 NA HASSAN DAUDI NI miaka 25 imepita tangu Afrika
Kusini ilipojitoa katika minyororo ya sera ya ubaguzi wa rangi (Apartheid
policy) chini ya Waholanzi, zikiwa ni juhudi kubwa za mwanasiasa mkongwe barani
Afrika, marehemu Nelson Mandela. Wataalamu wa historia watakumbuka kuwa sera
hiyo ilianzishwa mwaka 1948, lengo likiwa ni kuwaweka mbali wazawa wa taifa
hilo na huduma zote muhimu kwa kigezo cha rangi nyeusi ya ngozi zao. Ni katika sera hiyo ndipo
kinapopatikana kisa maarufu cha Waafrika kutakiwa kupisha kiti pindi tu raia wa
Kizungu anapoingia ndani ya basi.  Hata
ujenzi wa shule, hospitali au miundombinu mingine ulitegemea aina ya watu
waliokuwa wakiishi eneo hilo, kwamba wale wenye ngozi nyeusi hawakustahili
chochote kati ya hayo. Hiyo iliwahi kuthibitishwa
na moja kati ya ripoti za tafiti, ikionesha kwamba kufikia mwaka 1996, ni
asilimia nane tu ya watu weusi waliokuwa wakishikilia nyadhifa za utendaji mkuu
katika kampuni za ndani ya taifa hilo. Hata hivyo, licha ya kwamba
ni zaidi ya miongo miwili imepita, kwa macho ya wengi juu ya Afrika Kusini,
bado haionekani kuwa kuna tofauti kubwa kati ya maisha ya wananchi wa taifa
hilo tangu walipoachana na mateso ya ukoloni. “Huwa inanikera sana
kusikia watu wanasema kila kitu kipo sawa tangu sera ya ubaguzi ilipokwisha,
kwamba watu weusi na weupe ni marafiki,” anasema mpiga picha wa jijini Cape
Town, Alice Mann. Labda matarajio ya walio
wengi baada ya kuondoka kwa ukoloni ni kwamba wangepata fursa ya kumiliki
ardhi, huduma bora za afya na elimu, ndoto ambayo imeendelea kusubiriwa bila
mafanikio tangu walipopata uhuru wao mwaka 1994. Kwa upande mwingine,
unaweza kusema ni kutimia kwa kile alichowahi kutamka mzee Nelson Mandela,
aliposema katika moja ya hotuba zake kuwa nchi hiyo haitakuwa huru endapo watu
wengi wataishi bila chakula cha kutosha, mavazi ya kueleweka, huduma bora za
afya na kazi za kujiingizia kipato. Kwa kipindi chote cha
utawala wa kidemokrasia, bado sehemu kubwa ya watu weusi imeendelea kuwa kwenye
mkwamo, hasa katika nyanja ya kiuchumi, hali inayoakisi maisha ya mateso
waliyoishi chini ya sera ya ubaguzi. Hayo yanafanyika licha ya ukweli kwamba
watu weupe ni sehemu ndogo tu (8%) ya idadi ya Waafrika Kusini. Ripoti ya Benki ya Dunia (WB)
inaanika wazi kuwa Afrika Kusini inabaki kuwa nchi yenye pengo kubwa kati ya
walionacho na masikini. Kama ilivyokuwa chini ya sera ya ubaguzi wa rangi, kwa
sasa watu weusi wameachwa mbali linapokuja suala la umiliki wa mali na wengi si
wenye elimu kubwa. “Ukiacha kuwa wanabaguliwa
katika sekta ya ajira, bado hata wakipata nafasi wanalipwa ujira mdogo, mambo
ambayo yalikuwa sugu wakati wa utawala wa Waholanzi nchini humo,” inaeleza
ripoti ya mwaka huu ya WB. Akitoa maoni yake juu ya
hali hiyo, aliyekuwa mgombea urais kupitia Democratic Alliance (DA), ambaye
alibwagwa na Rais Cyril Ramaphosa, Mmusi Maimane, alisema bado wananchi wenye
ngozi nyeusi wanawekwa mbali na mfumo wa fursa za kiuchumi. “Ukweli ni kwamba ukosefu
wa ajira kwa Waafrika Kusini weusi ni asilimia 39, tofauti na weupe ambayo ni
asilimia 8.3,” alisema mwanasiasa huyo aliyeambulia asilimia 21 ya kura za
Uchaguzi Mkuu wa mwaka huu, akikipiku Economic Freedom Fighters (EFF) cha
mwanasiasa kijana, Julius Malema (11%). Aidha, kwa upande wake,
ripoti ya WB ilisisitiza: “Si kwamba unaweza kuponda juhudi za Serikali ya
chama tawala, African National Congress (ANC), lakini ukweli ni kwamba huduma
kama maji safi, umeme, elimu na afya zimekuwa zikiwafikia wachache.” Imefikia hatua hata baadhi
ya maeneo yanaeleweka wazi kuwa ni ya watu weupe, ambayo kwa kiasi kikubwa
yanahakikishiwa huduma zote za kijamii. Mfano mzuri katika hilo ni Jiji la Cape
Town, ambalo ni ngumu kuwakuta Waafrika Kusini weusi wakiinjoi maisha. Kile kinachoendana na hicho
ni kauli iliyowahi kuzua taharuki kubwa nchini humo ya aliyekuwa wakala wa
mashamba, mwanamama Penny Sparrow, alipowafananisha Waafrika Kusini weusi na
nyani. Ikifafanua juu ya pengo
lililopo kiuchumi, ripoti hiyo ya WB inaonesha kuwa familia yenye kipato kizuri,
ambazo nyingi ni za wananchi weupe, inaweza kuizidi hata mara 10 ile masikini. “Ukitazama
idadi ya wanaolala njaa itakushangaza,” inasisitiza ripoti ya WB. Kwa upande wake, Murray
Leibbrandt, profesa wa uchumi wa Chuo Kikuu cha Cape Town, ambaye alifanya
utafiti uliohusisha wananchi 30,000 kuanzia mwaka 2008 hadi 2017, anasema:
“Watu weupe ndiyo sehemu kubwa ya wasomi (hapa Afrika Kusini).”  Madai yake hayatofautiani
na yale ya kuwapo kwa shule nyingi nchini humo, ambazo katika hali ya
kusikitisha, wanafunzi hutengwa kutokana na rangi ya ngozi zao.  Kwingineko, yamekuwa
yakiibuka malalamiko kuwa wanafunzi wenye rangi nyeupe wamekuwa wakiendelea na
masomo hata wanaposhindwa kufikia ‘maksi’ zilizowekwa lakini huwezi kulikuta
hilo kwa wenzao weusi, ambao hulazimika kubaki hapo hadi watakapofaulu. Profesa Leibbrandt anaongeza
kuwa si rahisi kwa nchi kutokuwa na pengo la aina hiyo lakini inaweza kujitamba
kuwa inakwenda vizuri endapo tu itapambana kupunguza kwa kukuza watu wenye
kipato cha kati. “Kiwango cha kutokuwapo kwa
usawa nchini Afrika Kusini kimekuwa kikirithishwa kutoka kizazi kimoja kwenda
kingine, jambo ambalo ni hatari,” anasema msomi huyo. Hivi karibuni, Rais
Ramaphosa alionesha kurejea kwa namna nyingine kile alichokisema Mandela miaka
mingi iliyopita. “Hatuwezi kuwa taifa la watu huru ikiwa wengi wao wanaishi
katika dimbwi la umasikini,” alisema. Kauli yake hiyo inaonesha kuwa
hata viongozi wa juu serikalini wanakiri kuwa wananchi wao hawako huru kama
walivyotarajia baada ya kuitokomeza sera ya ubaguzi. Juu ya sababu ya kuwapo kwa
hali hiyo ya ubaguzi, aliyekuwa Naibu Waziri wa Fedha, Mcebisi Jonas, aliwahi
kusema lazima Serikali ya Afrika Kusini ilipe uzito suala hilo kwa kuwekeza
katika elimu dhidi ya wale wenye vitendo vya ubaguzi. “Hakuna anayezaliwa akiwa
na chuki dhidi ya rangi ya ngozi ya mtu mwingine, hayo ni mafundisho ndiyo
yanayoibua chuki. Ikiwa wanafundishwa hivyo, basi inawezekana wakafundishwa
kupenda (wenzao),” alisema.