CHRISTIAN BWAYA UKWELIi hauna
mbadala. Hata usiposemwa wazi wazi, hubaki kuwa ukweli tu. Ukweli huwa una
tabia ya kujitenga. Unaweza kufanya juhudi za kuukana lakini hauwezi kuuficha
kwa muda mrefu. Utauzuia leo kwa sababu zako, lakini kesho utachipua.  Ukweli una nafasi
kubwa maishani. Katika uhusiano na watu, iwe kwenye familia, kazini, biashara
na maeneo mengine unakochangamana na watu, hutokea nyakati mkalazimika
kuambiana ukweli. Lakini wakati mwingine inashangaza kwanini umwambie mtu
ukweli na asiwe tayari kuupokea? Umewahi kujiuliza kwanini ukweli wakati
mwingine hupuuzwa na kukataliwa? Kwanini baadhi ya watu huwachukia watu kwa
kosa moja kubwa la kuzungumza ukweli? Kosa ni nini? Fikiria uko kwenye
kikao kazini na kuna mwenzenu asiyeweza kukaa na kitu kwenye nafsi yake bila
kukitoa. Huyu ni mtu ambaye ikitokea hajaridhishwa na uamuzi wa bosi,
atazungumza waziwazi kikaoni. Shida inakuja baada ya kuusema ukweli huo, si tu
wafanyakazi wanaweza kujawa hofu, lakini pia uongozi unaweza kujenga uhasama na
mtu huyu. Kosa lake ni lipi? Kusema ukweli? Hata kwenye uhusiano
wa kifamilia, unaweza kuwa na jambo unalodhani mwenzako ni muhimu alifahamu na
kulifanyia kazi. Labda ni uamuzi mbaya anayoyafanya na yanaweza kumgharimu, au
tabia fulani zisizofaa ambazo ikiwa zitaendelea, hutafurahia. Basi kwa kutambua
umuhimu wa kusema kile unachokiamini bila kuficha, unakaa naye kumweleza kwa
uwazi. Kwa mshangao wako, mwenzako anakujia juu na kupambana na ulichokisema.
Usipokuwa makini huo unaweza kuwa mwanzo wa matatizo katika uhusiano wenu. Kosa
ni lipi hapo? Kusema ukweli? Pamoja na umuhimu
wake, unaona kwamba ukweli unaweza kuchangia watu kufarakana, marafiki
kuelewana vibaya, uhusiano kazini kuzorota, waajiriwa kufutwa kazi na hata
kuzalisha misuguano baina ya ndugu na jamaa. Hili linashangaza kwa sababu kwa
hali ya kawaida ungefikiri shida ingeweza kuwa watu kuzushiwa, kusemwa kwa
mabaya wasiyo yafanya, kusingiziwa kwa mambo yasiyokuwapo. Inapotokea shida
inakuwa ni ukweli kujisimamia kinyume na matarajio ya wale wanaoathirika na
matokeo ya ukweli huo unajiuliza je, ni kwamba ukweli haupendwi vile ulivyo au
kuna kingine kinachoumiza kuliko ukweli wenyewe?  Katika kujibu swali
hili, nikukumbushe kuwa hitaji muhimu la mwanadamu. Kila mwanadamu anahitaji
kupewa heshima. Hadhi ni kipaumbele kikubwa cha mwanadamu. Uhusiano wako na
binadamu huyu unategemea namna gani unalinda heshima na hadhi yake. Inapotokea
umeshindwa kulinda heshima hiyo aliyonayo, mwanadamu hawezi kukusikiliza. Kwa
lugha nyingine, chochote unachokifanya kwa mwanadamu huyu anayelinda heshima na
hadhi yake lazima kwanza kilenge kulinda heshima yake.   Hapa ndiko wasema
ukweli wengi wanapokosea. Kwa kuamini kuwa wanachokijua ni ukweli usio na shaka,
watu hawa hutumia ukweli huo kama kichaka cha kuumiza hisia za wale wanaotakiwa
kuupokea. Fikiria mume anayejua mke wake amekosea na anazungumza kwa lugha
yenye kumdhalilisha na kumvunjia heshima yake. Fikiria mke asiyependa tabia
fulani aliyonayo mume wake na kutumia ukweli huo kama sababu ya kumvunjia
heshima na kumdhalilisha. Fikiria mfanyakazi anayefahamu udhaifu wa bosi wake
na kuamua kuuzungumza hadharani bila kujali bosi atajisikiaje. Tabia ya kutokujali
wanaoguswa na ukweli huo watajisikiaje, unajikuta ukitengeneza mazingira ya wao
kujihami kulinda hadhi na heshima zao ingawa ukweli halisi wanaujua. Katika
mazingira kama haya namna ukweli unavyosemwa unakuwa chanzo cha migogoro
inayoepukika. Tunachojifunza ni kwamba unapomwambia mtu ukweli unaojua unaweza
kutishia hadhi na heshima yake, ni muhimu kuchukua tahadhari. Hakuna binadamu
anayethubutu kuukubali ukweli anaojua unaweza kubomoa hadhi yake.  Lakini pia, binadamu anahitaji kujihakikishia kuwa wewe unayemwambia ukweli unajali kwanza. Hii nayo ni hulka inayomtawala mwanadamu. Humsikiliza anayejua anajali hisia zake, anaheshimu mawazo yake, aliye tayari kusikiliza na anayejua thamani ya hadhi yake. Hulka hii ndiyo inayomfanya mwanadamu huyu asiweze kuchukulia kwa uzito kile kinachosemwa na mtu anayejua fika kuwa hajali hisia zake, haheshimu mawazo yake na haoni thamani yake.  Ndio kusema ili binadamu aweze kukusikiliza lazima kwanza ajiridhishe kuwa unamjali. Tunachojifunza hapa ni kwamba ukweli usioambatana na upendo unachukuliwa kama ukatili. Unapomwambia mtu ukweli bila kumwekea mazingira ya kujisikia unamjali na kumpenda, hutafsiri ukweli huo kama njia ya kumdhalilisha na hatakubali.  Siku nyingine kabla hujasema ukweli kama ulivyo, jiulize; unajali vya kutosha? Unampenda unayetaka kumwambia ukweli? Unatumia lugha inayoonesha kuheshimu utu wake? Ukweli usiotanguliwa na utu una tabia ya kupuuzwa. Christian Bwaya ni Mhadhiri wa Saikolojia, Chuo
Kikuu cha Kikatoliki Mwenge (MWECAU). Twitter: @bwaya, Simu: 0754 870 815