# ha
## Brezhoneg
### Etimologiezh

| Indezeuropeg | Henamzer Predeneg h.a. | Krennamzer uhel Henvrezhoneg h.a. | Krennamzer izel Krennvrezhoneg h.a. | Amzerioù modern Brezhoneg h.a. | Yezhoù all |
| *ad-gʰe | *(h)a | a, ha | hac | ha hag |
| | | | | ha hag | Kerneveureg |
| | | | | a ac | Kembraeg |

### Stagell genurzhiañ

ha /ha/ pe /a/; hag dirak ur vogalenn.
* Ger a dalvez da sevel ul liamm etre kevrennoù ar prezeg hag a verk ar strollañ, ar bezañ a-gevret, ar c'hendegouezh.
** Te ha me. Troude ha Milin. w:Labous ar Wirionez ha Marvailhoù all.
** An tadoù ha mammoù en em glemm alies ez eo o bugale disent [...]. — (Glaoda Marigo, Buez ar Sænt gant reflexionou spirituel, Kemper, 1837, p. 818.)
** Bez kalon bepred… ha na gomz ha na en em glemm … rak anez ez omp kollet hon-daou. — (Fañch an Uhel, Kontadennoù ar Bobl/2, Al Liamm, 1985, p. 203.)
** Bara gwenn ha kig, ha gwin mat? — (Fañch an Uhel, Kontadennoù ar Bobl/3, Al Liamm, 1988, p. 165.)
** — Dizoloet ar gwele un tammig, ha savet ar c'holc'hed. — (Fañch an Uhel, Kontadennoù ar Bobl/1, Al Liamm, 1984, p. 81.)
* Gant ha ne vez ket ret adlavaret ar verb-skoazell:
** Sellet ha klask a ra — (Fañch an Uhel, Kontadennoù ar Bobl/3, Al Liamm, 1988, p. 47.)
** An div-se o devoa kemeret truez ouzhin ha roet arc'hant din . — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Deuxième Partie, 1970, p. 250.)

### Troienn

** bezañ savet ha maget
** bod ha boued
** buz ha buhez
* troiennoù adverbel
** berr-ha-berr
** berr-ha-krenn
** dorn-ha-dorn
** kazel-ha-kazel
** krak-ha-krenn
** krenn-ha-krak
** krenn-ha-kras
** sioul-ha-sioul
** tamm-ha-tamm
* troiennoù verbel
** c'hoari an diaoul hag e bevar, ober an diaoul hag e bevar
** hag a
** hag e
** ha ne

### Rimadell

* Te zo sot ha me zo fin, te ‘ev dour ha me ‘ev gwin.

### Distagañ

* Breizh: "a /a/"
* Breizh: "a /a/"

#### Troidigezhioù

* afrikaans : en
* alamaneg : und
* albaneg : e , dhe , edhe
* bambara : ni , ani
* bulgareg : и
* daneg : og
* esperanteg : kaj
* euskareg : eta
* finneg : ja
* frizeg : en
* faeroeg : og
* galleg : et
* gresianeg : και
* henhebraeg : ו
* hensaozneg : and , ge
* hungareg : és
* indonezeg : dan
* islandeg : og
* italianeg : e
* japaneg : と , そして
* katalaneg : i
* kembraeg : a , ac
* kurdeg : û
* latin : ac , atque
* malayseg : dan , serta
* mayaeg Yucatán : ka’
* nederlandeg : en
* norvegeg : og
* papiamento : i
* poloneg : i , a , oraz , zaś
* portugaleg : e , mais
* roumaneg : iar , şi
* rusianeg : а , и
* saozneg : and , both
* sinaeg : 和 , 与
* skoseg : agus , is
* spagnoleg : y
* sranan : èn , nanga
* svedeg : och
* swahili : na
* tagalog : at , at saká
* tchekeg : a
* turkeg : ve
* zouloueg : na- , no- , ne-

### Rannig

ha /a/ pe /ɑː/
* Rannig goulennata implijet e deroù ur lavarenn eeun:
    -e deroù ul lavarenn gadarnaat
** Ha c'houi a gemer ar Vretoned evit tud diskiant ? — (Yann-Vari Perrot, An Aotrou Kerlaban Pez farsus e 3 Arvest, Brest, 1922, p. 32.)
** — [...] ; ha chom a raimp-ni aman ? — (Lan Inizan, Emgann Kergidu Lodenn 2, J.B. hag A. Lefournier, Brest, 1878, p. 15.)
** — Me ne welan netra, eme an itron. Ha klanv oc'h ? — (G. MILIN, Gwechall-goz e oa..., Kemper, 1924, p. 80.)
** - Sell ! Yun, ha dont a ri da zornañ warc'hoazh, e-lec'h chom amañ, war beg an duchenn, da zigeriñ da c'henou ? — (Jakez Riou, Geotenn ar Werc'hez ha danevelloù all, Al Liamm, 1957, p. 32.)
** Ha gwir eo ? » « Ya, gwir eo. » — (Yann ar Floc'h, Koñchennou eus Bro ar Stêr Aon, Levrdi Le Dault, Kemper, 1950, p. 280.)
** Ha kavout a ra d’it oun-me an Ankou, pe an Amzer ? — (Yann ar Floc'h, Koñchennou eus Bro ar Stêr Aon, Levrdi Le Dault, Kemper, 1950, p. 281.)
    -e deroù ul lavarenn nac'h
** Ha ne vez ket kenteliet mat alies ar re fur gant ar re ziskiant ? — (Troude ha Milin, Labous ar Wirionez ha Marvailhoù all, Skridoù Breizh, 1950, p. 8.)
** Ha n'eus ket aze, Lesneveniz, peadra evidoc'h da drugarekaat ar Republik ? — (Lan Inizan, Emgann Kergidu 1, Brest, 1877, eil emb. Al Liamm 1977, p. 132.)
** Ha ne welit-hu ket dre gement-se pegement a fae a rae an dud war Ganclaux ha pegement a stad ac'hanomp-ni. — (Lan Inizan, Emgann Kergidu 1, Brest, 1877, eil emb. Al Liamm 1977, p. 227.)
** Ha n'eo ket bezañ sot ha diskiant hon degas amañ d'an nec'h da glask tud? — (Lan Inizan, Emgann Kergidu Lodenn 2, J.B. hag A. Lefournier, Brest, 1878, p. 95.)
** — [...]. Ha ne ket guir, va zoudarded ? — Eo, eo, eme ar zoudarded. [...]. — (Lan Inizan, Emgann Kergidu Lodenn 2, J.B. hag A. Lefournier, Brest, 1878, p. 280.)
* En droienn daoust ha
** Daoust ha n'en em glemmomp ket, war digare m'en em gavomp sammetoc'h evit hon nesañ? BUAS 330
* Rannig goulennata implijet e deroù un islavarenn (goude ar verboù goulenn, gouzout, gwelout, sellout).
** — Eomp etrezek ar Spagn, [...], da welet ha ne vo ket graet welloc'h din gant an teir friñsez all am eus tennet digant o jeanted, eget gant homañ. — (Fañch an Uhel, Kontadennoù ar Bobl/1, Al Liamm, 1984, p. 131.)
** Abret 'ta diouzh ar mintin, da c'houloù-deiz ez a al louarnataer da welet ha deuet eo al louarn da dañva e lip-e-bav. — (Tad Medar, An Tri Aotrou, 1981, p. 113-114.)
** Hervez lezennoù ar vro, ar roue kozh, pa ne veze ket a baotred, a veze ret dezhañ ober tri goulenn ouzh e zanvez mab-kaer, ha gwelet dre eno hag a-walc’h a furnez, a nerzh-kalon, a spered, a ijin a c’helle kaout an den yaouank [...]. — (Ivon Krog, Eur Zac'had Marvailhou, Buhez Breiz, Kemper, 1924, p. 10.)
** Fellout a rae dezho gwelout ha gwir e oa ar vrud. — (Yann ar Floc'h, Koñchennou eus Bro ar Stêr Aon, Levrdi Le Dault, Kemper, 1950, p. 26.)
** « N’ouzon dare 'hag aes eo ! » eme unan eus ar plac’hed… — (Yann ar Floc'h, Koñchennou eus Bro ar Stêr Aon, Levrdi Le Dault, Kemper, 1950, p. 134.)

#### Troidigezhioù

* bambara : wa
* esperanteg : ĉu
* galleg : est-ce que
* ido : ka , kad
* japaneg : か (ka)
* kinyarwanda : ese
* poloneg : czy
* quenya : ma
* sinaeg : 吗 (ma)
* sloveneg : ali
* turkeg : mı , mi , mu , mü

### Araogenn

* Araogenn hag eil elfenn an derez kevatal
    e-barzh ken ... ha...
    e-barzh keit ha
    e-barzh kement ha, kement ha ma
*   * — Freuzit ha furchit kement ha ma kerfot, [...]. — (Lan Inizan, Emgann Kergidu Lodenn 2, J.B. hag A. Lefournier, Brest, 1878, p. 277.)
    e-barzh kenkent/kerkent ha ma
    e-barzh kenkoulz ha, koulz ha
    e-barzh memes ha, memes tra ha

#### Troidigezhioù

* saozneg : as

### Rannig

* rannig dirak un islavarenn stag hag a deu war-lerc'h un anv amstrizh
** Ur wech e oa ur roue en Frañs ha n'en devoa nemet ur mab. — (Fañch an Uhel, Kontadennoù ar Bobl/1, Al Liamm, 1984, p. 15.), — (Fañch an Uhel, Kontadennoù ar Bobl/1, Al Liamm, 1984, p. 188.)
* en droienn ha pa

### Rannig

* (raganv personel e gwenedeg): da
* (raganv personel e gwenedeg): az
** ... me ia mé d'ha lakat de huélet ti ha bépé. Er Hémenér 18, Job Er Bayon
* (ger-perc'hennañ e gwenedeg): da
** Saù ha fri. Er Hémenér 16, Job Er Bayon
** Nen don ket mé el ha dad-té. Er Hémenér 23, Job Er Bayon

## Esperanteg
### Etimologiezh

    → Etimologiezh da glokaat (Ouzhpennañ)

### Estlammadell

ha /ha/
* A !, ger a vez eztaolet diwar souezh.

## Spagnoleg
### Furm verb

ha
* En deus, he deus.
** No ha comido. N'en deus ket / n'he deus ket debret.
** El amor que ya ha pasado no se debe recordar. Ar garantez a zo tremenet n'eus ket da zerc'hel soñj anezhi.
* Hoc'h eus.
** Usted no ha entendido. N'hoc'h eus ket komprenet.
* Gant an araogenn de:
** No sabe a qué horas ha de llegar. Ne oar ket da bet eur en deus da erruout.

## Italianeg
### Etimologiezh

    → Etimologiezh da glokaat (Ouzhpennañ)

### Furm verb

ha
* trede gour unan ar verb avere en amzer-vremañ an doare-disklêriañ.

### Krennlavaroù

* Chi ha denti non ha pane e chi ha pane non ha denti.
* Chi ha per letto la terra, deve coprirsi col cielo.
* Chi ha tempo, ha vita.
* Chi ha tempo non aspetti tempo.
* Chi ha terra, ha guerra.