9£^M 


h 


ZYWOT 


J.  U.  NIEMCEWICZA 


Paryž.  —  W  drukariii  L.  MARriNiir,  przy  ulicy  Mígnon,  2. 


ZYWOT 


J.  U.  NIEMCEWICZA 


X.  ADAMA   CZARTORYSKIEGO 


Wjdaniť    Bibliofcki    PolNkiřj   n*    Pnr^zn. 


^P 


%/*ť^ě^ 


^ 


KSIEGARNIA  B.   BEHRA 

(E.    BOCK) 

BERLIIN  I  POZNAŇ 

27,    Bl  LWAR    I'OD    HPAMI  |  21,    VUCA   WILHELWOWSKA 

4860 


.■    <* ' 


**t*fgbtíii!*"    *.  AH"m 


f.0- 


ŤŘĚ^G    t^ŘZRDMÍOŤÓW. 


1.  Lata  d/lecinne  Niemcewicza. —  Porwanic  seiiatorów  1768.  —  Detefíacya  1772.— 

—  Zniesienic  Jezuitów  i  ustanowuMiie  Koinisyi  Edukacyjnój.     .     .     .     sir.      7 

I.  Miodošč  Niemcewicza.  —  Wslftpiije  clo  szkoly  kadetów.  —  Pobyt  w  Piilawacíi* 

—  Pierwsze  lUerackic  iilwory.  —  Picrnsze  podróže  w  krajů  i  za  granie^.  —  2Ja- 
wiklaiiia  euiopejskie  i  nadziej.'  zmiaii  w  Polsce.    ........      21 

III.  Rok  1789.  —  Partya  narodowa  r  mosWe^ska  w  Potsíe.  —  Niemcewltz  obrány 
poslem  z  Inflant.  —  Eównoczešiiie  rozpoczyna  zawód  polUyczi>y  i  Itleracki.  — * 
Poxcról  posla  i  Kazimierz  Wielki. — Udzial  w  sprawach  i  naradach  sejmowyeh. 

—  Ziiaczenie  Wlelkiego  Sejmu  i  Konstytucyi  3g"  Mája 3t 

IIV.  Bl?dy  polityczne  Sejmu  Wielkiego. —  Zbytiua  wiara  w  Prusy.  —  Niekorzysta- 
nic  z  chwili,  gdy  Gustaw  III  wypowiedzial  wojne  Moskwie. — Zbytnie  dražnienie 
Moskwy.  —  Brak  stale  obranego  systému  politycznego.  —  Opieszalošč  w  przy- 
golowaníu  šrodków  obronnych  i  dyploniatycznych  zwi§zków.  —  Fatálně  zewn§- 
Irzne  okolicznošci :  rewolucya  francuzka  1  šmierc  cesarza  Leopolda.     .    .       l\\ 

V.  Trzy  epokl  Sejmu  Wielkiego.  —  Ustanowienie  Koinisyi  Wojskowéj.  —  Obra  • 
jhowana  kunklacya  partyi  moskiewskiéj.  — Pozyskanie  króla  dla  parlyi  narodo- 
wéj.  —  Czynnošci  sejmowe  Niemcewicza.  —  Targowica.  —  Przyczyny  u|)adku 
Konstytucyi  3s<»  Mája.  —  NÍemcewici  uchodzi  za  granice 5;] 

Ví.  Wplyw  úpadku  l^onsiytucyi  3so  Mája  na  morálně  usposobicnie  národu  w.na- 
siepňych  czasacli.  —  Tiozpacz  w  dwócli  swoich  ksztaitach,  zupelnego  zwatpicnia 


lub  gor^czkowego  szalu.  —  Charakter  literatury  naszéj  ówczesnéj  až  do  wojcii 
napoleoAskich.  —  Charakter  tworów  Mieincewicza  :  Elegia  do  Wiosny  i  Biblia 
Targowicka 81 

VII.  Pobyt  patryotów  zagranic^. — Pobyt  Nicnicewicza  we  \Vioszech.— Rz^dy  lar- 
gowickie  i  reakcya  opinii  w  krajů.  —  Zamiary  powslania.  —  Wilno  i  Wartzawa. 

—  Košciuszko  ideálem  národu.  —  Wyljuch  Madaliiiskiego.  —  Akt  poicstania 
w  Krakowie  i  jego  charakter 89 

VIII.  Kampania  1794  roku.  —  Nicmcewicz  pošpiesza  z  Rzyiiiu  i  stáje  przed  bitw? 
w  Szczekocinach.  —  Adjutant  i  sekretarz  Naczelnika.  —  Knowania  przeciwko 
Košciuszce  w  VVarszawle.  —  Bitwa  pod  Maciejowicami 07 

IX.  Wywiezienie  jeáców  w  glgb'  Uossyi. —  Obchodzenie  sig  Moskali  z  jciicanii. — 
VVigzienie  Niemcewicza  w  Kreposli  Pelcrsburskiéj.  —  Jego  cierpienia  i  prače.  — 
Wstgpienie  na  iron  Pawla,  i  wypuszczcnie  wigžniów  na  wolnošč.  —  Icii  pobyt 
w  Petersburgu.  —  Košciuszko  z  INicmcewiczem  údaje  sig  do  Anicryki.  .  .     107 

X.  Przybycie  do  Ameryki.  —  Róžnica  w  towarzyskicli  i  polityczuych  sklonno- 
šciach  miedzy  Košciuszk?  a  Nienicewiczeni.  —  Powrót  Kosciuszki  do  Europy. 

—  Niemcewlcza  podróže  po  Anieryce. — Oženienie  sig  z  panig  Kean. — Pierwszy 
wyjazd  do  Polski.  —  Pobyt  w  Pulawach  i  w  rodzinnycli  miejscach.  — Powrót  do 
Ameryki 121 

XI.  Wypadki  w  Europie  i  koleje  Polski.  —  Pclityka  Napoleona  wzglgdem  Polski, 

—  Ulworzenie  Xigslwa  Warszawskiego.  —  Powrót  Niemcewlcza  i  jego  zatru- 
dnienia. —  Wyprawa  na  Mojkwg.  —  Ostatnie  czasy  Xieslwa  Warszawskiego.  — 
Usunigcie  sig  Niemcewicza  od  žycia  pubiicznego •     .    .     143 

XII.  Nicmcewicz  jako  pisarz.  —  tíajld.  —  Špiewy  hisloryczne.  —  Dzieje  pano- 
wania  Zygmuutu  III.  —  Zbiúr  pamiqlników 157 

XIII.  Spor  klasyków  i  romantyków.  —  Znaczenie  i  charakter  tego  sporu.  —  Slo- 
sunek  Niemcewlcza  do  walczgcych  z  sobg  szkót.  —  Wplyw  Anglii.     .    .     173 

XIV.  Dalszy  przeglgd  prac  Nicmcewicza.  —  Dramata  liistoryczne  :  Kazimierz 
Wielki^  Zbigniew.  —  Komedye  :  Poivról  Posla ,  Samo/ub,  Dworek  na  go- 
éciňcu.  —  Bomanse  :  Dtvaj  Sieciechowie ,  Lejbe  i  Siora ,  Tenczijúski ,  Mnie- 
mana  Sierota,  i  t.  d,  —  Podróže  hisloryczne  po  siemiach  polskich.  —  Pa- 
mi^tniki  czasów  moich.  —  Róžne  pisuia 185 

XV.  Nabycie  Ursynowa  i  przemieszkiwanie  w  nim.  —  Pocmat :  Moje  Przemiany. 
—  Dumania  to  Vrsynowie 199 

XVI.  Wplyw  Niemcewicza  na  towai  zystwo  warszawskie.— Jego  stosunek  do  Wiel- 
kiego  Xi§cia  Konstantego.  —  Spisek  koronacyjny.  —  Odslonienie  pos^gu  Ko- 
pernika 211 


—  VII  — 

XVII.  Powslanle  Listopadowe.— Nicmcewicz  wyslany  do  Anglii  z  niisy?  od  Rzgdu 
Narodowego.  —  Jego  dziennilc  z  téj  epoki.  —  Podróž  przez  Nienice.  —  Starania 
i  zabiegi  w  Londynie 219 

XVIII.  Dalszy  cigg  starán  w  Anglii.  —  Powrót  do  Paryža.  —  Udzlal  w  pracach 
lulaclwa.  —  Oslalnie  lála.  —  Zakoňczenie 231 

Annkxa 255 

Listy.    . 299 


Národy  nie  umieraj^.  leh  žycie-w  ódradzaj^cych  si§  ludziach  i 
calych  pokoleniach  wiekuje.  leh  koleje  —  ezy  to  pomyshiosc, 
pot^ga,  stawa,  ezy  kl^ski,  niemoe,  letarg  —  s§  to  nagrody,  lub 
kai7,  ostrzeženia  bludným  lub  cierpigcym  :  s§  to  nie  zawsze 
latwe  do  zbadania  tajemniee  Opalrznosci. 

Jedna  rzecz  wszakže  jest  pewna,  widoczna  na  každéj  kareie 
historyi,  na  protypowyeh  kartách  Biblii  i  na  tym  krótkim  stru- 
mieniu  dziejów,  co  pod  okiem  naszém  uplywa  :  že  wsz§dzie, 
w  chvvilach  stanowczych,  dostrzedz  možná  ludzi  naczelnych,  to 
królóvv,  to  proroków,  to  prawodawców,  to  wojowników,  nieraz 
kaplanów,  wieszczów,  lub  meczenników,  którzy  powstaj^  z  ró- 
žnych  warstw  spolecznošci  i  przewodniczg  žyciu  narodowemu. 
Lecz  ješli  w  epokach  szczescia  i  pot^gi  uwielbiamy  vvielkich 
m§žów,  obywateli  powolanych  do  przewodzenia,  to  w  okresach 
úpadku  i  žaloby,  kochamy  zarówno  btogostawione  imiona  ludzi, 
których  cnota,  odwaga,  zasíugi,  úrok  w  nieszcz^šciu  i-zewniéj 
može  i  gl§biéj  wzruszaja  dusz§  cztowieka. 

1 


2  

Kiedy  na  nieszcz§sne  národy  przychodz^i  diiic  próby  i  mg- 
czciislwa,  widzimy  w  dziejach  éwiata,  jak  Opatrznosc  jednocze- 
šiiie  wzniaga  w  nich  silo  žywotn^  i  cierpliw^;  widzuny,  jaK 
wzbudza  w  ich  lonie  bohatcrúw  i  wyznawców,  którzy  slowem, 
piórcm,  dzielem,  orežem^  id^  z  nieszczesciem  w  zápasy.  Ich 
powotaniem  jest  ostrzegac,  napominač  bl^dz^cych,  opierač  siy 
do  ostatka  množ^cym  si§  zarodom  rozstrojenia.  Oni  to  rozjašniaj^ 
blaskiem  swych  usilowaň  smutné  ruiny,  dzieío  grzechów  i  za- 
šlepienia;  oni  w  napadach  zw^tpienia  ufnosc,  w  chwilach 
odr^twienia  niewygasly  zapal,  w  tr^dach  obcéj  zárazy  rodzime 
zdrowie,  wsród  pelzan  do  lichých  celów  wysok^  cnot§  poswi^- 
ceň  wskrzeszac,  odžywiaó,  rozžarzač  umiej^.  A  dobywaj^c  cza- 
rownie  ukryté  sily  i  spr§žyny  narodowych  instynktów,  piekném 
žyciem  lub  pi§kn§  smierci^  stajg,  sig  sami  zbawcami  lub 
chrzcicielami  przyszlych  zbawców  národu.  Zachowana  ich  pa- 
rnice z  pokoleri  do  pokoleri  przekazuje  im  wolg,  možnosc,  por§ 
wyzwolenia  si§  kiedys  nawet  z  pieczar  mniemanego  grobu. 

Miala  podobných  ludzi,  dzigki  Bogu,  i  pasuj^ica  sig  oddawna 
pod  ogromem  nieszczQŠč  nawalnych  Polska.  Lecz  slawa  ich, 
tak  u  nas  jak  gdzie  indziéj,  niejednakowo  po  swiccie  rozchodzi 
si^.  S^  znakomite  imiona  i  wielkie  zaslugi,  których  glosnošc  nie 
przechodzi  za  obrgby  i  pojccia  wlasnego  krajů ;  aby  je  znaó  i 
ocenic,  trzeba  byč  obywatelem  tego  krajů,  lub  szczególnym 
znawc^  i  mitosnikiem  jego  históryi.  Ale  bywaj^  wyžsze,  rzadsze, 
lub  \vyl§^czne  imiona,  co  czasem  przez  szczególny  zbieg  okoli- 
cznosci  samé  w  sobie  nosz^  caí^  history^  krajow^  swéj  epoki, 
co  wszfdzie  ze  czci^  s§  powtarzane ,  bez  giobszego  badania 
dziejów  i  tylko  na  wiarg  kr^ž^cego  o  nich  echa  po  uinysluwéj 
atmosferze  šwiata.  Gdy  sig  wszczyna  gdzie  niowa  o  jakini  krajů, 
podobné  imiona  przychodz^  do  ust  najniniéj  šm  iadomyni  jego 
históryi.  Cudzozieniiec  czgsto  nic  o  nim  Avyrzec  nic  uniié,  tylko 
powtarza  to  lub  owe  imig,  które  przyj^l  i  podaje  jako  symbol 
tego  národu. 

Sobieski,  Kosciuszko,  Poniatowski  byli   i  s^  teraz  dla  Polski 


—  3  — 

podobnego  rodzaju  imionami.  S§  to  nasze  klejnoty,  przecho- 
wane  w  ogólnym  skarbcu  ludzkosci.  TŇikt  z  obcych  nie  rozbiera, 
nie  wažy  ich  przymiotow,  ich  wad,  ich  win  lub  zastug,  ani  tež 
ezy  slusznie  ich  pamiec  tak  wielkiego  przywileju  užywa  :  došč 
na  tém,  dla  wielu^  dla  ogólu,  že  one  s§  wyobraženiem  Polski, 
a  ich  wyrzeczenie  znakiem  czci  dla  niéj  i  spólczucia. 

Jakož,  shisznie  do  ich  pamigci  powszechna  i  jednoglošna 
czesč  naszego  krajů  jest  przywiazana.  W  reku  bowiem  p:er- 
wszego  zajasnial,  po  raz  ostatni,  calym  blaskiem,  ptomieri  dawnéj 
polskiéj  chwaly  i  wzór  narodowego  dla  Europy,  dla  chrze- 
šciaristwa,  poswiecenia,  wzór  za  wysoki  na  dzisiejsze  czasy. 
Drugi,  starožytnéj  prostoty,  cnót  Greków  i  Rzymian  obraz  i 
szczytnéj  ich  odwagi,  ich  ufnéj  rozpaczy  wznowiciel,  na  czele 
národu,  zmazat  harib§  poniesionych  bez  walki  podzialów  i 
rozpocz^t  vvojne  o  niepodlegíošč,  która  \v  sercach  trwa  dot§d, 
odhawia  sie  i  kiedys  zwyciežyč  musi.  Trzeci  nakoniec,  gwiazda 
u  nas  cnosci  rycerskiéj ,  przeniósl  šmierc  nad  poddanie  si^, 
które  bez  nagany  mógl  przyj§c,  i  zgin^t  po  bohatersku,  \vy- 
rzeklszy  owe  pamietne  slowa,  godne  byč  z  dumg,  powtarzane 
przez  wnuków  i  prawnuków  :  «  Bóg  mi  powierzyl  honor  Pola- 
ków,  jemu  jedjaemu  go  oddám  !  » 

Lecz  nietylko  na  wyžszych  szczeblach  i  na  czelé  narodów 
szukač  trzeba  znacz^cych  imion,  jak  równie  ich  sila  i  žywotnosc 
nie  w  samých  tylko  uszykowanych  zawarta  jest  zast^pach.  By- 
waja  ožywiciele,  dobroczyricy  narodów  we  wszystkich  spote- 
cznosci  szeregach.  Sami^dzy  nimi  naczelnicy  przekonarí,  wodzo- 
wie  natchnieri  i  uczué  powszechnych ,  kaplani  Ducha,  którym 
takže  wieniec  od  potomnych  jest  winny.  Wojny  krzyžowe 
mialy  wielkich  bohaterów,  lecz  ich  wojska  gromadzily  si§  na 
glos  pielgrzymów,  pustelników,  kaznodziei. 

Niemcewicz  nie  naležy  do  wysokiego  stanowiska  Sobieskich, 
Kosciuszków,  Poniatowskich.  Nie  byl  on  na  czele,  ale  byl  we 
wn^trzach,  w  sercu,  w  czuciach  národu  :  byt  typem  serde- 
cznego  szlachcica  polskiego,  wzorem  prawym  patryotyzmu  dla 


masy  narodowéj.  Uczéň,  dworzanin,  prawodawca,  mowca,  žol- 
nierz,  urz^dnik,  ziemianin,  poeta,  historyk,  byí  on  dla  Ojczyzny 
gotów  na  wszystko,  i  vve  wszystkiém  okázal  sic  cnotliwym,  nie- 
zachwianym,  ognistym  Polakiem.  Czynem,  przykladem,  tchnie- 
niem  niejako  swojéni,  ten  prawdziwy  i  znakoinity  obyvvatel  przez 
lat  piecdziesi^t  šwietnial  zaszczytnie  i  z  przevvagg.  w  Ojczyznie. 

Spravviedliwie  žatém  uchodzic  može  vv  oczach  ziomków  i 
cudzoziemców,  za  wyobraziciela  takže  žywotnosci  i  zálet  pol- 
skiego  národu,  tém  bardziéj,  že  jego  przeznaczeniem  bylo  dac 
si§  poznač  i  zacnie  i  kilkakrotnie  takže  za  granic^,  nietylko  we 
Francyi  i  w  Anglii,  ale  za  Oceánem ,  na  drugiéj  pólkuli  swiata: 
co  sprawilo,  že  jego  imi§  przychodzi  snadnie  do  ust  cudzoziem- 
ców,  kiedy  uslysz§  wzmiankg  o  Polsce,  i  že  niejeden  z  nich,  na 
znak  swych  dla  niéj  uczuč,  po  wielkich  wyžéj  wspomnionych 
imionach,  nazwie  takže  Niemcewicza. 

I  nie  bez  przyczyny  go  taki  zaszczyt  teraz  spotyka;  albovviém, 
czy  w  krótkich  chwilach  szcz§šcia  czy  w  dlugich  tegoczesnych 
cierpieniach,  czy  Polska  doznawaía  wigkszego  lub  mniejszego 
udzialu  niepodlegtosci,  pod  jakiém  b^dž  nazwaniem  i  ksztattcm, 
byle  Polska  byla ,  Niemcewicz  zostawat  i  byl  jéj  nieodst^^pnym 
synem,  dzielil  stale  i  wiernie  wszelkiejéj  losy,  žyl  jedynie  dla 
niéj,  i  zawsze  nad  jéj  wydžwignieniem  lub  uzacnieniem  pra- 
cowal. 

Czuj§  trudnosc,  na  któr?  sie  naražam  przedsiebior^ic  opis  jego 
žywota,  MÓNviíjc  o  nim.  przyjdzie  wystawic  zasíugi  tego  m^ža 
we  dwóch  jego  glównych  zavvodach.  Przyjdzie,  w  ciggú  jego 
dlugich  lat,  dotkn§c  dziejów  Polski,  których  koleje  róžnie  uwa- 
žane,  zbyt  blizkie  naszych  czasów,  nielatvvo  dadz^  si^í  bezstron- 
nie  oceniac,  gdy  przytém  wíasne  wspomnienia  i  powzi^te  od 
mlodosci  (uprzedzone  može)  wraženia,  do  mojego  opowiadania 
wciskac  si?,  bfdgi.  Nadto,  Niemcewicz  widzial  i  przebyí  naj- 
wažniejsze  naszego  wieku  zdarzenia,  nieslychane  przevvroty, 
olbrzymie  szczgšcia,  nagte  kleski,  wzniesienia  i  upadki,  odbu- 
dowania  i  znowu  ruiny,  i  byl  za  každ^  zmian^  ci^gle  wypadkami 


—  5  — 

miotany.  Mnogošc,  i  bogactwo  przedmiotóvv  pomnaža  trud  ich 
szykowania.  Przyj^wszy  wszakže  t§  prac§  na  siebie,  powinienem 
jéj  dopelnic;  aczkolwiek  widze,  jak  w  niéj  cigžko  b§dzie  odpo- 
wiedziec  uczuciom  caíéj  Polski  i  oczekiwaniom  tych,  którzy 
mnie  do  tego  przedsiewzi^cia  zobovvi^zali. 

Jedno  mi  jakkolwiek  dodaje  otuchy,  že  w  obec  przewidzia- 
nych  trudnosci,  wzmog^  si^  moje  usilowania  w  rozpoczetéj 
pracy,  i  pami§c  na  te  trudnosci  pozostanie  przytomn^  tym, 
którzy  j§  czytač  i  s^dzič  b§dg,. 


Lála  dziecinne  Niemcewicza.  —  Porwanie  senalorów  1768.  —  Delegacya  1772. 
—  Ziiiesienie  Jezuitów  i  ustanowienie  Komisyi  Edukacyjnéj. 


Julian  Ursyn  Niemcewicz  urodzil  si§  16  lutego  roku  1757 
w  Skokách,  o  mil§  od  Brzescia  Litewskiego,  z  Marcelego  Pod- 
czaszego  Mielnickiego  i  Jadwigi  z  Suchodolskich  Niemcewiczóvv. 
Pizydomek  Ursyn  zdaje  sig  oznaczač,  že  pierwszy  naddziad  familii 
nalézal  do  tych  w§drownych  wojaków,  którzy  z  poludniowéj 
Europy,  z  saméj  nawet  jak  wiešč  niesie  Itálii,  do  litewskich 
przybili  brzegów;  herb  zas  rodzinny  zachowal  pami§tk§  jakiejs 
tego  rodu  bohaterki,  (1)  która  drapiežne  umiala  poskramiac 
zwierz^ta. 

Niemcewiczowie  užywali  oddawna  w  Województwie  brzesko- 
litewskiém  wzi§tosci  i  znaczenia ,  które  nieskazitelnosc  obycza- 
jów,  zastugi  obywatelskie,  a  przy  urz§dzonym  majetku,  uprzejma 
polská  gošcinnosč  w  naszym  krajů  zapewniaj^. 

Pierwsze  Juliana  lata,  až  do  dwunastego  roku,  zeszly  na  wsi 

(1)  Panna  na  niedžwiedziu. 


10  ROZDZlA.t   PIERWSZY.    —   llOK    1757-1775. 

przy  rodzicach  i  zostawily  w  jego  duszy  nigdy  niezatarte  wraže- 
nia.  Po  przejsciu  szczgslivvych  dziecinnego  wieku  lat,  juž  Julian 
Niemcewicz  nie  užyvval  nigdy  pravvdziwego  na  wsi  polskiego 
žycia,  a  przez  wszystkie  dni  swoje  o  téni  marzyl,  tego  žyczyl, 
tego  ialowat. 

Prawdziwe  u  nas  wiejskie  žycie  tam  tylko  godnéni  jest  tego 
nazwania,  gdziedwór  jest  folwarkiem,  a  folwark  dworem;  gdzie 
przecieraj^c  oczy  nadedniem  juž  slychac  parobków,  z  zaprz^žo- 
nym  piugiem  id^cych  na  pole,  síychac  bydlo  rycz^ce  i  stadning 
špiesz^c^  na  l^ki ,  widač  z  przeciwka,  za  zieloném  podvvórzem, 
stodot§,  gumno,  obor§;  gdzie  paňstwo  nazywani  Ojcem  i  Matkg,, 
opiekujg  si§  wloscianami,  lecz^  ich,  trudni§  si^  wychowaniem 
ich  dzieci,  polepszeniem  ich  moralnošci  i  losu.  Wzrósl  maty 
Julian  od  kolebki  wšród  takich  widoków,  które  z  czasem  státy 
si§  przyczyn^  jednego  z  najsilniejszych  rysów  jego  szlachetnego 
serca.  Nigdy  on  nie  žyí,  jak  Jan  Kochanowski,  na  swojéj  wsi  i 
mi^dzy  swymi  wtoscianami,  ale  jak  on,  kochal  ich,  szanowat 
ich  stan,  chciat  go  podniesc,  uszczesliwic  i  do  równosci  przed 
prawem  doprowadzic.  Aby  nabyc  tych  uczuč,  nie  potrzebowat 
on  zdari  ezerpanych  \ve  Francyi  i  Ameryce;  těmi  uczuciami  sig 
przej{it  od  pierwszych  lat,  patrz^c  na  roboty  wiejskie,  stysz^c 
stowa,  uwažajgc  sprawy  pracowitych  kmieci.  Pamigtat,  jak  go 
dziad  Alexander  na  rokách  mi^dzy  žniwakami,  lub  przy  zwože- 
niu  kop  do  stodoly,  dzieckiem  nosil,  paniigtal,  že  nigdy  sig 
lepiéj  nie  ubawil,  jak  przy  obžynkach. 

Pierwsze  wraženia  dzieciňstwa  zostawiajg.  najgt^bsze  w  úmysle 
slady,  i  najwigcéj  može  przyczyniaj^  si§  do  zloženia  tego,  co 
póžniéj  pazywamy  charakterem  czlowieka.  W  zdarzeniach  pier- 
wszych lat  žycia,  možná  najcz§sciéj  wysledzic  zarody  przymio- 
tów  i  wad,  które  si§  potem  w  nas  rozwijaj^  :  i  ten  stosunek 
pierwszych  wražeň  z  reszt§  žycia,  jest  w  Niemcewiczu  wido- 
cznym. 

Niemcewicz  urodzil  si§  w  saméj  chwili  przejscia,  gdy  Polska, 
w  miejsce  dawnych  sarmackich,  jak  to  mówi^,  obyczajów,  przy- 


WSPOMNÍENU   PIERWSZÉÍ  MtOBOŠCI.  H 

bierala  nowe  ksztalty  i  odmienne  zwyczaje.  To  przeobraženie, 
zaczgte  juž  od  kilkudziesigt  i  wigcéj  lat,  dokonalo  si§  za  jego 
czasów.  Widziat  on  jeszcze  caty  tryb  starodawnego  polskiego 
žycia;  przepych  i  równie  sut^,  jak  nieporz§dn^  lecz  uprzejmg 
goscinnosó  magnatów  naszych,  pobožnosc  i  proste  narodowe  na 
wsi  obyczaje  szanovvanéj  szlachty;  widzial  dawne  sejmiki,  zjazdy, 
zajazdy  i  uczty,  krwawe  klótnie  i  zgody  przy  kielichu  :  i  to  wszy- 
stko  wkorzenito  w  nim  gí^biéj  jego  do  polskosci  przywig,zanie. 
Niemcewicz  ganil  zapewne  uprzedzenia,  próžniactwo,  zarozii- 
miaíosc,  niesfornosc  powszechn;^;  ale  kochal  w  tych  obyczajach, 
co  tylko  nie  bed^c  wyraznie  naganném,  nalézalo  do  wlasciwošci, 
nawet  szczególnosci  polskich,  do  cech  narodovvosci  i  oddzielalo 
nas  od  innych  ludów. 

Pamigtal  Niemcewicz.  jak  w  1764  roku  ojciec  jego,  urzgdnik 
wojewódzki,  sgdzia  kapturowy  i  towarzysz  znaku  pancernego  (1), 
wyježdžal  na  elekcy^  Stanislawa  Augusta,  konno  w  pelnym  ryn- 
sztunku  z  czworokonn^-kolas^  i  pakownym  wozem  dla  kucbapza 
i  tlumoków  i  z  doborem  swoich  pocztowych.  Pobožná  matka, 
rzadkich  cnót  i  úrody  osoba,  któr§  syn  do  póžnéj  starosci  z  czu- 
léni  uwielbieniem  wspominal,  któréj  portrét  widzielismy  w  War- 
szawie  nad  jego  lóžkiem  zawieszony,  wpajala  podczas  tych  pier- 
wszych  lat  do  serca  swego  piervvorodnego  dziecka,  uczucia 
religijne,  które  potem,  mimo  wplywu  wolterowskiego  šwiata, 
nigdy  w  nim  nie  wygasty  zupelnie,  a  nareszcie  przy  schylku  žy- 
cia wzigly  gór§.  To  dobrodziejstwo,  równie  jak  i  pierwsz§  nauk§ 
serdecznego  patryotyzmu,  wyžszego  nad  wszelk§  osobistosc,  wi- 
nien  byl  Niemcewicz  czuléj  i  cnotliwéj  matce. 

(1)  Urz§dnicy  wojewódzcy  pieli  za  zaszczyt  byč  towarzyszami  w  kawaleryi  na- 
rodowéj,  tak  dalece  len  stopieň  wojskowy  byl  naówczas  szanowany. 

W  niektórych  miejscach  niniejszéj  pracy,  zdarza  mi  sig  róžnič  z  opisaiui  wyda- 
nych  pamiglników  Nieuicewicza.  Róžnice  te  sg  w  szczególach  tylko  i  maloznaczjce. 
Ja  slg  trzymam  opowiadaň,  które  sam  z  ust  Niemcewicza  slyszalem,  i  o  którycU, 
piszgc  z  pamigci  póžiiiíj  pami§tiiiki,  byl  snaé  zapoinniat.  Nie  dziwowač  sig,  že  to 
moglo  nickiedy  trafič  sig,  gdy  sam  w  pamigtnikach  swoicli,  pamigci  czgsto  niejo- 
wierza,  i  skaržy  sig  na  jéj  niedostatek. 


12  HOZDZIAL    PIERWSZY.    —   ROK   1757-1775. 

Gdy  w  roku  1767,  przyszla  do  Brzescia  wiadomošč  o  porwaniu 
na  rozkaz  posía  moskiewskiego  biskupów,  senátorovy  i  mini- 
strów,  pani  Niemcewiczowa  tak  mocno  byla  przej^ta  obelg^  i 
zgroz^  popelnionego  gwattu  przeciw  powadze,  honorowi,  nie- 
podleglosci  národu,  že  o  tém  slysz§c,  padla  na  miejscu  zem- 
dlona. 

Scéna,  która  wówczas  nasl^pila,  która  obudzila  po  raz  pier- 
wszy  i  na  cale  žycie  w  sercu  mlodego  Juliana  najsilniejsze  spól- 
czucie  dla  cierpieň  narodowych,  zbyt  jest  wažn^  w  jego  žyciu, 
aby  niewarto  bylo  nad  jéj  opisaniem  zatrzymač  si^. 

Rodzina  Niemcewiczów  byla  liczna.  Marceli  mial  trzech  braci 
i  trzy  siostry,  wszystkie  zamgžne.  Dom  jyiarcelego  (dworzanina 
J.  K.  Mosci,  który  mial  w  Warszawie  korespondentów,  a  nawet 
od  samego  króla  listy  odbieral),  byl  glówném  miejscem,  gdzie 
si§  rodzina  zbierala,  aby  naradzac  si§  mi§dzy  sob§,  b^dž  o  fami- 
lijnych,  b^dž  o  krajowych  okolicznošciach,  które  osobliwie  na 
pocz^tku  panowania  Stanislawa  Augusta,  úmysly  w  gor§czko- 
wém  trzymaly  natgženiu. 

Te  narady,  poniek^d  sejmiki  familijne,  odprawialy  sig  w  obec 
gošci,  kobiet,  dzieci,  služby,  najczgsciéj  w  starožytnéj  komnacie 
w  Klinikách,  dok^d  ze  Skoków  Marceli  Nicmcevvicz  byl  sig  prze- 
niósl.  Dawne  sprz§ty  dziada  jeszcze  tam  byly  zachowane.  Sre- 
brne  konwie  na  szafach  dgbowych  i  naczynie  wyrobione  na- 
ksztalt  wiežy;  zegar  z  kurantami  w  k§cie  stojg.cy  (1);  na  šcianie 
zas  dužy  obraz  pradziada,  Samuela  Ursyna  Niemcewicza  modl§- 
cego  si§  za  nieszczgsliwych  dni  Jana  Kazimierza;  a  z  przeciwka, 
równéj  wielkosci  obraz  slawnego  hetmana  Koniecpolskiego, 
przez  trzy  pokolenia  swigcie  w  tym  domu  czczony.  Wlašnie  si§ 
byl  zdarzyl  liczny  zjazd  familijny  w  Klinikách,  kiedy  sig  stal 
w  Warszawie  ów  nieslychany  gwalt,  o  którym  tu  mowa.  Czy- 
telnik  chc^c  sobie  wystawic  rzetelny  obraz  zebrania  w  Klinikách, 
niech  pamigta,  že  wszyscy  w  nim  nosili  sig  po  polsku,  nie  znali 

(1)  Zobacz  w  Pamigtnikach  opisanie  domu  w  Klinikách. 


WSPOMNIENIA   PIERWSZÉJ   MLODOSGI.  18 

innéj  movvy,  innych  obyczajów  jak  polskie,  i  že  samé  czysto-na- 
rodowe  pojgcia  i  uczucia  nimi  rz^dzily. 

Juž  gluche  i  strasz§ce  wiesci  z  Brzescia  do  Klinik  byly  doszly. 
Žebráni  bracia  Niemcewiczowie,  s§siedzi,  pleban,  z  wielk§  nie- 
spokojnosci§  czekali  listów  z  Warszawy.  Przychodz^  nareszcie 
wlasnie  po  zmóvvionym  róžaňcu;  odpieczetowane  ze  drženiem, 
zwiastuj^  fataln§  wiadomosc.  Nie  možná  byto  jéj  ukryc  przed 
cnotliw^  pani§  domu.  Inni  szlochaj^,  wyrzekaj^,  o  pomst§  wo- 
}aj§;  ona  síów  nie  znajduje,  zmysty  traci  i  padá.  Skupionym  u 
nóg  matki  dzieciom,  juž  nie  trzeba  byfo  ttumaczyc,  že  niemasz 
szczgscia  w  domu,  gdy  go  niema  vv  rdzeniu,  w  rz§dzie  národu. 
Matka  zemdlona,  jakže  silnie  im  dowodzita,  že  biskupi  i  senato- 
rowie  uwi§zieni  przez  obce  žoldactwo  we  wtasnéj  stolicy,  že 
korona  polská  zdeptaná,  že  majestát  Ojczyzny  ponižony  :  že  to 
ciosy,  co  dosi§gaj§  každé   serce,  každen  dom,  každ§  rodzin§ 
w  krajů !  Ale  cóž  musial  uczuč  w  tym  razie  chlopczyna  bystry, 
poj^tny,  przyjmuj^cy  žywo  wszelkie  wraženia,  jakim  sobie  dzie- 
si§cioletniego  Juliana  wystawič  možemy?  On,   który  o  Senacie 
slyszal,  jako  o  szczycie  powagi  narodowéj,  któremu  piastunki 
wizerunek  Koniecpolskiego  pokazywaíy,  jako  wyobraženie  naj- 
wyžszego  m^ztwa  i  dzielnosci .  v  Polsce;  on,  który  o  niczém 
godniejszém  czci  i  poszanowania  nie  styszal  jak  o  pierwszych 
dostojeňstvvach  Rzeczypospolitéj ;    on,  który  na  ziemi  nic  nad 
matk§  nie  kochal,  cóž  musial  doznac,   kiedy  ujrzat  tg  ukochan§ 
matke  od  zmystów  odchodz§c§,  na  wiadomosc  iž  Moskale  smieli 
potožyc  rgkg  na  biskupów,  senatorów,  na  hetmana,  že  wažyli  si§ 
uwigzič  ich  i  na  Sybir  wywiežč,  i  že  to  wszystko  stalo  sig  bez- 
karnie  i  bez  žadnego  oporu  w  oczach   króla  i  zgromadzonych 
Stanów !  Žal  i  zgroza,  które  malego  Juliana  na  ten  vvidok  prze- 
j§ly,  byly  jeszcze  przytomne  osmdziesigcioletniemu  starcowi : 

Panii^tam  —  ach,  któž  žal  nasz  i  zgrozg  opowie, 

Gdy  wiešč  przyszla,  že  picrwsi  w  senacie  ojcowie, 

Z  praw  šwiglyni,  z  wzdrygnieniem  przodków  naszycli  cieni, 

Rozkazem  Tatarzyna,  byli  wywleczeni. 

(Dumanle  w  UrsyTiowie.) 


14  ROZDZIAL  riEUWSZY.   —  ROK  1757-1775. 

Nie  mógl  tedy  los,  w  tych  pierwszych  latách  žycia  Niemce- 
wicza,  lepiéj  utožyč  wypadków,  aby  wyryč  na  zawsze  w  inío- 
docianym  úmysle,  z  jednej  strony  namietne  przywi^zanie  do 
Ojczyzny  i  narodowosri  polskiéj,  z  drugiéj  równie  namigtn^  od- 
raz? i  nienawisc  ku  tym,  którzy  j^  Ižyli  i  katowali. 

Jakiin  byl  istotnie  nialy  Julian  jeszcze  ledwo  wyrostek,  i  jak 
go  juž  bylo  Avyksztatciío  proste  i  szczero  polskie,  domowe  wy- 
cbowanie,  miarkovvac  možemy  z  nast^puj^icego  wyj^tku  niewy- 
danych  pamigtników,  w  których  pisze,  iž  b§dyc  u  Józefa  Bona- 
partego  w  Londynie  vv  r.  1832  na  obiedzie,  gdy  zgadato  sig  o 
jenerale  Paoli,  przypomnial  sobie,  že  juž  w  dziesi^itym  roku 
žycia,  unosil  si§  nad  tym  bohaterem  Korsyki  broni§cyni  nie- 
podleglosci  swéj  Ojczyzny,  o  którym  wówczas  slyszat  z  gazet,  i  že 
wtazit  na  drabing,  aby  przerysowač  Korsykg  z  mappy  wisz^céj 
na  šcianie,  co  mu  sig  (mówi)  jak  na  niatego  chtopca  doéc  dobrae 
udalo,  i  sam  dodaje,  že  juž  wczesnie  wszelkie  narodowosci  i  ich 
pravva,  gor^co  go  zajmovvaly. 

Niemcewicz  nalézat  do  pierwszéj  generacyi  míodziežy,  wy- 
ksztalconéj  wkrótce  potem  przez  now^  edukacy^i  narodow^, 
z  któréj  wyszli  Kazimierz  Sapielia,  Mostowscy,  Potoccy  Ignacy  i 
Stanislavy,  Józef  Szymanowski,  Zakrzewski,  Jakob  Górskii  wielu 
innych  znakomitych  i  zacnych  ludzi,  a\  iernie  posvvit'conych  Oj- 
czyžnie,  chciwych  jéj  chwaly  i  szcz^'scia.  Konarski,  Andrzéj  Za- 
moyski,  tojko,  Putawscy,  i  t.  d.,  naleželi  do  poprzednich  lat, 
w  których  postgpowe  d^žnošci  národu  (zmierzajgce  wprawdzie 
do  spólnego  celu,  lecz  niezawsze  zgodnym  sposobem)  juž  oká- 
zaly swe  skulki,  bgdž  vv  reformie  sejníu  konvvokacyjnego,  badž 
w  Barskiéj  Konfederacyi.  Pierwsza  byla  niew^tpliwym  dowodem 
rozšwiecajíicych  sig  vv  narodzie  przckonaií  o  niezb^dnéj  po- 
trzebie  porz^dku  i  jednošci,  dla  vvlasnego  ocalenia;  druga 
oznaczyla  rozbudzenie  si§  w  krajů  na  zawsze  ducha  oporu  i 
nienavvisci  przeciw  haniebnyní  i  fatalnyni  obcym  vvplywom  i 
gvvaítom. 

Mi^dzy  wielkiémi  wypadkami ,  zaszlénii  w  pierwszych  latách 


ZNIESIENIE  ZÁKONU  JEZUITÓW.  ^5 

žycia  Niemcewícza,  policzyc  naležy  zniesienie  zákonu  Jezuitów, 
a  ztgd  zupeín§  zmian§  naszéj  edukacyí  narodowéj. 

Zákon  Jezuitów,  w  wielu  krajach  za  niebezpieczny  uwazany, 
wszedzie  silný  i  wielki  w  swoich  pracach  i  zamiarach,  w  Polsce 
može  jednej  nie  odznaczyl  si§  cechami  téj  wielkosci.  Jesli  zna- 
cznie  siig  zbogacaí,  to  swych  bogactw,  ile  teraz  sadzic  možná, 
nie  užywal  dla  jakich  wažnych,  badž  naukowych  b^dž  naro- 
dowo-religijnych  celów,  ale  tylko  na  dostatniejsze  wíasnych  za- 
ktadów  pomnoženie. 

Wychowanie  mlodziežy  jest  niezawodnie  jednym  z  gtównych 
i  najskuteczniejszych  srodków  polepszenia  ludzi,  a  žatém  jednym 
z  najpotežniejszych  czynników,  silnie  wplywaj^cych  na  losy 
každego  národu  :  u  nas,  Jezuici  mieli  ten  srodek  przez  dwa 
wieki  w  swoim  rgku.  Oddaj^c  žatém  w  ogólnosci  zupeln^  spra- 
wiedliwošč  róžnym  i  wielkim  ich  zasíugom  w  swiecie  chrze- 
šciaiiskim  i  naukowym,  trudno  jednak  nie  przypisywac  im  po 
wielkiéj  czešci  wad,  zdrožnošci,  uprzedzeií,  które  na  koňcu  tego 
okresu  przemagaíy  w  narodzie  naszym,  i  które  doprowadziíy  go 
do  ostatecznéj  zguby.  Byty  zapewne  do  tego  inne  takže  i  mno- 
gie  przyczyny;  ale  trudno  miedzy  niemi  pomingc  te,  którym  mógt 
byt  zaradzač  zákon  trzymaj§cy  wodze  oswiecenia  narodowego; 
trudno  nie  winic  go  (taki  tež  byt  glos  U  nas  opinii  publicznéj,  i 
nawet  glos  Czackiego)  nie  winic  go  mówie,  po  cz§áci,  o  ten  brak 
roztropnego  patryotyzmu,  odwagi  cywilnéj  i  szlachetnéj  niepod- 
legtosci  zdaií,  brak  nawet  czystéj  bezinteresownošci,  który  naów- 
czas  chwilowo  oszpecit  ród  polski.  Wszak  na  sejniie  1768,  jeden 
Andrzéj  Zamoyski  ztožyt  swój  iirz^d,  jeden  Wybicki  protestowat, 
a  Stany  Rzeczypospolitéj  po  Avzieciu  senatoróvv,  sejmowania  pod 
obc^  przemoc§  nie  wyrzekly  sie.  Na  sejmíe  Poniriskiego,  w  li- 
czbie  reprezentantów  catego  Národu,  Rejtan  tylko  z  Korsakiem 
znaležli  sie  sami  dosyč  odwažni,  aby  sprawy  krajowéj  nie  od- 
štíplo. Pod  prezydency^  zas  obrzydliwego  iNIlodziejowskiego, 
delegacya  Stanów  z  solennošci^  obraduj§ca,  przez  cale  dwa  lata 
stata  si§  jawnym  bazarem  frymarków  o  zgub§  krajů  i  niezliczo- 


16  ROZDZIAL    PIERWSZT.   —  ROK   1757-1775. 

nych  niegodziwosci.  Do  te^»o  stopnia  przedajnosci  i  podtošci  byl 
si§  naówczas  znižyt  swiat  warszawski,  že  si?  glosno  chelpiono 
z  niecnoty,  že  haiíba  i  bezwstyd  miaty  swoich  szarlatanów  i 
junaków. 

Byt  to  jeden  z  tych  momentów  w  žyciu  narodóvv,  którym  pra- 
wie  žáden  nie  uszedl,  owoc  najcz^sciéj  obcego  ciemi§ženia, 
kiedy  przestaj^  byc  sob^,  kiedy  co  tylko  w  ich  tonie  znajduje 
si§  najgorszego  wychodzi  na  jaw,  stáje  na  jego  czele,  i  daje 
przyklad  i  otwiera  wrota  wszelkim  zbrodniom  i  niegodziwo- 
sciom.  Takiém  byto  panowanie  trzydziestu  tyranów  w  Aténách ; 
tryumwiraty,  szczegóhiie  ostatní  w  Rzymie,  w  Szwecyi  po 
smierci  Karola  XII,  až  do  Gustawa  Til;  we  Francyi  rok  93. 

Wspominam  o  tych  szkaradnosciach,  które  krotko  \v  takim 
stopniu,  i  szczególnie  przez  czas  tylko  delegacyi  trwaly,  bo  ich 
widok  uderzyl  tak  mocno  umyst  nilodego  Niemcewicza,  že  na- 
pelnil  go  odt^d  niepohamowan^  odrazy  i  ow^  ostr§,  szydercz^ 
nienawiscia ,  któr^i  šcigal  každego,  skoro  rozumiat,  že  widzi 
w  nim  podobieiístwo  do  tych  samých  wad  i  zbrodniczych  uspo- 
sobieií,  co  w  pierwszéj  mlodosci,  zgroz^  go  przej§ty. 

Wracaj^c  do  zdaň  kr^ž^cych  o  Jezuitach,  trwaío  dtugo  w  na- 
szym  krajů  uprzedzenie  przeciw  ich  zakonowi  za  to,  iž  z  rgk 
jego  po  dwuwiecznéj  edukacyi,  naród  tak  rozksztalcony  wyszedí. 
Može  žale  te  byly,  jak  si§  to  zazwyczaj  dzieje,  przesadzone  i  po- 
suni§te  zbyt  daleko.  Los  narodóvv  i  ksztalcenie  generacyi  nie 
zaležy  jedynie  od  wychowania,  co  mtodziež  odbiera  w  szkolach 
publicznych,  ale  takže,  i  daleko  wi^céj,  od  žycia  familijnego,  od 
tego  co  mtodziež  widzi  i  slyszy  w  domu  rodzicielskim  i  za  do- 
mem, gdy  zaczyna  na  swiat  wychodzic,  wszystko  skwapliwie 
chwyta  i  przyswaja.  Tysi^czne  zapewne  okolicznosci  i  wptywy, 
prócz  pocz^tkowéj  edukacyi,  cz^sto  przecivvnc  tejže  edukacyi, 
rozrz^dzaj^  moralnosci^,  zaletami  i  losem  pokoleií.  Wszelako  to 
nie  znosi  zupetnie  pierwszych  w  mlodosci  wražeií  i  wagi  po- 
wzigtych  zásad,  przez  spólne  i  powszechne  narodowe  wychowa- 
nie.  Dostrzedz  istotnie  nie  možná,  aby  zákon  jezuicki,  gdziein- 


ZÁKON  JEZUITÓAV  W  POLSCE.  17 

dziéj  tak  przezorny  i  m^dry,  u  nas  byl  poj§l  caí^  sit§  i  wažnosé 
powierzonéj  sobie  misyi,  ani  žeby  w  dodatku  do  ogólnego  celu 
swéj  instytucyi,  zaj§í  sie  byí  przez  te  dwa  wieki,  jak§kolwiek 
z  czasowych  okolicznosci  wypíy\vaj§c§  myšl§.  Wprawdzie  nie- 
smiertelny  i  godny  wiecznych  pochwal  Skarga,  nauczal  Polaków 
z  nieporównan^,  rzec  možná  natchnion^  wymow^;  ale  jego 
šwigte  i  m§dre  nauki,  jego  až  nadto  niestety  juž  spelnione  stra- 
szne  proroctwa,  niewiadomo  dla  jakiéj  przyczyny,  z  kazalnicy 
nie  przeszly  nigdy  do  szkoly  i  tam,  codzienném  powtarzaniem, 
glebiéj  si§  nie  wryly  w  sercach  i  w  pamieci  ówczesnych  poko- 
leň.  Wiecznie  žatowač  i  dziwowač  si§  przychodzi,  iž  Jezuici 
ksztalc^c  \\i§ksz§  cz§sč  mlodziežy  polskiéj,  a  kieruj^c  sumie- 
niem  rodziców,  nie  založyli  sobie  za  jeden  z  celów  dawanéj 
przez  siebie  edukacyi,  aby  wpajač  podtug  ducha  Košciota  po- 
wszechnego,  w  glovvy  i  serca  swoich  uczniów,  potrzeb^  rz§du  , 
porz^dku  w  krajů,  a  zárazem  obo\vi§zek  zgody  mi^dzy  równymi, 
postuszeňstwo  dla  wyžszych,  spravviedliwošci  dla  nižszych,  že 
tych  zásad  przez  katolicyzm  poswi^conych,  bez  których  wkrótce 
inne  podpory  moralnosci  i  spoleczeristwa  w§tlej§,  nie  potrafili 
ustalié  w  narodzie,  a  przynajmniéj  przeszkodzic,  aby  one  nie  zo- 
staty,  na  czas,  prawie  zupetnie  przez  Polaków  zapomniane. 

Dodac  tu  naležy  wszelako,  že  ješli  wychowanie  jezuickie  nie 
rozwin^lo  w  Polsce  ani  rozsudku  politycznego ,  ani  pewnych 
žywotnych  przymiotów  žycia  publicznego,  to  z  drugiéj  strony, 
w  czasie  szkót  tego  zákonu,  naród  w  ogóle  i  po  prowincyach 
starannie  zachowywal  cnoty  prywatne  i  familijne,  które  takže 
maj^  nieocenion§  wartošč  i  powinny  tamtym  služyč  za  pod- 
staw§.  Mamy  o  tém  swiadectwo  samego  Niewcewicza,  który  tak 
pisze  w  jedném  z  swoich  dumaň : 


Pamigtani  w  mém  dzieciňslwie,  gdy  August  panowal, 
Polák  ojczyslošč  swojg  wiernie  jeszcze  chowal. 
Mowa,  zwyczaje,  iibiór  i  žycie  domowe, 
Wszystko  przypominalo  czasy  Jagieltowe. 


18  ROZDZIAt  PIERWSZY.  —   ROK    1757-1775. 

Juž  nlebylo  pol§gi,  ale  byla  cnota, 
Dobra  wiara,  uczciwošč  i  šwigla  prostota, 
Odwaga,  miioáé  krajů,  bojažA  wszelkiéj  ka/ni, 
I  pobožnošč  synowska,  i  stafošč  vv  przyjažni. 
Najsrožsze  z  nieszcz§šé  jeszcze  Polski  nie  spotkafo, 
Jeszczein  w  dzleciňstwie  mojém  ogl^dai  jg  cařg, 
Dniepr  nas  i  Dniestr  od  srogich  ludów  rozgraniczal. 

Sejm,  lub  raczéj  delegacya  1775  roku,  utworzyla  Komisy^ 
Edukacyjn§.  Nie  jego  dzielem  zaprawd§  powinna  byta  byc  tak 
wažna  i  chvvalebna  instytucya,  pierwsza  tego  rodzaju  w  Europie, 
która  niebawem  po  wszystkich  krajach  zostaía  nasladowan^ 
przez  zaprowadzenie  ministeryów  publičznego  oswiecenia.  Ale 
sejm  'ten,  sprawca  podzialu,  wskrzesiciel  wtadzy  hetmaňskiéj, 
založyciel  ohydnéj  delegacyi,  mimo  swéj  woli  i  wiedzy,  dobr^ 
rzecz  jedn§  zrobit,  a  do  niéj  byl  przywiedziony  nadziej^  zysków 
osobistych,  oczekiwanych  przy  rozdawnictwie  dobr  pojezuickich. 

Ludzi  pojmuj^cych  tylko  nizkie  powody,  uszla  wielka  i  zba- 
wienna  wažnosč  téj  magistratury ;  nie  bronili  tež  wejscia  do 
niéj  najonotliwszym  w  krajů  obywatelom,  którzy  si§  do  niéj 
garn§b,  jak  do  jedynego  schronienia,  gdzie  w  tamtych  czasach 
možná  byto  ojczyžnie  poczciwie  služyč.  Zacz^la  si§  natychmiast 
reakcya  ku  lepszym  uczuciom.  Komisya  edukacyjna  pojala  caí^ 
wažnosé  swych  obowi^zków.  Postanowila  naprawió  razíce  naj- 
bardziéj  opuszczenia  lub  niedostatki  dawnego  wychowania. 
Wszystkie  jéj  urz^dzenia  jednym  s§  natchnione  duchem ,  a  sta- 
rania  do  jednego  zmierzaly  celu ,  aby  przy  naukách  zagnieždzié 
w  polskiéj  mlodziežy  szlachetnosd  uczuc,  zacnosé  powodów, 
bezinteresownosč ,  a  nadewszystko  czyst§  i  poswi§con^  milosé 
ojczyzny.  Že  zas  jéj  usilowania  nie  byly  nadaremne,  swiadczy  to 
generacya,do  któréj  Niemcewicz  zrówíennikami  nalézal,  róžni^ica 
si§  we  wszystkiém  od  tych ,  którzy  podzial  podpisali  i  Moskwie 
holdowali ;  swiadczy  to  epoka  S?"  Mája  i  nastgpne  dzieje  krajů. 
Urz^dzenia  Komisyi  edukacyjnéj,  tak  szcz^sliwie  przypadaly 
po  ducha  polskiego  i  do  potrzeb  národu,  tak  glgbokie  korzenie  pu- 


ROMISYA  JEDUKACYJNA.  19 

scily  w  naszym  krajů,  že  po  jego  úpadku  nie  przestaíy  byc  zásady 
edukacyi  publicznéj,  póki  trwata,  i  prywatnéj,  i  dot^d  mimo  za- 
porów  i  oddalenia ,  mimo  kajdan  i  pedu  czasów,  wywieraj§  je- 
szcze  pewny  wplyw  na  ucz^cych  i  uczniów.  Byly  wpravvdzie  wady 
i  niedostatki  w  nowéj  edukacyi,  o  nich  póžniéj  niezamilcz§.  Teraz 
nadmieni§  tylko  dziwn§  okolicznosc,  že  Komisya  edukacyjna, 
zaraz  po  swém  zawi^zaniu,  znalazla  dla  swych  prac  i  d§žeň  naj- 
skutecniéjsz§  pomoc  w  pozostatych  indywiduach  zniesionego 
zákonu.  Najlepsi  profesorowie ,  najgorliwsi  naczelnicy  szkól  i 
biór  Komisyi,  uczeni  najznakomitsi  lych  czasów :  Naruszewicz, 
Piramowicz,  Koblaňski,  Nagórczewski ,  Woronicz,  Poczobut, 
Jakukiewicz,  Waga,  Rniažnin,  i.  t.  d.,  byli  jezuitami. 

Inny,  zdaje  si§,  duch  ožywil  osoby  zákonu,  skoro  przestaíy  go 
skladač. 


^ 


II 


Mtoilošč  Niemcewicza.  —  Wstgpuje  do  szkoly  kadelów.  ^  Pobyt  w  Pulawach. 
—  Pierwsze  literackie  utwory.  —  Pierwsze  podróžc  w  krajů  i  za  granicg.  —  Zawí 
klania  europejskie  i  nadzieje  zniían  w  Polsce. 


Okolo  roku  1776,  xi§že  generál  Ziem  Podolskich,  utrzymuj^c 
z  Niemcewiczami  stosunki,  juž  od  wuja  xi^cia  kanclerza  i  tescia 
hrabiego  Fleminga  zawi^zane,  a  mieszkaj^cy  wówczas  przez  letnie 
miesig.ce  w  Wolczynce  lub  w  Róžance  nad  Bugieni  niedaleko 
Brzešcia  Litewskiego,  przeraógl  byl  na  rodzicach  mlodego  Juliana, 
že  mu  go  oddali  do  Korpusu  Kadě tów,  pod  warunkiem,  iž  xi^že 
nie  przestanie  byc  opiekunem  powierzonego  sobie  mlodzieiíca. 
Wgzel  ten  zobopólny  trwal  przez  cale  ich  žycie. 

Edukacya  kadecka  rozwingla  i  wzmocnila  zásady  i  czucia,  które 
domowe  wychowanie  w  mlodyni  Julianie  zasialo ;  edukacya  ka- 
decka byla  \v  šcislejszym  obrebie  i  celu  wykonaniem  zamiarów, 
które  Romisya  edukacyjna  do  calego  krajů  chciala  stosowaé. 
Honor ,  rycerskoéc,  žgdza  doskonalenia  si§  w  dokladných  nau- 
kách i  stania  sig  przez  nie  užytecznym  krajowi ,  zacna  ambicya 
wslawienia  si§  przez  czyny  chwalebne,  a  broň  Bože,  nieskaženia 
si§  przez  naganue,  przedewszystkiém  gor^ca  milosc  ojczyzny  i 


2Ů  ROZDZIAt  DRU6I.   —  ROK   1776-1788. 

gotowosc  pošwi^cenia  si?  dla  niéj ,  byly  prawidlami  szkoty  ka- 
deckiéj.  O  jéj  duchu  najprawdziwiéj  s^dzič  možná  czytaj^c  kate- 
chizni  kadecki,  ksi§žk§  napisan^  przez  jéj  pierwszego  naczelnika 
i  istotnego  založyciela ,  któr^  každý  kadet  musiat  umiec  na 
parnice.  Wiersz  «  Šwigta  mitosci  kochanéj  ojczyzny  »  Krasic- 
kiego,  odmawiat  každý  kadet,  co  sobota  (jakby  modlitw§),  przed 
oficerem  na  stužbie  bgd^cym. 

Gdy  taki  duch  budzit  si§  i  rozwijal  w  mlodych  uczniach  wszy- 
stkich  szkóí  krajů,  témczasem  podtosó,  zdrada,  przedajnošc  nie 
przestawaly  jeszcze  panoszyč  si§  przy  ucigžliwém  do  wszelkich 
spraw  wtr^caniu  sig  posla  moskiewskiego,  i  kierowaly  zbyt  wi- 
docznie  i  czgsto  ohradami  sejmowemi.  Tém  silniejsza  i  zacniejsza 
gotowala  si?  reakcya  w  sercach  dorastaj^céj  mlodziežy.  Z  szkoly 
kadeckiéj  wyszli  prawie  wszyscy  ci ,  którzy  niedlugo  potem  od- 
znaczyli  sig  glosniéj  w  zawodzie  obywatelskim  i  žolnierskim ,  i 
migdzy  którymi  Niemcewicz  s\q  miešcil.  Kadetami  byli  :  Kosciu- 
szko ,  jego  przyjaciel  Józef  Orlowski ,  Jasiňski,  Rniaziewicz ,  Ka- 
zimierz  Sapieha,  Ciesielski,  Michal  Kochanowski,  Sokolnicki , 
Rembieliiíscy  i  wielu  innych,  chwalebnie  w  krajů  znaných. 

Duch  korpusu,  duch  nieskazitelnego  honoru  i  szlachetnego 
ubiegania  si§  w  ofiarach  dla  ojczyzny,  przetrwal  potem  wszystkie 
nieszczgsne  jéj  koleje;  trwal  ci^gle  i  przebijal  w  starých  uczniach 
tego  instytutu;  do  póžnych  lat  utrzymywali  migdzy  sob^  kadeckie 
koležeristwo  i  niém  si?  chlubili.  W  roku  1820,  Niemcewicz,  Ro- 
chanowski  i  kilku  innych  žyj^cych  jeszcze  kadetów,  wystawili 
w  Warszawie,  przy  wejšciu  do  gmachu  uniwersyteckiego,  niegdys 
palacu  kadeckiego ,  pomnik  swemu  pierwszemu  komendan- 
towi,  na  znak  swojéj  wdzigcznosci  za  jego  starania ,  trudy ,  które 
im  sam  osobišcie  pošwigcal. 

Od  kadetów  Niemcewicz  wyszedl  na  swiat,  przej^ty  uezuciamí 
czlowieka  honoru  i  dobrego  Poláka;  zostawal  adjutantem  xigcia 
generála  Ziem  Podolskich ,  który  jako  szef  gvvardyi  litewskiéj  i  ge- 
nerál inspektor  wojska  litewskiego,  nie  szcz§dzil  ni  starán,  ni 
majetku,  aby  do  tych  korpusów  zaprowadzič  porz^dek,  karnosé 


KORPUS  RADEŤÓW.  25 

i  znajomosci  wojenne.  Niemcewicz,  málo  zdolny  do  scisléj  služby 
fronlowéj,  niemniéj  gorliwie  dlatego  dopetniat  swych  wojsko- 
wych  powinnošci  przy  boku  naczelnika,  tak  w  podróžach,  które 
ksi^že  odprawiat  dla  zwiedzenia  róžnych  pulków  swéj  komendy, 
jak  potem  w  Wilnie  i  w  Grodnie ,  podczas  jego  laski  trybunalu 
litewskiego. 

Lata  te,  choč  može  niezaj^te  w  sposob  najužyteczniéjszy  przez 
Niemcewicza  i  trwonione  nieraz  na  zabawy  i  zboczenia,  od  któ- 
rych  rzadko  w  mtodym  wieku  obronič  si§  uda ,  nie  byty  jednak 
stracone.  Niemcewicz,  od  pierwszych  lat  mlodosci  okazuj^cy 
szczególny  talent  do  poezyi  i  prac  literackich,  nieml,  mimo  wielu 
roztargnieň,  trudnil  si^  i  byl  do  nich  zachgcany  przez  swego 
opiekuna,  który  mu  dawal  róžne  dzieta  do  tlumaczenia;  niektóre 
z  nich  wyszly  nawet  drukiem. 

Gdy  w  roku  1783,  xi§že  generál,  po  smierci  ojca,  obježdžal 
dobra  swoje,  položone  na  Podolu  i  na  Ukrainie,  z  licznym  dvvo- 
rem  i  l§cz§cym  si§  coraz  orszakiem  przyjaznych  obywateli  každéj 
okolicy,  Niemcewicz,  towarzysz§c  mu,  zwiedzil  wielk§  cz^sč 
Polski ,  któr§  w  kilkadziesi§t  lat  potem  znowu  objechat.  Poró- 
wnywaj§c  co  czul  i  co  widziat  w  mlodosci  swojéj  i  w  podeszlym 
potem  wieku,  jakže  musial  rozmyšlac  nad  smutný  róžnosci§  po- 
ložen, stosunków,  obrazów  krajů  i  ludzi  w  tych  dwóch  porach 
swego  žycia;  jakže  i  sam  zmieniony  i  wszystko  tam  znalazl  zmie- 
nione !  List  o  téj  pierwszéj  podróžy,  pisany  wierszem  do  Józefa 
Szymanowskiego ,  jest  jedn^  z  wczesnych  oryginalnych  prac 
Niemcewicza. 

Dom  xi^stwa  Czartoryskich  byl  w  istocie  jego  šwiatow§  szkot§. 
Tam  utwierdzal  si§  Niemcewicz  w  prawym  patryotyzmie,  i  czasy 
swoje  poswi§cal  nabywaniu  dokladniejszych  i  rozci^lejszych 
wiadomošci,  oraz  doskonaleniu  smaku  i  krytyki  literackiéj. 

Pismiennictwo  polskie,  pod  swiatl^  opiek§  kochaj§cego  nauki 
Stanislavva  Augusta,  znaczne  bylo  uczynilo  postupy,  o  których  na 
inném  miejscu  b^dzie  sposobnoác  slowo  powiedziec.  Tu  nadmie- 
niemy  tylko,  že  múzy  polskie  dwa  glówne  wóvvczas  mialy  ogni- 


26  ROZDZlAi,  DRUGI.    —  ROK   1776-1788. 

ska.  Jedno  na  dworze  Stanistawa  Augusta ,  gdzie  Naruszewicz  i 
Trebecki,  jak  dwie  jívviazdy  na  caty  kraj  swiecily ;  i  Rrasickiego 
takže  niezrównany  talent,  choc  osobným  lotem  unoszacy  si\?,  tu 
raczéj  zaliczyc  wypada.  Drugie  siedlisko  literatury  byto  w  Pula- 
waoh,  nie  tak  silné  w  zásoby  (1),  ale  može  svvobodniejsze.  Lato- 
rošle  téj  szkoly  dtužéj  potem  przetrwaíy,  a  najdíužéj  w  naszym 
Niemcevviczu,  który  pozostal  jéj  celniejsz^,  ostatnig  ozdoby.  Tam 
on,  w  salonach  i  ogrodach  pulawskich,  spotykal  si^  codziennie  i 
žyt  poufale  z  šwiatlymi  a  rázem  najzacniejszymi  w  Polsce  ludžmi : 
to  z  Gelestynem  Gzaplicem  lowczym  koronnym ,  polskiego  do- 
wcipu  i  rozsudku,  dawnéj  cnoty  i  przyjažni  prawdziwym  obrazem, 
który  jako  marszalek  przodkowal  obradom  jedynego  po  reformie 
szczgsliwie  odbytego  sejmu  1766;  to  z  Józefem  Szymanowskim, 
znamienitym  moc^  duszyi  delikatnosci^  uczuc  i  talentu ;  to  nieraz 
z  Karpiňskim,  którego  dobroduszna  i  szczeroztota  prostota  wznosi 
si§  czgsto  do  wysokiéj  poezyi ;  to  z  ksigdzem  Piramowiczem,  se- 
kretarzem  najczynniejszym  Romisyi  do  ksi^g  elementarnych, 
równie  przyktadnym  duchovvnym  jak  slynnym  w  pismiennictwie 
z  trafnoáci  s^du,  a  w  towarzystwie  z  milego  dowcipu ;  albo  z  Jó- 
zefem Koblaiískim,  pelnym  prawosci,  ognistego  i  genialnego 
ducha;  lub  tež  z  Zabtockini,  znaným  z  rzewnych  uczué  i  z  ostrego 
pióra;  lub  z  Rniažninem,  nie  maj^cym  innego  žycia  tylko  ojczyzn^; 
i  poezyi,  cichym  i  potulným  na  zewn^trz,  lecz  wewnýitrz  miota- 
nym  przez  zbyt  dotkliwe  serce  i  nieuj§t§  wyobražni^;  to  na- 
reszcie  z  Ignacym  i  Stanislawem  Potockimi,  miiéj  uczonošci  i 
swiatlego,  statego  patryotyzmu  wzorami,  z  którymi  dozgonna 
Niemcewicza  przyjažri  wówczas  sig  zawi§za}a(2). 

O  Mgžowie  dobráni  I  do  których  orszaku  i  ja  z  bratem,  z  dzie- 

(1)  Woronicz,  póiuiéj  tak  znakouiily  ápiewak  polskicli  uczuč  i  nieszcz^šč,  jesi- 
cze  nic  byl  wówczas  dal  sig  poznač  w  zawodzie  literatury. 

(2)  Do  tycIi  imion  dodačby  nalézalo  inniéj  znanc,  Iccz  nieinniéj  szanownc  (prócz 
pulkownika  Ciesielskiego  i  Orlowskicgo,  póžniéj  generála)  panów  :  Kajzerlinga 
putkownika  gwardyi  litewskiéj,  podpulkownika  Berkiena,  który  m^žnie  walczgc 
zgin^t  pod  Prag9,  Skucewicza,  Wysogicra,  Hrebnickiego,  Siehenia,  Sorokg,  nilod- 


ťOBYT  W  PUÍ.AWACH.  ,   ;  27 

ciristwaprzychodz^c  do  míodosci,  mielismy  przyst§p,przyjmijcie, 
gdzieb^dž  jestescie,  hold  tgskn^céj  jeszcze  teraz  po  was  przyjažni ! 
Ja  wasze  spomnienia  t§czg  ze  spomnieniem  waszego  Niemcewicza, 
który  niedawno,  wam  zawsze  wierny,  za  wami  zszedl  do  grobu. 
Widz^  jego  i  was,  dawn§  ralodoáci§  obleczonych;  widzg  prze- 
chadzaj^cych  sig  po  dtugich  ogrodu  ulicach  pod  cieniem  dwu- 
rzgdnych  lip,  na  gladkiéj  murawie,  lub  po  áciežkach  gaju,  lub 
nad  zielonym  brzegiem  Lachy  Wišlanéj ,  gdzie  przy  gasn^cyni 
zachodzie,  tyle  rázy  waszym  przysluchy walismy  sig  rozmowom. 
Widzg,  jak  za  poci^iein  serca,  spieszycie  z  róžnych  przechadzek 
do  gospodarzy  tego  miejsca,  aby  dzieň,  swobodnie  každego  rodzaju 
zaj§ciom  oddaný,  w  zebraniu  spólném,  zaprawioném  przyjažni^ 
i  dowcipem ,  z  nimi  zakoňczyc ! . . . 

W  lém  towarzystwie  dojrzew  aly  szcz^sliwie  natur§  dané  zdol- 
nosci  Niemcewicza.  Polska  o  téj  porze,  co  do  politycznego  žycia, 
zostawala  jakby  w  letargii,  lub  w  odr^twieniu  pod  dlawi^cym 
cigžarem  obcéj  przemocy. 

Xi§že  generál  Ziem  Podolskich  usun^l  si§  byl  przez  lat  kilka 
od  czynnego  udzialu  w  sprawach  publicznych  i  uznat,  že  podróž 
za  granicg  moglaby  si§  wielce  przyczynic  do  rozszerzenia  i  wy- 
doskonalenia  zdolnošci  Niemcewicza,  j už  okazywanych  do  zawodu 
literackiego.  W  tychže  latách  Niemcewicz  zwiedzal  kilkakrotnie 
Wiedeii  w  orszaku  xigcia  Czartoryskiego ,  który,  jako  kapitán 
gwardyi  galicyjskiéj,  rausial  sig  stawic  do  téj  stolicy. 

Przy  kohcu  roku  1783  i  w  roku  1784,  odprawil  Niemcewicz 
w  towarzystwie  hrabiego  Stanisiawa  Soítyka  pierwsz§  swojg  po- 
dróž za  granic§.  Prócz  JNiemiec,  zwiedzil  Wtochy,  Sycyli^,  Maltg, 

szycli  Szpinka  i  Kiuibara  (starca  w  czasie  naszegopuwstaiiia  listopadowego,  który 
*nieporuszon§  staloáci§ zniósi  grožby,  wigzieuia  i  nigczariiie  uioskiewskiej,  doktora 
Goii2a,Gogiela,  Skowroúskiego  i  wszysikich  douiowiúków  i  dworzan  ksi^cia  generála , 
ludzi  uprzejmego  serca,  ošwiecoiiego  rozumu,  z  których  wielu  JNiemcewicz  do  pó- 
žnych  lat  mi  wspominal.  Niech  czytelnik  raczy  darowač,  žem  ich  imiona  tu  pomie- 
écil,  aby  ich  pami§é,  ile  odemnie  zaležy,  przezemnie  dochowana,  wraz  z  mojéin 
íyciem  nie  zamarla. 


2B  ROZDZIAL  DRUGI.    —   llOK   l'/76-1788. 

Francy^  i  Angli^.  Pisal  interesuj^ce  listy  i  dyai7usz  swéj  po- 
dróžy,  które  zagin§íy ;  kilka  wierszy  elegialnych  i  lirycznych 
zostaío  tylko  po  nim  z  tych  lat.  Niemcewicz  wrócil  z  téj  podróžy 
wyksztalcony,  obeznaný  ze  šwiatem ,  europejskim  kawalerem, 
mog^cym  smiato  pokazač  si§  w  towarzystwach  Rzymu,  Paryža, 
Londýnu.  Poznaí  w  tych  krajach  wielu  ludzi  wstawionych  wró- 
žnych  rodzajach ;  widzial  i  slyszal  arcydzieía  sztuki  i  geniuszu , 
przypatrzyt  si§  najpierwszym  mistrzom  scenicznym.  Pami^tam 
jego  powrót,  jak  byt  u  nas  przyj^ty,  jak  mu  wszyscy  radzi  byli, 
jak  wsz^dzie  i  wszystkim  podobal  síq  z  postawy  i  zr^cznosci 
ciala,  z  przyjemnosci  i  žywosci  rozumu. 

Wszelako,  zwiedzone  cudze  kraje  i  sukcesa  towarzyskie  nie 
obudzily  jeszcze  w  Niemcewiczu  prawdziwego  natchnienia  poe- 
tycznego.  Jedyne  jego  dzieto  dtužszego  ci^gu  w  tym  czasic  byla 
tragedya  :  «  Wtadyslaw  pod  Warn^, »  na  wzór  tragedyj  francuz- 
kich  napisana,  zawieraj§,ca  wiele  pigknych  wierszy,  ale  w  ogóle 
pozbaw  iona  wyžszego  interesu,  i  która  podobno  na  teatrze  war- 
szawskim  nie  byla  przedstawion^. 

Drogie  lata  pi^knéj  mtodošci,  najzdolniejsze  do  uniesieri  umy- 
slowych,  do  nami^tnego  poswigcenia  sig  chwale  literackiéj,  te 
lata,  dziwna  powiedzieč,  byly  dla  Niemcewicza  po  cz^šci  zrnar- 
nowane.  Zbyt  urozmaicone  roztargnienia  i  áwiatowe  zabawy 
wstrzymaly  go  na  czas  od  jego  prawdziwego  popudu ,  odwiodty 
go  od  prac  jego  przyrodzeniu  wtasciwych,  i  to  w  porze  žycia, 
gdzie  si§  ch§č  do  pich  u  wielu  najmocniéj  odzywa.  W  Niemce- 
wiczu inaczéj  si§  stalo.  Trzeba  bylo,  aby  lekkie  pustoty  mlodych 
lat  usmierzyly  si§,  i  žeby  sprawa  krajowa,  jéj  klgski  i  wlasne 
jego  nieszczgšcia  žywo  go  dotknuty,  i  zmusily  do  szczerego  roz- 
poznania  swojego  powotania  i  wziecia  si<^  do  niego  na  prawd^. 

Rok  1787  znalazt  Niemcewicza  znowu  za  granic^,  naprzód 
w  Londynie  potem  w  Paryžu,  podczas  pobytu  tamže  xigžny  mar- 
szalkowéj  Lubomirskiéj,  wraz  z  panem  Stanislawem  Potockim, 
jéj  zi^ciem.  Wtenczas  takže  szczególny  przyjazň  zabrat  z  kawa- 
lerem Denon,  póžniéj  towarzyszem  Napoleona  w  Egipcie,  z  Alíie- 


DWtJRROTNA  PODRÓŽ   PO  OBCYCJH  KRAJ  ACH.  2^ 

rym  ,  síawnym  tragikiem  i  pisarzem  wtoskim ,  i  z  Jefřersonem , 
poslem  amerykariskim  we  Francyi,  a  potem  prezesem  Stanów 
Zjednoczonych. 

Bylo  naszym  losem ,  iž  w  róžnych  porach  i  okolicznosciach 
naszego  žycia  rázem  znajdowalismy  si§;  gdyž  wtedy  takže  pier- 
wszy  raz  tak  daleko  z  gniazda  wypuszczony,  pod  opiek§  pulko- 
wnika  Ciesielskiego ,  zim§  1787  na  1788  przy  ciotce  xi§žnie 
Lubomirskiéj  wParyžu  przebytem,  i  cz^stó  na  šwiecie  francuzkim 
Niemcewiczowi  towarzyszylem. 

Na  pocz§tku  roku  1788  horyzont  polityczny  zaciemnit  si§; 
przewidywano  wažne  odmiany  w  sprawach  i  w  przyszlym  stanie 
Europy.  Zjednej  stronyFrancyarozpoczynalapragnioneod  wielu 
reformy,  z  drugiéj  wojna  zajala  si§  mi§dzy  Turey^,  a  Moskw^  i 
Austry^,  które  sig  rázem  przeciw  niéj  spiknuty.  Dwory  europej- 
skie,  szczególnie  Anglia  i  Prusy,  okazywaly  widoczn§  niech§(5 
przeciw  Moskwie,  i  zdawaty  sig  chcieč  stanowczo  sprzeciwiač  si§ 
wszelkim  jéj  przywíaszczeniom. 

Te  wiadomosci  i  powszechny  gwar  o  nich  po  caíéj  Europie , 
rozbudzily  takže  znužong,  ostatniemi  zaburzeniami  i  naložoném 
na  jéj  kark  jarzmem  ocieža}§  Polsk§.  Serca  u  nas  zacz§íy  bié 
žywiéj  oczekiwaniem  nowych  wypadków ;  ockn§la  si§  nagle 
nadzieja,  že  po  tylu  przeciwnošciach  chwila  przychylniejsza  za- 
swita.  Polacy  za  granic^b§d§cy  uczuli  potrzeb§  i  obowi^zek  pr§d- 
kiego  powrotu,  aby  si^  dowiedziec  co  kraj  zamysla  i  byc  ucze- 
stnikami  jego  post^powania  i  zamiarów.  Zbližal  si§  tež  tego  roku 
czas  sejmu  ordynaryjnego.  Od  jego  skladu  mogly  zaležec  losy 
Polski;  ktokolwiek  dbal  o  jéj  przyszlosé  i  chcial  jéj  služyc,  nie 
mógl  dosiedzieč  za  granic§,  i  zewsz^d  polscy  podróžnicy  róžnych 
zdaň  i  stronnictw,  ile  ich  bylo,  ruszyli  do  krajů,  aby  przygotowaé 
si§  na  sejmiki,  aby  starac  si§  o  poselstwo  i  nie  dač  sig  przez  po- 
litycznych  przeciwników  wyprzedzic. 

Stanislaw  Potocki  i  Niemcewicz  nie  byli  mniéj  skorzy  od  in- 
nych  do  powrotu.  Z  pocz§tkow§  wiosn^  rzucili  przyjemnosci 
Paryža,  aby  w  krajů  l§czyč  si?  do  przyjaciól  jednych  zdaň  i  ch§ci 


30  ROZDZIAL  DRUGI.    —  ROK   1776-1778. 

Przy  odježdzie ,  Niemcewicz  tak  si§  wyražaí  w  ulotnych  wier- 
szach  : 

Zniknie  Paryž  ulubiony, 
I  te  lekkich  grolów  blizny, 
A  czlek  ze  snu  obudzony, 
Westchnie  do  miléj  ojczyzuy: 
]unym  tak  lube  siedliska 
My  bez  žatoáci  porzucini... 


III 


Rok  1789.  —  Paityž  narodowa  i  moskiewska  w  Polsce.  —  Niemcewicz  obrany 
postem  od  Inflant.  —  Równoczeánie  rozpoczyna  zawód  polityczny  i  lileiacki.  — 
Potvról  posla  i  Kazimierz  Wielki.  —  Udzial  w  sprawach  i  naradach  sejmowycli. 
—  Znaczenie  Wielkiego  Sejmu  i  Konstytiicyi  3go  Mája. 


Rok  1789  byl  pocz§tkiem  wielkiéj,  przewažnéj  w  dziejach 
šwiaía  epoki,  niaj§céj  iiowy  byt  i  kierunek,  nowe  teorye  i  ich 
przystosowanie  nadac  ludzkosci ;  epoki,któraFrancyi  samé  do- 
razu blogostawieiístwa,  samé  niepojete  dotad,  od  poetów  i  filo- 
zořów  tylko  rojone  pomyslnosci  zdawala  si§  gotowac,  a  nam 
niepodleglošc  i  szczešcie  obiecywala :  natomiast  zas  (jakie  b^dž 
pó^niéj  ludom  zjednala  korzyšci)  wówczas  potoki  knvi,  dfugie 
wojny  i  despotyzm  Francyi ,  a  Polsce  ciežkie  kleski  i  ostateczn§ 
zagtad^  przyniosta.  Tak  wola  wyžsza  odrzuca  cz^sto  ludzkie  naj- 
podobniejsze  do  prawdy  oczekiwania,  i  dla  swych  niedoscigtych 
zamiarów  nawspak  je  rozstrzyga  :  albo  raczéj ,  tak  ludzie,  maj§c 
sobie  nadaný  od  Twórcy  swobod^,  swém  dzialaniem  zniweczaj^, 
psuja,  na  zle  obracaj^  najpomyšlniejsze  okolicznosci,  przez  Opa- 
Irznošč  nadarzone. 

W  roku  1789  odnowila  si§  i  jawnie  wywarla  skutki  dlugo 
kryjoma  walka  ubogich  z  majetnými,  ludóvv  z  rz§dami,  która  od 

3 


3^  ROZDZiAt   TRZECI.   —  ROK   1788-1792. 

najdawniejszych  czasów  nieraz  w  róžnych  formách  powtarzana , 
teraz  we  Francyi  najwi§kszéj  wagi  i  zacigtosci  odrazu  przybrata 
cech§. 

Patrz^c  w  róžnych  krajach  i  czasach  na  wypadki  strasznego , 
niezakoriczonego  jeszcze ,  a  dla  ludzkošci  nieszcz^šUwego  paso- 
wania  si§  sil  spolecznych,  spostrzegamy,  iž  wsz^dzie  každá  strona 
miala  kolejno  swoje  tryumfy  i  swoje  po  nich  przegrane,  tak,  iž 
žádna  z  nich  nie  doszta  do  rojonych  przez  siebie  korzysci  i  do 
bezpiecznéj  možnosci  pracowania  po  swojemu  nad  szczgsciem 
ludzkošci,  któréj  los  každá  strona  oglaszata  za  swój  cel  jedyny. 
Dwie  zdaj§  si§  byc  przyczyny  tak  w^tpliwych  i  zawsze  omylonych 
skutków :  pierwsza,  že  ów  cel,  do  którego  ludzkošc  nie  przestaje, 
i  zawsze  ma  prawo  d§žyc,  nie  može  byc  nigdy  w  zupelnosci  po- 
dlug  jéj  wymagaň  na  téj  ziemi  dostgpionym ,  i  že  ta  niemožnosc 
rodzi  burzliwe  ch§ci  do  nowych  post^pów,  którémi  dawniéj  na- 
byté bywaj^  zniweczone;  druga  zas  spoczywa  wtém,  iž  tenže 
wielki  cel  nie  byt  jeszcze  došč  szczerze,  stale  i  jedynie  szukaňym. 
Každé  stronnictwo  niigszalo  doií  swoje  widoki  utajone,  krzywe, 
osobiste;  w  žádném  po  zwyci^ztwie  nie  znalazlo  sig  došc  woli 
poswi^conéj,  došč  czystych  zamiarów,  dosč  prawdziwéj  mitosci 
Boga  i  bližnich,  aby  pobici  mogli  darowac  nareszcie  swe  klgski 
tryumfuj^céj  stronie.  Wzywano  sprawiedliwošci,  póki  walczono 
przeciw  gwaltom  jakiéj  b^dž  tyranii ;  lecz  skoro  skruszon^  zostala, 
zwycigzca  niebawnie  popelniat,  tylko  že  inaczéj,  tež  samé  prawie 
grzechy,  przeciw  którym  powstawal  wprzódy;  i  tak  žadne  zvvy- 
cigzlwa  nie  byly  uwiericzone  i  uprawnione  przez.  dostateczne 
cnoty  i  dobrodziejstwa,  których  w  powodzeniu  sk^pe  rz^idy  zbyt 
cz^sto  zaniedbuj§.  Zt^d  idzie,  že  stan  polityczny  narodów,  naj- 
silniejszy  na  pozor,  wlasnemi  winami  podkopaný,  po  pewnym 
przeti^gu  czasu,  daje  znowu  oznaki  úpadku.  Nie  dziwujmy  si? 
wi^c  nad  niestalošci§  losów  ziemskich  i  nad  trudnošciy,  pod  ja- 
kimb§dž  rz§dowym  ksztattem,  zapewnienia  szczgšcia  narodów. 

U  nas  natenczas  wypadki  wzi^ly  inny  obrót,  inny  rodzaj  wad 
stal  si?  przyczyny  naszego  niepowodzenia.  U  nas  partya,  która 


STAN    UMYSIÓW   W  POLSCE,  35 

\v  roku  1788  wzi§lagór§  i  która  byla  catym  mysl§cym  národem, 
dala  dowody  najwiekszego  umiarkowania  i  szlachetnošci;  pami§- 
tala  tylko  o  sprawiedliwosci ,  o  wzgl^dnosci  dla  drugich ,  o 
dobru  powszechném.  U  nas  nie  bylo  pasowania  sie  ludu  z  rz^- 
dem,  bo  rz^du  nie  bylo;  byt  tylko  obcy  gwatt  i  przezeií  krajem 
zawiaduj§ca  partya  moskiewska.  Przeciw  niéj,  od  podzialu  až  do 
roku  1788,  maloliczne  glosy,  dla  dogodzenia  tylko  sumieniu 
lub  milosci  wlasnéj,  odzywaty  si§  niekiedy  za  honorem  i  niepod- 
leglosci§  národu.  Ale  gdy  w  roku  1788  jasniejsze  slorice  zdalo  si§ 
nareszcie  przyšwiecac  Polsce,  natychmiast,  co  tylko  bylo  w  krajů 
ludzi  swiatlych,  zacnych ,  znacz§cych  pod  jakimb^dž  wzglgdem, 
wszyscy  jakby  za  daném  sobie  wzajemnie  haslém,  stanuli  na 
sejmikach  i  pozyskali-  od  spólziomków  poselstwa.  Nigdy  zaiste 
kraj  nie  byl  zacniéj  wyobražony,  nigdy  sejmuj§ce  stany  nie  byly 
sluszniéj  nazwane  trešci§  wyborovv^  calego  národu.  Niemcewicz 
do  niéj  nalézal.  Nie  mog§c  byc  pomieszczony  w  reprezentacyi 
swego  województwa,  juž  godnie  zapelnionéj  przez  Tadeusza  Ma- 
tusevvicza  i  ksiecia  Kazimierza  Sapiehe,  przyj^l  ofiarowane  sobie 
miejsce  na  tawicy  Inílantskiéj  obok  Wejsenhoffa  i  Michala  Za- 
bielly. 

Partya  moskiewska  jak  pos^  sniegu  stopila  si§  pod  czynem 
promieni  odžywionego  patryotyzmu;  partya  narodowa,  dopiero 
co  bezsilna,  znalazla  si§  niebawnie  przemagaj^c^.  Wieczni  wrogo- 
wie  i  gn^biciele  Polski  byli  zajcci  niefortunn^  wojng,  obl^ženiem 
Oczakowa,  którego  dobyc  dlugo  nie  mogli;  a  z  drugiéj  strony 
potežne  mocarstwa  ošwiadczyly  si§  przeciw  ich  podbojom  i 
z  przyjažni^  ku  Polsce,  zachecaj§c  nas,  a  nawet  wymagaj^c  od 
uaszéj  ojczyzny,  aby  si§  niepodlegh^  pokazala. 

Po  stuletnim  prawie  obcego  jarzma  ucisku,  czuč  si§  znowu 
wolnym  panem  wlasnych  czynów,  jak  pi-zystoi  licznemu  i  wa- 
lecznemu  narodowi,  bylo  to  niewymowném  szczešciem,  którego 
wystawic  sobie  nikt  nie  potrafi,  kto  go  nie  doznal.  Nie  wiem,  po 
tylu  latách ,  czy  kto  jest  jeszcze  žyj^cy  z  tych,  z  którymi  naów- 
czas  i  ja  dzielilem  to  szcz^scie;   pewnie  równego,   ani  podo- 


S6  noZDZIAL   TRZECI.    —  ROK   1788-1792. 

bnego  drw^i  raz  nie  uczui  w  swojém  žyciu.  Szczgscic  to  bowiem 
bylo  wtedy  bez  žadnéj  niespokojnosci,  bez  przymi^szania  bo- 
jažni  lub  walpliNvosci  o  przyszíosc.  Dziwno  powiedziec,  iž  naród 
nie  przevvidywal  vv  pierwszéj  chwili  žádných  mog^cych  mu  gro- 
zic  niebezpieczeristw;  ale  wlasnie  ta  niebacznosc  na  przyszle 
niepomyslne  wypadki,  byta  przyczyn^  niewymownéj  wielkosci 
wóvvczas  doznanego  szczgšcia. 

Czworoletni  Sejm  byt  cbwila  šwietnego  znaczenia  Niemcewi- 
cza  w  zawodzie  poliiycznym.  Wycbowaniec  i  domownik  xieeia 
goneraía  Ziem  Podolskich,  przyjaciel  Ignacego  i  Stanisíawa  Po- 
tockich^  posiadaj^cy  zaufanie  marszatka  Malachowskiego,  scisle 
pol^czony  z  Kochanowskim,  z  Matusewiczem,  z  Wejsenhoffem, 
z  Mostowskim,  Niemcewicz  nalézat  do  wszystkich  zacnych  poro- 
zumieri,  do  narad  na  przysztošc,  które  mialy  miejsce  miedzy 
kieruj^cymi  naówczas  czynnosciami  Sejmu.  Jeden  z  najgorli- 
wszych,  z  najwymowniejszych  jego  cztonków,  okázat  si§  on  przy 
každém  zdarzeniu  przeciwnikiem  anarchii,  popieraczem  silnéj 
czynnéj  narodowéj  wtadzy,  obroiic^  miast,  rzecznikiem  wto- 
scian,  i  surowym  oskaržycielem  zbrodniczych  w  koricu  zabójców 
wtasnéj  ojczyzny. 

W  tym  takže  czasie,  talent  literacki  Niemcewicza  zajasnial 
šwietniéj  w  wydanéj  przez  niego  i  granéj  wybornie  na  tea- 
trze  warszawskim  (przez  Truskolawskich,  Owsiiískiego,  Šwieže- 
w  skiego ,  aktorów  jakich  trudno  lepszych  znaležč)  komedyi  : 
«  Powrót  Posta.  »  Jesli  jedn§  z  gtównych  zálet  múzy  komicznéj 
jest  vvierne  wynialowanie  swego  czasu,  to  pewnie  Powrót  Posta 
ma  w  wysokim  stopniu  te  zalet^^,  zdaje  si^í  byc  echem  rozmów 
óvvczesnych.  Malžeiístwo  Pana  Starosty,  žatuj^cego  liberum  veto, 
z  romansow§,  ale  bogat§  i  w  francuzczyznie  zakochan^  elegantk^ 
■warszawsk^ ,  jest  doskonatym  z  nátury  wzi^tym  obrazem.  Drugi 
w  téjže  porze  dramat  Niemcewicza  :  «  Kazin)ierz  wielki,  »  przez 
krytyków  stusznie  surowo  s^idzony,  z  niezmiernémi  jednak 
w  swoim  czasie  byt  przyj^fy  oklaskami.  Przy  odegraniutéj  sztuki 
^\'  pierwszéj  3^"  Mája  rocznicy,  w  miejscu,  gdzie  Kazimicrz  wota: 


Z.VACZENIE  WIELRÍEGO    SEJMU.  37 

«  W pot?'zebie  stane  na  czele  národu  mego  »  król  Stanislavy  August 
wychylit  sie  z  swéj  ložy  i  rzekl  gtoserri  donosnym  i  wzrijszonym 
do  peínéj  entuzyazmu  publicznosci :  «  Stang  i  wystawi§  si§... » 

Lecz  wszelkie  czysto-literackie  postrzeženia  musz§  byc  odto- 
žone,  kiedy  wažniejsze  uwagi  nasuwaj^  si§  na  myši. 

Sejm  czworoletui  jest  epoka,  w  ci§gu  wielu  vvieków  podobno 
jedyn§,  w  któréj  naród  polski  pokazal  sie  zgodnym  i  jednomy- 
slným. A  co  wiecéj,  ta  jednomyšlnosc  nie  przestala  dot^d  oka- 
zywač  sie  w  sercach  i  zdaniach  polskich  wzgledem  ostatniego 
pravvoniocnego  wyroku  niepodlegléj  ojczyzny.  Jego  dzielo  mu- 
sialo  miec  szczególne  w  oczach  národu  zálety,  byc  otoczone 
nieskažonemi  cnotami,  mieč  podstawe  swojg  w  samých  \vn§- 
trzach  krajů,  kiedy  nieszcz^scia  natychmiast  nastale  nie  podnio- 
sly  nari  powszechnego  oburzenia  i  krzyku  nagany,  kiedy  okropne 
kl^ski,  i  cios  smiertelny  zadaný  Ojczyžnie,  i  zmazané  imie,  gwalty 
nieustanne,  a  nawet  krótkie  poblyski  mylnego  szczgscia  nie 
potrafily  nadwerežyc  owéj  przed  sam^  zaglad^  utworzonéj  je- 
dnošci  przekonan  i  przywi^zania  calego  národu  dla  swéj  osta- 
tecznéj  swobodnéj  woli.  Na  jéj  wspomnienie  dusze  polskie 
ožy\viaj§  si§  jeszcze  rodzinném  wzruszeniem,  nietylko  za  to,  co 
uczynila,  ale  takže  za  to,  co  zamyslala  uczynič;  chlubi^  si§  nie- 
raz  pochwal^  jéj  oddang  od  wielu  znakomitych  ludzi  we  wszy- 
stkich  oswieconych  Europy  krajach.  Sejm  czworoletni,  mimo 
rozdzialu  stronnictw  i  naplywu  róžnorodnych  teoryj,  nie  prze- 
stal  byc  u  nas  powszechnie  czczon^,  popularng,  i  wszystkim 
Polakom  droggi  pami^tk§. 

W  ostatnich  jednak  latách,  daly  si§  slyszec,  i  w  krajů  i 
w  emigracyi,  niemalego  znaczenia  glosy,  czyni^ce  wažne  zarzuty 
czworoletniemu  sejmowi,  nie  tak  o  brak  dzielnošci  w  srodkach, 
jako  o  falszywosč  jego  zásad  i  d^žeň,  a  glównie,  že  byl  tylko 
owocem  zlowieszczéj  cudzoziemczyzny,  popieranéj  od  kilku- 
dziesi^t  lat  przez  mniemanych  reformatorów,  že  byl  ostateczném 
odst^pieniem  od  dawnych  prawych  obyczajów,  podstaw  bytu 
narodowego. 


38  ROZDZlAt   TRZECl.    —  KOK   1788-1792. 

Taki  zarzut  nie  powinien  pozostac  bez  odpowiedzi.  Pami^tka 
ta  przez  wiele  lat  wi^ž§ca  nas  jeszcze  w  jedno  spólne  i  zgodnie 
myslíce  cialo,  jest  zaprawd§  zbyt  drog.^  i  lůeocenion^  wtasnošci^ 
dla  národu,  aby  lekko  i  nierozwažnie  godzito  si^  przyniesó  jéj 
uszczerbek.  W  badaniach  historyi,  swiadectwo  naoczne,  póki 
možebne,  jest  najsilniejszym  dowodem  prawdy.  W  chwili,  gdy 
pisz§  te  slowa,  máto  kto  zostal  przy  žyciu  z  tych,  co  byli  wi- 
dzami  spraw  wielkiego  sejmu,  bo  ten  epitet  nadaný  mu  utrzy- 
mal  si§  mi§dzy  námi,  i  nie  bedzie  mu  odebraným.  Mnie  Bóg 
dozwolil,  w  póžnym  wieku,  oddac  jego  zasadom  i  d^ženiom 
naoezne  swiadectwo,  które  rzetelnie  i  sumiennie  wyrzekng. 
Dopelnie  rázem  obowi^zku  i  wzgl^dem  tego,  którego  pisz§  žy- 
wot,  który  do  ostatka  dni  swoicli  nosit  na  palců  pierscieri  z  ná- 
pisem :  H  fidis  manibus  »,  znak  odznaczaj§cy  wszystkich,  co 
pracowali  vvspólnie  na  czworoletnim  sejmie,  znak  z  którym 
Niemcewicz  chciat  byc  pochowanym  w  dowód,  jak  wiernym 
pozostat  do  zgonu  ówczesnym  serdecznym  zwi&zkom  i  zasadom 
swéj  mlodošci.  Zda  mi  si§,  že  jego  gtos  styszg,  že  jego  stowatu 
krešl§,  w  obronie  najszczgšliwszéj  jego  žycia  i  najswietniejszéj 
od  stu  i  wi§céj  lat  žycia  krajowego  chwili. 

Nie  zaiste,  naród  polski  i  ci  co  wówczas  celowali  w  jego  ra- 
dách nie  mieli  zamiaru  odst^pič  od  drogich  pami^tek  i  prawych 
obyczajów  przodków  swych ;  ovvszem,  czuli  haiíb^,  zte  i  niebez- 
pieczne  skutki  blizkiéj  minionych  lat  przesztošci,  czuli  szkody  i 
popsucie  przyniesione  przez  rozwolnione  i  zniewiesciate  nasla- 
dovvnictwo  cudzoziemczyzny,  chcieli  z  calego  serca  wrócič,  ile 
možná,  do  wzorów  dawniejszéj  i  áwietnéj  przesztošci.  Byl  to 
pgd  powszechny  nadaný  narodowi  przez  siebie  samego.  Wszy- 
stko,  od  wyžszych  klas  zacz^wszy,  tchn^to  sam^  polskosci^. 
Kównie  wažne,  jak  potoczne  codziennego  žycia  sprawy,  ustawy, 
urz^dzenia,  obchody  publiczne,  jak  zabavvy,  rozmowy  towarzy- 
skie,  nareszcie  powrót  do  narodowego  strojů  i  do  dawnych 
zwyczajów,  wszystko  dowodzito  wówczas  samých  polskich  uczuc, 
okazywalo  silné  odžyvvicnie  czysto  polskiego  ducha. 


ZNACZENIE    WIELEJEGO  SEJMU.  89 

Poprawy,  których  nagl§  potrzeb§  kl§ski  przeszle  až  nadto 
wskazywaly,  szczepione  na  pniii  polskim,  na  konarach  narodo- 
wych,  byiyby  si§  sokami  i  ksztattami  polskiémi  rozwin§ty,  i 
gdyby  Bóg  wtedy  byJ  dozwolit  cokolwiek  wigcéj  czasu  na  ich 
dojrzewanie,  nie  možná  vvyliczyc  i  wystawič  sobie  do  jakiego 
stopnia  pomyslnosci  i  postgpu  kraj  nasz  po  swojemu  i  wtasno- 
dzielnie  bylby  w  krótkich  latách  doszedt.  Ten  tylko,  co  wtedy 
žyt  i  na  to  patrzal,  potrafi  wyobrazic  sobie  radosc  powszechn^, 
obudzone  oczekiwania,  jednomyslný  zapal  i  ch§c  wszystkich  klas 
národu,  w  tych  szcz§sliwych  i  zbyt  krótkich  chwilach,  do  prac 
mog§cych  zapewnic  jego  wzrost  i  sit§. 

Szczgšliwy,  kto  ów  widok  wspanialy  pamigta, 
Gdy  od  Dniepru  do  Warly,  niilošč  krajů  šwigta 
Do  znakomilycb  odmian,  do  parai§tnych  czynów; 
Zgromadzila  w  obřady  dzielnycli  Polski  synóvv, 
Gdy  wolni  od  przesgdów,  glosem  spóliiéj  zgody 
Dawali  miastom  prawa,  rolnikom  swobody. 

{Damania  Niemceuiicea  rv  Ursynowi*,) 

Wielki  zaiste  grzech  ci§žy  na  tych,  czy  rz^dy,  czy  indywidua, 
których  zbrodnicza  ambicya  lub  chciwosc  wažyta  si^  zniweczyč 
tak  zaslužone  szczescie  i  pogr^žyc  caly  naród  w  przepašc,  niezli- 
czone  m^czarnie,  i  okrutnie  odj^ó  mu  žycie,  kiedy  wlasnie  statby 
si§  najgodniejszym  najwi§kszych  pochwal,  wzgl^dów  i  poszano- 
wania. 

Wielki  Sejm^opieraj^c  8Í§  na  czysto  polskich  pierwiastkach, 
braných  z  czasów  Kazimierza  Wielkiego  i  Jagiellonów,  otworzyt 
przyst^p  do  obywatelstwa  klasom  mieszkaňców ,  któreby  si§ 
wkrótce  byty  uszlachetnity  i  do  užywania  równych  praw  pod- 
niosíy.  Jakiémže  czotem  možná  tu  znaležč  nasladownictwo  spraw 
obcych  i  dzialaň  rewolucyi  francuzkiéj?  Takie  jednak  byío  oskar- 
ženie  dworów  przeciw  Polsce,  powtarzane  odt^d  przy  každéj 
sposobnosci  przez  rz^dy  rozbiorowe,  i  to  oskarženie  stalo  si§  te- 
raz  zarzutem  takže  niektórych  polskich  reakcyjnych  pisarzów ! 

tatwo  dostrzedz,  jak  málo  znajduje  si§  podobieristwa  mi§dzy 


60  ROZDZIAl   TRZECI.   —  ROK   1788-1792. 

posfopovvaniem  naszego  czworolef niogo  sejmu ,  a  tém ,  co  si? 
dzialo weFrancyijlub  jednoczesnie  winnych  krajach rewolucyami 
wstrz^šnionych.  We  Francyi  wywracano,  niszczono  wszystko,  tron, 
religi?,  obyczaje :  tam  rzcczywiscie  zrywano  zcal§  zl^  i  dobr^  prze- 
sztosci§,  o  žadnéj  nie  chciano  wiedziec.  U  nas,  korzystaj^c  z  do- 
šwiadczenia,  staráno  si?  wprawdzie  poprawiac  oczywiste  bt?dy 
i  zdrožnosci  dopiero  ubiegtych  czasów,  lecz  szanovvano,  podpie- 
rano,  podnoszono  dawniejsz^  chwalebn^  przeszlosč,  wracano  do 
niéj,  staráno  si?  urzeczyvvistnič  jéj  žyczenia  i  zamiary.  Tam  ofiary 
i  zrzeczenia  si?  przywilejów  dziaíy  si?  wgor^czce,  pod  krzykiem  i 
nožami  grož^cego  tlunm.  U  nas  bez  žadnéj  trwogi,  z  wíasnéj  woli 
i  przekonania,  z  pelnéj  r?ki,  z  radosci^  sere,  owszem  mimo  prze- 
ciwnych  nastawaií  cudzoziemeów,  wylaly  si?  wszystkie  dary,  za- 
trzymaíy  si?  wszystkie  nadužycia.  Id§c  za  cudzoziemczyzna  wszel - 
kiego  rodzaju,  znalezionoby  albo  despotyzm,  albo  anarchia;  obu 
postanowiono  ujšc  (1 )  i  we  wszystkiém  saméj  polskosci  si?  trzymac, 
ale  chciano  razeni  porzadku,  sprawiedlivvosci  dlawszystkich,  usta- 
lenia  dzielnosci  rz^du,  a  przez  to  niepodleglošci  ojczyzny.  Czyžby 
Niemcewiczi  ci,  których  on  popierat,  których  do  ostatniéj  godziny 
žycia  z  tak§  czci§  wspomninat,  których  si?  wiern§  cz?s(;i§  z  chluby, 
byé  mienií,  czyžby  mogli  inne  miec  iglosic  zásady?  Nie  inne  tež 
rozkrzewily  si?  po  catym  krajů  i  od  calego  národu  z  radosném 
przekonaniem  byíy  przyj?te.  Sejm  nie  poprzestal  na  tém ,  že  juž 
byt  prawn^  reprezentacyg, národu;  odwotal  si?  powtórnie  do  jego 
woli,  zažádal  nowych  postanników,  i  przez  nich  odebrat  najwy- 
ražniejsz^  pochwat?  i  potvvierdzenie  swych  zásad  i  post?powania. 
W  podwojonym  sktadzie  Sejmu,  z  radosnym  i  powszechnym 
oklaskiem,  wykrzyknion^  zostata  Konstytucya  zwana  38°  Mája. 

(1)  «  Nic  žycz§  sobie  ani  knula,  ani  gilolyny,  »  zwykl  byl  inawiač  xi^žc  stoliiik 
Czarloryski,  poset  województwa  wolyňskiego. 


IV 


Bl§dy  polityczne  Sejmu  Wielkiego.  —  Zbytnia  wiara  w  Prusy.  —  Niekorzysta- 
nie  z  chwili,  gdy  Gustaw  III  wypowicdzial  wojn§  Moskwie.  —  Zbytnie  dražnienie 
Moskwy.  —  Brak  stale  obraiiego  syslemu  politycznego.  —  Opieszalošé  w  przygo- 
lowaniu  šrodków  obronnych  i  dyplomatycznych  zwi^zków.  —  Fatálně  zewngtrzne 
okolicznošci :  rewolucya  fraiícuzka  i  áaiierč  cesarza  Leopolda. 


fj 


Ale  dla  czegož  swi^te  dzielo,  sumienne  usilowania  nie  wydaty 
w  koricu  oczekiwanego  owocu  ?  Dia  czego  tak  začne  ,  tak  rozu- 
mné i  poczcivve  zamiary  pozostaly  bez  skutku ,  i  na  kraj ,  który 
zbawic  miaty ,  samé  nieszcz§scia  i  okropne  kl^ski  sprowadzity  ? 
Jakie  bledý,  jakie  winy  byly  przyczyn^  tak  srogich  i  niespodzia- 
nych  nast^pstw  "^  O  tém  zmuszony  jestem  powiedziec  slów  kilka, 
które  czuje,  že  gorzkie  i  trudniejsze  od  pochwat  i  obrony  b§d§. 

Byty  zaiste  przyczyny  niezalež§ce  od  woli  ludzkiéj ,  wypadki 
řatalne  i  zgubne  dla  Polski,  bez  jéj  winy ;  lecz  byty  takže  w  tasne 
bt^dy  i  grzechy,  który ch  možná  bylo  unikn^c. 

Gdy  wojna  si?  zapálila  migdzy  Turcy^  a  Moskw§ ,  gdy  ambasa- 
dor  tego  mocarstwa,  co  tak  dumnie  vv  Warszavvie  przewodzit, 
že  si§  wydawat  bardziéj  panuj§cym  od  samego  króla,  odmienil, 
juž  przed  zacz^ciem  sejmu,  swój  ton,  i  zamiast  dawanych  roz- 
kazów,  zacz§t  z  podchlebnemi  odzywač  si§  przetoženiami,  które 
miaty  na  celu  wci^gnV  Polsky  do  wojny  przeciw  Turcyi  napa- 


tik  ROZDZIAt  CZWARTY    —  ROK   1788-1792. 

dni§téj  przez  dwa  cesarstwa ,  obiecuj^ic  nam  za  to  pomnoženie 
wojska,  przymierze,  dowództvvo  sit  sprzymiorzonych  królowi  i 
inne  korzysci ;  gdy  z  drugiéj  strony  posel  pruski  podal  w  krotce 
potem  sejmuj^cym  stanom  not?,  w  któréj  przemawiat  w  slowach 
dowodz^cych  przychylnosci  i  poszanowania  dla  zelžonego  dot^id 
samowladztwa  národu  :Polacy,  zrazu  nie  wierzííc  prawie  tak  szczg- 
šliwéj  odmianie,  uczuli  jednak  že  im  cigžar  srogi  spadt  z  karku  i 
niedtugo  przekonali  si§,  že  s^  doprawdy  bezwigzów,  i  že  mog^i 
swobodnie  dla  szczgscia,  chwaty  i  bezpieczeňstwa  krajů  dziatač. 
Uczuli  to,  jak  si§  powiedzialo,  z  niewymown^  radosci^ ;  ale  nie- 
zaraz,  i  niedosyč  pojeli,  že  taká  chwila  nie  trwa  dlugo,  že  im 
szcz^sliwsza  tém  pr^dzéj  mija,  i  že  kiedy  stracona  minie,  zazwy- 
czaj  ci^gnie  za  soba  przeciwne  koleje.  Polacy,  czujyc  si?  wol- 
nymi,  nie  pami?tali,  že  okolicznosci,  dozwalaj^ce  im  tak  drogo- 
cennéj  swobody,  mog^  lada  dzieií  znikn^é ;   nie  pamietali  na 
wartosc  czasu,  zrazu  nie  užyli  inaczéj  swéj  niepodleglosci,  jak 
tylko  ciesz^c  si?  ni^;  cieszyli  si?  w  slowach,  na  obradach,  na 
gošcinnych  zebraniach ,  w  pelnošci  serca  powtarzaj^c  i  sobie  i 
obcym,  že  s^  wolnymi,  ale  nic  nie  czyni^c,  aby  wrócona  nie- 
podleglošc  dzietem  zabezpieczyc.  Okrzykowa  uchwata  stutysi?- 
cznego  wojska  byla  wynurzeniem  radošci,  nie  zas  przyst^pieniem 
do  czynu,  przygotowaniem  do  obrony :  bo  ledwo  po  trzech  la- 
tách 60,000  ludzi  stan?lo  pod  broni^;  a  przez  ten  przeciag  czasu 
nie  postanowiono  žadnego  planu  obrony,  nie  myšlano  o  nim, 
ani  o  zebraniu  potrzebnych  do  wojny  zasobów,  nie  rozpoznáno 
pozycyj  wažniejszych  w  krajů  dla  odparcia  napadów,  nie  zaj?to 
si?  budowaniem  fortec,  a  przynajmniéj  utwierdzeniem  miejsc  do 
tego  sposobnych.  Tymczasem,  dnie  i  okolicznosci  pomyslné  przc- 
chodzily  na  próžno  bez  zatrzymania  si?.  Podal  jednak  Polakom 
pi?kny  przyklad  do  nasladowania,  jak  naležy  cenic  wartosc  czasu, 
jak  chwytač  okolicznosci,  król  szwedzki  Gustaw  Til,  gdy  Moskwie 
zaj?téj   przeciw  Turkom   niespodzianie   wydal  wojn?.  To  byla 
stanowcza,  najwyžsza  dla  Polski  do  dzialania  sposobnošč.  Gdyby 
si?  byl  wówczas  nasz  naród  ruszyl ,  gdyby  powstal  i  takže  ude- 


BLEDÝ  POLITYCZNE  WIELKIEGO   SEJMtT.  Ů5 

rzyl  na  Moskw§,  ledwo  juž  mog§c^  stolicg  nadbaltyck§  od  Szwe- 
dów  obronič ;  gdyby  byl  podal  rgke  Turkom,  przeci^l  komuni- 
kacye  i  žywnosc  jéj  wojsku ,  w  czasie  dlugiego  i  ciežkiego  dlaií 
obl§ženia  Oczakowa....  bylo  to  može  wiele  wažyč,  wymagalo 
wielkich  usilowari  i  niezmiernéj  czynnosci,  któréj  niestety !  w  ni- 
kim  naówczas  nie  bylo;  mogly  naostateki  po  takiém  odwažném 
wyst^pieniu  zajsč  wielkie  kl^ski  —  ale  niezawodnie  daleko  wi^- 
ksze  korzysci  byly  do  oczekiwania.  Przez  tak^  odwag§  i  determi- 
nacy^  naród  by  dowiódl,  že  ma  wiasn^  t§gošc,  na  któréj  polegac 
možná,  z  któr^  rachowac  si§  naležy.  Do  stanowczych  kroków  za- 
ch^caly  nas  nawet  Prusy,  oswiadczaj^c,  že  to  jest  pora  do  odebra- 
nia  Galicyi  od  Austryi,  bitéj  przez  Turków,  trapionéj  buntem  Belgii 
i  spiskiem  W^grów.  Trzymaj^c  si§  przeciwnego  systému,  mo- 
žná bylo  takže  korzystac  z  warunków  przez  Moskw§  poprzednio 
podawanych  ;  z  ni§  pol^czywszy  si§,  rozpocz^c  czynne  dzialania, 
które  dzielnie  prowadzone,  mogly,  mimo  cbgci  podstgpnego 
sprzymierzerica,  Polsky  do  sily  i  znaczenia  doprowadzič.  Stanislaw 
August,  sklonny  do  takiego  zwi^zku  (o  którym  može  juž  myslano 
w  czasie  kaniowskiéj  podróžy,  gdzie  i  cesarz  Józef  byl  impera- 
torow?  spotkal),  nie  šmial  go  jednak  wyražnie  radzic  i  glosno 
popierac.  Zbyt  wielki  i  niepohamowany  dawal  sig  czuč  wstr§t, 
odraza,  nieufnosc  národu  dla  raptovvnycb  przymilaň  moskiew- 
skich ;  nadto,  a  w  takim  razie  mocna  navvet  i  grožna  opozycya 
z  strony  Prus  i  može  innych  paiístw  byla  do  przewidywania , 
coby  podwójne  uzbrojenie  krajowi  nakazywalo.  Trudno  teraz 
s^dzic,  który  z  tych  dwóch  systemów  lepszy  obrol  losom  Polski 
w  koricu  mógl  zapevvnic.  Ale  niezawodnie,  w  ówczesnych  prze- 
wažnych  okolicznošciach  bylo  najgorszém,  najniebespieczniej- 
szém,  pozostač  w  bierném  na  ze\vn§trz,  bezczynném  i  bezsilném 
oezekiwaniu. 

Z  žalem  przyznac  naležy,  že  sejm  i  naród  nie  stanuly  w  tym  razie 
narówni  znadarzonemi  okolicznosciami.  Nieruchomosc  Polski  i 
brak  wszelkiéj  decyzyi  wšród  tak  nadzwyczajnie  pomyslných 
wypadków,  musialy  nadwer§žyč  ledwo  tworz^ca  si§  opini^  u 


46  ROZDZIAL    CZWARTY.    —    ROK   1778-1792. 

obcych  o  jéj  žywotnošci,  o  jéj  wewnetrznéj  wartošci  i  sile.  Za- 
miast  energicznego  dzialania  i  nietracenia  ani  jednego  momentu, 
gdzie  naležaío  czuč  i  wiedzieé,  že  tu  idzie  o  smierc  lub  žycie, 
sp^dzano  swobodnic  czas  na  mowach,  na  obradowaniu,  na  kíó- 
ceniu  siQ  o  szczegótowe,  mog§ce  byc  odtožone  urz^dzenia,  czgsto 
o  slowa  i  máto  znacz§ce  formalnosci,  tylko  aby  dogodzic  próžno- 
šci  kib  osobistym  zawisciom.  Powiemy  osobno,  komu  gíównie 
przypisač  nálezy  te  niedarovvane  winy;  tu  nawiasem  dodamy,  že 
Niemcewicz,  jak  swiadcz^  jego  nižéj  cytowane  glosy,  powstawal 
ostro  i  ciagle  na  trwonigcych  czas,  zaklínal,  aby  bez  opóžnienia 
o  skarbie,  o  wojsku  myálano,  i  vvyma\\  ial  gorzko  tym,  co  jakby 
z  namowy  wrogów  Polski,  odwodzili  sejmuj^cycb  od  pr^dkiego 
przygotowania  srodków  najpotrzebniejszycb  dla  jéj  zbawienia. 

Polska,  przez  lat  tyle  bez  wlasnéj  woli  i  rgka  smiertelnego 
wroga  gorzéj  jak  na  paskách  wodzona,  nic  byla  zaiste  ogolocon§ 
z  zacnych  i  scrdecznie  j^  kochaj^cych  obywateli ;  ale  przez  ów- 
czesny  stan  rzeczy  prawie  wszyscy  byli  odwykli  u  nas  od  spravv 
prawdziwie  rz§dowych  i  rzeczywiscie  walnéj  dla  krajů  wažnosci. 
Bieglošc  i  zdatnosc  nie  znajdowaly  przez  diugie  lata  innego  póla 
i  doswiadczenia,  jak  na  zajazdach  i  bankietach,  lub  co  najlepsza 
\v  sporaeh  magnatów  i  ich  stronnictw ,  które  na  sejmikach ,  na 
reasumpcyach  trybunalów,  albo  na  sejmach  z  hucznym  zgielkiem 
wytaczane,  po  dlugiéj  lužni  koriczyly  úq  zazwyczaj  przez  uzyskane 
dekreta  s^dowe,  lub  odk^d  sejmy  przestaly  byc  zrywane,  przez 
ich  uchwaly,  jednej  lub  drugiéj  partyi  przychylne. 

Ten  caly  ruch,  a  raczéj  ruchlivve  i  burzliwe  kolysanie  sif , 
w  zajsciach  najcz^sciéj  osobistych  zamkni^te,  nie  objawialo  pra- 
wie nigdy  celu  ogólnego,  rzadko  jak^  mysl  rz§dowa ,  dotycz§c^ 
dobra  wewn^trznego  krajů ;  na  zewn^trz  zas  nie  moglo  mieé  ža- 
dnego  znaczenia,  prócz  zwiastowania  obcym  nieuleczonéj  naszéj 
anarchicznéj  niemocy. 

Byli,  powtarzani,  w  Polsce  rozumni  i  najzacniejsi  ludzie;  nie 
bylo,  a  przynajmniéj  zbyt  máto  bylo  ludzi  specyalnych,  uzdatnio- 
nych  do  róžnych  zawodów  rz^dowycli ,  które,  gdy  ich  wažnošc 


BiEDY   POLITYCZNE   WIELKIEGO  SEJMU.  47 

niebyla  rozumian§,  wcale  u  nes  nie  istniaíy.  Gdy  wi§c  potrzeba 
nadeszla  stawienia  si§  samodzielnie  na  ze\vn§trz,  nie  znaležli  sig 
w  Polsce  ani  biegli  wojskowi,  ani  biegli  adminisfratorowie  lub 
dyplomaci.  Zamiast  wystania  zaraz  i  na  wszystkie  strony  zdatných 
i  czynnych  agentów,  którzyby  o  wszystkiém  donosili,  starali  si§ 
zgtebič  položenie  i  zamiary  gabinetów,  ich  przychylne  checi 
vvzbudzač,  a  vv^zelkie  przeciwne  Polsce  zabiegi  usitowali  przeni- 
kn§č  i  odwracač :  gotowaty  si§  pomalu  ci^žkie  i  solenne  amba- 
sády, z  których  kilka,  dla  ich  opóžnienia,  žadnéj  korzyšci  nie 
przyniosly,  inne  wkrótce  napowrót  z  miejsca  swego  odjechaíy, 
niektóre  zas  nie  dojechaly  nawet  na  przeznaczone  stanovi- 
ska. Dawni  agenci  królewscy,  nie  maj§cy  žadnéj  wzi^tošci  ani 
powagi  u  dworów  przy  których  przesiadywali,  nanowo  teraz 
akredytowani,  nie  potrafili  ani  odwrócic  nadchodz^cych  niebez- 
pieczeristw,  ani  o  nich  na  czas  ostrzedz. 

Kiedy  minula  pora  wlasciwego  dzialania,  kiedy  Gustaw  III, 
opuszczony,  zrobií  pokoj  z  Moskw^,  kiedy  wzi^cie  Oczakowa  i 
Izmailowa  poprawity  položenie  jéj  wojsk  przeciw  Turkom,  kiedy 
po  smierci  Józefa  II  interesa  Austryi  wziety  lepszy  obrót,  gdy 
wi§c  možnosc  wmi^szania  sie  dzielnego  do  wojny  uszta ,  nalézalo, 
zdaje  si^,  tém  czynniéj  wziaáé  sie  do  srodków  dla  obrony  krajů 
potrzebnych ,  do  wystawienia  potežnéj  wtasnéj  sily,  a  rázem  do 
dyplomatycznych  zabiegów.  Možná  bylo  wczešnie  przekonac  si§ 
o  zdradzie  króla  pruskiego ,  o  któréj  róžne  i  niew^tplivve  docho- 
dzily  nas  z  boku  ostrzeženia,  któr§  wiec  latwo  bylo  przewidzieč 
i  przenikn§c,  a  przenikn§wszy,  nalézalo  na  jego  pomocy  šlepo  i 
jedynie  nie  polegač,  i  o  innych  sposobach  ocalenia  natychmiast 
pomyšlec. 

'  W  rzeczy  saméj,  trudno  bylo  spodziewač  si§,  žehy  król  pruski 
zechcial  dlugo  byč  wiernym  krajowi,  który  wprawdzie  zacnym  i 
poczciwym  pokazal  si^,  ale  który  nie  mógl  mu  juž  ani  pogrozié, 
ani  chcial  mu  žadnéj  uczynic  korzyšci.  W  ówczesnych  okoliczno- 
ščiach,  a  szczególnie  natychmiast  po  ogloszeniu  Konstytucyi 
38°  Mája,  kto  wie,  czy  nie  lepiéj  bylo  nawet  poswi^cic  máto  nam 


48  llOZDZIAt  CZWARTY.    —  llOK    1778-1792. 

przychylny  i  užyteczny  Gdaiísk,  kiedy  si^  przez  to  wi^kszebezpie- 
czeiistwo  i  znaczne  zyskiwaly  handlowe  korzysci,  pod  g\^arancy§ 
Anglii  i  Hollandyi ,  gdy  alians  odpoiny  niógl  sif  z  tenii  niocar- 
stwaiLi  zawrzeč,  który,  podíug  wszelkiego  podobieiistwa,  bylby 
nas  ocaUl^a  przynajmniéj  nasz  úpadek  opóžnii^  lub  iiiniéj  zu- 
pelnyni  przez  ich  gw aiancy^  i  m  stawienie  sig  uczyniJ. 

Post(^>po\vanie  \\zglgdem  Moskwy  nie  byto  takže  polityczném 
ani  przezornéni.  Nieprzyjaciela  Irzeba  bic  kiedy  možná,  ale  nie 
naležy  go  napróžno  dražnič.  Cesarzowa  Katarzyna  byla  u  nas 
w  publicznosci  i  na  sejmie  celém  ostrých  i  nieustannych  wyšmie- 
waií,  które  doslownie  donoszone,  rozj^trzaly  do  najwyžszego  sto- 
pnia  jéj  zlosč  kobiec^  i  ch§c  zemsty  przeciw  Polsce.  Nasz  Niem- 
cewicz  byl  jeden  z  najczarniéj  naznaczonych  w  ksi§dze,  gdzie  ta 
wladczyni  wszystkie  swe  nienawišci  zapisywala. 

Poslowie  pruscy,  Lucchesini  i  liucbholtz,  z  wielk^  przesad§ 
zagrzewali  do  nanii^tnego  zerwania  z  Moskw^,  co  ich  namowy 
podejrzanemi  powinno  byto  uczynic.  Lecz  przez  rok,  lub  pierwsze 
dwa  lata,  partya  narodowa  rozumiala  sig  i  chlubila  si§  byč  party^ 
prusky,  postepowala,  co  do  zagranicznych  stosunkóvv,  istotnie  jak 
stronnictwo  tego  mocarstvva,  co  bylo  powodem  zarzutów  slusznie 
jéj  czynionych.  Obyczaj  uwažania  sig  zawsze  za  partya  czyj§s  i 
post^powania  ze  šlep^ ,  partyzánek^  niena\visci§  lub  uleganiem> 
nie  mógt  od  rázu  byč  usuni^tym;  byl  to  zabytek  nieuchronny 
powtarzanych  elekcyj ,  z  któremi  weszty  do  Polski  stronnictvva 
zagraniczne.  Lada  w^tplivvosc  o  dobréj  wierze,  o  szczeroáci  króla 
pruskiego,  najmniejsza  uwaga  o  potrzebie  mienia  w  rezerwie 
innéj  pomocy,  uvvažano  za  przedajiiošc  Moskwie,  za  brak  pa- 
tryotyzmu  i  odst^pienie  spra>vy  krajowéj. 

Gdy  wszakže  nie  chciano  od  pocz^tku  przyst^pic  przeciw  Mo- 
skwie  do  krokóvv  stanovvczych,  nalézalo  nie  zrywac  z  ni^,  owszeni, 
przez  umiarkowane  i  przyzwoite  síowa  lagodzic  jéj  úrazy,  wstrzy- 
my waé  od  zbliženia  si§  do  króla  pruskicgo ,  na  którego  czasowo 
najniocniéj  byla  rozgniewan^ ,  a  przez  to  jcgo  takže  oddalac  ile 
niožnošci  od  podobieiístvva  zgody  z  ni^,  zdrady  ku  nani,  do  ktoréj 


BlEDY   POLITYCZNE    WIELKIEGO   SEJMU.  /l9 

nie-wstydziř  si§  natychmiast  przyst^pic,  skoro  mu  Katarzyna  obie- 
caígi  czesc  tupów  Polski  i  nadziejg  zagrabienia  nawet  kiedys 
Warszawy. 

Byli  niektórzy,  i  to  nawet  miedzy  dobrze  žyczacymi  krajowi, 
co  dowodzili ,  že  na  žáden  sposób  nie  naležaío  zupetnie  zrywac 
z  Moskwíi,  ani  wi^zac  si§  tak  scišle  z  Pmsami;  že  to  byl  glóvvny 
bt^d  sprawcóvv  Konstjtucyi  3s"Maja;  že  Polska  z  tak  usposobio- 
nym  národem,  z  takimi  sasiadami,  nie  mog§c  bynajmniéj  na  ža- 
dn^  odleglejsz^  racho\vač  pomoc,  zmuszon§  byla  trzymac  si§ 
polityki  starých  xi^ž^t  Czartoryskich ,  to  jest  zjednyvvac  sobie  i 
usypiac,  ile  možná,  Mosk\v§,  i  za  jéj  pomoc§  (bo  bez  niój  nic 
w  koňcu  nie  moglo  sie  udac)  wykradač  jakoby  z  pod  jéj  oczu 
jedné  po  drugich  wewnetrzne  poprawy,  konieczne  dla  odrodze- 
nia,  wzmocnienia,  a  w  koňcu  dla  samodzielnošci  národu. 

Ale  na  to  dalo  sig  odpowiedziec,  že  i  ta  polityka  xi^ž§t  Czar- 
toryskich niedlugo  trwac  mogta ;  že  skoro  Moskale  poznali  jaká 
byla  jéj  d§žnošc,  zaraz  odštípili  od  reformatorów  i  potrafdi  ich 
dzieío  zniweczyc.  Cos  podobnego  by  si§  stalo,  gdyby,  nie  niaj§c 
wzgledu  na  przyjazne  kroki  dworu  berliiiskiego ,  sejm  byt  si§ 
jedynie  chcial  trzymac  opieki  Katarzyny  11,  kíóra  niedíugo  potem 
takiin  wtasnie  sposobem  z  Targowic^  post^pila.  Zreszt§,  za  czwo- 
roletniego  sejmu  rzeczona  polityka  byla  calkiem  niepodobn§ 
w  obec  naglgcych  z  jednej  :trony  okolicznosci,  a  z  drugiéj, 
oburzenia  powszechnego  i  niewstrzymanego  u  nas  pedu  opinii 
publicznéj. 

Nie,  zaiste,  czas  téj  wygladaj^céj  polityki  byl  min^t.  Moskwa 
sie  na  niéj  poznala;  nie  možná  bylo  na  zreczncj  i  cierpliwéj  prze- 
zornošci  przestawac;  trzeba  bylo  dzielnosci  i  odwagi,  trzeba  bylo 
pod  zagroženiem  šmierci  dojsc  gwaltem  do  samoistnego  žycia. 

Polska  zajasniala  \v  téj  chwili  ni^drosci^  i  sprawiedliwosci^ 
reform  wewnetrznycb ;  ta  chwala  jéj  pozostanie,  i  cóžkolwiek 
badž,  pol^cza  na  zawsze  jéj  przysziosč  z  losami  ošwieconéj  i  po- 
st^puj^céj  Europy.  Ale  Polska  w  téjže  chwili  nie  podniosta  si^ 
na  zevvn^trz  do  bieglošci,  do  dzielnosci,  do  poswieceii  koni*^- 

k 


50  ROZDZIAL    CZWARTY.   —   ROK.    1788-1792. 

cznycli ,  aby  sig  wyzwolic  i  przemódz  otaczaj^ce  j^  zewsz^d  nie- 
bezpieczeiístwa. 

Polacy  w  dobréj  wierze  rozumicli ,  že  Turcya  i  Szwedzi  b^d§ 
si§  wci^ž  bili,  i  že  oni  sami  nie  potrzebuj^  oreža  dobyc  dla  usta- 
lenia  wtasnéj  niepodlegíosťi ;  przekonani  byli,  že  Polska  jest  po- 
trzebn^  Europie,  która  jéj  zaglady  nie  dozwoli.  že  jéj  niepodle- 
glosč  jest  zabezpieczona  svvigtém,  niewgtpliwém,  tylowieczném, 
od  wszystkich  uznaném  prawem.  Na  niém  wi§c  polegaj^c  s^- 
dzili,  že  b^dž  co  b^dž,  j§  utrzymajg  bez  nadzwyczajnycb  strat, 
ofiar  i  usitowari.  Co  wiecéj,  i  co  godném  jest  zastanowienia,  Po- 
lacy, po  došwiadczeniu  pierwszego  rozbioru,  nie  byli  zatrwoženi, 
nie  zajmowali  si^  možnoscig  drugiego,  nie  przewidywali  go,  nie 
wierzyli  nawetw  podobieristwo  blizkicgo  wydania  im  wojny  przez 
Moskwg.  Dopiero  jak  wojska  moskiewskie  wkroczyly  w  granice 
polskie,  zacz§to  wierzyč,  že  si§  zbiera  na  burzg  prawdziw§,,že 
nie  s^  ptonne  przewidywane  od  niektórych  niebezpieczeiistwa; 
dopiero  wtedy  zaczgto  myélec  o  srodkach  obrony  i  wyslano  do 
korpusów  dowodz^cych  generalów,  trawi§cych  jeszcze  swój  czas 
w  Warszawie  na  šwietnych  obchodach  rocznicy  JMajowéj.  Jak 
smierteln^  síabosci^  dotkni^ity  cbory  nie  widzi  zl)ližaj^icego  sif. 
křesu  žycia,  nie  s^dzi,  nie  czuje  aby  miat  umrzec,  tak  Polska  nie 
przypuszczala  do  mysli,  aby  miata  byc  wkrótce  z  rzgdu  žyj^cych 
paiístw  zgíadzon^. 

Objaániaj^c,  dlaczego  najswi§tsze  zamiary  i  przedsiewzigte  m§- 
dre  reformy  wewn^trz  krajů  nie  ocbronily  Polski  od  srogich 
klgsk  i  od  ostatecznéj  zaguby,  naležy  wskazac  takže  okolicznoáci, 
które  bez  winy  wíasnéj  nam  byly  fatálně  i  najbardziéj  przeszko- 
dzily  rozwijaniu  sig  wszelkich  pomyslnycb  dla  nas  nast^pstvv.  Nie 
zamieszcz§  do  téj  kategoryi,  cbciwošci  i  ztéj  wiary  naszych  s^sia- 
dów,  bo  to  byly  picrwiastki  konieczne,  nieucbronne,  nievv\itplivve 
naszego  poioženia,  na  które  liczyč  i  przeciw  którym  bez  ustanku 
zastawiac  sig  nalézalo.  Lecz  glówn^,  a  od  nas  niezaležny  przy- 
czyn^  naszych  ówczesnych  nieszcz^šc  byt  wybucb  razeni  rcwolu- 
cyi  francuzkiéj.  Wielom  zdawalo  sig  szcz^sliwém  dla  Polski  zda- 


REWOLCGYA  FRANCUZKA   I   ŠMIERC   LEOPOLDA.  51 

rzeniem ;  lecz  wistocie  jéj  przypisač  naležy  opuszczenie,  vv  którém 
si§  iiasz  kraj  znalazi,  kiedy  najwigcéj  obcego  wsparcia  potrzebo- 
wal.  Gdyby  rewolucya  francuzka  nie  byta  wlasnie  jednoczešnie 
tak  gwaltownie  wybuchta ,  Polacy  byliby  swego  odrodzenia  bez 
szvvanku  dopejnili.  Niebezpieczeristwa  od  jéj  ro/uzdania  grož§ce 
wszystkim  monarchom  i  wszystkim  rz^dom,  bezsilnemi  wsz^dzie 
uczynily  nasze  umiarkowane  postepowanie  i  siuszne  przeloženia, 
zagíuszyly  w  gabinetach  europejskich  wszelkie  inne  wzglgdy 
prócz  jedynie  potrzeby  sprzeciwiania  sie  Francyi.  Polska,  da- 
wszy  ujšc  szczgsliwéj  dla  siebie  porze,  znalazta  wkrótce  Francyij 
bez  sposobu  pomagania  jéj  i  otoczona  licznymi  nieprz^jaciolmi, 
Angli§  niechc§c^  o  niczém  slyszec,  ni  wiedziec,  tylko  o  sposo- 
bach  zwalczenia  svvéj  przeciwniczki ,  wreszcie  ca}§  Europe  tém 
takže  zwalczeniem  glównie  zajety  i  mniéj  ogl^daj§c^  sig  na  inne, 
chocby  najwažniejsze  i  róvvnie  dla  niéj  grožne  wypadki.  W  tym 
stanie  rzeczy,  cesarzowa  Katarzyna  szczujac  wszystkich  na  Fran- 
cy§,  król  Pruski  sam  z  czesci^  wojska  na  ni^  sie  zrazu  puszczaj^c, 
wolne  dla  siebie  řece  i  sposobnosc  uzyskali  do  dobicia  nieszcze- 
šHwéj  naszéj  ojczyzny.  Gala  Europa,  wlepiwszy  oezy  w  spi'a\vy 
francuzkie,  nie  dbala  o  to,  že  w  tyle  za  ni§,  mordercy  niewin- 
nego  na  smierc  katuje,  nie  stuchala  ani  jego  krzyków  o  pomoc, 
ani  jeków  jego  konania. 

Przez  zbieg  róžnych  okolicznosci,  jednego  tylko  migdzy  pa- 
nuj^cymi  Polska  miala  przyjaciela  :  nim  byl  nastepca  Józefa, 
cesarz  Leopold.  Sam  przez  dlugie  lata  liberalny  reformátor  To- 
skanii,  polubit  i  chwalií  z  przekonania  konstytucy^  i  cale 
postepowanie  czworoletniego  sejmu,  a  przytém  byl  takže  przy- 
jacielem  elektora  saskiego,  nowo  wybranego  ksifcia,  nastepcy 
ironu  polskiego  i  pragň§l  go  na  nim  widzieč.  Leopold  ostrzegat 
nas  o  knuj^cych  sie  podst^pach  króla  pruskiego,  i  choc  zajaty 
\vojn§  przeciw  Francyi,  osvviadczat  sie  z  ch§ci^  zaslonienia  nas 
równie  od  jego  zdrady,  jak  od  napasci  moskievvskiéj.  Los  po- 
dawszy  nam  wiele  pomyslných  trafów,  zacz§t  je  potem  odbierač 
nieumiej^cym  z  nich  korzystač,  a  w  koiícu,  jakby  na  ka.'§  naszéj 


52  ROZDZTAt    CZWARTY.    —   ROK    1788-1792. 

niezr^cznošci,  samé  juž  na  nas  przeciwnošci  zsylat.  Smierč  nie- 
spodziana  porwata  Leopolda  w  czasie ,  gdysmy  jego  rad,  jego 
žyczliwéj  opieki  najbardziéj  potrzebowali,  i  Polska  po  jego  zej- 
šciu,  gdy  na  ni^  gromy  zewsz^d  sie  šci^galy,  pozostaía  sama  i 
opuszczona,  bez  žadnéj  podpory,  bez  žadnego  przyjaciela  i  szcze- 
rego  poradnika  miedzy  mocarzami  Europy. 


Trzy  cpoki  Sejmu  Wielkicgo.  —  Ustanowicnis  Koniisyi  Wojskowéj.  —  Obra- 
:ho\vana  kunklacya  paityi  moskiowskiéj. —  Pozyskaiťie  króla  dla  pirtyi  in.oJo- 
wéj.  —  Czyniiošci  sejmowe  Nieinci;wicza.  —  Targowica.  —  Przyczyiiy  úpadku 
Konslylucyí  3s"  Mája.  —  Niemcewicz  uchodzi  za  graiuc$. 


Kiedy  w  téj  tak  chwalebnéj,  lecz  zbyt  krótkim  blaskiem  ja- 
sniej^céj  epoce,  wspomnialo  si^  o  bl§dach  i  winach  samých 
Polaków,  nagana  /.t^d  nalezna  bardzo  nierównie  i  na  róžnych 
spase  powinna.  Aby  zas  czytelnik  byt  w  stanie  rozdzielic  j§  ze 
šcisli^  ile  možná  sprawiedliwošci?,  s§dz§  po  ogólnych  uwagach, 
wyžéj  przedstawionych,  že  trzeba  teraz  dac  mu  poznač  szczególne 
rysy  toru  i  obrotu,  który  wzigty  obřady  sejmu  b§dž  skutkiem  spo- 
tkania  sie  stronnictw  przy  jego  rozpocz^ciu,  b§dž  póžniéj  moc^ 
przewagi  nabytéj  przez  opinia  publiczna  w  krajů.  To  nam  da 
sposobnošc  wystawic,  jak  w  ciagu  zmieniaj^cych  si§  okoliczno- 
sci,  nasz  Niemcewicz  pokazal  sie. 

Gzas  trwania  czvvoroletniego  sejmu  wypada  podzielié  na  trzy 
róžne  od  siebie  epoki,  W  piervvszéj,  paríya  patryotyczna,  na 
nieszcz^scie  party^  pruskg,  wówczas  zwana,  byla  wyl^icznie  za- 
jata ž^dz^  i  mysl^  zwalczenia  partyi  moskiewskiéj,  dot§d  w  krajů 
przemagaj^céj.  W  drugiéj  epoce,  patryoci  wzi^wszy  gór^,  zna- 
ležli  we  wlasnych  stronnikach  zgubnych  dla  krajů  przeciwni- 


56  ROZDZIAl  riATY.   —  ROK   1788-1792. 

ków;  w  tťzeciéj  nareszcie  epoce,  strona  patryotyczna  pot§- 
czywszy  sif  z  królom  zostata  rz^deni  i  sit^  narodowg,  zdolny 
dzialac  podlug  swych  prawdziwych  zásad  i  widoków. 

Na  czele  partyi  moskiewskiéj  stawal  zrazu  król,  który  w  czg- 
stych  glosách  od  tronu  bronií  usilnie  systému  przcz  siebie  dot^d 
trzymanego,  wystawiat  niebezpieczenstwa,  na  które  Polska  sie 
narazi^  jesli  odstgpi  od  opieki  Katarzyny  11,  i  rzewn^  wymowg, 
w  któréj  celowat,  prosit,  napominat  sejmuj^cych,  bez  wzgl^du 
na  okrzyki  burzliwe  vvielkiéj  ich  czošci,  aby  gniewu  imperato- 
rowéj  na  siebie  nie  sci^gali.  Przy  nim  wystepovvali  :  cala  Ponia- 
tovvskich  rodzina,  wieksza  cz§šč  dygnitavzy  przez  króla  mianovva- 
nych  i  wszyscy,  co  przez  ci^ig  dvvudziestoletniego  panowania 
wdroženi  byli,  wíasníi  korzyšcig  i  moc§  dtugiego,  wciagnionego, 
naksztalt  nievvolniczego  zwyczaju,  do  poddawania  swoich  zdaň  i 
wotów  wptywom  korony  i  wtadn^céj  ni^  woli  ambasadora  mo- 
skiewskiego. 

Podczas  wigc  tego  pierwszego  peryodu  Sejmu,  rz^d  i  jakie- 
b§dz  wladze  krajowe  byty  w  r^ku  króla  i  osob  czy  zaprzedanych, 
czy  Ignacych  z  przekonania  lub  lekliwošci  do  pot^gi  moskie- 
wskiéj i  niechc^cych  od  niéj  sif  rozdzielic. 

Taki  stan  rzeczy  sprawit,  iž  ludzie  swiatli  i  znakomici  partyi 
patryotycznéj ,  utrzymyvvali  zrazu  zdania  przeciwne  zasadom 
póžniéj  przez  nich  najmocniéj  i  najchwalebniéj  popieranym. 

Rz§d  byt  celém  licznych  podejrzeií.  Nie  myslano  o  niczcm 
inném,  tylko  o  sposobacli,  jak  go  ostabic,  jak  zmniejszyc  jcgo 
wptyvv  i  odj^c  mu  možnošc  szkodzenia  krajowi.  Cztonkowie 
Sejmu  najgorliwsi  o  niepodlegtosc  krajů,  lekali  si§  wskrzeszon^ 
jego  sit^  wojskowíi  povvierzyc  królowi,  który  o  to  niepodlegtosc 
w  i(;h  rozumieniu  máto  dbát,  i  od  poczgtku  panowania  swego 
poddawat  j^  woli  carowéj.  Teraz,  gdy  stotysi^czny  zaci^g  byl 
ogloszony,  ňader  wažném  s^dzono  zadaniem,  w  czyjém  rf^ku  zto- 
žon{i  zostanie  wtadza  nad  wojskiem,  jaká  magistratura  zawiady- 
wac  niém  b^dzie.  Nie  chciano  dozwolic,  aby  królewska,  to  jest 
.aoskiewska  partya  tak  wažn^  sit^  zawladngta. 


KOMISYA  WOJSROWA.  57 

Rada  Nieustaj^ca,  co  przy  boku  króla  w  pi-zervvie  scjmów 
zarz^dzata  administracy§  krajow§  i  miesciía  w  sobie  dla  každéj 
jéj  galfzi  osobné  departamenta,  byla,  wyznac  nálezy,  instytucy^ 
posiadajgc^  zarody  porzgdku.  Ale  ta  naczelna  magistratura, 
ustanowiona  pod  bagnetami  raoskiewskiémi  wroku  1776,  na- 
pelniona  stronnikanii  króla  i  kreaturami  ambasády  rossyjskiéj, 
znienawidzon^  byla  od  národu,  i  niedawala  partyi  patryotycznéj 
žadnéj  rekojmi.  S^dzono  wi^'C,  že  nálezy  wyrwač  z  r^kpodejrza- 
néj  i  málo  szacowanéj  magistratury  formacya  i  zarz§d  przyszlego 
wojska,  i  že  trzeba  poruczyc  ten  wažny  obowi^zek  innéj  vvladzy, 
na  któréjby  naród  wiecéj  Hiógl  polegac. 

Te  obavvy  i  \vzgl§dy  zajaly  wyl^cznie  i  burz^c^  sie  opini^  pu- 
bliczn^  i  vvszystkich  gor§cych  stronników  niepodleglosci  krajů, 
leh  namietna  gorliwosc  niedosč  pamigtala,  že  Polski  glówn§ 
potrzeba  bylo  zaopatrzenie  skarbu  podatkami  i  prgdkie  posta- 
wienie  na  nogach  ogloszonego  Avojska ;  myslano  zrazu  jedynie  o 
ksztalcie  zarz^du  sil,  których  jeszcze  nie  bylo.  Jeden  tylko  z  po  • 
slów  litewskich  nie  przestawal  zawsze  wolac  te  dwa  slowa  : 
«  skarb  i  wojsko !»  Zapomniano,  a  raczéj  ta  podstawna  mysl  nie 
byla  sie  jeszcze  jasno  w  nikim  rozwinela,  že  dla  oswobodzenia 
krajů,  dla  jego  obrony  i  szcz^scia,  trzeba  przedewszystkiém  mo- 
cnéj  i  zešrodkowanéj  wladzy,  któréj  brak  byl  jego  slabošci  i 
nieszczešč  pierwsz^  i  ci^l^  przyczyn§. 

Odebranie  od  Departamentu  i  od  Rady  Nieustaj^čéj  wladzy 
nad  wojskiem  i  oddanie  jéj  osobnéj  magistraturze ,  pod  na- 
zwaniem  Komisyi  Wojskowéj,  daly  powód  do  pierwszéj  w  alnéj 
bitwy  stoc:onéj  miedzy  dvvoma  stronnictwami. 

Úmysly  polityczn§  niezgod§  rozognione  wyzywaly  si§  wzaje- 
mnie;  uwaga  i  oczekivvanie  publicznošci  byly  do  najvvyžszego 
stopnia  nat^žone ;  ta  kwestya  miala  roztrzygn^c,  jakie  stronni- 
ctwo  wežmie  w  sejmie  gór§.  Choc  wiadom^  byla  wszystkim 
prawdziwa  przyczyna  uporu  patryotóvv  przeciw  Departamentowi, 
nie  možná  jéj  bylo  w  obec  króla  bez  oslony  wyznac.  Podejrzli- 
wosc  wiec  i  obawy  szlacheckie,  aby  si§  nie  wystawič  na  gwalty 


58  ROZDZIAt  PIATY.    —   ROK    1778-1792. 

wyrz^dzane  czgsto  przez  wojskowych,  jesli  nie  b^d^  pod  dozo- 
rem wíadzy  dosc  obywatclskiéj,  dostarczyJy  monconi  patryoty- 
cznyni  síabych,  lecz  dla  uprzedzeií  dotychczasowych  národu 
przekonywaj^cych  argumentów ;  niétni  jest  napelniona  dliíga 
niowa  Nionícewicza  na  téj  solennéj  sesyi  miana.  (1)  W  niéj 
movvca  chvvali  naród,  aby  go  zachecič  do  frwania  na  drodze, 
którg,  obraí  ogíaszaj^c  stotysieczne  vvojsko;  cbwali  króla,  aby 
go  od  tcjže  dťogi  nie  zrazic;  ale  wci^ž  břje  na  niebezpieczeristwa, 
które  obyvvafelom  inog^  zagrozič,  ř?<íyby  vvojsko  zostaío  pod 
kicrunkiem  Departamentu.  «  Gorliwošc,  mówi,  zamierzyla  juž 
»  liczbe  wojska,  hojnosč  obywatelów  trwaíošč  jego  zabezpieczy; 
»  od  roztropnošci  zale/.y  rz^d  jego  przepisac,  žeby^  ani  obywa- 
»  telom  uci^žlivvym,  ani  wolnosci  nie  sta}  sie  strasznym.  Ten  jest 
»  jeden  z  najwažniejszych  obřad  naszych  zamiarów.  »  — O  po- 
spiechu^  o  potrzebie  aby  vvojsko  špiesznie  stato  sig  gróžne  nie- 
przyjaciolom^  Niemcevvicz,  równiež  jak  inni  movvcy,  nie  wspo- 
mina.  Twierdzi  tylko,  že  Departáment  niedokíadnie  zabezpiecza 
obyvvateli  od  ucisku  wojskovvych.  I  dla  czegož  przeklada  Komi- 
sy$?  Oto  dla  tego,  že  bedzie  oddzieln(i  magistratura,  zložon§ 
z  vviekszéj  liczby  eyvvilnych^  rangi  nawet  vvojskowéj  niemaj§- 
cych,  daj§c^  wigksze  gwarancye,  iž  pod  jéj  zarz^dem  žolnierz  nie 
zapornni,  iž  jest  tylko  stróžem  krajů.  Movva  ta  picrvvsza,  vv  któréj 
Nieincewicz  dat  si§  slyszec,  jest  síaba,  bo  jedynie  szczegóJami 
zaj§ta,  bo  oparta  na  chvvilovvéj  tylko  stronnictwa  potrzebie,  nic 
zas  na  jakiej  politycznéj  zasadzie ;  do  jednej  tylko  mysli,  a  dla 
Polski  fatalnéj  zdaje  síq  odwoíy wac,  kiedy  obracaj^c  si?  do  króla 
powiada,  že  «  w v^olnym  rz^dzie  wladzg  dzielié,  nie  zas  j^  w  je- 
»  dnem  ciele  gromadzic  naležy  (2).  »  Niebavvnie,  inne  vvcale 
slovva,  petne  vvyžszéj  przezornosci  i  zdrovvych  zásad,  dawaíy  sig 
síyszec  na  sejmie,  cz^sto  nawet  z  ust  samego  Niemccwicza. 
W  krótkim  bowiem    czasie,  caJa   wi§kszosč   czíonków    sejmu, 


(1)  Annex  I. 

(2)  Annex  I. 


KOMISYA   WOJSKOWA.  59 

zwažaj^c  na  usposobienie,  z  którego  wespól  z  krajem  wyszla, 
uczynita  szcz^sliwe  i  zadziwiaj^ce  post§py  w  nauce  i  rozsudku 
rz^dowym. 

Lecz  na  téj  pami^tnéj  sesyi,  dnia  iU  listopada,  dla  przyczyn 
wyžéj  przytoczonych,  mowcy  sejmowi  rozbierali,  z  rozmaitym 
obrotem,  tež  samé  prawie  tylko  mysli,  które  Niemcewicz  byl 
wyložyl. 

Podlug  prawa  ówczesnego,  trzy  rázy  glosowano  nad  každ§ 
propozycy^i  :  dvva  rázy  glosnémi  wotami,  a  trzeci  sekretnémi, 
które  byly  stanowcze.  Možná  sobie  wystawič,  ile  taki  porzadek 
obřad  každ§deliberacyíi  przedíužal.  Tego  wieczora,  gdy  si§  turnus 
rozpocz^l,  mowa  po  mowie  nast§povvala  :  každý  prawie  senátor 
i  posel  chcial  w  przewažnéj  okolicznošci  okazač,  na  jakich  po- 
wodach  s\voj§  kreske  opiera.  Publicznošc,  któr§  arbitrami 
zwano,  sluchala  z  najwi^ksz^  uwag§  nie  talc  powodów,  jak  za- 
koiíczenia  každego  glosu,  aby  wiedzieč  do  jakiéj  strony  glosu- 
jacy  zapisuje  sie,  i  jak  o  nim  trzymač  naležy.  Wažne  odslonienia 
sere  tajników  i  najskrytszych  zamiarów  dokonaly  sie  na  téj  sesyi. 
Pan  Szcz§sny  Potocki,  posel  braclawski,  dot§d  miany  za  wzór 
najwyžszego  patryotyzmu,  czczony,  wielbiony  powszechnie,  wy- 
szedl  z  Izby,  nie  chcac  wotowac,  wyražnie  naganiaj^c  d^ženia 
party  i  narodowéj  i  z  postanowieniem  odl^czenia  si§  od  niéj.  Juž 
wi^céj  do  obřad  sejmowych  nie  chcial  naležeč,  i  žadne  prožby, 
žadne  rozumowania  i  nalegania  w  róžny  sposób  próbowane  nie 
przemogly  jego  w  téj  mierze  uporu,  który  si§  w  milcz§cém 
przeczeniu  zamykal.  Opuszczony  niebawnie  od  šwiata  warsza- 
wskiego,  co  go  dotgd  czcil  i  wyvvyžszal,  wyjechal  nakoniec 
z  Warszawy  za  granic?  i  dal  si§  potem  uludzič  podszeptom  i 
pokuszeniom  Moskvvy,  którym  juž  byl  wprzódy  ucha  nadstawil. 
Wotowanie  trwalo  do  póžnéj  nocy.  Nareszcie,  po  sekretnych 
wotach,  gdy  deputowani  do  Konstytucyi,  jak  wówczas  ich 
zwano,  powstali  z  Senátu  i  z  Izby  poselskiéj  do  obliczenia  glo- 
sów,  napelnione  publicznosci^  gan^i^  drzwi  i  przedsienia  Izby 
zatrzymaly  dech,  aby  slyszeč  stanowczy  wyrok,  mi§dzy  party^ 


60  ROZDZIAl  PUTY.   —  ROK  1788-1792. 

wówczas  królewsk^,  a  pati'yotyczn(i,  niifdzy  Moskwie  poddaný, 
a  niepodlegt^  Polsk^i.  W  glosném  wotowaniu  byJo  35  kresek 
przeciw  Komisyi ,  lecz  \v  tajemném  hyío  82  za  ni^.  Nie  mo- 
žná sobic  wystawic,  jaká  radošc  sig  objavviía  po  téj  wygranéj. 
Po  catém  micscie  rozbiegli  si§  goiíce  z  wielk^i  wiadomosciíj, 
We  wszystkich  domach,  a  tém  bardziéj  tam,  gdzie  codzieií  by- 
waty  towarzyskie  zebrania,  nie  spáno,  oczekiwano  rožstrzygnienia 
sesyi;  wszedzie  taž  sama  radošc  rozeszhi  sie,  šciskano  si§,  ko- 
biety  ptakaíy  zradošci,  dzieci  skákaly,  klaskaty  w  řece;  pierwszy 
raz  od  wielu  lat,  Polacy,  reprezentacya  narodowa  na  swojém 
postawila,  postapila  nie  pod  obuchem  Moskwy,  nie  podlug  roz- 
kazu, lub  za  pozwoleniem  jéj  ambasadora;  lecz  przeciwnie  i  po 
swojemu  —  zle,  czy  dobrze,  to  mniejsza,  ale  podlug  wlasnéj 
niepodlegiéj  woli  i  mysli.  Takiém  jedyném  wraženiem  i  czuciem 
ogarnione  byly  wówczas  wszystkich  úmysly.  Zwycieztwo  rzcczy- 
wiste,  któreby  bylo  zniweczylo  wojska  i  potggg  Moskwy,  nie 
sprawiloby  Polakom  wigkszéj,  a  poniek{id  szaleiíszéj  radoáci, 
jak  to  zwycieztwo  w  wotach  sejmu,  które  bylo  niewatpliwym 
znajviem  usamowolnienia  národu. 

.  Partya  patryotyczna  byla  wigc  przemogta,  pomnažala  sig 
codzieri  i  nie  možná  bylo  juž  w^tpicojéj  stanowczéj  odtyd  prze- 
wadze. 

Ale,  niestety,  w  jéj  lonie  znalezli  sig  wichrzyciele,  czy  oma- 
mieni,  czy  falszywi  bracia,  którzy,  pod  mask^  patryotycznéj 
gorliwošci,  mieli  na  celu  tylko  zatracenie  czasu  i  zniweczenie 
prac  szczfšliwie  rozpoczgtych. 

Tu  sig  zaczynadruga  epoka  sejmu,  cpoka  zlowieszcza,  w  któ- 
réj  Polacy,  sobic  zostawieni,  wolni  od  wszelkich  wigzów,  sami 
zterali  czas  najdrožszy,  co  mial  byc  užytym  na  wzmocnicnie  i 
ustalenie  odzyskanego  bytu.  Stronnictwo  szczególnie  hetmana 
Branickiego,  najmocniéj  przeciwne  królowi,  które  od  pocz^tku 
sejnm  pomnažalo  szeregi  patryotyczne,  wziglo,  na  pokrycie 
swoich  nieczystych  celów,  pozor  wielkiego  dbania  o  formy 
prawa,  o  przywileje  i  swobody  szlacheckie.  Do  nich  si?  czepiali 


OBRACHOWANA   KUNKTACYA  PARTYI  MOSKÍEVSKIÉJ.  61 

domownicy  Pana  Szczgsnego  Potockiego  i  niektórzy  szczerzy 
Polacy,  którzy  w  duchu  Konfederacyi  Barskiéj,  nie  chcieli  prze- 
mocy  moskiewskiéj,  ale  tež  nie  chcieli  žadnego  ukrócenia  przy- 
wilejów,  ni  ograniczenia  zlotéj  wolnosci  szlacheckiej,  žadnéj 
poprawy  vv  krajů,  ktoraby  mu  z  porzadkiem  wigcéj  dzielnošci 
nadaía.  Niszcz§ce  czas  rozprawy  byly  popierane  przez  ostatnie 
rezerwy  partyi  moskiewsko-królewskiéj  i  przeciagane  takže 
przez  liczn^  zawsze  w  sejniach  klase  jurystów,  co  zawsze  gotovva 
popisyvvac  sie  z  wymow^,  rozumiaía,  iž  nie  može  lepiéj  síužyč 
Rzeczypospolitéj  jak  cytovvaniem  przy  každéj  okolicznosci  arty- 
kulów  dawnych  konstytucyj  i  wznawianiem  trudnosci  nad  ka- 
tdém  slowem  niaj^cego  sie  postanowič  prawa. 

Te  wszystkie  žywioly,  poduszczane  duchem  moskiewskim, 
rozpoczety  svvoje  taktyke  zaraz  po  zapadtéj  decyzyi  o  ustanowie- 
niu  Konňsyi  Wojskowéj,  spiknuly  sie,  aby  trué  obřady  sejmowe 
lichemi  dyskusyami  i  drobnostkami,  które  w  ustach  napuszone, 
zda\f  aly  sie  kwestyami  o  bezpieczeiístwo  obywateli  i  calosc  ich 
swobód. 

Wiadonio,  il^v^zgromadzeniach  jest  licznych  sposobów  prze- 
ci^gania  rozpra^^i  odwlekania  roztrzygnieň  wažnych.  Wszedzie 
tak  bywalo  :  jest  w  Anglii,  \ve  Francyi,  praktykuje  sie  najbar- 
dziéj  w  Ameryce.  Cóž  dopiero  u  nas,  i  w  ovvym  czasie  !  Žadne 
z  przewlekaj^cych  sposobów  nie  byly  opuszczone. 

Otrzymana  w  zasadzie  Romisya  Wojskowa  staía  si?  dla  zle 
chc^cych  pierwszém  polem,  na  którém  mogli  swe  szkodliwe  za- 
miary  do  skutku  przyprowadzac.  Wi^kszosc  sejmowa  daía  si? 
uvviklac  w  nieskoiíczone  rozprawy  nad  urz^idzeniem  i  skíadem 
téj  magistratury,  nad  komputem  i  formacy^  wojska.  Rozprawy 
ci^gn^ly  si?  leniwo,  kiedy  pospiech  byt  koniecznym,  trwaly 
przez  kilka  miesi§cy,  i  nareszcie  daly  byt  magistraturze,  najgorzéj 
urz^dzonéj  ze  wzgl?du  na  cel  zamierzony,  nieumiej^céj  wcale 
predko  i  skutecznie  dač  rzeczywistošc  i  žycie  zastepom  wojsko- 
wym,  którémi  miata  zavviadowac.  Osoby  wyžszego  czy  talentu 
czy  položenia,  przodkuj^ce  w  paríyi  pdtryotycznéj ,  postrzegty 


-<>2  ROZDZIAl  PIATY.  —  ROK  1778-1792. 

wkrótce  do  czego  d^ž^  zastarzaíyrh  lub  falszywych  patryotów 
zamiary ;  nie  tak  predko  ani  równie  dobrze  poznala  si^  na  téni 
wi^kszosč  sejmuj^cych, 

Niemcewicz  byt  jeden  z  pierwszych,  który  potoženie  przeni- 
kn§l  i  naglic  o  pošpiech  zaaz^il.  Juž  l'i  Listopada  1789  tak  si§ 
tíómaczyl :  «  Kiedy  materya  rz^du  wojska  przychodzita  pod  ro- 
»  zwag^  najjasniejszych  stanów  skonfederowanych  Rzeczypospo- 
»  litéj,  nie  dziwiíem  sig,  že  w  díugiéni  byia  zastanovvieniu ;  bo 
»  gdzie  idzie  o  swobody,  tam  nadto  zastanawiač  si^  nie  niožna. 
n  Wažyty  sig  dhigo  niepewne  nadzieje  národu  :  los  znižyt  pož^- 
»  dan^  szale,  i  ustanowiono  magistraturg  oddziehig.,  wojskiem 
w  maj^c^  zarz§dzač,  Sgdzitem,  že  ten  najwyžszy  llzeozypospo- 
))  litéj  wyrok  položy  koniec  wszelkim  zwtokom  i  zawadom.  Alic 
»  z  žalem  widziec  nam  przycbodzi,  že  coraz  nowe  i  uboczne  tru- 
»  dnosci  zastanawiaj^  i  truj^  nasze  obřady.  Wszyscy  woíamy, 
»  že  teraz  jedna  chwila  podniesienia  ojczyzny  z  rozwalin  :  chwila 
»  szcz^sliwa,  ale  krotka,  ale  niatym  može  przedzialem  oddzielona 
»  od  nowego  úpadku....  Oddalmy  ten  moment  straszny,  gorliw- 
»  szém  i  czynniejszém  postgpowaniem. 

))  Jesli  nad  každým  artykulem  projektu  tak  dlugo  zastanawiač 
»  si§  bgdziemy,  jak  nad  trzema  wierszanii  piervvszego  artykulu, 
))  chyba  dzieci  nasze  doczekaj^  sig  Komisji  (1).  » 

Kiedy  rozpravvy  o  Komisy^  juž  trwaty  dvva  miesi^ce,  Niemce- 
wicz, dnia  18  Grudnia  1789,  znowu  zabral  glos  :  aGdyby  sto 
))  rázy,  b§dg  rzecz  jedn§  powtarzac,  skoro  j^  znajdg  potrzebn^. 
»  Co  wniósl  tyle  rázy  marszalek  konfederacyi  litewskiéj  xi^že 
»  Kazimierz  Sapieha,  tož  samo  jest  i  mojém  zdaniem.  Na  každým 
»  sejmie  b^dziemy  niieli  czas  obostrzaé,  popravviac  Komisyy;  na 
»  tym  uzbroič  si§  naležy.  Gdy  jeszczc  raz  zabór  nast^pi  kogóž  na 
»  odparcie  nieprzyjacielskiéj  napašci  poszlemy?  Wysylamy  ])o- 
»  slów  do  dworów  zagranicznycb;  jak^ž  konsyderacy^  znajdy, 
»  kiedy  17,000  wojska  tylko  okaž§,  a  100,000  na  papierze?  Utys- 

(1)  Annex  II. 


NIEMGEWICZ    NAGLI    DO   POgPIECHU.  63 

»  kujemy  na  przemoc  moskiewsk^ ;  ja  utyskuje  na  nasz§  nieczyn- 
»  nose.  Strzežemy  si§  hetmanów,  nie  strzežemy  si§  nieprzyjaciót. 
»  Zťobilismy  pochwy,  a  niiecza  nie  kupujemy.  Stanovvimy  ma- 
»  gistraturg  nad  vvojskiem,  a  o  wojsku  nie  myslimy.  » 

Nie  možná  bylo  lepiéj,  dobitniéj,  bardziéj  do  potrzeby  prze- 
mówič ;  wyrzuty  byiy  wymierzone  i  do  wjasnéj  partyi,  przy  któréj 
wówczas  byta  wi^kszosé  sejmuj^cych.  Ale  ta  partya,  jakešniy 
nadmienili,  róžnie  zložona,  ró^fiie  si§  tež  obracala.  W  ci§gu 
dyskusyi  o  Komisy§  sprzeciwiano  sie  koniecznym  i  porz^dkowym 
urz§dzeniom,  pod  pozorem,  že  naruszaj^  umowy  zagwarantowane 
przez  Moskw§.  Niemcewicz,  na  sesyi  22  listopada  1789,  odpiera 
ten  sposób  zatrzymywania  prac  sejmowych ,  objasnia  wybornie 
czém  jest  gwarancya,  zach^ca  króla,  aby  zaufal  narodowi  i  pro- 
wadzil  godo  szczescia  (1). 

Po  skoňczonych  rozprawach  o  Departamencie  i  Komisyi  Woj- 
skowéj,  ci  których  zamiarem  bylo  zniweczyc  póre  szcz^éliw^  dla 
Polski,  umyslili  dopraszac  sie  o  limite  sejmu,  pod  pozorem  na- 
deszlego  czasu  kontraktów  dubieiískich ,  gdzie  naówczas  trakto- 
wata  si§  wieksza  czgšc  interesów  pieniežnych  krajů.  Pravvdziwi 
patryoci  okrzykneli  sie  przeciw  tak  nierozsadnemu  i  zgubnemu 
wnioskowi,  c(Z  niematém  zadziwieniem,  rzekl  Niemcewicz  na 
»  sesyi  dnia  18  grudnia,  widziec  mi  przychodzi,  že  gdy  ustavvicznie 
»  slyszeč  si^  daj^  skargi  na  strate  czasu ,  na  opieszalosc  w  obra- 
»  dach,  na  zwtoki  :  my  lepszego  lekars.twa  przeciw  tylu  zlému 
»  wymyšlicnie  moglismy,  jak  limity;  lepszego  nie  znaležlismy 
))  sposobu,  žeby  zaradzic  potrzebom  rzeczypospolitéj ,  jak  ten, 
»  žeby  rzeczpospolit^  porzucic.  Któž  jest,  przeswietne  rzeczy- 
»  pospolitéj  stany,  tak  ztym,  lub  któž  jest  tak  slepým ,  žeby  si§ 
))  mial  o  to  domagač  ?  Komuž  vvíasny  interes  milszy  nad  ojczyzn^?? 
))  Jakže !  dla  nast^puj§cych  kontraktów  porzucic  mamy  obřady 
))  nasze  ?  Nie  w§tpi§  ja,  že  interesa  na  sejmie  dubieiiskim  sporzéj 
»  daleko  isč  b^d^,  niželi  tu  w  optakanéj  naszéj  rzeczypospolitéj.  . 

(1)  Tíj  mowa  w  annexacli,  szczególnie  warta  przeMytania  (Annex  III), 


tk  ROZDŽIAL  riATY.  —  IIOR  1778-1792. 

»  Ježeli  žatém  kto  przckíada  kontrakty  nad  rzcczpospolit^  nioch 
»  wychodzi  z  téj  praw  sw  igtyni,  nieeh  z  murów  niiasta  tego  \vy- 
»  ježdža,  niech  si§  oddala,  ale  niech  losy  rzeczypospolitéj  vv  gor- 
»  liwszych  zostawi  roku.  My  nie  ustawajmy  w  pracach  naszych, 
»  poprawmy  sic,  bydzmy  czynniejszynii...  Przcswietne  rzeczy- 
»  pospolitéj  stany,  pamietajmy,  že  straszniéjszego  nie  mamy  nie- 
»  przyjaciela,  jak  zwloki ;  pamietajmy,  že  jeslí  dzis  rzeczypolskich 
))  nie  podniesiemy,  nie  okolicznošci  ale  nas  samých  bgdzie  to 
»  win^;  na  nas  spádný  Izy  i  cierpienia  pozostalych  po  domach 
»  braei,  na  nas  narzekania  nastepnych  wieków,  a  dr^cz^ce  su- 
»  mienia  jedze  wyrzucač  nam  bed§  przez  resztf  dni  naszych  i 
»  dzisiejsza  opieszatošc  i  przyszte  nieszczgscia...  Nie  limitowac, 
»  ale  pracowac,  ale  czuwac  nad  losami  rzeczypospolitéj  nálezy. 
»  Przeswietne  rzeczypospolitéj  stany,  nie  rozrywajmy  grona  na- 
»  szego  poty,  póki  nie  ujrzymy  rzeczpospolitg  porzjdnai ,  silný  i 
))  szcz§sli\vy.  » 

Te  stowa  i  wyžéj  cytowane,  równie  jak  inne,  które  czytac  mo- 
žná w  pózniejszych  Niecewicza  scjmowych  mowach ,  dowodzy 
dostatecznie ,  že  ani  on,  ani  ci  z  którymi  byl  politycznie  poly- 
czony,  nie  moga  byc  oskaržonynii  o  zwloki  i  nieczynnosč,  które 
w  obradach  sejmowych  Polsce  zgube  gotowaly,  i  že  oni  ow- 
szem  walczyli  z  przeciwnikami ,  aby  przyšpieszyc  owoce  prac 
rozpoczetych. 

Ta  druga  epoka  czworoletniego  sejmu,  prawie  jedynie  zajeta 
owa  walky  szermierska  miedzy  chc^icymi  z  czasu  korzystaé,  a 
chcacymi  go  truc  i  tracic,  przeciggnela  sio  až  do  \viosny  1790. 
Byíy  to  blizko  dwa  drogie  lata  n.ajszczesliwszéj  póry,  kt(U'e,  ješli 
spelzty  na  niczém,  poslužyly  przynajmniéj  do  Icpszego  poznania 
gruntu  sere  i  prawdziwéj  wartosci  znaczniejszycli  czlonków  sej- 
mu Partye  zaczfly  sie  inaczéj  rozróžniac  i  skladar.  Wicbrzycielc 
i  ludzie  nieuleczeni  z  uprzedzeií  i  przesydów,  co  Polskr,  od  stu 
i  wiecej  lat,  do  niechybncgo  úpadku  wiedli,  znalcžli  sic  w  w yia- 
zniejszym  stosunku  i  towarzystwie  polityczném  z  zaprzedanymi 
Moskwie,  i  coraz  jawniej  vv  jedno  grono  z  nimi  wigzali  sif .  Tym- 


ZYSKANÍE   KRÓLA  DLA   PARTYI   NARODOWÉJ.  65 

czaseni,  ludzie  uczciwi,  przywi^zani  szczerze  do  Stanislawa  Au- 
gusta, i  w  sercu  nie  ambasády,  lecz  króla  stronnicy,  a  niemniéj 
dla  tego  dobrzy  Polacy,  zacz^^li  zbližač  si§  do  partyi  patryotycznéj, 
i  naprzód  w  sekretnych,  a  potem  w  glosnych  wotach  z  ni^  si§ 
laczyč. 

Strona  patryotyczna ,  czuj^c  potrzebe  wzmocnienia  siebie , 
przeciw  wíasnym  wichrzycielom  i  zdradliwym  braciom,  starala 
sie  przyswajac  do  swoich  zamiarów  osoby  powažne,  nieskažonéj 
reputacyi,  do  dworu  náležíce.  Jéj  naczelnicy  usilowali  nareszcie 
pozyskač  ufnosč  samego  Stanislawa  Augusta,  przekonani  b§d§c,  že 
przez  takie  tylko  pol^czenie,  dzialania  sejmu,  oczyszczone  z  stron- 
niczego  pozoru,  pójd§  spieszniéj  i  nabior^  sily  prawego  rz^du, 
na  jednomyslnosci  národu  z  królem  opartego.  Nie  zaraz  tak  blo- 
gie  zamiary  mogly  przyjšc  do  skutku,  wiele  bjto  przeszkód  do 
zvvalczenia  :  dawne  úrazy  i  nieufnosci  osobiste  króla  do  niektó- 
rych  z  ludzi  celuj^cych  teraz  w  sejuiie;  trudnošč  odwyknienia 
od  eiagléj  uleglosci  radom  i  wymaganiom  Moskwy  i  jéj  zauszni- 
kóWj  któryini  król  byl  otoczony ;  a  nadevvszystko  trudnosé 
otrz§snienia  sie  z  bojažni,  do  któréj,  nie  bez  przyczyny,  wracal 
na  každý  krok  mog§cy  go  narazič  na  gniew  Katarzyny. 

Niemcewicz  byl  jednym  z  poslów,  który  najwczesniéj  uczul  i 
dostrzegl,  že  pol^czenie  sie  z  królem  bylo  najkonieczniejszym 
šrodkiem  dost^pienia  eelów  požádaných  dla  krajů;  staral  si^ 
wigc  przy  rozdwojeniu  zdaií  lagodzic  ich  cierpkosc. 

Juž  dnia  2/ipaždziernikal788koiíczyl  swoje  mowe  zapewniajgc 
króla,  že  gdyby  jego  dnie  mogly  byč  niešmiertelne,  nie  baliby  sie 
Polacy  niczego.  «  Bo,  mówil,  naród  wié,  že  žyczenia  W.  K.  Mošci 
))  s§  zawsze  najlepsze ;  že  urodzony  wolny,  jesteš  na  tronie  przyja- 
»  cielem  wol nosci :  ale  kto  nas  o  nast§pcach  W.  K.  Mosci  za-"^ 
»  bezpieczy?  Umiales  sobie  zawsze  zjednac  serca  Polaków :  teraz 
»  jest  moment,  gdzie  je  W.  K.  Mosč  zniewolič  i  podbič  sobie 
»  možesz. » 

Id§c  za  t^ž  myál§ ,  dnia  22  listopada,  w  mowie  juž  cytowanéj 
wyžej,  Niemcewicz,  korzystaj§c  z  drobiazgowéj  materyi,  stará  si? 


66  ROZDZIAL .  PIATY.   —  KOK    1788-1792. 

uspokoic  króla  wzgl^dem  naruszonéj  jakoby  gwarancyi  przez 
odebranie  rz^idów  wojska  lladzie  Nieustaj^céj,  i  těmi  slowy  glos 
swój  koiíczy  :  «  Droga ,  która  nas  prowadzi  do  mocy  i  uszczgsli- 
»  wienia,  zdradlivvomi  jest  naježona  skaíami.  Provvadž,  królu, 
»  pomiodzy  niemi  naród  stalým  umysíem  i  pevvn^  r§k^;  niech 
»  c\q  nie  trwož^  male  zawady,  a  dojdziesz  do  celu.  Miloše  ojczy- 
»  zny,  walecznosc,  chec  slawy,  vvstrgt  jarzma  i  podlegtosci,  oto 
»  znamiona  národu,  nad  którym  W.  K.  Mošč  panujesz.  Królu, 
))  umiéj  go  provvadzic,  a  zwycifžysz !  » 

Szlachetne  zabiegi  dla  pozyskania  ufnosci  Stanistawa  Augusta, 
przeci§gaíy  sie  z  niepewn§  nadziej§;  nareszcie  szczerosc  i  moc 
przychylnych  nalegaií,  a  przytém  p§d  niewstrzymany  opinii  pu- 
blicznéj  przemogly  nad  wszelkie  królewskie  bojažnie  i  wahania, 
i  Stanistaw  August,  naprzód  pokryjomu  i  do  polowy,  a  potem 
glošno  i  zupelnie,  wraz  ze  wszystkimi,  co  mu  byli  obowigzani, 
rzucil  sig  w  objecia  prawych  patryotów,  tak  iž  odt^id  jedna  mysl, 
jeden  cel  nimi  do  limity  kierowaly,  Stanislavy  August,  uszczQsli- 
wiony  powszechn§  mitosci§  krajů,  z  radosci^  ujrzat  si§  poí^czony 
z  wiel§  z  tych,  co  byli  przyjaciólmi  i  towarzyszami  jego  mlodosci, 
i  z  tg  wi^kszoscig  národu,  co  najgorgcéj  dbala  o  chwale,  godnosc 
i  niepodleglosc  swego  króla.  Ten  zwrót  szcz§sliwy  przypominat 
mu  pierwsze  dni  jego  panowania,  gdy  upokorzenia  i  kl^ski  czola 
jego  jeszcze  nie  byly  skazity  i  nie  zasf pily.  Widac  tež  bylo  na  jego 
twarzy  zadowolnienie  sumienia,  spokojnošc  i  dumg  dokonanego 
obowigzku.  Stanislaw  August  odžyl  byl  w  tych  czasach  odnowio- 
ném  istnieniem  i  innym  sig  byl  stal  czlowiekiem. 

Nasesyi  5  lutego  1790  roku,  Niemcewicz  pošpiesza  winszowac 
królovvi,  iž  zostal  niepodleglym  naczelnikiem  niepodleglego 
národu  (1). 

Polgczenie  wi^kszosci  sejmu  z  królem  stanowi  trzecig  cpokg 
czworoletnich  obřad.  Odtgd  wszystko  zacz§to  si^  snadniéj  i  po- 
rzgdniéj  szykowaé.  Ale  i  ten  szcz^sliwy  skutek  nie  zaraz  urzeczy- 

(1)  Annex  VIII. 


SEJMOWE   CZYNNOŠCI  NIEMCEWICZA.  gy 

wistnil  sie  :  z  najlepsz^  wol^  nie  umiano  jeszcze  pošpieszac. 
Jeszcze  Niemcewicz,  na  sesyi  dnia  12  lutego  1790,  skaivyl  sio 
na  nieporz^dek  w  wojsku,  na  brak  maga/ynów;  przedstawiat 
potrzebg  zaopatrzenia  skarbu  w  potrzebne  fundusze,  wotat,  na- 
Jegal  o  pospiech  (1).  Wszelako,  scisíe  pol§czenie  sie  z  królein 
w  možnosci  zupelniejszego  wytoženia  i  wykonania  swoich  za- 
jniarów  wzgledem  przyszlego  rzí^du  i  vvevvn^trznych  reforni  po- 
írzebnych  krajowi. 

Ogóhiym  celeni  i  d^ženieni  partyi  patryotycznéj  bylo,  zostawic 
wiele  swobodnéj  dziatalnosci  obywatelskim  magistraturom  po 
województwach  Uib  powiataeh  i  poruczyč  im  porz{idkowai)ie, 
ulepszenia,  adminislracy§  miejscow§;  a  zamieszczajac  moc 
jednosc  vv  srodkowych  sprežynach  rzgdu,  podnosz§c  miasta, 
opiekuj§c  úq  wiejsk§  ludnosci§,  dojsó  do  požadanéj  wszystkich 
klas  równosci  przed  prawem,  do  pol§czenia  wolnosci  z  stalg 
poteg^  národu. 

Aby  dac  dokladnie  ocenic  sposób  myslenia  i  postgpowania 
naszego  Niemcewicza  w  ci^gu  wažnych  rozpraw,  s^dzg  potrze- 
bném  przebicdz  pokrótce  materye  traktovvane  nasejniie,  okt<kych 
jeszcze  nie  mówitenij  i  w  których  on  swe  zdanie  objawiaí. 

Na  sesyi  2fi  stycznia  1789  (2),  sejm  uchwalit  byí  podaíck  po- 
dymriego,  píatny  przez  samých  wlašcicieli  a  nie  przez  wloscian. 
Niemcevvicz,  l^kaj^c  si§  o  wykonanie  wydanego  postanowienia, 
podnióst  sie  žarliwie  w  obronie  ludu  i  przedstawit  potrzebe  kary 
pieniežnéj  na  tych,  coby  smieli,  przaciw  woli  prawa,  wybierač  od 
chlopów,  co  sami  winni  byli  píacic.  Ta  propozycya,  choč  nie 
przyjeta,  znalazta  jednak  w  Tzbie  wigcéj  przychylnosci  niž  si^ 
možná  bylo  spodziewač  od  zgromadzenia,  z  saméj  szlachty  zlo- 
žonego. 

Pnia  ISpaždiernika  1789  (3),  maj^c  stale  przed  oczynia  swój  i 


(1)  Annex  V. 

(2)  Annex  VI. 

(3)  Annex  VII. 

.^  J 


68  llOZDZIAt   PFATY.   —   ROK   1788-1792. 

swych  towarzyszów  wažny  i  szlachetny  cel, Niemcewicz  bierzc  po- 
chop z  materyi  podatkowania,  aby  przedstawic  :  že  poniewaž 
miasta,  róvvnie  jak  szlachta  i  duchowni,  ptac^  proporcyonalny 
podatek  od  swego  mienia,  sluszném  jest  žatém,  aby  mieszczanie 
byli  przypuszczeni  do  tychže  korzysci,  których  tamté  dwie  klasy 
užywaj^. 

Dnia  13  kwietnia  1790,  Niemcewicz  pizypomnial  znovvu,  že 
w  pocz^tkach  sejmu,  gdy  materya  podatkowania  toczyla  si§, 
podal  byt  do  laski  dodatek,  aby  wíoscian  ocalič  od  ucisku  przez 
dziedziców  :  «  Zdalo  sie,  mówil,  najjasniejszym  stanom  ,  že  nie 
»  byl  wówczas  mój  wniosek  potrzebnym.  Žalujg,  zem  poparcia 
»  onego  odštípil  :  bylby  može  hamulcem  dla  nieposlusznych 
»  prawu.  Czas  jest,  aby  opieka  rzadowa  oslodzila  przykrosci  uci- 
»  šnionego  ludu.  Dlatego  prosic  bede,  aby  w  zaleceniu  majycém 
»  wyjsc,  przykladn^  na  przestepców  prawa  i  ludzkosci  rozci^i- 
)»  gnifto  kar^.  » 

Zbawienne  przeobraženia ,  zaszle  w  s"kladzie  i  poslepovvaniu 
sejmu,  nie  uwolnily  zupelnie  jego  obřad  od  nieszczešliwego  na- 
logu,  nam  jakoby  przyrodzonego,  tracenia  drogiego  czasu  przez 
próžne  rozprawy  i  liché  o  slowa  utarczki.  Godne  s^  zastanowienia 
wyrazy  Niemcewicza  w  dniu  20  kwietnia  1790  :  «Nie  widze  ja, 
»  rzekl,  žadnego  niebezpieczeňstwa,  že  w  rubryce  ludnosci  stan 
»  szlachecki  bedzie  umieszczony,  bo  równie  szlachcic  bed^c  czlo- 
»  wiekiem  naležy  do  ludnosci.  Ale  widz§  niebezpieczeiístwo 
»  w  ohradách  naszych,  že  o  tak  drobný  klócimy  si?  matery§, 
»  a  przepominamy  o  tém ,  co  sie  obok  nas  w  sasiedztwie 
»  dzieje  (!).)> 

^  W  grudniu  tegož  1790  roku,  zaszla  dluga  dyskusya  o  potrzebie 
blb  nieskutecznošci  przysiggi  w  róžnych  okolicznosciach.  Niem- 
cewicz zakonczyl  swój  glos  těmi  slowy,  które  maluj^i  go  jakby 
stal  T)rzed  námi :  «  Co  do  mnie,  przysi^gam,  že  jakom  zacz^l  me 
»  urzgdowanie.  poczciwie,  bez  plamy,  tak  je  skoiícz?,  že  dobro 

vil  Annex  X. 


SEJMOWE  CZYNiXOŠCI  NIEMCEWICZA.  69 

»  krajů  jedynie  przed  oczyma  maj§c,  nie  b^dg  czasu  na  mate- 
n  ryach  populainych  wycieňczat.  » 

Dopiero  w  kwietniu  1791,  los  miast  zostal  przez  sejm  roz- 
strzygniony  ,równie  m^drze  jak  szlachetnie.  Mowa  >íiemcewicza, 
dnia  2  kwietnia  miana  (1),  liczy  sie  do  celuj^cych  pieknosci^, 
zacném  czuciem,  jasným  i  czystym  rozsadkiem.  Prawdy  \v  niéj 
zawarte  mog§  si§  zdawac  teraz  zbyt  oczyvviste  i  juž  wszystkim 
dowiedzione  ;  lecz  trzeba  sie  przeniesc  do  ówczesnéj  póry  i  przy- 
pomniec  sobie ,  že  opin  e  znacznéj  cz^šci  szlachty  wogóle 
wzi§te,  niebyíy  jeszcze  wtedy  doszly  do  jasnego  pojccia  pra- 
wdziwéj  równosci,  któréj  Niemcewicz  byl  gor§cym  rzecznikiem. 

Nic  \v  úmysle  Niemcewicza  nie  bylo  gruntowniéj  osadzoném, 
jak  przekonanie  o  szkodlivvošci  elekcyi,  w  któréj  widzial  glówn^ 
przyczyne  wszystkich  kl^sk  i  úpadku  Polski. 

Dnia  8  sierpnia,  Niemcewicz  czynil  wniosek  proklamacyi  do 
národu,  zapytuj^c  si^,  czy  chce  elekcyi,  czy  nastepstvva;  i  za  zgod^ 
stanów  podjal  siejéj  napisania.  Dnia  16  wrzesnia  (2)  mówil  obszer- 
nie  w  téj  materyi.  Jego  glos,  gdyby  nie  tak  dlugi,  wart  by  byl  i 
powinien  byc  caly  umieszczony  w  texcie.  Krajac  go  nie  možná; 
každé  w  nim  slowo  jest  wažne  i  naležy  do  ci^gu  žebraných  do- 
wodów  przeciw  elekcyi,  do  wyliczenia  mnogich  jéj  niedogodnosci 
i  fatalnych  dla  krajů  skutków.  Uniwersal  zoslal  wydany,  sejmiki 
relacyjne  zostaly  žebrané;  jednomyšlnosc  národu  potwierdzila 
prače  i  zásady  sejmu,  potopila  elekcy^.  Nie  možná  bylo  wymagač 
i  odebrač  zupelniejszéj  i  legalniejszéj  sankcyi,  która  vvrazzprzy- 
zvvanym  drugim  skladem  poslów ,  zgodniejsze  postepowanie, 
wieksz§  ufnosé,  now§  moc  nadaly  pomnožonéj  w  dwójnasób 
reprezentacyi  národu. 

Piekny  to  byl  i  powažny  widok  Izb  polaczonych,  kiedy  król  na 
sesy^  przybywal.  Szli  przed  nim  dvvór,  ministrowie,  marszalKo- 
wie  z  podniesionemi  láskami.  Gdy  usiadl  na  tronie,  minióteryurn 

(1)  Annex  XII. 

(2)  Annex  XIII. 


10  'roždziai  riATY.  —  ROK  1788-1792. 

odchodzito  na  swoje  iniejsca,  na  drugiin  koricu  sáli.  Wezvvany 
przez  wielkiego  marszalka  koronnego,  marszalek  sejmowy  stojíc 
zagajal  poslcdzenie;  rozprawy  sic  zaczynaíy.  Gdy  król  chciat 
mówic,  těmi  slowy  wol^  sw§  ošwiadczal :  «  Prosz^  niinistei7um 
do  síebie.  »  Ministrowic  szli  ku  tronowi  i  stawali  na  obu  stro- 
nach,  a  marszatek  wielki  udcrzywszy  laskg  rzckt :  «  Jego  K.  Mosc 
mówic  b^dzie. »  Po  skoiíczonéj  mowie,  ministrovvie  wracali  na 
swe  miejsca,  chyba  že  król  solwowat  sesy^,  co  sic  dziaío  naj- 
cz^sciéj  po  každéj  jego  mowie,  i  póki  harmonia  nic  ustanowita 
sig  mi^dzy  sejmujacémi  stanami.  To  byly  momcnla,  w  których 
powstawaJy  najburzliwsze  okrzyki  i  woíania,  klóre  króla  docho- 
dzily,  nim  z  Izby  spiesznie  z  swym  orszakiem  nie  oddalií  sie. 

Przyszedt  nakonicc  dzieň  38"  Mája.  Nie  jest  moj^  rzecz^  po- 
szczcgólnie  opisywač  go,  poniewaž  Niemcevvicz  nie  miat  sposo- 
bnosci  Av  nim  odezvvaé  si§.  Matuszewic ,  Kiciiíski,  St.  Potocki, 
Michal  Zabietlo,  byli  ci,  co  najwymowniéj  i  najdobitniéj  móvvili, 
nagl^c  na  potrzebg  ustalenia  natychmiast  rz^du  czynnego  i  dziel- 
nego.  Te  wnioski  byty  przyjmowane  okrzykami  jednomyslnémi, 
tak  przez  czíonków  sejmu  jak  przez  ttumy  publicznošci  tlocz^céj 
si§,  w  sáli  posiedzeii  i  za  sal§,  až  na  dziedziricu  zamkovvyni  i  na 
ulicach,  gdzie  wszedzie  czekano  niecierpliwie  koiíca  obřad  tego 
dnia.  Król  z  wielk^  determinacy^  przeci^t  wszelkie  wahania, 
i  przywoíawszy  w  kolo  tronu  wszystkich  senatorów  i  poslów, 
zacz^í  z  nimi  odmawiač  aryngg  przysi^gi  na  konstytucy^,  któr^ 
czytal  ksi§dz  biskup  tucki  Dluski^  i  potem  rázem  z  sejmuj^cymi 
i  z  otaczaj§cym  ich  tlumeni  udat  sig  do  fary  dla  odšpievvania 
7(?  Deum,  nie  zwažaj^c  na  kilku  ztoáliwych  udaných  szaleiícóvv, 
którzy  za  nimi  wrzeszczeli  i  na  ziemi  tarzali  sig. 

Po  tym  dniu,  który  wiekopomnym  w  dziejach  národu  pozo- 
stanie,  choé  nic  wydat  spodziewanych  nastf pstw,  wigkszošc  sejmu 
rozumiata,  že  juž  najtrudniejsza  czgšc  przedsigwziytego  dzieta  jest 
dokonaný ;  že  ztožywszy  losy  ojczyzny  w  r§ce  króla  i  dobranego 
orszaku  cnotliwych  mgžóvv,  dawszy  im  i  monarsze  wszclkg  moc 
potrzebny  do  dziatania,  uzbroiwszy  jego  i  straž  przy  nim,  to  jest 


KNOWANIA  POTOCKIEGO   I  BRANlCRÍEGO  W  JASSACH.  71 

ministeryum  dodané  i  przez  niego  wybrane  w  s^downiclw  ie;  or§ž 
do  skarcenia  nieposlusznych  prawu  i  konstytucyi^  losy  ojczyzny 
byiy  przez  to  dostatecznie  zabezpieczone.  Zewnetrzne  niebezpie- 
czeristwá  zdawaly  im  si§  pokonane  sam^  odmian§  íormy  rz^du, 
która  je  byla  zrodzila. 

Gdy  sie  dowiedziano,  že  pan  hetman  Rzewuski  i  Szczesny  Po- 
tocki  znajduj^  si§  w  Jassach,  w  obozie  moskiewskim,  i  vvzbraniaj§ 
šig  zložyc  przysi§gi  na  wiernošč  konstytucyi,  sejm  sie  mocno  ta 
\viadomosci{i  wzburzyl.  Pan  Zboiriski,  posel  dobrzyiíski,  podaí 
wniosek,  aby  wszystkich  nie  uzna\vaj§cych  wladzy  sejmu  pozwac 
przed  s^d  sejmowy  (1). 

Niemcewicz  poparl  gor§co  wniosek  posla  dobrzyriskiego,  który 
žostal  przyjgty,  ale  którego  wykonanie  wstrzymano. 


(1)  Hetman  firaiiicki,  miaiiowany  czlonkicm  slražy  i  niinislrciii  wojny,  poji  cliaf 
do  Jass,  za  pozwoleniem  króla,  do  žoiiy,  siostrzěiiicy  Potemkiua. 

Hetman  Branicki,  w  nilotíošci  przyjaciei  od  scrca  p.  stolnika  Ponialowskiogo, 
polem  faworyt  króla,  obsypaný  jego  darami,  miedzy  którcnii  dosyč  wsponinieč 
o  Biaktcrkwi  i  bidawie  wielL-.éj,  byl  przi/kludem  czfslo  powlaizanym  na  šwiecle, 
íž  w  ckicli  slosunkach  muiarchów  z  fav.orytami ,  dobroczyňców  z  obowlQza- 
nymi,  v/yžszych  z  nižszymi,  rudz^  sig  z  nátury  rzcczy,  nierówne,  a  nawet  prze- 
ciwne  iiczucia.  Król  nie  przestal  lubič  Branickitgo,  mieč  dla  niego  nieprzezwy- 
ciežong  slabošč  i  wierzyč  mu  skoro  do  niego  wracal.  Branicki  myáhd,  že  nui  sig 
dosyč  wypiacit,  dzielgc  osobiste  nicbczpieczeiistwa,  w  niilošnych  awanturach  w  Pe- 
tcrsburgu  za  Piotra  III,  a  potem  potykajgc  sig  sam  z  barskimi  konfedcralami. 
Hctmanem  zostawszy  rozumiai,  iž  powinien  otoczyč  sig  wtasnéni  slronnictwem  i 
swoim  dogadzač  interesoni.  Choé  z  Moskwj  zwigzany,  w  Polsce,  przez  wrodzony 
gust  do  szlacheckiéj  niczawislošci,  wolal  Igczyé  sig  zawsze  z  každg  opozycyg.  Cliciwy 
odgrywač  rolg  zeszlych  naszych  magnalów,  lubigcy  žycie  huczne,  klóremu  zna- 
czny  maj§tek  w  nieporzadku  juž  nie  wyslarczaf,  Branicki  zapcwnit  sobie  plecy  i 
podporg,  zašlubiajgc  jedng  z  siostrzenic  Potcmkina,  klórj  wielowladny  wuj  szcze- 
gólnyni  faworem  i  licznémi  datkami  obdarzal.  Ksigže  Potemkin  przystal  byl  na  to 
ni  Ižeňslvvo,  chcgc  sobie  stworzyč  slronniclwo  w  Polsce,  i  migdzy  innénii  projck- 
taini  kražgcémi  w  wyobrazni,  rojonémi  mimo  wiedzy  Kalarzyny,  w  rozbujaléj  my- 
šji  niieszczgc  zdaje  sig,  takže  tron  polski. 

Zywy  specymen  dawnéj  polakicryi,  Branicki,  na  przemiany  popelniai  wszystkie 
grzechy  ojcOw  i  gladzit  je  wszystkiemi  pociagajacemi .  narodowemi  formami. 


72  HOZDZIAÍ,  PIATY.   —  IlOK  1788-1792, 

Familia  Potockich,  któréj  liczni  czlonkowie  (w  osobie  Igna- 
cego  marszalka  litewskiego ,  Jana  brygadiera,  Piotra  posía 
podlaskiego  i  starosty  szczyrzyckiego,  posla  w  Stambulc  i  kilku 
iiinych)  svvietnie  i  poczciwie  w  róžnych  urz^dach  sprawie  naro- 
dowéj  služyli,  postanovviía  užyc  jeszcze  ostatní  raz  svvego 
Avpíywu  na  blizkim  i  znakoniitym  krewnym,  aby  go  z  niego- 
dnéj  i  zbrodniczéj  odci^gngc  i  wyrwač  kolei.  P.  Stanislaw  Poto- 
cki  špieszno  udat  si^  do  Jass  w  nadziei,  že  potrafi  przemódz  nie- 
szczgsny  upór  swego  zaslepionego  bratanka.  Ale  jego  wyniowne 
i  przekonywaj^ce  nalegania  byly  napróžno  užyte.  Wrócil  smutný 
nic  nie  sprawiwszy. 

Dnia  27  stycznia,  Niemcewicz  uczynit  wnioseK,  aby  znako- 
mici  przestepcy  praw  Rzeczypospolitéj  przykíadnie  i  surowo  uka- 
rani  zostali. 

Žadne  z  przyvvar  i  zašlepieii,  co  Polskc  do  zguby  przywiodly, 
nie  staly  si^  celém  wiekszéj  odrazy,  utyskiwari  i  nagany  Niemce- 
Avicza,  jak  te,  które  byly  skutkiem  i  przyczyn^  szalenstvv  i  prze- 
stf pstw naszych možnoAvladców.  Sluszna ku  nim  indygnacya,  íywy 
obraz  i  potepienie  ich  win,  sa  przedmiotem  glosu  wybornego,  któ- 
rym  Niemcewiczgodnie  zakoiíczyl  chwalebny  swój  zawódw  obra- 

\V  jcgo  iziitkMU  d()wcii,ie  tyle  bylo  polskiéj  soli  i  akcentu,  iž  z  nim  obciijgc,  tru- 
dno  bylo  (co  sain  na  sobic  doznaleiii)  nie  zaponinieé  wkiólcc  o  róžnych  nni  czy- 
nionycli,  zbyt  wažnych  zaizutacli. 

Na  sejm  czworoletni,  prosto  z  pod  Oczakowa  przyjcciial  iioi)iera(;  parlyg  pa- 
tryolyczn?,  z  klórj  oddauna  zachowywal  przyjaznc  stosunki.  Widzielišmy,  jak  sig 
jcgo  paityzanci  spiawili  w  czasic  drugiéj  epoki  obřad.  Po  ogloszoniu  Konstylu- 
cyi  3?"  Mája,  król,  cioglc  przycliyliiy  Ir  tmanoui  Branickicnni,  przomógl  iž  go  przy- 
j§lo  do  slražy,  jako  ministra  wojny.  «  Bgdzieniy  go,  mówjf,  trzymaé  uiiydzy  naml, 
zobaczycic,  že  on  si^  stanic  naszym  i  wielce  užytecznyni.))  Branicki  wykonal  i)rzy- 
sifgfi  na  konstylucyg.  Lecz  gdy  niebawnie  ksigže  Potcmkin  zapadl  na  Mullanacli 
w  ci§žk9  chorob?,  która  si?  jcgo  šniicrcig  zakoikzyla,  hclman  uzyskal  pozwolenie 
pojcchač  do  žony,  pizcbywajgcťj  przy  konaj^cym  wuju.  Me  byl  wifc  naražony  na 
Slirowcšé  sejmu;  Iccz  do  obowigzków  juž  nic  wrócil,  jak  byl  winien,  dla  obrony 
napadni§l(''j  ojczyzny.  Owszcm,  polgczyl  sie  w  Jassach  z  Szc75«nyni  Potockinj' 
Bzcwuskim,  i  stal  si?  jcdnyni  z  naczclników  Targowicy. 


ÚPADEK   KONSTYTUCYI   38°  MÁJA.  73 

dach  wielkiego  sejmu.  Czytajac  jego  mow§,  každý  Polák  dzielic 
bgdzití  uczucia  ogniste  i  przekonanie  obywatelskie  mowcy  (1). 

Wypadki,  co  Polsky  do  úpadku  zaprowadziíy,  miaíy  wiele 
przyczyn,  vvyžéj  juž  po  czesci  wykazanych,  które,  jak  zwykle  na 
swiecie,  do  jednego  przyczynity  si§  skutku.  Ludzie  lubi^  na  je- 
dng  przyczyn§.  a  póki  mog§,  na  jednego  czlowieka  doznané 
nieszczescia  zwalac  :  bo  to  uwalnia  od  sumiennego  dochodzenia 
prawdy,  a  dogadza  lenistvvu  i  cz§sto  stronniczéj  zawzi^tosci ;  ale 
tak  nigdy  rzeczy  sie  nie  dziej^,  i  podobny  ogólowy  s^d  jest  za- 
wsze  niesprawiedliwy. 

Przedstawiony  dopiero  obraz  obrotu  stronnictvv  sejmowych  i 
wyci^gi  wažniejszych  gtosów  Niemcewicza  przekonywaj§  zupel- 
nie,  že  brak  czynnošci  przez  ci^g  póry  szczgsliwéj  dla  Polski, 
jedna  z  gtóvvniejszych  przyczyn  nastepnych  nieszcz^šc,  najmniéj 
može  byc  przypisaiiy  partyi  patryotycznéj  i  jéj  czlonkom,  do 
których  Niemcewicz  nalézal;  že  owszem  odpowiedzialnošc  ci^žka 
za  to  spadá  na  ich  przeciwników  jawnych  lub  ukrytých,  co  straty 
czasu,  przez  wznawiane  dyskusye,  szkod^  niepoweto\van§  przy- 
niesli  krajowi,  wiedz^ic  dobrze,  co  czyni§.  Wszelako,  kíedy  kraj 
w  sobie  silný,  przy  pomyslných  okolicznosciach  upadnie,  musí 
to  byc  skutkiem  wtasnych  opuszczeri  i  bt^dów ;  a  w  takim  razie 
rzadko  sie  zdarza,  aby  którykolwiek  z  tych,  co  mieli  wažny  udzial 
w  jego  losach  i  rz^dzie,  mógl  byc  zupelnie  bez  winy;  trudno 
mówi§  w  úpadku  powszechnym,  trudno ,  žeby  každý  z  nich 
w  czéms  nie  omýlit  sie,  nie  zgrzeszyi,  czy,  že  slabým  si^  poka- 
za! i  zbyt  latvvo  dal  sie  odvviesc  od  swego  przekonania,  czy,  že 
w  staraniach  i  przezornošci  gdzies  chybil,  czy  tež  že  do  ostatka 
nie  byl  dosc  wierz{icym,  došc  wytrwalym.  Podobna  wszelako 
nagana,  nie  može  sig  sci^igac  do  naszego  Niemcewicza,  który, 
choc  pelen  zápalu  i  gotowosci  do  obrony  i  poswieceri  sie  dla  do- 
bréj  sprawy,  nie  nalézal  do  grona  ludzi,  co  bezposrednio  wply- 
wali  na  rzad  i  na  sam  kierunek  obřad  sejmowych. 

(1)  AnnexXIV. 


Itt  ROZMIÁi  PÍATY.    —   ROK   1788-1792. 

W  uwagach  wyžéj  wytožonych  južem  dotknul,  co  možná  byío 
wigkszosci  sejmu  choc  najcnotliwszéj  zarzucič  we  wzgl^dzie  do 
zewn^trznych  stosunków  krajů.  Ostatní  bí^d  sejmowi  wyrzucany 
jest,  že  kiedy  Moskwa  wydahi  wojn^  i  jéj  wojska  zacz^ty  do 
Polski  wkraczac,  postanowiono  zalimitowač  ol)rady  Izb.  Wielu 
mówi,  že  nie  godzilo  sif  w  nastaíéiii  grožném  niebezpieczenstvvie 
odst^pic  króla,  pami^tajgc  zwlaszcza  na  znaný  síabošc  jego  cba- 
rakteru.  Ale  bardzo  wytpliwém  pozostanic,  czy  w  okoliczno- 
sciach,  gdzie  silne  i  pr^dkie  tylko  srodki,  co  chwila  w  wykona- 
nie  bez  straty  czasu  wprowadzanc,  kraj  ocalic  mogy,  czy  niówi^, 
W  takich  okolicznosciach  obřady  licznego  zgromadzenia  mogíy 
byc  požyteczne  i  pomocné.  Nie  wiem,  czy  w  tym  razie  znalaztyby 
si?,  sposoby  pogodzenia  z  korzyáciy  zatrzymanogo  wptywu  sej- 
mujycycb  nad  królem.  Nie  roztrzygajyc  téj  kwestyi,  która  vvyt- 
pliwy  pozostanie,  zdaje  sig  jednak,  že  raz  zawierzywszy  królowi 
i  m^žom  przy  nim  straž  sktadajycym  i  davvszy  im  potrzcbny  drt 
dzialania  moc,  prostým  bylo  wnioskiem,  gdy  si?  zjavvity  nagle^ 
a  niestety  zbyt  málo  przewidywane  niebezpicczeiistwa,  že  nalé- 
zalo w  niczém  nie  krgpowac  ustanowionéj  wladzy,  že  jy  nawet 
wypadalo  wzmocnic,  aby  mogla  tém  silniéj  do  ratunku  ojczyzny 
przystypic.  W  przeciwném  przypuszczeniu,  nie  zostawalo  jak 
tylko  chyba  utworzyc  natychmiast  inny  wladz?  uzbrojon^  w  ró- 
wny  sil?,  równie  majac§  zjednac  sobic  powszcclmy  ufnosc,  i  jéj 
powierzyc  calkowicie  zbawienie  ojczyzny  —  co  w  ówczesnych 
okolicznosciach  nikomu  do  mysli  przyjšc  nie  moglo. 

Zwažyč  naležy,  že  król  przyjyl  byl  na  sicbie  cal.^  uladzc  i  sil?, 
który  mu  Polska  z  zaufaniem  bez  granic  povvierzyla,  že  przyjyl 
wi?c  rázem  obowiyzki  do  téj  wladzy  przywigzane.  Na  niego  wi?c 
musi  spadac  glówna  odpowiedzialnoác  niedostgpionych  oczeki- 
waií,  straconych  pomyslnoíšci  i  doznaných  kiosk,  bo  nui  dáno  do 
r^kwszelkiemožebne  sposoby  dla  wydobycia  ojczyzny  z  toni,  a  on 
žadnego  ani  užyt,  ani  nawet  spróbowal.  Przykro  jest  takie  zda- 
nie  wyražac  o  Stanislawie  Auguscie,  przypominajyc  ilc  pieknycb 
przymiotów  czynilo  go  godnym  milosci  i  pochwal,  ile  wrócone 


lířADUl  KONSTYTITCYI   S?"  MÁJÁ.  15 

krajowi  ošvvieCtnie  i  nauki  dawaly  mu  pravv  do  wdzl^cznošci 
powszechnéj.  Jego  b}§dy  i  winy  pochodzity  jedynie  z  jakiejs 
mi^kkošci  charakteru,  niezdolnego  podniesc  sie  nad  burze,  które 
wci^iž  bily  na  niego,  i  którym  wyznac  tež  nálezy,  najstalszy 
úmysl  z  trudnosci^  by  wydolal.  Stanislavy  August  chcial  prawie 
zavvsze  dobrze  cžynič  dla  ojczyzny,  choc  tego  nie  potrafil  wyko- 
nac,  i  zmýlit  drog§  do  swielego  celu  prowadz^c^.  Jego  žyczenia 
byty  szczere  i  nie  možná  mu  przypisywac  zlých  i  wystepnych  ce- 
lów,  a  jednak  do  nich  nieuleczon§  slabosci^,  przez  caty  ci§gswego 
panowania  až  do  smierci,  byt  tacnie  wiedziony.  Podobným  se- 
děni potomnosč  nie  uniewinni  tych  wyrodnych  Polaków,  którzy 
z\vig.za\vszy  sie  z  wrogami ,  nie  wzdrygneli  si§  matkobójczy  orgž 
podniesc  na  ojczyzne,  i  mieli  dosč  przewrotnego  skamieniatego 
serca,  aby  targn§c  si^  na  wszystkie  jéj  nabyté  i  spodziewane  po- 
myslnosci.  Oni  to  byli  od  poczatku  žródtem  win  i  nieszczesc; 
przeszkadzali,  przeczyli,  psuli,  czernili,  czas  trvvonili,  usilowali 
wigkszosč  \v  bt^d  wprawiac,  od  užytecznych  i  dzielnych  šrod- 
ków  odprowadzac,  a  potem  najglówniéj  powstawali  i  krzyczeli 
na  zle,  którego  sami  byli  sprawcami.  Oni  wiec,  choc  niektórzy 
z  žaslepienia,  i  w  ró/nym  stopniu  przestepstwa,  pozostan^  na 
zavvsze  napi^tnowani  niezmazana  plam^  samochc^cych  niszczy- 
cieli  wlasnéj  ojczyzny. 

Lecz  choc  byli  w  Polsce  zdrajcy,  ambitni  i  žli  obywatele,  za- 
jeci  knowaniem  jéj  zguby  i  \v  zwi.^zku  z  cudzoziemcami,  jednak 
gdyby  jednomyslnošc  národu  póžniéj  objawiona,  wczesniéj  sie 
byta  ztožyla  i  odpovviedziata  potrzebom  potoženia,  gdyby  sejm 
w  pierwszym  roku  obradowania  swego  byt  to  zrobit,  do  czego 
dopiero  po  trzech  latách  przyst§pit,  twierdzic  možná,  že  mimo 
vvszelkich  przeciwnosci  ojczyzna  by  zbawion§  zostala.  S§dz^  zas, 
že  \ve  wszYstkich  momentach  jéj  ówczesnego  konania  bytaby 
može  ocalon^,  gdyby  tylko  król  od  národu  nie  byt  sie  odt§czyt, 
gdyby  miat  dosč  odwagi,  aby  wsi^sč  na  koií,  došč  sily  úmyslu, 
aby  kraj,  jego  catosc  i  honor  przeniesc  nad  tron  i  žycie ;  gdyby 
byl  nareszcie  stale  odrzucal  nowy  zabór  i  przymusil  najezdców 


76  ROZDZIAI  PUTY.   —   KOK    1788-1792. 

chyba  gwallu  si§  dopušcic  na  jego  osobic  —  a  wnosic  naležy,  /e 
takiéj  ražgicéj  ostatecznosci  by  sie  nie  byli  dopušcili  w  czasie, 
w  któryni  wtašnie  oswiadczali  przed  šwiatcm,  že  wojng  rozpo- 
czgli,  aby  zachowac  bez  uszczerbku  stalošc  rz^dów  i  godnosc 
dostojeiístwa.królcwskiego.  Ale  skoro  król,  któremu  cala  wladza 
i  moc  krajů  byla  powierzona,  sam  swojéj  i  krajowéj  sprawy  od- 
štípit, skoro  sam  oddal  si^  w  r^ce  swoich  i  národu  swego  nie- 
przyjacióí,  nie  bylo  juž  ratunku. 

Tak  si§  zakoriczyla  Jedyna  w  ci^gu  kilku  wieków  dla  Polski 
pomyslná  pora,  w  czasie  któréj  naród  nasz,  choc  zbyt  póžno  i 
krotko,  niedosyč  dzielnie  i  wszechstronnie,  dowiódt  przecie,  že 
w  pomyšlnosci  umie  byc  sprawiedliwym,  umiarkowanym,  i  že 
chce  užywač  godnie  i  spokojnie  swéj  prawéj  i  naležnéj  niepod- 
legíosci. 

Jedn§  jeszcze  pozwolo  sobie  nadmienic  przyczyno  nieszczesc 
Polski,  može  jedné  z  najwažniejszych ,  bo  ci^ž^cg  na  caíéj  ge- 
neracyi  ówczesnéj,  a  tém  jest  niedostatek  wiary  prawdzivvéj. 
W  ciggu  dlugiéj  naszéj  anarchii ,  niemalo  moralnosc  podkopu- 
j^icéj,  religia  ucierpiala  takže,  znialahi  w  koiícu  i  zdawaía  sig 
ograniczac  na .  codziennych  zwyczajowych  praktykach ,  bez 
wyžszego  ich  ttumaczenia  i  bez  czynnego  wzniesienia  sere.  Po- 
božnošc  okazyvvata  wiocéj  drobnostek,  mogycych  byc  o  zabo- 
bonnošc  pos^dzanych,  niž  szczerego  ducha.  Bylo  w  narodzie 
uszanowanie  dla  obrzgdków,  ne  byto  gor^céj  i  prawdzivvéj 
wiary,  któratworzy  wielkie  czyny  i  do  nich  prowadzi. 

Na  Polské  znajduj^c^  sic  w  takiém  usposobieniu,  wion^d  za- 
truty  wiatr  francuzkiego  fdozoíizmu.  Zwyczajowc  i  drobné  pra- 
ktyki,  obrané  z  gígbszego  dogmatów  poznán ia,  nie  mogly  mu 
si§  oprzeč;  zmi^szane  owszem  z  zabobonami,  podaly  mu  broií 
na  siebie  i  przyczynity  si^'  do  zmniejszenia  zbawiennego  i  hartu- 
j^cego  wplywu  religii.  Zewngtrzna  dla  niéj  czcsé  utrzymata  &\q, 
szczególnie  w  nižszych  warstwach  spotecznošci,  lecz  w  sercach 
prawdziwa  wiara  coraz  bardziéj  znikata  i  dla  wielu,  w  klasách 
wyžszych,  ograniczala  sie  prawie  na  uznaniu  jéj  politycznéj  po- 


ÚPADEK  KOÍÍSTYTLllYI    3?"  MÁJA.  77 

trzeby  i  užytecznosci.  Wiara  jednak  w  Boga  prowadzi  do  slusznéj 
ufnosci  w  sobie  :  te  dwa  usposobienia  id§  zazwyczaj  pospolem; 
bo  kiedy  cztowiek  niema  zaufania  w  Opatrznosci,  wtedy  musi  je 
zasadzač  na  poziomych  wzgledach,  na  obcéj  pornocy,  nie  zas  na 
wlasnéj  zasíudze,  usiíowaniu  i  cnocie.  Wiara,  tojest  nieogra- 
niczona  ufnosč  w  Bogu,  tworzy  w  cztowieku  te  wielk§  vvewng- 
trzn§  sit§  obowi§zku ,  bez  któréj  samodzielnosci  nie  ma.  Ludy 
w  trudných  ňader  kolejach  tam  najczosciéj  przeciwnosci  prze- 
mogty  i  cudów  dokonaly,  gdzie  wiara  i  patryotyzm  l§cznie  úmy- 
sly zapalaty. 

Byly  wpravvdzie  národy,  równie  jak  indywidua  i  monarcho- 
wie,  co  bez  mysli  o  Bogu  i  bez  žadnéj  wiary,  w  dumnym  tylko 
rozumie,  którcgobym  szatariskim  nazwal,  i  w  rozuzdanych  na- 
migtnosciach  najvvyžszéj  szukali  sily,  i  co  nawet  o  niéj  zadzi- 
wiaj^ce  dawali  dowody.  Lecz  po  nichnast^powalyzwykle  ci^žkie 
powetowania,  kleski,  upadki,  kary  anarchii ,  despotyzmu,  poni- 
ženia.  Nadto,  dla  skuteczniejszego  upojenia  sie  dum^  i  namie- 
tnošci^,  trzeba  byc  z  nátury  zdolnyni  i  gotowym  do  najsrožszych 
ostatecznosci,  do  plawienia  si§  w  potokách  krwi,  do  zagluszenia 
wszelkiéj  czulošci,  wszelkiéj  sumiennošci. 

Dhi  národu  dobrodusznego,  jak  nasz,  szlachetnego  do  zbytku, 
maj^cego  odraze  do  przelania  krwi  niewinnéj,  i  który  nie  može 
nigdy  ucha  zupelnie  zamkn^č  przed  glosem  ludzkošci  i  sumienia, 
wiara,  ten  kamieň  wegielny,  i  wieniec  wszystkich  moralnych 
doskonalosci  w  czlowieku,  jest  koniecznie  potrzebn§,  abysmy 
kiedykolwiek  mogli  wierzyč  takže  w  siebie  i  dzialac  opieraj^c  si§ 
na  sile  wlasnych  cnót,  które  bez  tego  warunku,  ani  si§  rozognic 
stalým  plomieniem,  ani  dotrwac  w  kláskách  i  wzniesc  sie  do 
potrzebnych  ofiar,  ani  wreszcie  potrafi§  uczynič  nas  godnymi 
losów,  których  ž^damy. 

Na  nieszcz^šcie ,  z  powodów  wyžéj  dotknietych  nie  bylo  tego 
u  nas  nieodbitego  warunku,  kiedysmy  go  najwiecéj  potrzebo- 
wali.  Winico  to  možná  dawn^  edukacyg,  ale  winič  naležy  takže 
niedostatki    nowego   wychowania,  które,   nrzy  wielu   zacnvch 


78  ROZDZIAl  riATY.    —  llOK    1788-1792. 

celách,  nie  umialo  došc  si^  oclironic  od  zi^bi^cego  wplywii  no- 
>voczesnyrh,  wíitpi^iťych  o  vvszystkiéin  anty-reliyijnych  zdai). 

To  tež  pod  ich  wraženienj,  wojna  Polski  w  obronie  3«°  Majů 
i  swéj  niepodleglosci,  pokazala  si§  o-i\e\ú^,  w  porównaniu  do 
žywotnéj  krajů  potrzeby ;  nic  byla  powstanicm  národu,  nie 
miaía  cechy  wojny  šwi^téj,  narodowéj,  powszechnéj,  nietylko 
z  uniesieniem  zaczetéj,  ale  z  uporn^j  stalošci^  posuwanéj,  i  go- 
towéj  si§  utrzymac  nie  przez  miesi^ce,  ale  przez  dlugie  lata. 
Z  takiém  tylko  mocném  postanowieniem  Polska  mogla,  i  možQ 
si§  jeszcze  ocalic.  Že  go  wó^vczas  nicdosyc  miala,  i  že  nawet 
niektórym  wojskowym  na  niém  zbywalo,  to  nam  odkrywa  w  pa- 
mi§tnikach  Niemcewicza  opis  k^vatery  glównéj  xigcia  Ponia- 
towskiego,  dok^d,  niespokojny  o  los  wojny,  udal  si^  byl  z  Uštem 
Stanislawa  Augusta  do  synovvca,  naczelnie  dowodz^cego  woj- 
skiem.  Rozmowy  i  zdania,  które  tam  Niemcewicz  síyszai,  przo- 
j?íy  go  i  teraz  nas  przejnmj^i  smutkiem ,  indygnacy^  i  wstydem, 
že  Polacy  mogli  takie  niegodne  czucia  wyražac.  Ale  w  každéj 
epoce  bywali  i  s^  u  nas,  jak  gdzie  indziéj,  ludzie  nizkiéj,  ng- 
dznéj,  samolubnéj  itrwožliwéj  duszy,  których  d^ženiem  byto  i 
jest  odchgcac  od  sprawy  krajowéj  i  zniweczac,  ile  mogg,  usilo- 
vvania  dla  niéj  podejmovvane,  od  których  najstaranniéj  sami  si^ 
chroni§. 

Niemcewicz,  który  nalézal  do  tych  wyborowych  obywateli,  co 
od  pocz§,tku  wolali  o  pospiech,  ostrzegali  o  niebezpieczeiístwach, 
nie  poblažali  obcym,  zdzierali  maske  zdrajcom,  zachgcali  do 
wszystkich  srodkóvv  najdzielniejszéj  obrony,  musial  po  przystg- 
pieniu  króla  do  Targowicy,  uchodzič  za  granicg  z  drugimi  Kon- 
stytucyi  3«"Maja  sprawcami  i  obroricami. 

Jeszcze  nie  byl  doszedl  do  polowy  lat  žycia  swego,  ledwo  ich 
liczyl  30  i  kilka,  a  juž  skoiíczyly  síq  dla  niego  dni  wesole,  spo- 
kojné, szczgšliwe.  Odt§d  nie  bgdzie  znal  w  žyciu,  jak  žale,  snmtki, 
niepokoje,  okropne  wiezienie,  wygnanie,  ubóstwo,  oddalenie 
od  rodziny  i  przyjaciól;  omylone  nadzieje,  samé  powody  do  roz- 
paczy  b^d^  jego  udzialem.  Lee?;  i  w  téi  czgsci  tak  mozojnéj  i 


NIEMCEWICZ   UCHODZI   ZA    GRÁNICE.  79 

gorzkiéj  žycia  swego,  Niemcewicz  poswigcat  si§  bez  odpoczynku  dla 
Ojczyzny,  pracowat  wi^céj  we  wJašciwym  sobie  zawodzie,  doko- 
nat dzieí,  które  mialy  wažny  i  zbawienny  wplyw  na  Polsky,  i 
dost^pit  glosnosci  i  znaczenia  w  narodzie,  które  jego  imi§  tak 
zaszczytnie  w  opinii  u  swoich  i  nawet  u  obcych  postawity. 


VI 


Wplyw  úpadku  Konstylucyi  3-o  Mája  na  morálně  usposobienie  národu  w  nasl?- 
pnycli  czasach.  —  Tiozpacz  w  dwócli  swoicli  ksztallach,  ziipctiiego  zw^tpieiiia  lub 
gor^czkowcgo  szaln.  —  Charakter  literatury  naszéj  ówczesnéj  až  do  wojen  napo- 
leoAskich.  —  Charakter  tworów  Niemcewicza  :  Elenia  do  Wiosinj  i  Dililia  Tiir- 
gnwicka. 


Úpadek  Konstytucyi  35"  Mája  byl  okr(3pnyni  ciosem  dla  Polski. 
Zadaná  przezeň  raná  duchowi  narodowemu  nigdy  si^'  nie  zago- 
ita;rozszerzona,rozj§trzona  naslepnemi  kl^skanii,  pozostala  pier- 
wsz§  przyczyn^  póžniéj  nam  zarzucanyth  zboczeií  i  niedostalków, 
braku  wewngtrznéj  jednosci  i  šity.  Polacy,  przez  ci§g  czworóle- 
tniego  Sejnm,  zakosztowali  slodkich  owocóvv  narodovvéj  niepo- 
dleglosci.  leh  chluba,  ich  gor^ca  milosc  ojczyzny  przez  te  lata  byiy 
szcz^áUwie  i  podlug  ich  mysli  zadowolnione.  Lžyli  vvróconéj  im 
niepodleglosci  cnotliwie^z  umiarkovvaniem.  ISie  w^tpiii,  iž  wcho- 
dz^  vv  no\v§  er§  pomyálnoáci  i  že  s^  jéj  godnynii,  bo  w  niczém  nie 
nadužywszy  odzyskahego  szczgscia,  maj^  žatém  do  niego  najpe- 
wniejsze  prawo, przez  ca}§  Europ^,zjéj  nawet  poklaskiem  uznané. 
Czuj^c  swoje  znaczne  przez  ten  krotki  przeci^g  czasu  dokonané 
postupy  w  pojeciach  rz^dowych,  finansowych,  socyalnych,  w  nau- 
kách,, w  rozbudzonéj  industryi  i  handlu,  nareszcie  w  zdrowéj  lo- 
gice i  powszechnym  rozsudku,  slowem  vse  vvszystkiém  co  zape- 


Sl\  nOZDZIAt  SZÓSTY.   —  HOK  1793. 

wnia  byt  szczgšlivvy  naródów.  rozumicli,  iž  przez  takie  zaslugi 
zaskarbi^i  sobie  przychylnošc,  opiek?,  wsparcie  innych  krajów, 
zabezpiecza  si?  od  podejsč  zbrodniczéj  polityki  i  obcéj  napašci. 

W  takiéni  íudz^cém  przekonaniu,  im  duch  narodowy  na  wyž- 
szy  nastroj  byl  si§  wyrobit,  im  z  nie\v^tpliwsz§  pewnosci^  roit 
sobie  swoj§  przysíošč,  tém  z  wyniesienia,  które  mu  si§  stusznie 
nálezném  zdawalo,  nižéj  i  bez  srodkóvv  ocalenia  siebic  os^dzií, 
gdy  cata  ta  zacna  budowa,  zdobyte  juž  i  na  przysztosc  przygoto- 
wane  pomyálnošci ,  jakby  za  dotkni^ciem  róžczki  ztosliwéj  cza- 
rownicy  znikn^ly  i  w  mgnieniu  oka  obrócity  sig  w  perzyn?, 
\vydaj§c  samé  brudy,  kleski,  poniženie.  Taká  okropna,  rapto- 
vvna,  jednochwilowa  odmiana,  nie  samých  widocznych,  dotykal- 
nych ,  wielkich  strat  byla  przyczyna  :  ^vy wrócila  takže  wiele 
umyslowych,  moralnych  postgpów,  dopiéro  przyvvlaszczonych. 
Rozstrojenie^  które  wówczas  spadlo  na  duch  narodowy,  z\v^- 
tpienie  o  sobie,  o  wlasnych  usilowaniadh  i  przekonaniach,  latwe 
odch^canie  si?,  brak  statku  i  statosci,  w  mtodziežy  zas  zatarcie 
przeszlosci,  bezvvzglgd  na  przysztosc  i  rzucanie  si?  vv  odurzaj^ce 
zabawy  ku  žyciu  bez  celu,  w  kilku  nadchodz§cych  generacyach 
staly  sie  dla  Polski  na  díugo  jakoby  choroba  chroniczn^,  któréj 
symptomy  czasem  zniniejszaj^  sie,  nikn^,  lecz  któréj  zaród  nie 
jest  jeszcze  uleczony,  i  ktčra  przy  odnawiaj^cych  si§,  szkodz^cych 
wypadkach,  znowu  si?  odzywa  i  znowu  može  zaczgic  grasowac. 
Nie  dziw,  že  z  vvlasnego  normalnego  toru  raz  zbito  úmysly  zbl^- 
dzily,  nie  trafily  do  celu  wszystkim  zarówno  drogiego,  i  že  po- 
dlugchwili  i  nástupných,  nam  zawsze  przeciwnych  zdarzcií,  mio- 
tane  byly  miedzy  róžnemi  ostatecznosciami  rozpaczy,  to  oddaj^c 
si?  bezsilnemu  zw^itpieniu,  to  rzucaj^c  si?  na  oslep  vv  niepodobne 
zap?dy.  Wiara,  b§dž  co  b^dž,  w  žycie  i  przyszlošc  Polski,  upad- 
kieni  wówczas  doznaným. zbyt  srogo  nadwer?žona,  nie  mogla  si? 
dlugo  w  jéj  synach  došc  stale,  došc  skutecznie  i  powszechnie, 
z  smutných  zwytpieň  wydzwign^c.i  odžywic. 

Usilowal  wprawdzic  naród,  jeszcze  niecalkiem  osobnego  bytu 
pozbawiony,  wkrótcc  potem  podniešc  si?  znowu  z  téj  šmiertelnéj 


MORÁLNĚ   SKUTKI   ÚPADKU   KONSTYTUCYI    36»   MÁJA.  85 

toni;  alenieszczesciami  przywalony, zapadal coraz glebiéj  vv prze- 
pasč.  Jedno  wyobraženie  pozostato  mu,  zdawna  nam  vvlasciwe, 
a  odtad  w  narodzie  górujace,  že  Europa  nie  može  sie  obejsc  bez 
istnienia  Polski,  že  mocarstwa  cudzoziemskie  samé  j§  odbudiij§, 
že  im  te  potrzebg  tylko  ttumaczyč,  przypominac  naležy,  i  že  ich 
pomoc  da  si? ,  b^dž  wymódz,  jako  naležnošc,  b^dž  wyjednac, 
jako  lask?,  która  równie  przez  spólczucie,  jak  przez  ich  wlasny 
iiiteres  im  jest  nakazang,  i  z  checi^  nam  b^dzie  užyczon§. 

To  oczekiwanie,  róžnie  rozbierane,  staío  sie  pr/ez  dtugie  lata 
jedyn^  pociechg,  rozsadnicjszych  i  rázem  mniéj  czynnych  Pola- 
ków;  gdy  tymczasem  úmysly  namietne,  ludzie  odwažniejsi,  pro- 
wadzeni  rozpacz^,  wigcéj  jak  przekonaniem  o  skutecznosci  ma- 
j§cych  sie  užyc  dla  wskrzeszenia  ojczyzný  árodkóvv,  nie  zajmowali 
sie  ich  rozwažnéniwyrachowaniem  i  cierpliwém  przygotowaniem, 
ale  chcieli  tylko  predkiego  obmycia  narodowego  honoru  i  chwa- 
lebnego  przynajmniéj  zgonu. 

Takie  dwa  rázem  istniej^ce  usposobienia,  taki  rozdwojony  duch 
i  kolor  czasovvy  :  z  jednej  strony,  smetný,  skarž^cy  si§,  bez  od- 
dzialania  spr^žystego;  z  drugiéj,  až  nadto  przedsi§bierczy,  odwa- 
žny  nareszcie  bez  zastanowienia,  zakochany  chwilowo  w  zami§- 
szaniu  rewolucyjném,  stal  sie  wtedy  i  na  dlugo  przyczyn§  dziel^c^i 
úmysly  w  Polsce.  We  wszystkich  tež  tworach  naszéj  ówczesnéj 
literatury  ten  podwójny  nastroj  umyslowy  postrzegac  s\q  daje. 
Wszelako  po  3"'  Majů,  až  do  koňca  XVIIlsi>  wieku,  przemagaj^  u 
nas  glosy  múzy,  która  tylko  Izy  gorzkie  przelevva  i  wzdycha  do 
znikaj^céj,  w  jéj  oczach,  nadziei.  Zauwažmy  zas  z  pociech^  i 
podzivvieniem,  iž  od  wojny  pruskiéj  w  roku  1806,  mimo  nieu- 
stannych  omýlen  i  nieszcz§šč  bez  przerwy,  przez  pólwieku  po 
dziš  dzieií  wci^ž  na  Polsk§  spadaj§cych,  charakter  ogólny  na- 
szego  pišmiennictwa,  jedyny,  možebny  wyraz  umyslowy  národu, 
nie  ulegl  pod  kleskami,  lecz  mniéj  wi^céj  krzepil  si?  za  každým 
ciosem  i  okazywal  odžywion^i  coraz  wevvn^trzn^  sil?,  najcz§šciéj 
bez  rzucania  si?  w  bezdenne  zap?dy.  Szczególnie  zas  w  bližszych 
czasach,  znamienite  wydane  twory  lotem  geniuszu  wzniosly  si? 


86  ROZDZrAL   SZÓSTY.    —   ROK    1793. 

do  wiary  i  nadzei,  do  czego  listopadowe  wstrz^snienie  može  naj- 
wi§céj  sie  przyczynito. 

Lecz  w  latách,  które  zaraz  iiast^pUy  po  3'"  Majů,  najszlache- 
tniejsze  úmysly  nie  uniknely  owych  pasuj^cych  si^wražeň,  jednej 
luh  dnigiéj  ostatecznosci,  o  któréj  dopiéro  vvspomnielisrny.  Ulegl 
pierwszéj  i  nasz  Niemcewicz.  Rozpacz  zajata  jego  serce.  W  gorz- 
kiém  tylko  wytykaniu  win  i  zbrodni  nas  gnebi^cyeh,  szukal  msci- 
wéj  dla  rozdražnionego  uczucia  ulgi.  Jek  ojczyzny  rozognií  cal^ 
jego  poetyck^  dusz?.  Málo  co  czulszego  i  lepszego  Niemcewicz 
kiedykolwiek  napisal,  jak  Elegj^  do  wiosny  w  roku  1793  wydan^. 
Ale  w  téj  przedziwnéj  poezyi  jest  tylko  smutek,  žal  i  rozpacz;  a 
to  bylo  jednak  jeszcze  przed  upadkiem  Košciuszki.  Jednoczešnie 
Niemcewicz  wydal  drugie  pismo,  w  którém  rozwin§,l  cal§  moc 
szyderczego  dowcipu.  Pierwszy  to  byl  wzór  daný  užycia  biblij- 
nych  obrazów  i  stylu  do  obecných  i  politycznych  wypadków. 
Bihlia  Targo/vicka  wysmiewala  krwawo  trójc?  glównych  naczel- 
ników  konfederacyi  i  Kossakowskich  famili§,  najnieszczgsliwiéj 
w  dziele  zagubienia  i  obdarcia  ojczyzny  skalan^  (1). 

Múza  Niemcewicza,  raz  skarž^ca  si§  žalosnie,  drugi  raz  spraw- 
ców  tylu  nieszczesé  z  gorycz§  i  bez  politowania  wyszydzaj§ca, 
nie  daje  wszakže  žadnéj  oznaki  odnowionéj  nadziei,  ani  krzepi^- 
cego  si^,  džwigajacego  sie  ducha.  Wierny  syn  ojczyzny^  to  plakal 
nad  jéj  upadkiem,  to  lajal  i  gromil  z  cal§,  moc^  swéj  nienawisci 
i  wzgardy  niecnych  Polaków  i  obcych  ciemi^žców;  lutnia  jego 
glosila  potem  dawnych  bohaterów  naszych  :  ale  Niemcewicz 
nigdy  nie  przyložyl  ust  do  tr§.by  rewolucyjnéj,  nie  zapowiadal 
powstania,  do  niego  nie  wolat.  Bo  nadzieja,  zw^tlona  pierwszym 
zbyt  srogim  ciosem,  nie  mogla  w  jógo  úmysle  odzyskaé  zupeliiéj 
sily.  To  nie  przeszkadzalo,  žeby  si§  nie  l^czyl  do  wszystkich  usi- 
lowan  dla  odrodzenia  Polski  podjatých.  Gzynil  to  z  obowi^zku, 
aby  nie  mieé  nic  sobie  do  wyrzucenia;  lecz  zawsze  przewidywal 

(1)  Ciekawy  fakt,  že  to  pismo  drukowaiio  w  Wiediiiu,  i  že  je  przez  kuryerów 
moskiewskicli,  za  posredniclwein  kobiet,  do  Warszawy  postano. 


CHARAKTER   TWORÓW  NIEMCEWICZA.  87 

i  l§kal  sig  nowych  nieszcz^sc,  nie  dla  siebie,  bo  byl  do  nich  na- 
wykty  i  umial  je  znosic,  ale[dla  krajů.  Niemcewicz  wierzyí 
w  przysztosc  Polski,  wierzyl,  že  po  doznanéj  raz  za  dni  naszych 
i  straconéj  porze  wielkiego  szcz§scia,  przyjdzie  znovvu  kiedys 
koniecznie  dla  Polski  kolej  pomyálnošci,  kolej  odwetu  i  spravvie- 
dlivvošci;"ale  s^dzit,  že  to  b§dzie  wypadkiem  innychjuž  wieków, 
których  my  nie  zobaczym.  Dlatego  nie  byt  nigdy  trudným  co 
do  zdarzaj§cych  si§  cz§sciowych  polepszeri  dla  Polski;  przyj- 
mowal  je  i  korzystat  z  nich  bez  wymyslu,  bral  je  jako  sposoby 
zachowania  oddechu  i  bicia  serca  narodowego,  w  téj  dlugiéj 
przerwie  przeznaczonego  na  samé  kl^ski/  których  nie  przewidy- 
wal  koňca,  i  które,  przeczuwal,  že  dlužéj  trvvač  mialy,  niž  jego 
wlasne  žvcie. 


vil 


Pobyt  patryotów  zagranicf.  —  Pobyl  Nicnicewicza  we  Wloszech.  —  Rz?dy  lar- 
gowickie  i  reakcya  opinii  w  krajů.  —  Zamiary  powstania.  —  Wilno  i  Warszawa. 
—  Koáciuszko  ideálem  národu.  —  Wyhuch  Madalinskiego.  —  Akt  poivslania 
w  Krakowie  i  jego  charakter. 


Wszyscy  začni  i  glówni  sprawcy  i  obroricy  Konstytucyi  Zs°  Mája 
udali  si§  w  róžne  strony,  szczególnie  do  Drezna  i  Wiednia;  od- 
dálili si§  z  krajů,  zalanego  vvojskiem  moskiewskiem.  Warszawa 
przedstawiala  znowu  widok  nieznosiiy  dla  sere  prawych,  jakim 
byla  oszpecon^  za  czasów  konfederacyi  Radomskiéj,  Barskiéj  i 
po  pierwszym  podziale. 

Moskale  i  ich  adherenci,  okrzyczeni  z  przedajnosci  i  z  zepsu- 
cia,  maj^c  Targowiczanów  na  swém  czele,  roztasowali  si§  po 
catéj  Polsce,  zajali  wszystkie  urz^dy,  rzucili  si§  na  wszystkie  žró- 
dta  intrat  i  na  wszystkie  dostojeristwa.  Co  tylko  mogto  wzbudzac 
ich  chciwošč  lub  ambicya,  stalo  si^  przedniiotem  ich  grabiežy. 
Nie  czuj^c  si§  wygodnie  w  Warszawie,  gdzie  wspomnienia  pa- 
tryotyczne  zavvadzaly  i  zdawaly  si§  im  osobiscie  grožnemi,  i  gdy 
Wilno  takže  dla  tychže  przyczyn  nie  bylo  im  do  smaku,  nowo 
utworzone  targovvickie  wladze  przeniosly  ognisko  swych  dziaíari 
do  Grodna  i  tam  za  sob§  powlekly  biednego,  nieszczgsliwego 
Stanistawa  Augusta. 


92  ROZDZIAL  SIÓDMY.   —  ROK    1793-1794. 

Tymczasem  panowie  Potoccy  i  Kotí^itaj  i  kilku  innych,  w  li- 
czbie  których  byt  i  Niemcewicz,  zajechawszy  do  Saxonii,  tam  síq 
zatrzymali.  Kosciuszko,  który  naprzód  bawit  w  Galicyi,  w  Sie- 
niawie,  u  xi§cia  generála  ziem  podolskich,  udal  sin  potem  takže 
do  Drezna,  i  z  nimi  pózniéj  w  Lipsku  zamieszkaí.  Niemcewicz, 
nie  przewiduj^c  blizkich  odmian  w  Polsce,  gdzio  rzeczy  przez 
czas  niejaki  pod  jarzmem  Moskwy  i  rz^dem  Targowicy  pozostac 
musiaty,  umówiwszy  sig  jednak  z  generálem  Zaj^czkiem,  že  go 
wczesnie  ostrzeže,  ješliby  do  wykonania  jakiego  przedsievvziecia 
dla  ojczyzny  przyjsc  miato,  czujfic  zreszl^  potrzebg  rozervvania 
dr§czonéj  czarnym  smutkiem  mysli,  Niemcewicz  w  jesieni  1793 
udal  si§  do  Wloch,  gdzie  marszalka.  Malachowskiego  zastal. 
W  czasie  swojego  pobytu  we  Florencyi,  zabral  znajomoác  z  mlo- 
dym  francuzkim  artyst^,  panem  Gros,  i  bgdg,cego  w  niedostatku 
wsparl  przyjacielsk^  pomoc^.  W  kilkadziesi^it  lat  potem,  p.  Gros, 
byl  w  Paryžu  jednym  ze  znakomitych  malarzy  Francyi.  Pelen 
wdzigcznosci  dla  Niemcewicza,  zrobil  jego  portrét,  który  sir; 
liczy  mi§dzy  pana  Gros  najlepszemi  malowidlami  (1). 

Przez  czas  panowania  Konfederacyi  Targowickiéj  i  obřad  Sejmu 
Grodzieriskiego,  kraj  byl  pod  wplyvvem  oslupienia  i  rozbicia  mo- 
ralnego.  Wielu,  b^dž  przej^ci  trwog^  sekwestru  i  porwania  na 
Sybir,  czém  posel  moskiewski  Sievvers  grozil  w  lada  okolicznosci, 
b^dž  przeci^gani  pokrevvienstwem,  dawn^  przyjažni^i,  lub  sku- 
szeni  oczekiwaniem  osobistych  korzysci,  b^dž  nareszcie  zmoženi 
przykladem  króla  i  jego  blizkich  zwolenników,  rumieni^c  sie  i 
rad  nie  rad,  przystawali  do  niecnych  dzialaií  konfederackich. 
Šcigala  ich  wszelako  opinia  publiczna,  okazuj^ca  si^  przez  pisma 
bezimienne,  i  nocne  niespodziane  manifestacye,  które  policya 
moskiewska  napróžno  szukala  wykryc  i  zatrzymac.  Stosunki  tež 
migdzy  krajem  a  wyžéj  namienioném  gronein  emigrantów  czgsto 
si§  powtarzaly. 

(1)  Zobacz  w  anncxach  list  o  téin  zdarzeiiiu,  i  occiiieiiie  arlyslycznéj  wartošci 
portrétu,  w  oddaniu  cliarakleru  Nienicenricza.  (Aiinex  XV.) 


STAN  orvsiów  w  líRAír.  93 

Byly  bowiem  serca  gleboko  zranione  vvstydem  národu,  že  nie- 
dosč  dzielnie  bronil  swéj  niepodlegtošci,  dozvvolit  bez  mežnego 
oporu,  aby  nowy  zbrodniczy  rozbiór  dokonal  si^;  byíy  serca, 
które  nie  mogly  zniesč  widoku  gvvattów,  obelg,  upokorzerí  Pol- 
sce i  Polakom  zadanycb,  i  w  których  indygnacya  i  rozpacz,  za- 
st?puj§c  nadzieje,  do  najwyžszego  stopnia  byly  posunigte.  Scény 
tež  okropnéj  wielkosci,  które  sie  w  tymže  czasie  zaczgly  we 
Francyi,  uderzaly  ogniste  wyobražnie  naszych  patryotów.  Od 
nich  przybywali  poslaiícy  do  znamienitszych  w  Lipsku  emigran- 
tovy, przektadaj^ic  im  stan  krajů,  haiíb?  dlužszéj  bezczynnošci, 
blizky  utrate  ostatnich  zasobów  i  ostatniéj  inOžnošci  jakiegokol- 
wiek  ruchu.  Poslaiícy  coraz  ostrzéj  wystawiaii,  že  nieprzyjaciel 
przez  nasze  opóžnienie,  b§dzie  mógl  zabrač  zostawione  jeszcze 
sklady  broni ,  doniszczyc,  rozdzielic,  rozbroic  ostatki  wojska. 
Przytém  nieszczedzili  przesadzonych  czgstokroc  obietnic,  o  du- 
chu powszechnym,  o  cierpliwošci,  o  zgodnéj  gotowosci  do  po- 
wstania  wszystkich  klas  mieszkaiíców  i  caléj  masy  ludu.  Te  go- 
r^ce  wzywania  przychodzily  do  Lipska,  jako  miejsca  bližszego 
od  granic  Polski.  Szczególnie  z  Litwy  i  z  Warszawy  razily  glo- 
sniejsze  niesprawiedliwosci  i  jawniejsze  obelgi  dla  krajů.  Te  wigc 
dwa  punkta  przez  to  byly  gniazdem  ognistszéj  zgrozy  i  niecier- 
pliwszéj  rozpaczy,  która  rosla  w  miar^ ,  jak  novve  gwalty  i  bez- 
pravvia  powtarzaly  si§. 

Zaj^cie  samowolne  caléj  Hnij  granicznéj,  któréj  zarysem  Minsk, 
Wolyri,  Podole,  do  pieciu  milionóvv  mieszkaiíców  od  Polski  od- 
padaly, bylo  nowym  argumentem  dla  chc^cych  broni^  natych- 
miast  zemscic  sie  i  honor  národu  ocalič.  Wolali,  že  przez  odkla- 
danie  wybuchu,  komunikacya  z  odebranemi  prowincyami  bedzie 
stracona,  že  polowa  wojska  odcigta,'albo  broií  zložy,  albo  zmu- 
szon§  b§dzie  wejsc  w  službě  ciemiežcóvv ;  co  tež  wlasnie  i  stalo 
si?. 

Pan  Szcz^sny  Potocki,  który  przed  zaczgciem  fatalnéj  Konfe- 
deracyi  Targowickiéj  i  w  jéj  ci^igu,  otrzymal  byl  od  imperatoro- 
wéj  Katarzyny  solenne  i  powtarzane  obietnice,  že  przez  poddanie 


94  ROZDZIAÍ,  €IÓDMY.    —    ROK   1793-1795. 

si?  jéj  widokom  i  zawierzenie  jéj  mniemanéj  wielkomyslnošci, 
calosc  krajów  Rzeczypospolitéj  b^dzie  ocalon^^.áwifcie  zaclio- 
wan^,  i  nowym  traktátem  zawarowan^;  widz^c  \e  obietnicc  naj- 
niegodziwiéj  i  najbezwstydniéj  za  nic  miane,  ujechaí  za  granic? 
w  rozpaczy.  Trójca  Targowicka,  jak  j^  wówczas  zwano,  niechciaía 
rozbioru,  chciala  dawnéj  Rzeczypospolitéj  i  w  niéj  przewodzic, 
niestety,  choéby  i  pod  bagnetaini  moskiewskiémi. 

Na  Kosciuszk§  obracaly  si§  wówczas  oczy  caléj  Polski.  Naród, 
a  raczéj  jego  lepsza  cz^sc,  chc^c  gdzies  pomiescič  swoj^i  ž§dz? 
wyl^cznego  entuzyazniu  i  wyt^cznéj  ufnošci,  czul  potrzebe  iia- 
trafienia  w  kims  obrazu  swoich  dawnych  wielkich  ludzi  i  zna- 
lezienia  w  nim  dawnéj  cnoty  i  dzielnošci.  Kosciuszko  zdawal  si§ 
byč  tym  ideálem  którego  szukat,  i  byt  nim  z  wielu  miar.  Oddálit 
si§  w  mtodošci  od  sJ^r§powanéj  ojczyzny,  aby  si?  gdzieindziéj 
obronie  wolnosci  poswi§cic.  Uczeií  i  towarzysz  Waszyngtona, 
wrócit  do  ojczyzny,  skoro  swobodniéj  odetchnela,  i  wrócit  z  wa- 
wrzynami  zebranémi  w  innéj  beniisferze,  z  nabyty  staw§  i  do- 
šwiadczeniem  w  wojnie,  któr^  powstariczy  naród  bez  regular- 
nego  wojska,  wlasnym  sitom  zostawiony,  prowadzit  pomyslnie 
o  sw^  niepodlegtošc  przeciw  potažnému  mocarstwu.  Kosciuszko, 
prócz  tych  okolicznoáci,  byt  zdolny  przemawiač  do  ludzkiéj,  a 
szczególniéj  do  polskiéj  imaginacyi,  przez  swoj?  przedzivvn^i  pro- 
stot?, która  mu  dawata  cz?sto  kolor  oryginalnosci,  przez  swoj? 
wysok^  cnot?  i  pogard?  bogactw,  wygód  i  wszystkiego,  co  nie 
bylo  slaw§  i  poswi?ceniem  si?  dla  ojczyzny,  nareszcie  przez 
swoje  urodzenie  szlacheckie  tylko  i  malošc  swego  majetku.  Te 
pot^czone  powody  zacz?ly  coraz  silniéj  dziatac,  gdy  w  kanipa- 
nji  1792  Kosciuszko  pokazat  si?  czynniejszym  od  drugicb  gene- 
ratów,  gdy  w  cofaniu  si?  wojska  i  w  obronie  pozycyi  odnióst 
kilka  éwietnych  korzyšci,  co  jego  vvzi?toiíc  w  wojsku  i  w  naro- 
dzie  najwyžéj  posun?to.  Rozchodzily  si?  pokryjomu  ulotne,  r?- 
czne  pisma  o  jego  zastugacb  i  cnocie,  i  ryciny  przedstawiajyce 
jego  obraz  z  patryotycznemi  godtami.  To  wszystko  sprawito,  že 
w  mgnieniu  oka,  to  jest  w  ci^u  kilkomiesi?cznéj  kanipanii  i  po 


KOŠCIUSZRO   W  LIÍSKU.  95 

niéj  id§cym  roku,  Košciuszko  stal  si?  owym  od  Polaków  požá- 
daným ideálem  i  wybraiícem  národu.  Juž  to  možná  bylo  widzieč 
w  "Warszawie,  zaraz  po  przyst^pieniu  króla  do  Targowicy,  przez 
tlok  ludzi  wszelkiego  položenia  i  zawodu  zwiedzaj^cych  Kosciu- 
szke  w  palacu  blgkitnym,  gdzie  byt  obral  sobie  mieszkanie,  nim 
zmuszonym  byl  udač  si?  za  granicg.  Do  niego  tež  trafialy  wszy- 
stkie  nalegania  z  krajů,  wolaj^ce,  aby  stawal  na  czele  národu 
chc^cego  powstac  i  gin§c  raczéj,  niž  dlužéj  cierpiec  tyle  zniewag 
i  upokorzeií. 

Przy  Kosciuszce  znajdowali  si§  w  Lipsku  ígnacy  Potocki  i  Kol- 
l^taj,  dwaj  ludzie  najznakomitei  migdzy  patryotami  polskimi, 
którzy  dzielili,  a  može  przeczyli,  lub  zazdrošcili  sobie  wzajemnie 
slaw§  piervvszéj  mysli  i  glównego  udzialu  w  utworze  Konstytucyi 
380  Mája.  ^ 

W  Lipsku  takim  sposobem  byla  niejako  najwyžsza  rada  národu 
polskiego.  Tm  cz§stsze  i  gor§tsze  przychodzily  do  niéj  z  krajů  na- 
legania, tém  trudniejsze  stalo  si§  položenie  tych,  którzy  czuli, 
že  na  nich  ciežy  odpowiedzialnošé  wyrzeczenia  owego  slovva 
stanowczego,  moc§  którego  splyn^  krwi  potoki,  dla  obmycia 
nadwer^žonego  honoru,  dla  ocalenia,  lub  ostatecznéj  zaguby 
niepodleglosci  národu. 

Košciuszko,  który  juž  byl  uwažany  za  Naczelnika  sprawy 
narodowéj,  bronil  si?  ze  swymi  poradnikami  od  wymagaň  przy- 
slaiíców  z  krajů.  Przekladal  im  brak  zupelnv  funduszów,  nie- 
pewnoáé  ruchu  pospolitego,  šrodki  potažné  przeciwników,  opu- 
szczefiie  Polaków  przez  wszystkie  mocarstwa  \Nojn§  przeciw 
Francyi  zajatých,  prócz  Moskwy,  która  caloác  sil  przy  sobie  za- 
chowala,  i  z  któr§  trzeba  bylo  rozprawic  si?.  Te  i  podobné  za- 
rzuty  przeciw  pospiesznemu  wybuchowi,  nie  zaspokoily  nalegaií 
przybywaj^cych  z  samých  miejsc^  gdzie  kl?ski  i  obelgi  wzma- 
galy  si?.  Nieslychane  scény  Sejnm  grodzieiiskiego,  król  i  Stany 
sejmuj^ce  otoczone  bagnetami,  zagrožone  przyloženiem  lontów 
do  dzial  na  miejsce  obřad  skierowanych,  i  wymuszone  tym  spo- 
sobem zezvvolenie  Stanów  na  drugi  rozbiór  Polski;  nareszcie 


96  ROZDZIAL   SIÓDMY.   —  ROK  1 793-1  "/Qi. 

przekupstwa,  bezpravvia,  przešladowania,  grožby,  które  nast^- 
piíy  po  powrocie  króla  do  AVarszawy,  najwyžsze  urzgdy  Rzeczy- 
pospolitéj  w  rgku  zdrajców  i  splamionych  bez  czci  i  wstydu  lu- 
dzi,  wszystkie  te  okropnoéci  odj^'ly  patrz^cym  na  nie,  možnoáč 
sluchania  innéj  wodzy,  prócz  nieposiadaj^céj  sig  rozpaczy  i 
zgrozy. 

Kosciuszko  jednak  i  jego  poradnicy  ci^gle  od  ostatecznego 
kroku  wypraszali  si?.  Nieznana  jest  od  podrzednych  cigžka  i 
straszna  naczelnikóvv  odpowiedzialnosc,  która  w  oczach  krajů, 
potomnosci  i  wtasnego  sumienia  na  nich  spadá,  za  wszystkie 
skutki  niedosc  wywažonego  rozstrzygnienia.  Odebrali  nareszcie, 
juž  nie  wezvvanie,  ale  grožby,  že  bez  nich  zacznic  sie  ruch.  Ja- 
kož brygada  Madaliňskiego,  Igkajřic  si§  rozbrojenia,  odmówita 
pierwsza  posluszeňstwa  i  zacz§la  przed  scigajycemi  j^  silami  ku 
Krakowowi  uchodzic.  Nie  bylo  juž  w^tpliwosci  nad  losem  krajů, 
i  nie  možná  bylo  tego  losu  pogorszyc.  Zapowiedzianc  rozbroje- 
nie  reszty  wojska  polskiego  miato  wkrótce  nnst^ipic.  Odkladač 
dlužéj  wezwanie  národu  do  powszechnéj  obrony  nie  bylo  podo- 
bném, i  byloby  godném  nagany,  bo  odjgloby  vvówczas  nawet 
podobieústwo  dobycia  raz jeszcze  or^ža  dla  ocalenia  przynajmniéj 
slawy,  ješli  nie  ostatniéj  nadziei  národu. 

Kosciuszko  pokazal  si?  nagle  w  Krakowie,  równiež  przyjaciele 
co  z  nim  w  Lipsku  przebywali.  Przygotowany  oddawna  akt  po- 
wstania  i  odezwa  do  národu,  wyszly  na  jaw.  Tu  možná  bylo 
poznač,  jak  daleko  narúd  byl  post^pil  w  pojociach  politycznych 
i  praktyczno-rz^dowych.  Akt  powstania  nie  byl  w  niczém  podo- 
bným do  tych,  które  poprzednie  konfederacye  oglaszaly.  Gala 
wladza  kra  owa  zostawala  zcsrodkowana  i  powierzona  jednej 
osobie.  Kosciuszko  byl  najvvyžszym  naczelnikiem  národu,  bez 
žadnéj  nad  sob^  kontroli.  Kada  przy  nim  wynikala  z  jego  naj- 
wyžszéj  woli,  bez  žadnego  prawem  nakazanego  wplywu  :  byla 
pomoc^,  nie  mogla  byc  przeszkody.  Taká  róžnosc  z  dawnemi 
konfederacyami  obudzila  zrazu  nadziejg,  iž  szcz^šliwsze  wyda 
skutki. 


Vlil 


Kaiupatiia  1794  roku.  —  Niemcevvicz  pošpiesza  z  Kzymu  i  stáje  przed  bitwj 
w  Szczekocinach.  —  Adjutant  i  sekretarz  Naczelnika.  —  Knowania  przeciwko 
Košciiiszcc.  —  Bitwa  pod  Maciejowicaiu  . 


Powstanie  179/i  roku  jest  drug^  por^  žycia  Niemcewicza, 
w  któréj  okolicznosci  dozwoliiy  mu  zaj§c  znacz§ce  stanowisko, 
i  w  niém  wažne  krajowi  oddac  przystugi. 

Skoro  tylko  Niemcewicz  zostat  uwiadomionym  o  powstaniu 
(pierwsza  wiadomosé  doszla  go  przez  Bernardynów  w  Rzymie), 
natychmiast  udat  úq  do  krajů,  i  w  obozie  pod  Szczekocinami, 
przed  bitw^,  stawil  si§  u  Naczelriika,  który  go  wezvval  do  swego 
boku,  na  miejsce  odježdžaj§cego  Alexandra  Linowskiego. 

Xie  jest  moj^  rzeczři  opisyvvac  poszczególe  wojn§  179/t.  Nad- 
niieni§  tylko,  že  trzy  byly  w  jéj  kolejach  wypadki,  których  wia- 
domosé, gdy  si^  rozeszta  po  krajů,  napelnila  Polaków  niewymo- 
wna,  blízky -w  niektórych  do  obl^kania  radoscia.  Pierwszy  byla 
wygrana  pod  Raclawicami ;  drugi  zwycigzkie  powstanie  War- 
szawy ;  trzeci  nareszcic  i  najwi^kszy  z  nich,  odst^pienie  wojsk 
nicprzyjacielskich  od  obl^ženia  stolicy.  Ten  ostatní  wypadek  za- 
dziwil  cat^  Europo  i  dal  na  chwile  o  przyszlošci  naszéj  lepiéj 


JO(t  ROZli/JAL   ÓbAlV,    —    ROK    179/l. 

rokowac;  wzbudzit  nawet  iiiií^dzy  zawigdlyini  w  gabiiiclacli  i 
w  doktrynie  starými  ministrům  i,  pierwszy  raz  mysl,  že  može  losy 
Polski  zdolajíi  wzi^sc  góro  i  na  lepsze  sie  obrócic,  bo  czfíšiů  od- 
cizte zrywaj^  sifj  na  pomoc  calošci  i  d^ž^  do  polyczenia  s\q.  Taki 
skutek  momentalny  sprawila  odsiecz  Warszawy  przez  niespo- 
dziane  powstanie  Wielkopolskie,  na  Thugucie  ministrze  austrya- 
ckim.  Ale  po  každým  z  tych  szczgsliwych  wypadków,  nast^po- 
waía  niemožnosc  korzystania  z  nich,  a  za  ostatním  spadly  wkrótce 
na  nas  najwi§ksze  kl§ski. 

Przez  caly  cigg  powstania,  Niemcewicz  byt  nierozdzielnyni  to- 
warzyszem  Kosciuszki,  który  przyjaciela  wzi^l  sobie  za  adjutanta 
i  sekretarza.  Niemcewicz,  jak  sam  pisze  w  swoich  pamietnikach, 
zast§po\vat  nieraz  przy  Naczelniku  miejsce  jakoby  ministra  spraw 
zagranicznych ;  byt  ťež  przy  jego  boku  w  marszach  i  bitwach, 
pisaí  jego  listy  i  odezvvy;  na  chwilg  od  niego  nieodstgpowat, 
spát  w  jego  namiocie,  odbierat  najtajemniejsze  polecenia,  byt 
powiernikiem  najskrytszych  jego  mysli  i  cierpieií.  Gdyž  nie  z  sa- 
mým wrogiem  zewnetrznym  naczelnik  vvalczyc  nmsiat  :  wewne- 
trzni  burzyciele  stali  si§  wkrótce  zlém  trudniejszém  može  do 
pokonania.  Nie  ma  národu,  nie  ma  miejsca,  nie  ma  czlowieka, 
w  którychby  zle  instynkta,  ukryté  zamieszania  i  anarchii  po- 
pudy, ješli  nie  sí^i  poskromione,  swéj  fatalnéj  roli  nie  odegraly. 
W  Warszawie  takže,  kiedy  obce  jarzmo  spadlo  z  karku,  a  swoj- 
ski  rz^d  jeszcze  si§  nie  byl  ustálil,  duch  nieporz^dku  i  bróždža- 
céj  swawoli,  dat  sig  natychmiast  poznač  i  póžniéj  zatrut  niejedno 
bohaterskie  usilowanie.  Nasladownictwo  bylo  zawsze  \vad^  i  nie- 
szcz^šciem  Polaków.  Za  Ludwika  XV,  przyj^lisijiy  wyszukane  ze- 
psucie  dworu  wersalskiego.  W  roku  1793,  okropnošci  rewolucyi 
francuzkiéj  znalazly  u  nas  równie  slepých  podchlebców,  jak  na- 
mi^tnych,  nieroztropnych  nasladowców. 

Dziwny  to  fenomén  w  historyi  cztowieczeiistwa,  že  byli  i  sa 
ludzie,  którzy  sig  mieni^  najwierniejszymi  przyjaciolmi  ludz- 
košci,  a  którzy  choruj^i  na  manifi  okrucieiístwa;  dla  kfórych 
rusztowania  i  szubienicc  sa  zorz^i  konieczna  i  upragtiion^i  ws/el- 


KNOWANIA  ťRZECIW   KOSGIUSZCE.  101 

kiéj  doskonalošci  politycznéj  i  socyalnéj ;  .którzy  zachowuj^  prze- 
konanie,  že  možná  i  trzeba  dojšc  do  cnoty,  do  chwaly  i  do  szcz§- 
šcia  przez  najobrzydliwszp  srogosci,  i  majři  rzezie  i  mordy  za 
obowi^zek ,  w  oczekiwaniu ,  že  przez  nie  dojda  do  urojonéj 
utopii. 

Ludzie  namietni,  a  bez  dostatecznych  zdohiošci,  nie  zastana- 
wiaj^cy  si§  nad  innosciíi  položen  i  okolicznošci,  nie  rozróžniajac 
sit  slabých  od  potažných,  granic  obszernych  od  sciesnionych^ 
wreszcie  miary  jednych  i  drugich  przeciwników,  chcieli  konie- 
cznie  bezumném  i  brzydkiem  malpiarstwem,  do  Polski  przysto- 
sowač  okropnosci  dziejace  sie  we  Francyi.  Téj  slepéj  checi  Na- 
czelnik  stale  sie  sprzeciwial ;  ona  byla  žródlem  wielu  dla  niego 
przeszkód  i  smutków^które  Niemcewicz  dzielit,lagodzil  i  umniej- 
szal  przez  swojc  gorliwe  starania,  Wtcnczas  zapewnic  nabral  na 
cale  žycie  tego  wstretu  do  anarchistów,  który  potem  okazy w^ 
sie  w  nim  przy  wielu  okolicznosciach. 

Przyszlo  nakoniec  do  mysli,  migdzy  niektórymi  knuj§cymi 
nieustanne  zawichrzenia,  žeby  króla,  wówczas  od  wszelkiéj  czyn- 
nosci  i  winy  usunietego,  i  wszystkich  ludzi  wyžszych,  bogatszych, 
szanowniejszych,  w  jednej  nocy  zgladzié.  Rosciuszko  nawet  nič 
mial  byc  oszcz^dzonym ,  bo  jak  Arystyd,  byl  zbyt  cnotliwym, 
serdeeznym  i  bez  winy.  Spodziewano  si§  przez  ten  obrzydliwy, 
zbójecki  czyn  nadac  narodowi  jakgš  urojon§  moc  bezwzglednéj, 
bezsumiennéj,  zajadléj,  desperackiéj,  na  wszystko  gotowéj  roz- 
paczy.  Krwawe  i  okropne  wykonanie  szalonego  zámyslu  mialo 
stworzyc  Polsce  sily,  na  których  jéj  zbywalo.  Rzecz  ta  knowala  sig 
w  czasie  trwajacego  obl§ženia  Warszawy,  jako  jedyny  pozostaly 
šrodck  zbawienia.  Niektóre  znamienite  osoby,  naw et  položeniem 
i  dawn^i  przyjažni^  blizkie  naczelnika,  nie  byly,  mówiono, 
zupelnie  obce  naradom  tego  spisku.  Lecz  po  odst^pieniu  wro- 
gów  od  obleženia  stolicy,  gdy  Naczelnika  dzielnosč  i  stalosc  w  jéj 
obronie  tak  szcz^šliwie  dowiedzione  zostaly,  wszelki  zamach  na 
jego  osob^^  i  mdy  stal  sif  jeszcze  nierozs§dniejszym,  bardziéj 
zbrodniczym  i  potwornym,niž  byl  wprzódy.  Czy  jednak  spiskowi 


102  'mimiAt.  ósMV.  —  uoK  1796. 

uczuli  wówczas,  jak  naložaío  swoj§  wine,  i  czy  szczerze  jéj  si? 
wyrzekli^  wiadomém  nie  jest. 

Cóžkolwickb^dž ,  zdaje  sig,  že  cios  zadaný  serou  Kosciuszki 
przez  szalon^i  niestusznosc  i  niewdziecznosč,  z  strony,  od  któréj 
tego  spodziewal  sig  najmniéj,  ani  na  chwilg  nie  dozwolit  mu  cie- 
szyé  síq,  bez  przymieszanéj  goryczy,  przewag^  broni  narodowéj ; 
i  kiedy  jego  czolo  jasniaío  najglosniejszém  po  caíéj  Kuropie  zwy- 
cigztwem,  wtedy  wlasnie  doszly  go  ostrzeženia  o  knuj^icych  sie 
przeciw  niemu  zamysiach  i  zatruty  te  ostatnie  chwile  chwaíy  i 
szczgšcia  z  tylu  miar  jemu  nálezných. 

Košciuszko  trudným  byl  do  zwierzeií.  Nikt  nie  wiedzial  skry- 
tých cierpieií  jego  duszy.  Jesli  komu,  to  chyba  Niemcewiczowi 
dat  on  može  zgadn§c  trudnošci  swego  potoženia  i  koniecznošci, 
w  któréj  byc  sig  rozumiat,  odniesienia  jeszcze  stanowczego  zwy- 
ci§ztwa  i  užycia  potem  sily,  któraby  mu  przez  to  przybyta,  na 
starcie  zabójczych  dla  krajů  fakcyj.  Niemcewicz  jednak  nie  nad- 
mienia  nic  o  tém  w  swoich  pamigtnikach.  tatwo  to  sobie  \vy- 
tlómaczyé. 

Odkrycie  podobnego  rodzaju  prawdy,  dotkni^cie  nawet  tylko 
ciemnych  o  niéj  wiesci,  kr^ž^cych  z  niepewnoáci^  w  publiczno- 
šci,  spadloby,  choč  bardzo  nieslusznie,  na  caty  naród,  byloby 
z  chciwoáci^  užyte  na  jego  pot^pienie  przez  nieprzyjaciót,  spa- 
dloby  szczególnie  na  osoby  wówczas  jeszcze  žyj^ce,  dosyc  juž  i 
až  nadto  nieszcz^šlivve,  których  charakter  jakkolvviek  plamič,  i 
los  pogorszac,  wzdrygat  sig  Niemcewicz.  Niewczesne  wnikanie 
vf  tak  ohydne  tajniki,  rzuciloby  niezawodnie  uwlaczaj^cy  i  ci?- 
žki  cieri  na  Polsky,  któréj  w  oczach  obcych  krajów  Košciuszko 
byl  chwal?,  i  powinien  byl  milosci§  byc.  Wažne  wi?c  powody 
musialy  utwierdzic  Niemcewicza  w  postanowieniu  zachowania 
zupelnego  milczenia  o  smutných  a  czarnych  tajemnicach  koňcft 
powstania. 

Wogólnosci,  podobné  spiski  pozostaj^  zazwyczaj  na  zawsze 
okryté  cieniami  nieprzejrzanych  w^tpliwošci,  kiedy  nie  wybu- 
chn^  i  s^  zatrzymane  w  nierozwinion,ym  zawi^zku ;  tém  bardziéj, 


KNOWANIA  PMECIW  KOSCUJSZCE.  103 

kiedy  ludzie  znaczni  mieli  može  jakikolwiek,  chočby  posredni 
tylko  i  nievvyražny  w  nich  udzial,  i  kiedy  potem  powszechna 
krajů  ruina,  winnych  i  niewinnych  swémi  gruzami  pokryla.  Naj- 
podobniéj  do  prawdy  jest,  že  vv  tym  razie,  jak  \v  wielu  innych 
bywalo,  podrzedne  tylko  figury  i  zauszniki  wyžszych  osob,  bez 
ich  istotnego  upowažnienia  ani  udzialu,  wchodzily  do  zbrodni- 
czych  narad  i  knowaly  može  wyražny  spisek. 

Wszelako,  glos  publiczny  dtugo  po  rewolucyi  obwinial,  nie 
wiem  czy  slusznie,  szczególnie  Kollataja  o  znajomošó  owego 
spisku.  O  nim  to  jednym  Niemcewicz,  pomimo  swéj  wielkiéj 
ostrožnosci  w  odpowiedziach  rz§dowi  moskiewskiemu,  mówi 
w  sposób,  co  oddziela  go  poniek^d  od  innych  patryotów  pol- 
skieh.  Okolicznosc  takže  w  pamietnikach  Niemcewicza  godna 
uwagi  jest,  že  Košciuszko  odježdžajgcy  do  wojska,  jednemu  Rol- 
l§tajowi  powierza  swój  zamiar,  jak  gdyby  na  ostrzeženie  go,  že 
szuka  bojů,  aby  zwyciezc§  wrócic,  i  že  w  jego  niebytnošci  wszel- 
kie  poruszenie  przeciw  jego  wladzy  byloby  niebezpieczne  :  a 
razeni,  že  przyjaciolom  najpoufalszym,  na  których  przywi^zaniu 
najbardziéj  polegal,  i  z  którymi  ostatni^  wieczerz^,  ostatnie  pože- 
gnanie  przed  odjazdem  sobie  przygotowal,  Naczelnik  nic  nie 
odkrywa,  jakby  si§  bal,  aby  go  od  kroku  niebezpiecznego  i  pra- 
^vie  rozpaczliwego  nie  odci§gali.  Niezawodnie,  krok  tenmialcos 
w  sobie  bardzo  raptownego  i  na  jedn^  kart^  wszystko  stawiaj§- 
cego,  co  zdaje  sic  strategicznych  konibinacyj  w  ówczesnych 
okolicznosciach  nie  powinno  bylo  byc  skutkiem. 

Rozwažaj^c  bowieni  post§powanie  Kosciuszki  ze  strony  tylko 
wojskowéj,  zdaje  sie,  že  dla  osi§gnienia  najwiekszych  korzysci 
z  tak  niespodzianego  i  szcz^sliwego  obrotu  rzeczy,  jakiéni  bylo 
oswobodzenie  stolicy  i  zl§czenie  si^  wojsk  sprzymierzonych, 
nalézalo  Naczelnikowi  z  calemi  i  przewažnemi  silami  \v  jedn^ 
strone  rzucič  si§  i  zniesc  koniecznie  jednego  i  najniebezpie- 
czniejszego  z  nieprzyjaciól,  a  potem,  jesli  bedzie  trzeba,  na  dru- 
giego  uderzyč.  Nic  gorszego  zas  byc  nie  moglo ,  jak  rozdrobnic 
swe  sily  i  siebie,  glow§  národu,  na  sztych  wystawič.  Po  uwol- 


\()U  KOZDZIAt  OSMY.   —    IlOK    179/|. 

nieniu  Warszawy,  Katarzyna  rozgniewana  na  króla  przepisaía 
SuwaroAvi  zalrzymac  sie  i  przez  zimě  armistycyum  zawrzei'. 
Suwarow,  po  bitwio  maciojowickiéj,  z  któréj  iiie  cieszyt  si^», 
nie  mógl  juž  wykonaó  tych  iiam  przychylnych  rozkazów,  i  dažyí 
do  Warszawy,  aby  wi^kszym  wylewem  krwi  i  liczba  zabitých 
ofiar,  swoje  ohydne  wawrzyny  uáwiotnic. 

Uderzajacém  jest,  že  w  obu  powstaniach  naszyob,  jakobiiiskie 
manifestacye,  badž  tylko  knovvane  i  w  zámysle,  b^dz  juž  do 
skutku  przyprowadzone,  okázaly  sie  zawsze  fatálně  dla  sprawy  i 
powstania,  które  wesprzeé  i  ožywic  mialy,  i  že  poprzcdzity  za- 
wsze nakrótko  nasze  ostateezne  kleski  i  tragiczne  konania. 


Dnia  6  paždziernika  I19h,  Kosciuszko  z  Niemcewiczem  prošlo 
z  przyjacielskiéj  wieczerzy  wyježdžaj^  sekretnie  do  wojska. 

Patrzcie,  jak  ci  dwaj  ludzie,  sami,  bez  žadnego  oi'szaku,  o 
šwicie,  pošpieszaj^  na  koniach  chlopskich,  które  od  wsi  do  wsi 
odmieniaj^ ;  z  pozoru  s^dz^c,  któžby  zgadí,  že  los  Polski  tam  si^ 
znajduje  i  do  jednego  z  nich  jest  przywi^izany?  Oddalaj^  si§ 
z  pospiechem,  a  nie  wiedz^,  iž  juž  do  braci  nie  wróc§,  i  že  ten, 
co  bohatersk^  staíošci^  dopiero  stolice  obronil,  juž  nigdy  jéj  nie 
zobaczy.  W  milczeniu  jad^,  každý  zatopiony  w  wlasnych  my- 
šlach  :  ale  jakiež  one  sa,  jakie  wzruszenia,  jakie  przeczucia  burza 
ich  dusze,  to  bolesci^,  to  pokrzopienicm,  to  zwatpienieu),  to 
odwag(i  i  nadziej§?  O !  momenta  straszne,  w  których  cala  istnosc 
i  sumienie  do  najglebszych  tajników  s^i  poruszone  i  w  okropnéj 
niespokojnosci  —  nie  o  siebie,  ale  o  drogíi  ojczyzny,  o  braci 
wystawionych  na  rzež  i  kleski,  o  przyszlosc  mlodych  i  naste- 
pnych  pokoleri,  o  slaw§  imienia  polskiego,  o  s§d  Boga  i  poto- 
mnošci... 

Z  pamigtnikami  Niemcewicza  w  r§ku,  b^dziemy  daléj  jego 
biografie  krešlic,  dodaj^c  do  ich  tresci  niekiedy,  jak  južešmy 
uczynili,  nasze  wlasne  wspomnieniaí  Przy  opowiadauiu  wy- 
padków,  znajdziemy  w  jego  paniietnikach  rysy  jego  charakteru, 


BITWA  POD   MaCIEJOWICAMÍ.  105 

znajdziemy  go  zawsze  jednym ,  czy  na  wolnosci ,  czy  jericem, 
w  obec  przyjaciól,  lub  zažartych  wrogów,  w  obozie,  na  placu 
bitwy,  czy  w  ciemném  wi^zieniu,  czy  w  salonach,  w  dostatkách, 
lub  w  n^dzy.  Równosč  i  vvytrvvatosc  úmyslu  nigdy  go  nie 
opuszcza;  przy  žalosci  serca  zachowa  wesološc  i  uszczypliwa 
Avcn§  dowcipu,  a  zawsze  málo  dbac  bcdzie  o  skutki  i  o  przy- 
szlosc,  byle  swoje  zrobit  podtug  obowi^zku ,  i  swoje  wypowie- 
dzial  podtug  popedu  uczucia. 

W  Avilia  bitwy  maciejowickiéj,  Niemcewicz,  podczas  kolacyi 
w  zámku  miejscowym,  znajduje  mi§dzy  potluczonémi  sprzgtami 
reszty  rgkopismu  starego,  który  byt  uszedt  grabiežy  moskie- 
wskiéj,  zapewne  z  archiwum  Zamoyskich,  i  opisuj^cy  elekcy§ 
Augusta  II.  Czytanie  tego  manuskryptu  cieszy  go,  zajmuje,  smie- 
szy,  jak  gdyby  go  czytat  spokojnie  žebraným  damom  i  literatom 
w  Warszawie.  Nazajutrz  nastupuje  pamietna  bitwa  :  w  niéj 
Niemcewicz  dzieli  mežnie  wszystkie  koleje  wodza  swego.  Miat 
prawo  powiedziec  o  wszystkich  wypadkach  tak  czvvoroletniego 
sejmu,  jak  i  powstania,  quonim  pars  magna  fui.  Czytelnik  pa- 
mietników  jego,  widzi  z  nim  i  czuje  :  naprzód  zbyt  krotky  na- 
dziej^  wygranéj,  potem  wzrastaj^c^  o  niéj  w§tpliwosc,  nareszcie 
ostateczne  zwatpienie,  rozpacz  i  smierc  bohaterska  wielu  z  na- 
szych.  Niemcewicz,  przez  caty  ci^g  uporczywéj  bitwy  (1),  i  do 
jéj  koríca,  walczy  z  najwigksz^  odwag^  i  przytomnosci§;  gdy 
postrzega,  že  szwadron  jazdy  jego  województvva  miesza  sie  i  chce 
pierzchac,  przyskakujc  do  niego,  przemawia  do  swych  powie- 
tników,  i  na  ich  czele  znowu  uderza  na  nieprzyjaciela;  ale  ranný 
w  rarai^,  widzi  coraz  bardziéj  nastepuj§ce  nieprzyjacielskie  sze- 
i'egi  a  nasze  rozbité.  Odebrat  rané,  lecz  ani  ból,  ani  otaczajace  zni- 
szczenie  i  rozpacz  nie  mog^  mu  odjac  radosci  i  szlachetnéj  dumy, 
gdy  rzekt  sam  do  siebie,  že  go  spotkato  szczešcie  krew  przelač 
dla  Ojczyzny. 

(1)  Jeneral  Fiszer,  póžiiiéj  szef  sztabu  ksiecia  Józefa  Poniatowskiego  a  adjutant 
Košciuszki,  mawial,  že  ze  wszystkich  bitew,  na  którycli  sie  znajdowat,  nie  zda- 
rzylo  mu  sie  nigdy  byř  w  slraszniejszyni  ognin. 


106  nuzDZiAL  tis.MV.  —  i!(H\  179'i. 

Niemcewicz  mógl  byt  ujsé  od  nieprzyjaciót  i  niewoli,  do 
czego  szukaj^cy  ocalenia  kawalerzysci  zach^cali;  ale  straciwszy 
nadzieje  ratowania  ojczyzny,  nic  wiedz^c,  co  sic  z  Naczelnikicin 
stato,  Avidz^c  wszyslko  w  kóto  sicl)ie  zguhioncin,  nic  cliciat  sic 
salwowač,  a  nie  mog^c  szahli  utrzymac  w  bezsilnéj  řece,  osta- 
bionv  strata  krwi^  bez  sposobu  ot)i'on\^  ^vzicty  jest  w  nicwolc. 
Poprowadzony  do  zámku  zajctego  juž  przcz  kwatcrc  gt<3\vna 
moskiewsk^,  znajdujc  tam  wszystkich  gencratów  polskich,  Sic- 
rakowskiego,  Kamiiískiego,  Kniaziewicza,  Kopcia  jak  on  \v  nie- 
wol§  zabraných.  Nie  byto  to  pociech^i,  tam  sic  rázem  znaležé; 
ale  jakiž  žal  niewymowny  przeszyt  ich  serca^  i  któryž  Polák, 
w  jakimkolwiek  czasie  i  miejscu,  mógtby  bez  rozrzewnienia 
czytaé  opisanie  téj  scény,  kiedy  zabráni  jeiicy  polscy  postrzegli 
Kosciuszk§,  WC  krwi  zbroczonego,  bez  zmysíów,  jak  na  marach 
niesionego.  Wszyscy  olaczaj^  martwe  ciato;  obwi§zuj§  jego 
raný,  cuc^  go  ;•  nieco  ocuconego  sktadaj^  w  jednym  z  pokojów 
zámku,  gdzie  przcz  noc  przebywa;  przy  nim  ranný  Niemcewicz, 
wierny  swemu  powotaniu  ktadzie  sig  na  ziemi  pošcielonéj  trochy 
stom§.  Ach,  co  to  za  noc  straszna  byta  I  Oka  nie  zmružyli.  Bole 
ciata  niczém  byty  przy  m^'czarniach  duszy,  w  któréj  po  nieda- 
wnych  wygranych  przedstawiaty  si?  teražnicjsze  zniszczenie  i 
Polska  w  rozpaczy,  stoj^ca  nad  grobow^  przepašci^.  W  tym  stanic 
úmyslu,  kiedy  každego  pulsu  bicie  naglone  jest  iimém  drcczgi- 
cém  przypomnieniem  lub  przewidy wanicm ,  róžnc  gtosy  docho- 
dzg  ich  sluchu,  pomnažaj^  okropnošc  dtugich  godzin  nocnych, 
co  zdaJ9  si^  nie  miec  koiica.  Stysz^  z  jednej  strony  jeki  i  prze- 
kl^stwa  konaj^cych  po  piwnicach,  bez  žadnéj  pomocy,  žolnicrzy 
polskich;  z  drugiéj,  tryunifalne  wykrzyki  biesiaduj^cych  w  bli- 
zkiéj  sáli  wrogów.  I  jedné  i  drugie  byty  ostateczn§  miarf^  nie- 
wymownych  cierpieri,  može  zgryzot  cigžkich,  choc  niestusznych, 
w  téj  okropnéj  nocy  doznaných  przez  najcnotliwszych  obroiíców 
Ojczyzny. 


IX 


Wywiezienie  jcúców  w  glgb'  líossyi.  —  Obchodzenie  sig  Moskali  z  jeňcanii.  — 
Wigzienie  Niemcewicza  w  Kreposli  Petersburskiéj.  —  Jego  cierpienia  i  prače.  — 
^^'sl5pienie  na  tron  Pawla,  i  wypuszczenie  wigžniów  na  wolnošd.  —  leh  pobyt 
w  Petersburgii.  —  Košciiiszko  z  íjiemcewiczem  údaje  sig  do  Amerykí. 


Nazajutrz  po  iiieszcz^snéj  maciejowickiéj  bitwie,  za  nadeszlym 
wyžszym  rozkazem,  wywiezieni  zostali  jeiicy;  sami  nie  wiedzieli 
gdzic.  iNiemcewicza  nie  ťozdzielono  od  Kosciuszki.  Prowadzoiio 
wszystkich  rázem  pod  šcist§  i  liczng,  straž^,  pomalu  przez  Wo- 
íyri,  w  oczekiwaniu  dalszych  z  Petersburga  rozkazów.  Cierpienia 
fizyczne  i  gl^boki  smutek  nie  potrafily  przygasic  w  Niemcewiczu 
chgci  traktowania  Moskalów  z  odrazy,  czesto  nawet  ze  wzgarda, 
szczególnie,  kiedy  pysznili  sig  z  swych  zwyci^ztw;  i  dokuczaí  ini, 
jak  mógí,  przykremi  prawdami  i  maíowaženiem  ich  nadetéj 
powagi.  Rzadko  odmawial  sobie  téj  jedynéj  naówczas  dla  niego 
pociechy.  Nie  mogli  zaiste  gtówni  jeiíców  stražnicy,  generat 
Chruszczew  i  major  Titow,  wg^tpic  choc  na  moment  o  uczuciach 
i  opinii  Niemcewicza  wzgledem  nich.  Lada  pochwata,  lub  znak 
uprzejmoáci  dla  nich  bytyby  go  raczéj  udusiiy,  jak  žehy  miaíy 
przejšc  przez  jego  ústa,  prócz  kiedy  byly  zaprawione  smieszn^  i 
widoczna  ironi^.  Gdy  dojechali  do  Zaslawia,  doszla  ich  wiado- 
mosc  o  rzczi  pragskiéj  i  o  poddaniu  sic  Warszawy.  Žadne  oznaki 


11(1  nOXUZlAt  DZIEWIATY.    —   ROK   179/*. 

wzglgdnéj  szlachetnošci  z  strony  iryumfuj^cych  oficerów  stražy, 
nic  zJagodzily  goryczy  téj  dobijajgcéj  wiadomosci.  Przyszedt  rá- 
zem rozkaz  rozt^czenia  jericów.  Przyj^li  go  prawie  oboj^tnie, 
rozl^czyli  sic  bez  nowego  smutku.  W  takich  momentach,  po- 
wi^kszenie  nieszczescia  zdaje  si§  nicpodobném  i  dodaný  smutek 
z  równoduszn^  ozi^btosci^  bywa  przyjoty. 

Niemeewicz  i  Fiszer  pozostali  sami  przy  Naczclniku.  Moskale 
Kosciuszk§  jednego  mieli  za  szczerego,  czystego,  godnego  czlo- 
wicka;  jemu  jednemu  wierzyli  na  pierwsze  stowo;  jego  jednego 
szanowali  i  dla  niego  mieli  jakieš  wzgl^dy.  On  jeden,  podtug 
nich,  byl  dobréj  wiary  i  z  przekonania  dzialajg,cy,  i  byl  tylko  na- 
rzQdziem  rewolucyonist<)w  i  zbrodniczych  burzycieli.  Reszta 
powstaiíców,  w  ich  rozumieniu,  byli  ludzie  bez  moralnosci, 
stronnicy  jakobiiískiéj  Francyi,  czlonkowie  tajných  towarzystvv, 
poswigcaj^cy  wszystko  swym  osobistym  widokom,  których  sza- 
cowac,  którym  wierzyé  nie  možná  bylo.  Takie  rzeczy  widzenie 
tlór^aczy  roznose  postepowania  rz^du  rossyjskiego  wzglgdem 
Kosciuszki  i  \vzgl§dem  innych  jericów. 

Agenci  moskiewscy,  w  czasie  téj  podróžy,  starali  sie  zwyklémi 
fortelami  zbic  Niemcewicza  z  prawego  toru  i  przyvviešč  go  do 
skalania  sumienia,  do  odst^pienia  swych  zásad  i  przyjaciól.  Spo- 
dziewali  sig  przez  to  dojsc  do  wažnych  odkryc.  Niemcewicz  mial 
juž  niemal^  glošnosc,  byl  znaný  z  zápalu,  gorliwoáci  patryotycz- 
néj,  byl  w  šcisléj  przyjažni  z  naczelnikami  sejmu  i  powstania,  byl 
wi^c  godnym  i  wybranym  celém  ich  szczególnych  podstgp(5Kv. 

Gdyby  go  znali  ci  agenci,  nie  byliby  napróžno  na  nim  svvéj 
niecnéj  bieglošci  próbowali.  Ale  ludzie  przewrotni  nie  wierz^i 
w  žadn^  cnot^ ,  žadnego  czynu  bez  samolubnego  powodu  nie 
przypuszczaj^i,  i  rozumiej^  zavvsze,  že  pod  i)okryw§  cnoty  potrafi^ 
domacaé  si^  zepsucia,  podobnego  swojenm. 

Mysl  uj^cia  Niemcewicza  jakiemikolwiek  obietnicami ,  nani, 
cosmy  go  znali,  nmsi  zdawac  sig  przeciwn^i  wszelkiemu  zdro- 
wemu  rozs^dkowi  i  godn^  tylko  wysmiania.  Ta  mysl  zajala  jednak 
Moskali  podczas  podróžy  przez  Wolyii,  a  požniéj  w  Petersburgii. 


WYWIEZIENIE    DO   PETEttSBURGA.  ii^ 

Wiadomo,  že  dla  schwytania  dzikich  sloniów,  índyanie  užywaj^ 
sloniów  przyswojonych ,  co  przynecaj^i  w  lapki  nieprzyst^pnych 
inaczéj  towai-zyszów,  aby  ich  oddac  w  řece  swych  panów.  Tak 
tež  Moskwa  užywaía  Polaków  na  Polaków,  aby  zepsucie  i  nie- 
vvol§  szerzyc. 

Na  Wotyniu  ziialazta  si§  Polka,  dania  znamienita,  dawiia  zna- 
joma  Nienicevvicza,  która  w  czasie  przejazdu  jeiíców.  przez  jéj 
rezydencya,  podjgía  sie  nast§puj§cych  rad  przyjacielskich  i  przed- 
stawieii :  «  že  juž  tťzeba  poddac  sie  zwycigzkiéj  sile ;  že  ta  sila  jest 
»  taskawa;  že  Niemcewicz  iiiože  si§  od  niéj  spodziewac  wielkich 
»  task,  ješli  wyspowiada  Avszystko,  i  že  zaskarbiwszy  sobie  jéj 
))  opičky,  bgdzie  niógí  wiele  dobra  uczynic  i  ulžeri  dla  przyjaciot 
))  uzyskac.  » 

Ta  pani,  jak  wiele  innych  znakomitych  tego  wieku  dam,  nit. 
iniaía  jasných  pojgc  oswéj  powinnošci  i  ojczyžnie^  nie  wiedziaía 
sama  co  czynila  i  jakiéj  |sie  podjala  szpetnéj  roli.  Udpowiedž 
Niemcevvicza  nie  byta  w§tpli\\\i;  grzecznosc  tylko  winna  poíože- 
niu  i  píci,  obrala  jíi  z  szorstkosci  zaslužonéj. 

Oddziat  prowadz^cy  Košciuszkg  z  dvvoma  jego  tovvarzyszaini 
kolowaí  dosc  dtugo  po  krajů ;  doszedlszy  až  do  Kijowa,  dopiero 
zvvrócil  sie  na  Bia}g,Rus,  ku  Petersburgowi.  Zdaje  si§,  že  powód 
wodzenia  Košciuszki  po  róžnych  cz§sciach  krajů  naszego  až  do 
zadnieprskicb  okolic  byt,  žeby  sie  tym  potowem  szczycic  i  po- 
kazujac  go,  zniweczyč  ostatnie  szcz^tki  nadziei  i  (lucha  publi- 
cznego  w  Polsce.  Jednak  w  wielu  miejscach,  Kosciuszko  i  jego 
tovvarzysze  odbierali  oznaki  gtebokiéj  sympatyi  dla  siebie  i  nie- 
zgastego  przywi^izania  dla  ojczyzny  polskiéj.  W  Czernichowie 
nawet,  dwaj  starce  odvviedzali  ich  w  polskim  jeszcze  strojů  i 
rozmawi-ili  z  nimi  po  polsku.  Nigdzie  atoli  nie  dala  sie  dostrzedz 
mysl  pokuszenia  o  ich  wyswobodzenie;  bo  tež  to  byío  prawie 
niepodobném  ,  chociaž  Moskale  inaczéj  mniemali,  miarkuj§c  po 
wielkich  ostrožnosciach,  wzif;tych  przecivv  wszelkienin  podo- 
bieristwu  uwolnienia  jericów. 

Jak  šmierc  bywa  pož^dang,  dla  cliorego,  co  jeczy  w  dtugich  i 


112  lUtZIl/.I.VÍ.    D/IKNVIATV.    llOk     I7i)/|. 

nieuleczonych  bolešciach,  tak  jeiicy  polscy  žyczyli  juž  dojechac 
do  celu  dtugiéj  i  peínéj  samých  przykrošci  i)odróžy.  Dowiaduja 
sig  be/  smutku  i  trwogi,  že  Petersbuvg  jest  tym  cel(!m,  /e  juž  s^i 
w  Carskiém-Siolcj  že  zbližaj^i  sio  do  stolicy.  leh  podróž  iikíada 
si§  \v  sposób,  aby  za  jasnego  dnia  do  niéj  nie  dojecbaé.  \V  nocy 
stáje  powóz  w  miescie.  Tu  zlowieszcze  natychmiast  nastcpujy 
odmiauy.  llozl^czajíi  jeiiców.  Niemccwiczowi  ka/.a  wysi^išč; 
ílwie  w  píaszczach  íigury  bioi\i  go  pod  vece  i  prowadz^i  przez 
1'óžne  ulice ,  sadzaja  na  tódž  okryty,  przewožg,  przez  lody  sze- 
ťokiéj  i  bystréj  rzeki ;  byla  to  Newa.  Niemcewicz ,  choc  nic; 
znal  miejscowosci ,  miarkuje^  že  go  zawož^  do  forttícy  peters- 
burskiéj.  Wysadzony  na  ziemie,  slyszy  ci^žkie  bramy  zapadaj.jce 
sie  za  nim,  i  zapi-owadzony  jest  do  celi  osmiu  stop  wzdtuž  i 
wszerz,  nowo  otynkowanéj,  gdzie  po  odebraniu  mu  wszystkiego 
co  miaí  na  sobie ,  oswiadczaj^  mu,  že  ma  miec  tam  svvoje  mie- 
szkanie  :  . 

o  (lnic  nicvvoli  mojéj,  gUiclic  liirmy  ciciiie  I 
Jcszcze  sio  úmysl  wzdryga,  na  waszc  wsponuiienic. 
O  nocy,  gdzicm  przebywat  mro/ne  Newy  sziony, 
Jak  zloczyňca  pizez  dzikicli  siepaczów  strzcžony, 

0  uiicjsca,  gdzie  sio  ciclia  Iza  poloiíieni  lejc 

1  gdzie  i)rzybywajacy  žegnaja  nadziej^. 


W  rozpaczy,  w  ciežkim  smutku,  w  posepnúj  žatobic 
f^egieni  jak  niaitwc  cialo  w  zimných  sklepieii  grobic. 

[Diimanic  iv  Ursyttoaie.) 

Zamkniety  >v  ciasnym  i  ^vilgulnym  lochu,  wystawiony  na  cit; 
žkie,  dlugie  i  wielorakie  cierpienia,  ale  moc  jego  duszy  nie  jest 
j(!szcze  těm  ztamana.  Uanny  bolesnie,  pozbawiony  užycia  jednej 
reki,  travviony  dlugoscisi  bezscnnych  no(íy  i  ci^íglym  povvrotem 
najsmutniejszych  mysli,  rozjíitrzony  gmbiaiistwem  i  srogošci^ 
svvoich  stražników,  bez  powietrza,  dtugo  bez  ksi^žek,  bez  piór  i 
možnošci  pisania,  \valczy  pvzeciw  melancholii,  nie  daje  sie  przez 
niy  zwyciežyc,  a  skoro  nni  dáno  piór<»  i  papier,  rzuca  sir  caly 


WlEZIEiNIE   W   KREPOtíTí.  113 

do  prac  literackich  i  w  nich  szuka  roztargnienia  i  pociechy. 
Taká  walka  z  najsrožszém  nieszczešciem  i  niepoddanie  si§  jego 
okropnosci,  s§  godne  pomieci  i  wiecznéj  pochwaly  przed  poto- 
mnosci§. 

Nic  wszelako  nie  može  tyle  na  czesc  Niemcewicza  byc  wspo- 
mnianéni,  jak  jego  niewzruszona  stalošč  w  odpovviedziach  na 
zapytania,  z  rozkazu  carowéj  mu  czynione  przez  hrabiego  Sa- 
mojlowa,  generalnego  prokurora,  najwyžszego  wóvvczas  urag- 
dnika  w  s^downictwie  i  administracyi  paiístwa.  Rz§d  nioskie- 
wski,  podlug  swego  i  wielu  innych  rz^dów  zwyczaju,  do  srogosci 
dodawal  pochlebstwo,  zn^canie^  przekupienie,  owszem  od  nich 
zaczynaí,  aby  z  nieszczesliwych  ofiar  wydobyc,  wyrvvač  potrze- 
bne  uznania^  a  zyskawszy  je,  oddac  znowu  splamione  ofiary 
nienasjconéj  zemšcie,  z  dodatkiem  wíasnéj  vvzgardy  i  zgi-yzot 
wíasnego  suriiienia.  Zacz§to,  jakešmy  nadmienili,  juž  w  ci^gu 
podróžy  kusic  Niemcewicza.  W  wi§zieniu,  powtórzono  po  kilka 
rázy  i  grožby  wiekszych  kar  i  obietnic  wolnosci  i  wielkich  lask, 
byle  wydaí  tajemnice  powodów  i  sprežyn  powstania,  byle 
oskaržyl  jakimkolwiek  sposobem  swych  kolegów. 

Ale  nic  w  jego  duszy  nie  przemoglo  prawdy  i  obowi§zku. 
Samojíów,  który  nie  odznaczat  sie  bystrým  rozumem,  widz^c,  že 
jego  dosč  niezgrabne  gtaskania  nic  nie  wyjednaty  od  jerica, 
wpadal  w  bardo  nieprzyzvvoite  gniewy  i  grožby.  Nareszcie,  zmo- 
žony  kilkodniovvéni  próžnem  usiiowaniem,  odstapil  od  síownéj 
inkwizycyi  i  przyslat  liczne  zapytania  na  pismie,  z  rozkazem 
niezwlocznego  odpisu. 

Niemcewicz,  nielitosciwie  naglony  bez  wzgledu  na  stan  zdro- 
wia  i  bolesci  pochodz§ce  z  rannéj,  opuchni§téj  pravvéj  rgki,  nm- 
siat  przez  noc  calai  odpisy wač  na  te  zapytania. 

Odpowiedzi,  które  lewg.  rek^w  pospiechu,  i  z  trudnošci§  na- 
kreslil, s^  godne  uwielbienia,  przez  rzetelne  prawdy,  nieoszcze- 
dzone  samým  ciemi^žcom  i  przez  zdania  sprawiedliwe  w  nich 
zaw  arte.  Jest  to  obraz  pelen  prostoty,  szczerošci  i  trafnosci  na- 

szego  powstania,  powodów  jego  zaczecia,  przyczyn  jego  úpadku, 

8 


l\U  ROZDZIAL   BZIEWIATY.   —  ROK    1794. 

i  s^d  surowy,  lecz  bezstronny,  wydany  na  króla  Stanislawa  Au- 
gusta. Moskale  nie  poznali  sig  na  wielkiéj  wartosci  tego  pisma; 
chcicli  koniecznie  znaležé  jakies  zbrodnicze,  podziemne  taje- 
mnice i  stosunki  z  jakobiiískiémi  klubami  tam,  fídzie  najczystszy 
•  patryotyzm,  rozj^trzony  przez  ich  wlasne  bezprawia  i  srogosci, 
sam  jeden  vvszystko  zdzialal. 

Po  gvvattownych  scénách,  próbowanych  zaraz  w  piei'\vszy(;h 
tygodniach  dla  wydobycia  wymaganych  zwierzeii,  wiežniowie 
polscy  przestali  byc  przedmiotem  uwagi  wyžszych  osob  rz^do- 
wycb,  zapomniano  prawie  o  nich,  i  podrz^dni  urzednicy  zavvia- 
dywali  samowíadnie  ich  codzionn^,  lepsz^  lub  gorsza  dol^.  Gdy 
dozwolono  im  ksi^žek,  piór  i  papieru,  bylo  to  znacžném  dla  nich 
polepszeniem.  Niemcewicz  rzucil  sie  žarliwic  do  rodzaju  pocie- 
szenia,  z  którego  mi^dzy  towarzyszami  nieszcz^scia,  on  najskutc- 
czniéj  mógl  korzyslac.  Bot^d  mamy  posród  jego  dziet  prače, 
w  czasie  niewoli  mi§dzy  ciasnémi  můrami  wigzienia  dokonané, 
i  powinnibysmy  czytac  je  z  czulszém  uwielbieniem.  Z  tych  «  Ata- 
lia  »  Rasyna  i  niektóre  bajki  mog^  si^  nii§dzy  lepszemi  policzyc. 
Tlómaczyí  wiele  z  angielskiego,  pracowat  z  nieslychan§  íatwo- 
sci^  i  pr^dkosci^i.  Voemat  Pukiel  wiosów  uciety ,  przctlumaczyl 
i  przepisal  z  Popcgo  w  dni  kilka.  Oryginalna  poezya  takže  go 
zajela.  Wiele  z  tych  pism  wyszlo  na  jaw  za  staranicm  Tadeusza 
Mostovvskiego,  wiecéj  pogin§lo. 

Niemcewicz,  w  ciasnych  i  ciemnych  murach  cierpiycy  na  cielc 
i  duszy,  iiczul  jednak  zachely  swéj  naturalnéj  wesolosci  i  ni^i 
prowadzony,  zacz^l  pisac  romans  polski  pod  tytuíem  :  «  Pamif- 
tniki  Bielawskiego.  »  Bielawski  byl  poeta  pelen  smiesznošci, 
przypisuj^cy  sobie  wszystkie  doskonalošci,  rozumiejacy,  že  naj- 
lepsze  wiersze  pisze ,  že  wszyscy  inni  autorowie  s^  przy  nim 
mizerné  i  liché  istoty,  które  z  pogard^awawrzynkamiw  nazywal, 
nicgodne  wi^zaé  rzemienia  u  jego  obuwia;  že  wszystkie  kobiety 
s^  w  nim  zakochane,  i  t.  p.  IVielawski,  który  si§  mienil  fun- 
datorem  teatru  warszawskiego ,  zostal  plastronem  niektórych 
salonów  warszawskich,  i  do  tego  byl  doskonalc  usposobiony. 


WIEZIENIE  W   KREPOSTI.  115 

P.  marszalek  Potocki,  Stanistaw  Potocki,  Niemcewicz  i  Tr§becki 
bardzo  sig  nim  bawili;  wymyslano  dla  niego  róžne  mistyfikacye ; 
kobiety  z  ulicy  byly  dla  niego  zakochane  hrabiny,  konteski; 
robiono  wiersze,  które  on  brat  za  swoje;  nietrudno  bylo  jego 
próžnosč  przekonač  o  najniepodobniejszych  rzeczach.  Te  facecye 
trwaly  przez  pierwszc  lata  czworoletniego  sejmu.  Pozostanie  to 
rysem  charakteru  Niemccwicza,  že  w  najsmutniejszéj  epoce 
žycia  swego,  wziíil  sobie  za  przedmiot  pracy^  pamietniki  wy- 
šmianego  oryginala,  którego  obraz  mógt  byč  szczególnie  dla  Po- 
laków  ciekawy  i  zabawny. 

Drugie  jego  charakterystyczne  dzielo,  o  którém  niejeden  može 
w  jego  položeniu  bytby  myšlat,  ale  które  málo  kto  šmialby  napi- 
sac,  byía  krwawa  satyra  na  Katarzyng  II.  Pod  jéj  skinieniem  i 
kluczem  trzymany,  každego  dnia  mog§cy  byč  za  jéj  rozkazem 
zgubiony,  nie  oparl  sig  Niemcewicz  ch^ci  wylani<i  na  ni^  stu- 
sznéj  žólci  i  zgrozy,  które  w  sobie^  póki  zostawal  pod  jéj  mie- 
czem,  uciszyč  roztropnošc  nákazy vvaía.  W  tych  wierszach  za- 
pewne  nie  oszczgdzií  ostrých,  dopiekaj§cych  farb  i  vvyroków 
potepienia.  Szczesciem,  nie  odkryto  téj  poezyi  i  autor,  w  chwili 
zimniejszego  namyshi,  sam  j^  spálil. 

Te  ulgi,  te  pomoce  brané  od  dawnéj  wesolosci,  nie  mogly 
wszelako  obronic  go  od  smutków  i  gorzkich  nieprzyjemnosci , 
któremi  codziennie  byl  nekaný.  Zapadl  nareszcie  gorzéj  na  zdro- 
wiu.  Pióro  i  poezya'  tracily  swój  dobroczynny  wplyw;  w  pilce, 
któr§  sam  sobie  sfabrykowal,  znalazl  skuteczniejsze  lekarstwo  i 
sposób  odzyskania  sil  fizycznych. 

W  czasie  fortecznego  zamkniecia,  wi^žniowie  polscy,  mimo 
grubych  murów  i  dozoru  srogiego,  znaležli  sposoby  korespondo- 
wania  z  sob^.  Mostowski,  który  w  w  iezieniu  po  Fiszerze  nast^pil, 
i  Niemcewicz  pisywali  do  siebie,  ukrywaj^c  bilety  w  oprawf 
ksi§žek,  koleje  im  przesylanych.  Potrzeba  uczy  przebieglosci. 

Taká  sama  korespondencya  ustanowila  sie  przez  róžne  sposoby 
z  Kapostasem,  Kiliiískim  i  z  p.  Bonneau,  bylým  konsulem  fran- 
cuzkim  w  Warszawie,  bardzo  przywiíizanym  do  sprawy  polskiéj,  i 


116  ROZDZIAL  DZIEWIATY.    --   KOK   179^1-1796. 

dlatego  najnicsprawiedliwiéjuwiezionym  przez  Katarzyng.Odbie- 
ranie  biletóvv  bylo  momentální  ulgg..  Ale  zdawalo  si§  wi^žniom, 
že  ich  nieszcz^scie  niebgdzie  nigdy  raialo  koiíca,  tak,  jak  b^d^- 
cym  w  pomyšlnosci  zdaje  sie  czasem,  že  ich  szczgšcie  nigdy  nic 
przestanie. 

Wybila  naostatek  godzina  oswobodzenia.  Niezaraz  'wigžniowie 
forteczni  dowiedzieli  si^  o  najwažniejszym  dla  nich  wypadku. 
ámierc  Katarzyny  11  zaszla  17  listopada  1796  zrána.  Niemcewicz 
wprawdzie  tego  samego  dnia  zmiarkowal,  že  si§  cos  nadzwyczaj- 
nego  stalo,  po  zamieszaniu  widoczném  žolnierzy  stražy  i  po  ich 
róžnych  gadaniach ;  ale  dopiero  27  listopada  dowiedzial  sig  z  pe- 
wnosci^  o  téj  smierci,  przez  služacego  przychodz^cego  z  obiadem 
od  Košciuszki,  i  mógl,  donosz^ic  o  niéj  towarzyszom  wiezienia, 
oddac  si§  z  nimi  przez  umówione  znaki  niewatpliwej  radosci. 

Opisanie  w  pamí^tnikach  dni  ostatnich  przebytych  w  for- 
tecy,  maluje  obyczaje  wiezicielów  i  stan  duszy  wigžnia.  Mi^dzy 
piervvszymi,  prošci  žolnierze  cicsz^  si^  z  uwolnienia  strzežonych 
przez  siebie;  praporszczyk  jest  peíen  wykretów,  niech§ci  i  gru- 
bijaristwa,  a  potem  pelen  plaskošci.  Niemcewicz  niecierpliwi 
sie,  jest  niespokojny;  w^tpi  jeszcze  o  swojém  oswobodzeniu, 
póki  go  ukaž  Pawla  podpisany  nie  uwalnia :  co  nastgpilo  do- 
piero 2  grudnia.  Makariew,  nadzorca  niewolnikóvv  fortccznych, 
którego  Niemcewicz  dobrým  i  uczciwym  czlowiekiem  nazywa, 
przymusil  go  do  ogolenia  brody  dlugiéj,  z  któr^  chciaí  vvyjšc 
z  wifzienia,  zawiózl  go  natychmiast  do  kilku  dawnych  kolegów 
i  przyjaciol,  w  miescie  wigzionych  i  takže  uwolnionych. 

Kto  opisze  mysli  i  wzruszenia  takich  mgžów,  jakimi  byli :  Za- 
krzewski,  Wawrzecki,  Mostowski,  Ignacy  Potocki,  Sokolnicki  i 
nasz  Niemcewicz,  kiedy  po  tylu  próžnych  usiíowaniach,  po 
tylu  przebytych  cierpieniach  znowu  si§  zobaczyli?  Mówič  nie 
mogli:  žadneby  slowa  nie  wyrazily  tlumu  mysli  i  uczuc;  wszyscy 
plakali,  sciskali  si^,  i  to  byly  ich  rozmowy.  llež  tam  znalazlo  sig 
skupionéj  cnoty,  poswi^cerí,  bezinteresownošci  i  hartownego 
patryo*yzmu!  Gdy  pierwszc  chwile  rozrzewnienia  przeszly,  do- 


V^iTUSZCZKNIE   NA   WOLNOŠd.  417 

pytywano  si^  wzajemnie  o  wypadki,  o  cierpienia  každego  zoso- 
bím. Žadne  nie  byly  dotkliwsze ,  jak  Niemcewicza.  Potocki 
ogl^aJ  i  pocalowal  jego  ran§  z  uniesieniem  i  zazdrosci^. 

Ta  generacya  w  Polsce,  któréj  Niemcewicz  i  jego  przyjaciele 
byli  szczytném  wyobraženiem,  jasniala  szczególnie  najserdecz- 
niejsza  milosci^  ojczyzny.  Musiala  ta  milosc  górowač  nad  wszelkie 
inne  uczucia,  kiedy  nie  upadla  pod  tylu  kl^skami  i  nie  oslabla, 
chce  juž  nie  byla  karmiona  nadziej^.  Jesli  t§  nadzieje  úpadek 
Konstytucyi  3?°  Mája  juž  byt  obalil  \v  sercach  polskich,  jakže 
moglaby  ona  podniešč  sie  po  úpadku  Rosciuszki?  Ostatnia  od- 
prawiona  walka,  jakoby  za  sredniowiecznych  rycerskicli  ezasów 
spotkanie  si§  w  szrankach  na  šmierc  slabego  z  silným,  dopel- 
niona  raczéj  dla  honoru  jak  dla  zbawienia  ojczyzny,  dowiodta, 
tak  sie  prawie  wszystkim  zdawato,  naszéj  widocznéj  niemocy  i 
niepodobieristwa  ocalenia.  Po  radosciach  3'°  Mája,  glucha  roz- 
pacz,  smutek  czarny  i  bezsilny  zawladn^ly  na  czas  Polsky.  Pisma 
i  wiersze  tegoczesne  s§  tego  dowodem,  jakesmy  juž  spomnieli: 
sa  elegie,  třeny  nad  smierci§,  drogiéj,  wielbionéj  matki,  któr§ 
namietnie  i  na  marach  jeszcze  sig  kochá,  któréj  wspomnienia 
drogie  do  ostatniego  tchu  žycia  zawsze  nam  przytomne,  któréj 
grób  kwiatem  obrzucamy,  Izami  oblewamy;  plakac  j^  bed^  sy- 
nowie  przez  cale  žycie,  rozpami§tywac  nad  jéj  nieodžalo\van§ 
straty  —  lecz  na  tém  musz^  poprzestač,  i  nigdy  jéj  na  tym  áwie- 
cie  šród  žyvvych  nie  obacza ! 

Taki  byl  stan  umyslowy  Polaków  kl§skami  przybitych  i  do- 
piéro  z  wi^zieň  uvvolnionych. 

Znalazly  sie  može  wyl^czne  dusze,  które  inaczéj  trzymaly;  ale 
ich  liczba  byla  ňader  malá.  Przysluchiwano  si§  z  niewiar^  ich 
slovvom;  ich  sposób  widzenia  zdawalsig  przesadzonym  i  bezza- 
sadnym.  Powszechnošč  tež  národu  nie  dzielila  go;  smutek  prze- 
lekniony,  zmožona  rozpacz,  bierna,  rozbrojona^  przemagaty 
jedynie. 

W  takich  uczuciach  zesali  si§  przyjaciele,  vvol^  cesarza  Pawla 


18  nOZDZIAL  DZIEWUTV.   —  llOK  1794-1796. 

z  wifzienia  wypuszczoni.  Kosciuszko,  którego  przez  caty  czas 
spólnéj  niewoli  osobno  i  z  wyražnemi  wzglgdami  trzymano, 
którego  nie  migszano  z  innymi  wi^iniami,  bo  ich,  a  szczegóhiie 
Potockicgo  i  Niemcewicza,  miano  za  podžegaczów  zaburzcií,  jego 
zas  za  ich  szlacbetne,  lecz  ulegle  narz^dzie,  Kosciuszko  byl 
Avówczas  zupclnic  zniwcozonj  ranami  i  rozpacz^i  duszy.  Bóg  wié, 
jakie  go  bolesci,  trvvogi,  wyrzuty  wewngtrzne  dr^czyly :  nie  byl 
'*.  do  pozňania,  równie  fizycznie,  jak  moralnie.  Žádna  stalosc,  žá- 
dna spokojnosé  i  duma  sumienia  nic  pokrzepiala  naszego  Na- 
(;zelnika;  upadal  pod  ci§žarem  kl§sk  Polski,  które  sobie  przypi- 
sywal.  Kiedy  spolykal  swych  dawnych  znajomych,  placz  byl 
jego  rozmovv^;  tlómaczyl  si§,  uniewinnial  przed  každým,  že  žyje 
jeszcze,  že  sobie  žycia  nie  odj^l,  powtarzal  zawsze :  «  przyložy- 
»  lem  pistolet  po  trzykroč  do  skroni,  po  trzykroč  spálilo  mi  na 
))  panewce.  »  Ten  stan  úmyslu  Kosciuszko  zachowal  przez  caly 
ci§g  podróžy  do  Amcryki,  i  dopiero  tam,  na  gruncie  davvnego 
swego  bohaterstvva,  pami§c  przeszlych  czynów,  widok  i  powie- 
trze  wolnosci  wrócily  zdrowie  jego  cialu  i  duszy. 

Z  wigzienia  mvolnieni  jericy  polscy,  starsi  wiekiem  od  Niem- 
e^wicza,  niewiele  mieli  ochoty  dac  sig  poznač  w  towarzystwach 
petersburgskich ;  ale  Niemcevvicz,  przez  krótki  czas  swego  po- 
bytu w  téj  stolicy,  byvval  na  swiecie  i  zjednal  sobie  opini^  salo- 
nów.  Dámy  elcgantki  moskiewskie,  migdzy  innemi  xi^žna  Dol- 
goruki ,  wówczas  w  calym  blasku  swego  .kobiecego  zawodu, 
widzgc  Miemcewicza,  dziwowaly  sig  jego  grzecznosci  i  przyje- 
mnošci ;  mówi^c  :  «  My  rozumialy ,  že  wasi  rewolucyonisci  s§ 
»  okropne  i  žQsgpione  figury;  až  tu  wcale  przeciwnie  si§  poka- 
»  žalo. » 

Cesarz  Pawel  oswobodzil  wprawdzie  jeików  polskich  z  wi^- 
zienia;  ale  nastawaniem  ministrów  przynaglony,  wróconych  na 
vvolnošc  rozkázal  wielorakiemi  i  przykremi  opisac  ostrožno- 
sciami.  Cesarz  Pawel  byl  na  pocz^tku  swego  panowania  w  je- 
dnym  z  akcesów  gor^czkówéj  szlachetnosci,  do  których  chwi* 
lowo  byl  sklonnym;  nadto,  prócz  powodów  sprawiedliwosci, 


řOBYT  W  PETERSňURGU.  119 

przemawiata  u  niego  za  Polakami  chgc  robienia  vvszystkiego  na 
przekór  zamiarom  i  post§powaniu  matki.  Szczerze  wi§c  tlóma- 
czyl  sio  pr/.cd  Kosciuszkg,,  že  nie  z  swoiéj  woli  krepowal  svvo- 
bode  uwohiionych  wiežniów,  ale  že  to  bylo  skutkicm  surowych 
uvvag  ininistróvv,  i>rzekladaJ9cych ,  jak  niebezpiecznymi  mog^ 
sio  stač  ci,  kt()rych  ccsarz  woluošci^  udarowal.  Ignacy  Potorki 
byl  szczególnyni  przedmiotem  ich  podejrzeií.  Wszyscy  žatém 
Polacy,  w  Petersburgu  obecni,  zostali  zawolani  i  w  przytomnosci 
kilku  ministrów  zapytywani,  czy  chc§  zareczyc,  že  Ignacy  Po- 
tocki  spokojnie  si§  zachowa  i  dotrzyma  scišle  danycb  obietnic. 
To  zapytanie,  róžnie  przez  róžnycb  bylo  pvzyj^te;  ozi^ble  przez 
nieprzychyhiych ,  serdccznie  przez  maj^cych  w  sercu  wiocéj 
uczucia  polskiego.  Niektórzy  tak  zlekli  si§  uczynionego  sobie  za- 
pytania,  iž  odmówili  wr^cz  wszelkiéj  solidarnosci;  drudzy  ^vidz<^c, 
že  odmówieniem  mogliby  pogorszyc  položenie  tak  zaslužonego 
ojczyznie  meža  i  wystawic  jego,  a  može  nawet  innych  spóhvie- 
žniów,  ^na  odnovvienie  niewoli,.  podpisali  bez  vvahania  najsil- 
niejsze  zar§czenia,  które,  w  razie  przestg,pienia  daných  przez 
Potockiego  przyrzeczeii,  poddawalyby  ich  wszelkiéj  surowosci 
praw  paiistwa. 

Zmuszenie  do  przysiegi  poddaristwa  bylo  ciežkg,  ostateczno- 
scig.  dla  dusz  szlachetnych  i  sumiennych.  Ale  wszyšcy  mi^dzy 
sob§  uznali,  že  od  téj  koniecznosci  wylamac  sie  bylo  niepo- 
dobném. 

Rozjechali  si§  wkrótce  przyjaciele  spólnych  poswieceri,  spól- 
nego  nieszczgscia  uczestnicy.  Jakže  smutné  bylo  ich  požegnanie ! 
Nie  przypuszcz&li  jeszcze  naówczas  do  serca  žadnego  lepszéj 
przyszlosci  oczekiwania.  Rozumieli  (tak  si^  Niemcewicz  wyraža 
w  swoich  pami§tnikach),  že  si§  nazawsze  rozstaj^,  že  si^  juž 
nigdy  nie  zobacz^. 

Niemcewicz  po  tylu  kleskach  chcial  wrócic  na  lono  familii  i 
do  przyjaciól  wygl^daj^cych  go  w  krajů.  «  Czy  mnie  opušcisz 
»  w  tym  stanie?))  rzekl  do  niego  Kosciuszko  z  placzem.  Dosyc 
bylo  tych  slów,  aby  wszelkie  wahanie  zakoiíczyc.  Niemcewicz, 


420  ROZDZIAl  D7.IEWIATY.   —  ROK   179^-1796. 

nie  dbajac  na  wlasne  interesa  i  na  žyczenia  smutnego  serca, 
przystal  na  wszystko  i  obiocal  Naczelnikowi  towarzyszyč  mu  do 
Ameryki.  Puscili  si^  w  drog§ :  Naczelnik,  okryty  davami  cesa- 
rza  Pawla,  które  byly  ci§žkic  dla  jego  uczuc,  ale  klova  zbyt 
bylo  niebezpiecznie  odmawiac.  Jechali  na  Szvvecyg,  i  Angli§. 
Gdziekolwiek  przebyvvali,  wszgdzie  przyjeci  z  wielkiemi  oswiad- 
czeniami  czci  i  spólczucia.  W  Anglii  znacz^ce  odebrali  dowody 
tych  uczuč  z  strony  najznakomitszych  tego  czasu  osob,  po  wie- 
kszéj  czesci  naležacych  do  opozycyi.  P.  Grey,  póžniéj  lord  Grey, 
w  imieniu  caléj  partyi  whigów,  ofiarowal  Kosciuszce  kosztown^ 
szpade,  na  znak  serdecznego  uwielbienia.  Jeden  Pitt,  pisze 
Nienicewicz,  pozostat  dla  nas  obojgtnym  i  zininym.  Može  nie 
niógt  Polakoni  darowač.  že  nie  usluchali  jego  rad  w  czasie 
traktovvaií  o  Gdaiísk  i  s§dzit,  žesmy  sami  na  siebie  nieszcz^seie 
sprowadzili.  Zimný  polityk,  praktyczny  czlowiek,  može  miat 
odraze  od  próžnych  i  bezskutecznych  oswiadczeri,  które,  jak- 
kolwiek  pochlebné  dla  osob  nieszczgšliwych,  maléj  byty  w  grun- 
cie  wartosci,  bo  sprawie  krajů  žadnego  nie  przynosity  užylku. 

Wistocie,  Naczelnik  národu,  okryty  ranami,  i  jak  tazarz,  na 
ložu  bolesci,  kosztem  zwyciezcy  wieziony,  nie  mógt  pobudzic  do 
przekonaií,  w  którychby  moc,  stalosc,  nadzieje  na  przyszlosc 
górovvaly,  ale  tylko  rozradzal  samé  grobowe  žatosci,  obrané 
z  podobieiístwa  zmartvvychwstania.  Okrgt,  na  którym  Kosciuszko 
z  Niemcewiczem  odplywal  od  brzegów  Europy,  zdawaí  si§  uwo-' 
zic  z  sobg,  po  za  wielki  Oceán,  skruszone  Penáty  národu  i  osta- 
tnie  znikaj^ce  swiatlo  osieroconéj  i  w  iiiewoli  pogražonéj  lV)lski. 


X 


Przybycie  do  AiDcryki.  —  Hóžnica  w  towarzyskicli  i  polilycznych  sklonnošciacli 
niiedzy  Kosciuszk^  a  Niemcewiczem.  —  Powról  Košciuszki  do  Europy.  —  Niem- 
cewicza  podróže  po  Ameryce.  —  Oženienic  sig  z  pani?  Kean.  —  Pierwszy  vsyjazd 
do  Polski, —  Pobyt  w  Putawacli  i  w  rodzinnycii  micjscacli.  —  Powrót  do  Ameryki. 


We  wrzesniu^  naši  podróžni  wyladowali  w  Filadelfii,  gdzie 
lud  wyprzggl  konie  z  pojazdu  Košciuszki.  Ten  znak  najwiekszéj 
ludowéj  uprzejmosci,  nie  byl  wówczas,  jak  pózniéj  zostal,  spo- 
spolitowany. 

Kosciuszko  udal  si§  zaraz  pod  New-York,  do  wiejskiego  mie- 
szkania  dawnego  wodza  swego  i  przyjaciela,  jenerala  Gates, 
którego,  jak  z  wtasnych  ust  Košciuszki  slyszalem,  talent  woj- 
skowy  wyžéj  cenit  jak  nawet  Waszyngtona,  i  z  którym  bardziéj 
byí  zaprzyjažniony. 

Ztamt^d  wrócili  znowu  do  Filadelfii  i  niedlugo  potem  odje- 
chali  de  New-Brunswick.  Tu  mnóstwo  davvnych  znajomych 
odwiedzalo  Kosciuszk§.  Jedna  z  pierwszych  osob  odwiedzaj^- 
cych  byla  pani  Kean,  míoda  wdowa  po  zmaríym  jego  przyja- 
cielu.  Nie  zgadywat  wówczas  Niemcewicz,  že  ona  za  lat  kilka 
miala  byé  z  nim  zl^czon^  najšcislejszym  w^zlem,  ale  z  pier- 
wszego  wejrzenia  podobala  mu  sig  i  uj§la  go,  bo  byla  hoža, 
praystojna,  posiadaj^ca  wiele  wiadomošci,  wybornego  uloženia 
i  tonu. 


124  R0ZDZIA£  DŽIESIATY  —   ROK   1797-4803. 

Wróciwszy  z  Ne\v-I3runs\vick  do  Filadelfii,  Kosciuszko  ode- 
brat tam  wiadomosc,  že  kongres  wówezas  žebraný  postanowil 
wypíació  mu  wszystkie  zaleglosci  za  jego  služby  w  Ameryce,  co 
wynosito  summg  12,000  dukatów.  Maj^c  przez  to  swe  utrzy- 
manie  zabezpieczoném,  Kosciuszko  postánowit  odestač  znaczny 
dar  pieniežny  przyj^ty  od  cesarza  Pawla,  i  osvviadczyí  jemu  to 
postanowienie  w  liscie,  o  którym  mówi^,  iž  byl  w  ostrých  wy- 
razach  napisany.  Niemcewicz  przekíadat  pi^zeciw  ternu  postť?- 
pkowi  swoje  uwagi  i  nie  pochwalai  go;  ale  nie  byí  od  Naczel- 
nika  usluchany.  Odestanie  daru  cesarza  Pawía  bylo  szlachetném 
i  može  konieczném,  ale  powinno  byío  byc  uskutecznioném  bez 
ovvego  ostrego  listu,  owszém  z  oswiadczeniem  winnéj  wdzi^cz- 
nosci  za  wrócong  sobie  wolnosc,  za  tyle  uprzejmych  starari  i 
grzecznošci,  których  Kosciuszko  byt  celém  od  cesarza  i  catéj 
jego  rodziny. 

Kosciuszko;  tchnieniem  swobodnéj  aury  i  wolnosci^  kwitn^- 
cego  krajů  odžywiony,  wrócit  byt  wkrótce  do  zdrowia;  jego 
raný  sic  zagoity;  j(  go  šity  morálně  i  fizyczne  odzyskaty  poprze- 
dnig,  sprežystošc.  Skutkiem  tego  odžycia  byto,  že  Kosciuszko, 
bedíic  w  Ameryce  jak  w  drugiéj  ojczyznie,  uczut  si§  w  .prawie 
mi^szania  si§  do  spraw  krajowycb,  sprzyjal  opozycyi  i  przylgn^it 
do  Jeffersona  przeciw  prezydentowi  Adams,  nast^pcy  Wa- 
szyngtona. 

Nie  tak  byto  z  Niemcewiczem.  Widz^c  sig  cudzoziemcem 
vv  tym  krajů,  sg,dzit,  že  nie  powinien  wejsc  do  žadnego  stron- 
nictwa.  Tf  dat  przyczyne  Kosciuszce,  že  chciat  bezstronnym  mi^- 
dzy  partyami  pozostač;  ale  zdaje  si^,  že  byt  sklonniejszym 
wspierac  ustanowiony  rz§d,  niž  jego  przeciwników.  Przez  s\ve 
zwyczaje,  pozory  zcwnftrzne,  gusta,  postepowanie  petne  przy- 
zwoitošci,  zdawat  si?  naležéc  raczéj  do  téj  czesci  spotecznosci, 
któr^  przezwano  arystokracy^,  bo  sig  wyksztatcit  i  žyt  zawsze 
w  najlepszych  towarzystwach ;  ale  'svistocie  miat  zdania  i  uczucia 
demokratyczne  w  najpi^kniejszém  znaczeniu  tego  wyrazu :  w  ka- 
ždým bowiem  czlowieku  widziat  brata  i  každego  czlowieka  cenit, 


1'RZEBYWANIE   Z   KOŠCIUSZKÁ    W   AMEKYGE.  125 

jedynie  wedlug  jego  wartosci  moralnéj.  Prostego  chlopa,  lub  ro- 
botnika,  skoro  mial  cnoty  jakie,  Niemcewicz  przyjmovvalch^tnie, 
jako  równego  sadzal  przy  sobie,  oswiadczal  mu  swój  szacunek; 
hrabia  zas  i  xiaže  darmojad,  lub  z  przywarami,  bez  wyžszego  czu- 
cia,  zdawat  mu  si§  istot^  godn§  wyšmiania  lub  pogardy.  Niem- 
cewicz wi§c  byí  demokraty  prawdzivvym,  ale  iiie  byl  rewolucyo- 
nist§  :  demokraty  spokojným,  chcacym  w  krajů  wolnym  mieč 
rz§d  staly,  silný,  szanowany,  zdolny  utrzymač  panowanie  praw. 

Kosciuszko  byl  tych  samých  zdaii :  lecz  po  chwilowym  i  bo- 
lesnym  letargu,  odžywione  jego  sily  morálně,  potrzebowaly 
dziatania;  szedí  wi§c  zawsze  bardziéj  za  szlachetném  i  wspa- 
nialém  czuciem,  jak  za  zimném  wyrachowaniem.  Niemcewicz, 
choč  poeta  i  czutego,  dražliwego  nawet  serca,  byl  w  dzialaniu 
raczéj  zwolennikiem  rozbierajgcego,  zimnego  rozsudku.  Ta  ro- 
znose ich  charakterów  byla  przyczyn^  jakowejs  ozieblosci,  która 
si§  poczgla  naówczas  zjawiač  miedzy  nimi,  która  rozdzielila  ich 
wkrótce,  nie  naruszaj^c  jednak  w  gruncie  ich  zobopólnéj  przy- 
jažni. 

Zim§  cala  z  1797  na  1798,  rázem  przepedzili  w  Filadelfii. 
Roznose  zdaií  politycznych  z  wice-prezydentem  Jeffersonem  nie 
nadwergžyla  bynajmniéj  jego  szacunku  i  przychylnych  checi 
dla  Niemcewicza.  Ten  znakomity  czlowiek  stanu,  w  wielu  wy- 
padkach.  dal  mu  dowody  przyjažni,  zawi§zanéj  juž  w  Paryžu 
przed  kilkunastu  laty,  kiedy  Jefferson  byl  tam  postem  amery- 
kaiískim.  Za  jego  staraniem  Niemcewicz  obrany  cztonkiem  To- 
warzystvva  Filozoficznego  w  Ameryce,  ofiarovvat  temu  gronu  na 
pami^tkg  -pienigdz  zloty  polski,  wartosci  trzech  dukatów,  za  re- 
wolucyi  po  raz  ostafni  bity  z  naszym  st§plem  «  Króía  Polskiego, 
Wielkiego  Xiecia  Litewskiego. » 

W  lutym  doszla  do  Filadelfii  wiadomosc  o  smierci  Stanislawa 
Augusta  w  Petersburgu,  którego  litowač  si§  tylko,  lecz  nie  ža- 
lo waó  možná  bylo.  Po  uprzejmém  zrazu  i  przyzwoitém  przez 
Pawla  przyj^ciu,  Stanislavy  August  wystawiony  byl  wkrótce  na 
ci§gle  poniženia  i  j)rzykrosci.  Myši,  która  w  ostatnich  dniach 


126  ROZDZIAL   DZIESIATY     —  KOK   1797-1803. 

žycia  zajmowala  naszego  nieszcz§sliwego  króla,  byla,  jak  teatrem 
salonowym  (íesarza  i  jego  dwór  zabawié. 

Bylo  w  trafach  przeznaczenia  Nicmcewicza,  že  w  czasie  d?u- 
giego  swojego  zawodu  spolykal  i  znal  wszystkich  prawie  w  swie- 
cie  europejskini  znakomitych  ludzi  poprzedniéj,  równoczesnéj  i 
za  nim  id^céj  gencracyi.  W  ci(igu  téj  zimy  zdarzylo  sie,  že  mtody 
xigže  Orlcanu,  w  kilkadziesi^it  lat  póžniéj  król  Ludwik  Filip,  i 
dwaj  mlodsi  jego  bracia,  wyslani  z  Francyi  przez  dyrektoryat, 
znajdowali  sig  w  Filadelfii.  Obo\vi{izani  byli,  co  niedziela,  sta- 
wic  sio  przed  konsulem  francuzkim,  aby  swoj^  przytomnosč 
udowodnic.  Cz^sto  wieczorami  bywali  ci  xi^iž^ta  u  Kosciuszki,  i 
mieli  to  sobie  za  szcz§scie  :bo  nasz  Naczelnik  byl  wówczas  czlo- 
wiekiem  maj^cym  wzietošc  u  republikanów  i  populárně  imie 
we  Francyi.  Niemcevvicz  czesto  z  nimi  obcowal,  až  do  czasu, 
kiedy  xi^ž§ta  wyjechali  z  Filadelfii  dla  zwiedzenia  innych  czesci 
Ameryki.  Póžniéj,  znowu  sie  Niemcewicz  spotkal  z  nimi  w  New- 
York  i  widywal  tam  ich  poufale,  w  czasie  róžnych  bied,  trvvog 
i  przeciwnošci,  któremi  mlodosc  ich  byla  došwiadczan{i,  póki 
si§  do  Anglii  nie  schronili.  W  czterdziesci  lat  potem,  gdy  tu- 
tacze  polscy  w  Paryžu  udali  si^  do  Tuillerów,  aby  królowi 
Francuzów  wyrazič  swoj§  radošc  i  žyczcnia  po  zniweczouém, 
okropném,  zbrodniczém  pokuszeniu  sie  na  jego  žycie  przez 
Fieskiego,  Niemcewicz,  który  z  jeneratem  Kniaziewiczem  znaj- 
dovval  si§  na  czele  téj  deputacyi,  przypomnial  królowi  owe 
dawne  czasy  i  szczególy  ich  spotykania  s\q  w  Ameryce.  Ale  Lu- 
dwik Filip  nie  bardzo  zwažal  na  te  przypomnienia,  i  nic  na  to 
nie  odpowiedziat :  czy  že  nie  pamigtaí,  czy  že  nie  chcial  pamig- 
tac  szczególów,  o  których  Niemcewicz  mu  mówit.  Tak  sif?  to 
zdarza  najcz^šciéj,  gdy  po  dlugich  latách  spotykaj^i  sio  ludzie, 
których  potoženie,  a  žatém  mysli,  postgpowania  i  potrzeby  zu- 
pelnie  si^  przemienily.  Ilzadko  czlowiek  wzrosíy  w  majetek, 
w  znaczenie  i  i)ot§g^,  potrafi  przypomnieč  sobie,  jakie  jego  byly 
stosunki  z  osob^,  która  przez  ten  sam  przecigig  czasu,  choc  bez 
swéj  winy,  postrádala  szczešliwsze  položenie  na  svviecie.   My 


POWRÓT  KOŠCIUSZKI   DO  EUROPY.  127 

Polacy,  wystawieni  na  nieustanne  przemiany  losu,  doswiadczy- 
lismy  juž  nieraz  w  žyciu  prawdziwosci  téj  uwagi,  która  nie  jest 
na  pochwaí§  rodu  ludzkiego. 

W  ci§gu  zimy,  Niemcewicz  poznal  \v  Filadelfii,  miedzy  in- 
nymi,  pana  Logan,  krewnego  Wilhelma  Payne,  tego  wóvvczas 
vv  modzie  b^d^cego  i  czgsto  cytowanego  autora,  z  przyczyny 
dziela  jego  pod  tytulcm :  «  Zdrowy  rozsudek.  »  Dostal  od  niego 
kilka  listów,  narzedzia,  które  wymyslil  do  pisania  \v  nocy  luh 
dla  slepých.  Te  ciekavvošci  byly  póžniéj  pokazy wane  w  Domu 
Gotyckim,  w  Pulawach,  równie  jak  fdižanka  Waszynglona,  od 
jego  familii  Niemcewiczovvi  daná. 

Na  wiosn^,  po  cz^stych  i  díugich  rozmowach  z  Jeffersonem, 
Košciuszko  oznajmil  Niemcewiczovvi,  že  jedzie  do  Francyi  dla 
zbadania,  czy  nie  možnaby  czego  dla  naszéj  ojczyzny  poezie : 
«  Zostaií  tutaj,  mówil  do  niego;  jak  žadnéj  nie  bedzie  nadziei, 
»  ja  nazad  wróc§,  kupie  ziemig  i  razeni  b§dziemy  gospodaro- 
))  wali.  » 

Miníil  byl  czas,  w  którym  ci  dvvaj  najzacniejsi  ludzie  rozu- 
mieli  sie  nierozdzielnymi,  w  którym  Košciuszko  nie  mógl  sie 
obejsč  bez  Niemcewicza  i  chcial  go  pržy  sobie  mieé  nieodste- 
pnym.  Roznose  zdaň  co  do  niektórych  zdarzeň  lub  przewidy- 
waií  politycznych,  byla  téj  odmiany  jedyna  przyczyna,  bo  ich 
uczucia  wzajemne  žadnéj  nie  byly  podpadly  przemianie.  Lecz 
nawet  miedzy  dobornemi  duszami,  przyjažri  stala,  w  równym 
zawsze  a  wysokim  stopniu,  jest  ňader  rzadkiem  zjawieniem,  i 
dlatego  taká  przyjažn,  kiedy  sie  utrzyma  \v  równi  do  koiíca  žy- 
cia,  na  uwiecznienie  tycli,  którzy  jéj  wzór  dali,  jest  po  wszystkie 
czasy  spominan^. 

Bolesnie  Niemcewicz  byl  dotkniety  odjazdem  swego  Naczel- 
nika;  rozumial  bowiem,  že  mu  wicle  byl  poswiecil,  a  teraz 
daleko  od  krewnych,  od  przyjaciól,  od  wszelkich  zasobów,  sam 
musial  pozostač  w  obcym  za  morzami  krajů,  wystawiony  na  ty- 
si^czne  koleje  opuszczenia  i  niedostatku.  Z  drugiéj  strony  nie 
dziw,  že  Košciuszko  nie  wzi^il  z  sob^  nieodstepnego  dotychczas 


128  ROZDZIAL   DZIESIATV.   —   KOK    1797-1803. 

towarzysza,  który  teraz  nie  podzielat  niektórych  jego  zdaii  poli- 
tycznych^  lub  stwierdzonych  w  rozmowach  z  czlowiokieni  tak 
wažnyni,  jakim  byt  naówczas  J6fferson  \  z  innymi  amcrykaú- 
skimi  jego  stronnictwa  statystami,  a  szczególnie  nie  podzielat 
zbyt  w(itpliwycli,  podtug  niego,  nadziei,  które  byty  powodem 
odjazdu  Naczelnika.  Wprawdzie  on  obiecywat,  že  povvróci;  ale 
Niemcewicz  przeczuwat,  že  ta  obietnica  nigdy  sig  nie  zisci. 
Košciuszko  tvvorzyl  sobie  dla  kochanéj  ojczyzny  róžne  widoki, 
bez  których  jego  dusza  nie  mogía  si^  obejsč,  i  które  zdawaty  mu 
sig  wschodzic  i  przyévviccaé  Polsce  we  Francyi;  gdy  tymczasem 
zimniejšzy  umyst  Niemcewicza  nie  podawat  si§  ptonnym  w  jego 
oczach  pobtyskom,  i  choc  z  najwiokszym  žalem  ^  przeczyt  ich 
rzeczywistošci.  Przypominat  Naczelnikowi;  že  Hzeczpospolita 
trancuzka,  juž  raz  z  Prusami  i  z  Austry^  pokój  zawaría,  a  o 
Polsce  ani  wspomniala,  i  zt^d  wnosit,  že  máto  od  niéj  spodzic- 
wac  si§  možná.  Przytém,  w  gruncie  Niemcewicz  mlat  wstr^t  do 
przesadzonycli  a  bez  dobréj  wiary  stosowanych  zásad  republi- 
kánovy francuzkich,  do  ich  szeroko  brzmigcycli  ogólników  i 
teatralnego  zawsze  stawienia  si(í.  Lubit  przeciwnie  prostých, 
rozsy,dnych  i  wtenczas  jeszcze  bez  skazy,  bez  udawania,  rcpu- 
blikanów  Ameryki  pólnocnéj.  Z  nimi,  rzektbym,  czut  si§  bez 
subjekcyi,  po  bratersku,  i  z  nimi  wolat  pozostac. 

Tak  vviec  dla  niektórycli  odcieniów  w  zdaniach  i  w  nadzic- 
jach,  rozstali  sig  dwaj  najgodniejsi  przyjaciele,  którzy  przed  ro- 
kiem  tylko  wychodz^ic  z  wi^zienia,  mysleli,  že  nigdy  na  wolnosci 
nie  rozdziela  si^.  Rozstali  sic  wprawdzie  zachowuj^ic  wzajcnmy, 
serdeczny  szacunek  i  przyjažií,  lecz  nigdy  wiccéj  nic  polyczyli 
si^.  Losy  odt,;id  inaczéj  rozrz^dzity  nimi.  Košciuszko  udat  sic  do 
Francyi,  tam  miat  udziat  tak  w  tworzeniu  legionów,  jak  w  in- 
nych  staraniach  tyczycych  sie  nieszczfšliwéj  sprawy  ojczystéj  i 
nie  wrócit  wi§céj  do  Ameryki.  Niemcewicz  pozostat  w  tym  krajů 
sam,  smutný  z  potoženia,  w  którém  byl  zostawiony,  smutniejszy, 
gdy  rzucat  okicm  na  przysztošc. 

Uwažmy  na  tém  niiejscu,  jak  s^d  ludzki  jest  czesto  mylný. 


PODRÓŽ   PO   AMERYCE.  129 

bezzasadny,  jak  latwo  prawda  przed  nim  bywa  ukryta.  Odesla- 
nie  darów  cesarza  Pawta  U",  co  moglo  zmienic  przychyltie  zrazu 
uczucia  tego  wtadzcy  dla  Polaków,  i  powrót  Kosciuszki  do 
Francyij  byty  przypisyvvane  w  Moskwie,  w  Polsce  i  w  innych 
krajach,  zdaniu  i  wptywowi  Niemcewicza,  jego  zapalonéj  glowie 
i  niespokojnéj  goi^iwosci;  gdy  przeciwnie  jego  roztropnošč  od- 
radzala  to  Naczelnikowi. 

Kosciuszko,  wyplywaj^c  do  Francyi,  zostavvit  w  New-York 
slug^  swego  Stanislawa.  Z  nim  Niemcewicz,  przezieraj^c  szaflady 
domu,  znalazl  \v  jednej  z  nich  paczke  pod  swoim  adresem  i 
1  w  niéj  sto  piastrów.  ((Zdziwil  mie  ten  postepeko  pisze  w  swo- 
ich  pamietnikach;  a  že  Stanistaw  tesknit  do  krajů,  wigc  go  za  te 
pieni^dze  wypravvit  do  Hamburga. 

W  wyražoném  dopiero  zadziwieniu  Niemcewicza  i  w  užyciu 
zostawionego  zásobu  okazuje  si^  ów  cieň  rozdwojenia,  od  któ- 
rego  ich  nie  byta  przyjažii  obronita.  lio  cóž  byío  naturalniej- 
szego,  jak  troskliwošc  Kosciuszki  dla  przyjaciela,  od  którego  sig 
oddalat?  Ale  widač  z  tego,  že  w  chwili  wyjazdu  Kosciuszki,  zu- 
petnéj  i  poufatéj  ufnošci  nie  byto  miedzy  nimi.  Nigdy  atoli 
Niemcewicz  nie  pozwolit  sobie  najmniejszéj  skargi  na  dawuego 
wodza, 

.    .    .    •'   .    .    .    co  rauiieniem  dzielnym 
Ozdobit  zgon  ojczyzny,  wieňcem  niešmierlelnyiii. 

[Oíiatnie  Dumanie  w  Vrsynowie.) 

Owszem,  przy  každéj  sposobnosci  (co  i  w  .pamietnikach  jego  do- 
strzedz  možná)  davvat  oznaki  tego  serdecznego  uszanowania  i 
przywi§zania,  dochowanego  wiernie  przez  Polaków  i  przez  cat^ 
Polsk§,  dla  swego  pravvdziwego  i  prawomocnego  Naczelnika, 
któremu  ten  tytut  až  do  šmierci  pozostat,  i  który  bytby  u  nich 
jeszcze  znalazt  ten  sam  gotowy  entuzyazm  i  postuszeristwo, 
gdyby  mu  byty  okolicznosci  dozwolity  sian§c  znowu  na  ich 
czele. 
Nie  wiedz§c,  gdzie  si§  podziač  i  z  czego  žyč,  Niemcewicz  udal 

9 


130  ROZDZIAL   DZIESIATY.    —  ROK    1797-1803. 

si?  znowu  do  Wice-Prezydenta  Jeffersona,  na  którego  stal§  pržy- 
lazií,  niiiiio  1'óžnosci  zdaií,  z  ufnošcig  rachowal  i  požyczyt  od 
iego  sto  talarów,  a  chc^ic  rozbic  svvój  smutek  i  dogodzic  swéj 
ciekawosci,  postanowil  z  témi  pieni^dzmi  objechac  znaczniejsze 
mitíjsča  Zjednoczonych  Stanów.  Lecz  nim  puscil  sig  w  to  pod- 
róž,  napisaí  donosz^c  o  sobic  do  ojca  i  do  xijQcia  Gzartoryskiego 
generála  Ziem  Podolskich,  który  jeden  zachowal  byt  w  jego 
sercu  przywiléj,  že  w  nagléj  potrzebie  nie  odmawiat  od  niego 
pomocy.  Niemcewicz  w  podróžy,  któi\i  przedsiewzigit  i  któr§ 
dokíadnie  opisal,  zwiedzil  caty  kraj  od  Mainu  do  Maryland. 
Manuskrypt  téj  podróžy  pozostal  w  Warszawie;  ulamek  jego  wy- 
danym  zostal  przez  Mostowskiego  pod  tytulem  :  a  Wiadomosc  o 
Waszyngtonie.  »  Widač  z  tego  uíamku,  že  Niemcewicz,  czy  na 
poczgtku  czy  w  ci^gu  swéj  podróžy,  pojechal  do  ledwo  co  za- 
ložonego  miasta  stolecznego  Waszyngton,  w  którém  wytknigte 
byty  szerokie  ulice  i  okázale  pláce  podlug  olbrzymiego  planu, 
ale  w  którém  wówczas  gdzieniegdzie  tylko  znajdowaty  sig  roz- 
pierzchni^te  po  obszernéj  przestrzeni  domy.  Publicznych  bu- 
dowli  jeszcze  nie  byto,  ale  juž  okolo  nich  pracowano  i  nim  drugi 
rok  nastat,  juž  mogty  byc  zajeté  wtadzami  rz^dowemi.  P.  Law, 
zi§é  generalowéj  Waszyngton,  który  byt  pot^czony  scistg  przy- 
jažni^  z  Niemcewiczem,  miat  tam  doni,  daw  niéj  zapewne  wiejski, 
a  teraz  przez  swe  potoženie  nalež^cy  do  nowo  tworz^céj  si^ 
stolicy.  Przybywszy  do  niéj,  nasz  podróžnik  zamieszkat  u  przy- 
jaciela.  Drugi  krewny  generála  Waszyngton,  p.  Peters,  posiadat 
takže  dom  na  inném  miejscu  przysztego  grodu.  Szczgšliwie  zda- 
rzyto  siQ  dla  Niemcewicza,  že  w  tymžc  czasic,  sam  generál  Wa- 
szyngton przybyt  spgdzič  dni  kilka  u  pana  Law.  Poznat  pierwszy 
raz  Waszyngtona,  byt  od  niego  mile  przyjety  i  do  Mount-Yernon, 
swegostatego  w  Wirginii  familijnego  pomieszkania,  zaproszony. 
Opis  wraženia,  którego  Niemcewicz  doznat  na  pierwszy  widok 
najcnotliwszego  i  možná  powicdziec  najznakomitszego  w  swoim 
wieku  staw^,  l)ez  skazy  czlowieka,  opis  potem  dni  kilkunastu 
ňader  przyjemnych,  przep^dzonych  w  Mount-Vernon,  gdzie  byt 


POBYT   W   DOMU  WASZYJítíťONA.  131 

podejmowany  z  poiifat^  i  przyjacrersk{i  goscinnosci^,  w  rodzinie 
wielkiego  i  powažnego  zaíožyciela  arnerykaiískiéj  niepodleglosci, 
s^  godne  uwažnego  wszystkich  odczytania,  bo  sg,  narysowane 
z  trafnosci^  i  wzruszeniem  prawdziwego  uczucia. 

Przechadzki ,  które  Niemcewicz  odbyw  at  badž  samotnie^  badž 
z  cztonkami  rodziny^  b§dž  sam  jia  sam  z  jéj  najszanowniejsz^ 
gtow^,  widok  álicznéj,  obfitéj  nátury  roslin,  owoców,  kwialów, 
ptaków  których  farby  i  ksztatty,  przynajniniéj  na  wolnosci,  nie- 
znane  jeszcze  byty  pod  niebem  Europy,  obraz  míodéj  panny 
Curtis,  wniiczki  generála,  jasniej§céj  wówczas  nieporównan^ 
pieknosci§;  rozmowy  z  vvielkim  cztowiekiem ,  który  choc 
w  wieku,  zachowat  byl  caí^  czerstwosc  ciala  i  úmyslu,  každé 
jego  slowo,  jego  przywi^zanie  do  wiejskich  prac  i  žycia,  jego 
rady  i  zajecia  gospodarskie,  jego  žal  nad  losami  Polski,  jego  zda- 
nia  o  rewolucyi  francuzkiéj,  jego  szlachetne  oburzenie  przeciw 
niesprawiedliwym  post^pkom  Dyrektoryatu,  uwlaczajacym  go- 
dnosci  rz§du  Stanów  Zjednoczonych,  jego  w  prywaíném  nawet 
žyciu  ciggle  trudzenie  sie  dobrem  spóíziomkóvv,  ulepszenianii 
krajů,  szkolami,  kanalizacy{i  i  t.  p.  :  wszystko  zgola  w  tym 
ulamku  podróžy  Niemeewicza,  jest  zajmuj^cém,  nauczajgicém, 
petném  žycia  i  poci^gaj^cego  opovviadania. 

Opisujíc  wszystkie  szczególy  swojego  pobytu  w  Mount-Yer- 
non,  Niemcewicz  zdaje  sie  zawsze  mieč  obrócone  oczy  ku  swojéj 
Polsce.  Widač,  že  radby  aby  m^dre  zdania  wielkiego  obroňcy 
swobód  Ameryki  mogly  trafic  až  do  ukochanéj  Ojczyzny  i  po- 
služyly  do  zaprowadzenia  w  niáj  zdrowych  poj§c  staléj  i  rozsgi- 
dnéj  opinii  powszechnéj ;  žeby  bezinteresownosc,  umiarkowanie, 
uszanowanie  prawa  i  obowi^zków,  przy  tegosci  úmyslu,  ule- 
glosc  ustanowionéj  wladzy  krajowéj,  wszystkie  wielkie  cnoty 
Waszyngtona  zostaly  wzorem,  do  któregoby  Polacy  usilowali 
zbližac  sie.  Zdaje  sie,  jakby  chciaí  w  koricu  Iwierdzič,  že  gdyby 
ta  požg^dana  mogla  u  nas  nast^pic  odmiana,  dosčby  bylo  juž  na- 
trafíc  na  jednego  polskiego  Waszyngtona,  aby  Polsky  jak  Ame- 
ryk§  wydobyc  na  wolnosč.  Warunek  atoli  ňader  trudný  :  bo 


1S2  ROZDZIAL  DZIESIATY.    —  ROK   1797-1803. 

wsz§dzie  i  we  wszystkich  czasach  málo  takich  ludzi  bywa  na 
swiecie ,  a  chocby  si?  znaležli,  ich  wykrycie  i  uznanie  jest  tru- 
dném zadaniem.  Niemcewicz,  zawsze  nosz§cy  Polsky  w  swém 
sercu  i  jéj  wspomnieniami  przepetniony,  upatruje  podobieristwo 
mi§dzy  potoženiem  Mount-Vernon  i  pi^knémi  Putawami,  i  to  go 
rozrzewnia  i  wprawia  na  chwil?  w  mil^  illuzy^i.  Tamže,  w  mie- 
szkaniu  generála  Waszyngtona,  odbiera  pierwszy  raz  listy  z  krajů 
od  dalekiego  krewnego  Boryslawskiego,  i  od  Tadeusza  Mosto- 
wskiego,  i  to  go  i  radošci^  i  žalem  tak  przejmuje  i  wzrusza,  že 
dostaje  gor^czki ,  przez  cal§  noc  marzy  o  drogiéj  Polsce  i  widzi 
j^  to  w  niespodzianéj  pomyšlnoéci,  to  w  okropnych  kleskach. 

Wróciwszy  z  podróžy,  podczas  ktpréj  zwiedzil,  mi^dzy  innemi 
ciekawoáciami,  slawny  wodospad  Niagary,  rozpami§tywa  nad 
wyciericzonym  prawie  funduszeni,  którego  koniec  wkrótce  prze- 
widywal.  Postanawia  wi§c  zamieszkač  w  Elisabeth-Town,  w  Sta- 
nic New-Jersey,  gdzie  mógl  žyc  taniéj,  jak  w  Filadelfii  lub 
New-York,  i  gdzie  mial  wiele  znajomych,  b^dž  krajowców,  b§dž 
jak  on  wygnariców,  a  szczególnie  Francuzów. 

W  Elisabeth-Town  tedy  naj(il  sobie  izdebk?,  jak  sam  pisze,  u 
krawca  nazwiskiem  Rivers ;  jadal  z  nim  i  z  jego  czeladnikami, 
kupowal  drzewo  dla  siebie  na  opal  i  sam  go  sobie  pilowal. 

Biedy  i  niedostatków,  które  w  emigracyi  teraz  niejednego  z  na- 
szych  ziomków  trapi^,  Niemcewicz  doznal  juž  wtedy;  juž  po  raz 
drugi  byl  zmuszony  z  Ojczyzny  oddalač  sie  i  niepcwny  swéj 
przyszlošci  znosic  žycie,  daleko  od  swych  siedzib,  rodziny,  przy- 
jaciól.  Nie  wiedzial,  že  jeszcze  po  dwakroc  przyjdzie  mu  do- 
swiadczyc  tegož  samego  rodzaju  smutków,  i  že  nareszcie  ziom- 
kowie,  jak  on  wyparci  z  drogiéj  ojczyzny,  na  obcéj  ziemi 
pogrzebi^  jego  zwloki. 

Juž  mu  nie  zostawalo,  jak  kilka  piastrów  w  kieszeni,  kiedy 
odebral  list  od  pani  Stanislavvovvéj  rotockiéj,  która  mu  donosila, 
že  krok  Košciuszki  w  odeslaniu  darów  cesarza  Pawla  i  jego 
powrót  do  Paryža,  radom  Niemcewicza  przypisywano,  i  že  rz§d 
moskievvski  zapowiedzial  braciom  jego,  iž  ješli  jedno  slowo  do 


OZENIEi\IE   SIE.  133 

niego  napisz§,  lub  jeden  grosz  mu  poszl§,  caly  ich  maj§tek 
skonfiskowanym  b§dzie.  Doniosta  mu  rázem ,  že  xi§že  Czartory- 
ski,  dawny  jego  komendant,  dowiedziawszy  si§  o  tém,  przesyta 
mu  wexel  na  250  dukatów.  Pospieszyí  wiec  do  New-York  dla 
odebrania  tych  pieni^dzy.  Po  wielu  latách  Niemcewicz  wywdzig- 
czyl  si§  sowicie  za  tg  przyslugg,  nie  przyjmuj§c  od  syna  xi§cia 
generata,  z  nim  rázem  wygnanego  z  Ojczyzny,  summy,  któr§  byl 
u  ojca  lokowa}. 

Opatrzony  dostatniejszym  funduszem,  nie  odmienit  jednak 
sposobu  žycia;  pospieszyí  oddač  panu  Jeíferson  dlug  u  niego  za- 
ci§gniony  i  wrócil  do  Elisabeth-Tovvn,  mieszkal  u  poczci%vego 
krawca  i  jadal,  jak  wprzódy,  z  jego  czeladnikami. 

Byvval  czgsto  u  Pana  Ricketh,  w  témže  miescie  mieszkaj^cego, 
którego  žona  byla  z  domu  Livingston  i  u  jéj  siostry  pani  Rean, 
wdovvy  po  przyjacielu  Košciuszki,  o  któréj  juž  wyžéj  wspomnie- 
lismy.  Nietylko  opowiadania  Niemcewicza  i  jego  interesuj^ce 
položenie,  ale  jego  osoba,  jego  dowcip  i  przyjemnosc  ujgly 
czule  serce  téj  pani.  Raz  wi§c,  podaj§c  mu  angielskim  zwycza- 
jem  rek§,  rzekla  z  szczerosci§,  peln§  wdzigku  :  «  czy  chcesz  j§ 
mieč?  »  Niemcewicz  ucatowal  z  wdzigcznosci^  podan§  r§ke,  ale 
nie  naglil  spetnienia  obietnicy,  nie  chc^c,  aby  choč  na  chwile 
mogta  myslec.,  že  jéj  znaczny  majetek  wabi  wygnarica.  Rzecz 
ci§gn§la  sig  przez  blizko  dwa  lata, 

Szwagier  i  siostra  odwodzili  j^  od  zam§zcia  z  nieznanym  cu- 
dzoziemcem;  ona  sama  nareszcie  zacz§la  sie  vvahac.  Juž  Niem- 
cewicz zamyslal  odjechac  do  miasta  Waszyngton  i  založyč  tam 
ksiggarni^.  Zatrwožona  tém  pani  Kean,  która  si§  byla  szczerze 
do  niego  przywi^zala,  ponowila  stanowTzo  swoje  oswiadczenie. 
Niemcewicz  przystaí  pod  warunkiem,  aby  w  kontrakcie  zapi- 
sano  jego  zrzeczenie  si§  majatku  žony.  Ta  szlachetna  delika- 
tnosč  ujela  brata  i  siostr§,  którzy  sami  odt§d  naglili  do  zawarcia 
álubu. 

Pani  Livingston  Rean  byla,  jak  j^  Niemcewicz  w  rgkopismien- 
nych  swych  pami§tnikach  opisuje,  z  pierwszych  familij  w  New- 


184"  ROZDZIAL  DZIESIATY.   —   ROR   1/97-1803. 

York,  slusznego  wzrostu,  blondýnka,  oczu  niebieskich,  bialéj 
cery,  bardziéj  hoža  i  przystojna,  niž  piekna;  wiele  czytata  i  pa- 
mi^tata,  przyjennia  w  mowie,  dowcipna  w  odpowicdziacli; 
herwowe  nápady  czynily  j^czasem  dražliw^;  lecz  rozum  rzadki 
i  serce  byly  wyborne.  Przed  slubem,  kupila  przy  Elisabelh- 
Town  dom  z  stajenk^,  z  ogrodeni,  l^czky,  i  osmnastu  niorganii 
ornego  gruntu,  gdzie  novvožeiícy  mieli  zamieszkač;  vv  papierach 
publicznych  posiadala  znaczng  fortuno,  któr^  starantiie  zacliowy- 
wala  dla  syna  swego,  maj^cego  wówczas  tylko  lat  dziesieč.  Ile  ta 
fortuna  wynosila,  Niemcewicz  nigdy  nie  wiedzial,  wiedziec  nie 
chciaí,  i  wierny  swoim  bezinteresownym  uczuciom,  nigdy  o  to 
nie  badal,  Sam  nie  majgc  juž  jak  sto  zlotých  w  kieszeni,  przy- 
niósl  z  stancyi  krawca  swoje  zawini^itko  i  w  síajence  pró/.néj 
jeszcze,  przy  domu,  ubral  sio.  Kilku  tylko  scislych  przyjaciól 
bylo  zaproszonych  na  akt  weselny.  Ksi^dz  angielski,  póžniéj  bi- 
skup Hobast,  slub  dawat.  Po  slubie,  herbata  i  puncz  zakoiiczyly 
to  skromné  wesele. 

Zdaje  si?,  že  Niemcewicz  przejgl  si?,  szczerze  ch?ci^  žony,  za- 
chowania,  a  nawet  powiekszenia  dla  jéj  syna,  míodego  Peters, 
matczynéj  fortuny.  Nowožeiicy  mieli  tylko  jednego  murzyna  za 
slug?.  Sam  uprawial  vvlasnemi  řekami  ogród  i  sad  przy  domu,  a 
za  miastem  l^ki  i  rol?.  Wracal  codzien  znužony  ci?žk.^  robota 
w  ogrodzie  i  w  pólu,  i  ubrawszy  si?  siadat  do  obiadu.  Ráno,  na 
koniu  ježdzil  na  targ  po  mi?so  lub  ryb?;  czasem  pomagal  žonie 
w  kuchni,  wieczoiami  dawal  lekcye  j?zyków  laciriskiego  i  fran- 
cuzkiego,  oraz  bistoryi  i  geografii  mlodemu  pasierbowi,  milému 
chlopczynie,  którego  bardzo  polubil. 

Dziwna  jest,  že  pani  Niemcewiczowa,  która  m?ža  bardzo  ko- 
chala, przy  swoich  dostatkách  dozwolila,  aby  tak  ciežkie  prowa- 
dzil  žycie.  Ale  oni  byli  pod  okiem  opinii  publicznéj,  któr^  swém 
post?powaniem  pozyskac  chcieli;  a  przytém  Niemcewicz  nie 
przykrzyl  sobie  tego  sposobu  žycia ,  polubil  go  nawet  jak  rzecz 
dla  siebie  nowg  i  niezwyczajn^,  któréj  rad  byl  doswiadczyc. 
Wszystkie  podobné  przygody  i  prače  s^  przyj?te  z  ciekawosci^  i 


WYJAZD  DO  POLSKI.  135 

wytrwalošci§,  póki  wiek  i  zdrowienie  min§;  a  mita  i  kochaj^ca 
towarzyszka  ostadzala  wszelkie  znoje,  ješli  kiedy  daty  si§  czuč. 
Tak  przeszly  w  spokojnošci  i  w  dziennéj,  regularnéj  pracy  dwa 
pierwsze  lata  ich  požycia. 

Spokojný  i  bezpiec^ny,  pod  skromng  m^  strzechg, 
Praca  byla  ucieczkg,  sumienia  pocieclij, 
Zorza  milic  zastawala,  nad  myin  polnynj  zbiorcni; 
A  doniowe  ognisko,  czekalo  wieczorem. 

Lecz  w  r.  1802,  na  pocz^tku  lata,  Niemcewicz  odebrat  od 
Matusiewicza  smutný  wiadoniošc  o  sniierci  ojca  i  wezvvanie, 
aby  choc  na  czas  wrócit  do  krajů,  dla  zatatwienia  familijnych 
interesów.  Alexander  I  wst^pit  byt  na  iron  rossyjski,  i  pod  jego 
berleni  rzeczy  w  Polsce,  przynajmniéj  co  do  stosunków  cywil- 
nych,  byty  wziety  postač  sprawiedliwsz^  i  przychylniejsza  dla 
nas.  Iníerdykcye  i  zákazy  stosunków  z  wychodžcami  ustaly. 

Pani  Niemcewiczowa  z  trudnoscia  zezvvolila  na  ten  pierwszy 
vvyjazd  mgža  do  Polski.  Jéj  serce,  žywo  do  niego  przywi^zane, 
bato  si^  dtugiego  rozdzielenia,  przeczuwalo,  že  sie  powtarzac 
može  i  stač  sie  nareszcie  nieodwrotném. 

Niemcewicz  wyptyn^l  jednak  do  Europy  w  lipcu,  i  przez 
Londýn,  Hamburg  i  Berlin,  prosto  i  bez  zatrzyinania  sie,  przy- 
byl  do  Warszawy,  któr§  byt  opuscit,  udaj^c  si§  z  Kosciuszk§  do 
Maciejowic.  Jaki  smutek  šcisní^t  mu  serce,  gdy  przy  rogatkach, 
pruski  žoínierz  zadawat  mu  po  niemiecku  zwyczajne  zapytania  I 
Jakie  przejeto  go  rozrzewnienie,  gdy  odwiedzit  najszanowniej- 
szego  Stanistawa  Matachowskiego,  w  tymžc  palacu,  gdzie  go 
przed  kilku  lály  odvviedzat,  jako  czynnego,  wielbionego  Marszalka 
czworoletniego  sejmu !  Jakže  zmienione  byto  potoženie  !  Múry, 
domy  Warszawy  nie  odmienity  pozoru :  ale  ich  niezmiennosc 
dodawata  žatošci  porównywaj^cemu  to,  co  si^  w  nich  niedawno 
dziato  z  tém,  co  wówczas  nastgpito. 

Trzy  dni  týlko  ziabawil  w  Warszawie,  i  odwiedziwszy  Tadeusza 
Móstowskiego,  dawnego  przyjaciela   i    kolege   v,-  wydawaniu 


136  ROZDZIAL  DZIESIATY.    —  ROK   1797-1803. 

Gazety  NarodowéJ  i  w  wi^ízieniu  petersburgskiém^    poápieszyl 
\v  Brzeskie,  do  rodziny. 

Pierwszy  raz  w  žyciu,  ci^ígl^  burz^i  miotaném,  ujrzal  Niemcc- 
wicz  uszyslkich  braci  i  siostry  vazem  zebianych  dla  povvitania 
wielbionego  Juliana,  vvracajgcego  z  iniiéj  pólkuli.  Pierwszy  raz 
i  ostatní  \v  žyciu  niial  szczescie  widziec  wszystkicb  swoicb;  bo 
jeszcze  za  tego  pobytu,  juž  z  ich  bczby  najmlodsz^i  siostrg, 
tkliwie  kochany,  utracií.  Krótkie  chwile,  z  rodziny  strawione, 
byíy  slodkie  i  szczere,  petne  wspomnieií  dzieciústwa,  petne  ža- 
losnéj  niepewnosci  o  przyszlym  losie,  który  ich  wkrótce  miat 
rozdzielic  može  na  zavvsze.  Ztamt^d  Niemcewicz  udat  si§  do 
Pulaw,  do  xigcia  generála  ziem  podolskich,  gdzie  go  dawne  i 
statě  woíaty  uczucia,  i  gdzie  byt  z  radoáci^  przyjgty,  jak  dziecie 
domowe.  Miejsce  to,  w  którém,  jak  pisze,  przepedzit  svvobodnie 
najlepsze  dni  swéj  mtodosci,  stodko  mu  byto  odwiedzic;  ale 
uderzyta  go  odiniana  w  niém  zaszta. 

Putawy  w  roku  1802  nie  byty  Putawami  lat  jego  piervvszéj 
mtodosci.  Znaki  řabunku  Bibikowa  i  przedniéj  stražy  korpusu 
Zubowa,  za  rewolucyi  Kosciuszki,  jeszcze  byty  widoczne;  skutki 
dtugiego  sekwestru  dobr  i  uszczerbku  intrat  dawaty  su^  postrze- 
gac;  dwór  i  rezydenci  byli  mniéj  liczni :  jednak  doni  byt  jeszcze 
swietny^  zažyvviony  myšl^  utrzymania  ducha  narodowego  i 
ksztatcenia  mtodziežy  polskiéj  dla  ojczyzny.  Bibliotéka  Putawska, 
zniszczona  zupeínie  rabunkiem,  odnavviata  si§  znowu,  Niemce- 
wicz byt  swiadkiem  usitowaii  xigžny  generalovvéj  w  zbieraniu 
pami^tek  i  starožytnošci  polskich  i  zagranicznych,  dla  których 
wystawita  dvvie  swi^ilynie  osobné;  byt  przytomny  róžnym  obcho- 
dom,  które  xiežna  z  wybornym  smakiem  umiata  uktadaé,  i  które 
zawsze  miaty  jakis  cel  patryotyczny.  Skarbiec  Putawski,  zrabo- 
wany  raz,  napelniat  si?  znowu  bogatémi  sprz^^ty  z  innych  skta- 
dów,  usunigtych  od  zawzi^toáci  wroga.  Dostatki  tego  domu, 
kilkakrotnie  przez  Moskw?  niweczone,  odžywialy  si^'  coraz,  až 
w  koiícu  ulegty  ostatniéj  roku  4831  ruinie.  Niemcewicz  spotkat 
w  Putawach  kilku  z  dawnych  kolegów,  i  jak  pisze,  domo- 


POBYT   W   PUtAWACH.  137 

wników  xi§cia,  z  którymi  b§d^c  adjutantem  jego,  wiele  lat 
mile  byl  spedžit  :  mi§d/y  innymi  generála  Orlovvskiego, 
pulkownika  Giesielskiego,  doktora  Karola  Goltza  i  innych;  lecz 
z  žalem  wielu  juž  nieznalazl,  klórych  krajowi  i  przyjaciolom 
smierc  byla  porwala.  Každému  j,  nich,  a  szczególnie  xiedzu 
Grzegorzowi  Piramowiczowi,  w  swoich  pamietnikach,  czuíe  spo- 
mnienie  poswieca  i  \v  kilku  wierszach,  \v  których  osob^,  przy- 
mioty,  dziela  ich  ocenia,  krótki  dajac  rys  ich  žycia,  s\voj§  po 
nich  žalosc  maluje.  Takož  o  Zablockim  i  Kobelaiískim  spomina. 
Zablocki  sie  byt  stanowi  duchownemu  poswiecit;  Niemcewicz 
odvviedzal  go  w  Koiískiéj-Woli  przy  Pulawach,  na  jego  probo- 
stwie.  Tamže  z  gl^bokim  žalem  widzial  Kniažnina,  którego  ni 
sztuki  lekarskiéj,  ni  przyjažni  troskliwe  starania  nie  zdolaly  ule- 
czyc  z  obl^kania  úmyslu. 

W  tym  czasie  Niemcewicz  napisal  poemat  o  Pidaivac/t,  \\  czte- 
rech  piesniach  :  ranek^  poludnie,  wieczór  i  noc,  gdzie  wystawia 
caly  tryb  dziennego  tam  žycia,  i  róžne  szczególy  domu  i  rodziny 
xiestwa  Czartoryskich.  Przyjažň,  zažylosč,  wdzi^cznosč  i  žale  po 
drogiéj  ojczyžnie,'tak  mocno  dzielone  przez  mieszkaiíców  Pulaw, 
przypominane  przez  wszystkie  otaczaj§ce  przedmioty,  daly  jego 
tonom  to  wesološc  dowcipnych  opisywari,  to  rzewnego  smutku 
slodycz. 

Zimě  Niemcewicz  przebyl  w  Warszawie ,  gdzie  przytomny 
zawi^zaniu  sie  Towarzystwa  Przyjaciól  Nauk  i  miedzy  pier- 
wszymi  czlonkami  policzony,  natychmiast  usilowal  do  jego 
ušvvietnienia  przyložyč  sig.  Uniwersytet  Wileiíski,  tylko  co  do 
swobodnego  dzialania  przez  cesarza  Alexandra  przypuszczony, 
chc^c  godnie  užyc  swéj  wolnosci ,  proponowat  Niemcewiczowi 
katedrg  literatury  polskiéj;  ale  zwi^zany  slubami  w  innéj  cz§sci 
šwiata,  nie  przyj^t.  W  tym  czasie  oglosil  drukiem  cz^sc  swoich 
pism  w  dwóch  tomach.  Obiecywano  mu  korzysci  pieni^žne 
z  tego  wydania ;  pierwsza  prenumerata  znaczny  zysk  przyniosla : 
ale  Niemcewicz  byl  zbyt  latwy  i  powolny  dla  drugich,  zbyt 
bezinteresowny  i  niedbaly  dla  siebie,  aby  úklady  majíce  jakis 


Í38  ROZDZIAÍ.    DZIESIATY.   —  HOR   1797-1803. 

charakter  handlowy  mogty  kiedykolwiek  byé  mu  korzyslne.  l)o 
korica  žycia,  ile  rázy  wchodzit  \v  uniowy  z  ksio^farzanii  lub  wy- 
dawcami,  tyle  rázy  albo  stracit,  albo  nic  nie  zyskat,  i  wydanie 
tych  tylko  jego  pism  dalo  znaczny  zysk,  które  on  komu  innemu 
darowah 

Z  nadejsciem  wiosny,  Niemcewicz  vvrócil  naprzód  do  Pulaw, 
a  potem  i  do  ojczystego  siedliska,  gdzie  niestcty  !  juž  nie  zastal 
ukochanéj  svvojéj  siostry,  Rraszewskiéj,  w  kwiecie  pieknošci  i 
wieku  zeszléj  ze  šwiata.  Te  siostry  najbardziéj  zdaje  sie  kochal, 
nad  ni§  z  czuloscia  kilka  rázy  w  ?wych  pamielnikach  rozwodzi 
si§.  Szesciu  z  rodzeiistwa  znowu  sie  žebralo  dla  powitania  go  i 
cieszenia  si§  jego  przytomnoscig.  Juž  nie  mial  ich  wiecéj  wi- 
dziec.  Wszyscy  poprzedzili  go  do  grobu.  « Niestcty  —  pisze 
w  swych  pamietnikach  —  najstarszy,  najbardziéj  skolatany  po- 
zostalem  -  sam  jeden  !  » 

Z  bratem  swym  Janem,  którego  takže  ňader  kochal  i  szano- 
wal,  Niemcewicz  skoňczyl  interesa  sukcesyi  po  bratersku. 
Odebral  sw^  naležytosč,  wynosz^c^  4,000  dukatóvv,  i  polowg 
ulokowal  z  procentem  na  dobrach  xiecia  Czartoryskiego.  Summa 
ta  ze  skonfiskovvanym  majgtkiem  przeszla  na  rzecz  rz^du  moskie- 
wskiego.  Niemcewicz  nigdy  jéj  nie  reklamowal,  lecz  ona  zostaje 
zawsze  wlasnosci^  sukcesorów  i  zwrócon^  im  kiedyš  byč  po- 
winna. 

Czgsc  lata  nast^pnie  spgdzil  tovvarzysz^c  xi§ciu  generalowl 
ziem  podolskich  do  k^ipieli  i  wód  líardyowskich  w  W^grzech, 
gdzie  xi{iže,  zaszczycony  indygenatem  magnáta  Wegierskiego  i 
przez  szczególny  pocigg  do  tego  národu,  mieszkanie  byl  sobie 
wybudowal,  do  którego  co  rok  w  lecie  dla  zdrowia  przyježdžal. 
Ztamt^d  udali  si^  do  Lancuta.  Tam  zuaczna  liczba  róžnych  gosci 
byla  podejmovvan^,  podlug  obyczajów  polskich,  przez  xi^'žn^í 
marszalkowg  Lubomirsk^,  siostry  xi§cia  generála  ziem  podol- 
skich. Zima  1803  przeszla  mifdzy  Pulawami  i  Krakowem.  Do 
Krakowa  žadne  nie  cigignely  go  zwi^zki  osobiste,  lecz  ziemia 
klasyczna  Polski  i  zabytki  jéj  dawnéj  svviet nosci.  Patrzgc  na  nie 


rOWnÓT   DO   AMERYKI.  139 

zdawalo  mu  sio,  že  jeszcze  st^pa  na  swéj  ziemi  swobodniéj,  že 
powietrzem  prawdziwie  polskiém  oddychá. 

W  Pulawach,  za  diugiéj  zimy,  zabawy  poprzednich  czasów 
w  czgšci  si§  odnovvity.  Wystawiono  w  obrazach,  z  žyj^cych  osob 
zložonych,  zdarzenia  znakomitsze  dziejów  polskich,  mog^ce 
odžywiac  w  umys!ach  mtodziežy  szczeáliwsz§  nasze  przeszlosc. 
Ci^gle  i  róžnego  rodzaju  usilowania,  aby  narodowosč  polsk§ 
z  rozbicia  ocalic,  byty  jedyn^  myšl^  i  zaj§ciem  mieszkariców 
Pulaw,  które  Niemcewicz  catém  sercem  podzielal. 

Tak  spedziwszy  póltora  roku  w  wíasnym  krajů  z  krewnymi 
i  przyjaciolmi,  i  doznawszy,  jak  sam  pisze,  w  Warszawie  od  pani 
Stanistawowéj  Potockiéj,  w  Puiawach  od  xieshva  Czartoryskich, 
najprawdziwszych  dowodów  szczeréj,  niezmiennéj  uprzejmoscij 
z  žalem  odježdžaj§c  w  odlegte  zamorskie  strony,  przyszto  mu 
požegnac  znowu  tak  došwiadczonych  przyjaciól  z  stnutn^  mysl§, 
že  juž  ich  može  nigdy  nie  zobaczy. 

Wyruszyt  przy  koricu  marca  1803  roku,  na  Berlin,  Drezno  do 
Paryža.  W  Dreznie  i  \v  Paryžu  zastat  žyczliwych  sobie  Polaków, 
którzy  nie  maj§c  wtasnéj,  wolnéj  ojczyzny,  szukali  po  róžnych 
miejscach  roztargnieri  i  swobody. 

Niemcewicz  w  czasie  swoch  czgstych  podróžy  po  kuli  ziem-^ 
skiéj,  natrafial  na  róžne  wielkie  wypadki,  którémi  ta  epoka 
przepelnion^  byla.  Przybyl  do  Paryža  w  chwili,  kiedy  Napoleon 
Bonaparte,  juž  konsul  dožywotni  zmierzajacy  do  korony  césar- 
skiéj,  zwracat  do  tego  celu  caly  dzielnosč  wielkiego  gieniuszu; 
naciggal  istniej^ce  jeszcze  wolnego  rzadu  pozory,  aby  mu 
pewniéj  i  zupetniéj  postužyty  do  osi§gnienia  i  zachowania  samo- 
wíadztwa.  ^Y  cztery  dni  po  przybyciu  Nienicewicza  do  Paryža, 
Rzeczpospolita  zamienion§  zostata  na  Gesarstwo.  Nasz  podróžnik 
byl  swiadkiem  róžnych  przygotowaň,  scén  i  solennošci,  które 
znamionowaty  te  bez  žadnego  oporu  przyj^te,  a  jednak  dla 
wielu  dziwne,  przeciwne  žyczeniom  i  zasadom,  a  wiec  nieprzy- 
jemne  rz^du  przeobraženie. 

Ňowy  cesarz ,  otoczony  spiskami  na  swe  žycie,'  dla  wlasnego 


140  ROZDZIAL   DZIESIATV.    —   ROK   1797-1803.       . 

bezpieczeiistwa  musial  gorliwszych  rojalistów  i  republikanów 
wi§zié,  wyvvozic,  lub  przed  s^d  stawic  i  smierci^  karaé.  Niemce- 
wicz  byí  przytoniny  sprawie  Pichegru,  Georges  Cadoudal  i 
Moreau.  Tego  ostatniego  wkrótce  potem,  on  wygnaniec,  od- 
wiedzat  wygnaiícem  w  Ameryce  i  gošcit  u  siebie  na  wsi.  Dzi- 
wuj^tce  byty  koleje  ludzi.  na  które  Niemcewicz  patrzat,  zmienia- 
j^c  kilka  rázy  pobyt  miedzy  Europ^  i  Anieryk^,  \v  któréj  to 
krainie  wszystkie  upadle  wysokie  figury  možná  bylo  spotykac 
w  czasie  kotowania  dla  nich  fortuny  niestaléj. 

W  roku  1803  Paryž  jak  zavvsze  byl  ci^ígle  swietny,  choc  reszta 
Francyi  zaczynala  cierpieč,  utyskivvac.  Lecz  w  Paryžu  wszystkie 
chwaly  i  lupy,  zdobyte  po  caléj  Europie,  skupialy  sig  i  pokry- 
waly  swym  blaskiem  dalekie  biedy  i  nieraz  niesprawiedliwosci, 
im  towarzysz§ce. 

Niemcewicz  zastal  tam  wówczas  šcišle  mu  znaných  rodaków, 
a  miedzy  innymi  :  ordynata  Zamoyskiego  z  žon^  i  xiežn§  z  Za- 
moyskich  Sapiežyne,  których  stalg  dla  siebie  przyjažrí  wysoko 
cenil.  W  domu  xi§žny  Sapiežyny  zabral  znajomosc  z  wielu 
ludžmi  znakomitymi  tego  czasu,  miedzy  innymi  z  panem  De- 
bile, slawnym  téj  epoki  poetíi,  którego  postač  i  sposób  žycia 
ciekawie  w  pami§tnikach  opisuje.  Xi^žna  Sapiežyna  pi'zetló- 
maczyla  na  francuzki  j§zyk  bajk§  Niemcewicza  :  «  Gaí^zkg, » 
klór^  Wirgili  Francyi  (tak  nazyvvano  p.  Delille),  upodobal  sobie 
i  wychwalal  tak  co  do  mysli,  jak  co  do  sposobu,  w  jakim  jest 
oddaná. 

Niemcewicz  odplyn^l  z  Nantes  do  Ameryki  na  okrgcie  ame- 
rykaiískim  Monlicel.  Žegluga  byla  zrazu  poniysln^i;  lecz  na 
wysokošci  wyspy  Bermudy,  w  dniacb  przesilenia  roku, 
napadla  ich  okropna  burza,  która  trwala  przez  trzy  dni  bez 
przerwy,  polámala  cz^sc  masztów,  i  o  málo  že  ich  nie  zanu- 
rzyla.  Wielka  radošc  nastypila  na  okr^cie,  gdy  po  tak  gro- 
žném  niebezpieczeiistwie,  po  tysigcznych  niewygodach ,  wy- 
trzymanym  glodzie  i  braku  dobréj  wody,  žeglarzc  ujrzeli 
nareszcie  ptaki,    zapowiadaj^ce    blizk^  ziemi?,  a  w  koiícu  jé 


POWRÓT   DO  AMERYKI.  llxl 

widok  byl  postrzežony  przez  majtka  czuwaj^cego  na  wierzchu 
jednego  z  odbudowanych  masztów. 

Okret  przybil  do  l^dii  w  Norfolk,  w  Wirginii.  Niemcewicz 
wysiadlszy,  nie  mógt  sie  prawie  op^dzič  pytajg,cyin  o  nowiny  i 
o  listy.  Pospieszyt  przez  Filadelfie  do  New-Bmnswik  do  domu. 
Tam  z  nievvymovvn^  radosci^  žona  go  przyjgla,  w  jéj  przywie- 
zaniu  znalazl  znowu  oslod§  žycia,  oddaleniem  od  przyjaciól  i 
ojczyzny  zatrutego. 

Zastal  žon§  zaj§t§  wypraw§  syna  do  wyžszéj  szkoly  i  urz§,dze- 
niem  nowego  domu,  obszerniejszego,  wygodniejszego  jak  byt 
dawny.  Teraz  Niemcewicz  miaťjuž  osobný  gabinet  do  pracy  dla 
siebie.  Pani  Niemcewiczovva  umyslila  m§žowi  zapewnič  odt§d 
przyjemniejsze  žycie  i  s^dzita,  že  powinien  byč  osvvobodzony 
od  pracy  w  pólu  i  ogrodzie,  któréj  si§  byl  z  pocz§,tku  cligtnie 
podjal.  Goscirice  przywiezione  przez  Niemcewicza,  wlasnie  tra- 
fily  :  byly  to  sprz^ty  domowe,  z  gustem  wybrane,  które  si§ 
przydaly  do  zagospodarzenia  nowego  mieszkania,  i  ksi^žki  i 
ubiory  paryzkie  dla  pasierba  swego,  które  pomnožyty  jego  wy- 
prawe  i  w  które  ten  dobry  i  žwawy  mlodzian  natychmiast  si§ 
przystroil,  chc§c  si§  niémi  przed  towarzyszami  popisač  i  swg. 
wdziecznosč  okazač. 

Tak  mialy  si§  znowu  przesun^č  trzy  cale  lata  w  spokojnéj 
zaciszy.  Zacna  i  przywi^zana  malžonka  lagodzila  žale  Niemce- 
wicza po  ojczyžnie.  Listy  z  Francyi,  z  Anglii,  z  Polski,  choč 
nie  prudko,  nie  cz^sto,  ale  dosyč  pewnie  dochodzity.  Migdzy 
xi§ciem  generálem  ziem  podolskich  a  Niemcewiczem  kore- 
spondencya  byla  regularna,  i  oprócz  wažniejszych  doniesieň 
i  zwierzaií  przyjažni,  byly  mi§dzy  nimi  nieustanne  žarty 
familijne,  poufalym  tylko  znané,  dla  obcych  niezrozumiane, 
noszgce  czasem  pozor  rzeczy  dyplomatycznych,  czasem  misty- 
cznosci,  zawsze  niewyczerpane  i  dowcipem  pisz^cych  zažywione, 
które  z  jednej  pólkuli  do  drugiéj  przez  atlántycki  przelatywaly 
oceán,  i  o  par§  tysi§cy  mil,  sprawialy  radošč  i  zawsze  odno- 
wione  šmiechy. 


142  ROZDZIAL   DZIESIATY.    —  ROK    1803-1806. 

W  czasie  fych  spokojných  lat,  Niemcewicz  zapadl  raptem 
smiertelnie.  Byla  to  pierwsza  cigžka  choroba,  któréj  w  swéni 
žyciu  doznat;  ale  \v  kilkanascie  dni  przez  anierykaiískiego  leká- 
rza  z  niéj  wyprowadzony,  wkrótce  poténi  odprawil  z  žony  kilka 
przyjemnych  podróžy,  dla  odwiedzenia  krewnych  i  przyjaciól, 
a  potem  z  lordem  i  lady  Holingbroke,  urodzoníi  Hompesch, 
s^siadami  i  przyjaciólmi  swymi,  pojechat  do  slawncgo  wodo- 
spadu  Niagara,  którego  opis  dokladný  zostawit.  Tak  zeszly 
Niemcewiczowi  te  lata  w  Ameryce,  które  do  szcz^'sli\vych 
liczycby  možná,  gdyby  los  dalekich  przyjacióí  i  ujarzmionéj 
ojczyzny  nie  zajmowal  zawsze  Jlígo  pamieci  i  serca.  Žyl  wygo- 
dnie,  trudnil  sie  ulubioném  czytaniem  i  pisaniem,  nic  cierpial 
niedostatku,  odbieral  od  krewnych  i  przyjacióí  listy,  byt  przed- 
miotem  czulych  staraií  przywiazanéj  matžonki.  Cztowiek  nie 
liczy  dobrých  dni,  nie  widzi  lepszéj  strony  losu,  ale  tylko  liczy 
dni  zle  i  wpatruje  sie  w  przykra  strone  svvych  przeznaczeri. 
Chciatby  odzieržyc,  pot^czyč,  pogodzic  zárazem  wszystkie  wa- 
runki  i  rodzaje  szcz^ácia,  poniek^d  przeciwne  jedné  drugim; 
a  kiedy  któréjkolwiek  z  tych  czešci  zabraknie,  juž  mu  catošé  ich 
zdaje  sig  slracon{i  i  niegodn§,  zachowania.  Wistocie  zas,  chočby 
wszystkie  žyczone  i  rojone  szcz^scia  zárazem  posiadat,  kto  wie, 
czyby  si§  szczerze  niemi  zadowolnit?  Bo  wszelkie  dobro  na  tym 
swiecie  zatrutc  jest  koncem  zawsze  blizkim  i  zawsze  grož^cym. 
Cztowiek  najczesciéj  nie  umié  nawet  užyc  tych  szcz^tków  szczg- 
scia,  które  byw^jg.  mu  užyczone.  Nie  tak  wszakže  radzit  sobie 
Niemcewicz;  owszem,  we  wszelkich  potoženiach  potratit  zawsze 
najlepsz^  tresc  z  nich  wyci^gn^ič,  zawsze  umiat  cenic  dobr§, 
choó  najmniéj  zoczong,  strone  užyczonego  sobie  losu,  užywal 
jéj,  dzi^kowat  za  ni^i  Opatrznošci,  w  niéj  szukat  pokrzepieň, 
aby  byc  w  stanic  wytrzymac  snmtki  polskiego  przedewszy- 
stkiém  serca,  i  zachowac  sily  mog^ice  jeszcze  stužyc  jakkolwiek 
ojczyžnie,  co  bylo  gtównym  calego  žycia  celeni,  o  którym  ani 
w  cierpieniach,  ani  w  spokoju,  nigdy  na  chwil^  nie  zapomnial. 


XI 


Wypadki  w  Europic  i  koleje  Polski.  —  Pclityka  Napoteona  wzgl§deni  Polski— . 
Utworzenie  Xigslwa  Warszawskicgo.  —  Powrót  Niemcewicza  i  jego  zatriidnicnia. 
—  Wyprawa  na  Moikwg.  —  Oslatnie  czasy  Xigslwa  Warszawskicgo.  —  Usunigcie 
sig  Niemcewicza  od  žycia  publicznego. 


Gdy  w  Aineryce  dla  Niemcevvicza  dni  przechodzity  w  ci^gléj 
jednostajnosci  i  zmuszonyni  poniek^d  spokoju,  w  Europie  tym- 
czasem  wypadki  rozwijaly  si^  z  straszliw^  szybkosci^. 

W  roku  1802,  Lunewilski  traktát,  któremu  starý  l§d  Europy 
byl  winien  zwrócony  sobie  na  chwile  pokoj,  zniszczyl  byt  osta- 
tek nadziei,  które  Polska  poktadata  w  przychylnosci  i  zwyci()z- 
twach  Francyi.  Dia  téjto  przyczyny  Niemcewicz,  jad§c  pierwszy 
raz  do  krajů,  nie  mial  ani  ch^ci  skierowac  swojéj  drogi  na 
Francy^.  Wkrótce  po  Lunewilskim,  nast§pit  traktát  z  Angliy, 
w  Amiens  podpisany.  Napoleon  w  czasie  tych  negocyacyj,  ani 
wspomnial,  choč  nawiasowo,  o  Polsce.  Zapewniwszy  Francyi 
nietylko  granice  Renu  i  Alp,  ale  wielowtadny  wptyw  nad  Hol- 
landy§  i  cz^^sci^  Niemiec,  Szwajcary§,  Wtochami  i  Hiszpania, 
s^dzit,  že  tak  niezmiernym  korzysciom  nálezy  poswigcic  obo- 
wi^zki  sprawiedliwošci,  ludzkošci,  wdzi^cznosci,  które  przema- 
wiaty  za  Polsky.  W  blasku  chwaly  i  pot^gi  nie  postrzegat,  ani 

10 


146  ROZDZfAl   JEDENASTY.    —   ROK    1806-1815. 

vvtenczas,  ani  póžniéj  nigdy,  ile  zachowanie  tych  obowi§zków 
ma  w  sobie  i  nadaé  niože  sily  i  przowagi.  Odklid  koron^  okryl 
skronie,  jego  post^powanie  przybralo  kolor  i  charakter  zwy- 
czajnych  w  historyi  zdobyvvcóvv ;  jego  polityka,  tylko  že  na 
wi^ksz^  skal§,  nic  odróžniala  si§  od  polityki  zwyktéj  innym 
niocarzom,  dworom  i  gabinetoni,  do  których  grona  chciat  z  ich 
poniženiem  byc  przyjetym.  Bior^ic,  jak  oni,  za  jedyn^  zasade 
\v  rozpocz§tych,  niczém  nieograniczonych  zamiaracb,  swój  tylko 
wtasny  bezwzgledny  interes,  kotysal  wyobražni^ ,  w  miar§  po- 
tažných zdolnosci  úmyslu,  coraz  daléj  posuwanémi.  i  trudniej- 
szénii  do  wykonania  widokami ,  coraz  nami^tniejszg,  ž^dz^ 
panowania  wsz^dzie,  upokorzenia  wszystkich  paiístw  Europy, 
odnowienia  na  ich  nareszcie  gruzach  cesarstwa  zachodniego, 
w  którémby  królowie,  przez  niego  czy  mianowani  czy  przy 
istnieniu  zoslawieni,  stali  si?  jakoby  wazalami  jego  najwyžszego 
dostojeiístwa. 

W  traktacie  Lunewilskim  i  w  innych  przymierzach  zavvartych 

z  parístwami  pólnocnéj  Europy,  zobowi§zal  si?  byl  Niipoleon, 

b^dž  wyražnémi  arlykulami,  b^idž  w  duchu  nowo  utvvorzonych 

stosunków,  sprawy  polskiéj  nic  uwažač  za  svvoj?,  nie  okazywač 

poprzedniéj  przychylnoéci  dla  Polaków.  Jakož,  zaraz  po  traktacie 

Lunewilskim,  Napoleon  zwin^l  Legie  Polskie  i  zatrzymaí  t?  ich 

cz?sč  tylko,  która  nie  odmówila  pójsč  do  St.  Domingo,  gdzie 

cata  pravvie  zginola.  W  téj  porze  rzadów  Napoleona ,   zostalo 

tylko  kilku  oticerów  polskich  w  službie  francuzkiéj,  ale  nie  bylo 

žadnego  korpusu  polskiego,  žadnego  znaku  we  Francyi,  przy 

którymby  narodowosc  polská  mogla    si?  skupiaé  i  zachowac 

\~wiare  odrodzenia  przyszlego.  Gdy  w  r.  18u5  Austrya,  wydawszy 

wojn?,  poniosla  powtórne  kl?ski,  žáden  putk  polski  w  szerc- 

gach  franouzkich  nie  walczyl  pod  Austerlitz.  Ale  mysl,  która 

si?  wówczas  odkryla  w  Cesarzu  Alexandrzc,  przybrania  tytutu 

króla  polskiego,  przekonala  na  nowo  Napoleona,  že  Polska  jest 

pierwiastkiem  jeszcze  žyjgcym,  o  którjm  w  polityce  europejskiéj 

nie  naležy  zapominac.  Mimoto,  gdy  w  roku  1806  rozpocz?ía  si? 


POLIT YKA  NAPOLEONA   WZGLEDEM   POLSRI.  147 

wojna  zapálena  nieroztropnie  przez  Prusy,  niestychane  zvvy- 
ci§ztwa  uniosly  wojska  francuzkie  až  do  granic  polskich,  ber 
wczesnéj  mysli  i  postanowionego  planu  o  Polsce  ze  strony  Na- 
poleona, który,  chociaž  pewny  wygranéj,  nie  spodziewat  si^ 
jednak  tak  predkiego,  tak  zupetnego  przewrócenia  monarchii 
pruskiéj. 

Tu  si§  zaczyna  ci^g  odnowionych  stosunków  mi§dzy  Francy? 
a  Polska.  Stosunki  te  žadnéj  stronie  nie  przyniosly  obiecywanych 
korzyšci ,  žadnéj  tož  wzajemnie  i  zupeínie  nie  zadowolnity; 
wszakže  potvvierdzily  dawne,  utworžyly  nowe  powody  do  scislej 
i  statéj  przyjažni  mi§dzy  dwoma  narodami,  których  zwi§zek 
zdaje  sig  byc  koniecznym  dla  ustalenia  dogodniejszéj  przyszlosci 
Europy.  _ 

Napoleon  nie  byt  zadowolniony  z  Polaków.  S^dzit  o  nich  niože 
pod  pewnémi  wzgl^dami  sprawiedlivvie,  ale  ňader  surowo.  Wie- 
dziat  tylko,  že  siebij^  dobrze,  ale  mial  ich  za  lud  opieszaly,  lekki, 
niesforny  i  niezdolny  do  rzfidzenia  sob§:  chcial  wiec  tylko 
od  nich  jak  najwi^céj  žotnierzy  i  žywnošci  dla  wojska,  i  eadzil, 
že  innego  znaczenia  mieč,  innéj  pomocy  dač  nie  moga.  Rozu- 
miaí  wreszcie,  iž  niedosč  staraja  sic  wypelniač  te  jego  wymaga- 
nia  dla  wojsk  francuzkich,  i  przypisywal  to  ich  zléj  woli  i  ozig- 
blosci.  Polské  s§dz^c  podlug  Rulhiera,  pytal  sie,  gdzie  s^  owi 
magnaci,  o  których  w  tém  dziele  czytat,  i  gniewal  sie,  že  nie 
stavvili  sig  przed  nim.  Wszyscy  jednak  znakomitsi  ludzie  \v  Wiel- 
kiéj  Polsce  i  w  Warszawie  davvali  mu  niew^tpliwe  dowody 
gorliwošci  i  poswi^cenia.  Obywatele  Litwy,  Woiynia,  Podola, 
Ukrainy,  których  prowincye  przeciete  byty  i  surowo  strzežone 
licřném  wojskiem  moskiewskiém ,  nie  mogli  sie  przed  nim  sta- 
wič;  ubieženi  nieslychan^  szybkošciíi  wypadków  wojny  pru- 
skiéj, nie  mogli  byc  wtedy  w  možnosci  przodsiewziecia  osobnego 
ruchu  :  lecz  gotowi  byli  i  czekali  na  dalsze  postepy  wojsk  fran- 
cuzkich w  swoje  strony,  aby  sie  do  powstatych  z  najgorlivvsz^ 
szybkosci^  i  walcz^cych  juž  braci  przyt^czyč.  Tymczaseni,  žot- 
nierze  francuzcy  i  ich  wodzowie  zaczynali  odtíjd  przykrzyc  sobie 


lí|8  ROZDZIAL  JEDKKASTY.    —    KOK    1806-1815. 

dlugie  wojny,  prowadzone  \v  okolicach  ogotoconych  z  przyje- 
mnošci  VVtoch  i  z  dostatków  Nieiniec,  wymawiali  Polakoni ,  ie 
tak  daloko  zaszli,  tyle  trudów  poniesli  dla  krajů  w  ich  oczach 
n^dznego,  co  go  Polacy  ojczyzn§  zowi^.  Polacy  zas,  któryni  wiele 
juožna  zarzucic ,  ale  nigdy  braku  poswi^cenia,  gotowi  wszystko 
zniesc  i  wytrzymac  w  nadziei  odzyskania  ojczyzny,  cierpieli 
w  milczeniu  ci^žar  nakladów  i  dostarczaií  potrzebnych  dla  wojsk 
francuzkich;  cierpieli  grabieže,  których  sie  nawet  niektórzy 
wyžsi  generatowie  dopuszczali;  vv  Napoleona  zas  wierzyli,  jak 
w  Opatrznosč.  Nie  pozwalaj^c  sobie  žadnego  samoistnego  czynu 
lub  d^iženia,  ani  nawet  žadnego  rozumowania  o  swéj  przyszlošci, 
czekali,  wygladali  swojego  losu  jedynie  od  jego  wielowtadnéj 
woli. 

W  ci§gu  vviec  tych  odnowionych  stosunków  Francyi  z  Pol- 
ska, nie  przyszlo  nigdy  do  rozpoznania  szczerze  i  z  gruntu  iia- 
szego  poíoženia,  do  užycia  go  na  statni  i  spóln^  korzyšc;  nic 
przyszlo  žatém  do  prawdziwego,  wzajemncgo  zadowolnienia  i 
ufnosci  niiíj^dzy  wielkim,  rozkazuj ^cym  wskrzesicielem,  a  ob- 
ci^t^i  i  zmalaí^,  z  grobu  wystgpuj^c^  i  tylko  posluszn^i  Polskí^i. 

Traktát  w  Tylžy  stworzyl,  zamiast  Polski,  Xigstwo  Warsza- 
wskie,  zmniejszone  ust^pieniem  Alexandrowi  znacznéj  czešci 
biaíostockiego,  i  to  bylo  miar^i  przychylnosci  ku  nam  Francyi. 
(Idyby  polityka  zbyt  zaborcza  i  chc§ca  tronami  opatrzyc  wszy- 
stkich  cztonków  cesarskiéj  rodziny,  nie  krzyžowala  oczywistych  i 
stalycb  korzyšci  Francyi  i  Europy,  daleko  dogodniéj  zdajesie  dla 
wszystkicb  bylo  monarebi^  Brandebursk^i,  któréj  w  Tylžy  zni- 
weczyč  nie  chciano,  przeniesc  do  Niemiec,  gdzie  jest  narodow^i, 
a  Prusy,  tak  Xi^ižcce  jak  Królevvskie,  zwrócic  Polsce.  Taki  úklad 
i  dla  Francyi  i  dla  lierliiískiego  dworu  okazalby  sig  arcykorzy- 
stnym  ;  rozdzielilby  Moskw^  od  Niemiec,  a  Polsky,  na  mocnéj 
podstawie  ufundovvan^,  uczynilby  pradzivvie  Kuropie  užyteczn^. 
Male  paiistwa,  z  którycb  Królestwo  Westfalskie  napróžno  zle- 
piono,  latwoby  do  tego  úkladu  potrzebnycb  zainian  dostarczyly. 

Napoleon  wszelako  wiele  zrobil    dla   ojczyzny  naszéj.  Jego 


XlESTWO   \^^ARSZAWSKtE   I  rOWRÓT   NIEMCEWICZA.  149 

(Izielo,  Xiestwo  Warszawskie,  pod  jakiénibgidž  nazwaniem  i  ja- 
kiéjb§dž  obszernosci,  bylo  panstwem  polskiém  :  a  w  niém,  za 
jego  spraw§,  poddaristvvo  rolników,  przedmiot  wyrzutów  Eu- 
ropy,  zniesione,  wolnosc  osobista  dla  wszystkich  i  równosc 
przed  prawem  ogloszona;  bitne  wojsko,  s§downict\vo,  kodex 
udoskonalony  i  porz^dna  administracya  narodowa,  byly  zaiste 
wielkieini  dobrodziejstwy.  Nareszcie  Cesarz  Francuzów  dal  no- 
wemu  Xi^stvvu  króla  pelnego  roztropriosci  i  sumienia^  którego 
kraj  pokochal  dla  jego  cnót  i  dla  tego,  že  pochodzil,  choó  tylko 
po  kadzieli,  z  familii  dawniéj  w  Polsce  panuj^céj,  a  którři  narórl, 
na  czvvoroletiiira  sejmie,  znowu  byl  sobie  na  tron  wybral. 

Wiadomosc  o  wielkich  vvypadkach  w  Europie  niepredko  do- 
šzla  do  Ameryki.  Stosunki  i  komunikacye  miedzy  ni^  a  Francy§ 
níe  byly  ani  pewne,  ani  lat^ve,  zwlaszcza  po  odnowionéj  wojnie 
z  Angli?.  Jednak,  na  kohcu  r.  1806  gluche  pogloski  o  zwy- 
ci§ztwach  Napoleona,  zacz§ly  dochodzic  do  Zjednoczonych  Sta- 
nów. 

Skoro  Niemcewicz  dovviedzial  sie  z  wi§ksz^  pewnosci§  o  wy- 
padkach  wojny  pruskiéj  i  o  nadziejach  Polski,  postanowil  na- 
tycbmiast  udač  sie,  gdzie  go  obo^iazki  obywatelskie  wolaly.  Ale 
žona  kochaj^ca  mocno  si§  opierala  ternu  postanowieniu  i  starala 
si^  róžnémi  sposoby  i  powodami  odwrócic  m^ža,  a  przynajninié" 
spóžnic  jego  wyjazd,  który  mial  ich  na  dliigo ,  može  na  zawsze, 
rozdzielic. 

Nadszedl  list  od  Stanislawa  Malachowskiego,  marszalka  czte- 
roletniego  sejmu,  który  wzywal  dawnego  posla  do  stawienia 
sig  do  krajů.  Ten  glos  szanowny  položyl  koniec  wszelkim 
w§tpliwošciom.  Pani  Niemcewiczowa  uznala,  že  m^ž  musi  byc 
poslusznym  wezwaniu  sternika  sejmu,  i  sama  ju/.  naglilTa  go  do 
vvyjazdu,  przyrzekla  nawet  póiniéj  udac  sie  do  Polski,  jesli 
los  krajů  b§dzie  zabezpieczony.  Pojechali  jeszcze  rázem  pože- 
gnac  róžnych  krewnych  przyjaciól  w  Filadelfii ;  žona  nareszcie 
doprowadzila  go  do  New- Yorku,  gdzie  wsiadl  na  okret. 


l&O  ROZDZÍAt  JEUENASTY.    —   KOK   1809-1815. 

Po  szcz§šliwéj  tym  razcm  žegludze,  wyl^dowal  w  Bordeaux, 
gdzie  Avysiedziawszy  kwaran tanutí  žóltéj  febry,  pušcii  sic  do  sto- 
licy  zachodniego  swiata.  Wiedziat  juž  že  losy  Polski  sy  roztrzy- 
gníone  traktátem  Tylžyckim,  i  že  teraz  tylko  dalszych  wyroków 
zwyciezcy  trzeba  byío  oczekiwaé,  Pi-zybyl  do  Paryža  o  kilka  dni 
przed  Napoleonem  wracaj^cym  z  Tylžy,  i  byl  pvzytoniny  festy- 
nom  daným  dla  uwielbienia  zwycieztw  monarchy  i  oznaezenia 
mu  wdzigcznošcl  ludu  francuzkiego  i  uleglošci  powszechnéj. 

Xiežne  Anng  z  Zamoyskich  Sapiežyne  zastal  jeszcze  ^v  Paryžu, 
i  w  jéj  domu  najwiocój  czasu  swego  przep^»dzit,  spotykaj^c  tam 
znowu  ludzi  znakomitych,  juž  za  przeszléj  bytnoáíň  poznaných. 
Niecierpliwy  oddac  sw^  czolobitnošc  iiowemu  monarsze  swemu, 
Niemcewicz  wyjechal  z  Paryža  do  Drezna,  gdzie  zastal  caly  sklad 
í7§du  warszawskiego.  Mile  by}  przyjgty  przez  Fryderyka  Augii- 
sta,  i  nieba^vnie  udal  sig  do  naszéj  stolicy,  która  choc  niewró- 
cona  do  dawnéj  šwietnosci,  odzyskata  jednak  wówczas  czešc 
swojego  blasku  przez  pot^ezenie  towarzystwa  polskiego  z  frali- 
cuzkiém  i  przez  cz^^ste  pobyty  króla  saskiego  z  swym  dworem. 

Xigstwo  Warszawskie  trvvalo  tylko  lat  siedm.  Najáwietniejszy 
moment  jego  exystencyi  byt  rok  1809,  kiedy  Polacy,  sami  sobie 
zostawieni  i  bez  niczyjéj  pomocy,  obronili  si§  licznym  wojskom 
austryackim  i  odzyskali  broni^i  Kraków  i  wielka  cz§šč  Galicyi. 
^Niemcewicz  przyponmial  sobie  kosciuszkowskie  czasy,  gdy  teraz 
go  zamianowano  jednym  z  dowódzców  powstania  Wárszavvian 
dla  zaj^cia  okopów  po  raszyiískiéj  bitwie,  gdzie  osm  tysigcy 
Polaków  oparlo  sig  przez  dzieii  caly  potrójnéj  prawie  sile  nie- 
przyjaciót.  Niemcewicz  mial  sobie  poruczon^  obrong  czgsci 
okopów  najbardziéj  wystawionéj  ich  napadowi.  Trzeba  bylo 
widokieni  massy  zbrojnéj,  okrywaj^céj  okopy,  zaimponowac 
gencratom  austryackim  :  ludnosc  warszawska  miala  od  prze- 
sztego  powstania,  rozgíoszon^  reputacy^  odwagi  i  tggošci,  i  jéj 
czerni^cy  si?  widok  na  walach  miasta  poparl  skutecznie  i  go- 
dnie  sloAva  xigcia  Józefa  Poniatowskiego  w  rozmowie,  któr^ 
mial  z  Arcyxigciem  Ferdynandem.  Wojsko  polskie  spokojnie  i 


^VYPRA^VA  na  mosrwe.  151 

pysznie  przeszío  na  prawy  brzeg  Wisíy,  czyni^c  WarszawQ  nie- 
bezpieczném  stanowiskiem  dla  nieprzyjacióí,  i  rozpoczeto  szereg 
zwyci^ztw,  którc,  z  chwat^  dla  orgža  naszego,  rozszerzyly  zna- 
cznie,  choc  nietyle  ile  stusznie  spodziewaé  si§  možná  byío, 
granice  Xi§stvva  Warszawskiego.  — 

Przez  czas  jego  trwania,  Niemcewicz,  mianowany  sekretarzem 
Senátu  i  czlonkiem  komisyi  edukacyjnój,  speíniat  gorlivvie  po^ 
wierzone  sobie  obowi^zki  szczególniéj  w  lustrowaniu  szkól. 
Oprócz  tego,  rozpocz§l  teraz  swe  po  krajů  polskim  podróže,  i  nie 
zaniechaj§c  róžnych  poetycznych  tworów,  przedsiewzigt  wažne 
prače  historyczne;  o  czém  na  inném  miejscu  téj  biografii  dlužéj 
móvvié  sie  bedzie.  Tu  ogólnc  zložymy  šwiadectwo,  iž  >iiemce- 
wicz  przez  wszystkie  te  czasy,  nie  zažyt  spokoju,  co  chwila 
szukal,  wynajdywal  dla  siebie  jakgš  prac^^,  b§dž  ošwiacie  lub 
požytko\vi,  czy  wreszcie  zabawie  ziomkóvv  posvvieconéj. 

Nadszedí  rok  1812.  Po  wielkich  nadziejacb,  nast^pily  okropne 
kl^ski.  Wojsko  niezmierne  i  najbitniejsze,  z  najbieglejszymi 
generalami,  pod  wodz^  najdzielniejszego,  dot^d  niezwyci^žo- 
nego  wojennego  geniuszu,  w  kilku  miesi^cach,  zostato  do 
szcz^tu  zniszczone,  a  zniszčzone  rzec  možná,  tylko  klimatem  i 
przestrzeni^. 

Napoleon  zbyt  liczne  zast§py  poruszyt,  i  ogrom  ich  wlaánie 
byt  przyczyn^  tysi§cznych  trudnosci,  zawad,  niedostatków  i 
strat.  Gdyby  cz§sc  w  odwodzie  byl  zostawil,  a  rozpocz^l  kam- 
pani^ z  silami  nie  tak  licznemi,  lecz  až  nadto  rówriemi  dwóm 
wojskom  moskiewskim,  przeciw  niemu  \vystawionym,  bylUy 
raógl  przez  pr^dsze,  i  pewniéj  wyrachowane  ruchy,  dognac 
jedno  z  nich,  nie  dopušcič  ich  pol^czenia,  i  zwycigžyc  oba.  Chciec 
pot^g§  moskiewsk^,  maj^c^  nieskoiíczone  przestrzenie  do  co- 
fania  si§,  zawsze  korzy stnego  dla  siebie  a  zgubnego  dla 
goni^cych,  chciec  takie  paiístwo  w  jednej  krótkiéj  kampanii 
pokonac,  bylo  oczywistém  zludzeniem.  Zaslepiony  szcz^sciem, 
Napoleon  pochlebial  sobie,  že  samém  rozwini^ciem  nieprzeli- 
czonych  wojsk  caléj   prawie  Europy,  przestraszy  przeciwaika  i 


152  UOZDZIAl  JEDENASTY.    —   ROK    1809-1815. 

zmusi  go  do  pfzyj^cia  swéj  woli.  Odbudowanie  Polski  uwažal 
zbyt  málo  znacz^ca  dla  siebie  meta,  nie  chcial  tego  dziela  przy- 
jač  za  cel  i  podpore  swych  wybujalych  zamyslóvv  :  i  to  stalo  si^ 
jego  kar^,  gtówném  žródlem  wszystkich  doznaných  kl§sk  i 
nast^pnego  úpadku.  Skoro  si§  zapušcit  i  dal  uwiežč  po  za  Smo- 
lerisk,  bieglejsi  ludzie  stanu  przewidywali  los  niepomyslny 
wyprawy,  z  takim  Xerxesowym  przepychem  i  dum^  rozpocz§téj. 
Straszna  katastrofa,  zwracaj^c  áwiat  polityczny,  rewolucy^  fran- 
cuzk^  zmieniony,  na  dawny  tryb,  uciszyla  Europ^,  niecierpliwgi 
oswobodzic  sie  z  kajdan  i  nieustannych  vvojen,  dzieto  niepoha- 
mowanéj  ambicyi  jednego  czlowieka,  Polaków  zas  przej^ía 
oslupieniem,  smutkiem,  tysiacznemi  obawami,  ho  \v  jednym 
Napoleonie  wszystkie  swoje  nadzieje  byli  skupili.  Warszawo 
bezbronn^  otoczyly  wojska  rossyjskie.  Rz^id  Xi^stwa  i  urzfdnicy, 
migdzy  którymi  Niemcewicz  si?  miescií,  na  rozkaz  króla  udali 
si?  do  Drezna;  wojsko  nasze  cofn^to  sie  do  Krakowa. 

Niemcewiqz  trzymat  sie  wiernie  nadanego  Polsce  monarchy  i 
nie  odštípil  go  do  korica.  Z  jego  polecenia,  udal  si?  do  Baireuth, 
a  potem  do  Ratyzbony.  Smutné  i  przeražaj^ce  to  byly  momenta, 
w  których  tak  okolicznošci  i  wypadki  pomi§szaly  sie,  iž  trudném 
stalo  si?  wiedzieó  czego  žyczyč,  czego  si?  bac,  gdzie  si?  udac 
nalézalo  :  bo  každá  chwila  przynosila  wiešc  o  nadci^igaj^cym  z  in- 
néj  strony  nieprzyjacielu.  Zwyci?ztwa  Napoleona  pod  Lutzen  i 
Bautzen,  wznowily  na  krotko,  juž  znikaj§ce  nadzieje.  Stanuli 
rozejm,  w  czasie  którego  Niemcewicz,  z  wielu  innymi,.poje(hal 
do  Karlsbadu  czekač  na  skutki  rozpraw  dyplomatycznych,  kt()re 
si?  w  Pradze  rozpocz?ly. 

Gdy  te  starania  o  pokoj,  w  których  Napoleon,  za  pierwszgi  od 
siebie  ofiar?  oddawal  natychmiast  Xi?stwo  Warszawskie,  nie 
doprowadzily  do  žadnego  skutku,  rozjechano  si?  spiesznie 
z  Karlsbadu,  každen  w  swoj?  stron?.  Niemcewicz,  wierny  swoim 
zasadom,  udal  si?  do  Drezna.  Tam  byl  šwiadkiem  ostatních 
promieni  dworu  cesarskiego,  w  calym  blasku  raz  jeszcze  rozta- 
czaj^cych  si?.  Widzial  festyny  i  teatra,  gdzie,  najpiervvsi  akto- 


OSTAŤNIE  CZASy   XIESnVÁ   VARSZAWSKIEGO.  it)'á 

rowie,  z  Paryža  sprovvadzeni,  wystawiali  sztuki  —  mniéj  drama- 
tyczne,  jak  to,  co  si§  prawdziwie  na  swiecie  dzialo,  i  nareszcie 
byl  przytomny  ostatniemu  zwyci§zt\vu  francuzkiemu ,  które 
moglo  jeszcze  wrócič  Napoleona  do  przesziéj,  juž  chyl§céj  si§ 
do  úpadku  pot^gi.  Lipsk  wkrótce  potem  skruszyt  j§  do  szcz^tu 
i  odj§í  wszelkie  wsparcie  wierz^cym  w  niego  i  jemu  jeszcze 
wiernym. 

Polacy  od  roku  1806,  pokládali  w  Napoleonie  caía  svv^  na- 
dziej^,  nie  mieli  žadnéj  wlasnéj  mysli,  ani  wtasnego  dziaíania ; 
dokoňea  prawie  nie  pozwalali  sobie  na  swój  wiasny  rachunek 
nic  przedsiewzi^c,  ani  nawet  žyczyč,  z  obawy,  aby  tak  bard^ 
myšl^  nie  znievvažyč,  nie  ozigbic  dla  siebie  woli  swego  tworzy- 
ciela.  Svvoj§  rezygnacy^  i  wyzuciem  si§  wszelkiéj  samoistnošci 
spodziewali  sie  jego  przychylnošc  powi^kszyč  i  zrobič  go  szczo- 
drzejszym  szcz^scia,  którego  byl  przez  lat  kilka  wielowiadnym 
dla  ludów  szafarzem.  Falszywe,  zda  mi  sig,  rozumowanie.  Takie 
opuszczenie  poniek^d  siebie  samycb,  takie  oddanie  sie  zupelnic 
jego  laskaAvosci,  co  zreszt^  dogadzalo  polityce,  a  raczéj  charakter- 
rowi  Napoleona,  bylo  može  w  jego  oczach  dowodem  wiekszym 
i  nowym  naszéj  niemocy  i  niezdolnosci  do  wíasnodzielnego 
bytu,  i  zamiast  zach^cac  go  do  pomnažania  potrzebnych  do 
naszego  ustalenia  darów,  služylo  mu  owszem  za  wymówkg 
przed  sob§,  že  ich  nam  nie  užyczal.  Chociaž  Polacy  lekali  si^ 
i  utyski^vali  cz§sto,  že  jego  wszechwladna  wola  zapomina,  nie 
dba  o  nich,  že  nieszczerze  im  sprzyja,  przeciež  nie  smieli  nigdy 
nie  zawierzac,  i  jedynie  od  jego  skinienia,  w  slepém  oczeki- 
waniu,  wszystkiego  wygl§dali.  Gdy  tego  skinienia  zabraklo, 
upadli  bez  steru,  bez  nadziei  i  ratunku. 

Niemcewicz  pozostal  w  Dreznie,  wycierpial  kilkomiesi^czne 
obl§ženie  tego  miasta,  wkoiícu  ci^žko  zachorowal  na  malign^, 
tak  iž  lekarze  o  nim  zrozpaczyli;  wyzdrowial  przeci^.  Gtód 
w  miešcie  panowal;  garnizon  francuzki,  30'"  tysi^czny  korpus, 
nareszcie  musial  kapitulowac,  a  gdy  kapitulacyi  nie  dotrzymano, 
musial   zložyc  broií  bezwarunkowo.    Kiedy  sio  miasto  zdalo, 


15/i  ROZDZIAl  JEDEJSASTY.    —    1\0K   180^-1815. 

Niemcevvicz  ziialazt  w  wodzu  oblegaj^cego  wojska,  tego  saniego 
oficera,  który  pod  Maciojowicami  wzigt  go  byt  w  niewolp. 
Hrabia  Tolstoj,  mlody  wóvvczas  i  zaczynaj^cy  suój  wojskoAvy 
zawód,  odznaczyt  9,h^  byt  w  Warszawie  szhulietnicjszém  od 
innych  post^powaniem  \vzgl§dein  Polakóvv.  Po  dwudziestii 
latách,  w  których  oba  postarzeli,  Totsfoj  poznat  Niemcewicza, 
przyj^l  go  z  uprzejmoscig,  zach^oit  do  powrócenia  do  Warszawy, 
i  dat  paszport. 

Niemcevvicz  dovviedziawszy  sio,  že  Wavvrzecki  (dawniéj  po 
Rosciuszce,  obrany  Naczeinikiem  sit  zl)rojnych  národu)  powo- 
tany  zostat  przez  Alexandra  cesarza  do  zasiadania  w  rzgdzie 
tymczasowyni  Xi^stwa  Warszawskiego,  i  že  OstroM  ski,  prezes 
senátu,  nie  opušcit  stolicy,  napisat  do  tych  dwócli  mežów,  zna- 
ných mu  oddawna  z  cnót  obywatelskich.  ^Y  swoich  lištách 
zagrzevvat  ich  do  ratowania  jeszcze  ojczyzny  vvjéj  oplakaným 
stanie  i  do  zrobienia  w  tym  celu  wszystkiego,  co  ich  doswiad- 
czenie  i  patryotyzm  možebném  znajd^x. 

Po  Xi^stwie  Warszawskiém,  z  mocy  traktátu  Wiedeiiskiego, 
nast^pito  tak  zwane  Królestvvo  Kongresowe,  którc  odzyskalo 
imi§  Polski,  ale  za  to  stracito  Poznaii,  Kraków,  Gdaňsk  i  To- 
ruri,  i  które  trwato  lat  czternascie,  až  do  1831  roku. 

Przebiegtem  z  umystu  w  krótkich  stowach  koleje  naszego 
krajů,  w  czasie  tych  dwudziestu  kilku  lat.  W  téj  epoce  Xi^stwa 
Warszavvskiego,  a  szczególnie  Rrólestwa  Kongresowego,  Nieni- 
cewicz  przestat  niííjako  byč  czlonkiem  politycznym.  Pod  pe- 
wnym  wzgl^dem,  jego  publiczny  zawód  byt  zakoriczony.  Zbyt 
zaszczytnie  po  dwakroé,  na  sejmie  czworoletnim  i  pod  naczcl- 
nictweni  Rošciuszki ,  stužyl  ojczyžnie ,  užywaj^céj  jeszcze 
wówczas  swéj  niepodleglošci,  aby  jiiógl  najmniejsz^  zachowac 
ch§c  do  urzgdów  w  stanie  rzeczy,  co  byl  tylko  cieniem  pra- 
vvdziwéj  Polski,  gdzie  juž  nic  wlasncgo,  lecz  tylko  užyczone  i 
podrz^dne  bylo  žycie. 

Wszelako  Niemcewicz  i  od  tego  cienia   miat  za  obowi^zek 


USUiNíECIE   SIE   OD   ŽYCIA  PUBICZNEGO.  155 

nie  odl^czac  si§,  bo  to  byl  cieň  Polski.  Nie  wzbraniaí  sie  od 
udzialu  \v  sprawach  krajowych.  Przyjat  byl  w  Xi§st\vie  War- 
szawskiéni  urz§d  czlonka  Komisyi  Edukacyjnéj,  i  sekretarza 
Senátu;  te  ostatní^  godnosc  zachovval  w  Królestwie,  co  mu 
daío  nieraz  wplyw  na  obřady  Senátu ;  wielu  bowiem  senato- 
rów  zasiegalo  jego  zdania,  cenilo  i  szlo  za  niém.  Atoli  w  poró- 
wnaniu  z  przeszlém  jego  položeniem,  tak  na  sejmie  konstytu- 
cyjnym  jak  przy  Kosciuszce,  možná  Niemcewicza  uvvažač  jak 
usuni^tego  od  prac  publicznych.  Tém  bardziéj  i  tém  gorliwiéj 
poáwiecil  sie  odtad  historyi  i  literaturze  krajowéj.  Sadzil  bo- 
wiem, že  pracami  tego  rodzaju  može  odtad,  ulegaj§c  obecným 
koniecznošciom,  skuteczniéj  služyc  narodowi  i  wplywac  na  jego 
žycie,  póki  kiedys  szczešliwsza  dlaň  nie  zajašnieje  przyszlošc. 
Jest  to  wi^c  moment,  w  którym  najdogodniéj  b^dzie  zastanowié 
sig  nad  jego  pismami,  rozebrac  icli  wartosč  i  mówié  o  jego 
zaslugach,  jako  historyka  i  poety. 


XII 


Nienicewicz  jako  pisarz.  —  Bajki.  —  Špieicy  historyczne.  —  Dzieje  panowa 
nia  Zygnntnta  lil.  —  Zbiór  pami^lników. 


Nie  byto  prawie  rodzaju  literatury,  w  którymby  Niemcewicz 
nie  byí  sit  swoich  spróbowal.  Jego  pióro  zostawiío  nam  ody, 
listy,  bajki,  tragedye  i  komedye ,  piesni,  dzieía  historyczne, 
romanse,  podróže.  Niemcewicz,  jak  niegdys  Cycero  z  mowa 
rzymska,  chcial  dovviesč,  že  j?zyk  nasz  przyda  si^  do  každego 
rodzaju  pismiennictvva;  do  každego  przyst^puj^c,  chcial  drugim 
zostawič  nietyle  doskonate  wzory,  jak  raczéj  zach§t§  do  pu- 
szczenia  sie  po  téj  saméj  drodze  i  zbogacenia  na  niéj  literatury 
ojczystéj. 

Niemcewicz  nie  dbal  wiele  o  doskonalosc  artystyczn§.  Pisat 
z  popudu,  czgsto  aby  dogodzič  chwilowemu  wzruszeniu,  aby 
siebie  i  przyjaciól  zabawič  i  rozsmieszyé,  aby  jak^š  zbawienng 
mysl  i  prawidlo  upowszechnič,  lub  potrzebne  napomnienie  dač 
spólziomkom;  czesto,  aby  qjczyzne  od  nieslusznych  oskaržeií 
obronic,  i  odwetowac  na  cudzoziemcach  rzucane  na  niy  plamy  i 
kalumnie ;  wreszcie  takže,  aby  bronič  Polaków  od  francuzczyzny, 
i  wyšmiac  tych,  co  jéj  holduj^.  W  každém  pismie  jego,  tak  jak 


160  ROZDZlAfc   DWUNAóTY.    —    ROK   181;)-18^0. 

w  kazdyiii  post^pku,  byt  jakis  stosuiiek  do  Polski,  do  Polaków, 
do  ich  dobra,  ich  slawy,  popravvy,  lub  obrony.  Te  byly  w  jego 
duszy  povvody  gtusz^ce  wszelkie  inne;  lecz  po  nich  vvlasna  za- 
bawa,  fantazya  chvvilowa,  wtadaty  jego  piórem.  Cz^sto  moinen- 
talna  okolicznosc,  jakis  wypadek  zdarzony  na  švviecie  warsza- 
wskim,  byl  powodem  do  napisania  bajki,  powiesci,  lub  listu. 
Nigdy  nie  niógl  sie  oprzec  chgci  wyszydzenia  przywary, 
szczególnie  téj,  która  si§  w  plaskini  i  podlým  objawila  post^pku. 
Jego  pióro  lubilo  zadrasn^c  naszych  dominatoróvv  i  tych  co 
przed  nimi  pelzali  i  plaszczyli  sie.  Wtedy  z  ťoskosz^  czytal  co 
napisal,  w  gronie  wybranycb  przyjaciól.  Jego  plody  braly  szcze- 
gólny  úrok  i  znaczenie  z  okolicznosci  chwilowych,  towarzyskich, 
miejscowych,  osobistych,  co  byly  ich  powodem ;  niektóre  wiec 
utrac^  može  z  svvéj  swiežosci  i  raž^céj  trafnosci ,  kiedy  te  oko- 
licznosci bgd^  zapomniane.  Zawsze  pozostanie  im  wesolosc  i 
obrót  i  dowcip  oryginalny. 

Niemcewicz  nie  szedl  za  przestrog^  « Saípe  verte  stylům « 
Horacego  (którego  jednak  bardzo  lubil  i  czytal  pilnic)  :  pod 
siedmioletniém  zumknieciem  nie  zatrzymywal  swycli  pisni.  Do- 
razu pisal,  a  co  raz  bylo  wylane,  tego  zazwyczaj  nie  rad  popra- 
wial;  a  choč  czul,  že  w  jakiém  dziele  zakradla  sig  niejedna 
wada,  s^dzil  nie  bez  przyczyny,  že  vv  niém  znajdujg^  sig  przy- 
jemnosci  i  przymioty,  co  te  wady  pokryj^  i  nagrodz^i.  Praca 
przerabiania  i  doskonalenia  nie  milá  nm  byla.  Przytém  goniony 
byl  od  dawna  myšl^,  že  nie  dlugo  požyje,  že  juž  dochodzi  do 
ostatních  lat  starosci,  že  trzeba  priídko  to  zrdbié,  co  možná. 
Pisal  jak  najépieszniéj,  i  czgsto  natychmiast  posylal  do  druku ; 
chyba,  že  trešc  pisma  nie  dozwalala  wydania  go,  co  jest  przy- 
czyny, že  wielka  czgsč  jego  plodów  pozostala  \v  maimskryptach. 
Drukujmy,  mawial,  drukujmy  wszystko  co  možná  i  czém  prc- 
dzéj ;  kto  wie,  jakie  klgski  czekajy  naszg  Polsky?  Co  raz  wyjdzie 
drukiem,  to  nie  zginie  i  zostanic  na  przyszlosc  i  przyczyni  sig 
do  zachowania  žycia  narodowego.  Najbolesniejsze  byly  jego 
žale  vvzgledem  tych  pism,  które  poruczyl  do  wydania,  a  które 


NIEMCEWICZ  JAKO   PISARZ.  161 

nie  wychodzily.  Ta  ch§č  gor§czkowa  i  niecierpliwosč  drukowa- 
nia,  zdawaly  si§  przeczuciem  zamachóvv,  przedsiewzi§tych  pó- 
žniéj  przez  zažartych  wrogów  przeciw  j^zykowi,  przeciw  historyi 
i  wszelkim  žywiotom  naszego  narodowego  istnienia. 

Mitosc  serdeczna  ojczyzny,  chgč  stawania  w  obroiiie  jéj  chwaíy 
i  narodowosci;,byty  najmocniejszém  natchnieniem  Niemcevvicza. 
Gdziekolwiek  je  widzial  zaczepione,  albo  przewidywal  že  bgd^ 
zagrožone,  natychmiast  uzbrajal  si^,  biegl  zasianiač,  bronič 
wszystkiego,  co  jest  naszém,  co  jestpolskiém.  Rzecz  go  unosila; 
mniéj  dbal  o  foi'm§  i  poprawriošc,  byle  co  mial  w  duszy  na  jaw 
wydaí,  i  jesli  možná,  drukiem  ogtosil.  Dziwn^  mial  tatwosc 
w  pisaníu  i  proz^  i  wierszem,  która  si§  godzita  z  rodzajem  jego 
geniuszu,  z  przyczynami  co  go  do  pisania  pobudzaty,  z  jego 
popudem  nieustannym  do  pracy  a  brakiem  checi  i  czasu  do 
starannego  wyrabiania.  Zt§d  pocliodzity  zálety  i  wady  dziet  jego. 
Wiele  w  nich  bylo  nierównošci :  bo  ci^gle  i  nieustannie  pisz^cy, 
musi  mieč  momenta  raz  weny,  dmgi  raz  teposci  ducha.  Niemce- 
wicz  nie  szedt  za  zwyczajem  niektórych  poeto vv,  co  dtugo 
próžnuj^  i  dopiero,  kiedy  znagía  budzi  sie  w  nich  ch§c 
i  natchnienie,  siadajg,  do  stolika.  On  rozumiat,  že  to  jest  jego 
obowi^zkiem  nie  tracic  czasu  i  \v  pišmie  nauczač,  napominac, 
ostrzegac,  karcič,  poprawiac,  zachgcac.  Byt  naprzód  obywa- 
telem,  potem  cztowiekiem  tovvarzyskim  \v  gronie  przyjaciót, 
potem  jeszcze  lubi^cym  wtasn^  zabawg,  a  dopiero  na  koiícu 
artyst§  chc^cym  swoje  chvval§  literack§  ustanowic.  Ten  ostatní 
wzgl^d  najmniéj  go  obchodzil.  Nawet  wtasn^  zabaw^  Niemce- 
wicz  daleko  wyžéj  cenil  nad  doskonatosč  ařtystyczn§,.  Nieraz 
nawiedzaj^cy  go  przyjaciel  slyszat,  wchodz§c  do  przedpokoju, 
smiech  rozlegaj^cy  si§  z  gabinetu,  ów  šmiech  dyszkantowy,  tak 
dobrze  znaný  wszystkim  poufalym  Ursyna.  Wchodz^cy  \v  takim 
razie  s^dzil,  že  Niemcewicza  znajdzie  w  tovvarzystwie,  i  že  roz- 
mowa  z  drugimi  daje  powód  do  šmiechu ;  z  zadziwieniem  znaj- 
dowat  go  samego.  Šmiat  si§  sam  z  sob§,,  nad  wymystami  i 
obrázami  swéj  fantazyi,  nad  konceptem,  który  nm  si§  szczegól- 

11 


lt)2  ROZDZIAL   DWUNASTY.    —   ROK    1815-1830. 

niéj  podobal  nad  jakiéniš  przystosowaniem,  lub  podobierí- 
stwem,  które  mu  si§  smieszném  vvydawaío;  i  za  nic  w  swiecie 
tego,  co  go  smicszylo  i  bawilo,  nie  pošwieoilby  potrzebie  arty- 
stycznego  sniaku,  lub  obawie  wyrzutów  surow«'!J  krytyki.  Dla- 
tego  tež  \v  jego  komedyacb,  romansach  i  innych  pismach,  sgi 
czesto  przesadzone  karykatury,  przecivvno  može  prawdopodo- 
bieiístwu  i  dobronui  gustowi,  ale  których  on  nie  odmienil,  nie 
umiarkowaí,  mimo  rad  i  nasti\íczeii  przyjaciót  :  bo  go  bawity 
tak  jak  je  wydat  i  šmieszyty  go  przez  dtugie  lata,  gdy  je  sobie 
przypominal. 

Niemcewicz  rzadko  sobie  dat  czas  zastanowič  si^í  díugo  nad 
skladem  dziela,  które  przedsiewzial  napisac.  Skoro  myši  mu 
przyszta,  zaraz  niecierpliwy  byl  j^  wydac,  i  siadal  do  pisania ;  a 
skoro  zaczat  pisač,  nie  przestat  pracy,  póki  jéj  nie  skonczyt.  Nie- 
raz  kilka  prac  mial  na  warsztacie,  i  spiesznie  od  jednej  do 
drugiáj  przechodzit.  Jego  plody  wiec  grzesza  czasem  ogólnym 
úkladem,  ale  pelne  s§  zawsze  pi§knych,  genialnych  i  ujmuj^- 
cych  szczególów.  W  každém  jego  dziele  s^  dzlwnie  blyszcz^ce  i 
powabne  karty;  lecz  gdy  nawet  o  Homerze  mówi  Horacy,  že 
niekiedy  drzymie,  wolno  bedzie  i  o  Niemcewiczu  powiedzieé, 
že  nie  jest  zawsze  sobie  róvvny,  že  wpada  nieraz  w  dlugošci,  že 
daje  si§  uwodzic  p^dowi  swych  mysli ,  nie  zwažaj^c  ile  one 
s^  zdolne  zaj^č  czytelnika.  Te  wady,  przeplatane  wielkiemi 
zaletami,  byly  skulkiem  rodzaju  jego  talentu,  jego  latvvosci, 
jego  niedbalosci,  a  takže  jego  moralnéj  wyžszošci  nad  egoisty- 
czném  czesto,  a  dražlivvém  czuciem  tylko  artystowskiém. 

Trudnoby  bylo  przejsc  szeregieni  wszystkie  jakie  tylko  Niem- 
cewicz wydal  lub  napisal  dziela :  ale  naležy  i  milo  bedzie  nad 
wažniejszemi  zastanowič  sic,  które  jego  nwu^  na  zawsze  swietném 
czyni^  w  literaturzc  krajowéj;  bo  co  do  slawy  obywatelskiéj,  ta 
mu  i  bez  tych  pism  juž  byla  zapewnion^. 

Bajka  byla  rodzajem  poezyi,  w  któréj  Niemcewicz  najpewniéj 
umial  cclowac,'i  który  szczególniéj  lubil.  Ten  rodzaj  przystawal 
do  jego  smaku  i  talentu;  w  nim  mógl  si§  podac  bez  przeszkody 


BAJKI  NIEMCEWICZA.  163 

swéj  wesolosci  i  taczyc  dowcip  z  prostoty,  co  go  ostrzejszym, 
dobitniejszym  czynita.  Lubit  trafne  i  smieszne  przyrównania 
istot  wcale  róžnych,  a  jednak  maj^cych  podobieristwo ;  lubil 
pod  zvvierzgc§  skór^,  dač  wodze  uszczypliwéj  naganie,  co  jak 
mówi§  w  sedno  trafia;  tu  si§  mógl  oblec  w  m^drosc  prostego 
ludu  i  jego  przypowiesciami  oslonič  ostr^  prawde.  Stowem,\vszy- 
stkie  zálety  w  rzeczy  i  w  ksztatcie,  nalež§ce  do  bajki  i  prawidtami 
mistrzów  ternu  rodzajowi  poezyi  nakázané,  godzily  sig  szczegól- 
nie  z  tokiem  jego  rozumu.  To  tež  Niemcewicz  liczyc  si§  može 
nii^dzy  znakomitszymi   fabulistanii  wszelkicb  znaných  literatui'. 

Z  Bajek,  które  napisat,  znaczna  liczba  najlepszych  jeszcze 
dot^d  drukiem  nie  jest  ogtoszon§,  a  przynajniniéj  ich  zbiór  caí- 
kowity  nie  byl  dotgd  starannie  z  objasniaj^cemi  notami  wydany, 

Kiedy  si§  cos  zdarzato  na  towarzyskim  lub  publicznym  na- 
szym  horyzoncie ,  co  wzburzylo  lub  rozsmieszyío  Niemcewicza, 
byío  to  mu  natychmiast  tresci^  do  jakiéj  bajki ;  \v  niéj  wylewal 
oburzenie  i  zgroze  na  niesprawiedliwosč  i  na  gwatty,  wzgarde 
na  zepsucie,  szyderstvvo  na  podtošc  i  szaleristwa,  które  sie  dziaty 
przed  jego  oczanii.  Jesli  byt  ostrý  na  dominatorów  naszych,  nie 
przepuszczal  tež  wadom  ziomków  i  wysmievval  je  bezlitošci,  Nie 
sam  swiat  moralny  i  polityczny  dostarczal  tresci  jego  bajkom. 
Czgsto  na  wsi,  w  goscinie,  albo  tež  póžniéj  \v  swoim  Ursynowie, 
patrz§c  na  scen^  jakg,  miedzy  bydlem  lub  drobiem,  albo  cho- 
dzac  po  pólu  i  sledz^c  kwiaty,  ptaki,  muszki  i  motýle,  z  lada 
wypadku  w  zwierzecym  lub  rošlinnym  swiecie  bral  powód  do 
bajki,  i  lubil  mysl  wyžszg.  lub  glgbsze  czucie  pod  t§  form^  ziom- 
kom  i  potom  nosci  przekazac. 

Latvvo  wnosič  možná,  že  sie  i  do  bajek  sciíiga  to,  cosmy  wyžéj 
w  ogólnosci  powiedzieli  o  dzielach  Niemce^icza  :  že  \v  nich 
wiele  powstalo  z  okolicznosci,  z  wražeri  i  anekdot  czasowych,  že 
žatém  trafnosc  kompozycyi,  bawi^ica  spólczesnych,  može  ucier- 
pieé  u  potomnych,  chyba,  že  erudyci  postarají  sie  ocalié  od 
zapomnienia  owe  drobné  wypadki,  którym  bajki  swe  powsfanie 
zaw  dzi^czyly,  owe  szczególy  o  zmarlych  osobách,  które  tym  spo- 


164  ROZDZÍAL   DWUNASTY.    —   ROK   1815-1830. 

sobem  Nienicewiczowi  bed^  winne,  že  ich  imiona,  ich  zdrožno- 
šci  i  šmiesznošci,  požyj^  dluže j  w  pami^ci  ludzkiéj,  niž  im  sa- 
mým, lub  ich  wspólczesnym  spodziewač  si§  tego  naležato.  Nie 
inaczéj  wreszcie  dzieje  si§  z  innymi  znakomitymi  pisarzami; 
wiele  z  ich  dziel  traci  cz§šc  úroku  przez  swy^  dawnošc.  Listy  i 
satyry,  a  nawet  znaczna  liczba  ód  Horacego  daleko  wi^céj  zape- 
pewne  przyjemnosci  i  wraženia  sprawialy  \v  czasie  swoim,  niž 
teraz.  Próžno  erudycya  starala  si^,  slusznie  cenioném  szpera- 
niem,  téj  szkodzie  zapobiedz;  nie  potrafila  w  zupelnosci  dac  po- 
znač i  wytlumaczyč  wszystkich  odcieniów,  wynikaj^cych  z  ówcze- 
snych  obyczajów,  zdarzeii  i  z  chwilowego,  przygodnego  natchnie- 
nia  poety.  Niemniéj  dla  tego  podziwiamy  Horacego  i  rozkoszu- 
jemy  w  jego  czytaniu.  Tak  s§dze  b§dzie  i  z  niejednym  plodem 
Niemcevvicza.  Dodám  jeszcze,  že  jesli  dawnosc  nieraz  dzielom 
imaginacyi  odejmuje  mocy  i  wdzieku,  nieraz  tež  ta  sama  da- 
wnosé  wraca  im  znowu  úrok  innego  rodzaju  :  bo  dawnoáč  káže 
5Íe  czcic,  powi^ksza  wartosc  slów  i  osob,  a  czesto  zaciera  wady, 
które  spólczesnych  razily. 

Ze  wszystkich  dziel  Niemcewicza,  žadne  nie  mialo  tyle  wzig- 
tosci  i  pokupu,  tyle  skutku  bezposredniego  nie  spravvilo  i  tyle 
chwaly  mu  nie  zjednalo,  jak  jego  Spiewy  historyczne.  Dwic  edy- 
cye,  jedna  po  drugiéj,  w  krótkim  czasie,  wyszly  ápiewów  :  rza- 
dkie,  nieznane  przedtém  w  Polsce  powodzenie  jakiegokolwiek 
dziela.  Autor  mial  zamiar  spiewami,  \v  obieg  powszechny  pu- 
szczonémi  a  pojgciom  róžnych  klas  dostepnémi,  rozwin^č  i  po- 
dnieác  uczucia  patryotyczne,  oswoié  každego  Poláka  z  history^ 
narodowa,  i  w  sercu  jego  równie  z  czci^  dla  przodków  obudzic 
chec  ich  nasladowania.  Wistocic,  piesni  przechowanc ,  upo- 
wsžechnione  w  krajů  i  przez  lud  špiewane,  s§  jednym  z  najpe- 
wniejszych  šrodków,  którym  siekarnii  i  dochovvuje  przywiyzanie 
do  ojczyzny,  którym  možná  na  lud  moralnie  wplywac,  do  szla- 
chetnych  zapalač  go  spravv,  a  nawet  dac  mu  zrozumiec,  przyj^c 
i  polubic  potrzebne  žyciu  jego  i  szczošciu  pravvdy.  Szczošliwy 
naród,  któremu  takich  piesni  sztucznie  i  ad  hoc  ukladac  nic  po- 


ŠPIEWY   HISTORYCZNE.  165 

trzeba,  który  z  wlasnego  swego  tona  i  z  samým  biegiem  wieko- 
wych  wypadków,  wydobywal,  ksztalcit  i  hodowal  te  rapsody  i 
ballady,  które  przechodz?  z  pokolenia  do  pokolenia,  a  czasem 
nawet,  pod  uczong  rek^i  wielkiego  geniuszu,  zlewaj§  sig  w  wiel- 
kie,  powažne  ksztalty  i  tworzg  ó\v  spiew  spiewów  ludowéj  múzy, 
zwany  Epope§ ! 

Že  naród  rycerski,  jak  Polacy,  w  nieustannych  bojach  žycie 
ti-avvi^cy,  mial  podobné  historyczne  piesni,  o  tém  w^tpič  nie  mo- 
žná. Ale  na  nieszczgácie,  nie  duszly  one  do  nas.  Brak  ten  policzyc 
si§  može  do  wielu  innycb  niepomyslnych  okolicznosci,  które, 
czy  wíasn^  win^  czy  moc^i  losu,  ciaž^  na  przeznaczeniach  Pol- 
ski.  Przechowanie  bowiem  dawnych  tradycyjnych  piesni  w  na- 
rodzie  jest,  podtug  mnie,  jednym  z  pierwiastków  jego  žycia  i 
wytrwalosci;  niemi  krzepi  sie  w  trudach,  a  \v  nieszcz^šciu, 
w  niewoli  nawet,  powtarzaj^c  je,  pociesza  si§  i  chroni  od  roz- 
paezy. 

Wiemy  (jak  tež  Niemcewicz  nadmienia  w  svvéj  przedmovvie), 
že  lud  nasz  spiewal  niegdys  powiešč  o  królowéj  Ludgardzie,  že 
povvtarzat  jej  skargi  i  třeny  žalosne  o  jéj  smierci.  Posiadamy 
swigty  bymn  :  Boga-rodzica,  najdawniejszy  špiew  wojska  i  po- 
božnego  národu,  gdy  szedl  do  bojů.  Ale  innych  tradycyjnych 
narodowych  piesni,  nie  udalo  si§  dotad  žádnému  z  naszych  eru- 
dytów  wygrzebaó.  Wiejskie,  prowincyonalne  špiewki,  nie  ujmu- 
j§c  im  ich  zálet,  s^  wažne  tylko  pod  wzglgdem  wiejskich  oby- 
czajów,  a  nie  dziejów  narodowych. 

Musialy  jednak  byč  jakies  populárně  špiewy  Piastów  w  czasie 
nieustannych  wojen  naszych  z  Niemcami,  z  Tatarami,  z  Krzyža- 
kami,  luh  za  swietnego  wst^pienia  na  tron  Jadwigi  i  jéj  wypraw 
na  Rus;  albo  póžniéj  za  Batorego,  czy  tež  na  przyktad  w  czasie 
rokoszu  Zebrzydovvskiego,  lub  kiedy  przez  kilkanascie  lat  po- 
nawialy  sie  wyprawy  na  Moskwe  žoínierza  komputowego  lub 
awanturniczego  rycerstwa  -na  swój  rachunek;  lub  tež  potem  za 
konféderacyj  tylolicznych  i  ci^glych  tak  w  wojsku,  jali  w  krajů. 
Jakžeby  tam,  mi§dzy  pocztowymi,  wiarusami,  ciurami,  a  tém 


1(56  HOZDZIAL   DWU.NASTV.   —  ROK    1815-1830. 

bavdziéj  inifdzy  panami,  towarzyszanii  pancernyini  lul)  pety- 
horskiego  znaku,  iiie  ki\ižyly  jakics  dykterye,  przyspiewki  i  pie- 
sni  obozowe  ?  Gdybyšniy  je  mieli ,  dziwnicby  nam  odslonily 
charakter  tych  czasów,  tak  od  nas  oddalonych  i  róžnych,  a 
juž  Nvtedy  dla  wprawionego  oka  upadkiem  krajů  grož^cych. 
Wszakže  byly  piešni  za  konfederacyi  Barskiéj,  których  dokíadny 
zbiór,  jeszcze  niezrobiony,  jest  pož(idanym. 

Brak  spiewów  narodowych  polskich,  a  raezfij  zbyt  krótkie 
zachowanie  ich  w  pamieci  nástupných  pokoleií,  wytíómaczyé 
sie  može  po  czgsci,  przez  stan  polityczny  i  socyalny  naszego 
krajů,  ápievvy  narodowe  tam  tylko  si§  dlugo  zachowuj^,  gdzie 
caly  lud  je  sobie  przywlaszcza;  bo  koleje  krajů  za  swoje  uwaža 
i  bierze  w  nich  zupelny  i  serdeczny  udziaí.  U  nas  od  kilku  wie- 
ków  inaczéj  si§  dzialo.  Koleje  krajů  niedosyc  lud  obchodzity,  bo 
jakbadž  sig  obracaly,  nie  doznawat  w  nich  dosyc  znacz^icych  dla 
siebie  odmian.  Ukraina  jedna  tylko,  gdzie  caly  lud  byl  sprawc^ 
wojen  i  zaburzeň,  co  jéj  stepy  i  jary  tak  srogo  zakrwawity,  po- 
siada  tež  niektóre  tradycyjne  spiewy,  których  zbiór  dokladný 
starannie  i  krytycznie  utožony  jest  požádaným.  Sluszném  jest 
dodac  drug^  przyczync,  tego  braku  tradycyjnych  spiewów  w  in- 
nych  czesciach  Polski  :  to  jest,  že  nie  jedna  wielka  kleska  nas 
przygn^bila,  ale  tysi^ezne  katastrofy  zewngtrz  i  wewn^trz  po  so- 
bie idylce,  przez  które  poprzednie  paniiatki  i  wraženia  coraz  za- 
cieraly  sie,  gubily  sie,  i  nie  mogiy  zachowaó  przez  si§  téj  ce- 
chy aktualnosci,  powagi,  znaczenia,  któr^  znajdujemy  w  trady- 
cyjnych narodowych  spiewach  niektórych  krajów. 

Jakinikolwiek  przyczynoni  naležy  przypisac  brak  history- 
cznych  u  nas  spiewów,  Polska  go  žywo  i;czula,  a  Niemcewicz 
najdotkliwiéj.  Przedsi^wzi^l  wi^c  go  zapelnié  :  to  jest  nauka  hi- 
storyi  i  sil§  imaginacyi  stworzyc  dzielo,  któreby  poniek^d  za- 
st^ipilo  to,  co  gdzicindziéj,  mniéj  wi^céj,  sanie  wieki  dostarczyly. 
Spiewy  mialy  byc  zbiorem  dum,  czyli  ballad  chronologicznie 
uložonych,  z  których  každá  glosilaby  jak^iš  w  ielk^  epok^',  wažny 
wypadek,  swietne  czyny,  luh  slawnego  czlowieka  w  ojczyznie 


ŠPIEWY   HISTORYCZNE.  i 67 

naszéj.  Rázem  wzi§te  te  spiewy  przedstaw  iaíyby  ciggíe  opowia- 
danie  dziejów  Polski  od  najdawniejszych  do  naszych  czasów,  a 
objašnione  i  pol^czone  uwagaini  i  naiTacy^,  proz§,  skíadaíyby 
kurs  poetyczny  i  najpopularniejszy  historyi  krajů. 

Nie  možná  bylo  wzi§,c  sie  do  wiekszéj  i  piekniejszéj  pracy> 
godniejszéj  zaj^c  znakomitego  poete  i  ojczyžnie  poswieconego 
obywatela.  Ale  ta  mysl,  pojeta  w  caléj  svvéj  doskonatosci,  ilež 
w  wykonaniu  trudnošci  musiala  spotkac !  Aby  si^  zrównac  z  jéj 
ideálem,  ilež  pracy,  czasu,  wyszukiwan,  szperarí,  powinnoby 
bylo  poprzedzic  przyst^pienie  do  roboty,  w  któréj  nalézalo  wy- 
dac  tyle  rozniaitosci,  tyle  form  i  tonów,  ile  bylo  wieków  žycia 
polskiego  i  ludzi  w  niém  znamienitych  —  a  przedewszystkiem, 
jakiegož  twórczego  do  tego  trzcbaby  bylo  natchnienia! 

Ghc^c  dost^pic  do  idealnéj  doskonatosci  takiego  pomyslu,  na- 
lézalo przej^c  sie  zosobna  duchem  každéj  epoki,  wnikn^c  w  oby- 
czaje  i  pojecia  každego  czasu,  zgadn^c  jaká  mogla  byč  w  každéj 
porze  najpopularniejsza,  czy  pieéií,  czy  myši  spólna;  jaká  tizyo- 
gnomia  aktorów  každéj  scény;  jakie  kiedy  imie  bylo  w  ustach 
wszystkich  i  z  jakim  akcentem  bylo  wymawiane.  Tak  przenióslszy 
si§  w  tamté  miejsca  i  póry,  otoczywszy  sie  tysi^cznémi  szczególa- 
mi  i  catym  obrazem  rzeczy  i  ludzi  ówczesnych,  wybrawszyjakby 
z  ich  ust  tresc  i  ksztalt  ich  mowy,  nalézalo  opowiedzíec  každý 
wypadek,  jakby  poeta  sam  žyl  w  tych  czasach  i  patrzal  na  nie; 
wylac  wi^c  na  papier  nie  swoich,  ale  ówczesnych  dni  tony  i 
slovva,  i  stworzyč  spiewy  tamtego  wieku,  jakby  je  byl  naszemu 
przekazal.  Nareszcie  obrazom,  legendom,  opowiadaniom,  w  po- 
jedyríczych  piesniach  zawartym,  wypadato  jeszcze  nadac  pewny 
ci§g  i  zwi^zek,  tak,  aby  calošc  z  nich  zíožyó,  aby  ogólna  myši  i 
jednošč  žycia  postrzegla  si^  w  dziejach  národu,  od  ich  pocz^tku 
do  koiíca...  Taki  olbrzymi  poemat  bylby  arcydzietem  \v  každéj 
literaturze  i  w  žadnéj  jeszcze  dot^d  nie  znajduje  si^.  Wykona- 
nie  takiego  dziela  wymagaloby  wíasnošci,  rzadko  w  jednym 
czlowieku  pol^czonych;  wíasnošci  dokladnego,  zapami^tatego 
erudyta,  i  genialnego,  pelnego  intuicyi  i  twórczošci  poety. 


,.^ 


168  ROZDZiAf.  DWtííASTY.    —   ROK    1815-1830. 

Czas,  w  któryni  žyl  Nienicewicz,  czas  samých  przeszkód  i  ka- 
tastrof, najiDniéj  sprzyjaí  podobnój  pracy ;  wypadki  zbyt  byíy 
niezniierne  i  wzruszaj^ce,  zbyt  porywaíy  wszystkich,  aby  prze- 
sztošc  iTiogía  kogokolwiek  jedynie  zajgc  i  owladn^č.  Dhigo 
przeci^jgane  prače  nie  zdadz^i  si^í  do  dni  rewolucyjnych,  gdzie 
inomenta  sy  niepewne,  pobyt  tuíaczy,  a  bezpieczerístwa  nigdzie 
nie  masz.  Pcdzony  okolicznošciami,  mieszkajyc  przez  lata  naj- 
dojrzalsze  žycia  o  par§  tysiecy  mil  od  krajů,  przepíywajyc  cztery 
rázy  przez  oceán,  móglže  Niemcewicz  kilkanascie  lat  poswif?cič 
szperaniom  i  zatapianiu  si§  w  kronikách,  \v  manuskryptach, 
których  nie  miaí  pod  reka?  Wróciwszy  do  ojczyzny  i  znowu 
z  niéj  wypedzany,  kiedyž  byl  Špicivomi  swémi  najwi^céj  zajety? 
Oto  koiiczyl  je  i  spieszyí  z  ich  wydaniem,  jak  sam  opowiada 
w  swych  pamigtnikach,  podczas  oblgženia  Drezna,  wšród  kul 
na  ulice  i  do  domóvv  miasta  dochodzycych,  w  niedostatku, 
w  gíodzie,  w  srogiéj  niepewnosci  o  swój  i  ojczyzny  los,  i  kiedy 
sani,  ledwie  wstawszy  z  smiertelnéj  choroby,  nie  byí  jeszcze  do 
sil  wrócil, 

Uszanowanie ,  wdziocznosc  Polaków  niech  mu  bedg.  zape- 
wnione  za  po\vzi<;;ty  wielky  mysl  i  za  jéj  uskutecznienie,  jak 
wówczas  možná  bylo.  Chwala  mu,  že  si§  nie  cofnal  przed  tru- 
dnošciami  przedsiewzigcia ;  že  postrzegajyc  dobrze  wady  i  nie- 
dostatki  swéj  pracy,  milosč  wlasna  jednak  poswiecil  dla  milosci 
sprawy  i  obdarzyl  naród  dzielem,  które  acz  niedoskonale,  stalo 
si§  jednak  arcyužyteczném. 

Špieivy  Niemcewicza  nie  mogly  rozejsc  si^  migdzy  ludem 
i  byé  przez  nicgo  pojíte  i  powiarzane,  jak  dumy  kozackie  na 
Ukrainie;  ale  na  klas^í  wyžszy  i  srednia  mialy  najzbawienniejszy 
wplyw.  W  salonach,  w  buduarach,  u  pieknych  pari,  ležaly 
Spiewij  roztwarte  na  ozdobných  stolíkách  miedzy  zbytkowémi 
gracikami.  Czytano,  špiewano  je;  dámy  rysunkiem  i  muzyk§ 
przyczynily  si^  do  ich  ozdobnego  wydania;  panienki  uczyly  si^ 
ich  na  parnice  i  tym  sposobem  pokochaly,  poznaly  historyy  kra- 
jowy.  Wkrótce  Špiewy  z  wyžszych  salonów  zstapily  do  donKJw 


SPIEWY  HISTOIlYCZŇÉ.  16Í 

szlacheckicli;  z  Warszawy  i  z  Krakowa,  zaszty  nietylko  do  miast 
prowincyonalnych,  ale  na  wies  do  paristwa,  a  od  dworu  na  fol- 
wark'i  tam  przez  córk§  oficyalisty,  co  z  pensyi  na  wakacye  wró- 
cila,  spiewanebyly.Elegantki  parafii,  jak  elegantki  warszawskie, 
unosily  si§  nad  Spiewami;  nikt  nie  smial  nie  znač  ksi^žki  Niemce- 
wicza  i  przyznac  si^  do  nieznajomošci  dziejów  swego  krajů.  Zda- 
rzyto  sie,  že  z  salonów,  Spiewy  zachodzily  nawet  do  przedpoko- 
jów,  nie  trac^c  przez  to  wcale  na  svvojéj  swietniejszéj  \vzi§tosci, 
ale  nauczaj^c  na  wszystkich  pi^trach,  co  jest  Polska,  czém  byla, 
i  jak  j^  kocliac  potrzeba.  Nie  možná  bylo  poci^giem  pióra  wi^céj 
sprawič,  ustužyc  i  zyskac  pomyálniejszych  skutków.  Wprawdzie 
nie  zawsze  ze  žródel  czasowych  i  lokalnych  i  po  díugich  wy- 
szukaniach,  o  które  surowy  znawca  chciatby  si§  dopominač,  nie- 
zawsze  z  ciežko  nabytéj  erudycyi,  Niemcewicz  wysnul  swoje 
obrazy;  ale  jednak  z  wlasnych  wngtrznosci,  i  duchem  widz^cym, 
wydobyt  on  nieraz  malowidía  i  czucia,  któremi  zaj^í,  nauczyl, 
natchn§l  poczcivv^,  myšl§c§  czgsc  národu,  i  wielka  zaleta  i  za- 
sluga  obyvvatelska  przynaležy  sig  i  pozostanie  mu  zt§d  na  za- 
wsze. 

Zwažaj^c  na  Spiewy  pod  wzgl§dem  jedynie  artystycznym, 
wyznač  wypada,  že  monotonia  i  wierszowanie  czasem  zanie- 
dbane,  s^  wadami,  na  które  krytyka  skaržyc  si§  bedzie.  Ale 
úklad  i  poj§cie  prawic  we  wszystkich  majg.  wartošč  niew^tpliw^. 
Niektóre  z  nich  s^  tworami  wzorowéj  pi^knosci.  Migdzy  niemi 
zacytovvac  možná  przedziwn^  dum§  o  Žólkiewskim,  spiew  Ste- 
fana Potockiego,  Bolesíawa  Krzywoustego,  Leszka  Biaíego,  Gliň- 
skiego  i  inných.  Trzy  pierwsze  s§  najpowszechniéj  powtarzane. 
Spiewy  Niemcewicza  sci^gn^ly  na  siebie  zaszczytne  zakazanift 
od  rz^dów  zaborczych  :  oczekuj§  teraz  nowego  i  ozdobnego  wy- 
dania. 

Jakkolwiek  wielkim  byl  wplyvv  wywarty  przez  Bajki  a  miano- 
vvicie  przez  Spiewy  historyczne  na  epokg  w  któréj  powstaty,  i 
jakkolwiek  znacz^ce  w,  historyi  naszéj  literatury  z§jm^  zawsze 


470  ROZDZIAt   DWUNASTY.    —   ROK    1815-1850. 

stanowisko,  gdyby  mi  wszakže  przyszlo  wyrzec,  który  ze  wszy- 
stkich  utworóvv  •  Niemcewicza  podtug'  wszelkiego  podobiciístwa 
najdtužéj  w  przyszlosci  zaslynie ,  vvskazaíbym  bez  vvabania  na 
Dzieje  panowania  Zygmunta  III.  Ternu  dzielu  nasz  autor  iiajwi^- 
céj  CZ.1SU,  ci^gíych  staraií  i  pracowilošci  poswigcií.  Historya  Zy- 
gmunta III,  gdy  wyszla  na  jaw,  data  uezuč,  može  po  raz  pierwszy, 
publicznosci  polskiéj,  catg,  rozkosz  czytania  dziejów  wlasnego 
krajů  w  formie  przyjemnéj,  w  szczegóiacb  interesuj^cycb  i 
w  gladkiém  opowiadaniu,  gdzie  zabawa  i  nauka  sy  tak  przepla- 
tane,  že  raz  \vzig,wszy  ksí^žk^:  w  r^'kf,  trudno  si^  od  niéj  oder- 
wač,  až  do  jéj  zupetnego  ukoriczenia. 

Dzieje  Zyymunta  lil  hýly  przyj^te  przez  cal^  Polsko  z  powsze- 
chnym  i  szczerym  oklaskiem;  czytanoje  po  wszystkieb  cz^sciach 
naszego  krajů  z  zápalem.  Ziomkowie  naši  znachodzili  w  nich 
z  radošciíi  imiona  familijne  swych  przodków,  i  z  ciekawošci§ 
uwažali,  sledzili  ich  postgpowanie  :  to  byío  przedmiotem  wszy- 
stkich  rozmów  na  wsi  i  w  miescie.  Znowu  Niemcewicz  w  tym 
razie  odniósí  najzupeíniejsz^  za  sw§  pracg,  nagrodg  i  dodaný 
miat  sobie  nowy  wieniec  do  innych,  juž  na  gtowie  jego  spoczy- 
waj^cych.  Wprawdzie,  po  kiiku  latách  zacz^iy  sif  odzywac  kry- 
tyki.  Niemcewicz,  który  w  tak  powažném  dziele  chciat  byé 
scislym  i  jak  najdoktadniejszym,  nie  uchronií  si^  jednak  jako 
historyk  od  swych  wad  poetyckich.  Znalazly  si^^  w  jego  historyi 
róžne  niedoktadnosci,  nieuwagi,  omytki,  które  krytyka  z  rozko- 
sz^ i  bez  wielkiego  mozolu  odkryla,  a  co  nam  dziwném  si? 
zdalo,  z  wielkg  ostroáci§  pošpieszyía  mu  wyrzucač. 

Prawda,  že  s§  niescislošci  i  omyíki  w  dziele^  Niemcewicza; 
lecz  ci,  co  ich  dostrzegli  i  co  wzi^li  si§  do  napisania  innym 
sposobem  tychže  dziejów  panowania  Zygmunta  III,  czegóž  do- 
kázali? Oto,  že  ich  pisma,  szczyc^ce  si(^  surow^i  dokladuosci^, 
nie  byly  i  nie  s^  tak  powszechnie  czytane;  Niemcewicza  zas 
dzielo  nie  przestanie  zajmowač,  bawič,  nauczač  teražniejsze  i 
przyszle  polskie  pokolenia,  b^dzie  zawsze  czytane,  bo  nia  wielki 
przymiot,  že  nudów  nie  sprawia. 


DZIEJE   FANOWAMA   ZYCMINTA    III.  171 

Mniéj  daj§c  wagi  matym  usterkom,  niožna  atoli  zarzucié  auto- 
rowi  iž  nie  rozplétat  dostatecznie  niektórych  wypadków  i  okoli- 
cznosci  owych  czasów,  które  w  innych  dziejopisarzach  pozostaty 
nierozwikíane  i  czekaj^  objasnienia.  Zacytuje  mi^dzy  innenii 
rokosz  Zebrzydowskiego,  którego  powody  prawdziwe  nie  s? 
nam  jasno  wykryte,  ani  tež  stopieri  przedsmiertnego  udzialu 
w  nim  Jana  Zamoyskiego.  Wažniejszym  jeszcze  b^dzie  zarzut,  že 
przemilczat  o  unii  dwóch  obrz^dków  i  o  wszystkich  okoliczno- 
sciach,  dotycz^cych  pocz§tków  téj  wažnéj  sprawy.  Niemcewicz, 
gdy  pisal  dzieje  Zygmiinta  III,  nie  byl  sie  jeszcze  zupetnie  uwol- 
nií  z  przes^dów  czerpanych  w  szkole  i  w  šwiecie  XYIII  wieku. 
Sklonnym  byt  wigc  wierzyc  faíszom  miotanym  przez  róžnowier- 
ców  na  tego  króla,  a  nie  dostrzegl  przymiotów,  które  czynily 
go  uszanowania  godnym  :  jego  niew^tpliwéj  dobroci,  gotowéj 
darowac  zawsze  choč  najwieksze  úrazy,  jego  ci§gíych  powolno- 
šci  dla  národu  i  jegoenót  domowych  i  famiiijnych.  To  wszystko 
przewažaio  nad  opieszaí^  ozieblošcig  i  bezezynnosci^  jego  rz§- 
dów,  które  mu  wyrzuca,  a  które  nieraz  byly  wigcéj  wypíywem 
okolicznošci  i  stanu  krajů,  niž  skutkiem  dažeň  i  woli  króla.  Niem- 
cewicz  w  sadách  o  nim,  nie  jest  zawsze  tylebezstronnym,  ile  nim 
chcial  zapewne  byó,  a  szczególnie  niedosyc  ma  wzgledu  na  spra- 
vvicdliwosč  naležn§  Zygmuntowi  III  za  wierne  stawanie  przy 
wierze  katolickiéj,  na  któréj  zachowaniu  polegata  calosč  i  žycie 
naszego  národu. 

Co  do  toku  i  stylu  pisma,  historya  Zygmunta  III  zawiera  wiele 
kart,  w  których  opowiadanie  wypadków,  opisy  miejscowošci, 
mowy  osob  dziaíaj§cych ,  s^  z  takg  žywoscia,  kolory  tem,  z  tak 
petnym  i  dobitnym  pedem  wysíowione  ,  že  nieraz  czytaj^cemu 
Liwiusz  przychodzi  na  mysl.  Przypominam  sobie,  že  zaraz  po 
wydaniu  dziela,  uderzony  tém  podobieristwem,  pisatem  do 
drogiego  nam  autora,  o  takiém  pierwszém  wraženiu.  Zreszt^, 
nie  zaszkodzi  tu  takže  zauwažac,  že  ze  wszystkich  czíonków  To- 
warzystwa  Przyjaciól  Nauk,  co  rozebrali  mi§dzy  siebie  panowania 
róžnych  królów  polskich,  dla  opisania  ich  i  zloženia  tym  sposo- 


172  ROZDZIAt  DWtNASTY.  —  hok  1815-1830. 

bem  catkowitéj  historyi  národu  (dot^d  nam ,  niestety !  braku- 
j^céj ,)  jeden  wtašciwie  tylko  Niemcewicz  dotrzymal  obietnicy, 
i  wykonat  j^  prudko  i  godnie. 

Najstosowniéj  b§dzie  w  tém  miejscu  wspomnieé  o  ogloszonym 
przez  Niemcewicza  Zbiorze  pamiptnikóiv.  Wydawanie  to  mate- 
ryatów  do  historyi  polskiéj ,  do  którego  slusznie  najwigksž^ 
przy w  i{izy wat  wage,  kosztowato  wiele  czasu  i  trudów;  kilka 
wszakže  toniów  tylko  wyszto  na  jaw  tego  zbioru.  Daiszemu  ci§- 
gowi  publikacyi  stanely  na  przeszkodzie  po.vstanie  1831  roku, 
tuíaetwo  i  poi^czona  z  těmi  wypadkanii  útrata  zbiorów  ksi^žek  i 
manuskryptów  rzadkich,  których  ogtoszenie  gotowat  niezmordo- 
wany  mitošnik  rzeczy  ojczystych. 


Xlll 


Spor  klasyków  i  romantyków.  —  Ziiaczenie  i  charakter  tego  sporu.  —  Stosuntk 
Nicmcewicza  do  walcz^cych  z  sobj  szkól.  —  Wplyw  Anglii. 


Za  czasów  Niemcewicza,  zaczgta  si?  u  nas  i  toczyía  z  wielkgi 
žarliwosci^  literacka  walka,  tak  iiazwanych  klasyków  z  roman- 
tykami.  We  Francyi,  juž  za  Ludwika  XIV,  byl  sie  wszcz^t,  jak 
wiadomo,  pierwszy  podobny  spor  o  wartošc  dawnéj  i  nowožytnéj 
literatury.  Perrault  smiat  dawne  wzory,  jeszcze  wtedy  z  pokorněl 
uleglosci^  czczone,  mniéj  doskonalémi  od  ich  našladowaň  ogla- 
szac.  Ale  to  nie  byla  walka  migdzy  zásadami,  które  zostaíy 
nietkniete.  Szlo  tylko  o  to  :  kto  doskonaléj  do  nich  si§  zasto- 
sowal,  kto  szczesliwiéj  ich  wymaganiom  zadosč  uczynil,  czy 
pierwsi,  czy  nastepni  mislrze  ?  Boileau  i  Raciné  wyrokiem  swoini 
nakázali  milczenie  niewczesnéj  gorlivvosci  p.  Perrault. 

Wcale  innego  rodzaju  byty  rozprawy  za  naszych  czasów 
wszcz^te,  i  inne  skutki  wydaty.  Wiek  XVI,  zwany  wiekiem 
odrodzenia,  znaczn§  i  raptowng,  przyniósl  byl  zmian?  w  poste- 
pach  europejskiéj  cywihzacyi.  Národy  juž  dawniéj,  i  niedopiero 
wQwczas,  usilowaly  wyjsc  z  ciemnot  poprzedniego  barbarzyií- 
stwa,  i  zmniejszac  niesíusznosci ,   tagodzic  szorstkošci   czasów 


176  BOZDZIAL   TRZYNASTY.    —   ROK    1815-1830. 

sredniowiecznych.  Medycyna,  prawo,  teologia,  Hlozofia  mialy 
juž  slawne  szkoly.  Co  si?  zas  tycze  literatury,  o  która  tu  gtó- 
wnie  chodzi,  to  na  poludniu^w  Hiszpanii  i  w  obu  czosciach  dzi- 
siejszéj  Francyi,  na  pólnocy,  w  Niemczech  i  \v  Skandynawskich 
krajach,  bardpwie  róžnego  rodzaju  (Trubadury,  Truwery,  Min- 
strele,  Skaldowie)  rozpoczynali  pišmiennictwo  i  mowe  ojczyst^i 
doskonalic,  rozsiewali  smak  i  uksztalcenie  pojgc  i  uczuc  niniéj 
wi^céj  po  wszystkich  klasách  spoíecznosci.  Te  prače,  te  usiío- 
wania,  którenii  si§  i  rycerze  i  prosci  ludzie  i  xiaž^ta  zajmowali, 
byly  czerpane  ze  žródel  wlasnych  každego  krajů,  z  miejscowych 
wražeii,  z  narodowych  zwyczajów,  wypadków,  opinij  i  z  wiary 
szczeréj,  gorliwéj,  stowem  z  wlasnego,  a  nie  z  obcego  i  požycza- 
nego  gruntu.  Na  téj  drodze,  znaczne  byly  uczynione  postupy;  na 
niéj  Wíochy  juž  byty  daleko  zaszíy;  po  niéj  idgc  Dante  ustala 
j§zyk  i  polotem  wlasnego  geniuszu  stáje  na  wysokosci,  dot^d  po- 
dziwianéj.  Wieki  XII,  XIII,  XIV,  wslawione  byly  ranóstweni  po- 
tažných umyslów  i  postupem  okazuj^cym  sig  w  naukách  i  litera- 
turze.  W  tych  wiekach  znajomosé  i  czesc  starožytnych  nie  byla 
obc§  uczonym  i  poetom.  Dante  Wirgiliusza  za  mistrza  uznaje, 
bierze  go  za  przewodnika  w  swéj  wyžszego  áwiata  podróžy,  Ho- 
niera  zas  nazywa  wszechwladnym  poet^  (jMeta  sovrano).  Ale  uzna- 
jíc wielkie  zálety,  pigknošci  literatury  starožytnéj,  i  szanuj^c  j('íj 
przepisy,  ludzie  tych  wieków  mysleli  jednak  i  pisali  podtug 
swych  narodowych  poj^c  i  uczuc;  przej^ci  urokiem  ojczystéj 
mowy,  usitowali  j§  ksztatcic  róžnorodnie  i  nie  rozdzielali  swych 
natchnieri  od  krajowych  rodzinnychobyczajów,  od  tradycyjnych 
podaří  i  od  wlasnéj  wiary. 

Gdy  nasza  Europa  zostawata  w  takim  umystowym  postgpie, 
zaszlo  w  XV  wieku  jakby  wtargnienie  poezyi,  nauk,  jazyka  i  li- 
teratury uczonych  greckich,  którzy  po  wzieciu  Carogrodu,  wypg- 
dzeni  przez  Turków,  z  nieocenionémi  starožytnéj  przeszlosci 
skarbami  schronili  si?  do  Wloch.  leh  okazanie  sie  w  Europie, 
zamiast  nani  przedstawiac  wygnaiíców  btagaj^icych  schronienia, 
daje  nam  obraz  prawdziwcgo  podbicia.  Zachód  Europy  jedno- 


SPOR  STAROŽYTNTCH   í  NOWO/.YTNYf.H.  l77 

glosnie  uderzyl  czolem  przed  swiattem  przybywaj^cém  od 
Wschodu.  Nie  bylo  granic  i  iniary  wczci  okazanéj.  Wszyscy,  co 
gdziekolvviek  mieli  juž  pocz^tki  oswiaty,  rzucili  si§  do  czerpania 
wzorów  i  nauki  w  dalekiéj  tylko  starožytnosci ,  do  zgí^bienia 
bogactw  zawartych  wnowo  przyvviezionych  ksi^gacb.  Przestano 
cenič  dotychczasow^  narodow^  literatuře  i  dbac  o  wyksztalce- 
nie  mowy  krajowéj.  Literaci,  poeci  zaez§li  znowu  pisač  jedynie 
po  lacinie.  Przepisywanie  i  nabywanie  rekopismów  starožy- 
tnych,  póžniéj  ich  drukowanic,  komentarze,  ttumaezenia,  nasla- 
dowania  byly  jedyném  zajeciem  uczonych  i  przedmiotem  opieki 
szczodryeh  panów,  xi§ž§t,  monarchovy.  Juž  Petrarka,  choc  taki 
milosnik  ojczyzny  wtoskiéj  i  taki  mistrz  w  mowie  pospolitéj,  nie 
na  swych  pismach,  które  dotad  žyja,  ale  na  wielkim  poemacie 
laciriskim  o  wzieciu  Kartaginy,  juž  davvno  zapoinnianym,  przy- 
szl§  swa  slawe  zasadzal.  Oryginalne,  wlasne  i  w  swoini  jazyku 
twory,  przez  jakis  czas  zatrzymaly  sie  zupelnie.  Europa  zatopila 
sie  w  svvém  zachvvyceniu  dla  starožytnych  i  dla  nich  tylko  miala 
ch§ci,  wol§  i  zdolnosci. 

Taki  p§d  umyslowy  trwal  až  do  koiíca  prawie  XVI  wieku, 
kiedy  národy  uczuly  znowu  potrzeb^  doskonalenia  potocznéj 
mow7  i  užycia  jéj  do  pism,  majacych  wzruszač,  nauczač  i  przema- 
wiač  do  powszechnosci.  Poezya  nowožytna  odžyla  wXYII  weiku 
we  Francyi,  doszla  do  wysokiego  stopnia  doskonalošci  :  aleod- 
žyla,  bez  stosunku  z  poprzednio  w  krajů  slyn^ca  literatura, 
pogarisk§  szczególnie  karmiona  mytologia,  oraz  zachowuj^c 
swoj§  uleglošč  dla  starožytnych  mistrzów,  narzucaj^c  sobie, 
nawet  przesadzajac  scisle  prawidla  z  ich  arcydziel  czorpane. 

Jakie  wi§c  wynikly  korzyšci,  jakie  niedogodnosci  z  téj  od- 
miany,  zaszléj  vv  kierunku  umyslowéj  cywilizacyi,  i  z  owego  dla 
starožytnosci,  že  tak  powiem ,  poddaiístwa,  któremu  przez  jakis 
czas  Europa  ulegla  ?  Nad  pytaniem  tém  wszczela  sig  za  dni  na- 
szych,  w  šwiecie  literackim,  gor^ca  rozprawa.  Obroiice  staro- 
žytnosci twierdzili,  že  jéj  pochodni^  prowadzone  úmysly  nabie- 
raj^  wyžszych  poj^č,  dokladniejszych  wiadomosci  o  dziejach ,  o 

12 


178  ROZDZIAt   TRZYNASTY.    —   ROK  l8l5-18S0. 

prawacli,  o  zásadách  žycia  i  spolecznosci,  že  przez  zgt^bianie 
dawnycli  ťilozoficznych  doktryn  oswiata  rozszerza  si^  i  podnosí, 
že  szczególnie  poznanie  staranne  najwyborniejszych  wzorów, 
doskonal§c  dobry  gust  i  rozumný  krytyk^,  uzacniaj^c  i  lagodz^c 
uczucia,  pomyslné,  zbawienne  dla  ludzkošci  wydajc  skutki.Prze- 
ciwnicy  zarzucali  z  drugiéj  strony^  že  przez  to  oryginalnosc 
znikía,  že  szczgsliwe  nasladownictwo  stalo  sie  jedyn§  i  naj- 
wieksz^  zálety  pisarzów,  že  nie  sniiano  juž  nic  prosto  z  siebie 
wydac  i  cos  genialnego  i  nowego  tworzyč,  že  wszystko  w  lite- 
raturze  stalo  sie  umówioném,  konwencyjném,  wzigtém  ze  zvsy- 
czajów  i  opinij  dalekich,  dawnych,  obcych,  a  \vi§c  dla  wielu 
nienaturalném,  niezrozumianém  i  bezowocném.  Nie  na  tém  ko- 
niec.  Možná  bylo  dodac,  že  wprowadzenie  starožytnéj  literatury, 
mytologii  i  filozofii  do  cywilizacyi  europejskiéj,  bylo  pierwszéni 
wstrz^snieniem  i  podkopaniem  prostých  obyczajów,  pojec  i 
wiary  naszych  ojców,  które  od  XVI  wieku  tak  znacznych  i  prze- 
wrotnych  szwanków  doznaly.  Mytologia  w  poezyi  wziela  miejsce 
prawdziwéj  wiary,  która  odtad  až  do  naszych  czasów,  do  poezyi 
dobrcgo  gustu  juž  nie  przypuszczana ,  w  kantyczkach  jedynie  si^ 
utrzymala.  Poezye  erotyczne  Greków  i  Rzymian  rozpuscily,  po- 
gorszyly  obyczaje,  i  daly  wzrost  miekszym,  rozwi^žlejszym,  bar- 
dziéj  znievviešcialym  usposobieniom  i  žřidzom.  Systemata  zas 
filozofii  pogaiiskiéj  otworzyly  wrota  wolniejszym  zaciekaniom 
úmyslu  i  zag§scily  przekonanie,  že  rozum  ludzki,  gdy  rozvvinie 
skrzydta,  može  sam  leciec  i  obejsc  si§  bez  wiary.  Niezaprzeczenie 
wiec,  ped  nadaný  umyslom  w  koricu  XV  wieku  przez  tak  na- 
zwane  Odrodzenie,  przyczynil  sic  stanowczo  do  wielkich  zabu- 
rzeií  rcligijnych ,  szarpi^cych  chrzesciarístwo  w  XVI  i  czfšci 
XVII  wieku,  i  do  ich  dalszych  skutków,  b^dž  lepszych,  bgdž 
z  gruntu  szkodliwych. 

Co  do  sztuk  pieknych,  wyznac  przyjdzie,  že  niejako  waž^  si^. 
korzyšci  i  niedogodnosci,  wynikle  z  epoki  odrodzenia.  W  je- 
dnym  prawie  czasie,  przybijaly  do  brzegów  auzoňskich  ocalone 
skarby  literatury  i  filozofii  greckiéj,  i  odkrywaly  sif  w  gruzacli 


SPOR   STAROŽYTNYCH   f   NOWOŽYTNYCH.  179 

starožytego  Rzymu  zagrzebane  skarby  starožytnego  nialarstwa, 
a  szczególnie  snycerstwa,   Te  wzory,  acz  wysokiéj  pi^knošci, 
zbijaíy  jednak  z  wíasciwego  toru  sztuk§  ówczesn§,  poš\vi§con^ 
swéj  wierze  i  swym  pami^tkom,  tak  jak  u  dawnych,  sztuka 
wlasnym  bogom  i  dziejom  pošwiecon^  byla.  Element  zupelnie 
zmyslowéj  sztuki  greckiéj  i  rzymskiéj  popsut  pod  pewnym  wzgl§- 
dem  swi^tosc  i  przeczystg,  niewinnošc  obrazów  chrzešciariskich. 
Jeden  Rafael,  który  zwiedzal  nieodgrzebane  jeszcze  z  ruin  da- 
wnego  Rzymu  arcydziela  starožytnéj  sztuki,  potratil  pogodzič  pla- 
styczniejsze  formy  z  przedziwna  prostoty  i  niewinnosci§  wyrazu 
dawniejszych  od  jego  czasów  malowidel.  A  nawet  jego  ostatnie 
obrazy  juž  si§  chyl§  ku  zmyslowéj  tylko  pi§knosci,  juž  nie  maj^ 
tego  uczucia  niewymównéj  i  z  niczém  ziemskiém  poniek^d  nie- 
pomieszanéj   doskonalosci,   która  w  tworach    jego  mlodszego 
wieku,  i  w  mistrzu  jego  z  Perugii,  wprawia  patrz^cych  w  rze- 
wn§  czesč  i  zachwycenie.  Rafael  byl  ostatni,  co  rysy  Przeczystéj 
Dziéwicy  potrafil  wyrazic.  Po  nim  žáden  juž  malarz  takiego, 
jedynéj  i  niedoscigléj  doskonatosci  nie  wydal  wzoru. 

Wiele  takže  byloby  do  powiedzenia  o  architekturze  i  budo- 
wach  przed  XV  wiekiem,  i  po  téj  epoce.  Ostatnie,  až  pod  koniec 
XVII  wieku,  uderzaj^,  unosz§  nadzwyczajnym  wdzi^kieni  form, 
harmonia  miar  i  calosci,  ale  nie  maj§  owéj,  powiedzialbym, 
odwažnéj,  niezastraszonéj,  gl§bok^  pobožnošcia  natchnionéj, 
i  widzów  przenikaj§céj  wielkosci  swi§tyri  sredniowieeznych,  do 
nasladowania  których  teraz  wrócilismy. 

Dlužsze  zatrzymanie  si§  nad  ta  matery§,  odwiodtoby  nas 
niepotrzebnie  od  naszego  przedmiotu. 

Wielki  wiek  Ludwika  XIV  wydal  tak  znakomitych  pisarzów, 
že  ich  blask  podbit  literatury  innych  europejskich  narodów. 
Wszystkie  bez  wyj^tku  jednoglošnie  zgodzily  sie  przez  jakis  czas 
našladowač  wzory  francuzkie.  Tak  wi§c  juž  nie  oryginalne  i  sta> 
rožytne  typy,  ale  z  drugiéj  r§ki  našladowano  našladowców, 
z  kopii  kopie  zdejmowano.  Na  stalým  lodžie,  Niemcy  pierwsi 
usun§li  si§  z  pod  narzuconego  panowania ;  u  nich,  niedlugie 


180  ROZliZIAI.  TK7.YNASTV.    —   ROK   1815-1830. 

bylo  wahanie,  w  sporze  wznowionym  zbyt  pol^žni  przevvódcy : 
Klopstock,  Lessing,  Goethe,  Schiller  i  inni,  stanuli  za  dzielami 
niepodlegíéj  genialnosci  i  sami  do  tego  dali  przyklad. 

Gtos  romantyków  niemieckich  uslyszany  w  Polsce ,  dal  u  nas 
pocz^tek  sporom  o  pierwszeiístwo  miedzy  ich  nauczaniem,  a  zá- 
sadami szkoly  francuzkiéj.  Gdy  zas  tonže  spor  wkrótce  rozpoczííl 
sie  i  w  saméj  Francyi,  polscy  literaci  rzucili  si?  weií  z  zažar- 
tosci§  nam  wlasciw^,  jakby  naleželi  do  dwóch  na  smierc  sobie 
przeciwnych  partyj.  Przez  lat  kilka  nie  bylo  gromieň,  apostrof 
dotkliwych,  s^dów  bez  Avyrozuniialosci  i  umiarkowania,  któ- 
rychby  róžni  szermierze  dwóch  stronnictw  sobie  oszczgdzili. 
O  rozs^dném  pojednaniu,  i  wyswieceniu  materyi  nikt  nie  my- 
slal.  IViemcewiczowi  nálezy  chwala,  že  na  te  walke  patrzal  okiem 
bezstronném  i  s^dz^cém  o  rzeczach  z  wyžszego  stanowiska. 

Žyj^c,  jakesmy  powiedzieli,  w  epoce  rozdzielajíícéj  dawna 
i  nowoczcsn^  Polské,  widzial  on  sie  takže  postawionyni  mifdzy 
dwiema  szkolami  literatury  polskiéj  :  miedzy  dawn^  francuzkfi 
klasyczn^,  w  któréj  byl  wychowany,  a  novvo  tvvorz^c^  si?,  do 
któréj  cz§sto  byl  poci^gany  przez  wlasne  urozmaicone  wiado- 
mosci  i  doswiadczenia,  oraz  przez  trafnošč  rozsudku  i  czucia. 
Ulugi  pobyt  w  Anglii  i  w  krajach  rodem  angielskim  zamie- 
szkanych,  osvvoil  go  gruntownie  z  ich  literatury,  i  dal  mu  smak 
rodzajóvvpi^knosci,  które  w  pocz^tkach  literackiego  zawodu  byly 
mu  zakryté.  Postrzegl  on  przed  sob^  nowy  vvidokr^g  dla  \vy- 
obražni,  nowe  stosunki  i  widoki  poezyi,  godne  wyrobienia : 
z  pozoru  pospolité,  a  jednak  nie  nizkic,  wszystkim  dostupné, 
z  obyczajów  ludu,  z  podaií  ojczystych ,  z  w  lasnych  jakoby 
wngtrznosci  wytryskuj^ce ,  zdolne  rzevvnych  poruszeii,  pravvdzi- 
Avych,  niewyszukanych  ozdob,  a  które  byly  poniek^d  przez 
szkolników  klasycznych  odrzuconc,  zakázané,  jako  niegodne 
poezyi  i  przeciwne  dobrému  gustowi.  Anglia,  któréj  pismien- 
nictwo,  przy  koricu  panowania  Stuartów,  nie  uszlo  zupelnie  od 
powszechnego  holdownictvva  wielkiemu  wiekowi  Francyi,  daje 
w  ogólnošci  co  do  przedmiotów  krytyki,  a  \v  szczegól nosci  co  do 


STOSUNEK  NlEMCasWICZA  DO  DWÓCH   SZKÓl.  181 

k\v€styi  ini§dzy  klasyczna  a  romantyczn§  szkoí^,  ňader  zba- 
wienne  prawidta  i  praktyczny,  nauczaj^cy  przyktad  zachovvania 
si§.  Nigdzie  jak  w  Anglii,  nauczanie  dwóch  starožytnych  j^^zy- 
ków  nie  jest  staranniéj  utrzymane,  nigdzie  ich  znajomošč  nie 
jest  wiecéj  zalecan^  i  cenion^,  ani  tež  doskonalosci  autorów 
greckich  i  íaciriskich  nie  s^  przedmiotem  powszechniejszych 
rozvvag  i  zaj^cia,  przedmiotem  nieustannych  tíómaczeri,  wy- 
šzukiwari,  i  komentarzów,  i  t.  p:  nigdzie  przeciež,  jak  wiadomo, 
wolnošč  kompozycyi,  nie  jest  wi§céj  szanowan§  i  daléj  posu- 
wan^.  Milton  caly  byl  przesi^kíy  starožytnymi,  a  jego  poemat 
jest  zupelnie  oryginalny  i  ehrzesciaiíski.  Karmiony  klasykami, 
lubit  on  niemniéj  dla  tego  i  uwielbial  Szekspira,  i  nazywal  go 
swoim. 

Že  nam  w  te  slady  isč  potrzeba,  czuí  to  oddawna  Niemcewicz; 
zachecal  mlodziež  do  gruntownego  uezenia  sig  jezyków  staro- 
žytnych, szczególnie  greckiego,  aby  w  samém  žródle  naszéj 
europejskiéj  oswiaty  ezerpac  pravvidla  i  wzory;  sam  zas  probowal 
czesto  tlumaczenia  i  našladowania  z  angielskiego.  W  Warszawie, 
gdzie  pisarze  z  czasów  Stanislawa  Augusta  i  ich  wychowaricy 
byli  w  takiéj  wi§kszosci  i  przewadze,  že  przeciw  ich  opinii 
(najcz^áciéj  tchn§céj  ultraklasycyzmem) ,  nie  možná  bylo  sie 
odezwač,  'Niemcewicz  nie  wahal  si§  jednak  naganiac  ich  zbyt 
ostře  i  jednostronne  wyroki;  o  ich  nieomylnošci  pozwalat  so- 
bic wgtpic,  otvvierat  umiarkowane,  godz§ce  migdzy  stronami 
zdania. 

Niemcewicz  nigdy  nie  dzielií  zažartošci  warszawskich  lite- 
ratów,  wystosowanéj  szczególnie  przeciw  najcelniejszemu  mi- 
strzowi  nowych  romantykóvv,  przeciw  wzrastaj^cemu  pot^žnie 
naówczas  Mickiewiczowi ;  owszem,  od  jego  pocz§tków  lubit  go, 
bronil,  uznawal  wyžszosc  jego  geniuszu.  Ta  stusznosc  dla  mlo- 
dego  poety,  poczynaj^cego  dopiero  zachwycac  swych  czytel- 
ników,  jest  wielk^  zalet§  rozumu  i  serca  Niemcewicza.  Zawišó, 
która  cz§sto  zaciemnia  i  krzywi  s^dy  literatów,  nie  weszla  nigdy 
do  jego  duszy.  Cieszyl  si§  owszem,  že  drudzy  zbližali  si?  do 


182  ROZDZIAt  TRZYNASTY.    —   ROR   1815-1830. 

doskoriaíošci  i  nowémi  talentami  nad  poprzednikami  swiecili. 
Cieszyt  si§,  bo  w  tém  widzial  ch\vat§  Polski  i  chlub§  každego 
Poláka.  Z  rosn^cg,  wzigtosci^  Mickiewicza  rosta  ku  niemu 
Niemcewicza  przychylnosc.  W  emigracyi,  jeszcze  wi§céj  oka- 
zywal  mu  przyjažni,  wychwalaí  twory  niew^tpliwego  geniuszu, 
i  przy  smierci  nie  zapomniat  o  jego  córce,  któréj  byl  ojcem 
chrzestnym. 

Sprawa  literacka,  któréj  Niemcewicz  byl  swiadkiem,  a  nieraz 
rozjemc§,  jest  dzis  rozstrzygnion^  i  može  tež  si§  uwažac  z  wielu 
miar,  za  sprawg  raczéj  slów,  jak  rzeczy.  Starožytni  bowiem 
mistrzowie,  do  których  si§  zawsze  odwotywali  klasyczni  kry- 
tycy  :  Homer  np.  lub  Eschyl,  Sofokles  i  Pindar,  nie  maj^  ža- 
dnego  podobieiístwa  z  gustem  i  tokiem  pisarzów  francuzkich 
XVIII  wieku,  których  u  nas  chciano  szczególnie  nasladowač. 
Starožytni  mistrzowie  szukali  natchnieň  w  rzeczach  caíemu 
ludowi  wiadomych,  w  okolicznosciach  miejscowych,  rodzin- 
nych,  w  dawnych  narodowych  tradycyach,  w  przekonaniach 
religi§  uswi§conych  :  wlasnie  w  przedmiotach,  które  nowa 
szkola  najwi§céj  poleca,  o  których  twierdzi,  že  na  wlasnym 
gruncie  zawsze  s^  do  znalezienia^  byle  kto  umial  ich  szukaé  i 
užyé. 

Wistocie,  gdy  sig  w  kim  spotka  twórcza  imaginacya  z  nie- 
mylnym  rozs§dkiem  i  z  czuciem  silném  i  szczérem,  ten  jak^- 
b§dž  tresc  do  obrobienia  wybierze,  i  jakichb^dž  do  niéj  užyje 
form  i  prawidel,  zawsze,  podlug  wszelkiego  podobieňstwa, 
wyda  owoce  pi§kne,  niepospolite,  godne  pochwaly.  Chce-li 
zamkn§c  swoje  natchnienie  w  uslalonc  szranki,  potrafi  on, 
mimo  sciesniaj^cych  granic,  tém  žywsze  i  bardziéj  skupione 
mi§dzy  nie  pomiešcic  pigknosci.  Jesli  zas  zechce  próbowac  Pe- 
gaza  bez  lejców,  zdola  on  go  jeszcze  rgk^,  glosem,  wolg,  nale- 
žycie  kierowač,  že  choó  na  pozor  bez  wgdzidel,  nie  przekroczy 
jednak  przeciw  pierwszym  i  wiecznym  wymaganiom  zdrowego 
sensu,  zrozumialosci,  przystojnosci  i  prawego  czucia.  Dlatego 
to  i  Homer  i  Wirgili,  Dante  i  Ariost,  Tasso  i  Milton,  Sofokles  i 


STOSUNER  NIEMCEWICZA  DO  DWÓCH   SřKÓi.  183 

Szekspir,  Corneille,  Racine  i  Schiller,  Goethe,  Pindar^,  Horacy, 
Kochanowski,  Krasicki  i  Mickiewicz,  že  innych  nie  nazw§,  s^ 
godni  wszystkich  podziwienia  i  wdzi§cznosci.  Za  co  mielibyšmy 
odmawiac  sobie  przyjemnosci,  jak^  nam  którykohviek  z  nich 
sprawia,  i  zamykač  oczy  i  serce  na  jakieb^dž  w  nich  pi^knosci? 
Tak  wigc  z  dawnymi  równie  i  z  spólczesnymi  autorami  powin- 
nismy  si§  obejšč,  oddaj§c  každému  w  czém  wart,  sprawiedli- 
wosc,  bez  koniecznéj  uwagi,  czy  jest  jednej,  lub  drugiéj  szkoly 
zwolennikiera.  Byli  i  sa  poeci,  co  do  jednej  i  drugiéj  formy  na 
przemiany  sig  zbližali  i  w  obu  potrafili  celowač.  Owe  zakochanie 
si§  w  wyl^cznéj  jakiéj  pi^knosci  téj  lub  owéj  szkoly,  odwracanie 
si§  od  zálet  autora  dlatego,  že  go  rozumiemy  przeciwnéj  zásady,, 
tr§ci  ciasnot§  úmyslu,  odbiera  czlowiekowi  polo\v§  przyjemno- 
šci,  które  mu  wyžszy  pogl^d  i  s^d  bezstronny  o  každéj  litera- 
turze  zapewniaj§. 

Lecz,  gdy  sie  miernosé  spotka  z  \vybujaí^  próžnošci^,  tak 
cz§st§  mi^dzy  ludžmi,  wtedy,  czy  kto  trzyma  si§  ochronnych 
prawidet  klasycznošci,  czy  tež  zamyála  pušcic  si§  po  przestrzeni, 
odrzucajac  wszelkie  dawniejsze  szranki  i  przepisy,  zawsze 
w  obu  razach,  podtug  wszelkiego  podobieňstwa,  równie  chybi 
urojonego  celu,  okáže  si§  nietrafnym  i  nižszym  od  przedmiotu, 
z  t^  róžnic^ :  že  prowadzony  przez  klasycznosč  autor,  bedzie  tylko 
ci^žkim  i  nudným,  porwany  zas  przez  romantycznosč,  rozstanie 
si§  przy  tém  z  zdrowym  sensem,  z  dost§pn§  zrozumialosci^  my- 
sli i  z  wieloma  innémi  jeszcze  warunkami  dobrego  pisania. 

W  tém  wi§c  može  okazac  si§  dogodnosč  teoryi,  klasyczna 
zwanéj,  že  broni  nas  od  miernosci  zarozumiatéj,  i  nie  oswo- 
badza  jéj  z  wszelkich  prawidet  trudnošci  i  zawad,  któreby  j^ 
w  granicach  jakiéjb^dž  miai*y  i  karnošci  mogly  utrzymac.  Nasla- 
downictwo  romantycznych  autbrów,  bez  wlasnego  dostatecznego 
zásobu,  sprawia  najcz^šciéj,  že  przybieramy  tylko  wady,  a  nie 
dochodzimy  do  zálet  wybranych  wzorów.  Z  takich  niedobrze 
wyrachowanych,  excentrycznych  pokuszeií,  rodz§  sie  dziwol^gi 
w  literaturze,  plody,  których  najmniéjszg.  niedogodnos«M§  jest. 


18ÍI  ROZDZIAl  TRZYNASTY.    —   KOK   1815-1830. 

/e  ich  zrozumiec  nie  možná ;  albowiem,  ile  rázy  myši  autora  da 
sig  przenikn^ó,  tak  si^'  zazwyczaj  toru  naturalnego  wyrzekla,  že 
nic  w  niéj  logicznego,  lub  moralnego  sensu  schvvycic  nie  možná. 
Trafne  i  šcisle  ttómaczenie  obcych,  doskonalych  wzorów,  jest 
prae^  wielkiéj  zálety  i  potrzeb^  konieczn^  každéj  literatury. 
Nasza  av  téj  niierze  nie  jest  jeszcze  bogat^.  Szczgsliwe  nawet  na- 
sladowanie  tych  wzorów ,  dalekie  od  niewolniczošci ,  može 
nabrac  wysokiéj  ceny ;  na  co  uderzaj^cym  dowodem  sam  Ho  - 
racy"  i  AVirgili.  Lecz  w  teražniejszym  skladzie  rzeczy,  ješli  kto 
chce  aby  jego  pisma  znacz^icerai  sic  staly  nietylko  w  swoini 
krajů  i  czasie,  lecz  póžniéj  i  \v  innych  narodach,  i  žeby  byíy 
godne  potomnéj  panii\?ci,  niech  unika  obcych  powtarzari,  a 
sluchaj^c  natchnieií  wlasnego  geniuszu,  jesli  mu  go  nátura 
dala,  niech  sie  stará  swoim  zakrojem  i  sposobem  wydac  cos 
prawdziwie  twórczego,  najlepiéj  z  narodowych  podaří  i  žródel, 
nie  odbiegajac  wszelako  nigdy  odwiecznych,  przyrodzonych, 
powszednich  instynktów  i  zásad  rozsgdku^moralnosci  i  gustu. 


XIV 


Dalřzy  przeglgd  prac  Niemcewicza.— Dramata  liistoryczne :  Kazimierz  Wielki, 
Zbigniew.  —  Komedyc  :  Poivról  Posla,  Samolub,  Dworek  na  goéciúcu.  —  Ro- 
nianse  :  Dwaj  Sieciechoivie,  Lejbe  i  Siora,  Tenczyňski,  Mniemann  SierO' 
ta,  i  t.  d.  —  Podróže  hisloryczne  po  ziemiach  polskich.  —  Pamiqlniki  czasów 
moich.  —  Róžnc  písma. 


Czytelnik  raczy  wybaczyč,  žesmy  si?  zbyt  dlugo  zatrzymali 
nad  sporem,  który  teraz  jest  prawie  zapomniany,  i  zdaje  sig 
rozstrzygniony.  Inne,  wi^kszéj  wagi  rosprawy  zaj§}y  jego  miejsce. 
My  o  nim  wspominamy,  jak  byt,  i  przytaczamy  zdania,  które 
Niemcewicz  rozbieral  lub  dzielií.  Od  owego  czasu  stan  rzeczy 
literackich  u  nas  odmienit  s\q  znacznie.  Mitosč  narodowosci  i 
rzeczy  krajowych  i  potrzeba  wydobywania  i  piel^gnowania  wszy- 
stkiego,  co  jest  polskiém  lub  šcisle  z  Polsky  zwi^zanéťn,  prze- 
wažnie  do  obu  stron  przemówila,  lecz  ^zczególnie  wsparla  now^ 
szkol§ ;  plac  bitwy  jéj  pozostat.  Šmieró  tež  zabrala  wszystkich 
prawie  literatów  pozostalych  z  wieku  Stanisíawa  Augusta ;  a  nim 
jeszcze  to  nast§pito,  tak  skutkiem  wplywu  czasu  i  zamilowania 
wszystkiego,  co  z  wtasnych  pami§tek  i  obyczajów  pochodzi,  jak 
wptywem  nareszcie  góruj^cego  geniuszu  Mickievvicza,  zbližyíy 
si§  strony,  ucichly  uprzedzenia,  przestaty  niestusznošci,  zacz^to 
s^dzic  sig  wzajemnie  z  wi§ksz§  sprawiedliwošci^,  unikáno  abso- 
lutných zdaň  i  ubližaj^cych  wyroków.  Przy  takiém  usposobie- 
niu,krytyka  stanula  u  nas  na  wyžszym  stopniu  i  jest  piastowaria 


188  ROZDZIAL   CZTEKNASTY. 

przez  ludzi,  zdaje  si§  bezstronnych,  pewnie  niepospoUtego  ro- 
zumu, obszernéj  nauki,  i  wybornego  pióra.  Teraz  tylko  žyczyč 
naležy,  aby  przy  svvojéj  bezstronnosci,  naši  uczeni  krylycy 
uczuli,  že  ich  obowigzkiem  jest  nadto  nie  poblažac  ptodom, 
które  celuj^  tylko  miernošci^  i  zarozumiaíoscig.  Gdzie  pismien- 
nictwo  dochodzi  do  wyžszéj  i  post^puj^céj  ošwiaty,  tam  krytyka, 
zawsze  sprawiedliwa,  surowszg  si§  stač  powinna. 

Przyst^pimy  teraz  do  rozpatrzenia  wielu  dziel  Niemcewicza, 
o  których  jeszcze  nie  wspomnielismy. 

Nasz  Niemcewicz  byí  piervvszy  w  Polsce  który  probowat, 
czyby  nie  možná  oddalič  si§  od  literackiéj  ultraklasycznéj  kolei, 
jedynie  uznawanéj  u  nas  za  Stanistawa  Augusta.  «  Kazimierz 
Widki »  choc  na  pr§dce,  dla  chwilowéj  okolicznosci  napisany, 
i  nie  posiadaj^cy  w  sobie  ani  ruchu,  ani  wgzla,  ma  jednak 
ceche  dramatu  historycznego,  którego  celém  jest  przedstavvic 
narodowi  jego  dzieje,  nauczač  go  i  zapalač  obrazem  dawnych 
czynóvv  i  dawnéj  wielkošci.  Istotnie,  ta  sztuka  sprawiía  w  swoim 
czasie  zamierzony  skutek  i  przebiega  si§  jeszcze  teraz  z  zaj^ciem 
przez  czytelnika  Poláka. 

Daleko  wigcéj  ma  literackich  zálet  tragedya  :  «  Zbigniew  »  S^ 
\v  niéj  scény  peíne  ujmuj^céj ,  rzewnéj  prostoty  i  wznioslosci : 
jak  np.  gdzie  autor  wprowadza  deputacy^i  mieszczan  Glogowa 
do  Krzywoustego,  w  czasie  pamigtnego  oblgženia  tego  miasta ; 
albo  gdy  Hnbdank  wypehiia  swe  poselstwo  u  cesarza  Henryka. 
Podobné  scény  nie  omieszkalyby  mocno  wzruszac  widzów  pol- 
skich,  gdyby  ta  sztuka  byla  odegrang.  na  teatrze  narodowym, 
z  naležyt^  wystaw^,  a  može  z  niektóremi  opuszczeniami  (czego 
si?  i  w  sztukach  Szekspira  dopuszczaj§);  wszakže,  ze  wzglgdu  na 
koszt  wystavvy  i  na  trudnosci  urz^dzenia  špiewów  i  chorów, 
przeplatanych  z  dyalogami  w  téj  tragedyi,  nigdy  do  jéj  przed- 
stawienia  nie  przyszto.  Možná  zarzucac,  že  w  téj  sztuce  Zbi- 
gniew jest  exemplarzem  zwyczajnych  ambitnych  zloczyriców, 
bez  osobnéj  indywidualnošci,  a  jego  nieszcz§sliwa  žona,  przez 


DRAMATA  I  ROMEDYE.  l8d 

jednakowosc  placzliwych  skarg  nie  rozrzewnia,  jakby  nalézalo. 
Miedzy  niewydanémi  manuskryptami  Niemcewicza,  znajduje 
sie  tragedya  niewykoriczona  :  «  Climielnicki.  »  Przedniiot 
arcysposobny  do  dramatu  Szekspirowskiego^  gdzie  próza  z  wier- 
szem  moglaby  byč  w  dyalogu  przeplatan^,  a  scény  prostackie, 
ludowe,  prawie  komiczne,  poíaczone  z  scénami  zemsty,  sro- 
gosci,  ambicyi,  rozpaczy  i  najszlachetniejszych  poswigcerí. 

Po  daným  przez  Niemcewicza  przykiadzie  dramatu  history- 
cznego  w  Polsce,  inni  wkrótce  doswiadczali  sit  svvoich  na  tejže 
drodze,  bez  wielkiego  powodzenia.  Jest  to  rodzaj  jednak,  który 
u  nas  szczególnie  povvinien  byc  lubionym  i  udavvac  sie:  ale 
wymaga  on  tež  w  autorze  wigcéj  zasobów  imaginacyi  i  czucia, 
wigcéj  znajomosci  nieíylko  dziejów,  ale  sztuki  i  serca  ludzkiego, 
nižby  sie  zrazu  zdawač  mogío  tym,  coby  ulatvvienie  pracy 
widziec  chcieli  w  okolicznošci,  že  osnowa  tu  nie  jest  do  wyna- 
lezienia,  ale  že  juž  j§  niejako  gotow§  podaje  historýa.  Bo  aby 
stvvorzyc  dramat  historyczny,  istotnie  godny  téj  nazwy,  trzeba, 
korzystajíic  z  podaií  historycznych  i  nie  oddalaj^c  sie  od  prawdy, 
umiec  dodač  do  niéj  i  odgadnac,  co  historýa  zataiía.  Takowe  zas 
zadanie  nie  nálezy  do  najlatwiejszych.  Dot^d  w  literaturze  euro- 
pejskiéj  Szekspir  jeden  w  tym  rodzaju  zostawil  wyborne  wzory, 
którym,  prócz  Szyllera,  nikl  jeszcze  nigdzie  nie  zdolat  wyrównac. 

Usposobienie  Niemcewicza  zdawalo  si§  go  ci^gn^c  raczéj  ku 
szydz§cemu  i  wesoíemu  dramatowi.  Rilka  komedyj  napisat, 
miedzy  któremi  :  a  Powrót  Posla  »  bgdzie  zawsze  pierwsze  trzy- 
mal  miejsce.  Južesmy  wyžéj  oddali  winn^  spravviedliwošc  téj 
sztuce.  S^  w  niéj  rysy  nieporównanéj  pravvdziwosci  i  trafnosci. 
Po  niéj  :  «  Samolub  »  nie  powinien  byc  zapomnianym.  Charakter 
samoluba,  obraz  z  nátury  wzi^ty  jednego  z  bogaczów  warsza- 
wskich,  z  czasów  Stanislawa  Augusta,  a  žyjacego  jeszcze  za  czasów 
Xiestwa  Warszawskiego  i  Królestwa,  doskonale  tam  skrešlony 
i  utrzymany  w  swych  najmniejszych  szczegóíach.  Wprawdzie 
wszystko  jest  poswiecone  ternu  jednemu  skresleniu,  i  caía 
sztuka  grzeszy,  jak  prawie  wszystkie  sztuki  teatrálně  Niemce- 


190  ROZDZiAt  CZTERNASTY. 

wicza,  brakiem  intrygi  dosč  žywéj  i  scenicznego  ruchu  došc 
zajmuj^cego;  ale  takže,  jak  we  wszystkich  jego  sztukach,  s^ 
scény  przewyborne  dowcipu,  naturalnosci  i  šmiesznošci. 

Przywar^  u  nas  zbyt  povvszechn§,  któr^  Niemcewicz  najwi^céj 
chlostal,  bylo  glupie  rozkochanie  sie  we  francuzczyžnie  i  zapo- 
minanie  o  rzeczach  polskich.  Téj  wady  arcynagannéj  i  szko- 
dliwéj,  nigdy  nie  przestal  karcič,  scigac,  i  z  niéj  szydzic;  i  tenže 
cel  založyl  sobie  w  komedyi :  « Diuorek  na  yokiňcu.  »  W  niéj 
autor  przedstawia  szlachcica,  zagorzatego  polityka,  który  zamie- 
szkal  w  dworku  na  gošciňcu  i  zrobit  si§  poczmistrzem ,  aby 
zbierač  od  przeježdžajg,cych  nowiny.  Zóna  jego,  parafianka  bez 
rozsudku,  mani^  francuzczyzny  zdurzona,  dostala  sobie  do  dzieci 
guwernera  i  guwernantk? ,  paryžanów  najnižszego  gatunku 
i  oszustów,  z  których  pierwszy  panienke,  druga  panicza,  mnie- 
manych  wychowaňców  swoich,  chc^  wykrasé  sobie  na  žong  i 
m^ža.  Tresč  wielce  sposobna  do  scén  smiesznych  i  nauczaj§- 
cych,  któreby  warto  rozci^gn^c  i  na  wyžszy  swiat,  bardziéj 
jeszcze  francuzczyzny  zaražony. 

Romanse  takže  zajaly  Niemcewicza  i  mi^dzy  niémi,  dwa  mi 
si§  zdaj^  najlepsze. 

Piervvszym  s^  :  «  Dwaj  Sieciechowie.  «  Autor  wyobraža  sobie 
dwóch  cztonków  jednej  familii,  w  któréj  byl  od  dawnych  lat  za  - 
prowadzony  zwyczaj,  bardzo  užyteczny  i  chwalebny,  notowania 
codzieň  wszystkich  žycia  wypadków.  Jeden  z  Sieciechów  jest 
pradziadem  drugiego.  Pierwszy  žyje  za  Augusta  II,  drugi  za 
naszych  czasów.  Wypadki,  obyczaje,  zaj§cia,  zabavvy  obu  epok, 
s^  trafnie  opisane,  i  okazuj^  dziwne  i  raž.jce  sprzecznosci.  Trzeba 
przyznac,  že  dziennik  dawnego  Sieciecha  jest  stokroc  ciekawszy 
i  zabawniejszy,  pelniejszy  obrazów  i  oryginalnosci,  niž  dziennik 
spólczesnego  imiennika,  który  przy  tamtym  wydaje  si§  bladym, 
bez  soli  i  wpadaj^cym  w  zwyczajne  powtarzanki. 

Drugi  romans  Niemcewicza,  któremu  pierwszeristwo  si§  naležy, 
jest :  a  Lejba  i  Siora.  »  W  nim  s§  žebrané  wszystkie  zabobony  i 
niegodziwosci,  czy  prawdziwe,  czy  przypisywane  žydom  u  nas. 


nOMANSE.  l9l 

obraz  jest  po  mistrzowsku  zrobiony,  glgbokie  lub  trafne  uwagi  i 
najšmieszniejsze  opisy  s§  szcz^šliwie  przeplatane,  a  przytém  Siora 
jest  tak  wdzi§cznie  i  przyjemnie  wystavvion^,  že  choc  žydówka 
(co  u  nas  wszelkiemu  urokowi  przeszkadza),  stáje  si§  wkoiícu 
dla  czy  tel  nika  najžywiéj  ujmuj§c§  istot§.  Cóž  lepiéj  dowiešč 
može  talentu  autora?  Jedno  tylko  Siorze  zarzucicby  sie  chcialo, 
Co  wszakže  pomnaža  jeszcze  jéj  zálety  :  že  odmawiajgc  przyje- 
mniejsze  zvvi§zki,za  nic  nie  chce  rozstač  si^  z  Lejb^,  którego  autor 
nie  potrafií  równie  interesuj§cym  zrobic.  Ten  romans  zostat  po 
angielsku  przetlumaczony  i  wydany  przez  p.  Jakoby,  podróžu- 
j§cego  z  rozkazu  swego  rz§du  w  Polsce  w  roku  1826,  dla  zebra- 
nia  wiadomosci  handlowych,  i  który  póžniéj  Nienicewiczowi 
i  innym  émigrantom  polskim  okazywat  uprzejm?  i  staí§  go- 
scinnošc. 

«  Tenczyňski  »  trzyma  trzecie  miejsce  migdzy  jego  romansami. 
S§.  w  nim  ňader  pinkne  i  godne  pochwal  cz§sci;  jednak  zataic  nie 
naležy,  že  to  dzielo  nievvyrównywa  oczekiwaniu  powzi^temu 
przez  czytelnika,  na  sam  widok  tytulu.  Nie  íatwo  \v  dziejach  pol- 
skich  pi§kniejszéj  i  obfitszéj  znaležč  osnowy  do  romansu,jak  žy- 
wot  i  zgon  tragiczny  ratodego  Tenczyriskiego.  Otóž,  skutek  ogólny 
dziela  nie  odpowiada  oczekiwaniom,  choc  s§  szczegóíy  pelne 
žycia  i  trafnošci.  Wistocie,  Niemcewiczowi  szto  zazwyczaj  bar- 
dziéj  o  szczegóíy,  a  daleko  mniéj  o  caloác.  Bo  \v  szczególach  si§ 
kochat,  w  nich  dawal  rady,  napomnienia,  pokazyvval  w  obra- 
zach  przykíady  wad  národu,  a  takže  jego  przymiotóvv,  które 
s^dzil  najužyteczniéj  mu  przypominac.  Catosc  byla  tylko  ram§, 
w  któréj  miescil  zbawienne  nauki :  byle  one  sig  w  niéj  znalazly, 
o  ich  zloženie  mniéj  si§  troszczyí.  Osoba  Hiszpana  w  Tenczyn- 
skim,  wpada  cz^sto  w  karykatur§  i  szkodzi  wiaropodobnosci 
opowiadania ;  ale  Niemcewicz  tym  Hiszpanem  sie  cieszyl,  na 
žadne  odmiany  w  jego  opisie  by  nie  zezwolit.  Južešmy  nadmie- 
nili,  že  on  nie  sluchal  rad  przyjaciót  co  do  takich  podobných 
wymysleri,  które  go  bawily;  nie  troszczyí  si§,  že  drugim  zdawaty 
si^  przesadzone  i  nie  na  miejscu. 


192  ROZDZIAl.  cztehnasty. 

Kilka  innych  nievvydanycli  i  iiieskoiiczonych  romansów 
pisat,  (znajduj^  sig  w  pozoslaíych  papierach),  gdzie  wprowadzu 
žyj^ce  za  swego  czasu  osoby,  szczególnie  te,  któremi  pogardzal. 
W  ich  obrazie,  autor  dawat  wolnošc  swéj,  cz^sto  stusznie  wzbu- 
rzonéj  žótci.  Czy jej  povvody  sluszne,  przyszly  czytelnik  zvozumie  i 
podzieli,  i  czy  to  pomože,  czy  tež  zaszkodzi  calošci  opowiadania 
i  zamierzonenm  od  autora  skutkowi  moralnemu,  ki-ytyka  kiedys 
os^dzi;  —  lecz  pewnie  nic  nie  uwlóczy  pi^knosci  i  trafnošci  nie- 
których  tam  sie  znajdujacych  opisów  charakteróvv,  miejsc  i 
zdarzeií.  <.<. Mniemnna  sierotan  (taki  tytul  jednego  z  tych  roman- 
sów)  wystawia  z  poczíítku  przešliczny  obraz  pana  i  szlachcica, 
po  rozbiorze  krajů  na  wsi  mieszkajrjcego ,  jego  sposób  žycia, 
rodzine,  przyjaciót,  proboszcza;  a  w  korícu  maluje  z  nátury 
towarzystwo  za  Królestwa  Kongresowego. 

W  ogólnosci,  wiele  jest  niewydanych,  a  nawet  wcale  niezna- 
nych  pism  Niemcewicza,  z  których  žatém  trudnoby  teraz  zdač 
spraw§.  Jest  obawa,  žeby  wiele  z  nich  nie  zaginelo;  každá  zas 
zagubiona  karta  takiego  serca  i  pióra,  bylaby  dla  nas  wielk^  i 
dotkli w^  szkodg. 

Manuskrypt  jego  Historycznych  po  krojů  podrúty,  zíožony  do 
wydania  w  drukarni  Pulawskiéj  w  koricu  1830  i  szczošliwie  oca- 
lony,  dopiero  w  1857  vv  Paryžu  drukiem  ogloszony  zostal.  Dzien- 
nik  tych  podróžy  jest  pisany  z  wíasciw^  Niemcewiczowi  tatvvo- 
sci§,  szczerošci^  *  rozmaitosci^  stylu,  co  ten  rodzaj  pism  przyje- 
mnym  czyni^i  -iemcewicz  staral  si§  wszystkie  strony  dawnéj 
Polski-  "  '  ^K.ólewca  do  Odessy,  objechac.  W  dzienniku  jego 
podróžy  pelno  jest  faktóvv,  wydarzeri,  opisów  i  postrzežeii 
wažnych  nad  stanem  wszystkich  czesci  krajů  (gdyž  žadnéj  nie 
opuscil),  w  czasie,  gdy  je  zwiedzat.  Mysl  pi§kna,  užyteczna, 
obywatelska,  dowodz^ica,  že  autor  w  opisach  przeszlosci  zawsze 
m\'šlal  o  przyszlošci  krajů,  i  že  w  každým  prawie  rodzaju  uprze- 
dzal  przedsiewzi§cia,  które  po  nim  teraz  przez  gorliwych  i  uta- 
lentowanych  ludzi  dopetniaj§  sií^, 

Niemcewicz  pisal    svvoje  Pamietniki,  dziennik  swego  žycia, 


PAMIETNIRI  NIEMCEWICZA.  198 

swéj  podróžypo  swiecie,w  którym  notowat  vszystko,  co  mu 
si§  przytrafialo,  co  robil,  czém  si§  zajmowal  i  wypadki  wažniej- 
sze  swiáta,  doszte  do  jego  wiadomosci  každego  dnia.  Ten 
sklad  jego  codziennych  przez  cale  žycie  wražeri  i  mysli,  nie 
jest  w  naszym  r§ku.  Odježdžaj§c  ostatni  raz  z  Warszawy,  nie 
mógl  i  nie  chcial  obci^žyč  sie  liczb^  swych  manuskryptów, 
i  powierzyl  je  czesciami  róžnym  osobom,  maj^cym  jego  zaufa- 
nie.  Nie  wiem,  czy  do  ci§gu  pamietników  nalézaly  inne  zapie- 
czetowane  paki,  zložone  w  bibliotéce  Pulawskiéj  z  warunkiem, 
že  dopiero  za  kilkadziesi^t  lat,  niektóre  ažw  roku  1900  bed§ 
otworzorte.  Gorzko  póžniéj  Niemcewicz  žalowal.  že  wszystkiego 
z  sob§  nie  zabral ;  bolesn^  mu  byla  w^tpliwosč,  czy  zostawione 
manuskrypta  kiedy  odzyskane  b§d§. 

Chc^c  jakb^dž,  ile  možnošci,  t§  straty  sobie  i  przyjaciolom 
wynagrodzič  i  rozpaczaj^c  juž,  žeby  pozostale  w  krajů  žródlowe 
pami^tniki  mogly  byč  odzyskane,  przedsiewzi§l  on  na  nalegania 
przyjaciól,  szczególnie  Mickiewicza  i  Witwickiego,  na  nowo 
z  pami§ci  je  napisac.  Niemcewicz  rozpocz§l  t§  prače  i  dokonal 
jéj  pod  czas  emigracyi  w  ostatních  latách  swego  žycia.  Czytaj^c 
to  pismo,  dzielo  jego  starošci,  przychodzi  nam  si§  cz^sto  dzivvič 
nad  pe\vnošci§  jego  pami§ci  (choc  si§  czesto  na  jéj  brak  uskar- 
ža)  i  nad  swiežosci§  jego  wspomnieií,  uczuč  i  opisów  w  tak 
podeszlym  wieku  skreslonych.  Zacytujemy  dla  przykladu,  par§ 
ust§pów,bez  wielkiego  wyboru  ztychže  Pamietnikúiv  wyjetych. 
Opisy  róžnych  okolic  Wloch,  za  pierwszéj  jego  podróžy  (w  roku 
178/4), odznaczaj^  si§žywosci§  stylu.  Niemcewicz  plynie  raz  feluk§ 
z  Tryestu  do  Illiryi  i  Dalmacyi,  aby  ostatnie  schronienie  cesarza 
Dyoklecyana  zwiedzic.  Przyplyn^wszy  nad  swííem  do  miasta 
Póla,  jakiež  bylo  jego  zadziwienie,  gdy  obudziwszy  sie  na  pokla- 
dzie,  slyszy  odzywaj§cych  sig  z  brzegu  do  niego  nasz^  mow§ 
ojczyst^  z  niewielkiemi  odmianami.  Na  gruzach  paristwa  rzym- 
skiego,  mowa  slowiariska  podbitego  zapomnianego  ludu  dlužéj 
trwaj§canižj§zyk  dziš  umarly  panów  swiata,  któryniHoracy  nie- 
ámiertelnosc  na  Kapitolu  obiecywal,  i  ten  sam  lud,  juž  przed 

13 


19/i  ROZDZIAt  CZTERNASTY. 

nasz§  ev^  ujarzniiony  a  jeszcze  przy  žyciu,  gdy  zwyci^zki  Rzym, 
jego  potgga  i  wielkosc  oddawna  zaginely;  a  znowu  pobraty- 
miec  z  dalekich  stron,  który  z  morza,  nad  switcm  do  l§du 
przybywszy,  styszy  witajace  go  rodzinnéj  mowy  džwi^ki  :  co  za 
zbieg  dziwny  wspomnieri,  obrazów,  mysli  wieloptodnych !  Co 
za  obszerna  tresč  do  hieskoriczonych  rozmyslari  w  Póla,  lichém 
teraz  miasteczku,  a  niegdys  znacz^cym  grodzic!  Niemcewicz 
widzi  picrwszy  raz  wielkie  starožytnych  gmachów  ruiny;  pier- 
wszy  raz  doznaje  gt^bokiego  wraženia,  jakie  podobny  widok  na 
každým  widzu  sprawia.  Z  pami§'ci  maluje  to  wraženie  jednym 
mistrzowskim  poci§giem,  i  w  dvvóch  slowach  wyraža  gl§bokie 
žadumanie,  sprawiotie  porównaniem  naoczném  pozornéj  wielko- 
sci  i  rzeczywistéj  nicoáci  rzeczy  ludzkich  na  ziemi  :  «  Przy  upa- 
»  dtéj  swigtyni  Cezara,  Pana  Šwiata,  stal  przywi^zany,  zamy- 
»  slony,  jakja,  osiolek...)) 

Wszystkie  w  Pamietnikach  opisy  Wloch  sg,  z  pierwszéj  pod- 
róžy  Tsiemcewicza,  póry,  kiedy  míodosč  i  nadzieja  upieknialy  mu 
wszystkie  widoki.  Przypominaj^c  je  sobie  w  starošci,  koloryt 
rolodego  wieku  daje  si?  poznawac  w  jego  opowiadaniu.Pompeja 
go  najbardziéj  zajela ;  i  czytelnikbywa  sam  jiorwany  žywém  uczu- 
ciem  autora.  ((Wyrazic  niemog?,pisze  on,  w  jak  gígbokie  zadu- 
»  maiiia  pogr^žyl  mnie  widok  tych  domów,  ulic,  svvi§.tyri,  tea- 
»  trów,  koszar,  sklepów,  etc.  zawieraj^cych  mnóstwo  ludzi,  tak, 
»  jak  ja  dziš  žyj^icych.  Illuzya  tak  byla  wielka,  iž  zdawalo  mi  si^, 
»  že  i  ja  tam  žylem  i  žem  poznat  dom,  w  którym  mieszkatem.  » 

Opisanie  kampanii  1791  i  przybycie  Niemcewicza  do  obozu 
xiccia  Józefa  z  listem  od  króla,  oraz  do  Kosciuszki  w  czasie 
Dubienki,  maluje  z  wielk^  doktadnosci^,  ogniem  i  trafnosci^,  tg 
epok§,  poczatek  ostatecznych  naszych  nieszcz§šc,  z  któréj  si§  rož- 
vvin^ly  natychmiast  wszystkie  dotychczas  nieprzerwane  i  sniier- 
telne  dla  nas  kl? ski.  W  ogólnosci,  možná  dostrzedz  w  Pamietni- 
kncfi,  jak  dawniejsze  i  mlodszych  lat  wypadki  gl^bszy  wycisk 
zostawity  w  pami^ci  autora,  niž  póžniejsze  póry  žycia,  bližsze 
czasu,  w  którym  pisal  te  odnowione  wspomnienia.  Miaíbym  je- 


PAMIETNIKI  NIEMCEWICZA.  195 

szcze  niejedno  miejsce  z  nich  do  zacytowania,  gdybym  chcial 
wszystkie  godne  zastanovvieiiia  czytelnikowi  dac  poznač.  Naj- 
wlašciwiéj  jest,  zach^cic  go  do  poznania  i  przeczytania  dzieía 
samego,  które  s§dz§  jest  w  r^ku  každego  Poláka. 

Lecz  jakkolwiek  Niemcewicz  staral  sie  wznowic  wspomnienia 
dlugiego  swojego  žycia  i  przywolač  sobie  to,  co  czul,  widzial, 
myšlal  i  czynil  przez  ci^g  tylu  ubieglych  lat,  i  jakkolwiek  nie- 
które  jego  opisy  maj^  žywosč  nas  uderzajac§  :  nie  mog^i  one 
zast§pic  codziennych  faktóvv  i  wražeri,  notowanych  i  wyražonych 
tak  jak  na  razie  nadchodzity,  jak  zdawaty  si§  w  chwili  i  w  miej- 
scu,  kiedy  zdarzaty  si?.  Trac§  si§  przez  to  obrazy  ožywione 
blizkosci^  wypadku,  obecnosci^  przedmiotu,  traca  si§  mnogie 
zapomniane  potem  szczególy  dotycz§ce  osob  i  anekdot,  oraz 
šwiežošč  i  dobitnošč  pierwszych  postrzežeň  w  saméj  ich  godzinie 
zrodzonych. 

Z  drugiéj  strony,  zbiorowe ,  z  pami§ci  i  wzrokiem  w  tyt  rzu- 
conym  pisane  pami^tniki,  mog§  miec  takže  swój  rodzaj  wyi- 
szosci  i  zawierač  wi^céj  rozmyslaií,  postrzežeň,  doswiadczeri, 
porównaii  wzgl§dem  dalekich  od  siebie  czasów  i  wydarzeň. 
Požne  dzielo  Niemcewicza  pelne  jest  takich  zajmuj^cych  uwag. 

Zvviedziwszy  naprzód  Francy^  i  Paryž  za  Ludwika  XVI,  wi- 
dzial  ten  kraj  potem  za  Napoleona  i  nareszcie  za  Ludwika  Filipa. 
W  tych  trzech  epokach,  dwudziestoma  latami  i  wi§céj,  každá  od 
siebie  odleglych,  widzial  odmiane  osob,  stosunków,  stanu  rze- 
czy,  miejsc,  catego  skladu  spoleczeňstwa  i  mógl  porównywac 
wszystko.  Uwažal  za  Napoleona  Francy^  znacznie  wyludnion§, 
wyciericzon^,  úpadek  rolnictwa,  handlu,  miast  rgkodzielnych 
i  portów;  a  w  20  lat  potem  dziwil  si§,  jak  usposobienie  mie- 
szkaiíców  bylo  w  sprzecznosci  z  ich  bytem  materyalnym  i  sta- 
nem spoleczeiístwa  :  gdyž  za  Napoleona,  wszyscy  byli  ulegl;, 
posluszni,  gotowi  zawsze  poswi§cič  si§  gorliwie  službie  cesarza, 
choc  podatkami,  konskrypcy§,  ci^glemi  wojnami  i  samowolnym 
despotyzmem  przygniecani ;  a  w  czasie  Ludwika  Filipa  przeci- 
wnie  :  przy  znacznie  pomnožonych   dostatkách,    przy  pokojů. 


196  ROZDZIAl  CZTERNASTY. 

przy  kwitn^cyih  przemyšle  i  handlu,  bezpieczeristwie  i  swobo- 
dach  zapevvnionych,  przemagala  w  mieszkaricach  nami^tnošc 
odmian  i  rozruchów,  nieukontentowanie ,  nieuleglosé  wszel- 
kiemu  praNvii,  objawiaj^ce  sif  w  myšlach  i  dgženiu,  a  nareszcie 
i  w  dokonaným  przewrocie,  którego  Niemcewicz  nie  dožyl. 

Podobné  uwagi  o  dalekich  od  siebic  czasach  i  wypadkach,  na 
jednej  karcie  šciešnione,  znajduj^  si§  w  Pami^tnikach  Niem- 
cewicza  i  dodají  im  wartosci,  choc  s^  z  pošpiechem  starošci, 
przewiduj^céj  swój  koniec,  pisane ,  i  choc  oczywišcie  nie  byly 
przez  autora  odczytywane,  bo  znajdowaly  si§  w  r^kopismie  do- 
syc  czgste  i  wyražne  powtarzania,  których  póžniéj,  w  poámier- 
tnéj  edycyi,  staráno  si§  unikn^c. 

Nim  odst^pig  od  uwag  nad  Pamietnikami,  jedn^  jeszcze  do- 
dám. Dziela  tego  rodzaju,  podlug  powszechnego  mniemania, 
iiajlepiéj  daj3  poznač  prawdzivvy  charakter  i  wartošc  {/isz^cego. 
Nie  zdaje  mi  si§  wszakže,  aby  to  sie  \v  zupelnosci  zastosowac 
dalo  do  pracy,  októréj  obecnic  mówimy.  Czuje  owszem  i  twier- 
dz§,  že  Niemcewicz  wistocie  byl  bardziéj  dobrodusznyni  i  po- 
blažaj^cym,  a  przedewszystkiém  nierównie  religijniejszym,  niž 
sie  wydavvacby  mogto  tym,  coby  go  z  samých  Pamietnikúw  s^i- 
dzic  chcicli.  W  dziele  tém,  predko  i  dorywczo  pisaném,  svvy- 
wolnosč  pióra  i  chatka  biczowania  i  wysmiania  nieboraka 
bUžniego,  dosc  cz§sto  nietyle  prawdziwego  czlowieka  ile  dowci- 
pnego  odslaniaj^  literáta.  Porównywajac  zas  takiego  rodzaju 
plody  róžnych  krajovvców,  bez  wzgl^du  zreszl^  na  rozmiar  ta- 
lentu, imaginacyi,  rozmaitosci ,  stanowi^cych  wartosc  literack^, 
uznamy  jednf;  uderzajgc^  róžnosč  miedzy  niemi  a  Pamietnikami 
Niemcewicza.  U  tamtych  autorów  osoba  wlasna  jest  górujgcym 
i  zawsze  przytomnym,  na  widowni  wystawianym  przedmiotem  : 
w  Niemcewiczu,  na  miejscu  wiasnéj  osoby,  jest  zawsze  Polska, 
droga,  ukochana  ojczyzna. 

Zreszt{i,  nie  wyrazilem  si?  šcisle,  gdym  powiedzial,  že  Pa- 
mi^tniki  Niemcewicza  przez  cale  žycie,  co  wieczór,  každego 
rinia  pisane,  sa  dla  nas  stracone.  Mamy  cz§šc  ostatnich  jego  žy- 


PAMIETNIKI   NIEMCEWICZA.  197 

cia  lat  dot^d  niedmkovvan^,  gdzie  prawdziwy  Niemcewicz  lepiéj 
jest  oddaný  i  wigcéj,  jakim  byt,  maluje  si§.  Czytaj^c  te  zachowan^ 
czgsč  ówczesnego  dziennika,  jeszcze  bardziéj  przychodzi  nani 
žalowač,  že  nie  posiadamy  jego  catosci.  Zaczyna  si§  od  wyjazdu 
jego  z  rozkazu  Rz§du  Narodowego  do  Anglii,  i  zawiera  nieprzer- 
wane  notatki  wszystkich  wražeri  až  do  ostatniego  dnia,  prawie 
do  ostatniéj  godziny  žycia  autora.  Ale  nad  t§  cz§sci§  zastano- 
wimy  sig  dlužéj,  gdy  o  jego  wyslaniu  i  ostatních  trudach  i 
latách  przyjdzie  nam  mówič. 

Do  póžnych  lat  lubil  Niemcewicz  poswi^cac  swój  talent  baj- 
kom,  w  których  czul  si§  mistrzem,  które  bavvily  go  najbardziéj, 
i  byly  niejako  dla  niego  w  troskách  ulženiem,  odpoczynkiem 
w  czasie  innych  prac.  Prócz  tego,  pisal  takže  dlužsze  powiesci 
wierszem,  wynikte  z  osobistych  stosunków  i  wypadków,  za- 
sztych  w  spoíeczeňstwie  warszawskiém .  Tak§  jest  powiesc  : 
Panna  Guzdralska  (1)  maj§ca  na  widoku  osob§  bardzo  przyje- 
mna  i  szanown§,  a  która  czasem  špóžniata  si§,  co  Niemcewicza 
szczególnie  niecierpliwiío.  Powiesc  ta,  któréj  jedynieby  zarzucič 
si§  dalo,  že  jest  može  zbyt  dlug§,  iskrzy  sie  dowcipem,  i  w  sna- 
dným biegu  daje  nam  obraz  wszystkich  strat  i  niedogodnošci  za- 
gražajgcych  pi§knym  damom,  które  wzi^ly  za  godío  :  «  nie  známy 
dnia,  ani  godziny  »  i  które  nigdzie  i  nigdy  nie  stawi§  sie  na  czas. 

Niemcewicz  celowat  w  pisaniu  listów  poufnych,  petnych 
dowcipu,  czucia  i  wesotosci.  Wartoby  kiedyá  wydac  zupelny  ich 
zbiór,  który  stalby  si§  wzorem  dla  tego  rodzaju  pisania.  Ci  co 
w  nim,  przez  swoje  wyksztalcenie,  najlacniéj  moglijjy  równie  ce- 
lowac,  a  najbardziéj  nasze  kobiety,  przybrali,  niestety,  zwyczaj 
pisania  listow  tylko  po  francuzku,  albo  mieszaj§c  oba  jgzyki  : 
co  szkodzi  doskonaleniu  si§  wlasnéj  mowy  iíatwemu  znalezieniu 
w  niéj  wyrazów  dla  wydania  každéj  poufaléj  mysli. 

(1)  Panna  Tcresa  Kicka. 


iWF 


XV 


Nabycie  Ursynowa  i  przemieszkiwanie  w  nim.  —  Poemat :  Moje  Przemiany, 
-  Dumania  w  Ursynowie. 


Nabycie  na  wlasnosé  Ursynowaj  szczuplego  blizko  Warszawy 
maj§tku,  byío  dla  Niemcewicza  wažnym  w  jego  žywocie,  dlugo 
žyczonym,  pomyslným  wypadkiem.  Lata,  które  w  swoim  Ursy- 
nowie  przebyl,  mog^i  si§  policzyc,  Ješli  nie  do  zupelnie  szcz^sli- 
wych  —  bo  w  ujarzmionéj  Polsci*  —  to  przynajmniéj  do  najspo- 
kojniejszych  chwil  jego  žywota.  Tam,  na  polskiéj  i  na  wlasnéj 
swojéj  ziemi, mógl  prowadzic  prawdziwie  wiejskie  žycie,  do  czego 
od  mlodošci  zawsze  napróžno  wzdychal,  i  które  mu  najlepiéj 
przystawaío.  Wstaj^c  do  dnia,  wychodz^Q  zaraz  prosto  z  sypialni 
do  swego  ogrodu,  lubil  sadzič  i  sledzič  wzrost  róžnych  krzewów  i 
nasion,  które  až  z  Ameryki  sprowadzat;  sain  tež  starannie  swój 
drob'  piel^gnowat  i  patrzat  každego  dnia,  co  si§  z  niemi  dzieje  i 
czy  tam  nie  znajdzie  tresci  do  jakiéj  bajki.  Mřío  tež  mu  byío 
\v  swoim  Ursynowie  goscič  kilku  przyjacióř^  miat  i  w  tém  polsky 
natur§  :  lubit  traktowac;  nareszcie  z  dwojga  malemi  dziecmi 
swego  wiernego  služ§cego  Ludvvika  bawií  sie.  Niemcewicz  bo- 
wiem  lubil  nadewszystko  dzieci,  których  mu  Pan  Bóg  odmówil. 
Zawsze  jakás  dziewczynka,  niedawno  narodzona,  byla  przedmio- 


202  ROZDZIAl  riETNASTY. 

temjego  mitosci,  i  zni^  wchodzil  niby  w  malžeriskie  sluby.  To 
byío  žródíém  tysi^cznych  žartów.  Niejedna  dáma,  teraz  zam§žna 
i  otoczona  dziečmi,  byla  w  swém  dzieciňstwie  przedmiotem  jego 
mitosnych  zabiegów.  Lecz  skoro  dziewczynka  do  cžwartego  roku 
dochodziía,  niestaty  malžonek  opuszczal  jg,  i  nowéj  kochance, 
dopiero  co  z  pieluch  oswobodzonéj,  pos\vi§cat  swoje  ustugi. 

Dlugie  samotné  wczasy  Ursynowa,  przyjazne  byíy  poezyi.  Bez 
niéj  tež  Niemcewicz  nie  mógl  istnieč,  ona  byta  jego  žyciem,  a 
nawet  mi^dzy  ludžmi  zajmowata  jego  dusz§  :  w  towarzyskich 
zebraniach,  mimo  roztargnienia  zewngtrznego,  Niemcewicz  pra- 
wie  zawsze  byl  wewn§trz  zaj§ty  jákim  tworem  poetycznym  i  jego 
wysJowieniem.  Braklo  mu  zazwyczaj  czasu  i  cierpliwosci,  by  dač 
dojrzeč  swym  myslom  i  w  staranne  je  oblec  formy.  Wszakže,  ile 
rázy  pod  silném  byí  wraženiem  i  w  szcz^sliwym  nástrojů,  umial 
znaležc  godny  wyraz  dla  svvych  wzruszeň. 

Dwie  poezye  Niemcewicza  s^  szczególnie  godne  bezvvarunko- 
wéj  pochwaly  i  mog§  byč  wzorami  tak  we  wzgl^dzie  glebokiego 
czucia,  jak  co  do  obrazów  žywych  i  harmonijnéj  dykcyi.  Jeden 
z  tych  tworów  nálezy  do  mtodosci,  drugi  do  ostatnich  lat  Niem- 
cewicza, gdy  ogierí  jego  ducha  juž  dogorywat,  lecz  przed  zgonem, 
jasným  jeszcze  wžniósl  si§  plomieniem.  Chcg  mówic  o  Elegii, 
po  zniszczeniu  w  roku  1793  Konstytucyi  3s°Maja,  i  o  Lišcie  do 
Generála  Kniazieivicza,  po  spgdzeniu  rázem  w  Montmorency 
letnich  miesigcy  roku  1838.  Ubiegto  lat  /iO  migdzy  témi  dwoma 
špiewami  serca  i  pióra  Niemcewicza  :  každen  z  nich,  možná  po- 
wiedziec,  jest  wyborny  w  swoim  rodzaju,  dowodzi,  jak  zásobny 
byl  jego  geniusz  i  zdolny  doskonalosci,  ile  rázy  chcial  jej  szu- 
kaé  i  o  ni§  dbač. 

Podczas  lat  sp§dzonych  w  Ursynowie,  pracowal  Niemcewicz 
nad  poematem ,  pod  tytulem  :  Moje  Przemiamj,  który  mógl  za- 
wieraó  wiele  nowych  zálet  i  pigknosci.  Przedstawial  duszg,  która 
od  pocz^tku  šwiata  zažywala  róžnych  przetworzcň  i  przechodzila 
wci§ž  z  jednego  do  drugicgo,  przypominaj'^ic  sobic  i  opisuj.jc 
wszystkie  koleje  i  wypadki  tych  zmienionych  istnieri.  Scéna  wigc 


MOJE  PRZEMIANY.  203 

zaczynala  si?  od  stworzenia  swiata,  od  rajii,  gdzie  dusza,  jakoby 
autora,  znajduje  si§  w  jedném  ze  zwierzgt  szczgsliwych  naów- 
czas,  jak  wszelkie  stworzenia.  Nast§pnie  ta  dusza  przechodzita 
przez  róžne  przeobraženia  i  byla  przytomn§  najwažniejszym  epo- 
kom  historyi,  o  których  autor  wspomina  z  wlasnego  genialnego 
stanowiska.  Pami^tam,  že  mi§dzy  innemi,  Niemcewicz  wyobra- 
žal  sig  przytomnym,  gdy  Gotowie  burzyli  miasto  Rzym,  i  byt  po- 
dobno wówczas  jednym  z  biednych  Rzymian,  co  w  tym  strasznym 
wypadku  stracili  žycie.  Šmierc  zawsze  niespodzianie  przecinala 
opowiadanie  každéj  epoki.  Byío  tam  wiele  poezyi,  wiele  imagi- 
nacyi  i  dowcipu,  pyszne  obrazy,  tkliwe  czasem  rozrzewnienia,  i 
trafne  cz§sto  sentencye,  stosuj^ce  sig  mimochodem  do  obe- 
cných okolicznosci.  Przedmiot  téj  pracy  dziwnie  przystawal  do 
wszelkich  wymysleň  a  nawet  zabl§,dzeň  poetycznéj  wyobražni. 
Trzy  pierwsze  piešni  tego  dzieta,  które  bawilo  bardzo  Niemce- 
wicza,  i  które  juž  bylo  dosyc  posuni§te,  znajduje  si§  vv  bibliotéce 
rogaliriskiéj,  p.  Raczyriskiego.  Przeglad  Poznaňski  z  roku  1858 
udzielil  z  nich  niektóre  wyj§tki.  Žyczycby  nalézalo,  aby  w  zupel- 
nosci  ogloszone  zostaly. 

Inny  obszerny  utwór  Niemcewicza  byt  równie  owocem  chwil 
spokojných,  sp§dzonych  w  ulubionéj  wlosci,  a  nosil  ty  tul :  Du- 
mania  w  (Jrsynowie.  Dumania  te  nie  s§  znané  publicznošci.  Zasta- 
nówmy  sig  wi§c  nieco  dlužéj  nad  niemi,  a  nawet  w  przytocze- 
niach  dajmy  je  poznač.  Mito  b§dzie  može  w  nich  dostrzedz,  jak 
dalece,  po  utracie  wlasnosci  dziedzicznéj,  przez  služby  publiczn^ 
i  wypadki  krajowe,  wíasnosč  «  Ursynowa))  pod  koniec  žycia  na- 
byta, szcz^sUwym  czynila  Niemcewicza.  Idžmy  tedy  z  poet§  na 
ziemi§  kochan§,  na  wybrzeže  Wisty,  popatrzec  na  szczyty  koscio- 
lów  warszawskich,  na  bujné  drzewa  Wilanowa,  na  wspaniaty 
bieg  rzeki  rodzinnéj,  užyc  z  nim  rázem,  w  ulubionéj  jego  wlosci, 
w  jego  domu,  na  którym  byl  juž  napiš  zawczesny  :  Sat  viarum 
militiceque,  užyc  z  nim  kilku  ostatnich  chwil  blogiego  pokojů 
(w  którym  spodziewat  si?  dni  swoje  zamkn^c),  nim  nowa  burza 
sil§cego  si?  do  žycia  národu,  wyrwie  go  z  téj  ustroni  i  zap?dzi 


204  ,  ROZDZIAl  riETNASTY. 

do  grobu  na  obcéj  ziemi.  Uczucie  i  objawienie  szcz^šliwosci  roz- 
poczynaj^  Dumania  : 

Spehiily  sig  nakoniec  dawne  me  žyczenia ! 
Bóg  litošuy,  clic?c  dlugie  iikoič  cicrpienia, 
I  wmigszač  nič  pociechy  w  pasnto  niéj  nicdoli, 
Choc  przed  zgoneni  dač  raczyl  kawal  wlasnčj  roli. 
Mam  wigc  dwadziešcia  morgów,  pól  gliny,  pól  piasku, 
tgczkg,  strug  žywéj  wody,  i  trzy  niorgi  lásku ! 

W  piervvszém  Dumaniu  poeta  opisuje  ulubion^  wJošc  swoj§, 
jéj  granice,  dalekie  widoki  a  z  niémi  dawne  przypomnienia,  dom, 
sad,  produkta  i  klopoty  panowania.  Co  do  granic  : 

Od  wschodu,  kgdy  sloňce  wznoszjc  si§  powoli 

Zloci  wybiegle  wierzchy  olbizymich  topolí, 

Szczyt  gmachów  Wilaiiowsklch  wšród  gajów  si§  šwiecí. 

Miejsce  liibe  Polakom.  Tam  micszkal  Jan  trzecl, 

Tam  i  žycia  dokonal,  a  z  jego  záchodem 

Przestala  jašnieč  chwafa  nad  polskim  národem... 

Od  mocarstwa,  co  tyle  krajů  w  sobic  liczy, 

Zagro'dg  mojg  plolek  wierzbowy  graniczy. 

Za  nim  nia  l^ka.  A  chcč  niczém  nic  zasiana, 

Dajc  paszg  dia  bydla  i  pigč  wozów  siana. 

Jedna  wszakže  okolicznosč  w  Ursynovvie  turbowala  wlasciciela, 
to  jest :  dom  wytworny,  na  paiískg,  stopg  wybudowany,  a  którego 
ruiny  žgidaly  naprawy  i  kosztów. 

Co  mi  po  palacyku,  po  oknach  weneckich. 
Po  tycli  rzezanych  gzymsacli  i  kolnmnach  greckich! 
Wolaibym  mieszkač,  jak  za  Piastów  mieszkiwano  : 
Mieč  dom  czysty  z  modrzcwia,  pod  strzecli^  slomianj, 
A  w  nim  przyjmowač  ludzi  wolnych  i  cnolliwych. 

S^siednia  Warszawa,  stolica  naówczas  wielorakich  i  dolegli- 
wych  ponižeií  uczuc  ndrodow7ch,  tém  milszém  czynila  poecie 
swobodn?  ustrori  Ursynowa. 

Zlgd  odkrywasz  Warszawj.  Wysokie  jéj  szczyty 
Odbijaja  si?  z  blaskiem  o  niebios  blgkily. 


DUMANIA  W  URSYNOWIE.  205 

.Pami^tko  mnogich  zdaizeii !  Dziš  w  caléj  ozdobie, 
Wszyslkich  nadziei  naszycli  pobielony  grobie  ! 
Szcz§šliwy,  kto  ukryly  w  wiejskiéj  swéj  zaciszy, 
Twycli  b^biiów,  twycli  iikazów,  twych  plolek  nie  slyszy, 
A  pragngc  znikajgce  ciclio  spgdzič  lata. 
Kryje  sig  miedzy  drzewa,  przed  glupstwarai  swiata. 

Radbym  przytoczyc  tu  ust^p  prawdziwie  poetyczny,  o  róžnosci 
wražeň,  które  czlowiek  \v  míodošci  i  na  schytku  žycia  odbiera, 
z  niejak§  stronnosci^  dla  podeszlego  wieku;  lecz  rozcigglosc 
ustgpu,  kaze  mi  go  raczéj  w  dodatkách  umiescič(l). 

Ursynów  nie  mial  žadnéj  osady.  Roboty  gospodarskie  odby- 
waly  sie  przez  najemników: 

Nie  mam  ja  synów  níedoli, 

Wiešniaków,  jak  gdziciiidziéj  przykulych  do  roli. 
Niech    ...*..    w  rachubach  bezczelnycli 
Jak  bydla,  dusz  tysijce  licz?  niešmierleliiych; 
Niech  racliuj§c  le  tízody,  roskosz§  sie  pojg ! 
Ja  jediif  liczg  dusz§  —  i  l§  biedn^  —  moja. 

Poeta  opisuje  daléj  swój  sposób  žycia: 

Dzieů  si§  zdaje  za  krótki.  Zaledwie  w^lpliwa 

Zorza  na  czyslém  niebie  šwiatlo  swe  rozléwa, 

I  po  krzewacii  Izy  rosy  zabíysng  stokrotne, 

Nielciiiwy  porzucam  me  lože  samotné. 

Naprzód  modly  me  Bogu  zložywszy  wszecli  rzeczy, 

Juž  si§  calkiem  oddají  paňstwa  mego  pieczy. 

I  wraz  rzgdem  lip  gestych  kroki  moje  wiod§, 

Do  stujni,  widzieč  konie  i  nieliczng  trzod§, 

1  obudzič  Józefa  mojego  wožnic?, 

I  piacowita  dziewkg,  i  stróža  chromics  : 

W  nich  cala  pomoc. 

Po  opisie  miejscowosci,  nastupuje  opis  rošlin,  a  mianovvicie 
gospodarskich,  uprawianych  w  Ursynowie.  Niemcewicz  opievva 

(1)  Zobacz  annex. 


206  noZDZIAt  PIETNASTY. 

ich  pielggnovvanie,  wzrost,  užytek.  Osobný  Pcan  poswi^ca  kai'- 
toflom.  Uderza  na  wst§pie  nast§puj^ca  uwaga  gospodarska : 

Juž  si§  budzQ  zarody  plodów  przyjšč  niajgcycli. 
Niestely,  juž  wkolo  tych  pierwiastków  wgtpliwych 
Ilež  zielsk  górno-diimnycli,  brzydkich  i  szkodliwych, 
Chcgcych  plon  požyteczny  przytJumič  zuchwale! 
Tak  w  lym  wieku,  w  szalonym  kapralstwa  zápale, 
Niepoliczone  tlumy  orgžnych  próžiiiaków 
Gubia  tych,  co  ich  karmi§,  nieszczesnych  wieániaków. 

Co  tu  poeta  o  nadužyciach  kapralstwa  powiedziaí,  možeby 
nawet  trafniéj  zastosowač  možná  do  tych  wybujatych  liberali- 
stóvv,  którzy  swym  zarozumiaíym  nierozs^dkiem,  gtusz^,  gubi§ 
najzbawienniejsze  przedsi§wzi§cia. 

Zatrudnienia  gospodarskie  zabieraly  cale  ranki  poecie  : 

.    .    .    .    až  gdy  dzieň  zeszedt  do  polowy 
I  znaó  dáno,  že  skromný  obiad  juž  gotowy 
I  že  posilný  rosót  dobrze  w  garnku  kipie. 
Stawi9  mi  malý  stolik  przy  clenisléj  lipie; 
Žadcn  przepych  wytworny  služby  nicuáwielnia, 
Stoi  z  talerzeui  Maryš,  frejlin  pigcioletnia. 
Tuž  dwa  psy  czarne,  rzcklbyš  že  to  lejb-huzary, 
Te  jak  dworacy,  wiodgc  okiem  iyžkg  z  czary, 
Patrz^  z  pokorg,  czyll  pan  z  swéj  laskawoáci 
Dia  podchlobców  iiie  rzuci  choé  kawalek  koáci. 
Rzucam, —  a  juž  dworacy,  o  cišnione  dary, 
Choč  lo  niby  w  przyjaini,  klócg  sie  bez  niiary.  — 

Po  roslinach,  w  drugiém  Dumaniu,  .Nimcewicz  kresli  obraz 
zwierz^t  pod  jego  lagodném  panowaniem  žyj^cych.  Opisujyc 
charaktery  folwarcznego  drobiu,  ma  na  mysli  zdrožnošci  ludzkie. 
Szkaradna  policya,  zaprowadzona  mi^dzy  miodziež^  szkól  pol- 
skich,  nie  jest  zapomnian^: 

Dusza  ich  z  uczciwošci,  z  nstydu  niewyzuta; 
Mgdy  kogut  drugiego  nie  doniósl  koguta, 
Ni  jak  u  nas,  przez  podlošč  cigžk?  do  poj§cia, 
Kurcze  nie  bylo  szpiegicin  drugiego  kurczgcia. 


WÍMMíA   W  TJRStNOWIE.  207 

Uwielbia  w  kurach  mitosc  macierzyrisk^,  rycerskosc  w  kogu- 
tach.  Kaczek,  ich  obžarstwa,  ich  zimnéj  zlošci  nie  cierpi: 

Patrz !  Kogutek,  ledwo  mu  grzebieň  si§  czerwieni, 
Juž  sig  wielkim  rycerzem,  bohaterem  mieni, 
Nie  zna  kocliania,  a  juž  nie  cierpi  rywala, 
Na  widok  jego,  srogim  gniewem  sie  zapala, 
Podnosi  sig  maleňki,  obces  si§  porywa, 
Walczy  uigžnie,  zwycigža,  swój  tryumf  opiéwa. 
Przeciwnie  kaczki :  gdy  je  w  btocie  co  rozdasa, 
Siedzj  —  i  jedna  drug§  w  leb,  powoli,  k§sa. 

Bawi  go  rozmaitosc  powietrznego  swiata,   sposób  žycia,  zaba- 
wy,  edukacya,  ekonomika  : 

Gtošny  slowik  žer  niesie  z  ciemnego  tnrowiska. 
Jaskólka,  co  w  powietrzu  ukošnie  sig  ciska, 
Goni  chmury  owadów.  Szczygiel  krasno-szaty 
Žer  swój  blerze  z  nasienia  dojrzaléj  saláty. 
Makolggwa  podciiwyca  robaki  i  mrówki, 
Albo  ziarnko  po  ziarnku  wybiera  z  makówki... 


Gdy  ju^  sloňce  lipcowe  wzbija  sig  do  góry, 

Któžby  lotnych  owadów  ciemne  zliczyl  chmury? 

Tchnace  pelnošcia  žycia,  weselne  rozkosz^ 

Z  glošnym  brzgkiem  w  powietrznym  plynie  sig  unoszQ. 

Cieszcie  sig  male  Iwory  I  Krótkie  wasze  bycie, 

Zorza  wam  rozpoczyna,  wieczór  koiiczy  žycie ; 

Lecz  i  wieczór  czlowieka  niewigcéj  daleki : 

Przy  bezdennéj  wíccznoáci,  czem  sj  nasze  wieki, 

Co  jest  ta  ziemia? 

Gdziež  reszty  bohaterów  liliackiéj  zwady, 
Gdzie  mogily  Kamillów  i  gdzie  proch  Scypiona 
I  grób  niezlamanego.  w  swéj  duszy  Katona  ? 

Jako  wigc  po  lecgcym  w  szybkim  pgdzie  ptáku 

Nie  dopatrzeč  w  powietrzu  šladów  jego  znaku, 

Tak  i  nasze  tu  znika  krótkie  przebywanie : 

Tu  przechód;  w  przyszléni  žyciu  czlowieka  mieszkanie. 

Na  tém  si§  koriczy  dumanie  drugie.  — —• 


208  ROZDZIAL  PIETNASTY. 

Dumanie  trzecie  poswigcone  pszczolom  i  mrówkom.  leh  spote- 
cznošc,  ich  rz§dy,  ich  cnoty  lowarzyskie,  prowadz^  poet?  do  po- 
dziwianiadzieí  TwórcyWszechmocnego.  Smutno  mysli  zasepiaj^ 
go,  gdy  od  ulów  i  mrowisk  przecliodzi  do  ludzkich  losów  i  kolei: 

Darmo  sig  umysl  ludzki  nad  nicmi  wysila! 

Wolg  wi§c  šcigač  wzrokieni  biijiiego  motýla, 

Co  lubigcy  slodycze,  a  Ižejszy  jak  pszczola, 

Jak  ona  zwiedza  wszystkie  i  kwiaty  i  ziola. 

Jak  mile  zachwycaj?  pyszne  ich  kolory 

Te  skrzydla  rozlicznémi  malowane  wzory ! 

Skoro  sig  wydob§dzie  z  przgdzy  zasklepionéj, 

Zbyt  szczgšliwy  z  jasnošci  sloťica  powróconéj, 

Znané  w  dzieciástwie  sady,  Ijkl  przelatuje, 

Žáden  go  kwiat  nie  wstrzyma,  lecz  wszystkie  kosztuje; 

Barwisty  jak  kolibri,  jak  on  lotem  rgczy, 

Jak  on,  z  róž  i  jašminów  slodki  nektar  s^czy. 

Czwarte  Dumanie  zaczyna  si?  ponowiongi  rzewnosci§  zado- 
wolnienia  i  svvobody,  których  Niemcewicz  cz?sto  doznawal  na 
swojéj  zagrodzie  : 

Pigkne  jest  moje  siolo,  kicdy  dzieň  jašnieje ! 
Cóž,  kiedy  na  nie  blade  swe  šwiatlo  rozleje 
Zloté  kolo  miesigczne !  Jak  slodkie  promienie ! 
Z  jakim  wdzigkiem  sig  miga  srebrzystc  ich  drženie! 


Co  za  gtuche  milczenie  !  Juž  we  šnie  czeladka ! 
Ja  tylko  moich  dumaii  noc  niajgc  za  áwiadka 

Chodzg  po  gaju  moim 

Žáden  szmer  blgdnych  moich  n)yšli  nic  przerywa 
Chyba  ponsowe  jablko,  liib  brunátná  šliwa, 
Lecgc  z  gatgzi  cigžko  o  zienii§  uderzy. 

Lubo  zamierzatem  byc  zrazu  oszcz?dnym  w  cytacyach,  nie 
mog?  atoli  pozbawié  czytelnika  rzewnéj  przyjeninosci,  któréj 
sam  doznaJQ ,  wnikaj^c  w  te  momenta  szcz? šliwosci,  jakie  przy- 
swiecaty  jeszcze  Niemcewiczowi,  przy  blizkim  juž  zachodzle  jego 
žycia,  i  jeszcze  naroJzinněj  ziemi.  Chwile  szcz^scia  i  swobody 
cnotliwego   obywatela  maj^i   niewypowicdziany  úrok  dla  ka- 


DUMANrA   AV   URSYNOVIE.  209 

ždéj  zacnéj  duszy,  i  mílo  je  vvspomnieniem  iišwiecac.  Niemco- 
wicz,  opisujíc  ze  szczególném  zamilowaniem  roboty  wiejskic, 
i  zach§caj§c  do  nich,  woía  : 

To  Fabrycych,  to  bylo  rzemioslo  Katoiu ! 
I  jam  nicraz  przy  plugii  widzial  Waszyngtoiia  , 
I  sam,  póki  wiek  mlody,  w  polach  Aiiieryki 
Nie  Icnitem  si?  rydla,  kosy  1  molyki. 
Dziš,  juž  sUiry,  znekaiiy,  co  sig  oszczodzito, 
Co  zostalo  z  rozbicia,  plóro  zarobilo, 

Wkladaiu  w  swoje  zagrodf 

Z  jakQž  pyclij  poglgdani  na  moje  roboty! 
Wszystko  bylo  zbutwialc,  w  zwaliskacb,  rozbité, 
Domy  puslkami,  role  chwastami  okryté: 
Dziš,  nieszczedzon?i  piac(i  i  nákladem  hojným, 
Wszystko  stalo  sig  šwiežém,  vvygodném,  przystojném. 

Daléj  idzie  wyliczenie  kreseencyi,  opis  dožynek;  gronko 
žniwisrzów  przy  piesniach  niesie  panu  wicniec  ktosisty.  Kilka 
takich  wieňców  widzielisniy  též  wistocie  zauieszonych  \v  przed- 
sieniu  w  Ursynowie.  Nastepuje  jesieň  i  melancholiczne  zakoií- 
czenie  czwartego  Dumania. 

Inne  Dunianie,  nic  nosi  žadnéj  liczby  poizadkovvéj,  ale  zdaje 
sie  byc  piatém  i  ostatniém.  W  niém  Xiemcewicz  opuszcza  szczf- 
slivvy  swój  Ursynów,  przechodzi  wspomnieniami  przez  wszystkie 
wypadki  žycia  svvego,  wpada  w  gorzki  smutek,  i  samé  posf  pne 
rozwija  mysli.  Dumanie  tak  si§  to  zaczyna  : 

Po  dzícnnycli  pracach  moicli,  przy  póinym  xvieczorze 
Kicdy  na  niebic  wszystkie  pogasly  juž  zorze. 
Ani  rozcznač  možná  ni  szczylów  zlocistycli, 
iNi  rosnocycli  nad  Wislj  topol  rozložystydí, 
Ani  snuig  Wilanowa,  gdzie  si§  gubi  oko  : 
Posgpny,  jak  noc,  siadam  pod  lip?  szerok?, 


Tu  gdy  sniftnycli  dni  moicli  dlugl  poczct  kréši?, 
Szereg  tysigcznycli  wspomnieň  slawa  w  mym  umyšlo, 
Od  pozioméj  kolcbki  do  progu  mogily. 
W  jakicližc  czasacli  nioba  žyč  mi  pozivolity ! 

14 


210  noZDZIAL   PIETiNASTY. 

Koleje  žycia,  którc  tu  autor  przebiega,  w  ci^gu  niniojszego 
Žywota  starališmy  sie  wytuszczyc,  a  cytacyami  z  tego  Dumania 
opowiadanie  nasze  ozdobic  i  ožywiac.  Juž  tedy  nie  bodzieni 
tego  powtarzali.  Kozpamietyvvanie  nad  ubiegtém  žyciem  pro- 
wadzi  poet^,  obl^kanego  bblescig,  do  skarg  i  wniosków  rozpa- 
czaj^cych  o  celu  naszego  žycia  i  przyszíoáci,  któr^  mamy  przed 
sob^.  Jednakže  potem  do  lepszych  wraca  mysli  : 

Mamže  narzekač,  srogich  przeznaczeií  igizysko, 
Že  křes  dui  luoicli,  že  juž  niogita  uia  blizko? 


O  nic!  Po  cóž  me  mysli  w  rozpaczy  truclilejg? 
Pošpiesz,  lepszéj  przyszlošci  ciesz^ca  nadziejo ! 

0  nie !  —  Glos  jakiš  silný  we  mnie  sig  odzy wa  : 
Iskra  niešmiertelnošci  i  w  lobie  przebywa, 

1  kiedy  šuiieič  pokruszy  ksztalt  znikoinéj  gliny, 

Jak  promieň  šwiatla  w  lepsze  wzniesiesz  sig  dziedziny. 

Tu  poeta  roi  o  czystych  i  vvznioslych  rozkoszach,  czekaj^cyeh 
dusze  cnotliwe  w  przyszlém  žyciu.  Zalicza  do  nich  zapomnienie 
ziemi ;  blaga  tylko  rzewnie,  aby  mu  jedna,  jedyna  pamigc  ziem- 
ska,  wsród  szcz§éliwošci  niebios,  jesli  na  nic  zasJužyt,  pozostala: 
parnice  ojczyzny : 

Nicch,  wzrok  niój  z  gwiazdzistcgo  spušciwszy  sklepicnia, 

VVidzg  ojczyzny  niojéj  przyszlc  przcznaczenia  : 

Jakie  jéj  losy  kryje  wicków  poczct  dlugi, 

Czy  juž  tam  z  košci  naszych  wslajc  Clirobry  drugi, 

Albo  dziclny  Batory;  czy  silném  ramicniem 

Nad  tém  dzikicii  Kalniukón'  oliydném  plcmicniem 

Mšci  sig  juž  srogiéj  šniierci  ojczyžuie  zadanéj  I 

I  udziclnošci  naszéj  haniobnie  zdcplanéj  I 

Bože!  jcšli  me  rauy,  wigzy  i  wygnanie, 

Zaslugujg  w  Iwýchocžach  na  polifowanic: 

Daj,  l)ym  w  wiccznym  przybytku  za  nagrodg  calg, 

Cicszyl  sip  Polski  szczgšciem,  liolggg  i  ťiiwalg.  — 


XVI 


Wplyw  Niemcewicza  na  towarzyslwo  warszawskie.  —  Jego  stosunek  do  Wiel- 
kiego  Xi§cia  Konstantego.  —  Spisek  koronacyjny.  —  Odslonieuie  pos^gii  Koper- 
nika. 


Jesli  Niemcewicz  w  czasie  Xi^stwa  Warszawskiego  i  Królestwa 
Kongresowego  nie  grat  juž  praktycznie  žadnéj  znacznéj  roli  po- 
litycznéj,  téin  dziwniejszym  okázal  si§  jego  wptyw  na  spoíe- 
cznosč  warszawsk§.  W  salonach  stolicy  naszéj,  nad  wszystkiém, 
co  skládalo  towarzystwo  lepszego  tonu,  nie  ujmuj§c  przewadze 
i  nad  nižszemi  klasami,  Niemcewicz  rozci^gal  rodzaj  pra- 
wdziwego  panowania.  Tak  byl  od  wszystkich  szanowany,  cenio- 
ny  i  kochany,  že  nawet  poblažano  jego  dražlivvošci  i  szorstkosci, 
które  s\q  z  wiekiem  wzmagaly.  Ale  te  male  i  przemijaj^ce  usterki, 
tak  si?  gubily  w  jego  zaletach  i  dobroci,  že  je  z  ch§ci^  znoszono, 
owszem  uwažano  je  za  rzecz  naturaln§  i  wlasciw§,  na  któr^ 
uskaržač  si§  nie  naležy,  tak  jak  czasem  si§  znosi  kaprysy  bardzo 
ladnéj,  urokiem  mody  otoczonéj  kobiety.  Slowa,  wyroki  Niem- 
cewicza  služyly  líz^sto  wszystkim  za  prawo ;  w  každém  przed- 
siewzi^ciu  towarzyskiém,  naprzód  szlo,  žeby  jego  mieé  zdanie 
zyskač  jego  przyzwolenie.  Kiedy  siq  ukládaly  zabawy,  obejsc  si? 


214  ROZDZIAl   SZESNASTY.    —  ROK   1815-1830. 

nie  možná  bylo  bez  jego  potvvierdzenia  i  przytonmošci ;  kicdy 
si§  kto  gdzie  spóžnil,  nie  bat  sig  gospodarza,  ani  innych  gošci, 
bal  si§  tylko,  aby  go  Niemcewicz  nie  polajat.  W  saméj  rzeczy, 
lajal  on  též  czasem  surowo  najprzyjemniejsze  elegantki ;  panienki 
jego  si§  najbardziéj  baty,  a  jednak  go  kochaíy  i  nie  mogly  si^ 
bez  niego  obejsé.  Niemit§,,  niewesól§  byta  každá  partya  (prze- 
jaždžka),  do  któréj  Niemcewicz  nienaležaí:  tak  jego  dowcip, 
wesotosc,  a  nawet  íajania  i  szydzenie,  z  min^  niby  niewinn§, 
któi'{i  w  takim  razie  przybieral,  dodawaty  wdzi^ku  i  soli  attyckiéj 
každému  towarzyskiemu  zebraniu.  Juž  nawet  žalowano,  kiedy 
si§  nie  gnicwal ;  cos  brakowaío  zabawic,  kiedy  byt  zbyt  spokoj- 
ným i  pobíažaj^cego  humoru. 

W  czasie  tego  panowania  nad  spotecznošcig,  warszawsk^, 
Niemcewicz  nadal  byl  przydomki  róžnym  osobom,  nápisy  jakby 
przylepione  do  ich  czola,  które  juž  nie  daty  si§  odczepic.  Nazy- 
wano  ich  odt^d  témi  przydomkami,  które  z  dziwn^  trafnošci^ 
i  dowcipem  na  nich  rzucone,  nazaw3ze  im  pozostaty,  bo  byty 
najdoktadniejszym  ich  obrazem. 

Z  upadkiem  Napoleona,  run^ty  trony  i  rz§dy,  jego  pot^g^ 
zbudowane;  wrogami  zalané  Xiestwo  Warszawskie ,  musiato 
przyj^c  nowych  panów  i  nowy  stan  rzeczy ;  cata  Europa  zmie- 
nita  sw§  postač.  Ale  wšród  tych  róžnych  i  powszechnych  prze- 
wrotów,  towarzyskie  panowanie  Niemcewicza  nad  šwiatem 
warszawskim ,  nic  doznalo  zburzenia,  ani  odmiany.  Po  tylu 
ojczyzny  kláskách  i  doznaných  osobistych  biedach,  skoro  wrócit 
do  naszéj  stolicy,  jego  poprzednie  w  spotecznosci  naczelnictwo 
odnowilo  si^  wsród  równéj  i  ch§tnéj  wszystkich  ulegtosci; 
owszem,  nowy  stan  rzeczy  i  wiadoma,  a  wcale  nie  kryj^ca  síq 
odraza  Niemcewicza  do  wtadn^cych  Polsk^i  Hossyan,  wzmocnity 
dla  niego  milosc  i  uszanowanie  publicznošci. 

Ten  wplyw  Niemcewicza  na  towarzystwo  warszawskie,  jego 
dawne,  nieraz  powtarzane,  ostré,  szydzg.ce,  dražni^ce  pisma 
przeciw  Moskwie  i  jéj  niegodziwosciom,  i  to,  co  jeszcze  wówczas 
sobie  o  nich  mówič  pozNyalal,  nie  mogty  ujsc  uwagi  W.  Xigcia 


NIEMCEWICZ  I  WIELRI   XIAŽE   KONSTANTY.  215 

Konstantego  i  jego  policyi.  Pami§tano  též  o  jego  Lištách  Lite- 
wskich,  wydanych  w  roku  1812,  starannie  wykupywanych  przez 
wtadze  moskiewskie,  w  których  si§  znajduje  krwawa  satyra 
rz^du,  administracyi,  dworu  i  monarchów  rossyjskich.  Wie- 
dziano  o  Sielance ,  pyrodyi  slawnéj  Eklogi  Wirgilego,  w  któréj, 
malowaí,  przesadzal  nawet,  w  wierszach  potoczystych,  brudy  i 
barbarzyristwa  brodatych  mužyków.  Donoszono  W.  Xigciu  o  ka- 
ždém slowie  i  wierszu  uszczypliwym  Niemcewicza,  o  látkách 
przypinanych  jego  adjuiantom,  jego  faworytom,  o  wyšmianiu 
i  pi^tnowaniu  szczególniéj  Nowosilcowa,  którego  choé  W.  Xi§že 
niebardzo  lubit,  ale  zawsze  bronit  dla  utrzymania  powagi  rz§- 
dów  moskiewskich ;  wiedziat  nareszcie,  že  Niemeewicz  w  baj- 
kách swych  samego  Cesarzewicza  niebardzo  oszcz§dzat,  i  nieraz 
go  celém  przycinkóvv,  dowcipnych  epigramatów  obieral. 

Ale  Niemeewicz  posiadaí  talizman,  który  go  mimo  wszystkich 
tych  grzechów  bronil  w  oczach  W.  Xi§cia  :  a  byl  nim  portrét 
Cesarza  Pawla,  umieszczony  na  tabakierce,  a  objasniony  cz^sto 
těmi,  z  wlasciwym  akcentem  i  min§  wypowiedzianemi  stowy  : 
«  Oto  jest  mój  dobroczyňca,  mój  wybawca  z  niewoli.  »  Podobna 
wdzi§cznosc Niemcewicza  i  glosne  jéj  wyznawanie  tak  ujmowaly 
W.  Xi§cia,  že  dla  niéj  ^ybaczal  mu  wszystkie  ponawiane  winy ,  i 
že  zawsze  si§  z  nim  grzecznie  obchodzil,  ile  go  rázy  spotykal.  To 
postepowanie  W.  X.  Konstantego,  u  którego  zreszt§  Niemeewicz 
nigdy  nie  bywal,  dowodzi,  že  pod  wielu  szpetnémi  i  grožnémi 
nalogami  byly  w  nim  takže  i  szlachetnosci  zarody. 

Niemeewicz,  usuni§ty  od  czynnego  mieszania  si§  do  spraw 
publicznych,  miewal  w  nich  przeciež  chwilami  niemaléj  wagi 
wplyw.  Na  sejmach  Królestwa,  usilowal  odwracac  zbyt  gorliwych 
poslów  od  niepotrzebnéj,  nietrafnéj  opozycyi,  która  tylko  od- 
prowadzala  Alexandra  od  stopniowego  spelniania  swoich  przy- 
chylnych  dla  Polski  zamiarów,  i  która  dla  tego  wlašnie  byla 
zawsze  zach^cana,  poduszczana  przez  Moskali,  a  szczególnie 
przez  Nowosilcowa.  W  czasie  s^du  sejmowego  z  1829,  Senato- 
rowie  swieccy  i  duchowni,  zasi^gali  zdania  szanowanego  od 


216  ROZDZIAL  SZESNASTY.    —  llOK   1815-1830. 

wszytkich  swego  Sokretarza,  i  wotowali  jak  on  radzil.  Zaszczy- 
tna  jednošé  i  niezadnviana  sprawiedlivvosc  Senátu  przy  wyro- 
kowaniu  nad  losem  oskaržonych  o  zbrodni^  stanu,  byla  po- 
czešci  skutkiem  cichych  namów  Niemcewicza  i  pokladanego 
w  nim  zaufania  przez  sgdziów.  Byí  on  równym  szacunkicm  za- 
szczycony  przez  nieskazitelnéj  cnoty  ich  prezcsa,  którego  smierc 
wkrótce  potem  caty  naród  žaloby  pokryla. 

Podczas  koronacyi,  nietajno  jest^  jaká  mysl  zajala  niektórych 
i  naszéj  míodziežy.  Wiedz^c,  že  cala  rodzina  Carská,  co  do  je- 
dnego,  zbiera  si§  na  te  uroczystosc  do  Warszawy,  zamierzali, 
roili  oni  wszystkich  rázem  zabrac,  i  przyprowadziwszy  tém  rz§d 
moskiewski  do  najwiekszego  zamieszania  i  anarchii,  zacz^č  na- 
tychmiast  powstanie,  przy  trvvajficéj  vvlasnie  i  niewiod^céj  si§ 
wojnie  tureckiéj.  Moment  niezawodnie  byl  i  daleko  dogodniej- 
szy  i  obiecuj§cy  pomyslniejsze  skutki,  niž  wybrany  na  koiícu 
nast^pnego  roku. 

Mlodzi  ludzie  przyszli  do  Niemcewicza  dla  zwierzenia  mu  si§, 
i  dla  zasi^ignienia  swiatla  w  jego  doswiadczeniu  i  patryotyzmie. 
Pytali  go,  czy  godzi  si?,  czy  naležy,  odwažyc  sig  na  taki  czyn, 
który  nic  mógl  si?  dokonač  bez  zažartego  na  miejscu  sporu,  bez 
wylania  krwi  i  naraženia  mgžów  niewinnych,  co  zaufali.  szla- 
chetnosci  národu.  Nicmcevvicz  odradzil  mlodym  Polakom  przed- 
siewzi?cia,  któreby  plamg.  przeniewierzenia  i  okrucieiistwa. 
nacechowane  bylo  w  dziejach  :  i  s^dze,  že  dobrze,  przezornie  i 
sumiennie  uczynit.  Okolicznosci  wprawdzie  byly  przychylne  do 
zaczecia  powstania ;  ale  nie  trzeba  bylo  zaczynac  od  srogiego, 
zapami^talego,  bezwzglgdnego  i  zdradliwego  czynu,  któryby  i 
naród  rossyjski  i  inne  kraje  oburzeniem  i  zgrozg.  byl  napelnil  i 
sprovvadzil  na  Polsk?  tak  Moskwy,  jak  jéj  sprzymierzeiíców, 
žg.dz^  zemsty  zapalone  sily,  i  sluszriíi  nagan?  powszechn^  i  ca- 
tego  swiata  europejskiego  pot^pienie.  Naród  w  takim  razie, 
opieraj^c  swoje  ocalenie  na  zdradzie  i  srogosci,  post^pilby 
przeciw  wlasnenm  wrodzonemu  cliarakterovvi,  a  to  si?  nigdy  nie 
údaje,  stracilby  czystosc  dochovvan;^i,   szlachctnošc  i  zacnosó, 


OUSLONIENIE  řOSAGU  KOPERNIKA.  217 

które  stanow'i§  wyžszosc  i  jedyn^  sil?  jego  sprawy.  Przyczyniaj^c 
sig  do  uchylenia  tego  zámyslu,  Niemcewicz  ostonií  Polsky  od 
kl^sk  wi^kszych  i  ^rožszych,  niž  te,  co  na  ni§  wkrótce  spadly,  i 
które  nie  bytyby  tagodzone  szacunkiem  i  sympaty§  innych 
ludów,  lecz  owszém  ich  odrazy  pogorszone. 

Po  smierci  ksiedza  Staszica,  m§ža  nadzwyczájnéj  statosci  cha- 
rakteru i  gorg,céj  i  swiatléj  mitosci  ojczyzny,  który  mnogiémi  fun- 
duszami  byl  zbogacil  Towarzystwo  Przyjaciól  Nauk,  Niemcewicz 
zostat  wybrany  Prezesem  tego  czcigodnego  ciala.  Z  zaletng,  gor- 
liwosci§  dopelniat  nowych  obowig.zków  :  zachecat  kolegów  do 
glosniejszych  i^  liczniejszych  prac,  przyjmowat  zagranicznych 
uczonych,zwiedzaj^cych  Warszaw?,  niigdzy  innymi  i  Humboldta. 
Na  Niemcewicza  wypadlo  przewodzic  na  obchodzie  odkrycia  po- 
s^gu  Kopernika,  którego  wystawienie  winnismy  byli  fundacyi 
i  staraniom  jego  poprzednika.  Staszic  sam  nie  odebral  najchlu- 
bniejszéj,  z  mnogich  (nálezných  mu  nagród :  nie  dožyl  dnia, 
w  którym  ludnošc  Warszawy  z  wielkg  radosci^  i  wdzi§cznošci§ 
dla  niego,  na  placu  przed  gmachem  Towarzystwa  Przyjaciól 
Nauk,  ujrzala  odkryty  pos§g  Kopernika,  dzielo  dlóta  Torwaldsena. 
T  urz^dzenie  gmachu  i  postawienie  pos§gu  byly  skutkami  nie- 
zmordowanych  starán  Staszica  i  ložonych  na  to  w  wielkiéj  cz§- 
šci  wlasnych  kosztów.  Niemcewicz,  jako  Prezes  Tc^arzystwa, 
powinien  byl  zastg,pic  nieodžalowanego  poprzednika  i  przyjaciela 
swego  i  pelnič  obowi^zki  gospodarza  w  maj^cym  nast^pic,  nie- 
cierpliwie  oczekiwanym  obchodzie.  Z  téj  okolicznosci  zawolany 
takže  zostal  do  Belwederu.  W.  Xi^že  Konstanty  l§kal  si§,  aby 
przy  tym  obchodzie  zbyt  ognistych  mów  nie  bylo,  z  którychby 
niespodziane  nieporz§dki  mogly  wynikn^c;  chcial  žatém  w  téj 
mierze  od  samego  ^Niemcewicza  uzyskač  zapewnienia,  których 
on  wcale  nie  myšlal  odmawiac.  Po  krótkiéj  rozmowie,  Niemce- 
wicz dla  lepszego,  jak  powiadal,  zaspokojenia  obaw  W.  Xi§cia, 
dodat,  že  nawet  «  niepokalany »  (immaculé)  Nowosilców  przy- 
tomny  na  obchodzie  pošwiadczy,  iž  wszystko  tam  przyzwoicie  i 
spokojnie  si§  odb^dzie.  W.  X.  Konstanty  znal  wartosc  moraln^ 


218  ROZDZIAl  SZESNASTY.    —    ROK   1815-1830. 

pana  Nowosilcowa,  ale  epitet  ten  nadaný  petnomocnikowi  ros- 
syjskiemu,  rozjuszyt  Konstantego  ;  tylko  co  gniewem  nie  wybu- 
chn^t :  wstťzyinat  si^  jednak  i  szorstko,  lecz  bez  nieprzyzwoitosci 
odpravvit  Nienicewicza.  Obchod  solenny  odkiycia  pos^igu  Koper- 
nika  odbyl  si§  szczesliwie  nazajutrz,  przy  tlumném  zebraniu 
wszystkich  wiadz  i  ludu.  Prezes  Towarzystwa  Przyjaciól  Nauk 
w  swojéj  mowie,  po  któréj  žádna  inna  nie  nast^pila,  potrafit  od- 
powiedzieó  godnosci  chwili,  uczuciom  narodowym,  oddac  petn^ 
sprawiedliwosó  patryotycznym  zaslugoni  poprzednika,  a  razeni 
dogodzic  ostrožnosciom,  które  roztropnosc  nakazywala. 


XVII 


Powslailie  Listopadowc.  —  Niemcewicz  wyslany  do  Angiii  z  misy?  od  Rz^du 
Narodowego.  —  Jego  dziennik  z  téj  epoki.  —  Podróž  ])rzez  Niemce.  —  Starania 
izabiegi  w  Londynic. 


Tak  przechodzily  dla  Niemcewicza  w  ciaglych  pracach  lite- 
rackich,  ojczyžnie  poswieconych  i  nie  bez  zbawiennego  wply  wu 
na  opini^  publiczn^,  te  23  lata  watpliwego  istnienia  róžnie 
gngbionéj,  skolatanéj,  krajanéj,  zmalatéj  nareszcie  Kongresowéj 
Polski;  gdy  nagle  wybuchlo  powstanie  29  Listopada,  przeczu- 
wane  wprawdzie  od  wst^pienia  na  tron  Mikolaja,  ale  w  przy- 
gotowaniacb  swoich  ukryvvane  przed  ludžmi,  mog^cymi  skutecz- 
niéj  w  takiéj  potrzebie  radzic  i  dziatac,  idlanich  wtymmomen- 
cie  wcale  nieprzewidziane.  W  pierwszych  dniach  wybuchu, 
Niemcevvicz  staral  si^  usmierzac  rozbujale  úmysly,  i  opieral  si?, 
ile  od  niego  zaležalo,  skutkem  anarchii,  co  zagražaly  trwalosci 
samegož  powstania;  a  kiedy  zaburzenie  wzmagato  si§,  kiedy 
groziio  powszechnemu  bezpieczeristwu  lub  nastawalo  na  žycie 
pos^dzonych  o  brak  patryotyzmu,  udawano  sie  do  Niemcewicza, 
jako  do  najpewniejszego  sposobu  ratunku.  On  si§  pokazyvval, 
przemawiat  i  svvoj§  cnot^  zastanial  niedostatek  cnoty  w  innych. 


222  ROZDZIAt   SIEDEMNASTY.    —   ROK   1831. 

Jemu  po  wielkiéj  cz^šci  jeneralowie  uwažani  za  stronników 
moskiewskich  s§  winni  žycie.  Szanowauy,  wiclbiony  od  wszy- 
stkich,  inógl  on  w  danéj  chwili  zatrzymac  niczém  innéni  nie- 
povvšci^gniony  p^d  nami^itnych,  przesadzonych  zdaií,  zažartych 
pos§dzeri,  zwrócic  je  chwilowo  w  rozs^dniejsze  i  sprawiedliwsze 
koryto;  ale  juž  si§  nie  czul  zdolnym  do  ci§žkiego  zawodu 
provvadzenia ,  džwigania  nawy  ojczystéj,  miotanéj  róžnemi 
slronnictwanii.  Opinia  publiczna  powolywata  mlodszych  do 
rz§dowych  trudów.  Wszelako  Rzg,d  Narodowy  os^dzit,  že  Niem- 
cewicz  može  byc  w  Anglii  dla  sprawy  ňader  užytecznym. 
Jego  wiek  i  reputacya,  jego  postač  s^dziwa,  liczne  w  tym  krajů, 
od  podróžy  z  Košciuszk^,  znajomosci,  wiadomosč  j§zyka  i  oby- 
czajów  angielskich,  zdawaly  si§  czynič  z  Niemcewicza  najzda- 
tniejszego  wystannika  Polski  do  tego  krajů.  Mimo  podeszlego 
wieku  i  stéranego  zdrowia,  Niemcewicz  nie  wahat  sie  ani  chwili 
w  przyj^ciu  powierzonéj  sobie  misyi  i  wyjechal  spelnic  j^  z  gor- 
liwosci^  obywatela,  chc^cego  ostatek  sil  i  žycia  ustudze  ojczy- 
zny  poáwi§cič. 

Od  dnia  wyjazdu  Niemcewicza,  posiadamy  ocalone,  codzien- 
nie  zapisywane  jego  pamiotniki ;  w  nich  widziniy,  jak  wielka 
mial  zaslug§  przyjmuj^c  powierzon§  misy^i,  jak  bylo  ^vówczas 
ciežko  i  mozolnie  dla  niego  z  miejsca  si§  ruszyč  i  w  podesztym 
wieku  na  nowe  trudy  i  niebezpieczeňstwa  sig  puszczac:  (tale 
potrzeba  —  todosyc;  wyježdžam.  »  Od  tych  slów  zaczyna  pod- 
róžy swéj  dziennik. 

Gzytaj^c  go,  každý  z  nas  przypomni  sobie,  jakby  na  jawie, 
wtasne  niespokojnošci,  trwogi,  nadzieje,  radošci  i  smutki,  co- 
dzienne  wówczas  nasze  przemiany,  odžywcze  i  zabijajacc  wzru- 
szenia,  i  dzielic  je  b§dzie  z  Niemcewiczem,  który  opodál  i  cz^sto 
w  nicwiadomošci  wypadkíhv  krajowych  tylo,  ješli  nic  wi^céj, 
byl  niémi  przej^ty  i  drgczony,  jak  ci,  co  na  nie  zblizka  patrzali. 

W  drog?  síq  puszczaj^c  z  wiernym  swym  Ludwikiem,  Niem- 
cewicz przeježdža  przcz  i^,  strong  krajů  naszcgo,  która  jeszcze 
nietknigta  nog^i  nieprzyjaciól,  przedstawiaía  póla  okryté  dora- 


PODRÓŽ  PRZEZ  NIEMCE.  223 

stajgcém  zbožem,w'SÍe  i  miasteczka  kvvitn§ce,  domy  obywatelskie 
ozdobné  ;  to  wszystko  mialo  byc.  wkrótce  zdeptané ,  spalone, 
zrabowanc,  opustoszone.  Nasz  podróžnik  trzeciego  dnia  doježdža 
dogranicy  pruskiéj,  gdzie  wpada  w  r§ce  niemieckich  urzgdników 
kwarantanny  przeciw  cholerze.  Za  pomoc§  niektórych  obywateli 
tamecznych,  szczególnie  p.  Luszczewskiego,  a  može  dlatego, 
že  dostaje  za  towarzysza  p.  Fawickiego,  znanego  mu  Rossyanina, 
bytego  nauczyciela  mtodego  Pawla,  syna  W.  X.  Konstantego, 
Niemcewiczwygodniéj,niž  si§  možná  byío  spodziewač,  przebywa 
osmiodzienny  czas  kwarantanny.  Z  niéj  wypuszczony,  póki  na 
polskiéj  ziemi,  doznaje  wszgdzie,  szczególniéj  w  Rogalinie,  go- 
šcinnego  przyjecia,  i  pospiesza  przez  Szlazk  do  Drezna. 

W  Loben  zastaje  wiadomosci  o  wielkiém  jakoby  zwyci§ztw  ie 
Polaków.  « Co  za  radosc  !  Wyjechatem  ze  šwitem ,  wsz§dy 
»  dopytuj^c  si§  o  tg  wiadomosc.  W  Biszofswerda  wszedtem  do 
»  goscinnego  domu,  pytajíc  si§,  co  stychač  z  teatru  wojny? 
»  Tlustý  Niemiec  potwierdzit  z  radosci^  t§  szczeáliw^  wiado- 
»  mosč.  Rzucitem  mu  si§  na  szyjg,  catowatem,  sciskatem !  Lecz 
»  doježdžaj§c  do  Drezna,  dowiadujg  sig,  že  nie  byío  ani  bit\vy,ani 
»  zwycieztwa.  Na  te  slowa  scigía  sig  krevv  we  mnie,  znikty  slod- 
»  kie  nadzieje  i  smutek  ogarn^t  dusz§.  » 

Przeježdžaj^c  przez  ršiemce  i  jadaj^c  á  table  ďhóte,  spotyka 
nasz  podróžnik  codzieň  mlodych  oficerów,  peínych  przechwa- 
lek  i  zarozumiaíosci,  wciaž  rozpravviaj^cych  o  swych  przyszíych 
bohaterskich  czynach,  i  unosz^cych  si§  nad  chwat§,  nad  wielka 
pot§g§,  maj^ca  kiedys  ušwietnic  przyszlosc  Prus.  «  Lecz  mie- 
))  szkaiíce  wszedy  s§  za  námi  z  najwigkszym  zapaiem.  To  byío  dla 
»  mnie  pociech^,  i  to  síodziío  niespokoj nosci  moje.  Ustawicznie 
»  biedne  moje  staré  serce  biío  z  radosci,  lub  sciskaío  si§  ze 
»  smutku.  » 

W  Rotterdamie  siada  na  okr§t  parowy,  dnia  20  lipca,  i  do  Ta- 
mizy  tegož  dnia  wieczorem  wplywa.  Londýn  juž  mu  sig  nie  ten 
sam  zdaje,  jak  w  roku  1804,  kiedy  go  zwiedzaí  ostatni  raz,  a 
choc  ludniejszy  tevaz  i  pyszniejszy,  wyobraža  mu  sig  posgpniej- 


224  R07.D7.rAL   SIEDEMNASTY.    —   ROK   1831. 

szy  :  «  Kiedy  úmysl  jest  w  nieustannéj  niespokojnošci,  žádna 
»  wielkosc  ni  pi^knosč  nas  nie  n§ci,  i  od  wtasnych  mysli  i  trosk 
»  nas  nie  odwraca.  » 

Niemcewicz  nie  byt  zrodzony  na  dyplomat§,  i  gdyby  nie  nad- 
zwyczajne  okolicznosci,  w  którycb  si§  Polska  znajdowala,  nie 
bylby  sig  podjat  tego  rodzaju  obowiíizków,  i  nie  bylby  do  nich 
može  wezwany.  Wistocie  tež  jego  szczerošc  i  niecierpliwošc, 
zwyczaj  wymówienia  wr§cz  wszystkim  co  miat  na  sercu  i  w  my- 
sli, niezawsze  dozwalaly  mu  swobodnie  i  z  zimng  krwi^  rozbie- 
rac  rzeczy,  cierpliwie  i  bez  gniewu  stuchac  zarzuty,  znosic  od- 
mowy  w  slusznych  nawet  ž^daniach,  i  broni^c  pravv  i  ž^idaií 
ojczyzny,  nie  unosič  si^,  lub  nie  zniech§cac  si^  przez  pier- 
wsze  zavvady  i  niesmaki.  Przypuszczenie  bedzie  naturálně,  že 
charakter  mniéj  obcesowy,  mniéj  dražliwy,  nmiéj  dorazu  wszy- 
stkiego  wymagaj^cy,  bylby  cos  wiecéj  uzyskal,  bylby  si§  le- 
pié)  z  trudnego  položenia  wydobyt,  A  wszakže,  podobné  przypu- 
szczenie upadá  po  wiekszéj  cz^sci ,  gdy  sie  czyta  zachowane 
ówczesne  jego  pamiglniki.  Nigc^y  može  Niemcewicz  nie  okázal 
wi§céj  swéj  nieograniczonéj  milosci  i  przyvvi§zania  do  krajů,  jak 
w  téj  ostatniéj  trudnéj,  ktopotliwéj,  publicznéj  ustudze.  Nie- 
zmordowana  gorliwošc,  nami^tna,  nigdy  niezadovvolniona,  nie 
daj^ca  mu  nachwil§  spokoju  ž§dza  ratowania  od  úpadku  sprawy 
národu,  przemogly  (rzecz  dziwna  w  starosci)  nad  popodami,  nad 
wadami  i  wiasnošciami  charaktďu,  zaštípily  vv  nim,  i  nadaly 
mu  czesto  w  nowym  dla  niego  zawodzie,  usposobienia,  których 
mu  nátura  byla  odmówila.  Takie  s^  ogólne  rysy  calego  jego 
w  Anglii  poslannictwa.  Mimo  wicku  i  napadaj^icych  go  slabosci, 
mysli  o  wszystkiem,  o  niczém  nie  zapomina;  we  dnie  i  w  nocy, 
widzimy  go  sprawg  krajow?  i  powierzonym  przez  rz^d  obowi§- 
zkicm  jedynie  zaj^tego. 

Zastaje  \v  Londynie  p.  A.  Walewskiego,  który  mial  szczescic, 
milém  zapewne  bed^ce  nm  wspomnieniem,  že  w  sprawie  swego 
krajů  mógl  rozpoczac  zawód  dyplomatyczny  w  témže  paiístwie, 
gdzie  póžniéj  jako  pelnomocnikFrancyi  pomyšlniéj  go  przcdlužal. 


STARANIA  DYPLOMATYCZNE   W  LONDYNIE.  225 

Nieracewicz  z  p.  Walewskim  odbywa  pierwsze  wizyty  u  mi- 
nistrów  angielskich.  W  rozmowach  z  nimi  zdaje  si§  czasem  zbyt 
nastawaj^cym  o  rzeczy,  istotnie  wówczas  niepodobne,  bo  zbyt 
dalekie  od  ich  mysli  i  možnošci ;  a  wymaga  je  w  sposób,  który 
ministrów  mógt  zniecierpliwič,  i  w  ich  s§dzie  szkodzic  sprawie 
zamiast  jéj  pomagač.  Z  drugiéj  strony  dobrze  tež  može  bylo, 
zgóry  \\7powiedzieč  im  bez  ogródki  wszystko ,  co  biedny  nasz 
kraj  cierpial,  i  czego  podtug  swych  nieprzedawnionych  i  oczy- 
wistych  praw  powinien  byt  spodziewač  si§  i  domagac.  Przeko- 
nani  zas  jestesmy,  že  žadne  síowa  ukladniejsze,  zr^czniejsze  i 
mniéj  szorstkie  i  obcesowe  nie  bylyby  nic  wi§céj  od  nich  o  téj 
porze  dla  Polski  uzyskaty.  Zauwažac  tež  trzeba,  iž  \važ§ce  si§  je- 
szcze  losy  prawdziwie  bohaterskiéj  wojny,  slusznosc  tak  jasná 
polskiéj  sprawy  i  zaczynaj§ca  si§  budzič  za  námi  opinia  publi- 
czna,  nie  dozwalaly  rzadowi  angielskiemu,  chc^cemu  za  liberalny 
uchodzic,  stanowczém  odmówieniem  od  rázu  nas  odepchn^c. 
W  jednej  z  konferencyj  z  lordem  Grey,  naczelnym  ministrem 
Anglii,  nie  mog§c  doczekač  si§  žadnéj  w^ražnéj  od  niego  odpo- 
wiedzi,  nasz  wyslannik,  porwany  niecierpliwošci^,  zapytal  go 
žywo,  i  po  kilka  rázy  :  «  cóž  tedy  ?  czy  zrobicie  co  dla  nas?  pro- 
szg  o  odpowiedž,  tak  lub  nie?))  Lord  Grey,  przynaglony  i  zmi§- 
szany  tém  nastawaniem,  wycedzit  nareszcie  pólgtosem  ledwowy- 
rzeczone  :  «  nie !  »  Na  co  Niemcewicz  pow  stal,  obrócit  sie  i  slowa 
nie  powiedziawszy  wyszedt  w  gniewie]  z  pokojů.  Ale  po  takim 
nátury  swéj  wyskoku  ochlon^wszy,  wrócil  natychmiast  do 
lagodniejszych,  okolicznosciami  wskazanych  kroków. 

Umiat  on  potem  ograniczac  swoje  ž^dania,  podlug  možebno- 
áci  položenia.  Nie  mog§c  uzyskač  zaraz  uznania  przez  Anglj^ 
niepodlegíošci  Polski,  poprzestal  na  prosbie,  aby  podtug  oglo- 
szonéj  zásady  nieinterwencyi,  rz^d  angielski  wymógt  od  Prus 
rzeteln§  i  naležng.  mií^dzy  wojuj^cymi  neutralnošc.  To  bylo 
w  sferze  rzeczy  bardzo  možebnych  do  uzyskania,  gdyby  tylko 
Anglia  i  Francya  chcialy  rázem,  dobitnie  i  nieco  grožnie  w  Ber- 
linie  przemówič.  Na  ž^danie  Niemcewicza,  przedstawienia  w  téj 

15 


226  ROZDZIAL  SIEDEMNASTY.    —  ROK   1831. 

raierze  zostaty  istotnie,  ze  strony  Anglji  po  kilka  rázy  powtó- 
czone,  ale  napróžno  :  bo  gabinet  pruski  pomiarkowal,  iž  An- 
glia  i  Francya,  po  uczynionych  przedstawieniach,  zaniilkn^,  i  žo 
z  jego  wyražnéj  odmowy  zachowania  prawem  narodów  iiakaza- 
néj  ncutralnosci,  žadne  dlaň  dalsze  nieprzyjemne  nic  wynikn^i 
skutki. 

Póžniéj  jeszcze  Nicmcewicz,  z  žalem  serca,  kiedy  juž  nie  mo- 
žriři  bylo  siggac  do  windykowania  zupelnych  praw,  nigdy  nie- 
straconych  i  nieprzedawnionych  polskiego  národu,  nie  zaniechal 
domagač  si§  przynajmniéj  dopelnienia  warunków  traktátu  wie- 
deňskiego  i  z  nich  wyplywajg,cych  korzysci  dla  wszystkich  cz§- 
sci  krajů  naszego. 

W  ci^gu  swéj  misyi,  aby  dzialac  na  przekonanie  ludzi  maj§cych 
udziat  w  rz^dach  Anglii,  Niemcewicz  užywa  na  przcmiany  wszy- 
stkich argumentów,  jakie  tylko  istniaiy  za  Polsky,  žadnego  nie 
opuszcza,  žadnéj  prawdy  nie  oszcz§dza;  najsilniéj  przcklada 
sprawiedliwoác  naszych  ž^daii  i  dowodzi,  že  dla  wtasnego  inte- 
resu,  jak  dla  potrzcby  caléj  Europy,  Anglia  powinna  utrzymac 
Polsky  i  nic  dac  jéj  upasč.  Wsz^dzie  zrazu  znalazl  przychylne 
przyj^cie  i  szczere  gorgce  pryvvatne  žyczenia,  a  w  ministrach 
grzecznosč  i  ch§c  lagodzenia  odmowy  koniecznošci^  swego  po- 
toženia.  Wszelkie  zas  stowa  stanówczéj  pomocy,  byly  z  wyrazem 
žalu,  lecz  z  bardzo  uwažng,  ostrožnosci^  unikanc.  Te  rozmowy 
zawieraj^  w  trcšci  z  strony  Nicmcewiczawszystkic  powody,  które 
powinny  byty  Europ§  przywieác  do  silnicjszcgo  za  námi  wyst^- 
pienia,  lecz  których  niestety  jéj  gabincty  nigdy  ani  ocenic  nic 
chcialy,  ani  nawet  dobrze  pojgc  umiaty. 

W  czasach  trudných,  pelnych  nadziei  uwodnych  i  wracaj§- 
cych  klgsk,  czlowiek,  któremu  wažny  obowi^zck  publiczny  jest 
powierzony,  powinien  nad  sob^  bardzo  czuwac,  aby  sic  nie  dac 
zbič  z  swego  toru  przez  zbyt  pochlebné  lub  zatrwažaj^ce  wiešci; 
powinien  nadewszystko  chronic  si§  od  wražeá  zniechgcenia  i 
rozpaczy,  odcjmuj^cych  umystowi  zdrowy  s^id  i  wszelk^  encr- 
gi^.  Nicmcewicz  od  tych  wražcií,  zgubnych  dla  každego,  a  tém- 


STARANIA  DYPLOMATYCZNE   W  LONDYNIE.  227 

bardziéj  w  jego  wieku,  broni  si§  pomnažaniem  i  rozniaitosci^ 
swych  prac.  W  dniach  i  godzinach,  w  których  musi  przerywac 
starania  polityczne,  zajniuj^  go  przedmioty  to  naukowe,  to  lite- 
rackie,  lub  umiejetnošci  i  wynalazki  w  róžnych  rodzajach :  gdyž, 
raówi  sobie,  že  i  to  može  kiedys  byč  Polsce  užyteczném  !  Wi§c 
takže,  dla  pokrzepienia  smutkiem  i  niespokojnošci§  obarczonego 
úmyslu,  bywa  na  zebraniach  naukowych,  slucha  kursów,  przepi- 
suje  w  muzeum  brytaiískiém  manuskrypta  Polski  dotycz^ce,  zwie- 
dza  základy  industryjne  i  h&ndlovve,  zabiera  przy  tych  sposobno- 
sciach  znajomosč  z  ludžmi  celuj^cymi  w  róžnych  zawodach, 
maj^cymi  wzi§tosč  i  znaczenie,  mówi  im  o  Polsce,  stará  si§  po- 
zyskač  ich  spóldzialanie  dla  naszéj  sprawy. 

Temu  wszystkiemu  w.ystarcza,  wáród  wzrastaj^cych  obaw  i 
smutków,  sprawionych  przez  wiadomošci  nadchodz^ce  z  krajů 
i  od  jencrala  Kniazicwicza  i  hr.  Platera,  z  którymi  ci^t^  kore- 
spondencyg.  utrzymuje,  a  których  usilowania  równie  byty  bez- 
skuteczne  w  Paryžu,  jak  jego  \v  Londynie. 

Niemcevvicz  nie  zaniedbal  odnowič  dawnéj  poufalosci  z  xi^- 
ciem  Sussex,  bratem  króléwskim,  z  którym  za  mlodych  lat  byl 
si?  zapoznal  \ve  Wtoszech.  Ten  zacny,  prawdziwy,  staly  przyjaciel 
Polski,  który  jéj  bronil  w  parlamencie  za  kongresu  wiedeň- 
skiego,  a  potem  wystepowal  nieraz  za  námi,  a  szczególnie  w  sta- 
wnym  meetingu  z  roku  1833,  nie  przestal  dawac  Niemcewiczowi, 
przez  czas  jego  pobytu  w  Anglii,  ci^gíych  dowodów  swéj  szczeréj 
i  nieodmiennéj  przychylnosci. 

Xi^že  Sussex,  \v  swojéj  kollekcyi  róžnych  ciekawosci  posiadat 
lulk§,  która  miala  naležyč  do  króla  Jana  Sobieskiego.  Pokazuj^c 
j§  Niemcewiczowi  dodal  :  «  Razalem  do  niéj  dorobic  w  Berlinie 
koron^  polsky,  podlug  jednej  z  tych,  które  zabráno  w  r.  1794 
w  Krakowie.  »  «  Ovvóž,  pisze  w  pami^tnikach,  nowy  dowód  za- 
przeczonéj  kradziežy  pruskiéj.j) 

Dnia  30  sierpnia  przychodzi  do  Londýnu  wiadomosc  o  fatalnéj 
nocy  15  sierpnia.  «  Tak  gorzkiego  dnia,  pisze  Niemcewicz,  jak 
dzisiejszy,  nigdy  nie  przep^dzilem.  Spodziewaj^c  si?  decyduj§céj 


228  ROZDZIAt   SIEDEMNASTY.   —  ROK   1831. 

bitwy,  ufny  w  Bogu,  že  zupelnie  pomyslná  nani  b^dzie,  czeka- 
}em  z  niecierpliwoscia  rannéj  gazety.  Przychodzi  —  czytani  o 
szkaradném  zaburzeniu  w  Warszawie !  Moskale,  zapewne  taje- 
mnie  wiadomi  tego  dziela,  posun§li  sie  do  Blonia!...  O  Bože, 
czyliž  na  wieki  skazaleš  naród  polskl  na  zagubienie?  Czemiíž  do- 
-puszczasz,  by  powstawat,  czynií  ofiary,  zascietal  póla  trupami, 
odnosil  zwyci§ztwa,  wzbudzal  we  wszystkich  ludach  podziwienie 
dla  siebie,  a  potem  wlasn^  wing,  gin§í  mizernie !  Wszystkie  te 
uwagi  napelniíy  mnie  gl^bokim  smutkiem.  Wyszedíem  ze  stan- 
cyi,  jak  bi§dny,  przez  trzy  godziny  chodzilem  po  ulicach  Lon- 
dýnu. Mialem  byc  u  xiecia  Susscx  na  obiedzic;  wymówilem  si^. 
Wróciíem  znužony,  rzucilem  sie  nálože,  sen  odbicgl  od  powiek 
moich.  Chcialem  pisač,  nie  mogtem;  chcialem  czytac,  mnléj 
jeszczc.  Okropne  przeczucia  dreczyly  mnie.  To  wszystko  dalo  sie 
uczuč  na  zdrowiu;  rozplyncla  sic  žóíc.  Co  za  meká  !  » 

Nadeszly  potem  pomyslniejszc  wiesci  o  mniemanych  z\vyci§- 
ztwach  nad  nieprzyjaciotmi,  o  pokazuj^icych  sie  objawach  przy- 
chylnéj  za  námi  opinii  w  Nicmczech,\v  samejže  jakoby  Moskwie 
i  jéj  wojskach.  Lecz  gdy  sig  te  wiesci  nie  sprawdzajg,  gdy  za 
niemi  nast§puj^  potwierdzenia  poprzednich  i  coraz  gorsze  wia- 
domošci,  Niemcewicz,  obarczony  wiekiem,  slaboscia  zdrowia,  a 
nadewszystko  niepewnošci^i  losóvv  ginacéj  ojczyzny  stérany,  cho- 
dzi  jak  nie  swój :  a  jednak  pasuje  si§  z  trudnošciami,  nie  zwal- 
nia,  pomnaža  owszem  usilowania,  aby  zmniejszyc  fatalny  skutek, 
sprawiony  w  Anglii  przez  opis  zaburzeri  i  okrucieiístw  nocy 
15  sierpnia. 

Przed  ministrami  angielskimi,  przed  xi^ciem  Talleyrandem, 
pelnomocnikiem  Francyi,  przed  xi^ciem  Esterhazy  i  p.  Wessen- 
bergiem  poslami  Austryi,  jeszcze  nam  wówczas  mniéj  przeci- 
wnéj,  stará  si§  oddzielic  naród  polski  od  jakóbinskich  wichrzy- 
cieli  i  oprawców,  którzy  go  hanbili  i  gubili. 

aŽle  idzie  w  Polsce)),  rzekt  do  niego  Talleyrand.  A  gdy  mu 
na  to  nasz  wyslannik  powiedzial,  že  Polacy  ufaj^  jeszcze  geniu- 
szowi  i  dobrým  ch^ciom  patryarchy  dyplomacyi  europejski(''j, 


STARANIA  DYPLOMATYCZE  W  LONDYNIE.  229 

odrzekl  Tayllerand  :  «  Na  gorliwosci  nigdy  nam  zbywac  nie  b§- 
»  dzie;  ale  trzeba  si§  samým  naprzód  utrzymač  [mais  il  faut  ďa- 
»  bord  réussir).  » 

Niezawsze  zdolal  Niemcewicz  oprzec  si§  wraženiom  rozpaczy 
i  zupelnego  opuszczenia  :  byly  momenta,  w  których  upadal  go- 
rzko  na  úmysle.  Ale  niebawnie  mysl  obowi^zku  znowu  bierze 
gói*§  i  krzepi  go.  Rzuca  si§  do  pracy  choc  niewdzi§cznéj  i  málo 
obiecuj§céj ;  žádných  starán  nie  szcz§dzi,  aby  rz§d  i  osoby  zná- 
cz^ce  uleczyc  od  uprzedzeň  przeciw  nieszczesliwemu  narodowi, 
i  ich  spólczucia  odzyskač  dla  wielkiéj,  szlachetnéj,  najsprawie- 
dliwszéj,  choč  gin^céj  sprawy.  Wiadomosci  o  najsmutniejszych  i 
ostatních  katastrofách  naszego  powstania,  o  wzigciu  Warszawy, 
o  rozproszeniu  wojska,  rz^du,  sejmu,  szukaj§cych  schronienia 
na  obcéj  ziemi,  dochodz§  kolejno  do  Londýnu.  W  chwilach  tak 
dobijaj§cych,  pod  których  ci§žarem  trudno  bylo  nieuledz,  nasz 
s§dziwy  wyslannik  nie  pozwala  sobie  r§k  opuszczac,  kolata 
wsz§dzie,  wystawia  si§  na  coraz  zimniejsze  przyjgcie,  na  kolata- 
nie  do  drzwi,  co  si§  juž  nie  otwieraj§,  doswiadcza,  jak  od  nie- 
szcz^šliwych  «  wszyscy  stroni§  i  kolejno  ich  opuszczaj§.  » 
Wszelako  lord  Grey  i  lord  Palmerston  musz§  wysluchač  jego 
nieraz  dražni^ce  wolanie  o  pomoc  dla  gin^céj  Polski,  ostré  wy- 
rzuty  na  nieczulosc  i  zimn§  oboj§tnosc,  na  krzycz§ce  gwalty,  na 
ich  t§pošc  polityczn^,  nie  maj§c^  na  wzgl§dzie  oczywistych  po- 
trzeb  caléj  Europy  a  nawet  interesu  samejže  Anglii,  gdy  Polsk§ 
na  lup  Moskwie  oddaj§. 

W  porze,  gdy  po  wzi^ciu  Warszawy  jeszcze  bylo  podobieň- 
stwo  utrzymania  si§  przy  žyciu,  choc  úpadek  stolicy  równie 
w  krajů  jak  za  granica  przedstawial  spraw§  nasz§  juž  bez  ra- 
tunku  i  nie  mog^c^  si§  podniesč  chyba  čudem,  Niemcewicz  cuci 
wlasne  upadajíce  nadzieje  i  usiluje  podniešc  je  w  Anglikach. 
Sam  przekonany  o  bohatérskiéj  wytrwalosci  naszego  wojska, 
chce  to  przekonanie  innym  nadac,  i  przeklada  wsz§dzie,  že  nie 
nálezy  rozpaczač  o  przyszlosci  národu,  gotowego  raczéj  gin^c,  jak 
poddač  si§  obcemu  jarzmu. 


230  ROZDZIAl  SIEDEMNASTY.   —   ROK   1831. 

Wkoňcu,  nasz  wyslannik  dor^cza  departamentowi  zagrani- 
cznemu  ostatnie  cyrkularae  i  protcstacye  gin^cego  Rz^idu  Naro- 
dowego.  Zapewnia  sie  przynajniniéj,  že  gabinet  angiclski  l)^;dzie 
si§  wstawial  w  Petersburgu,  aby  zmniejszyč,  ztagodzič  niesty- 
chane  srogosci,  którc  rozpoczynaly  si^  nad  nicszcz^sliw^  i  dtu- 
giemu  meczeristwu  przoznaczon^  Polsky.  Tc  przeloženia,  nieraz 
powtarzane  przez  rz§dy  Záchodu,  ale  czynione  do  potgžnego 
zwyciezcy  za  rozbrojonym  i  zwyci^žonym  národem,  okázaly  si^ 
zawsze  próžnc,  bezskuteczne,  bo  nie  byíy  nigdy  silniejszém  na- 
stawaniem  naležycie  poparte. 

Traktát  wiedeňski,  który  si^  dotg,d  zdawaí  przeszkod^i  do  uzy- 
skania  zupclniejszych  korzysci,  skuteczniejszych  za  námi  kroków, 
stal  sie  teraz  jedyn^  nasz^  tarcz^i  i  obrong,  :  lecz  obron^  takže 
bezskuteczn§,  bo  nawet  rodzaj  bytu  przezeií  Polsce  nadaný  juž 
wtedy  bez  grožby  oreža,  bez  odnowienia  wojny  nie  mógl  byc  za- 
chowanym.  «  Trzeba  bylo  przez  rok  caly  przy  žyciu  utrzymaé 
si§,  dotrwaé  przynajmniéj  až  do  korica  paždziernika,  »  mówili 
potem  Palmerston  i  Talleyrand,  ((a  wtedy  bylibysmy  wam  przy- 
szli  w  pomoc. )) 

Czy  te  slowa  byly  szczei-e,  czyby  si§  sprawdzily  :  kto  može  te- 
raz powiedzieč  ?...., 


XVUI 


Dalszy  ci^g  staraň  w  Anglii.  —  Powrót  do  Paryža.  —  Udzial  w  pracach  tulac- 
twa.  —  Ostatnie  lata.  —  Zakoáczenie. 


Sprawiedliwosč  wymaga;  abysmy  tu  znowu  powtórzyli,  iž 
w  naszém  przekonaniu,  žáden  i  zr^czniejszy  i  bieglejszy  dyplo- 
inataniž  Niemcewicz,  od  rz§du  angielskiego  nic  wi^céjby  nie  wy- 
mógl,  i  že  niczyje  czynniejsze  usilowania  nie  potrafiiyby  dla 
Polski  wówczas  w  publicznosci  angielskiéj  wi^céj  sympalyi 
wzbudzič.  Czytajyc  jego  dziennik,  možemy  os§dzič  z  jakiemi 
trudnosciami  mial  Niemcewicz  do  walczenia.  Czasu  trzeba  bylo, 
aby  zawi§zac  i  pomnožyč  stosunki  z  osobami  zdolnemi,  coby 
pomódz  nam  mogly  swym  wpiywem  i  znaczeniem,  i  aby  za  ich 
posrednictwem  wzniecic  i  wzmocnic  spólczucie  powszechniejsze 
za  námi.  Ten  rezultat  dojrzat  póžniéj  i  dat  si§  widzieč  we  wszy- 
stkich  klasách  národu;  tak  dalece,  iž  przez  čhwile  zdawato  si§, 
že  žywa  ta  i  glosna  przychylnosc  znagli  i  zach^ci  rz§d  do  czyn- 
niejszego  za  námi  wdania  si§.  Lecz  to  usposobienie  opinii  roz- 
wingto  si§  w  peínosci  dopiero  po  úpadku  naszéj  sprawyj  i  nie 
moglo  niestety  byc  przyspieszoném  na  czas,  t.  j.  przez  czas,  gdy 
trwaj§ca  jeszcze  walka  dowodzitaby  ludowi  angielskiemu,  že  jego 


234  ROZDZIAL  OŠMNASTY.    —  ROK   1831-1841. 

rz§d  niože  žyj^céj  jeszcze  Polsce  przyjsc  w  pomoc.  Wypadki  i* 
kl§ski  szly  prgdzéj,  niž  najgorliwsze  i  najczynniejsze  starania,  i 
nie  dozwalaty  im  w  por§  dojrzewac.  Wszelako  juž  w  czasie,  gdy 
tyloliczne  prače  i  zabiegi  na  jednym  Niemcewiczu  polegaty  i 
kiedy  im  musiaí  sam  wystarczac,  wszystkie  póžniéj  dokonané 
postepy  i  osiggnicte  korzysci  w  pozyskaniu  nam  ducha,  publi- 
cznego,  które  przez  kilkanascie  lat  potem  utrzymaty  w  tym  krajů 
úrok  imienia  polskiego,  juž  od  pocz^tku  misyi  naszego  wystan- 
nika  zostaty  przez  niego  przewidziane,  dotkni§te,  przygotowane, 
rozpocz^te. 

W  pierwszych  zaraz  miesi^cach  swego  pobytu  w  Anglii,  Niem- 
cewicz  zawi^zuje  stosunki  z  róžnémi  dziennikami  i  dosyla  im 
artykuly,  wyšwiecajficc  stan  i  prawa  Polski,  broni^ce  j§  od  potwa- 
rzy  wrogów,  od  nagan  zle  zawiadomionych  przyjaciól.  Poznaje 
sig  i  zaprzyjažnia  z  czlonkami  Parlamentu,  zamawia  sobie  ich 
glos  za  Polsky,  podaje  im  noty  wystavviaj^ce  trešc  naszéj  sprawy 
i  nasze  Qierpienia,  przez  co  gotuje  przyszle  wnioski  za  námi. 
Stará  si§  o  umieszczenie  artykulu  o  Polsce  w  Edinburgh  Re- 
view,  zach§ca  koniecznie  Edwarda  Bulwera,  slyn^cego  wówczas 
pisarza  romansóvv  a  rázem  cztonka  Parlamentu,  aby  na  tle 
wojny  naszéj  napisat  povviesc  historyczn^.  W  tymže  zamiarze 
údaje  si§  do  róžnych  dam,  bawi^cych  si§  Avydawaniem  román - 
sów.  Prawdziwie  možná  povviedzieé,  že  jego  patry otycznéj,  czyn- 
néj  goriiwosci  nic  nieuchodzi.  Sir  Francis  liurdett  jest  jednym 
z  pierwszych  jego  znajomosci;  trafil  do  0'Conella,  síawnego  rzo- 
cznika  Irlandyi;  trafit  piorwszy  do  p.  Cutlar  Fergusson  i  juž  go 
wczesnie  przysposobit  do  wniosku,  pofh\'akroé  póžniéj  w  Par- 
lamencie  z  takim  swietnym  rozglosem  zrol)ionego.  Niemcewicz 
takže  pierwszy  powzi§t  myál  zatoženia  Angielskiego  Towarzystwa 
Litcrackiego  Przyjaciól  Polski  w  Londynie,  które  póžniéj  tyle 
przyslug  oddalo  sprawie  i  biednym  emigrantom  naszym,  które 
dotijd  nie  dozwala,  aby  gwiazda  Polski  znikía  na  horyzoncie  lon- 
dyiískim,  kicdy  ona  gdžieindziéj  ledwo  postrzegac  sie  daje. 

Tomusz  Campbell,  slawny  wówczas  poeta,  i  p.  Bach,  prawnik 


DAL3ZE  STARANIA   W   ANGLII.  285 

niemiecki  osiadly  w  Anglii,  wespóí  z  Niemcewiczem,  prowa- 
dzeni  i  zachecani  przez  niego,  byli  piervvszymi  furidatorami  tego 
towarzystwa,  któremu  (a  glóvvnie  jego  najczynniejszemu  czíon- 
kowi  i  póžniéj  prezesowi,  zacnemu  lordowi  D.  Stuart)  za  statě 
prače  i  poáwiecenia,  wdziecznoác  Polski  nigdy  si?  došó  nie  wy- 
ptaci. 

Wystanie  konsula  angielskiego  do  Warszawy  i  domaganie  si? 
o  konsula  w  Rrakowie,  byty  takže  od  poczatku  przedmiotem 
starali  Nierncewicza.  Ci§gle  o  to  kolatat  do  lorda  Palmerston  i 
do  podsekretarza  Backhouse,  z  którym  sie  byt  zaprzyjažnit;  a 
gdy  si?  raecz  pi7;edlužata,  staral  si?  j^  przez  petycye  wprowadzié 
do  Izby  nižszéj,  gdzie  poparta  przez  S.  F.  Burdett,  niepredzéj  je- 
dnak, jak  po  wzieciu  naszéj  stolicy  do  skutku  przyszla.  Takto  za- 
biegi,  czy  wiekszéj,  czy  w  porównaniu  mniejszéj  wagi,  zawsze 
dtugich  zachodów  potrzebowaty,  rzadko  w  por?  ziscié  si?  mogty. 
Do  nieszcz?só  krajowych,  które  go  catkieni  zajmowaty,  t^czyly 
si?  prywatne  smutki  :  «  Od  wyjazdu  z  Warszawy,  pisze  w  paž- 
))  dzierniku,  ani  jednego  listu  od  swoich  nie  odebratem.  Nie 
»  wiem,  co  si?  dzieje  z  synowcami,  z  chudob§  n)oj§.  Ursynów, 
»  ostatnie  starošci  niojéj  schronienie,  zniweczoném  byc  musi. 
»  Wszystko  to  niczém,  lecz  biedna  Ojczyzna !  »  Wzmagaj^ce  si?  i 
množíce  powszechne  spólczucie  za  nieszcz?sliwymi ,  których 
rz^dy  odst?powaly,  stato  si?  jedyn§,  Nierncewicza,  jak  sam  pisze, 
pociech§.  Odbiera  od  ludzi  róžnych  klas  rozrzewniaj^ce  dowody 
przyjažni  i  uprzejméj  goscinnosci.  Mi?dzy  innémi  Miss  Porter, 
autorka  powiesci  «  Tliadeus  of  Warsaw  »  wielka  nasza  przyja- 
ciotka,  i  Miss  Burnett,  znaná  autorka  cenionych  romansów  Ewe- 
liny  i  Kamilli,  usiluj^  rozrywaó  go,  wywož^  prawie  gwattem  na 
wies,  aby  ogrom  smutku  nie  obrócit  si?  w  smierteln^  rozpacz. 
To  takže  byto  celém  uprzejmych  staraií  Lady  Cecylii  Undervvood, 
teražniejszéj  xiožny  Inverness,  matžonki  xiecia  Sussex,  i  samego 
tož  xi?cia,  który  do  zgonu  nie  príestal  byc  sprawy  poUkiéj  i 
Nierncewicza  gorliwym  przyjacielem. 

Nietylko  w  uprzejiném  opiekowaniu  si?  nim  przyjaciót,  ale  i 


236  ROZDZIAt  OŠMNASTY.    —  ROK   1831-18/ll. 

w  uczuciach  réligijnych  szuka  Niemcewicz  pewniejszéj  dla  siebie 
pociechy.  Uderza  w  jego  paini§tnikach  regulárně  bardzo,  co  nie- 
dziela  i  šwi§ta  bywanie  na  mszy ;  slucha  kazaň  z  wielk^  uwag^ 
i  skruch§,  i  zwykl  byl  zmawiac  dwie  modlitvvy,  które  byl  sobie 
uložyl,  i  które  umieszczamy  w  annexach  (1).  Rozrzewnia  go  špiew 
košcielny  :  «  Nie  umiem  powiedziec,  nie  wiem,  czemu  chwila 
nabožeristwa  naszego,  wi^céj  jak  inne  przenosz^  myši  mojg  do 
biednéj  Ojczyzny  mojéj.  Ten  sam  obrz§dek,  tež  samé  we  mszy 
i  suplikacyach  spiewanie,  przypomnialy  mi  nabožeristwo  w  pa- 
rafialnym  kosciele  moim  služewskim,  gdzie  nie  tak  bogate  jak 
tu  zgromadzenia,  ale  gromada  wiešniaków  z  okolic,  po  tygo- 
dniowéj  pracy,  w  prostéj,  lecz  chgdogiéj  odziežy,  wzywala  li- 
tošci  Boga.  Taž  nota,  któr§  i  tu  spiewano,  tak  pi^knie  tam  nu- 
con^  byla!  Przeleciala  mysl,  co  mówi§,  przelecialo  serce  moje, 
przez  morza,  przez  l§dy,  w  ojczyste  dziedziny  do  wiejskiéj  swi§- 
tyni,  do  mego  Ursynowa.  Tu,  po  nabožeňstwie,  przeszedlem  sig 
smutnie  po  Hyde-parku.  Niegdys,  po  nabožeňstwie  w  Ursyno- 
wie,  wracalem  do  siebie;  juž  mnie  tam  czekaly  male  dzie- 
wcz^ta  mojego.  Ludwika,  a  szly  za  mn^  drobnémi  krokami,  po 
ogrodzie  i  lásku.  (Niedziela  w  kwietniu  1832  r.).)) 

Na  wezwanie  przybywaj^cych  do  Francyi  i  Anglii  znajomych 
czlonków  emigracyi  polskiéj,  Niemcewicz  postanawia  przedlužyé 
swój  pobyt  w  Londynie,  nietylko  aby  zawsze  przypominac  mini- 
strem obiecane  za  námi  kroki,  któremi  mieli  lagodzič  srogosci  i 
wymódz  na  naszych  gngbicielach  zachowanie  traktátu  Wiederi- 
skiego,  ale  tež  aby  byč  gotow^  pomoc^  dla  rozbitków  chwale- 
bnéj,  niefortunnéj  walki,  szukaj^cych  schronienia  na  ziemi  an- 
gielskiéj.  Jakož,  na  jego  wstawienie  si§  i  przyjaciela  P.  Backhouse, 
departameni  zagraniczny  naszym  ziomkom  w  nagléj  potrzebie 
cz^ste  udziela  pieni^žne  wsparcia.  Z  drugiéj  strony,  awan- 
turników,  których  wówczas  wiele  sig  pokazywalo,  chc^cych  si§ 
okrywač   zwaniem  emigrantów  polskich   dla  jwyludzenia  da- 

"  (1)  Zobacz  aiincx. 


DALSZE  STARANIA  W  ANGLII.  237 

tków  od  rz^du  i  od  obywateli,  Niemcewicz  gromi  surowo  i  nie 
dozwala  im  zwodzič  dobroczynnych,  co  moglo  uwíaczac  imie- 
niowi  polskiemu  i  szkodzic  prawdziwie  biednym  zastužonym  ro- 
dakom. 

Odt^d,  z  przybylymi  póžniéj  do  Londýnu  ziomkami,  Niemce- 
wicz ponawia  dawne  gorliwe  starania.  Po  dopetnionych  rázem 
wizytach  u  ministrów,  odwiedza  znowu  cztonków  parlamentu, 
sklonnych  przemówc  za  Polskg,  pisze  dla  nich  noty  o  stanie 
nieszczgsliwego  krajů,  o  zgwatceniu  wszelkich  jego  pravv;  przez 
wielorakie  zabiegi  i  starania,  gotuje  projektowane  wnioski :  slo- 
wem,  možná  twierdzic,  že  wspólne  ówczesne  ich  dzialania  byíy 
ze  wszech  miar  takie^  jakie  przystaly  wiernym  synom  umgczonéj 
matki,  którzy  nawet,  gdy  nikníe  nadzieja  jéj  ocalenia,  nie  zanie- 
dbuj^  žádných  srodków,  mog^cych  ulg§  przyniesč  jéj  cierpie- 
niom  i  utrzymač  j^  i  przedtužyc  przy  žyciu,  ledwo  zdaje  si§ 
tlej§cém  a  jednak  nie  powinném  nigdy  zagasn^č. 

Niemcewicz  wszytkie  swe  sily  poswi§ca  tym  swietym  obo- 
wi^zkom;  swoj^  gorliwosci^  zagrzewa  kolegów,  swym  przy- 
ktadem  zach^ca  ich  do  niezmordowanych  ušito wari.  a  Trudi- 
tur  dies  die  :  Wszystkie  dnie  schodzg,  na  bieganiu  w  nadziei 
otrzymania  czegoskolwiek  dla  naszéj  sprawy.  »  Manifestacye 
radykalne  w  naszéj  emigracyi  zaprawiajg,  gorycz^  jego  smutki, 
i  pomnažaj^  niespokojnosč  o  los  ojczyzny.  « Ghcialbym,  aby 
ktos  uczciwy,  swiatty  i  bezstronny  podat  do  potomnosci  pra- 
wdziwy  opis  powstania  naszego,  odkryl  potwarze  bezczelnych, 
i  w  opowiadaniu,  wszystkim  i  každému  'oddat  sprawiedli- 
wosč.  »  Ghoč  poswi§ca  dnie  i  noce  trudom,  których  Polska  jest 
jedynym  celém,  nie  czuje  si^  niémi  zadowolniony,  utyskuje  na 
ich  niedostatek.  «  Przebóg,  pisze,  czemuž  mnie  gniecie  zgrzy- 
biala  juž  karose,  czemuž  sily  i  úmysl  nie  te,  co  wprzódy !  » 

Gwalty,  bezprawia,  okrucieristwa,  których  sig  dopuszczano  na 
caléj  Polsce,  staly  si§  o  téj  porze,  okropn^  wprawdzie,  lecz 
gtównie  przemagaj^cg,  przyczyn§  silnego  rozkrzewienia  gor^céj 
ku  nani  przychylnošci  Anglików.  Ich  wspótczucie  dla  podepta- 


238  ROZDzrAt  osmnasty.  —  rok  i831-18íd. 

nyeh  praw  Polski  wzrastato  w  równéj  niierze  ze  wstr^tem, 
wznieconym  przez  srogosc  i  nieužytošč  zwyci^zcy.  Podbijacze 
nielitošciwi,  gnebiciele  zažarci  i  bez  serca  udzielncgo  národu, 
za  któryni  przeniawiaty  i  dawnosc  istnienia  i  tyle  zashig  przed 
Europ^,  nie  uszli  zupelnie  naležnéj  im  kary;  stali  si?  przez  pe- 
wny  przeci^g  lat  przedmiotem  wyražnéj  i  powszechnéj  odrazy. 
Miano  ich  za  jak^is  dzicz,  co  grozi  wszydzie  grabicž^i  krajów, 
przešladowaniem  nievvinnych,  zatratowaniem  praw  i  swobód, 
i  o  których  nie  možná  bylo  wspomniec  bez  zgrozy.  Bieg  czasu, 
nowe  krajów  wstrz^isnienia,  niespodziane  wypadki,  grožne  rz^- 
doni,  krajom  i  spolecznosci,  zataríy  póžniéj  po  wi^kszéj  czgáci 
owe  pi^tno  hanby,  wyryte  na  czole  tak  gn^biciela  Polski  jak 
paňstwa  jego,  i  zmniejszyíy  znacznie  sprawione  przeciw  nim 
wraženia,  które  w  pocz^tku  naszych  nieustaj^icych  i  pomnože- 
ných krzywd  i  kl§sk  tak  silnie  za  námi  w  opinii  publicznéj 
przemawialy. 

Po  pierwszym  wniosku  Fcrgussona,  który  sie  nad  spodziewa- 
nie  udal,  Niemcewicz,  chcgc  korzystac  z  pomyšlnego  skutku 
w  catéj  Anglii  przez  to  sprawionego,  i  nie  znajdujc^c  juž  w  stolicy 
dosyc  osobnego  dla  swéj  gorliwošci  zaj^cia,  umyslil  odprawié 
pielgrzymkg  po  krajů,  aby  meetyngi  zbierač  i  petycye  zyskac  za 
námi. 

Udat  si?  naprzód  do  miasta  Bristol,  gdzie  mial  znajomosci 
jeszcze  od  czasu,  kiedy  z  tego  portu  z  jeneralem  Košciuszk^i  do 
Ameryki  odplyngt.  Mile  przyj^ty  od  dawnych  znajomych,  przez 
nich  nowe  stosunki  zawigzuje.  Z  Bristol  údaje  si?  do  Batli, 
ztamt^d  do  Birmingham.  Wsz?dzie  listy  okólne  i  artykuíy  do 
gazet  rozsyla,  bywa  na  zebraniach,  które  wtedy  mialy  miejsce 
z  przyczyny  tocz^céj  si?  walki  o  reform?,  na  solennych  obia- 
dach,  przemawia,  nieraz  obszernie  i  zawsze  wymownic  wysta- 
wiaj^c  stan  okropny  Polski,  gvvaity  jej  wyrz^dzone,  i  wzywaj^c 
Anglików,  aby  si?  uj?li  za  národem  wolnym,  niegodnie  ujarz- 
mionym,  Wsz?dzie,  a  szczególnie  w  liinningham  najlepiéj  przy- 
j?ty,  odbiera  obietnice,  že  skoro  reforma  b?dzie  przeprowadzona. 


DALSZE   STARANIA   W   ANGLII.  239: 

Angliaprzynagli  swój  rz^d,  do  dania  pomocy  Polsce.  Bili  reformy 
trzymal  wówczas  catg.  Angli§  w  ruchu  i  rozdraznieniu ;  ten  stan 
rzeczy  mógl  byc  dla  naszych  zabiegów  užytecznym,  ale  též  prze- 
szkadzat  nam  :  bo  byl  powodeni  do  odloženia  wszelkich  za  námi 
silniejszych  wstawieií,  póki  to  prawo  nie  przejdzie.  Niemcewicz 
musiat  poprzestac  na  obietnicach  wyražnych  i  najszczerszych, 
že  po  reformie  uzyskanéj,  Polska  b^dzie  pierwszym  przedniio- 
tem,  którym  si§  zajmie  lud,  nowém  prawem  do  wigkszego 
wplywu  przypuszczoný. 

Zgromadzenie  dla  popierania  refornly  w  Birmingham,  zawi§- 
zane  pod  przewodnicwem  p.  Atwood,  gorliwego  Polski  przy- 
jaciela,  postanowilo  jednomyslnie  :  «  že  ofiarowanym  bgdzie 
J.  Niemcewiczowi  medal  srebrny,  jako  hold  winny  jego  patryo- 
tycznemu  charakterowi,  i  jako  zaklad  sympatyi,  uszanowania  i 
szacunku  Rady  tego  zgromadzenia,  równie  též  jako  dowód  sil- 
nego  jéj  postanowienia,  že  nie  omieszka  žádných  srodków,  by 
krzywd§  uczynion^  Polsce  sprostovvac.  » 

Niemcewicz  chciat  z  Birmingham  udač  si^  do  Manchester  i 
Liverpol,  gdzie  jego  bytnosc  byiaby  zapewne  najužyteczniejsz§. 
Ale  naglony  lištami  z  Londýnu,  by  wracal  i  pomagal  tam  gotu- 
j^cemu  sie  drugiemu  wnioskowi  Fergussona,  musial  odst^pic 
od  swego  przedsiewziecia  dalszéj  pielgrzymki  po  Anglii. 

W  tym  to  czasie  Niemcewicz  odebrat  list  od  jener.  Winc. 
Krasiiískiego,  wcale  niespodziewany.  a  Dowiedziawszy  si§  (stowa 
s^  dziennika),  jak  ja  t^sknig  w  obcych  krajach  i  ubolewam, 
že  w  cudzéj  ziemi  koáci  zložyč  mi  przychodzi ,  miaí  sobie  za 
powinnosc  doniesc  o  tém  cesarzowi  Mikolajowi,  i  ten  kázal 
mu  przez  Benkendorfa  powiedziec,  že  bylebym  przeprosil 
monarch^^,  wolny  powrót  bez  žadnéj  restrykcjji  b^dzie  mi 
wraz  zapewniony.  » 

Widzielismy,  jak  Niemcewicz  tcskit  za  ksi^žkami  i  manusryp- 
tami  swojémi,  które,  jak  pociechg  na  starosc  byl  nagromadzil,  i 
roil  sobie,  že  je  po  šmierci  zapisze  Towarzystwu  Przyjaciót 
Nauk.  Moglišmy  si§  takže  przekonac,  jak  wlasnosc  Ursynowa 


240  ROZDZIAL  OŠMNASTY.   —   ROK   1831-18/il. 

byla  mu  nad  wyraz  drog?  i  przyjemn?.  Pokuszenic  wi§c  nioglo 
byč  mocné  dla  niego :  lecz  ani  chwili  nie  wahal  si§  poswi§cič  co 
mial  najdrožszego  wyžszym  obowi^zkom;  odrzucil  wi§c  ofiaro- 
wane  najcenniejsze  dla  niego  pociechy.  • 

«  Któžby  obecnic  chcial,  pisze,  patrzéé  na  to  ujarzmienie,  natě 
cierpienia,  na  t§  pych§  wrogów;  któžby  mówi§,  chcial  patrzec, 
na  to,  co  juž  w  opisaniu  jest  gorzkiém  i  bolesném?  W  Polsce 
bardziéj  bylbym  wygnaiícem,  niž  tutaj.  » 

Po  drugim  vvniosku  Fergussona,  zaproszony  do  wiejskiéj 
rezydencyi  lorda  Carnawon,  przez  niego  i  liczn?  jego  famili? 
z  prawdziw?  serdecznosci?  zostal  ugoszczony.  Lord  Carnawon, 
dawniéj  lord  Porcester,  za  mlodošci  liberalnych  zásad,  scišle 
byl  si§  zaprzyjažnil  w  Lipsku  z  Kosciuszk?  i  Ignacym  Potockim. 
Na  starosč,  vv  zaci^tego  zmienil  si§  torysa.  Ale  najzawzigtszy 
torys  angielski,  jest  jeszcze  z  wielu  miararcyliberalnym  czlowie- 
kiem  :  zmiana  zásad  politycznych  lorda  Carnawon  nie  zmienila 
bynajmniéj  jego  serca,  jego  przywigzania  do  Polski  i  do  dawnych 
znajomych. 

W  tejže  objaždzce  Niemcewicz  poznal  si§  z  sir  John  PoUen, 
krewnym  pulkownika  Pollen,  z  którym  scisle  si?  byl  zaznajomil 
w  Ameryce  i  w  Pulawach.  Pulkownik  Pollen,  zacny  i  szlachetny 
czlowiek,  przez  wiele  lat  podróžowal  po  wszystkich  cz^sciach 
šwiata,  prawie  zawsze  konno,  wraz  z  mlodg,  i  ladn?  žon?,  która 
do  niego  nami§tnie  byla  przy wi^zana,  i  która  go  stracila  w  czasie 
burzy  niedaleko  Memla,  gdy  drugich  tongčych  chcial  ratowac. 
Niemcewicz  mocno  žalowal,  iž  nieutulonéj  wdowy  nie  mógl 
w  jéj  ustroniu  nawiedzic,  z  któr^by  tyle  wspomnieú  drogich 
mógl  odnowič.  Pulkownik  Pollen,  w  czasie  swoich  nieustan- 
nych  peregrynacyj  cz§sto  z  žon§  do  Polski  zaježdžal,  dlugo  bawil 
w  Pulawach,  gdzie  w  ogrodzie  pami^tka  byla  mu  pošwi^cona, 
przez  xigcia  generála  Ziem  Podolskich ,  z  nápisem  serdecznym, 
jaki  si§  nalézal  jego  zaletom  i  przyjažni. 

Tu  wypada  wspomniec  o  pobycie  Niemcewicza  w  Beauwood, 
pyszném  wiejskiém  mieszkaniu  lorda  Landsdowne,  dok^d  przez 


OBROŇGY  SPRAWY  POLSKIÉJ   W  ANGLII.  2Ůl 

niego  byt  zaproszony.  LadyLandsdowne,  pani  rzadkiego  rozumu 
i  serca,  a  nasza  stala  obronicielka,  i  inne  jéj  rodziny  domy, 
usilowaly  sw§  szczer^  grzecznošci^  rozrywač  go  od  ci§g}ego 
smutku.  W  jednym  z  cz^stych  spacerów  okolicznych,  wioz§  go 
z  wizyt^  do  stawnego  poety  pana  Moor,  który  niedaleko  Beau- 
wood  mial  male  i  schludne  mieszkanie,  gdzie  z  žon§  szcz§sliwe 
dnie  p§dzil,  žádných  wi^kszych  dostatków  nie  pragn§c.  Nasz 
poeta,  smutný  wygnaniec  i  tulacz,  zwiedza  pracowni§  szcz^šli- 
wego  wieszcza,  przyjemnie  urz^dzon^,  obložon§  ksi§žkami :  (d 
ja,  pisze  Niemcewicz,  mialem  takže  moje  mate,  wiejskie, 
skromné  mieszkanie,  bytem  takže  z  niego  kontent.  Juž  go  nie- 
zobacz§  wi^céj...  niech  si§  dzieje  wola  Boža!  »  (21  wrzešnia 
1832  r.).  ^ 

O  lady  EUžbiecie  Fielding,  siostrze  margrabiny  Landsdowne, 
winnismy  tu  wspomnieč,  jako  o  szczególnie  dobréj  i  szczeréj 
przyjaciólce  Polski  i  Polaków.  Jedna  z  jéj  córek  uložyla  i  wy- 
data  spiewy  pošwi^cone  sprawie  polskiéj ;  druga,  styn§ca  do- 
broci§  i  pi^knoscia  lady  Valentort,  dzis  lady  Mounteshcom, 
bgdgc  jeszcze  pann§,  posadzila  vv  ogrodzie  rodziców  dgbczaka, 
na  pami^tk^  zwyci^ztwa  pod  Wielkiém  D§bem ,  który  dot§d 
przez  nich  jest  z  rozrzewiiieniem  pokazywany. 

Niemcewicz,  podczas  svvego  pobytu  w  Anglii,  spotykat  czesto 
przyjaciót  i  krewnych  z  Ameryki  (miedzy  innymi  p.  St.  John, 
syna  lorda  Bolingbroke,  z  którym  podróžowat  po  Ameryce) : 
wszyscy  daj§  mu  dowody  niewygasléj  pamigci  i  przyjažni.  Ro- 
rzysta  z  ich  przytomnošci,  aby  ci§gtg,  i  pewniejsz^  koresponden- 
cy§  z  žon^  prowadzic;  a  zawsze  krajem  zajaty,  przesyta  do  Ame- 
ryki artykuty  do  gazet  i  inne  pisma,  aby  i  za  Oceánem,  w  dru- 
giéj  jego  ojczyžnie,  los  Polski,  jéj  cierpienia,  jéj  prawa  znané 
byty,  i  zjednaly  takže  wspólczucie  wolnych  Amerykanów. 

Témczasem,  kl^ski  i  okrucieiístwa  postgpuj§  i  powiekszaj^  sic 
bez  granic  w  nieszczesliwéj  ojczyžnie.  Nieskutecznošc  staraií 
o  ich  zmiejszenie,  zimné  odmowy,  strata  najdroszych  nadziei, 
nareszcie  winy,  usterki,    niedorzecznosci    Avlasnych  rodaków 

16 


2ft2  ROZDZIAL  OŠMNASTY.    —  ROK  1831-1861. 

—  Z  nieszoz^sc  najwi^ksze  i  najszkodliwsze  dla  národu  —  wszystko 
to  gn^bito  bolešnie,  choé  nie  ztamalo  duszy  Niemcewicza,  nie 
potraťilo  przytepic  jego  dzialalnosci. 

Postawiony,  jakoby  na  pierwszych  czatach,  aby  nic  z  bezpra- 
wiów  i  gwaltów,  ninož§cych  si§  w  Polsce,  nie  uszlo  powszechnéj 
wiadomosci  o  nich,  natychmiast  o  nich  chce  ministrom  angiel- 
skim  donosic;  nie  przestaje  u  drzvvi  zawartych  i  gluchych  wolac 
o  pomoc ;  artykuly  dosyla  do  gazet  znaczniejszych  angielskich, 
francuzkich,  amerykaňskich ;  zaczyna  rázem  tlómaczenie  po 
angielsku  nowego  tomu  dziadów  Mickiewicza,  i  z  jego  Ksi§gami 
píelgrzymstwa  chodzi  napróžno  po  róžnych  edytorach ,  aby  ich 
do  wydania  zach^cic. 

Málo  zadowolniony,  od  pocz^tku  swéj  misyi,  zbyt  ozi^blém 
i  w^rachowaném  post^powaniem  ludzi  rzíídowych  i  w  ogól- 
nosci  klas  wyžszych,  nasz  wysíannik,  w  czasie  swéj  piel- 
grzymki  po  Anglii,  jakesmy  juž  mogli  widziec,  szuka)  nieraz 
wzniecac  ognistsze  i  mniéj  ogl§dne  manifestacye  za  námi 
w  klasách  nižszycb,  i  z  niemi  i  z  ich  popularnymi  naczelnikami 
zawi^zywal  stosunki.  To  bylo  nawet  powodem  do  nagan  i 
wyrzutów,  czasem  mu  robionych  przez  nicktóre  znaczniejsze, 
nam  jednak  przychylne  osoby.  Mniéj  o  to  dbajíc,  gdy  wszystkie 
kroki  w  wyžszych  warstwach  czynione  nie  wydawaly  žádaných 
skutkóvv,  i  gdy  \v  porze  jesiennéj  sprawy  rz^dowe  s§  zatrzy- 
mane  w  pustým  niejako  Londynie  a  Avszyscy  rozježdžaj^i  sie 
na  wies,  Niemcewicz,  maj^c  bezczynnosc  za  przestepstvvo,  kiedy 
kraj  i  rodacy  cierpi^,  postanavvia  obrócic  swe  starania  do  zbie- 
rania  skladek  na  emigracy§  i  na  pomoc  dla  nilodziežy  polskiéj. 
W  tym  celu  zabiera  znajomosc  z  dwoma  obywatelami  City, 
zásad  ultralibcralnych,  lecz  maj^cymi  wówczas  wielki  wplyw 
w  tym  bogatym  grodzie.  Za  jego  staraniem  zbiera  si^  meeting 
pod  prezydency^  sir  Francis  Burdett.  Niemcewicz,  wolaniem 
wszystkich  i  prawie  gwattem  na  mówni(;e  wprowadzony,  mówi 
o  smutným  stanie  mlodziežy  polskiéj  w  Anglii  i  Francyi,  upo- 
mina   í»  wsparcie  i  pomoc  dla  niéj.  aby  rnogla  nabyé  nanki. 


OBROŇGY   SPRAAVY    POLSKIÉJ    W   ANGLII.  2&3 

któreby  jéj  zapewnily  sposób  do  žycia  i  možnosc  služenia  ojozy- 
žnie.  Skladka  zbiera  si?  dosyc  znaczna;ale  jéj  užycie  nie  we 
wszystkiém  szcz^sliwe  :  bo  zamiast  byč  obróconém  na  potrzeby 
maj^céj  si§  ksztalcič  míodziežy  polskiéj,  jest  po  cz^šci  roztrwo- 
nione  na  rzecz  róžnych  ludzi,  co  umieli  trafič  do  radykalów  lon- 
dyňskich,  na  czele  skadki  bgd§cych.  Na  to  utyskuj§c  Niemce- 
wicz,  nie  przestaje  jednak  gorliwych  starán.  Zwotuj§  si§  i  po 
innnych  miastach  podobné  skladkowe  zebrania.  W  Hulí  miano- 
wicie,  wažnym  porcie  handluj^cym  z  pólnoc§,  powstaje  towa- 
rzystwo,  które  z  zamiarem  przyjscia  w  pomoc  míodziežy  polskiéj, 
chce  rázem  politycznie  stužyč  sprawie,  wydaj§c  gazet?  poswi§- 
con^  jéj  obronie,  co  též  przez  jakis  czas  do  skutku  przychodzi. 
Lecz  towarzystwo  w  Hulí  zbytni^  gorliwosci^  szkodzi  sobie  i 
przyspiesza  swój  koniec,  podajg.c  nie  w  czas  do  obu  Izb  zbyt 
žarliw§  petycy§,  któr^  postawieni  wyžéj  przyjaciele  naši  znaležli 
niewlasciw§. 

W  tymže  czasie  wzniecone  klótnie  mi§dzy  poet§  Campbell  a 
adwokatem  Bach^  gorli>vymi  przyjaciolmi  Polski,  lecz  niezdol- 
nymi  przewodniczyc  londyriskiemu  Literackiemu  Towarzystwu, 
zagražajg.  mu  rozwi^zaniem.  Niemcewicz  usiluje  ich  pogodzic; 
co  gdy  si?  okazuje  niepodobném,  pomaga  do  uloženia  nowéj 
organizacyi  tego  towfcrzystwa,  które  przez  wiele  lat  mialo  stale 
odzywač  si?  za  Polsk§  i  jéj  rozbitkami. 

Nami?tna  prawdzivvie  milošč  ojczyzny,  ch?c  služenia  zawsze 
Polsce  i  Polakom,  która  w  naszym  s?dziwym  w^slanniku  z  wie- 
kiem  zdawaly  si?  wzrastaé  i  calego  posiasc,  nie  daly  mu  spo- 
cz^č  i  byč  nieczynnym  przez  chwil?.  Ledwo  te  sprawy  zalatwil, 
postanawia  znowu  udač  si?  do  Szkocyi  i  Irlandyi,  aby  tam  towa- 
rzystwo skladkowe  wywolac,  i  natychmiast,  bez  wzgl?du  na  sla  - 
bošč  sil  i  zdrowie,  puszcza  si?  w  drog?. 

W  téj  drugiéj  pielgrzymce,  w  któréj  polityczna  mysl  zostaje 
niejako  na  drugim  planie,  a  pierwszym  przedmiotem  jest  zebra- 
nie  funduszów  dla  míodziežy  polskiéj,  róžnie  mu  si?  powodzi. 
Odbiera  cz?sto  przykrei  zimno  odmowy;  nie  traci  wszakže  serca 


244  ROZDZIAl   OŠMNASTY.    —   ROK   183 1-1 841. 

i  daléj  jedzie.  W  Edymburgu  nie  údaje  mu  si^zebrač  meetingu, 
w  ktorymby,  jak  zvvykle,  zagrzewaj§c§  mow§  cel  swego  przebycia 
mógl  wyttómaczyč :  natomiast  zastaje  tam  tworz^ce  sig  towarzy- 
stwo  dam,  które  przez  loterye,  fanty  i  sktadki,  zbiera  fundusze 
dla  mlodziežy  polskiéj  i  obraca  je  na  ten  przedmiot,  b^dž  w  An- 
glii, b^dž  nawet  we  Francyi.  Nasz  pielgrzym  dzi§kuje,  oswieca, 
zachgca,  prosi,  rozrzewnia  sw^  przytomnosci§,  pomnaža  dary  i 
liczb§  czlonków  towarzystwa. 

Mówi^c  o  tém  towarzystwie ,  które  przez  lat  kilka  trwalo, 
wdzi§cznosč  nakazuje  nam  tu  umiescic  imie  szanovvnego  Lorda 
Coarhouse,  gtóry  ci§gle  i  bojnie  przyczynial  si§  do  skladek  i 
wspieral  naszych  wychodžców,  i  p.  Aytoun  gorliwego  jego  pora- 
dnika;  ale  szczególnie  winnismy  wspomnieč  imi^  pani  Cruicks- 
hank,  która  z  mlodemi  córkami  byla  dusz^i  edymburskiego 
Towarzystwa,  opatrznosci^  naszych  biednych  wygnariców,  bl§- 
dz^cycb  po  Szkocyi,  i  do  ostatka  dni  swoich  wspierala  základy 
edukacyjne  w  emigracyi.  Síusznie  tež  Polacy  w  Nancy,  gdzie 
szkola  dla  mlodziežy  naszéj  zatožon^  byla  i  po  wigkszéj  czesci 
funduszami  od  niéj  przyslanémi  utrzymywala  sig,  w  obchodzie 
pogrzebowym  za  jéj  dusz§  odpravvionym,  oddali  powinny  hold 
jéj  pamigci,  która  w  sercach  Polaków  zagin^c  niepowinna. 

Pgdzony  pataj^c§  zawsze  gorliwosci^,  Niemcewicz  ze  Szkocyi 
przeplyvva  do  Irlandyi,  gdzie  nigdy  nie  byl,  i  žádných  nie  mial 
stosunków. 

WDublinie,  przez  niezmordowane  usitowania  przy wodzi  szcz§- 
šliwie  do  skutku  zgromadzenie  pod  prezydencyg  lord  mayora, 
na  którém  w  mowie  obszernéj  wystawia  cel  swojego  przybycia 
i  stan  nieszczgsliwy  mlodziežy  polskiéj ,  tulajgcéj  si§  na  obcéj 
ziemi,  bez  žadnego  funduszu,  nie  mog§céj  si§  uzdolnié  do  ja- 
kiegob§dž  zawodu,  któryby  j^  od  n^dzy  obronil  i  nie  pozbawil 
nadziei  služenia  kiedyš  ojczyžnie.  Pan  Sheel,  Irlandczyk,  znaný 
czlonek  parlamentu  i  mowca  niepospolity,  poparl  wniosek 
Niemcewicza  i  skladka  zostala  žebraná.  Biskupi  i  duchowieiístwo 
kalolickie  irlandzkie,  od  których  Niemcewicz  najwipcéj  pomocy 


•NIEMCEWICZ   PRZENOSI   SIE   J)0   FRANGYl.  2Ů5 

spodziewaí  si§,  nie  okázali  mu  oczekiwanego  spólczucia;  nadto 
byli  obarcz.eni  wlasnémi  klopotami. 

W  ci^gu  téj  podróžy,  nasz  sedziwy  pielgrzym  szczególn§  raig- 
dzy  kwakrami  ziiajduje  zawsze  dla  cierpi^cych  i  mtodych  swych 
ziomków  sympaty^;  a  choc  od  wielu  innych  ludzi  wyžszego 
swiata  takže  uprzejmego  nieraz  doznal  przyjecia,  nigdzie  atoli 
wi^ksza,  jak  u  kwakrów  nie  okázala  si§  gotowosc  do  czynnego  i 
gorliwego  wspierania  jego  dobroczynnych  dzialari. 

Wracaj^c  na  Liverpool,  Niemcewicz  zostal  zawiedziony  w  na- 
dziejach,  które  sobie  robil  o  tém  bogatém  miešcie,  i  nie  mog^c 
nawet  u  zámožných  mieszkaiíców  dostač  listów  do  Manchester, 
siadt  dla  niedostatku  wtasnych  funduszów  na  w  ierzch  {imperiále) 
dyližansu  i  powrócit  do  Londýnu,  zk§d  vvkrótce  potem,  dnia  15 
listopada  1833  roku,  powolny  wezwaniu  ziomków  i  przyjaciót, 
udat  si§  do  Paryža. 

Zdaj§c  sprawe  o  czternasto-miesi^cznym  pobycie  Niemcewicza 
w  Anglii,  uwažalismy  za  potrzebne,  nie  oszcz§dzac  szczególów, 
mog§cych  dač  ocenic  cal§  wartosc  jego  dla  ojczyzny  poswi§ceň. 
Rok  ten  jego  pobytu  w  tym  krajů  pozostanie  jednym  z  celniej- 
szych  zaszczytów  jego  žycia.  Dla  osvvobodzonéj  z  wi^zów  choč 
na  krotko  Polski,  broni^céj  w  olbrzymiéj  walce  swych  praw  i 
niepodlegtošci,  Niemcewicz  w  podeszlym  wieku  wraca  znowu 
do  zawodu  publicznego,  od  którego  si§  byl  zupelnie  usun§í.  Ta 
trzecia  pora  jego  prac  bezpošrednio  obywatelskich  i  služby  kra- 
jowéj,  stáje  na  równi,  jesli  nawet  nie  przewyžsza  zaslug  poíožo- 
nych  na  Wielkim  Sejmie,  za  powstania  Kosciuszki,  i  koňczy 
godnie  žywot  jedynie  ojczyžnie  poswigcony.  W  téj  ostatniéj  po- 
rze,  zgrzybialy  starzec  dopetnia  sam  trudów,  którymby  mtody 
w  kwiecie  wieku,  równ^  gorliwosci§  przej§ty,  ledwoby  wydotaí. 
Wysila  si§,  dobywa  co  tylko  mu  zostaje  žycia  i  zdolnosci,  aby 
walcz^céj  ojczyžnie  pomódz,  aby  gingc^  od  zupelnego  úpadku 
bronič,  aby  nieszcz^šliwyni  ziomkom  przyniesč  nagl^ce  wspar- 
cia.  Niechže  czula  wdzigcznosc  spólczesnych  i  niewygasta  pa- 
rnice u  potom nych  bgd^  jego  nagrod^  !  • 


246  ROZDZIAt  OŠMNASTY.    —   JlOK   1831-1841. 

Niemcewicz,  zdaje  si§,  že  z  žalem  opuscit  Angli^.  Wprawdzie 
w  Paryžu  znajdujc  daleko  wigcéj  ziomków  i  dawnych  z  Polski 
przyjaciól;  ale  w  Anglii,  tak  w  Londynie  jak  na  prowincyi,  zosta- 
wia  liczniejszych  znajoHkycli  i  wigksz^  pewnoáč  serdecznego  od 
nich  przyj^cia.  W  Anglii  byl  niejako  wi^céj  u  siebie,  wi^céj 
miat  dawnych  zwi^zków  i  pami^tek;  mógl  miedzy  licznymi 
przyjaciolmi  urozniaicac  swe  zatrudnienia,  ^vizyty,  odpoczynki. 
Tam  go  cale  familie  pokochaly,  nie  z  grzecznosci  na  dzieií,  ale 
stale,  tak,  iž  Niemcewicz  byl  pewny,  že  im  wielkg,  przyjemnosc 
zawsze  wyswiadczy,  kiedy  do  nich  zawita.  W  czasie  jego  piel- 
grzymki  po  Anglii,  w  kilku  miejscach  proszono  o  jego  portrét  i 
musiat  nieraz  dawac  posiedzenia  malarzom.  Taká  zas  serde- 
cznosc,  która  z  poprzednich  zwi^zków  brala  swój  pocz^tek,  byla 
takže  skutkiem  sposobu  žycia  i  obyczajów  angielskich,  do  któ- 
rych  Niemcewicz,  po  dtugiém  przebywaniu  w  Ameryce,  mial 
szczególny  poci^g.  Tego  wszystkiego  nie  mógl  znaležc  we  Fran- 
cyi,  i  widzimy  z  jego  dziennika  w  Paryžu,  iž  cz^sto  z  utgsknie- 
niem  wspomina  o  Anglii  i  žaluje,  že  j^  opušcil. 

Ziomkowie  w  Paryžu  przyjgli  go  z  oznakami  prawdzivvéj  czci  i 
przywi^zania.  Obiady,  sesye  odbywaly  si§  dla  oswiadczenia  mu 
tych  uczuc,  któremi  každen  Polák  byl  dla  niego  przejety. 

W  kilka  dni  po  przyježdzie  do  Paryža,  Niemcewicz  idzie  z  wie- 
loma  innymi  na  wieczorne  listopadowe  zgromadzenie,  co  sig 
wówczas  odbywalo  w  mieszkaniu  generála  Lafayetta.  Od  niego 
najpochlebniéj  przyj§ty,  po  kilku  innych  mowach,  przemawia 
takže,  radzi  zgod^,  potgpia  potwarze,  zaleca  wszystkim  szczerosč, 
prawd^  i  wzajcum§  sprawiedlivvosc.  Zwažaj^c  na  opinie,  które 
w  téj  porze  górowaly  w  pewnéj  czgšci  emigracyi,  niedziw,  že 
jego  slowa  od  niektórych  przytomnych  nie  byly  przyj^te  z  winn^ 
žyczliwosci^.  «  Zgryzlem  si§,  pisze,  t^  nicprzyzvvoit§  sesy^,  lubo 
niezmierna  wigkszosč  žebraných  na  ni^  okázala  si^;  dobrze  i  roz- 
s^dnie  mysl^c^.  » 

W  drugim  roku,  na  podobném  zcbraniu  dnia  29  Listoj)ada, 
Niemcewicz  zabral  glos,  i  powiada  o  swojéj  mowic  :  «  že  byla 


POBYT  MIEMCEWIGZA  Wii»FRANOYl.  '2U1 

nieco  pieprzykowata;  zawierala  jednak  samé  tylko  prawdy; 
zgrzybialemu  tylko  wiekowi  winienem,  že  mi  poklaskiwano,  a 
nie  swi stáno.  » 

Niemcewicz,  który  nami^tnie  kochal  Polsk§  i  Polaków,  nie 
pochlebiaJ  im  wszakže  nigdy.  Chwalil  ich  začne  czyny  i  liczne 
zálety,  chlubil  sie  niemi,  ale  vv  ostatnich  szczególnie  latách 
swego  žycia  nie  oszcz^dzal  dawnych  i  nowych  mi^dzy  námi 
wkradaj^cych  si§  pizywar.  Zdawaío  si?,  že  chcial  korzystac 
z  ostatnich  pozostatych  mu  dni  žycia,  aby  ojczyžnie  i  rodakom 
dac  styszec  szczere,  troskliwošci^  o  przyszlosc  natchnione,  choc 
ostře  prawdy. 

Dziennik  Niemcewicza  w  Paryžu  pisany  mówi  o  wypadkach 
dot§d  ci^gn§cych  si§,  o  rzeczach  dla  nasjeszcze  dzis  trwaj§cych, 
notuje  zdarzenia  powtarzane  potem  przez  codzienne  gazety, 
mówi  o  osobách,  z  któremi  co  chwila  spotykamy  si§  i  ci§gle 
obcujemy.  Trudno  wi§c  daléj,  i  može  teraz  zmudném  byloby  dla 
czytelników  ci§gn^c  wyj^tki  poszczególne  z  téj  ostatniéj  czesci 
pami^tników  Niemcewicza  :  byloby  to  odczytywac  nasze  wlasne, 
codzienne,  zwyczajne  sprawy.  Przyjdzie  czas,  lecz  na  to  trzeba 
aby  ubieglo  jeszcze  cokolwiek  lat,  kiedy  ta  czgsc  pami^tników 
stanie  si§  takže  arcyinteresuj§c§  i  b^dzie  mogla  byc  wydan^.  S^ 
w  nich  karty  z  wi?ksz§  uwag§  wyrobione  niž  zwyczajne  zapisy- 
wania,  i  które  b§d§  kiedy š  z  ciekawosci§  czytane.  S§to  rozumo- 
wania  nad  róžnemi  kwestyami  politycznemi  i  skreslone  portréty 
róžnych  osob,  najczesciéj,  gdy  o  ich  smierci  si§  dowiaduje,  ale 
tež,  przy  okazyi,  i  ludzi  žyj§cych,  o  których  s^d  jego  bywa  zbyt 
ostrý,  i  czasem  nawet  niedoáč  sprawiedliwy. 

Osiadíszy  w  Paryžu  mi§dzy  ziomkami,  slabn^cy  juž  na  silách 
starzec,  ožywia  si§  jeszcze  těmi  samemi  uczuciami,  t§  sam^  mysl^ 
obowi§zku,  które  przez  cale  žycie  byly  mu  przytomne  i  w  ci§- 
žkich  chwilach  dawaly  mu  tyle  mocy  i  stalosci.  Zach^ca  i 
wspiera  czynnie  wszelkie  užyteczne  przedsi§wzifcia,  základy, 
któremi  emigracya  polská  wzmacnia  si§  i  które  tworzyc  silila 
si?,  i  utrzymač,  choc  cz^sto  obrana  z  pomocy  i  zasobów.  Jego 


24}^  ROZDZIAL   OSMNASTY.   —  KOK    1831-1841. 

przytoninošc  dodaje  wagi  i  wavfosci  towarzystwom ,  które  si? 
byíy  zawi^izaly  w  jéj  toiiie;  uczgszcza  i  przemawia  na  posie- 
dzeniach  Towarzystwa  Literackiego ,  które  \v  tych  latách  zaj- 
mowaty  žywo  ziomków  przytomnych  w  Paryžu ;  wspiera  To- 
warzystwc  Poniocy  Naukowéj,  dla  którego  odprawil  ostatnig. 
pielgrzymk?  po  Szkocyi  i  Irlandyi;  zakládá  i  uposaža  Wydziat 
historyczny,  pol^czony  z  Towarzystwem  Literackiém ,  który 
imieninm  swego  fundatora  zawsze  szczycic  si§  bgdzie;  najmo- 
cniéj  popiera  zatoženic  Biblioteki  polskiéj  w  Paryžu,  i  swojéni 
wsz§dzie  bezstronnéin  wdaniem  sie  usiluje  usuwac  niesnaski, 
nieporozumienia,  które  sie  wonczas  množyty  w  emigracyi.  Jego 
powažna  i  sgdzivva  postač  stáje  sie  ozdobg  naszych  zebraií  i  šrod- 
kiem,  okolo  którego  godzily  sie  zdania,  lagodzity  dražliwošci. 

Každen  nowy  rok  i  dzieií  urodzin,  jest  zazwyczaj  odznaczony 
w  Pamietnikach  przez  dlužsze  i  smutniejsze  rozpanii^tyvvania. 
W  jednym  z  nich  przechodzi  pr/ez  wszystkie  wypadki,  które  od 
pierwszego  dzieciristwa  zachowal  w  panriieci.  S§dzileni,  že  czytel- 
nik  rad  znajdzie  ten  fragment  w  annexach  (1). 

^Y  kilku  ostatních  latách  žycia,  Niemcewicz,  juž  mocno  sla- 
bn^cy,  szuka  jednak  zaj^č,  którenii  si§  krzepit  w  Anglii,  zwiedza 
biblioteki  dla  znalezicnia  manuskryptóvv  dotyczgcych  Polski, 
odšwieža  znajomošc  z  przyjaciolmi,  którzy  z  Polski  i  z  Ameryki 
przybywszy  do  Francyi  díuž(''j  w  tym  krajů  zamieszkuj^;  z  ge- 
nerálem Kniaziewiczem,  spóluczniem  u  kadetów,  towarzyszem 
broni  przy  Kosciuszcze,  przebywa  lato  1839  w  Montmorency;  naj- 
przyjemniejsza  to  pora  ostatnich  lat  Niemcewicza.  Cz^sto  navvie- 
dza  takže  w  Billancourt,  níedaleko  Saint-Cloud,  wiejskie  mie- 
szkanie  Tadeusza  Mostowskiego ,  z  którym  scisle  i  stale  od 
Sejmu  Wielkiego  byl  polgczony,  i  którego  dawna  nieodmienna 
przyjažri  nigdy  mu  nic  zabrakla.  Ale  w  83  roku  žycia"  Niemce- 
wicz  coraz  bardziéj  traci  sily,  których  nic  oszczgdzal,  którenii, 
widzielisniy,  hojnie  szafowat  dla  potrzeb  ojczyzny  i  rodaków. 

(i)  Zobacz  annex. 


-     OSTATNIE  LATA  NIEMCEWICZA.  2U9 

Juž  mu  Z  trudnosci^  przychodzilo  pracowac  u  stolika;  wycho- 
dziř  z  domu  i  niedaleko  zaszědtszy,  musial  si§šc  na  kamieniu 
narožnym  przy  blizkim  domu;  tam  odpoczawszy  znowu  kilka 
krokóvv  ledwo  mógt  ujsc  :  wyježdžal  wiec  w  doróžce,  aby  si? 
rozerwač.  Raz  pisze  :  «  Przeježdžaj§c  okolo  Tuilleriów,  gdzie 
xi§žna  Orleanu  mieszkala,  postrzeglem  w  oknie  mlodego  trzech- 
miesigcznegó  comfe  de  Paris,  piastowanego  przez  mamkg.  Pa- 
trz^c  na  to  niemowl^i,  urodzone  w  tak  niepewnych,  ci§žkich 
czasach,  pomyslitem  sobie :  biedna  dziecino,  cóž  ciebie  czeka !  » 
Te  slowa  gasn^cego  starca  byíy  prorocze. 

Pani  Niemcewiczowa  par§  latami  tylko  poprzedzila  m§ža  do 
grobu.  Obszerna  i  serdeczna  korespondencya  trwala  nieprze- 
rwanie  mi§dzy  malžonkami.  Ciagla  niepewnosc  wypadków, 
wiek  podeszly  i  zdrowie  nadwer^žone,  róžnosč  dla  niéj  klimatu 
i  zwyczajów,  i  nieswiadomošc  wszelkiego  innego  j§zyka  prócz 
angielskiego,  nie  dozwalaly  jéj  pol^czyc  sie  z  mežem.  W  lištách 
donosili  sobie  starannie  wszystkie  szczególy  i  okolicznosci  roz- 
l^czonftgo   musem  žycia.  Pani  Niemcewiczowa^  uwiadomiona 

0  nieszcz^sciach  Polski  i  o  biedach  emigracyi,  przysytala  zásoby 
m^žowi,  a  w  testamencie  swoim  uczynita  dla  niego  zapiš,  nie- 
bardzo  wiernie  przez  jéj  sukcesorów  dochowany.  Piotr  Kean, 
syn  Pani  Niemcewiczowéj ,  którego  edukacy^  ojczym  z  radošci^ 

1  przy  chyl  noscig,  trudnit  sie  w  Ameryce,  i  który  przyszedtszy  do 
lat  i  do  majatku  nie  przestal  byč  wdziecznym  i  przywi^zanym, 
umart  byl  przed  matk^,  zostawuj§c  dzieci  z  wczesnego  malžeri- 
stwa.  Rodzina  dala  swemu  familijnemu  mieszkaniu  imi§  Ursy- 
nów  i  zachowuje  ze  czci§  parnice  Niemcewicza.  Przyježdža- 
j§cy  do  Europy  jéj  czlonkowie,  wyszukuj§  ziomków  znajomych 
i  przyjaciól  jego,  aby  przed  nimi  popisac  si§  z  swojego  zw  i§zku 
z  Niemcewiczem,  wynurzac  žyj^ce  u  nich  dla  niego  uwielbienie. 
To  mi  bylo  niedawno  dopelnioném  przez  wnuczk?  Pani  Niemce- 
czowéj,  bawi^ca  w  Paryžu  ze  zlecenia  brata  swego  pana  Kean, 
syna  pasierba  Niecewicza,  posiadaj^cego  teraz  maj§tek  Ursy- 
nów.  Opiekunowie  jednak  dzieci  p.  Kean,  nieokazali  si§  bardzo 


250  ROZDZIAÍ.  oáMNASTY.    —   llOK   1831-1841. 

chutnými  w  dopelnieniu  zápisu  žony  dla  m§ža,  choé,  jakesniy 
vvidzieli,  pod  wzglgdem  maj^tkowym  ta  rodzina  tyle  mu  winn^ 
byla. 

Do  korica  žycia  Niemcewicz,  acz  znacznie  ostabiony^  nie  usu- 
vvaí  sig  nigdy  od  žadncgo  zaj^cia,  w  którym  mógl  byc  užy- 
teczny  dla  spólnéj  sprawy;  przyczyniat  sig  do  licznych  w  emi- 
gracyi  skladek,  bywat  na  sessyacli  towarzystw,  uczgszczal  nawet 
na  nie  skrupulatniéj  i  dokladniéj  niž  zdrowsi  i  mlodsi  czlon- 
kowie,  i  wyrzekal  na  ich  lenistwo  i  oboj^tnosc;  przedevvszystkiém 
zas  trudnil  si^  gorliwie  Wydzialem  historycznym  i  Bibliotéky. 
Przeczuwajg,c  swój  koniec,  umyslil  ze  swych  funduszów  zape- 
wnic  hojné  datki  na  róžne  základy  emigracyjne,  których  znal 
ubóstwo.  Te  jego  dary  wspieraly  jo  póžniéj  przez  lat  kilka  :  choc 
go  juž  nie  bylo,  zdawal  sig  jeszeze  dzielic  z  námi  biedy,  tro- 
ski  i  cigžary. 

W  ostatních  czasach  przed  šmicrci§,  wszystko  do  czego  si§ 
sklanial  i  co  czynil,  bylo  zaprawione  smutkiem,  odch§ceniem, 
oderwaniem  sig  od  swiata.  Juž  go  zwyczajne  i  calego  žycia 
zajgcia  nie  bawity;  rzadko  možná  bylo  smetný  usmiech  po- 
stťzedz  na  jego  ustach,  z  których  ucinki  i  dowcipne  žarty  nie 
dawaíy  si§  slyszec,  ani  ów  smiech  dyszkantowy,  tak  dobrze  nam 
znaný,  klórym  tyle  rázy  rozweselal  towarzystwo  warszawskie; 
juž  nawet  nie  mógl  sig  zajmowac  poozy^,  wylaniem  na  papier 
swych  mysli  :  to  bylo  dla  niego  znakiem  przepowiednim  blizkiéj 
dyssolucyi.  Chodz^c,  musial  coraz  siadac  na  slupach  kamien- 
nych  po  ulicach,  aby  spocz^č  i  nie  upasc;  kilka  rázy  upadl,  až 
nareszcie  nie  mógl  juž  wychodzic  bez  swego  Ludwika,  który 
odl^czony  od  žony  i  dzieci,  kilka  rázy  prosil  usilnie  o  pozwolenie 
wrócenia  do  nich,  co  stalo  si^  dla  Niemcewicza  wielkiéj  niespo- 
kojnošci,  przykrosci  i  žalu  žródlem.  Od  roku  i  wi^céj  spodziewal 
sig  smierci,  czuj^c,  že  go  sily  fizyczne  codzieri  wigcéj  odst§- 
powaly.  Przesadzal  zas  sam  przed  sob^  úpadek  sil  intelektual- 
nych,  które  byly  jeszeze  nienaruszone,  bo  w  potrzebie  odzywaly 
sig  zawsze.  Wistocie,  Nienícevvicz  juž  byt  wszystkic^o  doznal,  co 


OSTATNIE  LATA  NIEJICEWICZA.  251 

* 

tylko  wartosc  žycia  podniesc  zdota.  Doswiadczyl  chwil  najžy- 
wszéj  radosci  i  najdotkliwszych  cierpieií,  których  parnice  takže 
ma  swoJQ  ceng  i  slodycz,  kiedy  si§  znosity  dla  drogiego  celu,  dla 
wielkiéj  i  swi^téj  sprawy.  Kto  wigcéj  mógt  przekonac  sig  o  zni- 
komosci  ludzkich  przeznaczeň  ?  PatrzaJ  na  nieslychane  zdarzenia, 
na  wywyžszenia  i  upadki,  na  swietnosci  i  nedze,  wkrótce  w  za- 
pomnienie  puszczone,  widzial  najczystsze  cnoty  bez  nagrody  i 
najobrzydliwsze  przywary  i  zbrodnie  w  pomyálnošci;  karmií  si§ 
nadziejami  i  tracil  je;  przebywal   przez  srogie  burze,  zazna! 
chwil  užyczanéj  i  wnet  odjetéj  spokojnosci.   Nic  dla  niego  nie 
bylo  nowego  na  swiecie,  a  niczego  dobrego  juž  si§  nie  spodzic- 
waJ.  Opatrznosc  przeznaczyía  mu  koniec  wlasnie  w  por§.  Wszy- 
scy  krewni  i  dawni  przyjaciele,  z  którymi  niegdys  szczgscia  byl 
doznat  i  dzielil  trudy  dla  krajů,  juž  poprzedzili  go  do  grobu.  Žá- 
dných za  dni  swoich  nie  oczekiwat  odmian  w  losach  drogiéj 
ojczyzny.   Zawsze  mawial  do  chc§cych  go  cieszyč  nadziejami : 
« ja  tego  nie  zobaczg ;  »  a  caí^  sw^  istnosč  poswigciwszy  ojczy- 
žnie,  nie  s§dzil,  aby  co  wigcéj  dla  niéj  mógt  uczynic.  Syt  byt 
žycia  i  nie  chciat  go  dtužéj  przeci^gac;  przyznawat,  že  mu  si§ 
stalo  ci^žarem  i  že  radby  go  co  pr^dzéj  si§  pozbyc.  Takie  stowa 
cz§sto  powtarzat  i  niecierpliwit   si^,  kiedy  przeczyc  chciano. 
Gzekat  jednak  koňca  z  przykladn§  rezygnacy^.  Ostatni§  wol^ 
obwarowal,  aby  cz§sc  jego  funduszów  byla  užyt^  dla  biednych 
ziomków,  oraz  na  przyspasabianie  do  uslug  ojczyzny  mlodych 
Polaków;  nareszcie,  aby  ten  z  ziomków  naszych,  co  pierwszy 
nad  Moskw§  odniesie  znaczne  zwyci^ztwo,  mial  w  summie  za- 
pisanéj  pami^tke  po  nim  :  tak  w  grobie  jeszcze  zamierzat  byc 
ojczyžnie,  ile  tylko  niógt,  užytecznym.  Strzežonym  byt  do  osta- 
tka  przez  godnego  synowca  i  przez  przyjaciela,  który  acz  nie 
mógt  zast§pič  straty  nieodžalowanej  jego  sercu,  nauczyl  si§  byl 
jeszcze  od  rodziców,  jak  go  kochač   i  szanowač  naležy.  Kilka 
tygodni  przed  šmierci^  czut    potrzebe  oczyszczenia  si§  przed 
Bogiem.  ((Czas  wyznač  winy —  pisze  —  i  pokazac  si§  usprawíe- 
dliwionym  przed  Bogiem.  W  oslabionym  stanie,  nie  moggic  si^ 


252  ROZIIZIAL   OŠMNASTY.    —   HOR   1851-18/il. 

doczekač  ©biecanego  mi  ksi§dza,  dopelnilem  pDwinnošci 
mojéj  chrzescijarískiéj  w  Assomption,  spowiadaj^c  si?  u  swia- 
ttego  duchownego,  i  przyjmuj^c  swigty  Sakrament.  Czuj?  si? 
wolniejszym  na  sumieniii.  »  W  dwadziescia  i  jeden  dni  potem, 
Niemcewicz,  pogodzony  z  Bogiem  i  ufny  w  Jego  Milosierdzie, 
oddal  Mu  ducha. 

Umart  z  raná  dnia  21  mája  1841,  w  83  roku  swego  žycia. 

Zgon  jego  byl  ciosem  dla  calego  krajů,  dla  wszyskich  Pola- 
ków,  co  uczuc  ojczystych  nie  wyparli  si§.  Bracia  przytomni 
\v  Paryžu,  poszli  gromadnie  za  jego  trumng,  i  uczcili  jednomysl- 
nie  jego  pogrzeb  w  Montmorency,  gdzie  ž^dal  byc  pochowany. 
On  byl  može  jedynym  przedmiotem,  o  którym  w  téj  chwili  nie 
bylo  róžnošci  uczuc  i  zdaň  miedzy  Polakami  :  wszyscy  zaró- 
wno  kochali  go,  szanowaU  i  žalowali.  Rozrzewniajg,ca  uroczy- 
stošč  stala  sie  jeszcze  pelniejsz^  wzruszeri  przez  przytomnosc  s§- 
dziwego  przyjaciela,  jenerala  Kniaziewicza,  który  od  pierwszéj 
mlodošci  z  nim  zl§czony,  prawie  jeden  byl  pozostal  przy  žyciu, 
i  który  stojíc  przy  jego  grobie  i  rzucaj^c  ze  Izami  ziemig  na  dro- 
gie  zwloki,  ošwiadczyl  w  tejže  uroczystéj  chwili,  že  przy  nim 
chce  byc  pogrzebionym  i  na  wieki  spoczywač  :  wola,  niestety, 
która  zbyt  prudko  dopelnion^  zostala!... 

Polacy  w  emigracyi,  z  pomoc^  rodaków  w  krajů,  postanowili, 
zadosc  czyni^c  ostatniéj  woli  obu  m(;žów,  spólny  im  pomnik 
wystawic  w  miejscu,  co  sobie,  jeden  przy  drugim,  na  wieczny 
posmiernych  zwloków  spoczynek  wybrali ;  ufundowali  tamže 
w  Montmorency  na  21  mája,  dniu  smierci  Niemcewicza,  coro- 
czn^  nazawsze  msz^  za  ich  i  wszystkich  zniarlych  na  emigracyi 
ziomków  dusze.  Po  kilkoletnich  trudnošciach  z  strony  szczegól- 
nie  administracyi  miejscowéj,  stanul  nareszcie  w  košciele  para- 
fialnym  w  Montmorency,  naszém  staraniem  á  dlutem  Oleszczyň- 
skiego  wykowany  pomnik,  który  b^dzie  na  zawsze  pami^tk^ 
cierpieň  naszych  na  wygnaniu  i  stalosci,  z  którgi  znosilišmy  je, 
id^c  za  wzorem  nam  daným  przez  dwóch  naczelnycli  wychodž- 
ców  i  najstarszych  braci.  Podróžuj§cy  Polák,  przyjcchawszy  do 


GRÓB   W  MONTMORENGY.   —  ZAROŇCZENIE.  253 

Paryža,  naglony  ciekawošci^  serca,  poczuje  obowi^zek  zwiedzic 
ten  polski  religijny  i  obywatelski  monument;  przy  nim  modl§c 
si§,  rozmyšlac  b§dzie  o  przeszlosci  swego  krajů,  i  o  tych,  co  go 
nieszcz§sliwym  tylko  znali,  a  nie  wahali  sig  przecie  poswi§cíč 
mu  zdrowie,  majetek,  zdolnosci,  i  co  jego  sprawy  nieodst^pili 
až  do  šmierci.  Podobné  rozmyslanie  nad  dwiema.  spi^cémi 
postaciami  godnych  davvnéj  chwaty  Polski  szermierzów,  b^dzie 
dla  przybywajacych  ziomków  obrong  przeciw  zatrutym  obcéj 
stolicy  zdaniom  i  zbytkom,  i  zacheceniem  do  cnót,  któremi  za 
žycia  jasnieli  ci,  co  we  šnie  spokojným  grobu  zdaj§  si§  czekac 
zmartwychwstania. 

Co  do  mnie ,  gdy  posluszny  naleganiom  przyjaciót,  skreslilem 
žyvvot  znakomitego  i  drogiego  narodowi  m§ža,  szedíem  w  ci§gu 
téj  pracy,  za  glosem  dawnéj  i  wiernéj  przyjažni,  lecz  nie  odst§pu- 
j§c  nigdy  prawdy  i  strzeg§,c  si§  zdaň  bezzasadnych  i  podchlebstw, 
których  jasná  chwata  Niemcewicza  nie  potrzebuje.  Staralem  si§ 
ile  možhosci,  bezstronnie  ocenic  wažne  przyslugi  przez  niego 
oddané  literaturze,  bistoryi,  moralnosci,  slawie  krajowéj;  chcia- 
íem  szczególnie  malowac  go  jako  cztowieka  i  obywatela,  i  zložyc 
serdeczny  hold  jego  nieporównanéj  mitosci  ojczyzny,  niewy- 
czerpanéj  dobroci  serca,  n^eskazitelnéj  bezinteresownosci,  które 
sie  w  nim,  we  wszystkich  postepkach  i  porach  žycia,  niezmiennie 
objawialy;  wyttómaczyc  wreszcie  ziomkom,  a  nawet  cudzoziem- 
com,  dla  czego  takie  poszanowanie  i  spólczucie,  taki  szczególnie 
úrok  stusznie  i  powszechnie  otacza  jego  imig.  Czym  wydoíal 
przedsiewzi^^ciu,  czytelnik  zawyrokuje :  powie,  czy  oddajac  winna 
i  od  národu  przyznan^  czesč  pamigci  Niemcewicza,  oddaíem  j§ 
w  sposób,  któryby  mógl  byc  jemu,  gdyby  žyt  jeszcze,  dogo- 
dnym,  i  czym  potrafit ,  wystawieniem  jego  žywota,  obudzic 
w  ziomkach  ž^dz§  nasladowania  go,  czerpania  z  jego  pism  powo- 
dów  do  szlachetnych  poswi§ceri,  do  czynów  patryotycznych, 
któremi  on  na  téj  ziemi  byl  napelnit  swój  žyvvot. 


ANNEXA, 


v 


ANNEX  PIERWSZY. 

(Str.  58.) 

MowA  JW.  Imci  Pana  JuLiANA  Niemcewicza,  posla  inflantskiego^ 

NA  SESYI  SEJMOWÉJ  DNIA  2U  PAŽDZIERNIKA  ROKU  1788  MIANA. 


«  Najjasniejszy  Królu  Panie  mój  mitosciwy!  Przeswietne  Rze- 
czypospolitéj  zkonfederowane  Stany !  Niemasz  wspanialszego 
w  dziejach  ludzkich  przykladu^  niemasz  tkliwszego  dla  dusz 
cnotlivvych  widoku,  jak  patrzyc  na  naród  przez  lat  tyle  obarczony 
kleskami,  podst§pami  zražany,  powstaj^cy  dzisiaj  z  swoich  roz- 
walin,  i  podnosz§cy  szlachetnie  skrwawione  jeszcze  bliznanii 
czolo. 

Dlugoámy  sig  pasowali  z  przeciwnosciami ;  nieszcz§scia  i 
przemoc  mogty  nam  wydrzeč  žyzne  krainy,  mogly  polamac  na- 
rodowe  prawa^,  ale  niemogly  przytlumič  ducha  mitosei  ojczyzny, 
bo  ten  w  wolnych  sercach  silniejszy  nad  nieszcz^šcia  i  przemoc. 
Dzieri  20  paždziernika  dal  W.  K.  Mci  z  rozkosz^  widziéc  ten  duch, 
ten  šwiety  wolnego  národu  zapal,  dzieií  pamietny  dla  potomno- 
sci,  dzieň  rzewny  dla  sere  wszystkich  Polaków,  dzieri,  w  którym 
oczy  nasze  smutkiem  dlugo  znužone,  podniesc  si§  mogty  na 
najpomyšlniejsza  juž  przysztosč. 

Niechže  widz§  obce  národy  wyrzucaj^ce  Polakom,  že  niezgoda 
bezsilnemi  ich  czyni,  iž  zgodni  s^  zavvsze,  kiedy  idzie  o  wolnosc, 
o  slawe,  o  dobro  powszechne,  kiedy  postronni  obřad  ich  nie  ta- 
muj^.  Naród  ci§žkiemi  przywalony  \vi§zami,  ležal  díugo  \v  nie- 
možnošci  i  nieczynnosci;  zdjeto  na  ch\vil§  okowy,  i  naród 
povvstat:  bogdajby  powstaí,  Najjasniejszy  Panie,  straszny  zu- 
chwatym  najezdnikom,  lecz  nigdy  sobie. 

Gorliwošč  zamierzyla  juž  liczb^  wojska,  hojnosc  obywatelów 

17 


258  ANísEXA. 

trvvalosc  jego  zabezpieczy;  do  roztropnosci  nálezy  rz^d  jego  przc- 
pisac  i  obwarowac  go 'tak ,  žeby  ani  obywateloni  uci^žliwyni,  ani 
wolnosci  stát  sie  strasznyni.Ten  jest  jeden  z  najwažniejszycli  ob- 
řad naszych  zainiarów,  na  nim  spoczywa  bezpieczeiíslwo  ka- 
ždegoobywalela,  a  co  wiecéj  catoščkonstytucyi  wohiego  národu. 
Projekt  utwierdzenia  departanientu^zí^czonego  zawsze  z  Rady  Nie- 
ustaj^cii,  w  žadnyni  z  tych  celów  troskliwošci  obyvvatelskiéj  nieza- 
bezpiecza.  Lekkie  tylko  zawierajacy  poprawy,  co  do  ograniczenia 
wladzy,  i  do  urz^idzenia  wewnetrznego  tež  samé  bí^dy,  które 
rzeczpospolita  co  sejm  w  nim  odkrywata,  gdy  tylko  zarz^dzat  kil- 
kunast^  tysiecy  wojska ,  uci^žlivviéj  popelni ,  gdy  stem  tysiecy 
udzielnie  wladac  l)edzie.  Departament  ten  dhi  departamentu 
tylko,  a  málo  co  dla  krajů  utworzony,  niedokíadnic  bardzo  zabez- 
piecza  obywatela  od  ucisku  ^vojsko^vych.  Apclacye  z  cywilnymi, 
i  we  wszystkich  sprawacb  zawsze  do  departamentu  :  od  którego 
oddalony  obywatel,  albo  krzVwdy  i  ízy  ciche  ^v  milczeniu  b§dzie 
musial  taic,  albo  z  równym  trudem  jak  kosztem  jechac  do  stolicy, 
i  tam  departament  obarczony  i  rzgdein  Nvojska  i  rožs^dzQniem 
spraw,  i  obieraniem  senatorów  zastawszy,  dlugo  czekac  bedzie 
na  sprawiedliwosc,  a  czgsto  može  niespravviedliwosó  odbierze. 
Co  do  wewnetrznego  wojska  rozrz^dzenia,  równa  widz^  w  pro- 
jekcie  tym  niedoktadnošč,  róvvne  bledý. 

Na  innycb  wcale  zásadách  ugruntowany  jest  projekt  komisyi 
wojskowéj ,  która  niech  bgdzie  jedna  dla  obu  narodów.  Magi- 
stratura.ta  oddzielna  niewplywaj^ica  w  Radě,  ani  tež  w  niewla- 
šciwe  ustanowieniu  swemu  sprawy,  wojskiem  tylko  zatrudniac 
si?  b§dzie,  zložona  we  wszystkich  przypadkach  z  wi^kszéj  liczby 
cywilnycb,  i  rangi  nawet  wojskowéj  niemajacych  osob,  za  naj- 
pierwsze  ma  sobie  prawidlo,  že  žotnierz  jest  tylko  stróžem  krajů 
swego,  že  wszgdzie  szanowac  mu  trzeba  tych  obywateli,  którzy 
go  utraymuj^i  i  oplacaj^i. 

Oprócz  sgdów  po  w  ojewództwach  i  ziemiach,  sprawiedliwoác 
i  ostróžnošc  zachowane  w  marszach  i  obozowaniu,  wsz^dzie  žol- 
nierz  porz^dny  i  karny,  wsz^dzie  obywatel  spokojný  i  bezpie- 
czny.  Nic  w  ustawach  komisyi  zapomnianego  nie  ma,  najwi^ksza 
pilnosč  w  utrzymaniu  kompletu  wojska,  i  jego  záplaty,  wodzo- 
wie  czuwaj^  bez  przcstanku  nad  karnošci^i,  cvviczeniem,  obozami. 


ANNEXA.  259 

i  tém  wszystkiéni,  cowojsko  bitném^  i  gotowóni  do  bojů  uczynic 
može. 

Nieznat  nigdy  téj  pilnosci  dcpai-tament.  Przez  lat  tyle  genera- 
lowie  inspektorowio  tak  drogo  ptatni,  doprosic  sie  nie  mogli, 
žeby  im  wolno  byJo  objecbac  i  zlustrowač  bgd^ce  pod  ich  rz^- 
dem  korpusy,  jak  gdyby  widok  zgromadzonych  hufców  narodo- 
wych  przykrym  miat  byc  i  wodzom  i  przytomnym;  jak  gdyby 
tylko  mito  nam  bylo  patrzyc  na  obce  w  krajů  naszym  obozy. 

Komisya  nareszcie  pewna  zawczasu  o  czystosci  swycb  dzialaií, 
poddaje  si§  pod  s§d  jak  najsurowszy,  dozvvalaj^c  czy  to  samým 
ukrzyvvdzonym,  czy  to  instygatorom,  czy  ad  cujusvis  instantiam 
zapozwac  przed  zgromadzone  Rzcczypospolitéj  Stany. 

Departament  lekko  tylko  i  nawiasem  namienia,  že  cbce  sig 
sprawiač  przed  Stanami  Rzeczypospolftéj,  tym  zapewne  jak  do- 
tg,d  sposobem,  že  zawsze  winny,.  zawsze  jednak  wymówiony,  i 
rázem  z  Rad^  pochwalony  i  zakwitowany  zostawaí.  Powié  mi  kto, 
že  w  tém  wszystkiém  poprawi  si§  departament :  zgadzam  sie  na 
to,  ale  sie  nie  poprawi  w  tém,  w  czém  jest  najstraszniejszym  na- 
rodowi.  B§dzie  zawsze  N.  P.  i  P.  R.  P.  Stany  czescig.  téj  Rady, 
któréj  bez  najwi§kszego  swobód  naszych  niebezpieczenstwa,rz§du 
wojska  oddac  niemožna.  Straszna  ta  magistratura,  maj^c  juž  ttó- 
maczenie  prawa,  maj^c  przewažne  do  skarbu  i  sprawiedliwosci 
wplywanie,  gdy  zyska  jeszcze  w  rz^idy  swoje  100  tysi§cy  wojska, 
stanie  si§  okropnym  taranem ,  który  w^tíy  wolnošci  posgg 
wkrótce  obali;  w  wolnym  N.  P.  rzg.dzie,  wladze  dzielic,  niezaš  je 
wjedném  ciele  gromadzic  naležy. 

Udzielnéj  zatym  magistraturze,  niemaj^céj  žadnego  zRad^  zwi§- 
zku,  rz^dy  wojska  oddac  trzeba;  gdy  sic  inaczéj  stanie,  snmtnych 
w  ci^gu  obřad  naszych  spodziewajmy  sie  skutków;  ostygnie  gor- 
liwošc,  ostygnie  ch^č  dawania  podatków,  a  obywatel  niepewny, 
czy  ofiary  jego  obrócone  b^d^i  na  stróžów  prawa,  czyli  tež  na 
gwalcicielów  onego,  ze  drženiem  stanowic  pobory,  a  z  rozpacz§ 
oddawac  je  b§dzie. 

Najjasniejszy  Królu  P.  jNI.  Mil.  gdyby  wyroki  przeznaczenia 
zapewnic  nas  mogty,  že  dni  W.  K.  Mci  bgd^i  niešmiertelne,  nie 
Igkalibyšmy  si§  niczego,  bo  naród  przekonany,  že  žyczenia  W.  K. 
Mci  s^i  zawsze  najzbawienniejszc,  s{i  zawsze  najlepsze,  že  uro- 


260  ANNEXA. 

dzony  wolnyni,i  na  tronie  W.  K.  Mé.  pťzyjacielcni  jestes  wohio- 
šci,  ani  zechcesz  dawac  wííízów  tenm  naro(lo>yi,  który  W.  K.  Mci 
dal  korono.  Ale  N.  P.,  i  Królowie  podlegli  sij  niťuchictnnyni 
šmierci  ciosoni;  kto  nas  o  nastopcach  W.  K.  Mci  zabczpieczy, 
ježeli  nie  sam  W.  K.  Mosc. 

Nieracz  si(,^  N.  P.  uchylac  tyni  gor^cym  prosboni  národu.  Mia- 
teš  sobie  W.  K.  Mosé  zjednané  zawsze  i  przycbyhie  serca  wszy- 
stkich  Polaków,  teraz  jest  moment,  gdzie  je  W.  K.  Mošc  znie- 
wolic,  gdzie  podbic  je  sobie  možesz.  Nicch  potomnošč,  która 
vv  Waszéj  Królewskiéj  Mosci  stawic  Ixjdzie  dobrego  ojca  i  tro- 
sklivvego  Króla,  przyda  jeszcze  to  tak  stodkie  iniie,  obroiícy  swo- 
bód  i  wobiosci  národu.  » 

{Dijartjusz  sejmu  ordijnurylnego  pod  zwiqzkiem  konfcdcraciji  (jcnerulnéj 
obojija  narodów  lo  Warszawie  rozpoczglego  1788,  to  Warszaioie  T.  I. 
Cz.  1.  str.  103.) 


II 

(Sir.  62.) 


Podezas  dyskusyi  1^  listopada  1788  nad  zaprzysi^ženicm  rze- 
czywistosci  choroby,  przez  hetmanów  niemog^icych  zasiadac 
w  komisyi  wojskowéj,  Niemccwicz  sie  odezwat : 

<(  Kiedy  niaterya  rz^idu  wojska  przycbodzita  pod  rozwago  Naj- 
jašniejszycb  Stanów  Rzeczypospobtéj  zkonfederovvanych,  nie 
dziwitem  sie,  že  w  dtugiém  byta  zastanowieniu,  bo  gdzie  idzie  o 
swobody,  tam  nadto  zastanawiac  sip  niemožna.  Díugo  nicpewne 
národu  wažyly  sie  nadzieje,  los  znižyl  pož^idan^i  szale,  i  ustano- 
wiona  magistratura,  oddzielnie  wojskiem  rz^dzic  maj^ica.  S^idzi- 
lem,  že  ten  najwyžszy  Rzcczy pospolité]  wyrok  poíožy  koniec 
wszystkim  zwtokom  i  zawadom;  alié  z  žalem  widzieé  nam  przy- 
cliodzi,  že  coraz  nowe  i  uboczne  trudnosci  obřady  nasze  zasta- 
nawiaj^i  i  truj^;  wszyscy  wotamy,  že  teraz  jedna  chwila  podnie- 
sienia  oiczyzny  z  rozwalin,  chwila  szczyšliwa,  ale  krotka,  ale  ma- 


anNexa.  261 

lym  može  przedzialcm  czasu  od  nowego  oddalona  úpadku,  može~ 
jeden  moment  miedzy  Polsky  pot§žn§  i  szcz§sliwa,  a  Polsky 
slabg,  i  vv  wiecznéj  pogr^žon^  niewoli !  Oddalmy  ten  straszny 
moment  gorliwszém  i  czynniejszém  post§powaniem;  niech  sig 
juž  ukoj^  nieutulone  po  departamencie  žale,  niech  cienie  jego 
nie  migszaj^  díužéj  czynnosci  komisyi  wojskowéj  !  31  artykulów 
jest  w  projekcie  tocz§cym  si§  w  ohradách  naszych,  ježeli  nad 
každým  tak  diugo  zastanawiač  si§  b§dziemy,  jak  nad  trzema 
wierszami  pierwszego  artykulu,  chyba  dzieci  nasze  doczekaj^  si§ 
komisyi.  Niech  nas  nie  zastana\viaj§  czcze  i  male  drobnosci, 
UNVolniajmy  hetnianów  od  przysiegi  po  chorobie,  ho  ludziom 
cnotliwym,  honor,  uczciwosc,  sumienie  swi^tszemi  s^  nad  wszy- 
stkie  przysiegi  :  a  t§  uprz^tn^wszy  trudnosc,  przyst^pujmy  do 
dalszéj  projektu  kontynuacyi. » 

{Dyaryusz  Sejmii^  T.  /,  Cz.  2,  sir.  86.) 


IH 

(Str.  C6.) 


Na  propozycy§,  czyU  komisya  wojskowa  w  sejmach  nastepu- 
j§cych  zaraz  po  zl^czeniu  si^  Izb  najpierwéj  obierana  byc  ma : 
affirrnative',  czyli  tež  po  odbytéj  elekcyi  komisyi  skarbowéj : 
negative  /Niemcewicz  mówitw  nast^puj^cych  slowach,  dnia  22 
listopada,  1788  roku: 

«  Nie  widzg  przeswietne  Stany  Rzeczypospolitéj  zkonfedero- 
wane,  w  czémby  si§  wywracač  miaty  zásady,  na  których  spoczy- 
waj^  prawa  Rzeczypospolitéj,  kiedy  komisya  wojskowa  pierwsza 
obicran^  b^ídzie,  nie  widzg  w  czémby  si§  nadwergžac  miaía  gwa- 
rancya,  ježeli  gwarancy^  dobrze  zrozumiec  zečhccmy.  Gwaran- 
cya,  jestto  umowa  migdzy  dwoma  mocarstwami  waruj^cemi 
sobie  nawzajem  swoje  granice  Wíasnosci,  bezpieczciistwo  od 
czyjéjkolwiek  napašci;  ale  naród  sam  od  siebie  gwí  rantowac  si^ 


262  ANNEXA. 

nie  može.  Jcželi  spokojný,  bez  broni  w  roku,  czyni  odiniany, 
które  byc  s^dzi  zbawicnnomi  dla  Rzocypospolitéj,  Impcratorowa 
JMc.  jako  wierna  sprzyniierzona,  jako    przyjaciótka  W.  K.  Mci 
z  ukontciitONvaniein  palrzyc  powinna  na  to  wszystko,  co  tylko 
do  uszcz^šliwionia  Hzeczypospolitéj  dgžyc  može.  Wierny  sprzy- 
mierzony,  N.Panie,  pomaga,  ale  nie  przeszkadza,  ani  težzaklóca. 
Juž  czas  N.   Panie^  ažebyš  Wasza  K.  Mosc  z  národem  scislym 
zvvigzany  wyztem,  smiat  czynic,  co  tylko  byc  s^dzisz  z  požytkiem 
Rzeczypospolitéj.  Nie  nálezy  nam  dražnic  žadnego  z  s^siaduj^- 
cych,   bošmy  jeszcze   niemocni,  ale  kiedy  pychá   moskiewska 
ur^gac  sig  bfdzie  z  stal.)osci,  wtenczas   slabosc,   uzbrojona  roz- 
pacz^,  pokona  može   najsilniejsz^  pot^ge.  Niezawsze  N.  Panie 
pogl^dač  nam  trzeba  na  Pótnoc,  roztropnosc  radzi  zwrócié  oczy  i 
na  Zachód;  i  ztamt^d  nadzieje  i  bojazni  wynikn^c  mogj.  Nadzieje, 
kiedy    z  przyjaznych  oswiadczeň   korzystac  zeclicemy;   bojažň, 
kiedy  zašlepieni  dla  jednych  tylko,  nieprzyzwoicie  je  odrzucim. 
N.  Panie,  droga,  która  nas  prowadzi  do  mocy  i  uszcz^^slivvienia, 
zdradliwemi   naježona  jest  skalami;  prowadž  Królu  pomigdzy 
niemi  naród,  stalým  úmyslem  i  pevvng  r^k^;  nieth  Cig  nie  trwožg 
maie  zawady,  a  dojdziesz  do  celu.  N.  Panie,  mitosc  ojczyzny  naj- 
czystsza,   i   najprawdziwsza,    walecznosc,    statek,  cli^c   stawy, 
wstr^t  jarzma  i  podlegtoáci,  te  s^  zn-amiona  národu,  nad  którym 
W.  K.  JM    panujesz.   Królu  umiéj  go  prowadzic,  a  zwyci§žysz 
wszystkie  przeciwnošci.    Teraz  wracaj^c   si§  do   propozycyi  i 
wíasném  przekonany  przeswiadczeniem  i  utvvierdzony  w  niém 
uwag^i  J.  W.  Marszalka  Nadw.  Litewskiego,  že  w  czasie  sejmu 
inne  magistratury  zavvieszone  byc  niogy,  podczas,  gdy  rzyd  nad 
wojskiem  czuwac  zawsze  powinien,  chc^  widzicč  komisye  naj- 
pierwéj  obrané  ipiszg  sig  affirmative.  » 

{Dijaryusz  Sejmu  T.  /,  Cz.  1 ,  sir.  201.) 


ANNEXA.  263 


IV 

(Str.  64.) 


Na  sesyi  dnia  18  grudnia  1788,  odezAvaí  sig  Niemcewicz,  po- 
sel inflantski: 

ccZniematém  zadziwieniem  widziec  mi  przychodzi,že  gdyusta- 
wiczne  styšzeč  sie  daj^  narzekania  na  strate  czasu,  na  opieszalosc 
w  obradach,  na  zwloki,   my  lepszego  lekarstwa  przecivv  tylu 
zlemirwymyálec  nie  moglismy  jak  limite;  lepszego  nie  znalezli- 
smy  sposobu,  žeby  zaradzic  potrzebom  Rzeczypospolitéj,  jak  ten, 
žeby  Rzeczpospolite  porzucic.  Któž  jest  P.  Rzeczypospolitéj  Stany 
tak  zlým,  lub  któž  jest  tak  slepým,   žeby  si§  mial  o  to  doma- 
gac?  Komuž  wlasny  interes  milszy  nad  ojczyzng?  Jakže!  dla  na- 
stepujacych   kontraktów   porzucic  mamy    obřady   nasze?   Nie- 
w^tpi§  ja,  že  interesa  na  sejmie  dubieiiskim  sporzéj  daleko  isc 
bgd§,  niželi  tu  w  oplakanéj  naszéj  Rzeczypospolitéj !  Ježeli  žatém 
kto   przeklada   kontrakty   nad  Rzeczpospolit^,  niech  wychodzi 
z  téj  praw  švviatyni,  niech  zmurów  miasta  tego  wyježdža,  niech 
sie  oddala,  ale  niech  losy  Rzeczypospolitéj  w  gorliwszych  zosta- 
wuje  reku!  My  nie  ustawajmy  w pracach  naszych,  poprawmy  sig, 
b^džmy   czynniejszymi.    P.   Rzeczypospolitéj  Stany!    pamietaj- 
my,  že  straszniejszego  nie  mamy  nieprzyjaciela,  jak  zwloki ;  pa- 
migtajmy,  že  ježli  dzis  rzeczy  polskich    nie  podniesiemy,  nie 
okolicznošci,  ale  nas  samých  bgdzie  to  winy,  na  nas  spádný  Izy 
i  cierpienia  pozostalych    po  domach  braci,   na  nas  narzekania 
nástupných  wiekóvv,  a  drgcz^ce  sumienia  jedze  wyrzucac  nam 
b^d^  przez  reszt^  dni  naszych  i  dzisiejsz^  opieszalosc  i  przyszJe 
nieszcz^šcia.  Najjasniejszy  Królu,  Panie  Mój  Milosciwy  !  P.  Rze- 
czypospolitéj Stany !  coraz  okropniejsze  dochodz^  nas  wiešci.  Te 
póla,  po  których  rozrzucone  mogily  šwiež^  jeszcze  braci  naszych 
kurz^  si§  posok^,  wkrótce  može  nowémi  trupami  okryté  b^d^; 
ježeli  bunt  nowy  wyniknie,  do  kogóž  si§  nieszczešliwi  z  skar- 


266  ANNEXA. 

gami  udadz^,  kiedy  my  si^  rozjedziemy?  Nic  limit owac,  ale  pru 
cowač,  ale  czuwac  nad  losami  llzeczypospolitéj  naležy  Prze- 
swietne  Rzcczypospolitéj  Stany!  nie  rozrywajmy  grona  naszcgo 
poty,  póki  nic  ujrzymy  Rzeczpospolit^  porz^idn^i,  siln«^,  i  szczq- 

élivvg.  » 

{Dyaryuss  sejmu,  T.  7,  Cz.  1,  sir.  51/i.) 


V 

(Sir.   G7.) 


Na  sesyi  12  lutcgo  4790  roku,  odczwal  sig  Niemccwicz : 

{( Juž  tydzicií  zatrudniamy  sif,  matcryfi  awansów,  materyg,  dro- 
bná, która  wzglgdcni  Rzcczypospolitéj  obojgtng,  byc  powinna. 
Jabym  cbciaí,  aby  natoiniast  Rzcczpospolita  awansowata  w  sile 
i  bczpicczciístvvic,  a  wojsko  w  porz^dku.  Nie  oskaržam  ani 
magistratury,  ani  niczyjéj  osoby,  bo  znám,  že  w  przytomnosci 
Króla  i  Stanów  plonnc  oskarženie  bycby  nie  niogto;  lecz  kára 
w  miarc  wykroczcnia  nastepowacby  zaraz  musiata.  Ale  z  po- 
winnošci  obyAvatelskiéj  niówič  znám  obovvi^zek  i  doniesc  o 
tcniže,  bez  wzglgdu  na  okolicznosci,  które  nas  w  tycli  momen- 
tach  otaczaj^.  Nigdzie  w  wojsku  nic  widzg  porz^dku.  Regimenta 
nic  s^  zbližonc  ku  granicom;  kawaleryi  narodowéj,  bez  konse- 
kwcncyi,  chor^giew  od  chorggvvi  oddalona,  choc  na  lukách  síci, 
jednakže.  za  každém  wtargnicciem  obcego  wojska  rozproszona, 
zabraná  byč  niožc;  picnigdzy  na  zaplacenie  wojska  nic  masz,  bo 
i  owszém  znaczny  w  skarbie  deficit  znajduje  sig.  O  magazynach 
nie  myálimy;  zbližanie  sig  wiosny,  wykupowanic  przez  zagrani- 
cznvcb  vv  krajů  naszym  zboža,  to  wszystko  skombinovvanc  nie 
niožc  tylko  nicszczcšcie  samo  dla  nas  rokowac.  Jak  z  chwaí^i  dla 
Polski  i  z  zadziwieniem  caléj  Europy  stanula  kawalcrya  naro- 
dovva  w  najkrótszym  czasie,  bo  w  kilku  tylko  micsiíjcacb,  tak 
je/cli  nic  bcdzicmy  myslcc  i  starac  si(j  o  to,  aby  fundusz  na  jéj 
utrzvnianic   byt   pcwny   i  dostarczajycy,  na  który  wyiiajdowaó 


anňeXa.  265 

žpódía  podatku  zostaje ;  ježeli  magazynów  dla  wojska  w  calyni 
krajů  nie  založymy,  ježeli  na  nieporzadek  obojetnie  patrzyc  be- 
dziemy^  to  zapewne  ten  kwiat,  ta  ozdoba  wojska  naszego  zniknie 
w  momencie.  Trzeba  inieč  i  na  to  bacznošc,  aby  tak  w  artylery^, 
jako  i  magazyny,  tak  Krakóvv  z  zamkiem,  jako  tež  i  forteca  Cz§- 
slochowska  opatrzone  byly;  a  kiedy  te  tylko  w  tamtéj  stronie 
widzimy  twierdze,  nadto,  kiedy  uwažam,  že  w  dywizyach  nie 
znajduj^  síq  jeneral-majorowie,  a  szczególnie  nie  pojmuj§  przy- 
czyny  dlaczego  ordynansem  komisyi,  jenerat  major  J.  P.  Ko- 
sciuszko  z  Litvvy  do  Korony  jest  przeniesiony  i  w  Inovvrocíawku 
znajduje  aiq.  Dia  tego  upraszač  mi  zostaje  aby  ten  jeneral  major 
powrót  do  Litwy  mial  ordynowany.  Že  zas  oboj^tném  to  dla  nas 
byc  nie  powinno,  kiedy  wiemy,  že  na  tymczasowe  tylko  wojsko 
juž  U  miliony  w  skarbie  brakuje,  dla  tego  rozumiem,  že  najwta- 
sciwszém  Rzeczypospolitéj  byč  powinno  teraz  dzielem,  jako 
najrychléj  namyileč  si§  o  wynalezieniu  funduszu  i  ustanowieniu 
magazynów.  I  z  tego  to  powodu  prosic  mi  zostaje,  abysmy  juž 
jakokohviek  ukoiíczyli  toczgc§  si§  matery§,  któr^  dla  Rzeczypo- 
*spolitéj  zawsze  drobnil,  zawsze  oboj^tn^  uwažam :  a  przyst§pili 
do  tycb  možnosci,  które  przetožylem,  bo  inaczéj  nieszczescie 
zbližone  dla  krajů,  nieszczescie  nie  komu  innemu,  jak  nam  sa- 
mým najsrožszém  sig  stanic. d 


VI 

(Str.  67.) 


iMi^dzy  projektami  podatków  pro  hune,  czytano  projekt  po- 
dwójnego  poglównego  od  Žydów;  lecz  zaledwie  czytanie  jego 
bylo  ukoiíczone,  kiedy  P.  Kublicki,  (i)  poset  inflantski,  powstat 
oswiadczaj^c,  iž  nigdy  sie  na  to  nie  zgodzi,  aby  Sejm  przycmil 


{1;  Pan  Kuhlicki,  ilomowiiik  xigcia  generála  Czartoryskiego,  byl  Litwin  bar- 
czysly  i  brznchaty,  z  lbcn>  ogolonym  i  wgsanii  zawicsistémi,  %vygl9dal  na  rgbacza 


266  ANNEXA. 

swoje  navady  pozorem  nicsprawiodliwošci,  /ac/yiiajac  jxxlatki 
od  klasy  ludzi  jiiž  tak  iicišnionéj,  a  kt(')rzy  nic  niaja  rcprezcn- 
taiitów  w  Izl)ie.  Zaszla  na  tozdaiiie.  ])o\vszechna  zgoda.  Poczéni, 
uchwalono  podyiiine,  ptatnc  przez  samých  paiiów,  a  nic  przcz 
chlopów;  wyražcnia  prawa  byly  formálně  w  tym  wzt^lrdzio;  je- 
dnak P.  Niemcewicz,  posel  intlantski,  H'kajy.c  sie  o  jego  -wyko- 
nanie,  obj^l  z  goracoáciy  ludu  obrone  i  proponowal  kary  pie- 
ni§žne  przeciw  wykraczajacym.  Ta  propozycya  znalazla  wi^céj 
przychylnosci,  jak  sie  iiiožna  naturalnie  bylo  spodziewaé,  ze 
zg;rt)madzenia  szlaehty  dražliwéj  w  materyi  swoich  przywilejów; 
jednakže  przyjeta  niezostala.  Nadczém  zrobimy  uwage,  iž  prawo 
pozywania  do  s§du  panów  nie  byloby  tak  korzystném  dla  chlo- 
pów polskich,  jak  mogloby  sic  zdavvac;  a  to  dlatego,  iž  nie 
niaj^c  czystych  poj?c  o  swoich  prawach,  staliby  sie  pastwa  i)ra- 
wników  podrz^dnych,  którzy  wci^gaj^c  ich  do  procesów,  wy- 
stawialby  ich  na  zniszczenic,  jak  to  možná  widziec  w  staro- 
stwach. 


VII 

(St:-.  G7.) 


P.  Niemcewicz  posel  inílantski,  niial  mowe,  któréj  tu  zala- 
ezamy  wyjatek.  Maferya  o  któréj  ten  áwiatly  obywatel  traktowal, 
jest  sprawa  ludzkošci;  i  wówczas  kiedy  w  innych  krajach  lud  o 
swe  prawa  gwaltem  si^  upomina,  my  slyszelismy  tu  na  sejmic 


scjinikowcgo ;  i  w  saiiiéj  rzeczy  byl  odwažny  i  tggi  do .palasza.  Ale  z  tg  figiiig  byl 
czlowiekiem  bardzo  tkliwym,  delikatnycli  uczuč  (co  šwiadczg  nieklórc  |)oczye  i)0 
nim  pozostale)  i  ňader  szlachetnego  sposobu  iiiyšlenia, 

Obrona  žydów  vv  jego  ustacli,  powody  na  klórydí  j3  gruntujc  i  in/jjfjrie  jéj 
przez  sejm,  sg  iiderzajgrym  dowodcm,  jak  šwiallo  i  opinic  przycliybu;  ludzkoHci, 
które  sic  póžniéj  gdzicindziéj  rozrszly,  u  nas  proslyu!  instynklem  sprawicdliuošci, 
juž  wlcdy  byly  sliichane. 

{Jouniul  hcbdoviailďire  ile  la  Dičte  du  VumoviCy  n.  XIII.) 


ANNEXA.  267 

zložonym  ze  szlachty  niegdyš  najzazdrošniejszéj  swych  wylíi- 
cznych  prcrogatyw,  jednego  z  poslów,  oswiadczajaccgo  sio  szla- 
chetnie  obroric^  stanu  miejskiego  i  wielu  iniiych  popieraj^cych 
jego  zdanie. 

«  Sprawiediiwém  jest  Przešwietne  Stany,  kiedy  szlachta  i  du- 
chowieristwo  przyzwolity  na  znoszenie  ci§žaru  podatkóvv  publi- 
cznych,  ažeby  klasa  mieszczan  przyczynila  s\q  takže  w  miar^ 
svvoich  zasobów.  Trzeba  naložyč  podatek  na  miasta,  lecz  slu- 
sznosc  i  roztropnosc  wymagaj§  ažeby  byí  proporcyonalnym. 
Mne  si§  zdaje,  Przešwietne  Stany,  iž  každý  obywatel  nie  powi- 
nien  przyczyniac  sig  do  podatków  publicznych,  jedynie  tylko 
\v  miare  korzysci,  które  otrzyniuje  od  rz^du.  Szlachta  podala  si§ 
na  oplaty  dziesi^tego  grosza;  szlachetna  ta  gorliwosc  zasíuguje 
na  wszystkie  pochwaly;  lecz  wielež  to  szlachta  užywa  korzysci? 
Wolnosč,  przy wileje,  urzgdy  sg  dla  niéj ;  a  nic  z  tego  dla  tych, 
którym  los  nie  pozwolit  urodzič  sig  s^lacht^.  Mieszczanie  powinni 
ptacic  na  wojsko,  a  wieniy,  iž  awans  w  tém  wojsku  jest  im  od- 
mówiony.  Pytaní  si^,  czy  to  jest  sprawiedliwie?  Powtarzam  P.  S. 
iž  naležy  mieč  wzgl^id  na  te  klase  naszych  wspótobywateli. 
Delikatnošč  nasza  nawet  tego  wymaga.  Nakladamy  na  nich  po- 
datki,  a  oni  nie  maj^  migdzy  námi  reprezentantów  do  bronienia 
si§.  Niech  wigc  roztropnosc  kieruje  naszemi  postanowienianii; 
pr§dzéj  czy  póžniéj  przyjdzie  moment,  w  którym  niieszczanin 
przypomni  sobie,  iž  jest  cztowiekiem  i  upomni  sie  gtosno  o 
swoje  prawa,  które  mu  byly  wydarte  przez  tyle  wieków.  »  • 

{Journal  hcbúomaduire  de  la  Diéle  de  Varsovie,  n.  XLIX.) 


VIII 

(Sir.  66.) 


...Po  odczytaniu  tego  (1), P.  Niemcewicz posel  inflantski,  zabie 
raj^c  glos  ze  zw-ykl^i  sobie  gorliwosci^  \v  podobných  okoliczno- 

(1)  Mowa  lu  o  lišcie  króla  szwedzktego. 


26(S  aNnejíA. 

sciach,  dat  uczuč  wszystko,  czogo  sio  obawíac  naležy  od  pot^gi, 
która  nawet  w  nioponiyšlnéni  položeniu,  nic  niože  iikryc  swéj 
sklonnošci  do  panowania  u  swoich  s^siadów.  Skoiíczyt  svvojg 
mow?,  winszuj^c  Królowi,  že  na  tym  sejmic  zostat  niepodle- 
gtym  naczelnikiem  niepodlegtego  národu. 


TX 

(Str,  G8.) 


Na  scsyi  dnia  13  kwietnia  1790^  nastopnic  wyrazil  si?  Niem- 
cewicz  : 

«  Jeszcze  w  poczatkach  sejmu,  kiedy  podatkowania  niaterya 
toczyta  s\Q,  oddalem  do  laski  dodatek  :  aby  poddaiístwo  przez 
dziedzirów  uciskanéni  nie  bylo;  lecz,  gdy  zdalo  sie  N.  Stanoni, 
že  nie  byl  wówczas  potrzcbnym,  ja  bíad  z  powolnošci  mojéj 
teraz  doáwiadczam,  že  poparcia  onego  odst^ipileni ;  boby  niože 
stal  sic  byl  hainulceni  od  tych  przykrosci  zrz^dzania,  których 
skutku  teraz  došwiadczamy  (1);  ale  \v  tym  momencie,  gdy  prze- 
konani  jestesmy  o  tém<,  co  przewidywaé  tylko  moglismy,  czas 
jest,  by  opička  rz^dowa  oslodzila  przykrosč  losu  ucišnionego 
ludu.  Dia  tego,  prosic  b§d§,  aby  w  zaleceniu  maj^cém  wyjsc, 
przykladna  na  przest^pców  prawa  i  ludzkošci  rozci^gni§ta  byla 
kára. » 


X 

(Str.  08.) 


Na  sesyi  20  kwietnia  1790,  Nicmcewicz  s'\q  wyrazil  : 

«  Že  kto. tylko  jest  czlovviekicni  do  ludnosci  naležy  :  i  lekac  si? 

(1)  To  si9  šciQga  clo  obauy,  jakg  iiaówczas  iniar.o,  rzezi  na  Ukiaiiiio,  podbocli- 


ANNEXA.  269 

nietrzeba,  že  w  rubryce  ludnosci  szlachcic  umieszczonym  b^dzie, 
bo  biada  zavvsze  takini  rzíídom,  które  sie  funduj^i  na  nieludzko- 
sci  i  postracbu.  Niech  každý  obywatel  w  rz^d  wpíywaj^cy  be- 
dzie  sprawiedliwym,  niech  równy  každému  stanowi  wymiar 
spravviedliwošci  oddawany  bedzie,  wtenczas  každego  przywi^- 
zanego  do  swcgo  krajů,  svvoj§  kochaj^cego  ojczyzn^  zobaczymy. 
Nie  widz§  ja  (mówit)  žadnego  niebezpieczeristwa,  že  w  rubryce 
ludnosci  stan  szlachetny  b§dzie  uniieszczony,  bo  równie  szla- 
chcic bed§c  czíowiekieni,  naležy  do  ludnosci;  ale  widzg  niebez- 
pieczeristwo  w  ohradách  naszych,  že  nad  tak  drobng.  klócimy 
sig  matery^,  a  przepominamy  o  lém  i  mniéj  bacznymi  byč  zda- 
jeniy  sig,  co  sie  obok  nas  w  s^isiedztwie  naszém  dzieje  :  zapo- 
minamy,  že  granice  nasze  s§  otwarte,  že  z  poróžnieniem  sig 
s^siadów  naszych  i  my  wci^gnigci  byc  možemy.  Przeto  rozu- 
mialbyni  raczéj,  tg  drol)na  rychto  zatatwič  matery^  bez  wszczy- 
nania  mniéj  potrzebnych  kontrovversyj,  a  sktonic  sig  do  tych 
czynnosci,  od  których  los  nasz  decyzy^  brac  bgdzie.  » 


XI 

(Sir.  56.) 


Na  sesyi  dnia  23  kwietnia  1790,  kiedy  zaprojektovvano  sprze- 
daž  palacu  briihlowskiego,  Niemcewicz  sig  wyrazit : 

«  Iž  nie  mogía  nic  Imperatorowa  J.  Mč.  pochlebniejszego  dla 
Polski  uczynic,  jakzmieniajgc  tytul  ambasadora  swego  na  repre- 
zentanta. Zzmiana  tego  ustaje  moc,  która  od  Repnina  ambasa-. 
doraaž  do  czasutego  sejmu,  przewodzila  narodowi  i  tronowi  nie- 
raz  winnéj  uchybiala  powagi :  ze  zmniejszeniem  tytulu  powinien 
upašc  i  okaz  wspanialošci.  Kiedy  trvvožliwe  dusze  gieíy  kolana 


lauéj  przcz  popów.  Byly  to  podobno  strachy  puszczoue  jjizcz  strouników  Moskvvy 
dla  obalaiuucciiiu  i  zaburzeiiia  uiiiyslów. 


270  ANNEXA. 

przed  dum^  moskiewskvi,  kupié  níitcnc/.as  kazano  palác;  nie  przy - 
stoi,  aby  w  tym  momencie  odzyskania  niepodlcglošci  Rzeczypo- 
spolitéj,  zostawalosiez  namipanowanie  Moskwy.  Szanujo  traktát, 
ježeli  w  nim  jest  warowane  mieszkanic  dla  posta  moskiewskiego; 
niech  mu  na  to  summa  taká  ze  skavbu  naszego,  jak^i  nasz  \)(\- 
sel  w  Petersburgu  bierze,  Avyplacon^i  zostanie;  ale  niech  nie  nia 
tych  ogroninych  gmachów  w  stolicy,  z  których  niiotal  pociski  i 
pioruny  na  caly  naród.  Može  ten  patac  byc  przedanym,  može  byc 
užyty  na  pomieszczenie  biblioteki  publicznéj  w  któréj  teraz 
mimo  starannosci  J.  Ksi^dza  Kopczyrískiego,  kilka  tysiecy  ksigg 
gnije  pod  dachem  i  zamiast  užytku,  stáje  sie  pastvv^  niyszy  i  szczu- 
rów.  Niech  go  nareszcie  Rzeczpospolita  przeznaczy  na  jakie 
zechce  užycie,  aby  tylko  posel  moskiewski  nie  mial  w  nim  swego 
mieszkania.  »  (Niemcewicz  podal  na  koňcu  stosovvny  projekt  za- 
lecenia  komisyi  skarbowéj). 


XII 

(Str.  69.) 


Na  sesyi  dula  2  kwietnia  roku  1791,  Niemcewicz  mówil : 

«  Nic  zaiste,  N.  S.  ani  wi^kszém  swiatlem  waszém,  ani  prawdzi- 
wéj  gorliwoáci  wiekszego  w  oczach  swiata  daé  nie  može  swiade- 
ctwa  jak  to,  že  sig  zastanawiacie  nad  materya,  którgi  moc  od- 
wiecznych  uprzedzerí,  i  ci^g  dhigi  niedbalego  rz^du,  obc.j  iž  tak 
rzck§,  obradom  naszym  uczynity.  Gz^sc  znaczna  mieszkaiiców 
Rzeczypospolitéj,  zaufana  w  waszéj  sprawiedhwosci  i  w  waszych 
swiatlach ,  z  uszanowaniem  przynosi  przed  was  davvne  swe 
pravva,  które  ciemnosc  wieków  zatarla,  a  które  powrócic  zosta- 
MÍone  bylo  waszéj  m^drosci,  tak  jak  zostawione  bylo  dzielnemu 
dusz  waszych  m^ztwu  oswobodzic  i  džwign^é  ojczyzne.  Prosby 
miast,  w  projekcie  deputacyi  zawarte,  wspieraj^  sie  jedné  na 
dawnych  prawach,  drugie  na  sprawiedliwošci  i  powszechnym 
krajů  calego  požytku  tak  dalece,  iž  uskuteczniaj^ic  prosby  miasta. 


ANNEXA..  271 

zabezpieczacie  najtrwalszym  sposobem  istotne  calego  krajů  po- 
žytki.  Nie  bed^  si§  dtugo  zastanawiat  nad  žadaniami  niiast: 
niacie  je  w  projekcie  wyražone,  znajduj§  je  sprawiedliwe,  ná- 
lezy im  oddac  to ,  co  raieli  warowanym  dawnemi  prawami; 
nálezy  im  udzielicto,  czego  sprawiedliwosč  i  požytek  krajů  ca- 
íego  wymaga.  Žydaj§,  ažeby  sami  przez  siebie  s^dzic  sie  mogli : 
žeby  ich  wyíamač  z  uciažliwéj  cz^stokroč  starostów  juryzdykcyi. 
We  wszystkich  wolnych  krajach,  to  jest  jedno  z  najsilniejszych 
prawidet,  že  každý  obywatel  przez  równych  sobie  obywateli  s^- 
dzonym  jest:  wtenczas  z  ufnošci§  przystepuje  do  s^du,  odchodzi 
od  niego  bez  rozpaczy  i  žalu.  Uderza  was,  že  reprezentantów 
swoich  w  stanach  miec  pragn§.  Nie  pragn^  nic  nowego,  pragníi 
powrócenia  praw  dawnych;  widzimy  reprezentantów  na  zja- 
zdach,  traktatach,  sejmacb;  widzimy' ich  podpisanych  na  tém 
waszém,  i  swi§tém  dwóch  narodów  zjednoczeniu,  to  jest  na  unii. 
Chwalimy  zawsze  ustawy  przodków  naszych;  tu  jest  pole,  nie- 
tylko  je  chwalic,  ale  okazac,  že  je  szanowac  umiemy.  Wszakže 
reprezentanci  ci  w  interesach  tylko  handlowych,  w  podatkach 
ich  tyczgcych  si§,  wspólnie  z  námi  radzičmaj§?  nie  ma  win,  za 
niemi  najoczywistsza  sprawiedliwosč.  Przypusčcie  na  moment: 
žeby  rz^d  nasz  byt  tak  niedoskonaly,  žeby  Król,  albo  Senát  z  Kró- 
lem ,  nakládali  na  was  podatki :  nie  byíožby  to  dla  was  najsrož- 
sz^  niesprawiedliwošcia?  nie  wolalibyscie,  že  na  was,  bez  was, 
nakládaje  ciežary  ?  Jakže  to,  co  dla  was  bytobý  nieznosném,  nie 
ma  byc  przykrém  obywatelom  stanu  miejskiego?  Wpozwoleniu 
kupowania  dobr,  które  to  pozwolenie  mája  mieszczanie  W.  K. 
Litewskiego  i  miasta  Krakowa,  niewidze  nic  szkodliwego,  i 
owszém  korzysci  dla  krajů;  pomnožy  sie  przemyst,  rozkrzewi 
si§  ekonomika  krajowa,  przywiíiž§  sie  bogaci  ludzie  do  krajů, 
wnijda  kapitály;  bo  nic  tak  nie  przywipuje  czíowieka,  jak  wla- 
snošc  kawalka  zienii,  wolnosc  služenia  w  wojsku  i  dosíugiwania 
sie  w  nim  stanów  wyžszych.  Niepojmuj?,  jak  im  bronion^  byc 
može?  wszakže  odwaga  wmeztwie  i  zdatnosc,  nie  s^  przywi^zane 
do  stanu,  ani  do  imienia,  ale  albo  sa  udzialem  przyrodzenia, 
albo  skutkiem  wychowania,  pracy  i  nauki;  každý  cztowiek  mieč 
je  može,  niechže  každý,  jak  prgdko  jest  zdatným,  ma  prawo  bro- 
nié  ojczyzny  swojéj,  za  ni§  umierač.  W  žádny m  wolnym  i  roz- 


272  ANNEXA. 

s§dnie  rzadzo nyní  krajů,  zastudze,  cnocie,  zdatnosciniepowinny 
byc  zamknigte  wrota.  Czcstokroč  ludzie,  których  my  nazywaniy 
bez  urodzenia,  ratowali,  wstawiali  ojczyzng  swoje.  Nikt  nic  wié, 
czém  byl  ojciec  Waszyngtona,  ani  kogo  Franklin  dziadeni  svvyni 
liczyt,  ale  každý  ^vié,  i  potoninosc  Avicdzioc  brdzie,  že  Waszyn- 
gton  i  Franklin  oswobodzili  Ameryk^.  Zwiazek,  który  maj^i  ase- 
sorye,  komisya  skarbowa  i  policyi  z  stanem  miejskim,  gdy  w  ase- 
soryi  sprawy  miejskie  s^dz^  si§,  a  komisya  skarbowa  i  policyi 
czuwaj^  jedna  nad  handlem  i  rekodzielami,  druga  nad  porzad- 
kiem  w  miastach  :  nátura  tych  magistratur  wymaga,  ažeby  dla 
informacyi  i  niemylnych  rozrz^dzeií,  mieli  w  íonie  swojém 
z  stanu  tego  osoby.  N.  S.  czyli  zwažymy  na  dawne  ich  przywileje, 
czy  na  sprawicdliwosc,  czy  na  potrzeby  krajů;  wszystko  nas 
przekonywa,  že  losu  i  miast,  i  mieszczan,  zostawic  nie  možemy 
takim,  jakim  byt  dot^d.  Rzuccie  tylko  oczy  na  rozrzucone  w  krajů 
naszym,  nie  miasta,  ale  miast  ruiny;  na  ich  úpadek,  ubóstwo, 
zaniedbanie  wszelkiego  przemyslu;  gruzy  ich  wstydliwy  i  žaío- 
sny  wystawuj^  widok  w  oczach  przeježdžajgcego  cudzoziemca: 
cóžsobie  o  rz^dzie  i  sprawiedliwosci  naszéj  pomysli?!  wy,  któ- 
rzy  džwigácie  Rzeczpospolitg  z  niestavvy,  nikczemnosci  i  úpadku, 
zechceciež  zostawic  w  úpadku  i  nikczemnosci  tyle  tysigcy  mie- 
szkanców,  tyle  miast,  które  powinny  byc  žródícm  przemyslu  i 
bogactw  waszych  i  krajů  ozdobil  ?  Nie,  zajjcwne,  wasza  sprawie- 
dliwosc,  wasze  s\^'iatlo,  a  nadewszýstko  wasza  przczornošc,  kažg, 
mi  sig  inaczéj  spodziewac;  znacie  zapewne  potrzeb*^^  przywi{iza- 
nia  ich  do  rz^du  i  do  swi§tych  praw  wolnošci;  niech  rázem 
z  námi  bronig,  ich.  Aježliby,  co  niech  IJóg  odwróci,  w  nieszczo- 
šliwych,  czyli  to  zewnetrznych  napasciach,  czyli  zamieszaniach 
krajowych,  tyran  jaki  chcial  nas  uciskač;  niech  przywi^zani  do 
ojczyzny,  rz<^du  i  praw,  bronia  je  razeni  z  námi:  niech  otrzymaj^ 
wszystko  od  Rzeczypospolitéj,  žeby  si(í  juž  nicžego  od  jednej 
osoby  spodziewac  nie  mogli :  ludzie  nie  mog^i  byc  przywi^izani  do 
rz^du,  tylko  wtenczas,  kiedy  rzgd  szcz^sliwymi  ich  czyni.  Dajmy 
im  prawa,  któreby  ich  wlasnošci,  ich  osoby,  ich  wol nosci  za- 
bezpieczaly  :  a  ujrzycie,  že  ze  wszystkich  czpsci  swiata,  przyjd^i 
niieszkaiícy  cisn^ié  sie  pod  slodki  nasz  rz^id,  poczciwi,  przemyšlni 
i  pracowici ;  przj-jd^  i  zaludni^  rozlegie  stepy  i  tyle  miejsc,  ba- 


AMSEXA.  273 

gnaini  i  kťzeAviern  okrytých,  których  r^ka  ludzka  nietkneta;  przyjd^ 
i  wprowadzg,  do  was  kunszta  i  rzemiosla,  które  uy  drogo  od  cu- 
.dzozieniców  okupujecie.  N.  S.  w  reku  jest  každcgo  z  was,  zalu- 
dnic  i  zbogacié  kraj  swój,  albo  go  íež  ubogini  na  zawsze  zostauic; 
ja  przekonaniu  inemu  i  gorliwošci  o  požytki  krajů  inego  zadosyc 
uczynilem.  Duo  cxmodo  hoc  opto  unum,ut  rnoriens  populian  polo- 
nuin  libervm  reHnquam ;  alterum,  iit  ita  ciiigue  eveniat,  ut  de  řepu- 
blica  quisque  mereatur. 


XIII' 

(Str.  69.) 


GtOS  JW.  JULIANA  UrSYNA  NiEMCEWICZA,  rOSLA  INFLANTSKIEGO, 
NA  SESYI  SEJMOWÉJ  D.  16  ANRZEŠNIA  1790  R.,  O  MEBEZPIECZEŇ- 
STWIE  ELERCYI,  TOTRZEBIE  NASTEPSTWA  I  KONIECZNOŠCI  Zi.PYTANIA 
SIE   NÁRODU   co   OBIERA   I  CO   SEJ.MOAVI  STANOWIC   KAZE. 

Najxaániejszy  Królu,  Panie  Mój  Milosciwy?  Przeswietne  Zkon- 
federowane  Rzeczypospolitéj  Stany !  Tak  gíeboko  jest  wyryte 
w  sercach  Polaków  przywiazanie  do  wolnoáci,  iž  nietylko  to,  co  jg, 
gruntownie  stanowi,  usiíuja  zachowac  i  utwierdzič,  ale  i  ustavv  y 
nawet  tylu  kleskami  za  szkodliwe  uznané,  to  jest  elekcye,  dla- 
tego,  že  chlubné  tejže  wolnosci  noszři  pozory,  oddalié  na  zawsze 
wahajg  si^.  i  trwoža.  Skladajmy  naprzód  Najwyžszemu  dziekt,  iž 
sprawc  tak  wielkiéj  wagi  pozwala  nam  roztrzgsaé  w  pokojů  i 
zgodzie,  iž  tlum  obcego  nieotacza  nas  žolnierstwa,  že  Polák  unie- 
siony  zapalczyvvošcig  nie  ostrzy  broni  na  swego  wspóíziomka; 
dziekujniy  mówi^  Najwyžszemu,  že  naród  žebraný  w  sw^oich  pet- 
noniocnikach,  szuka  žródia  nieszczešc  oddalac,  i  to  co  byč  niože 
Rzeczypospolitéj  szkodliwego,  co  požytecznego;  wažy  na  szali 
rozsadku  i  obywatelstwa.  Najjasniejszy  Panie!  mówic  o  przy- 
sztyni  Królu  w  obliczu  W.  K.  Mosci,  jestto  przyponiinatí  jemu, 
žes  jest  smiertelnym,  a  serconi  naszym  zadawac  ten  žal,  który 

18 


274  ANNEXA. 

bodajby  nie  my,  ale  potomkowie  naši  z  straty  tak  drogiéj  jak 
najpóžniéj  uczuli  :  wczesnie  atoli  zaradzaé  kloskom ,  które 
w  przyszlosci  Rzeczpospolit?  trapic  mog^,  jestto  zaradzaé  dogo- 
dnie  žyczeniom  dobrego  Króla,  który  po  zgonie  nawet  swoim 
chce  czuwac  n^  národem,  i  któremu  wspomnicnia  przeszlych 
trosków  i  nieszczesé  nic  bardziéj  slodzič  nie  možo,  jak  nadzieja, 
jak  pevvnosc,  že  naród  jemu  luby  juž  podobných  znosic  nie 
bedzie. 

Wažne  ňader  pytanie  zadajemy  i  sobie  i  narodowi,  którego 
woli  badac  si^  chcemy  :  czyli  Polska  ma  zostac  przy  burzliwych 
elekcyach,  czyli  tež  przy  spokojnéj  sukcesyi  ?  Pytanie,  w  którém 
roztrz^snac  nalcžy  :  czy  Polacy  miewali  prawdziwic  wolne  ele- 
kcye?  czyli  Polska  szcz^sliwszg, byla  pod  spokojném  nastepstwem 
królów,  czy  wsród  elekcyi?  czyli  w  nadanéj  krajowi  wolnéj  i 
bezpiecznéj  konstytucyi  lekaé  sig  nálezy  o  wolnosé,  przy  sukce- 
syi tronu  prawami  scišle  okreslonéj,  i  czyli  wolnosé  i  niepodle- 
gtosé  národu,  przy  najlepszéj  nawet  konstytucyi  ostaé  si§  mog^ 
wsród  burz  i  zamieszaií,  które  bezkrólewia  ci§gn§  za  sob§?  Kwe- 
stya  pierwszy  raz  w  Stanach  roztrz§sana;  ale  który  uwaga,  przy- 
klady  pami^é  kl^sk  naszych  i  pisma  swiatíych  i  cnotliwych 
m§žów,  Krasiňskiego  biskupa  krzemienieckiego,  Kolíytaja  refe- 
rendarza  litewskiego,  Morskiego  i  innych,  przekonaniu  dostu- 
pné, powinny  byly  ošwiecié  úmysly.  Wiadomosé  dziejów  bylaby 
niepotrzebn^,  gdyby  w  cnotach  i  w  bl^dach.  uplynionych  wie- 
ków,  nastgpne  z  onych  nie  czerpaly  nauki.  Postawmy  obraz 
Polski  pod  spokojném  nastepstwem  królów,  obok  obrazu  jéj 
pod  nieszcz^sliwemi  Óbieraniami.  Rzuémy  oczy  na  najšwietniej- 
sze  národu  naszego  epoki,  spytajmy  sie  siebie  samých,  kiedy 
Polska  byla  najbardziéj  potažná,  szczcšliwy,  wolny,  kwitnycy? 
Kazdy  mi  odpowie,  že  pod  rzydem  drogicgo  Jagiellów  plemie- 
nia.  Kto  nadat  narodowi  najwi^céj  przywilejóvv  i  wolnošci?  nikt 
nie  zaprzeczy,  že  Jagiellowie;  tak  jest,  ci  Jagiettowie,  którzy 
porzucili  samowladztwo  paiístw  swoich,  žeby  przywodzié  lu- 
dowi  wolnemu,  žeby  granice  jego  rozprzestrzenic,  swobody  po- 
wigkszyé,  zaszczepic  swiatla  i  nauki,  wskrzesic  przemysl  i  boga- 
ctwa,  ci  inówie  królowie,  którzy  przez  dwiešcie  blizko  lat 
nast^puj^c  bez  przerwy,  nie  utworzyli  despotyzmu,  i  owszem 


ANNEXA.  275 

wladzy  swojéj  odštípili  narodowi;  z  niemi  szczesliwosč,  vvzi^- 
tošč  národu,  spokojnosc  wewnetrzna  zst^pity  do  grobu;  zacz§ty 
si§  bezkrólewia  i  elekcye,  zacz§ly  si§  przewodzenia  i  fakcye 
niožnowladców,  czyli  jak  ich  nazywano,  panów;  i  stusznie,  bo 
oni  panowali,  bo  oni  o  tron  z  postronnymi  robi§c  frymarki, 
kraj  niszczyli,  ale  sami  wzvastali  w  urz^dy,  kredyt  i  bogactvva, 
bo  oni  jedni  znajduj^c  korzysc  s\v§,  w  elekcyach,  zwodzili  szla- 
chte  ubožsz^,  wystawuj^c  im  elekcye,  jako  najswietniejszy 
zaszczyt  wolnošci,  podczas,  gdy  oni  sami  szafowali  tym  zaszczy- 
tem,  podczas,  gdy  szlachta  omamiona  ich  wielkošci^,  uj^ta 
datkami ,  Igkaj^ca  si^  przeáladowaň  szta  slepo  za  nimi,  i  jak  nas 
ucz^  krOnikarze,  nie  umiata  czestokroč  nazw  ac  imieniatych,  któ- 
rych  królami  swymi  wykrzykiwaía. 

Przebiežmy  w  krótkošci  ci§g  bezkrólewiów  naszych  :  odpa- 
dle prowincye,  zniszczone  miasta,  knvig.  obc^,  krwi^  obywa- 
lelsk^  zbroczona  wolna  ta  ziemia,  mówi^cemi  s§  ich  šwiad- 
kami.  Zaraz  po  wygasnieniu  szczepu  jagieloiískiego,  szlachta 
podzieliía  si§  na  partye  panów,  z  których  každá  w  niiare  obiecy- 
wanych  sobie  zysków,  utrzymywata  swego  pryncypaía.  Po- 
stronne  národy  zacz^ly  si§  do  téj  mieszac  elekcyi;  poslowie  ich 
podawali  kandydatów,  mi§dzy  innymi  cesarz  turecki  podat  za 
kandydata  do  korony  prymasa  Uchaiískiego!  Namnožyto  si§ 
bylo,  powiada  Bielski,  wiele  praktyk  i  suspicyi  migdzy  ludžmi, 
bo  poslowie  cudzoziemscy  jezdzili  po  Polsce  i  Litwie  wszgdzie, 
oddomów  do  domów  szlacheckich,  pieniedzmi  sypi§c,  a  drugim 
tež  listy  dajac  i  obietnicami  karmi^c.  Gdy  przyszedl  dzieri  ele- 
kcyi, mówi  daléj  Bielski,  zbrojno  jak  do  potrzeby  sig  nagotowali 
i  owi  do  Grochowa,  a  ow  i  na  zwykle  miejsca  sie  zjechali :  íamže, 
aby  si^  z  sob§  znali  i  wiedzieli  kto  z  kim  jest,  powtykali  sobie  za 
czapki  i  do  przylbic  choinki  ci  co  byli  z  strony  Henryka.  Gdzies 
pojrzal  po  pólu,  wszedzie  staly  hufce  uszykowane,  dziala  zato- 
czone,  tak  jako  owo  wlasnie  do  potrzeby;  jakož  zgota  niemiato  si§ 
do  niczego  dobrego.  Zr^cznošč  Mon tluka,  pienigžne  z  Francyi 
posilki,  przemogly  nakoniec  innych  kandydatów.  Po  wyjšciu  Wa- 
lezyusza  z  Polski,  Polska  bez  wodza,  bez  rz§du,  rozdzierana  byla 
nowemi  niezgody.  Tatarzy  korzystaj^c  z  bezkrólewia^  wpadli  na 
Podole,  i  55  tysi§cy  ludzi  w  niewol§  zabrali.  Tymczasem  naród 


276  ANNEXA. 

zatťudniony  l)yl  clekcya,  spory  luitMlzy  senafcin,  a  staiícin  ry- 
cerskiui  ore/cin  ro/trzyiííťKuio  byó  niiaty.  Pryinas  clicacv  oddac; 
koron§  polská  cesarzowi  Maxyaiilyanowi,  oddálil  sic  z  micjsra 
obřad,  straelb^i  kolo  svve  osadzií,  szyki  w  pólu  poczynil.  Przeino- 
gta  atoli  strona  Stefana;  król  ten  odwažny  i  sniialy,  zainknaí 
niewczesna  šmiercia  i  krótki  ci^ig  pomysl nego  pano\^auia  i 
cigžkie  swoje  zgryzoty. 

Na  poprzedzajacym  Zygmunta  lil  o!)i'ariiu,  nieiiawišc  dwóch 
možných  panóvv  Zborowskiego  i  Zanioyskicgo  stata  sic  rozdzie- 
lenia  catéj  Rzeczypospolitéj  przyczyn^i.  Nie  chciat  Zborowski 
Zygmunta  dlalego  Jedynie,  že  go  Zamoyski  žyczyí,  i  tak  to  cz^- 
stokťot-  w  iz  '(;zypospolitych  bywa,  že  sie  sprzeciwiamy  rzeczom 
niedlatego,  že  s§  zle,  ale,  že  je  podaje  nieprzyjazna  nani  osoba; 
woczach  czlowieka  zašlepionego  zazdrošeigi  i  nienawišci^,  luba 
nawet  znika  ojczyzna.  Zborowscy  przyprowadzili  z  sob^  10  ty- 
siecy  zbroj nego  žolnierza  ;  nie  byli,  powiada  liistorya  i  inni  pa- 
nowie  bez  wojska,  tak  dalece,  jak  gdyby  król  przyszly  niial  byc 
na  wojnie  obrany  a  od  zwyciezcy  zwyciežonym  nadaný  ! 

Zborowscy  w  gniewic  i  za^Yzietosci  niepolianiovvani,  pobu- 
dzaja  szlacbfe  do  spisku  i  rokoszu.  Pieé  iiiedzicl  spory  dwóch 
familij  zatrzymywaly  naród  caly  dla  obraniakróla  zgronia.izony; 
i  tožto  možná  nazwac  wolnošciy?  i  za  takiemiž  to  wzdychac 
naležy  elekcyaini?  VVladystaw  IV,  najstarszy  syn  Zygmunta, 
mgztwem  za  žycia  jeszcze  ojca  wslawiony,  doáé  zgodnie  na  kró- 
lewskie  wyniesiony  byl  dostojeiístwo.  Przydlužsze  bezkríilewie 
poprzedzaj^ce  obranie  Jana  Kaziniierza  najokrutniejszenii  ozna- 
czone  bylo  kleskami.  liunt  kozacki  dlugo  tlumiony,  podczas  téj 
póry  wybucba,  wojska  {)olskie  podwakroc  zniesione,  obadwa 
hetmani  wzieci  w  nievvole,  wyznaczeiii  iťginientarze  mi^ídzy 
soba  nic/goilni,  bez  stoczenia  bitwy  opušcili  pod  Piluwcanii 
wojsko,  obóz,  dziala  i  s!)i'Z(  ly,  a  Tatarzy  san)i  na  12U0  tysiecy 
niewolników  wyprowadzili  z  krajů.  Znajome  nam  nieszcz^áliwe 
Jana  Kaziniierza  |)anowanie.  Pasowal  sir  lat  "10  z  zcwncliznymi  i 
wewnetrznymi  nieprzyjaciolini  ,  oswdbodziw.^zy  i^aj  z  wojcn  i 
zamieszaií  zložyl  koiuiii;,  ktiuM  mu  zhyl  dliign  cic/yia  na  >kro- 
niaclr.  |)rz('>lal  pai)owa(''.  ale  nic  przcslal  cziiwaí'  nad  iiaiodcni, 
iiic   pi'Z('.iíal  go    j)rz(;.->;rzegač,    przepnwicdzai    w  niuwic   s\voj<?i 


ANNEXA.  -  277 

przy  abdykacyi,  wszystkie  kleski,  które  póžniéj  na  naród  sply- 
nuly, pizepowiedzial  podziat  Polski,  žyczyt  bezkrólewiom  zara- 
dzic,  ale  sluchanym  niebyl. 

Obranie  raptowne  Michala  przypisac  naležy  trudnošci  \v  po- 
godzeniu  sig  z  sob^i  dvvóch  partyj  xi^cia  nejburskiego  i  lota- 
ryngskiego;  wzieto  napredce  Michala  Korybuta.  Niesmak,  za- 
zdrosc  i  pogarda  možných  dla  kťóla,  którego  oni  sadzili  byc 
nižszyni  od  siebie,  dla  tego,  že  byl  ubožszym;  niesniak  mówie 
prywatnych  panów,  publicznemi  oznaczyl  sie  nieszczeáciami : 
zerwany  zaraz  sejm  koronacyi,  zerwany  i  nastepny.  Prymas  przez 
rozeslané  po  pro^vincyach  listy,  huntuje  szlachtf,  a  cesarz  tu- 
recki  korzystaj^c  z  tych  niezgód,  bierze  Kamieniec  i  Podole,  i  22 
tysiace  czerwonych  zlotých  nakiada  haraczu  na  te  wolny  Rzecz- 
pospolitf,  na  tych  wolnych  Polaków,  którzy  i  strate  prowincyi 
i  haiíbe,  i  wi§zy,  znosié  musieli. 

Po  zgonie  Michala,  hetmaii  Sobieski,  na  czele  kilkudziesi§ť 
tysiecy  zbrojných  kresek,  zyskal  zgode  i  dobrowolnosc  reszty 
národu,  wiele  uczynil  dla  slavvy  oreža  polskiego,  nic  dla  po- 
žytku  Rzeczypospolitéj :  zst^pil  do  grobu  slawny,  lecz  ani  ko- 
chany, ani  žalowany. 

Zamieszania,  nieporzgdek,  zniewaga  praw,  ucisk  obywatelów, 
silniiíj  nižkiedy,  daly  sie  Rzeczypospolitéj  uczuc  podczas  nast§- 
pnego  bezkrólewia;  piervvszy  raz  naówczas  zerwany  sejm  kon- 
wokacyjny  przez  posla  600  talarami  przekupionego,  Wojsko 
wodzom  swoim  >vypovviada  posluszerístwo  i  domy  obywatelskie 
wst^pnym  z  soba  wojuj^  bojem.  Naród  na  miejscu  elekcyi  že- 
braný, rozdzielil  sie  na  partye;  strzelania,  mordy  i  zabójstwá 
poprzedzily  ogloszenie  dwoch  królów.  August  II  stan§l  w  Polsce 
i  oddálil  Kontego.  Przyzwyczajeni  do  elekcyi  Polacy,  za  žycia 
nawet  panujgcego  króla,  obrali  sobie  drugiego,  ten  znowu  od- 
dalony,  póžniéj  po  šmierci  Augusta  II  glosami  calego  národu 
wezwany  byl  do  tronu;  lecz  te  tak  uroczyste,  tak  zgodne  obra- 
nie pizeinogly  wojska,  pieni^dze  moskiewskie  i  úklady  obcych 
gabinetów.  Zrywanie  sejmów,  gvvalty  na  trybunalach,  rozwi^- 
zlosc,  zbytki,  przewodzenia  obcych  i  swoich,  przygotowaly  kl^- 
ski,  które  Polska  za  dni  naszych  poniosla. 

Ten  jest  w  krótkošci  obraz  elekcyj,  elekcyj  w  których  nigdv 


278  ANNEXA. 

prawie  zjediioczona  wola  národu,  lecz  obce  inlrygi  i  fakcye 
možných  panów  nadawaly  królów.  Elekcye,  które  nigdy  bez  za- 
niieszania,  nigdy  bez  straty  krajů  nieodprawily  si^,  tak  dalece, 
iž  ktoby  chciat  pisac  dzieje  nierz^du  polskiogo,  dzieje  nieszcz^šc, 
które  Polska  ucierpiala,  niusiatby  napisac  history^  interregnów. 
Ale  ci  co  przeciw  sukcesyi  i  pisz^  i  niówi^,  žeby  j^  bardziéj 
ohydzic,  wniawiaj^,  že  sukcesya  i  despotyzm  jest  to  wszystko 
jedno.  Latwo  bardzo  powiedzieč,  že  król  sukcesyonalny  opanuje 
wojsko,  zabierze  skarb,  zagarnie  trybunaíy;  ja  powiadam,  že  nie 
zabierze  ani  wojska,  ani  skarbu,  ani  sprawicdliwosci,  bo  nm 
tego  nle  dopusci  konstytucya  wolna,  bo  mu  togo  nie  dopušci 
prawo  i  cnota  Polaków.  Sk§dže  tak  zla  opinia  o  nastepcach  na- 
szycb,  že  oni  dobrowolnie  isc  bed^i  pod  jarznio,  že  oni,  równie  jak 
my,  žycia  i  maj^tków  niešc  nie  bod^  przy  šwietych  wolnoáci  pra- 
wach?  I  któžjest  ten,  co  tak  zle  mysli  o  synach  i  wnukach  swo- 
icb?  Plemie  nasze  jest  zapewne  dobré,  ale  powiadam,  že  nastg- 
pne  bedzie  jeszcze  lepsze;  zastanie  utworzon§  juž  konstytucy§, 
szanowac,  sluchac  i  bronic  jej  bedzie,  a  swiatla  mówi?,  które 
ucza  czlowieka,  že  nie  do  jarzma  ale  do  wolnošci  sie  zrodzil, 
spravvi^,  že  Polák  nic  scierpi  ani  wieikzonego  tyrana,  ani  ta- 
kiego  coby  i  bez  korony  nawet  nad  równošč  \vznosic  s'\q  wažyí. 
Wiecéj  powiem  :  pragn§  sukcesyi  dla  zacbowania  saméj  nawet 
wolnošci,  bo  król  prawami  okreslony,  bez  rozdawnictwa  sta- 
rostw,  przy  elekcyi  czynniejszych  po  wojcwództwic  urzodów, 
mniéj  z  sukcesy^  nawet  grozi  wolnošci,  niž  zamieszania  z  bez- 
królewiów  wynikaj^ce.  Lacedemoriczykowie,  ten  lud,  którego 
žywiotem  byla  wolnošc  i  wojna,  mieli  nastepnych  królów,  za- 
chowali  jednak  te  wolnošc  do  ostatka  i  nie  utracili  jéj  tylko 
rázem  z  domami,  žyciem,  z  imieniem  swojém.  Cezar,  hetman 
wojsk  rzymskicb,  bez  tytulu  króla  ucisnal  jarzmem  Rzymian  i 
šwiat  caly;  Kromwel  potrzebowal  bezkrólewia,  žeby  wywrócié 
prawa  i  swobody  angielskie  i  bez  tytulu  króla  stač  sie  tyranem. 
Polacy!  nie  l^kajcie  sie  imion  i  tytulów,  ale  l^kajcie  sif  rzcczy 
i  skutków,  nie  opierajcie  wolnošci  waszych  na  elekcyach,  bo 
w^tla  podpora;  nie  sukcesya,  nie  tytuly  wywracaly  šwiete  wol- 
nošci oltarze,  ale  wywracal  je  nierz§d,  skaženie  obyczajów,  po- 
dlosci  i  odst^pienie  cnoty. 


ANNEXA.  .    ,  279 

Rzučniy  oczy  na  wszystkie  w  Eiiropie  króleshva.  I  którež  po- 
wierzylo  calosc  prowincyj  swoich  i  spokojnosc  obywatelów  na 
burzliwe  bezkrólewiów  koleje?  Patrziny,  Anglia,  ten  naród  kla- 
syczny  co  do  rozumnéj  wolnošci ,  ten  naród,  co  królów  swoich 
s§dzi  i  karze,  tron  zabezpieczyla  sukcesy§.  Francya  przez  tyle 
wieków  znosz§ca  jarzmo  niewoli,  dziš,  gdy  je  skruszyla,  gdy 
nieznane  sobie  dot^d  bóstwo  wolnošci  z  zapami§taniern  i  zapal- 
czywoscia  objala,  gdy  potargata  wszystkie  jednowladzíwa  \vi§zy, 
gdy  utworzyía  rz^d  nowy  i  dla  wszystkich  wolny,  pytám  si§ 
wšród  tylu  odmian,  wšród  najzapalczywszych  uniesieií,  czy  przy- 
szto  jednemu  Francuzowi  do  mysli  proponowač  tron  obierczy? 
Nie,  žádnému,  žádnému  z  tylu  milionów  oby^vateli!  A  my,  núq- 
dzy  silnemi  položeni  mocarstwami,  zechcemyž  zostawic  to 
ziarno  niezgody,  z  któregoby  ogromne  cesarstwa  pol^czone  dzis 
z  sob^  korzystač  mialy  ?  Gdyby  elekcye  požyteczne  byty  \v  Pol- 
sce, gdyby  zabiezpieczaly  jéj  calosc  i  spokojnosc,  staralažby  si§ 
Moskwa  w  czasie  przewodzenia  tu  swego  tak"  silnie  kardynalnemi 
obwarowač  je  prawanii,  zabezpieczyc  gwarancy^i  i  warunkami 
jak  najuroczystszémi  ?  Nie  zapewne,  ale  wiedziala,  že  bezkróle- 
wia  byly  žródtem  zamieszari  w  Polsce,  že  podczas  bezkrólewiów 
wprowadzila  pierwszy  raz  wojska  swe  do  Polski  i  juž  ich  wi§- 
céj  nie  wyprowadzila ,  že  mieszanie  si§  jéj  do  elekcyi  kró- 
lów naszych  služylo  jéj  potem  za  pozor  do  tworzenia  pretensyj 
do  prowincyj  Rzeczypospolitéj ,  dla  tego  Moskwa  elekcye  jak 
najmocniéj  zawarowala.  Tak  jest,  užyta  pozoru  tego  do  zabra- 
nia  nam  krajů,  i  czytam  wyrazy  jéj  w  nocie  przy  nieszcz^áliwym 
zaborze  Polski  podanéj.  Takie  sg.  :  Potencye  s^siedzkie  Polski 
byly  tak  cz^sto  wci^gane  w  zamieszania,  które  w  niéj  wzniecala 
wi^ksza  cz§ác  bezkrólewiów,  že  pamigč  na  nie  przymusila  je  do 
zatrudnienia  si§  interesami  paristwa  tego,  wtenczas  kiedy  po 
šmierci  Króla  Augusta  III  tron  jego  wakowal.  Wywodzi  potem 
jak  žyczliwie  i  szczerze  starala  si§  Moskwa  wprowadzic  spokoj- 
nosc i  porz§dek  do  Polski  i  jak  krn§brnie  Polacy  przeszkadzali  jéj 
w  tak  zbawienném  dziele  —  i  tak  daléj  mówi :  a  gdy  bezprawia 
wszelkiego  rodzaju  nierozdzielne  od  takiéj  anarchii  poci§gn§- 
lyby  niezawodnie  z  sob^  zupelne  rozprucie  tego  królestwa, 
gdyby  jeszcze  cokolwiek  dlužéj  trwaé   miala,  przeto  s§siedzkie 


280  ANNEXA. 

potencyp  korzystaj^c  z  szcz^šliwéj  przyjazni,  która  toraz  jest  mio- 
dzy  niéiiii,  a  maj^c  znacznc  preteiisye  do  wiolu  dzieržaw  Hze- 
czypospoliléj,  których  nie  niogji  zostawic  losowi  podobných 
pťzypadków  (to  jest  bezkrólewiów)  vv  przyszíych  czasach,  przed- 
siewzi^íy  i  postanowily  miedzy  sob§  dzielnie  popierac  swoje 
prawa  i  pretensye  prawne  do  dzieržavv  Rzeczypospolitéj.  Macie 
tedy  dowody  N.  S.  kl§skami  stwierdzone^  že  bezkrólewia  stu- 
žyty  nawet  za  pozor  do  zabrania  prowincyj  Rzeczypospolitéj,  že 
Moskwa  oczywiscie  widzieč  daje,  že  grozi  zupeiiiéni  Królestvva 
rozpvuciein ,  ježeliby  ta  anarcliia,  to  jest  bezkrólewia  diužéj 
trwac  mialy,  a  dla  tego,  žeby  trvvaly  i  žeby  uišcic  swoje  zámy- 
sly, zawarowata  je  gwarancyíi  i  prawami  kardynalnemi.  I  któž, 
to  wszystko  zwažywszy,  przy  tych  nieszczigsliwycb  elekcyach 
upierac  sig  zechce  ? 

Umysí  prawdziwie  drelwieje,  rzuciwszy  oko  na  pierwszg,  ježe- 
liby byc  miaia,  elekcyy.  Co  za  okropna  postač  rzeczy  polskicb  ? 
rozdwojenie  pewne  w  narodzie ,  wkroczenie  wojsk  zagrani- 
cznycb,  nienawiéc,  zemsta,  pychá,  przesladowania,  straszliwyni 
wybuchn^  požárem !  Moskwa,  ta  Moskwa  powoduj§ca  si^^  raczéj 
pych^  niž  wlasnym  interesem,  wybierze  ten  moment  na  pum- 
szczenie  sig  nad  wami,  na  odzyskanie  tych  vzi^dów  nad  Polsky, 
które  jéj  cnota  wasza  wydarta;  wtenczas  ten  kraj,  te  miasta,  te 
wlošci,  te  niwy,  ktijre  przez  lat  kilkanašcie  pokojů,  po  tylu  ode- 
tchn^ly  kleskach,  okryje  wojska  nieprzyjacielskie;  w  rozdzielo- 
ném  obywatelstwie,  w  wywróconym  rzg,dzie,  wojska  si§  wíasne 
rozdzielj,  iliiecz  polski  w  piersiach  polskicb  broczyc  si§  bedzie, 
po  dtugich  niezgodach  wšród  mordów  i  krwi  rozlania,  wšrod 
powszechnego  krajů  spustoszenia  osiydzie  na  tronie  polskim, 
król  jaki,  lecz  nie  dla  Polski  panowac  bgdzie,  ale  dla  téj  poten- 
eyi,  która  go  królem  utrzyma.  Bodajbym  tych  nieszczešč  nigdy 
nie  dožyt,  bodajby  oczy  moje  ta  woln\i  i  spokojný  przysypane 
ziemiy,  nie  patrzyly  na  kl^ski  i  ostatniy  zgub^;  ojczyzny  mojéj ! 
Jest  jeszcze  czas,  jest  pora  zapobiedz  tym  kl^^skom.  Nieba  waszéj 
zostawily  go  przezornošci ;  nie  wahajcie  zapytac  woli  národu,  jest 
on  ošwieconym,  zna  co  mu  bylo  szkodliwém,  co  um  požyteczném 
byc  može,  požyteczne  zapewne  obierze. 

N.  S.  przez  dvva  blízko  lata  trzymacic  w  r^'ku  waszych  losy 


ANNEXA.  281 

Rzeczypospolitéi,  trzymacie  je  w  najszczešliwszych  okoliczno- 
šciacli,  tťzjmacie  je  bez  pi-zeszkód ;  ustanowciež  je  tnvaíemi. 
Nastepcy  naši  z  cnota,  z  najlepsza  ch^ci^i  róunie  szcz^sliwéj 
miec  nie  bed^  póry,  zostanie  im  tylko  cierpieč  i  narzekac.  Ach, 
bodajby  nie  cierpieli,  bodajby  nie  narzekali  na  to  grono  liidzi 
poczciwych  i  šwiatlych;  bodajby  cnota  wasza  i  ten  Bóg,  którego 
wszechniocne  ramie  wznosi  i  poniža  národy,  podniósl  nasz  ná- 
rod tylu  dotkniety  plagami;  bodajby  natchn^t  úmysly  wasze  du- 
chem m§drošci  i  zgody;  bodajbyscie  stanowi^c  w  téj  wielkiéj 
potrzebie,  stanowili  dogodnie  trwalemu  Rzeczypospolitéj  jeste- 
stwu!  Niechaj  našlápne  wieki  winne  bed^  dzisiejszemu  Sejmovvi 
wolnošc,  szczeáliwosc,  šity,  powage  i  wdziecznosc ! 


XIV 

(Str.  73.) 


Glos  JW.  hic  Pana  Jultana  Niemceavicza,  posla  inflantskiego, 

NA   SESYI   D.    27    STYCZNIA    1792    R.    MIANY. 

Najjašniejszy  Królu!  Przeswietne  Zkonfederowane  Rzeczypo- 
spolitéj Stany  I  Przyszedt  nakoniec,  Najjasniejsze  Stany,  dzieň  pra- 
wem  oznaczony,  gdzie  dwaj  obywatele,  gdzie  urz^dnicy  platní, 
przez  tyle  lat  od  powinnošci  svvoich  oddáleni,  stawič  sie  byli 
povvinni  na  rozkazy  ^Yasze  i  zavvoíanie  zwierzchnosci ;  przyszedt 
moment,  \v  któryni  zostaNviono  im  byto,  albo  posíusznymi  oby- 
^valelami  okazac  si{\  albo  wzgardzié  wszystkiém,  prawom  i  ojczy- 
žnie  NvypONYiedziec  posluszciístAYO  i  stanic  w  rokoszanów  postaci. 
Niech  was  ten  nie  zadzÍNYia  Nvyraz.  Kto  si?  wyžszym  byc  mieni 
nad  prawa,  kto  zdeptat  šwi^te  sluby,  które  go  z  ojczyzn§  wi§- 
zaty,  kto  na  stodki  gtos  tejže  ojczyzny,  króla,  przyjaciót,  kre- 
wnych,  okázat  sie  gtuchym,  kto  krn^brnym  byc  nieprzestaje,  ten 
wszelkie  do  oszcz^nlzenia  i  NYzgledÓNV  stracil  pravvo.  Polacy  od 


282  ANNEXA. 

wieków  wolni  i  šmieli,  nieustraszoném  czořom  niinviali  prawdy 
svvym  kťóloni,  ale  nieszczošciem  nio  widze  \v  dziejacli  przykhi- 
dów,  aby  ciž  Polacy  z  równ§  smiatošci^  niawiali  prawdy  panoiii, 
którzy  i  prywatnego  icli  ucisku  i  kiosk  puhlicznych  bywali  przy- 
czyng.  Dia  czegóž  to?  oto,  že  król  okreálony  zewszyd,  mniéj  byt 
obywatelowi  strasznymjak  pan,  który  samým  królom  wypowia- 
dat  wojny,  przcšladowal  w  s^downictwie,  w  pravvodawstwie 
przewodzii;  zavvsze  bojažií  i  podlošc  uginaty  si§  przcd  i(;h  zu- 
chwalstwem  i  przed  ich  pych^.  Nie  s^dz^,  ažeby  iiiepodlegly  i 
wspanialy  Sejm  dzisiejszy  przyktad  ten  wznawiac  zamyšlat. 
Niech  b^dzie  wolno  wyst^pnym  prawdy  powiedziec  i  ja  j^i  po- 
wiem,  Stoj§  za  pot§žn^  i  nieprzetomn^  tarcz^  prawa,  które 
slabszych  uciskac  nie  da,  które  przeciež  dla  wszystkicli  jest 
róvvném  :  a  ježeliby  miaío  raz  jeszeze  przyjšc  do  tego,  iž  imiona 
i  bogactwa  kilku  ludzi  wigcéjby  \v  Rzeczypospolitéj  wažyc  miaty 
jak  swi§toác  prawa,  opuszczg  to  przekl^ta  naówczas  od  Boga 
ziemi§,  wskazang,  na  wieczng,  anarehig,  i  bezprawia,  t§  ziemi^ 
w  któréjzuchwaíezamysiy  kilku  niespokojnych  ludzi  wstrzasacby 
mogty  ustawy,  cnot^,  prac§,  ofiar^  i  nioprzetaman^i  króla  i  ná- 
rodu statošci^  udzialane. 

Trzeci  miesi^ic  dzisiaj  uplynul,  jak  po  díugiém  i  cierpliwém 
znoszeniu  przejazdów  ich  po  obcych  dworach  i  oburzeniu  tam 
mocarstw  przecivv  wlasnéj  ojczyžnie,  dowiedzieliscie  sig  N.  S.,  že 
dvvaj  ci  niespokojni  ludzie  kryjomo  do  Jass  udali  si?;  vviesc  ta 
wzbudzita  w  was  zniewag?  i  gniew  sprawiediiwy,  i  któžby  si? 
niewzdrygngt !  Wtenczas,  kiedy  szlachetny  naród  rvvie  vviezy 
swoje,  powstaje  z  upodlenia  i  haiiby,  Polacy  dostojeústvvy  i  bo- 
gaclwy  znakomici,  id^  obcych  blagac  mocarstw,  idg  burzyc  prze- 
ciw  ojczyžnie,  dla  tego,  iž  ta  z  uszczerbkiem  ich  pychy  i)owstahi. 
Potocki  generál  artyleryi,  Rzewuski  hetinan  w  obozic  moskie- 
wskim !  Pierwszy  panrii^tny  slaw^  przodków  i  chwalebnie  w  usíu- 
gach  ojczyzny  zaczgtém  žyciem;  drugi  syn  szanownego  hctmana, 
niewoli  towarzysz  ojcowskiéj ,  zpowinowacony  z  krwia  boliaté- 
rów,  dzischi*oni§  si§  wsród  wojsknam  nieprzyjaznych.  Darujcie, 
o  wielkie  cienie  Ghodkiewiczóvv,  Potockich,  Lubomirskich  !  te 
wojska,  którescie  wy  odpierali  od  granic  polskich,  to  szyki,  które- 
scie  zwyci^zkim  gromili  or§ženi,  potomkom  waszym  milszém  s§ 


ANNEXA.  283 

dzisiaj  schronieniem  niž  wlasna  ojczyzna  !  Lecz  kiedy  oni  wzgar- 
dziwszy  i  wtasn^  stawe  i  powinnošč  o])ywatelsk^,  kiedy  w  Jas- 
sach,  umieszczeni  \v  domu  Imperatorowéj,  usluženi  od  jéj  ludzi, 
konferuj^  z  jéj  ministrami,  vvysylaj^  i  odbieraja  kuryerów 
z  Petersburga,  W.  K.  Mošc  i  Stany,  niesíychang.  mviedzeni  taska- 
wosci^,  zamiast  wczesnego  zapobieženia  dalszemu  ich  zuchwal- 
stwu,  wyznaczacie  trzymiesieczny  czas  do  upami^tania  si^  \v  obí§- 
kaniu.  W  tym  terminie  Sejm  zaleea  powrócič  obywateiom, 
komisya  rozkazuje  vvojskowemu  straž  ministrowi ;  podwakroc 
wysylajgi  kuryerów,  traktuj§  z  nimi  nie  jak  z  poddanými  ale  jak 
z  róvvném  sobie  mocarstwem;  rozumieciež  N.  S.,  že  tataskawošc 
wasza  zmiekczyta  ich,  že  sie  ttumaczyli  z  post^pków  swoich? 
Nie,  odpowiedzi  ich  s§  pelne  zuchwalstwa,  sofizmów  i  klam- 
stwa;  zamiast  usprawiedlivvienia  si§,  dlaczego  siedz§  w  Jassach, 
powstaj§  na  nas,  gronii§  nas,  dlaczego  my  w  Polsce  džwigneli- 
šmy  Polsky,  oplakuj§  utrate  dawnéj  staropolskiéj  wolnošci.  Tak 
jest,  byta  to  wolnoác  ich,  ale  nie  nasza;  byla  to  wolnosc  mo- 
žnowtadców,  ale  nie  calego  národu;  žal  bezkrólevvióvv,  bo  w  za- 
mieszaniach,  które  tworzyty,  niemožna  b^dzie  wichrzec  i  na 
ruinách  krajů  wzrastac  w  dostojeiistwa  i  maj^tki.  Nie  podoba  si§ 
opis  sejmików,  bo  tysi§cami  czynszowéj  szlachty  nie  bedzie 
možná  sprowadzac  na  odepchnienie  najzasíužeiíszych,  najcno- 
tliwszych  obywatelów,  ale  od  nas  slabszych.  Nie  podoba  si^  rz§d 
równie  dla  wszystkich  vvolny,  bobyšmy  chcieli,  žeby  byí  dla  nas 
rozwigzly,  žeby  wolno  bylo  trybunaly  otaczac  nadworném  woj- 
skiem  i  armatami,  sejmy  zrywač,  stanowič  prawa  przez  partye, 
.  a  kraj  zaktócac  przez  zagraniczne  fakcye;  žeby  nakoniec  wolno 
bylo  posiadaj^c  czynne  urzedy  i  niezmierne  pensye,  nie  pelnic 
swoich  obowipków,  przeježdžac  si^,  klócic,  i  ani  prawa,  ani 
žadnéj  zwierzchnošci  nie  shichac.  Taki  to  rz^d  staropolski  wy- 
nosza,  taki  w  lištách  swoich,  zaklinaj^,  žeby  nazad  wprowadzic; 
my  go  przeklinamy,  jako  przyczyn^  zguby  i  haiíby  naszój;  my  go 
nigdy  powrócič  nie  dopušcimy,  i  trzeba  byč  tak  zaslepionym,  jak 
jest  wierna  rada  siedz^ca  w  Jassach,  žeby  sobie  nadzieje  te  two- 
rzyč.  Powtarzam  to,  co  godny  i  swiatly  posel  braclawski  J.  P. 
Wawržecki  powiedziat  :  «  Kto  zechce  konstytucy^  naszg  wy>vra- 
cac,  pójdzie  wprzódy  po  trnpach  naszych.  «  Dawny  nierz^d  do- 


'li>h  A.N.NKXA. 

goílny  lud/ioni  pysznym  i  niespokojnyni,  nienawistnyni  h\\ 
wszystkim;  dzisicjszy  interesuje  naród  caly,  wszystkio  klasy  znaj- 
duj§  w  nim  swoje  szczescie  i  bezpic^ťzeiístwo.  Miliony  ludzi 
zaprzysi('gty  go,  miliony  bi'onic  go  b^díi  przeciw  zdrajcy,  któryby 
sif  naií  targn(u'  zamyslit.  Rozrzucone  przez  nieprzyjariól  spokoj- 
nošci  publicznéj,  kopie  listu  P.  Rzewuskiego,  wzbiulzity  wfi 
mnie  nad  obJ^kaniem  jego  litosc  i  nad  zarzutanii  falszów  pct- 
nemi.  Sejm  po  dwóch  urzgdnikach  swoich  Avyci;jgat  poslu- 
szeiístvva;  oni  nm  przysylaja  nauki,  oni  zbavvienne  czyny  jego 
szkaluj^  i  haiibi^,  i  jakiémže  prawem  ?  Mawiat  niešmiertelny  Kato 
surowe  prawdy  wspólziomkom  svvoim,  ale  mawiat  je  w  senacie 
1'zymskim;  napominaí,  žeby  zachowac  postuszeiistwo  prawom, 
ale  sam  niepostuszeiístwa  nic  dawat  przykiadu.  Wolal  Kalo  na 
Rzymian  :  Delcnda  cst  Carthago.  ale  sam  w  obozach  kartagiiískich 
nie  siedziat  i  niepobudzaí  przeciw  wtasnéj  ojczyžnie.  Suro\vy 
w  obýczajacb^  pracowity,  skromný,  posluszny  prawom,  staly  i 
odwažny,  mawiat  šmiato  do  lízymian,  ale  mawiat  wpošród  Rzy- 
mian, gíosit  prawdy  lecz  fatszów  wstydzitsie.  Porównajmy  ztym 
niesmiertelnym  m^žem  mniemanego  Katona  naszego,  Rzewu- 
skiego,  i  zobaczmy,  czyli  ten,  który  zadaje  Sejmowi  tyranie  i  zbro- 
(Inie,  sam  od  zarzutów  jest  vvolen  ?  Zobaczmy,  co  Rzeczpospo- 
lita  uczynita  dla  niego,  a  co  on  dla  Rzeczypospolitéj  uczynit? 
Zabraný  w  r.  1768  z  szanownym  ojcem  swoim  do  niewoli  mo- 
skiewskiéj,  jak  drugi  Annibal  poprzysi^gt  im  wieczny  i  sprawie- 
dliw{i  nienawiáé;  patrzcie  czy  jéj  dziš  dotrzymuje?  AV  poranku 
dni  swoich  dosi^ign^WvSzy  chwaty  cicrpienia  za  ojczyz?io,  wzbudzat 
we  wszystkich  dla  siebie  milošc,  przywi^zanienajszlachetniejsze. 
Ach !  gdyby  byt  dalszy  bieg  žycia  obrócil  na  ustugi  ojczyzny, 
gdyby  byt  petnit  obowi(izki  iirz^du  swego,  gdyby  byt  i  teraz  pra- 
cowat  dla  dobra  krajů,  jakže  bytby  kochaným,  jak  szanowanym  I 
Ale  uwolniony  i  obdarzony  od  Najjašniejszego  Pana  butawa 
poln§,  cóž  zrobit  dla  krajů?  Kiedy  go  widziaty  obřady  nasze? 
Oto  w  r.  1776,  kiedy  ograniczano  wladz^^  hetmaňsky,  bronit/.e 
wtenczas  dobra  publicznego?  Nie!  Bronil  butawy,  téj  butawy, 
która  síq  stata  dla  niego  jedyném  dobrem,  ojczyzny,  božyszczem, 
zbawieniem.  Nie  mog{ic  butawy  téj  obronié,  oddálit  si^'!  i  odtyd 
dnia  jednego  Uzeczyspopolitéj  nie  stiižyt;  rozj)oczal  sie  Sejm  dzi- 


AJÍNEXA.  285 

siejszy,  Sejm,  który  przywrócil  Polsce  imi§,  jéj  swietnošc  i  poteg§, 
bylže  dzieií  jeden  z  námi?  podpisatže  przynajmniéj  akt  konfede- 
racyi  ?  Nic  !  Pomiarkowawszy,  že  nie  \Yróc^  wtadzy  hetmaiískié], 
rzekt:nie  ma  co  robic  w  Polsce,  zgin^ía  Polska — i  wyjechat.  To 
p.  Rzewuski  uczynit  dla  ojczyzny,  zvvažmy  co  od  niéj  odebrat. 
\V  roku  1774  otrzymal  od  N.  Pana  bulawe  poln^koronn§  z  pen- 
sy^  60,000,  a  jak  szef  dwóch  regimentów  po  36,000  przez  dwa 
lata  188,000.  W  roku  1776  zmniejszono  pensye  buíawy  polnéj 
do  /iO,000  zostawiwszy  do  niéj  pensye  szefa  dwóch  regimentów 
przez  lat  15  do  roku  1791  uczyni  rázem  1,298,000  zlotých,  które 
p.  hetman  odebral  ze  skarbu;  dodajciež  áp  tego  starostwo  ko- 
wí^lskie  dziedzictwem  nadané,  czyni^ce  rocznie  100,000  intraty. 
Pytám  sie  najgorlivvszych  jego  obroiiców,  czém  sie  p.  hetman 
za  te  tak  wielkie  dobrodziejstwa  Rzeczypospolitéj  odwdzieczyl  í 
niepeínieniem  swoich  obovvi^zków,  siedzenieni  za  granic^,  po- 
dřezy do  Jass,  pismami  za  elekcya,  za  czynszow^  szlacht^i  i  za 
liberum  veto/  Ale,  powiada,  odebráno  mi  wladzg  hetmaiísk^,  po- 
skromiono  jéj  nadužycia  !  Ale  zostawiono  dosyc,  žeby  obywatel 
szczerze  ojczyznie  swojéj  služyc  pragn^icy,  nie  mial  póla  stač  sie 
jéj  najpožyteczniejszym  !  Czemu  nie  szedl  za  przyktadem  godnego 
i  szanownego  hetmana  Ogiňskiego?  peínil  on  praco\>icie  i  przy- 
kladnie  swoje  obowiazki,  zasiadat  \v  komisyi,  zwied/at  obozy  nie 
moskievYskie  ale  polskie,  dal  z  nich  sprawe  Stanom ,  nie  wzi^l 
dobr  od  Rzeczypospolitéj,  ale  swoje  wtasne  skoníiskowane  ma 
w  Moskwie.  Powiedziatem  o  p.  Rzewuskim,  powiem  z  równ^i 
szczerosci^  i  o  p.  generále  artyleryi.  Wyznaje  že  poczatek  urze  • 
dowania  jego  w  Rzeczypospolitéj,  hojné  oíiary,  które  dla  ojczy- 
zny czynit,  cnoty  domowe  i  publiczne ,  wzbudzaly  we  mnie  dla 
niego  najwyžszy  szacunek;  ale  žal  iž  dzisiejsze  nieposluszenstwa, 
dzisiejsze  wigzanie  si^  z  obcymi,  zostawi  plame  na  žyciu,  które 
tak  swietnie  byloby  do  potomnošci  przeszlo.  Lubo  w  dawniej- 
szych  postepkach  tych  obywateli,  widze  róžnic^,  dzisiaj  atoli  wy- 
kroczenia  równie  kary  godnémi  znajduje.  Tak  jest,  žgdam  kary, 
kary  surowéj,  bo  przestepstwo  ogromne  i  gorsz^ice,  kary  nieod- 
wlocznéj,  bo  przestepstwo  jawne,  bo  nic  na  obron§  jego  powie- 
dziec  nie  možná.  Rezpieczeiistwo,  wasza  powaga,  dobro  krajů 
wvci^gaj^i  tego.  Jakže?  Sejm,  który  jest  i  twórcg  praw  i  swiytosci 


286  ANNEXA. 

ichstróžem,  wykťoczenioin  przeciw  nim  b^dzie  cllužé)  pobtažal? 
Jakže?  Sejm  da  okropny  przyktad,  iž  možná  wyrokom  jego 
uchybiac  i  ujšc  bezkarnie.  Jakže?  Sejm  oboj^tnie  patrz^ic  na  nie- 
posíuszeiístwa  wodzów,  ma  dač  wojsku  catemu  zgorszenie? 
Przyktad  p.  Rzewuskiego  i  p.  generaía  artyleryi  stanie  sie  po- 
wszechníi  w  wojsku  calém  zárazy;  ujdzie  niepostuszeňstwo  pier- 
wszych  bezkarnie,  osmieli  drugich;  ujdzie  vvodzom  nie  stuchač 
ordynansów,  ujdzie  i  subalternom;  poszle  komisya  ordynans  put- 
kownikowi,  majorovvi,  subalternowi,  žeby  si?  stawil  na  jej  roz- 
kazy; on  odpisze  :  nie  chc<^  sie  stawic  i  przyszle  dwuarkuszowy 
list,  czyli  dysertacy^  o  elekcyi  i  sukcesyi,  zkoňczy  oswiadcze- 
niem,  iž  woli  podzial,  niž  konstytucy^,  i  že  rzad  nasz  niedogodny 
jest  s^siadom  naszym.  Natenczas  N.  S.  kiedy  vvszyscy  rozkazy- 
wač,  a  nikt  sluchac  nie  bedzie,  powróci  najokropniejsza  anar- 
chia,  a  z  anarchie  zguba  imienia  polskicgo.  Przcbóg !  nie  po- 
strzegaciež  tych  okropnych  skutków?  I  cóž  was  zastanawiac 
može?  Czy  to,  že  wystepni  maj^  milionowe  intraty,  že  nosz^i 
imiona,  które  wam  niegdys  strasznémi  byty?l  pókiž  bgd^iw  Pol- 
sce te  uprzywilejowane  rody,  którym  wszystko  bezkarnie  czynič 
wolno?  Czasjest,  czas  obalič  te  baívvany  zabol^jonnošci  waszéj,  a 
wzniešc  na  ich  miejsce  šwietéj  wohiošci  i  róvvnosci  bóstwo, 
któreby  udzielaj^c  wszystkim  slodkich  swych  darów,  zgíadzaJo 
ostrým  mieczem 'wznosz^ce  sie  gíowy  nad  was  i  pravva  wasze. 
Czyiície  jak  sprawiedlivvošé,  jak  zniewažona  powaga  wasza  wy- 
ci^gaj^.  Niech' Polska,  niech  šwiat  caly  wié,  iž  Hzeczpospolita 
wi()céj  ma  godnošci  swojéj  stróžów  niž  wystepni  obroiíców. 
Quanto  vos  altentiusea  lujatis,  tanto  illis  animus  infirmior  erit  :  si 
paululum  módo  vos  lanyuere  viderint,jom  omneš  feroces  aderunt. 


ANNEXA.  287 

XV 

(Str.  92.) 


PORTRAIT   A   MI-CORPS    TE  NIEMCEWICZ. 


Aux  deuxdernieis  ouvrages  décrits  plus  haut  (1)  il  faut  joindre 
le  portrait  de  Nieincewicz,  pour  avoiť  Fensemble  de  l'exposition 
de  Gros  au  salon  de  1835. 

L'ancien  aide  de  camp  de  Kosciuszko,  Tauteur  des  légendes 
polonaises,  est  assis  au  devant  ďun  paysage  oíi  le  regard  attristé 
n'apercoit  que  la  solitude,  et  cette  croix ,  symbole  religieux 
que  suivait  Niemcewicz  a  la  téte  des  ses  frěres  ďarmes.  L'at- 
titude  generále  du  corps  est  celle  du  recueillement.  Les  mains 
sont  jointes  par  Fentrecroisement  des  doigts;  elles  appuient 
leur  face  palmaire  sur  le  genou.  La  těte  vit  et  respire.  Chaque 
trait  offre  une  ressemblance  parfaite,  un  caractére  de  gran- 
deur  et  de  mélancolie  qďentretient  encore  la  vue  du  ciel 
orageux  et  sombre  servant  de  fond.  Cet  oeil  a  verse  des  larmes 
sur  le  triste  sort  des  victimes  de  la  barbarie  de  Fautoerate  russe. 
Ce  front  se  sillomie  en  comparant  le  temps  présent  á  1'époque 
oii  le  courage  des  Polonais  était  récompenaé  par  la  victoire. 

Salut,  vénérable  cbampion  de  la  liberté  niourante!  je  nťin- 
cline  avec  respect  devant  toi.  Ne  crains  pas  que  je  vienne  troubler 
tes  méditations  sur  la  patrie  absente.  Non,  les  cris  de  ses  enfants 
dispersés  résonnent  á  mon  oreille,  etjene  voudraispas  raviver 
des  blessures  saignantes  encore. 

Ce  portrait  est  un  chef-ďoeuvre  ďexpression;  il  estpalpitant 
ďintérét.  Cest  une  personnification  sublinie  de  Fexilé  qui  se 
souvient,  qui  souffre  et  se  résigne.  Cest  un  grand  type  de  Thu- 
nianité  résumée  dans  un  homme. 

Un  coloris  frais  et  vigoureux,  un  effet  large  et  soutenu,  une 


(1)  Acis  cl  Galatée,  Hercule  et  Dioměde. 


288  ANNEXA. 

touche  ťerme  et  précise,  sont  les  puissants  ressorts  de  ectte  belle 
peinture,  oii  tout  semble  réani  pour  impressionner  ráme,  et 
Tadmeltre  au  partage  des  sentinients  élevés  inspirós  par  le  mo- 
dele et  si  bieii  rendus.  Gros  cn  avait  piiisé  les  éléiiieiits  dans  son 
coeur;  sa  sensibilité,  hi  source  et  l"alinient  de  son  génie,  s'était 
exaltée  aux  récits  des  tortures  ďun  peuple  niagiianinie.  Puis  ce 
héťos  poete ,  dont  il  conservait,  pour  la  postérité,  la  vivante 
image,  était  un  aneien  bienfaiteur.  A  Florence,  Niemcewicz  avait 
soutenu  naguere  Tardeur  dujeune  peintre,  en  se  faisant  son 
éléve,  afin  de  pouvoir  lui  ofťrir  a  ce  titre  un  ^ecours  urgent  fjue 
le  protecteur  seul  n'eůt  pu  fairc  acccpter.  Le  pinceau  de  Gros 
fut  magnifiquc  :  il  devait  payer  en  innnortalité  la  delto  de  la  re- 
connaissance. 

[Gros  el  ses  oitvríKjcs,  par  J.-B.  Dclcstic.  Paiis,  18ři5,  Jules  Lal)iUe.) 


XVI 

(Str.  230.) 


1832  r.  5  sierpnia  ((...Ja  w  czasic  špiewanycb  psalnichv  (vv  ko- 
sciele  angielskim,  na  wsi)  odniówitem  zwyczajne  moje  nio- 
dlitvvy,  które  dla  pamieci  klade  tutaj  : 

«  Bože  wszechmocny,  który  duchem  Twoim  zažyvviasz  šwiaUnv 
»  miliony,  któryš  i  mnic  žyc  kázal  na  tym  padole  placzu  dla  ce- 
»  lów  mnie  niewiadomych,  spraw  bym  postepowaí  i)o  nim  dro- 
))  gami  Tobie  wdzigcznemi,  daj  mi  czynic  dobrze,  slrzež  mie  od 
»  zlego,  hamuj  chuci  i  popcdlivvosci  moje,  daj  mi  poznač  przed- 
»  wieczn§  Tw^  prawde,  niezmacon^  žadnénii  bíedami  hidzkiémi. 
))  Poblogoslaw,  o  Bože,  nicszczysnéj  ojczyznie  mojéj,  knnvnym, 
))  przyjaciolom ,  ziomkom,  calemu  plemieniowi  ludzkiemu.  A 
))  kiedy  przyjdzie  ostatnia  godzina  moja,  kiedy  ta  dnsza  rozíaczy 
»  si^'  z  cialeni,  spraw  by  stanula  w  oblic/u  twojém,  w  przybytku 
»  Blogoslawionych,  by  poznač  mogía  niepojete  dzisiaj  tajenmice 
))  swiata,  nie  zatracaj  mie  na  wieki,  ale  daj'  mi  stanic  \v  obliczu 


ANNEXA.  289 

»  Twojém,  w  przybytku  Blogosíawionych,  przez  Jezusa  Chry- 
))  stusa  Zbawiciela  naszego.  Amen.  » 

«  Po  ostatních  nieszczešciach  naszych  przybyla  druga,  nastepu- 
))  Jqca  modlitwa : 

«  Bože  Wszechmocny !  który  w  r§ku  Twojém  trzymasz  losy 
»  narodów,  spusč  litosciwie  oczy  Twoje  na  Naród  Polski,  tak 
»  dtugo  nieszcz§sliwy,  tak  dtugo  ciemiežony.  Dotkn^teá  go,  o 
»  Panie,  okropn§  kl§sk^,  zniszczeniem ;  ach !  odwróč  od  niego 
»  gniew  Twój,  zmiekcz  serce  tyrana;  niech  si§  cierpienia  tylu 
»  tysi^cy  wygnaiiców  po  dzikich  stepach,  zmi§kcz^;  niech  Izy  i 
»  narzekania  wdóvv  i  matek,  kwilenia  wydartych  z  r§k  ich  dzieei 
»  i  niemowlg,t,  dojd^  do  Tronu  Twego.  Zlituj  si§,  o  Bože,  nad  Pol- 
»  sk^,  nie  daj  jéj  upadac,  wyci§gnij  pot§žn§  pra\vic§  Tvvoj?, 
»  podnies  j^,  ulecz  ci§žkie  jéj  raný,  powróc  jéj  niepodleglosc, 
»  swobody,  daj  jéj  wtasnego  króla,  jednošc,  zgodg;  wyléj  nani§ 
»  btogostawieristwa  Twoje.  Wystuchaj,  o  Bože,  prošb  naszych, 
»  nie  opuszczaj  nas  na  wieki !  » 

{Dzietmik  pobytu  mego  za  granicq,  S  rozkazu  tymczasowego  rzqda 
w  latách  1831  *  1832.  Cz  11, 1,  Rpsm.  82). 


XVII 

(Str.  248.) 


1837,  16  lutego aDzis  osmdziesi^ty  rok  žycia  mego  zaczy- 

nam,  cztery  pi^tych  cz§sci  wieku  calego.  Przebóg!  jak  dtugie 
w  znikomém  žyciu  pásmo!  Z  jak  málo  jasných,  wielu  ciemnych, 
czarnych  nici  sklada  si§  w§tek  onego !  Niewinne  dzieciristwo, 
gdzie  wszystko,  i  zwyczaje,  i  mowa,  i  stroj  byly  polskie,  niezmie- 
szane  cudzoziemczyzn^.  ámierč  Augusta  III,  s^dy  kapturowe, 
elekcya  Stanislawa  Augusta,  na  które  ojciec  mój  jezdzil,  koň 

19 


290  .  aNneXa. 

kasztanowaty  dzielny,  którego  za  nim  wiedziono,  radošé  ojca  za 
powrotem,  že  mamy  króla  Piasta,  wszystko  to  jak  w  bladáj 
wschodz^céj  zorzy,  w  pamif ci  si?  méj  kresli.  Przenosiny  z  Sl^oków 
do  Klenik;  80  letni  dziad  mój,  pozbawiony  wladzy  w  nogach, 
siedz^cy  na  krzešle,  ksigdz  Pierzclilewski  jezuita,  spowiednik 
jego;  tabakiera  zlota  z  szmaragdami,  dar  Kazimierza  Ursyna 
Niemcewicza  dziada  jego,  stoj^ca  zawsze  na  stoliku;  smierč 
poczciwego  starca,  jego  katafalk;  medalik  Š.  Ignacego,  który  mu 
ksi^dz  jezuita  pod  j^zyk  wložyl  (1);  suty  pogi-zeb  w  Brzešciu  u  je- 
zuitów,  mowa  pogrzebowa  ojca  mego,  wszystko  to  pamietam. 
Daléj  coraz  snmtniejsze  czasy !  Zemdlenie  nieporównanéj  matki 
mojéj,  na  wiešc  ponvania  z  senátu  biskupóvv  i  senatorów,  przez 
Moskali.  Za  gvvalt  i  tak  zuchwal^  obelg?,  konfederacya  Barska; 
wnijšcie  w  województwo  naszc  Moskali,  ciemnota  i  barbarzyii- 
stwo  ich;  niesforne  partye  konfederatów,  émielsze  exekucye  i 
napadania  na  Lutrów,  niž  na  Moskali.  Bierzyiíski  marszalek  za- 
brawszy  pulk  królowéj  Jadwigi,  pr/ychodzi  do  Brzescia.  Ojciec 
mój  daje  mu  cug  koni  :  ci^gnie  ku  Wlodawie  i  Orchowu,  tam 
go  rozbijajg.  Moskale.  Opanowanie,  przez  konfederatów,  zámku 
krakowskiego ,  radošc  naszu;  piesri  konfedcracka,  któréj  mi  si§ 
nauczyc  i  gdy  goscie  przyjechali,  špicwac  kazano,  i  któréj  jedn^ 
strof?  jeszcze  pamietam,  która  tak  brzmiala : 

Lutry,  kalwiny, 
Bezbožné  syny ; 
Z  ojczyzny  nialki, 
Chc^  szarpač  piatki. 

Moskale  goszcz^cy  na  ówczas  ci§gle  w  Polszcze,  pierwsi,  dwie 
nieznane  kl?ski  pi-zynicšli  do  nas  (pamietam  wyrzekania  na  tó 
rodziców  moich)  :  winowajcz^  zalotnosc  do  mgžatek  i  wenery- 
czn^  cborobe.  Ta  ostatnia,  po  wsiacb  nawet,  szerzyč  sio  zaczela. 
Dyrektor  mój  P.  Jaszczoll  zarazil  sie  ni^.  Ojciec  mój  odeslal  go 
do  cyrulika  žyda  do  Brzescia,  ten  nieznaj^c  innego  lekarstwa, 
nasmarowal  go  merkuryuszem,  wsadzil  w  cieply  piec,  a  gdy  tam 


(1)  Zwyczaj  w/.i§ly  niože  od  pogaňslH a,  gdzie  uniailyni  ktadziono  w  ústa  obol 
na  przcwóz  przez  Slyx  Charonowi* 


ANNEXA.  291 

caly  obficie  oblát  sie  potem,  wyj^í  go,  osuszyt,  daí  kieliszek 
wódki  i  zdrowego  odeslat  do  nas. 

W  r.  1770  w  sierpniu,  gdym  zaczynat  rok  12*'^,  ojciec  mój  po- 
wiózt  mie  do  Warszawy  do  korpusu  kadetóvv,  Niebezpieczna  byta 
na  ówczas  droga,  dla  napadaj^cych  ustawnie  parlyj  koiifedera- 
tów,  nieprzepuszczaj^cych  nikomu,  co  do  Warszawy  jechat. 
Ojciec  mój  maj§cy  kilka  tadunkóvv  ztota,  kázat  stuž^cym  svvoim 
pochowac  je  \v  buty.  Zajechalismy  bez  przygody.  Nie  zapomng 
wraženia,  jakie  na  mnie,  gdyšmy  staneli  na  Pradze,  sprawit  pier- 
wszy  widok  Warszawy,  na  mnie  com  dot§d  mniemat,  že  Brzesc 
Litewskibyt  najpi§kniejszém  miastem  na  swiecie.  Nazaj utrž  ráno, 
8  sierpnia,  przewiezlismy  sie  do  Warszawy,  nie  bylo  bowiem 
naówczas  mostu  pod  Warszawy.  Zaszlismy  do  stryja  mego  Fran- 
ciszka  Ursyna  Niemcewicza  s^dziego  ziemskiego  brzeskiego.  Mie- 
szkat  on  wtenczas  w  Warszawie,  dla  edukacyi  dzieci  swoich: 
mówic  bowiem  po  francuzku,  brz^kač  na  klawikorcie,  juž  si§ 
wtenczas  miedzy  maj§tniejszemi  stawato  potrzeb^.  Ubráno  mnie 
w  najlepsze  sukienki  :  miateni  županik  kitajkowy,  btgkitny 
w  kratki,  kontusik  karmazynowy,  pas  srebrem  tkaný,  czapkg 
z  pieknym  barankiem.  Przedstawiony  bytem  X.  Adamowi  Gzarto- 
ryskiemu  G.  Z.  P.,  komendantowi  naszemu,  który  mi§  w  regestr 
kadetów  do  brygady  p.  Ciszewskiego  zapisač  kázat,  Nieumiej^icy 
jak  trochy  po  tacinie,  do  pierwszéj  klasy  oddaný  bytem. 

Zastatem  jeszcze  kadetóvv  umieszczonych  w  koszarach  Kazimi- 
rovvskicli  od  bramy  po  prawéj  r^ce,  po  lewéj  miescita  si§  czešc 
gwardyi  Litewskiéj.  Lecz  ku  zimie,  gdy  patac  Kazimirowski  ku- 
piony  od  X.  Sutkowskiéj  i  urzíídzony  zostat,  przenieslismy  sic 
do  gmachu  tego.  Byto  nas  třzy  brygady  po  20  kadetów,  póžniéj 
czwarta,  nadkompletowa,  przybyta.  Nie  bedetu  sig  rozci^gat  nad 
trybem  nauk  dawanych  nam,  nie  zgt^biano  žadnéj  nauki,  lecz 
wiele  powierzchowniedawano;  co  lepszego  nad  nauki,  X.  Adam 
•Czartoryski  starat  si^  zaszczepiač  w  umysty  i  serca  nasze  najzba- 
wienniejsze  i  najszlachetniejsze  prawidta :  te  wsercach  w  wi§kszéj 
czgsci  nam  pozostaty  przez  reszte  žycia.  Tym  celeni  utožyt  Xi^že 
katechizm  kadecki :  jest  to  najwyborniejsza  ksi^ga  moralnosci 
dla  mtodych  ludzi.  Pami^^tam  porwanie  przez  konfederatów  króla 
Stanistawa  Augusta,  pierwszy  podziat  w  r.  1775 — wnijšcie  moje 


292  ANNEXA. 

do  služby  wojskowéj  za  adjutanta  u  X.  Adama  Czartoryskiego; 
trybunat  pod  jego  lask^  w  r.  1781,  milý  pobyt  w  domu  tegonaj- 
lepszego  z  ludzi ;  opuszczam  poselstwa,  obozovve  trudy,  cigžkie 
wiezienia,  wygnania  powtarzane  až  do  oslatniéj  smutnéj  staroéci, 
dziesigcioletni  pobyt  w  Ameryce,  powrót,  nowy  zawód  obywa- 
telskich  obowi^zków;  rzadkie  stonce  pogodne,  burze,  nawal- 
nice,  ostatní  úpadek  ojczyzny....  ažaž  to  nie  jest  zapisanem  i 
zapisuj^cém  si§  codziennie?  Žaíosne  wspomnienie  przeszloáci; 
krotka,  zbyt  krotka  przyszíosc;  křesem  mogila,  pociech^  wiara! 

(Pamigtniki,  rok  1837,  str.  51-57,  Rglcopism.) 


XVIII 


TESTAMENT   JULIANA  URSYNA   NIEMCEWICZA. 

\V  Imie  Baga  Wszechmoggcego.  Amen. 

Gdy  zgrzybialy  wiek  mój  i  osíabione  do  szcz§tu  šity  codzieň 
žywiéj  upominaj^  mnie  o  zbližaj^céj  si§  ostatniéj  chwili  mojéj ; 
przeto  oddaj^c  Bogu  ducha,  a  ciato  ziemi,  czynig  ten  ostatní 
wtasnorgczny  testament  mój,  wszystkie,  jakíem  mógt  czynic  da- 
wniéj,  niszcz^c  niniejszém.  Anaprzód  :  z  przedažy  przed  konfi- 
skat^  ruchomoscí  mojéj,  niemníéj  z  zapisanego  mi,  przez  s.  p. 
žon§  moj§,  w  Zj.  St.  Ameryki,  rocznego  do  smierci  dochodu 
600  píastrów,  pozostate  sumki,  lokowane  s§  na  róžnych  publi- 
cznych  funduszach,  i  ztožone  u  P.  llougemont  de  LOwenberg 
bankiera,  których  dowody  tgcz^  do  testamentu  tego.  Těmi  wi§c, . 
nast^puj^cym  rozrz^dzam  sposobem.  A  naprzód  :  exekutorovvie 
testamentu  mego  wyptac^  ztožone  w  szkatutce  mojéj,  \v  oso- 
bných z  podpisem  tadunkach,  jeden  ze  stoma  czerw.  ztí.  Lu- 
dwikowi  Foigt,  dawnemu  wiernemu  studze  mému;  a  drugíe 
dwa  :  po  pi^čdzíesi^t  dukatów  každý,  córkom  jego  Wiktosi  i  Lu- 


ANNEXA.  293 

dwisi.*Niemniéj  témuž  zapisuj?  cat§  garderob?  moj§.  Synowcowi 
mému  Karolowi  zapisuj?  oblig  na  1,055  fr.  w  akcyach  5  od  sta 
rocznego  dochodu.  Na  wsparcie  bior§cych  si§  do  mechaniki  i 
požytecznych  rzemiost  2,000  fr.  — Nawydrukowanie  elementarza 
polskiego  dla  dzieci  polskich  z  dodatkiem  powinnosci  obywatel- 
skich  i  rozdanie  ich  600  fr.  —  Towarzystwu  :  literackiemu  500  fr.; 
Pomocy  naukowych  500  fr.;  Wydzialowi  historycznemu  600  fr.; 
statystycznemu  500  fr.  —  Towarzystwu  dobroczynnosei  na  samé 
leki ,  odziež  i  žyvvnosč  prawdziwie  ubogich  wygnariców  800  fr. 

—  Córce  P.  Mickiewicza,  Maryši,  chrzestnéj  córce  mojéj  2^000  fr. 

—  Córce  P.  Oleszczyňskiego  600  fr.  (1). 

Chcialbym  przyjacioíom  moim  ^ostawic  jakieš  pami^tki,  lecz 
przez  bojažri  wystawienia  ich  na  przesladowanie,  zostawiam  je 
tylko  tym,  których  zemsta  doscign^c  niemože.  A  naprzód  Xi§ciu 
Jego  Mosci  Czartoryskiemu,  jako  dowód  wysokiego  szacunku 
i  wdzi§cznošci  méj  za  obyw^atelskie  pošwigcenie  sie  jego  dla  oj- 
czyzny,  niemniéj  za  cierpliwosc,  z  któr§  znosi  obelgi  podtych 
oszczerców,  zostawiam  pierscierí  antique.  scarabée,  którym  miat 
na  r§ku  pod  Maciejowicami,  na  odwrocie  wyražaj§cy  ranionego 
gladiatora.  Xigžnie,  žonie  jego,  dužy  onyx  bez  rzni§cia,  który  za 
spigcie  do  pereí  služyč  može ;  žyczylbym,  by  go  oddala  Izi  córce 
swéj  w  dzien  slubu  jéj.  Xi?ciu  Witoldowi  Czartoryskiemu  antyk 
Nicolo  z  glówk^  Sokratesa;  Wladziowi  pierscieri  z  glówk§  Me- 
dúzy; p.  Wladyslawowi  Zamoyskiemu  szpad?  moj?  z  porte-épée 
amerykaiískiém.  Xi^žnie  Wirtembergskiéj  bibli§  moj?  gockim 
drukiem.  Jeneralowi  Kniaziewiczowi,  dawnemu  koledze  i  przy- 
jacielowi  mému  tabakierk?  agatow§.  ze  zlot^  obr^czk§.  Adamowi 
Mickiewiczowi  tabakierk?  z  konchy  morskiéj,  p.  Goreckiemu  ta- 
bakier^z  Xi§ciem  Józefem  Poniatowskim.  Jadwisi,  córce  Tadeu- 
sza  synowca  mego,  tabakierk?  z  cyfr^  i  brylantami,  dan§  mi  od 
s.  p.  króla  saskiego.  Basi,  žonie  Tadeusza  Ursyna  Niemcewicza, 
zlot^  obr^czk?  z  cyfrg.  moj^,  któr§  exekutorowie  zrobió  kaž^.  Ka- 
rolowi, synowcowi  mému  pieršcieň  z  gtow§  ApoUina,  rznigty 


(1)  Wypuszczamy  z  testamentu  tego  iniie  zápisy  pieni^žne,  czysto  prywatno, 
z  obawy  aby  na  icli  ugloszeniu  nie  szkodowali  pokrewní  legataryusze. 


294  ANNEXA. 

przez  Piklera,  wielkiéj  wartoáci  dzisiaj.  W  szkatutce  mojéj  znaj- 
dzie  sig  jeszczc  bilet  angielski  bankowy  na  100  1.  szt.  i  sumki 
w  zlocie  angielskiém  i  francuzkiém.  Piervvszy  wiedz^c,  že  Karol 
synowiec  mój  lubi  wojažowač,  zapisuj§  témuž,  by  mógl  Angli^ 
odwiedzié.  Zloto  amerykariskie  w  10  sztukach  juž  zapisane,  ma 
svvoje  przeznaczenie.  Z  pienigdzy,  jakie  sig  zostan^  w  srebfze 
500  fr.  dac  studze  mému  Ludwikowi  na  podróž  do  domu,  1,000 
fr.  na  mój  pogrzeb  najskromniejszy.  Co  si§  zostanie,  tém  exeku- 
torowie  rozrz^dz^,  jak  bedg,  rozumieli  najlepiéj  dla  sprawy  pol- 
skiéj  i  ludzkošci.  Na  exekutorów  testamentu  tego  zapraszam: 
J.  O.  Xigcia  J.  Mci  Adama  Czartoryskiego,  Jenerala  Kniaziewicza 
i  synowea  mego  Karola  Ursyna  Niemcewicza. 

Wyražn{i  moj§  vvol^  i  prosby  do  exekutorów  jest  :  aby  ciato 
moje  pochowane  byío  nie  w  Paryžu,  ale  w  okolicy,  np.  Mont- 
morency,  jak  najskromniéj.  Kupic  na  to  miejsce  na  cmenlarzu  na 
wiecznosc,  przykryč  mogil§  fliz^  z  tvvardego  kamienia,  z  nápisem: 
«  Julianus  Lh^sinus  Níemcewicz  Eques  polomíš,  vixit  p?'o  parlin, 
mortuus  in  exilio,  » 

Piei-scieň  3§"  Mája  1791  r.  wložyc  mi  na  palec  do  grobu.  R^ko- 
pisma  moje  literackie  zložone  zostan^  w  bibliotéce  wydziaíu  hi- 
storycznego,  tudziež  wažniejsze  dzieta;  inne  wežmie  synowiec 
mój,  p.  Karol,  równie  jak  mapy  i  kopersztychy.  Wszystkie  meble 
moje  zapisuj^  Karolowi  Urs.  Nicmcewiczowi. 

Žegnam  tych  wszystkich,  dla  których  žytem,  ojczyzng,  przyja- 
cióí,  krcwnych,  ziomków.  Niech  si^  wygnaricy  naši  staraje  na- 
przód,  jak  si§  odrodzic,  wybic,  a  potem,  jak  sig  urz^dzac.  Niecb 
si§  zarówno  strzeg^  ohydnego  despotyzmu,  jak  szalonéj,  wyu- 
zdanéj  rozwi^zloáci.  Ten  ostatni  wlasnor^czny  testament  podpi- 
suje wlasnri  rgk^  i  rodowit§  pieczgcigi  stwierdzam,  12  grudnia 
4838  roku,  {(lodpisano)  Julian  Ursyn  Nicmcewicz.  Jako  kviadek: 
Alexander  Potocki.  Jako  šwiadek  :  Karol  Sienkiewicz. 

Kodf/cijlle  dn  tego  testamentu. 

Poniewaž  od  daty  powyžszego  testamentu,  P.   N.  syn  parí- 

stwa (N.  N.)  zatrzymany  przez  lat  10,  šwifty  dlug  požyczony 

rodzicom  jego,  teraz  dopiero  wyplacit  mi,  przeto  potwierdzaj^c 


ANNEXA.  295 

wszystkie  powyžsze  zápisy,  zapisuje  powyžszym  kodycylleni  tyiii 
z  pomnožonéj  od  ovvéj  daty  summy  :  Maryši  Mickiewiczównie 
cttrce  méj  chrzestnéj  jeszcze  1,000  fr.  —  Pani  z  Lipiňskich  Le- 
wockiéj  2,000  zHp. —  P.  Goreckiemu  500  fr.  —  5,000  fr.  pevvnie 
umiescič  na  procent,  który  niech  roánie  do  czasu  odzyskania 
niepodlegléj  Polski.  A  wtenczas  niech  rázem  z  kapitálem  daný 
b§dzie  Polakowi,  któryby  pierwszy  odnióst  zwyci^ztwo  nad  Mo- 
skalami.  Dan  w  Paryžu  22  lipca  iSkO,  [pod pi sáno).  Julian  Ursyn 
Niemcewicz  wlasna  reka. 

Na  osobnéj  karteczce  : 

Jesii  trudný  zda  sie  do  wykonania  ostatni  \v  kodycillu  mym 
legat,  niech  summa  5,000fr.  na  doskonal^cych  sie  w  górnictwie 
i  mechanice,  podlug  zdania  exekutorów  užyt§  bedzie.  2h  lipca 
18^0,  (podpisano)  Julian  Ursyn  Niemcewicz. 


LISTY. 


J.    U.    NrEMCEWICZ   DO   X.    A.    CZARTORTSKIEGO. 


Z  Warszawy,  4  mája  Í803  roku. 

Rorzystam  z  okaz\i,  któť§  mi  podaje  wyslany  do  Pelersburga 
umyšlny,  žebym  J.  O.  Xieciu  podzi§kowaí  za  uprzejme  i  pochle- 
bné wyrazy  jego  w  lišcie,  który  po  dlugiém  kr^ženiu  nakoniec 
doszedt  r^k  moich.  Do  tkliwéj  radosci^  któr^  po  tak  dtugim  lat 
przeci^gu,  po  tylu  przygodach  uczuleni,  ogl§daj§c  ojczyst§  zic- 
mi?,  i  w  niéj  drogich  przyjaciól  i  krewnych,  niedostawaío  tylko 
szcz^šcia  ogl^dania  W.  X.  Mosci.  Smutný  po  dwakroč  porzuc? 
ten  kraj,  jesli  go  opuszcze  nie  widz§c  sie  z  tym,  którego  od  mlo- 
došci  nauczylem  si§  kochac  i  szacowac.  L^kam  úq,  by  wažne 
i  wielkie  sprawy  nie  stan§ly  na  przeszkodzie  žyczeniu,  które 
W.  X.  M.  masz  odwiedzenia  Pulaw ;  pracuj  W.  X.  M.  kiedy  z  pracy 
jego  korzystaja  miliony :  przyczyniaj§,c  sig  do  ich  oswiecenia,  przy- 
czyniasz  sie  do  ich  szczescia.  Mostowski  wydaje  dawne  i  niektóre 
nowe  szpargaly  moje,  i  nawet  kawalki  Warnericzyka,  któregosmy 
to  niegdys  w  Putavvach  czytali  z  sobg,.  ToVarzystwo  Warszaw- 
skie  čhoč  póžno  zacz^lo,  pracuje  požytecznie.  Ustawy  wzgledem 
rozrz§dzenia  akademii  i  edukacyi,  wszystkim  si§  podobaje  i  wszy- 
stkich  ciesz^.  Za  kilka  dni  wyježdžam  do  Putaw,  stamt§d  na  S. 
Jan  na  ukoiíczenie  interesów  do  domu,  a  potem  w  drogg  na 
nowy,  czy  na  tamten  áwiat.  Powracač  mysl§  na  Paryž,  žebym, 
nim  porzuc§  Europ?,  zobaczyt  jeszcze,  co  sztuki  i  nowe  wyna- 
hizki  maj^  w  sobie  najdoskonalszego.  O  nowéj  ojczyžnie  mojéj 
nie  mówi§,  boby  sie  to  w  obr§bie  listu  jednego  nie  zmiešciío. 
Biedna  Pani  Ciesielska  juž  dogorywa ;  w  Puíawach  nic  prawie 
odmienném  nie  zastalem.  Xi^ztwo  zdrowi.  O  jak  mitoby  mi  bvto 
widziec  W.  X.  M.  rozmawiac  z  nim,  može  raz  ostatni  przed  zgo- 
nem.  Žyj  W.  X.  M.  szcz^šliwy  i  wierz  uszanowaniu  i  dozgonnemu 
przywiyzaniu,  z  którém  mam  honor  zostawac,  i  t.  d. 


3.00  LISTf. 


DO  HR.    BÁTOWSKIEGO   W    PARYZU. 


,  Z  Warszawy,  9  grudnia  1807  roku. 

Nie  wiem  przez  jakie  mitr§gi,  mój  kochany,  dawny,  kolego 
i  przyjacielu,  list  twój  3.  listopada  pisany  póžniéj  jak  miesi^c  od 
owéj  daty  doszedt  mig,  ale  doszedl  nienaruszony ;  i  wlasnie  kie- 
dym  si§  gotowal  pisač  do  ciebie  z  wyrzucaniem  milczenia,  dzis 
pisz§  z  oswiadczeniem  wdzi^cznošci  za  dowody  przyjažni  i  ufno- 
sci  twéj.  Požyteczn§  bytoby  rzecz^  dla  krajů  ta  poufala  mi§dzy 
námi  komunikacya ;  pewni  wzajeinnéj  dyskrecyi,  jasniéj  niž  dy- 
plomacya  o  prawdziwym  stanie  rzeczy  moglibysmy  wyžszych  na- 
uczac.  List  twój  nikomu  innemu  nie  byt  nawet  pokazywany,  jak 
Gutakowskiemu  i  panu  Brezie,  ten  ostatní  tak  go  znalazl  intere- 
suj^cym,  že  go  zanióst  do  króla,  i  to  dla  ciebie  i  dla  rzeczy  pu- 
blicznéj  dobrze  sig  stalo.  I  pan  Senf  (któremu  proszg  bardzo  si§ 
klaniač  i  powiedzieč  jak  pami§tny  i  wdzi§czen  jestem  jego  dla 
mnie  grzecznošci)  i  ty  sam  možecie  byc  pewni  tego,  co  žyczycie; 
ale  król  rozwažny  i  powolny  we  wszystkiém,  chce  wprzódy  ile 
možná  poleczyé  glgbokie  krajů  raný,  ile  možná  przejrzec  co  si? 
z  namidalej  stanie,  nim  laski  wysypywač  zacznie.  Pewnym,  že  sig 
to  stanie,  obydwom  wam  cierpliwosc  mniéj  przykr§  byc  po- 
winna.  Cieszymy  si§  tu  z  bytnosci  króla  juž  blizko  od  trzech  nie- 
dziel ,  znasz  jak  naród  nasz  jest  latwy  do  wszystkich  uniesieií , 
z  pržyjgcia  wi§c  swego  i  okazari  przywi§zania  i  radosci  pan  povvi- 
nien  byc  kontent,  i  widač,  že  kontent.  Wszgdy  nie  znajduje  jak 
tylko aplauzyyi  mimo dolggliwosci,  na  widok  swój  twarze  wesole. . . 
Pracuje  bez  ustanku,  bo  tež  w  nowo  wskrzeszonym  krajů,  znisz- 
czonym,  nieurz^dzonym,  wiele  dot^d  cierpi^cym,  roboty  jest  bez 
miary.  W  krótkosci  opisz§  ci  i  stan  krajů  i  potoženie  nasze  dzi- 
siejsze  wzgl§dem  naszych  aniolów  stróžów.  Kraj  zniszczony,  nie- 
tyle  atoli  jakiem  ja  sobie  zdaleka  wystawiat;  lubo  podatki,  wi§- 
ksze  jeszcze  jak  za  Prusaków,  skarb  zawsze  prawie  bez  grosza, 
ostatni  szel^g  isč  musi  na  zakupienie  wolów,  na  inne  rekwi- 
zyta,  na  placenie  žolnierzom    i  innym,  co  kolo  utwierdzenia 


LISTY.  301 

Pragi  i  Sierocka  pracuj§.  Wojsko  pi§kne  i  wesote,  ale  ježí  i  dzi- 
siejsze  nadzwyczajne  i  obce  dla  nas  wypadki  iiieust^pi§,  nie  wiem 
czy  dtugo  pod  chor^gwiami  zostan§.  Najwi§kszym  uszczerbkiem 
dla  krajů  jest  ^  naprzód  karmienie  miesem  codziennie  86  tysi§cy 
wojska  francuzkiego  i  naszego,  7000  cz.  zí.  na  dzierikosztuje  to  ; 
juž  liweranci  dostarczac  nie  chcieli,  až  król  na  dohrách  naro- 
dowych  kredyt  na  trzy  miesi§ce  otrzymaL  Drugi  úpadek  skarhu 
jest  zupelne  wyt^czenie  od  X.  Warszawskiego,  ogroninych,  naj- 
pi^kniejszych  dóhr  daných  wodzom  francuzkim.  S§  one  juž 
deklarowane  za  lennosci  udzielne,  w  niczém  od  Rz^du  Pol- 
skiego  niedependuj§ce ,  ale  tylko  jedynie  zwierzchnošc  Impe- 
rii Francuzkiego  uznajíce  nad  sob^.  Tym  sposobem,  podatki, 
íuraže,  naprawa  drog,  nadewszystko  rekrut,  wszystko  to  od- 
padlo od  davvnéj  intraty  krajů ;  nie  pozwalaj^  nawet  dopominac 
sig  o  remanenta  nalezne  od  dawnych  dzieržawców.  Król  wszy- 
stkiemu  ulega,  i  gdyby  wi§céj  chciano,  ulegač  b^dzie ;  bo  opor 
mógíhy  jeszcze  rzeczy  pogorszyc.  Mówi§  tu,  že  dekret  tak  uci§- 
žliwy  wzgl§dem  tych  lennosci,  po  j§trz^cych  przekladaniach  przez 
niech§tnego  nam  X.  Bertier,  podchwycony  zoslal  od  cesarza; 
naj\vi§ksz§  bys  krajowi  uczynií  przyslugg,  gdybys  przez  prote- 
ktora twego  moydfikacye  dekretu  tego  otrzymaí;  tu  uleganie 
i  strach  tak  wielki,  že  oficyalnie  remonstrancyj  tych  nie  od- 
waž^  si§  uczynič.-  Pan  Bourgoing  mówil  mi,  iž  nie  s^dziby  w  tém 
wszystkiém  klamka  ostatecznie  miala  juž  zapase.  Komenderu- 
j§cy  tu  marszalek  Davoust,  ježeli  troskliwy  jest  o  dosíarczenie 
wojsku  wszystkich  potrzeb  i  wygód,  z  drugiéj  strony  najwi§k- 
sz^  \v  nim  utrzymuje  karnosc;  czlowiek  wgruncie  dobry,  ubo- 
lewaj^cy  nawet  nad  naszémi  uciskami,  przektadania  nawet  swoje 
wzgl^dem  nich  u  góry  czyni§cy,  ale  cóž  gdy  dot^d  bezskutecz- 
nie  ;  dzis  przeci?  gíosz§,  iž  jedna  dywizya  wyjšc  ma  do  Magde- 
burga  i  Szl^ska.  Szkoda,  že  Marszalek  lubi  i  zach§ca  doniesie- 
nia,  že  bez  braku  wierzy  im,  a  gor^cy  i  pop^dliwy  nad  wszystkie 
wyrazy,  w  napomnieniach  swoich,  nie  oszcz^dza  niczyjego  czucia 
i  delikatnošci.  Dla  króla  atoli  jest  z  najwigkszém  uszanowaniem  i 
atency^  tak^,  že  wigkszych  dla  samego  cesarza  miecby  nie  mógí. 
Dawat  bal  na  obchod  rocznicy  koronacyi  Napoleona,  na  1200 
osób.Królestwo  bylo  na  nim.  Czytacb^dziesz  opisanie  tego  wga- 


302  LISTt. 

zecie.  Zajgczek,  który  dot^d  iiie  chciat  przysiydz  na  wiernosc 
królowi,  nie  chciat  sic  uznawac  za  oficera  polskiego,  na  rozkaz 
nakoniec  marszatka,  przyjechal  tu,  dat  na  pišmie  przysi^gíj  i  ni- 
komu sie  nie  pokazawszy,  nazajutrz  nazad  do  Kalisza  pojecliat. 
Jedna  takže  z  przykrych  dolegliwosci  jest  Avybieranie  najpiekniej- 
szych  ludzi  po  legiach  do  gwardyi  p.  Krasiiískiego  i  posytania 
ich  do  Paryža.  Przedwczpraj  widziatem  250  najpiekniejszego 
kwiatu  mtodziežy  rolniczéj,  nie  do  wojska  naszego,  ale  do  zabra- 
néj  od  nas  legii  polsko- wtoskiéj  do  Holsztyna  p^dzonych.  Wszy- 
stkoto  s?  dolegliwosci,  które  my  tu  sobie  ledwie  do  ucha  šmiemy 
powiadac,  a  które  ja  ci  przyjacielu  przektadam,  bys  kredytem 
swoim  przy  patronie,  mógt,  ile  možná,  odvvrócič.  Cieszysz  nas 
z  dobroci  serca  swego  pochlebnemi  nadziejami,  ale  tylekroč  za- 
wiedzeni  przez  nie,  mówimy  sobie  :  respérance  est  une  coquine  qui 
nous  trompe  toujours.  Konwencye  i  traktáty  zawartc  z  Moskw{i  i 
Austryg.,  najwi^ksze  ulegania  dla  nich  (tak  dalece,  že  w  pismach 
i  gazetách  nie  pozwalajg,  wspominac  o  zvvyci^^ztwach  nad  niémi) 
cóž  nam  obiecywac  mog^?  Cata  uwaga  bohatéra,  wszystkie  usi- 
lowania  obrócone  na  poniženie  Anglii,  a  dzisiaj  može  na  nowe 
organizowanie  Hiszpanii.  Ale  czy  s^  nadzieje  czy  nie,  nasz§ 
powinnosci^  piastowac  ten zawi^zek  národu,  znosic  wszystko  cier- 
pliwie,  raczéj  podchlebiac,  niž  uražac  bohatéra:  tak  wszyscy  roz- 
s^dni  czyni^  tutaj,  a  król  najpierwszy,  bo  ná  coby  czlowiek 
w  partykularnym  interesie  wzdrygat  sig,  na  to  w  publicznym 
chgtnie  poš\vi^cac  si§  powinien.  \Vzgl§dem  intryg,  ducha  nie- 
zgody,  o  których  Sapicha  deklaruje,  tych  ja  w  przedmiotach  do- 
bra publicznego  nie  widzg;  s^  inlrygi,  sg  niech§ci,  zawisci,  kon- 
szachty,  ale  te  wszystkie,  albo  z  zawodów  nieotrzymanych 
urzgdów,  i  posiadanych  (jak  každý  rozumié)  przez  mniéj  war- 
tych  odsiebie,  albo  lež  dzisiaj  wyplywaj^ce  ze  spólnictwa  wielu 
ubiegaj^cych  si§  o  jeszcze  nierozdane  miejsca.  Ja  roztrychnio- 
nych  i  krzy wopatrz^cycli  na  siebie  starám  si§  przybližac,  i  juž  mi 
sig  to  udato  mi^dzy  Linowskim  i  Brezíí.  Kochanowski  takže  na 
ostatniego  rozj^trzony,  ale  že  ma  wielkie  zaslugi,  energigi  i  talent, 
i  wybornie  u  Francuzów  položony,  rozumiem,  že  go  ministeryum 
nie  minie.  O  nmie  powiadajy,  že  mam  byc  Uefcrcndarzem,  urz^d 
ci?žko  i  sucho  pracowity,  wcale  niezgodny  ani  z  moj^  zdolno- 


UŠTY.  308 

sci^,  ani  z  sklonnošci^;  kiedy  inaczej  nie  niožna,  trzeba  i  tak  byc 
požytecznym.  Pracuje  sie  teraz  wzglgdem  organizacyi  Rady 
Stanu  i  Senátu.  Konstytucya  znač  že  staňte  pede  dyktowana,  ty- 
si§c  przeciwieristw  i  ciemnot.  Prosž§  cie,  przyszlij  mi  konstytu- 
cy^i  francuzk§,  a  osobliwie  la  partie  řéíjlementaire  wszystkiego. 
Mostowskiemu  bardzo  ktaniaj,  wielki  zawód  i  szkodg  krajowi 
przyniósl  swoj§  niebytnosci^.  Nikt  do  wszystkiego,  osobliwie  zas 
na  Ministra  Skarbu  nie  jest  zdatniejszy,  jak  on.  Król  zarzucony 
menioryatami;  do  urz§du  szambelana  podalo  si§  tylko  186  osob, 
wszyscy  chca  byč  z  pensy^,  Zaboklicki  najpierwszy.  Poslowi 
Bourgoing  kazano  trzymac  dom  wielki :  daje  wi§c  potažné  obiady 
i  bale,  i  sam  i  caíy  ród  wyborni  ludzie.  Z  wyjazduP.  Vin...  kon- 
tenci,  miat  jak  mtody  czlowiek  la  mánie  de  ťimportance.  Tu  uda- 
waí  na  wyjezdném,  že  jedna  z  najpierwszych  prefektur  przezna- 
czona  mu  byla.  Bardzoby  dobrze  bylo,  by  tu  król  mógl  dtugo 
pozostač,  ale  nie  možná  tuszyc,  by  dlužéj  jak  do  nowego  roku. 
Widzisz,  jak  nieporzadnie  i  dlugo  rozbazgratem  si§  do  ciebie. 
Pisz  do  mnie  czesto  i  wažnie,  ufaj  dyskrecyi,  i  ch§ci  bycia  ci 
požytecznym.  Z  lepsz^  zmian§  losu  naszego  pewnie  ci§  ujrzemy 
dygnitarzem  z  ptakiem  bialym.  Sciskam  ci§  przyjacielsko,  serde- 
cznie. 

PS.  10  grudnia. —  Wlašnie  od  Kochanowskiego  powracam, 
który  mi§  zapewnil,  že  nietylko  ani  podatków,  ani  furažu,  ani 
rekruta  nie  chc^  donataryusze  dawač,  ale  nawet  do  s^downi- 
ctvvažadnego  nalěžeč;  co  wi^céj,  dziš  Bourgoing  podal  notf,  do- 
magajgc  si^^  dla  Davousta  o  palác  prymasowski,  i  o  wszystkie 
amty,  które  nigdy  do  tow  icza  nie  nalézaly,  (ale  za  Prusaków  de- 
pendowaly  od  cyrkulu  towickiego)  wcale  obce  dobrom  bisku- 
pim.  Pruscy  amtmani,  chc§c  zniech^cič  Polaków  z  Francuzami, 
wszystkie  te  niegodziwošci  podszczuwaj§. 

Davoust  p.  Stan.  Potockiego  nie  cierpi  i  wielu  innych. 


ZOk  LISTT. 


DO   TEGOZ.- 


Z  Warszawy,  18  lutego  1808  roku.  • 

Nazajutrz  po  napisanym  lišcie  moim  do  ciebie,  kochany  kolego, 
przez  pana  Falkowskiego,  przybyl  tu  JM.  Pan  Sirra,  i  oddal  mi 
dwatwoje,  jeden  z  3,  drugi  11  stycznia.  Skvvapliwošc  w  odpisie, 
dowiedzie  ci  jak  mi}§  byJa  mi  odezwa  Iwoja.  Smutno  mi  jest 
tylko  widzieč  nieukontentowanie  twoje  z  odvvleczonych  nadziei 
winnych  ci  nagród.  Ale  nie  powinienes  przypisywac  tego,  ani 
ozi^blošci  przyjaciól,  ani  niedobréj  woli  króla;  zupelne  wycieri- 
ezenie  skarbu,  jest  jedyn^  przedluženia  tego  przyczyn^;  b^dž 
atoli  pewien,  že  co  sig  przewlecze,  to  nie  uciecze.  Žáden  z  nas 
urz§dników  nie  bierze  i  dlugo  nie  wezmie  i  szel^ga.  Skarb  si§  cal- 
kiem  wysila  na  woly  i  inne  rekwizycye  :  šwiežo  dwa  miljony 
kazano  zaplacič  na  expensa  przeszte  i  teražniejsze  szpitalów.  Za 
darovvane  armaty  i  broii  placič  takže  potrzeba.  Z  nowo  przy- 
bylym  poslancem  nic  jeszcze  \v  interesach  nie  mówilem,  zdaje 
mi  si§  bardzo  ostrožným  i  na*guziki  zapi§tym,  može  sig  zczasem 
rozrucha.  W  Radzie  tubieriski  bruždzi  strasznie,  i  czas  marno- 
trawi,  powszechne  na  niego  clamunies.  Czy  chcesz  wiedziec  jak 
s§siedzi  naši,  sg  wzgl§dem  nas  ?  powiem,  že  nawet  i  w  Galicyi 
bardzo  grzeczni.  W  Moskwie  paszporta  bardzo  trudné  i  od  sa- 
mego  dworu  wychodz^^  dla  tego  i  ja  jeszcze  u  braci  moich  byč 
nie  moglem,  ale  zreszt^  jak  w  moskiewskim  tak  i  w  cesarskim 
kordonie  bardzo  glaszcz^  braci  naszych.  Kniaziewicz  generál  i 
Xi§že  Eustachy,  przybyli  tutaj  z  Wolynia,  zgadzaj^  si§  na  to ; 
bardzo  niekontenci  z  dzisiejszego  systému  dworu  swego,  že  u- 
szanowanie  w  nich  dla  tronu  bardzo  male,  lecz,  že  wojsko  zu- 
petnie  dokompletowane,  piekne  i  liczne,  w  saméj  Litvvie  jest 
jego  70,000,  na  Woloszczyžnie  dužo,  na  Podolu  niewiele.  Marsža- 
lek  siedzi  w  Skierniewicach,  przyslal  tu  rozkaz  wywiezienia  P.  de 
Foudbrun,  jakož  žandarmy  znaležli  i  wywiežli.  Nie  wiadomo  co 
do  tego  moglo  dač  powód,  ale  zapewne  slusznie  musial  byc  po- 


LTSTY.  305 

dejrzanym.  Juž  wiesz,  že  Pani  Krakowska  umarla,  co  Blach? 
i  dom  Pani  Stanislawowéj  na  resztg  karnawatu  zamkn§ío.  Do 
Pana  Stanisíawa  Potockiego  i  Mostowskiego  nie  pisz§  osobno, 
ale  im  list  ten  komunikuj.  Pťosz§,  iniej  cierpliwoáč,  Bourgoing 
powiedzial  te  wlasnie  slowa,  il  aura  une  pension  et  du  cordon.  Sly- 
chač,  že  si§  ma  lepiéj.   Pisuj  cz^sto,  i  donos  co  pociesznego. 


P.  S.  Pan  Stanislaw  wiész,  že  nominowany  do  Paryža,  za  ty- 
dzieií  wyježdža,  z  przydanymi  dla  porady  Dziatyňskim  i  Zieliň- 
skim.  Znoscie  si§,  trzymajcie,  i  odwróccie  przynajmniej  dtužsz§ 
ptac§  dla  wojska,  dostawy  wolóvv,  i  krzyčz§c§  niesprawiedliwoáč 
donatów. 


IiO   X.   ADAMA    CZARTORYSRIEGO. 


Warsaw,  7  december  1808. 

Dear  Prince,  jVř.Biernacki  has  been  sokind  as  to  call  on  me  — 
I  can  not  let  him  depart,  without  charging  him  with  a  few  lineš 
for  your  Highness  :  this  is  the  only  consolation  I  can  enjoy; 
painluf  indeedit  is  tome,  that  being,  within  such  a  short  distancB, 
after  such  a  long  absence,  T  am  prevented,  by  a  thousand  occupa- 
tions,  from  paying  to  your  Highness  &  yourfamily  my  dutiful  res- 
pects,  still  I  hope  that  after  our  Parliament  breaks  up,  T  shall  háve 
a  momenťs  leisure  to  make  a  trip  to  Pulavvy.  M.  Biernacki  has  been 
thunderstruck  at  the  sight  of  my  Gallery  of  pictures  :  the  Halí  is 
filled  up  with  chosen  pieces  of  the  most  eminent  painters,  such  as 
Vandyck  &Raphael.  I  heard  of  the  valuable  acquisition  you  made 
at  Venice  for  the  Princess  your  Mother.  I  recoUect  having  seen 
it  when  in  Italy,  it  is  really  a  fine  piece.  I  doubt,  however  if  I 
vvould  exchange  it  for  any  of  mine.  Rich  as  1  am  in  pictures, 

20 


806  II9TY. 

I  must  confess,  1  am  extreniely  deficient  in  ,books  &  may  say 
with  Pope : 

No  niighty  store ! 
His  own  works  neatly  bound,  and  nothing  more. 
you  see  how  poor  my  library  is,  in  better  days  I  had 

a  better  one,  but  when  I  was  last  bere,  not  expecting  to  re- 
turn,  I  bavě  disposed  of  it.  I  don't  speak  of  politics,  you  bavě  been 
so  many  years  troubled  with  them,  &  I  congratulate  your  Higbness, 
on  enjoying,  at  last,  bealtb,  pomfort  &.  peace  :  may  you  nevěr 
more  exchange  tbat  situation  for  a  life  of  labour  &  vexation,  may 
you  nevěr  exposé  yourself  to  see  your  zeal ,  your  services ,  re- 
warded  by  ingratitude  &  foliy.  Letters  from  Berlin  niention 
M"  Piattoli  as  in  tbe  family  vvay,  she  expects  soon  to  be  confined. 
The  dear  Abbé  is  crazy  with  joy.  I  sbould  like  to  see  tbe  poor 
little  baby !  I  dare  say  it  will  be  the  very  picture  of  his  papá. 
In  eight  or  ten  days,  they  will  perform  at  our  Covent-garden  a 
small  after-piece  of  mine,  imitated  from  the  French,  called  Gierm- 
kowie  króla  Jana  :  the  scenery  is  very  fine,  but  thaťs  all. 
Happy  would  lbe,  would  you  honour  tbat  performance  of  mine 
with  your  presence.  Come,  were  it  only  for  a  few  days,  and  be  as 
welcome  as  flowers  in  May  :  don't  be  afraid  of  being  troubled 
with  questions,  our  people  are  grown  more  cautious  &  more  dis- 
creet,  &  you  sbalí  see  those  only  you  like.  Be  so  kin  J  as  to  pre- 
sent  my  respects  to  the  Princess  your  Mother  &  the  Princess  of 
Wirtemberg,  to  the  Prince  Constantin,  nie  pisalem  i  nie  pisz§  do 
Xi§cia  Konstantego,  bo  chciec  cieszyč  w  cigžkim  žalu,  jestto  nie- 
znaé,  co  žal.  Czas,  uwaga,  zwrót  na  wlasne  zdrowie,  powinnosč 
zachowania  si§  dla  krajů,  rodziców,  syna,  przyjaciól,  nie  povvinny 
dozwalač  smutkowi  byc  dtugo  ci^žkim.  I  shall  not  encroach 
any  longer  upon  your  time.  I  shall  only  beg  your  Highness  to  be 
convinced,  of  my  respects  &  sincere  regard. 


LISTY.  507 


BO    HR.    BATOWSKIEGO    W   PARYZU. 


Z  Warsxawy,  3  grudnia  1809  roku. 

Nieodpisaleš  przyjacielu  na  kilka  listów  moich ;  daruj§  ci  to  že 
zapominasz  o  mnie,  ale  pami§taj  o  krajů,  dzis  wielce  pomoc- 
ným b§dziesz.  Wdzi§czni  jestesmy  z  serca  najwi§kszemu  z  Mo- 
narchovy za  pomnoženie  nas;  nowy  kraj  jeszcze  nievvcielony, 
nieuorganizowany,  gdyž  dobry  nasz  król  nie  miaí  go  sobie  urz§- 
downie  oddaným  ;  wszystko  pod  najwržsz^  wíadz^  X.  Józefa, 
który,  acz  odwažny,  poczciwy,  nie  ma  zdatnošci  potrzebnéj  do 
rz^dzenia.  Bezkarnosc  w  wojsku;  bili  si§  wybornie,  ale  w  capa- 
niu,  zabieraniu  gwaltem  i  uciskaniu  przeszli  wszystkich.  Kraj 
jak  wnosic  možesz  zniszczony  ze  wszystkiém  :  každý  chce  wszy- 
stko oddač  na  wojsko,  bo  wié,  že  przez  bagnety  tylko  wskóračco 
možem  :  ale  cóž  kiedy  bez  handlu  žadnego  nic  si§  nie  przedaje, 
wszystko  si§  darmo  daje,pieni§dzy  w  krajů  žádných.  Niewiemjak 
60  tysi§cy  b§dziem  mogli  utrzymač,  dziš  z  témi  co  w  Hiszpanii 
mamy  ich  75.  Staraj  si§,  by  upomniano  o  zachowanie  karnosci 
i  przyniesiono  nam  jakiekolwiek  zasilenie.  Wyszla  w  kordonie 
moskiewskim  proklamacya  imperatora  Alexandra,  która  zbyt  jest 
ciekaw^,  posylam  ci  j^  ponižéj. 

Kopia  urzedowego  reskryptu  do  gubernatora  Kutuzowa. 

(í  Michale  tawrynowiczu.^ 

))  W  tych  dniach  doszla  nas  wiadomosc  o  zamianie  ratyfikacyj 
»  ugodliwego  traktátu  mi^dzy  Francy§  i  Austry§  zawartego,  przez 
))  co  rázem  wojna  Rossyi  z  monarchie  austryack§  listaía.  Na 
»  mocy  którego  traktátu,  Austryatakjakpierwiéj  s^siadujeznami 
»  w  Galicyi,  apolskie  prowincyezamiast^spodziewanego  poí§cze- 
»  nia  si§,  zostaj^  na  zawsze  rozdzielone  mi^dzy  trzema  mocarst- 
»  wami.  Rossya  otrzymuje  znowu  znaczn§  czesč  tych  prowincyj. 


308  LISTT. 

»  Uruga  zas  cz§sc  styk.ij^ca  si?  z  Xi^stwem  Warszawskiém  do- 
»  stáje  si?  pod  panowanie  króla  Saskiego.  Takim  sposobem  po 
»  ukoiíczeniu szczešliwie (dzipki Bogu) wojny  szwedzkiéj ,  nastepnie 
»  z  ukontentowaniem  naszém  widzimy  wojn?  austryack{i  skori- 
»  czon^.  Wszystkiezatemwnioski  oddžwignieniapolskichprowin- 
»  cyj  riikn^  :  niezachwiany  bowiem  úklad  teražniejszy  zabezpiecza 
»  na  czasy  przyszle  wieczny  ich  podzial.  Rossya,  zamiast  straty,  roz- 
»  szerza  w  téj  stronie  swoje  prowincye,  wznióslszy  gor^ce  dzi?k- 
»  czynienia  Bogu  za  tak  szcz^šliwe  téj  wojny  ukoiíczenie.  Spie- 
»  szymy  uwiadomic  was  o  tym  pomyslným  wypadku,  b?d^c  pe- 
»  wni,  že  wszyscy  wierni  poddáni  naši  modly  swe  dzielic  b§d§ 
»  za  obdarzenie  Rossyi  tak  slawnym  i  korzystnym  pokojem.  Zo- 
»  stáj?  Wam  przycbylny. » 

1  listopada  1809  roku.  Podpis :  Alexander. 

Przetiumacz  to  i  pokaz  gdzie  potrzeba.  Šciskam  ci?. 


DO   TEGOZ. 


Z  Warszawy,  7  niaja  1810  lokii. 

Odebralem  list  twój;  kochany  kolego,  nie  wiem  czy  odpis 
dojdzie  przed  wyjazdem  na  ambasádo,  žycz?  ci  na  niéj  chwil 
dobrých  i  pomyslných,  ale  w^tpi?  bys  \v  krajů  ci?žko  strapio- 
nym,  pod  niebem  skwarném  užywat  ich  wiele.  My  tu  w  wielkim 
jestesmy  ruchu  na  przyjazd  królevvski;  najlepsze  s^  zapewne  i 
"  ch?ci  i  žyczenia  pana  tego,  ale  ci?žkim  ranom,  gwaltownym  po- 
trzebom  nie  zdolají  zaradzic.  Odj?to  nam  7  milionów,  któremi 
oplacališmy  wojsko,  które  trzymac  kazano  nad  možnosc  i  elat. 
Žadnego  handlu,  dawny  grosz  wyszedt,  nowy  nie  przybywa,  ja- 
kož podatki  nie  oplacaj§  si?.  Zredukowano  cywiln^  list?  do 
poíowy,  by  wojsko  calkiem  oplacic,  ale  i  tak  na  60  tysi?cy 
nie  wystarcza.  Austryacy  w  pocz^tkach  pokorni  do  zadziwienia, 


LISTY.  309 

povvrócili  do  davvnego  tonu,  tysi^czne,  osoblivvie  wzgl§dem  soli, 
wyrz§dzaj§  przykrosci;  rozumiem  jednak,  že  to  bardziéj  od  zwy- 
kléj  w  oficyalistach  niechgci  i  grubiaiistwa,  niž  z  rozkazu  dworu 
pochodzi.  Ty  co  masz  ucho  šwigtych,  wstaw  si§  przez  nich  do 
Pana  Zast^pów.  Król  dzis  jest  w  Krakowie,  zabawi  przez  dzieň 
w  Putawach,  a  tu  szesnastego  spodziewany.  Moskale  odci^j/aj^ 
od  granic  naszych  ku  Tureczczyznie,  wre  w  nich  najvvieksza  prze- 
ciw  nam  zavvzi^tošc  i  nienawisč,  dzieli  j^  dwór,  ale  bojažni§  i 
falszywosci§  pokrywa.  Pisz§  przez  mlodych  panów  Zamoyskich; 
rozumiem,  žes  si§  poznat  z  panem  Ordynatem;  wiele  on  poniósl 
strat,  wiele  okázal  gorliwosci  w  sprawie  powszechnéj.  Pan  Ein- 
sidler  jeszcze  t§dy  nie  przeježdžal,  pani  Senft  wiele  sobie  obie- 
cuje  z  pobytu  w  Warszawie,  smutno  mysleč  jak  si§  zawiedzie, 
bo  chudota  wielka,  a  kiedy  kto  grosz  jaki  dostanie,  to  hajda 
do  Paryža.  Nie  ma  tu  nikogo,  coby  byl  w  stanie  czynic  honory 
miasta,  žáden  z  ministrów  nawet  nie  ma  z  czego  žyč.  Mosto- 
wskiemu  sig  ktaniaj,  b§dž  zdrów  i  szcz§sliw. 


BO  X.  A.."CZARTORYSKIEGO. 


23  czerwca  1812. 

Znaj§c  gorliwosc  W.  X.  Mci  o  losy  ojczyzny,  íatwo  wysta- 
wiam  sobie  obyvvatelsk§  Jego  w  téj  chwili  niespokojnosc,  o  to, 
co  si§  tu  dzieje.  We  are  equally  vvith  you  anxious  and  ignorant. 
The  delays  in  such  a  moment  are  really  killing,  but  as-soon  as  the 
greatest  of  men  finds  them  necessary  we  must  be  quiet.  Peace 
with  the  Porte,  and  the  unexpected  movements  of  theGeloni, 
whowith  draw  their  troops  from  Wolynia  &  Podolia,  &  orowd 
them  all  to  theiř  right  \ying  has  deranged  entirely  the  first  pian 
of  operations;'  a  second  one  must  be  made,  and  it  is  not  an 
easy  matter,  not  the  work  of  a  day,  to  set  in  order  400  men;  ho- 
wever,  in  a  few  days  we  shallhear  a  tremendous  noise.  Provided 


^10  LIPTY. 

the  enemy  is  willing  to  fight,  the  day  will  be  ours,  but  it  is 
much  te  bc  feared,  they  will  speedily  retire,  and  lie  waste  the 
country  behind  them.  Still  I  háve  nevěr  been  more  confident, 
nevěr  more  sanguine  than  I  au  now.  The  Members  of  Parliament 
are  all  in  town.  They"  left  their  houses,  at  the  time  when  they  use 
to  settle  all  their  private  affairs.  Though  at  St.  John's  day,  they 
come  vvith  little  oř  no  money,  they  are  of  course  very  impatient 
to  see  the  business  begin,  Our  dear  Prince  is  well,  he  has  been 
received  with  athousand  hourras,  and  tears  of  joy.  Itis  impossible 
to  occupy  a  more  honorable  station  than  he  does  at  present.  They 
say  our  troops  háve  already  passed  the  Preguel  and  the  Nienien. 
The  day  is  big  with  great  events.  God  bless  this  holý  war.  If  ever 
a  niishap  is  to  be  feared  the  fault  will  be  with  the  Germans,  they 
■are  infamously  illdisposed  and  animated  with  the  worstof  all  the 
spirits  of  Hcll.  But  the  great  man  will  flnd  ways  and  means,  to 
niake  them  perform  their  duty.  All  our  labors,  all  our  projects 
are  suspended  till  the  great  work  is  achieved;  then  after  so  many 
sufferings,  we  shall  enjoy  happy  days  and  think  of  healing  our 
wounds,  of  a  thousand  improvements,  of  study ;  Letters,  Indu- 
stry  &  no  more  barriers,  no  Custom-houses,  no  passports,  we 
shall  freely  communicate,  &  see  each  other,  &  a  day  of  happines 
in  my  old  age,  will  compensate  alife  of  sufferings  &  privation. 
God  bless  you  my  dear  Prince,  may  we  soon  be  united  and  nevěr 
part  again.  Give  my  best  love  to  Kropiiíski,  and  Klock. 

My  next  Letter  shall  bring  you  more  interesting  and  decisive 
accouňtš. 


DQ  TEGOŽ. 


z  Warszawy,  24  listopada  1812  roku. 

^  'Z  radošném  sercem  witam  J.  O.  X.  Mel  zbližonego  do  stron 
haszych,  przetrwaj  W.X.  Msč  jeszcze  czas  niejaki  w  swojém  zaci- 
szu  :  zlošliwi  tylko  dziwic  si?  temamoga.  Ci  co  W.  X.  Moscznaj§, 


USTT.  il4 

CO  si§  ogl^daj^  na  wszystkie  zdarzyc  si§  mog§ce  przygody,  wiedz^, 
že  post§powanie  to  zgadza  sig  z  delikatnosci^  duszy  uczciwéj 
a  w  niejednym  przypadku  z  ratunkiem  powszechnym.  Wittgen- 
stein  i  Czyczagów,  a  raczéj  Saken  porzgdnie  pobici,  išapoleon  zbli- 
žony  do  centrum  operacyi,  wszystkiemu  pr^dzéj  zaradzač  b^dzie, 
dosyc  bylešmy  zim§  przetrwali,  najpomyšlniejszy  skutek  tuszyč 
možná,  obiecywač  sobie  istnosc,  ale  dobrego  bytu,  z  reszt^  šwiata, 
niepr§dko.  Bezecny  Witt  z  talalajstvvem  swojém  napadá  jeszcze 
pogranicza  nasze,  Kropiriski  jedzie  na  obj§cie  komendy  po  Kosiri- 
skim,  spodziewac  si§,  že  rzeczy  lepiéj  tam  pójd^.  My  mind,  op- 
presed  by  constant  anxiety,  is  hardly  able  to  pursue  any  litterary 
business;  however,  as  much  as  it  is  in  my  power,  lendeavour  not 
to  be  idle,  it  wili  be  seen  when  I  am  no  more  and  then  the  morose 
intolerable  old  man  will  perhaps  deserve  a  good  word.  My  bro- 
ther  John,  employed  in  public  business  at  Grodno,  has  been  left 
pennyless,  his  villages  burnt  down,  and  every  thing  destroyed,  but, 
provided  our  chief  aim  is  attained ,  poverty  will  be  cheerfuUy 
supported.  I  shall  not  tease  your  highness  any  more.  Przyjdzie 
czas,  mam  przeczucie,  gdzie  sig  jeszcze  wesolo  posmiejem,  po- 
czytamy,  pomówim,  daj  Bože  go  pr§dko  doczekac  i  wreszcie  dni 
wiele  jeszcze  W.  X.  Mci  ogl^dač.  Racz  W,  X.  Msč  ztožyč  usza- 
nowanie  moje  Xigžnie  J.  Mci  Wirtembergskiéj,  pi^knym  pan- 
nom  i  Ciesielskiemu.  My  love  to  Sir  Charles  Goltz  he  has  been 
again  chosen  member  for  Westminster.  Oddajg  mig  szacovvnéj 
lásce  i  przyjažni  J.  O.  X.  Mci. 


DO  TE60Ž. 


13  grudnia  1812  rokn. 

Donios§  J.  O.  X.  Mci.  inni  przyjaciele  o  niespodziewanych  ni- 
gdyi  smutných  ostatních  zdarzeniach,  s^  one  zagražaj^ce,  rozpaczy 
jednak  wzbudzač  nie  povvinny.  Teraz  M.  Xi§že  b^dzie  pole  dla 


312  '  USTY. 

W.  X.  Mci,  staraniem  swojém  zbawic  (»jczyzne;  wiem,  že  to  je- 
dno zajmowalo  duszg  Jego,  že  nie  pušeisz  okazyi  téj.  Co  ja  s^dz?, 
že  wczešnie  przedsi^brac  naležy,  znajdziesz  W.  X.  Mše.  w  przy- 
í^ezoném  na  prudce  skrešloném  pišmie.  Raez  je  W.  X.  Mše.  prze- 
czytac.  Nieglgboka  može  polityka,  ale  szezera  o  ojczyzng  troskli- 
woščdyktowalaje.  Jeszcze  zbawion^  byc  može  Polska;  ježli  nie, 
mnie  staré  košci  do  pogrzebania  do  Ameryki  wiešc  przyjdzie.  Od- 
dajg  mnie  íasce  i  przyjažni  W.  X.  Mci. 

Napisaniem  oboj^tném   stovva  odpowiedzi    nie    narazisz  sig 
y^.  X.  Mšč  bynajmniéj. 


DO  TEGOZ. 


Stí  grudnia  1813  roku. 

Odbieram  kilka  drogich  dla  mnie  stów  W.  X.  Mci.  Elegiy  níoj^ 
czytalem  matedorom,  zdaje  si§,  že  niektóre  mysli  chwycily  si§ 
ich  i  korzystaó  z  nieh  b§d^.  Xi^že  Szwartzenberg  i  Regnier  dziš 
spodziewani  w  Warszawie,  maj§  si§  zniešc  z  Xi§ciem  Józefem, 
Xigstvvo  wi§c  zdaje  si§  pewne.  prócz  homžyriskiego,  gdzie  kozacy 
wpadaj^,  a  nawet  i  do  Pruss.  Wezoraj  rozeszía  si§  wiadomošc,  že 
do  Królevvca  weszli;  nic  jednak  nie  ma  pewnego,  wielkie  atoli 
wojska  i  wielki  naród  skošciaty  od  zimná,  o  kijii  w  rgku,  obci^žony 
ztotem,  lecz  glodny,  niewiele  teraz  da  odporu.  The  remnants  of 
our  brave  army  are  safe  hoíne,  they  brought  back  all  tbeir 
eagles,  and  four  cannons  more,  than  those  they  took  from  here. 
Tewo  or  three  Lithuanian  Regiments,  are  also  with,  us.  Great 
working  amongst  the  carts,  Jove  is  calling  forth  all  the  infernal 
powers,  they  say  he  has  taken  áll  the  Prussian  horses.  As  soon 
as  Jove's  passage  through  this  placc  was  known  at  Vienna, 
General  Bubna  was  immediately  dispatched  to  Paris,  the  two 
Courts  will  probably  remain  closely  united.  Immense  prepara- 
tions  will  be  made,  but  I  can  not  believe  in  an  other  Cam- 


LISTY.  313 

paign;  a  generál  peace  must  také  piace,  we  niust  every  where 
be  watchful  také  and  the  greatest  care  of  ourselves.  If  Jove  has  a 
mind  to  make  some  sacrifices  to  bring  over  England  and  Austria, 
we  may  yet  come  oíf  well.  I  hope  you  háve  received  another 
piece  of  verses  I  háve  sent  you.  I  shall  venture  to  send  it  to  No- 
sarzewski,  as  we  agreed  upon,  but  1  should  like  to  know  your 
ophiion." 

May  God  bless  you  with  many  happier  days  on  the  return  of 
the  new  year^  dear  Prince.  They  write  there  are  scandalous  rejoi- 
cings  araouhst  our  Tribades  of  Vienna. 

I  hear  the  G.  Duchess  Kitty  is  very  ambicious  and  desirous  of 
a  Crown,  they  say  she  has  a  great  influence  over  her  brother, 
it  would  be  well  to  flatter  her  with  the  idea  of  wearing  our 
Crown. 


DO  TEGOZ. 


z  Dreziia,  13  listopada  1813  roku. 

Spelnily  si§  przeznaczenia  Europy  :  zapamigtatošc  i  pogarda 
ludzi  odniosly  zaslužon§  kar§.  Losy  szcz§tków  Polski  s§  w  r§ku 
imperatora  Rossyi.  Ufač  naležy,  že  wspanialomyslnošč,  že  do- 
skonala  znajomosč  interesów  paňstw'a  wíasnego,  wíasnéj  stawy, 
wzglg,d  na  opini^  šwiata  i  s^d  potomnosci,  sprawi§,  že  wielki  ten 
monarcha,  nie  tylko  ojczyžnie  naszéj  zagin§c  nie  dozwoli,  ale  j§ 
zachowa,  zachowa  udzial  rozs§dnych  swobód  i  pomyslnošci§  krajů 
tego  zalrudniac  si§  b§dzie.  W  téni  ja  upatruj§  najwi§ksz^  chwaí§, 
najwi^ksza  nagrod?  starán  i  ofiar  Alexandra.  Czyli  po  obj^ciu 
krajů  naszego  pod  berlo  rossyjskie,  scigani,  przešladowani  bgd^, 
ci  co  krzywd  ojczyzny  svvojéj  zapomniec  nie  mogli,  nie  wiem; 
wiem  tylko,.  že  w  tym  przypadku,  ja  bylbym  wystawiony  najbar- 
dziéj.  Ta  to  sroga  niepewnosc  sprawia,  že  si§  do  J.  O.  X.  M.  Do- 
brodzieja  udaj§,  abys  mie  raczyl  jak  najrychléj  uwiadomič,  czy 


814  LISTY. 

mog^  bezpiecznie  powrócič  do  Warszawy,  dzielic  losy  wspól- 
zioników  moich  i  w  tych  navvet  czasach  starač  si§  do  šmierci  byč 
im  užytecznym.  Možesz  J.  O.  X.  M.  Dobrodziéj  zar§czyc,  že  spra- 
wowanie  moje  stosowném  b§dzie  do  nowego  porz^dku  rzeczy 
i  prawidet  uczciwego  cztowieka ,  i  že  sam  zdrowy  rozsudek , 
wstrzyma  od  kuszenia  si^  od  wszystkich  urojeií  i  niepodobieňstw. 
Racz  J.  O.  X.  Dobrodziéj  uszcz^áliwič  mi§  jak  možná  najrychléj 
odpowiedzi^  swoj^;  zapewnié,  czy  bezpiecznie  powrócič  mog§, 
czyli  tež  nie.  Powracam  prawdzivvie  od  bram  smierci,  miaíem 
febrg  nerwow§,  skutki  zgryzoty  i  zatrutego  dlugiém  obl^ženiem 
i  wyziewem  niepogrzebanych  trupów  powietrza.  Moralnosc  moja 
i  fizycznosG  wymagaj^  bym  si§  zt§d  jak  najrychléj  oddalií.  Spraw 
to  J.  O.  Xi^že  D.  jak  možná  najprgdzéj.  Z  najwi§ksz§  niecier- 
pliwosci§  czekam  odpowiedzi  jego.  Dia  wi^kszéj  pewnosci  racz 
J.  O.  X.  Msc.  odpowiedž  sw^  pod  kopert^  wíadz  rossyjskich 
do  Drezna  mi  przystač.  Co  za  szcz§sli\vy  moment,  w  którym  go 
ogl^dac  b§dg.  Znasz  J.  O.  X.  Msč.  oddawna  czesc  i  hold,  które 
pigknéj  duszy  jego  i  nieporównanym  cnotom  oddaj§.  Uczucia  te 
nie  odmieni^  sig  do  smierci.  Racz  mi§  J,  O.  X.  M.  D.  zložyč 
u  nóg  Xi^ž^t  rodziców  swoich  i  szanownego  rodzeiístwa.  Niech 
Bóg  dia  dobra  krajů  zachowa  J.  O.  W.  X.  Dobrodzieja  najdtužéj 
i  w  najczerstwiejszém  zdrowiu.  Poczciwy  Goí§bek  umarl  tutaj 
na  t§ž  febr§,  co  i  ja  mialem.  Matuszewicz  w  Bambergu  siedzi. 


DO  TEGOZ. 


2  Warsjsawy,  25  grudnía  1818  roku. 

P.  Boczkowski  zapewnia  mi§,  že  jest  pewna  okazya  do  Pulaw, 
korzystam  wi§c  z  niéj,  bym  J.  O.  X.  Máci  donióst  co  pr^dzéj,  co 
trzeba  bys  wiedzial.  Pani  Ignacowa  Sobolewska  przybyía  tu  pro- 
sto z  Drezna  i  Lipska;  powiada,  že  slyszata  od  samego  X.  Re- 
pnina,  že  imperator  ma  jechad  wkrótce  do  Petersburga;  pytatem 


LISTY.  Í15 

wyžszych  tutéjszych,  czy  slyszeli  co  o  tém,  odpowiedzieli,  že  nie, 
lecz,  že  to  bardzo  byc  može,  gdyž  monarcha  niespodzianie 
czgsto  podróže  swe  zwykl  przedsi^braé.  Trzebaby  wi^c  baczyé, 
k§dy  b^dzie  przeježdžal,  bys  si?  W.  X.  M.  z  nim  nie  omin%}, 
bys  go  kouiecznie  widzial.  Mówilem  z  Nowosilcowem  o  potrze- 
bie,  w  któréj  si§  znajduj?  pojechania  do  Anglji  :  že  tu  nie  mam 
co  robic,  najwigcéj  zas,  že  interesa  žony  mojéj  i  jéj  krewnych 
rychlo  i  koniecznie  wymagaj^  tego.  Odpowiedzial  mi,  že  wladže 
tutejsze  nie  maj§  pravva  dawač  paszportów  za  granic§,  ale  ježeli 
žyczg  tego,  napisze  o  to  do  Imperatora.  Nalegal  bardzo,  žebym 
si§  wstrzymat  do  wiosny,  že  wtenczas  i  interesa  sig  wyjasni§  i 
žegluga  bgdzie  lepsza;  przekíadalem,  že  interesa  žony  mojéj  sg. 
nagle ;  przestalem  atoli  zbytnie  nalegač,  by  niewinnych  powo- 
dów  nie  bral  opacznie.  Przybywaj  W.  X.  M.  co  pr^dzéj,  može 
mi  pr§dzéj  pozwolenie  wyrobisz,  gdyž  inaczéj  interesa  familii 
mojéj  amerykaiískiéj  wielceby  na  zwíoce  ucierpiec  mogly.  Pani 
Sobolewska  powiada  že  m^ža  jéj  zapewnial  X.  Repnin,  že  po- 
dróž  jego  do  Petersburga  b^dzie  bardzo  požyteczn^  Ojczyznie, 
przyjaciolom  i  jemu  samému.  P.  Stanislaw  14  miat  do  Berlina 
wyruszyc.  Zdrowie  jego  jest  w  najoptakaiiszym  stanie,  a  žona 
w  najwi^kszym  smutku  i  niespokojnosci.  Oczekujemy  wszyscy 
powrotu  J.  O.  X.  M.  z  najwi§ksz^  niecierpliwošci^.  Chciéj  mi? 
J.  O.  X.  M.  przypomnieč  w  Pulawach  i  Sieniawie.  Oriowskiego 
serdecznie  pozdrawiam  i  prosz?  by  mi  przyslal  kilka  butelek 
wina  mego  i  kilka  funtów  šwiéc. 


ro   TB60Ž. 


16  marca  l8lů  roku. 


Drugi  list  pisz?  do  J.  O.  X.  M.  Od  Drezna,  nie  mielismy  nic 
od  niego  :  a  tak  mieé  pragniemy,  zvvíaszcza,  gdy  choroba  prze- 
sila  si?  i  s  iiieró  lub  iycie  przyniesie.  U  nas  tu  coraz  smutniéj ; 


316  LISTV. 

od  wyjazdu  Pani  Alexandrowéj  mniéj  sig  nawet  widujemy,  Ja 
tracic  czasu  nie  chc§  :  skoiíczyJem  Hedwig§  oper^,  juž  nawet 
Kurpiňskienui  do  robienia  nuizyki  oddáleni;  powracaj  W.  X.  M. 
žebys  os^dzii  i  poprawit.  Po  sťogich  ciosach.  b^dzicmyž  mieli 
cokolvviek  dni  Medyceuszów  ?  Historya  až  do  Zygmunta,  mile  mig 
czgsto  w  wieki  ich  przenosi.  Onegdaj  przebiegajac  katalog  xiyg 
moich  dotgd  zamknigtych  odkrylem ,  že  mam  pyszn^  edycy^ 
Psalmów,  a  muzyk§  slawnego  Wierzbi^ty.  Czy  spodziewasz  sig 
W.  X.  M.  dostač  obiecane  mi  dzielo  Sismondego  :  «  Sur  la  litté- 
rature  des  peuples  du  Midi,n  czy  cate,  czy  vv  maíéj,  czy  w  wiel- 
kiéj  formie?  Radbym  to  wiedziec.  Juž  žona  moja  w  interesach 
swoich  nic  nie  pisze,  i  nie  wiem,  czy  co  b§dzie  z  tego.  To  mniej- 
sza,  wigksze  úklady  dziej^  si§  na  swiecie.  Co  stanie  sie  z  námi? 
Cal^  nadziejg  poktadamy  w  modrým  i  sprawiedliwym  Alexan- 
drze.  Niech  nam  da  žycie,  niech  na  Wiále,  obcy  pan  nie  wybiera 
podatku  z  Xi^stwa,  Wolynia,  Litwy,  a  to  przez  cla  jak  przedtém 
uci§žliwe;  niech  nam  oddadzg.  sól,  niech  nakoniec  ostatnia  ng- 
dza  krajů  wyniszczonegozbydta  i  ludzi  i  grosza,  šci^gnie  laskawe 
Alexandra  wzgledy.  Zmiluj  si§  W.  X.  M.  otrzymaj  uwolnienie 
p.  St.  Potockiego  lub  przynajmniéj  pozwolenie  jechania  do  Cie- 
plic;  zdrowie  jegojestwnajoplakariszym  stanie.  Sama,  zgryziona 
i  zm^czona.  B^dž  W.  X.  M.  zdrów,  szcz^šliw  i  pami^tny,  a  gdy 
powrócisz  nie  rozstawaj  si^  z  námi. 


DO   TEGOZ. 


5  niaja  1814  roku. 

Przed  kilku  dniami  pisalem  do  J.  O.  X.  M.  przez  X.  A.  R.; 
ale,  že  ten  podobno  nielak  prudko  stanie,  a  kuryer  dziš  prosto 
do  Imperatora  wyslany  jest,  koizystam  z  tego,  i  krotko  com 
przez  pierwsz^  okazy^  pisat,  powtórzg.  Skoriczyío  si?  juž  wielkie 
drama;  chwila  nadchodzi,  gdzie  i  o  nas  ostatecznie  vvyrzeczone 
bgdzie.  Mimo  najwi§kszéj  ufnošci  w  wielkim  úmysle  Alexandra, 


LISTY.  317 

drže,  gdy  wspomn^,  ile  mamy  przeszkód  i  nieprzyjaciót;  ufani, 
že  cesarz. okáže  t§  t§g^  wole,  któr§  ma  prawo  miec,  uczynivvszy 
juž  tyle.  Juž  marszcz§  si§  na  te  jego  okazywane  nam  wžgledy. 
Prusacy  nie  przestaj^  zapowiadač,  predkie  opanowanie  trzech 
departamentóvv,  Austryacy  petni  zlých  checi.  Nie  mamy  zásoby, 
jak  slusznosc  i  dobře  chgci  cesarza  Alexandra,  tubieriski  mlody 
wczoraj  przybyly  powiada,  žes  juž  J.  O.  X.  M.  stanul  w  Paryžu; 
ucieszylo  nas  to  niezmiernie,  pewni,  že  w  téj  stanowczéj  chwili 
užyjesz  wszystkich  zdolnosci  pi§knéj  twéj  duszy  dla  otrzymania 
jedynego  dobra  naszego,  Ojczyzny.  Ježeli  Prusom  dac  co  trzeba 
koniecznie,  niechže  wynagrodzenie  nast^pi  zk§din§d.  Nie  scierpi 
Alexander,  by  kraj  ten  z  r^k  jego  mniejszym  wyszedt,  jak  nim 
byl,  gdy  go  tylko  szcz^sliwy  žolnierz  utworzyl.  Przy  Wieliczce 
upierac  si§  potrzeba  i  nie  opuszczac  Olkusza,  nadewszystko  choč 
w  nierozci§glych  granicach,  niech  nam  przynajmniéj  imiig  po- 
wróc^.  Žydom  i  Tatarom  wolno  je  nosié.    Nous  avons  assez  et 
trop  longlemps  garde  ťanonyme,  la  valeur  et  Vamour  de  la  patrie 
se  írahit  toujours.  Zamoyski  poszle  W.  X.  M.'  list  senátu  do  Naj- 
jašniejszego  opiekuna  naszego.  Pytateš  mi§  J.  O.  X.  M.  w  osta- 
tním liscie  swoim,   czy  pracuje?  odpowiadam,  že  pracujg  bez 
przerwy,  i  tyle  ile  slabi^ce  coraz  sily  dozwolic  mog^  :  opera  He- 
dvyigi  skoriczona,  Dom  pocztovvy,  komedyazniektóremi  odmiany, 
b^dzie  mogla  byč  daná  méme  comme  á-propos  et  piece  de  circon- 
stance,  ježeli  cesarz  przyjedzie  do  Warszawy,  niech  tylko  wczešnie 
wiemy  o  tém.  Že  jeszcze  r^kopisma  i  ksiegi  do  zaczetéj  historyi 
Zygmuntalllnierozpakowane,  powrócitem  do  romansu  mego  i  za 
pare  misi^cy  mog^  go  skoriczyc.  Im  bližéj   grobu,  tém  bardziéj 
špieszyé  si§  naležy.  Przejeci  tu  jestesmy  wdziecznosci^,  za  wszy- 
stkie  dobrodziejstwa  i  laski   cesarza  Alexandra  :  jeszcze  jeden 
cif  žar  wisi  nad  námi,  a  to  powrót  ogromnych  wojsk  i  pobyt  ró- 
wnie  ogromnych.  Tutaj  slychac,  že  król  pruski  i  Austrya  juž  si§ 
od  przechodu  tego  uwolniwszy,  na  nas  cale  brzemi^  zwalaj§. 
Miéj  W.  X.  M.  na  to  baczngšc,  bo  kraj  niezmiernie  zniszczony. 
Niepotrzel)uj§  wi^céj  si§  szerzyč,  pewien,  že  W.  X.  M.  wszystko 
przewidujesz  i.  wszystko  ku  dobru  publicznemu  czynič  b§dziesz. 
Proszg  W.  X.  M.  zachowaé  mi§  w  lásce  i  przyjažni  swojéj. 


318  USTT. 


DO  TEGOŽ. 


*  '  7  niaja  1814  roku. 

Choč  nas  došé  pochlebné  dochodz§  wiešci,  czynimy,  jak  gdy- 
byámy  niczego  nie  spodziewali  si§  :  tak  W.X.  M.  i  bardzo  rozs^i- 
dnie  chciates.  Ježeli  kraj  ten  ma  niieé  udzielnošé  i  svvobody; 
trzeba,  žeby  ludzie  rozs^dni  zrobili  konstytucy§  t^žsz§,  niž  byla 
konstytucya  3s°  Mája.  Tak^  tylko  burzliwe  gtowy  nasze  znios^; 
nadto  trzeba,  žeby  Alexander  imperator  sam  j^  nadal;  ježliby 
podal  sejmowi,  od  W^žyków,  Godlewskich  i  podobných,  tysi^c 
gtupstw  spodziewac  si§  naležy.  Habeas  corpus,  wolnosč  druku, 
nakladanie  samému  sobie  podatków,  to  jest  co  zásady  byé  po- 
winno.  Trzeba  wczesnie  pisač  mysli  i  projekta,  bo  z  pocz^tku 
wielkie  chaos  b^dzie.  Przyb^dž  W.  X.  M.  rozpl^tac  go,  nikt 
z  wi^kszém  przejgciem  radoáci  nie  ujrzy  go,  jak  Julian. 

Je  n'ai  pas  donné  de  lettres  á  Kamieniecki,  car  il  ment  et 
m^impatiente.  Je  vous  ai  ecrit  il  y  a  deux  jours  par  le  prince 
Antoine;  c'est  ma  cinquiěme  lettre.  Vous  ne  m'avezrien  dit  par 
ijzumlariski,  je  suis  faché. 


DO  TEftOŽ. 


24  czerwca  1814  roku. 

X.  Kon.  Lubecki  przybyl  tu,  juž  po  wyježdzie  imperatora 
z  Paryža,  mniematem,  že  przywiezie  juž  co  stanowczego  :  lecz 
zdaje  si§,  že  choč  s^  nadzieje ,  bojažni  i  niepewnošci  jeszcze 
wi?ksze,  przeciež  imperator  Alexander  tak  wszyslkich  prze- 
wyžsza  m^drosci^  i  pot^g^  i  wzigciem,  iž  zdaje  mi  si?,  že 
w  chwili  dzisiejszéj  t§g§  i  szczer§  wol§  wszystkoby  przemód^ 
powinien.  Brori  W.  X.  M.  žeby  promienia  za  Krakowem  žadnym 


LISTY.  Zi9 

sposobem  nie  odst^powano.  Caty  ten  promieri  jest  przedluže- 
niem  Wieliczki,  i  jak  ona  w  wn^trzu  swojém  zawiera  nie- 
przebrane  skarby  soli,  z  któréj  kraj  nasz  zupeínie  ogofocony. 
Odkryto  t^  sól  za  Xi§stwa  w  kilku  miejscach  ,  ale  dla  nie- 
naraženia  si^  Austryi,  kazano  tego  nie  rozglaszač.  Pisalem  do 
W.  X.  M  przez  X.  R.,  že  jakikolwiek  los  spotka  kraj  ten,  spotka 
go  w  okropnym  chaosie,  odm^cie  i  smutnie  wyniszczonym. 
Religia,  sprawiedliwošc ,  prawo,  administracya  wewn^trzna, 
wojsko,  edukacya,  wszystko  to  jest  do  zupetnego  przerobie- 
nia.  Gzas  jest,  by  imperator  wyznaczyt  natychmiast  komisy^ 
ztožon^  z  m^žóvv  uczciwych  i  swiatlych,  którzyby  si§  zajali 
pianem  konstytucyi  i  powszechnéj  reformy.  Nigdy  kraj  ten  nie 
wyjdzie  z  n§dzy  póki  wlasnosč  niezacznie  byč  szacowan^ :  nie  jest 
ona  bynajmniéj  dot§d,  obywatel  nie  jest  panem  ni  domu,  ni 
póla,  ni  stodoly,  ni  žadnego  zvvierz§cia.  Zad  ne  z  ogloszonych 
dobrodziejstw  monarchy  nie  wzi^to  skutku.  300,000  wojska 
stoi,  drugie  tyle  nadchodzi,  a  vvšród  tych  dvvóch  jeszcze  wlasne 
wystawiač  kaž§.  Kraj  si§  zgniecie  nazawsze,  niech  ta  straszna 
prawda  dojdzie  do  uszu  luďzkiego  monarchy.  Niech  to,  co  dla 
na  srna  byc  czynioném,  nie  b§dzie  pól  psa,  pól  kozy;  trzeba  wyj 
mówic  to  zakleté  slowo  Polska,  bo  juž  si§  podobna  pora  nie 
wydarzy,  i  úmysly  inaczéj  spokojnémi  nie  bgd§. 

O  pracach  literackich  moich,  juž  \v  poprzednich  lištách  do- 
niosiem,  Hedwiga  gotowa;  siedz§  nad  romansem,  bo  ksi§gi 
moje  nierozpakowane,  nie  wróc§  si§  do  Zygmunta  líl,  až  si§ 
przeznaczenie  nasze  objawi.  Osiňski  wzi^l  antrepryzg  teatru, 
mnie  z  dyrekcyi  wykluczylX.  Lubecki.  Lipiriski  zapewne  dobrze 
ni^  kierowaó  b§dzie.  Czy  nie  zrobileáW.  X.  M.  jakiego  úkladu 
z  Mostowskim  o  drukarnie  :  ježliby  sig  nie  upominal  o  pieni§dze 
jak  za  lat  3,  toby  j^  možná  nabyc.  W  panovvaniu  milosném  nic 
nowego,  wszystkie  pi^knosci  na  wsi.  Pani  Alex.  w  Natolinie, 
Xi§žna  Radz.  w  Lazienkach,  bardzo  Xiecia  polubila  i  wspomina 
go  jak  najlepiéj.  X.  Jablonowska  krakowska  przyjechala  tu.  Paii- 
stwa  Stanislawostwa  spodziewaj§  si§  w  koňcu  miesi^ca.  Powracaj 
J.  O.  X.  co  prgdzéj  i  odžyw  zwi^dle  úmysly  i  serca  nasze. 

P.  S.  Ježeli  list  ten  zastanie  jeszcze  W.  X.  M.  w  Anglii,  racz  si§ 


820  LISTY. 

postaivié,  to  induce  some  respectable  mercantile  house,  to  settle 
in  Warvivv,  we  are  at  the  mercy  of  usurers  éc  Jews,  so  much  so, 
that  there  is  no  way  of  getting  a  letter  of  Credit  for  abroad, 
without  a  prodigious  loss,  That  house  could  be  a  banking  and 
a  commercial  firm ,  havc  a  large  warehouse  of  Enghsh  goods, 
export  ours,  even  make  profitable  advances  for  our  m  ines, 
&  forges. 


DO  TEGOZ. 


18  december  181 /i. 

You  did  not  answ  er  sundry  letters  of  mine  —  I  prefer  putting  it 
on  the  multipliíňty  ot  your  affairs,  rather  than  on  your  ne- 
glecting  me  :  I  send  you  a  paniphlet  which  has  just  appeared 
bere  &  which  deserves  your  attention,  I  beg  you  to  read  it.  It 
contains  perhaps  many  sound  ideas,  but  wiil  they  serve  for  any 
thing  ?  Shall  we  exist,  shall  we  recover  our  name,  or  are  we 
doomed  te  remain  an  anonymous,  cursed,  wretched  people?  My 
expectations  are  not  very  sanguine  :  n.eanwhilc  the  country  is 
exhausted  &  drained  to  the  last.  We  know  nothing,  we  dread. 
Will  this  letter  find  you  at  Vienna?  I  had  a  long  letter  from 
London,  I  inclose  one  from  Sierak  to  Your  Highness.  Hcdvigc  is 
going  to  háve  /žer  f)\tt  night  on  friday  next,  his  Majesty's  Birth- 
day.  I  háve  said  farewcll  to  all  our  fashionable  world,  I  go  to  no 
parties,  there  are  many  amongst  the  Wolhynians  &  the  Ukrainians 
who  háve  a  few  pounds  left.  Others  will  write  you  more,  you 
will  scarcely  háve  time  to  read  these  few  lineš.  God  bless  you 
my  dear  Prince,  with  great  respeet  your's  for  ever. 


LISTY.  321 


DO  XIEŽNEJ  A.   Z   ZÁMOYSKICH  SAPIEZYNY. 

Warszawa,  3  paždziernika  1815  roku. 

Ghwytam  skwapliwie  okazy§,  któr^  pani  podkomorzyna 
Ostrowska  przez  umyšlnego  swego  podaje  mi,  bym  si§  do  dobréj 
mojéj  i  taska^éj  Xigžny  choč  krotko  zgtosil.  Nie  miatem  i  stowa 
od  niéj  z  Wolynia.  Wzywani  j§  tutaj  co  pr§dzéj  :  trzeba  domu 
bronič.  Dobrze  byc  przytomn§,  kiedy  nowy  monarcha  tu  stanie, 
a  to  na  koňcu  tego  miesi^ca.  Deputowanych  naszych  przyj^l  jak 
tylko  možná  najlepiéj.  Powtórzyl  wszystkie,  czynione  dawniéj 
i  w  Putawach  obietnice,  i  przydat  te  stowa :  je  ferai  la  navette 
entre  Petersbourg  et  Varsovie.  Niemasz  w§tpliwošci  že  pan  ten 
najlepiéj  nam  žyczy,  ale  cóž  kiedy  kochany  óvv  narodek  psuje 
wszystko.  Warszawa  tak  napelniona  Moskalami,  iž  Imperator  nie 
Warszaw^  w  niéj,  ale  maty  Petersbourg  znajdzie.  Deputowani 
naši  wkrótce  wracaj^  i  Mostowski  z  nimi.  Pani  Kossakowska 
spodziewana  na  zim§;  syn  jéj  przyjechaí,  wiele  innych  cisnie  si§, 
alegdziež  bed^  stali.  Ks.  l^taszyc,  aby  pokoje  Xi^žnéj  oszczgdzič, 
naj^t  stancya  dla  Moskala  za  czterdziešcie  dukatów  na  miesi^c. 
Teatr  nasz  coraz  poprawia  si§  ;  b^dziem  mieli  i  teatr  francuski, 
i  juž  czesč  aktorów  stanuta.  Niemcy,  jak  robactwo,  obsiedli  cal^ 
Francya  i  nielitosciwie  mszcz§  sie. 


DO   TEJZE. 


Warszawa,  26  lutego  1816  roku. 

....  Dzis  tedy  koňcz^  si§  bachusowe  dni  przy  najpigkniejszéj 
y\  swiecie  zawierusze;  dla  mnie  mi^dzy  zapustami  a  postem  nie 
ma  róžnicy.  U  xi§žnéj  Jablonowskiéj  we  czwartek  pi§kne  bale; 
w  pi^tek  u  pani  Witoslawskiéj,  w  poniedzialek  u  pani  Zamoyskiéj; 
nie  wyliczam  przypadkowych  i  miejskich : 

Cokolwiek  los  naui  zwiastuje, 
Zawsze  Warszawa  laúcuje. 


322  usTT. 

Kayzei*  Franzchen  porywa  si§  do  paíasza  na  Bawary?i,  ale  Mos- 
kwanie  da  mu  bundiuczyč  si?  bardzo.  W  Wielkiéjpolsce  zrzucajy 
wszystkich  urz^dników  Polaków,  zakazuj^i  jazyka  ihistovyi  pol- 
skiéj  :  quelle  insolence  de  la  part  ďun  jadis  vassalf  U  nasby  dobrze 
szlo,  gdyby  rozkazy  dobrego  Alexandra  wykonywane  byly;  ale 
jak  gdzieindziéj ,  tak  i  tu,  nie  s^.  Przeciw  rozkazoni  i  ustawom 
siedz§  wojskowe  i  cywilne  Moskaliska;  wyjd^č  przecie,  jak  sig 
Pan  od  Sobolewskiego  dowie,  co  si§  tu  dzieje,  Slycbac  že  nawet 
i  \v  zabraných  krajach  urzedniki  moskiewskie  precz  pójd^.  Cesarz 
niezmiernie  na  Polaków  laskaw  wPetersburgu:  cowidz^c  bojary 
takže  sie  dla  nich  ubiegaj^  w  grzecznošciach.  Xžna  Radziwitlowa 
jest  tam  i  dwa  tysigcc  dukatów  na  pól  roku  placi  za  stancya  :  tak 
wielki  jest  tam  zjazd  na  zareczyny,  zaslubiny  i.t.d. 


DO  TEJZE. 


Warszawa,  31  niarca  181G  roku. 

Juž  to  prawdziwie  jedna  z  najnieprzyjemniejszych  rzeczy  pisy- 
wac  cz^sto  do  przyjaciól  i  byc  od  nich  o  zaniedbanie  posydzonym, 
widzieč  wszystkie  listy  zartraconémi.  Przeciež  taki  jest  los  mój  : 
pisuje  przez  wszystkie  okazye,  jednak  Xigžna  skarzy  si?  i  pos^dza. 
Przynajmniéj  doswiadczonego  przyjaciela  pos^dzac  nie  nálezy.  — 
Odebralem  list  Xi§žnéj  z  d.  3  b.  m.  Zmartwilem  sie  bardzo  choroby 
malego  Lwa;  spodziewam  si^  že  nie  doznal  losu  du  Lion  de  la 
fontaine,  gdzie  i  osly  wierzgaly  na  niego,  chyba  može  osiet  jaki 

doktor Rozeszla  si?  tu  wiadomošc  o  šmierci  X.  Krajczyny 

i  o  zanuirowanych  jakichsis  skarbach,  które  mialy  byl  po  niéj 
zostawione  i  odkryte.  Jabym  sic  bardzo  z  téj  znajdy  cieszyl  dla 
Xi?žnéj,  ale  najwi?kszm  skarbem  byloby  uwolnienie  si?  od  in- 
teresóvv  a  zt^d  wolna  glowa.  Spodziewam  sie  že  wyborna  glowa 
Xi?žnéj  do  tego  zmierza. 

U  nas  tu  wszystko  jedno  :  najwyžsza  glowa  dobrae  chce,  ale 
Kaligula  psuje  paroxyzmami  waryacyi  swojéj.  Mamy  tu  króle- 
wicza  wirtemberskiego  zžon^  W.  ksi?žn(i,  wprzód  oldembursk^  : 


LISTY.  32S 

mieszkaj^  w  zámku.  Dziš  zrána  dwór  dla  mezczyzn  i  kobiet,  we 
wtorek  s^  na  komedyi,  we  šrodi?  wyježdzaj§.  Dziš  zamiast  bálu, 
wielka  dla  nicb  paráda  wojskowa.  —  W  Poznaiískiém,  wbrew 
traktatom,  rz^d  wszy^tko  niemczy  i  Polaków  z  urz^dów  oddala. 
We  Francyi  gtupstwa  i  bojažň  okropnego  zaburzenia.  Naszego 
Sierakovvskiego  aresztowano  tam ;  teraz  go  chc§  wypuscič,  ale  on 
niechce  porzucič  wi^zienia  i  ž^da  by  go  s^dzono.  Mamy  tu  le 
célebre  Carnot :  dobry  czíowiek  i  szanowny  w  ubóstwie  i  nieszcz§- 
áciu  swojém;  jest  takže  le  prince  Beaufremont.  Ožarowski  po- 
slem moskiewskim  w  Hadze;  p.  Leon  Potocki  pojechat  do  Pe- 
tersburga  kuryerem^  gdzie  juž  stan§l ;  Sobolewski  Ignacy,  mlody 
MatuszewicziKossakowskijuž  dawno  staneli.  Król  dzivvnie  zawsze 
taskavv  na  nas ;  ale  tutejsi  i  caly  narodek  gotowi  nas  w  lyžce 
wody  utopie. 


DO   JÓZEFA  LIPLXSKIEGO,    W   WARSZAWIE, 

Warszawa,  3  lutego  1817  roku. 

Udzielony  mi  list  W".  Osiiískiego  czytalem  i  odsylam  :  po- 
stanowienie  usuni^cia  z  repertoryum,  sztuk  moich,  uczynioném 
bylo  z  rozwag§,  z  przekonaniem,  že  przez  to  požytek  teatrowi, 
mnie  spokojnosč  wróci  si§.  Sam  WM.  pan  šwiadkiem  jesteš,  že 
nikt  nademnie  ostrzejszéj  krytyce  IMciów  nie  popadl,  drukowane 
s^  dowody  tego;  wszystko  znioslem  pokornie  w  przekonaniu,  že 
krytyka  koniecznie  potrzebna.  Lecz  podobalo  sig  aktorom  i  sa- 
mým i  namówionym  przez  nich  dwom  mlodym  ludziom,  osla- 
wiač  m\<^,  řalsz  do  falszu  przydaj^c.  Odzywam  si§  do  samego 
W".  Osihskiego,  niech  položy  reke  na  sercu,  i  jak  uczciwy  czío- 
wiek powié,  czy  mi  w  tém  wszystkiém  byl  pravv?  Oglosili  dru- 
kiem  przyjaciele  prawdy  teatralnéj,  že  « Jan  Kochanowski  » 
upadl,  že  go  juž  wi^céj  grač  nie  bed^,  že  na  nim  publicznosč 
ziewala  i  t.  d.  Možoaž  síq  spodziewač,  že  ciž  sami  przyjaciele 
prawdy  zeznaj^  dziš,  že  sklamali.  Gdy  žatém  ogloszeri  swoich 
przed  swiatem  cofn^c  nie  zechca,  cóž  mi  pozostaje  jak  nie  na- 
ražaj^ic  si?  wi^céj  na  podobné  czernienia   odebrac  i  t§  upadla 


324  LISTY. 

sztukg  i  wszystkie  inne?  Nie  pojmuj^,  jak^  stratg  dla  teatru 
przyniostoby  odebranie  sztuk,  z  których  ostatnia  upadla,  da- 
wniejsze  zas  :  «  Wiadyslmv,  Samolub,  Nowina,  Giermki »  od  lat 
czterech  po  rázu  tylko  grane,  i  znów  schowane.  Na  dowód  téj 
prawdy,  dosc  jest  dzienniki  teatrálně  otworzyc,  Zk^dže  dziš 
chciec  zatrzymač  to,  czegosmy  nie  užywali,  cosmy  sami  za  zle, 
niepotrzebne,  przynosz^ce  nam  straty  uznali?  Sam  WM.  Pan 
byles  swiadkiem  czynionéj  mi  uwadze,  že  lepiéj,  žeby  Kochano- 
wskiego  niegrano  wcale,  gdyž  inaczéj  nazlosč,  i  w  nieporg,  i  zle 
grac  go  b§d§.  Mamže  dodač,  co  mi§  dochodzi,  že  nie  dyrekcya, 
ani  antreprener,  ale  ten,  co  tam  wszystkiem  rz^dzi,  juž  robi  sta- 
rania,  by  mie  nawet  swistano;  ci,  co  sig  na  wi^céj  porwali,  nie 
odwaž^ž  si§  i  na  to?  Najpewniejszém  wi§c  zapobieženiem  'svszy- 
stkiemu  jest  nie  grac  lichycb  sztuk  moich.  Nie  przyvvi^zuje  do 
nich  žadnéj  milosci  wlasnéj.  Zlámanému  wiekiem  i  troskami, 
najdrožszym  skarbem  spokojnosc;  niewiele  mi  dni  pozostaje, 
niech  W.  Osiiíski  cokolwiek  zaczeka,  a  po  smierci  mojéj  (ježli 
z  ni^  i  zawisč  zniknie)  nietylko  dzisiejsze  sztuki  grac  bgdzie,  ale 
i  nieznajome  jeszcze,  co  si§  po  mnie  zostan§,  Teraz  raz  jeszcze 
powtarzam,  že  chyba  s§dem  mi?  przymusi  by  sztuki  mc  grano. 
Upraszam  nadto  W  M.  Pana,  abys  chcial  oswiadczyc  W  panu 
Osinskiemu,  iž  pozwolonego  mi  przez  godnego  i  zaslužonego 
dawnego  antreprenera  w  r-  1790.  pravva  wchodzenia  na  parter 
bezplatnie  zrzekam  siq.  Chciéj  nadto  témuž  \\'  M  panu  Osin- 
skiemu oswiadczyc,  iž  posfanowienie  powyžsze  dla  wlasnego 
pokojů  wzi§te,  nie  zmniejsza  w  niczém  tego  prawdziwie  wyso- 
kiego  szacunku,  który  i  dla  osoby  i  dla  wysokich  przymiotóvv 
jego  powzi^lem.  Gdyby  nie  daj^c  si(^  wplywovvi  obcemu  powodo- 
wač,  sam  dzielniéj  teatrem  rzadzic  chcial^  spelnilyby  sif  žycze- 
nia  moje,  zakwitlaby  scéna  nasza  ojczysta. 


LISTY.  325 


DO   X.    A.    CZARTORYSKIEGO. 


Z  Warszawy,  10  czerwca  1818  rokn. 

Powrócilem  tutaj  szcz^sliwie  przed  10  dniami,  juž  mi  t^schno 
po  xi§ciu  i  juž  pisz§  do  niego.  Zastalem  jeszcze  pani^  Zamoysk§ 
i  xi§žn§  Wirtembergsk§  :  pierwsza  przed  dwonia  dniami  juž 
wyjechata,  druga  wkrótce  wybiera  sig  do  Sieniawy.  Ja  natych- 
miast  obróciíem  sie  do  mego  Zygmunta  :  juž  pierwszy  arkusz 
wydrukowany,  ale  iiež  trudnosci  osobliwie  wzgl^dem  rycin,  ile 
zawodów  i  w  wygotowaniu  ich,  co  wi§céj  w  wybiciu  !  Pan  Or- 
dynat  ma  w  magazynie  swoim  wyborn§  do  tego  pras§,  prošitém 
žeby  mi  jéj  požyczyč  raczyí;  czy  uwierzysz  W.  X.  M.  wszakže  mi 
netto  odmówil.  Excuse  me,  but  1  cant  help  saying  this  is  a  damned 
nasty  liítleness :  poslalem  wigc  do  Zwierzyňca  i  kazalem  robic 
now§  pras^.  Mniejsza  že  kosztowac  b§dzie  60  dukatów,  byleby  j§ 
tylko  na  czas  zrobili.  W  przyrzeczonych  wizerunkach  uiszczaj§ 
si§  wszyscy,  nie  wiem,  jak  W.  X.  M,  dostawisz  mi  swoje;  najle- 
piéj  bgdzie  wraz  postač  rozkaz  do  Putaw,  by  przerysowano 
dobrze  Lwa  Sapieh§  i  Koniecpolskiego.  Ježli  W.  X.  M.  chcesz 
koniecznie  by  sztychowano  w  Wilnie,  raczže  nieodwlocznie  po- 
stač je  tam,  gdyž  tam  wszystko  najdrožéj  i  najbatamutniéj :  nie 
chciatbym  by  dla  nich  miato  si^  spóžnic  wydanie,  zreszt^  wszy- 
stko gotowe.  For  that  reason  I  beseech  you,  no  procrastination; 
it  destroys  every  thing.  If  you  wish  to  avoid  any  further  trouble 
about  that  business,  be  so  kind  as  to  send  met  Lew  Sapieha  and 
Roniecpolski.  T  háve  heard  60  ducats  will  do  forboth.  Til  také 
all  the  trouble  upon  myself  and  they  shall  be  well  engraved.  The 
G.  D.  since  his  return  from  Moskovv,  is  very  good  and  polité. 
In  a  few  days  he  sets  out  for  Dubna,  returns  in  the  beginning  of 
September  for  an  encampnient  of  25,000  men,  which  wilT  beat 
Lowicz,  and  then  goesto  France,  to  inspectthe  troops,  stationed 
in  that  country.  Krukowiecki  is  the  greatest  favourite  with  him, 
he  whispers  in  his  ear  and,  then  pinches  it  till  it  is  as  red,  as  a 
Turkey.  Jak  stoj§  rzeczy  o  bibliotéky  paryžk§?  no  procrastina- 
tion. -You  will  say,  I  am  a  very  saucy,  impertinent  dog,  that 


326  i.issv. 

may  be,  but  I  telí  the  ti-iith.  Procrastination  baffles  the  best  in- 
tentions.  I  insist  on  that  point,  because  I  ain  fuUy  convinced, 
that  you  wille  succeed  perfcctly,  only  begin.  Dimidium  coepfí- 
ris  qui  coBpit,  habet  The  princess  Constantine  Lubomirska  is 
with  US  for  a  few  days,  she  is  very  amiable,  she  enquired  very 
particularly  about  you.  Zreszt^i  Warszawa  pusta  i  cicha,  nie  sty- 
chac  jak  gtosy  wznosz^cych  no^Ye  gmachy.  Doniinikanów  i  ra- 
tusz  na  Grzybowie  juz  wal^.  Pos^  xi^cia  Józefa  juž  w  robocie. 
Chwata  Bogu,  wszystko  to  zostanie.  Pisalem  do  xiežnéj  Sapie- 
žyny.  Gzy  odebrala  list  mój,  prosz(^  W.  X.  M.  zložyc  jéj  uszano- 
wanie  moje ,  równiež  jak  i  xi^žnie  žonie  :  upraszam  xi^žiiéj , 
niech  raczy  catego  wplywu  swego  užyc,  by  blachy  Koniecpol- 
skiego  i  Lwa.Saplehy,  jak  najrychléj  skonczone,  i  przystane  mi 
byly.  Bgdž  W.  X.  M,  zdrów  i  szczešliw,  racz  odpisac  i  pami§tač 
o  pravvdziwym  sludze. 


DO   TEGOZ. 


z  Warszawy,  21  wizešiiia  euiopejskiego  kaleiidarza  1818  roku. 

Ježeli  W.  X.  M.  tak  lubisz  pisac,  jak  lubisz  odpisywač,  to  pra- 
wdziwie  trzeba  si§  przyjaciolom  požegnac  z  korespondency^  :  na 
tyle  listów  pisanych  po  pdwrocie  mym  z  Odessy,  nie  odebralem 
i  slowa,  przeciež  niezražony  pisz§,  i  posytam  xi^žnie  J  M.  ó\v 
wyryty  portrét  J.  P.  Sapiehy,  tudziež  Mniszcha.  Spodziewam  si^, 
iž  to  przypomni,  že  Lew  Sapieha  i  Koniecpolski  równie  sztycbo- 
wanémi  byč  maj^.  Przytomna  tu  xi§žna  J  M.  matka  mówiía  mi, 
že  obadwa  te  portréty  juž  w  Pulavvacb  odrysowane.  Nie  uieni  na 
jak^  potrzeb§  cbowasz  je  W,  X.  M.  u  siebie.  Nie  wysztychuj^  si<j 
samé :  damned  procrastination.  Racz  mi  W.  X,  M.  co  pr^dzéj  je 
odeslač,  kaž  zaplacic,  co  sztych  kosztowac  bgdzie,  ja  reszt^  biorv 
na  siebie;  w  Wilnie  ani  myslec  sztychowaé,  bo  tam  samo  bala- 
muctwo.  Posylam  drugiego  Saiiieb^!  dla  xi? žny  J  M.  matki,  któréj 
do  nóg  si^  sciele.  Že  pan  Ordynat,  potomek  zachfciciela  nauk, 
nie  chciat  mi  požyczyc  svvojéj  prasy,  jak  tego  z  boles(íiy  serea 


LISTY.  327 

byty  šwiadkiém  žona  i  rodzona  (a  podobno  nierodzona,  bo  róžna 
siostra),  now§  kazalem  robic,  stowem  edycy^  t^  ktopocg  sig  do 
zabójstwa... 

Imperatorowa  przyjechaía  tu  wczoraj,  nie  chciala  žádných  pa- 
radnych  wjazdów.  Dzis  mielismy  honor  byc  jéj  przedstawio- 
nymi.  Pokazata  si§  otoczona  wszystkieini  mtodémi  pannami  na- 
szémi  dworu.  Pani  Lievven  i  xiežna  nieborovvska  przywodzity 
tym  hufcoin.  Miala  granatovv^  sukni§,  bogat§  bardzo,  srebrem 
haftowan^  i  szafiry  tak  ogromnie  duze,  jak  góry  krzemienieckie. 
Do  niewypowiedzenia  taskawa  i  dobra,  a  nawet  na  wiek  swój 
przystojna.  Jutro  bal  w  Lazienkach,  na  srod§  w  ratuszu,  na 
czwartek  obiad  w  Wilanowie,  w  pi^tek  vv§tpHwie,  czy  u  Nowo- 
silcowa  czy  teatr,  vv  soboty  wyježdža.  Przywiozta  z  sob^  wiele  pre- 
zentów  i  wexel  na  800,000  franków  dla  saméj  Warszawy.  People 
say  M.  Kiclii  marries  Miss  Matuszewicz.  Bronice  and  Zabra- 
tel  are  quite  crazy  in  pei^forming  their  duties.  Dzis  kilka  osob 
zaproszonych  na  obiad  do  dworu,  botli  sexes.  Le  Grand  Duc  de 
la  meilleure  humeur  du  monde.  We  dvva  dni  po  vvyježdzie  matki 
wyježdža  do  Francyi.  Dhižnicy  tak  przycisngli  Radc§  Nieborow 
že  exekucya  poszla  do  Arkadyi.  Jest  tu  L.  Eugeniusz  wirtember- 
ski;  xi§žny  W.  naszéj  nie  ina.  Choč  jestem  zly  jak  djabeJ  z  tysi§- 
cznych  zawodów,  jednak  W.X. M.  zawsze  szczerze  kochani  i  sza- 
nuj§;  xiežnom  J.  O.  žonie  i  matce  r^czki  caluj§.  Chciéj  W  X  M.  co 
pr^dzéj  przyslac  mi  rysunki  portretów  Lwa  S.  i  Koniecpolskiego. 

22  wrzešnía  1818  roku. 
Jeszczeslówko.  Imperatorowa,  tak  tu  sobie  podobala,  iž  bawi 
cztery  dni  wi^céj,  a  nawet  oswiadcza,  že  za  powrotem  chce  dwa 
miesi^ce  bavvic,  ale  ludzie  watpi§,  žeby  pozwolono,  gdyž  napo- 
wrót  Imperatorowa  panuj^ca  ma  tedy  powracac.  40  t.  wojska 
jeszcze  tu  czeka  i  jutro  ma  sig  przed  pani§  popisy vvač. 


328  LISTY. 


DO   TEGOZ. 


VVarsaw,  19  novembra  1818. 

Since  we  parted  in  July,  I  Kave  not  received  a  single  syllable 
from  your  Highness  :  What  is  the  reason?  Are  you  angry  with 
me  ?  Did  I  offend  you  in  any  of  the  numberless  letters  I  wrote  ? 
We  had  various  reports  of  the  Princes's  health  and  had  you 
known,  how  uneasy  it  made  me  you  would  háve  written  to  me. 
I  wrote  likewise  to  the  Princess;  for  Goďs  saké  let  me  know 
how  she  is  ?  You  were  both  expected  at  Sieniawa.  I  direct  my 
letter  to  that  pláce.  Nothing  new  with  us  :  Warsaw  is  duli  e- 
nough.  Věry  few  people;  la  Gomtesse  Infernale  is  arrivéd  she 
is  very  intimate  with  the  Princesse  Royale.  They  say  the 
Empress  Regnante  is  to  visit  us,  her  Royal  époux  is  to  return 
by  way  of  Gallicia,  you  will  háve  a  fair  opportunity  of  seeing 
him.  Report  says  he  hay  announced  to  thecongress  his  pian 
about  our  country,  you  will  be  able  to  know  that  better  than 
we.  The  G.  D.  is  expected  on  the  5  of  nex  tmonth.  The  X.  X. 
did  at  last  open  their  session.  My  first  volunce  of  Sigismund  is 
going  to  make  its  appearance  at  the  beginning  of  the  year.  The 
plates  are  almost  all  ready.  M.  Sanders,  from  Wilna,  on  his  way 
to  ítaly  called  on  me,  he  seems  to  be  a  very  clever  man,  but 
his  healtl  is  in  a  very  deplorable  statě  :  he  told  me  the  drawings 
of  Lew  &  Koniecpolski  were  at  Wilna,  but  you  wrote  that  they 
were  not  to  be  doně  there.  Where  are  they  going  to  be  engraved? 
I  would  once  more  advise  you  to  send  them  immcdiately  to 
Vienna.  Mrs  Rosalie  took  care  of  those  I  háve  sent,  they  an; 
well  doně  and  with  great  expcdition.  I  caused  the  press  to  be 
made  at  Zamosc,  they  agreed  with  me  for  35  ducats  but  when 
fmished,  they  would  not  deliver  it  till  80  were  paid.  Prosz§  J.  O. 
X.  M.  abys  mi^  zíožyl  u  nóg  J.  O.  Xi^-cia  ojca  i  xigžnéj  matki  i 
tež  ponowit  najszczersze  žyczenia  moje  przy  dzisiejszém  jéj  swi?- 
cie.  Nieracz  mi§  J.  O.  X.  M.  zapomnieč*  auprés  de  la  Princesse 
Wurtemberg.  Wczoraj  obchodzilismy  swigto  xi§žny  J.  M.  matki, 
panna  Cecylia  data  obiad  au  petit  nonibre  des  fidéles ,  ale  prze- 


LISTY.  329 

wyborny,  paradny  ewery  thing  but  nothing  vulgar.  We  drunk 
in  a  bumper  to  her  heelth.  Odpisz  mi  J.  O.  X.  M.  choc  síowo. 
W  przemowie  wydrukovvatem  juž  imiona  tych,  co  mi  dali  bla- 
chy.  Vous  etez  donc  pris.  lam  agreat  literary  beggar,  I  confess. 
Xi^žnie  J.  M.  žonierg.czki  catuj§.  May  the  Almigty  give  her  good 
health  &  a  pretty  littele  baby.  [  will  euducate  it.  God  bless  Your 
Highness,  believe  me,  your  most  sincerly  devoted  N. 

Coulďnt  your  Higness  steal  from  the  Prince  your  father's  room: 
Les  memoires  de  Margeret? 


DO   TEGOZ. 


3  gnidnía  1818  roku. 

W  kilka  dni  po  ostatnim  liscie  moim,  odebratem  nakoniec 
list  J  O  X  M.  z  Mi§dzyboža  5  listopada  pisany.  Nie  \v§tpilem 
nigdy  iotasce  J  O  X  M.  dla  mnie  i  o  dobréj  ch§ci,  któr§  masz  dla 
mnie,  w  przyczynieniu  si§  do  ozdoby  Zygmunta.  Juž  \v  ostatnim 
liscie  doniostem,  že  Sanders  b^d^c  u  mnie,  powiedzial  mi,  že 
odebral  rozkaz  nie  sztychowac  poslaných  rysunków  Lwa  S.  i  Ko- 
niecpolskiego.  W  X  M.  jesteš  jeszcze  w  dobréj  wierze,  že  si§  one 
sztychuja.  Ghc^c  koniec  tym  niepewnoscioni  položyc,  najlepiéj 
byíoby,  gdybys  W  X  M.  przyslal  mi  te  rysunki,  ja  je  do  Wiednia 
poszl§,  gdyž  tameczne  sztychowania  najpiekniéj  si§  udaly.  Dla 
pošpiechu  lepiéj  kazač  na  nowo  te  portréty  ppzerysowac  i  albo 
mnie  przyslač,  albo  prosto  pani  Rozalii  Rzewuskiéj  do  Wiednia; 
b§dzie  to  kosztowač  25  lub  30  duk.  Czekam,  co  W  X  M.  posta- 
nowisz:  racz  tylko  jak  najrychléj  postanowienie  mi  swoje  udzie- 
lič.  Najmilsz^  wiadomosc  dal  mi  jeneral  Mokronowski,  že  xi§žna 
J  M.  malžonka  jest  zdrovvsza  nierównie.  Niech  si§  piel^gnuje, 
towarzysz§  jéj  dobrzy  anieli.  W.  X.  dzis  w  nocy  przyjechal,  nie- 
wiem  jeszcze.  co  powiada.  Imperatorowa  pono  nie  b§dzie.  War- 
szawa  cicha,  mimo  mrozów,  buduje  i  tynkuj^i.La  Princesse  Royale 
abandonne  la  maison  de  la  Comtesse  Infernale  et  va  se  loger 
dans  son  nouveau  palais.  His  Royal  Higness  is  very  much  pleased 


330  LISTY. 

to  be  at  Warsaw  they  say,  he  has  tlogged  a  bourgmestre  in  Saxony, 
wihich  occasioned  such  uproar  in  the  borough,  that  he  could 
hardly  escape.  Ju/  zapewnie  wiadonio  w  Sieniawie,  že  J  X  M. 
d.  22  gmdnia  opuszrza  Wiedeií,  i  powraca  na  Sieniawe,  Zaniošc, 
Uscitug.  It  is  a  great  token  of  his  goodness  for  your  family.  He 
certainly  will  disclose  to  you  the  great  events,  reports  here  are 
80  various.  To  tylko  pewna,  že  z  wojska  powracaj§cego  t§dy 
z  Francyi,  wszyscy  žolnierze  rodem  z  prowincyj  polskich  tu  po- 
zostaj^,  reszta  powraca  do  Moskvvy.  My  best  respects  to  the  Prince, 
Princess  your  Parents  and  to  the  Princess  your  Lady.  Did  she 
receive  my  letter?  Prosz^  bardzo  o  zdrowiu  xi§žnéj  doniesc,  i 
przyslac  rysunki,  bo  czas  nagli.  Mój  pierwszy  tom  wyjdzic  z  kon- 
cem roku.  Jesli  Xi§že  bedziesz  w  Pulawach,  to  choé  na  par§  dni 
bgd§  si§  starat  zobaczyc  go  tam.  Przed  niejakim  czasem  xi§žna 
J  M.  matka  przyslata  tu  po  komedy^  pan  Nowina,  nie  mialeni 
jéj  wtenczas,  ale  teraz  znalazlem,  posyíam.  Prokopkowi  do  nóg 
upadám^  Bazylek  postawit  na  swojém  i  ma  galonek  u  liberyi, 
prosz^  to  xigžnie  powiedziec;  proszg  obojga  zachowaé  mi^»  sta- 
tecznie  w  íasce  swojéj.  I  beseech  yoa  not  to  postpone  my  en- 
gravings. 


DO   TECOZ. 


z  Warszawy,  26  slycznia  1819  roku. 

Odebratem  list  J  O  X  M.  Ciesz^  si§  niezmiernie,  že  skarby  sta- 
nuty szczgsliwie  w  Pulawach,  szczešliwy  jestem,  žcm  si§  cokol- 
wiek  do  ulatwienia  tego  przyczynit.  Jak  si^  ten  drogi  sklad 
umiešci,  trzeba  b^^dzie  przybudowac  do  biblioteki  pulawskiéj : 
zwažywszy  atoli,  že  Pulawy  w  czasie  wojny  sy  wystawionc  na 
lupieztwo,  wracam  si?  zawsze  bo  mysli  mojéj,  žebys  J  O  XM.  wy- 
stavvit  w  Warszawic  porz^dny  Hotel  Czartoryski^  i  tam  drogie 
swe  sklady  umiešcil  :  bgdzie  to  i  bezpieczniéj,  i  dla  rzeczy  po- 
wszechnéj  užyteczniejszém.  Palác  Ghodkiewiczowski  nad  Wislg, 
(I  la  folie  »  zwany,  dzis  w  ruinách,  z  niezmiernym  placem,  ju- 
rydyk?,  miejscem  na    ogrody,  pysznym  widokiem,  bylby  wy- 


LISTY.  331 

borném  na  to  i  niedrogiéin.  Ale  co  ja  gadani  o  palacach, 
kiedy  mam  mówic  o  czéni  drožszém  nad  wszystko,  to  jest  o  xie- 
žnie  zonie.  Smuci  mie  zawsze  stan  zdrowia  jéj.  Jest  doktor 
w  Wiedniu  Malfatti,  który  cuda  wyrabia,  najwieksze  choroby 
leczy.  Czy  niemožnaby,  nim  xi§žna  sama  tam  pojedzie,  aby 
pan  Goltz  dokladnie  stan  zdrowia  jéj  opisat,  i  postat  mu,  aby 
zdanie  i  porady  swe  przysfal.  Obiecuj^  tu  nam  xiežng,  prawdaž 
to?  Dót§d  nie  wiem,  czy  odebrata  list  mój,  w  którym  obszernie 
wypisatem  si§  dla  czego  bytem  tak  zly,  ancho  adesso  molti 
e  molti  sbaglii  nel  primo  Tome  di  Sigismondo,  mi  danno.  la  rab- 
bia.  II  secondo  Torno  uscira  alla  Pascha;  questo  per  Dio  non 
avro  tanti  spropositi.  O  Lwie  i  Koniecpolskim  nic  nie  mam 
z  Wilna,  che  Dio  le  benedica.  A  propos  Wilna,  zapalilem  si§  nie- 
pohamowanym  gniewem  na  akademie,  že  rekomendacye  W  XM 
wzgledem  Chodakowskiego  tak  czerkiesko  zbyla.  Bad  schocking 
fellows  :  taczaj^  si§  po  rublach,  kupuj§  wsie,  buduj§  mlýny, 
browary,  a  na  rzecz  tak  narodowošc  i  jgzyk  nasz  obchodz§,c^, 
nie  chc§  daé  grosza.  Chodakovvski  is  enraged,  he  wrote  to'  our 
Society,  e  verycuUing  letter  complaining  of  the  dances.  Niespo- 
dzievvana  šmierc  królowéj  Wirtemberskiéj  powarzyla  to  wszy- 
stko, na  weselu  tylko  Kickiego,  cokohviek  mtodziež  podrygala 
tydkami.  W  X.  nie  pokazuje  si^,  bo  jeszcze  nie  maz  góry  rozkazu, 
w  jakich  pludrach,  czy  czarnych,  czy  granatowych  ma  si^  poka- 
zac?  Nowosilców  powrócit  \v  najlepszym  humorze,  najlepiéj 
byt  przyjgty  i  znóvv  dostat  12,000  duk,  w  podarunku,  nic  jed- 
nak z  wielkich  uktadóvv  nie  transpiruje.  Ja  poprawiam  Chmiel- 
nickiego  i  robi§  kolo  Piasta  :  musielismy  odebrac  Zbigniewaod 
Lesla,  ctióry  si?  tylko  zostan^,  które  Kurpiiiski  wzi^l.  Kiedy 
WXM.  zaczuiesz  sw§  robotg?  Powinienes  nam  zast^pic Czackiego 
i  zacz^é  history§  domu  Jagieloiiskiego,  z  takiemi  materyatami 
(jakich  ja  nie  mialem),  z  wyci^gami  juž  przez  Gotgbiowskiego 
porobionémi,  rzecz  latwo  pójdzie,  but  no  procrastination.  Czy 
pozwalasz  W  X  M.  žebym  o  tém  Tpwarzystwie  donióst,  you 
should  do  it  for  fear  some  stupid  fellow,  should  undertake  the 
task.  Warsaw  is  duli  enough  :  il  y  a  des  soupers  médisans  chez 
la  Gomtesse  Infernale.  Your  most  obedient.  Pisz§  do  xi§cia  jene- 
rala  i  do  Cicsiclskiego  i  posylam  mu  10  exeniplarzy  Zygmunta : 


332  LISTY. 


Do  iias  przyjcchat  uczony  Wtoch  Cliiaiiiii  do  dawania  licbraj- 
skiego,  arabskiego  i  syryjskiego  jezyka.  Ježli  byc  inaczéj  nic  možo 
ze  zdrowiem  xi^ížnéj,  to  žyczg  co  prgdzéj  jechac  z  ni^  do  Malfal-. 
tego,,  a  on  powié,  czy  trzeba  do  Wíoch. 


DO   TEGOZ. 


1  inarca  1819. 

Laskawe  i  przyjacielskie  uprzedzenie  J  O  X  M  dla  mnie  spra- 
witOjže  nie  zastužone  pochwaly  raczysz  dawacZygmuntowi  mému. 
Nie  chc§  niówic  o  omyíkach  druku  psuj^cych  nieraz  sens  caly. 
Sejm  inkvvizycyjny  zaostrza  tylko  ciekawosc,  a  nie  nasyca  jéj.  Nie 
masz  o  nim,  ni  w  ksi§gach  praw,  ni  w  dziejopisach  nic  wspomnia- 
nego.  Szcz^sciem  tylko,  znalaztem  dyaryusz  onego  w  bibliořece 
wilanowskiéj,  i  trešc  jego  umiešciiem  w  dziele.  Že  Zygmunt  cate 
žycie  szachrowal  potajemnic  z  domem  Rakuskim  o  ust^pienie 
korony,  nie  ma  w^tpliwosci.  Jak  sře  dowody  tego  dostaty  do  Za- 
moyskiego,  znajduje  si?  powiešc  w  notách  do  žycia  Chodkiewicza 
(edyc.  Mostow  :  w  1. 1,  w  notách  do  ksi^gi  trzeciéj  p.  389).  Že  juž 
tom  mój  do  wielkiéj  pvzyszcdl  grubosci,  že  nadto  cos  mi  sie  zda- 
wato  kulawego  w  téj  powiesci,  odeslalem  po  ni^  tam,  gdzie  juž  jest 
drukowan^.  Szkoda,  že  w  bibliotéce  paryzkiéj  instrukcye  Rukiera 
wzgl§dem  ust^pienia  Ernestowi ,  nie  mogly  byc  mi  kommuni- 
kowane  :  dzis  to  jest  wlasnošci^  J  O  X  M.  Ježeli  mi  je  kažesz  prze- 
kopjowac,  jeszcze  je  b§dzie  možná  przy  koócu  dzieía  przyczepió. 
Wiele  zapewne  jest  zdarzerí,  niedoktadnie  wyvvinigtych,  ale  cóž 
robič,  szuka  czlowiek  popl^tanego  klubka  po  zbutwialych  reko- 
pismach,  a  w  tém,  kiedy  go  znaczn^  czgsc  rozpl^ital,  rwie  si? 
nió  :  tak  si§  rzecz  ma  i  w  oswobodzeniu  Maxymiliana,  to  pewna, 
že  nigdy  on  nie  dal  porz^idnégo  zťzeczenia  si§.  Sto  rázy  prawda, 
že  Wiělki  Zamoyski  wart  byl  Icpszéj  ryciny,  przekladalem  to  pa- 
unj^cemu  Ordynatovvi,  ale  napróžno,  dal  mi  rysunek  medaliku, 
który  ja  wlasnym  kosztem  w  Wilnie  wysztychowalem.  Prasy 
mi  takžíí,  jak  wiadomo  požyczyé  nie  chcial,  kazalem  umy- 
šlnie  robic  now^  \v  Podzamczu.  Ma  pan  Ordynat  tyle  prawdzi- 


LÍŠTY.  333 

wie  chwalebnych  zálet,  že  tém  matem  zdarzeniem  cmic  ich  nie 
iialežy,  nadto  bardzo  laskaw  na  mnie;  sam  podlegty  róžnym 
dziwactwom ,  nie  powinienem  ich  w  drugich  surowo  karbo- 
wac.  A  propos  r}'cin,  daj  Bože,  žeby  oczekiwania  W  X  M. 
wzgledem  Koniecpolskiego  i  Lwa  sprawdzily  si§,  ale  ja  s^dzac 
po  Žoíkiewskim  niegodziwie  przez  tegož  artystg  sztychowanym, 
líardzo  w§tpie  o  tém;  wlasnie  wczoraj,  pisal  do  mnie  Zamqjski, 
žo  tam  robi^  okoto  tych  rycin,  ale  nie  wiedz§,  kto  jest  Sapieha, 
a  kto  Koniecpolski,  gdyž  nie  przyslano  podpisów.  Racz  W  X  M. 
raz  jeszcze  pisač,  by  si§  spieszono,  chcialbym  vvybicie  wszy- 
stkich  rycin  skoňczyc  téj  zimy,  žeby  juž  niiec  woln^glowg.  Drugi 
tom  po  wielkiéjnocy  wyjdzie,  z  trzecim  do  jesieni  b§de  sie  mu- 
siat  zatrzymac,  gdyž  mi  zabraklo  papieru,  i  ten  w  czerwcu  do- 
piero  przyjdzie.  Ja  przez  ten  czas,  chce  zwiedzic  Litwo  dla 
kompletovvania  podróžy  moich  historycznych,  Powsci§gn^tem 
si§  dužo  w  jedzeniu  i  piciu,  radbym  cokolwiek  jeszcze  poci§- 
gnal,  žeby  dokoiíczyc,  co  sie  pozaczynalo.  Nic  mi  W  X  M.  nie 
piszesz  o  zdrowiu  xi§žnéj  žony,  žycz§  bardzo  pójšc  za  rad§  moj^ 
i  zawiešč  j§  do  Malfattego,  jestto  prawdziwie  cudowny  swigty, 
može  cierpieniom  jéj  koniec  poíožyč,  leki  jego  oszczedzié  mog^ 
podróž  do  Wloch,  a  przynajmniéj  z  pewnosci^  wskaž§  jéj  po- 
trzebe,  Ježeli  W  X  M.  masz  interesa,  mogtaby  xiežna  pojechac 
do  Wiedniaz  xi^žn^  Sapiežyn§,  a  WXM  mógtbyš  choč  na  chwil^ 
do  nas  pospieszyči  posluchač  Piasta.  Xiežna  J  M.  list  ten  powie- 
zic,  byla  chwala  Bogii  ci^gle  zdrowa  i  dobrze  sig  bawita.  Osso- 
liriskiego  biografie  vvidziatem  tylko;  szkoda,  že  niechronologi- 
cznie  žycia  umieszczone.  Kadlubek  w  tomie  11,  a  Biérkowski 
w  pierwszym;  szkoda,  že  brzydka  edycya,  tak  niezmiernie  droga. 
Ale  to  zawsze  wielka  przysluga,  daj  Bože,  žeby  si§  dzielo  konty- 
nuowalo.  Zt§d  nic  nowego,  roztrwonione  pieni^dze,  na  walenie 
gmachów  i  budowania  i  niepotrzebne  laski.  Pan  polajat  za  to, 
rozkázal  takže,  žeby  Namiestnik,  nie  z  svvoich  kandydatów,  ale 
z  tych,  co  senát  podaje,  zalecat  od  siebie,  których  godniejszymi 
os^dzi.  Rozpisalem  sie  nadto.  B§dž  W  X  M.  zdróvv  i  szcz§sliw. 
Xi§žnie  .1  M.  do  nožek  upadám.  Posyiam  cierpkie  pismo  Snia- 
dcckiegQ,  przesadzone  :  ((medium  tenuere  beati  ».  W^ghiíski 
mlodszy  i  Stas  Grabowski  zostali  kasztelanami.  Czterech  nowych 


33Ů  IISTY. 

kazano  obierač.  Zdziš,  poiio  podaje  sif  za  kandydata.  Drugi  tom 
Zygnuintajest  šlizki  dla  wyprawy  Zygmunta,  ale  bardzo  ciekawe 
noty  niieč  b^dzie. 


DO   TF.GOZ. 


3]  marca  1819  roku. 

Jest  to  dowodem  wielkiéj  laski  J.  O.  Xi^cia,  že  máto  lubi^cpi- 
saé^  tyles  do  nmie  napisal  i  tak  pochlebnie  usiíowanie  moje  za- 
checac  raczysz.  Wraz  odebi-avvszy  list  J,  O  Xiecia  na  piervvszéj 
sesyi  oswiadczyíem  Towarzystwu  ch?č  W.  X.  M.  pisania  dziejów 
rodu  Jagieltóvv,  przyj^ta  ofiara  z  ukontentowaneim  i  wdzieczno- 
seia.  Cieszymy  si^í  z  tego  wszyscy,  ja  najbardziéj,  bo  wiem,  že 
b^dzie  dzieto  doktadnie  i  wybornie  napisane.  Prócz  talentu  masz 
W.  X.  M.  korzysci  i  pomocy,  na  którycli  nam  zbywaío.  Masz  ob- 
fite  materyaty,  masz  takich,  co  wybierači  podawaé  bgd^  ciosy,  a 
autor  gladzié  je  tylko  i  w  szyk  foremny  stawiac  b^dzie.  Porobione 
przez  p.  Golembiowskiego  przygotowania,  wyci^gi,  które  joszcze 
robic  powinien,  bardzo  ulatvvi^  dzieto,  a  nam  dajg  pewnošc^,  žo 
choc  ogromna  budowa,  pod  rekg  W.  X.  M.,  stanic  pod  dacbom. 
Za  cztery  niedziel  i  moje  drugie  pi^tro  Zygmunta  stanie.  W  nim 
byla  najsližsza  robota,  nic  odst^pitem  jednak  od  przedsi^»wzie- 
tego  prawidla  niemówienia  jak  prawdy.  Ježli  W.  X.  M.  zbližysz 
sig  na  (3wczas  w  naszeslrony,  sam  go  oddám,  czy  \v  Warszawie, 
czy  w  Pilicy,  czy  chocby  w  Pulawach.  Trzeci  tom  nie  bgdzie 
mógt  wyjsc  jak  vv  jesieni:  a  to  naprzód,  že  papicr  z  Francyi 
chyba  w  korícu  mája  przyjdzie,  powtóve,  že  potrzcbuj^?  odet- 
chn§é,  chc^í  wyjechac  do  Wilna,  i  przez  pi^é,  lub  szesc  niedziel 
przevvietrzyč  si?.  Niezmierniem  sie  ucieszyt,  že  xi^žna  malžonka 
jedzie  do  Malfattcgo,  obiecuj^i  nawet,  že  i  do  nas  z  svvojg  rodzi- 
cielka  zawita.  Wiele  ja  si?  spodziewam  po  wizycie  u  Malfattcgo. 
Szkoda ,  že  podróž  do  Wtoch  przerwie  wažne  dzieto ,  które 
W.  X.  M.  rozpoczynasz  i  w  interesach  opóžnienic  sprawi,  a  na- 
dewszystko  dla  mnie  slarego,  že  Bóg  wie,  kiedy  si?  zobaczym. 
U  nas  tu  nic  nowego,  zwyczajne  bolesne  zawieruchy  bywaj?i  na 


LISTY.  885 

dziedziriou  saskim.  Ježli  co  je  slodzic  može,  to  nadzieja  bliz- 
kiego  poí^czenia  si^  z  braci§.  Zdaj§  si§  te  nadzieje  potwierdzaó 
úkazy  w  Litwie,  odsadzania  wszystkich  spraw,  w  ci§gu  roku 
tego,  i  oplacen ia  vvszelkich  dlugów  i  naležytosci,  tak  skarbowi 
jak  i  bankowi  Petersburskiemu;  dotknulo  to  okropnie  mego 
brata,  który  do  200,000  zf.  exnunc  bankowi  zaplacič  niusi.  Sturza 
okropnie  pana  swego  skomproniitowaí,  z  gazety  Lombardzkiéj 
musisz  W.  X.  M.  wiedzieč.  Kořo  skarbu  naszego  bardzo  cienko; 
Cesarz  kázat  si§  zatrudniac  wi^zieniami.  Nowosilcoff  zupelnie  si^ 
od  Polaków  odstrychn^í,  prócz  Linowskiego  i  Wegliiískiego , 
Okolowa,  z  któremi  bafruje,  nikogo  z  Polaków  niewidzi,  u  xi^žnéj 
nawet  Wurtembergskiéj  nie  bywa.  Projekta  do  praw  post^puj^. 
Powiadano  mi  z  deputacyi,  že  Sir  Felix  Przywidzialski,  poslal 
osobno  uwagi  swoje,  przeciw  wprowadzeniu  u  nas  Jury,  byloby 
to  fatalnie  i  wierzytbym,  že  mu  si§  zdoprawdy  cos  pomieszalo 
w  glowie.  INietylko  na  mnie,  ale  na  Arcybiskupa,  co  go  tak  ko- 
chat, gniewa  si§,  nie  bywa,  ucieka,  kiedy  spotkany.  Badeni  go 
nazywá'kandydatem  do  czubków,  ja  si^  prawdziwie  l§kam.  Choc 
si§  stát  nieznoánym,  zdaje  mi  sig  w  gruncie  dobry  czlowiek,  a 
niechybnie  uczony  i  pracowity.  Matuszewicz  is  poorly,  Kuczyriski 
is  employing  scandalous  means  to  cary  his  Lau  suit,  he  is  a  ro- 
gue  a  rascal.  Be  so  kind,  as  to  let  me  know,  when  and  where 
we  are  lo  see  us,  that  I  may  bring  my  Piast. 


1)0  TEGOZ. 


z  Warszawy,  &  wrzešnia  1823  roku. 

Znalaztszy  tu  p.  Sienkiewicza,  s^dzitem,  iž  dobrze  bylo  korzy- 
stac  z  tak  pewnéj  okazyi,  i  odeslac  J.  O.  P.  D.  biografia  nigdy 
nieodžatowanego  xi^cia  naszego.  Kožmian  z  róžnych  not  i  wia- 
domosci  ústných  odemnie,  podjat  sie  utožyc  t^  biografie;  jestto 
proste,  szczere  opowiedzenie,  jakim  byt  m§ž  ten.  Unikaliéniy  kwia- 
tów  wymowy,  w  samém  rzetelném  skrešleniu  widac  obraz  naj- 
lepszego,  najcnotliwszego,  najzastužeriszego  obywatela.  Sam,  W. 


336  LISTY. 

X.  M.  nicnie  ujmuj^c,  bo  nic  zfaktów  uj^c  nie  niožiia,  styl  iiio- 
žesz  skrócic  i  poprawic.  Mnic  si§  zdaie,  iž  najlepiéj  bytoby  poslac 
p.  Maliszewskiemu  do  Paryža.  aby  on  to  przettumaczyl.  P.  Senft 
jest  teraz  w  Wiedniu,  ale  mimo  to  pismo  dojdzie  W.  X.  M.  Nim 
go  poprawič  juž  Senft  wyjedzie,  najpewniéj  by  to  zawiózt  xi^že 
Konstanty. 

Cóž  mam  zt^id  doniešc,  smutno,  pusto  ja  na  godziny  tylko  tu 
zbiegam  z  wiejskiéj  zagrody  mojéj ;  która  miezawsze  mile  zatru- 
dnia,  a  wigcéj  služy  za  schronienie  si§  od  gtupstw  swiata  tego. 
Zyzowaty  ma  tu  byc^,  nim  pojedzie  dawač  raport  o  stanie  krajů 
do  Brzešcia.  W  Wilnie  nowego  piwa  nawarzyl  i  zapami^tale  za- 
kochal  si§  w  pani  Zuboff,  chc^c  j§  poj^č  in  sociam  vitae,  do- 
brego  sig  zachciato.  Szaniawski  nie  pozwala  dramma  mego  dru- 
kowac.  Wielcy  XX.  Mikoíaj  i  Michal  przy])yli  tu,  by  na  czele 
pulków  swoich  inaszerowac  do  Brzešcia.  Zyzowaty  rozglasza,  že 
W.  X.  M.  miejscě  swe  kurátora  skladasz.  Chc§  tego  zapewne, 
ale  W.  X.  M.  najlepiéj  wiesz,  co  bedzie  z  dobrem  krajů,  czy 
sktadac,  czy  widziec  sie,  czy  nie. 


DO   TEGOZ. 


30  grudiiia  1823  roku. 

Dawno  od  W.  X.  M.  nic  nie  mialem,  dawno  i  sam  nie  pisalem, 
i  dzis  nie  wiemco  pisac.jŽeJ.  O.  X.  Mosci  i  w  dzieň  imienin  i 
w  dzieií  nowego  roku  i  zawsze  dobrze  žycz^,  to  dobrze  swiatu 
wiadomo.  O  smutkách  naszych,  po  cóž  darmo  wspominac,  masz 
i  J.  O.  X.  M.  ich  ud»at,  až  nadto  gorzki ;  rozlegaj§  si§  ulice  Wilna 
ptaczem  nietylko  zamkni^tych  dzieci,  ale  piatek  i  sióstr  ich.  Po- 
sláno ztyd  raport  dwuletnich  šledztw  z  wi^žniów,  opinia  W.  Xi^- 
cia  byla  by  wojskovvym  darovvač,  a  cywilnych  przykladnie  karac. 
Imperator  niechc^c  brač  na  siebie  nienawisci  podobných  wy- 
roków,  zdal  wszystko  na  dobra  wol?  brata,  brat  na  zyzowatego. 
Szpiegowie  i  inkwizytory  nagrodzeni  pienigdzmi  i  gwiazdami. 
Sejmu  chce  koniecznieW.Xi^že,  czy  to  jak  parády  cywilnéj,  czyli 
tež  jak  lapki  i  pozoru  obalenia  konstytucyi.  Przebóg  !  pocóž  tyle 


LISTY.  337 

niepotrzebnych  zachodów,  kto  wszechmocnosc  posiada.  O  sobie 
tyle  donosz§,  zem  coraz  zgrzybialszy  i  glupszy.  Nic  drukowac  nie 
niog§,  choč  wiele  mam  bazgraniny :  materyaty  na  dalsze  pami§- 
tniki  i  podróže  historyczne,  dwa  romanse,  i  kilka  sztuk  teatral- 
nych;  wszystkotospi  pod  obrzydliwego  Szaniavvskiego  obuchem. 
On  i  Mgr.Stas  chodz§  ustawnie  do  Iliriskiego  na  narady  jak  Jezu- 
itovy sprowadzic  i  obiecuj^  tego  dokazac,  mówi^c,  že  Cesarz  ža- 
íuje,  že  icb  nadto  porywczo  wyp§dzit  od  siebie.  Pan  Dobrovvolski 
powie  historyg.  o  koszarach.  Nietylko  Tacyta,  Swetoniusza  nam 
potrzeba,  by  opisy wat  brzydoty.  Posylam  W.  X.  M.  na  wi^zanie 
Skctches  an  the  Punican  war,  przystane  mi  przez  pasierzba  mego. 
Racz  mi  J.  O.  X.  užyczyc  cokolwiek  smacznych  žurnalów  angiel- 
skich  i  wojažów,  przykladnym  jestem  w ígldaw aniu ;  tylko  przez 
pevvna  okazy§.|Spodzievvamy|sie,  jak  zt^dFx.  wyjedzie,  žeU.  O.  X. 
zbiežysz  do  nas.  A  teraz  niech  Bóg  utrzymuje  W.X.  M.  w  zdrowiu 
i  sitach. 


DO   TEGOZ. 


Z  Warszawy,  15  stycznia  1824  roku. 

Z  czul§  jak  zawsze  wdzigcznoscia  odebratem  íaskawe  i  przyja- 
zne  wyrazy  listu  J.  O.  Xi^cia.  Co  zt§d  jest  do  powiedzenia,  Mo- 
rawski  opovvié.  Wiadomošc  o  przeniesieniu  na  ministrowstvvo 
ošwiecenia  Zyzowatego,  i  w  Petersburgu^  i  tutaj,  glosno  si§  roze- 
szta;  pevvnosci  atoli  otéj  pomyslnéj  wiesci  nie  ma  dot§d.  Mówi^ 
takže,  že  jakis  p.  Apoezynin  (?)  ma  byč  u  nas  ňa  miejscu  Zyzowa- 
tego.  Ježeliby  ta  odmiana  w  rzeczy  saméj  nast^pic  miala,  wie- 
leby  na  tém  zaležato,  aby  temu  nowemu  komisarzowi,  o  którym 
wiele  dobrego  mówi§,  dač  une  bonne  carte  du  pays,  žeby  znaí  lu- 
dzi,  inaczéj  jak  ich  znal,  lub  udawat  že  zna  zyzowaty.  Pomysl 
W.  X.  M.  o  tém.  Jest  tu  Iliriski.  Dobry  Szaniawsiii  nie  znaj§c  go 
nigdy,  wkradt  sig  w  laski  jego.  Nie  masz  przykíadu,  by  kto  w  tak 
wysokich  láskách,  w  takich  faworach  byl  u  W.  X.  jak  Iliňski.  Co- 
dziennie  jada  u  niego  i  z  nim  p^dzi  wieczory,  nic  tajnego  nie  ma 

22 


338  USTV. 

(llii  niogíKU  X.  konfidonrya  najwioksza.  Monsoigneur  Stas  i  S/a- 
niawski  užywaj^  wplyvvu  tego  do  celów  swoich;  przez  niego  \vy- 
gnanogo  z  Krakowa  i  ztad  dawnego  Xifdza  Jaroriskiego,  najwiek- 
szego  fanatyka,   mimo   wszelkich    staraií   Namiestnika^   znowu 
gwaítem  do  Komisyi  edukacyjnéj  powrócili,  i  w  towarzystwie  ele_ 
mentarném  umiešcili.  Nie  uwierzysz  W.  X.  M.  do  jakiego  sto- 
pnia  systém  fanatyzmu ,  stlumienia  wszelkiego  swiafta  doclio- 
dzi  ?\vszakto  Szan.  nie  pozwolil  drukovvac  geografii  Król.  PoL! 
S.  Plater  ze  swoj^  jedzie  do  Wroeíawia.  Zawsze  nam  Szan.  povvta- 
rza  stowa  Zyzowatego : « il  faut  oublier  cettt;  Pologne.)>  Pamietnik 
Warszaw.  ustát,  Mgr  Stas  wyznaczyt  znaczn^i  sumě  na  wydawanie 
Monitora,  który  czystém  kazaniem  stáje  si^,  ale  že  komisya  nam 
nakládá,  i  pi-enumercitu  !)ar(lzo  nizka,  musi  sie  rozejšc  i  principia 
ich  ťoznosic.  \V.  X.  wtyeh  dniach  wyježdža,  nie  m  óglbys  W.  X.  M. 
zbiedz  tu  choč  na  dni  pare.  Powierzyibym  mu  niektóre  papiery  za 
sto  lat  dopiero  maj§ce  byc  otwartemi,  nie  wspominaj  W.  X.  nic 
o  tém  žywemu  duchowi.  W  Wilnie  uwi^ zienia  szerz^  sie  coraz 
bardziéj;  mówi^i,  že  niektórycli  wypuszczaj^  za  oplaceniem,  ale 
przysi^gač  musza,  že  nie  wydadza,  o  co  pytaní  byli.  Co  za  szkoda 
Mickievvicza  i  tylu  innycb  biednéj  mtodziežy.  Widoczna  ^vojna 
przecivv  ducbowi   polskiemu,    nie    wiedzieé  jak    go  zacbowac, 
jak  sie  bťonic  przeciw    tak   grož^céj,  tak  zagubiajacéj  w  skut- 
kách  swoieh  napašci  i  wojnie.    Przyszly    rozkazy  na    obranie 
wycbodz^céj    czwartéj    czgšci  posíów;  z  Petersburga  pisz^  do 
Namiestnika,   by   vvybory  byly  obiecuj^ce  spokojnosc.    W.  X. 
przeciwnie  nie  kaze  sig  mi§szac  do  sejmikóvv  mówi^c:  TEmpe- 
reur  me  donnera  la  police  de  la  dietě,  ct  je  garantis,  que  je  sau- 
rai  la  mener  comnie  il  faut.  Wszystko  to  rokuje  scény,  a  može 
i  obalenie  wszystkičgo.  W  takim  skladzie  rzeczy  nie  wicm,  co 
W.  X.  M.  czynic  bedziesz,  Ickam  sie  by  wszystko,  co  sie  stač 
moženiepomyšlnego  dla  nich,W.X.jMci  przypisywaném  nie  byío. 
Sejm  bedzie  w  czerwcu   lub  wrze.šniu.   Uóžnieckiego  lub  llado- 
szewskiego  siostrzeiíca  Zaj^czka  obieraj^  marszalkieiu.  Smutný 
jcstem  i  zn^kany. 


irsTY.  339 


DO  TEGOZ. 


Z  Warszawy,  30  stycznia  1824  roku. 

Tysi§czne  dzieki  skíadam  J.  O.  X.  M.  žes  mi  dat  wiedziec  o  so- 
bie  i  obdarzyl  tak  smacznémi  dzieíami;  jestto  prawdziwie  slodka 
jalmužna  dla  zn^kanego  starca.  Wczóraj  czytalem  w  Monitorze 
przez  Szaniawskiego  wydawanym,  že  Washington  nie  powinien 
byč  uwažanym,  jak  tylko  za  szcz§šliwego  zbrodniarza  i  bunto- 
wnika.  Ta  bezwstydna  bezczelnosc  tak  mi  krew  zburzyía,  že  przez 
cat^  noc  nie  moglem  oka  zawrzeč  :  ^vzi§tem  wi§c  romans  Ox- 
monda,  i  wci^ž  caly  tom  przeczytalem.  Co  zawierne  opisanie  Fi- 
ladelfii w  czasie  žóltéj  febry?  Ja  przez  dziesi^c  dni  patrzalem  na 
te  okropnosci,  nimem  sie  od  nich  oddálil.    Autor  gl§bokie  ma 
nieraz  mysli,  zna  dobrze  serca  ladzkie,  i  dobrze  obyczaje  uwa- 
žal,  zdaje  mi  si§  jednaký  že  nie  Amerykanin,  gdyž  z  lokalno- 
sciami  nie  ze  wszystkiém  obznajomiony.  Pierwszy  to  rok,  w  któ- 
rym  nic  nie  wydajg  i  póki  obmierzty  Szaniawski  b§dzie  dyktatur§ 
trzymat,  nic  nie  wydam.  Ale  wíadza  jego  trwalsza  zapewne,  jak 
dni  moje:  wody,  i  skromné  žyciew  Ursynowie  wielce  mi  byly 
pomogly,  ale  za  powrotem  do  miasta,  to  co  slysz§,  na  co  patrz§, 
czego  došwiadczam,  wszystko  to  szarpie  dlugo  targany,  rw^cy  si§ 
w^tek.  Przyjechal  z  AVilna  Zaleski  brat  Pudyka.  Serce  si§  kraje 
slyszec,  co  sig  tam  dzieje.  Nieszczesne  dzieci,  nieszcz^sliwsze  ro- 
dzice.  Zyzowaty  w  najokropniejszém  svvietle  wystavvit  wszystko, 
tak ,  že  Imperator  czytaj§c  raport ,  rzucil  go  na  ziemi§  wotaj^c, 
ces  traitres  des  LithuaniensI  Zyzowaty  zostawiwszy  dzielo  Bajko- 
wowi,  porwat  Zubowow§  i  do  Žmudzi  z  ni§  wyjechat.  Ale  pocóž 
wspominam  co  serce  žótci§  zalewa?  Watpi§  by  Monarcha  kiedy- 
kolwiek   postrzegt   si§  w  fíxacyi  swojéj.  Od  dwóch  lat  lež§ce 
w  cenzurze  dzielko  Sekowskiego,  wyjgte  z  Archivům  w  Carogro- 
dzie,  nas  tycz^ce  sig,  wydobylem  i  datem  do  druku  Mostowskiemu. 
R^kopisa  schowane  sg,  dot^d  tutaj,  dosč  pewnie,  ale  može  lepiéj 
b^dzie  przeniesčje  do  Putaw.  Tymczasem  posytam  dawne  bajki 
sěkretnei  jedn^  swiež§ :  «  Oraet  i  žabe  » .  Namiestnik  dawal  obiad 
ministeryalny,  na  który  zaprosit  žyda  Nowachowícza,  i  posadzit 


340  LISTY. 

go  obok  siebic,  a  to  wszystko,  by  Nowachowicz  wódk?  jego 
z  Gepatówka  kupil.  Szkaradna,  podta  brzydota!  Aledosc  o  tém. 
B^dž  W.  X.  M,  zdrów,  zachowuj  si§  dlugo,  by  choc  jedna  gwia- 
zda  w  téj  opíakanéj  nocy  svviecila. 

P.  S.  Bardzo  si§  cieszc,  že  biografia  š.  p.  Xifcia  wyjdzie, 
ile  možná  godnie  jego.  Biust  bronzowy  stanie  w  rocznic^;  že  sig 
z  sktadki  naszéj  zostalo  pieni§dzy,  mielišmy  wybič  medal.  Udáno 
sie  do  Namiestnika  o  pozwolenie,  ten  udal  sie  do  W.  Xiecia  a  ten 
odpowiedzial  že  to  do  niego  nie  naležy.  Namiestnik  odpowiedž 
te  wzi^l  za  odmówienie.  Pani  Zamoyska  zamierza  kroki  o  to  czy- 
pič.  Kolataj  W.  X.  M.  do  Rzymu,  by  Torwaldsen  koiíczyl  posgg 
X.  Józefa.  Zdaje  mi  sie,  že  tam  jest  sekretna  jakás  przeszkoda, 
žeby  to  dzielo  nie  przyszlo  do  skutku.  Torwaldsen  obarczony 
roboty,  znowu  sie  podj^il  grobu  zeszlego  Papieža. 


DO    TEGOZ. 


z  VVarszawy,  24  lulego  1824  roku. 

Zyczenia  tak  zacnego,  tak  dobrego  m^ža,  jakim  jestes  J  O  XM. 
s^  mi  ňader  pochlebné,  s^i  najmilsz^  pociechg.  w  posgpnéj  juž 
staroáci  mojéj.  Zacz^lem  67.  rok,  W  X  M  doczekasz  si?,  ale  ja 
nie  doczekam  rozwinigcia  klebka  wypadków  szalon^  r§k§  navvi- 
tych.   Licz§  každý  dzierí   do  wiosny,  mówi§c  z  westchnieniem  : 

«  o  rus !  quaiulo  le  aspiciani 
»  Quandpqiie  licebit,  niinc  velením  libris 
»  Nuiic  sunino,  niinc  iiiertibiis  horis, 
»  Duccre  solitae  jucunda  oblivia  vitae.  » 

zagroda  ta,  jeszcze  niezaplacona,  požera  zápasy  moje,  ale,  že 
pťzyszlosé  niedluga,  mniéj  sie  tém  trvvože.  Chgtnie  przyjmuje 
laskawie  obiecany  dar,  wole  atoli  krowg  jak  byczka;  nie  chce 
ani  tyrolskiéj ,  ani  szwajcarskiéj ,  tylko  zdrovv^,  nadevvszyslko 
mleczn^.  —  INie  ma  teraz  nikogo  z  przykrych  w  Warszawie,  czy 


LISTY.  3řjl 

nie  možnaby  zbiedz  na  par§  dni?  Xiežna  Sapiežyna  w^itpiQ,  žehy 
miata  okrucieristwo  syna  przed  koncem  zápust  wywiesc  z  War- 
szawy.  Oíl  pamieci  nigdy  karnawal  nie  byt  tak  szalonym  :  zdaje 
sie,  iž  z  powszechn(i  ngdz^  zawrot  uciech  powieksza  si?.  S^d 
wojskowy  wkrótce  ma  sig  otworzyc,  szesciu  wyznaczonych  jest 
na  stracenie;  w  Litvvie  niewiem  jak  Zyzowaty  zakoiíczy  dranim? 
svvoj§;  w  Kownie,  zabiegt  droge  W  X.;  pan  czekat  tylko  na  przy- 
bycie  brata,  by  wzgledem  sejmu  wyrzec  ostatecznie. 

Odsylam  czesc  z  mniejszych  ksi^žek,  nie  chc{ic  paki  nadto  po- 
wigkszaé.  Raz  jeszcze  skládám  za  nie  me  dzi^ki,  a  prosz§  o  wig- 
céj  w  podobným  rodzaju;  nieraz  w  bezsennych  nocach  moich, 
ulg§  s§  dla  mnie.  Niewiele  pozostatych  za  pierwsz^  okazy§  ode- 
szl§.  Uodieux  Szaniavvski  est  un  cancer  qui  me  dévore.  B§dž 
W  X  M  zdrów  i  taskaw,  i  žyj  nam  najdtužéj. 

29  lutego. 
Ponievvažp.  Btotnicki  dni  jeszcze  kilka  wi§céj  zabawit,  odsy- 
řam  przez  niego  wszystkie  dawniejsze  ksi§žki  prócz  romansu. 
P.  Rozalia  bardzo  mi  chwali  romans  Wielanda,  czy  nie  možná 
go  miec?  Mamy  wiadomosc,  že  W.  X.  spotkal  si§  z  Zyzowatym 
w  Kownie,  že  tam  szesciu  studentovy  i  jeden  profesor  skazani 
na  prostycli  sotdatów  na  wieki,  tyluž  w  kajdanach.  Tu  nie  roz- 
poczynaj§  sprawy,  až  dekret  przyjdzie  z  Petersburga.  W  X.  za 
10  dni  spodziewany  nazad.  Pisal  z  Strzelny.  Cesarz  ma  si§  lepiéj, 
wesele  musialo  sie  juž  odpravvič,  zdaje  si§,  že  stadlo  nie  bgdzie 
szcz^šliwe.  W  Niemczech  nowe  jakies  spiski  odkryto,  i  wielu 
powigziono  w  Berlinie.  L'odieux  Szaniavvski  nous  confisque 
les  débats  parlamentaires  :  sa  voix  me  fait  1'effet  ďun  chien 
galleux  crevé  dans  un  égoůt,  sur  lequel  un  chariot  de  fumier 
a  passé. 


DO  TEGOZ. 

z  Ursyiiowa,  6  mája  1824  roku. 
Ten  žal,  którym  na  vviešc  osieroconéj  mlodzi  naszéj,  oddale- 
niem  sie  J  O  X  M.  wszystkie  poczcivve  serca  przej^te  s(i,  ciežko 


3Ů2  LIST  v. 

spadt  i  na  mnie.  Co  za  slepota  i  niewdzi^ícznosc^  jak  smutné  vvi- 
doki  dla  \vzrastaj§cych  pokoleň !  Tyle  staraií,  zabiegów,  przy- 
krošci,  nadziei,  wszystko  w  zléj  chwili  znikn^lo  :  acz  pociesza 
sumienie,  žalu  jednak  oddalič  nie  može.  Czy  masz  J  O  X  M. 
pozwolenie  wjjechania?  kiedy  zamyšlasz  wyježdžac?  gdyž  chodby 
zt§d  wróžono  spiski,  pojad§  na  kilka  dni  do  Putaw,  tatvviéj  by- 
loby  do  Pilicy.  Gdybyš  tam  W  X  M  raz  przed  vvyjazdem  zajrzal, 
prosz§  mi  o  tém  dač  znač.  Prosz§  W  X  M.  jak  najusilniéj,  abys 
mi  innych  krów  nie  przysytal,  przystane  poprawiJy  si§  znacznie, 
a  prawdziwie,  že  nie  mam  ich  czém  karmic.  Nie  wiedzieč, 
gdzie  Zyzowaty?  codziennie  go  sig  spodzie\vaj§  i  dla  tego  wyroki 
na  przytrzymanych  nie  ogtoszone.  Biust  s.  p.  xigcia  naszego 
juž  postawiony :  nie  tak  sig  udat,  jakbysmy  žyczyli ;  nadto,  uparty 
Kochanowski  zle  go  umiešcií,  kolosalnosc  nie  byla  potrzebng, 
w  tém  miejscu.  Kolataj  J  O  X  M.  codziennie  do  Torwaldsena, 
niech  przynajmniéj  w  spižach  žyjemy.  Novvy  putk  huzarów, 
bezw^sów,  zkorimi  o  uci§tych  ogonach^roztožony  bgdzie  w  oko- 
licach  Warszawy,ja  z  innémi  dzielič  bgd§  pvzyjemnošc  posia- 
dania  go.  Wszystko,  i  ciche  nawet  ustronia,  zatrute.  Pani 
Rzewuska  wiezie  list  ten ;  rekomendujg  bardzo  J  O  X  M.  córk§ 
jéj  panng  Kalistg  :  postawa,  pryncypia,  tggosc  duszy  w  téj  dzie- 
wczynie  nadzwyczajne,  može  to  bgdzie  druga  Jeanne  ďArc. 
Proszg  si§  z  ni§  tylko  zaprzyjažnic  i  pozyskac  jéj  ufnošc.  Trzy- 
maíem  j^  na  wgdzidle,.  ilem  mógl  i  trzymac  j^  trzeba.  Ilež  by- 
toby  do  pisania,  ale  roztropniéj  nie  pisac.  B§dž  wigc  J  O  X  M. 
zdrów  i  taskaw,  i  daj  sie  widziec,  nim  do  Toldzia  i  Xi§žny  po- 
jedziesz.  Tgczyiíski  zacz^l  si§  drukowac,  pozwolil  monseigneur 
Stas,  ale  Szaniawski  latwo  wstrzymač  može. 


1)0   TEGOZ. 


Ursynów,  28  lipca  182^. 

Xigžna  raczyta  mig  odwiedzič  w  zagrodzie  mojéj,  i  oznajmic, 
že  jest  pewna  okazya  do  Karlsbadu;  pisz§  wi§c  choc  kilka  slów 


LISTY.  343 

i  donosz§  co  možná.  Xi§žna  Lowicka  dužo,  niebezpiecznie  pra- 
wie,  na  piersi  zapadtszy,  wyjechaía  do  Ems;idaj  Bože,  žebyjéj  te 
wody  pomogty.  Sam  W.  Xi§že  juž  nie  jedzie  na  Wotyií,  alepri- 
mis  augustis  za  žon§,  primis  septembris  nazad  do  Warszawy, 
gdzie  mó\vi§,  že  monarcha,  po  drodze  do  Niemiec,  wst§,pi.  Birn- 
bamu  przechrzta,  drugi  po  Rožnieckim  w  tajným  wydziale,  na 
liczne  zaskarženia,  že  brat  pieni^dze  za  uwolnienie  od  arbitral- 
nych  uwigzieň,  wzi§ty  do  prochowni,  poci^gn^-l  R...  i  innych 
wielu;  bardzo  raptem  zachorzat,  wnoszg,  že  mu  cos  podáno. 
Surow^  inkwizycya  W  X.  nakázat,  pewno  jednak,  že  R...  Ku- 
ruta,  wykrec§  sig  z  tego;  podawali  oni  w  raportach  50  tajnie 
osadzonych,  a  osadzili  ich  130,  potem  pieni^dze  od  nich  wzieli 
i  wypuszczali.  Otempora!  Zyzowaty  godzine  tylko  widziat  cesa- 
rza  \v  Petersburgu,  ale  ten  mu  nie  kázat  jechac  za  soby  do  kolonij 
militarnych.  Zyzowaty  spodziewany  do  Warszawy,  o  sejmie 
nic  nie  stychac,  daj  Bože  by  go  nie  byto.  Mówi^,  že  ma  byc  ein 
kleiner  kongreschen  w  Niemczech !  Prosz§  obiedwom  xi^žnooa 
ryczki  odemnie  ucatowač;  maty  obuch  karlsbadzki  zdatby  mi  si§. 
Buduje  iodownie  i  czyszcz§  sadzawke  moje,  za  pieniydze  z  Ten- 
czyiiskiego.  Ten  przed  nowym  rokiem  w  ydrukuje  sig ;  pierwszy 
exemplarz,  przez  pierwszy  dobry  okazyy  przeszl^  xieciu.  Gdzie 
si^.  W.  X.  M.  b§dziesz  obracal,  racz  mi§  o  swoich  krokách, 
o  zdrowiu  xi§žny  uwiadomic.  Pierwszy  tom  Naruszewicza  nie 
wyszedt.  Bydž  W.  X.  M.  zdrów,  zachowaj  mi^  w  sercu  i  pamigci 
swojéj. 

Xigžna  Jabtonowska  wqje wodzina  ultimis  spirat.  Wolfers  umart 
i  syn  jego  takže. 


DO    TEGOZ. 


Ursynów,  17  sierpnia  1824  roku. 
Wtasnie  ku  wieczorowi  siedziatem  sani  jeden,  gdy  panowie 
Sienkiewicz  i  Dobrowolski  przyjcchali  odwiedzič  mi^  i  oznajmič, 


34ř|  LISTY. 

Že  jest  pewna  okazya  do  Xi^cia  mego  dobrego;  korzystani  wigc 
z  niéj  i  co  možná  naprgdce  doiiosz§.  O  bytnosci  monarchy  tego 
roku  w§tpi^  bardzo,  a  zatem  i  o  sejmie  :  najwažniejsze  sprawy 
w  zawieszenin.  Dekret  nieszczešliwych  oficerów,  którzy  po  trzech- 
letniém  ci^žkiém  wi^zieniu,  nareszcie  os^dzeni  zostali,  od  6  nic- 
dziel,  nie  otrzymal  swojéj  approbacyi.  Siedziec  \v  wi^zach,  je- 
den rok  wi^céj  lub  mniéj^  nic  to  nie  znaczy.  Zyzowaty  podlug 
potrzeby  ukíada  si§  jak  kameleon,  pogodzit  sie  z  Arakczejewem, 
nadskakuje  Szyszkowowi,  byle  tylko  swym  zgubnym  dla  nas  za- 
miarom  dogodzic.  Najpierwszy  po  Rožn .  szpieg  sekretny  przechrzta 
Birnbaum  uwigziony  wkajdanach,  bo  udzielonego  sobie  pouvoir 
discrétionnaire  užywal  na  zbogacenic  siebie  i  consortes:  okropnie! 
Niewinni  ludzie,  by  ujsc  wiezienia  oplacac  mu  si§  musieli;  ale, 
že  pocigga  Rožn.  i  Lubowidzkiego,  pewne  rzeczy,  že  sprawa  przy- 
ttumion§  zostanie.  Nie  ma  Xi§cia  w  senacie,  szkoda,  bo  nie  ma 
sig  kogo  wstydzic,  i  czyni^  si§  niepotrzebne  ptaszczyzny,  które 
mi§  niezmiernie  trapi§.  Badeni  dužo  slabý;  ja  ci§žar  i  cierpkosc 
starosci  znosz^  jak  mog§.  Postawitem  lodowni§,  wyczysciíem  sa- 
dzawk^ ;  trzeba  požegnac  si§  z  piórem,  darmo  pisač,  ostatní  mój 
tom  pami^tników,  za  instygacy^  Zyzovvatego,  W.  X.  na  Woíyri 
wypuscič  nie  kázat.  Wbite  przez  Zyzowatego  trvvogi,  zdajg,  si§ 
trwač  w  caléj  swéj  sile.  L^excrement  du  genre  humain,  Szania- 
vvski,  gorliwic  wspiera  wszystkie  zgubne  dla  nas  postanowienia. 
Najbolešniejsz^  rzecz^  widziec  swoich,  zadaj^cych  šmierlelnc 
ciosy  narodowi  swemu.  Roricz§,  bo  sie  žótc  burzy. 


DO   TEGOZ. 


z  Warszawy,  ďO  gnidnia  1824  ruku. 

Lubo  przez  pewníi  okazya,  bo  przez  jad^c^  do  Paryža  panici 
Alexandro w^i  Potockg,  posyíam  ten  listek,  a  przy  nim  Tenczyií- 
skiego ;  pisze  jak  na  hazard  i  nie  rozwodz^  si?  w  doniesieniach 
moich.  Sejm  ma  byc  w  máju,  a  Monarcha  13  kwietnia  juž  tu 


,LISTY.  345 

spodziewany.  Daj  Bože  by  osoby  maj§ce  blizki  przyst^p  do  niego 
šmiaíy  mu  dol§gliwoscj  nasze  powiedziec,  lecz  jedné  b§d§  si§ 
bály  narazič ,  drugie  w  sprawach  tylko  dusznego  zbawienia 
wdawač  si§  bgd§  :  tymczasem  morálně  i  fizyczne  uciski  i 
každego  bezpieczeňstwo  naražone  :  trvvaj^  zlosliwie  wpojone 
wraženia  i  nie  wiedzieč  czego  obawy.  Zyzowaty  burmistrzuje 
szeroko,  odpedza  profesorów,  kupuje  katedry;  bezecny  Szania- 
wski  wszystko  to  wspiera  :  ma  byc  nominowany  najwyžszym 
kurátorem.  Stracilismy  dobrego  Badeniego.  W  Wilanowie,  po- 
koje, gdzie  pani  Stanislawowa  mieszkata^  spálily  sig.  O  okro- 
pnéj  w  Petersburgu  powodzi  juž  J.  O.  Xi§že  wiesz.  U  nas 
kazano  si§  wszystkim  na  nieszczesliwych  sktadac.  Mokronowska 
juž  Zielonkow§.  Warszawa  niewesola  i  nieludna,  ubóstwo  wiel- 
kie,  ale  sie  rgkodzielnie  powi§kszaj§.  Teraz  nawzajem  prosz§  mi 
powiedziec,  jak  si§  maj^  Xi§žna  žona,  matka  i  Toldzio.  E  un 
ragazza  di  pezo,  trzeba  go  hartowac  i  dobrze  prowadzič.  Kiedy 
Xigztwo  powróc^  do  nas  ?  Nie  wiem,  czy  žyczyc,  czy  odradzač  : 
zawsze  wiatry  przeciwne,  Bóg  wie,  czy  si§  odmieni§,  zwtaszcza, 
ježeli  uprzedzenia  zostan§.  Dobra  Xi§žna  towicka  lepiéj  si§  ma 
i  jest  z  námi;  mówi§,  že  W.  X.  Mikolajowa  tu  na  pológ  z  Ber- 
lina zjechač  ma.  Poczciwy  Gižycki  wygryzion,  Andrzejkowicz  na 
miejscu  jego,  lubo  si§  w  gubernij  grodzieriskiéj  wielkie  poka  - 
žaly  kradzieže.  1  u  nas  niestety,  w  kasie  wojskowéj,  znaczne  od- 
kryto. Z  calém  nabožeňstwem  coraz  sig  bardziéj  psuje  charakter 
narodowy.  It  would  be  highly  advisable,  if  you  were  to  write 
to  your  sisters,  and  make  them  bold  enough  to  disclose  to  the 
master  the  evils  we  are  growning  under  who  will  speak  if  not 
those  Ladies.  Ja  chodz§  schylony  pod  ci^žarem  wieku  i  okoli- 
cznosci,  wszystko  co  mogg  lož§  w  Ursynów,  który  codzieň 
polepsza  si§.  Bodajbym  jeszcze  Xigztwo  w  nim  zobaczyl.  Nie 
pisz§,  bo  niewolno,  a  choč  pisz§  to  chyba  na  lepsze  przyszle 
czasy.  B§dž  J.  O.  X.  M.  zdrów,  laskaw,  pamigtny  na  dawnego 
i  przywi^zanego  stug§. 

P.  S.  Twardowski  oddálil  sie,  Goluchowski,  Lelewel,  Kontrym 
i  W4elu  innych  oddáleni.  Zakochany  Zyzowaty  zawsze  wWilnie, 
mówia,  že  ma  si§  ženic  z  Zubowow^. 


346  LISTY. 

Zniituj  siy  J.  O.  Xi^žc,  naglij  na  Torwaldseiia  o  posyj^  Xiocia 
Józefa;  b§(i§cy  przy  nim  naszuczeá  Tatarkiewicz  donosí,  že 
Torwaldsen  wcalc  o  robocie  naszéj  niówic  sobie  nie  da,  i  wiele 
innych  rzeczy  porozpoczynal.  Bylaby  to  wielka  niegodziwošč 
i  može  že  mu  poszepni^to  by  dzieta  tego  nie  robií,  Kopernika 
skoriczyt. 


DO   TEGOZ. 


Z  Ursynowa,  31  lipca  1825  roku. 

Pochlebiam  sobie,  iž  J.  O.  Xi§že  wierzysz  zapewne,  jak  bylém 
uradowan  dowiedziawszy  sie  o  przybyciu  J.  O.  Xiocia  w  dobrém 
zdrowiu.  Bylbym  byl  zaraz  pospieszyl,  gdyby  nie  wieáč  rozeszta 
tutaj ,  že  caía  ziemia  przerayska  miaía  najecbac  Pulawy  :  gdy 
sig  lo  uciszylo,  napadla  mi§  bolesna  slabosč  i  mnie  i  mego  Ba- 
zylego,  i  mój  koczyk  :  mog§  powiedziec,  že  od  wi^eéj  tygodnia 
calém  mojém  zatrudnieniem  jest  chorowac;  skoro  tylko  Avszyscy 
przyjdziemy  do  siebie,  wraz  pošpieszc  ogly,daó,  powitac  J.  O.  Xio- 
cia i  szanownři  familig  Jego;  s^dzg,  že  kolo  10  bgdg  w  Pula- 
wach.  Tysi§czne  dzieki  J.  O.  Xi^ciu  skládám,  žes  mi§  uwiadomil 
o  zdrowiu  Witolda,  matki  i  babki  jego.  Ciesz§  si§,  že  Toldzio 
rosnie  i  krzepi  sie,  niech  go  Bóg  dobry  zacbowa,  by  niógt  kiedyš 
przypominac  ojca.  Bardzo  mnie  gniewa,  že  pani  Alexandrowa 
nie  odeslala  (jak  byla  w  styczniu  jeszcze  przyrzekla)  Tenczyií- 
skiego,  Chocby  byly  i  sily,  jak  ich  nie  ma,  trzeba  sig  požegnac 
z  pisaniem;  od  czasu,  jak  Zyzowaty  wszelkich  ksi§žek  polskich 
zakázal  w  kordonie  ruskim,  žáden  drukarz  niczego  podj^c  sig 
niechce;  l'infame  goujat,  Szaniawski,  soutient  son  systéme  avec 
zěle,  malcontent  jednak,  bo  mu  odmowiono  gratifikacyi.  Nie 
piszg  J.  O.  Xigciu  o  tém,  co  sig  tu  dzialo  w  czasie  niebytošci 
Jego,  pokazano  mu  zapewne  pigkng,  stron§  medalu;  il  vaut 
mieux  pour  Votre  tranquillité,  que  Vous  n'en  v(»y<'z  janiais  le 
revers.  Caetera  coram,  bo  ledwie  mam  cokohvick  i;lo\\y  i  io. 
trochy  napisač. 


LISTY.  547 


DO  TEGOZ. 


Warszawa,  25  sierpnia  1825  roku. 

Dziš,  albo  julro  maj§  mi  robič  operacya,  nie  bede  može  w  sta- 
ří ie  pisač  po  niéj  tak  prudko,  a  žatém  wczesnie  ten  listek  gotuj§, 
chowaj§c  go  na  pierwsz^  dobr^  okazy§,  A  naprzód,  dzi^kuj^ 
J.  O  Xi^ciu  za  jego  ostatní,  tak  dobry,  tak  laskawy,  tak  przyja- 
cielski  list;  najwi^kszém  umartwieniem  mojém,  že  ta  choroba 
przeszkodzi  mi,  jak  si§  zdaje  widzieč  J.  O.  Xiecia  t§  raz§  :  a  od- 
kíadania  w  wieku  moim  nic  niewarte.  Posíalem  J.  O.  Xieciu 
w  niebytnosci  Jego,  co  mialem  ciekawszego  w  moim  zbiorze,  dzis 
posyíam  :  1°  oprawne  w  jednej  ksi§žce  bardzo  ciekawe  kroniki, 
statuta,  i  bardzo  rzadkie  constitutiones  regni  Ungariae;  2°  pierwszg, 
cz§sc  pism  znalezionych  w  kaňcelaryi  Szymona  Kossakowskiego, 
przepisane  przez  nieumiejacego  po  francuzku,  a  žatém  pelno 
bl§dów,  trudno  je  poprawic;  drug§  cz§sc  bgdac^  w  Ursynowie, 
póžniéj  odeszl§;  3°  obron§  Bouawentury  Niemojowskiego;  U°  list 
swiežo  pisany  Wincentego  Niemojowskiego  do  Namiestnika,  przy- 
slany  w  kopii  do  Senátu;  5"  ttómaezenie  sie  ciekawe  ministra 
Kankryna  wzgl^dem  odeslania  z  Wolynia  na  rozkaz  Zyzowatego 
Pami§tników  moich.  Wszystko  to  warte,  by  w  skarbcu  Puta- 
wskim,  jak  materyaly  na  przyszle  czasy  zachowdlo  si^. 

Nie  wiem  jaká  bedzie  przyszlosč  nasza  za  lat  20  lub  30; 
wszystek  los  nasz  od  W.  X.  Konst.  zawisí,  dla  niego  jestešmy 
slawnymi.  Póki  on  zechce  zawiadowač,  my  zstfpujemy  do 
grobu  :  niewinne,  lecz  niesplamione  ofiary  dzikich  okolicznosci 
i  czasów. 

Jesli  J.  O.  Xi§že  wyježdžasz  10  wrzešnia,  Juž  mi  go  trzeba 
požegnac;  w^tpi§  bowiem,  bym  byl  w  stanie  odbyc  podróž  do 
Putaw,  dla  ran  niezagojonych.  Niech  zdrowie  i  powodzenie 
wszelkie  towarzyszy  J.  O.  Xieciu  zawsze  i  wsz^dzie. 


3Í|8  LISTY. 


DO  TEGOZ. 


6  scplomhrc  182'i  roku. 

M.  William  Jacob,  un  Ires-rcspectable  gcntilhoninic  anglais. 
Vous  remcttra  cette  lettre  mon  Prince  !  Vous  serez  mutuellc- 
ment  charmés  tle  Vous  connaitre.  Je  lui  cnvie  Ic  bonheur  de 
Vous  voir :  hélas  !  il  m'est  tout  a  fait  défendu.  II  s'esl  élevé  une 
dispute  entre  les  deux  Wolff  et  Czekierski :  les  premiers  sont 
pour  ropération,  Czekierski  au  contrairc  considere  ma  fistule 
comme  un  bienfait  de  la  iiature;  ses  écoulements  doivent  me 
préserver  des  maladies  les  plus  graves,  je  m'en  tiens  a  ce  der- 
nier,  ct  Dieu  sait  quand  ma  guérison  finira.  Przykro  tak  dlugo 
kawgczyc,  przykr/.éj  nie  widziec  kochanego  mcgo  Xiccia,  którego 
niech  Bóg  zachowa  w  opiece  swojéj  i  daje  mu  wszelkie  po- 
ciechy. 


DO  TEGOŽ. 


20  wrzešnia  1825  roku. 

Posytam  cz^sto  dowiadywac  sig,  jak  sig  ma  nasz  nieoszaco- 
wany  Sultán :  otóž  Bogu  dzi§ki  nierównie  lepiéj,  i  Malcz  wszy- 
stko  dobrze  wróžy.  Cieszg  si§  z  serca,  že  i  Xigžna  maťka  jest 
lepiéj ,  niech  j§  Bóg  zachowa.  Protokoly  sejmikowe  licznie 
žebrané,  koniecznie  wymagaj§  sesyi  Senátu.  Wszyscy  senato- 
rowie  ogl^daj^  si§  na  J.  O.  X.  M.  žebys  przyjechal  na  4°  octobra 
do  prezydowania,  inaczéj  wielu  powiada,  že  wyjedzie  by  nie 
byc  pod  Wincentym.  Spodziewamy  si?  wi§c  wszyscy  po  pra- 
wdziwie  swigtém  obywatelstwie  J.  0.  X.  Mci,  že  zjedziesz  na  ten 
dzieri  i  prezydowač  b^dziesz.  Ja  znów  miatem  febr?,  ale  mi? 
porzucila  od  dni  kilku.  Traktuj^  o  pokoj  i  zapcwne  nast^pi,  nic 
z  tego  dla  nas  nie  wyniknie.  Wellington  i  dzisiejsze  ministerium 
francuzkie  ulegng,  a  olbrzym  nasz  wi^céj  otrzyma,  nižby  otrzy- 


LISTY.  349 

mal  0(1  Caninga.  Juž  póžno,  i  widziec  nie  mog?,  co  piszg.  Badž 
J.  O.  X.  M.  zdrów  i  íaskaw,  ama  et  bene  ama. 


DO  TEGOZ. 


7  listopda  1825  roku. 

Z  czul§  wdziecznoscig.  odebralem  list  W.  X.  Mosci  przez 
Xiežn§  Sapiežyne.  Winszuje  nowonarodzonego,  bodajby  to  začne 
plemi§  krzewilo  si§  i  kwitlo,  i  ojcu  bylo  podobné.  Najsmu- 
tniejsze,  nieprzewidziane  zdarzenie  choroby  X.  Leona,  pomie- 
szalo  oczekiwane  wkrótce  wesele  w  Pulawach,  podobno  przez 
polowe  tylko  odb^dzie  sie,  a  po  wyzdrowieniu  reszta.  Ex  publicis 
ci^žko  co  doniesc,  wszystko  smutné  i  przynajmniéj  teraz  bez 
žadnéj  lepszéj  nadziei.  Co  do  mnie,  Czekierski  lubo  postanowií 
zrobič  operacy§,  oci§ga  sig  z  ni§  zawsze,  co  mi§  w  ci§glém 
zostawuje  kalectwie  :  i  gtowa,  i  pami§č  równie  slabiej§,  do  ni- 
czego  wažnego  przyložyč  si§  nie  niog§,  a  chocbym  i  mógt  Ruda 
Peruka  i  Zyzowaty  stoj§  na  przeszkodzie.  Monseigneur  Stas 
obci^žony  orderami,  urz^dami,  gratifikacyami  pi§knie  tyje  i 
bawi  sie  rozmnažaniem  plemienia  swego  na  prawo  i  na  lewo. 
Niestety!  kúrsa  w  blocie,  coraz  s§  w  wiekszéj  modzie.  Juž  trzy 
miesi^ce,  jak  kaw§cz§  :  daíby  Bóg^  žeby  mie  Czekierski  podmu- 
rowat  na  lato,  žebym  raz  jeszcze  w  Ursynowie  odetchn^l.  O  wese- 
lach  tutejszych  juž  zapewne  Xi§žna  Sapiežyna  doniosla  W.  X. 
Mošci ;  tu  odprawuj§  sie  one  skromnie,  daje  si§  tylko  wielka 
herbata,  qui  s'appelle  thé  nuptial.  X.  Leon  juž  dziá  wcale 
zdrów,  ale  jeszcze  ze  szesč  niedziel  nie  b§dzie  mógl  wychodzič. 
Prosz^  chciéj  W.  X.  Mošč  bardzo  ktaniac  i  M.  C.  d.  ds.;  najgo- 
retsze  wynurz§  modly  za  pomyslnosc  ziomków  jego.  Staszyc 
nam  w  tych  dniach  niebezpiecznie  zapadl,  bardzo  l§kamy  si§ 
o  niego,  najwi^céj  on  žaluje,  že  pos§g  Kopernika  jeszcze  nie- 
przyslany.  Zn.iluj  si§  W.  X.  M.  pisz  do  Torwaldsena,  žeby  co 
rychléj  pospieszat  statuj  X.  Józefa;  trzeba  w  tém  honor  i  řepu- 


Íi50  LISTY. 

tacy§  jego  zainteresowač,  wszak  wzigl  przed  szešcioma  laty  pio- 
ni^dze,  i  obiecal,  že  za  dwa  lata  skoňczy. 


DO    TEGOZ. 


li  lutego  1826  roku. 

Urywkiem  tylko,  i  to  z  niesmiatosci^  kilka  slów  pisz§  do  J.  O. 
Xiecia.  Po  ciežkiéj,  niespodziewanéj  stracie,  pocieszaj^  nas  ode- 
zvvy  nowego  Pana,  ale  cóž  kiedy  nieublagany  zawistnik  nasz  na 
samým  wstepie  doniesieniami  swémi  szuka  serce  Monarchy 
oddalič  od  nas  i  napclnic  je  nieufnoéci^.  Szuka  on  wskrzesic 
davvne  swe  uwiane  sprzysieženie.  Opanowat  zupelnie  umyst 
W.  Xigcia,  Wszystko  sie  dzieje,  jak  wprzódy.  Szaniawski  po- 
wag§  ma  we  wszystkiém,  dzis  znów  stará  sie  o  miejsce  biblio- 
tekarza  u  Ossoliriskich;  co  za  przewrotnik !  Kalectwo  moje  trvva 
dot^d.  Gzekierski  dopiero  w  máju  chce  operowac,  Niecli  sig 
dzieje  wola  Boža!  Ciesze  sie^  že  Xi^že  i  malžonka  i  drogie  dzieci 
zdrovve.  Niech  Was  wszystkich  Bóg  w  lásce  i  pieczy  swéj 
zachovva,  žyczy  przywi^zany  sluga.  Resztg  nic  smiem.  Proszg 
bardzo  klaniac  odemnie  zacnemu  Helenowi  G.  J.  Bodajby  wró- 
cit  na  urz^d.  I  to  dobrze,  že  Sperariski  najvvigksze  ma  wzi^cie 
u  Pana.  Zubowowéj  odmóvvil  Zyzowaty,  co  go  strasznie  markoci. 


T)0   TEGOZ. 


Pulawy,  20  sierpiiia  182G  roku. 

Skoro  tylko  zdrowie  i  sily  moje  pozwoliíy  pušcic  sic  \v  drogc, 
pošpieszylem  do  Puhiw^  a  dowiedziawszy  si§,  že  p.  Dobrowolski 
jedzie  vv  tamté  strony  z  radošci^  chwytam  te  okazy^,  by  pisac  do 


LISTY.  351 

J.  O.  Xiecia.  Obiedwie  Xiežne  zastalem  zdrowe,  Putawy  prze- 
šliczne,  sin^tnie  interesuj^ce,  zwlaszcza  dla  mnie ;  wsz^dy  chodz§ 
po  grobach,  wszystko  wygaslo,  ego  pene  solus  superstes.  Po- 
Irzebnys  W.  X.  Mosc  i  dla  krajů  i  dla  interesów  wtasnych,  i  dla 
nas  wszystkich,  ale  sam  nie  wiem  co  radzič  :  južbys  teraz  na 
przyjazd  novvego  Pana  na  medii  septembris  nie  zd§žyl.  Možeby 
bylo  dobrze  prosto  do  Petersburga  pojechač,  widziec  Cesarza, 
otworzyč  mu  oczy  i  wzglgdem  przes^dów,  które  obmierzly  Zyzo- 
waty  i  W.  Xi^že  nie  zaniedbuj^  wpoič  w  niego  naprzecivv 
Xi^ciu  i  wzgl^dem  spravv  krajovvych  :  jestesmy  zawsze  w  faíszy- 
wéj  pozycyi,  maj§c  kartě  konstytucyjn^,  i  glosn§i  \vyžsz§  nad  nia, 
tajemnie  dan§,  wladz§  dyskrecyonaln^.  Wywrócenie  sie  Zajaczka 
pomyslný  može  do  tego  daloby  por^,  ale  któž  sie  odwažy  upom- 
nieč  o  to.  Trybunat  sekretny  jeszcze  si§  nie  skoňczyt.  Pan  Ordy- 
nat  prezyduje  \v  nim,  Nieszcz^scie  prawdziwe,  že  naši  dali  si^ 
uwiesc  Moskalom  i  uwierzyli  icb  obietnicom,  z  tem  wszystkiém 
pochlebiam  sobic,  že  pokazy  sie  može  winy,  lecz  nigdy  zbrodnie. 
Zyzowaty  juž  žadnéj  miary  nie  zachowuje  w  deptaniu,  niszcze- 
niu  tego  wszystkiego,  co  tylko  przeszlosc  przypomina  i  poczci- 
wego  ducha  utrzymac  može.  Monseigneur  Stas  i  infamis  Sza- 
niavvski  posluszni  mu  we  wszystkiém ,  zakázali  po  szkolach  : 
Pielgrzyma,  Špievvów  i  wszystkich  pism  moich.  Zyzowaty  atoli 
musi  cos  okropnego  knowac,  gdyž  niezmiernym  sposobem 
wszystkim  siq  íasi,  nawet  Lubeckiemu.  Nigdy  u  nas  dobrze  nie 
bedzie,  póki  ten  szatan  zostanie  z  nanii,  bo  i  W.  Kniaž  bylby 
innym,  gdyby  nie  on.  Tak  srogie  s^  zákazy  wzgledem  tego  wszy- 
stkiego,  co  jest  narodowém,  že  nawet  historya  Naruszewicza, 
u  Korná  w  Wroclawiu,  przedrukowan^  byc  musi.  Smutno  dlu- 
žéj  mówič  o  tém,  azaliž  Bóg  nie  natchnie  inaczéj  panuj^icego? 

Bylém  w  Koiiskiéj  Woli  i  kupilem  postaw  sukna  dla  ludzi  : 
powiadal  mi  fabrykant,  iž  w  przeszlym  marcu,  przedano  w  Koii- 
skiéj Woli  15,000  lokci  sukna. 

Widziatem  la  Centauresse,  mamkg  Toldzia ;  dužo  zczerniala 
i  schudla.  Jak  si§  ma  Xi§žna  žona?  Kiedy  Xi§žnie  cudze  kraje 
nie  pomagaj^,  niech  wraca  oddychac  ojczystém  powietrzem.  Ja 
przez  dziesiec  miesi^cy  cierpialem  meki  nieznosne ,  dwa  rázy 
l)ylem  pod  ostrzem  noža,  pryncypalna  choroba  s^niesiona,  lecz 


552  LISTY. 

skutki  jéj  zostaly ,  cierpi^  astm? ,  i  piersi  zaczynaj^  mig  boleč ; 
tak  byó  musi,  za  pólroku  zaczn§  rok  70.  Oddalem  com  mial 
najdrožszego  do  ksiggarni  tutejszéj,  tízeba  na  gwalt  inn^  sta- 
wiač,  bo  dzisiejsza  wilgotna.  Sien.  najszcz^sliwszy  z  ludzi;  mlody, 
zdrowy,  kochá  si^  w  žonie,  mieszka  albo  w  tadnym  domu,  albo 
w  bibliotéce.  Wizyt§  z  Celejowa  odktadam  do  pvzybycia  Xi§cia, 
zabawiwszy  tu  tydzieií,  jutro  wyježdžam,  a  teraz  polecam  mi§ 
na  zawsze  tašce  i  dobrému  sercu  J.  O.  Xi§cia. 

P.  S.  Musz§  tu  dodač  anekdoty  o  ostatnich  chwilach  Zaj^czka. 
Nie  chciat  si§  przez  žáden  sposób  spowiadač,  až  blogostawione 
nasze,  opadly  Xigžn^  h.,  ta  przeložyta  ragžowi  i  slusznie  :  že 
byloby  zgorszeniem,  gdyby  najpiervvszy  urz{?dnik  w  krajů  umarl 
po  pogaňsku.  W.  Xi^že  poslal  do  niego  Kurut^,  z  rozkazem  by 
si^  spowiadal ;  dopiero  starý  :  «  no  kiedy  W.  X.  káže,  to  sie  bed§ 
spowiadat  »  i  w  minucie  spowiadal  si§  :  idem  usque  ad  finem. 
Zyzowaty  koniecznie  na  namiestnikostwo  forytuje  Haukego. 


DO  TEGOZ. 


Ursynów,  17  lipca  1827  roku. 

Juž  mija  polowa  lipca,  boj^  sif ,  žebyš  W.  X.  Mošc  nie  rozu- 
mial,  že  uchybiam  danému  stowu,  bycia  w  tym  czasie  w  Puta- 
wach;  muszg  si§  wi§c  wytlómaczyc  dlaczego  si§  spóžniam. 
Mijam  zatrudnicnia  gospodarskie;  czekam  na  synuwców  moich, 
przynajmniéj  jednego,  który  ma  przyjechac  \v  wažnym  interesie 
(miedzy  námi,  oba  kwil^  na  gniazdo)  radbym  byl  bardzo  wi- 
dzieč  ich  postanowionych  wprzód  nim  zasnf  na  wieki.  Powtóre  : 
odebralem  list  od  p.  Kossakowskiego  z  Rzymu,  w  którym  mi  do- 
nosí, že  statua  Kopernika,  juž  wyszla  na  morze,  i  že  sam  Kos- 
sakowski  ma  tu  byc  dla  uloženia  si^  ze  mn^  wzglfdem  cxpcnsy. 
Musz^  wíqc  czekaó  na  niego,  spodziewam  sie  jednak,  že  pier- 
wszych  dni  sierpnia  b^df  niial  szcz^scie  ogl^dac  J.  O.  Xifcia  i 
szanown^  familig  jego.  l?ardzo  nastu  zmartwilaslabosc  J.  i).  Xi^- 


LISTY.  353 

žny  matki,  ciesz§  si§,  že  ma  si^  lepiéj,  niech  j§  Bóg  zachowa 
dla  krajů,  dla  dzieci,  dla  przyjaciól,  dla  caíéj  ludzkosci.  Racz 
mi^  J.  O.  Xi^že  przypomniéč  Xi^žnie  J.  M.  Wiirtembergskiéj 
i  pani  Zamoyskiéj.  Dzieci  jéj  iwnuki  zdrowe,  lubo  bardzo  rzadko 
odwiedzam  Warszaw§,  zawsze  id§  do  nich;  la  petite  Zosia  est 
folie  de  moi,  cela  fait  toujours  plaisir.  Žyj§,  jak  prawdziwy 
ermite  de  la  chaussée  de  Jezierna,  wszystko  \v okolo  spalone,  až 
serce  boli;  jarzyn  i  warzywa  zupetnie  nie  b^dzie.  Mówi^,  že 
W.  Xi§že  za  powroteni  z  objaždžki  po  Litwie  i  Wolyniu,  ma- 
wyjechačzagranice.  Zreszt§  \vsz§dy  tu  smutek,  pustki  i  cichosč. 
Oddají  si§  lásce  i  dobrému  sercu  J.  O.  X.  M.  Dobrodzieja  na 
zawsze. 


1)0  TEGOZ. 


8  paždziernika  1827  roku. 

Niechcialem  pisac  do  i.  O.  X.  M.  w  pierwszéj  cbwili  okro- 
pnego  ciosu,  który  go  uderzyl,  i  dzis  nie  pisz§  tylko  to,  že  cios 
ten  bolesnie  serce  me  zranil.    Niech   Bóg  zsyla  godne  takiéj 
straty  pociechy.  Spodziewamy  sie  choč  w  koňcu  miesi§ca  tego, 
J.  O.  Xiecia  widziec;  d.  2  grudnia  zbiera  sie  Senát,  jak  zwykle 
na  utoženie  kolei  zasiadania,   a  wkrótce  na  rozpoczecie   s§du 
sejmowego.  Rozumiej^  tu,  že  przed  nowym  rokiem  wszystko 
sie  skoří czy — i  czas!  Juž  przeci§  wiemy,  czego  si§  trzymac;  gdy 
przyszedl  wyražny  rozkaz,  by  nie  tylko  na  pismie,  lecz  i  stówny 
rozkaz  W.  Xiecia  tak  byl  uwažany,  jak  samego  monarchy  :  prze- 
ciež  Bieliňski  z  szlachetn§  opozycyg,  swoja  wyszedl  z  chwal§,  gdy 
mu  W.  Xi^že  powiedziat,  je  ne  Vous  en  estime,  que  plus  : 
šciskania  byly  bez  korica.  íl  est  toujours  bon,  nie  podlazič  zby- 
tecznie.  Golembiowski   zostaí  Sekretarzem  Tow.  17  kreskami 
przeciw  k. — Primis  decem.bris  bgdziemy  mieli  sesy§  publiczng, 
zapraszamy  na  ni§.  Zyzowaty  a  toutes  les  espěces  des  maladies 
ďenfants,  ledwie  wyszedl  z  kokluszu,  znów  ma  la  fiěvre  ďortie, 
czyli  pokrzywkow§,  prosz§  to  pani  Ordynatowéj  doniesc.  Stan 

23 


35ři  USTY. 


zdrowia   pani    Stanistawowéj ,  coraz    nas    hardzié)    nicpokoi ,  i 
fizyczne  i  morálně  przyczyny  bij^  na  n\^. 


DO  TEGOZ. 


17  listopada  1829  roku. 

Níe  mog?  díužéj  wytrvvac,  žcbym  z  J.  O.  Xigciem  choé  listo- 
wme  nie  pomówií  cokolwiek.  Lecz  cóž  pojviem  :  od  oddalenia 
sie  upiora  nic  u  nas  nie  slraszy,  nic  nie  przeszkadza.  Styszymy 
tylko  o  piorunach  X.  Lubeckiego,  któréiÁi  tak  juž  przygniotl 
Monsignora  Stasia,  iž  ledwie  on  piszczy.' Nieborak  arcybiskup 
w  najgorszym  jest  stanie;  jak  na  kursaehNv  Newmarket,  tak 
u  nas  dzisiaj  latajg.  ksioža  za  dostojciístweiTí,  w  zawédy.  Wielkie 
s^  zakíady,  który  z  tych  fiftletowych  zauszników  wygra.  Upiór 
z  P.  nia  powrócic;  jedni  mówi^,  že  polowica  jego  zdrowa,  dru- 
dzy,  že  w  zaduszny  dzieň  przeziebÍNvizy  sie  NvSřkošciele,  dužo  na 
piersi^iaba,  i  že  do  tego  przywi^zata  sig  religijna  melancholia, 
najgorsza  ze  wszystkich.  Co  do  zewn^trza,  zdaje  si^,  že  pokoj 
niebardzo  pewny.  Anglia  z  Metternicbem  wiclirz^i,  Basza  Sku- 
tari  z  íiOjOOO  vvojska  stoi  pod  Filipopolis  ,  drugi  Giurgiewa 
nie  chce  oddač.  Poselstwo  nie  mysli  i  Carogrodu  wyruszač, 
papiery  moskiewskie  spadají}.  Síowem  wszystko  niepewne. 
W  dwóch  iniejscaclr  Tiircy  zdradziecko  po  kilkuset  Moskali 
wyrzn^'li.  Bogu  dzigki  ,  že  nasz  Sultán  codzieii  zdrowszy 
i  weselszy.  Mója  wnuczka  cudo  pigknošci ,  oczy  ma  ciemno 
szafirovve,  l)uzi^  maleiika,  ocbrzcilišmy  jy  przed  kilku  dniami, 
datem  jéj  na  imig  Jadwiga,  l)ol)roslawa,  imiona  žon  Mieczystawa 
i  Jagieiíy.  Czytalem  z  najwiekszém  ukontentowaniem  noty  ma- 
jíce 3ig  posíac  a  M.  Guizot,  lecz  trzeba,  žeby  8i§  postaty;  žle, 
že  Panna  Teresa  wscibila  sig  w  te  konfidencygi,  bo  nic  nie  za- 
trzyma. 

Wesele  p.  Komára  z  Pelagi^  Mostovvsk^  miato  sig  vv  niedzielg 
^dprawic,  aber  die  Jreulin  Mostowska  lial  den  rothen  Kíinig 


LISTY.  355 

bekommen,  musiano  odložyc  do  srody.  Pisz§  pustoty !  jak  gdy- 
bym  byl  mtodym  i  zdrowym,  a  i  jedno  i  drugie  inaczéj  si§  ma. 
Defekt  mój  zawsze  mi§  nagaba,  znów  mialem  w  tych  dniach 
nabranie,  ale  p§kto  i  na  czas  uwolniío  mi.  Nie  dziwi  mi§  to 
bynajmniéj,  soki  si§  psuj§,  pieň  pruchnieje,  až  si§  obali  i  wróci 
sk^d  wyszedt.  Tymczasem  pracg,  rozp§dzam  chmury  wiekuj^ce 
si§  na  czole  mojém,  wracam  si§  znów  do  moich  Przemian, 
jestem  dzis  przepiórk§.  Otto  I  Gesarz  zabií  mi§  i  zjadl,  stalém 
si§  cz^stk§  jego  i  bylém  w  Gniežnie  na  koronacyi  Bolestawa 
Chrobrego  :  ale  dosč  o  tém  vvszystkiém. 

P.  S.  Mialem  ci^žki  smutekj^:  Safo  moja  poczciwa  juž  niežyje. 
Pok^sala  wszystkie  psy,  nawet  malego  syna  swego,  musialem 
jg,  kazac  zniszczyč,  bo  mi  szlo  o  ludzi.  Zawsze  to  bolesna  strata 
dla  mnie  :  málo  tak  wiernych  przyjaciól. 


DO   TEGOZ. 


*  21  grudnia  1829  roku. 

Dowiaduj?  sig,  že  jest  bojar  z  Pulaw,  wraz  wi^c  piszg  przez 
niego  :  straciliámy  nieodžalovvanego  X.  Woronicza.  Niechcg,c 
brac  monopolium  na  wszystkie  nekroiogi ,  wstrzymalem  si§ 
z  tém  rozumiej^c,  že  kto  inny  napisze  ;  widz§,  že  mdcz^,  dzis 
skreálilem  pokrótce,  ale  to  nie  dosyc.  Ten  biskup  obywateJ, 
godzien  obszerniejszéj  pochwaly,  a  jako  czlonek  Tow.  nauk  miec 
ja  powinien.  Mysl^  n^oj^  i  innych  jest,  abys  W.  X.  M.  podjal  si^ 
tego,  i  czytal  je  na  przyszlém  posiedzeniu  30  kwietnia,  nikomu 
tu  wigcéj  nie  przystoi,  nikt  tego  lepiéj  nie  oddá.  Chciéj  mi  tedy 
J.  O.  Xi§že  oznajmic,  že  sio  tego  podejmujesz,  abym  t^  wiado- 
mošci^  uszcz^álivvil  kolegów.  W  Belwede||e  grzeczni  dot^d, 
zdaje  si§,  že  pasya  parád  ostudza  si§,  nie  ,oeyta  jak  liberálně 
dzienniki  i  pisma;  mówi^c ,  že  trzeba  wíedzieč,  jaki  jest 
duch  publiczny.  Monseigneu^Stas  w  wiel]|^ich  tam  láskách, 
oswiadczoho  nawet ,  ižby  nim  bylo ,  žeby  "  m§žczyzni  by wali 


356  LISTY. 

na  wieczorach  u  X.  lowickiéj.  Idíi  tam  na  pierwszy  ogicií : 
pp.  Alexander  Potocki,  Tomasz  Lubieiíski  i  Fredro.  Po  wyježdzic 
Lubeckiego,  Monseigneur  Stas  podnióst  nosa  \v  lladzie,  znów 
przez  starosty  zyzopolskiego  wspierany.  Z  Petersburga  nic  no- 
wego,  bo  Pan  jeszcze  z  ministrami  nie  pracuje.  Xi§žna  i  Suítan 
zdrowi. 


1)0  TEGOZ. 


22  gnidnia  1829  roku, 

Pisaíem  wczoraj  do  J.  O.  X.  M;  dzis  jestem  vv  pokojů  Xiežny 
žony,  która  z  panng,  Poniatowsk^  i  X.  Adamem  ladné  rzeczy 
spiewa.  Sultán  z  chorggwi^  Mahometa  porzuca  Teřapia  i  do 
seraju  powraca.  Jamysl^i  dumám  i  przypominam  sobie,  že  poju- 
trze  imieniny  J.  O.  Xigcia :  cbciéj  wigc  przyj^xc  najžywsze  žyczenia 
moje;  za  przybyciem  tu  oddám  wi^izanie.  Kiedy  si§  zobaczym^ 
masz  W.  X.  Moác  nasobie  mnóstvvo  wa/nycb  deputacyj  Towarzy- 
stwa  naszego.  Trzeba  to  pokoríczyc.  Smutnil  znów  odbieramy  wia- 
domosc  z  Poznania,  Arcybiskup  Wolicki  juž  beznadziei.  Tak  Bóg 
wszystkicb  dobrých  zabiera,  wszak  tu  potrzebniejsi  niž  w  niebie. 


DO  TEGOZ. 


,  IG  kwictilia  1830  roku. 

Odsylam  Xiežnie  J.  M.  Colomba,  a  portrét  za  tydzieri  odeszlf . 
Juž  tedy  mamy  sejm  28  Mája,  a  Pan  przyježdža.  Tymczasem 
przešladowanie  przeciw  nicmilym  poslom  zacz^te,  najlepsze  wy- 
ijory,  chc^  by  skasowane  byly,  mianowicie  Godlewskiego  :  nie 
wiedziec  po  co,  za  co  i  przez  kogo,  wyznaczone  b^dzie  z  góry 
šledztwo,  l^kam  sig  by  Senát  na  tyle  chwaly  zastužywszy  sobie, 
nie  potkn^l  si?.  Pan  Z.  przyježdža.  Czy  b?dziesz  J.  O.  X.  M.  na 


LISTY.  357 

30  b.  ni.  Na  sesyi  publicznéj  5  Mája  spodziewamy  si§  postavvic 
i  odkryč  Kopernika.  táže  ustawnie  do  odlewarni;  Xže  Józef  juž 
zacz^ty,  zaczgto  od  glowy  koiiskiéj  i  ogona,  glowa  meža  potem  na- 
st^pi  .Przybyt  juž  z  Paryža,  drugi  odlewacz,  i  wzial  sie  do  roboty 
w  tych  dniach  i  ciseleur  przybyvva.  Jeszczem  Xiezny  ani  Tol- 
dzia  nie  widzial,  spiesz§  sifí  z  listem,  žeby  bojar  nie  odjechal. 
P.  Wtadyslaw  Z.  powrócit  w  dobrém  zdrovviu.  Senatorowie 
w  gíow§  zachodz^  z  haftami  munduvów  SNVoich,  co  za  szakií- 

stwo!  ma  sempře  bene.  S wicz  i  slowa  nie  odpisat  na  list 

mój  i  nasze  interessa;  zrabowal  i  uciekt.  Niech  jednak  postupuje 
w  zawodzie,  a  wyjdzie  toc  dobrze.  Prosze  go^  žeby  mi  przyslat 
co  do  czytania  smiesznego.  Pian  dwóch  stolków  koiiczymy.  Od- 
dají mi§  štatecznéj  lásce. 


DO   TEGOZ. 

7  lipca  1830  roku,  z  Ursynowa. 

Pomiino  sloly,  ci?gtéj  nicpogody, 

Poniimo  wiclirów  szalonych, 
Janie  opiiszczam  méj  skromnéj  zagrody, 

Ani  inycli  krzcwów  zielonych. 

Przecig  že  sIoAcc  zablysto  na  nowo 

Juž  dfcia  wialrów  nic  síysz§  ; 
Spiesz  zacny  xigže,  iwg  sfodk^  rozinow^ 

Przerwač  saniotnj  mg  ciszg. 

Juž  na  kominic  pryska  ogioá  žarkl 

Dym  ggsly  w  górg  si§  wzbija, 
Juž  wkolosta«iac  i  ryuki  i  garnki 

Cliyžo  sig  Laiícclot  zwija. 

Krzata  si?  czoiadž,  lu  Wiklosia  malá, 

Jak  luotyl  wszgdzic  sig  mignlc, 
Taní  Polcia  biegac  srodze  zadyszala 

Garšč  groclíii  ledwie  udžwignie. 


^58  LISTY. 

Nie  spodziewaj  sig,  byin  jak  wioikic pan/, 

Obco  ci  stawiJ  przysmaki, 
Filé,  szarloly,  kreiiiy,  wolowany: 

Mieč  bgdzicsz  pieczeň  i  flaki. 

Polskie  potrawy  ;  a  clioč  niewytworne, 

Žádna  sig  w  sosach  nie  plawi 
Przyjniie  je,  ufam,  serce  twe  wyborne 

Kiedy  je  przyjaiú  zastawi. 

Niech  rázem  z  tobj  i  xigžna  przybywa, 

W  klóréj  tyle  wdzigków  šwieci 
Co  róvvnie  przednio  na  teatrze  gryvsa, 

Jak  rodzi  wyborne  dzieci. 

Czas  jest  juž  wytdingč  po  trudzie  sejmowym 

Skoňczyč  wažne  prače  twoje  : 
I  w  kubku  wina  pod  cienieni  lipowym 

Utopie  troski  i  znoje. 

Obiad  jutro,  we  czwartek,  najpóžniéj  o  godzinie  trzeciéj.  B§d^ 
tylko  Brzostowscy  z  dwiema  córkami.  Gzekani  niecierpliwie  i 
proszg  o  odpowiedž. 


DO  TEGOZ. 


3  listopada  1830  roku. 

Poruczytem  decyzyi  J.  O.  X.  M.  rzecz  cal§  wzglgdem  wydania 
podróžy  moich,  lecz  nie  pragn^lbym,  by  sic  druk  ten  zaczynat 
wprzód,  nimbym  nieprzejrzany  dot^d  r^kopism  onych  przej- 
rzal  raz  jeszcze,  i  póki  V  i  VI  tom  pamigtników  moich  nie  wyj- 
dzie.  U  nas  Bogu  dzi^ki  wszystko  spokojnie.  Spodziewam  si^, 
že  w  Paryžu  przyjd^  rzeczy  do  porz^dku  i  uszanowania  dla 
praw,  masa  bowiem  ošwieconych,  liczniejsza  tam  jest,  niž  roz- 
pustných i  ciemnych.  Nasz  Pan  powrócil  juž  do  Petersburga; 
udac  si§  w  takiém  niebezpieczeiístvvie  do  Móskwy,  prawdziwie 
heroicznym  czynem  nazwac  možná.  Cholera  morbus  zdaje  sig 


LISTY.  359 

usmierzaé,  daj  Bože,  žeby  tylko  na  wiosn^  nie  wznowita  sie. 
Mam  zlecenie  od  pani  vvojewodziny  Potockiéj  zapytac  W.  X.  M. 
czy  pravvda  jest,  že  W.  X.  M.  chcesz  nabyc  patac  jéj  i  w  jaki 
sposób?  Przedaž  bowiem  onego,  jedynie  moglaby  j^  postawič 
w  stanie  zrobienia  ordynacyi.  Pan  ***  zagmatwat  strasznie  jéj  in- 
teressa  popl§tawszy  je  ze  swojemi,  i  wzniecaniem  coraz  nowych 
trudnošci  do  przywiedzenia  do  skutku  tejže  ordynacyi,  lecz  z  któ- 
réj  wczesnie  przewidywac  možná  :  strwonienie  jéj  i  kl§ske  dla 
wnuków.  Pan  ***  jest  juž  we  Lwowie. 

Xi§žna  žona,  pr^dzéj  pono  bgdzie  roz\viazan§,  niž  sie  spodzie- 
wala :  Sultán  spiesznie  przychodzi  do  siebie,  caly  zajaty  musztro- 
waniem  wojsk  swoich,  podtug  europejskiego  sposobu. 

Ja  si§  martwi^  opieszalosci§  w  naszéni  Towarzystwie,  wyzna- 
czone  deputacye  do  róžnych  przedmiotów  zaniedbuj^  si§.  Po- 
wtórnie  wyryta  tu  macica  do  medalu  Kopernika  p^kla  :  wszystko, 
jak  z  kamienia.  Odlew  X.  Poniatowskiego  posuwa  sig  znacznie, 
ale  podstawe  i  plaskorzežby  onego  naglié  potrzeba :  im  wigksze 
na  swiecie  zawieruchy,  tém  wi^céj  z  tém  dzielem  spieszyc  nam 
naležy.  Król  pruski  odmówit  Xieztwu  poznarískiemu,  založenia 
uniwersytetu  w  Poznaniu,  koniecznie  tam  chcg,  j§zyk  polski  za- 
gubic,  odbieram  wzglgdem  tego  ustawne  skargi.  Tož  samo  i 
w  Galicyi.  Starosta  zyzopolski  upit  sie  á  table-ďhóte  w  Diissel- 
dorff,  a  gdy  zacz§to  mówic  o  rozruchách  w  Bruxelli  porwal  si§ 
od  stolu,  jak  waryat,  dobyl  szpady,  krzycz^c  :  aallons  les  mettre 
á  la  raison  »  tak,  že  go  porwac  musiano,  i  bez  rozumu  zawiešó 
do  stancyi.  Do  nikogo  tutaj  nie  pisze,  mówig,  jednak,  že  ma 
wkrátce  powrócič.  Dom  juž  ma  naj§ty.  Powracaj  W,  X,  M.  co 
predzéj,  przytomnosč  jego,  równie  nam  jest  pož^dan^,  jak  po- . 
trzebng.. 


DO  TEGOZ. 


17  listopada  1830  roku. 

Tyran  mój  S***  tak  mi§  juž  przygniótl,  že  i  pisn^é  nie  moge, 
zdaj^  si§  na  dyskrecy^,  niech  sie  dzieje  co  chce.  Nie  raczyl  mi 


360  LISTY. 

nawet  doniešé,  czy  odebrat  UO  woluminów,  to  jest  po  10  exeni- 
plarzy,  czterech  davvnych  tomów,  za  które  miat  mi  przystac  /iO 
excmplarzy  V  tomu.  Czekam  ich  niecierpliwie. 

Jestesmy  tutaj  smutni  i  niespokojni :  20  niedojrzatych  studen- 
tów  i  podoficerów  utworzyío  szalony  prawdzivvie  spisek,  zgtíi- 
dzič,  albo  przynajmnioj  schwytac  W.  Xiecia.  Nie  mogío  sig  to 
pomiescič,  jak  w  glowach  niemaj^cyclť  žadnego  zastanowienia 
na  skutki.  Policya  oddawna  czuwaía  na  nich,  može  nawet  par 
des  agens  provocateurs  podžegala  ich  do  tego.  Dwóch  niewier- 
nych  spiskowych  wydato  rzecz  cala.  Odbyvvaj^  si?  sledztwa 
przez  professorów,  generalów  :  Rožnieckiego,  Stasia  Potockiego, 
Rautenstraucha  i  Fredr§.  W.  Xi§ž^  nie  chce  wierzyé,  by  mto- 
dziež  sama  dzieto  to  zbrodnicze  uknovvala,  chce  dojsc  koniecznie, 
czy  i  kto  z  dojrzalszych  i  znaczniejszych  nie  wchodzit  w  to,  ale 
na  próžno;  któžby  rozs^dny  chcial  takim  zamachem,  wystawiac 
na  sztych,  nawet  to  w^tte  istnienie  naszc?  Trwožy  nas,  iž  Wielki 
Xi^že  poslal  o  tem  raport  do  Najjasniejszego  Pana ;  l§kamy  si§, 
by  Pan  ten  popgdliwy  w  swoich  decyzyach,  jednym  zamachem 
pióra  nie  zniszczyl  wszystkiego,  a  przynajmniéj  uniwersytetu ; 
gdyby  mi^dzy  naszymi,  nie  panowaía  taká  odrotwiatosc  na  wszy- 
stko,  wczesnieby  nalézalo  czynic  w  tém  potrzebne  przetoženia. 
Takie  wyst§pne  glupstwo  kilkunastu  pólglówków  spadac  ma  na 
naród  caly !?  W  tém  wszystkiém  równie  jak  w  innych  sprawach, 
W.  Xi^že  postepuje  sobie  z  zadziwiaj^cém  prawdziwic  umiarko- 
waniem  i  wzgl^dami  na  prawo.  Oburzaj^ce  abuza  odkrywaj^ 
sig  w  municypalnosci  naszéj,  niestychane  kradzieže  w  kwate- 
runkach.  Wyznaczona  kommisya  šledzi  to,  Kožmian  w  niéj  przy- 
ktadnie  zasiada,  ale  ztodzieje  jak  zwykle,  wykrgc^  sig  z  tego. 
Po  Europie  wsz§dzie  albo  sig  tli,  albo  juž  gore.  I  ja  žaíuj§  ze- 
szlego  ministerium;  bylo  ono  roztropnc  i  umiarkowane,  može 
trochg  za  trvvožliwe,  zobaczym  co  zrobi  nastopne.  W  Anglii 
Wellington  niebardzo  mocno  siedzi.  Kraj  niespokojny.  Ciekawy 
kongres  w  Londynie;  mówig,  že  Pozzo  di  Borgo  odwolany. 
Panu  naszemu  chce  si§  wojny,  ale  go  brat  przezorny  wstrzymuje 
od  niéj.  L'abbé  Lamennais  zagorzalym  zrobil  si(^  republikani- 
nem.  Szaniawski  zawotany  od  panny  Laury,  pojechal  doWiednia. 

^Yzglgdem  palacu,  Xigžna  žona  musiaía  juž  doniešc  J.  O.  X.  M. 


LISTY.  361 

O  cenie  ;  jabym  rad,  žeby  patac  Xcia  niegdy  wdy  ruskiego 
W.  X.  Mosci  si§  dostal.  Xi^žna  zdrowa,  ile  blizkie  rozwi^zanie 
pozwala.  Suttan,  jak  wszyscy  tyrani,  popedliwy  i  pelny  kapry- 
sów,  ale  zdrów. 

Juž  nie  mog§c  sam  inwentowac,  by  sie  rozerwač,  zacz^lem 
ttómaczyč  satyry  Horacyusza.  Co  W.  X.  M.  robisz?  czy  historya 
litewska,  czy  wlasne  pamigtniki  zatrudniaj^?  zach§cam  do  obu, 
i  oddajg  si§  lásce  i  przyjažni. 


LO   TE60Z, 


Londýn,  25  sierpnia  i  831  roku. 

Nie  wiem,  czy  dawniejsze  listy  moje  doszly  J.  O.  Xi^cia;  dla 
zaszíych  rozterek  w  Belgium,  nie  moglem  jechac  do  Bruxeli;  pu- 
scitem  si§  parowym  statkiem  do  Roterdamu,  a  ztamt^d  podo- 
bniež  tutaj.  Stanutém  tu  21  dužo  zm^czony,  a  nawet  chory :  je- 
stem  trochy  lepiéj.  P.  Walewski  doniesie  W.  X.  M.  obszerniéj 
o  wszystkiém.  Jutro  naznaczyl  mi  dzieri  lord  Palmerston,  i  to 
tylko  jak  prywatnemu,  ošwiadczyt  nawet,  že  i  u  Króla  przyj§- 
tym  nie  bed§,  ani  mu  listu  W.  X.  Mosci  oddám  :  jutro  spodzie- 
wam  si§  od  niego  grzecznošci,  ale  nic  wi§céj.  B§d§  si§  jednak 
starat  z  umiarkowaniem  dowiedzieč  od  niego,  co  w  pomysl- 
ném albo  niepomyslném  dla  nas  powodzeniu,  czynič  dla  nas  za- 
myslaj§.  Moskwa  zadata  tu  zabavv§  w  Belgium,  u  siebie  takže 
niespokojni.  Lord  Grey  staby  czlowiek,  codzieri  choc  na  godzin^ 
byvva  u  pani  Liewen,  wiele  ust§pil  juž  z  bilu  reformy,  co  go  nie- 
popularnym  czynič  zaczyna,  i  nast§pic  to  može,  že  si§  ministe- 
ryum  zmieni.  Niezr§cznie  i  niewczas  colonel  Evans  vvniosl  pol- 
ski  interes  do  izby,  niegor^co  to  byto  przyjgtém,  poczém  Lord 
Londondery,  który  juž  obiecal  byl  interes  Polski  wniesč  do  izby 
wyžszéj^  odeslal  Walewskiemu  papiery  wymawiaj^c  si§  z  tego. 
Pisalem  do  lordów  Landsdovvn,  Grey,  Brougham,  odeslalem  im 
listy,  prosz^c,  by  mi  ^vyznaczyli  godzine  do  widzenia  ich,  nie- 
nast^pi  to  zapewne,  jak  za  dni  kilka,  bo  tu  wszystko  powoli :  da- 


362  LISTV. 

wni  tu  moi  znajomi  Fox,  Sheridan,  pomarli,  dzis  nikogo  nic 
znám  :  udaní  si§  nakoniec  do  dawnego  laskawogo  Xi^cia  dc  Sus- 
seXj  jest  on  nam  bardzo  przychylny,  može  przcz  niego  trafie  i 
do  króla.  Poznalcm  sie  juž  z  cdytorami  gazet,  bgd^;  sie  starat  po- 
znač with  thc  Icading  niembers  of  Parliament.  Londýn  nie  nia 
dla  mnie  tego  úroku,  jak  przedtém;  czy  to  stárosc,  czy  niespo- 
kojnosé  o  biedn^  ojczyzng  nasze :  přzytém  niepojgta  drožyzna. 
Walewski  powiada  že  koniecznie  potrzebna  mi  jest  kareta,  a  to 
3  1/2  fun.  steří,  na  dzierí  kosztuje,  cóž  dopiero  do  innych  wyda- 
tków ;  ci^gn^c  b§dg  i  mojemi  póki  možná  :  byleby  to  na  dobře 
dla  nas  wyszlo,  to  nie  žal.  W  calych  Niemczech  publicznosc  za 
námi,  rz^dy  przeciwnie,  równie  jak  bankierowie,  którzy  glgboko 
z  Rossy^  zaszli  w  požyczkach.  W  Frankfurcie  posel  francuzki  po- 
wiedzial  mi,  iž  wié  z  pewnoscig,,  že  gdyby  Moskale  wyjsc  mieli 
z  Polski,  wraz  na  ich  miejsce  wnijd^  Prusacy.  Zdarli  oni  maskg 
i  oswiadczyli  poslom  francuzkiemu  i  angielskicmu  w  Berlinie, 
iž  nie  s^neutralnymi,  tylko  nieczynnymi;  že  žycz^  powodzenia 
Moskalom,  a  nam  úpadku,  i  že  pií^wszym  pomagac  h^(\^,  ilo 
možná.  Spytam  jutro  lorda  Palmerston,  co  w  takim  wypadku 
uczyni^.  Xže  Talleyrand  na  wsi,  lecz  wkrótce  powraca,  z  nim 
obszerniéj  b§dzie  možná  mówic.  Jutro  dodám  o  widzeniu  sig 
niojém  z  1.  Palmerston.  List  mój  do  cesarza  M.  nie  doszedt  tu- 
taj,  Times  žyczy  go  mieé,  kaž  W.  X.  M.  dač  go  poslaiícowi,  co 
listy  te  przyvviezie.  Walne  zwyci^ztwo,  lub  zaburzenie  na  Mo- 
skwie,  te  jedné  zbawic  nas  mog^.  Nie  rozpaczam,  i  mam  w  Bogu 
nadziej^.  Grzymata  doniesie  o  požyczce,  ta  idzie  loniwo. 

26  Sierpnia.  Pózno  wczoraj  odebralem  grzeczne  odpowiedzi  od 
lordów  Grey  i  Landsdowne,  pierwszy  naznaczyl  mi  audyency^ 
na  poniedziaíek  na  1 ;  drugi  na  dzis  oáz  poíudnia :  može  wigc 
bgdf.  mial  jeszcze  czas  napisač  do  W.  X.  Mosci  o  skutku  rozmów. 
Trzeba  koniecznie  staraé  si^  znaležc  jakie  sposoby 'pevyncgo  ko- 
respondowania,  gdyž  dot^d  napróžno  si^  tylko  pisze  i  m^czy. 
B§dg  u  X.  Esterhazego  wczas,  by  mi  o  wszystkiém  donosil,  ale 
jak?  Czy  nie  možnaby  zapewnic  sobic  pewnéj  konmnikacyi  przez 
Wiederi.  Prosz^;  byč  pewnym,  že  mimo  starganych  sil,  nic  nie 
omieszkam,  byuslužyé  wiernie  krajowi,  i  by  pobyt  mój  w  An- 
glii, aczdrogi  bez  miary,  nie  byl  darenmym  :  juž  podalem  do  ga- 


LISTY.  363 

zet  tutejszych  artykul  jeden,  poszle  i  wiecéj  :  pisaleni  do  Ame- 
ryki  zach§caj§c  do  skladki. 

2  1/2godzina.  Wlašnie  powraoam  od  lorda  Palmerston,  roz- 
mowa  nasza  trvvala  przez  póltory  godziny,  tresč  jéj  pokrótce 
opowiem.  Oddaj^c  mu  list  W.  X.  M.  oswiadczylem  w  imieniu 
jego  i  národu  wdzi^cznosc  za  dobře  chgci,  które  dotad  dla  nas 
okázal  i  nadzieje,  že  je  faktami  stwierdzi ;  dodalem,  že  naród 
polski,  najwieksz^  pokládá  ufnosc  w  szlachetnych  uczuciach  mi- 
nistrów  i  národu  angielskiego.  Odpowiedzial,  že  jak  czlek  pry- 
watny  žyczy  nam  najlepiéj;  ale,  že  jak  minister  króla  zwiazany 
jest  traktatami  i  przymierzami  z  Rossy^,  których  latwo  zryvvaó 
nie  možná,  že  Anglia  jest  tylko  gwarantka  traktátu  wiedeň- 
skiego,  že  dot§d  nie  može  nas  uwažac,  tylko  jak  tych,  którzy  gó 
piervvsi  zerwali,  že  na  propozycye  iisedyacyi^  Rossya  odpowiada, 
že  jest  tylko  o  dwa  pochody  od  Warszawy,  i  že  wkrótce  sama 
z  buntownikami  skoriczy.  Odpowiedzialem,  že  nie  my  zerwalismy 
umowy,  ale  Rossya,  gdy  pierwsza  przez  szesnascie  lat  gwalcila 
codzieň  umowy  te,  že  post§pki  W.  Xi§cid  byly  najokropniejsze  i 
že  rozpacz  przywiodía  nas  do  powstania,  zapytalem  daléj,  czyli 
b§de  mógl  oddac  list  W.  X.  Mosci,  królowi  ?  odpowiedzial,  že  wa- 
tpi,  že  list  od  Prezesa  Rz§du  nieuznanego  jeszcze,  nie  može  byc 
przyj§tym  bez  zerwania  z  Rossya,  že  wniesie  to  do  Rady  Mini- 
strów  i  da  mi  wzgl^dejn  tego  odpowiedž;  nie  spodziewam  si§  je- 
dnak pomyslnéj.  Mówilem  daléj,  že  sprawa  nasza  jest  spraw^ 
Europy,  spraw§,  ludzkošci,  že  gdybyšmy  innéj  nie  mieli  zaslugi 
w  oczach  mocarstw,  jak  tg,  žesmy  rozdarli  mnieman^  niezwycie- 
žonosci  rossyjskiéj  opini^,  juž  i  ta  jest  wielkg.  Dokazališcie  i  do- 
kazujecie  cudów,  odpowiedzial,  nigdysmy  nie  rozumieli,  žebyscie 
tak  dlugo  wytrwač  mogli.  Nie  potrzebaž  rzeklem  zachowac  ta- 
kiego  národu?  czemuž  nie  uczyniciedla  nas  tego,  coscie  uczynili 
dla  Grecyi  i  Relgów  ?  czemužby  nie  zwolac  kongresu,  gdzieby  i 
polski  pelnomocnik  byl  przypuszczony  i  nie  uložyč  tam  spraw  i 
niepodleglosci  naszéj  ?  —  Interes  wasz  inszym  jest  odpowiedzial, 
Grecy  przez  piec  lat  walczyli.  Porta  rady  im  daé  nie  mogla, 
handel  nasz  przez  korsarzów  wiele  cierpial.  —  Straszniejszym 
rzeklem  nad  wszystkich  korsarzów  jest  cholera,  i  powietrze  tuž 
za  nim  id^ce.  —  Gdybyscie  znaczne  odniešli  zwycigztwo,   to 


36/l  LISTY. 

moglyby  si\;  rzeczy  odmienič;  co  do  lielgów  niówit  daléj,  sani 
król  holenderski  wezwal  nas^  jak  gvvarantóvv  traktátu  wiederi- 
skiego^  a  zatem  mielišmy  prawo  wdavvania  sic  w  Iq  spraw^, 
Mikoíaj  nie  wzywa  medyacyi  naszéj.  Wi^c  gdybysrny  przegrali 
pod  Warszaw^,  opušcicie  nas?  Nigdy,  odpowiedzia},  nie  dozvvo- 
limy,  by  na  wlos  traktatowi  wiedeiískienm  uchybiono,  i  owszem 
silnie  za  wami  czynic  b§dziemy.  —  Trzeba  nam  niepodlegtošci, 
rzektem,  i  innej  dynastyi,  któr^  niito  nam  bedzie  przyj^c  z  r^k 
Anglii.  Zamilkt,  lecz  zdawato  mi  sie,  že  mu  to  byío  pťzyjemném. 
Skaržytem  sig  daléj,  na  post^powanie  Pmsaków,  przytoczylem 
cat^  ich  niewiarg  :  odpowiedzial,  že  dziwič  si§  tenm  nie  trzeba, 
že  jest  to  ich  interesem,  že  gdybyácie  zostali  zvvycigžcami,  posu- 
n§libyscie  sig  po  Xigztwo  Poznarískie,  Gdaiísk  i  Toruri.  Naszym 
interesem  jest,mówil  daléj,  utrzymac  pokoj,  b§džcie  pewni,  že 
w  przypadku,  gdyby  wojna  mi§dzy  Francyg^  i  Prusami  zaszta, 
Prusacy  i  Austryacy  dla  zapewnienia  sobic  tylu  vveszliby  do  was. 
Donióst  nam  takže,  gdyž  i  p.  Walewski  byl  ze  mn^,  že  na  Hos- 
syi  kolonie  militarne  powstaly,  i  pozabijaty  oficerów  swoich. 
W  catéj  rozmowie  widzialem  wielkg,  wstrzemi^žliwošc  w  wyra- 
zach,  z  którychbyšmy  wielkie  nadzieje  roácič  mogli,  chyba  žehy 
nam  sie  gracko  powiodlo.  Jad^  teraz  do  lorda  Landsdowne  i 
dodám  co  od  niego  ustysze.  X.  Esterhazy  nie  przyj^l  nas; 
wszyscy  si§  tu  jakiegos  widma  l§kaj^.  Ministeryum  tutejsze  nie 
chce  wniešč  sprawy  naszéj  przez  bojažň  opozycyi,  opozycýa 
przez  bojažri  ministrów,  reforma  parlamentu  wszystkich  zaj- 
muje  teraz  jedynie.  Kniaziewicz  obiecuje  si^^  tutaj. 

5'  godzina.  Powracam  od  lorda  Landsdown,  bardzo  mig  przy- 
j§l  grzecznie  i  troskliwie  o  W.  X.  M.  wypytywat,  Iccz  gdy  przy- 
szto  do  interesu,  tož  samo,  co  i  drudzy  :  najgoretsze  žyczcnia. 
Nie  b^džcie,  mówií,  zbyt  wymagaj^cymi  od  Rossyi,  myzbrojnéj 
medyacyi  daé  wam  nie  možemy,  bo  nam  trzeba  pokojů,  ale  ile 
bez  zerwania  z  Rossyi  uczynic  bgdzie  možná,  uczynimy.  —  Pyta- 
lem  czy  može  byc  wniesiony  interes  nasz  do  któréj  z  izb? — od- 
powiedziaí,  žeby  si§  to  na  nic  nie  przydaío.  Lorda  Brougham 
jeszcze  nie  widzialem,  caly  jest  zatrudniony  korrektur^i  praw  i 
pracuje  dzieií  i  noc,  i  na  sessyach  parlamentu  nie  bywa.  Slowem 
w  Bogu  tylko  i  zwycigztwie  nadzieja,  i  ja  jéj  nie  trac§.  Ježli  by- 


LISTY.  365 

tnosč  tu  moja  podhig  zdania  waszego  i  polo/.enia  rzeczy  w  krajů, 
jest  juž  niepotrzebn?,  to  na  cóž  mam  expensowač  sie ;  ježli  po- 
trzebna,  zostane  póki  kažecie.  B^dž  W.X.  M.  zdrów  i  szczesliw, 
i  Ojczyzna  z  nim.  Jeszcze  i  slowa  nie  odebratem  z  Warszawy. 

Dopisek.  W  tym  momencie  przyszla  daj  Bože  by  prawdziwa 
wiadomosc  o  zupelném  zwycieztwie  naszych,  ježli  tak,  to  i  tu  ton 
sie  ministrów  odmieni. 


PO   TEGOZ. 


Lonilyn,  16  wrzcšnia  1831  roku. 

Na  los  szczescia  pisze  ten  list  przez  Hiszpana  pulkownika  Ro- 

driguez,  który  jedzie  w  službě  nasz^:  jestem  tu  od  21  Augusta, 

pisatem  obszernie  do  Xiecia  po  rozmowie  mojéj  z  lordem  Pal- 

merston,  nie  wiem,  czy  list  i  tyle  innych  doszly.  Ja  tu  choc  grze- 

cznie  przyjmowany,   ale  niezacheeany  nadziej^,   nie   przestaj§ 

wszedy  kotatač.  Ale  ciežkie  sprawy  maj{i  na  sobie :  reformě,  ír- 

landya  w  domu,  Belgiam,  Portugalia  za  granicg.  Zazdrošč  naj- 

wi§ksza  i  bojažň  wojny  z  Francy^.  Nie  možná  na  nich  i  jola  po- 

legac,    chyba  žebysmy  walna   bitwe  wygrali.  Excessa    klubu 

w  Warszavvie,  odmiana  rz^du  bardzo  nam  tu  zaszkodzily  :  nomi- 

nacya  Krysiriskiego  na  Prezesa  Banku  zachwiala  kredyt,  do  Jel- 

skiego  bowiem  przyzw^czaili  si§  oddawna.  Nie  posyíam  kopij 

rozmó.w  moich  z  ministrami,  ale  mam  je  na  pismie  i  komunikuj^ 

je  naszym  w  Paryžu.  Po  przejsciu  bilu  reformy  wniesiony  bgdzie 

nasz  interes  do  Izby,  mam  wielu  cztonków  wymownych,  którzy 

go  popierac  b^d^i.  Wszyscy  liberalni,  uczeni,  cala  publicznosč  za 

námi.  Pracuj^,  depcze,  ile  sil  stáje,  daj  Bože  by  si^  to  na  co 

przydalo.  Wiele  tu  szkodzi,  žes  W.  X.  M.  nie  na  czele  rz^du. 

Kruk  dopicjl  swego,  vvidzi  si^  nad  wszystkimi.  Tymczasem,  ja 

nie  wiem,  jak  tu  jestem,  bo  gotowi  mi  zarzucič,  že  ze  zmian^ 

rz^du  i  moje  credentiales  nic  nie  warte.  Wystawiam  ministrom, 

jak  nieprzyzwoity  jest  ton  moskiewski  i  wyrazy  :  urendez-vous  á 


866  LTSTY. 

discrétion :  že  nie  godzi  si(^  tak  mówic  do  walecznego  národu, 
który  dzicsi^x  wicków  liczy  istnienia,  vvolnosci,  i  nicpodlegtošci, 
który  nia  wielkie  wspomnienia:  przyznaj^  to,  i  može  siy  to  od- 
mieni.  Žycie  tu  moje  jest  najsniutniejsze,  kompaniów  nie  ma, 
tylko  koterya  mahi,  gdzie  mie  Walewski  nie  mógl  wprowadzic. 
O  ósméj  i  póí  juž  idc  spaé.  Drožyzna  nad  vvszelkic  poj^cie;  niech 
mi  powiedz^i,  co  mam  robic,  choé  przykro  i  trudno,  gotowem 
stužyc  do  šmierci.  Zdrowie  moje  w^tle  przez  ustawn^  niespokoj- 
nosc  o  losy  nasze  i  o  przyjaciól.  Daj  mi  W.  X.  M.  wiedziec  o  so- 
bie,  kaž  spytač  jak  si^  maj§  wstancyi  mojéj  i  w  Ursynowie. 


DO  TEGOZ. 


z  Londýnu,  4  iistopada  1831  roku. 

Wsród  strapienia,  które  mie  od  ostatniego  rozbicia  naszego 
obareza,  jakáž  pociecha,  odebrac  wiadomosč  od  cnotlivvego 
mgža!  Co  w  liscie  tym  zaleconém,  wszystko  w  ezasie  swoim 
uczynione  bylo,  kopie  podaií  i  listów  moich  do  Palmerstona 
przesyíam  do  kolegów  w  Paryžu.  Ufam,  že  pewng,  okazyg  ko- 
munikowane  h^x\^.  Tu  od  rozbicia  naszego,  žywo  lituj§  si§  nad 
námi,  zapewniaj^i,  že  wstawienie  najsilniejsze  czyni^  za  námi 
w  Petersbuťgu  i  odbierajg  zapewnienia  saméj  laskawošci  :  cre- 
dat  Judeus.  Heithsburry  wcale  nas  nie  popiera  na  pólnocy, 
Francya  róvvniež  zimno  czynila  za  námi  :  to  vviemy  z  pewnošeia. 
W  krótkosci  wyrazic  nmszc,  com  tu  w  ci^igu  postepowania 
mego  uwažal :  najwigkszy  jakis  przestrach  llossyi,  iž  minislmwie 
w  rozmowie  ze  mn^  kr^cili  siq  jak  na  szpilkach,  unikali,  bo 
nie  lubimy  widzieé  tych,  którzy  nam  winy  nasze  przypominajy. 
Któž  uvvierzy,  že  lord  Brougham,  kanclerz  wielki,  tak  byl  malým, 
že  przyjyc  mi§  nie  chcial,  kázal  mi  powiedzieč  že  niezmiernie 
žaluje  tego,  žeby  mi§  rad  bardzo  poznač,  ale  wzglody  dla  R.... 
nie  dozwalajij  mu  tego.  Xi^že  Sussex  niezmiernie  grzeczny  dla 
ninie,  prosil  mi\í  kilkakroc  na  obiad,  ale  o  interesie   naszym 


LISTY.  367 

mówic  unikat,  i  t:ik  vvszyscy  :  przeciwnie  cata  publicznosc  go- 
r§c^  jest  za  námi,  druk  takže,  który  cz^sto  podsycann.  Imi§ 
Wasze  jak  wsz^dzie  tak  i  tu  \ve  czci  najwi§kszéj  i  nie  umrze 
nigdy;  w  tém  i  w  sumieniu  najwi^ksza  pociecha.  Bil  reformy 
calkiem  i  rz^d  i  kraj  zajmuje  i  wielu  rozruchów  stáje  si§  przy- 
czyn§.  W  Brystol,  okropne  zaburzenie  wiele  szkód  przez  pijany 
hoíot§  sprawiío  :  za  zejsciem  si^  do  parlamentu  ,  reforma 
naprzód  przyjdzie  na  stót  :  partye  žaci^te,  zawziete  na  siebie, 
jak  nigdy  nie  byty :  jednak  reforma  przejdzie.  Chc^  takže,  okrzesač 
biskupów,  a  nawet  ich  wyrzucic  z  izby  parów,  bo  oprócz  biskupa 
Norwich,  wszyscy  przecivv  reformie  wotowali.  Po  tym  interesie, 
wziety  b^dzie  wniosek  o  pokazanie  papierów  dyplomatycznych 
w  sprawie  naszéj.  Zaznajomitem  sig  z  przedniejszymi  czlonkami 
parlamentu,  ci  piorunowac  běda  za  námi.  Czuj§  i  ja  potrzebg 
zostania  tutaj,  lubo  to  bgdzie  z  naraženiem  si§  na  smutný  može 
koniec,  zdrowie  moje  coraz  lichsze,  ustawne  rozvvolnienie  žot§dka 
i  bolesci,  przytém  asthma.  Drožyzna  nad  wszelkie  poj§cie;  tak, 
že  žyj§c  najskromniéj  ledwie  sig  z  cztekiem  na  dzieň  funtem 
obejde,  wyjechaíem  z  malým  wÉsnym  zápasem,  ten  uptywa,  a 
od  wyjazdu  mego  i  stowa  od  nas  nie  miatem,  nie  wiem  co  sig 
tam  dzieje  z  moim  synowcem ,  ze  stancy§. ,  z  dziecmi  mego  " 
czteka,  które  jak  swoje,  bo  u  mnie  chowane  kochám,  nakoniec 
z  Ursynowem  :  styszg,  že  zupetnie  spustoszony.  Ježeli  W.  X.  M. 
možesz  si^  co  o  tém  wszystkiém  dowiedzieč,  racz  mi  doniešc 
i  ježli  si§  niezawodna  zdarzy  okazya  dobrzeby  byto,  žebys 
W.  X.  M.  na  moje  řece  do  lordów  Palm  :  i  Grey  raz  jeszcze 
napisal.  Przedsi^\vzi§,tem  wi§c  zostac  tutaj,  tém  bardziéj ,  že 
p.  Walewski  zeni  si§  w  tych  dniach  z  lady  Raroling.  Montaigu, 
córkg,  lorda  áandwich,  bierze  z  ni^  30,000  f.  szt.  posagu  i 
opuszcza  Angli^  :  nie  bytoby  tu  wi§c  nikogo.  Wal.  Krasiúski 
juž  po  katastrofie  przyjechat  i  nie  miat  sposobnosci  co  robic, 
wkrótcc  na\vet  wyježdža;  Bóg  wié,  jakie  wypadki  mog^  nast^- 
pic,  polrzeba,  žeby  kto  mógt  tu  rz^dz^cych  zainformowac ;  kto 
wie  ilu  awanturzystów  i  nie  Polaków  i  Polaków  može  tu  przy- 
byc,  od  kogóž  si?  tutejsi  dowiedz^  o  rzeczywistošci  i  charakterze 
ich?  Poswiecam  si^  wiec  na  niewygody,  biede,  na  mgty  i  wilgoci 
tutejsze  i  zostaj^. 


368  LISTY. 

Paryž  juž  pelcn  naszych,  jak  to  Plater  donicsic  :  wszysoy 
zagorzalcy  tam  sig  žebrali,  i  drž^,  žeby  nie  popelnili  szaleristw 
jakich  i  nie  rzucili  plamy  na  tak  swigt^  spraw?  nasz^.  Oficerowie 
Parczewski  i  Leszczyiiski  zajechali  do  HuU,  i  uczciwie  z  talentu 
swego  utrzymuj^  si§.  Roman  Soltyk  przejechal  tylko  do  Paryža 
Franeuzi  zdaj^  sig  znowu  przychylniejszymi  za  námi.  Odkrylem 
tu  awanturzystg  Francuza,  który  vvzi^wszy  imi§  Malacbowskiego, 
u  rz§du  o  pieni^dze  žebral.  Lord  Palmerston  byl  mi  wdzig- 
czny.  Za  jedyn^  pociech§  miec  b§d§,  gdy  mi  W.  X.  M.  donosic 
bedziesz  o  sobie,  o  swoich  i  co  sig  w  krajů  dzieje,  piervvsza 
wiec  rzecz  :  pevvnři  do  Paryža  upatrzyc  kommunikacy^,  bo  ztam- 
t§d  tu  niema  przeszkody.  Nalegatem  bezprzestannie  o  konsula  i 
b^dziem  go  mieli ;  zalecany  P.  White,  lubo  bardzo  nam  úslužný, 
w^tpi^,  žeby  byl  zdatným  na  takie  miejsce.  Co  si§  z  námi  stanie, 
gdzie  si<^  spotkamy  i  kiedy?  jeili  wielka  zawzi§tosc  nie  wiem, 
czy  pewne  Szvvajcary  ?  Ja  ježli  zimg  przežyj§,  radbym  si§  gdzie 
z  W.  X.  M.  zlgczyč.  Tecum  vioere  ainem,  tecum  obeo.m  libens. 

5  listopada.  Bylismy  z  .p  Walevvskim  na  Downing  Street 
pokazuj^c  lordowi  Palm.  z  konstytucy^  w  r^ku,  jak  oparci  na 
niéj  silnie  bronic  nas  mog§  od  zemsty,  konfiskat  i  zmian 
w  konstylucyi.  Powiedzial,  že  dawno  juž  o  to  pisal,  i  teraz 
powtórzy,  ale  že  dumne  bojary,  strasznie  z§by  ostrz^  na  nasze 
maj^tki.  Znajduje  on ,  že  ja  jestem  za  gor§cy  :  a  ja  znajdujg, 
že  on  zinmiejszy  od  lodu,  lubo  dobré  nia  ch§ci  i  grzeczny 
dla  nas. 


no   TEGOZ. 


Londýn,  2  grudniá  1831  roku. 

Južem  odpisal  na  list,  który  prosto  przyszedl  pod  nioim 
adresem,  teraz  odpisuj^  na  ostatni  z  2k  listopada.  Jakém  sif 
tylko  dowiedziat ,  že  Talleyrand  žyczy  tu  waszéj  bytnošci ,  tak 
poradziwszy  si^;  Jels  :  i  Walevv  :  niby  w  ci^gu  konwersacyi  na- 


LISTY.  369 

mienilem,  že  w  tulaniu  sie  waszém,  može  Wam  przyjdzie  tu 
szukač  schronienia  :  juž  donioslern,  co  powiedzieli.  Talleyrand 
nie  bylkontent,  zem  tutejszym  o  téj  mysli  wspominal,  swiežo 
atoli  nalegal  na  przyjazd  tu  wasz.  II  faut  que  vous  sachiez, 
mówil ,  que  tout  se  fait  ici  dans  la  haute  société  et  par  la 
haute  noblesse;  on  vous  respecte,  mais  vous  nCúes  pas  P.  C. 
qui  a  influé  dans  le  traité  de  Vienne,  qui  est  connu  dans  la 
diplomatie  :  la  haute  aristocratie  fait  tout  ici.  Przyznaj§,  že  ma 
racy^,  i  zapraszam  Was,  žebyšcie  tu  pospicszyli;  ježli  zwíaszcza 
sprawa  nasza  przyjdzie  na  stol,  nikt  tylko  Wy,  možecie  cos 
w  niéj  zrobič.  Rad^i  jest  žatém  mojg,  przyjechac  samému  lekko, 
dač  mi  znač  o  tém,  a  wraz  stancyg  znaležč  možná.  Tall.  powié, 
co  czynic.  Zapomnialem  powiedziec ,  že  mówi§c  ze  mna  \vy- 
psn^ly  mu  si§  te  slowa:  «  II  faut  leur  donner  des  embarras  ici. » 
Raz  tutaj ,  poznacie  co  czynic  trzeba  bedzie  :  ježli  žyč  podíug 
urodzenia  i  dostojeiístwa,  to  bedzie  niezmiernie  drogo,  jesli 
tylko  osi^sc  gdzie  na  wsi  prywatnie,  to  mi  si§  zdaje,  že  nawet 
z  famili^,  nie  bedzie  može  drožéj  jak  w  Szwajcarach.  Zawsze 
dobrze  tu  zawitac,  rzeczy  tak  z  poczciwymi  uíožyc,  žeby  cen- 
trum wszystkich  znoszeň  sie  z  jakiéj  b§dž  strony,  byío  w  Was, 
i  komunikacya  dobrze  zapewniona.  Nie  mówiíem  wam  wprzódy 
o  tém,  naprzód ,  žem  widziat  tu  tylko  trwožliwošc  zamiasl 
energii;  powtóre,  žem  mniemaí,  že  trzeba  bližéj  zostavvic  tego, 
co  wszystko  prowadzit  i  co  (gdyby  nie  opieszalosc  vvodzów  i 
zdrada  bezecnego  Krukowieckiego)  bylby  dzieto  do  szczešliwego 
korica  doprovvadzií.  Nie  trzeba  jechac  na  Lutecygi,  radzilbym 
z  Moguncyi  wsiasc  na  parowy  statek  London  Mercliont  najlepszy, 
i  z  Roterdamu  prosto  przybyc.  Ach  !  co  za  radosčdla  mnie  be- 
dzie ogl^dac  Was  !  Cokolvviek  drožéj,  ale  nieróvvnie  wygodniéj 
bedzie  jechac  naCalais,  prosto  do  Drogogradu.  White  bgdzie  pono 
mial  miejsce  w  Memlu,  ale  tylko  *.^50  f.  szt.  na  rok,  c'est  un 
pied  dans  Tétrier.  Wczoraj  podpisatem  kontrakt  šlubny  Wale- 
wskiego,  pojechali  na  wies,  wracajíi  za  tydzieií,  potem  do  Pa- 
ryža.  Malopolski,  co  byl  w  Kalkucie  wraca  do  Polski.  Jelski  i 
Grzymala  takže  do  Paryža  lub  do  Genewy,  a  tak  ja  sam  zostan§, 
ale  spodzicwam  sie,  že  niedlugo,  gdyž  pospieszycie  tu.  Talleyran- 
dowi  možem  sie  niepodobaí,  ale  tutejsi  bardzo  grzeczni  dla  mnie, 

24 


370  LISTY. 

cóž  (lopieťo  dla  Was.  Tak,  Wy  tylko  niožccic  tu  czogoš  dokazac. 
Parlament  zaczynaja  \ve  wtorek;  po  sprawie  bilu  reformy,  o  nas 
mówič  zaczn^.  Zawzictosc  migdzy  stronami.>vielka,  L.  Grey  mo- 
dyfikujc  swój  bili.  Królowa  gtošiia  tory,  król  dotad  przecivvnie, 
kwasy  inicdzy  matžeňstwem.  Zaburzcií  jednak  niespodziewam 
si§,  luboby  Galia  bardzo  tego  žyczyla.  Koricze  oczekuj^c  pani 
Plansowskiéj,  r^czki  calujg,  dziatw§  šciskam.  Samému  wszel- 
kiego  od  Boga  szczosciažycze. 


DO  TECiOZ. 


Londýn,  O  grudnia  1831  roku. 

Odebralem  list  wasz  2  b.  m.  Niezmierniezmarlwiony  jestem, 
že  trzy  listy  moje,  juž  po  dwóch  piervvszych  pisane  niedoszly  r^k 
waszych,  tém  bardziéj  žem  si^  vv  nich  szeroko  wypisat  o  wszy- 
stkiém,  co  Wam  wicdziec  naležato.  Povvtarzam  tu  w  krótkošci : 
staralem  si§  w  ci^gu  roznióvv  z  Greyem  i  Palmerstonem  wyba- 
dač,  jakby  Was  tu  widziano,  gdyby  okolicznošci  tu  schronič  si(; 
kázaly?  odpowiedziano,  že  tu  umiejg  szanovvac  nieszcz^scie  zwla- 
szcza  w  osobie  tak  powažanéj  i  wysoko  cenionéj.  Grey  dodal : 
miejsce,  na  którém  jestem  przynagla  mi(^^  do  cyrkumspekcyi  i 
dla  tego  mu  nie  odpisaíem.  Slowem  naczelnicy  dzisiejsi  i  ich 
strona  w  parlamencie,  najoboj^tniejsza;  król  w  mowie  swojéj  i 
slowa  nie  wspomnial  o  nas,  a  ten,  co  adres  odpowiedni  na  mowf- 
i§  wnosil,  przyjaciel  mój,  lubo  mi  przyrzekí  že  o  nas  wspomni, 
ministrowie  przemogli  na  nim,  i  zamilczaí.  Ja  jednak  rozumicm, 
že  bytnosc  tu  wasza  bedzie  požyteczn§  i  starý  kulawy  lis  zape- 
wliia  o  tém,  dodaj^c :  chocby  dla  tego,  žeby  im  tu  klopotu  naba- 
wic.  Odpisujg  jak  kažocie  do  Calais.  Južem  zamówil  stancy^ 
prawic  naprzeciw  mojéj,  tak^  wlasnie,  jak  chcecie  i  dosyctanio, 
bo  tylko  po  2  funty  na  tydzieií.  Na  prowincyi  osobli\vie  \v  Ue- 
vonsbire  i  z  familia  lanio  žyč  b(^dzie  možná.  Jak  ujrzymy,  že  tu 
bytnosc  nasza  niepofrzebna,  bpdziemy  si^  tam  mogli  wszyscy 


LISTY.  37Í 

schronic.  Tymczasem  czekam  co  pr^tlzéj  Aviadoiiiosci,  kiedy  sie 
mamy  spodziewac,  žebym  juž  ostatecznie  naj§t  stancya^,  tylko 
zamóvvion§,  jest  ona  natejže  ulicy  co  i  moja  pod  n.  Í2  wi§c  za- 
jodžcie  prosto  do  mnie,  George  Street  Hannover  Square  n.  30. 
Jelski  wyjechat  obježdžac  fabryki  na  pare  tygodni.  Walewski  juž 
oženiony,  za  tydzieii  wyježdža  do  Paryža.  Grzymaía  može  przed 
nim,  a  tak  ja  jeden  zostaJQ.  Krasiiíski  do  Sydmuth  \v  Devonshire 
wyjechat  dla  oszcz§dnošci,  ja  si§  exekwuj§,  pisatem  do  domu  po 
nowe  posilki.  Jakže  rad  jestem,  že  przyježdžacie,  jezli  co  može- 
cic  tu  zrobic,  to  chyba  Wy,  wreszcie  przekonacie  sig  i  o  moich 
btedach  i  o  mojéj  gorliwošci.  Južem  pisat,  co  kulawy  lispowie- 
dziat  :  «  lei  tout  se  fait  dans  la  haute  société  et  par  la  haute 
aristocratic)),  a  kiedy  wszyscy  tu  naši  biorg  tytuíy  comtów,  ja  na- 
wet  l)aronem  nie  umiem  si^  nazwac.  Mam  jednak  wielu  przyja- 
ciót,  i  tych  nie  dla  siebie,  ale  dla  krajů  užywam.  Caetera  coram. 


DO   TEGOZ. 

Loiulyn,  17  niaica  1832  roku. 

Po  wyježdzie  W.  X.  M.  nic  si§  tu  szczególnego  nie  przytrafilo, 
prócz  klótni,  o  któréj  Avczoraj  dopiero  od  p.  J.  Cambell  dowie- 
dzialem  sig,  zaszléj  na  obiedzie  komitétu,  po  wyjsciu  juž  mojém 
ztamt^d,  a  to  miedzy  Kirwanem  i  p.  Churchill.  Ostatní  lubo 
wymowny,  nienajlepszg,  ma  reputacy^,  ale  protegovvany  przez 
iOrda  Palmerstona  i  Webster  whose  to  ad  eater  heis.  Churchill, 
tak  sig  zapomnial,  že  chciat  si^  boxowac  z  Kirwanem,  Gambell 
chciat  go  zaraz  wykluczyc;  lord  Palmerston  powiedzial,  že  wten- 
czas  i  on  i  Webster  wyjd^.  B§d^  prosit  Bacha,  žeby  te  raeczy 
pogodzit,  ale  co  za  nieszcz§scie  na  nasz§  spraw§  wszedy  i  zawsze. 

Wczoraj  p.  Sienkiewicz  kázat  mi  zawiežc  pak§  do  muzeum, 
ustuchalem,  i  oddatem  samému  bibliotekarzowi,  który  mi  przy- 
rzekt,  že  ksi^žki  w  osobnéj  szafie  b§d^  umieszczone   (1).   We 

(i)  Mowa  tu  o  zbiorze  dziel  do  liisloryi,  lileratury  i  prawa  polskiego  odnosz§- 
cych  slg,  który  do  Britlsli  Museum  oflarowanc  byly. 


372  LISTY. 

wtorek  przcjdzie  reforma  with  the  conimons;  može  bgdzie  czíI 
wspomniec  o  nas  :  muszg  o  tém  z  czionkami  pomów  ič.  Co  za  do- 
wcipny,  wyborny  czlowiek  reverend  D.  Sidney  Smith !  po  Swift- 
cie  nic  nie  byío  dowcipniejszego  i  ^Yeselszego;  može  on  za  námi 
przemówi,  a  raczéj  napisze.  B§d§  sie  starat  znaležó  w  blizkošci 
stancy^,  žeby  Ludwik  mój  mógl  poslugiwac,  prosze  z  pewnosci^ 
oznajmié,  kiedy  Xiyže  powróci.   Oddají  mie  íasce  i  przyjažni. 

18  niarca. 

Bogu  dzi§ki,  niezgody  w  komitecie  skoiíczyly  sie  szczesliwie, 
Churchill  wypedzony  :  lord  Palmerston  sam  na  to  przystaí,  & 
behaved  leke  a  gentleman  :  bylém  wezoraj  na  obiedzie  z  szesciu 
poslami  irlandzkimi,  przycbylnymi  nam  bardzó.  Bailly  caly  tory, 
obiecal  jednak  mówic  z  lordem  Aberdeen,  czyli  on,  co  tyle  kwestyi 
robi  ministrom,  niezapyta  tezi  o|naszéj.  Niewiedzieč,  corobic: 
jedni  chc^,  by  po  bilu  wspomniano  o  nas;  drudzy  by  jeszcze 
czekac,  tymczasem  zniszczenie  nasze  spehiic  sie  može  do  ostatka. 
Nikogo  z  znaczniejszych  nie  widzialem,  zostawuj§c  to  W.  X.  Mosci. 


DO   TEGQZ. 


Londýn,  21  maica  1832  roku. 

Wczoraj  dopiero  wieczorem  oddala  mi  X.  Dino  dwa  listy  do 
W.  X.  M. :  jeden  posytam,  drugi  od  Platera,  že  dužy  i  w  zatrzy- 
maniu  niema  periculum  in  mora,  zostawig  do  przybycia  W.  X.  M. 
Nic  tu  wažnego  nie  zaszlo.  P.  Lieven  powiada,  že  Orla  (hr.  Or- 
lowa)  codzieri  spodziewac  si§  naležy.  Lubo  ze  smutkiemprzewi- 
duj§,  že  wszystkie  W.  X.  M.  zabiegi  i  moje  biednego  starca 
dreptania  na  málo  si§  przydadz^,  jednak  dla  spokojnosci  sumie- 
nia,  czynic  trzeba  co  možná.  Bylém  wi^^c  u  panien  Berry,  pro- 
sz^c  by  i  one,  i  przyjaciólki  ich,  jak  sig  Orzel  pokaze,  okázaly 
zgroz§  sw^  nad  gwaltami  i  okrucieristvvami,  wyrzgdzonémi  u  nas. 
Przyrzekly,  i  wiem,  že  dotrzymajfi.  Lady  Sandwich  zastac  trudno, 


LISTY.  37g 

mam  napi^tych  cztonków  :  byíem  u  Sir  Francis  Burdett.  przy  dru- 
gich  i  on  si§  przymówi.  Bylém  u  R.  C.  Fergusson,  povvszechnie 
szacowanego  independent  member.  Jest  to  czíowiek  bardzo  do 
rzeczy,  i  mÓNvilišmy  diugo :  datem  mu  notatke  gvvaltów  traktátu 
Wiedeiískiego  ;  czuje  on  žywo  nasze  krzywdy,  przyrzekí  upo- 
mniéc  si§  za  námi,  ale  chce  wprzódy  naradzič  si§  z  przyjacioími 
Sir  James  Makintosh  i  innymi,  a  nawet  z  1.  Palmerston,  žeby 
rzecz  przyzwoicie  i  ze  skutkiem  jakim  zrobic.  Móvvilem  mu,  že 
dtugo  odwiekac  nie  naležy,  gdyž  dzieto  zupelnego  zniszczenia  do- 
konač  si§  može  w  přzewloce.  Bytem  wczoraj  na  obiedzie 
u  Talleyranda ;  prócz  svvoich  of  curse  nikogo  nie  byto,  o  nas 
i  stowa  nie  wspomniat,  byt  smutný,  bo  rzeczy  we  Francyi  nie 
dobrze  id§  i  coraz  gorzéj  isc  bed§.  Mlody  Perier  powrócit,  wia- 
domosci  przywiezione  przez  niego,  nie  musz§  byc  pocieszaj^ce. 
Prócz  Walewskiego  nie  widziat  on  nikogo  z  Polaków.  Gdy  Tal- 
leyrand  z  p.  Perier  rozmawiat,  jam  sie  wdat  w  rozmowe  z  pani§ 
Dino,  Zimno  ona  czuje  dla  nas;  powiedziata,  že  nic  do  czynienia 
nie  zostaje,  že  dzis  tak  b^dzie,  jak  w  czasie  wszystkich  podzia- 
tów,  že  wszyscy  bed^  ubolevvača  nikt  sie  nie  ujmie.  Mówita,  že 
W.  X.  M.  nie  dobrze  robisz,  ježli  sie  chcesz  usadowic  w  Anglii, 
že  z  najwi§ksza  oszczednošci^  b§dziesz  žyt  n§dznie  wtyni  krajů  ; 
przeciwnie,  za  tež  samé  pieni§dze,  z  wygod^  i  wszelkiemi  przy- 
jemnosciami  kolo  Tours.  Može,  že  rtia  racy^i.  Nie  žycze  žatém  nic 
stanowczego  przedsigbrac,  czekac  co  czas  z  w§tka  wypadków  wy- 
wije.  Dzis  post  powszechny,  zdaje  si§,  že  powietrze  w  miescie, 
nic  žyjacego  na  ulicach,  wszystko  w  božnicach.  I  jam  smutný 
jak  post,  choč  tlustý  jak  karnawat.  Czekam  niecierpliwie  po- 
wrotu  W.  X.  M.  by  sie  takže  przewietrzyc.  Dom  Taylora  coraz 
smutniéjszy,  nie  maják  ja  i  les  Stuarts. 

Reforma  przejdzie  jutro  w  izbie  nižszéj,  w  wyžszéj  drugie  czy- 
tanie  bez  oporu,  potem  dopiero  zaczn§  si§  spory.  Lord  Stanhope 
byt  u  nmie  ;  odrodzenie  nasze,  zapowiada  on  na  wzruszeniu 
w  Niemczech. 

Ješli  trzeba  b§dzie  ze  20  funtów,  prosze  rozkazač,  i  dač  mi 
swój  adres. 


'ilU  UŠTY, 


DO  TE60Ž. 


Londýn,  22  marca  1832  roku. 

Pisalem  wczoraj  do  W.  X.  M. ;  dzis  odebrawszy  dwa  listki 
jego,  w  których  wyražasz,  že  chcesz  mieó  listy  przystane  do 
siebie,  posylam  ostatnie  z  Paryža^  smutné  i  ciekawe  :  choc  pre- 
zes  tamecznéj  rady  zdaje  nam  sie  byc  przycbylnym.  Doniosíem 
wczoraj  o  rozmovvie  mojéj  z  p.  Fergusson,  skutek  jéj  zgadza 
sif  ze  zdaniem  W.  X.  M.  žeby  wniosku  w  izbach  jeszcze  nie 
czynic.  Ježli  Ortow  przyjedzie,  osmiel§  si§  pójsc  do  1.  Palm: 
i  zacb§cic  go,  žeby  jemu  mówil  o  traktacie  wiederiskim,  o  po- 
wsci^gnieniu  sie  \v  gwattacb,  okrucieristwacb  i  wyludnianiu 
kvaju  naszego.  Kontent  jestem  z  gorlivvošci  naszycb  w  Paryžu, 
nie  przestaj^i  czynié  co  mog^.  Protestacya  przeciw  szalericom, 
wolatbym ,  žeby  nasza  byía  ogloszona.  Znalém  bardzo  dobrze 
pani^  M"  Rumayzo,  kiedy  byla  pann^i  Watts,  odpisuj^  jéj  i  jezli 
w  tamté  strony  pojad§^  bgde  u  nich;  jest  ona  blizk^  krewng, 
mojéj  žony.  Pisalem  do  Xigžny  žony  do  Paryža,  zacb^icaj^c  jgi, 
by  pisywata  do  Xiecia  i  przysylala  pieni^dzy.  Pisz§  dzis  do  Pla- 
tera,  i  posylam  mu  list  J.  Cambell,  który  W.  X.  M.  znajdziesz 
w  Morninq  Ckronicle.  Bach  byl  u  mnie  nieutulony,  že  ksiegi 
poszly  do  muzeum,  ale  zawsze  nicspracowany.  Proszg  mi  o  sobic 
doniesč,  gdzie  mam  pisywač,  i  kiedy  niczawodnie  spodziewac  si§. 
Szyrma  jest  w  korcspondencyi  ze  Szkocy^.  lepiéjby  može,  žeby 
tam  pojechal  i  utrzymywal  ducha. 


DO  TEGOZ, 


2^1  niaica  1832  roku. 

Postalem  wczoraj  W.  X.  M.   list  z  Paryža,  pod  prawdzivvym 
jego  adrese m ,   czy  doszedl?  Dono:>ze ,   že  dzis    byl    u    mnie 


LISTY.  .  375 

p.  Fergusson,  i  powiedzial,  že  rozmówiwszy  sie  z  lordem  Palmer- 
stonem  i  innymi  czlonkami,  wiiiesic  spraw§  nasz^  do  Izby  (ježli 
bedzie  možná  w  pi^tek  przyszly),  že  lord  Palmerston  zgodzit  si§ 
na  to :  w^tpie  jednak,  žeby  to  tak  prudko  przyszlo  na  stol;  staraj 
si§  jednak  W.  X.  Mošč  nie  przedlužač  powrotu  swego.  Uzis  bili 
reformy  idzie  do  izby  wyžszéj.  Nie  mam  nic  do  doniesienia.  Mia- 
lem  listyz  Warszawy;  kraj  na  trzy  gubernie  podzielony;  wr^i  tu 
úmysly  na  tyle  okrucieristw. 


DO   TEGOŽ. 


Londýn,  26  aiarca  1832  roku. 

Odebralem  list  J.  O.  Xi§cia.  W  tym  momencie  wychodzi  ode- 
nmie  p.  Fergusson,  oznajmil  mi  on,  že  juž  zapowiedzial  w  Izbie, 
Že  w  pi§tek  uczyni  wniosek  \vzgl§dem  nas,  i  že  juž  wielu 
czlonków  przygotowal  do  wspierania  go;  gdym  go  zapytal, 
czy  konkluzy^  bedzie  oswiadczenie,  že  traktát  Wiederiski  zo- 
stal  naruszony?  odpowiedzial ,  že  \v§tpi,  by  ministeryum  ze- 
zwolilo  na  to  i  przydal,  ježli  tož  ministeryum  b§dzie  žádalo,  by 
jeszcze  odložyl  na  czas  ten  wniosek,  on  zezwoli  na  to,  ježli  nie 
nadlugo.  Zgodzilem  sie  i  ja  na  to,  dodaj^c  že  i  W.  X.  M.  za  ty- 
dzieii  przyb§dziesz;  bardzobym  tego  žyczyl,  odpowiedzial,  ale 
jesli  postrzeg§  zwloke,  a  ujrze  chwile  dogodng,  i  gotowych  czlon- 
ków, uczyni§  wniosek  mój  w  pi^tek,  bo  potem  može  czasu  nie 
b§dzie  :  pismo  Ricba  nie  bedzie  moglo  byc  wydrukowane  jak 
na  maj,  a  wtenczas  dzielo  zniszczenia  juž  sie  calkiem  dopelni. 
Z  tych  wszystkich  powodów  žyczylbym,  žebys  W.  X.  Mosc  zaraz 
powracal,  bys  rzecz  to  sam  poprowadzil.  Jedno  pewne  dobro, 
któreby  zt§d  wyniklo,  jest  to,  že  Orlów,  którego  dzis  si§  spodzie- 
waj^i,  zarazby  doniósl,  že  opinia  gor^co  jest  za  námi,  i  že  to  može 
lagodniéjszym  Cara  uczyni.  Jakkolwiekb^dž,  odpisz  W.  X.  M. 
natychmiast.  Odebralem  dzis  pak§  listów  z  Warszawy  jeszcze 
z  grudnia  i  stycznia,  samé  smutki.  Jestem  smutný,  chcialbym 


376  LISTY. 

wyjechac  gdzie  na  wies.  Mógtbyš  W.  X.  M.  Sydmutli  na  póžniéj 
otHožyc.  Može  tež  zdecydowales  si?  juž  na  Clifton.  Ingrata  nobis 
vita  duccnda  est. 


DO  TEGOZ. 

Clifton,  (i  iiiaja  1832  roku. 
Odťbťateni  list  W.  X.  M.  na  saniym  wyjcždzic  i  Londýnu  pi- 
sany  i  wraz  scigam  go  z  odpowiedzi^i.  Jestem  tu  od  blizko  dwóch 
niedziel,  stan^ilem  w  niaíym  domku,  naprzeciw  košciohi :  drepctj 
ustavvnie  z  góry  na  dól,  i  z  dolu, na  góre.  W  takiéni  rozjgtrzeniu 
s^  tu  úmysly,  z  powodu  ostatních  w  paždzierniku  zaburzen,  iž 
Ioi'd  Major  i  inni  znaczniejsi  przekonali  mie,  že  zvvolyvvac  kor- 
poracye,  byloby  to  niebezpiecznie :  otrzymalem  jednaký  co  možná 
bylo  otrzymač,  to  jest  pewnošc,  že  znaczna  liczba  of  respectable 
inhabitants  of  Bristol,  bed^  mieli  meeting  i  podpisz^i  petycy<j  za 
námi :  wiele  mi  pomoglo,  že  najstarsi  przypomnicli  sobie,  že  mig 
tu  widzieli,  kiedym  z  Košciuszk^  vv  r.  1797  przejcždžal  tgdy  do 
Ameryki.  Jutro  wyježdžam  zt§d  do  Bath  staraé  sif,  by  przynaj- 
mniéj  cos  podobnego  dokazac;  ztamt^d,  žeby  nic  intentatum 
relinquere,  puszcze  si§  do  Birmingham,  Manchester,  Liverpool." 
Jestto  šmiale  przedsii^wziecie  na  moje  tak  staré  lata  i  niezapasn^ 
kieszeií,  lecz  trzeba  nam  wszystkich  sposobów  užyvvac  by  choc 
cos  dokazaé.  Gazety  z  Londýnu  bez  róžnicy  partyów,  wigcéj  niž 
kiedy,  móvvi^  za  námi.  Listy  R.  C.  Fergusson,  Campbell  i  Bacha 
s^  pelne  nadziei  :  ci^žko  jednak  lajdaczce  téj  wierzyé.  Piszacy 
zachgcaj^  mig  do  objechania  tych  miast,  utrzymuj^c,  že  podróž 
moja  požyteczniejsz^  b^dzie,  nižby  bylo  bawienie  moje  w  Lon- 
dynie.  Niespodziewam  si§  vvigc  byč  w  Londynie,  jak  przy  koricu 
miesi^ca,  tymczasem  tež  i  W.  X.  M.  tam  povvrócisz,  a  može 
i  P.  Wlad.  Za.  Ludwik  mój  odebral  straszny  list  od  žony,  wola- 
j^cy  žeby  powracaldo  niéj  i  do  dzieci.  Jakkolvvickbydž  b^'dzicmi 
przykro,  za  powrotem  inoim  do  Londýnu,  byde  szukal  sposo- 
bów odeslania  go  copr^dzéj  do  krajů.  Ježeli  Xiyžna  pojedzie  do 


LISTY.  377 

Galicyi,  czy  nie  moglaby  go  zabrac  z  sob^,  albo  jaki  inny  Polák, 
lub  Polka.  Mniemam,  že  w  czerwcu  rozstrzygnie  si§  nasz  interes, 
wczesnie  wigc  mysleč  potrzeba,  gdzie  nam  udac  si§  przyjdzie, 
czy  tu  gdzie  \v  Devonshire,  czyli  tež  osic;isc  kolo  Tours  we  Fran- 
cyi,  nie  wiem  jak  tyran  rozkaze.  Mialem  list  od  Wal.  Krasin- 
skiego,  przenióst  sie  do  Exeter,  i  prosi  o  listy  rekomendacyjne  : 
ja  pisz§,  že  by  powracal :  chce  on  póžniéj  osi^sč  w  Xigztwie 
Poznaiískiém,  i  tam  drukowaniem  dziet  polskicli  zatrudniac  si^. 
Umiescilem  w  tutejszych  gazetách  pare  artykulów  przygotowaw- 
czych  do  petycyi,  te  dobry  skutek  sprawily.  Napisz  mi  W.  X.  M. 
o  swoich  zamystach,  i  o  tém,  czego  si^  dowiesz.  Cozabezczelnosc 
moskiewska,  wysytac  z  Warszawy  deputacye  z  podzigkowaniem 
za  ostatní.^  infami^ ! 


DO   TEGOZ. 


Cliflon,  15  mája  1832  roku. 

Odebralem  list  J.  O.  Xi§cia  na  wyježdzie  z  Londýnu  pisany, 
i  vvkrótce  odpisalem  naň  pod  kopert^  de  M.  Tellier,  premiér 
secrétaire  du  Pr.  T.;  dziá  dowiaduje  sie  od  p.  Bach,  žes  W.  X. 
Mošc  stanul  \v  Londynie;  z  niecierpliwosci^  czekam  wiadomoáci, 
co  przyspieszylo  powrót,  co  slychac  od  domów  naszych,  co  za- 
myšlaj^  we  Francyi,  co  vv  Anglii  dzisiejsza  tak  raptowna,  tak 
niespodziana  zmiana  przyniesie  dla  nas?  Z  Ustów  do  pana 
Bacha  pisanych,  które  ž^datem,  žehy  J.  O.  X.  Mosci  pokazaí, 
dowiesz  sig  W.  X.  Mosc  o  moich  tu  krokách  :  przygotowana 
juž  byla  petycya  za  námi,  ježdziiem  po  podobny  do  Bath, 
gdy  nadeszla  wiadomosc  o  rezygnacyi  ministrów,  južem  mial 
puszczač  sie  do  Birmingham,  Manchester  i  Liverpool,  gdy 
mie  ta  wiadomosc  wstrzymala;  nie  chcialem  sig  puszczač  w  sam 
war  dyskussyj  politycznych  domowych.  Jakže  interes  nasz  dro- 
bným by  sig  zdawat,  przy  tém  co  ich  calkiem  wszystkich  zatru- 
dnia.  Postanowilem  wi§c  wrócic  do  Clifton,  do  mego  matego 
mieszkania  i  czekac  póki  si^  burza  dzisiejsza  nie  wyjasni.  Nie  do- 
zwolono  mi  jednak  siedziec  cicho;  w  niedziel^  odebralem  w  wie- 


378  LiriTY. 

czór  zaproszenie  od  Zwiíizku  przyjaciót  reformy,  žebym  byl  na 
ich  posiedzeniu  nazajutrz;  odpisalem  wymawiaj^c  si§,  ale  gdy 
powtórnie  nalegano  z  dodanieni,  že  to  pomože  sprawie  naszéj, 
nie  s§dzitem  dobrem,  obražac  ich  :  poszedlem,  kilku  starców, 
poznalo  mie,  kiedym  tedy  w  1797  po  drodze  do  Ameryki  z  Ko- 
šciuszk^i  przeježdžal.  Kilka  tysiecy  trzykťotne  hurá  i  wyvvijanie 
kapeluszami  przywitalomic.  Frezes  si^  zkomplemcntem  odezvvat. 
Musialem  wiec  podziekowac,  žycz^ic,  aby  gdy  otrzymaj^i  skutek 
stusznych  ž^daii  swoicli,  nie  zapominali  o  Polsce,  j^czycéj  pod 
sťog^  niewol§.  Posiedzenie  odbylo  sic  przystojnie,  lubo  po  ui§- 
kszéj  czesciz  ubogiego  ludu  zložone  :  wyszedteni.  Tory  tutejsze, 
niebardzo  z  bytnosci  tam  mojéj  kontenci,  lecz  nie  wypada  nam 
obražac  nikogo,  i  grzecznošé  niegrzecznoscig,  odplacac.  Parlament 
nie  bedzie  pono  zaraz  rozpuszczony,  czy  p.  Fergusson  mysli 
spraw^  nasza  5  czerwca  wprowadzac  ?  ježli  tam  b§d§na  co  przy- 
datny,  powróc^.  Co  W.  X.  M.  czynic  zamyslasz,  znasz  sie  z  Aber- 
deenem,  czy  mówiles  z  nim  teraz,  czy  myél§  co  dla  nas  zrobič?  Co 
mówi,  co  radzi  kulawy?  Prosz§  mi^  ošwiecic,  i  powiedzieč,  co 
mi  czynic  naležy?  Poczciwy  Bach,  niespracowany  w  gorliwosci 
swojéj,  w  založoném  polskiém  stowarzyszeniu ;  pisze,  že  potrze- 
buje  pienifdzy,  že  Szyrm§  za  tlumaczenia  wynagrodzic  potrzeba. 
Co  robili  rozs^dni  i  szalericy  naši  w  Paryžu?  Czy  pomysl  Tat. 
podwójnego  listu,  przyszedl  do  skutku?  Žaluj^í  silnie  towarzy- 
stvva  W.  X.  M.  Nie  ma  z  kim  i  slowa  o  biednéj  Polsce  pomówic,- 
jakie  tam  o  niéj  wiadomošci?  Czy  prawda,  že  Pozzo  di  J5orgo  za- 
wolany  do  Petersburga,  i  že  car  ma  byc  w  Warszavvie?  li^idz 
W.  X.  Mosc  zdrów  i  szczfísliw,  ile  dzis  možná;  czy  odebrales  list 
mój  pod  kopert^i  M.  Perier  pisany?  iNiecierpliwie  czekam  odpo- 
wiedzi  na  wszystko.  Pisze  do  mnie  Bach,  že  odebrat  list  pelen 
koketeryi  od  ***.  Trzeba  si^  miec  z  ichmošciami  na  ostrožnošci, 
žebysi^  nie  podsunuli  pod  asocyacy^i  tutejszy  i  glupstw  swoich 
nie  przeniešli  do  Anglii,  i  jak  we  Francyi  nic  prosili  o  sktadki; 
Ickam  s\q  nawet,  žeby  i  *,  choc  gorliwy  nie  wyrwat  si?  z  jakim 
radykalizmem,  co  pod  Welingtonem,  wigcéj  niž  kiedy  bytoby 
nam  szkodliwém.  Umieszczono  w  tutejszych  gazetách  kilka  arty- 
kutów  wybornych  za  námi,  tož  w  Exeter. 


LISTY.  379 


DO  TEGOZ. 


Cliftoii,  17  mája  1832  roku. 

Odebraíem  list  J.  O.  Xigcia  krótki,  a  Szyrma  pisze,  žes  slabý, 
co  mi§  niezmiernie  niespokoi,  wi^c  co  predzéj  racz  mi  J.  O.  Xi§že 
oznajmič  o  lepszéni  zdrowiu  swojém  i  odpisac  na  zapytania  po- 
czynione  vv  ostatnim  liscie  moim.  Zach^casz  mie  W.  X.  Mošc  do 
objaždžki  po  miastach,  gotów  jesteni  pos\vi§cic  na  ni^  i  ostatki 
sil  moich  i  zapasu ;  alezdajemi  sie,  žeby  wprzód  rozwažyc  nalé- 
zalo :  czyli  nielepiéj  zaczekac,  až  ministeryum  nabierze  wiecéj 
smiatosci,  i  lud  bedzie  w  dobrým  humorze,  wtenczasby  przyja- 
žniejsza  byla  pora  do  wniosku  naszego.  Powtóre,  wiemy  dobrze, 
že  tory  slyszec  o  nas  nie  chc§,  i  že  PoUtical  Union  samé  dzisiaj 
zbieraj§  sie  i  dzialaja;  ale  wiemy  równie,  že  whigi  samé  boj§  sig 
tych  zgromadzeri,  a  tory  i  bojg,  sig  i  nienawidz§;  trzeba  zatem 
zwažy€,  i  pomóvvic  z  bezstronnymi,  czyli  bratanie  si§.  perorowa- 
nie  nasze  na  PoUtical  Utnou  nie  zaszkodzi  interesowi  naszemu,  i 
nie  pomiesza  nas  z  radykalami.  Lecz  byle  polepszyc  stan  krajů 
mniáj  na  to  (byleby  skutek  dobry)  zwažač  naležy;  byleby  Polsk§ 

džwign^c,  ledwieby  nie  wolno  bylo  i  d sie  zapisac.  Czekam 

na  wiadomosc  od  synowca  mego.  co  sie  z  nim  dzieje,  by  go  tutaj 
sprowadzic^  ježli  tu  zostač  nam  pvzyjdzie,  b§dzie  on  i  W.  X.  Mo- 
sci  do  pióra  pomocným.  Mój  Ludwik  dowiaduje  sie,  czy  pan 
Sienkiewicz  wyježdža,  bo  z  nim  chciatby  sie  zabrač.  Ye  soli, 
mówi  Pismo  Á.;  cigžkoby  bylo  zgrzybiajemu  pozostac  samému, 
bo  lubo  czasem  dosc  rzežwym  jeszcze  zdaj§  si§,  czuj§,  že  i  fizy- 
czne  i  morálně  sily  moje  slabiej^,  that  very  soon  I  shall  be  in 
dotage,  i  že  czas,  gdzie  si§  przygarn§č  do  swoich  przyjaciót,  i 
z  niemi  czekac  ostatniéj  godziny.  Bach  pisaí  do  mnie,  že  ***  z  wiel- 
kiemi  grzecznosciami  odezwaí  siedoniego.  Jestto  wab';  chc§  sig 
z  stowarzyszeniem  londyriskiém  pobratac,  pol§czyc  može  powoli, 
i  sami  sci^gač  sie  tu  bgd?,  bo  juž  skladki  we  Francyi  ustaj^. 
Zwaž  W.  X.  M.  jaká  by  tu  byla  bieda  z  nimi;  wszystkoby 
popsuli  i  zgryžli  nas  wniwecz.  Niech  wi§c  P.  Bach  odpisze,  že 


380  LISTY. 

stowarzyszenie  londyiiskie  jest  zupelnie  spontaneously  cnglish, 
i  že  nawet  Polaków  nie  przyjmiije.  Posylam  W.  X.  Mosci  wyci^íte 
z  gazet  tutejszycli  artykuty  nas  tyczgcc  si^,  nicktóre  osobno 
przedrukowane,  žeby  je  do  Paryža  i  gdzieindziéj  postač.  Jabyiii 
sig  chciaí  co  pr^dzéj  z  W.  X.  Mosci^  potaczyč,  ale  jezli  mam  si^ 
puszczac  na  objaždžke,  droga  do  Londýnu  próžnaby  byla  bo 
zi^d  wsz^dy  bližéj.  Co  móvvi  Talleyrand  na  mój  projekt  ob- 
ježdžania?  Ja  tu  siedze  spokojnie  ,  lubo  wcale  niezabawnie,  ale 
polovv^  taniéj;  mam  niewiele  znajomošci,  položenie  przecudne, 
alem  ich  jeszcze  niezwiedzal.MieszkamCliftonhill  at  Mrs.  Street, 
mam  dwie  puszeczki  :  služ.^ca  piecze  mi  raz  beefsteck,  znów 
mutton. 

Odbieram  w  tym  momencie  list  W.  X.  Mosci  z  16 ;  dzigki  za 
odpowiedzi  na  dawniejsze  zapytania  moje;  poniewaž  W.  X.  M. 
rozumiesz,  že  objaždžka  može  uslužy  sprawie  naszéj,  puszcz^í 
si^í  na  ni^;  ale  jeszcze  zaczekam  odpowiedzi,  na  uwagi  moje 
w  teražniejszym  lišcie  zawarte.  Res  ardiia  domagac  si^  u  popu- 
larnych  towarzystw  odezw  za  námi,  i  nie  uchodzié  za  demagoga; 
gdyž  trzebabyc  wszedy  na  ich  zgromadzeniach,  a  gdy  przyvvitaja, 
móvvic,  co  zaraz  tr§bi§  po  gazetách.  Nim  wigc  wyruszc,  czekam 
na  odpowiedž  i  ostateczn^i  rad§.  Listy  zalegle  proszg  przez  szwa- 
gra  p.  Jacob,  który  w  poniedzialek  wyježdža  przyslaé,  a  na  dzi- 
siejszy  prosto  odpisac.  Gigžkoby  mi  bylo  objechac  300  mil  i  ty- 
godniem  przed  koncem  tego  miesig,ca  do  Londýnu  powrócic. 
Prawdziwie  jestem  w  wielkim  klopocic.  Panom  Bach,  Cambell  i 
Szyrmie  proszg  bardzo  poklonic.  Udziel  im  W.  X.  M.  listu  mego, 
a  ježli  mam  jechač,  trzeba  mi  przystac  listy  do  znaczniejszych 
miast  tych  mieszkaiíców,  bo  dot^d  nie  mam,  jak  do  poczciwych 
radykalóvv  prawie.  Czekam  niecierpliwie  ostatniéj  determinacyi, 
ci§žko  co  zrobič  nie  wystawuj^c  si?  samému.  Tutejsi  radz^,  by  sio 
jeszcze  wstrzymac. 


LISTY.  381 


LO   TEGOZ. 


Clifton,  22  mája  1832  roku. 

Poodebraniu  listu  J.  O.  Xiecia  nie  waham  si^  wi^céj,  czekani 
tylko  na  listy  przez  okazy^  id^ice,  a  ježli  jutro  nie  przyjd^,  we 
czvvartek  ráno  puszczam  sie  do  Birmingham,  gdzie  zrobi^,  co 
bedzie  možná,  w  Manchester  i  Liverpool  przez  li^ty,  a  z  koncem 
miesi^ca  do  Londýnu  z  powrotem.  Nie  taje,  že  kotatanie  sie  to 
przykrém  jest  starým  kosciom  moim,  ale  potrzeba.  Zt^d  w  przy- 
szlym  tygodniu  przyjdzie  petycya  na  řece  p.  Fergusson,  spodzie- 
wam  sig  ich  takže  z  wyspy  Wight,  a  može  i  z  Bath.  Napisz§  do 
W.  Krasiňskiego  by  sie  staral  otrzymac  podobna  z  Exetev.  Lecz  cóž 
gdy  merowie  i  korporacye  nie  chc^  sie  do  tego  mieszac,  i  poda- 
wač  j^  běda  Political  Union.  Od  nich  tylko  i  tutaj  doznaíem  przy- 
chylnosci,  bo  pieniežna  arystokracya  i  sine-curi,  krzywig.  sie 
bardzo  na  mnie,  žem  byt  na  meetingu.  Nie  piszesz  mi  J.  O.  X.  M. 
czy  tyran  w  Londynie;  ježli  tak,  niech  z  íaski  swojéj,  upatrzy 
gdzie  dla  mnie  stancy§  z  lóžkiem  i  malém  parlour,  i  dla  Ludwika 
lóžko,  gdzie  niedaleko  J.  O.  Xiecia  :  niechže  takže  zamówi,  žehy 
lni  gospodyni  robila  beefsteck  gdy  b§dzie  potrzeba;  nie  povvin- 
noby  to  kosztowač  jak  25  szylingóvv  na  tydzieň  lub  cos  wigcéj, 
ale  nie  godzič  póki  ja  o  powrocie  nie  doniose.  Do  Birmingham 
mam  tylko  listy  do.  pastorów  aryaiískich;  racz  W.  X.  Mosc  po- 
starač  mi  si§  for  some  respectable  gentlemen,  i  przyslac  do 
Birmingham;  može  SoUy,  lub  kupiec  jaki  w  miescie,  bankier 
W.  X.  Mosci  lub  czlonek  z  Birmingham  w  parlamencie  dač  može 
te  listy.  ■ 


DO   TEGOZ. 


z  Birmingham,  29  mája  1832  roku. 

Odbieram  w  tym  momencie  list  J.  O.  Xigcia  przez  deputacy§ 
pisany,  któráj  oswiadczylem,  cos  mi  J.O.  X.  M.  zlecil.  Jestem  tu 


382  LISŤV. 

od  pi^ilku,  i  jak  zawszc  przesladowany  przez  les  conh-ciímps,  ni- 
kogo  tu  z  najwažniejszych  niatedor  nie  zastaleni,  ijowyježdžali 
wdeputacyi,  drudzy  daleko  byli  na  wsi;  wczoraj  dopiero  powró- 
cit  P.  Attwood,  dzis  božek  Birminghamu  przyjrty  \v  prawdziwym 
tryumfie,  wiecéj  30,000  ludu  z  chor^gwiami,  obrazanii  alegory- 
cznemi  uysypalo  sig  do  niego.  Dziš  go  widzialem,  i  zaraz"  o  in- 
teresie;  znalazlem  go  najgorgtszym  za  námi,  równie  jak  ksi^dza 
katolickiego  D.  Macdonald;  mog^  mówic  wszystkich,  ale  s^  zda- 
nia,  že  chc^c  uczynié  petycy^  skutecznie,  trzeba  j^  dopiero  po- 
dačpo  przejsciu  reformy,  gdyž  to  jest  ich  jedyn^  íixacy{i  :  s^  oni 
zdania,  žeby  wstrzymac  sie  z  mocy^i  p.  Fergusson,  ale  W.  X.  M. 
musisz  miec  lepsze  povvody  žyczyc,  žeby  odkládaný  nie  byla. 
Mialem  sio  jeszcze  powlec  do  Manchester  i  Liverpool,  ale  že 
W.  X.  M.  powiadasz,  žem  w  Londynie  potrzebny,  wi^c  odniie- 
niani  mój  projekt,  i  nie  doManchester,  ale  do  Londýnu  powracam, 
aže  droga  dtuga  na  me  sily,  wi§c  j^  dzielg  na  dwoje :  pierwszy  no- 
cleg  w  Oxford,  drugi  w  Londynie;  žal  nii'teraz,  že  nie  bed^  w  Man- 
chester, ni  w  Liverpool.  Najsmutniéj  przepfdzilem  tu  trzy  pierwsze 
dni:  dziš  jem  obiad  u  ks.  Macdonald  z  p.  Attwood,  zkgd  zaproszony 
jestem,  mimo  silných  wymawiaií  si^;,  na  meeting  ofthe  political 
union,  czego  nie  lubi^,  bo  znów  przyjdzie  cos  powiedziec.  Jesli  nic 
niezajdzie,  spodziewam  si^bycw  pi^íek \v Londynie. PetycyazBri- 
stol  \v  tym  tygodniu  pójdzie.  Zt^d  najniocniejsza,  bo  može  100 
tysigcy  jg  podpisze ,  prosz§c  króla  žeby  wojn^^  wydal  raczéj  jak 
pozwolil,  by  Polska  pod  jarzmem  moskie^vskiém  zostač  miala. 
Zajade  prosto  do  J.  O.  Xiecia  ale  wraz  obior^'  sobie  mieszkanie, 
poczém  czas  mi  b§dzie  mysleé  o  spoczynku  juž  ci^glym.  Zapat 
za  námi  najwigkszy,  petycye  pewne,  ale  dopiero  po  przejsciu 
bilu,  a  ten  od  \vtorku  za  tydzieií  juž  ma  sankcy^i  svvoj^i  odebrac. 
Proszg  tam  wszystkim  kianiac,  samenm  zachowac  mie  w  swéj 
lásce  i  przyjažni. 


LTSTY.  383 


DO   TEGOZ. 


Highdear,  6  sierpnia  1832  roku. 

Spodziewam  sie,  že  W.  X.M.  stan^ic  musialeš  juž  w  Hastings, 
spiesz§  wi§c  z  dowiadowaniem  o  zdrowiu  jego  i  caíéj  rodziny; 
o  dalszych  jego  zamiarach,  o  nowinach,  jakie  s^  z  nieszczešliwéj 
Polski.  Ja  o  sobie  donoszo,  zem  tu  zostal  jak  najuprzejmiéj  przy- 
j§lym,  tak  przez  gospodarza  lorda  Carnarvon,  jak  i  przez  jego 
caí§  familia  zložon^  z  najlepszych  liidzi.  Jestto  dor.i  okázaly,  lubo 
jeszcze  nieskoiíczony,  dobra  bibliotéka,  stol  obfity,  goscie  cze- 
sci,i  jeszcze  spodziewani.  Slowem,  gdyby  možná  byc  gdzie  Po- 
lakowi  szcz^sliwym,  to  tu  došc  bylby  nim.  Lord  Carnarvon 
nie  chce  ani  myslec  o  mym  wyježdzie.  Powiedziaí,  že  mi§  jeií- 
cem  zatrzyma,  až  W.  X.  Mošc  przyjedziesz  uwolnic  mie.  Bawi 
on  tu  do  wrzešnia,  potem  jedzie  na  wieš  do  syna.  Moim  proje- 
ktem byloby,  íeby  nie  wióczyč  sie  jedn^  drog^ ;  jecliač  zt^d  do 
Southampton,  potem  do  Brighton,  ztamt§d  do  Hastings.  Ale 
musz§  wprzód  wiedzieč  o  W.  X.  Mosci  zamyšlach,  gdzie  sie  je- 
szcze spotkac  možem,  i  kiedy  droga  do  Francyi.  We  wszystkjch 
gazetách  \vidz§,  že  milcz^  o  nas.  Jakie  sa  W.  X.  Mošci  nowiny? 
Ja  zt^d  niewiele  doniesč  moge.  Tory  staraje  sie  o  miejsca  w  par- 
lamencie,  dla  nas  nie  gorsi  od  Whigów,  ale  težzapewne  nielepsi. 
Biedni  my,  biedni !  Czekam  wprzódy  kilku  slóvv  przynajmniéj, 
niech  p.  Blotnicki  obszerniéj  o  wiadomošciach  napisze. 


no   TEGOZ. 


Highdear,  11  sierpnia  1832  roku. 

Odbieram  wíasnie  list  J.  O.  Xi§cia  póžniéj  zapevvne  pisany  niž 
data  onego,  z  lipca.  Straszne  losy  wyrabiaj§  si§  z  námi.  Tak 
prudko  J.  O.  Xi^že  wybierasz  si§  juž  z  Hastings  do  Boulogne,  iž 
w^tpig,  žebym  mógt  staře  me  kosci,  tak  rychto  i  na  tak  krótki 


384  LISTY. 

czas  pokoíatac  do  niego  :  može  tež  i  nadejdzie  paszport  i  vvszy- 
stko  si^  odniieni.  Czytalcni  debaty  8  prcsentis.  Sir  Francis  porz^i- 
dnie  si§  wyci^l,  ale  Palniei-ston  po  co  tak  usprawicdíiwiat  Cara, 
že  z  nim  biednyni  wszyscy  zaczynaj^,  a  on  nieborak  tylko«»si§ 
broni;  dobil  mu  lord  John  Russel,  przypominaj^c  (o  czém  juž 
wszyscy  zapomnieli)  nieszczf sliw^  detronizacy^,  koniec  koiíców 
verba  praeterea  niliil,  ale  i  za  to  trzeba  byc  wdzigcznymi ;  pisalem 
do  Bacha,  žeby  stowarzyszenie  jego  wotowalo  dzieki  Evansovvi, 
Sir  Francis  i  tym  wszystkim,  co  sie  odzywali  za  námi.  Potwier- 
dza  sig  widz^  wiadomošc  o  poczciwych  desperatach  naszych 
w  Bialowiežy;  ciesz^  sio,  že  puík.  Koss  z  nimi  :  bodajby  sie 
duch  ten  rozciggal  coraz  bardziéj,  až  w  gí^b  ccsarstwa  samego. 
Na  gabinetach,  królach,  rz^dach,  trudno,  próžno  nam  polegac: 
w  powszechném  ludów  powstaniu  nadzicja  nasza;  nie  admi- 
ruj§  ja  ich,  ale  tongicy  brzytwy  sie  chwyta.  Basza  egipski  posuwa 
sig  ku  Natolii;  ježli  Turcya  upadnie,  i  ztamt^d  može  wskrzesze- 
nie  nasze  nast^pi.  CóžW.  X.  M.  mówisz  o  kokieteryach  autokraty 
z  lordem  Durham?  tutejszy  gospodarz  czytaj^c  to,  rzekl :  hell 
make  of  lord  Durham  a  complete  fool;  poor  man  is  so  weak,  likes 
os  much  flattery.  Juž  tu,  wielkie  zabiegi  okolo  przyszlych  elekcyj, 
lord  Carn.  promovvuje  zigcia  svvego  X.  Pusy.  Codzieň  zapro- 
szeni  na  obiad  sasiedzi  maj^cy  vota;  najwiecéj  pociechy  z  žonami; 
rozsgdni  ludzie,  ale  nieraz  osobliwo  figury.  Odpisalem  p.  Wla- 
dyslawowi  Zamoyskiemu  na  list  jego.  Žádaným  on  jest  równie" 
jak  W.  X.  Mosc  i  tu  i  u  lady  Elisabeth  Fielding,  siostry  lady 
Landsdown  :z  jegolaski  i  mnie  zaproszono,  sam  jednak  nic  pojad^ 
chyba  z  p.  Wladyslawcm.  Lord  Carnarvon  žaluje  l)ardzo,  žo 
W.  X.  M.  byc  u  niego  nie  možesz,  niechžc  przynajmniéj  p.  Wla- 
dyslavvprzyjedzie.  Ja  prawdziwie  sam  nie  wiem  cozsobg  poczno, 
i  gdzie  si?  udám ;  mialbym  tu  choc  niezabawne,  ale  swobodnc 
odpocznienie,  gdybym  tylko  mial  dar  zapomnienia,  ale  niesfety  1 
Niech  p.  Wladyslavv  przed  27  albo  30  tu  przyježdža,  wszak  par- 
lament odracza  sif,  nie  bedzie  co  robic.  Okolicc  tutejszc  górzy- 
ste,  pyszne,  ale  niemam  sily  chodzic  po  nich.  Czekam  niecierpli- 
wie  na  ostateczn^  wiadomošc  W.  X.  Mosci  co  z  sob^  zrobisz, 
žebym  si?  i  sam  podlug  tego  kierowal,  žalby  mi  bowicm  bylo 
dlugo  W.  X.  Mošci  nie  widzieč;  gdybys  mial  jechac  do  Francyi, 


LISTY.  385 

iiie  radze  do  Paryža,  bobyš  miattysi^c  zgryzot,  lepiéj  do  Hawru, 
zk^d  iatwo  b§dzie  i  do  Tours  s,\^  udac,  gdziebym  i  ja  sie  udat. 
Wotaj^  mi§  córki  gospodarza  na  odvviedziny  do  jednego  cler- 
gyman  :  u  wielu  juž  bylém,  i  wydziwic  sig  niemogg  jaká  czy- 
stošc,  comfort,  anawet  dostatek.  Widac,  žetu  nigdy  niezawitali 
Kozacy!  Znalazlem  w  Partonache  piekny  dom,  pi^kny  ogród, 
pi§kn^  plebanow§,  pi§kn§jéj  siostr§  i  pinkne  dzieci. 

Nic  nie  ma  z  Warszawy,  ni  posiíków,  które  mi  winne,  ni  wiesci 
o  moich.  Može  skonfiskowali  i  ksiažki  i  sprzety.  Cóž  robic  ! 


DO   TEGOZ. 


Higtaclar,  14  sierpnia  1832  roku. 

Przez  jad^cego  ztad  brata  lorda  Carnarvona,  pisze  slóvv  kilka 
do  J.  O.  Xiecia  i  donosz§  ,že  trac§c  nadzieje  spotkania  si§  z  J.  O. 
Xi^.ciem  jeszcze  tu  zabavvie.  Obodaj  Anglicy  tak  byli  laskawi  na 
kraj  nasz,  jak  s^  na  osoby,  bylibysmy  inaczéj.  Marquis  Ailsburg 
zaprosit  mie  do  wsi  swéj  Toterdiam,  wielce  wspanialéj.  Przypad- 
kiem  znajduje  sie  tu  pani  Pollen  wdowa  po  tym,  co  tak  cz^sto 
przebywal  vv  Pulawach;  pisala  do  mnie  czuly  bardzo  list,  prosz§c, 
žebym  do  niéj  pojechal,  žeby  mogla  o  Pulawach  mówič  ze  mn§. 
Pana  Wladyslawa  bardzo  tu  ž§daJ5.  Lady  Eli.  Fleming  i  córka 
jéj,  oczekuj^  go  u  siebie.  Ja  tam  bez  niego  nie  pojade.  Proszg  mi 
co  pr§dzéj  doniesc  o  sobie,  žonie  i  dzieciach,  i  dac  swe  zlece- 
nia.  Obráni  tu,  bed§  w  parlamencie  przyjaciolmi  naszymi.  Jadg 
na  dwa  dni  do  Marquis  Ailsburg  w  sobotě  przyszl^.  Mam  wiele 
projektów  do  pisania,  ale  mozol  ciežki. 


DO  TEGOŽ. 


Loudyn',  30  wrzesnia  1832  roku. 

Od  kilku  dni  powrócilem  tu  z  Leysach-abay  zostawiwszy  tam 
p.  Zamoyskiego,  który  mial  jeszcze  objechaé  Salsburg,  Stanhinge, 


25 


386  LISTY. 

Oxford,  a  može  jeszrze  gdzie  daléj  po  panuch  ježdzic,  których  ja 
nie  znám,  i  dobrze  zmbi,  bo  Londýn  zupelnie  pusty.  Nie  mogo 
wyrazič,  jak  jestem  wdzieczen  za  goscinnosc  i  uprzejmosc,  któ- 
réj  wszgdy  doáwiadczatem ;  trzeba  widziéc  Anglików  na  wsi, 
žeby  ich  goscinnosc  poznač.  Mówitem  im  nieraz,  čzemuž  nie 
jestešcie  tak  uprzejmymi  dla  národu  niego,  jak  dla  indiwiduuni 
biednego;  ale  w  sprawie  publicznéj  nie  wiele  moženiy  si?  spo- 
dzievvač.  Byíem  wczoraj  u  Backhouse.  Žal  mi,  rzekt,  že  nic  po- 
cieszaj§cego  nie  mogf-  wam  powiedziéc.  Jakto,  lord  Durham  nic 
nievvskóral? — Dopiero  zapowrotemjegodowiemy  sio  doktadnie  ; 
notabene,  poznalcm,  že  kominka  Avywin§l.  Gdziež  jest  lord  Dur- 
ham?—  208"  stanul  w  Berlinic. — Pojedzie  doWiednia?— "Wielkie 
jest  do  tego  podobieiistwo. —  Cóž  pisze  kancelarya  wasza  w  War- 
szawie?  —  Juž  odwolany  (konsul). —  Z  jakiéjže  przyczyny?  — Byt 
nieroztropnym.  (NB.  z  innego  žródta  dowiedzialem  sic ,  že 
p.  Chetfield,  mimo  wszelkich  ostrožnošci  w  przesylanius  wych  do 
niesieii  mial  je  przejete;  dokladnie,  žywo  wyražone  w  nich  byly 
wszystkie  okrucieiistwa  i  gwalty  na  nas  wyrz^idzone  :  došc  byío 
na  tém,  napisano  tu  by  byt  odwolanym  i  odwotanym  zostat.) 
Poszleciež  kogo  na  jego  miejsce?  — Rozumiem,  že  poszlemy... 
Tu  silnie  przedstawiac  zaczalem  konieczn^  potrzebí^,  žeby  kogo 
mieli  w  Warszawie,  i  že  dot^d  wiele  si§  ztego  zrobito,  dla  tego, 
že  nigdy  nie  wiedzieli  co  si^  u  nas  dzieje.  (NB.  z  innego  pewne- 
go  žródta  wiem,  že  lord  Durham  nic  nie  otrzymat  dlaogótu  krajů 
naszego  i  jego  swobód,  ale  zapewniano  go,  iž  wzgl^dem  osobi- 
stych  zaborów  i  suroMosci,  wielkie  nast^pi^  ulagodzenia,  že  lubo 
b§d^  surowe  wyroki,  ale  to  tylko  dla  tego,  by  dac  miejsce  prze- 
baczeniom,  and  to  a  mock  generosity  :  wierz^  temu,  ale  jakiež 
položa  warunki?)  Nie  zastatem  tu  žadnego  listu  od  W.  X.  Moáci 
mimo  kilku  pisanycli  przezcmnie.  M.  pisze,  že  donióst  wiele 
wiadomosci  jakiemuš  Arthur  Gordon  i  do  niego  mig  odsyla,  ale 
ja  nic  mogtem  sic  o  niego  dopytac.  Co  znaczy  Sejm  w  Paryžu  ? 
odebralem  wezwanie  nari  od  osob,  z  których  prócz  Antoniego 
Ostrowskiego  žadnáj  nie  znám;  byto  w  gazetách,  že  sejm  ten 
zawart  kontrakt  z  Don  Pedro,  o  przystawienie  žolnierzy  naszycli  : 
prawdaž  to?  nikt  do  mnie  z  Paryža  nie  pisze,  nie  wiem  wi^c,  co 
si?  tain  dzieje.    Bytem  dziš  u  Achillesa  Murat,  który   wlasnie 


LISTY.  387 

z  Oporto  powrócit ;  powiedziat  mi,  že  tam  anijednego  F*olaka 
nie  ma,  že  Don  Pedro  niezmiernie  ich  žyczy,  ale  žolnierzy,  bo 
tych  wiecéj  pragn§  jak  oficerów.  Zdaje  si^,  že  tu  nie  s§  bardzo 
pewni  pokojů.  Asocyacye  polskie  krzevvi§  si§,  jestem  w  kores- 
pondencyi  z  Hullem  :  zawi^zuje  si§  takže  w  Sheffield.  Gurowski 
vvyjechat  do  Francyi  przesladowač  i  czernič  W.  X.  Mošé  w  Pa- 
ryžu,  jak  to  tu  robit.  Nie  wiern  co  rozumieč  o  tym  czíovvieku; 
wszakžé  on  tu  wszedzie  chodzil  zapewniaj§c,  že  wiesci  o 
zabieraniu  dzieci  i  konfiskatach  \v  Polsce  s^  fatszywe  :  že 
ma  przeciwne  listy  z  Polski :  to  mi  dwóch  Anglików  po\^iada}o. 
Bach  i  Campbell  powiadaj^,  že  jest  on  szpiegiem  moskiewskim. 
Czy  nie  možnaby  tam  dostač  litografiów  Staszyca,  Rejtana,  slo- 
wem  tego  zbioru  rycin  síawnych  m§žów,  co  wychodzil  w  War- 
szawie.  Bacb  chce  je  umieszczac  na  czele  Polonii  swoich,  a  jabym 
biografie  ich  napisal.  Martwi§  siegdy  mysle  z  kim  W.  X.  Mosé 
jestes,  ilež  piotunów...  može  tež  ich  naprowadzisz  na  dobra 
droge. 


DO  TEGOZ. 


1  paáclzieniika  1832  roku. 

Dzis  rano  oddalem  do  poselstwa  Gallów  list  obszerny,  lecz 
gdy  mi  Bach  przyslal  Nr.  111  Polonii  nalegaj^ic,  bym  go  wraz 
przeslaí,  dodaje  stów  kilka.  Widziatem  tego,  co  sie  tu  zostat  na 
miejscu  Talleyranda;  pytalem,  czy  niema  co  pocieszaj^cego  po- 
wiedziec  mi:možecie  latwo  wnosic,  odpaří,  že  teraz  nie  wami 
zatrudniamy  sig.  Chcialem  odpowiedzieč,  že  nietylko  teraz,  ale 
podobno  nigdy  nie  zatrudnialiscie  si§,  alem  sie  Avstrzymal.  By- 
tem u  sir  Francis  Burdett,  raz  mu  jeszcze  dziekowatem  za  jego 
gor^c^  mo\v§.  Zawsze  nam  dobrze  sprzyja  i  zdaje  sig  niekontent 
z  post§powania  rz§du,  z  jego  rozlazlosci  i  submissyi  Moskwie. 
Stychaé,  že  parlanient  w  grudniu  nm  byc  rozpuszczony,  a  nowy 
w  koiícu  lutego  žebraný.  Campbell  w  passyach  na  ***;  ježdzi 
on  po  krajů,  ale  chce  by  wszystkie  tutejsze  asocyacye  byty  pod 


388  LISTY. 

prezydencyy  Lafavctta.  Strasznie  tež  to  krzywa  glowa!  Przybyty 
Krasiňski  powiada,  že  poczciwy  Zygmuiitek  syn  Wincentego,  juž 
jest  vv  Warszavvie,  že  Wincenty,  acz  splamiony  na  wieki,  jakie 
može,  czyni  przystugi  Polakom  :  co  niogg  donoszg,  chciéj  W.  X. 
Mosť  choc  \\  oz§sci  wywiazac  si^. 


DO   TEGOZ. 


Londýn,  10  paždziernika  J832  roku. 
(38  rocznica  biUvy  niaciejowickiéj.) 

Lord  Durliam  codzieri  spodziewany;  twierdzg,  že  nietylko 
wzgledem  nas,  ale  nawet  wzgledem  Belgium  nic  nie  wskóral : 
zewsz§d  jednak  dochodz^  odglosy^  že  jakies  powierzchowne  dla 
gazet  iagodnošci,  wzgledem  nas  nast^pic  maj^,  Credat,  appellet 
Judeus !  Cieszyc  sie  b^dg,  ježli  W.  X.  Moáč  bytnošci^  tam  swoj^, 
potrafisz  iismierzyc  szaleňstwa  klubistów.  Nie  pojmuje  co  oni 
sobie  za  cel  i  dobro  ze  zloženia  sejmu  rokuje  :  bedziež  moglo 
zgromadzenie  takie,  tak  oslawione,  miec  jak^ikolwiek  wage,  nie- 
tylko u  obcych,  ale  nawet  u  swoicb  :  suffragc  liniversel,  jakó- 
birisTcie  ich  zásady,  nie  odstrasz^ž,  nie  odwróc{i  najprzyjažniéj- 
szych?  Ani  od  takiego  sejmu,  ^vi^céj  powiem,  ani  od  wszystkich. 
zabiegów  naszych,  nie  možemy  sie  oswobodzenia  naszego  spo- 
dziewac ;  nie  povvstanic  Polska  jak  z  powszechnego  zaburzenia 
narodóvv,  z  wstrzřisnienia  saméj  Moskwy,  z  rozsypania  si§  impe- 
ryum  Osmanóvv.  To  ostatnie  tak  blizkie,  podnosí  nadzieje  moje. 
Nie  bywam  juž  u  Palmerstona,  ale  p.  Wlad.  nia  byc  u  niego ; 
mówilem  mu,  žeby  te  rzecz  zagait,  že  gdy  sgpy  wpadna  na  obu- 
marl§  Turcy^i,  Anglia  i  Francya  powiedziaty :  stójcie,  ježli  bierzecie 
na  Turkach,  oddajciež  starožytn^  Polskg,  niech  bgdzie  paiístwo, 
coby  nasdzielito.  Trže  baby  w  téj  mysli  przygotowac  un  mémoire. 
W.  X.  Mosc  z  swojéj  strony  chciéj  reszte  zagaic  tam  gdzie  jestes. 
Austrya  powinnaby  si?  chwycic  tego  projektu,  by  sig  od  Mo- 
skwy  odsuňme.  Wczešnie  trzeba  wzgledem  tego  pracowac.  Wiele 
zaležy  na  zloženiu  ministeryum  we  Francyi  :  le  juste-milieu  nic 
dobrego  nie  zrobi.  Ciekawe  otwarcie  izb,  tutejsze  nie  zbior^  sif, 


LISTY.  389 

jak  w  styczniu.  Dzis  ministrowie  zježdžaj^  sig  do  miasta  i  udecy- 
duJ9  rozwi^zanie  izb  dzisiejszych,  zwolanie  nowych.  Trzebaby 
napomknac  Talleyrandowi  myši  wzgledem  Turcyi,  co  tež  na  nig, 
powié?  Polonia  postatem,  bedziem  w  niéj  umieszczač  biografie 
swietnych  Polaków;  z  pami^ci  skresliíem  jedn^  Rejtana,  która 
w  przyszlyin  numerze  umieszczon^  zostanie.  Cliciatbym  Staszyca, 
ježli  ta  u  kogo  znajduje  sie,  równie  jak  wizerunki  ich  wydawane 
dawniéj  w  Warszawie;  zmiluj  sie  Xi§že,  przysylaj  je.  Chciat- 
bym  bardzo  Spieivůiv  hislorijcznych,  žeby  ich  dostač  možná.  W  mu- 
zeum, že  nie  wszystkie  ksi^žki  W.  X.  Mosci  oddané,  nie  chca  ich 
nawet  udzielaé. 

Przez  Achilla  Murat  poznalem  sie  z  ex-królem  Józefem  Bona- 
partym;  wyborny,  szczery  czíowiek,  skaržyl  mi  si§,  že  pokojů 
niemaod  oficeróvv  polskich,  przychodz§cych  do  niego  po  pieni§- 
dze.  Prošitém  go,  aby  ich  do  mnie  po  šwiadectwo  odsylal.  Jak 
tácy  ludzie  oziebiaj§  sprawe  nasz^ !  W  Irlandyi  z  przyczyny  dzie- 
si§cin  niepokoje  krwawe,  a  nawet  zabójstwa.  Im  wi^ksze  \v  An- 
glii domowe  klopoty,  tém  gorzéj  dla  nas,  bo  to  b§dzie  pozorem 
niezatrudniania  sie  námi.  Dobrzeby  bylo  byc  u  Nuncyusza  w  Pa- 
ryžu  i  przeložyč  mu  dowodami,  jak  car  podkopuje  katolicky 
wiare,  chcialbym  mieč  kopi§  tego  przeloženia  i  dowodów,  by  je 
tutejszemu  katolickiemu  biskupowi  udzielič.  W  téj  chwili-wia- 
domosci z Paryža  ciekawsze  sg  jak  ztgd.  Czekamy  ich;  p.  Wíad. 
chodzi  kolo  Liney,  wzgledem  Don  Pedra,  lecz  že  i  u  niego  i 
w  Belgium,  nie  chc§  oficerów  bez  žolnierzy,  a  pierwszych  tylko 
pelno,  czy  nie  možnaby  proponowac,  by  uformowac  gardes  de 
corps,  gdzieby  si§  oficerowie  miescic  mogli  w  szeregach. 


DO  TEGOZ. 


Londýn,  15  pažclziernika  1832  roku. 

Trzy  listy  pisatem  do  W.  X.  Mosci :  nie  odbierajgc  odpowiedzi, 
spodziewam  sig  ,  že  X.  Talleyrand,  cos  przywiezie,  ten  wyglg- 
dany  codziennie.  Chetfield  powrócit,  oddat  mi  listy  ciekawe , 
jeden  z  nich  przettóuiaczywszy,  podajg  do  gazety.  Obszerne  i  cie- 


390  usT). 

kawe  depesze  wzi^t  P.»Wtad.  do  przepisywania  i  jiie  omieszka 
odeslač.  Moja  ^iostrzcnica  piszo,  žo  Win.  Krasiiíski  wyrobit 
aninest}\i  dla  niektórych  :  migdzy  nimi  dla  jenerata  Paca,  i  nie- 
stety  dla  ninie  :  kovzystac  z  niéj  nie  b§dg  :  jak  przykre  s^  tak 
nieproszone  ustugi ! 

Talleyrand  przyjochat,  nic  mi  od  W.X.  M.  nie  przywiózl.  Lord 
Durham  jest  takže,  nie  znám  go,  wiec  \éé  do  niego  nie  mogg. 
Byíem  u  Chetfield.  Sparzony  odwoíanicm  swojém  za  zbytni^ 
szczeroáé,  zaci§t  sie  i  pótgobkiem  tylko  o  srogošciach  u  nas  roz- 
mawia.  Može  mu  tak  kazano,  nie  obiecuje  zmiany  na  lepsze  :  a 
lord  Durham  nic  dla  nas  nie  wskóraí,  ho  skoro  mówic  zaczyt  o 
Polsce,  zamkni^to  mu  geb§,  powstano  z  furyg  na  'svolnosc 
mówienia,  pisania  i  drukowania  w  Anglii,  a  potem  nadzwyczaj- 
nemi  dla  osoby  pochlebstwami  uglaskano  i  omamiono.  Dzis  o 
sprawie  naszéj  ani  wspominac  :  lielgi^,  Antwerpi^,  Portugaliíi 
maj§  glowg  zajet^i.  Možebyš  W.  X.  M.  mógt  co  zrobic?  P.  Wtad. 
Zamoyskibywa  u  Palmerstona,  czynny  jest,  gorliwy,  dobrze  wi- 
dziany.  Parlament  odroczony  do  11  grudnia.  Gor^ca  walka 
mi^dzy  stronami.  Tory  liczniejsi  bgdg  jak  wprzódy.  Na  towarzy- 
stwach,  przy  obiadacli,  o  niczém  mowa  tylko  o  sejmikach. 
"W  Glasgowie  zawi^izalo  si§  towarzystwo  polskie,  przeciež  od- 
zywa  sig  i  Szkocya  :  gdybym  mial  vvigcéj  sil,  pojechalbym  i  tam 
i  do  Irlandyj.  Nieszcz^scle,  že  awanturzysci  wisusy,  i  Polacy,  i 
inni  bior^cy  ich  imig,  zebraniem  swojém  psuj§  sprawf  naszg. 
Niejaki  comte  Leonidas,  Niemiec  pono,  zwie  si§  pulkownikiem 
polskim,  i  wstyd  nam  robi.  Przypominam  W\  X.  Moáci  Spiewy 
historyczne,  portréty  Staszyca,  Rej  tana.  To  co  przyszlo  przez 
Chetfielda  i  co  W.  X.  Mosci  posytamy,  b^^dzie  w  pismach  tutej- 
szych,  lecz  wi^céj  na  svviecic  zrobi  skutku,  ješli  po  francuzku 
wyjdzie.  Co  tam  naši  szaleiicy  robi§?  Pisz§,  že  Sultán,  w  buncie 
w  Carogrodzie  zginyt;  mnie  si§  záwsze  niarzy,  že  z  rozsypania  sig 
Muzulmanów,  Polska  powstac  može,  trzeba  hodowac  t^  na- 
dzieje,  .\ustrya  wspierac  to  powinna.  W\itpi^,  žeby  dzisiejszc 
ministeryum  francuzkie  bylo  dla  nas  gorliwém,  trzeba  z  niém 
jednak  zagaic. 


LISTY.  301 


DO   TEfiOZ. 


Londýn,  25  paždziernika  t832  roku. 

P.   W.  Zam.  doniesie  W.  X.  Mošci  jak  go  Pielgrzym  (lord 
Durham)  unika;  wiadomo  jednak,  že  gdy  wzgledem  nas  mówic 
zacz^l,  zamkni^to  mu  gebe.  Wležli  w  btoto,  mieszaj§c  sie  nie- 
potrzebnie  do  Skaldy,  i  tém  caíkiem  zajeci,  zarpkngli  oczy  na 
najwažniejsze  wypadki.  Turcya  jest  jednym  z  nich.  Austrya  naj- 
wi§céj  jest  interesow  an^,  by  Moskvve  od  siebie  odsun§c,  inaczéj 
jak  Woloszczyzn§  i  Multany  zagarnie,  opasze  j^  wkořo.  W  Glas- 
govvie,  Biťmingham,  Hulí,    Sheftield,  York  etc.  potworzyly  sie 
stovvarzyszenia  polskie.  Bach  i  Campbel  niespracowani  w  kores- 
pondencyach  swoich.Wielu  z  przyjaciól  naszych  tory,  nie  b^dzie 
nam  przeszkadzac.  Lord  Landsdowne  jedzie  do  Lutecyi,  nie- 
próžno  zapewne  posytaj^  go,  bo  jest  w  šcisléj  przyjažni  z  dzisiej- 
szym  tam  zewnetrznym.   Do   tylu   ciežkich  strapieri,   najdole- 
gliwszém  jest  niecne  postepowanie  naszych.  Jest  tu  mlodzieniec 
Scibor,  chcial  jechac  do  Paryža  na  nauk§.  Bytem  z  nim  u  amba- 
sády francuzkiéj   o  paszport.   P.   Bascour  b§d§cy   na   miejscu 
Tellier,  powiedziaí  mi,  že  maj^i  rozkaz  od  rz§du  swego  žádnému 
Polakowi  nie  dawač  do  Francyi  paszportu.  A  czemu  ?  zapytatem  : 
bo  s^burzlivvi,odpo\viedzial.  Može  vv  Paryžu  niektórzy,  ale  wza- 
kladach  spokojní.  Jestem  swiadkiem  rzekt,  že  inaczéj,  nie  tylko 
sami  sie  klóc§,  ale  i  mieszkariców  burz^.  Owóž  skutki  nieorgani- 
zovvania  legii  polskich,  i  zostawiania  mlodziežy  w  próžnowaniu. 
Ten  Scibor  wiózl  projekt  ustanowienia  w  Paryžu  szkoly  dla  Pola- 
ków,  Bach  chwyta  si§  tego  chciwie ;  któžby  si§  nie  chwycit ,  ale 
trzeba  pewnosci,  trzeba  by  szkóika  byla  za  Paryžem,  bo  inaczéj 
zepsuj§  J9  zagorzalcy.  Radbym  mieč  dowody  gwaltów  na  katoli- 
kach  przez  Mikolaja,Cz:je\vypisal,  užyj  tego  W.X.  M.  i  podajdo 
Rzynui,  przyszlij  kopig,  bym  j^  tutejszemu  duchovvieristwu  kato- 
lickiemu  komunikowal.  Wzgledem  projektu  o  Turcyi,  napom- 
knij  go  W.  X.  M.  poslowi  rakuzkiemu,  jam  byl  u  tutejszego,  lecz 


392  LISTY. 

nii^  nigdy  nieprzyjíit  :  wszyscy  sig  do  nas  tytém  obracaj^.  Jak 
W.  X.  Mošč  vvrócisz,  inože  si§  przodeiii  obťóc^i.  Bylišmy  u  Tal- 
leyranda,  na  próžno,  nawet  bilotu  nam  nie  wrócií. 


DO   TEGOZ. 


Londýn,  &6  paždziernika  1832  roku. 

Niespodziany  odjazd  p.  Wt.  Zam.  daje  mi  sposobnošc  drugi 
listek  do  pierwszego  przyígczyč,  ale  cóž  mam  powiedziec^  gdy 
oddawca  najlepiéj  zawiadomi  o  wszystkiém ;  chyba  powiem,  že 
mi  go  žal,  bo  lubo  ci§žko  tu  co  zrobic,  przeciež  mtody,  pigkny, 
zdatný,  znaný  juž  mi^dzy  magnatami,  przyjemny  mtodym,  pr§- 
dzejby  trafit  ježli  co  zrobic  možná,  niž  ci^žki,  opryskliwy  starzec, 
niemily  nikomu.  Nie  zbywa  mi  przeciež  na  dobréj  woli. 

Sed  mihi  tarda  gelu  sceclisque  effeda  senecfus.  Nadto  zostaj^  sam 
jeden,  bo  z  bed^cych  tu  ziomków  nicwielka  pociecha,  prócz 
kilku  co  wstydu  nie  czyni§.  Akademicy  przybywaj^  z  Bruxeli, 
pisz§,  že  wielu  jeszcze  z  Gdariska  i  Króleivca,  puszcza  si§  tutaj. 
Wszystko  vv  swoim  czasie,  pod  przyzwoit^i  dyscyplin§,  mogtoby 
byc  požyteczném,  ale  z  niezmiern^  prezumpcy§,  i  pust^  kiesze- 
nig,,  puszcza  sig  na  wszystkie  strony  i  bígdzi.  Londýn  zupetnie 
pusty  :  pani  Patty  z  siosfr^  i  famili^  wyjechaía  i  osiadta  w  Wer- 
salu,  možesz  j§  wi^c  W.  X.  Mosc  odwiedzic.  Pani  Monfgomery 
takže,  nie  ma  žywego  ducha.  Codo  mieszkania,  nie  radziibym 
W.  X.  Mosci  brač  go  na  wsi ,  nic  przez  to  nie  oszcz^dzisz;  wiem  že 
równo  tam  jak  w  miescie,  nadto  interesa  b§dy  zawsze  wotac  do 
miasta,  a  ilež  przejaždzki  te  kosztowac  b^dg,!  Proszg  p.  Wtad.  od- 
sytac  tu  co  pr§dzéj,  niespokojny  jestem,  wzgledem  spravvy  z  L., 
racz  mi  W.X.  M.  jak  najpr^dzéj  doniešc  pod  kopert^  Talleyranda, 
jak  sie  to  skoriczy.  Co  do  publicznéj  spravvy  naszéj,  póki  sie 
zBelgium  nie  skoriczy,  ani  wspominac  o  niéj.  (kitte  affaire  de  la 
Belgique  est  un  t»':nesnie  politique  des  plus  malheureux.  Wležli 
w  bloto,  i  wybrn§č  z  niego  nie  mog^i.  Posyiam  tíull  Jiccorder  i 


LISTY.  393 

listy  poczciwego  Bacha,  wzglgdem  szkoíy  Polaków.  L§cz§  takže 
požegnanie  do  lutni  mojéj,  i  prawdziwie  czas:  sily  schnuly,  przed 
oczyma  samé  nieszczescia  i  smierč.  Gzytalem  redutě  Ordona, 
zawsze  widze  w  Mickiewiczu  geniusz  poetyezny,  ale  czaseni 
brak  gustu;  admirujac,  nie  lubie  makaronizmów.  Czemu  nie 
((  dziatobitnie  »  zamiast  «  reduty  »  lysina  wsród  «  kolumny  » 
palisady  zamiast  «  ostrokoly  »  —  <(  General  —  luneta  »  wszy- 
stko  niepolskie.  Ale  prosz§  mu  tego  nie  móvvic,  bo  irrascibile 
genus  vatum.  Namów  go  W.  X.  M.  by  zamiast  ((Dziadów))  napisat 
poema  ostatniéj  walki  naszéj  i  srogicb  zemst  moskiewskich; 
wielkie  pole  !  przesiedlenia,  matki,  dzieci,  syberyjskie  dzicze. 
Cur  non  sum,  qualis  eram.  Lecz  dosyc,  bywaj  W.  X.  Mošc  zdrów 
i  pamigtny  przywi^zanego. 


DO  TEGOZ. 


Londýn,  1  listopada  1832  roku. 

Mil^  mi  byla  ňader  odezwa  J.  O.  Xiecia  28  ultimi,  ale  zasmucily 
doniesienia  o  niepoj^tycb  szalach  naszych  szalericów  :  próžnosc 
naczelnikami  ich  wlada;  chc^  koniecznie  zyskač  staw§  zbawców 
národu^  a  nie  wiedz^,  že  bed§  zagubcami  onego.  Pojmuj§  udr§- 
czenia  zt^d  W.  X.  Mosci,  aleja  tu  nie  jestem  bez  nich.  Coraz 
si§  tu  bardziéj  množ§  awanturnicy  naši.  W  kilku  lištách  moich 
juž  po  wyježdzie  p.  W.  Za.  pisanych  doniostem  o  nich,  nie 
piszesz  mi  W.  X.  M.  czy  doszty.  Juž  Newgate  dwóch  ich  posiada. 
Brzydki  **,  dzis  znikn^l  ze  Szkocyi,  i  udal  sie  do  Glasgo\Ya,  spo- 
rz^dzit  choragvvie  narodowe,  z  niemi  zamysla  stanic  wsród  ludu, 
oznajmič  mu,  že  jest  petnomocnikiem  Królestwa  Polskiego  i  pod 
tym  tytulem  zbierac  sktadki.  Juž  tak  uczynil  w  Edimburgu  i 
Dublinie,  zebrawszy  znaczne  przybyl  tu  namówiwszy  z  sobg 
mlodego  S.  i  oderwawszy  go  od  nauk,  do  których  sie  spokoj  nie 
przyktadat.  Za!ožyt  w  swém  mieszkaniu  tu  drug§  honoratk^, 
gdzie  si^  wszystkie  wisusy  zbieraly  na  pijatyk^  i  hulatyk^.  tatvYo 
zt^d  W.  X.  M.  poj^c  možesz,  jaká  zt^d  niestawa  dla  krajů,  zgry- 


394  LISTV. 

zotadla  každego  z  nas.  Dziš  czterech  ich  podalo  suplik(j  do  Pal- 
merstona  o  pieni^dze,  ido  do  Dovvning  Street  w  tyni  intei-esie. 
Campbell  wyježdža  do  Norwich.  Ach!  czemuž  nie  jestem  qualis 
erani,  ale  prawdziwie  I  ani  worn  out,  zimno,  mgla;  juž  mi  sie 
z  tynii  waryatami  žycie  sprzykrzyto,  nadto  trzcba^  žeby  tu  kto 
byl,  by  miec  oko  na  tutejszycli.  Ilež  sie  ich  wlóczy  po  trzech 
królestwach,  a  nawet  obcych  szalbierzy,  którzy  gdy  po  polsku 
zagadnieni,  odpowiadajy  w  obcych  jezykach,  že  uczynili  wotuii), 
póki  Moskale  bedg,  w  Polsce,  nigdy  po  polsku  slowa  nie  prze- 
mówic. 


1)0   TEGOZ. 


Londýn,  12  giudnia  1832  roku. 

Nietylko,  že  nie  laj^,  ale  dziekuje  za  podejmowanc  prače 
w  otrzymaniu  adresu,  i  niezražanie  sig  oszczerstwem  i  szaleií- 
stwami  naszych  pólglówków.  Zt^d  donosz§,  že  towarzystwa  pol- 
skie  krzewj^  si§  po  Anglii,  ja  lubo  mi  brzuch  rosnie  i  ježdzic 
daleko  niemogg,  czynie  piórem,  co  moge;  pisalem  do  znajomych 
moich  do  Bristol,  do  Hulí ,  do  Birmingham  etc.  prosz^c  ich, 
aby  zalecono  bylo  przy  elekcyach  kandydatom,  by  obstawali 
przy  sprawie  naszéj,  odebralem  zewsz^d  najmocniejsze  w  tém 
zareczenia.  P.  ježdzil  po  krajů,  zbieral  podpisy  do  adresu,  po- 
wiada,  že  ich  ma  dwa  miliony  i  z  těmi  jedzie  na  sejm  do  Pa- 
ryža;  wiele  w  nim  wiatru.  Gorzéj  z  *,  który  przybrawszy  sobie  **, 
ježdzil  po  Anglii,  udajyc  síq  za  pelnomocnika  Królestwa  Pol- 
skiego,  žebral,  zbieral  znacznie,  potem  szumial,  przeniósl  sic 
póžniéj  do  Szkocyi,  w  Glasgowie  chcial  zakladac  towarzystwo, 
ale  gdy  zacz^il  od  proszenia  pieniedzy,  rozuume  Szkoty  cofnely 
sig  i  towarzystwo  spelzlo.  Sobanski  wcale  dorzeczny,  bylby  po- 
žytecznym  wielce,  gdyby  zdatnosc  na  co  przydaé  sig  mogla,  ale 
(eraz  tak  wszyscy  sejmikanii  swémi  zairudnieni,  že  próžno  o 
sprawie  naszéj  mówic.  Nadto  migdzy  grandesami  tutejszémi 
nie  mam  znajomosci,  nie  znám  ani  lorda  Durham,  ani  Paujeli, 


LISTY.  395 

do  którego  wzgl^dem  naszych,  cz^stebym  miat  udawania  si§. 
Talleyrand,  gdy  niie  kilka  rázy  nie  przyj§,í,  przestaíem  byvvač. 
Jeden  z  tutejszych  mówit  mi,  že  gdy  ubolewat  nad  Talleyran- 
dem,  že  zbyt  ma  do  roboty  :  Vous  avez,  lui  disait-il,  sur  les  bras 
Faffaire  de  la  Belgique,  du  Portugal,  raífaire  de  la  Pologne... 
Talleyrandtemi  przerwat  mu  s\owy  :  La  Pologne  nést  plus  une 
affaire.  Rad  jestem,  že  znóvv  przecie  wymeczylem  konsula  do 
Warszawy,  wkrótce  bedzie  wysíany  :  jestto  wojskowy  czlowiek 
zdatný  i  roztropny.  Pracuje  do  Polonii,  napisatem  krótk§  bio- 
grafie Staszyca ;  napisalem  uwagi  nad  postepowaniem  .Cara, 
wyjdzie  to  w  któréni  z  pism  peryodycznych.  Znaczna  wiekszosc 
wbigów  vv  parlamencie  niezawodna,  zawziete  tory  }§cz§  sie 
z  radykalami,  ale  i  to  nie  pomože.  Ježdzitem  na  kilka  dni  do 
Brighton,  i  porobiíem  tam  znajomosci,  i  davvne  jeszcze  z  Ame- 
ryki  zastaíem.  Liv.  i  žona  jego  vv  najvvi§kszém  u  dworu  zacho- 
waniu.  Talleyrand  znacznie,  jak  stysz§,  upadá  na  silách.  Szkoda 
Telliera;  Bascour  nieznosne  tony  daje  sobie.  Pulk  :  Evans  nie- 
potrzebnie  stan§l  w  elekcyach  naprzeciw  Hobhouse  i  na  glow§ 
przegrat.  Parlament  b§dzie  ciekawy,  wiele  i  wiele  czasu  uply- 
nie,  nim  przyjdzie  do  sprawy  naszéj :  jednak  przy  odpowiedzi 
na  mowe  królevvska,  možná  bedzie  wniešc  przydatek  jak  \v  Pa- 
ryžu  i  dosc  jest  prawdopodobieiístwa,  že  može  i  ministeryum  nie 
b§dzie  temu  przcciwne,  bo  niebardzo  kontenci  z  autokraty,  ale 
to  W.  X.  M.  b§dzie  dzietem. 

15  grudnia. 

Sobaríski  wkrótce  wyježdža  do  Szwajcaryi  dla  w^idzenia  si§ 
z  bratem.  Bach  zawsze  czynny  i  gorliwy,  ale  Polonia  choc  dobra, 
málo  jeszcze  rozchodzi  sig.  Campbell  coraz  bardziéj  síabieje  : 
niespokojny,  dnia  na  miejscu  przesiedzieé  nie  može.  Parla- 
ment chyba  primis  februarii  zbierze  si^.  Czterech  lordóvv,  synów 
parów,  kreowano.  Elekcye  dla  whigów  tryumfalnie  poszíy; 
wszyscy  naši  przyjaciele  obráni.  Ze  Szkocyi  nic  nie  mamy.  By- 
tem u  biskupa  katolickiego,  powažny  i  grzeczny  czlowiek,  prze- 
íožylem  nui  wszystkie  zamachy  na  wiar^  nasz^,  i  jakg,  bulla  pa- 
pieža,  wierze  katolickiéj  w  Polsce  uczynila  szkodg,  gdy  wielu 
póžniéj  z  rozj^trzenia  przechodzi  na  wiar§  lutersky.  Síuchat  mi^ 


39()  LISTY. 

Z  uwag^i  i  rozczulenieni,  i  powiedziat,  žebyin  mu  te  wszystkic 
zgrozy  podat  na  pismie,  a  on  je  przeszle  do  Uzymu  k  Mgr.  Capaz- 
zini  przyjacielowi  i  faworytowi  papieža.  Hr.  Plater  musiat  za- 
pewne  zebrac  wszystkic  do  tego  materyaty,  niech  mi  ich  zatem 
udzieli  do  komunikowania  tutejszeniu  hiskupovvi^  trzeba  ze 
wszystkich  síron  bombardowac.  Pisalem  do  br.  Platera,  ale  to 
mniejsza  že  nie  pisze,  ale  nawet  nie  odpisuje.  Nie  wiem,  czy 
rýmy  moje,  «  Požegnanie  do  lutni »  doszty  W.  X.  M.  i  byty  to- 
warzystwu  paryzkicmu  udzielone.  Prosze  ktaniač  jeneratom 
Kniaziewiczowi,  Pacowi,  p.  Platerowi,  Mickiewiczowi  :  tego  za- 
ch<^cam  do  pisania  poema  o  naszéj  rewolucyi.  Przcbiegtem  zdanie 
spravvy  komitétu  paryzkiego;  wszystko  dobré,  a  nawet  to,  co 
si§  w  Anglii  zrobilo  przypisuj^i  sobie,  a  milcz^i  o  krzywdach,  co 
dzikosciami  i  kíótniami  swemi  zrz^dzili  sprawie  naszéj.  Lorda 
Dover  nie  ma,  oddám  mu  list  jak  tylko  wróci.  Kanclerz  zawsze 
nielaskaw  na  nas,  a  nawet  panně  Martineau  odwiódt,  by  o  nas 
nie  pisala.  Widzisz  W.  X.  M.  že  zgrzybiaty  starzec  nie  szcz^dzi 
pracy  wpisaniu  do  niego,  wszyscy  znajomi  moi  wyjechali,  smu- 
tný jestem,  gdy  sam  cierpki  i  sobie  nawet  nieznosny.  Przyjazd 
W.  X.  M.  pokrzepi  mnie.  Prosz§  oszczedzac  zdrowia.  Vale  et  me 
ama. 


1)0   TEGOZ. 


Londyii,  18  gnidiiía  1832  roku. 

Odbieram  z  wielu  miejsc  silné  zapewnienia  obstawania  przy 
nas,  lecz  cóž  kiedy  ministeryum  maslane  boi  sif  wszystkiego. 
Hunt  nieobrany,  ale  Colett  utrzymal  sie  i  jeszcze  jeden  Galois, 
który  zacz^tbyc  boxerem,  zrobit  znaczne  pieni^dze,  kupil  dobra, 
obrany.  Samodzieržca  chce  tu  robic  požyczkg  na  szešc  milio- 
nów  1.  s.  ale  wcale  nie  idzie,  i  podobno  nie  uda  sig  catkiem, 
biegatem  za  téni.  Liven  straszy  wojn^  :  to  pewna,  že  dzisiejsza 
z  Holandy^  nie  jest  popularn^i  i  ja  zawsze  trzymam,  že  siy  skoií- 
czy  na  tataninie.  Rozmawiaj^c  z  Sobaňskim  o  sejmie,  zdato  nam 


LISTY.  397 

sie,  czy  nie  možnaby  przypušcic  go  teraz  jedynie,  žeby  go  oddzie- 
lic  od  vvšciektych  zapalericów,  niech  sejm  ten  zrobi  wyznanie 
wiary  swéj  :  monarchy^  konstytucyjngi,  dziedzictwo  bería^  ne- 
minem  captivabimus,  granice  i  t.  d.;  szaleiícy  nie  podpiszgi  go, 
a  wtenczas  swiat  b§dzie  widziat,  jak  zdrowa  cz§sc  obywateli 
mysli,  i  na  kogo  wstyd,  dzikie  zdania  i  post^powania  spadac  po- 
winny.  Prawdaž,  že  Pozzo  oddalenia  Polaków  domagal  sie,  i  co 
odpowiadano  ješli  sig  w  Belgium  uspokoi?...  wczesnie  myslec 
tťzeba,  co  zrobic  z  naszymi,  žeby  sie  tu  nie  zwalili.  Odebralem 
z  krajů  listy  dosyč  ciekawe.  Moskale  juž  Królestwa  nie  zowi<j 
Królestwem,  ale  zachodniémi  prowincyami  imperyi.  Bagration 
jeneral  nominowany  cztonkiem  rady  administracyjnéj ;  twierdz^, 
že  povvoli  sami  tylko  Moskale  b§d§  na  urzgdach.  Don  Pedro  ulti- 
mis  spirat,  Strafford  Caning  wystany  do  Hiszpanii,  by  dwór 
naklonit  do  otrzymania  armisticyum  miedzy  dwoma  braci^,  až 
sig  rzeczy  uložg,  migdzy  niémi. 

W  téj  chwili  stysz^,  že  Pozzo  pogrozil  wyjechaniem  z  Paryža, 
ježli  Polacy  ztamt^d  wraz  oddáleni  nie  běda.  Rz^id  francuzki  rad 
bylby  pozbyc  si§  ich,  gdyby  si§  opinii  publicznéj  nie  bal.  Ježliby 
jednak  do  tego  przyszlo,  niechže  si§  osoblivvie  szaleiícy  nie  zwal^i 
na  Angli§. 

Spodzievvam  si(?  jeszcze  W.  X.  M.  na  á.  .idania,  i  malíi  uczte 
gotuj§  :  jesli  si§  bedziesz  musial  zatrzymac  dlužéj,  przyjmij  gor^ce 
powinszowania  i  žyczenia  moje,  abys  szcz^slivvszym  jak  dzis 
jestes,  žyl  nani  dlugo  i  doznavval  tyle  od  ziomków  wdzi^cznosci, 
ile  dzisiaj  doznajesz  oszczerstwa. 


DO   TEGOZ. 


Londýn,  28  grudnia  1832  roku. 

Codziennie  oczekuj^c  J.  O.  X.  M.  a  nie  widzgc  go  przyježdža- 
cym,  ani  od  9°  tego  miesiaca  nie  odbieraj^c  od  niego  na  cz§ste 
listy  moje  žadnéj  odpowiedzi,  ani  žadnéj  od  nikogo  z  Paryža 


398  LISTY. 

odezvvy,  jestom  dužo  niespokojny  i  o  /droAviu  AV.  X.  JNl.  i  o  to,  co 
si§  tam  z  zamiaraini  i  czynanii  naszych  dzieje.  P.  "Ludwik  Plater 
jak  gloszy,  przyl^iczyl  si§  do  sejmuj§cych,  czys  to  i  W.  X.  Mošé 
zrobii?  ježli  tak,  ja  mu  votum  moje  (jak  tu)  a  proxi  daj^,  bo 
prawdziwie  zdrovvie  moje  i  wiek,  którego  ci^žar  coraz  bardziéj 
czuj^,  nie  dozwalaj^  mi  takicli  podróžy.  Ztad  donosze,  že  si§  roz- 
chodzi,  jak  gdyby  Pozzo  mial  tu  byc  spodziewany  w  tych  dniach. 
Kolega  jego  \v  Londynie  siedz^cy,  bojgcych  sie  tu  wszystkiego, 
straszy  wojny.  Žona  jego  zchodz^c  ze  schodów  padía  i  pottukla 
sobie  krzyže.  Jest  tu  dwóch  postów  tureckich,  jeden  grek  Mau- 
rozini,  dvugi  turczyn  Namik  liasza.  Towarzystwa  naszo  po  pro- 
wincyach  krzewi^  sie,  mnóstwo  posiów  bgdzie  silnie  nióvvic  za 
námi;  Talleyrandoswiadczywszy,  que  la  Pologne  n'est  plus  une 
affaire,  nie  widiije  mnie.  Pani  Gose,  pisze  romans  za  nanii,a 
Bulwer  obiecat  mi  napisac  nowelle  z  rewolucyi  naszéj  ostatniéj. 


1)0   TEGOZ. 


1  slycznia  1833  roku. 

Winszuj?  araczéj  žycz§  novvego,  lepszego  novvegoroku.  W  téj 
chwili  odbieram  list  od  dobregop.  Blotnickiego;  dziekuj^'  mu, 
že  uii  doniósl,  co  si§  tam  dzieje.  Martwi^;  sie,  že  zdťov\ie  W.  X. 
Mošci  nie  najlepsze.  Nie  pisuj  do  mnie,  ale  piel^gnuj  je  tro- 
sklivvie. 

Uowiedziavvszy  si§  zpewnošci^,  že  juž  Pozzo  przyježdža,  sydzi- 
íem  rzecz^  potrzebny  widziéc  sif  z  Palmerstonem;  wczoraj  wi^c 
poszedteni  tedy  do  niego.  Wypisuje  slowo  do  slowa,  co  si^>  stalo. 
Odpowiedziano  mi,  že  lorda  P.  niema.  «  Pozwólcie.  rzeklem,  že 
kilka  síów  napisz^.  »  Nim  przyniesiono  co  do  pisania  potrzeba, 
któž  wcbodzi  do  tego  salonu?...  Starý  lis  kulawy !  Tu  miedzy 
námi  nastypila  rozmowa : 

On.  Comment  vous  portcz-vous? 

Ja.  Assez  bien.  11  y  a  longtemps,  mon  piincc.  (jue  je  nai  eu 


UŠTY.  MDO 

le  plaisiť  tle  vous  voir,  bien  que  je  nie  sois  présenté  souvent 
b.  votre  porte. 

On.  Votre  santé  est  bonne  ? 

Ja.  Assez. 

On.  Oů  est  Ifi  prince  ? 

Ja.  II  est  enr.ore  á  Paris,  mais  je  l'attends. 

On.  Que  fait-il  la  ? 

Ja.  II  ne  perd  pas  son  temps^  c'est  a  lui  que  nous  devons 
1'amendement  qui  au  moins  a  fait  parler  de  la  Pologne. 

On.  II  fait  nial  de  resterá  Paris,  je  le  lui  ai  fait  dire  par  míi- 
dame  T. 

Ja.  Je  Tattends  bientót. 

On.  U  y  sera  ténioin  de  choses  désagréables  :  qďil  revienne 
en  Angleterre. 

Ja.  M.  Pozzo  arrive;  on  n'a  pas  fait  mouvoir  un  ressort  aussi 
puissant  de  la  diplomatie  russe  pour  rien. 

On.  Vous  ďy  étes  pour  rien. 

Ja.  Mais  nous  pourrions  y  étre  pour  quelque  chose  :  Tempire 
ottoman  est  pres  de  succomber,  la  Pologne  ne  pourra-t-elle  pas 
renaitre  de  sa  dissolution? 

On.  Quand  cela  pourra-t-il  étre?dans  un  siécle.  Ce  sont  des 
réves. 

Ja.  II  nie  paraít  qu'il  ne  serait  pas  impossible  ďengager  ťAu- 
triche  a  notre  renaissance,  si  TAngleterre  et  la  France  voulaient 
y  concourir. 

On.  Lui  parler  de  cela,  serait  resserrer  davantage  son  alliance 
avec  la  Russie.  On  ne  peut  s'occuper  que  des  individus;  il  n'est 
plus  question  ďautre  chose. 

Tu  wszedl  služ^cy  daj§c  znač,  že  go  Palmerston  czeka;  gdy 
odchodzií,  rzekíeni  mu  :  Je  suis  fáché,  mon  prince,  de  ne  pas 
vous  voir  quelquefois;  si  vous  n'avez  rien  á  me  dire  de  consolant, 
au  moins  vous  pourriez  me  donner  vos  avis. 

On.  II  ne  faut  plus  vous  bercer  ďillusions,  mais  voir  le  véri- 
table  état  des  choses. 

Tak  sie  to  przypadkieni  zrzadzone  spotkanie  skoúczylo.  Napet- 
nito  mnie  žalem,  bo  widzeže  odFrancyi  niczego  sie  spodziewac 
sie  nie  možná;  cala  nadzieja  w  nieprzewidzianych  wypadkach. 


ftOO  LISTV. 

Lord  I*,  odpisaí,  že  niie  dzis  widziéc  nie  inože,  bo  wyježdža  na 
wieš ;  zobaczg  go  wkťótcc.  Przyjazd  W.  X.  Mosci  wi^^céj  zdola 
uczynic  niž  starania  zgrzybialego    starca. 

Zt^d  nie*wiele  mam  doniešc...  Gloszg.,  že  Persowie,  podu- 
szczeni  zapewnie  przez Moskwe,  ciagn{i  do  Indyj.  W  parhimencie 
whigowie  ti-yumfuja.  My  mamy  wiele  gorliwych  przyjacióí 
i  silniéjsze  jeszcze  niž  wprzódy  běda  za  námi  glosy. 


DO  TEGOZ. 


z  Londýnu,  20  stycznia  1833  roku. 

Bylém  wczoraj  na  Downing  street  u  dobrego  p.  Backhouse, 
chc§c  siedowiedziéčo  namowach  z  Pozzo  .Powiedziaí  mi,  že  Pozzo 
vvsz^dy  gtosi,  že  nie  dla  negocyacyi^,  ale  dla  zabawy  tylko  przyje- 
chal,  i  též  sig  bawi^bo  ustawiczne  gaudy  dla  niego.  Powiada,  že 
kontent  z  rz^du  franeuzkiego,  že  jest  staly  i  pevvny,  že  przcmysl 
i  handel  kwitnie  i  wielka  wszystkiego  zamožnošc;  bawi,  buťo- 
nuje,  síovvem  gasi  kulawego  ex-biskupa.  Przypomniaíem  znínv 
konsula  do  Warszavvy,  powiedziaí,  že  niezawodnie  bgdzie  po- 
slaný, ale  wyznaczona  osoba,  jeszcze  niegotowa  do  wyjazdu. 
Powiedziaí  mi,  že  ježli  cliC(^'sie  widziéc  z  lordem  Palmerstonem, 
ten  mie  we  srode  w  tym  tygodniu  przyjmie.  Przybycie  posla 
pruskiego  p.  Bulow,  przerwalo  rozmowe  nasze.  Wellington 
i  torysowie,  porachowaw  szy  jak  málo  ich,  postanowili  (i  to 
wiem  z  pewnoscia)  nie  przeciwic  sig  juž  wcale  reíormie  i  wiolu 
innym  krokom  dzisiejszego  ministeryum,  chc^  tylko  staw  ac  prze- 
ciw  dalszym  gwaltownym  odmianom,  ježliby  te  wnoszone  byc 
miaiy,  co  do  izby  wyžszéj,  kosciola  i  wotów  bez  balotowania. 
Majg  nadziej^',  že  interes  Belgium  juž  sie  teraz  zakoiíczy ;  jeszcze 
si§  wahaj§  užywač  tggich  srodków  w  Irlandyi,  gdzie  0'ConneI 
glosny.  Przed  dziesi§ciu  dniami  pisalem  do  p.  Kaszt.  Platera 
i  poslalem  gryzmolenia  moje,  miedzy  innénii  powiešč:  «  Glup- 


LISTY.  hOi 

stwo  i  próžnošc;))  ani  na  to,  ani  na  dawniéjsze  listy  moje  ža- 
dnéj  odpowiedzi  od  niego  nien.am.  Reszle  p.  Sobariski  opowie. 

21  slycznia. 

Wybór  nowych  parów  szkockich  padl  zupelnie  na  torysów: 
nikogo  jeszcze  z  przyjaciót  naszych  nie  ma  w  miescie,  raptem  si§ 
zlec^,  a  wtenczas  i  stancyi  W.  X.  M.  dtužéj  trzymač  nie  možná 
b§dzie,  chyba  za  podwyžszeniem  ceny.  Zmiluj  si^  W.  X.  M. 
staraj  si§  wszelkiemi  sposobami  odradzac,  by  sie  honoratka  tu  nie 
wybierala.  Lgkam  sig  równie,  by  i  mnóstwo  naszych  oddalonych 
z  Belgii  nie  zlecialo  sie  tutaj,  bo  nie  wiem,  cobysmy  tu  z  niémi 
robili,  trzeba  w  tém  pisač  do  p.  Wiadyslawa  Zamoyskiego. 
Ogleby  smiertelnie  chory,  i  juž  porzucit  kantor  Meyerowy,  cze- 
kam  co  chwila  odezwy  od  niego  do  W.  X.  M. — Pan  Sobariski  opo- 
wie o  zaburzeniu  w  assocyacyi  i  zamachach  na  Bacha.  X.  Sussex 
bardzo  slabý.  Slychač  že  ***  wybiera  sie  do  Anglii  :  niech  go  nie 
wypuszczaj^.  Gurowski  daje  mu,  slysz§,  listy  do  radykalów  tu- 
tejszych.  Nie  bgdziemyž  mieli  i  tutaj  pokojů  !  P.  Sobariski  opo- 
wie, že  cale  usitowania  Moskali  tutaj  s§,  zaprzeczač  bczczelnie 
wszelkim  popelnianym  u  nas  okrucieristwom.  Jak  gdyby  w  zmo- 
wie  z  Krepowieckim,  glosz^i,  že  panowie  i  szlachta  podniešli 
bunt  przeciw  Rossyi  dla  tego,  že  im  rz^d  nie  pozwalal  wyrz^dzac 
nad  wiesniakami  nieslychanych  okrucieristw;  tož  samo  konsulo- 
wie  ich  rozglaszaj^  po  prowincyach. 


PO   TEGOZ. 


Edinburg,  1  czerwca  1833  roku. 

Po  trzech  nocach  i  dwóch  dniach  žegluj§  z  wialrem  przeci- 
wnym;  stanulém  szczesliwie  w  Edinburgu,  lecz  jak  zwykle  na 
samém  wyl^dowaniu  spotkal  mnie  zawód.  Stowarzyszenie  dam, 
za  pierwszém  zawianiem  wicsennego  favoniusza  rozsypalo  si§  po 
wsiach  i  prowincyach,  zalimitovvawszy  meeting  swój  až  do  listo- 
pada;  zostalo  kiíka  dam,  mi^dzy  niémi  najgorliwsza  p.  Cruicks- 

2C 


l\02  LISTY. 

hanck,  z  těmi  bgd^  sic  starat  cos  zrobic  dla  celu  naszego.  Glicia- 
íeni  zavvi^zac  podobné  stowarzyszenie  mi^dzy  mgžczyznanů : 
odpowiedňeli,  že  ile  bgd^  mogli,  przylož^  si^  pieni^žnie  do  edu- 
kacyi  míodziežy  naszéj  (dopilnuj§  tego) ,  ale  mitingu  nic  chcgi 
sktadač,  gdyž  to  jest  przeciwne  systematowi  rz^du,  b^d^cego 
w  šcisíéj  z  Rossy§  przyjažni.  Z  téni  byla  u  ninie,  lubo  nieznana 
mi  niatedora  tutejsza,  jeden  z  najwyžszych  s^dziów  lord  Cor- 
house,  a  i  ten  najlepszy  cztowiek,  powiedzial  mi :  že  dux  Hainil- 
ton  nie  sprzyja  spravvie  naszéj,  že  przyganiat  artykutowi,  co  byl 
y\  Times,  mówi^c  mi,  že  Mikotaj  nie  jest  bloody  tyrard,  i  owszem 
mity  pan ;  vvyrzucat ,  že  syn  jego  w  poema  Poland,  niesprawie- 
dliwie  na  Mikolaja  powstawal;  mnie  mimo  przyrzeczenia,  tenže 
dux  žadnego  listu  zaletniego  nie  dal.  Mimo  tych  wszystkicb  prze- 
szkód  b§d§  si§  staral  zrobic,  co  tylko  možná;  mam  južzapewnie- 
nie  umieszczenia  dwóch  naszych  na  funduszu  publicznym, 
jednego  do  pedagogii,  drugiego  do  agronoiiiii;  pierwszy  musi 
dowiešc,  že  jest  synem  ofa  schoolmaster ,  drugi  ofa  farmer,  co 
nie  b^dzie  trudno.  Jak  w  Londynie,  tak  i  tu  pelno  wzgl^dów 
i  grzecznosci  osobistych;  dla  publicznéj  sprawy,  trwožliwa  ozi§- 
blošc...  Ja  uczyniwszy  tu  co  tylko  b^dzie  niožna.  udaní  sie  do 
Glasgowa,  gdzie  byl  meeťmij  i  uradzil  petycy^i  za  námi  do  parla- 
mentu podpisan^  przez  2500  mieszkaiiców  :  daj  Bože  by  to  bylo 
skuteczniéjsze  jak  inne  podobné  wdawania  si§. 


DO  TEGOZ. 


Glasgow,  24  czcrwca  1833  roku. 

Gdymjuž  skoiiczyi  list  mój  do  p.  lil.,  nie  spodzieNvajnc  sic  od 
J.O.  X.  odczwy,  odbieram  j^  z  V\  míijiií  tak  uprzejmy,  pochlebuji 
i  drogy ;  potrzebny  mi  byla  ta  pociecha ,  gdyž  wlašnie  razeni 
z  niy  ugodzilmi?  okropny  cios,  Nviadoniošc  o  smierci  žony  mojéj. 
ršie  uvvierzysz  W.  X.  M.  jak  po  blizko  dwudziestu  sicdmiu  latách 
rozstania,  cios  ten  jest  mi  bolesnym;  czuj?,  že  rozervvanie  zvvi§z- 


LISTY.  .  ao3 

ków,  które  uroczystosč  prawa  i  religii  uswieciiy,  do  których 
przychylnosc  i  wspólny  szacunek  sie  l^czyiy,  s^  najžywszémi ; 
iiie  dostawaío  mi  tylko  tego  nieszczescia ! 

Do  p.  B.  wypisalem  si§  z  nowinami  w  Edinburgu;   skíadka 
dobrze  sig  zacz^ta,  ale  dziš  donosz^  mi,  že  po  wyježdzie  moim 
wolnieje,  tu  nic  wyžebrač  nie  mogtem.  Jad§  daléj,  bo  nudze 
sob§  (jak  ten,  co  wkrólce  ma  skoriczyč)  i  prowadzony  nadziej§, 
že  w  Irlandyi  wi§céj  cos  dla  mlodziežy  naszéj  zyskam.  O  mityn- 
gach  i  petycyach  ani  sobie  mówič  dadz^;  political  union  wzgar- 
dzone,  nikt  z  síusznych  na  nich  nie  bywa.  Od  takich,  co  otrzymač, 
byíoby   može  zaszkodzic.  L§kam  si^,  že  i  wniosek  Fergussona 
prócz  gor^cych  mów,   innego  rzelelnego  skutku  nie    sprawi; 
ostatnia  nadzieja,  jak  Xi§že  niówisz :  w  wygórowaniu  zlego  do 
ostatniego  stopnia;  musi  sie  to  zle  przesilič,  tymczasem  pozo- 
stat^  cz^stk§  pokolenia  polskiego,  Irzeba  nam  od  zepsucia  ^acho- 
wac,  i  uczynic    ile  možná  požyteczn§  krajowi  i  im  samým,  lle 
mi  siíy  pozwol§,  w  tém  bed§  pracowat.  Szaleiístwa  i  niedorze- 
cznosci  naszych  trwač  bgd^,  póki  zostan^  nieczynnymi,  póki  ich 
nie  wyprowadz^  w  pole.  Stizcž  W.  X.  M.  zdrowia,  bys  slepých' 
mógl  do  koiica  prowadzic.  Slrapiony  jestem  zewsz^d  do  ostatka: 
i  dusza  i  cialo  znekane.  Nie  pisz^,  dziš  díužéj,  oddaj§  sie  przy- 
jažni  i  dobrému  sercu  Xigcia,  zawsze  z  uwielbieniem  i  przywi^- 
zaniem. 


1)0   TEGOZ. 


Londýn,  23  sierpnia  1833  roku. 

Spodzievvam  sif,  že  juž  dot^d  musiales  J.  O.  X.  M.  odebrac 
kilka  listów  moich  przez  p.  B.  do  W.  X.  M.  pisanych  :  le  do- 
niosly,  ie  co  w  téj  porze  roku,  i  co  stabemi  silami  mémi,  možná 
bylo  zrobic,  to  si§  zrobilo.  Zawi^zato  sig  towarzystwo  irlandzkie 
polskie  w  Dublinie,  ajesieni^  rozkrzewi  si*;;  dzis  zbiory  i  w  Ir- 
landyi i  w  Szkocyi  jeszcze  nie  znané.  Ja  zasiatem,  niech  mlodzi 
zbieraj^.  Kazaíes  Xi^iže  powracac,  powrócilem.  Byíem  na  Dow- 


hOh  LISTY. 

liing  street,  i  dowiedziatem  s\q,  /e  gdy  w  Pelersburgu  zastyszeli 
o  sessyi  9  lipca  wzgl^dem  sprawy  naszéj,  trzesli  si§,  wsciekali  od 
zlosci  wszyscy  :  od  cara  do  mužyka ;  byliby,  przydano,  w  picr- 
wszym  zápale  Bóg  wie  co  nie  pocz^li,  ale  czas  ochtodzil.  Novvo 
vvyslany  konsul  juž  wyjechat,  byl  dwa  rázy  u  Lievena;  pierwszy 
raz^  ubolewat  on  srodze  nad  jego  missy^,  zapowiadaj^c,  že  po 
okropnéj  rewolucyi  samé  smutki  i  pustki  zastanie  w  Warszawie; 
za  drug^  atoli,  przed  samým  wyjazdem  wizyt^,  juž  go  znalazl 
slodkim  i  grzecznym  ;  oswiadczat  si§  z  najlepszemi  cbeciami  i  dal 
mu  listy  zalétne  do  pierwszycb  wladz  \\  Warszawie.  Pani  Lieven 
powrócila  wczoraj,  co  dziwna  Matusewicz  z  nia  !  znač  wi^c,  že 
zawisc  i  podkopywanie  dawniéjsze  przynajmniéj  na  pozor  ustaly. 
Powiedziano  mi,  že  niewiadomo  jeszcze,  czyli  Matusewicz  przy- 
jechal  w  dyplomatycznym  charakterzc,  czyli  tylko  na  polowanie, 
to  pewna,  že  nie  dla  dobra  naszego.  Trwaja  ciggle  kímferencye 
belgijskie  i  ježli  sie  skoiícza,   to  niepredzéj  jak  w  paždzierniku. 


DO   TEGOZ. 


Londýn,  5  wrzešnia  1833  roku. 

Przed  oddaleniem  sig  ztad  mojém  do  Hastings,  bylém  u  lorda 
Palmerston,  przyj§l  mi?  jak  najgrzeczniéj,  owož  z  nim  konwer- 

sacya : 

Ja.  II  me  tardait,  milord,  de  vous  voir,  et  de  vous  remercier 
pour  la  maniére  favorable  dont  vous  vous  étes  expliqué  dans  la 
question  polonaise ,  le  9  juillet.  II  parait  qu'elle  est  parvenue 
á  son  adresse,  et  qu'elle  aura  peut-étre  háté  le  voyage  du  czar 
en  AUemagne. 

Lui.  Cest  possible.. 

Ja.  II  voudra  siirement  engager  les  alliés  a  faire  cause  com- 
mune,  et  ii.publier  conjointement  avec  lui  une  déclaration  de 
ne  pas  souffrir  qďaucune  puissance  s'ingére  dans  les  affaires  de 
la  Pologne :  rAutriche  devrait  s*y  opposer;  et  vous? 


LISTY.  Ít05 

Lui.  Nous  éviterons  la  guerre  tant  que  possible,  mais  si  Ton 
nous  y  force,  nous  la  ferons. 

Jtti  La  guerre  avec  la  Russie  vous  serait  facile,  et  pas  dispen- 
dieuse;  vous  n'auriez  qu'á  lui  fermer  la  Baltique,  et  les  grands 
de  Pétersbourg  se  léveront  tout  de  suitě. 

Lui.  Cest  vrai,  ce  serait  la  guerre  la  plus  populaire,  et  pour 
laquelle  on  donnerait  volontiers  de  Targent. 

Ja.  On  veut  se  défaire  des  Polonais  qui  sont  en  Suisse,  en  les 
envoyanten  Angleterrc  ou  en  Amérique. 

Lui.  lis  ont  trés-mal  fait  de  quitter  la  France,  mais  ils  de- 
vraient  plutót  se  rendre  en  Amérique,  oů  ils  seraient  beaucoup 
mieux  qďici. 

Ja.  Mais  il  nous  serait  pénible  de  les  voir  si  loin,  les  circon- 
stances  peuvent  se  présenter  oů  l'on  en  aurait  besoin.  Vous  savez, 
milord,  tout  ce  qu'ils  ont  fait  pour  la  France  dans  toutes  les 
guerres.  Touš  les  Polonais  servant  dans  les  armées  de  rAutriche 
ou  de  la  Prusse  quittaient  leurs  rangs,  et  allaient  s'enróler  en 
France  et  former  des  légions  formidables. 

Lui.  Dans  ce  cas,  il  serait  facile  de  les  faire  revenir. 

Ja.  Permettez-moi ,  milord,  de  vous  demander :  M.  Matuse- 
wicz  est-il  revenu  en  caractěre  diplomatique  ? 

Lui.  Pas  le  moins  du  monde.  II  est  vénu  pour  chasser. 
Qu'est-il  [avec  humeur)'!  Est-il  Polonais  ou  Russe? 

Ja.  Je  crois  qďil  a  oublié  laPologne,  et  qu'il  n'est  que  Russe. 

Widac,  jak  mówií  o  nim,  že  go  nie  lubi.  Doniósl,  že  konsul 
do  Warszavvy  poslaný,  juž  min^t  Berlin.  Wspomniatem  mu  o 
konsulu  do  Krakowa,  odpowiedziat  «  qu'on  ne  pourrait  y  en- 
voyer  qu'un  agent  diplomatique,  ce  qui  ne  leur  convenait  pas; 
ďailleurs,  disait-il,  un  consul  k  Varsovie  est  beaucoup  plus 
nécessaire.))  Pytal,  czy  w  rzeczy  saméj  s§  takie  srogošci  i  prze- 
šladovvania  w  Polsce.  Odpowiedzialem,  že  wlasne  ich  úkazy 
dowodz§  tego.  Radzilem  mu,  aby  poslali  konsula  do  Anapy, 
przyj^l  to  dobrze. 

«  Je  dois,  lui  ai-je  dit,  vous  faire  des  compliments  de  condo- 
léance ;  il  parait  que  vous  étes  un  peu  en  disgrííce  h  Péters- 
bourg? »  ámial  si§.  n  Peu  m'importe  leur  faveur  ou  leur  défaveuf, 
odrzekl,  j'irai   toujours  mon   droit   chemin.  »    Dosyc,  že  byl 


ň06  i.isTY. 

bardzo  grzeczny  :  poleciíem  mu  hiedii^i  Polsk»^ :  «  Vous  pouvez 
étre  certain,  rzekl,  que  vous  ne  désirez  pas  plus  quc  moi  dc 
voir  la  Pologne  heureuse;  mais  on  ne  pout  pas  toujours  faire 
ce  qu'on  désire...  »  Nic  pono  šwiežo  nie  wdawali  si?  za  námi. 
Bytem,  žeby  zupelnie  nie  zrobič  sie  cudzyni. 

Przykro  mi  niezmiernie,  slyszeč  o  czernidtach  iiowo  na  W.  X. 
Moép  rzucanych :  lecz  szkaradzeňstwa  takie  nie  uczyni§  W.  X.  M. 
žadnego  u  potomnošci,  a  dziš  u  poczciwych,  uszczerbku.  Zatrzy 
dni  wyježdžani  do  Hastings. 


DO  TEGOŽ. 


Londýn,  11  wrzešnia  1833  roku. 

Trešc  listu  niniejszego,  bylaby  zapewne  koraeražem  tylko, 
gdyby  sens  onego  moralny,  nic  odkrywaí  jasno  ostatecznych  za- 
miarów  wrogów  naszych.  Przed  kilk^dniami  bylém  u  ladyD.  S; 
wszcz^ta  si?  mowa  o  Polsce.  Rzekía  ta  pani  R.  C. :  «  Wy,  i  wam 
«  podobni,  najwiecéj  szkodzicie  uporem  waszym  krajowi  wa- 
(í^szemu.  Czemu  sic  nie  poddač  koniecznosci  i  przeznaczeniu? 
((  Mocarstwa  maj^  szczešlivve  epoki  :  przyszla  kolej  na  Rossy^, 
«  podbita  was,  czemuž  j§.  dražnicie?  czemu  si?  dobrovvolnie 
«  nie  wcielic  do  niéj,  przyj^ié  jej  prawa,  jezyk,  wiare,  stač  si? 
«  jednym  národem  i  žyc  spokojnie  ?  —  Pani,  rzektem,  zadziwia 
«  mi?  z  ust  waszych  podobna  mowa.  Jakže  chcecie,  bysmy  ža- 
tí pomnieli  dziesieé  wieków  swobód,  niepodleglosci  i  cbvvaíy? 
«  žebyšmy  spokojnie  patrzéli  na  wydzierane  zlona  matek  dzieci 
«  ich?  — Dobrze  robi^,  rzekla,  gdy  jak  mi  p.  Z.powiadal,  matki 
«  dzieci  tych  ucz^i  jez  pieluch,  by  sztyletami  zabijali  Rossyan.o 
Tu  m^ž  nie  mog^c  juž  wytrzymac,  mimo  lagodnošci  svvojéj  rzekl: 
«  Sama  nie  wiesz,  co  gadasz. »  Zwolniala  wi?c  i  rzekla:  «  Nie 
«  lubicie  xiežnéj  Liewen,  ona  wstawiala  si?  za  Avami  do  Mikolaja. 
«  Mikolaj  wkrótce  bcdzie  w  Warszawie  i  zadziwi  swiat  caty  wy- 
«  rokami  laskawosci  swojéj.))  Jak  latwo  widziec  možná,  že  bie- 
dna  lady  D.  St.  powtórzyla  co  do  slowa  to,  co  jg  lubovvnik  jéj, 


LISTY,  407 

mtody  Lieven  nauczyt  može  umyšlnie,  žeby  wiedziéc  jak  odpo- 
wiemy  na  to :  lecz  z  odpowiedzi,  któréj  catéj  nie  kíad^,  ale  j.^ 
zgadn^c  možná,  nie  hqá^  kontenci. 


UO   HR.    EDWARDA   ROGIERA   RACZYNSKIEUO. 


Paris,  26  septeinbre  1835. 

J'espěre,  monsieur  le  comte,  que  vous  avez  regu  ma  lettre, 
dans  laquelle  je  vous  répondais  á  celle  que  vous  m'écrivites  en 
me  demandant  si  je  voulais  que  le  manuscrit  de  Pasek  fút 
imprimé,  ainsi  que  sur  plusieurs  autres  questions  littéraires, 
auxquelles  je  donnais  mon  consentement.  N'y  voyant  que  votre 
zěle  pour  le  bien  de  notre  littérature,  j'y  ajoutais  encore  une 
demande,  répétée  depuis  deux  années,  c'est  celle  de  m'envoyer 
un  exemplaire  de  chacun  de  mes  ouvrages  imprimés.  II  me 
serait  doux  ďavoir  ces  souvenirs  et  de  les  laisser  aprěs  moi 
dans  la  Bibliothěque  polonaise  ďici.  Madame  la  comtesse,  dans 
sa  derniěre  lettre,  me  propose  Tachat  de  mes  manuscrits  pour 
300  ducats.  Je  ne  marchanderai  pas  avec  mes  amis,  surtout 
lorsque  ces  documents  si  précieux  doivent  étre  conservés  dans 
un  musée  aussi  important  que  celui  que  vous  avez  fonde.  J'en 
excepte  cependant  les  manuscrits  de  ma  main,  que  je  désirerais 
déposer  chez  mon  neveu  Thadée;  je  souhaiterais  également  que 
la  sonmie  qui  m'est  offerte  puisse  m'étre  envoyée  le  plus  tót 
possible :  les  délais  á  un  vieillard  de  soixante-dix-huit  ans  ne 
conviennent  plus. 


608  LISTY. 


DO  X.   ADAMA  CZARTORYSKIEGO. 

Paryž,  1  stycznia  1836  roku. 

Nie  mog?  zacz^ic  roku  nadeszlego,  bym  J.  O.  X.  M.  nie  wyrazil 
žyczeň  moich,  bys  go  szcz^sliwiéj  sp§dzií,  jak  pi^c  ostatních;  ja 
sobie  tego  nie  pochlebiam,  može  ci^žar  wieku  i  množaco  sio  co- 
raz  bardziéj  infinnitates  sprawiaj^,  že  wszystko  cierpko  i  smutno 
widz§.  Posylamy  W.  X.  M.  adres  do  Tzb,  zdaje  si§,  že  dobry. 
Postalem  oddawna  p.  řzyrmie,  ramoto  moj^  o  niowie  cara,  nic 
z  ni^  podobno  nie  zrobií,  racz  J.  O.  X.  M.   rzucic  na  ni^  oko, 
poprawic,  przerobic;  a  ježeli  zwažysz,  že  na  co  sie  przyda,  wy- 
drukowač.  Tu  u  deputowanych  bgd^  o  nas  wsponinicnia^  u  pa- 
rów  odezwie   sig  Montalembert  i  zapewne   wymownie.   Rzecz 
pewna,  že  s^  ozieblejsi  z  Moskw^,  wyszczerzaj^  sobie  zeby,  ale 
do  k^sania  si§  nie  przyjdzie,  chyba  z  tymi,  z  któryniiby  nie  nalé- 
zalo, to  jest  z  Ameryk§.  W  dzieri  otwarcia  Izb  uvvažano,  že  gdy 
wszyscy  ambasadorowie ,   byli   jak   najpyszniéj   ubráni,  jeden 
Pahlen  pokazal  sie  we  fraku.  Moskalów  tu  pelno,  równie  z  carem 
zajadli  na  nas,  i  szkaradne  artykuty  mies^cz^  po  gazetách.  Bazar 
Xigžny  poszcdl  dobrze,   anglicy  najhojniejszynii  pokazali  si^  : 
takie  ich  tu  mnóstwo,  iž  samých  dam  angielskich  podalo  sig 
do  prezentacyi  u  dworu  przeszlo  szescset.  Po  otwarciu  Izb  i  vvo- 
towaniu  adresu  b^dzie  cos  ciekawszego  do  doniesienia.  Xi^žna 
i  dzieci  zdrowe :  sama  dzieii  i  noc  pracowala  nad  przedaž^  fan- 
tów. 


DO   HR.    EDWARDA   ROGIERA   RACZYNSRIEGO. 

Paryž,  10  lulcgo  1836  roku. 

List  J.  W.  P.  Dobrodzieja  z  2fi  stycznia  mialem  honor  odebrac 
wraz  z  wexlem  na  600  talarów,  za  które  mocno  dzi^kuj^;.  Cieszg 
si§,  žescie  paristwo  oboje  zdrowi,  i  že  gorlivvošc  J.  W.  P.  w  wy- 


LISTY.  409 

dawaniu  zabytków  literatury  naszéj  nie  ustaje.  Niezmiernie  ža- 
luje, že  drukowanie  Liwiusza  przerwane,  czy  nie  možnaby  do- 
stač rgkopismu  i  drukowac  go  w  Poznaniu?  Musi  to  byc  praca 
z  dawnych  czasów,  a  zatem  czysta  w  niéj  polszczyzna,  od  któréj 
oddalilismy  si§  póžniéj.  Zachowac  dziela  takie,  jest  powinnosci^ 
nasz§,  bo  one  s^  jedyn^  zostawion^  nam  puscizn§.  Niecierpliwie 
wygl^dam  przybycia  dziet  nioich :  jak  starý  ojciec,  który  raz 
przed  smicrcia  pragnie  ^vidziéč  dzieci  svvoje.  Nie  kopersztychu 
wziecia  Smoleiíska,  ale  samego  medalu  z  miedzi,  który  zostawi- 
lem  w  komodzie  mojéj,  pragne :  by  go  tu  dač  do  przeszty- 
chowania  w  dziele  wychodz§cém  o  medalach^  jako  chlubny 
pami^tk^  przeszlosci  naszéj.  Jm  wieksze  sa  ušilo wania  na  zni- 
szczenie  pami^ci  naszéj,  tém  wi§céj  powinnismy  sie  starač  poka- 
zac  swiatu,  žešmy  byli.  Cóž  mam  ztad  doniešc?...  \v  ostatnim 
zmierzchu  žycia  mego,  sm§tny,  gasn^cy,  nie  slysz§  jak  smutki, 
nie  patrzg  jak  na  smutki.  Slyszeliscie  zapewne  paiistvvo  o  ban- 
kructwie  J.,  najzacniejszg,  cz§sč  emigracyi  zgubit  przez  nie.  Nie 
rozwodze  sig  daléj;  nie  chcg  zasmucac,  naražac  nadziei;  oddají 
si§  panii§ci  i  szanownéj  przyjažni. 

P.  S.  W  tym  momencie  dowiaduj§  sie,  že  Schletter  w  Wrocía- 
wiu  wydal  Zygmunta  Til  z  wiel-kiemi  cmylkami.  Racz  J.  W.  P.  D. 
nastraszyč  go  pozwem,  lub  ogtoszeniem  brzydkiego  postgpku, 
ježli  mi  przynajmniéj  choč  pi§č  set  talarów  nie  przyszle  hono- 
rarium;  uczynisz  mi  J.  W.  P.  \vieik§  taske  tym  krokiem. 


DO   X.    ADAMA   CZARTORYSKIEGO. 

Paryž,  19  niarca  1836  roku. 

Bior§  smialosč  upraszač  J.  O.  X.  M.  na  jednego  z  exekutorów 
przyl§czonego  tu  testamentu  mego.  Nikt  bowiem  nademnie  nie 
madlaW.  X.M.  wigkszego  uwielbienia  i  ufnosci.  Ocalone  čudem 
i  staraniem  przyjaciót,  rozbitki  dawnego  mienia  ihego,  podzieliteni 
na  dwie  czgáci,  umieszczaj^c jedn§  w  Londynie  u  bankiera  mego 


610  LISTY. 

Jones  Loyd,  dťug^  zas  tu  w  Paryžu  u  p.  Hougeniont  i  w  obligu 
na  dwadziešcia  dwa  tysi^cy  franków  wynoszgtcyni^  w  akcyach 
5  procentowych.  Ten  ostatní  fundusz  po  odtr^ceniu  Icgatów 
w  testamencie  wyražonych  zapisuj?  synowcowi  mému  Karolovvi. 
Prosze  i  J.  O.  X.  M.  i  jenerala  Kniaziewicza  drugiego  cxekutora 
testamentu  mcgo,  byšcie  raczyli  zaj^c  sig  wypíaceniem  legatów 
moicli.  dla  tego  trzeba  b^dzie  paryzkie  i  neapolitariskie  akcye 
niože  sprzedac,  a  reszto  oddač  synowcowi  mému  Karolowi, 
równie  jakie  b^^^d^i  pozostaie  gotowe  w  szkatulce  pieniíidze. 

Žegnam  W.  X.  M.  poraz  ostatní.  Niech  Bóg  wynagťodzi 
wszystkie  jego  dla  ojczyzny  uslugi,  wszystkíe  jego  szlachetne 
cnoty,  wszystkie  od  niegodzíwych  ludzi  míotane  oszczerstwa; 
níecb  mu  nagrodzi  straty  jego,  da  mu  ogl^dac  szczeáliw^,  wolnj^, 
niepodlegl^  ojczyzny,  a  w  niéj  jenm  i  rodowi  jego,  dhigie  žycie 
i  powodzenie,  tego  žyczy  prawdziwy  przyjaciel  i  wielbiciel. 

Prosz§,  by  p.  W.  Zamoyski  chcial  przyj^ó  szpad?  moj§  amery- 
karískji  na  pami§tk§  przyjažni. 


DO   TEGtOZ. 


Paryž,  3  sierpnia  1836  roku. 

Juž  J.  O.  X.  M.  wiesz  o  okropnym  zamacbu  na  žycie  króla. 
Nietylko  wíadze  rz^dowo,  ale  przytomni  tu  Anglicy  i  Amerykanie, 
podali  mu  z  téj  okolicztiosci  adresa  swoje.  Przywi^zany  do  nas 
Stoltzberg  przyszedl  z  insynuacy?,  jak  powiadal  od  p.  T)e  la  l?orde, 
iž  mitoby  l3ylo  królowi,  žeby  tož  samo  uczynili  Polacy.  Jakož 
zeszlo  si§  wielu,  i  nalegali,  bym  napisal  do  jenerala  adjutanta  od 
síužby,  prosz§c,  aby  nam  godzina  byla  wyznaczon^.  Nazajutrz 
przybyl  jenerat  adjutant  Dumas  z  oznajmieniem  :  že  król  mnie, 
jako  dawno  znajomego  sobic,  i  jenerala  Dembiňskiego  cbfjtnie 
jutro,  to  jest  dzisiaj  o  poludniu,  widziéé  b^dzie.  Bioro  z  sob§ 
adres  do  wr^czenia.  Paryž  spokojný,  zniewaga^na  czyn  morder- 
czy  powszechna.  Republikanic  i  karlišci  sktadaj^i  go  jedni  na 
drugich.  Rz^d  wežmie  t^gie  srodki,  byle  tylko  nic  przeskrobat. 


LISTY.  '  411 

O  2čj  z  potudnia. 

Powťacam  od  krola-obywatela.  Przyjecie  najgrzeczniejsze , 
przypomnial  sobie  dawn^ziiajomosó  w  Filadelfii;  o  Polsce  unikal 
si§  rozszerzac,  wiecéj  do  Deinbiiískiego  o  Hiszpanii  mówil.  Jam 
mu  jednak  powiedzial  že  ufamy  w  nim,  oddaj§c  mu  adres,  jako 
wygnariców  i  uczucia  ich  dla  niego.  Wzi§l  go  móvvi§c :  «  Ceci 
((  est  entre  nous,  je  me  fie  a  votre  discrétion,  vous  connaissez 
«  ma  position.  »  Došc  mówitem,  ale  nie  tyle,  ilem  žyczyl,  bo 
Dembiiíski  prawil  o  Hiszpanii  uslawnie.  Nie  pisze  daléj,  bo  spie- 
sz§  do  Montmorency.  Wspomniaíem,  že  W.  X.  M.  bylbyš  rad 
widziéc  go;  <(  južem  go  widzial»  odpowiedzial.  Ošwiadczal  si§ 
z  sympaty^  dla  Polski.  S.  wiecéj  napisze ,  bom  mu  wszystko 
powiedzial  do  stowa;  dobře  dodatki  dodat  on  do  adresu  mego. 


DO  HR.   EDWARDA  ROGIERA  RACZYNSK1E60. 

Paryž,  8  grudnia  1836  roku. 

Spiesz§  si§  z  doniesieniem  J.  W.  P.,  že  po  wielu  staraniach, 
bieganiach,  wydatkach,  udalo  mi  si^  otrzymac  pozwolenie  wyci- 
šnienia  i  wylania  kopii  medalów  z  biblioteki  królewskiéj  u  nas 
pono  nieznanycb ,  jakoto  :  Zygmunta  I  z  wieiícem  róžowym, 
Jana  Laskiego,  przyjaciela  Erazma,  slawnego  reformisle  (na  od- 
wrocie  jest  wizerunek  Kal  wi  na),  Alberta  taskiego,  Hozyusza,  Wla- 
dyslawa  i  žony  jego  Maryi  Gonzagi,  dužy  pi§kny  medal,  na  we- 
sele  Kunegundy  córki  Jana  III  z  elektorem  bawarskim  (cesarz  Ka- 
rol  VI  byt  jéj  synem).  Wszystko  to  káže  vvysztychowac  sposobem 
gliptycznym  i  J.  W.  Panu  po  kopii  przeszl§.  Teraz  posytam  rzad- 
kiego  medalu  Zygmunta  I  wysztychnwanie.  Im  wiecéj  zbtižam 
sie  do  zgonu,  tém  wi§céj  spiesze  si§,  z  jakiémi  mog^,  ustugami 
dla  sprawy  naszéj;  medale  s§dz?  byč  trwalszemi  nad  wszystko 
pomnikami.  Nie  ustawaj  J.  VV.  P.  w  wydawaniu  dawnych  wa- 
žnych  r^kopismów ;  odebratem  i  podzigkowatem  juž  za  Paska, 
Albrechta  Uadziwitta  nie  mam,  lubo  juž  jest  w  Paryžu,  równie 


/i  12  LISTY. 

jak  dziennik  ojca  Sobieskiego.  My  tu  w  Towarzystwie  Litera- 
ckiéni  zrobilismy  wydziat  do  szperania  w  bibliotékách  tutej- 
szych  wszystkiego,  co  nas  tyczyc  sie  može.  Spodziewam  si?,  že 
ostatní  list  mój  doszedJ  J.  W.  P.  List  jego  w  listopadzie  odebra- 
tem;  rozumialem,  že  mi  jiiž  donosi  o  wyshmiu  e^zemplaiv.y 
dziel  moich,  a  tu  wcale  co  inszego  :  kilka  slów  wzywaj^icych  niig  o 
przystanie  rekopisnni  podróžy  moich  historycznych,  uczyni?  to  i 
napiszg  do  kanoniczki;  tyniczasem  prosz§  choc  o  Bajki,  Lejb(^  i 
Sioi'§  i  ápiewy  dawnéj  edycyi.  Zygmunta  III  juž  mam,  tamtych 
juž  lat  szešc  czekam.  B^dž  .1.  W.  P.  zdrów  i  pami^tny  o  dobrým 
przyjacielu  i  studze  J.  W.  P.,  wdzicczna  potoumošc  mile  ustugi 
jego  wspominac  bgdzie.  Pan  Bern...  zdrów,  lecz  sie  rzadko  \vi- 
dziemy;  bo  on  na  wielkim,  aja  na  malým,  a  wkrótce  i  na  przy- 
szlym  šwiecie. 


,  DO    IIRABINY   RACZYNSRIEJ. 

Paris,  24  janvier  1837. 

Monsieur  votre  époux  m'écrit  dans  sa  lettre  du  8  décembre, 
qui  ne  fait  que  me  parvenir,  de  vous  adresser  mes  lettres.  En 
obtempérant  á  ses  ordres,  j'ose  avant  tout  vous  prier  de  ne  pas 
oublier  de  les  lui  communiquer,  car  on  nťassure  que  c'est  le 
carton  de  vos  bonnets  et  fichus  qui  vous  sert  de  portefeuille 
pour  vos  affaires  de  Fintérieur  et  vos  affaires  étrangeres;  et 
quand  vous  y  jettez  vos  dépéches,  elles  n'en  sortent  que  par 
hasard,  aprés  un  ou  deux  ans;  kiedy  si§  wytrz^sn^  z  czepkami. 
Des  livres  que  vous  devez  m'enyoyer  je  ne  vous  demande  que 
les  Bajki,  Lejbg  i  Siorg,  i  T^czyiiŠkiego.  Pour  compléter  le  poids 
nécessaire,  au  lieu  de  vos  publications  dans  le  duché,  envoyez- 
moi  pour  nos  Szkólki  dla  dzieci  polskicb ,  elementarzo  polskie, 
arytmetykg,  Paska  i  Radziwiíla.  Je  passe  aux  affaires  de  mon- 
sieur le  comte.  —  Je  lui  dirai  ďabord,  že  ja  nie  kazatem  szty- 
chowac  medal  Zygmunta  Augusta;  oddajo  go  do  bióra  glipty- 
cznego,  oni  sposobami  nieznanémi  mi,  robi^sztychy  dokoUekcyi 


LfSTY.  Zin 

swójéj  medalów  wszystkichwieków  i  narodów  i  mniekilka  egzem- 
plarzy  za  to  daj§  :  zamiast  blachy  odbierze  hrabia  wkrótce  sam 
medal,  wylany  na  oryginale  moim.  Južem  dawno  uprzedzil  ko- 
chanego  mežulka,  že  ten  medal  oryginalny  kupiiem  wLondynie, 
a  chc§c  by  koUekcya  dawniéj  nioja,  dzisFranciszka  Potockiego^ 
uzupeínita  sie,  proponowalem,  by  go  nabyJodemnie  za  150  fran- 
ków,  z  kondycy§,  by  w  kollekcyi  mojéj  dwa  medale  :  dužy  jeden 
na  vvzigcie  Smoleriska  Zygmunta  III  i  drugi  wielki  Zygmuqta  I 
odlac  kázal  z  miedzi,  i  tu  mi  je  przysíaí  do  powszechnéj  kol- 
lekcyi; powinienby  i  hrabia  wzi§šč  takie  odciski  do  swojego 
glyptycznego  zbioru.  Widzg,  že  kochany  mežulko  zarazit  si§  od 
pani,  kiedy  pisze  do  mnie  o  brachteacie  Boleslawa  Ghrobrego, 
o  którym  mu  juž  dawno  pisalem.  Posyíam  teraz  tu  male  onego 
skreálenie;  inne  odlane  tu  z  kollekcyi  królewskiéj  medale,  jako 
to  Zygmunta  I  w  róžovvéj  koronie,  Zygmunta  Augusta,  Joannes 
h  Lasco,  Albertus  k  Lasco  z  Kalwinem,  na  drugiéj  stronie  Wla- 
dysíaw  IV  z  žon^...  Nie  jestemže  ja  dobry,  ale  nie  nadlugo,  bo 
coraz  cznje  sig  slabszym  i  južledwie  taž§.B^džcie  paiístwo  oboje 
zdrowi  i  pamigtni  na  starego  przyjaciela  i  slug§. 

P.  S.  Za  Hozyusza  dziekuj§,  mego  nie  posylam  kiedy  macie, 
ale  jak  najusilniéj  prosze  o  odlane  Zygmunta  I  i  Zygmunta  III, 
na  wzigcie  Smolenska;  bardzobym  chcial,  žehy  wielkie  pami^tki 
nasze  swiatu  znajome  byly,  bo  tyle  naszego. 


DO  X.    ADAMA  CZARTORTSRIEGO. 
% 
Monlmorcncy,  27  mája  1837  roku. 

Odbieram  dzis  došc  juž  póžno  list  odp.  Jel...,  zapraszaj^cy  mig 
na  posiedzenie  sejmowe  na  jutro  ráno,  w  celu  podpisania  listu 
žaloby  dla  familii  s.  p.  jen.  Lafayette.  Nikt  bardřiéj  nademnie  nie 
mial  wi^kszego  uszanowania  dla  tak  czcigodnego  meža.  t^czyly 
mi§  nadto  zwi^zki  z  nim;  obadwa  bowiem  bylišmy  naturalizo- 


hik  LTSTV. 

w.inymi,  przysposobionymi  obywatelanii  Zjcdnoczonvcli  Stanów 
Aineryki.  B^dg  niiat  sobic  za  zaszpzyt  widziec  imie  moje  polo- 
žené w  tyni  lišcie,  lecz,  že  zdrowie  moje  nie  dozwala  mi  po- 
spieszyč  do  Paryža,  upraszam  J.  O.  X.  abys  raczyl  za  nmic  imie 
moje  podpisac. 


DO   TIR.    ErWARDA    ROGIERA    RACZYNSKÍEGO. 

Paryž,  20  paždzicrnika  1837  roku. 

Jak  zawsze,  tak  i  dziš  odebratem  z  prawdziwéjn  ukoiitciito- 
waniem  list  J.  W.  M.  D.  wreczony  mi,  przez  p.  Bern.  Pot. 
z  przyl^czonémi  do  niego  dzielami;  \vidz§  \v  nich  nowy  dowód 
niezmordowanéj  jego  gorliwošci  w  zachowaniu  iiterackich  skar- 
bów  naszych;  jestes  jedynym,  który,  dané  mu  od  líoga  bogactwa, 
w  tych  trudných  czasach,  na  dobro  powszechnc  obracasz;  po- 
tomnošc  chlubnie  vvspominaé  go  b^dzie. 

Oddawszy  um  ten,  jak  síusznie  winny  hold,  niech  mi  sedzi- 
wemu  wolno  bgdzio  powiedzieé,  czegobym  w  tak  przykladnym  i 
požytecznyni  zawodzie  jego  ž^dal. 

Z  upodobaniem  czytalem  oi)szerniejszy  niž  dot^d  katalog 
skarbów  literatury  naszéj,  wielu  nieznanych  nam  nawet;  wpa- 
truj^c  sig  w  wažnosč  dziet  w  nim  wymienionych,  odvvažam  sig 
prosic  J.  W.  Pana,  abys  w  drukovvaniu,  raczyl  dac  pierwsze 
miejsce,  powszechnie  wielbionym  klasykom,  dziejopisom  íaciii- 
skim,  przez  znaných  nam  literatów  južprzeložonym.  Na  czele  ich, 
žyczylbym  jak  najpr^dzéj  miec  vvydanego  Liwiusza,  przez  tylu, 
cz^stkami  davvniéj,  jako  to  przez  Ivrzyszlola  Sapich^^  V\  uUersa, 
Wolskiego,  najobszerniéj  zas  przez  Józefa  Ossoliiískiego,  vv  r^ko- 
pismach  zostavvionych.  Styl,mowa  Ossoliiískiego,  jest  prawdziwie 
zlota,  zygmuntowska ;  nie  možnažby  i  dawniejsze  poruzrzucane 
ttumaczenia  pol^czyc  z  Ossoliiískim,  i  ogíosié  drukiem  tak  nieo- 
cenione  dzielo.  Jak  na  uczcie  wielkiéj,  chcialbym  naprzód 
widziec,  des  grosses  piéces  succulantes,  a  potem  >vety  i  cu- 
kierki;  to  jest  wprzódy  dziejopisów,  Liwiusza,  Plutarcha,  potem 


LISTY.  Ůl5 

Tybullów  i  Katullów^  a  nadewszystko  jak  najdawniejszego  tíu- 
maczenia,  bo  dzisiejsze,  jak  míode  wino,  nie  rnaj^  tyle  mocy,  i 
j^drnosci,  tyle  prawdziwéj  zygmuntovvskiéj  polszczyzny.  Racz 
tedy  J.  W.  P.  co  pr^dzéj  zyskač  tíumaczenie  Ossolirískiego  i  inne 
rozrzucone,  i  wydac  dzieía  Liwiusza ;  chciéj  nadewszystko  daro- 
waé  uwagom  tu  uczynionym. 

Posylam  zadaný  medal  Alberta  taskiego,  l^cze  do  niego  za 
granic§  swiežo  žebrané.  Dyrektor  zakladu  gliptyki  waha  si§  nasze 
\v  zbiorze  sw  oim  wydawac ;  mówi,  že  chcialby  niiec  caly  zbiór 
medalów  polskicb,  žeby  je  rázem  wydac,  J.  W.  P.  zast^pisz 
ufam  te  jego  nieochot^  ;  wysztychuje  jednak  przysíany  mi  Zy- 
gmunta  I  medal. 


DO   TEGOŽ. 


Paryž,  1  slycziiia  1838  roku. 

List  J.  W.  I.  Mci  P.  D.  mialem  honor  odebrac^  i  zlecenie 
wyszukania  medalu  króla  Michaía;  lubo  stracilem  prawie  cal- 
kiem  zdolnoác  ruszania  sig,  udalem  si^  jednak  do  biblioteki  kró- 
lewskiéj,  i  z  radošci^  znalazlem  ten  medal;  tam  kazalem  go 
wycisn^c  w  gipsie,  a  potem  wiesó  go  b§de,  až  prawie  za  miasto, 
gdzie  mieszka  najlepszy  odlewacz.  Milo  mi  zawsze  wykonywaé 
rozkazy  dla  m§ža,  który  tak  hojnie  i  užytecznie  pracuje  dla  za- 
chowania  pami§tek  naszych.  Cieszg  si§  z  post§pów  w  chwale- 
bnych  jego  zamiarach.  Dobrze,  že  si§  Pliniusz  wydaje,  ale 
pozwól  J.  W.  P.  powiedziec  sobie,  iž  domowe  rzeczy,  pierwszeií- 
stwo  miecby  powinny  :  Kadlubek,  Dlugosz,  obadwa  z  notami 
przetíumaczone,  bylyby  nieocenionym  skarbem  :  to  jest  takže 
zdaniem  p.  Mickievvicza  i  X.  A.  C.  Pierwszemu  wspomnialem  o 
odpowiedzi  na  dawny  list  J,  W.  P. ;  odpowiedzial  mi,  že  od  lat 
kilku  nie  ma  gtowy  do  niczego.  Zacz^il  on  history^i  naszo,  ale  i  to 
idzie  jak  z  kamienia.  Za  medal  Zygmunta  I  serdecznie  dziekuj^. 
Juž  jest  gliptycznie  wycišniony,przyszl^'  egzemplarz  onego  wraz 
z  królem  Michalem.  Gdyby  možná,  chcialbym  choc  w  gipsie  miec 


616  LISTY. 

przysíany  dužy  medal,  na  wzigcie  Smoleiíska;  urnieszczony 
w  tutejszéj  kollekcyi,  prpdzéj  si?  po  calyni  swiccie  rozejdzie. 
Przyjm  J.  W.  P.  uczucia  obywatelskiéj  wdzi§cznosci,  vvysokiego 
szacunku  mego,  i  przyjažni. 

Najnižszy  stuga. 

Niedzwiedž. 


rO   HRAIÍTNY   r.ACZYNSKIÉJ. 

Versailles,  5  mája  1838  roku. 
Jasnie  Wielmožna  Moscia  Dobrodziko  ! 

Zaczynam  od  tytulów,  gdyž  w  liscie  godnego  jéj  ni^ža,  peíno 
jest  Jasnie  Wielmožnych,  co  wiele  miejsca  zabiera  i  pochlebiain 
sobie,  že  mi^dzy  námi  nie  po,vvinnoby  byó.  Przyst§puj§  do  inte- 
resu.  Obebraíem  nakoniec  pamietniki  Otfinowskiego,  przeczyta- 
íem  je  z  bolešci^.  Biedni  my,  biedni !  przyszíosc  nasza  nieuznana, 
teražniejszosc  oplakaná,  cbccmyž  krok  uczynic  nazad  w  pvze- 
sztošc  pokalan^  w  btoto?  Takie  zapewne  bgd^  i  te  które  J.  W.  P. 
wydač  zamyšlasz  :  trzeba  ludziom  koniecznie  hamulca,  niecb  ten 
bgdzie  prawami  okrešlony,  bez  tego,  czy  arystokracya,  czy  de- 
mokracya,  saniowolnie  puszczone,  zap§dz§  si§  w  niebezpieczne 
szaleiístwa,  cóž  dopierogdyjeograficzne  položenie  krajů,  mifdzy 
trzema  s^siadami,  maj§cémi  otwarte  naň  paszcze,  przyíožy  si§. 
Zastanawialismy  si^  zX.  A.  G.  nad  zámyslem  J.  W.  P.  kontynuo- 
wania  daléj  podobných  pami^tników,  i  zgodzilišmy  si?,  iž  lubo 
dadz^i  powód  szalonym  naszym  jakobinoni  do  wykrzykiwania,  že 
magnaci  zgubili  ojczyzne,  možná  wszfdy  dodac  w  notách,  že  nie 
tak  oni,  jak  brak  praw,  brak  konstytucyjno-monarchicznéj  Nvía- 
dzy,  byl  przyczyn§  tego,  niemniéj  jak  i  to,  že  u  nas  nie  bylo  le 
tiers  état,  i  cala  waga  w  dumnych  niagnatach,  a  za  niénii  i  daléj 
ciemnéj  szlachcie  zostavviony  byla.  VV  Anglii  bogatsza  jest  ary- 
stokracya,  ale  król  i  posredni  stan,  nie  pozvvalaj^  jéj  brykac  :  i 
wolnošc  z  porz^dkiem  panuj^.  Drukuj  tedy  J.  W.  P.  z  podo- 


LISTY.  Ukl 

bnémi  notami,  i  do  tylu  juž  oddaných  przyslug  spmwie  naszéj 
dodaj  i  te. 

Co  do  pami^tników  Kitowicza  o  Ronfederacyi  Barskiéj,  t§cz§ 
tu  osobná  notke  p.  Sienkiewicza,  W  rekopismach  moich,  s§  cie- 
kawe  listy  monarchów,  rachunki  skarbowe,  pamietniki  Mackie- 
wicza/któreby  možná  wydrukowac.  Zostawitem  kilka  egzempla- 
rzy  listów  litewskich.  Prosimy  wszyscy  jak  najusihiiéj  o  przystanie 
namjednego:nie  možná  tam,  ale  bgdzie  možná  tu,  przedrukowač 
je.  Ustanowit  si§  tutaj  wydziat  historyczny,  czynnie  szpera  w  ar- 
chiwach  i  bibliotékách  tutej szych  i  przepisuje,  co  tylko  šci§gac 
sig  može  do  dziejów  naszych.  Ja  coraz  bardziéj  slabieje,  osobli- 
wie  na  nogi,  ale  \v81  rokužycia  tak  byc  nuisi;  p§dz^  lato  w  za- 
ciszu  Wersalu,  ten  przypomina  mi  koniec  wszystkich  wielkosci 
i  malosci  jak  moja.  Do  zgonu  obojga  paiístwa  wierny  przyjaciel 
i  stuga. 


DO   X.   ADAMA  CZ ART0RYSKIE60 . 


Paryž,  8  lutego  1839  roku. 
Tu  koalicya  coraz  zuchwalsza ,  rz^d  takže  broni  si§  silnie, 
dzienniki  s§  walcz§cém  wojskiem  z  dwóch  stron.  Kto  zwycigžy 
ci§žko  zgadnyc;  czy  ta  czy  owa  strona,  ja  nic  stanowczego 
dla  nas  nie  przewiduj?.  Z  krajů  zawsze  smutki,  wigzy,  wygna- 
nia  kobiet  i  m^žczyzn.  Car  zakázal  ogtaszac  úkazy  swoje,  tak  sam 
czuje  ich  srogosč  i  szaleristwo.  Senát  petersburgeki  nominuje 
odt^d  na  biskupstwa  i  dostojnosci  duchowne  katolickie.  Uwarów 
potworzyl  mnóstwo  pensyj  matych  i  wigkszych  dla  kobiet  i  chto- 
pców :  w  nich  j§zyk  tylko  ruski  nauczany,  katechizm  schyzmaty- 
cki,  tož  religia;  w  Polsce  žadne  dziecko  do  szkoíy  przypuszczo- 
ném  nie  jest,  póki  juž  po  moskiewsku  nie  umie.  Ježli  ten  systém 
potrwa  lat  25  zniszczy  sie  na  wieki  duch  i  pami^c  Polski.  Niech 
to  znajdzie  miejsce  w  dziennikach  angielskich.  —  W.  X.  Mosci 
winien  jest  Skrzynecki,  že  b§dzie  mial  pewn^  posad?,  a  ježli 
przyjdzie  do  wojny  i  now^  ch\val§;  tu  juž  niektóray  staraje  si§ 

27 


/i /1 8  LIST  v 


íiaci  LISTV. 

szkodzic  jemu;  ja  wytpi^  jednak  o  wojnie.  P.  Persil  dyreklor 
nionnicy,  že  przeszedí  na  koalicy^  i  doni  rzadowy  dat  na  posie- 
dzenia  jéj,  strycony  z  ^vybornego  niiejsca. 


DO    UR.    i;UNVAlU)A      UOCilEK.V    Jl.VCZYNíilUttiO. 

Paryž,  2  giudiiia  1830  roku. 

Bolesno  mi  nie  odbieraé  od  J.  ^Y.  P.  przez  tak  dkigo  žadnéj 
wiadomosci,  awslyd,  zem  sani  czf»sciéj  si^nie  odzywai  oprzer- 
Avanie  milczonia  tego;  Iccz  gdy  sio  dzis  naslreeza  wažny  do  tego 
powód  literacki  zupeínie,  pozwól  ,1.  W.  Hrabio,  že  jak  do  pra- 
wdziwego  mccenasa  naszego  udajg  sie  z  nim  ámialo.  llzecz  tak 
sig  ma.  AV  liczbie  uychodžców  naszych  mamy  tu  p.  Boiíko- 
wskiego  :  objechal  on  wszystkie  stowiaiískie  kraje,  i  nauczyt  sie 
wszystkich  dyalektów  onych,  bawií  díugo  w  Czecbacli,  zaprzyja- 
žnií  sie  z  slavvnym  Szafarzykiem,  pisarzem  gruntovvnego,  nieosza- 
cowanego  dzieía  historyi  wszystkicb  Slowian,  gdzie  i  my  niemaly 
mamy  udziaí.  P.  Boiíkowski  przedsiebierze  przekladac  to  dzieío 
na  polski  jczyk;  ale,  že  jest  ono  ogromne,  nie  widzi  sie  w  stanie 
wydawac  je  kosztem  swoim,  udal  si^  wi^c  do  mnie,  žebym  za- 
pytaí  mecenasa  naszego,  czyby  nie  raczyl  sie  podj^c  wydawania 
onego  :  onby  je  po>zytami  przysytal,  i  wczesnie  przystaje  na 
wszystkie  kondycye,  jakie  mu  p.  hrabia  przepisze.  Nie  b^de  si^ 
szerzyt  nad  korzysciami,  jakie  tlumaczenie  dziela  tego  nie  z  nie- 
mieckiego  ale  z  czeskiego  przyniesie.  Nietylko  da  nam  poznač, 
nieznany  dot^d  poez^itek  nasz  z  najwczesniejszych  wieków,  ale 
zbogaci  j^zyk  zatraconémi  przez  nas  wyrazami,  a  zachowanémi 
przez  Czechów.  Z  žadnego  wydania  nie  spodziewam  sir  takich 
korzyšci,  jak  z  tego.  Do  J.  \V.  P.  któryš  juž  tyle  narodowi  i  lite- 
raturze  ojczystéj  wažnych  uslug  oddal,  slawa  i  honor  wydania 
dziela  tego  naležy  :  z  ufnošcia  wiec  czekam  pomyslné)  odpowie- 
dzi.  .Nie  znajdzie  to  žadnéj  przeszkody  od  oáeiennych  naszych, 
gdyž  ci  zaczynajř^i  protegowaé  i  zach^cac  niowf  i  literatur?  slo- 
wiaiísk^,  mianowicie  Rakuszanie. 


LISTY.  A'i9 


Ppzy  tój  okazyi,  poivvól  J.  W.  P.  upraszač  sie  o  przysylanie 
nam  pamietnika  poznaňskiogo  i  tego,  co  w  Lesznie  wychodzi; 
my  takže  nawzajem  za  wskazaniem  drogi ,  nasze  przesylac  bo- 
dziemy,  \uho  Kronika,  dla  braku  funduszów  od  1  stycznia  I8íi0 
ustanie.  Z  reszt^  nie  mam  nic  do  doniesienia,  koňcze  powtó- 
ťzeniem  prawdzivvego  uwielbienia  dla  meža,  który  przez  wažne 
zastugi  swe  krajowi,  w  potomnosci  žyc  nie  przestanie. 


BO   X.    A.    r.ZARTORYSKIEOO. 


Pnryž,  2'i  smdnia  1839  rokli. 

W  dniu  dzisiejszym  imienin  J.  O.  X.  M .  nmsze  przerwaé  dlugio 
miedzy  námi  milczenie ,  zasylaj^c  najszrzersze  žyczenia  moje, 
wszelkich  dla  W.  X,  M.  pomyšlnosci  :  a  to,  jako  nagrode  nieu- 
stannych  usiíowaň  jego  w  usíugach  nieszcz^snéj  ojczyzny  naszéj. 
Nie  potrzebuje  wyražac  slowy,  to  co  w  sercu  czuje  dla  J.  O.  X.  M. 
pocblebiam  sobie,  že  J.  O.  X.  M.  wievzysz  i  czci,  jaká  mam  dla 
niego  i  najszczerszym  žyczeniom  moim. 

t^cz^  do  nich  wigíaiiic,  zbyt  blulia  nfíara, 

Kauiieú,  co  papier  przyciska; 
Alcniniéj  sroilze,  jak  pranica  cara, 

Co  sobii!  czyni  igrzyska 
Z  goizkicli  loz  naszycli.  I.ccz  pocóž  žal  wszczyiiac 

I  okrucieúslwa  jego  przypominač? 
W  dniu,  w  którym  Košciól  imie  twojn  niieári 
Woiiio  wylclmgč  od  boicšci. 
I  rzec  ci  w  szczcrém  scrca  przešwiadcz?iiiu 

Masz  twg  pociecli§  w  sumipiiiu. 
Ach!  lo  ci  powié,  že  iv  cigžkicii  pizygodacli 

W  radzic,  w  wojeniiych  zawodacb, 
Nie  znalcš  trwogi  ni  zwioki ; 

Lccz  klóž  przcmnže  odwiecznc  wyroki?.  .. 
Z  szczytu  doslatków  zepclmifly, 

Starania  twojo  zansze  dla  ojczyzny, 
Dla  wziastajgcc^j  nilodzi,  dla  póžnéj  siwizny, 


A50  LISTY. 

I  jakáž  za  nic  wdzi§cznošč  w  dovvoilacli  stokrotnycli, 
Czešč  prawdziwycli  Polaków,  obelgi  pizewrotnych. 

Jožli  iiczujesz  serce  swe  smutkiein  šcišnione, 
Palrz  na  kochane  dzieci,  na  lub?  t\v9  žong  ; 
W  nich  to,  jak  w  paczkacli  róžy,  co  je  lišč  okrywa 
Szczfjšliwszycli  losów  naszych  nadzieja  spoczywa ; 
Nieraz,  kiedy  sig  w  Tosia  i  Wladzia  wpalnijg, 
Zda  mi  sig,  že  w  nich,  los  nam  mšcicieli  gotuje. 
Kto  wié,  czy  Izia  tyhi  zbogacona  wdzigki, 
Nieiiczci  zíjawcg  Polski  darem  swojéj  rgki:'... 
Takich  ci  jeszcze  pociech  Opatiznošč  udziela, 
Pociech  slodkich  dla  ojca  i  obywatela. 
Dziš  gdy  dla  nas  zdrgtwiale  i  króle  i  ludy, 
Gdy  napróžno  ložone  starania  i  Iriidy; 
Gdy  chociaž  Póhioc  giozi,  triíchlej?  Zacliody, 
Obwiň  sig  w  tvvojg  cnotg  i  czekaj  pogody . 

Gdy  si§  tu  rozeszta  wiadomošc,  že  Car  miaí  oswiadczyc,  iž  nie 
chce  iiiieč  wiecéj  konsula  francuzkiego  w  Warszawie,  poszedlem 
do  p.  Desages  pytajíc  go,  czy  prawda;  zapewnit  mie,  že  i  slowa 
o  těm  nie  wie.  Gdym  wspomniat  o  potrzebie  konsula  w  Krako- 
wie,  odpowiedzial,  že  nie  byliby  od  tego;  lecz  zachodzi  obawa, 
že  gdy  trzy  dwory,  albo  jeden  tylko  Car,  káže  poszepnac  bie- 
dnemu  senatowi  krakovvskiemu,  že  on  nie  ž^da  konsula,  jakže 
gogwalteni  narzucaé?  tu  zawsze  slamazarnictwo,  boj§  si?  wojny 
plus  sanguine  viperino.  Udaj^  sie  navvct  do  Anglii  o  medyacy^ 
z  Ameryka.  Izby  si§  otvvieraj^  29  t.  m.,  bedziecie  ile  možná  cho- 
dzili,  by  cos  o  nas  wspomniano.  W.  X.  M.  byíbys  nieskoňczenie 
požytecznym  przy  otvvarciu  parlamentu  w  Anglii.  Ja  nie  wierz? 
w  wojng,  cala  moja  nadzieja  w  Mikolaju,  že  oszaleje,  lub  sam  si? 
pychal  swg  zgubi.  Poslatem  juž  dawno  uwagi  moje  nad  niow^i 
Cara,  przypominaj^c,  že  szaleiístvva  W.  X.  i  podst^py  Nowosil- 
cowa  sprowadzity  revvolucy^.  Dojutrek  Szyrma  oci§ga  si§  z  tém 
dot§d,  až  rzocz  sie  zapomni.  Niech  przyjaciele  naši  w  parlamen- 
cie  nastaj^  na  okrucieiístwo  minotaura,  który  prócz  licznych  re- 
krutów,  3,íi00  chlopcóvv  káže  sobie  rocznie  dawač  i  wszelkiemi 
sposoby  wyplenic  chce  Polsky.  Kulawy  južsi?  raz  u  króla  wy- 
wrócit,  odetchn§vvszy  przez  dwa  dni,  znów  tazi  do  niego.  Dynia 
koniecznie  chce  klejnotów  po  žonie  jego. 


LISTY.  451 


PO   HR.   EDWARDA   ROGÍERA   RACZYNSKIEGO. 

Paryž,  8  stycznia  1840  roku. 

Przed  kilku  dniami  odeslat  mi  p.  Bernard  list  J.  W.  P.  12  p.  m. 
pisany.  Nic  w  ním  nie  wyražacie  o  pami^tnikach  p.  Des  Noyers, 
które  mamy  przepisane,  i  które  rozumiem,  že  wydziat  historyczny 
užyczylby  wam  do  przetlómaczenia  i  wydrukowania.  Udzielilem 
témuž  wydzialowi  doniesienia  J.  W.  P.  o  przystanych  mi  dzie- 
lach  :  historyi  nowéj  Jana  Kažmierza,  kodeksu  dyplomatycznego 
i  innych  wielce  wažnych ;  nie  mog§  wyrazic,  jak  wszyscy  zbudo- 
wani  bylismy  t§  niezmordowan§  gorliwosci§  wasz^.  Niektórzy 
mlodzi  naši  chodz^  do  biblioteki  król.  wypisywac  tytuly  r§ko- 
pismów  šci^gaj^cych  sie  do  dziejów  naszych :  ile  hotota  nasza 
pozwala,  staramy  si?  czasu  nie  trawic,  my  wyszukujemy,  Wy 
panie  drukujcie.  Udzielilem  p.  Boňkowskiemu  odpisu  J.  W.  P. 
na  propozycye  jego,  by  nie  poszytami,  ale  cale  dzielo  Szafarzyka 
rázem  poslal.  Mial  on  sani  do  Was  sig  przez  bankiera  zglosič, 
obiecuje  cale  dzielo  w  szesciu  miesi^cach  wygotowac :  trzeba 
atoli  wielkiéj  pracy  i  pil  nosci,  by  tak  ogromn^  ksi§g§  w  szesciu 
miesi^cach  dokonač.  Gor§co  pragn§,  by  p.  Borikowski  uiscil  si? 
zeswéj  obietnicy.  Nie  znám  bowiem  dziela  tak  nam  potrzebnego; 
lecř  gdy  tlómacz  jest  juž  w  korespondencyi  z  Wami  i  drukai*zem, 
rzecz  t§  Wam  zostawuj?.  Ile  zw§tlona  wiekiém  glowa,  i  kulavva 
niuza  moja,  sklecič  wiersz  potrafily,  posylam  go  na  rozkaz  Wasz. 

Najlepsze  serce,  žycie  zawsze  czynne, 

Nigdy  gingč  niepowinne, 
Wzór  przyjaciotki,  wzór  najlepszéj  žony 

W  lyin  tu  giazie  wyražony. 
Bodajby  ff  trwaniu,  wiekami  nieziomnyin, 

Služyl  za  przykiad  potomnym. 

Na  spodzie  :  Konst.  z  P.  Ra... 

Koricze  zapewniaj^c  o  wdzi?cznosci  i  dozgonném  uwielbieniu 
mojém. 


A62  Ť.ISTY, 


T»n    TKOOŽ. 


Paryž,30  iiiana  18/|0  rokii. 

Lubo  slabý  i  dužo  slabý,  biorg  sie  do  odpisania  J.  W.  P.  na  list 
jego,  który  mi  przed  kilku  dniami  przyszedl  morzein  z  Hawru, 
a  po  nim  pakiet,  sznurkiem  tylko  w  gazetě  obwini^ty,  zawiera- 
j§cy  ksi^žki  dla  p.  T.  Lub.,  ř  dla  mnie;  czy  vvszystkie?  niewiem, 
nie  bylo  bowiem  icb  spisu.  Niedziw,  že  p.  Le  Normand  nic  od- 
pisal  J.  W.  P.  gdyž  nie  on  jest  dyrektorem  biblioteki  i  nieda- 
lów,  ale  p.  Letronne.  W  checi  jak  najspieszniéj  ustuženia  J.W.  P. , 
gdy  juž  sam  cbodzié  nie  moge,  osobliwie  po  schodacb,  udalem 
si^  do  jednego  z  grzecznych  wygnaiíców  naszyeli,  ažeby  spis  žíi- 
danych  medalów  z  biblioteki  królewskiéj  uezynií,  i  taknwy 
J.  W.  P.  posytam  poczt(i  dzisiejsza. 

W  tym  momencie  wycbodzi  odemnie  p.  Zamoyski,  niedawno 
z  Monarbium  przybyty;  donosi  vzecz,  która  wam  može  bedzie 
požyteczn^...  W  bibliotéce  taniecznéj  znajdujc  sie  wielc  r^ko- 
pismów,  tycz^cycli  sie  Polski,  nieniniéj  inwcntarz  medalów 
Xcia  Krzysztofa  Radziwilla.  Jest  tam  kilku  polaków,  niogliby  to 
dla  was  przepisac.  Slysze,  že  p.  Bernard  zdrów,  ale  go  nigdy  nic 
widzg,  nie  dba  o  przyjaciela  ojca  i  matki.  Coraz  bardziéj  zaeny 
m§žu  zastugujesz  na  wdzi^cznosc  Polak<i\v,  za  nie  zmordowan^i 
gorliwošc  dla  nich ;  niech  was  Bóg  Jak  najdUiiéj  ufrzymuje 
w  zdrowiu  i  wszelkicb  pomyálnosciaeb. 


t>0   X.   ADAMA  CZARTORYSKlEGO. 


Paryi,  1  Upca  18.'i0  roku. 

I^wiadujp  sif,  že  J.  O.  X.  M.  joszcze  dlužéj  zoslajesz  w  Kn- 
ghien,  žes  mial  przypadek,  i  jesteš  smutným.  Wielce  mi§  to 
martwi,  odwiedzilbym  go  zapewne,  gdybym  nie  byl  tak  juž  osla- 


LISTY.  453 

bionyni,  že  ledwie  przez  ulice  do  ogrodu  pi-zeležé  moge ;  i  vvszy- 
stko  mi  nie  niiíe,  glowa  juž  do  niczego :  mniejsza  o  mnie,  ale 
J.  O.  X.M.,  na  któryni  sprawa  ojczyzny  spoczywa,  nie  poddawaj 
si^  smutkoni  i  zraženioni,  staraj  sie  rozrywac  :  ježli  dla  zdrowia 
potrzeba,  zostaií  i  dlužéj  u  wód.  Grata  superveniet,  quce  non  spe- 
rabiiur  liora.  Ztíid  nie  ma  co  niesc,  Paryž  glucliy  i  pusty.  Gazeta 
la  France  wynosi  pod  niebo  popularnosc  i  slodycz  Mikolaja,  že 
wojažuje  jak  biedny  emigVant,  cbodzi  w  siirduciku  starým  bez 
žadnéj  služby,  z  -žon§  tylko  i  synem.  \V  Moskwie  i  srednich 
prowincyacb  glód.  Naši  po  wsiach,  ja  jeden  Nvydobyc  sie  i  nie 
mam  sil  i  glova  coraz  slabsza;  jux  i  lichých  rymóvv  klecič  nie 
mog^.  Cóž  robic ,  da  Bóg  koniec.  Raz  jeszcze,  rozrywaj  si§ 
J.  O.  X.  M.,  nie  poddawaj  sig  zwíitpieniom,  b§dž  co  pr^dzéj 
zdróvv  i  wesól;  to  s^  žyczenia  dozgonnie  przywi^zanego. 


K0N1E& 


OMYLKI  DRUKU. 


Sir, 


35 

wiersz 

28 

uaszéj 

czylaj 

naszčj 

40 

— 

20 

wspomnibal 

— 

wsponiiiial 

46 

— 

21 

sporách 

— 

sporách 

49 

— 

27 

zreczuej 

— 

zrgcznéj 

64 

— 

18 

Niecewicza 

— 

Niemcewicza 

67 

— 

25 

przaciw 

— 

przeciw 

104 

— 

2 

Suwarowi 

— 

Suwáiowowi 

113 

— 

3 

poniigc! 

— 

paiiiigci 

169 

—   oslatni 

zajm? 

— 

zajmj 

177 

— 

22 

weiku 

— 

wieku 

206 

,— 

27 

Nimcewicz 

— 

Niemcewicz 

216 

— 

1 

wszytkic 

— 

wszystkie 

239 

— 

3: 

t§skit 

— 

tgsknil 

241 

— 

33 

Ellzbiecie 

— 

Elžbiecie 

— 

33 

zmiejszenie 

— 

zninícjszeníc 

najdroszych 

— 

iiajdrožszg 

242 

— 

8 

inimych 

— 

ianych 

244 

— 

2 

przebycia 

— 

przybycia 

— 

11 

gtóry 

— 

klóry 

249 

— 

33 

Niecewicz 

— 

Niemcewicz 

252 

— 

8 

wszyskich 

— 

wszyslkicli 

— 

22 

postanowil 

— 

postanovvili 

— 

25 

pošmiwnych 

— 

poániierlnych 

262 

— 

2 

Rzecypospoliléj 

— 

lizeťzypospolitéj 

284 

— 

34 

Rzeczyspolilój 

— 

Rzcczyposjíolitéj. 

322 

— 

25 

byl 

— 

byč 

330 

— 

27 

bo 

— 

do 

332 

—  • 

23 

koócu 

— 

koncil 

— 

— 

30 

uni^ccinu 

— 

nujgccmu 

364 

— 

21 

sie 

— 

sig 

rípiř 


w 


PLEASE  DO  NOT  REMOVE 
CARDS  OR  SLIPS  FROM  THIS  POCKET 

UNIVERSITY  OF  TORONTO  LIBRARY 


PG  Czartoryski,   Adam  Jerzy 

7158  Zywoy  J.U.   Niemcewicza  przez 

N5Z6ii!^6     X,   Adama  Czartoryskiego 


