Na AVELINE KITOMARY -DAR ES SALAAM  SARATANI ni ugonjwa usio wa kuambukiza
ambao unatokana na mtindo mbaya wa maisha
hasa ukihusishwa na aina ya ulaji na unywaji.
 Ugonjwa huo kwasasa unatajwa kuwa hatari
zaidi duniani kwa kusababisha vifo vya watu
hii ni baada ya kutokutibika kabisa endapo
mgonjwa hatawahi hospitali.
 Saratani zipo zaidi ya 200 lakini kuna zile
ambazo zinaongoza kuwapata watu hasa wa-
nawake ndio wahanga wakubwa.
 Saratani ya mlango wa kizazi inashika nafasi
ya kwanza kwa asilimi 56 ambapo Mkoa wa
Mbeya unaongoza wakati saratani ya matiti
inashika nafasi ya pili kwa asilimia 14 baada ya
kupanda kutoka nafasi ya nne.
 Saratani ya tatu ni ya njia ya chakula na
ya nne ni ya ngozi ikifuatiwa na saratani ya
inyounganisha sehemu za kichwa na shingoni,
tezi, saratani ya damu, tezi dume, kibofu cha
mkojo na ngozi inayowaathiri wenye ualbino.
 HALI ILIVYO
 Takwimu za Shirika la Umoja wa Mataifa
la Tafiti za Saratani (IARC) na Shirika la Afya
Duniani (WHO) zilizotolewa mwaka jana,
zinaonyesha watu zaidi ya milioni 43.8 duniani
wanaishi na saratani na kila mwaka kunatokea
wagonjwa wapya wanaokadiriwa kufikia mil-
ioni 18.1.
 Kati ya hao zaidi ya wagonjwa milioni 9.6
hufariki na inakadiriwa kutakuwa na wagonjwa
wapya milioni 24 ifikapo mwaka 2035.
 Kwa hapa nchini takwimu hizo zinaonyesha
kunatokea wagonjwa wapya wa saratani 42,060.
Takwimu za hospitali zinaonyesha wagonjwa
 wapya 14,028 walihudumiwa mwaka 2018 am-
bao ni sawa na asilimia 33.3 ya wagonjwa wote
nchini.
 Wagonjwa waliofika kupata huduma Ocean
Road ni 7,649, Hospitali ya Bugando 2,790,
KCMC 1050, Muhimbili 1,321 na Mbeya Rufaa ni
wagonjwa 218.
 Hata hivyo takribani wagonjwa 1000 wali-
pata huduma katika hospitali binafsi za Agha-
kan, Hindu Mandal, Hubert Kairuki, Besta,
Rabininsia na mikoani.
 Sababu zilizotajwa na wizara kuongezeka
kwa ugonjwa huo ni mabadiliko ya sayansi
na teknolojia huku mitindo tofauti ya maisha
ikijumuishwa.
 SARATANI YA MATITI
 Mkurugenzi Mtendaji wa Taasisi ya Saratani
ya Ocean Road, Dk. Julius Mwaiselage, anase-
ma saratani ya matiti imekuwa changamoto
kubwa kutokana na kuongezeka siku hadi siku.
 Anasema Mkoa wa Dar es Salaam ndio
unaoongoza kwa kuwa na saratani hiyo huku
chanzo kikiwa na wanawake kuzaa watoto
wachache na kukwepa kunyonyesha.
 Anataja sababu zingine hasa kwa maeneo
ya mijini kuwa ni mtindo na mfumo mbaya wa
maisha, uzito uliopitiliza, kutofanya mazoezi na
matumizi ya pombe na sigara.
 “Saratani ya matiti inaendelea kuongezeka
kwa kasi, tunaendelea kutoa elimu kwa wa-
nanchi tuhanamasisha uonyenyeshaji ili kupun-
guza vichocheo vinavyoenda kuathiri matiti.
 “Kingine ni kuwa na watoto wa kutosha,
huku mjini mtu anakuwa na mtoto mmoja au
wawili lakini ukiwa na watoto kuanzia wanne
uwezekano wa kupata saratani ya matiti
unapungua. Tunaendelea kuhamasisha upi-
maji kwa wanawake na watoto,”anasema Dk.
Mwaisalage.
 UFANYE NINI?
 Akielezea namna uzazi unavyosaidia kuepu-
kana na saratani ya matiti, Daktari Bingwa wa
Saratani, Crispin Kahesa, anasema mwanamke
anapozaa homoni za uzazi za estregen zinaku-
wa katika uwiano unaolingana ambapo hali hii
 huepusha saratani.
“Mwanamke kuzaa kunaendana na mzungu-
 ko wake wa hedhi hivyo vyote vinasababishwa
na homoni, mama anapozaa homoni zina –
‘balance’ na mama ambaye hazai kuna baadhi
ya homoni hazi – balance hasa zinazohusishwa
na saratani ya matiti za estrogen.
 “Hizi lazima ziwe na uwiano mzuri, ku-
zaa kunasaidia homoni ziweze ku – balance
vichocheo vya mwili vizuri.
 “Vichocheo hivyo havitakiwi kukatizwa,
vikikatizwa vinaleta mabadiliko yasiyo sahihi
kwenye chembechembe za matiti kwa hiyo
vinaweza kuongeza hatari ya saratani ya
matiti,”anasema Dk. Kahesa.
 Anasema ni vema wazazi wakaongeza
idadi ya watoto ili wanawake waweze kujitoa
katika vihatarishi vya kupata saratani hiyo.
 VYAKULA VILIVYOKAUSHWA
 Ulaji wa vyakula vinavyokaushwa huweza
kusababisha saratani ya ini kutokana na
vyakula hivyo kuwa na uwezo wa kuzalisha
sumu kuvu.
 “Kuna saratani inatokana na uhifadhi wa
chakula au kinavyokaushwa iwe mahindi,
mihogo, uwele ambao haujahifadhiwa vizuri
hivi vinaweza kutengeneza sumu kuvu na
kusababisha saratani ya ini na hizi zinatokea
sana ukanda wa kati,” anasema.
 MAFANIKIO UTOAJI TIBA
 Dk. Mwaisalage anasema ununuzi wa
vifaa tiba na mashine za tiba ya mionzi zi-
lizogharimu Sh bilioni 9.5 umesaidia kurahi-
sisha matibabu ya saratani ndani ya nchi.
 “Kwasasa tumekuwa na huduma bora
tofauti na zamani, wagonjwa wanaendelea
kuongezeka hii inatokana na baada ya kupata
elimu na hasa ya kwenda hospitali kupima
na kupata matibabu.
 “Tumepata mashine mbili za mionzi za
kutibu saratani na tangu zimefungwa Sep-
temba mwaka jana tumeweza kuhudumia
wagonjwa 1,141.
 “Tiba ya mionzi imesaidia sana mwaka
2015 tulikuwa tunawapatia matibabu wag-
onjwa 30 tu lakini sasa wagonjwa wanafikia
70 kwa wiki,” anasema.
 Anasema kuwa uwepo wa mashine hizo
kumeokoa Sh bilioni 10.4 kutokana na wag-
onjwa hao kutibiwa ndani ya nchi.
 Mkurugenzi huyo anasema pia kulifanyika
ujenzi wa jengo ambao uligharimu Sh bilioni
2.3 na uboreshaji wa miundombinu mingine
ya taasisi na kwamba ujenzi huo umeongeza
wodi za wagonjwa na mpaka sasa vitanda
vya kulala vimefikia 270.
 Dk. Mwaisalage pia anasema huduma za
dawa zimeimarika ambapo bajeti ya ununuzi
wa dawa imeongezeka kutoka Sh milioni 77
hadi Sh biloni 10.
 “Kulikuwa na upungufu wa dawa lakini
sasa dawa zipo, mwaka 2015 dawa za sara-
tani zilipatikana kwa asilimia nne lakini kwa
sasa upatikanaji wake ni asilimia 95 hili ni
ongezeko kubwa zaidi,”anasema.
 Mkurugenzi huyo anasema tayari Serikali
imetoa Sh bilioni 14.5 kwa ajili ya ujenzi wa
jengo, ununuzi na usimikaji wa kiwanda cha
Cyclotron kwa ajili ya kuzalisha dawa za
nyuklia.
 “Upatikanaji wa vipimo hivi nchini uta-
punguza gharama za kupeleka wagonjwa nje
ya nchi hivyo Serikali itaokoa Sh bilioni 5
kwa mwaka,” anasema.
 Anasema mradi huo utakamilika mwakani
na tayari wataalamu wenye uwezo wa kuzi-
tumia wameshaandaliwa.
 “Hii itakuwa mashine kubwa kwa Ukanda
wa Afrika Mashariki hivyo tutapata wag-
onjwa hata wa nje ya nchi,” anasema.
