VERONICA ROMWALD UTAMADUNI wa
familia, ndugu, jamaa na marafiki kukaa mezani na kula chakula pamoja
kilichopakuliwa katika chombo kimoja (sinia na bakuli), ni jambo la kawaida kwa
miaka mingi. Ni kweli bado
utamaduni huo upo kwenye jamii lakini si kwa kiwango kikubwa kama ilivyokuwa zamani. Watu tulizunguka
meza tukila chakula pamoja kwa furaha, kila mmoja alishukuru na kunyanyuka
baada ya kuridhika kwamba ametosheka. Lakini hali
haikuwa hivyo katika familia ya Ahmad Salum (85), Mkazi wa Kijiji cha Kigugu,
Wilaya ya Mvomero, Mkoani Morogoro. Salum hakuwa
na furaha kila alipoketi na ndugu zake kula pamoja mezani, hali hiyo ni kutokana
na maradhi yaliyokuwa yakimkabili. “Ndugu zangu
tuliozaliwa tumbo la mama, baba mmoja walikuwa wananiogopa kwa hali niliyokuwa
nayo wakati huo, tulipokaa mezani kula chakula, tulikuwa tunapakuliwa kwenye
chombo kimoja. “Kwa mfano kama
tunakula ugali, tunaizunguka ile meza, mwanzo tunakula kwa amani kabisa, lakini
wakifika mahala wanaona wamekaribia kufika pale ninapokula mimi, kila mmoja
unaona kanyanyuka na kusema ameshiba. “Lakini kwa
sababu mimi nilikuwa mkubwa zaidi kwao, nilielewa wazi walikuwa wananiogopa
kunigusa wakihofia kwamba nitawaambukiza. “Baba yangu
alikuwa ana akili, akamweleza mama suala lile, wakakubaliana niwe natengewa
chakula changu peke yangu. “Nikawa
sikai tena mezani na ndugu zangu kula pamoja, japo hilo lilikusudia kuepusha
wasiniogope kuwaambikiza lakini nilikuwa najisikia huzuni mno,”anabainisha. Anasema bado
haikuwa imejulikana kinachomsumbua, alikuwa hajapelekwa hospitalini kwa
uchunguzi kwani baba yake hakuwa na fedha za kutosha. “Niliendelea
kukaa nyumbani, hali ilizidi kuwa mbaya zaidi ya awali, baba aliendelea
kujitahidi kutafuta fedha kwa ajili yangu,” anasema. SAFARI YA MATIBABU “Niliendelea
kuugulia maumivu makali, nakumbuka Juni, 1969…mguu wangu wa kushoto ulipoanza
kuuma kwenye kidole gumba. “Kilivimba
mno hadi ikafika hatua uvimbe ule ukapasuka, macho nayo yalikuwa yanawasha kama
vile yamepakwa pilipili hasa jicho la kulia. “Nashukuru
baba alikuwa amepata fedha kiasi, tukasafiri kuja huku Kijiji cha Chazi kwa
uchunguzi, wakati ule tulimkuta daktari wa kigeni (mzungu), alinipokea kwa
upendo, nikaanza matibabu. “Ikaonekana
kwamba kidole changu kilikuwa kimeathirika mno, hivyo kikatwe kama sehemu ya
matibabu, nilikubali, baada ya matibabu hali yangu ilipoimarika niliruhusiwa
kurudi nyumbani,” anasema. Anasema hata
hivyo ilipofika 1970 alianza kuhisi tena maumivu katika eneo lile (kidole gumba
kilichokatwa). “Macho nayo
yalizidi kuuma, ikabidi nirudishwe tena hospitalini, nakumbuka ilikuwa 1975,
nikakuta kuna daktari mwingine mzungu, yule aliyenitibu mwanzo alikuwa amerejea
kwao. “Nilifanyiwa
vipimo na akanieleza amebaini mguu wangu nao ulipaswa kukatwa kulingana na
jinsi kidonda kilivyokuwa, sikuwa na jinsi, ilibidi nikubaliane na matokeo
hayo. “Wazee wangu
waliniombea dua, nikakatwa mguu wangu, baada ya matibabu, 1980 walitufanyia
utaratibu na wenzangu kadhaa, tukasafirishwa hadi mkoani Tabora, huko
tulikwenda kutengenezewa miguu ya bandia. “Tulikwenda
Hospitali ya Kitete, wenyeji wetu walitupokea vizuri, kulikuwa na wauguzi walitupokea
vizuri mno, kwa kweli tulienda kishujaa, tulisafiri hadi huko na basi lilikuwa
linaitwa ‘Sebene bus’. “Tulijiona
wenye bahati kubwa, baada ya kutengenezewa miguu yetu bandia, tulikuwa tumepatiwa
usafiri wa kuturudisha kambini Chazi,”anasimulia. MAISHA YA NDOA “Nimejaliwa
kupata watoto wanne kwa mke wangu wa kwanza ambaye nilikuwa naishi naye kule
Kijijini Kigugu, lakini niliomba kuachana naye kutokana na maradhi haya.  “Kabla
sijaanza matibabu, nilimshauri mke wangu tuachane kwa sababu, sikujua nitarejea
lini kutoka Chazi, sikujua kwa hali niliyokuwa nayo matibabu yangu
yangekamilika lini ili niweze kurudi nyumbani. “Niliona
angeteseka bure kunisubiri, alikubali, nikampa talaka yake, nilipoondoka huko
nyuma aliolewa na mwanamume mwingine na walibahatika kupata watoto wengine. “Jambo
ambalo nashukuru yule mwanamume aliishi vizuri na wanangu, hivi sasa wote ni
marehemu, nawaomba kheri huko walipo, Mwenyezi Mungu awafanyie wepesi,”anasema. SIMANZI  Anasema
baada ya miaka mitano tangu alipopatiwa mguu ule wa bandia, ulianza kuchoka hatimaye
ukaisha kabisa, haukufaa kwa matumizi. “Mambo
yalianza kuwa magumu kwangu, sikuwa tena na mguu mwingine wa kuniwezesha
kutembea,”anasimulia. Anasema
alielekezwa kuwa kuna mtu ambaye angeweza kumsaidia kupata mguu mwingine. “Jamaa huyo
kweli alijitolea kunisaidia, alinitengenezea mguu wa bandia kwa kutumia mti
(akimuonesha mwandishi), ni zaidi ya miaka kumi sasa nimekuwa nikiutumia.  “Kwa kweli ni mzito mno kuliko ule
niliotengenezewa Tabora, lakini umenisaidia kwani nimeweza kuutumia kutembea kwenda
popote ninapotaka kama binadamu wengine wasio na ulemavu. “Naishi
vizuri tu, naenda sokoni, mimi ni mkulima nina hekari tatu, kwa kutumia mguu
huu, huwa nakwenda shambani kwangu kukagua mazao. “Kweli
siwezi kulima, huwa nalimisha, navuna, nauza napata fedha zangu za kujikimu, baba
yangu ndiye ambaye aliniambia ‘nipige jembe’. “Aliniambia
haya maisha, watu wanaopiga jembe ndiyo wanapendwa na kila mtu, alinitaka niwe
mkulima ikiwa nataka kuishi maisha mazuri hapa duniani,”anasema. Anasimulia; “Naishi
maisha ya kawaida, nina furaha na amani tele, ila huwa najisikia unyonge pale
mtu anaponisimanga juu ya hali yangu. “Kwa mfano
nikiwa hapa kambini, nilipata mwanamke nikakubaliana kuishi naye, lakini
niliona mwenzangu hatuelewani, nikampa talaka yake. “Nikabaki
naishi kwa amani na furaha kama unavyoniona, Nashukuru Mungu wanangu sasa wamekua
huwa wanakuja pia kuniona hapa kambini, wananisaidia pia. FARAJA MPYA Mzee Salum
ni miongoni mwa waathirika wa ukoma ambao hivi karibuni walikabidhiwa miguu ya
bandia na Shirika lisilo la Kiserikali la nchini Ujemarumani, linashughulika na
mapambano dhidi ya kifua kikuu na ukoma (GLRA). Shirika hilo
linashirikiana kwa ukaribu na Mpango wa Taifa wa Kudhibiti Kifua Kikuu na Ukoma
(NTLP) ambao upo chini ya Wizara ya Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na
Watoto katika kukabili magonjwa hayo nchini. Mtaalamu wa
Viungo Sanifu Bandia NTLP, Paul Shunda anasema waliona vema kumpatia mguu
mwingine Salum kwani aliokuwa akiutumia ulikuwa mzito mno. “Kwa
kitaalamu huwa hairuhusiwi kumpatia mguu wa bandia mtu aliyevuka zaidi ya miaka
60, kwa sababu uwezo wake wa kuona huwa umepungua pia. “Lakini kwa
hali ya mzee huyu na kwa kuzingatia kwamba tayari ana uzoefu wa kutembelea mguu
wa aina hii na kwa kuwa mguu aliotengenezewa (wa mti) ulikuwa mzito kiasi cha
karibu kilo tatu. “Tuliona
vema kumtengenezea mguu huu tuliompatia, tunaamini utamsaidia zaidi kuliko ule
wa mti aliokuwa akiutumia,”anasema. Mzee huyo
anashukuru GLRA na NTLP kumpatia mguu huo mpya kwani anaona ni sawa na wamemtua
mzigo uliokuwa umemuelemea. “Hakika ni
mwepesi kuliko ule wa mti, siku zote siwezi kuacha kumshukuru Mungu, wazazi na
walezi wangu hawa wanaonitunza hapa kambini. “Siwezi pia
kuacha kumshukuru jamaa yule ambaye alinitengenezea mguu huu wa mti kwani
umenisaidia mno katika maisha yangu,” anasema. Anaongeza
“Lakini bado ni muhimu elimu kuhusu ugonjwa huu kuendelea kutolewa kwa jamii, hasa
vijijini wengi hawajui, kusema ukweli ni vigumu mno kuishi kijijini na hali
kama yangu. “Huku watu
wakiwa hawana uelewa wa kutosha kuhusu tatizo, ndiyo maana wanaishia kututenga,
kutunyanyapaa, wakielimika nina uhakika watabadilika na kuacha,”anashauri. ZAIDI YA 2,000 WANUFAIKA Mwakilishi wa GLRA-Tanzania,
Buchard Rwamtoga anasema kwa mara ya kwanza lilipata usajili 1977 na kuanza
kushirikiana na NTLP kupambana dhidi ya TB na Ukoma. Anasema tangu
kipindi hicho shirika hilo kwa kushirikiana na NTLP wamewezesha watu wenye
ulemavu utokanao na ukoma kupatiwa huduma za marekebisho ya kiafya ikiwa ni
pamoja na kupewa nyenzo za kijimudu. “Watu 1,650
wamefanyiwa upasuaji, 450 wamepewa miguu bandia, 500 magongo na viti-mwendo 55,
tumewapatia viatu maalumu pea 94,500 vyenye gharama ya Sh milioni 897.75
ambavyo vimetolewa kwa waathirika wa ukoma 47,250 ili kuzuia wasipate ulemavu
zaidi,” anabainisha. Anasema sambamba na
hilo wamekabidhi magari 270 yenye gharama ya Sh bilioni 9.4 kwa waratibu wa TB
na Ukoma kwa mikoa ya Bara na visiwani, pikipiki 675 zenye  gharama ya Sh bilioni
2.77 kwa waratibu wa wilaya, vipuli vya magari na pikipiki. “Tumewezesha
mafunzo kwa watumishi wa afya 750 na maofisa ustawi 12, ya kuzuia ulemavu utokanao
na ukoma na marekebisho kwa watu wenye ulemavu.  “Tumeweza
uanzishwaji na usajili wa vikundi 50 vya ujasiriamali vya walemavu wa ukoma
vyenye wanachama 677 na kuvisajili kama asasi za kijamii na tumefadhili watoto
wao 3,765 kupata elimu,”anabainisha. Rwamtoga anasema
pamoja na hayo wamejenga shule nne katika kijiji cha Nandanga (Ruangwa),
Makundechi (Pemba), Nyabange (Musoma) na Mkaseka (Masasi) ili kuwezesha watoto
wa familia za waathirika wa ukoma kupata haki ya elimu ya awali. “Tumeweza kuzijengea
nyumba bora familia 120 zenye walemavu 739 hivyo kuweza kuwachangamanisha na
wanajamii wengine,” anabainisha.