# Lavaroù latin

* A • Ab • Ac • Ad • Ae • Af • Ag • Al • Am • An • Ap • Aq • Ar • As • Au • Av • Ba • Be • Bi • Bo • Br • Ca • Ce • Ci • Co • Cr • Cu • Da • De • Di • Do • Dr • Du • E • Et • Ex • F • G • H • I • L • Ma • Me • Mi • Mo • Mu • Na • Ne • Ni • No • Nu • O • Pa • Pe • Pl • Po • Pr • Q • R • S • T • Ub • Ul • Um • Un • Ur • Us • Ut • Va • Ve • Vi • Vo • Vu
Amañ ez eus dastumet un toullad lavaredoù latin tennet eus al lennegezh.

## A
### A
#### AA.VV

    Berradur Auctores varii, "lies aozer", a skriver a-wechoù pa vefe re hir menegiñ anvioù an holl dud o deus kemeret perzh e sevel ar skridoù a zo dastumet en ul levr.

#### A bene placito

    Hervez ho plijadur, evel a gerfet.

#### A bove ante, ab asino retro, a stulto undique caveto

    Diwall diouzh an ejen dre zirak, diouzh an azen dre a-dreñv, diouzh an den diboell a bep tu.

#### A bove majore discit arare minor

    Digant an ejen kozh e tesk an ejen yaouank arat.

#### A caelo usque ad centrum

    Eus an oabl betek ar c'hreiz. Lavaret e vez ivez Cuius est solum, eius est usque ad coelum et ad inferos.

#### A cane non magno saepe tenetur aper

    Alies e vez harzet ar pemoc'h-gouez gant ur c'hi bihan.

#### A capite ad calcem

    Adalek ar penn betek ar seul.

#### A communi observantia non est recedendum

    Arabat pellaat diouzh ar soñjoù boutin.

#### A contrariis

    Dre an tuioù kontrol ; dre an traoù enebet. Un arguzenn a contrariis zo un arguzenn diwanet eus an tu enep.

#### A contrario

    En enep, kontrol da se.

#### A cruce salus

    Eus ar groaz (e teu) ar silvidigezh.

#### A Deo rex, a rege lex

    A Zoue (e teu) ar Roue, Ag ar Roue (e teu)al lezenn.

#### A Deucalione

    Abaoe Deukalion, mab Prometeüs|Deukalion , abaoe pell.

#### A divinis

    Pellaet diouzh an oberoù doueel. Er relijion gatolik, ar c'hastiz suspentio a divinis zo unan eus an doareoù digargoù a c'hall kastizañ ur c'hloareg. An eskob Fernando Lugo a voe digarget a divinis pa voe dilennet da brezidant Paraguay d'an 20 a viz Ebrel 2008.

#### A facto ad jus non datur consequentia

    N'eus ket ur gwir eus ar fed e-unan.

#### A falsis principiis proficisci

    A zisoc'h diwar pennaennoù diwir.

#### A fluctibus opes

    Eus ar mor (e teu) ar binvidigezh. Sturlavar kêr Sarzhav.

#### A fortiori ratione

    Ken met rak se, seul gent a se. Berraet alies en A fortiori.

#### A Jove principium

    Krogomp gant Jupiter, da lavaret eo enor d'ar mestr, da vestr an ti.

#### A latere

    E-kichen. « Cardinal a latere » : kardinal kaset gant ar pab d'ur pennstad bennak.

#### A mari usque ad mare

    Adal ar mor betek ar mor, da lavarout eo Eus an eil mor d'egile ; ger-stur Kanada.

#### A mensa et t(h)oro

    Eus an daol hag eus ar gwele. Disrann a gorf, hep na vefe torret an dimeziñ.

#### A minima

    Ag an hini bihanañ, da lavaret eo talvoudegezh vihanañ un dra bennak.

#### A minore ad maius

    Eus ar bihanañ d'ar brasañ.

#### A mundo condito

    Adalek krouidigezh ar bed.

#### A non domino

    Eus un nann-aotrou. Implijet pa resever ur mad digant un den ha n'eo ket perc'henn warnañ.

#### A parte

    A-gostez. Er c'hoariva, komzoù a parte a vez lavaret gant un dudenn war-eeun d'an arvesterien, en diavaez d'ar c'hendivizoù etre an tudennoù all.

#### A pedibus usque ad caput

    Eus an troad betek ar penn, « penn-kil-ha-troad ».

#### A posse ad esse non valet consequentia

    Diwar gallusted bezañ un dra ez eo arabat dezastum ez eus anezhañ.

#### A posteriori

    Diwar skiant-prenet.

#### A priori

    Diwar raksant.

#### A quo

    Diwarnañ. An dies a quo eo an deiz ma krog ur pad diwarnañ, enebet ouzh an dies ad quem, an devezh ma paouez ar pad en diwezh anezhañ.

#### A silentio

    Dre an tav.

#### A solis ortu usque ad occasum

    Eus ar sav-heol betek ar c'huzh-heol (e sevenan ma c'hefridi).

### Ab
#### Ab abrupto

    En un doare reut, trumm.

#### Ab absurdo

    Dre an emsiv. Prouiñ ab absurdo.

#### Ab abusu ad usum non valet consequentia

    Un arver diwar ur c'hammarver n'eo ket gwiriek. Gwelit Abusus non tollit usum.

#### Ab aestu et tempestate

    (Goudoriñ) diouzh ar wrez vras hag ar gorventenn.

#### Ab aeterno

    Adal deroù an amzer, a-holl-viskoazh .

#### Ab ante

    A-ziagent, en a-raok.

#### Ab antiquo

    Abaoe an henamzer.

#### Ab agendo

    Diwar an oad. "Ab agendo" a reer eus un den a zo dic'houest da ober un dra bennak peogwir eo re gozh, re wan a spered, nammet pe war e leve.

#### Ab amicis honesta petamus

    Digant ur mignon ne ranker goulenn nemet ar pezh ez eo gouest da ober. Cicero, Laelius De Amicitia, 44.

#### Ab asino lanam quaeris

    Emaoc'h o c'hortoz kaout gloan digant un azen.

#### Ab assuetis non fit passio

    Ne zeu ket an angerzh diwar an traoù boas.

#### Ab epistulis

    Diwar al lizheroù.

#### Ab esse ad posse valet consequentia

    Mard eus eus un dra e c'haller kendastum ez eo gallus.

#### Ab extra

    Eus an tu-hont.

#### Ab hinc

    Alemañ.

#### Ab hoc et ab hac

    Amañ hag ahont. A-hed hag a-dreuz : komz ab hoc et ab hac.

#### Ab igne ignem capere

    Lezel un tan da gregiñ en e dan, da lavaret eo ober en un doare ent-keodedel, asantiñ da ober un dra a zo reizh e buhez ar gevredigezh.

#### Ab illo tempore

    Abaoe an amzer-se.

#### Ab imis fundamentis

    Adalek an diazezoù donañ. Pal an Dispac'h gall e oa nevesaat ar gevredigezh ab imis fundamentis.

#### Ab immemorabili

    Abaoe (amzerioù) dreist koun. A-holl-viskoazh .

#### Ab imo corde

    A-greiz-kalon.

#### Ab imo pectore

    Eus don ar bruched. En un doare gwirion. Lavaret e vo « diskouez bezañ brouezet ab imo pectore ».

#### Ab inconvenienti

    Diwar zivarregezh. Un arguzenn ab inconvenienti a ziskouez divarregezh an arguzenner, pa heuilh un hent a gas da fazioù pe da zislavaroù.

#### Ab incunabulis

    Abaoe ar gavell, abaoe ar vugeliezh.

#### Ab initio

    Adalek an deroù.

#### Ab intestat

    Hep testamant. A lavarer diwar-benn un den a zo marvet hep testamantiñ, hag a-zivout e hêred.

#### Ab Iove principium

    Gwelit A Jove principium.

#### Ab irato homine

    Diwar un den fuloret. Arabat ober un testamant ab irato, rak keuz a c'hallfe dont goude.

#### Ab origine

    Adalek an orin, adalek ar penn-kentañ. Studiañ un afer ab origine.

#### Ab origine fidelis

    Feal d'e orin, na zisoñj ket a be lec'h e teu.

#### Ab ovo

    Eus ar vi, adalek ar vi. Adalek an orin.

#### Ab ovo usque ad mala

    Eus ar vi betek an aval. « A-hed ar pred », diwar ar boaz roman da gregiñ pep pred gant vioù ha d'e echuiñ gant frouezh.

#### Ab tam tenui initio tantae opes sunt profligatae

    [Biskoazh] ne voe ken bras ur galloud diskaret gant kentaoù ken dister. Cornelius Nepos, De vita excellentium imperatorum et Phaedri fabulae selectae (gwelit an droidigezh c'hallek).

#### Ab uno disces omnes

    Diwar unan anavez an holl.

#### Ab urbe condita

    Adalek diazezidigezh kêr (Roma).

#### Aberratio delicti

    Distro ar felladenn. Er gwir, gallusted ur fazi, a-greiz seveniñ ur gwallober, a c'hoarvez pa 'z eo atebek ar gwalloberour d'un darvoud disheñvel diouzh e bal kentañ.

#### Aberratio ictus

    Distro an taol, tenn hebiou. Er gwir, un ober reizh a zegas ur gaou dre fazi, gant atebegezh an oberour.

#### Abest ut fatear, ut praecise negem

    Pell diouzh en anzav en e nac'han da vat.

#### Abiens abi

    O vont gant e hent. O kuitaat ul lec'h pe ur garg.

#### Abistis, dulces caricae

    Echu eo ganeoc'h, fiez c'hwek. Aet eo an devezhioù c'hwek da get (Petronius, Satiricon, LXIV).

#### Abrogata lege abrogante non reviviscit lex abrogata

    Ne vez ket adsavet ul lezenn dorr dre derriñ al lezenn he deus he zorret.

#### Absens haeres non erit

    An ezveziad ne vo ket hêr. Aet diwar wel, aet diwar galon.

#### Absentem lædit, qui cum ebrio litigat

    Skeiñ gant un den ezvezant a ra an hini a vez o tabutal gant un den mezv.

#### Absit inuidia verbo

    Ra ne vo noaz ebet er ger-se. Hep dismegañsiñ den, gant neptuegezh (Titus Livius, Ab Urbe condita libri, IX-19).

#### Absit omen

    Ra ne vo ket ur vallozh eus kement-mañ. Latin ar Grennamzer.

#### Absit reverentia vero

    Arabat eo dimp kaout aon rak lavaret ar wirionez (Ovidius, Heroides V:13).

#### Absolutio ab actione

    Didamalladur diwar ober, da lavaret eo evit abegoù danvezel.

#### Absolutio ab instantia

    Didamalladur diwar ar goulenn, da lavaret eo dre ur si en argerzh an tamall.

#### Absolutum dominium

    Riegezh hollveliek.

#### Absque argento omnia vana

    Hep arc'hant e vez aner pep tra.

#### Abstinere debet aeger

    Ret eo d'ar c'hlañvad yunañ.

#### Abundans cautela non nocet

    Ne zeu droug ebet diwar re a ziarbennoù. Al logodenn n'he deus nemet un toull zo boued d'ar c'hazh.

#### Abusus non tollit usum

    Reober ne dalv ket paouez d'ober. N'eo ket peogwir eo fall ur boaz e vo diskaret. Gwelit Ab abusu ad usum non valet consequentia.

#### Abuti errore hostium

    Tenn splet eus fazi an enebour. Troienn gant Titus Livius.

#### Abyssus abyssum invocat

    Gervel an islonk a ra an islonk (Bibl, Psalmoù, II-42:8).

### Ac
#### Accessorium sequitur principale

    Da heul ar pouezusañ e teu an eilrenk. Er gwir : diwar hini ar mad pennañ e teu dezvad ur mad a eil renk.

#### Accessum ad res salutares, a pestiferis recessum

    Tostaat d'an traoù salvus, pellaat diouzh ar re noazus ; Cicero, De Natura DeorumII:34).

#### Accipe quam primum, brevis est occasio lucri

    Gra diouzhtu, dibad eo ar chañsoù da zont a-benn. « Pa vez gedon eo gedona ».

#### Accidere ex una scintilla incendia passim

    Diwar ur fulenn en em strew an tangwall.

#### Accipio omen

Degemer a ran an diougan.

#### Accusare nemo se debet nisi coram Deo

Den ne rank en em damall, nemet dirak e-tal Doue.

#### Acetum habet in pectore

    Gwinêgr zo em bruched, da lavaret eo "lemm eo ma spered ha kalz danvez zo ennon".

#### Acta est fabula, plaudite !

    C'hoariet eo ar pezh, strakit ho taouarn! Gerioù diwezhañ distaget gant Aogust war ar varskaoñ, a-hervez. Kar da Echu eo an abadenn.

#### Actio adversus iudicem que litem suam fecit

    Keinad a-enep ur barner hag en deus ul laz personel er gaoz.

#### Actio libera in causa

    Ober dishual en afer. Er gwir : ur gwallober sevenet gant un den a zo en em lakaet da ziatebek.

#### Actio nondum nata non praescribitur

    Un ober ha n'eo ket bet ganet c'hoazh ne c'hall ket bezañ digastizet.

#### Actio personalis moritur cum persona

    Gant an den e varv e oberoù.

#### Actor sequitur forum rei

    Neb a vreut ur gaoz a heuilh kreizon an difenner.

#### Actore non probante, reus absolvitur

    Mar ne zegas ket ar goulenner ar brouenn, ret eo didamall an difenner.

### Ad
#### Ad abundantiam

    A-builh.

#### Ad agendum

    A-benn an ober. Er gwir e c'hall ur c'hlemmer reiñ d'un den all un urzh ad agendum evit ma kasfe ar prosez e-lec'h ar c'hlemmer.

#### Ad astra

    Trema ar stered.

#### Ad astra per aspera

    Trema ar stered a-dreuz an diaesterioù.

#### Ad audiendum verbum

    War selaou ar gomz, da skouer : ur c'henglav ad audiendum verbum, ma teur da selaou ar pezh a zo da vezañ lavaret fraezh..

#### Ad augusta per angusta

    D'an nec'h dre an hentoù strizh (Diaes eo an hent da c'hounit brud hag enor.)

#### Ad bestias

    D'al loened. Gwelit Damnatio ad bestias.

#### Ad captandum vulgus

    A-benn pakañ an engroez. Er politikerezh, un arguzenn ad captandum vulgus eo e bal plijout d'ar yoc'hoù.

#### Ad coetum geniti sumus

    Evit an unaniezh ec'h omp bet ganet.

#### Ad gloriam per spinas

    Trema ar c'hlod a-dreuz drein.

#### Ad explorandum

    Klask evit kavout. Implijet er gwir evit goulenn un enklask a-benn kavout ur brouenn.

#### Ad hoc

    Graet evit se. Evel pa lakaer un dra bennak el lec'h ad hoc.

#### Ad hominem

    War-du an den. Arguzennoù ad hominem zo mennet da skeiñ war un den , d'e ziskar, pe da ziskar e vrud, e-lec'h diskar e arguzennoù. Gwelit Ad personam.

#### Ad honorem nostrum interest

    Rekis eo d'hon enor.

#### Ad horas

    A-barzh un nebeud eurvezhioù.

#### Ad impossibilia nemo tenetur

    Den n'eo ret dezhañ ober ar pezh na c'heller ket ober.

#### Ad infinitum

    Betek an didermen.

#### Ad instar

    Diouzh patrom. A enor, da lavaret gant an titl hep ar garg.

#### Ad interim

    En amzer etre, Da c'hortoz. Gouarnamant ad interim : gouarnamant etreadegat.

#### Ad iura renunciata, non datur regressus

    N'eus distro ebet da zilez ar gwirioù.

#### Ad Kalendas graecas

    Da Gala ar C'hresianed . E Roma e oa ar c'hala, ha kala ar C'hresianed ne oa ket anezho ; kement hag « e bloavezh an erc'h du » eta.

#### Ad libitum

    Diouzh gwalc'h.

#### Ad litteram

    Hervez al lizherenn. Sentiñ ad litteram, sentiñ ouzh ar ger.

#### Ad maiora

    War-du traoù brasoc'h. Implijet da sevel yec'hedoù, da hetiñ muioc'h c'hoazh a verzh en dazont.

#### Ad maiorem regis gloriam

    Evit brasañ gloar ar roue

#### Ad majorem Dei gloriam

    Evit brasañ gloar Doue ; ger-stur ar Jezuited, skrivet ivez A.M.D.G., a vez skrivet war al levrioù embannet ganto.

#### Ad malum malae res plurimae se agglutinant

    Alies e vez meur a reuz goude ur reuz. « Pa erru ur c'holl en ti / Ez erru daoou pe dri ».

#### Ad multos annos !

    War-du kalz bloavezhioù ! Hetoù. Many happy returns eo an droienn saoznek a glot amañ.

#### Ad nauseam

    Betek sevel ar galon. Betek bezañ heug.

#### Ad nocendum potentes sumus

    Evit noazout ez omp galloudus.

#### Ad nutum

    Diwar un hejadenn penn, evit komz eus un disentez bet kemeret war an tach, hep goulenn ali den pe zen ha hep en em wennañ dirak den pe zen.

#### Ad oculum

    Diwar al lagad. Priziañ ad oculum : priziañ well-wazh, d'ar much.

#### Ad patres

    War-du an tadoù. « Kas unan bennak ad patres » a zo kement ha kas anezhañ da welout e hendadoù, da lavarout eo lazhañ anezhañ.

#### Ad perpetuam rei memoriam

    Evit ar goun beurbadel. Lakaet goude a ar c'hevarc'hiñ e dibenn un teul roman, evit reiñ da c'houzout e oa an teul unan solius ha trebad.

#### Ad personam

    War-du an den. Tagañ an den e-lec'h e brezeg a reer pa'z implijer un arguzenn ad personam. Gwelit Ad hominem.

#### Ad probationem

    Evit ar brouenn. Implijet er gwir, diwar-benn un akta solius na c'hall ket bezañ enebadus ouzh ar gevrenn enep hep prouenn. Gwelit Ad validitatem amañ izeloc'h.

#### Ad proximum antecedens fiat relatio, nisi impediatur sententia

    Ra vo liammet ar ger-kent ouzh ar ger a zo war e lerc'h, anez ez eo distrujet ster ar frazenn.

#### Ad quem

    Ma krog diwarnañ, implijet e yezh ar gwir e dies ad quem, enebet ouzh dies a quo, "an deiz en dibenn dezhañ".

#### Ad referendum

    D'ar vodadeg. Kaset e vez un afer ad referendum evit goulenn ali ur vodadeg kent kemer un disentez.

#### Ad rem

    Perzhiek, a denn dres d'an dodenn.

#### Ad substantiam

    Evit an danvez. Er gwir, ar tumm rekis dre lezenn evit ma talvezfe un akta da vat.

#### Ad unguem

    D'an ivinenn, en un doare disi, diwar arz ar c'hizellerezh.

#### Ad usum Delphini

    Evit barr an Daofin. Meneg e oa lakaet war un dastumad skridoù klasel latin ha henc'hresianek a oa bet moullet evit Loeiz Bro-C'hall (1661-1711), mab Loeiz XIV.

#### Ad Urbis fabricae / Ad usum fabricae

    Evit sevel Kêr / Evit implij ar sevel, berraet alies dre A.U.F.. Eilsinadur teulioù an treuzkas dafar evit sevel ilizoù-meur Italia (Firenze, Milano, Roma). Dizemglev zo diwar-benn e ster resis : ha digoust e oa an tailhoù war an dafar hag an treuzkas pe get ?

#### Ad validitatem

    Evit ar soliusted. Implijet er gwir, diwar-benn un akta a c'hall bezañ nullet mar ne sevener ket un diviz a soliusted. Gwelit Ad probationem.

#### Ad valorem

    Diouzh an dalvoudegezh. Implijet er maltouterezh.

#### Ad veritatem

    Trema ar wirionez.

#### Ad vitam æternam

    A-hed ar vuhez peurbadel (da viken).

#### Ad vinum disertum esse

    Bezañ helavar dre ar gwin.

#### Adde parvum parvo, magnus acervus erit

    Laka ouzhpenn tamm-ha-tamm, kalz az po.

#### Addenda et corrigenda

    Ouzhpennadennoù ha reizhadennoù.

#### Addendum

    Tra da lakaat ouzhpenn ; Addenda el liester.

#### Adducere inconveniens non est solvere argumentum

    Degas nemedennoù ne ziskoulmo ket ar gudenn.

#### Adfines inter se non sunt adfines

    An heñvelderioù a zo etrezo n'int ket dre nesaelezh.

#### Adfinitas in coniuge superstite non deletur

    N'eo ket nullet nesaelezh ar pried manet bev.

#### Adfinitas iure nulla successio permittitur

    An nesaelezh ne ro ket gwirioù kantved-diner.

#### Adiaphora

    An traoù diforzh. Diwar an henc'hresianeg ἀδιάφορα, evit diskouez an traoù ha n'int na ret na berzet. Eus ar stoikegezh e teu ar meizad, hag adkemeret eo bet gant ar gristeniezh.

#### Adoptio naturam imitatur

    Drevezañ an natur a ra an advabadur.

#### Adtemptata pudicitia

    Dismeg ouzh an elevez.

#### Adulatio perpetuum malum regum

    Dre flanerezh e kendalc'h ar renerezh fall.

#### Adversae res religionum admonent

    E-kreiz an droukverzh e tihun an dra relijiel.

#### Adversis rerum immersabilis undis

    Bepred skoet gant gwagennoù an droukverzh, hep bezañ beuzet nepred (Quintus Horatius Flaccus, en e droidigezh latin diwar Odysseia Homeros ; gwelit Google Books).

#### Advocatus diaboli

    Alvokad an diaoul.

### Ae
#### A.E.I.O.U.

    Austria Est Imperare Orbi Universi « Aostria eo dezhi da c'hourc'hemenn ar bed-holl », ger-stur latin an Tiegezh Habsburg ; Alle Erde Ist Oesterreich Untertan eo en alamaneg.

#### Ægroto dum anima est, spes est

    Goanag zo keit ha ma vez anal gant ar c'hlañvour.

#### Aequam memento servare mentem

    Bez soñj da virout ur spered plaen.

#### Aequat omnes cinis

    Al ludu a laka an holl dud da gevatal (Seneca ar Yaouankañ, Epistulae morales ad Lucilium, XCI:16.

#### Aeque principaliter

    Ken pouezus all. En Iliz katolik roman, unaniñ eskoptioù aeque principaliter zo o c'hendeuziñ hep na vefe lakaet an eil dreist egile.

#### Aequo pulsat pede

    A sko gant un troad diforzh. Berradur ar werzenn Pallida Mors æquo pulsat pede pauperum tabernas regumque turris, "Gant un troad diforzh e sko ar Marv disliv gant tavarnioù ar re baour ha rourioù ar rouaned" – Quintus Horatius Flaccus, Carmina I.IV.13.

#### Aequum est ut cujus participavit lucrum, participet et damnum

    Reizh eo e kemerfe perzh er goll ivez an neb en deus kemeret perzh er gounid.

#### Ære perennius (exegi monumentum aere perennius)

    Padusoc'h eget arem (savet em eus ur monumant padusoc'h eget arem) (Quintus Horatius Flaccus, Carmina, III, XXX, 1)

#### Aes triplex

    Arem tric'hement. Tri gwiskad arem war bruched ar verdeerien gentañ, arouez o c'halonegezh hervez Quintus Horatius Flaccus, Carmina I-III-9.

#### Aetatis cujusque notandi sunt tibi mores

    Dalc'h kont eus boazioù pep amzer.

#### Æternum vale

    Kenavo da viken. Gwelout Supremum vale.

### Af
#### Affidavit

    Feiz en deus graet. Un affidavit zo ur skrid ma tisklêrier ha touer dirak un den aotreet gant al lezenn ez eo gwir kement fed a zo skrivet.

#### Affirmanti incumbit probatio

    Gant neb a lavar e tegouezh prouiñ.

#### Afflictis lentae

    Gorrek eo d'ar gouzañvidi. Hir e vez an amzer d'an dud a c'houzañv.

#### Afflictis longae, celeres gaudentibus horae

    Gorrek eo eurioù ar gouzañvidi, buan eo re an dud laouen.

### Ag
#### Age quod agis

    Gra ar pezh a rez, da lavaret eo "gra mat ar pezh a rez".

#### Agnosco stilum Romanae ecclesiae

    Anavezout a ran stil an Iliz roman.

#### Agnosco veteris vestigia flammae

    Anavezout a ran roudoù ma flammenn gozh.

#### Agnus Dei

    Oan Doue. Jezuz gwelet evel an oan a vo aberzhet war ar Groaz hervez an Testamant Nevez.

### Al
#### Alas accidere

    Troc'hañ an divaskell.

#### Albo lapillo diem notare

    Merkañ an deiz gant ur maen gwenn, da gaout soñj eus un darvoud laouen ; kevatal da « Lakaat ur groaz en nor ». An eneb da Dies ater.

#### Albo signanda lapillo dies

    Devezh da verkañ dre ur maen gwenn.

#### Alea jacta est

    Taolet eo an diñsoù ! A voe lavaret gant Caius Julius Caesar pa dreuzas ar stêr Rubikon, a oa difennet outañ, da vont da Roma da gemer ar galloud.

#### Alias

    En un doare all ; Arveret gant ar ster "anvet en un doare all", kenster gant "derc'hanvenn", "anv-pluenn" : Louis-Paul Nemo, alias Roparz Hemon. .

#### Alibi

    E lec'h all. Er gwir, un digarez diazezet war ar fed ma oa an tamallad en ul lec'h disheñvel diouzh an hini m'eo bet sevenet ar gwallober.

#### Aliena vitia in oculis habemus a tergo nostra sunt

    Dirak hon daoulagad emañ fazioù an hentez, a-dreñv dimp emañ hor re (Seneca ar Yaouankañ, De Ira II, XXVIII:8).

#### Alieni iuris

    E lezenn unan all. A-zivout an dud, bugale peurliesañ, a zo e gwardoniezh un den all.

#### Alienis malis discimus

    Deskiñ a reomp diwar fazioù an hentez.

#### Alii bella gerunt, tu felix Austria nube

    Ar re all a ren brezel, te, Aostria eürus, a zimez. Lavarenn-stur Arc'hdugelezh Aostria.

#### Aliis inserviendo consumor

    Kuzumiñ e servij an hentez. Ger-stur The International Library and Information Studies Honor Society

#### Aliorum medicus, ipse ulceribus scates

    Mezeg ar re all, hag eñ goloet a c'houlioù (Desiderius Erasmus Rotterdam, Adagiorum, 2. 5. 38).

#### Aliquando et insanire iucundum est

    Plijus e vez bezañ foll a-wechoù.

#### Aliquem indicta causa damnare

    Kondaoniñ un den hep e glevout.

#### Aliquid dare, aliquid retinere

    Un dra bennak da reiñ, un dra bennak da virout. Arveret er gwir evit merkañ ar c'henaotre etre div gevrenn a-benn lakaat termen d'o dizemglev.

#### Aliquis non debet esse judex in propria causa, quia non potest esse judex et pars

    Arabat eo d'an den bezañ barner e gaoz dezhañ, abalamour ma ne c'heller ket bezañ barner ha kevrenn.

#### Aliquid stats pro aliquo

    Un dra bennak a dalvez evit un dra bennak all. Diazez ar semiotik, ar skiant a bled gant argerzh ar c'henderc'hañ, ar bonekaat hag ar c'hehentiñ sinoù.

#### Alis luporum catulos

    Emaoc'h o vagañ bleizigoù.

#### Aliud est celare, aliud tacere

    Kuzhat zo un dra, tevel zo un dra all.

#### Aliud pro alio

    Un dra evit unan all.

#### Alium silere quod voles primus sile

    Na lavar ket ar pezh na fell ket dit klevet digant un den all.

#### Alma mater

    Mamm vagerez. Implijet gant an dud da envel ar skol-veur m'int bet o studiañ.

#### Alter ego

    Me arall. Hennezh eo ma alter ego : hennezh pe me, memes tra eo.

#### Alter frenis, alter eget calcaribus

    Lod o deus ezhomm rañjennoù, lod all kentroù. Lod tud zo re herrek, lod zo re c'horrek.

#### Alterius non sit qui suus esse potest

    Na vezañ d'unan all neb a c'hall bezañ dezhañ e-unan, "Arabat eo da neb a c'hall bezañ perc'henn warnañ e-unan bezañ perc'hennet gant un den all" – Lavarenn-stur Paracelsus.

#### Alterum non laedere

    Na noazout d'an hentez.

#### Altis plerumque adjacent abrupta

    Amezek d'un islonk e vez an uhelder peurliesañ.

### Am
#### Amantes amentes

    Foll eo an amourouzien.

#### Amantium irae amoris integratio

    Nevesadur ar garantez eo tabutoù an amourouzien

#### Amat victoria curam

    An trec'h a gar ar striv.

#### Ames parentem, si aequus est – si aliter, feras

    Kar da dud, mard int reizh : anez, gouzañv-i.

#### Amice, ad quid venisti !

    Mignon, evit petra out deuet ! (Aviel Mazhev, XXVI:50)

#### Amici inesse adulationem

    N'eus lubanerezh ebet etre mignoned (Tacitus, Annales, II.12).

#### Amici, hodie diem perdidi

    Mignoned, hiziv em eus kollet un devezh. Lavaret gant an Roll an impalaerien roman|impalaer Titus (impalaer)|Titus pa n'en devoa graet mad ebet da zen ebet.

#### Amici nec multi nec nulli

    Na kalz mignoned, na hini ebet.

#### Amici vitia si feras, facis tua

    Mar gouzañvez sioù da vignon e rez da sioù-te ganto.

#### Amici mores noveris, non oderis

    Anaout boazioù da vignon a rankez, arabat eo o c'hasaat.

#### Amicitia inter pocula contracta, plerumque est vitrea

    Ken bresk hag ar gwer eo ar vignoniezh skoulmet tro-dro da vannac'hoù.

#### Amicitia magis elucet inter aequales

    Pelloc'h e pad ar vignoniezh etre tud kevatal.

#### Amicum an nomen habeas, aperit calamitas

    Diwar da walldroioù e ouezi hag ur mignon gwirion zo dit pe an anv anezhañ hepken.

#### Amicum secreto admone, palam lauda

    Kroz da'z mignon ez-prevez, gra meuleudi dezhañ ez-foran.

#### Amicus certus in re incerta cernitur

    Ur gwir vignon a vez anavezet pa zegouezh ur gwall

#### Amicus magis necessarius quam ignis et aqua

    Rekisoc'h eget an tan hag an dour eo ar mignon.

#### Amicus ollaris

    Mignon ar pod pri, ho mignon eo keit ha ma vez boued en ho pod.

#### Amicus omnibus, amicus nemini

    Mignon d'an holl (zo koulz ha ) mignon da zen ebet.

#### Amicus Plato, sed magis amica veritas

    Mignon da Blaton on, hogen d'ar wirionez muioc'h c'hoazh. Aristoteles, Ethica Nicomachea I-4, diwar-benn Platon, pa ne oa ket a-du gantañ.

#### Amicus verus rara avis

    Evned rouez eo ar vignoned wirion.

#### Amittit merito proprium, qui alienum appetit

    Neb a c'hoanta peadra an hentez zo dellezek da goll e hini.

#### Amor crescit dolore repulsae

    Kreskiñ a ra ar garantez gant poan an nac'hadenn.

#### Amor – dolor

    Karantez – poan.

#### Amor et deliciae humani generis

    Karantez ha dudi mab-den (Eutropius, Breviarium Historiae Romanae, VII.21). Ul lesanv gounezet gant an impalaer Titus a-drugarez d'e vadelezh e-keñver e sujidi.

#### Amor omnia vincit

    Trec'h e vez ar garantez war pep tra.

#### Amor et melle et felle est fecundissimus

    Ar garantez eo ken puilh ar mel hag ar vestl enni.

#### Amor libertatis nobis est innatus

    Enganet ennomp ar ar garantez ouzh ar frankiz.

#### Amor patriae nostra lex

    Karantez ouzh ar vammvro eo hor lezenn.

#### Amor vincit omnia

    Trec'hiñ war bep tra a ra ar garantez.

#### Amore, more, ore, re

    Ar garantez, ar vuhezegezh, ar c'homzoù, an oberoù. Berradur eus Verus amicus amore more ore re cognoscitur, "dre e garantez, e vuhezegezh, e gomzoù, e oberoù ez anavezer ar mignon gwirion".

### An
#### An debeatur

    Mard eo dleet. Implijet er gwir evit klask gouzout hag unj digoll zo ret a-c'houde ur gaou. Gwelit Quantum debeatur.

#### An et quantum debeatur

    Mard eo dleet ha pegement

#### Angina pectoris

    Kevenkez bruched.

#### Anguillam cauda tenes

    Dalc'h ar silienn dre he lost.

#### Angulus ridet

    Ar c'horn-bro a c'hoarzh (Quintus Horatius Flaccus|Horatius, Carminum, II-6:14).

#### Animum debes mutare non caelum

    An ene a ranker kemmañ, an hinonad n'eo ket.

#### Animus ex ipsa desperatione sumatur

    Tennomp hor c'halonegezh eus an dic'hoanag.

#### Animus meminisse horret

    Skrijañ a ra ma ene gant an eñvorenn-se.

#### Animus pugnandi

    Ar youl da stourm.

#### Animus se a corpore abstrahit

    En em zisujañ eus ar c'horf a ra an ene.

#### Anno a Virginis partu

    Er bloaz goude d'ar Werc'hez gwilioudiñ – Heñvelster gant al lavared Anno Domini. Evel el livadur Azeulerezh an Drinded gant Albrecht Dürer, a zo sinet Albertus Durer Noricus faciebat anno a Virginis partu 1511 "Albrecht Dürer a Nürnberg a reas er bloaz 1511 goude d'ar Werc'hez gwilioudiñ".

#### Anno Domini

    Goude Jezuz Krist, berraet en A.D..

#### Annuit cœptis

    Darbennet (en deus) an embregadenn-mañ. Unan eus an tri ger-stur a zo war pil Siell Veur Stadoù-Unanet Amerika ; embann a ra ez eo bet darbennet krouidigezh SUA gant Ragevezh Doue.

#### Annus horribilis

    Bloavezh euzhus. Bomm lavaret gant Elesbed II, rouanez Rouantelezh-Unanet Breizh-Veur, da zisplegañ petra he doa bevet e 1992. Dre fent e veze kemmet gant farserien ar ger annus en anus (fraez).

#### Annus mirabilis

    Bloavezh brav-estlammus.

#### Ante Christum natum

    Kent ganedigezh Jezus-Krist. Berradurioù : a.C.n., A.C.N., ACN, a.Ch.n., a.Chr.n.). Gwelit Post Christum natum.

#### Ante diem

    Kent an deiz, da lavaret a-raok hiziv.

#### Ante litteram

    Kent ar skrid, da lavaret eo : "a-raok ma vefe eus ar ger" ; Henry Havelock Ellis (1859-1939) a voe ur revoniour ante litteram.

#### Ante pedes non videre

    Na gwelout dirak e dreid. Bezañ avelek, pe verrsperedet.

#### Antiqua nove

    Traoù kozh en un doare nevez.

#### Antiqua sunt optima

    Ar re wellañ eo an traoù kozh. Arnodet ha gwiriekaet eo bet an traoù kozh, hervez ar Romaned bepred.

#### Antiquior mors turpitudine

    Gwell ar marv eget ar vezh.

#### Antiquo jure tutor

    Gouarnour kozh al lezenn.

#### Antiquo more

    Ar c'hiz kozh.

#### Antiquus amor cancer est

    Ur garantez kozh n'eo nemet ur valitouch (da soñj ar merc'hed) – Petronius, Satiricon, II-42.

#### Anxia divitiarum cura

    Enkrezus eo bezañ nec'het gant ar binvidigezh.

### Ap
#### Apertis verbis

    Komzoù fraezh.

#### Apices juris non sunt jura

    Soutilderioù ar gwir n'int ket ar gwir.

#### Appellatio ad Caesarem

    Galv d'an impalaer evit terriñ ur barn d'ar marv. Provocatio ad populum a veze graet kent an Impalaeriezh roman.

#### Aptari onus viribus debet

    Ret eo azasaat al labour ouzh an nerzh.

### Aq
#### Aqua et ignis interdictio

    Berzet an dour hag an tan, a-zivout un den forbannet.

#### Aqua profunda est quieta

    Difiñv eo an dour don.

#### Aqua vitae

    An dour a vuhez – al lambig, pe ar wiski.

#### Aquila non capit muscas

    N'eo ket an erer a dap kelien ; un den a bouez ne ra ket war-dro aferioù ken dister.

#### Aquila non captat muscas

   * I|idem.

#### Aquilam volare docet

    Emaoc'h o teskiñ nijal d'un erer.

#### Aquiris quodcumque rapis

    Akuitizañ a rez ar pezh a laerez.

### Ar
#### Arbiter elegantiae

    Barner ar granded, eme Tacitus|Dacitus a-zivout Petronius.

#### Arbitror esse aliquam liberi arbitrii vim

    Klevet a ran o deus dibabet an nerzh (Desiderius Erasmus Rotterdam, Adagiorum).

#### Arbor mala, mala mala

    Gwezenn fall, avaloù fall.

#### Arcades ambo

    Arkadianed o-daou (Vergilius, Eclogues VII:4), da lavaret daou zen sot, an ezen o vezañ loened brudetañ Arkadia.

#### Ardet nec consumitur

    Deviñ a ra hep peurzeviñ ; a-zivout ar feniks.

#### Ardua ad gloriam via

    Diaes eo an hent trema ar c'hlod.

#### Ardua para subire

    Dev evit sevel.

#### Arenae semina mandare

    Hadañ en traezh.

#### Argumentum ad verecundiam

    Arguzenn a zoujañs.

#### Argumentum baculinum

    Arguzenn ar vazh. Skeiñ, implijout an nerzh e-lec'h ar reizhpoell (evel e pezh-c'hoari Molière Les Fourberies de Scapin).

#### Articulus stantis vel cadentis ecclesiae

    Ar benngredenn a laka an Iliz da chom en he sav pe da gouezhañ. Ar feiz kristen, hervez Martin Luther.

#### Ars casus similis

    Heñvel eo an arz ouzh ar chañs (Ovidius, Ars Amatoria III:155).

#### Ars est celare artem

    Kuzhat an arz eo an arz, da lavaret eo "kuzhat an ardoù eo an arz".

#### Ars est difficilis, recte rempublicam gerere

    Un arz diaes eo gouarn mat ar Stad.

#### Ars gratia artis

    An arz evit an arz. Ger-stur ar gompagnunezh sinema Metro Goldwyn Mayer.

#### Ars longa, vita brevis

    Hir eo an arz, ha berr ar vuhez.

#### Artem quævis alit terra

    Ar vicher a vag an den e pep lec'h.

### As
#### Asinus asinorum in sæcula sæculorum

    Azen an ezen da viken . N'eus ket sotoc'h eget hemañ.

#### Asinus asinum fricat

    Azen a frot azen.

#### Asinus balneatoris numquam particeps balnei

    Azen gward ar c'hibellec'h n'en devez kibelladenn ebet.

#### Asinus gestat mysteria

    Emañ an azen o tougen an ikonoù – Andrea Alciato (1492-1550).

#### Asinus in catedra

    Azen er gador, da lavarout eo azen o prezeg pe o kelenn an dud.

#### Asinus in tegulis

    Un azen war an toennoù. Un dra iskis.

#### Aspexi terram et ecce vacua erat et nihil

    Sellet a ran ouzh an douar ha setu eo goullo ha distumm (Testamant Kozh, Jeremia 1V:23).

#### Aspiciendo senescis

    Koshaat a rez en ur sellet ouzhin.

#### Assem habeas, assem valeas

    Bez arc'hant, kreñv e vi gant an arc'hant. Bez pinvidik ha stad a vo graet ac'hanout. An as e oa ar moneiz roman.

### At
#### Athanasius contra mundum

    Athanasius Enep ar Bed. Lesanv Athanasius Aleksandria (297-373), ugentvet eskob Aleksandria adal 328 betek e varv, pa voe harluet pemp gwezh diwar urzh pevar impalaer roman : Kustentin Iañ, Constantius II, Juluan II ha Valens.

### Au
#### Auctores varii

    Lies aozerien. Berraet dre AA.VV..

#### Auctoritatem rebus vilitas adimit

    Ur priz izel a denn pep pouezusted d'an dra.

#### Audacia fidentiae est apposita

    Stok ouzh ar fiziañs eo an herder.

#### Audacter calumniare, semper aliquid haeret

    Falstamall dizaon, atav e chom un dra bennak peg.

#### Audax est ad omnia quaecumque amat vel odit femina, et artificiosa est nocere cum vult

    Her eo ar vaouez e kement tra a gar hag a gaz, ha gouzout a ra noazañ pa fell dezhi.

#### Audax Japeti genus

    Mab dispont ganet eus Japet.

#### Aude contemnere opes

    Kred ober fae war ar stroñs.

#### Audendum est, fortes adjuvat ipsa Venus

    Ret eo krediñ ober, Gwener hec'h-unan a skoazell ar re galonek. (Tibullus, Carminum Libri Tres I, II:16).

#### Audentis fortuna juvat

    Ar chañs a c'hoarzh ouzh an dud dispont (Vergilius, Aeneis X:284)

#### Audere est facere

    Krediñ ober eo ober.

#### Audi alteram partem

    Ra vo klevet ar gostenn all ivez.

#### Audi, vide, sile

    Selaou, sell, tav.

#### Audi, vide, tace, si tu vis vivere in pace

    Selaou, sell, tav, ma kerez bevañ e peoc'h. Par da « un den berzet a dalv kant ».

#### Audiatur et altera pars

    Ra vo klevet an tu arall. A vez lavaret en ur prosez, pa vez bet klevet an tamaller peurvuiañ.

#### Audite pars adversa

   * I|idem.

#### Aura popularis

    C'hwezh ar bobl, avel (hegemm) ar bobl, ar c'hrad-vat a-berzh ar bobl a zoug brud an den hag e ziskar.

#### Auream quisquis mediocritem diligit

    Prizius evel an aour eo neb a gar ar muzul mat (Quintus Horatius Flaccus, Carmina II, X:5).

#### Aures serva

    Diwall da zivskouarn.

#### Auri mediocritas

    Izelded an aour.

#### Auri sacra fames !

    Naon kazus a aour !

#### Auribus teneo lupum

    Ar bleiz a zalc'han war-bouez e zivskouarn.

#### Aurora Musis amica est;

    Mignonez d'ar Muzezed eo gouloù-deiz.

#### Aut
##### Aut agere aut mori

    Pe ober pe mervel.

##### Aut amat aut odit mulier, nil est tertium

    Pe karout pe kazout a ra ar vaouez, n'eus dibab all ebet.

##### Aut ... aut ...

    Pe ... pe ... A dalvez "ya pe nann", "an eil pe egile".

##### Aut bibas aut abeas

    Ev pe kerzh kuit.

##### Aut Cæsar, aut nihil

    Pe impalaer pe netra. Ger-stur Cesare Borgia.

##### Aut dedere aut punire

    Pe daskor pe kastizañ.

##### Aut disce aut discede

    Pe studi, pe kerzh kuit.

##### Aut dosce, aut disce, aut discede

    Pe kelenn, pe desk, pe kerzh kuit.

##### Aut nunc, aut numquam

    Pe bremañ pe biken.

##### Aut omnia, aut nihil

    Pe holl, pe netra.

##### Aut pati aut mori

    Pe gouzañv pe mervel.

##### Aut viam inveniam aut faciam

    Pe e kavin an hent pe e toullin anezhañ.

##### Aut vincere, aut mori

    Pe trec'hiñ pe mervel.

##### Autobi passebant completi

    Leun e oa ar busoù o tremen.

##### Autor opus laudat

    An oberour a gan meuleudi d'an oberenn.

##### Aut regem aut fatuum nasci oportet

    Ret eo bezañ ganet roue pe foll evit ober ar pezh a garer.

##### Aut ridenda omnia aut flenda sunt

    Ret eo c'hoarzhin pe gouelañ gant pep tra.

##### Aut vincere, aut emori/mori

    Bout trec'h pe mervel.

### Av
#### Avaritia facit bardus

    Ar bizhoni a laka an den genaouek.

#### Avaro omnia desunt, inopi pauca, sapienti nihil

    D'an den pizh e vank pep tra, d'ar paour nebeud a dra, d'ar fur (ne vank) netra.

#### Avarum est mulierum genus

    C'hoantek eo gouenn ar maouezed.

#### Avarum irritat, non satiat pecunia

    An arc'hant a vrouez an den, n'en dic'hoant ket.

#### Avarus nisi cum moritur, nil recte facit

    Madober nemetañ an den pizh eo mervel.

#### Ave atque vale

    Kevarc'h, ha bez yac'h.

#### Ave Cæsar, morituri te salutant

    Salud dit, Caesar, ar re zo 'vont da vervel az salud. A veze lavaret er sirk gant ar glezeourion d'an impalaer a-raok an emgann.
       Ave imperator, morituri te salutant eo a gaver e levr Suetonius, De Vita Caesarum, Claudius.

#### Ave color vini clari, Ave sapor sine pari

    Salud dit liv gwin sklaer, Salud dit blaz dibar.

#### Ave Maria

    Me ho salud, Mari; pedenn gatolik d'ar Gwerc'hez Vari|Werc'hez Vari.

#### Ave, ave, aves esse aves

    Salud dit, tad-kozh, ha debriñ evned a fell dit ? – C'hoari gerioù diwar ave "salud", avus "tad-kozh", avis "evn", hag aveo "c'hoantaat (a ran)".

#### Avis alba

    Ur voualc'h wenn, un dra rouez.

## B
### Ba
#### Barba crescit, caput nescit

    Kreskiñ a ra ar barv, ar penn ne fura ket.

#### Barba non facit philosophum

    N'eo ket ar barv a ra ar prederour .

#### Barba tenus sapientes

    Furien betek ar barv, da lavaret eo diwar-c'horre (Desiderius Erasmus Rotterdam, Adagiorum).

#### Barbam auream habere

    Kaout ur barv aour, bezañ un doue.

#### Barbam sapientem pascere

    Derc'hel barv ur prederour, bezañ prederour a-vicher.

### Be
#### Beati pauperes spiritu

    Evurus ar re baour a spered. Distaget gant Jezuz er Prezeg war menez, en Aviel Mazhev (5:3). A vez lavaret dre fent ivez ouzh un den ha n'eo ket gwall fin, en ur ster disheñvel-rik diouzh hini ar frazenn orin.

#### Beatus qui prodest quibus potest

    Evurus an hini a ra vad d'ar re a c'hall.

#### Bellum frigidum

    Brezel yen.

#### Bellum omnium contra omnes

    Brezel an holl enep an holl.

#### Belua fera est avaritia

    Ar bizhoni zo ul loen ferv.

#### Bene diagnoscitur, bene curatur

    Diagnostigañ mat zo kement ha pareañ.

#### Bene vobis

    Mat, (ha) te ?.

### Bi
#### Bibere humanum est, ergo bibamus

    Perzh an den eo evañ, evomp eta.

#### Bis dat, qui cito dat

    Div wech e ro an hini a ro buan.

#### Bis pueri senes

    An dud kozh zo div wech bugale.

#### Bis repetita placent

    Div wech lavaret a blij.

#### Bis repetita non placent

    Div wech lavaret ne blijont ket. Ar bomm deciens repetita placebit a lenner digant Quintus Horatius Flaccus, Ars Poetica 365, ma respont ar barzh e c'haller lavarout dek gwech un dra vrav hep skuizhañ penn ar selaouer.

### Bo
#### Bona diagnosis, bona curatio

    Deznaou mat, louzoù mat.

#### Bona fide

    A feiz vat.

#### Bona valetudo melior est quam maximæ divitiæ

    Gwell eo yec'hed mat evit pinvidigezh vras.

#### Bonum vinum lætificat cor hominum

    Gant gwin mat e vez laouenaet kalon an den.

#### Bonus liber amicus optimus

    Ul levr mat eo ar mignon gwellañ.

#### Bonus pater familias

    Den mat eo an ozhac'h.

### Br
#### Breve et inreparabile tempus omnibus est vitae

    Un amzer berr ha dirapar eo buhez an holl. (Vergilius, Aeneis X:467).

#### Brevi manu

    Dre zorn berr ; roet eo bet an arc'hant dezhi brevi manu , roet eo bet an arc'hant dezhi war-eeun etre he daouarn.

#### Brevis in longo

    Ur silabenn verr e lec'h unan hir. War hirder ar silabennoù ez eo diazezet ar gwerzaouerezh latin. Gwelit Longam esse duorum temporum, brevem unius etiam pueri sciunt.

#### Brevitatis causa

    Lavaret berr. E berr gomzoù.

#### Britannia reges habet, sed tyrannos

    (Enez) Breizh he deus rouaned, hogen tiranted int.

## C
### Ca
#### Caeca invidia est

    Dall eo an droukc'hoant.

#### Canis sine dentibus vehementius latrat

    Ki hep dent a harzh kreñvoc'h , da lavarout eo ne grog ket ar c'hi a harzh.

#### Captatio benevolentiae

    Degerc'hañ an hegarated. En helavarouriezh, frazenn a lakaer e deroù ur brezegenn, ur skrid pe ul lizher, evit broudañ ar selaouer pe al lenner da vont a-du gant an aozer ha neuze da selaou pe da lenn pelloc'h.

#### Caput imperat, non pedes

    Ar penn ar ren, an treid ne reont ket.

#### Caput sine lingua pedaria sententia est

    Ur penn dideod eo ali ar senedourien ardroader (Aulus Gellus, Noctes atticae, III-18). "Senedourien ardroader" eo ster pedaria, pa oa anezho senedourien nann-ofisiel a zeue war droad d'ar bodadegoù da reiñ o ali ; pignet war girri ez errue ar senedourien curulis, ar re a oa e karg ent-ofisiel.

#### Carpe diem

    Kutuilh an deiz, gerioù brudet ar barzh Quintus Horatius Flaccus, Carmina I, XI:8.

#### Carthago delenda est

    Ret eo distruj Kartago, a zo ur berradur eus Ceterum autem censeo Carthaginem esse delendam "Ouzhpenn-se, da'm meno e rank Kartago bezañ distrujet", a veze lavaret alies gant Marcus Porcius Cato e-kerzh e brezegennoù e bloavezhioù diwezhañ an trede brezel punek etre Kartago ha Roma.

#### Castigat ridendo mores

    Reizhañ a ra ar vuhezegezh dre c'hoarzhin. Lavarenn-stur ar strollad c'hoariva Comédie-Française, troet e galleg dre Elle corrige les mœurs en riant.

#### Castіs omnia casta

    Enor kement tra a zo glan.

#### Casus belli

    Degouezh a c'hall degas brezel.

#### Causa causans

    Abeg devoudus. Er gwir, pennabeg an darvoudenn.

#### Causa causarum

    Abeg an abegoù (Tommaso d'Aquino, Questiones disputatoe de veritate, 21-3-3, en Sancti Thomae de Aquino opera omnia, Fratrum Praedicatorum, XXII, Romae, 1976, p. 598:18-19.

#### Causa proxima

    Abeg amezek. Er gwir : en heuliad an abegoù o deus degaset ur gaouad e anver causa proxima an abeg tostañ d'an darvoudenn.

#### Causa sine qua non

    Abeg ret. Er gwir, an abeg ret evit ma c'hoarvezfe ar gaouad.

#### Cave canem

    Diwall ouzh ar c'hi ; enskrivadur kavet war ur marelladur-leur ma weler ur c'hi dirak un nor e Pompei.

#### Caveat emptor

    Ra ziwallo ar prener.

#### Cave ne cadas

    Diwall na gouezhi, distaget gant ar sklav en em zalc'h a-drek an imperator pa vez lid an trec'h.

### Ce
#### Cedo maiori

    Plegañ a ran d'un den meuroc'h.

#### Ceteris paribus

    Pep tra o vezañ par.

### Ci
#### Cibi condimentum est fames

    Temz pep meuz eo an naon. Pa vez naon e kaver mat pep tra.

#### Cibus non qui plurimus, sed qui suavissimus

    Ket ar muiañ a veuzioù, hogen ar re saourusañ.

#### Cicada cicadae cara, formicae formica

    Ar c'hrank-raden a gar ar c'hrank-raden, ar verienenn ar verienenn (Aisopos).

#### Citius, Altius, Fortius

    Fonnusoc'h, uheloc'h, kreñvoc'h ! Ger-stur ar C'hoarioù Olimpek.

#### Cito maturum, cito putridum

    Azv buan, brein buan. Rekis eo lezel amzer d'an amzer.

#### Civitas sine suffragio
### Cl
#### Claudite jam rivos, pueri ; sat prata biberunt

    Serrit ar gwazhioù, sklaved ; ar pradoù o deus evet a-walc'h. (Vergilius, Eclogues III:111). Serret ar gwazhioù, douret ar pradoù , evel meneget gant L. F. Sauvé (#753, notenn 1, pp. 110-111).

### Co
#### Cogito ergo sum

    Sonjal a ran, ha dre-se ez on (René Descartes, Discours de la méthode, IV, §§ 1 & 3).

#### Concordia civium murus urbium

    Kenemglev etre keodedourion, (zo kement ha) mogerioù (d') ur gêr.

#### Conditio sine qua non

    An diviz ha n'eus netra hepti, ha n'haller ket tremen heptañ.

#### Confer

    Kerzh da welout, berraet dre cf peurliesañ.

#### Consuetudinis vis magna est

    Bras eo nerzh ar boaz.

#### Consuetudo altera natura est

    Un natur all eo ar boaz.

#### Consuetudo est altera natura

    Un natur arall eo ar boaz.

#### Contra aquam remigare

    Roeñvat a-benn da red an dour.

#### Contra bonos mores

    Enep ar vuhezegezh vat.

#### Contra vim mortis non est medicamen in hortis

    Ouzh nerzh ar marv n'eus louzaouenn ebet el liorzh.

#### Contraria contrariis curantur

    An traoù kontrol a vez paraet gant traoù kontrol.

#### Conubia sunt fatalia

    Planedennoù eo an dimezioù. Den ne oar penaos ez echuo un dimeziñ.

#### Copia ex industria

    Puilhentez diwar obererezh. Strivañ a ranker ober a-benn dastum frouezh a-builh.

#### Cor plumbeum

    Kalon blom (Caius Suetonius Tranquilus, De Vita Caesarum, Nero, 2). A-zivout Domitius : In hunc dixit Licinius Crassus orator non esse mirandum, quod aeneam barbam haberet, cui os ferreum, cor plumbeum esset, "Diwar e benn e lavare Licinius Crassus ne oa ket souezh en devoa ur barv kouevr, p'en devoa ur genoù houarn hag ur galon blom."

#### Corpus delicti

    Korf an torfed, pe « korf an hini lazhet », evel prouenn ur muntr.

#### Corruptio optimi pessima

    Ar gwashañ tra eo breinadur ar pep gwellañ.

### Cr
#### Crocodili lacrimae

    Daeroù ur c'hrokodil, daeroù faos.

### Cu
#### Cui bono ?

    Da biv eo mat ? Piv a denn gounit eus an torfed ? Hag a c'hall bezañ torfedour ?

#### Cuique suum

    Da bep unan e hini, da lavaret eo "da bep den ar pezh a zellez", da geñveriañ gant E-keñver an dellidoù / Emañ ar c'haoudoù .

#### Cuius est solum eius est usque ad coelum et ad inferos

    Neb a zo perc'henn war an douar zo perc'henn betek an neñv ha betek doneier an douar. Lezenn ar berc'henniezh en Henroma.

#### Cuius regio, eius religio

    Hevelep priñs, hevelep relijion ; an neb a zo e penn ar vro a ziviz petra eo relijion e genvroiz

#### Cuiusvis hominis est errare

    Faziañ eo tech kement den a zo — Gwelout Errare humanum est.

#### Cum grano salis

    Gant ur c'hreunenn holen. Komz gant un tamm fent, hep mennout bezañ sirus eo komz cum grano salis ; diouzh u ar selaouerien ez eo na krediñ da vat er pezh a vez lavaret.

#### Cum hoc, ergo propter hoc

    Gant se, neuze dre se. Lavarenn direizh er poellerezh : mar c'hoarvez an darvoudennoù A ha B war un dro e rank unan anezho bezañ abeg egile. Da skouer : Bep beure e kan ar c'hilhog, neuze e laka ar c'hilhog an heol da sevel. . Gwelit Non causa pro causa.

#### Cum nexum faciet mancipiumque, uti lingua nuncupassit, ita ius esto

    Graet dre sklavidigezh pe dre an dorn, pa vez disklêriet dre gomz ez eo roet ar gwir. Doare ar gwir roman da wareziñ ur gevrat : dre nexum en em lakae an amprester dindan beli ar prester – pe e lakae unan eus e vugale – betek ma vefe daskoret ar mad a oa prestet ; dre mancipium e veze savet ul lid dezvekaet heuliet gant ar gwerzher, ar prener, pemp test hag un den a zalc'h ur ventel, ma tremen arouez ar mad eus dorn ar gwerzher da zorn ar prener.

#### Cum notis variorum scriptorum

    Gant notennoù a bep seurt skrivagnerien. Merk war embannadurioù latin kozh.

#### Cur Deus Homo

    Perak eo aet Doue da zen.

#### Cura ut valeas !

    Diwall, ma vi yac'h !

## D
### Da
#### Damnant quod non intelligunt

    Kondaoniñ a reont pezh na gomprenont ket. Frazenn implijet diwar-benn an dud sot pe dizesk.

#### Damnatio ad bestias

    Kondaonidigezh d'al loened. En Henroma, un doare kastiz ar marv|poan a varv ma veze ar gondaonidi roet da loened ferv, en ur gaoued ganto pe er stourmva.

#### Dat veniam corvis, vexat censura columbas

    Pardoniñ d'ar brini ha heskinañ ar c'houlmed a ra ar c'hontrollerezh (Juvenal, Saturae, II:63).

### De
#### De duobus malis minus est semper eligendum

    Eus daou zroug eo ret dibab ar bihanañ bepred (Thomas von Kempen, De Imitatione Christi III-12-2).

#### De facto

    Hervez ar fed, e gwir.

#### De gustibus et coloribus non disputandum

    War blizidigezh na livioù n'eus ket d'ober kaozioù.

#### De jure

    Hervez ar gwir , hervez ar reizh.

#### De jure uxoris

    Hervez gwir ar wreg. Gwir ur gwaz dre ar galloudoù a zo gant e wreg.

#### De minimis non curat prætor

    Ar pretor ne ra forzh gant an traoù dister. Kement ha "komandant", "penn", e talvez praetor/pretor.

#### De mortuus aut bene aut nihil

    Diwar-benn ar re varv : netra nemet mad. Arabat eo lavaret droug diwar-benn ar re varv.

#### De mortuis nihil nisi bene

    Eus ar re varv ne ranker lavarout nemet traoù mat.

#### De omnibus dubitandum

    Arvar war pep tra. Ger-stur Karl Marx.

#### De profundis clamavi

    Eus ar goueled em eus galvet . Kantik.

#### De visu

    Diouzh gwelout.

#### Decet imperatorem stantem mori

    D'un impalaer e tere mervel en e sav (Vespasian).

#### Degetetur corium de tergo meo

    Diwar ma c'hein eo kemeret al lêr, da lavaret eo "em riskl e reer an dra-mañ" (Titus Maccius Plautus, Epidicus, I:65) ; gwelit L. F. Sauvé ivez, #648 notenn 1, pp. 92-93.

#### Delicta juventutis meæ

    Fazioù ma yaouankiz .

#### Deus ex machina

    Doue (deuet) e-maez an ardivink. Damveneg eus an doueed ha doueezed lakaet da zont a-us al leurenn-c'hoariva gant ardivinkoù ijinus ha koustus hag a ziskoulme en un taol an holl gudennoù a oa bet rouestlet er pezh a-raok pa veze poent d'ar pezh echuiñ.

### Di
#### Di lanatos pedes habent

    An doueed o deus treid gloan (Petronius, Satiricon, XLIV).

#### Di te ament

    An doueed ra 'z pennigo.

#### Di te incolumem custodiant

    An doueed ra 'z kwarezo.

#### Dictum, factum

    Lavaret, graet.

#### Dies ater

    Devezh du, un devezh fall. An eneb da Albo lapillo diem notare.

#### Dies dominica

    Deiz an aotrou ; ar Sul, deiz kentañ ar sizhun, en Iliz katolik roman.

#### Dignus barba majorum

    Den a vuhezegezh hen.

#### Disciplina in civitatem

    Kelennadurezh evit ar geodedourelezh ; ger-stur an Ohio State University e Columbus (Ohio).

#### Discipulus est prioris posterior dies

    Skoliad an deiz a-raok eo an deiz war-lerc'h.

#### Discite iustitiam moniti et non temnere divos

    Deskit kelennoù ar justis ha na disprizañ an doueed (Vergilius, Aeneis VI:620).

#### Distinguo

    Gwelout a ran ar c'hemm. Troienn a vez implijet dre fent evit ober goap ouzh ar c'hemmoù ken bihan ma'z int dister ha dibouez, ha dreist-holl ouzh ar re o c'hav pouezus.

#### Divide et impera

    Rann ha ren . Un doare all eo Divide ut imperes, Rann ma reni.

#### Divitiae bona ancilla, pessima domina

    Ur servijourez vat eo ar binvidigezh, hag an itron washañ. Ret eo d'an den bezañ mestr war e binvidigezh, arabat eo e vefe e binvidigezh mestrez warnañ.

### Do
#### Do ut des, do ut facias, facio ut des, facto ut facias

    Reiñ a ran evit ma rofes, reiñ a ran evit ma rafes, ober a ran evit ma rofes, ober a ran evit ma rafes.

#### Doctus cum libro

    Desket gant ul levr . Troienn implijet diwar-benn tud ha n'ouzont netra hep mont da glask en ul levr. Gwechall ez eus bet klevet ur c'helenner oc'h ober goap ouzh ur skoliad a oa bet tapet oc'h adskrivañ ar pezh en doa kavet en ul levr : « Doctus cum libro, asinus (azen) au tableau (ouzh an daolenn) ! ».

#### Dolores Tantali

    Poanioù Tantali. E Gwengelouriezh Henc'hrezh, Tantalos, mab da Zeus ha d'an nimfenn Plouto, a brofas d'an doueed ur pred ma servijas dezho ur geusteurenn aozet diwar kig e vab Pelops. Kondaonet e voe Tantalos d'ur boureviadur a zo chomet brudet : lakaet e voe Tantalos e kreiz ur stêr ha dindan ur wezenn karget a frouezh, me da hesk e ya ar stêr pa stou Tantalos evit evañ, hag an avel a bella skourroù ar wezenn pa astenn e zorn da dapout ur frouezenn. (Homeros, Odysseia, kan XI).

#### Dolus an virtus quis in hoste requirat ?

    Gwidre pe galon, dirak an enebour ne vern.

#### Dominus vobiscum

    An Aotrou (Doue) ra vo ganeoc'h, bomm en oferenn gatolik roman.

### Dr
#### Dramatis personæ

    Tudennoù ar pezh-c'hoari, al listennad anezho.

### Du
#### Ducunt volentem fata, nolentem trahunt

    Ambroug an hini a bleg dezhi a ra ar blanedenn, ha sachañ war ar re na reont ket. Lavar stoikian diwar-benn ar fatum, an tonkadur.

#### Dulce et decorum est pro patria mori

    C'hwek ha kaer eo mervel evit ar vro (Quintus Horatius Flaccus, Carmina III, II.13) ; a vez lavaret gant ar re vev diwar-benn ar blijadur da vervel.

#### Dum spiro, spero

    E-keit ma analan ec'h esperan .

#### Duos habet et bene pendentes !

    Div en deus, hag istribilhet mat ! Lavaret a-hervez pa vez kurunennet ar pab, abaoe istor ar babez Janed, da welout ha n'eo ket ur vaouez eo ar pab nevez.

#### Dura lex sed lex

    Kriz eo al lezenn, met al lezenn eo. A vez lavaret diwar-benn ul lezenn pe reolenn a ranker lakaat da dalvezout, pegen displijus bennak e ve.

#### Dura necessitas

    Kriz eo an dra pa vez ret. « Ouzh ret n'eus ket a remed » eo ar c'hrennlavar brezhonek.

#### Durate et vosmet rebus servate secundis

    Bezit gouzañvus hag en em erbedit evit an dazont (Vergilius, Aeneis, I, 207).

#### Dux bellorum

    Penn brezel.

## E
### E fructu arbor cognoscitur

    Diouzh he frouezh ec'h anavezer ar wezenn. Ha diouzh e oberoù, an den.

### E pluribus unum

    A lies, unan. Unan eus an tri ger-stur a zo war Siell Veur SUA.

### Ecce Homo|Ecce homo

    Setu an den eme Pontius Pilatus|Bontius Pilatus pa ginnigas Jezuz d'ar bobl.

### Eloquentia sagitta

    An helavarded eo (ma) saezh. Dre ar prezeg e e tizhan ma fal hag e tiarbennan pep enebiezh.

### Errare humanum est

    Perzh an den eo faziañ (Eosten Hippo, [Sermones CLXIV:14]). Dre fazi e vez lakaet war gont Seneca ar Yaouankañ, pa ne gaver ar frazenn-se neblec'h en e oberoù.

### Errare humanum est, sed perseverare diabolicum

    Perzh an den eo faziañ, met perzh an diaoul eo derc'hel da ober. Setu al lavarenn en he fezh : Humanum fuit errare, diabolicum est per animositatem in errore manere "Perzh an den eo faziañ, perzh an diaoul eo menel er fazi dre lorc'h" (Eosten Hippo, Sermones CLXIV:14).

### Et
#### Et alii

    Hag ar re all, skrivet et al. pe e.a peurliesañ.

#### Et caetera desunt

    Ha mankout a ra ar peurrest, berraet dre Et cætera ha skrivet etc. peurliesañ.

#### Etiamsi omnes, ego non

    Goude (ma rafe) ar re all me ne rin ket, hervez Aviel Mazhev 26:33. Et si omnes scandalizati fuerint in te, ego numquam scandalizabor "Zoken ma strebot an holl en abeg dit, biken ne rin-me" eo ar frazenn e gwirionez.

#### Et in Arcadia ego

    Hag en Arcadia (emaon-) me (ivez). Eno evel e pep lec'h emañ ar Marv. Anv div daolenn gant al livour gall Nicolas Poussin, diwar ar werzenn latin.

### Ex
#### Ex abrupto

    Reut, trumm ; evel #Ab|ab abrupto.

#### Ex abstracto

    Diwar un dra difetis.

#### Ex æquo

    Rampo.

#### Ex bellis bella serendo

    Diwar brezelioù e hader brezelioù (Titus Livius, Ab Urbe condita, XXI.10).

#### Ex core pleno

    A galon leun

#### Ex falso sequitur quod libet

    Eus an dra faos e teu pezh a garer – Reolenn ar poellata : adalek ul lavarenn faos e c'haller tennañ n'eus forzh petra, n'eus forzh peseurt kentel faos ivez.

#### Ex libris

    A zo un darn eus levrioù unan bennak.

#### Ex luna scientia

    Digant al loar, gouiziegezh. Ger-stur ar gefridi Apollo XIII war-du al Loar.

#### Ex nihilo

    Diwar netra.

#### Ex pede Herculem

    Dre e droad ec'h anavezer Herakles. "Troad Herakles" e oa unanenn muzulioù an hedoù en Henc'hres ; dre ma oa 600 troad (190 m) hirder ar c'hentañ sportva olimpek e c'heller kendastum e oa 31,66 cm hirder treid Herakles – botoù ment 48 eta.

#### Ex post facto

    A-c'houde ar fed. Ul lezenn zo ex post facto pa vez embannet a-c'houde ur fed ha pa vez kildalvoudek, da lavaret eo pa dalvez evit ar fed-se ivez.

#### Exempli gratia

    Da skouer, berraet alies dre e.g..

#### Experto crede

    Bez fiziañs er c'hevarouezour.

#### Extrema unctio

    Nouenn, sakramant a vez roet en Iliz katolik roman d'ar glañvidi a zo war-nes mervel.

#### Extremis malis extrema remedia

    D'ar gwashañ poanioù ar c'hreñvañ remedoù.

#### Ex voto suscepto

    Hervez ar gouestl a zo bet graet. Berraet alies en ex-voto, "engouestl" evit envel un daolenn, un draez, ur blakenn warno ur frazenn a anaoudegezh-vat a lakaer en un iliz pe ur chapel da vont gant ur gouestl pe da drugarekaat a-c'houde sevenadur ur gouestl.

## F
### Fabula, sed vera

    Un istor, met unan gwir.

### Fac simile

    Graet heñvel. E meur a yezh e komzer eus ur fac-simile, ur seurt luc'heilad, a roas ar ger faks.

### Factis, non verbis

    Fedoù, ket gerioù. Dre ober, ha n'eo ket dre gomz hepken.

### Falsa est fiducia formae

    Touellus eo fiziout e kened ar stumm.

### Fata viam invenient

    Ar blanedenn a gavo he hent (Vergilius, Aeneis X:113) ; doueez an tonkadur e oa Neuna Fata, a droas da Nona, unan eus an teir Farkezenn a neze buhezioù an dud kent troc'hañ an neudenn, Decima ha Morta o vezañ an div c'hoar all.

### Felix alterius cui sunt documenta flagella

    Eürus an den a dap kentel diwar skourjezadurioù un den all.

### Felix culpa

    Fazi chañsus.

### Felix qui potuit rerum cognoscere causas

    Evurus neb a c'hall anaout goueled an traoù (Vergilius, Georgicon II:490).

### Festina lente !

    Hastañ goustad!, a-hend-all e ranker hastañ buan, a zo skuizhusoc'h.

### Fiat lux

    Ra vo gouloù, urzh a-berzh Doue pa voe krouet ar bed gantañ, hervez Levr ar C'heneliezh 1:3.

### Fide, sed cui vide

    Bez fiziañs, met sell mat ouzh piv.

### Fides quaerens intellectum

    Ar feiz hag a glask kompren.

### Finis coronat opus

    Ar fin an hini eo kurunenn an oberenn, ne vern an hent gant ma c'heller degouezhout.

### Flagrante delicto

    War an tomm, a-greiz drougober. Bezañ tapet flagrante delicto : bezañ tapet e gwall.

### Fluctuat nec mergitur

    Hejet-dihejet hep mont d'ar strad. Ger-ardamez Paris, kêr-benn Bro-C'hall.

### Forma raro cum sapientia

    Dibaot e vez kened ha furnez.

### Fortes fortuna juvat pe Audaces fortuna juvat

    Ar re zispont a laouena gant ar chañs. Ret eo krediñ ober evit kaout chañs.

### Fortuna caeca est

    Dall eo ar chans.

### Fortuna est rotunda

    Stummet evel ur rod eo ar chañs.

### Fortuna vitrea est ; tum cum splendet, frangitur

    Graet diwar gwer eo ar chañs ; pa vez o lintraouiñ e torr.

### Furor arma ministrat

    Ar fulor a bourvez armoù.

## G
### Gallinae filius albae

    Mab ar yar wenn, a-zivout un diougan mat (Juvenal, Saturae XIII:141).

### Gladius legis custos

    Ar c'hleze diwaller al lezenn. Sturlavar e Pariz ouzh Palez ar Justis. Rankout a ra an nerzh (polis, arme) servij al lezenn.

### Gloria victis !

    Gloar d'ar re drec'het!, enebet ouzh #V|Væ victis !.

### Gradus ad Parnassum

    Pignadenn gant ar Menez Parnassos|Parnassos]. Un dornlevr evit ar studierien, a-zivout al lennegezh, ar sonerezh pe an arzoù dre vras.

### Grammatici certant

    Dizemglev zo etre an dud desket diwar-benn an dra-se.

### Grosso modo

    Dre vras, war-bouez nebeut.

### Gutta cavat lapidem - non vi, sed sæpe cadendo

    Kleuziañ ar maen a ra an dakenn, n'eo ket dre nerzh, met dre gouezhañ alies. Diwar Epistulae ex Ponto, gant Ovidius evit al lodenn gentañ.

## H
### Habemus papam

    Ur pab hon eus. A glever a-raok diskuliadur anv ar pab nevez.

### Habent sua fata libelli

    O flanedenn o devez al levrioù.

### Hannibal ante portas pe Hannibal ad portas

    Emañ Hannibal e toull an nor. N'eus ket amzer da gaozeal, ret eo mont d'an emgann.

### Heri servus, hodie liber

    Slav dec'h, dishual hiziv.

### Hic et nunc

    Amañ ha bremañ.

### Hic sunt dracones

    Amañ ez eus erevent.

### Hic sunt leones

    Amañ ez eus leoned.

### Hic Rhodus, hic salta

    Setu Enez Rodez : lamm !.

### Historia magistra vitae est

    An Istor eo kelenner ar vuhez. Berraet eo bet frazenn Cicero, De Oratore IX:35.

### Hoc signo vinces

    Gant an arouez-mañ e vi trec'h, klevet en ur weledigezh gant an impalaer Constantinus Iañ a-raok emgann pont Milvius.

### Hodie mihi, cras tibi

    Hiriv din-me, arc'hoazh dit-te.

### Hominem unios libri timeo

    Aon am eus rak den ul levr hepken (Tommaso d'Aquino).

### Homines quod volunt credunt

    An dud a gred ar pezh a fell dezho krediñ.

### Homo homini lupus est

    An den zo ur bleiz d'an den. An dud zo drouk an eil ouzh egile.

### Homo sum

    humani nil a me alienum puto
    Den on : netra eus an den ne gavan estren din (Terentius, Heauton Timorumenos, Actus I-I.i:77).

### Hora fugit, stat jus

    Tec'hel a ra an eur, chom a ra ar gwir.

### Horas non numero nisi serenas

    An eurioù ne gontan ket, nemet seder e vefent, skrivet war un horolaj-heol.

### Horribile dictu

    Euzhus da lavarout.

### Humana cuncta sic vana

    Evel-se eo goullo pep tra denel.

## I
### I

    Kae. Doare-gourc'hemenn ar verb ire (mont). Berroc'h frazenn latin n'eus ket.

### I.H.S.

    Iesus Hominum Saluator, "Jezuz saveteer mab-den.

### Ibidem

    Er memes lec'h ; ibid. eo ar berradur.

### Id
#### Id est

    Da lavarout eo, berraet alies dre i.e..

#### Idem

    Ar memes tra.

### Ig
#### Ignoratio elenchi

    Stagadennoù a ziouiziegezh. Fazi poellata en daelerezh, pa zedastumer ur brouenn a zo disheñvel diouzh an dodenn : pe vreutaer a-zivout un dra a c'haller ober pe get, un ignoratio elenchi eo dezastum e rankfed gallout ober.

#### Ignorantia iuris nocet

    Chom hep anaout ar gwir a noaz. Gwelloc'h d'an nen anaout al lezenn.

#### Ignorantia juris neminem excusat

    Chom hep anaout ar gwir n'eo digarez da zen.

#### Ignorantia legis non excusat

    Chom hep anaout ar gwir n'eo ket digarez.

#### Ignoti nulla cupido

    Ne c'hoantaer ket pezh n'anavezer ket (Ovidius, Ars amatoria III:397).

### In
#### I.N.R.I.

    Iesus Nazarenus Rex Iudaerum, "Jezuz Nazaret Roue ar Judeaned". Tennet eus Aviel Yann 19:19, ma kont Yann an Avielour e lakaas Pontius Pilatus engravañ al lavarenn-se a voe lakaet war ar groaz. Gwelit Titulus Crucis.

#### In cauda venenum

    El lost emañ ar binim. Hag e dibenn ar frazenn (latin), pe ar brezegenn, pe ar pennad-skrid, emañ ar gerioù drouk.

#### Incipit

    Deraouiñ a ra, gerioù kentañ ur skrid. Paol, emañ ho koan war an daol ! Deuit da zebriñ ho koan ! eo incipit "Itron Varia Garmez" Youenn Drezen.

#### In dubio pro reo

    En arvar e ranker lezel an tamallad.

#### In fine

    En diwezh, a-benn ar fin.

#### In girum imus nocte et consumimur igni

    Treiñ a reomp en noz ha devet gant an tan. Un amzrec'had an hini eo : tu zo da lenn a zehou da gleiz, evel ar ger radar.

#### In maxima potentia minima licentia

    Er galloud brasañ emañ ar frankiz vihanañ.

#### In medias res

    E-kreiz an traoù. Tro-vicher (danevelliñ, filmaozañ) a dalv da gregiñ gant un danevell e-kreiz an ober, pe pa vez bet c'hoarvezet an darn vrasañ eus an traoù.

#### In medio stat virtus

    Er c'hreiz emañ ar vertuz... ha n'eo ket en daou benn pellañ ; par d'an henc'hresianeg μηδεν αγαν mêdén ágan, "(na ra) netra betek re".

#### In naturalibus

    En e noazh.

#### In partibus infidelium

    Er brioù difidel. Er relijion gatolik, un eskob in partibus zo anvet e douaroù ha n'int ket bet gristenaet.

#### In petto

    En askre.

#### In silico

    Er silikiom, da lavaret eo dre urzhiataer.

#### In situ

    War an dachenn.

#### In statu quo ante

    Er stad a oa a-raok.

#### In vino veritas

    Er gwin emañ ar wirionez.

#### In vitro

    Er werenn, en unan eus endalc'hoù gwer a gaver en un arnodva.

#### In vivo

    Er bev , da lavarout eo war an dachenn peurvuiañ, pe en ur boud bev pa gomzer eus arnodoù bevoniezh.

#### Incredibile dictu

    Digredus da lavarout.

#### Invidus vicini oculus

    C'hoantus eo lagad an amezeg (Desiderius Erasmus Rotterdam, Adagiorum, 4. 28. 20).

#### Inflat se tanquam rana

    C'hwezañ a ra evel ur ran.

#### Innocentia eloquentia

    Helavar eo an digablusted. N'en devez ket ezhomm an den digablus da ziskouez e zigablusted.

#### Innocentia ubique tuta

    E surentez e vez an den direbech e pep lec'h.

#### Inter arma silent leges

    En amzer a vrezel eo mut al lezennoù.

#### Inter fæces et urinam nascimur

    Etre kaoc'h ha troazh e vezomp ganet (Eosten Hippo).

#### Intra muros

    E diabarzh ar mogerioù, pa gomzer eus mogerioù ur gêr gloz.

### Ip-ir-is-it
#### Ipso facto

    Dre an ober-se end-eeun.

#### Ira furor brevis est

    Ar gonnar zo follentez berrbad.

#### Irritare crabrones

    Konnariñ ar sardon, a zo kement ha skeiñ eoul war an tan.

#### Is fecit, cui prodest

    Eñ an hini en deus graet, an hini en deus splet. Evit gouzout piv en deus graet un torfed n'eus nemet klask gouzout piv a c'hounez diwarnañ.

#### Is pater est quem nuptiæ demonstrant

    An tad eo an hini a zo diskouezet gant ar briedelezh. Kement-se a dalveze en un amzer ma ne gomzed ket a dad naturel.

#### Istos quos nova artificia docuit fames

    Ar re o deus desket troioù dre o naon (Seneca ar Yaouankañ, Epistulae Morales ad Lucilium II, XV:7).

#### Ita vita

    Evel-se emañ ar vuhez.

#### Ite missa est

    Kit, echu eo an oferenn. Gerioù diwezhañ an oferenn latin. A vez da gompren gant ar gristenien : Kit, kaset oc'h dre ar bed da embann an Aviel.

### Iu
#### Iunctis viribus

    Gant nerzhioù unanet, unaniezh a ra nerzh.

#### Iurare in verba magistri

    Touiñ dre c'herioù ar mestr.

#### Iuventus stultorum magister

    Ar yaouankiz eo mestrez ar re sot.

## L
### Labor omnia vincit improbus

    Al labour dalc'hus a zeu a-benn a bep tra.

### Laborare est orare

    Labourat zo pediñ. Abalamour da se eo e vez lakaet ar venec'h da labourat e manatioù zo.

### Lapsus calami

    Ramp ar raosklenn (ar raosklenn a skrived ganti, ha n'eo ket an hini a soned ganti, ar sirinks).

### Lapsus linguæ

    Ramp an teod, a lavarer lapsus hep mui alies.

### Latet anguis in herba

    An naer kuzhet er geot (Vergilius, Eclogues III.93) : un dañjer dic'hortoz a zeu war wel a-daol-trumm – evel trubarderezh ur falsvignon.

### Laudator temporis acti

    Meuler oberoù an amzer gwechall. An den a zisplij dezhañ doareoù an amzer-vremañ hag a gav gwell re an amzer dremenet ; diwar Horatius, Ars Poetica, 173.

### Lectio brevior, potior

    Seul verroc'h ar gentel, seul c'halloudusoc'h.

### Lectio difficilior, potior

    Seul ziaesoc'h ar gentel, seul c'halloudusoc'h.

### Libri muti magistri sunt

    Kelenerien vut eo al levrioù.

### Lignum curvum numquam rectum

    Ur skourr kromm ne vo biken eeun. Da vezañ tostaet ouzh Aesoc'h eo plegañ plantenn / Evit n'eo displegañ gwezenn , meneget gant L. F. Sauvé, #488, pp.78-79.

### Loc. cit.

    En hevelep lec'h ha meneget a-raok.

### Locus medius tutus est

    Diriskl eo al lec'h kreiz.

### Longa est vita si plena est

    Hir eo ar vuhez mard eo leun.

### Longam esse duorum temporum, brevem unius etiam pueri sciunt

    Zoken ar vugale a oar ez eus daou bred en hini a anver "hir", hag unan en hini a anver "berr" (Quintilius, Institutiones, IX, 4, 47 diwar-benn ar gwerzaouerezh latin). Gwelit Brevis in longo.

## M
### Ma
#### Macte animo ! Generose puer, sic itur ad astra

    Nerzh-kalon ! Bugel hael, evel-se eo ez eer betek ar stered.

#### Magister dixit

    Ar mestr en deus lavaret.

#### Magister meus asinus

    Ma mestr zo un azen.

#### Magistra vitae philosophia

    Ar prederouriezh|brederouriezh eo kelennerez ar vuhez (Cicero, Tusculanae Disputationes, II.15).

#### Magna Carta Libertatum

    Karta Veur ar Frankizoù, bet sinet gant Yann Dizouar d'ar 15 a viz Mezheven 1215 a-benn lakaat termen d'ur brezel-diabarzh bet kaset gant baroned Bro-Saoz.

#### Magna cum laude

    Gant kalz a veuleudi.

#### Magna Europa est Patria Nostra

    Europa Veur eo hor Mammvro. Sturienn dalc'hidi ar vroadelouriezh europat.

#### Magna Graecia

    Gres Veur.

#### Magna pars

    An darn vrasañ.

#### Magnae spes altera Romae

    Eil goanag Roma(Vergilius, Aeneis XII:168).

#### Magni nominis umbra

    Skeud un anv meur - En ur pezh-c'hoari latin, goude marv he breur Britannicus e lavar Octavia ne choman war an Douar nemet evit bezañ skeud un anv meur.

#### Magnificat

    #In|Incipit Kantik ar Werc'hez en Aviel Lukaz 1:46, a zo Magnificat anima mea Dominum, "Ma ene a veura an Aotrou".

#### Magno cum gaudio

    Gant levenez vras.

#### Magnum opus

    Oberenn veur.

#### Magnus liber magnum malum

    Ul levr bras zo un droug bras. Gwelloc'h eo berr ha sklaer eget hir ha brizh.

#### Major e longinquo reverentia

    A bell ec'h estlammer gwell. Pa weler an dud a renk uhel a dost e weler ez int eveldomp.

#### Maiora premunt

    Traoù brasoc'h zo mallus, poent bras eo ober war-dro traoù pouezusoc'h.

#### Maiores pennas nido

    Divaskell brasoc'h eget an neizh (Horatius, Epistulae I, XX:21).

#### Mala fide

    Feiz fall.

#### Mala fides superveniens non nocet

    Ar feiz fall o tont war-lerc'h ne noaz ket. Er gwir, solius e chom ur gevrat bet sinet etre div gevrenn a feiz vat, zoken mar c'hoarvez gant an eil pe eben bezañ a feiz fall goude ar sinadur.

#### Mala herba cito crescit

    Buan e kresk al louzoù fall. Aesoc'h eo ober ar fall eget ar mad.

#### Mala mala mala sunt bona

    Mat eo an avaloù fall evit an droug dent.

#### Mala malus mala mala dat

    Un avalenn fall a ro avaloù fall.

#### Mala quia vetita

    Fall rak berzet (benel).

#### Mala sunt vicina bonis

    Amezek d'an traoù mat eo an traoù fall (Ovidius, Remedia Amoris 323).

#### Mala tempora currunt sed peiora parantur

    Amzerioù fall zo warnomp met gwashoc'h zo e gor (Cicero ?).

#### Male captus bene detentus

    Paket fall, dalc'het mat. Er gwir : pakadur dilezenn ur gwalloberour ne vir ket ez eo lezennel e vac'hadur.

#### Male parta, male dilabuntur

    Ar pezh a zo bet gounezet e gaou zo kollet e gaou.

#### Mali corvi malum ovum

    Da vran fall, vi fall.

#### Malitia supplet aetatem

    An drougiezh a ra evit an oad . Er gwir : atebek e vez ur gwalloberour minor pa oar ez eo e-maez lezenn ar pezh emañ oc'h ober.

#### Malitiis non est indulgendum

    Trugarez ebet d'an drougiezh.

#### Malo periculosam libertatem quam quietum servitium

    Gwell eo din ar frankiz dañjerus eget ar sklaverezh peoc'hus. Meneget gant Jean-Jacques Rousseau, Du Contrat social, principes du droit politique, III-4 ha skrivet gant Thomas Jefferson en ul lizher da James Madison d'an 30 a viz Genver 1787.

#### Maluisses cloacas Augeae purgare

    Gwelloc'h e vije bet deoc'h naetaat kanioù-skarzh Augeae (Seneca ar Yaouankañ, Apocolocyntosis divi Claudii, 7). Lod labourioù ret zo gwashoc'h eget kur vrudet Herakles.

#### Malum discordiae

    Aval a zizunvaniezh. Draen-fuilh ; diwar an aval aour a voe roet da Afrodit gant Pâris, a gasas da Vrezel Troia.

#### Malum est mulier sed necessarium malum

    Ur fall eo ar vaouez, hogen ur fall rekis.

#### Malum in se

    Fall dre e natur. Un torfed malum in se zo anavezet e gwir an darn vuiañ eus ar broioù, evel ar muntr pe ar gwadorged.

#### Malum prohibitum

    Fall dre lezenn eo an holl dorfedoù n'int ket malum in se.

#### Malum quo communius eo peius

    Seul baotoc'h ur gwall, seul washoc'h.

#### Mandata principum

    Kefridioù ar renerien. Lizheroù kaset gant an impalaerien da lod reizhaouerien evit reiñ an urzh dezho da ober un dra bennak da-geñver un emvod pe un afer a denn d'o c'harg.

#### Mandatum morte resolvitur

    Da get ez a ar gefridi gant ar marv.

#### Manibus date lilia plenis

    Roit lili a-zornadoù (Vergilius, Aeneis VI, 883).

#### Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc Parthenope; cecini pascua rura duces

    Mantova am ganas, Calabria am skrapas, Napoli am dalc'h bremañ ; kanet em eus ar peurvanoù, ar maezioù, an harozed. Bezskrivadur Vergilius.

#### Manu militari

    Gant dorn an arme, dre nerzh ; heñvel ouzh Manus milites.

#### Manumissio

    Frankizadur, lakaat ur sklav en e frankiz ; tri doare manumissio a oa :
       • manumissio per vindictam, "frankizadur dre ar wialenn", ma veze lakaet ar slav en e frankiz dre ziouer a zifenn digant e vestr dirak ul lezvarn ; en e frankiz e oa an den goude bout resevet un taol skañv a-berzh ar barner gant ur wialenn ;
       • manumissio censu, "frankizadur dre niveradur", ma veze lakaet ar sklav en e frankiz en abeg ma ne oa ket bet kontet da-geñver renabl sklaved e vestr ;
       • manussimo testamento, "frankizadur dre destamant", ma veze lakaet ar sklav en e frankiz dre destamant e vestr.

#### Manus celer dei

    Dorn prim Doue.

#### Manus dei

    Dorn Doue.

#### Manus manum lavat

    An dorn a walc'h an dorn. E brezhoneg bemdez : An eil dorn a walc'h egile.

#### Manus milites

    Gant dorn ar soudarded, da lavarout en un doare rust, dreist-holl pa vezer lakaet er-maez eus un ostaleri manu militari.

#### Manus multae, cor unum

    Lies dornioù, ur galon hepken.

#### Mare clausum

    Mor serr. Er gwir etrebroadel, ur mor pe forzh pe tachennad dour a zo bageadus, renet gant ur Stad ha berzet d'ar Stadoù all. Enebet ouzh Mare liberum.

#### Mare liberum

    Mor frank. Dourioù etrebroadel, enebet ouzh Mare clausum.

#### Mare nostrum

    Hon mor-ni, da lavaret eo diazad ar Mor Kreizdouar.

#### Margaritas ante porcos

    Perlez dirak ar moc'h. A vez lavaret diwar-benn traoù brav diskouezet da dud dizesk.

#### Mater artium necessitas

    Ar rekiz eo mamm an ampartiz.

#### Mater Dei

    Mamm Doue.

#### Mater facit

    Mamm er gra.

#### Mater familias

    Mamm ar familh.

#### Mater semper certa, pater autem incertus vel pater numquam

    Divarteze bepred e vez ar vamm, met diasur pe dianav e vez an tad.

#### Materia medica

    Danvez mezegel, ar renabl eus perzhioù mezegel ur mil plantenn ha maen bennak, savet gant Pedanis Dioskoridês (~25 - ~90) dindan an talbenn Περὶ ὕλης ἰατρικῆς Peri hulês iatrikês, "A-zivout an danvez mezegel" ha troet e latin evel De Materia Medica e 1453.

#### Materiam superabat opus

    Trec'h e oa al labour war an danvez (Ovidius, Metamorphoses II-2.5).

#### Matre pulchra filia pulchrior

    Mamm genedus, merc'h kenedusoc'h (Horatius, Carmina I, XVI-1.

#### Matutina parum cautos iam frigora mordent

    Rev ar beure a zant ar re zibreder (Horatius), Sermones II-6:45).

#### Maxima debetur puero reverentia

    Ar brasañ azaouez zo dleet d'ar vugale (Juvenal, Saturae XIV-47).

#### Maximum ius est saepe maxima iniuria

    Alies e vez ar reishañ ar flemmusañ. A-wechoù e vez diaes d'an den klevet ar wirionez diwar e benn.

### Me
#### Me vexat pede

    Debron am eus em zroad, emaon war-nes argas an den-se hegasus a-daolioù troad.

#### Mea navis aëricumbens anguillis abundat

    Ma aerrikler zo leun a silioù. Ur frazenn "latin" bet savet diwar The Dirty Hungarian Phrasebook ("An dastumad lous lavaredoù hungarek"), ur sketch gant Monty Python a ra goap eus distervez al levrioù-treiñ eus an eil yezh d'eben a vez gwerzhet d'an douristed er bed a-bezh.

#### Mea culpa

    Dre ma faot, tennet eus ur bedenn Iliz katolik roman|gatolik e latin anvet Confiteor "Anzav a ran".

#### Media vita in morte sumus

    E kreiz ar vuhez emaomp er marv. Tennet eus ar skrid Liber Ymnorum (sic), bet kendastumet e 884 gant ar soner suis Nolker ar Besteod, Notcerus Balbulus e anv latin.

#### Medium certum

    Asur eo an hent kreiz.

#### Medice, cura te ipsum

    Mezeg, en em bare da-unan.

#### Medicus curat, natura sanat

    Prederiañ a ra ar mezeg, pareañ a ra an natur. N'eo ket ar mezeg a zo kaoz pa wella d'ur c'hlañvour.

#### Medicus non accedat nisi vocatur

    Ne zeu ket ar mezeg tre mar n'eo ket galvet. Unan eus reolennoù Hippokrates.

#### Medio tutissimus ibis

    Dre hent ar c'hreiz ez i gant ar surentez vrasañ (Ovidius, Metamorphoses, II-137).

#### Mediolanum captum est

    Paket eo Milano.

#### Mel in ore, verba lactis, fel in corde, fraus in factis

    Mel er genoù, laezh er c'homzoù, bestl er galon ha flodoù en oberoù. Skrivet gant ur manac'h er Grennmazer diwar-benn un den pilpous.

#### Meliora

    Gwell, liester nepreizh an anv-gwan melior. "War-du ar gwell bepred" eo an droidigezh a vez roet pa vez implijet evel ger-stur, evel gant University of Rochester e Rochester (New-York).

#### Melita, domi adsum

    Karedig, er gêr emaon. Troidigezh ar frazenn saoznek Honey, I'm home gant ar fentigellour amerikan Henry Beard (*1945).

#### Melius abundare quam deficere

    Gwell eo re eget re nebeut.

#### Melius est reprehendant nos grammatici quam non intelligant populi

    Gwelloc'h eo e vefemp karezet gant yezhadurourien eget poblañsoù na gomprenont ket. Pennabeg ar brezhoneg beleg .

#### Melius re perpensa

    (Goude) gwelloc'h priziadenn an dra e c'haller kemmañ ali diwar e benn.

#### Melius scitur Deus nesciendo

    Gelloc'h ez anavezer Doue en diouiziegezh (Eosten Hippo, De Ordine II-16:44).

#### Melle litus gladius

    Kleze melet (Desiderius Erasmus Rotterdam, Adagiorum I-VIII-57).

#### Mellitum venenum, blanda oratio

    Pistri melek, prezeg c'hwek. Disfiz zo da gaout diouzh an helavarded, rak ar wirionez n'he deus ket ezhomm a ginkladur.

#### Memento audere semper

    Bez soñj da glask, bez soñj da grediñ ober bepred.

#### Memento homo, quia pulvis es et in pulverem reverteris

    Dalc'h soñj, den, ez out poultrenn hag e tistroi de boultrenn (Testamant Kozh, Geneliezh III:19).

#### Memento mori

    Bez soñj e varvi.

#### Memento quia pulvis es

    Bez soñj ez out poultrenn/ludu.

#### Memento vivere

    Bez soñj e rankez bevañ.

#### Meminerunt omnia amantes

    An amourouzien o deus soñj eus pep tra.

#### Memores acti prudentes futuri

    Emskiantek eus an oberoù, emouez eus an dazont. Neb a oar ar pezh a zo bet graet a c'hall rakwelet ar pezh a c'hoarvezo.

#### Memoria minuitur nisi eam exerceas

    Gwanaat a ra an eñvor pa ne vez ket embreget.

#### Mens agitat molem

    Ar spered a lusk an danvez (Vergilius, Aeneis VI-727)

#### Mens et manus

    Ar spered hag an dorn. Sturienn ar Massassuchettes Institute of Technology (M.I.T.).

#### Mens rea

    Spered an tamallad, evit deskrivañ stad spered ur gwalloberour da vare e dorfed.

#### Mens sana in corpore sano

    Ur spered yac'h en ur c'horf yac'h (Juvenal, Saturae X:336).

#### Mentem sanctam, spontaneam, honorem Deo et Patriae liberationem

    Spered santel, youlek, enor Doue ha dieubidigezh e vammvro.

#### Mero et mixto imperio

    Gourc'hemenn glan ha mesket, a veze implijet gant un aotrou gladdalc'helezh|gladdalc'hel evit reiñ an holl c'halloudoù politikel ha lezvarnel d'ur gwaz dezhañ.

#### Metri causa

    En abeg d'ar gwerzaouriezh|werzhaouriezh. Implijet evel digarez pa vez fall ur barzhoniezh|varzhoneg.

### Mi
#### Miles gloriosus

    Ar soudard fogaser, anv ur gomedienn latin gant Plautus.

#### Minatur innocentibus qui parcit nocentibus

    Neb a espern ar c'habluz a c'hordrouz an digabluz.

#### Minimum minimorum

    Ar bihanañ eus ar re vihanañ.

#### Minus dixit lex quam voluit

    Al lezenn he deus lavaret nebeutoc'h eget na venned.

#### Mirabile dictu

    Souezhus da gontañ.

#### Mirabile visu

    Souezhus da welout.

#### Miscerique probat populos et foedera iungi

    Asantiñ a ra gant meskañ ar pobloù hag o c'hevreañ. Sturienn Trinidad ha Tobago.

#### Misera contribuens plebs

    Ar werin baour hag a bae tailhoù. Atav e vez ar re baourañ bec'hiet gant an tailhoù. Deveret eo misera contribuens plebs eus Horatius, Sermones I-VIII-10, hag enskrivet eo bet e lezenn II, 1751 parlamant Hungaria (Corpus Iusris Hungarici).

#### Misera est magni custodia census

    Diaes-bras eo mirout ur binvidigezh vras (Juvenal, Saturae XIV-304).

#### Misera est servitus ubi ius est aut incognitum aut vagum

    Diaes bras eo sentiñ el lec'h ma vez dianav pe diasur al lezenn.

#### Miserabile visu

    Truezus da welout.

#### Miseremini Musae

    Ho pet truez Muzezed. A vez lavaret dirak un oberenn arzel savet fall, ur varzhoneg peurgetket.

#### Miserere

    Ho pet truez.

#### Miserere nobis

    Ho pet truez ouzhimp

#### Missi dominici

    (Tud) kaset gant an aotrou, Missus dominicus en unander ; kannaded ar galloud karolingat a zeue da evezhiañ derc'houezourien ar roue.

#### Missio Dei

    Mision Doue. Hervez savboent an Iliz katolik roman ez eo ar misioniñ kefridi Doue, hag an Iliz eo benveg ar gefridi-se.

#### Missit me dominus

    Ar mestr en deus ma c'haset.

#### Mittimus

    Kas a reomp. El lezenn saoz, incipit al lizher a gas un tamallad d'ar vac'h, pe d'ul lezvarn all.

### Mo
#### Mobilis in mobili

    Monedus en (elfenn) monedus. Sturienn al lestr-spluj Nautilus e romant Jules Verne, Vingt mille lieues sous les mers ; an dour eo an elfenn vonedus, evel-just.

#### Modo frenis utamur modo stimulis

    Gwech dre rañjennoù, gwech dre gentroù (Seneca ar Yaouankañ, [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.ira2.shtml De Ira II, XXI:3). Gwech e ranker gorrekaat, gwech all e ranker buanaat.

#### Modus dicendi

    An doare da lavarout.

#### Modus morons

    Doare an diod. Lavared brizhlatin ("latin podoù") savet diwar al latin modus, "doare" hag ar saozneg moron, "diod", evit ober goap eus an dud a ra ur fazi mantrus er poellata. Gwelit modus ponens' ha modus tollens amañ da-heul.

#### Modus operandi

    An doare d'ober.

#### Modus ponens

    Doare a ro da wir dre reiñ da wir. Poelloniezh : dre ar modus ponens e roer da wir an heuliad-mañ : mard empleg ul lavarenn A ul laverenn B, neuze ez eo B gwir mard eo A gwir.

#### Modus tollens

    Doare a nac'h dre nac'hañ. Poelloniezh : dre ar modus tens e roer da wir an heuliad-mañ : mard empleg ul lavarenn A ul laverenn B, neuze ez eo B faos mard eo A faos.

#### Modus vivendi

    An doare da vevañ. A vez implijet dreist-holl evit komz eus un doare emglev etre tud bet oc'h en em gannañ.

#### Monasterium sine libris est sicut civitas sine opibus

    Ur manati dilevr zo evel ur geoded didra. Er romant Il nome de la rosa ("Anv ar rozenn") gant ar skrivagner italian Umberto Eco, bet embannet e 1980 emañ ar frazenn en he fezh :
   Monasterium sine libris, est sicut civitas sine opibus, castrum sine numeris, coquina sine suppellectili, mensa sine cibis, hortus sine herbis, pratum sine floribus, arbor sine foliis. "Ur manati dilevr zo evel ur geoded didra, ur c'hastell disoudard, ur gegin dilestr, un daol divoued, ul liorzh diblantenn, ur bradenn divleuñv, ur wezenn dizeil."

#### Monitoribus asper

    Rebell ouzh ar c'huzulioù (Horatius, Ars Poetica, 163).

#### Monstrum vel prodigium

    Euzhvil pe varzh. Er gwir roman, monstrum vel prodigium a lakae ur bugel nevez-vet distummet da dostoc'h d'ul loen eget d'un den.

#### Montani semper liberi

    Atav e vez dishual ar venezidi. Ger-ardamez West Virginia.

#### Montis insignia calpe

    Ardamezioù Menez Calpe, sturiad Gibraltar, a oa Montis Calpe da amzer ar Romaned.

#### More ferarum

    Hervez boaz al loened ferv, diwar-benn an oberoù reizhel peurvuiañ.

#### More solito

    Hervez ar boaz.

#### More uxorio

    Hervez boaz ar briedelezh.

#### Moriamur pro rege nostro Maria Theresia

    Marvomp evit hor roue Maria Theresia, a voe huchet e 1741 gant ur vodageg Hungariz e Wien pa c'houlennas Maria Theresia, arc'hdugez Aostria, he sikour a-c'houde aloubidigezh Silezia gant Frederig II Prusia e miz Kerzu 1740.

#### Morior invictus

    Difaezh e varvan. Troet ivez dre "ar marv kent an drouziwezh".

#### Morituri nolumus mori

    Ni hag a zo war-nes mervel ne fell ket dimp (mervel). Tennet eus The Last Hero ("An haroz diwezhañ"), ur romant gant Terry Pratchett.

#### Morituri te salutant

    Kevarc'h a-berzh ar re a zo o vont da vervel.

#### Mors acerba

    Marv re abred (Cornelius Nepos, De viris illustribus, Cimon, IV).

#### Mors certa, hora incerta

    Sur eo ar marv, diasur eo an eur.

#### Mors est ianua vitae

    Dor ar vuhez eo ar marv.

#### Mors etiam non sufficit

    Ar marv zoken n'eo ket a-walc'h.

#### Mors immatura

    Marv rakkoulzek, evel hini Hektor enIlias.

#### Mors omnia solvit

    Ar marv a zispenn pep tra.

#### Mors omnibus

    Ar marv evit an holl.

#### Mors tua vita mea

    Da varv-te eo ma buhez-me.

#### Mors vincit omnia

    Ar marv zo trec'h war bep tra ; enebet ouzh Omnia vincit amor.

#### Morte magis metuenda senectus

    Ar gozhni a ranker doujañ kentoc'h eget ar marv.

#### Mortui vivos docent

    Ar re varv a gelenn ar re vev. Dre ziskejañ korfoù-marv e komprener abegoù ar marv.

#### Mortuum flagellas

    Emaoc'h o skourjezañ un den marv (Desiderius Erasmus Rotterdam, Adagiorum), da lavaret eo : emaoc'h oc'h abegiñ un den hag ne ra forzh ebet eus ho parnadenn.

#### Mos Maiorum

    Doareoù an hendadoù.

#### Motu proprio

    Diwar e intrudu, da verkañ teulioù melestradurel a-berzh ar pab, pe embannet gant e asant.

### Mu
#### Mundus vult decipi, ergo decipiatur

    Ar bed a fell dezhañ bezañ desevet, ra vezo desevet.

#### Mulgere hircum

    Goro ur bouc'h (Desiderius Erasmus Rotterdam, Adagiorum). Un dra na c'haller ket ober.

#### Mulier est hominis confusio

    Strafuilh ar gwaz eo ar vaouez (Geoffrey Chaucer, Canterbury Tales (1476), The Nun's Priest's Tale folio 314 verso, l. 16 & The Nun's Priest's Tale:20).

#### Multa fercula, multos morbos

    Lies meuzioù, lies kleñvedoù.

#### Multa paucis

    Kalz dre nebeut.

#### Multa renascentur quae iam cecidere

    Niverus eo an dud a ranko bezañ ganet a-nevez hag int dall dija. Da gadarnaat ar feiz e dasorc'hidigezh ar re varv.

#### Multae manus onus levant

    Meur a zorn a skañva ar bec'h.

#### Multi sunt vocati, pauci vero electi

    Kalz zo galvet, nebeud zo dibabet.

#### Multis e gentibus vires

    Nerzh diwar meur a bobl. Sturienn Saskatchewan.

#### Multitudo sapientium sanitas orbis

    Savete ar bed eo engroeziad ar furien.

#### Multo enim multoque se ipsum quam hostem superare operosius est

    Diaesoc'h a-galz eo bezañ trec'h war an-unan eget war un enebour. (Valerius Maximus, De dictis factisque memorabilibus IV, 1, 2).

#### Multum in parvo

    Kalz e nebeut. Implijet en egor, en amzer, hag evel ar brezhoneg e berr gomzoù .

#### Multum, non multa

    Kalz, ket lies. Gwelloc'h eo sipañ e spered war un dra hepken kentoc'h eget e stlabezañ a-dammoùigoù e-touez traoù niverus.

#### Mundae vestis electio adpetenda est homini

    Dereat eo d'an den dibab dilhad eeun (Seneca ar Yaouankañ, Epistulae morales ad Lucilium XCII-12).

#### Mundus senescit

    Koshaat a ra ar bed.

#### Mundus vult decipi, ergo decipiatur

    Fellout a ra d'ar bed bezañ touellet, neuze ra vo touellet.

#### Munit haec et altera vincit

    Difenn a ra an eil, aloubiñ a ra egile. Ger-ardamez Skos Nevez.

#### Mutantur saecla animantium et quasi cursores vitai lampada tradunt

    Kemmañ a ra rummadoù ar boudoù evel rederien pebeil o treuzkas ar flammerenn.

#### Mutatio libelli

    Kemmadenn er c'hlemm (er gwir).

#### Mutatis mutandis

    Dre m'eo bet kemmet ar pezh a oa da vezañ kemmet ; a-c'houde m'eo bet graet ar c'hemmadennoù rekis.

## N
### Na
#### Nam lacrimis struit insidias, cum femina plorat

    Pa leñv ar vaouez e stegn un antell gant he daeloù (Dyonisius Cato, Disticha Catonis III:20).

#### Natura abhorret a vacuo

    Kasoni en deus an natur rak ar goullo.

#### Natura non facit saltus

    An natur ne ra ket lammmoù (Gottfried Wilhelm Leibniz, en e Lezenn a gendalc'helezh).

#### Naturam expelles furca, tamen usque recurret

    Argas an natur a-daolioù forc'h, d'ar pimperlamm e tistroio (Horatius, Epistulae I, X:24).

#### Navigare necesse est, vivere non est necesse

    Merdeiñ zo ret, bevañ n'eo ket. Distaget gant Gnaeus Pompeius.

### Ne
#### Nec caput, nec pedes habens

    N'eus na penn na treid da gement-se ; n'eus ster ebet, « na penn na lost » da gement-se.

#### Nec Hercules contra plures

    N'eus Herakles ebet ouzh an engroez.

#### Nec plus ultra

    N'eus netra gwell. N'eus ket gwelloc'h, ar pep gwellañ eo.

#### Nec pluribus impar

    N'eo ket par da veur a hini, sturienn ar roue gall Loeiz XIV, "hini" oc'h ober dave d'an heol.

#### Nec puero gladium

    Kleze ebet d'ur paotrig.

#### Nemo auditur propriam turpidudinem allegans

    Den na vo klevet o komz eus e vezh.

#### Nemo censetur ignorare legem

    Den n'eo sañset dic'houzout al lezenn, ar pezh a dalvez, er gwir, n'eus den a gement a zo aotreet da vevañ e-maez al lezennoù.

#### Nemo judex in causa sua

    Den (ne c'hall bezañ) barner en e afer dezhañ.

#### Neque ignorare medicum oportet quæ sit ægri natura

    Arabat d'ar mezeg chom hep anaout petra eo natur (orin) ar c'hleñved.

#### Neque pessimus neque primus

    Na gwashoc'h na kentañ (Desiderius Erasmus Rotterdam, Adagiorum, 4. 4. 22).

### Ni
#### Nihil lacrima citius arescit

    Netra ne sec'h buanoc'h eget un daeraouenn.

#### Nihil obstat

    N'eus netra a yafe a-enep ; frazenn a ro aotre d'an Iliz katolik da embann ul levr relijiel.

#### Nil novi sub sole

    Netra nevez dindan an heol.

#### Nil sine numini

    (N'eus ) netra hep bolontez an doueed, a vez anavet dre an diouganoù.

### No
#### Nocumentum documentum

    Ur c'hloaz zo ur gentel.

#### Non bis in idem

    Ket div wech en hevelep tra. Ne c'haller ket bezañ kondaonet div wech en abeg d'an hevelep torfed.

#### Non causa pro causa

    Abeg ebet evit abeg. Lavarenn direizh er poellerezh : mar c'hoarvez an darvoudennoù A ha B war un dro e rank unan anezho bezañ abeg egile. Da skouer : Kalz yaouankizoù a selaou sonerezh hard rock ; feuls eo ar sonerezh hard rock ; peogwir e vez selaouet hard rock gant kalz yaouankizoù e rank an holl yaouankizoù bezañ feuls. .

#### Noli me tangere

    Na stok ket ouzhin. Distaget gant Jezuz, hervez ar Vulgata (Aviel Yann, 20:17).

#### Nomen est omen

    Diougan eo an anv.

#### Non est otium servis

    N'eus diskuizh ebet d'ar sklaved.

#### Non est vivere, sed valere vita est

    Ar vuhez n'eo ket bevañ, hogen bezañ yac'h (Marcus Valerius Martialis, Epigrammaton, VI, 70:15). Hep ar yec'hed n'eo ket dav d'an den bevañ.

#### Non ficta fabula, sed vera historia

    N'eo ket un istor faltaziet, un istor gwir eo.

#### Non fui, fui, non sum, non curo

    Ne oan ket, bet on, n'on ket, ne ran forzh. Bezenskrivadur a gaver berraet e NFFNSNC .

#### Non licet omnibus adire Corinthum

    N'eus ket aotre d'an holl da vont da Gorintos. Korintos a oa brudet da vezañ ur gêr binvidik ma oa uhel koust ar vuhez en Henamzer, hag ezhomm a oa da gaout arc'hant da vevañ eno.

#### Non nobis domine, non nobis nomine sed tuo da gloriam

    N'eo ket evidomp Aotrou, n'eo ket en hon anv deomp, met evit da c'hloar.

#### Non nova sed nove

    Traoù n'in ket nevez, met en un doare nevez.

#### Non omnia possumus omnes

    An holl n'hallont ket pep tra.

#### Non sequitur

    Ne heuilh ket, da lavaret eo n'eo ket kempoell ar c'hendastum gant ar rakdivizoù.

#### Non scholæ, sed vitæ discimus

    N'eo ket evit ar skol e teskomp, evit ar vuhez eo.

#### Non ut edam vivo, sed ut vivam edo

    N'eo ket evit debriñ e vevan, evit bevañ e tebran.

#### Non vestimentum virum ornat, sed vir vestimentum

    N'eo ket an dilhad a vrava an den, an den eo a vrava an dilhad.

#### Non vini vi no, sed vi no aquæ

    N'eo ket abalamour d'ar gwin e neuian, abalamour d'an dour e neuian. C'hoari war ar gerioù.

#### Nondum amabam, et amare amabam, et secretiore indigentia oderam me minus indigentem

    Ne garen ket c'hoazh, ha karout a raen karout ha dre un ezhomm kuzh em boa droug ouzhin peogwir ne'm boa ket ezhomm a-walc'h c'hoazh (Eosten Hippo, Confessiones III.1.1).

#### Nosce te ipsum

    En em anavez. Troidigezh latin ar frazenn henc'hresianek Gnothi seauton|γνώθι σεαυτόν "gnôthi seautón".

#### Nota bene

    Notit mat, taolit evezh ; berraet alies dre N.B..

#### Novus ordo seclorum

    Urzh nevez ar c'hantvedoù (diwar Vergilius, Eclogues IV:5), unan eus an tri ger-stur a zo war Siell Veur SUA.

### Nu
#### Nulla dies sine linea

    Deiz ebet hep (skrivañ) linenn ebet. Reolenn ar skrivagner.

#### Nulla est medicina sine lingua latina

    N'eus ket a mezegiezh|vezegiezh hep latin. Ret eo gouzout latin a-benn bezañ mezeg. Tud zo a gompren: didalvoud eo ul louzoù hep netra skrivet warnañ.

#### Nulla poena sine lege

    Kastiz ebet hep lezenn. Arabat eo reiñ ur c'hastiz ha n'eo ket skrivet el lezenn.

#### Nulla regula sine exceptione

    N'eus reolenn hep he nemedenn.

#### Nulla res tam necessaria est quam medicina

    N'eus mann ken ret hag ar vezegiezh.

#### Nulla rosa sine spinis

    N'eus rozenn dizraen ebet.

#### Nullum gratuitum prandium

    N'eus pred digoust ebet.

#### Nullum malum impunitum

    N'eus gwallober digastiz ebet.

#### Nunc est bibendum

    Bremañ emañ evañ, da lavaret eo "evañ zo ret bremañ" (Horatius, Carmina I, XXXVII:1). Nunc est bibendum, nunc pede libero pulsanda tellus "evañ zo ret bremañ, skeiñ an douar gant un troad skañv eo bremañ" eo ar bomm en e bezh, ma c'halv Horatius da evañ ha da zañsal a-c'houde marv Kleopatra. Troet ez eus bet gant Horatius ur werzenn henc'hresianek gant Alkaios, Νῦν χρῆ μεθύσθην Nyn chrê methysthēn "Bremañ eo e ranker mezviñ" a-c'houde marv Myrsilus.

## O
### Op. cit.

    Oberenn veneget. Da ober dave d'un oberenn hag a zo bet meneget uheloc'h er skrid, pe a zo el levrlennadur.

### O tempora, o mores

    A amzer, a zoareoù, da lavaret eo "pebezh mare ! pebezh doareoù !" Cicero (Orationes in Catilinam 1.2).

### Ob solum punctum caruit Martinus Asello

    En abeg d'ur pik e voe kollet Asello Martinus gant Martinus. Gwelit Uno pro puncto caruit Martinus Asello.

### Oculi plus vident quam oculus

    Meur a lagad a wel gwell eget unan.

### Oculos habent et non videbunt

    Daoulagad o deus ha gwelout ne reont ket.

### Oderint, dum metuant

    Ra vagint kasoni (ouzhin), gant ma toujint ac'hanon.

### Omne ignotum pro terribili

    Spontus eo an holl zañjerioù dianav.

### Omnes homines sibi sanitatem cupiunt, sæpe autem omnia, quæ valetudini contraria sunt, faciunt

    An holl dud a c'hoanta yec'hed dezho, met alies e reont kontrol dezhañ.

### Omnes vulnerant, ultima necat

    An holl a c'hloaz, an diwezhañ a lazh. A weler war an horolajoù, pa'z eus anv eus an eurioù.

### Omnia mecum porto mea

    Ma holl vadoù a zougan ganin. Bias Priene, unan eus seizh den fur Henc'hres, a oa o tec'hel a-zirak alouberien pa voe harzet gant tud a oa souezhet ouzh e welet o vont hep an disterañ mad gantañ ; respont a reas Bias e oa e holl vadoù gantañ koulskoude : an eeunder, an onestiz hag ar vertuz (Cicero, Paradoxa stoicorum I, 8).

### Omnia mutantur, nihil interit

    Pep tra a gemm, netra ne varv (Ovidius, Metamorphoses XV:165).

### Omnia vincit amor

    Ar garantez a zeu a-benn eus pep tra (Vergilius, Eclogues X:69). A c'hall bezañ lavaret ivez Amor Vincit Omnia , anv ul livadur gant Caravaggio.

### Omnibus viis Romam pervenitur

    Da Roma e kas an holl hentoù.

### Omnis homo mendax

    Pep den zo gaouiat

### Omnium artium medicina nobilissima est

    A-douez an holl arzoù, ar vezegiezh eo an hini noblañ.

### Optima medicina temperantia est

    Ar gerreizhded eo ar vezekniezh wellañ.

### Optimum medicamentum quies est

    Ar gwellañ louzoù eo an diskuizh.

### Optimus magister bonus liber

    Ul levr mat eo ar gwellañ kelenner.

### Ora et labora

    Ped ha labour. Ger-stur ar venec'h.

### Oratores, bellatores, laboratores

    Pedereien, brezelerien, labourerien ; ar gloer, ar soudarded, ar gouerien : teir stad pep kevredigezh, hervez an abad Ælfric of Eynsham (c. 955 – c.  1010)

## P
### Pa
#### Panem et circenses

    Bara ha c'hoarioù (Juvenal, Saturae X:81).

#### Pauci sed boni

    Nebeut, hogen mat.

#### Pax melior est quam iustissimum bellum

    Gwelloc'h eo ar peoc'h eget ar reishañ brezel.

### Pe
#### Par tibi, Roma, nihil

    Par dit, Roma, n'eus ket.

#### Pecunia non olet

    Dic'hwezh eo an arc'hant (Vespasianus).

#### Per aequa et iniqua

    Dre reizh ha direizh, da lavaret eo "ne vern ar priz" (Cicero).

#### Per aspera ad astra

    Dre hentoù serzh trema ar stered ; heñvel ouzh Ad augusta per angusta.

#### Per inania regna

    E rouantelezh ar skeudoù.

#### Per scientiam ad salutem ægroti

    Dre ar skiant e tremen yec'hed ar c'hlañvour.

#### Perinde ac cadaver

    Evel ur c'horf marv.

#### Persona non grata

    Den ha n'eo ket c'hoantaet. A vez lavaret diwar-benn un den ha ne garfed ket gwelout en ul lec'h, abalamour d'ar pezh en deus graet pe lavaret, pe a virer outañ da vont en ul lec'h.

### Pl
#### Plenus venter non studet libenter

    Ur stomog leun ne studi ket a-youl-vat.

#### Plures crapula quam gladius perdidit

    Ar vezventi he deus kaset da goll muioc'h a dud eget ar c'hleze.

### Po
#### Post acerba prudenter

    Goude ar c'hwervoni, an evezh. Ret eo ober pe dibab gant evezh, da heul ur walldro.

#### Post bellum auxilium

    Goude ar brezel, ar skoazell.

#### Post cenam non stare sed mille passus meare

    Na chomù ket goude koan, met kerzh da stranañ mil kammed.

#### Post Cristum natum

    Goude ganedigezh Jezuz-Krist. Berradurioù : P.C.N. ha p.Chr.n. Gwelit Ante Christum natum.

#### Post hoc, ergo propter hoc

    Goude se, neuze dre se. Lavarenn direizh er poellerezh : mar c'hoarvez an darvoudenn A kent an darvoudenn B e rank A bezañ abeg B. Da skouer : Gwelloc'h e oa ar c'hlañvad goude pedenn ar beleg, neuze ec'h eo bet pareet ar c'hlañvad gant ar beleg. . Gwelit Non causa pro causa.

#### Post hoc non est propter hoc

    Goude an dra-se, met n'eo ket abalamour d'an dra-se.

#### Post ludos ad seria

    Goude ar c'hoarioù, d'an traoù sirius.

#### Post mortem nihil est

    Goude ar marv n'eus mann.

#### Post nubila Phoebus

    Goude ar c'houmoul, an heol. Doue an Heol e oa Phoebus Apollo.

#### Post prandium

    Goude merenn.

#### Post proelium praemium

    Goude an emgann, ar garedon.

#### Post scriptum

    Skrivet war-lerc'h ; berraet alies dre P.S..

#### Post spinas palma

    Goude an drein, ar balmezenn. Arouez an trec'h eo ar balmezenn.

#### Potius mori quam foedari

    Kentoc'h mervel eget bezañ saotret ; ger-stur Breizh eo.

### Pr
#### Pro bono publico

    Evit ar mad foran. Ur raktres pro bono publico eo Wikimedia ha Wikipedia.

#### Præsente medico nihil nocet

    Pa vez ar mezeg ne c'hoarvez droug ebet.

#### Prævenire melius est quam præveniri

    Gwell eo diaraogiñ eget bezañ diaraoget.

#### Primordia cuncta pavida sunt

    Spontus e vez an holl gentaoù.

#### Primum non nocere

    Da gentañ chom hep ober noaz, sturienn ar vezegiezh.

#### Primus inter pares

    An hini kentañ e-touez tud par. Evit deskrivañ penn ur strollad n'en deus beli ebet war izili all ar strollad. Gwelit Unus inter pares.

#### Provocatio ad populum

    Galv d'ar bobl evit terriñ ur barn d'ar marv, a droas da Appellatio ad Caesarem en Impalaeriezh roman.

#### Publica fama non semper vana

    Brud foran ne vez ket atav goullo.

## Q
### Quæ sunt Cæsaris, Cæsari

    An traoù zo da Caesar zo da reiñ da Gaesar

### Qualis artifex pereo !

    Pebezh arzour a varv pa varvan ! Lavaret gant an impalaer Nero pa oa o vervel, hervez Suetonius, Vita Neronis XLIX:1.

### Qualis pater, talis filius

    Hevelep tad, hevelep mab. Mab e dad eo Kadiou .

### Quando cadet Roma, cadet et mundus

    Mar kouezh Roma e kouezh ar bed ivez.

### Quantum debeatur

    Pegement an dle. Implijet er gwir evit termeniñ talvoudegezh an digoll a zo dleet d'ur gaou. Gwelit An debeatur.

### Qui nescit dissimulare, nescit regnare

    Neb na oar ket kuzhat ne oar ket ren.

### Qui rogat, non errat

    Neb a c'houlenn ne fazi ket.

### Qui scribit, bis legit

    Neb a skriv a lenn div wech. Lavar da zeskiñ d'ar studierien labourat.

### Qui tacet, consentire videtur ubi loqui debuit ac potuit

    Neb a dav a seblant asantiñ pa zlee bezañ komzet ha pa c'halle. (Bonifas VIII, Liber Sextus Decretalium V, XII.43 - Builh Sacrosanctae, 3 a viz Meurzh 1298).

### Quia nominor leo

    Peogwir eo "leon" ma anv.

### Quibus sunt verba sine penu et pecunia

    A zo komzerien divoued ha diarc'hant. Plautus, en e bezh-c'hoari Captivi, III.1, 472, a-zivout annezidi Sparta.

### Quid pro quo

    Un dra bennak evit un dra bennak. Er Grennamzer, evit komz eus ur fazi en apotikerezh, ul louzoù e-lec'h unan all.

### Quidquid agis, prudenter agas, et respice finem

    N'oufes pe rafes, gra gant evezh, ha sell ouzh an diwezh gant evezh (diwar henc'hresianeg Aisopos, fablenn "Al louarn hag ar bouc'h").

### Quidquid discis, tibi discis

    Evidout-te e teskez kement tra a zeskez.

### Quis custodiet ipsos custodes ?

    Piv a ziwallo an diwallerien ? (Juvenal, Saturae VI:347-348).

### Quo fata ferunt

    War hentoù an tonkad. Ger-ardamez Bermuda.

### Quod erat demonstrandum

    Ar pezh a oa ret anataat. Berraet alies dre Q.E.D..

### Quod licet Iovis, non licet bovis

    Ar pezh a zo aotreet da Yaou n'eo ket aotreet d'ar saout. Kemm-digemm e vez al lezenn alies, hervez dere an den. Gwalldro Io, serc'h Yaou, eo dave al lavared latin.

### Quod medicina aliis, aliis est acre venenum

    Ar pezh a zo ur remed evit lod zo ur pistri taer evit lod all.

### Quod vinculum amoris esse debebat seditionis atque odi causa est, idem velle

    Evel-se, youl an holl hag a rankfe bezañ ul liamm a garantez a zegas dizemglev ha kasoni (Seneca ar Yaouankañ, De Ira III, 34-2).

### Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra?

    Betek pegoulz, Catilina, e ri re gant hor pasianted ? (Cicero, In Catilinam, I-1).

### Quot homines, tot sententiæ

    Kement a dud, kement a alioù (Terentius, Afri Phormio II-454).

## R
### Rara avis

    Labous rouez

### Rarum carum

    Prizius eo an dra rouez.

### Rarus fidus amicus

    Rouez eo ar mignon feal.

### Reddite ergo quæ sunt Cæsaris Cæsari et quæ sunt Dei Deo

    Daskorit eta da Gaezar ar pezh a zo da Gaezar, ha da Zoue ar pezh a zo da Zoue. Aviel Mazhe 22:21, Aviel Mark 12:17 hag Aviel Lukaz 20:25..

### Reductio ad absurdum

    Kas da ziskiantegezh, da lavarout eo prouiñ dre arguzennoù diskiant ; doare poellata a lakaer da vont en-dro pa groger da lakaat da wir ar c'hontrol eus ar pezh a glasker prouiñ. Gwelout Ab absurdo.

### Rem acu tetigisti

    An dra begek hoc'h eus stoket outañ (diwar Plautus, Rudens V.ii:1306). A vez lavaret pa vez divinet un dra bennak ; Deuet eo ganit ! e brezhoneg.

### Repetitio est mater studiorum

    Ar pleustriñ eo mamm ar studioù.

### Requiescat in pace

    Ra ziskuizho e peoc'h ; berraet dre R.I.P. peurliesañ.

### Res judicata pro veritate habetur

    Tra barnet zo gwirionez; reolenn eus ar gwir : ur varnedigezh embannet zo evel un dra prouet.

### Res nullius

    Tra da zen ebet ; a vez lavaret pa ne vez perc'henn ebet d'un dra bennak. An douar n'eo ket ur res nullius gwech ebet.

### Res, non verba

    An dra, ha n'eo ket gerioù ; a vez lavaret pa weler eo deuet ar poent da ober, ha n'eo ket a-walc'h chom da gaozeal. Ar memes spered a gaver er c'hrennlavar flemmus brezhonek Teod hir, dorn berr .

### Retro Satana !

    Gwelout Vade retro Satana.

### Rixa rixae causa est

    Un tabut zo abeg d'unan all.

### Roma aeterna

    Peurbad eo Roma.

### Roma caput mundi

    Penn ar bed eo Roma.

### Roma quanta fuit, ipsa ruina docet

    Ar c'halloudegezh hag a voe hini Roma, zoken he dismantroù he c'helenn.

## S
### Sæpe morborum gravium exitus incerti sunt

    Alies e vez diasur disoc'h ar c'hleñvedoù grevus.

### Salus populi suprema lex

    Savete ar bobl eo al lezenn uhelañ (Cicero, De legibus III, III, 8). Ger-ardamez Missouri.

### Sapere aude

    Kred gouzout. Ger-stur Kantved ar Sklêrijenn hervez Immanuel Kant.

### Sapientia est potentia

    Furnez zo galloud.

### Satis eloquentiae, sapientiae parum

    Kalz helavarded, nebeut a furnez (Caius Sallustus Crispus, Bellum Catilinae V:4).

### Scientia potentia est

    Gouiziegezh zo galloud.

### Semel malus, semper malus

    Fall ur wech, fall bepred.

### Semper fidelis

    Feal bepred, sturienn ar soudarded US Marine Corps.

### Semper odoriferis proxima spina rosis

    Atav e vez an daren tost d'ar roz frondus.

### Senatus Populusque Romanus

    Ar Sened hag ar Bobl Roman ; berraet dre S.P.Q.R..

### Serum auxilium post proelium.

    Diwezhat eo ar skoazell goude an emgann.

### Serum est post facta consilium

    Diwezhat eo ar c'huzul goude an ober.

### Si napo leo viveret, hominem non esset

    Mar bevje al leon diwar irvin ne zebrje ket tud.

### Si non nova, saltem nove

    Mar n'eo ket traoù nevez, nevez eo an doare da nebeutañ.

### Si satis est, multum est

    Mard eo a-walc'h, kalz eo (Seneca ar Yaouankañ, Consolatio ad Marciam XXI).

### Si tacuisses, philosophus mansisses

    Mar bijes tavet, e vijes chomet prederour.

### Si vis pacem, para bellum

    Mard eo ar peoc'h a vennez, prient ar brezel.

### Si vis pacem, para iustitiam

    Mard eo ar peoc'h a vennez, prient ar justis.

### Sic

    Evel-se emañ. Implijet alies en embannadurioù pa glasker sachañ evezh al lenner war an doare ma'z eo skrivet ar ger, dic'hortoz pe fazius, da ziskouez n'eus vi-koukoug ebet er skrid evel m'emañ.

### Sic cuncta caduca

    Evel-se e vez distabil pep tra.

### Sic et simpliciter

    Evel-se emañ, ken plaen ha tra.

### Sic luceat lux

    Ra splanno ar gouloù evel-se.

### Sic semper tyrannis

    Evel-se bepred d'an diranted. Ger-ardamez Stad Virginia.

### Sic transit gloria mundi

    Evel-se e tremen gloar ar bed ; bomm lavaret d'ar pab nevez da zegas da soñj dezhañ ec'h eo berrbad ar gloar ha bresk ar galloud.

### Silentii tutum praemium

    Asur eo garedon an tav. Mar gall an den tevel n'en devo ket da gaout keuz a-c'houde e gomzoù.

### Similia similibus curantur

    Dre ar seurt e pareer ar seurt. Pennaenn an homeopatiezh eo.

### Sine amico visceratio leonis ac lupi vita est

    Debriñ kig hep mignon zo buhez ul leon pe ur bleiz. Da lavar Epikuros, hervez Seneca ar Yaouankañ, Epistularum moralium ad Lucilium – Levrenn II : XIX-10

### Sine anno et loco

    Hep ar bloaz nag al lec'h (skrivet warnañ). Levrioù kozh zo ha ne vez ket meneget kement-se warne.

### Sine die

    Hep deiz. Hep resisaat pegoulz.

### Sine labore non erit panis in ore

    Hep labour ne vo ket a vara ez kenoù.

### Solem lucerna non ostenderent

    Ne ziskouezer ket an heol gant ul letern.

### Soli sol soli

    An heol hepken.

### Spes salutis

    Goanag ar savete.

### Spoliatis arma supersunt

    An armoù a chom da neb a zo dibourc'het. Ger-stur Emanuele Filiberto Umberto Reza Ciro René Maria di Savoia, dug Savoia, priñs Venezia ha priñs Piemonte.

### Stat sua cuique dies

    Da bep unan e zedevezh dezhañ.

### Statu quo

    Gwelit In statu quo ante.

### Statu quo ante bellum

    Evel ma oa an traoù kent ar brezel. A vez implijet pa n'eus c'hoarvezet kemmadenn ebet a-c'houde ur brezel.

### Stricto sensu

    Er ster strizh.

### Stultorum infinitus est numerus

    Dreistkont eo niver an dioded (Bibl, Eklesiastes I:15)

### Stupete, gentes

    Bezit souezhet, tudoù. Kentañ gerioù ur meulgan evit Gouel Maria ar Gouloù gant Jean de Santeul (1630-1697).

### Substine et abstine

    Gouzañv hag en em vir. Ger-stur ar stoikourien.

### Substructiones insanae

    Danenframmoù diskiant. Lavared bet ijinet gant ar skrivagner saoz Robert Burton (1577-1640) en e Anatomy of Melancholy (1621) evit deskrivañ emzalc'h an uhelidi a glask staliañ o domani war un dachenn dre lakaat sevel kastilli hollgaer, daoust d'ar c'houst o rivinañ alies.

### Sui generis

    Eus e seurt-eñ. Er gwir e lakaer da sui generis ur blegenn na c'haller ket renkañ e rummad pe rummad ; ret eo neuze krouiñ skridoù arbennik nevez.

### Summa cum laude

    Gant ar brasañ enor. Enorusañ meneg a c'heller kaout gant un diplom er skolioù-meur.

### Summum ius, summa iniuria

    Reizh uhelañ, direizhder uhelañ (Cicero, De Officiis I, 33). Dre ar reober gant ar gwir e teu an direizhder.

### Sunt mala quae libas, ipse venenum bibas

    Fall eo ar pezh a brofez, ev da bistri, a zo berraet dre S.M.Q.L.I.V.B. war medalenn sant Benead, goude V.R.S.N.S.M.V., Vade retro Satana, Numquam Suade Mihi Vana, "Tec'h alese, Satan, na 'm tempt biken dre ar vended".

### Supremumque 'vale'

    Un 'adeo' diwezhañ distaget gant Orfeüs pa goll Euridike en eil tro eus (Ovidius, Metamorphoses X:62), Ne vez ket aes d'an dud ober ur supremumque 'vale' d'ar bed-mañ.

### Sursum corda !

    Savit, kalonoù !. A vez lavaret da reiñ nerzh-kalon.

### Sutor, ne supra crepidam

    Kereour, na sav ket uheloc'h eget ar votez, pe d'ar c'here da chom war-dro e votoù, da lavaret eo da bep den d'ober war-dro ar pezh a anavez.

### Suum cuique

    Da bep unan e hini (Cicero, [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/nd3.shtml#8 De Natura deorum III, 38), da lavaret eo da bep den hervez e zellidoù ; Nam iustitia, quae suum cuique distribuit, quid pertinet ad deos "Evit a sell ouzh ar justis, a zo da bep unan e hini, ar pezh a zo e kerz an doueed" eo ar frazenn glok. Bez' emañ ivez Suum cuique tribuere, "reiñ da bep unan e hini", a zo kenster gant Unicuique suum.

## T
### Tarde venientibus ossa

    D'ar re degouezhet diwezhat, an eskern ; a vez lavaret d'ar re a zegouezh diwezhat ouzh taol, pe e diwezh un abadenn pe un emgann.

### Tempora mutantur nos et mutamur in illis

    Kemmañ a ra an amzerioù, ha kemmañ a reomp ganto. Bomm eus hanterenn gentañ ar XVvet kantved, deveret eus Omnia mutantur, nihil interit "pep tra a gemm, netra ne varv" gant Ovidius, Metamorphoses XV:165.

### Tempori servire

    En em ober diouzh an degouzhioù.

### Terminus

    Diwezh.

### Testis unus, testis nullus

    Un test hepken, test ebet. Un test hepken ne dalv ket dirak al lez-varn ,rak n'eo ket a-walc'h.

### Timeo Danaos et dona ferentes

    Aon am eus rak ar C'hresianed ha pa vefent o tegas profoù.

### Timeo hominem unius libri

    Aon am bez rak den ul levr hepken ; an den na gred nemet en ul levr (hini e relijion peurvuiañ) a zo dañjerus.

### Titulus crucis

    Talbenn ar groaz. Anv latin ar skritellig koad a voe lakaet war kroaz Jezuz Nazaret diwar urzh Pontius Pilatus, hervez Aviel Yann 19:19 ; un tamm anezhi zo war ziskouez e Basilica Sanctae Crucis in Hierusalem e Roma abaoe 1492. Gwelit I.N.R.I..

### Tres faciunt collegium

    Tri a ra ur strollad. Tri eo an niver bihanañ a dud a zo rekis evit sevel un aozadur.

### Tu quoque mi fili

    Te ivez ma mab ! Gerioù lavaret gant Julius Caesar goude bout bet kontellataet gant e vab Brutus. Henc'hresianek e oa ar bomm orinel.

## U
### Ub
#### Uberrima fides

    Fonnusañ feiz, kreñvoc'h c'hoazh eget bona fide ; enebet ouzh caveat emptor. Skrivet uberrimae fidei a-wechoù, en dro-c'henel eta.

#### Ubi amici ibidem opes

    El lec'h m'emañ ar vignoned emañ an nerzh.

#### Ubi amor, ibi dolor

    El lec'h ma vez karantez e vez poan.

#### Ubi bene, ibi patria

    El lec'h ma vez an den en e vleud, eno emañ e vammvro.

#### Ubi concordia, ibi victoria

    El lec'h m'emañ Concordia e vez an trec'h, "Concordia" o talvezout kement ha "kenemglev".

#### Ubi deficiunt equi, trottant aselli

    El lec'h ma n'eus ket a-walc'h a gezeg e trot ezenigoù.

#### Ubi dubium, ibi libertas

    El lec'h m'emañ an arvar emañ ar frankiz.

#### Ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio

    El lec'h m'emañ an hevelep abeg d'al lezenn e vez an hevelep talvoudegezh d'al lezenn.

#### Ubi est, mors, victoria tua ?

    Marv, pelec'h emañ da drec'h ?

#### Ubi feuda, ibi demania

    El lec'h m'emañ ar glad emañ an domani. Pennaenn ar c'hladdalc'helezh.

#### Ubi fumus, ibi ignis

    El lec'h m'emañ ar moged emañ an tan. Dibaot siminal a voged / Anez na ve tan en oaled .

#### Ubi lex non distinguit, nec nos distinguere debemus

    El lec'h ma ne ziforc'h ket al lezenn, arabat eo diforc'hañ.

#### Ubi lex voluit dixit, ubi noluit tacuit

    El lec'h ma vennas al lezenn e lavaras, el lec'h ma ne vennas ket e tavas. Pa fell d'al lezennourien plediñ gant ur gudenn e reont ul lezenn, pa ne fell ket dezho ne reont ket, da lavaret eo ez eo arabat klask mont dreist ar pezh a zo skrivet el lezenn ha dezastum traoù na oant ket mennet gant al lezennerien.

#### Ubi maior minor cessat

    Kodianañ a ra ar gwan dirak ar c'hreñv.

#### Ubi mel ibi apes

    El lec'h ma 'z eus mel ez eus gwenan.

#### Ubi ordo, ibi pax et decor; ubi pax et decor, ibi laetitia

    El lec'h ma'z eus urzh ez eus peoc'h ha kened ; el lec'h ma'z eus peoc'h ha kened ez eus levenez. Lavaret gant Benito Mussolini en ur brezegenn e Scala Milano d'an 28 a viz Here 1928.

#### Ubi periculum

    El lec'h (m'emañ an) dañjer. Anv ur builh bet embannet gant ar pab Gregor X d'ar 7 a viz Gouere 1274 ma stalias ar sened -kardinaled evel doare nemetañ da zibab ur pab.

#### Ubi plura nitent in carmine, non ego paucis offendi maculis

    El lec'h ma'z eus kened en ur varzhoneg, n'on ket dismegañset gant un nebeud tarchoù.

#### Ubi societas, ibi ius

    El lec'h m'emañ ar gevredigezh emañ ar gwir. N'eus kevredigezh ebet hep lezennoù pe reolennoù.

#### Ubi solitudinem faciunt, pacem appellant

    El lec'h m'o deus graet un dezerzh o deus lavaret e oa ar peoc'h.

#### Ubi sunt qui ante nos fuerunt?

    Pelec'h emañ ar re a zo bet en hor raok ?. Anv ur varzhoneg krennsaonek savet gant un aozer(ez) dianav war-dro 1275. Diwar ar skouer-se e voe ul luskad barzhoniezh a voe anvet ubi sunt, ar barzh gall François Villon (1431-1463) o vezañ ur skouer anezhañ gant Ballade des dames du temps jadis.

#### Ubi tu Gaius, ibi ego Gaia

    El lec'h ma vi Gaius, e vin Gaia. Bomm da zisklêriañ fealded etre ar priedoù roman da zeiz an eured. Gaia eo an douar, hag a ro he frouezh.

### Ul
#### Ultima cave

    Douj d'an hini ziwezhañ, oc'h ober dave d'an eur war un horolaj.

#### Ultima ratio regum

    Diwezhañ arguzenn ar rouaned eo an nerzh. Ger-stur war ar c'hanolioù gall, diwar urzh ar c'hardinal Armand Jean du Plessis de Richelieu.

#### Ultra posse nemo obligatur

    N'eo an dic'hallus rekis da zen.

#### Ultra vires

    Dreist ar galloudoù.

#### Ulula cum lupis, cum quibus esse cupis

    Neb a vez gant bleizi a zesko yudal ganto.

### Um
#### Umbram facere alicui rei

    Bannañ ur skeud war (un dra bennak, un den bennak), da lavaret eo e vougañ.

#### Umbram suam metuere

    Kaout aon rak e skeud.

### Un
#### Una hirundo non facit ver

    Ur wennili ne ra ket an hañv. Un darvoudenn vat ne dalvez ket e vo mat an holl zarvoudennoù heñvel a c'hoarvezo war he lerc'h.

#### Una nota super la, semper est canendum fa

    Un notenn a-us la a vez bepred kanet fa ; reolenn Michael Praetorius (1614) da geñver ar muzadurioù er sonerezh.

#### Una res est in obligatione, duae autem in solutione

    Un dra zo en endalc'h, tra ma 'z eus daou er fruzidigezh. Er gwir : un amveziad zo evit skoulmañ ar gevrat, daou avat zo ret evit he diskoulmañ.

#### Una salus victis, nullam sperare salutem

    Ur c'hoanag hepken d'ar gollerien, na c'hoanagiñ savete ebet.

#### Una tantum

    Unan hepken. Implijet a-zivout un dra na c'hoarvez nemet ur wech, evel un taos nemedel.

#### Unguibus et rostro

    Gant an ivinoù hag ar pigos. En em zifenn unguibus et rostro, gant nerzh hag a-zevri. Ger-ardamez kêr Avinhon.

#### Unicuique suum

    Da bep unan e hini. Gwelit Suum cuique.

#### Unitas virtute

    An unaniezh a ra an nerzh.

#### Universalia sunt nomina post rem

    Anvioù goude an traezoù eo an hollegoù. Ur prezeg stummet goude ar skiant-prenet eo an hollegoù ; da skouer : deuet eo meizad an "denelezh" a-c'houde ma 'z eus bet tud war an Douar, hag an traezoù hepken zo gwirvoudel. Er Grennamzer, arguzenn bennañ an usvedoniourien nominalour en enep da hini ar wirvoudelourien.

#### Universalia sunt realia ante rem

    Beziadoù kent an traezoù eo an hollegoù. Gwirvoudeloc'h eget an traezoù eo ar meizadoù, ha bez' e oa anezho kent an traezoù ; da skouer : a-viskoazh ez eus bet eus meizad an "denelezh", zoken pa ne oa den ebet war an douar. Er Grennamzer, arguzenn an usvedoniourien wirvoudelour en enep da hini an nominalourien.

#### Uno pro puncto caruit Martinus Asello (Ob solum punctum caruit Martinus Asello)

    En abeg d'ur pik e voe kollet Asello Martinus gant Martinus. Martinus, a oa abad Asello er XVIvet kantved, a c'hourchemennas ma vije skrivet Porta patens esto. Nulli claudatur honesto, da lavaret eo "Digor e chom an nor. Ne vo serr da zen onest ebet". Siwazh, dre fazi e voe engravet ar frazenn Porta patens esto nulli. Claudatur honesto, ar pezh a dalvez "An nor ne chom ket digor da zen. Serr eo d'an den onest". Dre zilec'hiadur ar pik e voe an abati kontrol d'ar garitez kristen eta, ha diskarget e voe Martinus anezhañ. Gant e warlerc'hiad e voe lakaet reizhañ ar fazi, hag ouzhpennañ ar frazenn Uno pro puncto caruit Martinus Asello. Lod istorourien a lavar e voe ouzhpennet Ob solum punctum caruit Martinus Asello, a zo kenster.

#### Unum castigabis, centum emendabis

    Mar kastizez unan e reizhi kant. Arabat kastizañ an holl fazioù nag an holl fazierien.

#### Unus inter pares

    Unan e-touez tud par. Evit deskrivañ ezel ur strollad. Gwelit Primus inter pares.

#### Unus lanius non timet multas oves

    Ur c'higer n'en devez ket aon rak an deñved niverus.

#### Unus omnium parens mundus est

    Ar bed eo tad nemetañ an holl (Seneca ar Yaouankañ, De Beneficiis III, 28).

#### Unus testis, nullus testis

    Un test, test ebet. Ne vez mui implijet er gwir ; an istorourien avat en implij evit lavaret e sav ur gudenn pa vez un andon hepken.

### Ur
#### Urbi et orbi

    D'ar Gêr ha d'ar bed. Roma eo "Ar Gêr" ; a vez lavaret diwar-benn embannoù ar pab.

#### Urticae proxima saepe rosa est

    Alies e vez ar rozenn tost d'al linad skaotus.

### Us
#### Usufructus est ius alienis rebus utendi fruendi, salva rerum substantia

    Ar gerz eo ar gwir da implijout ha da gaout ar gerz eus madoù un den all hep kemmañ o danvez (Julius Paulus Prudentissimus, Ad Vitellium, III, meneget en Digesta seu Pandectae VII, 1, 1).

#### Usque ad finem

    Betek an diwezh. Stourm betek ar berzh pe ar marv eo stourm usque ad finem.

#### Usque ad effusionem sanguinis

    Betek skuilh ar gwad. Rak ret eo deoc'h mennout en em ren gant kalonegezh, zoken betek skuilh ar gwad eo kalon prezegenn ar pab d'ar gardinaled nevez-anvet, alese liv ruz-gwad o saeoù.

#### Usque ad sideras, usque ad inferos

    Eus ar stered betek an ifernioù.

#### Usus magister est optimus

    An ober eo ar gwellañ mestr.

#### Usus sine fructu potest

    Gallus eo an implij hep ar frouezh. (Digesta seu Pandectae, Lib. VII, t. VIII, §14, 1).

### Ut
#### Ut ameris, ama

    Evit bezañ karet, kar.

#### Ut ameris, amabilis esto

    Evit bezañ karet, bez hegarat.

#### Ut desint vires, tamen est laudanda voluntas

    Lakaet e vefe diouer a nerzh, padal ez eo meuladus ar ratozh (Ovidius, Epistulae ex Ponto III, 4, 79).

#### Ut pictura poesis

    Evel al livouriezh eo ar varzhoniezh (Horatius, Ars Poetica, 361).

#### Ut sementem feceris, ita metes

    Evel ho po hadet ez eostot (Cicero, De Oratore II, LXV, 261).

#### Ut sis nocte levis, sit cena brevis

    Mar kerez kaout un nozvezh vat (a gousk), gra ur goan verr.

#### Utile per inutile non vitiatur

    Un dra talvoudus n'eo ket siet gant un dra didalvoud. Er gwir, ne c'haller ket nullañ un teul solius dre ouzhpennañ traoù didalvoud ennañ.

#### Uti, non abuti

    Ober, ha n'eo ket reober.

#### Ut supra

    Evel (meneget) uheloc'h.

### Ux
#### Uxori dilectae

    Karantez d'ar gwragez.

## V
### V.S.L.M

    Berradur Votum Solvit Libens Merito, amañ izeloc'h.

### V. V. V. V. V.

    Berradur Vi veri universum vivus vici|Vi Veri Vniversum Vivus Vici, "dre c'halloud ar wirionez em eus, em bev, trec'het an hollved".

### Va
#### Vacatio legis

    Ezvezañs al lezenn.

#### Vade ad formicam o piger et considera vias eius et disce sapientiam

    Kae d'ar verienenn ha sell penaos e ra ha desk ar furnez. Frazenn eus ar Vulgata (ar Bibl latin), Proverboù 6:6.

#### Vade in pace

    Kae e peoc'h. Bomm ar beleg katolik e dibenn ar gofesadenn.

#### Vade mecum

    Deus ganin. Ur vade-mecum zo ul levr (peurvuiañ) a vez atav gant an den.

#### Vade retro Satana

    Tec'h alese, Satan ! Respont graet d'al lubanerien ha tempterien. Deuet eus ar Vulgata (Aviel Mark (8:33), ma lavare Jezuz da Bêr : Vade retro me Satana, "Kae diwar ma zro, Satan".

#### Vae soli !

    Gwa an den e-unan ! Frazenn eus an Ekleziastez.

#### Væ victis !

    Gwa ar re drec'het ! a voe distaget gant Brennus, penn-brezel galian, war-lerc'h kemer kêr Roma.

#### Vaga est fortuna

    Kemm-digemm eo ar chañs.

#### Vale

    Chom yac'h. Doare saludiñ latin, a dalve kement ha kenavo.

#### Vanitas vanitatum et omnia vanitas

    Goulloder ar goulloderioù, goulloder eo pep tra. Frazenn eus an Ekleziastez.

#### Vare, vare, redde mihi legiones meas !

    Varus, Varus, daskor ma lejionoù din!. Distrujet e voe al lejionoù roman e Germania gant Arminius en emgann Teutoburg er bloaz 9 ; hervez Suetonius (Vita Divi Augusti, 23) e veze lavaret kement-se gant an impalaer Aogust en e gousk.

#### Varia vita est

    Kemm-digemm eo ar vuhez, gwech e vez c'hwek ha gwech e vez kalet ivez.

#### Variorum

    Gant a bep seurt. Berradur ar bomm Cum notis variorum scriptorum.

#### Varitatio delectat

    Plijus e vez ar c'hemm.

#### Varium et mutabile semper femina

    Kemmus ha hedro e vez ar vaouez atav. Gwerzenn gant Vergilius en Aeneis (IV).

### Ve
#### Velle est posse

    Youlañ a zo gallout, Neb a venn, hennezh a c'hall . Ger-stur skol Highfield, en Hamilton (Ontario), Kanada.

#### Veni vidi vici

    Deuet on, gwelet em eus, trec'het em eus. A vije bet lavaret gant Julius Caesar da sened Roma da gontañ an emgann ouzh ar roue Pharnaces II e-kichen Zela e 47 kent JK.

#### Venia aetatis

    Brient an oad. Ur brient roet gant an impalaer d'un den minor evit e lakaat da vajor kent an oad a 25 bloaz. E dibenn an Impalaeriezh ne veze roet venia aetatis nemet d'ar baotred koshoc'h eget 20 vloaz ha d'ae merc'hed koshoc'h eget 18 vloaz..

#### Venia sit dicto

    Lavaret hep dismegañsiñ an doue (Plinius ar Yaouankañ, Epistularum V, 6, 46). Lavared lakaet etre krommelloù peurliesañ.

#### Ventis secundis, tene cursum

    Gant harp an avelioù, dalc'h da vont gant ar red.

#### Vera causa

    (Ar) gwir abeg.

#### Verae amicitiae sempiternae est

    Peurbadus eo ar vignoniezh wirion.

#### Verba docent, exempla trahunt

    Kelenn a ra ar c'homzoù, sachañ (an dud) a ra ar skouerioù.

#### Verba ita sunt intelligenda ut res magis valeat quam pereat

    Ar gerioù a rank bezañ komprenet a-benn ma talvezfent kentoc'h eget mont da get.

#### Verbatim

    Ger-ha-ger. Adverb latin ar Grennamzer, savet diwar verbum "ger", liester verba, hag al lost-ger adverbel –atim. Testeniet e saozneg abaoe dibenn ar XVvet kantved kent tremen d'ar galleg.

#### Verba volant, scripta manent

    Ar c'homzoù a nij kuit, ar skridoù a chom. Lavaret gant Caius Titus dirak sened Roma.

#### Vere papa mortuus est

    E gwirionez, marv eo ar pab. Lavared hengounel a vez distaget gant ar c'hardinal merour evit testeniañ marv ar pab.

#### Veritas odium parit

    Ar wirionez a c'han ar gasoni, Mamm ar gasoni eo ar wirionez. Ar wirionez a zo kazus / D'an hini a zo kablus .

#### Veritas odium parit, obsequium amicos

    Gant ar wirionez e sav kasoni, gant klufennerezh e teu mignoned.

#### Vestigia terrent

    Aon am eus rak al louc'hoù eme al louarn d'al leon klañv, "rak an holl anezho a gas betek ennout ha hini ebet ne zistro" (Horatius, Epistulae I, I, 74).

#### Vestis virum facit

    An dilhad a ra an den (Desiderius Erasmus Rotterdam, Adagiorum III, 1, 60).

#### Veto

    Herzel a ran (ouzh tra pe dra da dremen pe da vezañ). Ger implijet da lavarout ez eus lakaet berz gant un aotrouniezh bennak.

#### Vexata quaestio

    Goulenn skoemp, a zo bet breutaet meur a wech c'hoazh.

### Vi
#### Vi veri universum vivus vici

    Dre c'halloud ar wirionez em eus, em bev, trec'het an hollved. (Aleister Crowley (1875-1947), The Cry of the 4th Aethyr, which is called PAZ, en The Vision and the Voice).

#### Via

    Dre hent, evel en Aet e oan da Guba via Madrid .

#### Via crucis

    Hent ar groaz.

#### Via antique via est tuta

    An hent kozh eo an hent asur.

#### Via trita via tuta

    An hent uzet eo an hent asur.

#### Vice versa

    En daou du a bep eil.

#### Victrix causa diis placuit, sed victa Catoni

    Kaoz an trec'hour he deus plijet d'an doueed, kaoz an hini trec'het da (Varcus Porcius) Cato (Marcus Annaeus Lucanus, Pharsalia, I-128).

#### Vide supra

    Gwelit uheloc'h.

#### Video meliora proboque deteriora sequor

    Ar mad a welan, hag a garan, hag an droug a ran (Ovidius, Metamorphoses VII:20-21) ; komzoù lakaet war-gont Medea.

#### Videre nostra mala non possumus ; alii simul delinquunt, censores sumus

    Ne c'hallomp ket gwelet hor sioù ; bezet tud all fazius war an dro, setu-ni barnerien (Phaedrus, Fabulae, Liber IV, Fabula X : De Vitiis Hominum).

#### Vigilantibus non dormientibus iura succurrunt

    Ar gwir a sikour ar re a zo war evezh, ket ar re a zo kousket, da lavaret eo : n'eo ket a-walc'h d'an den gouzout emañ al lezenn diouzh e du, ret eo dezhañ en em zifenn.

#### Vilicus ne sit ambulator

    Ar feurmer n'eo ket ur pourmener (Marcus Porcius Cato, De Agri Cultura V, 2).

#### Vim vi repellere licet

    Aotreet eo diarbenn an nerzh dre an nerzh evit en em zifenn.

#### Vincere scis, Hannibal, victoria uti nescis

    Gouzout a rez trec'hiñ, Hannibal, implijout an trec'h n'ouzez ket a lavaras ar jeneral Maharbal da Hannibal Barca a-choude trec'h Cannae e 216 kent J-K, pa ne fellas ket da Hannibal mont war-eeun da-gaout Roma. (Titus Livius, Ab Urbe Condita Libri XXII-51).

#### Vindica te tibi

    Azgoulenn da-unan, da lavaret eo "azgoulenn da wirioù warnout-te", "bez perc'henn warnout a-nevez" (Seneca ar Yaouankañ, Epistulae morales ad Lucilium I, 1).

#### Vinum animi speculum

    Melezour an ene eo ar gwin. Pa vez mezv an den e weler e demz-spered gwirion.

#### Vinum aqua miscere

    Lakaat dour er gwin, bezañ izeloc'h e gribenn.

#### Vinum et musica laetificant cor

    Gwin ha sonerezh a laouena ar galon.

#### Vir bonus dicendi peritus

    Un den mat a oar komz. Termenadur ar prezeger, hervez Quintilus, Oratoria XII, 1.I, a-zivout Marcus Porcius Cato|Cato Gozh.

#### Vir ex virtute

    An den dre ar vertuz. Ger-stur Skol Itron Varia Gwengamp.

#### Vires acquirit eundo

    Nerzh a zastum en ur vont, diwar Vergilius, Aeneis, IV, 175. Ger-ardamez Melbourne.

#### Virgo intacta

    Gwerc'h dibistik, pa gomzer eus ur vaouez n'he deus biskoazh bet darempredoù revel.

#### Viribus unitis

    Nerzhioù an unaniezh. Kant neudenn / A ra kordenn .

#### Virtus post nummos

    Ar vertuz war-lerc'h an arc'hant

#### Virtus unita fortior

    An nerzh eo vertuz an unaniezh. Ger-ardamez Angola.

#### Virtute siderum tenus

    Gant kadarnded trema ar stered. Sturienn aerlu Italia.

#### Vis comica

    An nerzh fentus. Ar galloud da lakaat an dud da c'hoarzhin : vis comica Molière.

#### Vis consili expers mole ruit sua

    An nerzh hep ar spered a zisac'h dindan e dolz (Horatius, Carmina, III, IV, 65).

#### Vis experiri amicum? Calamitosus fias

    Ha c'hoant hoc'h eus da amprouiñ ur mignon ? Troit da walleürus (Marcus Terentius Varro, Sententiae Varronis VI, 21).

#### Vis grata puellae

    Feulster c'hoantaet gant ar plac'h. Deveret diouzh Ovidius, Ars Amatoria I:673-674.

#### Vis maior

    Rediezh vuiek.

#### Vita brevis, ars longa, occasio praeceps, experimentum periculosum, iudicium difficile

    Berr ar vuhez, hir an arz (da zeskiñ), berrbad an degouezh, dañjerus an arnodiñ, diaes ar barn (Hippokrates, Αφωρισμων / Sententiae I-1, vezegiezh).

#### Vita enim mortuorum in memoria est posita vivorum

    Buhez ar re varv zo dalc'het en eñvor ar re vev (Cicero, Oratio Philippica Nona, 10-V).

#### Vita mutatur non tollitur

    Kemmet eo ar vuhez, tennet n'eo ket, da lavaret eo mervel n'eo ket daskor ar vuhez, hogen tremen d'ur vuhez welloc'h.

#### Vitiantur et vitiant

    Siek ha sier. Un elfenn vitiantur et vitiant en ur gevrat a c'hall diwiriekaat ar gevrat en he fezh.

#### Vitiantur sed non vitiant

    Siek hogen ket sier. Un elfenn vitiantur sed non vitiant en ur gevrat ne c'hall ket diwiriekaat ar gevrat en he fezh.

#### Vive et me ama

    Bev ha kar ac'hanon . A vez lakaet e dibenn ul lizher a-wechoù. A seblant savet diwar skouer ar frazenn izeloc'h, Vive valeque.

#### Vivere est cogitare

    Prderiañ eo bevañ (Cicero, Tusculanae Disputationes V, XXXVIII, 111).

#### Vive valeque

    Bev ha bez yac'h (Horatius Sermones, II, 2.5). A vez lakaet e dibenn ul lizher a-wechoù. .

#### Vivit sub pectore vulnus

    Er galon e vev ar c'hloaz (Vergilius, Aeneis, IV, 67).

#### Vixit

    Bevet en (he) deus. Gant ar ger-se e veze kemennet marv un den gant ar Romaned.

### Vo
#### Volenti non fit iniuria

    Da neb a asant ne vez graet dismegañs ebet. Mard en em laka un den en ur blegenn en ur c'houzout e c'hall c'hoarvezout droug gantañ ne c'hall ket sevel klemm a-enep ar gevrenn all.

#### Vota superis reddite

    Sevenit ho kouestl d'ar re zivarvel (Phaedrus, De oraculo Apollinis, en Phaedri Augusti Liberti Fabulae Aesopiae, Appendix Perrotina Fabularium VIII)..

#### Votum Solvit Libens Merito

    A galon vat en deus graet hervez e c'houestl. A veze skrivet war an ex-voto suscepto e Roma gozh ; berraet alies e V. S. L. M..

#### Vox clamans in deserto

    Ar vouezh o huchal en dezerzh. Tennet eus ar Bibl, e Levr Isaiah (40), ha respont roet gant Yann ar Badezour pa voe goulennet outañ « Piv out-te ? » A vez implijet gant kelennerien er c'hlas da ziskouez ne vezont ket selaouet nemeur. Ur ster all a vez roet d'ar bomm kemeret evel ger-stur Dartmouth College, e New Hampshire, SUA : "mouezh an deskadurezh eo ar skol er gouelec'h".

#### Vox populi vox dei

    Mouezh Doue eo mouezh ar bobl. Eus youl ar bobl eo ez eus kaoz. Berraet e vez alies, ha komz a reer eus vox populi nemetken. Gweet e vez ar ster alies e saozneg ar gazetennerien ha ne dalv nemet "mouezh an dud" (people) goulennataet, o c'homzoù gwir, enebet ouzh ar pezh a lavar ar c'hazetenner e-unan eus ar gaozeadenn.

### Vu
#### Vulgare amici nomen sed rara est fides

    Boutin eo an anv "mignon" hogen rouez eo ar vignoniezh (Phaedrus, Fabulae, III, IX).

#### Vulgus vult decipi, ergo decipiatur

    Fellout a ra d'an dud voutin bezañ touellet, neuze ra vint touellet.

#### Vulnerant omnes, ultima necat

    An holl a c'hloaz, an diwezhañ a lazh. Eus an eurioù ez eus kaoz amañ : kavet e vez ar frazenn war an horolaj-heol|horolajoù-heol.

#### Vulpes et uva

    Al louarn hag ar rezin, diwar De Vulpe et uva, anv ur fablenn gant Phaedrus, Fabulae, IV, III.

#### Vulpes pilum mutat, non mores|Vulpem pilum mutare, non mores

    Kemmañ e vlev a ra al louarn, kemmañ e zoare da vevañ ne ra ket (Suetonius, De via Caesarum, Vita Divi Vespasiani XVI, 2).

#### Vultus est index animi

    Melezour an ene eo an dremm.

## Daveoù
### (en)

* Adolf Berger, Encyclopedic Dictionary of Roman Law, Lawbook Exchange, 2014, (ISBN 978-1-58477-142-5)
* Laura Gibbs, Latin Via Proverbs: 4000 Proverbs, Mottoes and Sayings for Students of Latin, Laura Gibbs, 2006 (ASIN: B00262PY4W)

### (fr)

* C. de Méry, Des proverbes, adages, sentences, apophtegmes. 1828
* Jacques Michel, Memento de locutions latines, Guérin Canada, 2001 — (ISBN 978-2-760-17087-2)
* Nathan Gigorieff, Citations latines expliquées, Éditions d'Organisation, 2003 — (ISBN 978-2-708-13529-1)
* Gabriel Montagnier, Serge Guincherd, Locutions latines juridiques, Dalloz, 2007 — (ISBN 978-2-247-07078-7)
* Marie-Dominique Porée-Rongier, Les expressions grecques et latines, First, 2007 — (ISBN 978-2-754-00477-0)

### Kenrouedad

* (en) (la) The Latin Library – Skridoù latin klasel.
* (en) (la) Latin Via Proverbs
* (es) (la) Frases y Citas en Latín
* (fr) (la) Geriadur Gaffiot latin-galleg (1934)
* (fr) (la) Locutio – Expressions et Citations Latines

## Notennoù

* ↑ (fr) C. de Méry (1828), Des proverbes, adages, sentences, apophtegmes, p. 201.
* ↑ Testamant Nevez Gwilh ar C'hoad
* ↑ Geriadur Ménard, p. 76-b.
* ↑ (fr) Scribium
* ↑ (fr) WebLettres
* ↑ Meur a desteni skrivet zo : Aurelius Victor, De Viris Illustibus XLVII:8 ; Cicero, De Senectute, VI:18 ; Plinius an Henañ, Naturalis Historia XV:20 ; Florus, Epitome de T. Livio bellorum omnium annorum DCC I, XXXI] ; Ploutarc'hos, Βίοι Παράλληλοι 27.1 (en) ; Titus Livius, Ab Urbe Condita Libri XLIX.
* ↑ (fr) J. follon & J. McEvoy, Finalité et intentionnalité - Doctrine thomiste et perspectives modernes - Actes du Colloque de Louvain-la-Neuve et Louvain, 21-23/05/1990 p.70
* 1 2 3 (br) (fr) L. F. Sauvé (1885), Proverbes et dictons de la Basse-Bretagne, Slatkine Reprints, 1986, ISBN 978-2-05-100101-4
* ↑ (fr) (la) CNDP
* ↑ (fr) BtB
* ↑ Diwar manus "dorn" ha capio "kemer".
* 1 2 (la) Anselm Canterbury|Anselmus Cantuariensis, Cur Deus Homo, I, 1.
* ↑ (en) Karl Marx's "Confession"
* ↑ (fr) (la) Journal des savants|Journal des savans, 1823
* ↑ Lakaet war gont Cicero, met n'eus roud ebet en e skridoù.
* ↑ (en) (la) Henry Beard, Latin for all occasions / Lingua Latina Occasionibus Omnibus, Villard Books, 1990, ISBN 978-1-59240-080-5 ha Latin for Even More Occasions / Lingua Latina Multo Pluribus Occasionibus, Villard Books, 1991, ISBN 978-0-679-40674-7.
* ↑ (la) Miles Gloriosus
* ↑ (en) (la) Latin alive!
* ↑ Geriadur Ménard.
* ↑ (it) Umberto Eco, Il nome de la rosa, Bompani, 2013 ISBN 978-88-452-7348-3 (fr) Umberto Eco, Le nom de la rose, Grasset, ISBN 978-2-246-79876-7
* ↑ (fr) Ph. Le Bas, France - Annales historiques, levrenn I, Firmin Didot Frères, Paris, 1840, p. 108
* ↑ (en) Terry Pratchett, The Last Hero, Gollancz, 2001 ISBN 978-0-575-06885-8. (fr) Terry Pratchett, Le dernier héros, L'Atalante, 2003 ISBN 978-2-84172-251-8
* ↑ (la) Skrid latin – (fr) [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/valere/livre4.htm Skrid gallek.
* 1 2 Dizemglev zo war orin al lavared.
* ↑ (en) Patrom:Gr William S. Annis (2012), Delectus Indelectatus Aoidoi.org
* 1 2 (fr) (la) Nicot, Thresor de la langue française (1606)
* ↑ (la) Google Books.
* ↑ Merkit ez eo disheñvelik frazenn Mark diouzh an div all.
* ↑ (de) Immanuel Kant, Was ist Aufklärung?, § 1 (ISBN 978-1-5390-4573-1)
* ↑ E kentel italianek ar bannoù-treset Astérix ez eo bet troet Ils sont fous ces Romains dre Sono Pazzi Questi Romani – SPQR !
* ↑ (en) Anatomy of Melancholy
* ↑ (la) Ar skrid latin.
* ↑ Ar skrid krennsaoznek.
* ↑ N'emañ ket ar bomm rik evel-se er skrid.
* ↑ (en) Adolf Berger, Encyclopedic Dictionary of Roman Law, The American Philosophical Society, 1953, p. 760-b.
* ↑ (en) Online Etymology Dictionary.
* ↑ (en) Desiderius Erasmus, The Adages of Erasmus, selected by William Baker, University of Toronto Press, 2001, ISBN 978-0-8020-4874-5, p. 240
* ↑ (en) Aleister Crowley, The Vision and the Voice, Red Wheel, 1997, ISBN 978-0-87728-887-9
* ↑ (fr) (la) Le Paroissien Complet Latin-Français à l'usage du diocèse de Toulouse, 1826-1856 Rakger da Gounlid an Anaon, p. 690.
* ↑ (fr) (la) pp.230 & 233