ANDREW MSECHU KUTOKA katika chanzo chake wilayani Mwinilunga, iliyopo
mpakani mwa Zambia, Angola na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC), Mto
Zambezi unasafirisha maji yake umbali wa kilometa 2700 na kuyamwaga katika
Bahari ya Hindi. Mto huo unaoshika nafasi ya nne kwa urefu barani Afrika,
unasafirisha maji yake kupitia nchi nne, ambazo ni Zambia kilipo chanzo chake,
Angola, Namibia na Botswana, kisha kuambaa tena katika mpaka wa Zambia na
Zimbabwe na kuingia Msumbiji ambapo huenda kukutana na bahari ya Hindi. Kwa mujibu wa taarifa, chanzo cha mto huo ambao unashika
nafasi ya nne baada ya Mto Nile, Mto Congo na Mto Niger kiko katika mwinuko
unaofikia meta 1500 kutoka usawa wa bahari. Mto huo unatajwa kupokea maji mengi zaidi kutoka Ziwa Nyasa
ambalo linachangia zaidi ya asilimia 11, maji ambayo yanatoka katika mito minne
mikubwa yenye vyanzo vyake kutoka Tanzania inayoingiza asilimia 60 ya maji
kwenye ziwa hilo. Waziri wa Maji, Profesa Makame Mbarawa, anasema kumekuwapo
matatizo mengi yanayosababishwa na uharibifu wa mazingira ambayo
yasipodhibitiwa yanaweza kuvuruga kabisa uwezo wa asili wa mto huo. Anasema ongezeko la watu katika vyanzo vya maji, mabonde
muhimu yanayotiririsha maji imekuwa changamoto katika matumizi sahihi ya maji,
suala linalohitaji ushirikiano wa pamoja kulitafutia ufumbuzi. Akizungumza katika Mkutano wa Sita wa Baraza la Mawaziri wa
nchi zilizo chini ya Kamisheni ya Bonde la Mto Zambezi (ZAMCOM), Profesa
Mbarawa anasema changamoto iliyopo kwa sasa inahusu mabonde yote kutokana na
ongezeko la watu kwamba, sasa matumizi ya maji yanaongezeka pia. “Kubwa linalosumbua katika mabonde na mito yote ni uchafuzi
wa mazingira ambao umekuwa mkubwa hivyo, kuchangia kupunguza vyanzo vya maji. “Pia kuongezeka kwa ukakaji miti kumechangia kuharibu
mazingira hivyo, tunahitaji kudhibiti na kuzikabili changamoto hizo ili
kuhakikisha vyanzo vyote vinalindwa ipasavyo,” anasema. Anasema jambo linalomsumbua kwenye mabonde yote ni
uharibifu wa mazingira kwa sababu uendelevu wa mabonde yote unategemea jinsi
serikali za nchi zote zenye vyanzo vya maji na mabonde yanayonufaika
wanavyopambana kukabiliana na uharibifu wa mazingira. Anasema kama nchi hizo zisipopambana vizuri na uharibifu wa
mazingira itafikia pahala hata hayo maji yaliyopo yatazidi kupungua na
hayataweza kutosha hivyo, ni vyema kupambana ipasavyo na uharibifu huo ili
kuhakikisha maji yaliyopo yanatosha sasa na siku zijazo. Waziri Mbarawa anasema japokuwa Tanzania hainufaiki moja kwa
moja na maji ya Bonde la Mto Zambezi, ni nchi muhimu katika ustawi wa bonde
hilo kwa kuwa inachangia kwa kiasi kikubwa maji yanayostawisha mto huo ambayo
hutumika kwa matumizi ya nyumbani, kuendeshea umeme, viwandani na umwagiliaji. Mbarawa anasema kupitia wizara
yake anawajibika kuendeleza ushirikiano na wadau wengine kwenye utekelezaji wa
mkataba wa kamisheni ya Bonde la Mto Zambezi (Zamcom) ulioanza kutekelezwa
rasmi kisheria mwaka 2011. Anasema kamisheni hiyo iliundwa
kwa lengo la kusimamia rasilimali za maji ya Mto Zambezi ambapo nchi nane
zinatekeleza mkataba unaoanzisha kamisheni hiyo. Nchi hizi ni Angola, Botswana,
Msumbiji, Malawi, Namibia, Zambia, Zimbabwe na Tanzania. “Shughuli zote za usimamizi wa
bonde zinafanywa na Sekretarieti za Zamcom (Zamsec) kwa niaba ya nchi
wanachama. Makao makuu ya kamisheni hii yapo mjini Harare, Zimbabwe,” anasema. Anasema Tanzania ni mwanachama wa
kamisheni hii kupitia Bodi ya Maji ya Bonde la Ziwa Nyasa, ambapo ndiko kilipo
chanzo cha Mto Shine ambao maji yake yanaanzia katika Ziwa Nyasa na kuyamwaga
Mto Zambezi. “Kwa kuwa Tanzania ni sehemu ya Bonde
la Ziwa Nyasa kutokana na sababu hii, inakuwa pia sehemu ya Bonde la Mto
Zambezi, hivyo kuwa na jukumu la kuhakikisha rasilimali zote za bonde hilo
zinasimamiwa vyema,” anasema. Anasema Tanzania ambayo mwaka huu
imeachia uenyekiti wa mzunguko unaopokezana miongoni mwa nchi hizi nane,
inaendelea kuwajibika katika nafasi ya usimamizi kwenye ngazi ya wataalamu. Anasema jukumu lake kuu ni
kusimamia na kuongoza sekretarieti ya Zamcom ili itimize majukumu yake kwa
kushirikiana na mawaziri wa nchi saba zilizobaki. Faida za Zamcom Waziri Mbarawa anasema faida
zilizopatikana kutokana na kamisheni ya Zamcom ni kufanya tathmini ya hali ya
mazingira ya Bonde la Mto Zambezi inafanyika na kupitishwa. Jukumu jingine ni kutoa miongozo
ya namna ya kubadilishana takwimu, mfumo wa kubadilishana, kutumia na kuhifadhi
takwimu za rasilimali za maji na kuandaa mchakato wa kutoa mafunzo kwa nchi
wanachama juu ya usimamizi wa rasilimali za maji. Anasema fainda nyingine ni
uandaaji wa mpango mkakati wa Zamcom unaohusisha miradi ya maendeleo ya
umwagiliaji, umeme, uvunaji wa maji ya mvua na usambazaji wa maji kukamilika. “Pia uwapo wa kamati ya kitaifa ya
wadau ambayo tayari imeshaundwa na kuundwa kwa jukwaa la wadau kikanda
linalohusisha wadau kutoka nchi zote nane wanachama wa Zamcom ni mambo
yanayosaidia kuimarisha usimamizi wa maji ya mto huo,” anasema. Nafasi
ya vyanzo vya maji Waziri Mbarawa anasema katika kuwa na vyanzo vingi vya maji,
kwa Afrika nchi inayotajwa kuongoza ni Msumbiji, Zambia, Sudan Kusini na
Tanzania inakuwa ya nne, lakini bado wananchi wake hawajafikiwa na maji ya
kutosha. “Kuwa na maji mengi ni suala moja na kuwafikishia watu
wengi maji ni suala jingine. Nchi hizo zina vyanzo vingi lakini hayajawafikia watu
wengi kwa sababu miradi mingi imejengwa kwa viwango vya chini, hatua ambayo
Serikali imeamua kuwekeza fedha nyingi zaidi kuhakikisha sasa inafikia viwango
vinavyotakiwa,” anasema. Profesa Mbarawa anasema wamekuwa wakishirikiana kuendeleza
rasilimali watu, miradi midogo inayohusiana na mto huo kupitia mipango endelevu
ya miaka 20 ijayo ili kuhakikisha Ziwa Nyasa linakuwa endelevu na Mto Zambezi
unaendelea zaidi. Naye Mkurugenzi Msaidizi Wizara ya Maji, Sylvester Matemu, anasema
kwa sasa Bonde la Mto Zambezi linatarajiwa kuhudumia watu milioni 40 katika
nchi nne ambazo mto huo unapita. Anasema kuna tatizo la mabadiliko ya tabia nchi
yanayosababisha maji kupungua hivyo, nchi zote zinalazimika kukaa pamoja ili
kuwa na mipango ya kulinda rasilimali ya maji hayo. Matemu anaeleza kuwa kuna mito minne ndani ya Tanzania
inayoingiza asilimia 60 ya maji kwenye Ziwa Nyasa na kwamba japokuwa eneo la
Tanzania kwenye mto Zambezi ni asilimia 2.7 pekee, ndiyo inayochangia kiasi
kikubwa kwenye maji yanayowenda mto Zambezi. Anasema hiyo ndiyo inayoifanya Tanzania kuwa muhimu katika
kamisheni hiyo kwa kuwa wakati wa kupanga mipango ya miradi ya matumizi ya maji
katika mito inayoingiza maji Ziwa Nyasa, inatakiwa kuangalia pia athari za maji
hayo iwapo itaathiri mtiririko wake. ends