VERONICA ROMWALD – DAR ES SALAAM KIBAIOLOJIA binadamu anapotembea kutoka eneo moja kwenda
jingine hapaswi kuinama. Lakini kuna baadhi ya watu hasa waliofika umri wa utu uzima
huwa wanainama wakati wa kutembea. Hali hiyo hutafsiriwa na wengi kwamba ni matatizo ya uzee. Hata
hivyo, wataalamu wa tiba ya mifupa, ubongo na uti wa mgongo wanasema si kweli. Wanasisitiza hali hiyo haihusiani kabisa na uzee kwani
kimaumbile mtu hapaswi kuinama kabisa kulingana na jinsi alivyoumbwa, anapaswa
kusimama hata akiwa mzee. Wanasema hali hiyo inapojitokeza ni dalili za ugonjwa wa
uti wa mgongo unaoitwa kitaalamu ‘Degenerative
Spine Diseases’, mtu anapaswa kutibiwa haraka vinginevyo huishia kupata
ulemavu. Doroth
alivyoanza kuugua Doroth Rugaba ni mama wa watoto watano, mkazi wa Muleba,
mkoani Kagera, alipatwa na ugonjwa huo sasa anapatiwa matibabu katika Taasisi
ya Mifupa Muhimbili (MOI). Anasimulia jinsi alivyoanza kuugua: “Nilizaliwa nikiwa sina
kasoro yoyote ile lakini miaka kadhaa iliyopita nikiwa naendelea na majukumu
yangu ya kazi, nikiwa muuguzi nilianza kuhisi maumivu ya mgongo na magoti. “Fani yangu ni muuguzi, mkunga, nilianza kazi mwaka 1967 mkoani
Kigoma, kisha nikahamia wilayani Musoma, mwaka 1972. “1975 niliamua kwenda kujiendeleza kimasomo katika Chuo cha
Ndanda, mkoani Lindi, ikiwa ni miaka minane tangu nilipoanza kazi hiyo. “Nilikwenda kusoma ukunga kwa miaka mitatu, nilipohitimu
nilirejea kazini katika Hospitali ya Wilaya ya Musoma (wakati huo) nikiwa muuguzi,
mkunga kamili.” Anasema baadaye alihamishiwa Dodoma ambako alifanya kazi
kwa miaka kadhaa kisha kuhamishiwa Ukerewe. “Nilikuwa nahama hivyo kumfuata marehemu mume wangu John
Rugaba, aliyekuwa mkufunzi mwandamizi katika vyuo maalumu vya viongozi wa chama
na Serikali.  “Mume wangu alikuwa mchumi mbobevu, alifariki mwaka 1987
baada ya kuugua ugonjwa wa ‘typhoid’ na kuzidiwa akiwa likizo nyumbani kwao
Biharamulo,” anasema.  Anaongeza: “Nilifanya kazi katika mikoa mbalimbali hadi
mwaka 1998 nilipohamia Kagera katika Hospitali ya Mkoa na baadae Hospitali ya
Kaigara, Wilaya ya Muleba. “Nilipokuwa kazini nilikuwa nikiwahudumia zaidi nyakati za
usiku kuliko mchana na asubuhi, kwa usiku mmoja nilikuwa nazalisha wanawake
zaidi ya watano. “Siwezi kukumbuka idadi ya wanawake niliowahi kuwazalisha,
ni wengi. Namshukuru Mungu aliyeniwezesha kupambania uhai wa mama na mtoto kwa
miaka yote, kwani hakuna mama wala mtoto aliyewahi kupoteza maisha mikononi
mwangu au kupata ulemavu.” Anasema kabla hajastaafu alianza kuhisi maumivu ya mgongo
na magoti, awali yalikuwa si makali lakini kadiri miaka ilivyosonga mbele
maumivu nayo yalizidi kuongezeka maradufu.  “Ilifika wakati nilipokuwa nikikaa chini na mtu aje
kuniambia niinuke nilihisi kama ananionea kwani sikuweza, nilihisi maumivu
makali, niliona ananitakia kufa mapema,” anasema. Safari
ya matibabu Anasema alihangaika kutafuta matibabu dhidi ya tatizo hilo
ambako alikwenda katika Hospitali ya Ndolage baadae Hospitali ya Misheni Lubya
kisha Hospitali ya Bugando. “Maumivu yalizidi kuongezeka, sikupata nafuu, ndipo pale
Bugando wakanipatia rufaa kuja kutibiwa Hospitali ya Taifa Muhimbili mwaka
2009,” anasema. Dorothy anasema alipofika Muhimbili alielekezwa kwenda
Taasisi ya Mifupa Muhimbili (MOI) kwani tatizo lake lilionekana ni la mifupa. Mgongo
umepinda Maumivu makali aliyokuwa akihisi yalimsababishia awe anatembea
huku akiwa ameinama kwa kuwa akifanya hivyo alihisi unafuu. “Kwa hiyo nilianza kuinama kidogo kidogo, nilipoinama
nilihisi nafuu lakini baadae nikajikuta siwezi tena kutembea nikiwa nimesimama,
nililazimika kutembea na mkongojo, nilishangazwa na hali hiyo kwa sababu sikuwa
na umri wa utu uzima kipindi hicho,” anasema na kuongeza: “Tangu mwaka 2009 nahudhuria kliniki hapa MOI ingawa kuna
wakati niliporejea nyumbani (Muleba) nilielekezwa kuhudhuria kliniki pale
Bugando. “Kipindi chote hicho nilikuwa napewa dawa za kutuliza
maumivu na tiba ya mazoezi, nakumbuka wakati nikiendelea na matibabu baadhi ya
wataalamu walinieleza kwamba matatizo ya mifupa huwa hayatibiki. “Kwamba, nitaendelea kutumia dawa na tiba ya mazoezi maisha
yangu yote. Kwa kweli nilikata tamaa, mazoezi yalinisaidia kupunguza maumivu
ingawa kwa kiasi kidogo mno,”anasema. Faraja
mpya Doroth anasema wakati akiendelea na tiba ya mazoezi uongozi
wa MOI ulimueleza anaweza kufanyiwa upasuaji kutibu kabisa tatizo hilo jambo
ambalo lilimpa faraja mpya. “Nikaonana na Daktari Bingwa wa Upasuaji wa Ubongo, Uti wa
Mgongo na Mishipa ya Fahamu wa Taasisi ya Mifupa Muhimbili (MOI), Nicephorus
Rutabasibwa, akanihakikishia kwamba tatizo hilo linatibika, Agosti 29, mwaka
huu nikafanyiwa upasuaji, nahisi nafuu kubwa kuliko awali,” anasema. Anasema daktari alimdokeza alichokiona kwenye uti wake wa
mgongo, pingili na mifupa, hasa sehemu ya chini ilikuwa imepinda hivyo, aliinyoosha
na kumuwekea dawa. “Sasa nina faraja na tumaini jipya kabisa, naona nimepona
na natumaini ipo siku nitainuka kabisa na kutembea nikiwa wima kwa miguu yangu. Shairi
la pongezi Anasema kutokana na kazi kubwa iliyofanywa na daktari na taasisi
hiyo, yeye na familia yake waliamua kuandika shairi la kuwapongeza. “Unajua nilikuwa nimeshakata tamaa, nilihangaika hadi
kutumia dawa za asili hasa zile za kuchua, sikupata nafuu lakini huduma ya
upasuaji waliyonifanyia imenipa tumaini jipya,” anasema. Daktari
 Daktari Bingwa wa Upasuaji wa Ubongo, Uti wa Mgongo na
Mishipa ya Fahamu wa Taasisi ya Mifupa Muhimbili (MOI), Nicephorus Rutabasibwa,
anasema ugonjwa huo huwakumba watu wa jinsi zote hasa wale ambao huwa
hawaishughulishi miili yao na kukaa muda mrefu katika eneo moja. “Kwa mfano, wanaokaa ofisini kwa muda mrefu au wale ambao
hufanya shughuli zinazowalazimu kuinama kwa muda mrefu,” anasema. Utafiti
 Anasema ingawa kiuhalisia tatizo hilo huwakumba watu wa
jinsi zote, lakini utafiti uliofanywa kati ya Novemba, 2016 hadi Septemba, 2017
na taasisi hiyo umeonesha wanawake wanakabiliwa zaidi na tatizo hilo kuliko
wanaume.  Anasema utafiti ulihusisha wagonjwa 100 waliokuwa wakipatiwa
matibabu. “Wagonjwa wengi tuliowapokea kwa matibabu walihusisha
tatizo hili na uzee na hawakuwa wanajua kabisa kwamba ni ugonjwa na wanapaswa
kutibiwa,” anasema. Kwanini
wanawake? Anasema wanadhani huenda wanaume wanaokabiliwa na ugonjwa
huo wanavumilia maumivu zaidi kuliko wanawake. “Lakini pia tulipowahoji wanawake wengi walitueleza wao ni
mama wa nyumbani, kwamba wana shughuli nyingi ambazo huwalazimu kuinama kwa
mfano kufua, kuchota maji na nyinginezo. “Aidha, kibaiolojia wanawake wanapokoma hedhi hupata tatizo
liitwalo kitaalamu ‘osteoporosis’ ambalo
hufanya mifupa yao kukosa nguvu kwa sababu huwa inakosa madini ya calcium
ambayo yenyewe huimarisha mifupa. “Hivyo, hali hiyo huongeza uwezekekano wa wanawake kupata
tatizo zaidi ya wanaume. Katika utafiti huu asilimia 78 walikuwa ni wanawake,”
anasema. Anasema tafiti mbalimbali zilizofanyika duniani zinaonesha
watu wenye umri wa kuanzia miaka 35 wanakabiliwa na ugonjwa huo. “Lakini kwa kuwa watu hawajui kama ni ugonjwa na kuona ni
hali ya uzee, wagonjwa tunaowapokea hapa MOI wana umri kuanzia miaka 60 na
kuendelea,” anabainisha. Dalili
 Anasema dalili za awali za tatizo hilo ni mtu kupata
maumivu ya mwili, miguuni na wengine hushindwa kupata haja ndogo kwa wakati au
kushindwa kujizuia kabisa na kujipata ikitoka yenyewe. “Watu wanahusisha na uzee (umri mkubwa) kwani kiuhalisia
kadiri umri unavyosonga mbele mifupa huishiwa nguvu na hivyo kusababisha
kutokea mgandamizo katika uti wa mgongo na mshipa ya fahamu. “Uti wa mgongo ulivyoumbwa umegawanyika, ipo sehemu ya
shingo ambayo inaleta nguvu kwenye mikono kuna sehemu ya uti wa mgongo wa kiuno
ambayo inaleta nguvu kwenye miguu. “Hizi ni sehemu mbili ambazo huathirika kwa sababu hutumiwa
zaidi katika kuinama, kuinuka, kuangalia juu au chini,” anasema. Anasema matatizo hayo yapo kwa miaka mingi, kadiri umri wa
mtu unavyosonga mbele ndivyo anakuwa kwenye hatari ya kuugua. “Mtu huanza kuhisi maumivu ya mgongo kidogo kidogo baadae
huongezeka, miguu huuma na wakati mwingine hufa ganzi au hata kushindwa
kutembea kabisa kutoka eneo moja kwenda jingine au kushika kitu chochote
mkononi,” anasema. Anasema katika utafiti huo, asilimia 58 ya wagonjwa
waliohusishwa walikuwa wakihisi maumivu ya mgongo, asilimia 78 walikuwa
wanashindwa kutembea umbali wa kawaida pasipo kupumzika. “Asilimia 58 walikuwa wanakabiliwa na tatizo la ganzi
kwenye miguu, asilimia 20 walikuwa wanashindwa kabisa kutembea na asilimia
mbili wakiwa wanashindwa kuzuia haja ndogo. “Mtu anapotokwa haja ndogo bila kujizuia jambo hilo si la
kawaida.  “Kwenye kibofu kuna
mishipa ya fahamu ‘autonomic nervous system’ ambayo hufanya kazi ya kufunga na
kufungua kibofu, yaani sypathetic na parasympathetic, ipo mishipa mingine ya
fahamu ‘sokatic nerves’ kazi yake ni kuminya kibofu ili kisukume nje mkojo. “Hivyo, uti wa mgongo unapokuwa umebana ile mishipa kwenye
kibofu nayo inapata shida na mtu kujikuta mkojo ukitoka bila kujitambua au
anashindwa kabisa kupata mkojo, unabaki kwenye kibofu,” anasema. Anasema hii ni dalili mojawapo ya tatizo la uti wa mgongo,
ingawa wengi hudhani kushindwa kupata haja ndogo ni matatizo ya mfumo wa mkojo
au saratani ya tezidume, kumbe inategemea. Anasema tatizo hilo hutibiwa ama kwa upasuaji au tiba ya
mazoezi na dawa na mtu hupona kabisa. “Changamoto tunayokumbana nayo ni baadhi ya wagonjwa wengi
kuogopa tiba ya upasuaji, kuna dhana potofu kwamba uti wa mgongo unapoguswa
mgonjwa huwa haponi kabisa jambo ambalo si kweli. “Wanapona, wanatembea tena na wanarudi kuendelea na
shughuli zao kama kawaida, mara nyingi wagonjwa tunaowafanyia upasuaji ni ya
asilimia 10 ya wote wenye matatizo ya mgongo tunaowapokea, si lazima kutibiwa
kwa upasuaji wagonjwa wote. “Utaona zaidi ya asilimia 80 ya wagonjwa tunawatibu kwa
tiba ya mazoezi na dawa. Kupitia matibabu haya ndiyo tunaweza kubaini yupi
anahitaji upasuaji, waje hospitalini wasiogope, tunatumia kipimo cha MRI
ambacho kinatuwezesha kubaini tatizo. “Upasuaji huchukua kati ya saa mbili hadi tatu kukamilika
na mambo yakienda sawa sawa kama tulivyopanga tunao uwezo wa kuwafanyia
upasuaji wagonjwa watatu hadi wanne kwa siku,” anasema. Anasema katika kipindi cha Januari hadi Agosti mwaka huu
wamewafanyia upasuaji wagonjwa zaidi ya 170. Sababu
za kuinama Anasema mtu anayekabiliwa na ugonjwa huo huinama ili
kujisitiri kuondoka na maumivu anayokuwa akiyapata wakati huo. “Ugonjwa huu hauhusiani kabisa na urefu wala ufupi ila
unahusiana kabisa na uzito wa mwili, mtu anapokuwa na uzito mkubwa anakuwa
kwenye hatari zaidi,” anabainisha. Vitu
vizito Anasema hauhusiani moja kwa moja na unyanyuaji vitu vizito
ingawa watu wanaonyanyua vyuma nao hukabiliwa na maumivu ya mgongo. “Wao hupatwa na tatizo jingine la uti wa mgongo kitaalamu
linaitwa ‘disc prolapse’ mtu anaponyanyua vitu vizito hali hiyo husababisha ‘disc’
zilizopo katika uti wa mgongo kupasuka na kutoka kisha kwenda kukandamiza
mshipa mmojawapo wa fahamu,” anasema. Anasema matibabu huhusisha dawa, tiba ya mazoezi na au
upasuaji na kwamba mara nyingi wagonjwa wanaowafanyia upasuaji ni chini ya
asilimia 10. “Zaidi ya asilimia 80 hadi 90 huwa tunawatibu kwa mazoezi na dawa,” anasema.