Tunu Nassor -Dar es Salaam MWAKA huu imetimu miaka 25
tangu kuitishwa kwa mkutano wa nne wa Umoja wa Mataifa wa Masuala ya Wanawake
uliofanyika Beijing, China mwaka 1995. Mkutano huo ulikuwa ukiangazia
na kutilia mkazo usawa wa kijinsia, maendeleo na amani ambapo wanawake waliohudhulia
kwa pamoja walitoa tamko lililoitwa Tamko la Beijing.  Katika mkutano huo, waliweka
mpango kazi ulioangazia masuala ya wanawake na umasikini, afya, elimu, ukatili,
vita, uchumi, siasa na uongozi, mtoto wa kike na wanawake wa vijijini. Tanzania iliwakilishwa vyema
huku mwanasiasa mkongwe nchini Getrude Mongella, akiwa ndiye Katibu Mkuu wa
mkutano huo. Katika kusherekea jubilee hiyo,
wadau mbalimbali wamezungumzia mafanikio na changamoto zilizopo nchini baada ya
mkutano huo. Mmoja wa wadau hao ambaye ni
Mkurugenzi wa Kituo cha Sheria na haki za binadamu(LHRC), Anna Henga, anasema
mkutano huo umesaidia kuongeza uelewa kwa wananchi juu ya haki za wanawake. “Kesi za masuala ya ukatili wa
kujinsia zimeongezeka kutokana na jamii kutambua haki ya mwanamke na mtoto wa
kike katika nyanja mbalimbali,” anasema Anna. Anasema hili limechangiwa na
kuanzishwa kwa madawati ya jinsia katika vituo vya polisi jambo lililorahisisha
wengi kupata sehemu sahihi ya kupeleka malalamiko yao. Anasema katika hili, bado kuna
changamoto ambazo hazijapata ufumbuzi ikiwamo upatikanaji wa taarifa sahihi na kwa
wakati. “Mila na desturi pamoja na
sheria kandamizi zimeendelea kuwa changamoto mfano, sheria ya ukeketaji inataka
mtoto chini ya miaka 18 asikeketwe hivyo kutoa fursa kwa wanawake wenye umri
zaidi ya huo kukeketwa,” anasema Anna. Anasema sheria ya mirathi ya
kimila inamtambua mwanamke kuwa daraja la tatu baada ya watoto wa mke mkubwa na
mke mdogo kupata mirathi. “Katika kusimamia mirathi,
mwanamke atatafutiwa mtu wa kusimamia mirathi na familia…Hii imewafanya
wanawake wengi kurithi vyombo kama bakuli huku watoto wakiacha shule kwa kukosa
ada,” anasema Anna. Anasema sheria bado zinaruhusu
mtoto mwenye umri wa miaka 15 kuolewa kwa idhini ya wazazi wake jambo
linaloruhusu ndoa za utotoni kuendelea kuwapo. “Sheria hii tunaipinga
mahakamani na tayari tumekwisha kufungua jalada,” anasema Anna. Anasema tamko la kimila bado
linaruhusu wanawake kupigwa jambo ambalo ni kinyume na haki za binadamu.  Naye Ofisa
Miradi wa Jinsia, Wanawake na
Watoto kutoka LHRC, Getrude Dyabene, anasema moja ya mpango
kazi wa mkutano huo ulikuwa ni kupambana na umasikini kwa wanawake. Anasema kwa
hapa nchini, wanawake wengi wamekuwa wakipambana na umasikini kwa kuwa
wajasiriamali. Anasema
wamekuwa wakijiunga katika vikundi vya vikoba ili kupata mitaji na uwezo wa
kifedha. “Wanawake
sasa wamepata uhuru wa kiuchumi na kuwa na uwezo wa kufanya uamuzi wa fedha
wanazopata kupitia ujasiriamali na mishahara ya kazi zao,” anasema Getrude. Anasema
sambamba na hilo, pia wanapata mikopo kupitia halmashauri na taasisi nyingine
za kifedha zilizosaidia kuanzisha biashara na ujasiriamali. Anasema
changamoto katika hili ni wanaume kuingilia umiliki mali zao wanazozalisha kuwa
chini ya wanaume. Anasema pia
upatikanaji wa mikopo inayotolewa na taasisi zisizo za kiserikali nyingine kuwa
riba kubwa na kusababisha mzigo mkubwa wa madeni. Akizungumzia
elimu, anasema mafanikio yamepatikana kwa watoto wa kike kufanya vizuri katika
mitihani mbalimbali ya kitaifa. Anasema
idadi ya watoto wa kike wanaochagua kusoma masomo ya sayansi imeongezeka na
wengi wao wanafanya vizuri katika mitihani ya mwisho.  Anasema mafanikio kwa upande wa afya ni
kuboreshwa kwa huduma ikiwa ni pamoja na kujengwa kwa vituo vya afya na
zahanati nyingi nchini. “Mafanikio mengine ni
ushirikishwaji wa wanaume katika masuala ya uzazi ambapo kwa sasa wanaongozana
na wenza wao kwenda kliniki ya baba, mama na mtoto,” anasema Getrude. Anasema changamoto zilizopo
katika sekta hii ni umbali wa kuzifikia hospitali na kuongezeka kwa vifo
vitokanavyo na uzazi kwa mama na mtoto. Anabainisha kuwa Katiba ya
nchi haitamki kuwa haki za wanawake ni zipi jambo ambalo limebaki kwenye sheria
tu. Anasema kwa upande wa ajira,
nafasi nyingi kwa sasa zinazotoa fursa kwa wanawake kuomba lakini changamoto
inakuja kwenye malipo ambayo hayana usawa na wanaume. Anasema wanawake wamepiga
hatua kubwa kutoka kwenye uamuzi wa fedha wanazopata tofauti na awali ambapo
alilazimika kukabidhi kwa mumewe. “Bado kuna wanaume
wanaowanyang’anya mishahara wanawake na kuwaacha wakiwa hawana fedha za
kujikimu,” anasema Getrude. Anasema ubaguzi wa ajira
katika baadhi ya taasisi na unyanyapaa na changamoto ya kulea familia bado ni
mzigo mkubwa kwa wanawake.  Anasisitiza kuwa pamoja na
wanawake wengi kujiingiza katika ujasiriamali, changamoto inakuja katika ukosefu
wa masoko ya bidhaa wanazozalisha. Anasema katika suala la
uongozi, wanawake wamefanikiwa kushika nafasi mbalimbali nchini ikiwamo umakamu
wa rais, spika wa bunge wakuu wa taasisi na idadi kubwa wanagombea. “Changamoto iliyopo katika
hili ni ubaguzi katika utoaji wa nafasi za uongozi na uteuzi wa wagombea mfano,
vyama vya siasa kushindwa kuwateua wanawake wenye uwezo wa kuongoza kwa sababu
tu jimbo lile wakimweka mwanamke watashindwa na vyama vingine,” anasema
Getrude. Anasema bado kuna changamoto
katika uteuzi wa viti maalumu ambavyo vimekuwa vikitolewa bila usawa kwa
wanawake.  Anasema hata hivyo, baadhi ya
maeneo, jamii imeshindwa kuwakubali wanawake kuwa wanaweza kuongoza hivyo
kuwanyima kura. Akizungumzia changamoto za
ndoa, anasema kumekuwapo ugumu kwa mwanamke aliyeolewa na mwanamume kutoka nje
ya nchi mumewe kupata uraia. “Mwanaume anapooa mwanamke
asiye raia mkewe hupata uraia kwa urahisi tofauti na mwanamke anapoolewa na
mume asiye raia,” anasema Getrude. Akizungumzia mkutano wa
Beijing, Spika wa Bunge Mstaafu, Anne Makinda, anasema mwaka 1995 akiwa Waziri
wa Maendeleo ya Jamii, Jinsia na Watoto, alishiriki kuandaa mkutano huo. “Sikufanikiwa kwenda Beijing
kwa sababu ulikuwa mwaka wa uchaguzi na nilikuwa nagombea katika Jimbo la
Njombe,” anasema Anna. Chanzo kuanzishwa Viti Maalum Anasema tangu alipokuwa mdogo
alipenda kupigania haki za wanawake kuona kuwa wanashika nafasi mbalimbali za
uongozi. Anasema kipindi hicho Tanzania
Bara kulikuwa na mbunge wa kike mmoja na Zanzibar walikuwa sita. “Tulianza kupambana kuhakikisha
tunaongeza uwakilishi wa wanawake bungeni ambapo tulifanikiwa kupata viti
maalumu kwa asilimia 15,” anasema Anna. Anasema waliendelea kupambana
kwa kuwabana watunga sera na kufanikiwa kuongeza hadi asilimia 20 na sasa
imefikia asilimia 35. Anasema
lengo la viti maalumu lilikuwa ni kuwajengea uwezo wanawake ili waweze kugombea
majimboni na kuongeza idadi ya wabunge. Anasema
pia walitegemea kupitia viti maalumu wanawake wengi watajengewa uwezo na
kupambana na wanaume majimboni jambo ambalo limekuwa kinyume na matarajio yao. Anashangaa
kuona wanawake ambao wamepitishwa kupitia viti maalumu kuendelea kung’ang’ania
viti hivyo tofauti na lengo la kuanzishwa kwake.  “Si
sifa njema kwa wabunge wa viti maalumu kuendelea kushikiria viti hivyo kwa
zaidi ya miaka 40. “Wanawake tunaitumia
vibaya nafasi hiyo kwa kuzikalia kwa muda mrefu bila kuwapisha wengine. “Tulianzisha
utaratibu wa viti maalumu ili iwe sehemu ya kupata uzoefu ukagombee na kama
huwezi unatakiwa ukafanye kazi zingine,” anasema Makinda. Anasema hadi sasa
majimbo yanayoongozwa na wabunge wanawake ni asilimia sita pekee huku kila
uchaguzi yanachukuliwa na wanaume. “Njia ya kuweza kuwa
na uwakilishi wa wabunge wengi wa kike ilikuwa ni viti maalumu lakini haikutumika
ipasavyo jambo ambalo linachelewesha kufikia 50 kwa 50,” anasema. Bisimba anena Naye Mkurugenzi
Mstaafu wa LHRC, Dk. Hellen Kijo Bisimba, anasema yeye ni mmoja wa waliokwenda
Beijing katika mkutano huo. “Kwa Afrika,
tulikutana nchini Senegal kujadili jambo tutakalozungumza huko Beijing.
“Waliniteua kuwa mmoja wa walioingia katika mkutano wa viongozi wa serikali
Dunia nzima,” anasema Bisimba. Ansema katika tamko
la Beijing lilikoluwa na mpango kazi uliongazia mambo 12, Tanzania imefanikiwa
kwa kiasi kikubwa katika baadhi ya mambo. Anasema serikali
imefanikiwa kutengeneza sheria ya ardhi ya mwaka 1999 ambapo ibara ya pili
inatoa haki ya kumiliki kwa usawa japo utekelezaji bado. Anaongeza
kuwa kwa upande wa ukatili wa kijinsia sheria nzuri ipo japo kuna changamoto
katika suala la ukeketaji linalotoa mwanya kwa wanawake wanaozidi miaka 18
kufanyiwa vitendo hivyo. “Sheria
inakataza kumkekeketa mtoto aliyechini ya umri wa miaka 18 hivyo kutoa fursa
kwa wazazi watoto wao wanapofikisha miaka 19 kuwakeketa,” anasema. Anasema kwa
upande wa elimu hatua kubwa imepigwa kwa watoto wengi wa kike kupata fursa ya kwenda
shule. “Bado
tunapambana kuhakikisha tunafanikiwa kuwarudisha shuleni watoto wa kike
wanaopata ujauzito wakiwa shuleni. “Tulifikia
pazuri katika maongezi na wizara lakini zimejitokeza changamoto ambazo ndizo
tunapambana nazo,” anabainisha. Naye
Mwanaharakati Mary Ndalo, anasema kundi la wanaume limeachwa nyuma kupata elimu
juu ya haki za wanawake. “Ni vyema
kuwaelimisha wanaume kuwa si kila mwanamke ni mali yao na mwanamke atachagua ni
wakati gani atamuhitaji na si kila wakati,” anasema Mary. Anasema baadhi
ya wanawake wanashirikishwa katika uzalishaji lakini hawahusishwi katika mali
wanazozalisha katika familia na kubaki kuomba kwa wenza wao. “Mfano
asilimia kubwa ya Watanzania ni wakulima wakiwamo wanawake ambao hulima aidha
sawa na wanaume katika familia au zaidi, lakini wakati wa kuuza mazao
hawashirikishi na wenza wao hivyo tunaweza kusema asilimia kubwa ya wanawake
hawashirikishwi katika mapato,” anasema Mary. Anasema
pamoja na mafanikio yaliyopatikana katika kuandikisha idadi kubwa ya wanafunzi
wa kike shuleni, idadi hiyo hupungua kutokana na mimba za utotoni. “Kuna idadi
kubwa ya wasichana wanaobeba mimba na kufukuzwa shule hivyo kuongeza idadi ya
wanawake wasiokuwa na elimu na kuzalisha wanawake tegemezi,” anasema Mary. Anaongeza
kuwa pamoja na kupata ujauzito, bado kujifungua ni bahati nasibu kwa kuwa idadi
ya vifo vitokanavyo na uzazi bado iko juu. Naye
aliyekuwa Katibu Mkuu wa Mkutano huo Getrude Mongella anasema ni jambo la
kujivunia kufikisha miaka 25 baada ya mkutano huo. Anasema kama
nchi mengi yamefanyika na hatua kubwa zimefikiwa katika kupambania haki za
wanawake. “Namshukuru
Mungu kuwa nimefanya mambo mengi na kubadilisha fikra watu wengi huku
nikishuhudia mafanikio kupitia mkutano huu,” anasema Mongella. Anasema
mkutano huo ulifungua njia kwa wanawake kujitambua na sasa ni jukumu la kila
mmoja kupambana kutafuta haki. “Mambo
mengine tunahitaji kupambana wenyewe kuyatafuta kwa sasa kwa kuwa sheria nyingi
zimeturahisishia hivyo ni jukumu letu kumalizia kazi hii,” anasema Mongella. Anasema
alipochaguliwa kuwa Katibu Mkuu wa Mkutano huo alikabidhiwa ofisi ikiwa haina
fedha za kuendeshea mkutano huo na watumishi 12 tu ikabidi afanye juhudi za
kutafuta fedha. “Ukipewa
kitu kizito ndio kinakupa ujasiri wa kufanya kazi nami nashukuru kwa kuwa
nilitafuta fedha kupitia wafadhili wakaweza kunisaidia na mkutano ukafanikiwa,”
anasema.