*JOSEPH HIZA NCHI ya Norway inajivunia kuwa na Mfuko mkubwa zaidi
duniani wa Utajiri wa Dola au Sovereign Wealth Funds (SWF),
shukrani zikiendea miaka mingi ya ukubwa wa bei ya mafuta na gesi katika soko
la dunia. Kutuna kwa mfuko wake huo, kiasi cha kuziacha mbali
nchi nyingi zenye mifuko kama hiyo duniani, kumewafanya Wanorway wote nchini
humo kuwa mamilionea. Kutokana na kuhakikiwa ustawi wa maisha katika kila
nyanja, kwa miongo kadhaa sasa, Wanorway ni miongoni mwa jamii zenye viwango
vya juu vya ustawi wa kijamii duniani. Na kwa sababu hiyo ni miongoni mwa jamii zenye viwango
vya juu vya furaha zaidi duniani. Taifa hilo la Nordic limethibitisha kuwa na usimamizi wa
fedha wa kipekee, ikizitumia kwa hekima kipindi ambacho mataifa mengine
yanahaha kujinasua kutoka mlima wa madeni. Nchi nyingi duniani zikiwamo za Afrika zimeanzisha SWF
kwa ajili ya uwekezaji unaotokana na sekta zinazohusiana na mapato kutokana na
rasilimali zilizobarikiwa katika ardhi zao kwa manufaa na maendeleo ya mataifa
husika. Kwa maneno mengine SWF ni mifuko ya uwekezaji
inayomilikiwa na serikali za mataifa husika kwa minajiri ya kuwekeza katika
mali halisi au fedha kama vile hisa, dhamana za serikali, mali zisizohamishika,
madini ili kunufaisha jamii zao. Hali kadhalika inaweza kuwa katika uwekezaji mbadala kama
vile mfuko wa mitaji binafsi na au mfuko wa akiba kwa ajili ya sekta ya nishati. Mara nyingi zaidi uwekezaji wa SWF
huvuka mipaka kwa maana ya kwenda kuwekeza katika nchi nyingine. Lengo la kufanya hivyo ni kuepuka matatizo yanayoweza
kujitokeza nyumbani ikiwamo mfumuko wa bei au kushuka kwa uchumi iwapo
uwekezaji utajikita ndani tu. Sehemu kubwa ya SWF huendeshwa na mapato kutokana na
mauzo ya bidhaa nje au kutoka akiba ya fedha za kigeni zilizopo Benki Kuu. Wakati mwingine SWF huweza kudhibitiwa na benki kuu
ambayo inakusanya fedha wakati ikisimamia mfumo wa kibenki wa serikali kwa
ajili ya ukuaji wa uchumi na mtiririko wa fedha kwa mwaka. SWF ya Norway ukiwa umeanzishwa mwaka 1990, unamiliki
karibu asilimia moja ya soko la hisa duniani, pamoja na dhamana za serikali na
mali zisizohamishika zilizotapakaa kuanzia London, Uingereza hadi Boston nchini
Marekani. Norway inatengeneza fedha kwa ajili ya mfuko huo kutokana
na kodi zinazotokana na mafuta na gesi, umiliki wa visima vya mafuta na mgao
kutoka asilimia 67 ya hisa katika kampuni kubwa kabisa ya nishati ya nchi hiyo,
Statoil ASA (STL). Mapato ya ziada hukusanywa na Mfuko wa Kimataifa wa Akiba
wa Serikali. Kwa mujibu wa takwimu za awali katika tovuti ya benki
kuu, ambayo inasimamia mfuko huo, ulifikisha kroner trilioni 5.11 sawa na dola
bilioni 828.66. Hiyo inakokotolewa zaidi ya mara milioni moja ya takwimu
rasmi za idadi ya watu nchini Norway, ambayo inasimama katika watu 5,096,300. Kiwango hicho ni sawa na pauni 100,000 za Uingereza au Sh
milioni 250 za Tanzania kwa kila Mnorway. Imekuwa mara ya kwanza kwa mtu mmoja nchini humo kumiliki
kroner milioni moja, msemaji wa Benki Kuu ya Norway, Thomas Sevang alisema. Hata hivyo, haina maana Wanorway watagawiwa fedha hizo au
kuzitumia bali zitahifadhiwa kwa manufaa yao ya baadaye na kwa vizazi vijavyo. Norway imefanikiwa kukabiliana na changamoto zinazotokana
na ugunduzi wa nishati ya mafuta tangu mwaka 1969 katika Bahari ya Kaskazini. Waziri wa Fedha, Siv Jensen aliliambia Shirika la Habari
la Reuters kwamba mfuko huo uitwao Mfuko wa Akiba wa Serikali, umesaidia
kukabiliana na changamoto zisizotabirika za bei ya mafuta na gesi. Norway ni muuzaji namba saba wa mafuta duniani. ‘Nchi nyingi zimeanzisha mapato ya muda kutokana na
rasilimali zilizopo kutengeneza ustawi unaokaa kwa muda mfupi, ambao hufuatiwa
na vipindi vigumu, anasema. Mfuko huo ambao ni sawa  na asilimia 183 ya pato la
taifa la Norway (GDP) la mwaka 2013, unatarajia kufikisha asilimia 220 mwaka
2030. ‘Mfuko umefanikiwa kutokana na ukweli kwamba Bunge
limeweza kutenga fedha kwa ajili ya wakati ujao. Kuna mifano mingi ya nchi
ambazo hazijaweza kufikia lengo kama hili, alisema Oeystein Doerum, mchumi mkuu
katika masoko ya Benki ya Uwekezaji ya Norway (DNB). Norway ilikuwa imechukua tahadhari ya kuepuka makosa ya
baadhi ya nchi ambazo hushuhudia kipindi cha neema kabla ya kuvurugika
kutokeapo matatizo ya kiuchumi  kwa kuwekeza nje ya nchi badala ya
nyumbani. Serikali huweza kutumia asilimia nne ya mfuko huo kila
mwaka nchini humo, ikiwa ni zaidi kidogo ya mapato ya mwaka ya uwekezaji. Pamoja na utajiri wake wa mafuta, Norway imesita kufanya
mageuzi au kupunguza ruzuku zisizoweza kufikiriwa popote pale duniani. Miongoni mwa ruzuku zinazotolewa ni pamoja na ile kwa
ajili ya sekta ya uzalishaji maziwa, ambapo hulenga kusaidia kuwaweka katika
hali ya joto ng’ombe wa maziwa katika eneo hilo lenye baridi kali la Aktiki. Hata hivyo, wachambuzi wa mambo wanaonya kwamba ustawi
unaoshuhudiwa kiasi cha kuwadekeza wananchi, unaweza kuwafanya Wanorway wasite
kufanya kazi. ‘Mmoja kati ya watu watano mwenye umri wa kufanya kazi
nchini humo hupokea aina fulani ya bima ya jamii badala ya kufanya kazi,’
Doerum alisema pamoja na kwamba kiwango cha ukosefu wa ajira nchini humo
kinasimama katika asilimia 3.3. Lakini pia pamoja na neema hiyo maisha ya Norway bado
ni ghali mno. Mjini Oslo, ambako glasi ya bia inauzwa kwa pauni tano
sawa na Sh 12,500 ni ghali zaidi duniani kwa mujibu wa jarida la uchumi, The
Economist. Aidha chakula cha usiku kwa watu wawili katika
migahawa ya wastani kwa bei ya chini ni pauni 200 za Uingereza sawa na Sh
500,000.