WaandishI
Wetu RAIS
mstaafu wa Kenya, Daniel arap Moi, amefariki dunia jijini Nairobi, akiwa na
umri wa miaka 95. Akitangaza
kifo chake jana asubuhi, Rais Uhuru Kenyatta alisema Moi ambaye alikuwa Rais wa
pili wa Kenya, baada ya mwasisi wa taifa hilo, Jomo Kenyatta, alifariki dunia
jana alfajiri. Alisema
mzee Moi (1924-2020) alifariki dunia Hospitali ya Nairobi ambako amekuwa
akitibiwa mara kwa mara. Msaidizi
wa kibinafsi wa mzee Moi, Lee Njiru pia alithibitisha kuwa rais huyo wa pili aliyetawala
Kenya kwa miaka 24 tangu 1978 hadi 2002 ameaga dunia. Moi
alikuwa rais wa Kenya kwa miaka 24 kabla ya kuacha madaraka mwaka 2002 baada ya
Wakenya kumchagua kwa kura nyingi Mwai Kibaki. ALILIWA KILA KONA Kupitia akaunti
yake ya Twitter, Rais Dk. John Magufuli alituma salamu za rambirambi kwa Rais
Uhuru Kenyatta na Wakenya wote kwa kifo cha rais huyo mstaafu. Rais Magufuli
aliandika: “Kwa niaba ya Serikali na Watanzania, nakupa pole Mhe. Rais Uhuru
Kenyatta na Wakenya wote kwa kuondokewa na Rais mstaafu Daniel Toroitich arap Moi.  “Watanzania
tutamkumbuka kwa uongozi wake mahiri, jitihada za kuimarisha uhusiano wetu na
Kenya na kufufua Jumuiya ya Afrika Mashariki.” Rais Yoweri
Museveni wa Uganda, pia kupitia akaunti yake ya Twitter aliandika: “Nimepokea kwa
majonzi taarifa za kifo cha mzee Daniel arap Moi, rais wa zamani wa Kenya.  “Sina shaka kuwa
Kenya, Afrika Mashariki na Bara la Afrika limepoteza kiongozi shupavu. Nilikutana
kwa mara ya kwanza na mzee Moi mwaka 1979 baada ya kumwondoa madarakani dikteta
Iddi Amin.” Katika ujumbe
mwingine, Museveni aliandika: “Alikuwa ni mtu muhimu Afrika Mashariki. Aliunga
mkono Jumuiya ya Afrika Mashariki na ushirikiano wake kwa nguvu zote. Yeye,
mzee Hassan Mwinyi na mimi mwenyewe tulifufua EAC ambayo ilishakufa. Ninatuma
rambirambi zangu kwa Rais Uhuru Kenyatta, familia ya Moi na Wakenya wote kwa
msiba huu mzito.” Mwanasiasa
mkongwe nchini, Pius Msekwa, alisema Moi alijitahidi kuipeleka Kenya katika
hatua ya juu ya maendeleo licha ya kukabiliwa na matatizo ya ukabila. “Ni
msiba mzito, kifo cha mtu yeyote kinasikitisha, lakini anapokufa kiongozi
mkubwa wa nchi, tena wa miaka mingi, inaleta simanzi kwa wale aliokuwa anawaongoza
na sisi tuliokuwa viongozi katika nchi zetu wakati mmoja na yeye. “Tunamkumbuka
tulivyokuwa tunafanya mawasiliano katika mambo mbalimbali, kwa hiyo ni huzuni
kubwa, amejitahidi kuipeleka Kenya katika hatua ya juu zaidi ya maendeleo,
alifanya vizuri kwa kadiri ya uwezo wake. “Unajua
Kenya kuna matatizo mengi ya ukabila, kwa hiyo kupata mwafaka juu ya jambo ni
vigumu, lakini katika hali pamoja na matatizo hayo aliweza kuipeleka nchi
akaifikisha hapo ilipo,” alisema Msekwa ambaye amewahi kushika nyadhifa
mbalimbali ndani ya Chama Cha Mapinduzi (CCM) na Serikali.  Naye
Waziri Mkuu mstaafu, Jaji Joseph Warioba, alisema Moi atakumbukwa kwa
kuiunganisha upya Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC).  “Ni
msiba mkubwa Kenya na Afrika Mashariki kwa ujumla, Moi ni kati ya viongozi
ambao walitumikia nchi zao kwa muda mrefu, pamoja na matatizo ambayo tulikuwa
tunapata katika nchi zetu, lakini katika uongozi wake Kenya ilipiga hatua
kubwa. “Amekuwa
mmoja wa viongozi ambao wameimarisha umoja katika nchi zetu, hasa baada ya
kuvunjika Jumuiya ya Afrika Mashariki, yeye ni mmoja wa watu waliofanya juhudi kuirudisha
tena.  “Haikuwa
kazi rahisi kwa hali ilivyokuwa, lakini alishirikiana na wenzake miaka 20
iliyopita tukapata jumuiya,” alisema Jaji Warioba. Alisema
pia Moi aliondoka madarakani kwa amani baada ya kumaliza muda wake tofauti na
viongozi wa mataifa mengine ambao wamekuwa waking’ang’ania na kusababisha
migogoro.   “Ni
kati ya viongozi ambao aliachia madaraka kwa njia halali na Kenya pamoja na
matatizo yake imekuwa ni nchi ya amani,” alisema Jaji Warioba. Kwa
upande wake, Mwenyekiti wa Chama cha Kijamii (CCK), Renatus Muhabi, alisema Moi
atakumbukwa kwa kujishusha na kuomba radhi kwa wale aliowakosea sambamba na
kuwasamehe waliomkosea.  “Tumempoteza
mwanasiasa nguli ambaye alikuwa kiongozi shupavu katika ukanda wa Afrika
Mashariki kwa sababu ya historia yake ya kupigania haki za Waafrika. “Katika
uongozi wake tunajua namna alivyokuwa anapigania haki za Waafrika kuhusu
masuala ya kujitegemea, ushirikiano na mengine ya kijamii. “Tunaona
namna alivyokuja ‘ku–apologize’ (kuomba radhi) kwa wale aliowakosea katika
utawala wake, akaomba asamehewe kwa sababu yeye ni binadamu na si malaika. “Kwa
hiyo kauli hiyo ni fundisho kwa viongozi wengine kwamba wasifanye mabaya na
kama yapo wakumbuke kuomba radhi,” alisema Muhabi. Profesa
wa Historia na Taaluma za Maendeleo katika Chuo Kikuu Katoliki cha Ruaha (Rucu),
Gaudence Mpangala, alisema Moi aliongoza vizuri Kenya kwa kufuata nyayo za Rais
wa kwanza wa nchi hiyo, hayati Jomo Kenyata ambaye falsafa yake kubwa ilikuwa
ni ya mfumo wa kibepari. “Alijitahidi
wakati wa utawala kwa sababu yeye ndiye alipokea kijiti kutoka kwa Rais wa
kwanza wa Kenya, Jomo Kenyatta. “Aliongoza
Kenya mpaka yalipokuja mageuzi ya siasa ya mfumo wa vyama vingi ndiyo aliachia
ngazi,” alisema Profesa Mpangala. Alisema
licha ya kufuata nyayo za Kenyatta, pia atakumbukwa kwa kuidhinisha mfumo wa
vyama vingi vya siasa kutoka ule wa chama kimoja uliodumu kwa miaka mingi
nchini humo. “Kenya
ilikuwa na mfumo wa vyama vingi kikatiba, lakini uhalisia ulikuwa mfumo wa
chama kimoja tangu mwaka 1982.  “Mwaka
1991 aliidhinisha mfumo wa vyama vingi na aliunda kamati ya Chama cha Kanu
kupata maoni ya wanachama kwa sababu kilikuwa ni kipindi cha harakati za kudai
mfumo wa vyama vingi dunia nzima na uchaguzi wa kwanza kwa mfumo wa vyama vingi
ulifanyika 1992,” alisema Profesa Mpangala. Hata
hivyo alisema dosari mojawapo katika utawala wa Moi ni tatizo la ukabila ambalo
lilisababisha migogoro mikubwa na mauaji hasa wakati wa uchaguzi. “Kenyatta
alikuwa ni Mkikuyu na Moi alikuwa anatoka Rift Valley, lakini hakuweza kuondoa
tatizo la ukabila Kenya. Ulipokuja mfumo wa vyama vingi ukabila ulijitokeza na
kila chaguzi zilikuwa zina migogoro mikubwa na mauaji na tatizo liliibuka kwake
(Rift Valley). “Uchaguzi
wa mwaka 1997, Rify Valley na Pwani kulikuwa na mapigano isipokuwa uchaguzi wa
mwaka 2002 ambao ndiyo uliing’oa Kanu madarakani ulikuwa wa amani,” alisema
Profesa Mpangala. MOI
NI NANI  Moi
aliingia madarakani baada ya kifo cha aliyekuwa Rais wa kwanza wa Kenya, mzee
Jomo Kenyatta. Yeye
alikuwa mwanasiasa aliyetaka kupendwa zaidi na wananchi kuliko alivyokuwa
mtangulizi wake, Jomo Kenyatta, hata hivyo alishindwa kuvunjilia mbali utawala
wa kiimla wa Jomo Kenyatta na badala yake yeye mwenyewe akajikuta katika hali
ya kuwadhulumu wapinzani wake wa kisiasa. Alibatizwa
jina la “Profesa wa Siasa” kwa vile alivyoweza kukabiliana na
wapinzani wake. Hata hivyo utawala wake ulimalizika na sifa mbaya kwa kuwa
Serikali yake ilidumaza uchumi na ufisadi ukashamiri. Moi
alizaliwa Septemba 2, mwaka 1924, katika jamii ya wakulima katika kaunti ya
Baringo, katikati magharibi mwa Kenya. Jina
lake la kwanza lilikuwa Toroitich arap (mwana wa) Moi, lakini baadaye
akabatizwa katika Ukristo na kupewa jina la Daniel. Alipewa jina hilo la
Wamishenari Wakristo akiwa mwanafunzi. Moi
alikuwa mmoja wa wanasiasa wachache mashuhuri waliofanikiwa, ambaye hakutoka
katika mojawapo ya makabila mawili makubwa nchini Kenya – Wajaluo na Wakikuyu. Alitoka
jamii ndogo ya Tugen, mojawapo ya makundi yanayounganisha kabila kubwa la
Wakalenjin. Alianza
kufanya kazi kama mwalimu mwaka wa 1945 katika shule ya African Government
School na mwaka mmoja baadaye akiwa na umri wa miaka 22 akateuliwa kuwa mwalimu
mkuu. Baada
ya kuhamishwa mara mbili alirudi Kapsabet mwaka 1954 akiendelea kushikilia cheo
cha mwalimu mkuu, kazi ambayo aliifanya hadi mwaka 1957. Hakushiriki
kwa vyovyote vile katika harakati za vita vya Mau Mau dhidi ya wakoloni, lakini
alipendelea kundi hilo ambapo alitaka sana Kenya kupata uhuru kutoka kwa
Uingereza. Wakati
wa mapambano hayo aliwapa makazi wanachama watano wa Mau Mau kwenye mojawapo ya
mashamba yake kwa majuma kadhaa. Machi
1957 Moi alikuwa mmoja wa watu weusi nane waliochaguliwa kuwa wanachama wa
Bunge la Ukoloni kwa Kiingereza Legislative Council ambalo kwa kifupi
lilifahamika kama LegCo. Mapema
mwaka 1960 alikuwa mmoja wa wajumbe walioteuliwa kuhudhuria mkutano katika
Lancaster House jijini London, ambapo Katiba mpya iliandaliwa na kuwapa
Waafrika viti vingi katika Bunge. Mwaka
1961 aliteuliwa kuwa Waziri wa Elimu, na katika Baraza la Mawaziri la muungano
wa vyama vya kisiasa vilivyoshirikisha Kanu (Kenya African National Union),
Kadu (Kenya African Democratic Union – Chama cha Moi) baadaye aliteuliwa kuwa
Waziri wa Serikali za Mitaa. Wakati
huo alishiriki katika mikutano mingi iliyokuwa ikiandaa Kenya kwa ajili ya
kukabidhiwa uhuru. Lengo
lake kwa wakati huu lilikuwa kuundwa kwa Serikali ya majimbo ambapo Serikali
hizo ndogo zingelinda masilahi ya makundi ya wachache nchini Kenya. Kenya
baadaye ilipata uhuru mwaka 1963 na Jomo Kenyatta akawa Waziri Mkuu, naye Moi
akateuliwa kuwa Waziri Kivuli wa Kilimo katika muungano wa upinzani. Siasa za
Kadu zilidorora kisha chama hicho kikavunjiliwa mbali. Wengi
wa viongozi wa Kadu, Moi akiwemo, walijiunga na chama tawala cha Kanu. Moi
alikuwa mshirika wa karibu wa mwanzilishi wa Taifa la Kenya, Jomo Kenyatta. Mwishoni
mwa mwaka uliofuata, wakati Kenyatta alipotawazwa kuwa Rais, Moi aliapishwa
kama waziri wa mambo ya ndani. Hiki
kilikuwa cheo muhimu kwa sababu yeye sasa alisimamia idara ya polisi na pia
wajibu wake ulikuwa kudumisha amani na usalama wa kitaifa. Akiwa
bado anashikilia wizara hiyo, mwaka 1967 aliteuliwa kuwa Makamu wa Rais na
Naibu mwenyekiti wa chama cha wabunge wa Kanu. Wakati
akishikilia wizara hiyo mataifa mengi ya kigeni yalikiri kuwa Kenya lilikuwa
mojawapo ya mataifa yaliyokuwa na wafungwa wachache sana wa kisiasa. Ilikubalika
pia kuwa hakukuwa na dhuluma na ukandamizaji kisiasa nchini humo kama
ilivyokuwa katika mataifa mengine yaliyokuwa yamepata uhuru. Wakati
Kenyatta alipofariki Agosti mwaka 1978, Moi aliyekuwa makamu wa Rais alichukua
wadhifa wa kaimu Rais.  Mara
tu alipotwaa madaraka hayo, alisema kuwa ataendelea na uongozi wa Kenyatta
ulioegemea uongozi wa mataifa ya Magharibi, angefuata nyayo. Ilipofika
Oktoba alichaguliwa kwa wingi wa kura kuongoza chama cha kisiasa cha pekee
nchini Kenya wakati huo ambapo alichaguliwa pia kuwa Rais wa Pili wa Kenya. Baada
ya uchaguzi kufanywa, Novemba mwaka uliofuata alifanyia Serikali yake
mabadiliko makubwa ambayo yalikuwa hayajashuhudiwa tangu Kenya kujinyakulia uhuru
mwaka 1963. Alifanya
kila juhudi kuimarisha uwezo wa Rais ili anufaike zaidi kwa madaraka. Wizara
mpya kama vile za Mali ya Asili na Mazingira zilibuniwa na nyingine kama vile
za Kilimo ziligawanywa. Agosti
1982 kulitokea jaribio la mapinduzi, lakini lilizimwa na wanajeshi waaminifu
kwake. Baadaye
mwezi huo Rais alivunjilia mbali kikosi cha Jeshi la Wanahewa, ambao wengi wao
waliongoza jaribio hilo la mapinduzi. Tukio
hilo lilimpa nafasi Rais Moi kuimarisha madaraka yake kwa kuwatimua wote
walioshiriki au kushukiwa kushiriki katika jaribio hilo la mapinduzi. Imeandikwa
na ANDREW MSECHU NA NORA DAMIAN