AVELINE KITOMARY SARATANI ya shingo ya kizazi ni aina ya saratani inayotokea katika chembechembe za shingo ya kizazi, ambayo ni sehemu ya chini ya mji wa mimba (uteri) inayoungana na uke.  Aina mbalimbali za virusi aina ya papilloma wamethibitishwa kusababisha saratani hii ambayo hujitokeza kwa wingi miongoni mwa wanawake duniani kote, hususani wenye umri kati ya  miaka 20 hadi 39. Saratani ya shingo ya kizazi ni ya pili miongoni mwa zile zinazowapata
wanawake ambapo wagonjwa wapya wapatao 529,828 hugunduliwa kila mwaka sawa na asilimia
85 wakiwa ni katika nchi zinazoendelea.  Inabakia kuwa ya pili baada ya saratani ya matiti kwa kusababisha vifo
vitokanavyo na saratani, ambapo huchangia asilimia 10 ya vifo vitokanavyo na
saratani mbalimbali kwa wanawake. Inakadiriwa kuwa zaidi ya wanawake 275,000
hufa kila mwaka kwa ugonjwa huu, idadi kubwa ni kutoka nchi
zinazoendelea ikiwamo Tanzania. AINA ZA SARATANI YA SHINGO
YA KIZAZI Kuna aina mbili za
seli kwenye shingo ya kizazi (cervix), ambazo ni squamous cell na glandular cells,
hivyo saratani ambayo huanzia kwenye seli za squamous huitwa “squamous cell carcinoma” nainayoanzia kwenye seli za
glandular huitwa “adenocarcinoma”.
Jambo muhimu la kufahamu ni kwamba inapoanza huwa ni vigumu kuigundua kwa
sababu haioneshi dalili zozote, kwahiyo unaweza usigundue hadi pale inapofikia
hatua mbaya, ambapo dalili kama kutokwa na majimaji au maumivu wakati
wa tendo la ndoa huonekana.  Seli za saratani ya
shingo ya kizazi  hukua taratibu na huchukua miaka michache kwa seli za
kawaida kubadilika kuwa seli za saratani, ndio maana inashauriwa kufanya vipimo
mara kwa mara ili kugundua mapema. Akizungumzia ugonjwa huu, Mkurugenzi wa Taasisi ya Saratani
wa Ocean Road, Dk. Julius Mwaisalage, anasema saratani ya mlango wa kizazi ni
ya kwanza kwa kuwashambulia wanawake huku wengi wao wakichelewa kufika
hospitalini kwa wakati. Kwa mujibu wa Dk. Mwaisalage, wagonjwa wengi hufika wakiwa
na hatua ya tatu hadi ya nne, ambayo ni mbaya zaidi hii ni kutokana na sababu
mbalimbali. Januari ya kila mwaka, wataalamu wa magonjwa ya saratani huhamasisha
upimaji na kutoa elimu kuhusu saratani ya mlango wa kizazi, ambapo huchochea
wanawake kupima saratani. Hata hivyo, kutokana na kampeni zinazoendelea kufanyika kuhamasisha
upimaji wa saratani, wanawake wameonekana kuendelea kujitokeza kwa wingi. MWAMKO WA KUPIMA  Wataalamu wanasema mwamko wa wanawake kupima saratani ya
mlango wa kizazi sasa umeongezeka maradufu ikilinganishwa na miaka
iliyopita. Meneja
wa Kitengo cha Uchunguzi wa Saratani na Elimu kwa Umma, katika Taasisi ya Saratani
Ocean Road (ORCI), Dk. Maguha Stephano, anasema kwa kipindi cha mwaka jana, jumla
ya wanawake 3,567 waliweza kupima saratani ya mlango wa kizazi ambapo kati yao
124 sawa na asilimia 7.3 walikutwa tayari wana mabadiliko ya awali ya saratani
na 187 sawa na asilimia 5.2 walikutwa tayari wana ugonjwa huo. Dk.
Maguha anasema katika kipindi cha miaka ya nyuma, kutokana na mwamko mdogo
wengi wao waligundulika wakati saratani ikiwa katika hatua za mwisho hali
ambayo ilikuwa ngumu kupata matokeo mazuri ya tiba dhidi ya ugonjwa huo. Ingawaje
idadi ya wapimaji wa awali inaongezeka lakini bado kuna asilimia kubwa ya
wanawake wanaochelewa hasa wale walioko maeneo ya mbali na huduma za afya au
kutokuwapo kwa ugunduzi wa haraka wa saratani hiyo. “Miaka
ya nyuma ni wanawake wachache walikuwa wakija aidha wenyewe au kwa
kuhamasishwa kuja kuchunguzwa afya zao, lakini leo hii kuna ongezeko kubwa. Maguha
ambaye pia ni daktari bingwa wa magonjwa ya saratani ORCI, anaongeza:
“Hawa wenye mabadiliko ya awali tuliwapa tiba ili kuyazuia yasiwe
saratani. “Ambao
tayari tuliwakuta na ugonjwa, tuliwaingiza kwenye mfumo wa matibabu, wanaendelea
kutibiwa hapa ORCI,” anasema Dk. Maguha. Anawashauri
wanawake kuendelea kujenga utamaduni wa kuchunguza afya zao mara kwa mara kujua
mapema iwapo wamepata maambukizi, hii itawasaidi kuondokana na maumivu na vifo. Anaishauri
jamii kuhakikisha inawapeleka wasichana wadogo wenye umri wa kuanzia miaka tisa
hadi 14 kupatiwa chanjo dhidi ya kirusi hicho katika vituo vya kutolea huduma
za afya. “Mwanamke
hupata maambukizi ya kirusi hiki bila kujua. Kunasababu nyingi zinazofanya
kirusi hiki kusababisha saratani, hivyo endapo wasichana watapata chanjo
itakuwa rahisi kuepuka ugonjwa huo.  “Chanjo
ya HPV ni salama, huchanjwa wasichana wadogo ili kuwakinga dhidi ya kirusi
hiki, kwa sababu wengi huwa ni wale ambao bado hawajaanza kujihusisha na ngono
hivyo hata watakapoanza itakuwa kinga kwao,” anasema. WALIOKO HATARINI KUPATA  Dk.
Maguha anasema kwa asilimia 99 saratani ya mlango wa kizazi husababishwa na
kirusi cha HPV ambacho hutoka kwa mwanamume na kwenda kwa mwanamke kwa njia ya
kujamiiana. Anaeleza
kuwa kwa kiasi kikubwa watu walioko hatarini zaidi ni mwanamume au mwanamke anayejihusisha
na uhusiano wa mapenzi na zaidi ya mpenzi mmoja. “Kihatarishi
kingine ni msichana kuanza ngono katika umri mdogo, uvutaji wa sigara kwa
wanawake, hii inaweza kufanya virusi hivyo kutengeneza saratani. “Kuna
sababu za kimaumbile au kijenetiki mfano kama mtu mwenye kinga ambayo iko chini,
naye huwa hatarini kupata saratani. “Watu
wenye virusi vya Ukimwi nao wako hatari kupata saratani ya mlango wa kizazi
kutokana na kushuka kwa kinga ya mwili, lakini hii haimaanishi kuwa kila mwenye
kirusi hicho anapata saratani, bali hutegemea na kiwango chake cha kinga. “Tafiti
zinaonesha kuwa wale wanaojisafisha sehemu za uke kwa kujiingiza vidole wako
hatarini kwa sababu huwa wanaondoa bakteria walinzi waliopo ukeni. Ukiwaondoa hao
bakteria, virusi wanaweza kujibadilisha na kuwa saratani. “Kuna
wanawake wengine wanatabia ya kujiwekea vitu vyenye kemikali kama sabuni mara
wengine wanaweka asali au ndimu ili kuwaridhisha wanaume, vitu hivi vinaua wale
bakteria walioko sehemu za uke na vingine husababisha mchubuko, hivi vyote ni
hatari kwa mwanamke,” anabainisha Dk. Maguha. INATIBIKA
 Kwa
mujibu wa Dk. Maguha, endapo mgonjwa atawahi hospitalini mapema akiwa katika
hatua ya kwanza na ya pili, anaweza kutibiwa na kupona kabisa aina hiyo ya
satarani. Anasema
endapo mgonjwa atachelewa kufika hospitalini, uwezekano wa kupona kabisa huwa ni
mdogo kutokana na kusambaa zaidi. “Haya
mabadiliko ya saratani huchukua muda mrefu kama miaka 15 hadi 20 kwa hatua ya
kwanza. Hatua ya pili pia mgonjwa anaweza asione chochote, lakini ya tatu ya nne
anaweza kuanza kuona dalili za kutokwa na damu wakati wa tendo la ndoa au
kutokwa na damu isiyo ya hedhi.  “Ndio
maana wanawake wanashauriwa kuwa na tabia ya kufanya uchunguzi kila mwaka angalau
mara mbili ili ukikutwa na saratani mapema uweze kutibiwa.  Hii
ni kwa sasabu ukiwa hatua za mwanzo unapona kabisa, lakini ya tatu na nne
huwezi kupona bali tutasaidia tu kupunguza maumiavu kwa dawa na mionzi,” anafafanua
Dk. Maguha. JUHUDI
ZINAZOENDELEA Kwa kipindi hiki kumekuwapo na ongezeko la wagonjwa wa
saratani wanaofika hospitalini, hii ni kutokana na mwamko wa jamii kuelewa
kuhusu vyanzo na athari za saratani kwa jamii na uchumi kwa ujumla.  Anasema katika kipindi cha miaka minne, wagonjwa waliopata
huduma za uchunguzi na tiba waliongezeka kutoka 40,885 mwaka 2015/16 hadi
kufikia 64,747 mwaka 2018/19. Mkurugenzi wa Taasisi ya Saratani wa Ocean Road, Dk. Julius
Mwaisalage, anasema licha ya wagonjwa wa saratani kuwa wengi, juhudi mbalimbali
zinafanyika kuhakikisha wanapona. Anasema sasa hivi kuna mafanikio makubwa katika sekta ya
afya ambapo miundombinu imeboreshwa kama ujenzi wa vyumba maalum vya mashine za
mionzi ‘bunkers’. Anasema sasa hivi kuna mashine mbili za kisasa kwaajili ya
tiba ya mionzi aina ya LINAC na CT stimulator. “Mashine hizi zinatumia teknolojia ya 3D  na hupatikana katika hospitali yoyote kubwa
ya saratani duniani,” anasema. Anasema tangu mashine hizo kuanza kufanya kazi hapa nchini,
jumla ya wagonjwa 1,141 wameshapatiwa matibabu ambapo wasingetibiwa takribani
wagonjwa 208 wangepelekwa nje ya nchi. “Gharama za kumtibu mgonjwa wa saratani nje ya nchi ni Sh
milioni 50 hadi 75 ikuhusisha vipimo, tiba na kulazwa wodini. “Mwaka 2015/16 wagonjwa 164 wa saratani walipatiwa rufaa
kwenda nje ya nchi na mwaka 2017/2018 ni wagonjwa 25 walipatiwa rufaa, mwaka
217/18 na mwaka 2018/19 ni wagonjwa 14 tu,” anaeleza Dk. Mwaisalage.  Mwisho.