f i c a s , f í s i c a s y n a t u r a l e s q u e r i g e n lo c r e a d o y se i m p o n e n á l a c r i a t u r a . V í c t o r H u g o n o v e m á s q u e á sí m i s m o , el B a l z a c v e c u a n t o e s t á á s u alrededor, y n o s d i c e : «La s o c i e d a d se p a r e c e á la N a t u r a l e z a , y d e t e r m i n a e n el h o m b r e , s e g ú n los m e d i o s , t a n t a s v a r i e d a d e s c o m o e s p e c i e s z o o l ó g i c a s se c o n o c e n » . H o a q u í p a t e n t o la e v o l u c i ó n de lo i n d i v i d u a l á lo g e n e r a l , d e l a p o e s í a á la c i e n c i a . Los maestros que i n v o c a Balzao son Geoffroy, S a i n t H i l a i r e y Lamarck, c o m o h o y i n v o c a r í a á Carlos D a r w i n . S u aspií'aoión es r e p r e s e n t a r eu zoología. T o d a v í a le p a r e c e p o c o á B a l z a c . El h i s t o r i a d o r e s t á o b l i g a d o á d e s e n t r a ñ a r el o c u l t o s e n t i d o de t a n t o s h e c h o s p a r a c a l i f i c a r l o y j u z g a r l o . R e t r a t a d a así la s o c i e d a d , l l e v a c o n s i g o la r a z ó n de s u p r o p i o m o v i m i e n t o . E n h a r m o n í a c o n e s t a n e c e s i d a d , B a l z a c e x p o n e s u s i d e a s y s u s p r i n c i p i o s p o l í t i c o s y relig i o s o s . El p r e f a c i o de la Comedia humana os c u r i o s o , p o r q u e d e m u e s t r a c ó m o B a l z a c se d a b a e x a c t a c u e n t a del m u n d o que ha c r e a d o , y s u obra es el c o m p e n d i o de la e x i s t e n c i a h u m a n a . E n ella l a s e s c e n a s de la v i d a p r i v a d a r e p r e s e n t a n la n i ñ e z y la a d o l e s c e n c i a ; l a s de la v i d a de p r o v i n c i a , l a s p a s i o n e s , l o s c á l c u l o s , el i n t e r é s y la a m b i c i ó n ; las dé l a v i d a p a r i s i e n s e , l o s v i c i o s y el d e s e n f r e n o , el s u m o b i e n y el s u m o m a l ; l a s de la v i d a p o l í t i c a , l a s p e r s o n a l i d a d e s e x c e p c i o n a l e s q u e e s t á n f u e r a de 1^ l e y c o m ú n ; l a s de la v i d a m i l i t a r , l o s p e r i o d o s de a n o r m a l i d a d ; l a s de la v i d a r u r a l , e l r e p o s o v e s p e r t i n o . T a l f u é el v a s t í s i m o p l a n de B a l z a c , y si n o c o h s i g u i ó darle c i m a , t a m p o c o h a v e n i d o d e s p u é s n a d i e q u e lo c o n s i g u i e s e . L a i d e a é p i c a de la Comedia humana, m á s ó m e n o s c o n c r e t a , es, s i n e m b a r g o , a n t i g u a c o m o las l i t e r a t u r a s . L o s v a s t o s y r a m i f i c a d o s p o e m a s i n d i o s . lib r o s el c o n j u n t o de la a n t r o p o l o g í a s o c i a l , s e g ú n B u f f ó u r e p r e s e n t ó el de la humana, de flojas Mediáis,

y , s i e m p r e d i r i g i d o por la i d e a r o m á n t i c o - h i s t ó r i c a , l l e g a n d o A d a r l e v e r d a d o n d e el r o m a n -

LIBROS, REVISTAS Y PERIÓDICOS
por e j e m p l o , el Mahaharata,

661

e n c i e r r a n u n a r e p r e s e n t a c i ó n t o t a l , h i s t ó r i c a , de y la Iliada c o n t i e n e n el

l a s o c i e d a d y l a s c o s t u m b r e s de s n t i e m p o . D e j a d o a p a r t e s u s a g r a d o c a r á c t e r , o t r o t a n t o p n e d e d e c i r s e de l a B i b l i a . L a Odisea c u a d r o de n n a é p o c a , y e n l a Odisea de c o s t u m b r e s . E n l a Eneida a u t i g ü f d a d ; y l a s Sumas, e s p e c i a l m e n t e h a y u n a fiel t r a n s c r i p c i ó n

tampoco falta este elemento social. La Edad responden al

M e d i a r e c o g i ó esa a s p i r a c i ó n t o t a l i s t a , c o m o r e c o g i ó c u a n t a s h a b í a l e g a d o la p r e d e c e s o r a s de l a s Enciclopedias, m i s m o a f á n de a b a r c a r en c o n j u n t o y o r g a n i z a r e n s i s t e m a lo que c a b e s a b e r y c o n o c e r de l a v i d a y del u n i v e r s o . I g u a l p r o p ó s i t o i n s p i r a al A l i g h i e r i , y p o r a l g o se d i j o q n e B a l z a c b e b i ó s u i n s p i r a c i ó n y h a s t a b u s c ó s u t í t u l o e n l a Divina comedia, á l a c u a l l l a m ó s u p r o p i o a n t o r «el p o e m a s a c r o en q u e c o l a b o r a r o n la t i e r r a y el cíelo>, y d o n d e se e n c u e n t r a l a r e p r e s e n t a c i ó n c a b a l de l a E d a d M e d i a , y e s p e c i a l m e n t e el s i g l o X I I I , c o n s u s l u c h a s , s u s o d i o s , s u s utopias, sus ideas filosóficas y sociales, sus conflictos históricos, su arte, s u m i s t i c i s m o , s u s d r a m a s de a m o r y s a n g r e , lo q u e r e a l m e n t e t u v o á s u a l r e d e dor el p o e t a , el a m b i e n t e q u e r e s p i r ó . P a r a l l e v a r á c a b o e s t e g é n e r o de e m p r e s a s n o b a s t a p r o p o n é r s e l a s reflexiv a m e n t e . Si a l c a n z a s e n el p r o p ó s i t o y l a p a c i e n c i a , h u b i é s e m o s t e n i d o m u y d i v e r s o s e j e m p l a r e s de Divina comedia y Comedia humana. H a y e n la o b r a d e B a l z a c u n c á l c u l o y m é t o d o q u e , á p e s a r de m i l c a p r i c h o s y d i g r e s i o n e s , h a s t a p o d r í a m o s l l a m a r s e v e r o ; h a y u n a d e m o s t r a c i ó n de t e n a c i d a d i n q u e b r a n t a b l e q u e s e r í a s i e m p r e a s o m b r o de la c r í t i c a ; pero lo q u e p r i n c i p a l m e n t e h a y , y l o q n e n o p o d r í a dejar de h a b e r , e s u n a d i s p o s i c i ó n g e n i a l p a r a a p r o v e c h a r y t r . i n s f o r m a r los d a t o s a d q u i r i d o s m e d i a n t e a q u e l l a l u c i d e z c a s i m o r b o s a q u e él e x p r e s a b a d i c i e n d o : «Desde n i ñ o p o s e o u n a s e n s i b i l i d a d p a r a l a p e r c e p c i ó n d(! lo e x t e r n o q u e m e p e n e t r a á c a d a i n s t a n t e c o m o u n c u c h i l l o a g u d o e n el corazón.»

más Revisfas:
N u e s t r o t i e m p o ( N o v i e m b r e 1907).—Xa tuberculosis pulmonar, por Franc i s c o de S o j o . — t ' r d n i c a de Arle, p o r M i g u e l A . E ó d e n a s . L a P a z S o c i a l ( D i c i e m b r e 1907).—¿Que es el sentido socialf, por L ' A b b é P a u l Six. —La jiropaganda de los Sindicatos obreros, por I. J i m é n e z . H o j a s S e l e c t a s ( D i c i e m b r e liiOl}.—Proyecciones eléctricas, por M. E u b i ó y BciUvé.— liecuerdos de Campaña, por E d m u n d o Cervante.s. B e v i s t a g e n e r a l d e M a r i n a ( N o v i e m b r e 1907).— ¿7 combate de Trafalgar, i o r P . A l c a l á G a l i a n o . — S i s t e m a s transmisores de rumbo, por A . E s p i u o s a _ d e 08 M o n t e r o s . — E l combate de Tsushima, s o g ú n Semeuoff, t r a d u c i J o por el s e ñ o r D u q u e de M o n t p e n s i e r . A t e n e o ( O c t u b r e 1907).—Emilio Ferrari, por M a n u e l S a n d o v a l . — i c s instrucción pública española ( c o m e n t a r i o s á u n d i s c u r s o ) , por V i c e n t e A l m e r a . V i d a i n t e l e c t u a l ( O c t u b r e 1907).—La infancia psíquicamente anormal, por E . Cuello C¡í\óa.—Tribunales especiales para niños, por G. G o n z á l e z E e v i l l a . B e v u e d e s C o u r s e t C o n f e r e n c e s (ó D i c i e m b r e 1907).—La vie et les ceuvres de Moliere, por A b e l L e f r a n e . — / / i s í o i r e politique de la France contemporaine, p o r Charles L e i g n o b o s , E t u d e s ( D i c i e m b r e 1907).—Madagascar. Exil et guerre, p o r F i e r r e S u a n . — Michel Auge: Ilistoire d'une tombe, por G a s t ó n F o r t a i s . L a C h r o n i q u e d u S u d - E s t ( N o v i e m b r e 1907).—L'Autorité et le Contrat, por M. A . C r é í i n o n . — / . e s Catholiques et l'Action Sociale, p o r C. T e r r e l . T h e C a t h o l i c W o r l d ( D i c i e m b r e 19Ú7).—Thomas William Allies, p o r W i l frid W i l p e r f o r c e . — r / i c hiternational Catholic Library, por J a m e s . J F o x .

Í

Ai5o V . — T O M O

IV.

Crónica española de la quincena
por £• Jfegrcie.

Sesión memorable.—Conjunción patriótica.—Triunfo de Maura.— Los carlistas y el descuento del Clero.— El ferrocarril Madrid-Bilbao. —La pensión del Infante. ¿Una sargentada? —Un difunto ilustre. — D e viaje.

M e m o r a b l e sesión la del dia 27 do N o v i e m b r e . P r o b a b l e m e n t e ella s e ñ a l a el m a y o r t r i u n f o p a r l a m e n t a r i o c o n s e g u i d o por el S r . M a u r a en t o d a su v i d a p o l í t i c a . L o s m i s m o s a d v e r s a r i o s b a n reconocido, s i n distingos ni reservas, que nunca h a b i a remontado sus vuelos á t a n t a a l t u r a l a m a r a v i l l o s a p a l a b r a d e l a c t u a l p r e s i d e n t e d e l Consejo. H a b í a s e d i s c u t i d o la t o t a l i d a d d e l p r e s u p u e s t o d e M a r i n a , y el S r . M a u r a s e l e v a n t ó á h a c e r el r e s u m e n . B i e n p r o n t o , de u n s a l t o , el jefe del G a b i n e t e se elevó por e n c i m a de l a s c u e s t i o n e s de d e t a l l e y de la p o l í t i c a de p a r t i d o , p a r a p r e s e n t a r el p r o b l e m a t a l c u a l e s : u n p r o b l e m a n a c i o n a l , c u y a r e s o l u c i ó n es de v i d a ó m u e r t e p a r a E s ] ) a ñ a . Y a s í p l a n t e a d o el d e b a t e , h a y q u e confesar que p o c a s v e c e s h a n s a l i d o d e l b a n c o a z u l n o t a s d e p a t r i o t i s m o y s i n c e r i d a d t a n v i b r a n t e s como l a s q u e e n e s t a ocasión dio el p r e s i d e n t e del Consejo. P a s e a n d o s u m i r a d a p o r n u e s t r o s p u e r t o s y c o s t a s i n d e f e n s o s ; r e c o r d a n d o los comp r o m i s o s i n t e r n a c i o n a l e s en q u e E s p a ñ a e s t á e m p e ñ a d a , y v o l v i e n d o s u s ojos al c o n t i n e n t e a f r i c a n o , el o r a d o r , inflamado de noble p a t r i o t i s m o , y m i r a n d o por lo p o r v e n i r de n u e s t r a n a c i ó n , fué dejando h a c e r e s c u c h a r su voz, y a s u a v e y d u l c e como la m i e l , y a t a j a n t e como hoja t o l e d a n a , e n el á n i m o d e t o d o s . P o r n u e s t r o p a s a d o , por n u e s t r o p r e s e n t e y p o r n u e s t r o p o r v e n i r es preciso, u r g e c u a n t o a n t e s — d e c í a el S r . M a u r a — r e o r g a n i z a r n u e s t r o poderío n a v a l , a s e n t a n d o lo m á s p r o n t o p o s i b l e , y s e g ú n n u e s t r a s a c t u a l e s f u e r z a s econ ó m i c a s , l a s b a s e s , el p u n t o de p a r t i d a de esa r e c o n s t r u c c i ó n , si n o q u e r e m o s v e r n o s r e d u c i d o s al p a p e l de N a c i ó n p r o t e g i d a y r e n u n c i a r á n u e s t r o s d e r e c h o s e n el c o n t i n e n t e de Á f r i c a . H o y c o n t a m o s con el apoyo de o t r a s n a c i o n e s , pero no p u e d e d e s c a r t a r s e la c o n t i n g e n c i a de u n r o m p i m i e n t o d e r e l a c i o n e s ; y , p o r si l l e g a ese c a s o , e s m e n e s t e r — d e c í a el e s t a d i s t a que se s i e n t a á l a c a b e c e r a del banco azul— que E s p a ñ a esté preparada y pueda impedir que nación ext r a ñ a ocupe n u e s t r a s estratégicas posiciones, atentando contra n u e s t r a i n d e p e n d e n c i a , ó c o n c u l c a n d o n u e s t r o s d e r e c h o s , p o n g a s u p l a n t a en

E. NEGRETE

563

el t e r r i t o r i o q u e se e x t i e n d e d e s d e el M u l u y a h a s t a T á n g e r . Y a u n c u a n d o e s e c a s o n o l l e g u e , ó t a r d e m u c h o t i e m p o en l l e g a r , E s p a ñ a y E r a n c i a — a ñ a d í a el S r . M a u r a — h a n a s u m i d o la o b l i g a c i ó n de p r o t e g e r l o s i n t e r e s e s e u r o p e o s en M a r r u e c o s , de p r e s e n t a r el p r i m e r f r e n t e á t o d a s l a s c o n t i n g e n c i a s de u n i m p e r i o t a n á m e n u d o c o n m o v i d o ; y e s t o , q u e n o i m p l i c a n i n g ú n p r o b l e m a bélico, p o r q u e lo q u e n e c e s i t a E s p a ñ a es p a z , e x c l u y e en a b s o l u t o la i d e a d e u n a r e c l u s i ó n c l a u s t r a l y de u n a y u n o c o m p l e t o de p o d e r m a r í t i m o , p o r q u e el l i t o r a l d e M a r r u e c o s no se v i s i t a en f e r r o c a r r i l . L a o r a t o r i a c a l d e a d a del Sr. M a u r a logró f u n d i r el h i e l o d e l a i n d i f e r e n c i a d e los u n o s y c a l c i n a r l a r o c a de l a oposición s i s t e m á t i c a de los o t r o s ; y M o r e t en n o m b r e de la m i n o r í a l i b e r a l , y C a n a l e j a s en el de l a d e m o c r á t i c a , y A z c á r a t e en el d e los r e p u b l i c a n o s , y F e liú en el de los c a r l i s t a s , y C l a i r a c en el de los i n t e g r i s t a s , y t o d a l a C á m a r a , en fin, v i r a n d o t o d o s e n r e d o n d o , a c e p t a r o n l a s o r i e n t a c i o n e s d e l b a n c o a z u l , y , c a n t a n d o á coro, en s a n t a c o n j u n c i ó n p a t r i ó t i c a d e v o l u n t a d e s , el p o r v e n i r d e E s p a ñ a , m a r c h a r o n a l sacrificio de r e c o n s t r u i r , ó, m e j o r d i c h o , d e c o m e n z a r á c o n s t r u i r u n a e s c u a d r a á e x p e n s a s , p o r el m o m e n t o , d e o t r a s n e c e s i d a d e s d e la v i d a n a c i o n a l . Sólo l a s m a n o s del S r . V e n t o s a , p o r t a v o z de l a s a s p i r a c i o n e s de C a t a l u ñ a , no llegaron á t o c a r s e , por m á s que, acordándose á m e n u d o , m i e n t r a s h a b l a b a el Sr. M a u r a , de q u e a n t e todo e r a ó d e b í a s e r e s p a ñ o l , s e n t í a e n s u s a d e n t r o s el a g u i j ó n d e l a p l a u s o s i n c e r o y e n t u siasta. Y este aguijón era tanto m á s punzante cuanto que, si tenía | a l g u n a s salvedades que hacer, y a antes Moret y Canalejas las h a b í a n ; h e c h o en favor d e la a g r i c u l t u r a , i n s t r u c c i ó n p ú b l i c a , e t c . , e t c . , s i n ; q u e s u s a m o r e s á e s t a s r a m a s del á r b o l n a c i o n a l fuesen p a r t e p a r a : q u e s u s a p l a u s o s á l a s i n i c i a t i v a s del G o b i e r n o n o b r o t a s e n con c a l o r y entusiasmo. No fué sólo, s i n e m b a r g o , el S r . V e n t o s a q u i e n t r a t ó de a g u a r l a fiesta. P a s a d o s los p r i m e r o s e n t u s i a s m o s , v i n i e r o n t r a b a j o s d e z a p a , q u e n o d i e r o n el r e s u l t a d o a p e t e c i d o , p e r o q u e t e n d í a n á a m a r g a r el t r i u n f o al G o b i e r n o de M a u r a . S o r i a n o y N o u g u é s , p r i n c i p a l e s i n s t i gadores de este movimiento, t r a t a r o n de sentar una proposición incid e n t a l p i d i e n d o q u e s e s u s p e n d i e s e l a d i s c u s i ó n de l a s r e f o r m a s d e M a r i n a ; p e r o al r e c o g e r l a s firmas s e e n c o n t r a r o n con q u e e s t a b a n s o l o s : S o r i a n o , C o m o s i e m p r e ; y N o u g u é s , s i n c o m p a ñ e r o s de s o l i d a r i d a d , q u e , como él^ h u b i e r a n t r a í d o d e C a t a l u ñ a m a n d a t o e x p r e s o d e no a p r o b a r p a r a M a r i n a los 200 m i l l o n e s de p e s e t a s . R e s u l t a d o : q u e t e n d r e m o s u n comienzo de M a r i n a . P e r o , como d e l e s c a r m e n t a d o n a c e el a v i s a d o , l a o p i n i ó n p ú b l i c a , a u n c r e y e n d o en l a h o n r a d e z del S r . M a u r a , t e m e , y no sin f u n d a m e n t o , q u e e s o s m i l l o n e s d e p e s e t a s s e a n t i r a d o s , n o a l m a r , s i n o a l m i s m o ppzo a i r ó n q u e

56,4

CRÓNICA

se h a t r a g a d o los m i l l o n e s de a n t e r i o r e s p r e s u p u e s t o s . ¡Que D i o s , como dijo el Sr. F e l i ú , p o n g a a c i e r t o en l a s m a n o s de n u e s t r o s g o b e r n a n t e s y no les r e c o r d a r e m o s los m i l l o n e s q u e se fueron a l a b i s m o ! L o s a c o n t e c i m i e n t o s r e s e ñ a d o s d e s p e j a r o n el h o r i z o n t e politico, d a n d o a l a s , d e n t r o del c a m p o m i n i s t e r i a l , á l a s e s p e r a n z a s de unos y a ñ a d i e n d o n u e v a s d o s i s á los d e s a l i e n t o s de los o t r o s , y f r u s t r a n d o los deseos de todos c u a n t o s no v e n l l e g a d a la h o r a de que el J e f e del G a b i n e t e dé u n p u n t a p i é á a l g u n o s de s u s c o l e g a s de G o b i e r n o . No o b s t a n t e lo c u a l , los p r o f e t a s de c r i s i s á p l a z o fijo s i g u e n a g o r a n d o u n a modificación a m p l í a del M i h i s t e r i o sobre la b a s e M a u r a p a r a d e s p u é s que se h a y a n a p r o b a d o los p r e s u p u e s t o s , s e g ú n u n o s , ó p a r a c u a n d o h a y a s a l i d o á flote el p r o y e c t o d e A d m i n i s t r a c i ó n local, según otros. R e s p e c t o de los p r e s u p u e s t o s , c r é e s e q u e , a u n q u e el de I n s t r u c c i ó n p ú b l i c a p r o m e t e s e r d e g e s t a c i ó n m u y l a b o r i o s a , l a s i t u a c i ó n económ i c a q u e d a r á l e g a l i z a d a a n t e s de l a s v a c a c i o n e s , si l a s h a y , de P a s c u a ; e s t o e s , c u a n d o y a el gordo h a y a l e g a l i z a d o a l g u n a s s i t u a c i o n e s e c o n ó m i c o - c a s e r a s y d e j a d o o t r a s á l a l u n a de V a l e n c i a . C u a n t o a l de A d m i n i s t r a c i ó n local, oca.siones v e n d r á n de h a b l a r de él; los solid a r i o s le e s t á n a h o r a p o n i e n d o m á s r e m i e n d o s q u e á c a p a , no d i g o de e s t u d i a n t e , de golfo, y s u s u r r a s e p o r a h í q u e los pouparlers de Cambó t r a e n á m a l t r a e r á a l g u n o s de s u s c o m p a ñ e r o s de s o l i d a r i d a d . L a d i s c u s i ó n del p r e s u p u e s t o de G r a c i a y J u s t i c i a e s t á ofreciendo n o t a s m u y i n t e r e s a n t e s y m u y s i m p á t i c a s a l l a d o d e l a s m a n c h a s de color con que r e p u b l i c a n o s y l i b e r a l e s — d e éstos no todos— t r a t a n de e m b a d u r n a r , h a s t a b o r r a r l e , el p r e s u p u e s t o del culto y clero. E n l a C á m a r a baja, los c a r l i s t a s , y en s u n o m b r e S a l a v e r r i , r e c a b a r o n del G o b i e r n o , y a que no el a u m e n t o de d o t a c i ó n del clero p a r r o q u i a l , n i la t o t a l e x t i n c i ó n del d e s c u e n t o q u e v e n í a p a d e c i e n d o la m e z q u i n a a s i g n a c i ó n de los e n c a r g a d o s de la c u r a de a l m a s , á lo m e n o s la r e baja, h a s t a s u m i t a d , de ese d e s c u e n t o . P e r o donde e s t e d e b a t e e s t á siendo m o v i d o es en la C á m a r a a l t a , en la c u a l los d i g n í s i m o s O b i s pos de J a c a , M a d r i d , Seo de U r g e l y A s t o r g a h a n a l z a d o su voz, fogosa l a del p r i m e r o , d u l c e é i n s i n u a n t e l a del s e g u n d o y elocuente y r a z o n a d o r a la d e t o d o s , p a r a p r o t e s t a r c o n t r a la m e z q u i n a d o t a c i ó n de e s a porción del clero q u e m á s t r a b a j a y s u f r e , y p e d i r q u e se les a u m e n t e la a s i g n a c i ó n . No se h a c o n s e g u i d o , n i s e c o n s e g u i r á por a h o r a todo lo q u e debe, en e s t r i c t a j u s t i c i a , c o n s e g u i r s e ; p e r o de todos modos es b u e n s í n t o m a lo que e s t á o c u r r i e n d o , y m e r e c e n los m a y o r e s elogios El Correo Español, El Universo y otros d i a r i o s católicos que v i e n e n s o s t e n i e n d o con g r a n c a l o r i d é n t i c a c a m p a ñ a en favor del clero p o b r e . I g u a l m e n t e i m p o r t a c o n s i g n a r la defensa q u e el m i n i s t r o de G r a c i a y J u s t i c i a h a h e c h o del c l e r o , y r e c o g e r los d e s e o s e x p u e s t o s por_el_

E. NEGRETE

565

m a r q u é s d e r i g u e r o a d e l l e g a r lo m á s p r o n t o p o s i b l e á l a t o t a l s u p r e s i ó n del d e s c u e n t o , y a u n al a u m e n t o de d o t a c i ó n en los p r e s u p u e s t o s s u c e s i v o s . E n el m i s m o s e n t i d o se h a e x p r e s a d o ^ en n o m b r e de l a m i n o r í a d e m o c r á t i c a , el S r . A r i a s de M i r a n d a . ¡Dios lo q u i e r a y E l h a g a q u e en e s t a t i e r r a d e los a s c e n s o s , d o n d e el c u r a v a q u e d a n d o m u y p o r d e b a j o d e l m a e s t r o de e s c u e l a — « T i e n e m á s h a m b r e , se h a d i c h o e n f o r m a de r e f r á n , q u e u n m a e s t r o d e e s c u e l a » — v u e l v a n s u s ojos n u e s t r o s g o b e r n a n t e s h a c i a el p o b r e c l e r o . — S i g u e en pie la e f e r v e s c e n c i a de los á n i m o s e n Gijón con m o t i v o de los f e r r o c a r r i l e s e s t r a t é g i c o s . — E f e r v e s c e n c i a h a y t a m b i é n y e n t u s i a s m o en B u r g o s y B i l b a o p o r q u e c u a n t o a n t e s se l l e v e á c a b o el p r o y e c t o de l a l í n e a d i r e c t a e n t r e M a d r i d y l a c a p i t a l de V i z c a y a . L a s D i p u t a c i o n e s , los A y u n t a m i e n t o s , l a s C á m a r a s de C o m e r c i o , los B a n c o s y los h o m b r e s d e n e g o c i o s de B u r g o s y B i l b a o e s t á n d e c i d i d o s á a p o y a r m o r a l y m a t e rialmente este proyecto, p a r a cuyos primeros estudios h a n votado 1 0 0 . 0 0 0 p e s e t a s . P o r o t r a p a r t e , el G o b i e r n o s e h a m o s t r a d o d i s p u e s t o á dar las mayores facilidades. — E n el Consejo de E s t a d o h a p r e v a l e c i d o , p o r u n d i s c u r s o e l o c u e n t í s i m o de P i d a l y s i e t e v o t o s c o n t r a c i n c o , el c r i t e r i o d e q u e el I n f a n t e D o n A l f o n s o , P r í n c i p e h e r e d e r o q u e fué, d e b e figurar en la l i s t a c i v i l con 2 5 0 . 0 0 0 p e s e t a s de a s i g n a c i ó n . L a o p i n i ó n del Gobierno^ a u n q u e t o d a v í a n o s e h a h e c h o p ú b l i c a , p a r e c e f a v o r a b l e al c r i t e r i o de los s i e t e , p e r o en ú l t i m a i n s t a n c i a f a l l a r á n l a s C o r t e s . — A última hora circulan por la p r e n s a rumores g r a v e s relacionad o s con l a v i s i t a de u n jefe d e E j é r c i t o , j u e z m i l i t a r de la p l a z a d e M a d r i d , á l a r e d a c c i ó n d e El Sargento Español y la detención de d i e c i s é i s s a r g e n t o s q u e en d i c h a r e d a c c i ó n s e h a l l a b a n , t o d o s los c u a les h a n pasado á las P r i s i o n e s m i l i t a r e s . — L a s l e t r a s p a t r i a s , y con e l l a s l a c a u s a c a t ó l i c a , v i s t e n h o y l u t o p o r l a m u e r t e de D . V a l e n t í n G ó m e z . U n a s y o t r a h a n p e r d i d o con s u m u e r t e á uno de s u s m á s gloriosos cultivadores y esforzados a d a l i d e s . E s c r i t o r c a s t i z o y e l e g a n t e , de f e c u n d o i n g e n i o y bien c u l t i v a d o , l a b o r i o s o como el p r i m e r o , y de u n a c u l t u r a s ó l i d a y e x t e n s a , D . V a l e n tín Gómez, autor dramático, novelador, poeta y paladín incansable de l a s v e r d a d e s de n u e s t r a s a c r o s a n t a R e l i g i ó n y de los d e r e c h o s d e l a I g l e s i a , h a b a j a d o a l s e p u l c r o c u b i e r t o de l a u r e l e s y a c o m p a ñ a d o de l a s bendiciones de todos los b u e n o s . R . I . P . —

**
— E l d í a 7 del c o r r i e n t e e m b a r c ó en C á d i z , con r u m b o á l a A r g e n tina, nuestro querido Director é inolvidable compañero P . Graciano M a r t í n e z . E l v a c i o q u e h a d e j a d o e n e s t a R e d a c c i ó n es e n o r m e , y p o r

566

CRÓNICA

eso m u y d i f í c i l d e l l e n a r . C i n c o a ñ o s h a c e q u e v i n o á M a d r i d n o m b r a d o r e d a c t o r d e E S P A Ñ A T A M É R I C A , y d u r a n t e ese p e r í o d o de t i e m p o consagró generosamente todas las energías de su alma y sus grandes t a l e n t o s á u n a l a b o r t a n a s i d u a como b r i l l a n t e en e s t a R e v i s t a . ¡ Q u i e r a el Cielo c o l m a r l e d e p r o s p e r i d a d e s y v e n t u r a s en el N u e v o M u n d o , q u e p a r a n o s o t r o s s e r á i n o l v i d a b l e la m e m o r i a del a m i g o q u e r i d o q u e t a n b u e n o s e j e m p l o s n o s dio s i e m p r e de l a b o r i o s i d a d y c u l tura!

Crónica exfranjera
por p. pedrosa.
I T A L I A . — E l n u e v o A l c a l d e de R o m a . - C a r t e l de desafío.—Escenas edificantes,— Manifestaciones anticlericales,—La reapertura del Parlamento. —Supresión de la enseñanza del Catecismo en las escuelas.

E l Gobierno italiano, dando una nueva prueba de su carácter antiv a t i c a n i s t a , h a e l e v a d o á la p r e s i d e n c i a del M u n i c i p i o d e R o m a á E r n e s t o N a t h a n , j u d í o n a t u r a l i z a d o en I t a l i a . L a s c i r c u n s t a n c i a s que h a n precedido y seguido á este n o m b r a m i e n t o no pueden ser m á s s i g n i f i c a t i v a s . H a s i d o t a l el e m p e ñ o del G o b i e r n o en l l e v a r á l a A l caldía á u n a personalidad cuya significación no dejara l u g a r á d u d a s , q u e s i e n d o N a t h a n , como a n t e s h e m o s d i c h o , d e o r i g e n j u d í o , h a p a s a d o á s e r , al a m p a r o de u n a l e y e s p e c i a l , p r i m e r o c i u d a d a n o i t a l i a n o , é i n m e d i a t a m e n t e d e s p u é s , r e p r e s e n t a n t e de la c a p i t a l de la M o n a r q u í a . ¿ E s p o s i b l e d u d a r , d e s p u é s d e e s t o , de l a s i n t e n c i o n e s del G a b i n e t e ? P a r é c e n o s q u e n o . E r n e s t o N a t h a n , a n t i g u o g r a n M a e s t r e de l a f r a c m a s o n e r i a , á la q u e h a c o n s a g r a d o t o d a s u a c t i v i d a d , no p u e d e l l e v a r , y , en efecto, no l l e v a á la A l c a l d í a o t r a p o l í t i c a q u e el odio á l a R o m a r e l i g i o s a , la g u e r r a d e c l a r a d a á c u a n t o r e p r e s e n t a y e n c a r n a l a r e l i g i ó n C a t ó l i c a . D í g a n l o si no los g r i t o s de ¡viva el bloque! ¡abajo los sacerdotes! con q u e e r a n r e c i b i d o s p o r el p ú b l i c o q u e l l e n a b a l a s t r i b u n a s los c o n c e j a l e s r a d i c a l e s q u e a s i s t i e r o n á l a e l e c c i ó n de N a t h a n . P r u e b a p a l p a b l e de lo q u e d e c i m o s s o n los p á r r a f o s s i g u i e n t e s d e n Messaggero, el c u a l , d e s p u é s d e e n s a l z a r los m é r i t o s del n u e v o r e p r e s e n t a n t e de R o m a , e s c r i b e :

F . PEDEOSA

567

«Su e l e c c i ó n e s u n é x i t o , p u e s el n o m b r e d e N a t h a n r e p r e s e n t a u n s í m b o l o a n t e el c u a l se d e s a t a n l a s c ó l e r a s c l e r i c a l e s . N u e s t r o s a d v e r s a r i o s nos p e d í a n u n n o m b r e digno de R o m a . H e l e a h í ; el m á s simbólicamente representativo que se pudo imaginar.» V é a s e si no es e s t o u n a d e c l a r a c i ó n de g u e r r a al V a t i c a n o y , p o r tanto, á la Iglesia Católica. Como e n c a s i t o d o s l o s e a s o s a n á l o g o s , la e l e c c i ó n de E r n e s t o N a t h a n fué a m e n i z a d a y c o r e a d a por los a p l a u s o s d e u n a m u l t i t u d i n c o n s c i e n t e q u e , c r e y e n d o q u i z á q u e h a b í a s o n a d o la h o r a del a n s i a d o r e p a r t o u n i v e r s a l , se a p o d e r ó de c u a n t o s objetos de v a l o r e n c o n t r ó á s u a l c a n c e en el C a p i t o l i o ; y p a r a q u e l a j o r n a d a t u v i e r a u n r e m a t e d i g n o de e l l a , se o r g a n i z ó u n a m a n i f e s t a c i ó n , q u e , s a l i e n d o d e l a p l a z a del C a p i t o l i o , l l e g ó , c a n t a n d o la Internacional y el Himno de los trabajadores, á la p l a z a de V e n e c i a , d o n d e los g e n d a r m e s se v i e r o n p r e c i s a d o s á d i s o l v e r l a , no s i n r e s i s t e n c i a p o r p a r t e de l o s m a n i festantes. — E l 28 de N o v i e m b r e r e a n u d a r o n s u s t a r e a s l a s C á m a r a s i t a l i a n a s . P o r c i e r t o q u e los d i p u t a d o s , d a n d o m u e s t r a s de g r a n celo y a c t i v i d a d , c o n c u r r i e r o n en n ú m e r o de 239, d a n d o l u g a r á q u e no p u diera votarse la n u e v a ley de reclutamiento militar. E l m i n i s t r o de I n s t r u c c i ó n p ú b l i c a p r e s e n t ó u n p r o y e c t o de l e y s u p r i m i e n d o la e n s e ñ a n z a del C a t e c i s m o en l a s e s c u e l a s . E s t e p r o y e c t o no es o t r a cosa q u e el c o m p l e m e n t o d e la l e y C a s a t i , q u e e x i g í a la p e t i c i ó n e x p r e s a d e los p a d r e s p a r a q u e se d i e r a á s u s hijos e s t a e n s e ñ a n z a . E l a c t u a l m i n i s t r o M . R a v a , m o s t r a n d o s u a m o r á la l i b e r t a d , c o n v e r t i d a en u n a e s p e c i e d e l e y d e l e m b u d o p o r o b r a y g r a c i a d e los d e m ó c r a t a s a l u s o , h a l l e g a d o m á s a l l á q u e s u a n t e c e s o r , j s u p r i m e p o r c o m p l e t o el C a t e c i s m o e n l a s e s c u e l a s , ú n i c o m e d i o , s e g ú n él, de r e s p e t a r la libertad de p e n s a m i e n t o . A n t e e s t e n u e v o a t r o p e l l o , la Unione Popolare h a e m p r e n d i d o u n a vigorosísima y laudable campaña, dando conferencias y publicando a r t í c u l o s q u e i l u s t r e n a l p u e b l o a c e r c a d e lo q u e significa l a n u e v a l e y , q u e r e v e l a el p r o p ó s i t o de los g o b e r n a n t e s de s e g u i r en u n todo l a p o l í t i c a j a c o b i n a y d e s m o r a l i z a d o r a de la R e p ú b l i c a f r a n c e s a .

P O R T U G A L . — R e c t i f i c a c i o n e s á granel.—La situación. - L a obra de la dictadura. Las elecciones generales. —Declaraciones del duque de Braganía.

L o s i n f o r m e s q u e se r e c i b e n de P o r t u g a l son c a d a d í a m á s c e n t r a r d i c t e r i o s . M i e n t r a s los e n e m i g o s de F r a n c o p r e s e n t a n al p a í s p r o f u n d a m e n t e a g i t a d o y d i s p u e s t o á la r e v o l u c i ó n , al e j é r c i t o á p u n t o d e l e v a n t a r s e c o n t r a el r é g i m e n y á los m a r i n o s s u b l e v a d o s y a , l a s r e c tificaciones nos d i c e n todo lo c o n t r a r i o ; y e n e s t e m a r e m a g n u m d o

668

CRÓNICA

noticias, no sabemos hacia quó lado inclinarnos, pues tanto unas como o t r a s l a s c r e e m o s e x a g e r a d a s . S i n e m b a r g o , s i n a f i r m a r n o s ­ o t r o s q u e l a s i t u a c i ó n de P o r t u g a l s e a t o d o lo s a t i s f a c t o r i a q u e s u p o ­ n e n l a s n o t i c i a s oficiosas, e s t a m o s m u y lejos d e c r e e r q u e l a a g i t a ­ ción d e l v e c i n o R e i n o s e a t a n p r o f u n d a q u e p u e d a d a r l u g a r á u n a revolución. E s cierto que h a y m u c h o s descontentos; pero éstos, ó están en los partidos extremos, y, por consiguiente, interesados en q u e el r i o se r e v u e l v a , p o r a q u e l l o d e g a n a n c i a d e p e s c a d o r e s , ó son e n e m i g o s e n v i d i o s o s de J u a n F r a n c o , c u y a s d o t e s de g o b e r n a n t e le ' h a n puesto en las condiciones en que hoy se halla. L a g r a n m a s a del p a i s e s t á a l l a d o del d i c t a d o r , p u e s c i e g o s e r í a el q u e no v i e s e l a b e ­ neficiosa o b r a l l e v a d a á c a b o a l r e d u c i r á 10 m i l l o n e s el déficit, q u e , ^ e n los p r e s u p u e s t o s ú l t i m a m e n t e v o t a d o s , a s c e n d í a n a d a m e n o s q u e á 3 0 m i l l o n e s , y a l r e g u l a r los g a s t o s , m u c h a s v e c e s i n j u s t i f i c a d o s , d e la c o r o n a . E l p u e b l o , q u e vé con a g r a d o e s t a s m e d i d a s , y el R e y , q u e r e c o n o c e en F r a n c o la firme c o l u m n a q u e h a s o s t e n i d o s u t r o n o en l a s d i f í c i l e s c i r c u n s t a n c i a s p o r q u e h a a t r a v e s a d o , n o p u e d e n m e n o s de o t o r g a r l e s u confianza, v i é n d o s e p a l p a b l e m e n t e l a firmeza d e l a s i t u a c i ó n q u e i n t e r e s a d a m e n t e n i e g a n los p a r t i d o s de o p o s i c i ó n . N o p u e d e d e s c o n o c e r s e q u e l a d i c t a d u r a e r a n e c e s a r i a p a r a con­ c l u i r con t o d a s l a s c o r r u p t e l a s y a b u s o s c o n q u e la p o l í t i c a h a b í a l l e ­ g a d o á c o n v e r t i r el p r e s u p u e s t o en a l g o a s í como u n a m e r i e n d a d e n e ­ g r o s , d i l a p i d a n d o el d i n e r o d e l a N a c i ó n p a r a o b s e q u i a r con s e n d a s p r e b e n d a s á los f a v o r e c i d o s p o r los p e r s o n a j e s d e c a d a p a r t i d o . N u n c a m á s i n d i c a d o e s t e e n é r g i c o p r o c e d i m i e n t o en u n p a í s en q u e , d e s d e el p e r i ó d i c o y h a s t a d e s d e l a t r i b u n a p a r l a m e n t a r i a , se l a n z a b a n l a s c a ­ l u m n i a s m á s g r o s e r a s c o n t r a la f a m i l i a r e i n a n t e , y en q u e la r e s p o n ­ s a b i l i d a d m i n i s t e r i a l e r a u n raito, p u e s los c o n s e j e r o s a b u s a b a n i m p u ­ n e m e n t e d e s u s i t u a c i ó n p r i v i l e g i a d a . S i , como s e a s e g u r a , t i e n e n l u g a r l a s e l e c c i o n e s g e n e r a l e s a n t e s d e la m a r c h a del R e y al B r a s i l , s e v e r á l a r a z ó n d e e s t a s a f i r m a c i o n e s , y s e g u r a m e n t e el p u e b l o p o r t u ­ gués volverá á la normalidad después de este p a r é n t e s i s de su v i d a c o n s t i t u c i o n a l , p u r i f i c a d o de m u c h o s p e c a d o s , s a c a d o d e m u c h o s e r r o ­ r e s y d i s p u e s t o á s e g u i r l a o b r a de s u r e g e n e r a c i ó n y p r o s p e r i d a d , de q u e t a n m e r e c e d o r es u n p u e b l o s u f r i d o y l a b o r i o s o . A ú l t i m a h o r a d i c e el c o r r e s p o n s a l d e l ZeAt, d e V i e n a , q u e en u n a intervieu q u e h a c e l e b r a d o con el D u q u e de B r a g a n z a , é s t e d e c l a r ó q u e l a r e v o l u c i ó n e s t á p r ó x i m a , y q u e él s e e n c u e n t r a d i s p u e s t o á p o n e r s e a l f r e n t e de s u s p a r t i d a r i o s . A l g o v i o l e n t a s n o s p a r e c e n e s t a s d e c l a ­ r a c i o n e s , p e r o l a s c o n s i g n a m o s como d a t o i n t e r e s a n t e .

F . PEDROSA

569

I N G L A T E R R A . — E l presupuesto alemán.—Recelos y temores.

L a a p r o b a c i ó n en p r i m e r a l e c t u r a en el R e i c h s t a g de los p r e s u p u e s t o s d e l I m p e r i o , h a p u e s t o en g u a r d i a á I n g l a t e r r a , q u e s e c o n s i d e r a d i r e c t a m e n t e a l u d i d a en l a s c a n t i d a d e s i n m e n s a s d e s t i n a d a s a l a u m e n t o de la m a r i n a a l e m a n a . Se vé, e n efecto, la t e n d e n c i a á s u p e r a r la potencia m a r í t i m a de I n g l a t e r r a y á a r r e b a t a r l e la supremacía q u e e j e r c e h o y e n los m a r e s ; pero por el p r o n t o b i e n p o d e m o s a s e g u r a r q u e A l e m a n i a no c o n s e g u i r á s u objeto, p u e s el A l m i r a n t a z g o i n g l é s c o n - j t e s t a r á indudablemente á este plan, aumentando también las cifras d e s t i n a d a s á la c o n s t r u c c i ó n de b u q u e s d e g u e r r a , y l a p o n d e r a c i ó n d e f u e r z a s s e r á s i e m p r e l a m i s m a , con la d e s v e n t a j a de q u e p a r a a t e n - l d e r á e l l a h a b r á n de d e s c u i d a r s e o t r o s s e r v i c i o s de m a y o r i n t e r é s quizá, y de más inmediatos resultados. E l e n t u s i a s m o p r o v o c a d o p o r la v i s i t a d e l K a i s e r á I n g l a t e r r a h a d e c a í d o b a s t a n t e a l c o n o c e r s e el p r e s u p u e s t o d e l a m a r i n a a l e m a n a , d e s a p a r e c i e n d o l a s e s p e r a n z a s de q u e s e m o d i f i c a r a n con e s t e a c t o l a s r e l a c i o n e s e x i s t e n t e s e n t r e a m b o s p a í s e s . No p u e d e n e g a r s e , d e s p u é s de noticias como las anteriores, que todas las naciones tienden h a c i a l a p a z . P u e d e n d o r m i r t r a n q u i l o s los c o n f e r e n c i a n t e s d e E l Haya.
B É L G I C A . — L a anexión del Congo.

E s t a cuestión, objeto y a de m i r a s y propósitos i n t e r v e n c i o n i s t a s por p a r t e de algunas potencias europeas, entre ellas I n g l a t e r r a , que p a r e c í a d i s p u e s t a á e n v i a r u n a n o t a al s o b e r a n o d e l E s t a d o i n d e p e n d i e n t e , e s t á en v í a s de s o l u c i ó n , h a b i é n d o s e firmado y a el t r a t a d o de c e s i ó n del d o m i n i o a f r i c a n o á l a n a c i ó n b e l g a . S i n e m b a r g o , s e p r e s e n t a n t o d a v í a a l g u n a s i n c ó g n i t a s , p u e s l a s c o n d i c i o n e s de la cesión p a r e c e n no s a t i s f a c e r m u c h o á c i e r t o s e l e m e n t o s de l a s C á m a r a s , q u e s e g u r a m e n t e h a n d e o p o n e r g r a n r e s i s t e n c i a , s o b r e todo p o r e s t i p u l a r s e en d i c h o t r a t a d o q u e B é l g i c a s e c o m p r o m e t e á m a n t e n e r en el C o n g o l a n o r m a d e g o b i e r n o y el s i s t e m a d e e x p l o t a c i ó n i m p l a n t a d o s a l l í p o r el R e y L e o p o l d o . E l c o n v e n i o , firmado e n t r e dos r e p r e s e n t a n tes del E s t a d o mencionado y dos del Gobierno belga, se ha presentado al C o n g r e s o el d í a 3 p o r el jefe d e l g a b i n e t e M r . T r o o z , e s p e r á n d o s e , n o sin f u n d a m e n t o , q u e en s u d i s c u s i ó n s e d e s e n c a d e n e n t e m p e s t a d e s que i m p i d a n la solución satisfactoria de este a s u n t o . P o r otra p a r t e , los d e s e o s a t r i b u i d o s á la G r a n B r e t a ñ a , d e q u e se s u p r i m a n los d e r e c h o s d e e x p o r t a c i ó n y los m o n o p o l i o s e s t a b l e c i d o s en el C o n g o , h a cen t e m e r q u e la c e s i ó n c o n s t i t u y a p a r a B é l g i c a u n a f u e n t e d e g a s t o s y p e r t u r b a c i o n e s m á s b i e n q u e u n a p o s i t i v a v e n t a j a ; p e r o en c a m b i o

570

CEÓNICA

I

l a c i v i l i z a c i ó n y l a h u m a n i d a d e x i g e n q u e no se p r o l o n g u e l a s i t u a ción de a q u e l l o s i n d í g e n a s , c u y a e s c l a v i t u d es u n a v e r g ü e n z a y u n crimen.
F R A N C I A . —La ley de d e v o l u c i ó n . - L a cuestión de Marruecos.'

L a l i q u i d a c i ó n d e los b i e n e s d e l a s a s o c i a c i o n e s r e l i g i o s a s h a d e m o s t r a d o la enormidad del perjuicio seguido á la Nación por la acum u l a c i ó n d e b i e n e s en e s t a s a s o c i a c i o n e s . D e l a s 115 c o n g r e g a c i o n e s l i q u i d a d a s h a s t a 1906, r e s u l t a uri a c t i v o n e t o de 189.932 f r a n c o s , es d e c i r , u n p r o m e d i o de 1.600 f r a n c o s p o r c a d a c o n g r e g a c i ó n . E s t e es el beneficio o b t e n i d o p o r l a N a c i ó n f r a n c e s a , á c a m b i o de l a s u p r e s i ó n de m u l t i t u d d e a s i l o s 3 ^ colegios s o s t e n i d o s p o r r e l i g i o s o s en los q u e se daba enseñanza g r a t u i t a á millares de niños y asistencia á g r a n n ú m e r o de d e s v a l i d o s . L a d i s c u s i ó n d e la l e y de d e v o l u c i ó n h a d a d o l u g a r en l a C á m a r a francesa á incidentes ruidosos, levantándose alguna sesión entre las p r o t e s t a s de m u c h o s r e p r e s e n t a n t e s . E l G o b i e r n o , s i g u i e n d o u n a t á c t i c a p r u d e n t í s i m a , d i g n a de mejor c a u s a , h a a p l a z a d o l a d i s c u s i ó n con el p r e t e x t o d e i n t e r c a l a r los p r e s u p u e s t o s , p e r o en r e a l i d a d p a r a d a r l u g a r á q u e los á n i m o s se s e r e n e n y v o l v e r a s í con n u e v o s b r í o s á l a aprobación definitiva de la ley. —Los sucesos de Marruecos se enlazan como l a s cerezas. Cuando y a p a r e c í a p r ó x i m o á s o l u c i o n a r s e el conflicto o r i g i n a d o p o r los s u c e s o s de C a s a b l a n c a , p o r l a f r o n t e r a a r g e l i n a a p a r e c e n los B e n i - S n a s s e n d i s p u e s t o s á d a r á E u r o p a o t r o d i s g u s t o . L o s f r a n c e s e s , q u e son los m á s d i r e c t a m e n t e i n t e r e s a d o s e n el n u e v o a s p e c t o del p r o b l e m a , h a n t e n i d o q u e r e c h a z a r l a s a c o m e t i d a s y c a s t i g a r con m a n o d u r a l a s a u d a c i a s de los m a r r o q u í e s ; p e r o é s t o s no s e d a n p o r v e n c i d o s y no d e j a n d e h o s t i l i z a r á los f r a n c e s e s p o r t o d o s los m e d i o s q u e t i e n e n á s n a l c a n c e . E s t o s s u c e s o s h a n sido t r a t a d o s en l a C á m a r a p o p u l a r , d o n d e , M . P i c h ó n r e s p o n d i e n d o á los s o c i a l i s t a s , q u e d a b a n p o r s e g u r o q u e E s p a ñ a no e s t a b a conforme con la c o n d u c t a d e la R e p ú b l i c a , d e c í a : q u e d e a c u e r d o con lo m a n i f e s t a d o p o r el S r . M a u r a , él t a m b i é n p r o c l a m a b a d e s d e l a t r i b u n a con g r a n s a t i s f a c c i ó n l a c o m p l e t a i n t e l i g e n c i a que existe entre ambas potencias.

A L E M A N I A . — E l proceso Moltfce-Harden.—La situación politica. Germanización de Polonia.

E l proceso Moltke-Harden ha estado á punto de proporcionar un s e r i o d i s g u s t o a l C a n c i l l e r B ü l o w , d e l c u a l se h a l i b r a d o g r a c i a s á s u e l o c u e n c i a y s e r e n i d a d . M r , S p a h n , d i p u t a d o del C e n t r o , al c o m b a t i r

F . PEDEOSA

571

el p r e s u p u e s t o d e g u e r r a a l u d i ó á l o s e s c á n d a l o s d e s c u b i e r t o s e n e l r e f e r i d o p r o c e s o , y p r e g u n t ó cómo i g n o r a b a el M i n i s t r o d e l a G u e r r a l a s r e l a c i o n e s c r i m i n a l e s e s t a b l e c i d a s e n t r e a l g u n o s oficiales, y cómo n o s e h a b í a c a s t i g a d o d e b i d a m e n t e á los c u l p a b l e s . D e s p u é s el D o c tor P a a s c h e , Vicepresidente de la C á m a r a , pronunció un discurso v i o l e n t o c o n t r a el m i s m o M i n i s t r o , y al a b r i r s e l a s e s i ó n el d í a 4, cont e s t ó el g e n e r a l v o n E i n e m en t é r m i n o s q u e o b l i g a r o n a l C a n c i l l e r á l l a m a r á los jefes de los p a r t i d o s q u e c o m p o n e n el b l o q u e y p r o p o n e r l e s q u e v o t a r a n u n a p r o p o s i c i ó n de c e n s u r a c o n t r a el D r . P a a s c h e . T o d o s l o s j e f e s d e l b l o q u e d e s a u t o r i z a r o n á é s t e , y le h a n o b l i g a d o á d i m i t i r . P o r fin, en la s e s i ó n del d í a 5 M r . N o r m a n n , jefe del p a r t i d o c o n s e r v a d o r , a s í como B a s s e r m a n n y W i e m a n n en r e p r e s e n t a c i ó n d e los n a c i o n a l i s t a s y r a d i c a l e s , s e d e c l a r a r o n c o n f o r m e s en u n t o d o con la p o l í t i c a d e M r . B ü l o w ; p e r o , s e g ú n l a s ú l t i m a s n o t i c i a s , el G o b i e r n o h a s i d o d e r r o t a d o en el L a n d t a g p r u s i a n o al p r e s e n t a r el p r o y e c t o d e g e r m a n i z a c i ó n de P o l o n i a , en el c u a l se e s t a b l e c e la e x p r o p i a c i ó n forzosa d e l a s t i e r r a s p o s e í d a s p o r p o l a c o s , á los q u e s u s t i t u i r á n s u b d i t o s p r u s i a n o s . T o d o s los p a r t i d o s , e x c e p t o los n a c i o n a l e s l i b e r a l e s y l o s c o n s e r v a d o r e s , h a n v o t a d o en c o n t r a . L o s p r o p ó s i t o s del G o b i e r n o a l e m á n h a n t e n i d o eco en V i e n a , d o n d e los p o l a c o s h a n d e c l a r a d o el boycottage á las mercancías alemanas. Como s e vé l a p o l í t i c a d e l I m p e r i o n o s e p r e s e n t a m u y d e s p e j a d a , y a m e n a z a la caída del Canciller B ü l o w .

S U E C I A . —Muerte de Osear II.—Su sucesor.—Duelo nacional. Los premios N o b e l ; el de Literatura.

E l d í a 8, á l a s n u e v e y diez m i n u t o s d e la m a ñ a n a , h a m u e r t o el R e y de S u e c i a , u n o d e los m o n a r c a s m á s a n t i g u o s de E u r o p a , p u e s s u b i ó a l t r o n o el 18 de S e p t i e m b r e d e 1875, h a b i e n d o r e i n a d o t r e i n t a y dos a ñ o s . O s e a r I I c o n t a b a s e t e n t a y ocho a ñ o s de e d a d , q u e r e p a r t i ó e n t r e el G o b i e r n o d e s u p u e b l o y los e s t u d i o s l i t e r a r i o s , en los q u e c o n s i g u i ó s e ñ a l a d o s t r i u n f o s , m e r e c i e n d o los t í t u l o s de D o c t o r h o n o r a r i o d e U n i v e r s i d a d e s de t a n t o r e n o m b r e como B o l o n i a , V i e n a , L e y d e n y O x f o r d . E l a n c i a n o R e y vio a m a r g a d o s los ú l t i m o s d í a s d e s u r e i n a d o p o r el t r i u n f o d e l p a r t i d o s e p a r a t i s t a de N o r u e g a ; p e r o en e s t e difícil t r a n c e , a m a n t e d e la p a z y t r a n q u i l i d a d de s u p u e b l o a n t e s q u e n a d a , s u p o s u b s t r a e r á é s t e de los a z a r e s y d e s d i c h a s d e u n a g u e r r a sin objeto. E l pueblo sueco, que a d o r a b a al Monarca, exteriorizando s u dolor, h a r o d e a d o el P a l a c i o , r e c i b i e n d o a n s i o s a m e n t e l a s n o t i c i a s d e l a e n fermedad que t a n funesto desenlace ha tenido. S u c e d e á O s e a r I I en el t r o n o s u h i j o , q u e t o m a el n o m b r e d e G u s -

572

CRÓNICA

t a v o V , el c u a l j u r ó a n t e el Consejo de M i n i s t r o s á l a s dos y m e d i a de l a t a r d e del m i s m o dia 8, p r e s e n t á n d o s e d e s p u é s en el b a l c ó n de P a ­ lacio, siendo a c l a m a d o e n t u s i á s t i c a m e n t e p o r el p u e b l o . — R u d y a r d K i p l i n g , el famoso p o e t a , h a sido favorecido con la con­ cesión del premio N o b e l . E s u n a c t o de j u s t i c i a , p u e s c o n s i d e r á n d o s e e s t e premio como el r e c o n o c i m i e n t o u n i v e r s a l del m é r i t o de u n h o m b r e , n a d i e con m á s j u s t i c i a que K i p l i n g p u e d e a s p i r a r á él. E l a l m a a p a ­ s i o n a d a y g u e r r e r a d e e s t e p o e t a d e r r a m a d a á r a u d a l e s en s u s b e l l a s e s t r o f a s , da á é s t a s u n a e n e r g í a y u n a v i r i l i d a d s u p r e m a , que c a u ­ t i v a y s u b y u g a , a r r a s t r a n d o en p o s de sí el e s p í r i t u y l l e v á n d o l e á l a c o n t e m p l a c i ó n m e d r o s a de los s e c r e t o s de la n a t u r a l e z a , d e s c o r r i e n d o el velo q u e c u b r e la v i d a m i s t e r i o s a de la s e l v a , ó h a b l á n d o n o s el l e n ­ g u a j e del h u r a c á n que b r a m a en el s o m b r í o b o s q u e . A h i e s t á u n a d e s u s o b r a s m á s conocidas, El libro de las tierras vírgenes, que todos leemos con a l g o de temor, con ese r e c o g i m i e n t o q u e i n s p i r a el m i s t e ­ rio de l a s c o s a s s u b l i m e s . L a a d j u d i c a c i ó n de e s t e p r e m i o á K i p l i n g h a sido u n v e r d a d e r o a c i e r t o , d i g n o de a p l a u s o .

E S T A D O S - U N I D O S . - E l mensaje de Roosevelt - L a s relaciones con el Japón.

E l p r e s i d e n t e R o o s e v e l t ha leído en la a p e r t u r a del C o n g r e s o el m e n s a j e de r ú b r i c a . E n e s t e d o c u m e n t o se p r e s t a s i n g u l a r a t e n c i ó n á l a c u e s t i ó n financiera, p u e s t a sobre el t a p e t e por el r e c i e n t e c r a k . A s e g u r a el P r e s i d e n t e q u e l a s c o n d i c i o n e s e c o n ó m i c a s de los E s i a d o s U n i d o s son i n m e j o r a b l e s , y que los n e g o c i o s se d i r i g e n h o n r a d a m e n ­ t e . P r o p ó n e s e e x t e n d e r la fiscalización á los f e r r o c a r r i l e s , i m p i d i e n d o l a formación de a g r u p a c i o n e s m o n o p o l i z a d o r a s y d e t r u s t s c o n t r a r i o s al i n t e r é s p ú b l i c o . E n s a l z a el d e s a r r o l l o del ejército y la a r m a d a , l a c u a l se p r o p o n e d i v i d i r e n t r e el A t l á n t i c o y el Pacífico, p a r a r e u n i r í a f á c i l m e n t e en c a s o s de n e c e s i d a d . P o r ú l t i m o , d a c u e n t a del r e s t a ­ b l e c i m i e n t o de la n o r m a l i d a d en C u b a , c r e y e n d o q u e p r o n t o se p o d r á i m p l a n t a r el G o b i e r n o i n d í g e n a . L a s r e l a c i o n e s c a d a vez m á s t i r a n t e s e n t r e los E s t a d o s U n i d o s y el J a p ó n , lejos de s u a v i z a r s e , se h a n a g r a v a d o con la l l a m a d a del E m ­ b a j a d o r , V i z c o n d e de A o k i , á la corte de T o k i o . E x p l i c a n los d i p l o m á ­ t i c o s e s t a l l a m a d a p o r l a n e c e s i d a d de q u e el, e m b a j a d o r informe d i ­ r e c t a m e n t e al M i k a d o sobre l a i n m i g r a c i ó n j a p o n e s a en los E s t a d o s U n i d o s ; p e r o , á p e s a r de e s t a s e x p l i c a c i o n e s , es lo cierto que el e n v í o de la e s c u a d r a de la U n i ó n al Pacífico y la doble m i s i ó n que M r . T a f t h a t r a í d o á l a s c o r t e s de S a n P e t e r s b u r g o y B e r l i n , h a n i m p r e s i o n a ­ do a l J a p ó n , h a b i e n d o q u i e n c o n s i d e r a la g u e r r a como i n m i n e n t e . D e todos modos el V i z c o n d e de A o k i n o v o l v e r á á la E m b a j a d a , y , caso d e

F.

PEDEOSA

673

continuar las relaciones amistosas entre ambos países, será por otro diplomático. G U A T E M A L A . — E l atentado contra el Presidente.

sustuído

E n G u a t e m a l a h a s i d o o b j e t o d e u n a t e n t a d o a n a r q u i s t a el P r e s i d e n t e de a q u e l l a R e p ú b l i c a , E s t r a d a

ilustre éste

Cabrera. Por fortuna

r e s u l t ó h e r i d o m u y l e v e m e n t e , y el a u t o r n o h a c o n s e g u i d o s u i n f a m e propósito. E l S r . E s t r a d a C a b r e r a h a sido objeto en pocos m e s e s d e d o s a t e n t a d o s t r a m a d o s por los ambiciosos p a r t i d a r i o s de la guerra

c o n l a R e p ú b l i c a m e j i c a n a , q u e el P r e s i d e n t e s u p o e v i t a r c o n e x q u i s i t o t a c t o . N o le p e r d o n a n e s t o los q u e p o n e n p o r e n c i m a del a m o r á

l a p a t r i a el e g o í s m o y l a s a t i s f a c c i ó n d e s u s p a r t i c u l a r e s fines, y ello e x p l i c a l a s s e c r e t a s c o n s p i r a c i o n e s q u e c o n t r a él s e t r a m a n á p a s o . P e r o no por esto s e detiene en el camino emprendido, y día presta m á s atención á la prosperidad de su p a í s , que h a cada cada

conse-

g u i d o l e v a n t a r d e l a p o s t r a c i ó n e c o n ó m i c a é i n t e l e c t u a l q u e le a n i quilaba.

ÍNDICE DEL VOLUMEN XVI
1.° d e O c t u b r e . Pág». Pío X Cí. Martínez.... J. Mateos F. Mobles M. Lorenzo • • » C a r t a - E n c í c l i c a de S u S a n t i d a d : S o b r e l a s d o c t r i n a s d e los modernistas lia. voz del P o n t í f i c e J o n a t h a n mirando al porvenir E i l o s n f í a del v e r b o .. L a s H e r m a n a s de F a b i o l a (continuación) LiDRos: L e C a t h o l i c i s m e e t l a s o c i é t é (M. L e g e n d r e ) . — Predicadores de los siglos X V I y X V I I ( P . F r . Alonso de Cabrera).—El M o n a s t e r i o ( F e r n a n d o Mora).— W a v e r l e y , ó H a c e s e s e n t a a ñ o s ( F r a n c i s c o Grutiérrez B r i t o é Isidoro López L a p u y a ) . — L a s Crónicas de l a C a n o n g a t e ( E a f a e l M e c a L ó p e z ) . — L a p r i s i ó n de E d i m b u r g o ( F e r n a n d o M o r a ) . — C o m e d i a s de T i r s o de M o l i n a ( E m i l i o C o t a r e l o y Morí).—¿Se a p a r e c e n l o s m u e r t o s ? (J. B e r t r a n d ) . — M a s libros y folletos REVISTAS: L a literatura sud-americana (La E e v u e ) . — Más revistas
CRÓNICA GENERAL D E I.A QUINCENA: España.—Extranjero:

3 52 57 64 72

80 85

* * *
X

R o m a : E n c í c l i c a í*asce)iíii.—Instituto I n t e r n a c i o n a l c a t ó l i c o p a r a e l p r o g r e s o de l a s c i e n c i a s . — P o r t u g a l : M u e r t e de F e r r e i r a . - G u e r r a de A n g o l a . — F r a n c i a : Los asuntos de Marruecos.—Holanda: Estados gener a l e s . — C a r á c t e r de s u p o l í t i c a . — B é l g i c a : L a c u e s t i ó n del C o n g o . — I n g l a t f r r a : L o s p r o t e s t a n t e s e n I r l a n d a . — E l s o c i a l i s m o . — A l e m a n i a : C o n g r e s o soc i a l i s t a . — L a l e y de A s o c i a c i o n e s . — R u s i a : R e o r g a -

574

ÍNDICE Págt. n i z a c i ó n del M i n i s t e r i o de N e g o c i o s e x t r a n j e r o s . — El C o n g i í F o de los z e m s t v o s en, M o s c o u . — E s t a d o s U n i d o s : M o v i m i e n t o a n t i j a p o n é s . — L a c a m p a ñ a presidencial..." ,. De enhorabuena

• • *

88 ÍK?

16 d e O c t u b r e .
PÍO X • • • F. Martínez.... E. Villelga E... C. de la Puente.. * » • C a r t a - E n c í c l i c a de Sn S a n t i d a d : Sobre l a s d o c t r i n a s de los m o d e r n i s t a s ( c o n c l u s i ó n ) 97 El n u e v o General de los A g u s t i n o s 149 L a e n s e ñ a n z a oficial i e la F i l o s o f í a en E s p a ñ a 151 Galicia pintoresca, 160 B o l e t í n h i s t ó r i c o : É e p a s o s hiStórico-crlticos. — A u n trabajo sillonista 164 LIBROS: D i c c i o n a r i o del Qiíijoíe ( J u l i o Cejador).—A trav é s del i s t m o de P a n a m á . ( P . J. M a t e o s ) . — L a v i d a d i v i n a en el hombre, ó la v i d a c r i s t i a n a (Mons. Carlos F r a n c i s c o T u r i n a z ) . — H i s t o r i a de la R e g e n c i a de M a r i a Cristina H a b s b o u r g L o r e n a ( J u a n O r t e g a R u b i o ) . — L a a l i a n z a c a t ó l i c a (P. J u a n de A b a d a l ) . — El C r i s t i a n i s m o y los t i e m p o s p r e s e n t e s (Mons. B o u g a u d ) . — L a Vraie Morale ( V i n c e n t B e r g e . — i l / a s libros y folletos 170 REVISTAS: S u l l y P r o u d h o m m e ( L ' A r t M o d e r n e ) . — L a p r e n s a c a t ó l i c a en A u s t r i a ( H i s t o r i s c h - p o l í t i s c h e B l ü t t e r ) . — K a n t , el filósofo del p r o t e s t a n t i s m o (Cult u r a española).— Más revistas 176 PERIÓDICOS: E x t e n s i ó n y d e s e n v o l v i m i e n t o de la F e e n Asia (New York Freeman's Journal) 181
CKÓKICA GENERAL DE LA OUIKCENA.—Esjiaña: El c i e r r e y

» • *

• » •
G

• • * • » »

los a m o t i n a d o r e s . — L l u v i a de a s a m b l e a s . — H a b l a L ó p e z D o m í n g u e z . — G a l i c i a y la s o l i d a r i d a d . — D e s i l u s i o n e s p e r i o d í s t i c a s . — R e a p e r t u r a de Cortes.— Enitajadas 4 Rabat —Extranjero: Repiiblica Argentina.— Portugal.— Italia. — Francia. — Inglaterra.—Alemania.—Estados Unidos N o t a c r o n o l ó g i c a : D . ' M a r í a del P i l a r L e ó n y L l e r e n a . Circular i n t e r e s a n t e

188 191 192

1.° N o v i e m b r e .
F. Negrete S. Font G. Martínez.... F. JRobles E. Sawa C. de la Puente. M. Lorenzo * * * U n a n u e v a forma de l a teoria de la e v o l u c i ó n 193 El c a t a l a n i s m o y ia a d m i n i s t r a c i ó n local 201 Herders C o n v e r s a t i o n s - L e x i k o n ( D i c c i o n a r i o E n c i c l o p é d i c o de Herder) 206 F i l o s o f í a del v e r b o 214 E x p o s i c i ó n N a c i o n a l P e r m a n e n t e de I n d u s t r i a s y P r o ductos Agrícolas 221 Boletín histórico ( c o n c l u s i ó n ) . . . 2S5 L a s H e r m a n a s de F a b i o l a ( c o n t i n u a c i ó n ) 244 Linuos: Cabos s u e l t o s : L i t e r a t u r a y L i n g ü í s t i c a ( J u l i o Cejador).—Historia de T o r d e s i l l a s (Kleuterio F e r n á n d e z T o r r e s ) . — P a r a las mujeres, N u e v a s e n d a y las Cuatro E s t a c i o n e s (Melohora. Herrero de Vidal). i V e n d i m i a s j u v e n i l e s ( M a n u e l Uírart.e).—Sartal de c u e n t o s (Carlos M a r í a Ocantos).—El C r i s t i a n i s m o y los t i e m p o s m o d e r n o s (Mons. B o u g a u d ) . — H i s t o r i a de S a n V i c e n t e d« P a ü l (Muns. B o u g a u d ) . — E m m a P e r r y ( J o r g e W . P r i c e ) . — L a S ú p l i c a P e r p e t u a , por u n P . R e d e n t o r i s t a . — P r o n t u a r i o de H i s t o r i a de Esp a ñ a y de la C i v i l i z a c i ó n e s p a ñ o l a (B^élix S á n c h e z Casado).—Lifcros recibidos 252 REVISTAS: T h e Cappella S i x t i n a ( E c c l e s i a s t i c a l R e v i e w ) . — C a r a c t e r í s t i c a s del A r t e j a p o n é s (Mercurio). L a foi du n e g r e ( A n a l e s de p h i l o s o p h i e c h r é t i e n -

• » *

IKDICE

675 PAga.

* * •
B

np).—Escritores egregios (Unión I b e r o - A m e r i c a n a ) . Más revistas 261 PKHIÓDICOP: I n t e r v e n c i ó n del clero y l o s c a t ó l i c o s e n l a s h u i ' l g a s (El U n i v e r s o ) 207
CKÓNICA GEKF.IÍAI, DE LA Q U I N C E N A . — E s p a ñ a : Otoño deli-

* • *

cio.so.—Por M á l a g a y C a t a l u ñ a . — T r a v e s u r a s a r i s t o c r á t i c a s . — S u ñ o l , C a m b ó y el p r o y e c t o de A d m i n i s t r a c i ó n l o c a l . — E^^piiblicas h i s p a n a s : C u b a . — Argentina.-Chile.—Extranji'ro: Francia.—Italia. Aleiriania.—Anstria.—Holanda.—Inglaterra.—Kusia.—E.stados U n i d o s 270 M I S C E L Á N E A . — A l g o de c o l m e n a r e s : V e n t a j a s d e l s i s t e ma m o d e r n o sobre el a n t i g u o . — D e s c r i p c i ó n del s i s t e m a C o - s g a y a . - E l n ú m e r o 3 . — A mi p a d r e . — J o s é Joachim.—£l nombre de Sully-Prundhomme 283 15 d e N o v i e m b r e .

A. Orejón M. Estébanez... P. M. Vélez H. Moeller Q. Jünemann... M. Coco * * *

*** * * * ••

* * *
W. Martínez

„. L a crítica b í„ blica moderna (continuación). L a Crisis s o c i a l y el Crédito p o p u l a r e u E s p a ñ a (continuación) « C o m u n i c a c i o n e s m a r í t i m a s de E s p a ñ a » y «El c o m e r c i o ibero a m e r i c a n o p o r el p u e r t o de B i l b a o » U n a r t i s t a c r i s t i a n o , J o r i s - K a r l H u y s m a n s (por l a t r a ducción, Emilio A. Villelga Rodríguez) A p u n t e s c r í t i c o s : E l «Viaje e n t r e t e n i d o » , de A g u s t í n de R o j a s M o v i m i e n t o religioso LiiiHos: P o e m a de F e r n á n - G o n z á l e z ( C . C . M a r d e n ) . — L a s C o f i a d i a s y C o n g r e g a c i o n e s E c l e s i á s t i c a s , seg ú n la d i s c i p l i n a vigente ( J u a n B . F e r r e r e s ) . — N u e v a s d i r e c c i o n e s de la L ó g i c a ( G ó m e z I z q u i e r d o ) . — Discorso leído e n la i n a u g u r a c i ó n de curso en l a U n i v e r s i d a d C e n t r a l ( B o n e t y B o n e c ) . — H o m e ford good (Mary Loyola). — Tomás William Allies ( H . A l l i e s ) . — L e c c i o n e s de A n a t o m í a y F i s i o l o g í a a n í m a l e s ( R i s u e ñ o ) . — E c l i p s e t o t a l de sol del 30 de A g o s t o de 190.J ( P P . del Observatorio de C a r t u j a ) . — M a n u a l del I n g e n i e r o ( G á l v e z - C a ñ e r o y A l z ó l a ) . . . . Más libros !/folletos recibidos en nuestra Reilacción R E V I S T A S : E l s o c i a l i s m o i n t e r n a c i o n a l ( M e r c u r e de France).—.4. C a t h o l i c B i b l e S o c i e t y ( T h e E c c l e s i a s tical Review).— Eichendorff (Historisch politische B l a t t e r ) . — E n b u s c a do u n a l e y e s p a ñ o l a de S e g u r o s (Nuestro Tiempo) Más revistas
CKÓNICA ESPASOLA D E LA QUINCENA: L a E m b a j a d a á R a -

289 301 310 314 322 S3i

350 358

360 365

„ •B'. Aegrete r, „ ^* *

bat.—Quijotismo español.—¿Más tropas á Marruecos? — C a n a l e j a s y C a m b ó y el p a t r i o t i s m o á l a m o d a . — A l r e d e d o r de u n a b a n d e r a . — Cuarto Congreso internacional Mariano.—El poeta Ferrari CRÓNICA EXTRANJERA: R o m a , I n g l a t e r r a , F r a n c i a , S u i za, Rusia, Estados Unidos MISCELÁNEA: L a b a n d e r a de la P a t r i a ¡Renovando la antigua Roma! 1.° d e D i c i e m b r e .

367 3"3 380 383

J^.Negrcte ^ tr. Martínez.... "j"- '-^il ^ Martínez.... •M. Lorenzo . . . .
•o. Martínez

U n a n u e v a f o r m a d e l a t e o r í a de l a e v o l u c i ó n ( c o n clusión) Semblanza de n n heresiarca L a c i e n c i a m o l e r n a y la p i n t u r a m u r a l f u t u r a Boletín filosófico L a s H e r m a n a s de F a b i o l a ( c o n t i n u a c i ó n )
BOLETÍN CANÓNICO: D K RE M A T R I M O N I A L I . — I m p o r t a n t í -

385 393 403 416 424

s i m o D e c r e t o de l a S a g r a d a C o n g r e g a c i ó n del Concilio acerca de los Esponsales y el Matrimonio 437

676 * * *

ÍNDICE . . . LIBROS : C ó m o s e p a s a l a v i d a (E. Gómez C a r i i l l o \ El Socialismo (P. Víctor Catlirein),—Nueva Mitología griega y r o m a n a (P. Commelin).—Moimaie et B a n q u e (principes) (Charles Conant).—El desenvolv i m i e n t o del Catolicismo social desde l a E u c i c l i c a «Rerum Novarum» (Max T u r m a n n ) . - P h i l o s o p h i a moralis i n u s u m scholarum (Victore Cathrein).— M a u r i c e M a s s o n (Alfred d e V i g n y ) . - C a r t a P a s toral (Dr. D . Enrique A . y Santos).—Almanaque B a i l l y - B a i l l i é r e p a r a 1908 Más lihron y folletos recibidos en nuestra liedacción REVISTAS: R e f o r m a de l a e n s e ñ a n z a ( R a z ó n y Fe).—Les Cloches: O r i g i n e e t B a p t e m e (Revue A u g u s t i n l e n ne).—Les sciences ocoultes a u M o y e n - A g e (Annales de P h i l o s o p h i e C h r é t i e n n e ) Más revistas :
. . . CRÓNICA ESPAÑOLA DE LA QUINCENA : E l p ú b l i c o d e l a s t r i -

* * * * • *

447 454

* * *
O. Martinez

456 462

E.

Negrete

***

b u n a s y l a d i s e n s i ó n de P r e s u p u e s t o s . — D e s f i l e d e crisis.—Triunfo de Soriano.—Boda principesca.— I r o n í a s de u n Censo.—Ferrocarriles estratégicos.— L a c a t á s t r o f e de Carabrils. 463 CRÓNICA EXTRANJERA : R o m a , P o r t u g a l , B é l g i c a , A u s tria Hungría, Alemania. Rusia, Estados Unidos, Cuba 469 MISCELÁNEA : S e m a n a S o c i a l de E s p a ñ a e n V a l e n c i a . . . 475 15 d e D i c i e m b r e

M. Coco Felipe Mobles.. J. M. López.... G. Jüuemann... P. B. Martínez. P. 8. Font P. Rodriguez... * *»

* ** * *•

***
E. Negrete

L a e x é g e s i s b í b l i c a y la c r i t i c a m o d e r n a F i l o s o f í a del v e r b o E l ideal de la e d u c a c i ó n Estudios críticos: W i e l a n d y su O b e r ó n . . L o s T a l l e r e s d e C a r i d a d d e S a n t a R i t a y e l B r e v e Maltiplices V e r d a d e r o y falso c a t a l a n i s m o Boletín jurídico LIBROS : D e g r a t i a e t L i b e r o A r b i t r i o ( F r . N . d e l P r a d o ) . — G r a m á t i c a e l e m e n t a l de l a l e n g u a l a t i n a (G. N ú ñ e z M u r i e l ; . — E l E n a n o N e g r o ( C . S. G o n z á l e z ) . — L o s N a v i o s ó el C o n d e s t a b l e d e C h é s t e r ( F . M o r a ) . — El Castillo peligroso ( F . Bellido).—Motores de g a s , de alcohol y d e petróleo (V. C a l z a r a z a ) . — L i b r o de lectura, teiceio ( P . C. Lasalde)..—Historia n a t u r a l (A. Rimbaoh).—La Iglesia y la libertad de enseñanza (P. R . Ruiz Amado).—Curso de Economía miner a ( J . Carbonel!).—Compendio de H i s t o r i a eclesiástica (F. X. Funk).—Die Parabeln Jes Herrn (L. Fonck).—Conversación española moderna ( P . de M ú g i c a ) . - L a l e y do l a c r e e n c i a ( J . T o r r e s y B a ges).—La fragancia del a m o r m a r i a n o (Obispo de A g u a s calientes, México).—Cursus brevis Philosop h i a e (G. P é c s i ) . — E s t u d i o s de D e r e c h o i n t e r n a c i o n a l ( R . M . de L a b r a ) Más libros y folletos recibidos en nuestra Redacción R E V I S T A S : L ' u s u r a n e l l e Ic-ggi m o d e r n e ( R i v i s t a I n t e r nazionale di Scienze Sociali e Discipline Ausiliar i e ) . — L i t e r a t u r a m o d e r n a e n Franciii,: L a T r a n s i ción: L a Comedia h u m a n a (La España M o d e r n a ) . . . Más revistas
CRÓNICA ESPASOLA DE LA QUINCENA : S e s i ó n m e m o r a b l e . —

481 493 500 507 504 521 528

543 556

5.i8 5S1

F. Pedrosa
* * » . . . .

Conjunción patriótica. — Triunfo de M a u r a . — Los c a r l i s t a s y el d e s c u e n t o d e l C l e r o . — E l f e r r o c a r r i l Madrid-Bilbao. — L a pensión del Infante . — ¿ U n a sargentada?—Un difunto ilustre.—Da viaje . . 562 CRÓNICA EXTRANJERA : I t a l i a , P o r t u g a l , I n g l a t e r r a , B é l gica, Francia, Alemania, Suecia, Estados-Unidos , Guatemala
ÍNDICE 573

