Wagombea urais Atiku Abukabari (kushoto) na Rais Muhammadu Buhari. JOSEPH HIZA NA MTANDAO  KATIKA siku
waliyotarajia kutimiza haki yao ya kidemokrasia ya kuwachagua viongozi wao;
rais na wabunge wa taifa, Wanigeria waliokata tamaa walilazimika kubadili
mpango wao huo wa siku hiyo. Ni kwa vile
saa chache kabla ya upigaji kura kuanza, Tume Huru ya Uchaguzi (INEC)
ilitangaza uamuzi wa kuahirisha chaguzi hizo kwa wiki moja. Kutokana na
muda wa tangazo hilo saa nane usiku za Nigeria, mamilioni ya wapiga kura—hasa
wale wasiofikiwa na intaneti pamoja na mitandao ya jamii walikuja kubaini hilo
wakati walipoamka wakiwa wanajiandaa kwenda vituoni, asubuhi ya siku hiyo ya
Jumamosi ya Februari 16.  Kuna ripoti
ya baadhi ya watu kupanga foleni mapema kabla ya kujikuta kwa mshangao wa kutoamini
wanachoambiwa kuwa uchaguzi huo haupo siku hiyo. Sasa
uchaguzi wa Rais na Bunge la Taifa utafanyika mwishoni mwa wiki hii, Jumamosi
ya Februari 23 huku zile za ugavana na wabunge wa majimbo zikiwa pia
zimesogezwa hadi Machi 9 badala ya tarehe ya awali ya Machi 2. Macho na
masikio ya wengi yalielekezwa kwa uchaguzi wa rais wenye ushindani mkali
miongoni mwa wagombea wakuu wawili; Rais Muhammadu Buhari na Makamu Rais wa
zamani Atiku Abubakari. Ni uchaguzi
unaokumbushia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC), wakati Tume Huru ya
Uchaguzi (CENI), ambayo licha ya changamoto lukuki ikiwamo kuunguliwa kwa
maghala yake ya kuhifadhi vifaa vya kura, huku vingine vikiwa bado kuwasili
iliwahakikishia Wakongo kuwa uchaguzi utafanyika kama ilivyopangwa Desemba 23,
2018. Lakini ikiwa
zimebaki siku chache tu ikatangaza kuahirisha hadi Desemba 30 kwa sababu hizo
za mchewesho licha ya awali kudai lije jua au mvua msamiati wa kuahirisha
haupo!. Nchini
Nigeria, Mwenyekiti wa INEC, Mahmoud Yakubu, ndiye aliyetangaza uamuzi huo,
ambao pia ulipingana na ule wa mara kwa mara uliowahakikishia Wanigeria na
waangalizi wa kimataifa kuwa timu yake imejiandaa kikamilifu kuendesha uchaguzi
huo. Tume
ilieleza kuwa sababu ni za kilojistiki na uendeshaji hasa baada ya kuunguliwa
kwa ofisi zake na kuchelewa kwa vifaa, yakiwa mazingira kama yale yaliyosogeza
chaguzi DRC. Licha ya
umuhimu wa kuchukua hatua hiyo, yaani uamuzi mgumu wa kuahirisha, ambao iwapo
sababu zina nia njema ndani yake bila ushawishi wowote wa kisiasa, unaendana na
msemo wa bora lawama ya kusogeza uchaguzi kuliko fedheha, ambayo wangeipata
iwapo uchaguzi ungefanyika huku mambo yakiwa ovyo vituoni. Lakini
pamoja na hilo, kuahirishwa hata kama kulikuwa na sababu za msingi, kunaashiria
uzembe wa hali ya juu ndani ya tume hizo zote za DRC na Nigeria.  Ni kwa vile
zilikuwa na muda wa kutosha kuweka mambo sawa na kuhakikisha uwezekano wa
vihatarishi vyovyote vya kuahirisha vinadhibitiwa. Kusogeza
chaguzi kwa wiki moja tu kunaashiria uzembe huo; huo ni muda mchache mno, ambao
matatizo yaliyokwamisha kufanyika kama ulivyopangwa yangeweza kuzibwa au
tahadhari zote kuchukuliwa kuhakikisha hayatokei na kusababisha ahirisho hilo. Kwamba muda
huo hauwezi kulinganishwa na miaka minne ya maandalizi na hivyo changamoto
zilizoshughulikiwa kipindi hicho zingeweza kutatuliwa ndani ya kipindi hicho
kirefu huku wakiwa wamepatiwa bajeti ya dola milioni 544.  Wengi wa
Wanigeria ikiwamo vyama vya siasa na wanasiasa walilaani uamuzi wa INEC na
kumkosoa vikali Yakubu kwa ahirisho hilo lenye maumivu na gharama kubwa kwao. Kwa upande
wake INEC haikufichua mara moja gharama za kifedha za kuahirisha, ingawa
wachambuzi wanasema zinafikisha bajeti karibu na dola bilioni moja. Lakini kwa
raia wa kawaida, athari za kusogezwa kwa wiki moja zinaumiza na katika kesi
nyingine zina gharama kubwa mno kwao. Kwa vile
Wanigeria hupiga kura tu katika vituo, ambavyo walijiandikisha tu, chaguzi
nchini humo kwa kawaida huhusisha mipango makini mno na ghali ya safari. Watu ambao
wamehama makazi, wamebadili ajira au kuondoka nchini humo hulazimika kurudi
katika vituo walivyokuwa wamejiandikisha kupiga kura huko nyuma. Kwa maana
kwamba wengi hulazimika wanapowasili kuishi katika nyumba za wageni ama hoteli
kama si kujishikiza kwa marafiki au ndugu kutokana na kutokuwa na makazi katika
maeneo hayo waliyoyahama. Tayari kuna
ripoti ya Wanigeria wengi waliopanda ndege kutoka Ulaya, Asia na Marekani,
ambao mipango yao hiyo imevurugika vibaya na kuwaacha njia panda iwapo waingie
gharama nyingine au waachane na habari za kupiga kura.  Ndani ya
nchi kusafiri kwenda majimbo na maeneo mengine kupiga kura kumekuwa suala la
kawaida nchini humo. Kwa sababu
hiyo watu wengi watakwama katika maeneo mengi mbalimbali na watabakia machaguo
matatu; Kurudi
nyumbani na kisha kurudi tena vituo vya uchaguzi, kitu kitagharimu fedha za
ziada; kuongeza mkao wao katika maeneo hayo ya kupiga kura kwa wiki moja zaidi
kitu ambacho ni gharama za ziada au; Kuamua
kurudi nyumbani na kuamua kuachana na habari ya upigaji wa kura, kitu ambacho
ni kujinyima wenyewe haki yao ya msingi na kidemokrasia. Shule pia
zilikuwa tangu mwanzo zimejipanga kwa kuzingatia ratiba ya awali ya INEC,
ambayo pamoja na mambo mengine ziliruhusu wanafunzi kurudi walikojiandikisha
kupiga kura, kupanga tarehe za mitihani na mengineyo. Uchumi
unaoyumba wa Nigeria pia umeathirika kutokana na biashara kulazimika kwa mara
nyingine kufungwa ili kupisha uchaguzi baada ya awali kufanya hivyo wiki
iliyopita. Aidha
kuahirisha uchaguzi kutaathiri mwitikio wa wapiga kura miongoni mwa Wanigeria
milioni 84 waliojiandikisha kwa tukio hilo kwa namna nyingi. Katika wiki
moja hiyo kuna uwezekano wa wapiga kura wengi kutoweza kupiga kura au kutokuwa
tayari kusafiri tena kwenda kupiga kura mbali na wanapoishi kwa sasa. Hilo ni
tatizo kwa taifa ambalo hivi karibuni limekuwa likihaha na mwitikio mdogo wa
wapiga kura kama ilivyoshuhudiwa katika uchaguzi wa urais wa mwaka 2015.  Baada ya
kuuchelewesha kwa wiki sita, ni asilimia 33.5 tu ya waliojiandikisha kupiga
kura walijitokeza katika uchaguzi huo. Ndiyo maana
tangazo la INEC la kuahirisha uchaguzi huo lilikumbana na hasira, ghadhabu na
hali ya kukata tamaa miongoni mwa Wanigeria wengi.  Wengi
wanailaumu kwa hatua hiyo kufanyika saa chache kabla ya uchaguzi, wanaona
ingekuwa bora taarifa ingepatikana mapema ili waweze kurekebisha mipango yao na
kuepuka kuingia gharama za kisaikolojia na kifedha bila msingi wowote. Na zaidi
wanauchukulia, uamuzi huo wa ghafla wa INEC kama dharau kwao na usiozingatia
athari zitakazowapata raia. Licha ya
tangazo hilo kukiri ‘uamuzi mgumu’ kitu ambacho ni kweli kutokana na athari
zake kwa raia, taifa na heshima yake (Tume) kitaifa na kimataifa kwa ujumla,
hakukuwa na taarifa ya kuomba radhi kwa hatua hiyo inayotokana na uzembe wao
wenyewe au kukiri athari za kufanya hivyo zitakazowakumba raia hasa baada ya
awali INEC kudai kwa msisitizo mkubwa hakuna uwezekano wa kuahirisha saa 12
kabla ya tangazo lake lililodhihirisha ukinyonga!. Kiukweli,
uamuzi wa INEC ulihatarisha maisha ya maelfu ya vijana wa Nigeria. Kote nchini
Nigeria vijana hawa waliachwa bila kulindwa, bila usalama katika vituo vya
kura. Aidha kuna
waangalizi wa kimataifa kama vile Umoja wa Mataifa, ECOWAS, Umoja wa Ulaya
pamoja na Taasisi za kimataifa za Marekani, International Republican Institute
(IRI) na National Democratic Institute (NDI) zilizokuwa zimejiandaa kwa jukumu
hilo siku hiyo. Katika
taarifa yao ya pamoja taasisi hizo zilisema wakati INEC ikiwa imepiga mahesabu
vibaya juu ya changamoto zinazohusiana na usimamizi wa chaguzi, lakini pia
ilikuwa bora zaidi kusogeza uchaguzi kuliko uwezekano wa kura kuvurugika siku
ya uchaguzi kwa matatizo ya kilojistiki. Lakini kuna
uwezekano wa kuwa na waangalizi wachache wakati utakapofanyika Jumamosi hii
kutokana na tarehe mpya kutokuwa katika mipango yao, hali inayoweza kuathiri
uhalali wa uchaguzi huo. Aidha bila
shaka vyama vyote vya siasa ambavyo vina wagombea wanaoshiriki chaguzi vina
uwezekano wa kuathirika na ahirisho hilo. Vyama hivyo,
bila kujali nguvu yao ya kisiasa vilimimina maelfu ya mawakala wa uchaguzi
sehemu kadhaa za nchi kusimamia mchakato huo. Na hivyo ni
gharama kubwa kwao kurudia zoezi hilo. Ni tofauti na INEC, ambayo
imehakikishiwa bajeti ya ziada na Hazina ya Taifa, wakati vyama vya siasa
vikilazimika kutafuta rasilimali nyingine ili kuwapanga mawakala wao. Iwapo INEC
ingetangaza mapema angalau siku mbili au tatu lakini zaidi wiki moja kabla,
waangalizi wa uchaguzi pamoja na vyama hivyo visingeingia gharama za kupeleka
mawakala au waangalizi wao vituoni. Matukio
mengine yaliyokuwa yamepangwa kufanyika katika tarehe mpya za uchaguzi ni
pamoja na harusi, mazishi, sherehe za uzinduzi fulani na mengineyo
vimeathirika. Baadhi ya
matukio haya yaliyopangwa yalikuwa yamesogezwa ili kutogongana na tarehe za
awali za chaguzi. Aidha
makundi mbalimbali mengine ikiwamo vyombo vya usalama vimeathirika bila kusahau
INEC yenyewe ambayo licha ya kutokuwa na wasiwasi na bajeti kwa mgongo wa
walipa kodi, taswira yake imeharibika vibaya ndani na nje ya Nigeria. 