AVELINE KITOMARY-DAR ES SALAAM SARATANI
ni ugonjwa usio wa kuambukiza ambao unatokana na mtindo mbaya wa maisha hasa ukihusishwa
na aina ya ulaji na unywaji. Ugonjwa
huo kwasasa unatajwa kuwa hatari zaidi duniani kwa kusababisha vifo vya watu hii
ni baada ya kutokutibika kabisa endapo mgonjwa hatawahi hospitali. Saratani
zipo zaidi ya 200 lakini kuna zile ambazo zinaongoza kuwapata watu hasa
wanawake ndio wahanga wakubwa. Saratani
ya mlango wa kizazi inashika nafasi ya kwanza kwa asilimi 56 ambapo Mkoa wa
Mbeya unaongoza wakati saratani ya matiti inashika nafasi ya pili kwa asilimia
14 baada ya kupanda kutoka nafasi ya nne.  Saratani
ya tatu ni ya njia ya chakula na ya nne ni ya ngozi ikifuatiwa na saratani ya inyounganisha
sehemu za kichwa na shingoni, tezi, saratani ya damu, tezi dume, kibofu cha
mkojo na ngozi inayowaathiri wenye ualbino. HALI ILIVYO Takwimu
za Shirika la Umoja wa Mataifa la Tafiti za Saratani (IARC) na Shirika la Afya
Duniani (WHO) zilizotolewa mwaka jana, zinaonyesha watu zaidi ya milioni 43.8
duniani wanaishi na saratani na kila mwaka kunatokea wagonjwa wapya
wanaokadiriwa kufikia milioni 18.1. Kati
ya hao zaidi ya wagonjwa milioni 9.6 hufariki na inakadiriwa kutakuwa na
wagonjwa wapya milioni 24 ifikapo mwaka 2035. Kwa
hapa nchini takwimu hizo zinaonyesha kunatokea wagonjwa wapya wa saratani
42,060. Takwimu
za hospitali zinaonyesha wagonjwa wapya 14,028 walihudumiwa mwaka 2018 ambao ni
sawa na asilimia 33.3 ya wagonjwa wote nchini. Wagonjwa
waliofika kupata huduma Ocean Road ni 7,649, Hospitali ya Bugando 2,790, KCMC
1050, Muhimbili 1,321 na Mbeya Rufaa ni wagonjwa 218. Hata
hivyo takribani wagonjwa 1000 walipata huduma katika hospitali binafsi za
Aghakan, Hindu Mandal, Hubert Kairuki, Besta, Rabininsia na mikoani. Sababu
zilizotajwa na wizara kuongezeka kwa ugonjwa huo ni mabadiliko ya sayansi na
teknolojia huku mitindo tofauti ya maisha ikijumuishwa.  SARATANI YA
MATITI Mkurugenzi Mtendaji wa Taasisi ya
Saratani ya Ocean Road, Dk. Julius Mwaiselage, anasema saratani ya matiti imekuwa changamoto kubwa
kutokana na kuongezeka siku hadi siku. Anasema
Mkoa wa Dar es Salaam ndio unaoongoza kwa kuwa na saratani hiyo huku chanzo
kikiwa na wanawake kuzaa watoto wachache na kukwepa kunyonyesha. Anataja
sababu zingine hasa kwa maeneo ya mijini kuwa ni mtindo na mfumo mbaya wa
maisha, uzito uliopitiliza, kutofanya mazoezi na matumizi ya pombe na sigara. “Saratani
ya matiti inaendelea kuongezeka kwa kasi, tunaendelea kutoa elimu kwa wananchi
tuhanamasisha uonyenyeshaji ili kupunguza vichocheo vinavyoenda kuathiri
matiti. “Kingine
ni kuwa na watoto wa kutosha, huku mjini mtu anakuwa na mtoto mmoja au wawili lakini
ukiwa na watoto kuanzia wanne uwezekano wa kupata saratani ya matiti unapungua.
Tunaendelea kuhamasisha upimaji kwa wanawake na watoto,”anasema Dk. Mwaisalage. UFANYE NINI? Akielezea
namna uzazi unavyosaidia kuepukana na saratani ya matiti, Daktari Bingwa wa
Saratani, Crispin Kahesa, anasema mwanamke anapozaa homoni za uzazi za estregen
zinakuwa katika uwiano unaolingana ambapo hali hii huepusha saratani. “Mwanamke
kuzaa kunaendana na mzunguko wake wa hedhi hivyo vyote vinasababishwa na
homoni, mama anapozaa homoni zina – ‘balance’ na mama ambaye hazai kuna baadhi
ya homoni hazi – balance hasa zinazohusishwa na saratani ya matiti za estrogen. “Hizi
lazima ziwe na uwiano mzuri, kuzaa kunasaidia homoni ziweze ku – balance
vichocheo vya mwili vizuri. “Vichocheo
hivyo havitakiwi kukatizwa, vikikatizwa vinaleta mabadiliko yasiyo sahihi
kwenye chembechembe za matiti kwa hiyo vinaweza 
kuongeza hatari ya saratani ya matiti,”anasema Dk. Kahesa. Anasema
ni vema wazazi wakaongeza idadi ya watoto ili wanawake waweze kujitoa katika
vihatarishi vya kupata saratani hiyo.  VYAKULA
VILIVYOKAUSHWA Ulaji
wa vyakula vinavyokaushwa huweza kusababisha saratani ya ini kutokana na
vyakula hivyo kuwa na uwezo wa kuzalisha sumu kuvu.  “Kuna
saratani inatokana na uhifadhi wa chakula au kinavyokaushwa iwe mahindi,
mihogo, uwele ambao haujahifadhiwa vizuri hivi vinaweza kutengeneza sumu kuvu
na kusababisha saratani ya ini na hizi zinatokea sana ukanda wa kati,” anasema.
 MAFANIKIO UTOAJI
TIBA Dk.
Mwaisalage anasema ununuzi wa vifaa tiba na mashine za tiba ya mionzi zilizogharimu
Sh bilioni 9.5 umesaidia kurahisisha matibabu ya saratani ndani ya nchi. “Kwasasa
tumekuwa na huduma bora tofauti na zamani, wagonjwa wanaendelea kuongezeka hii
inatokana na baada ya kupata elimu na hasa ya kwenda hospitali kupima na kupata
matibabu.  “Tumepata
mashine mbili za mionzi za kutibu saratani na tangu zimefungwa Septemba mwaka
jana tumeweza kuhudumia wagonjwa 1,141. “Tiba
ya mionzi imesaidia sana mwaka 2015 tulikuwa tunawapatia matibabu wagonjwa 30
tu lakini sasa wagonjwa wanafikia 70 kwa wiki,” anasema. Anasema
kuwa uwepo wa mashine hizo kumeokoa Sh bilioni 10.4 kutokana na wagonjwa hao
kutibiwa ndani ya nchi.  Mkurugenzi
huyo anasema pia kulifanyika ujenzi wa jengo ambao uligharimu Sh bilioni 2.3 na
uboreshaji wa miundombinu mingine ya taasisi na kwamba ujenzi huo umeongeza
wodi za wagonjwa na mpaka sasa vitanda vya kulala vimefikia 270.  Dk. Mwaisalage pia anasema huduma za dawa
zimeimarika ambapo bajeti ya ununuzi wa dawa imeongezeka kutoka Sh milioni 77
hadi Sh biloni 10. “Kulikuwa
na upungufu wa dawa lakini sasa dawa zipo, mwaka 2015 dawa za saratani
zilipatikana kwa asilimia nne lakini kwa sasa upatikanaji wake ni asilimia 95
hili ni ongezeko kubwa zaidi,”anasema. Mkurugenzi
huyo anasema tayari Serikali imetoa Sh bilioni 14.5 kwa ajili ya ujenzi wa jengo,
ununuzi na usimikaji wa kiwanda cha Cyclotron kwa ajili ya kuzalisha dawa za
nyuklia. “Upatikanaji
wa vipimo hivi nchini utapunguza gharama za kupeleka wagonjwa nje ya nchi hivyo
Serikali itaokoa Sh bilioni 5 kwa mwaka,” anasema. Anasema
mradi huo utakamilika mwakani na tayari wataalamu wenye uwezo wa kuzitumia
wameshaandaliwa. “Hii itakuwa mashine kubwa kwa Ukanda wa Afrika Mashariki hivyo tutapata wagonjwa hata wa nje ya nchi,” anasema. 