AVELINE KITOMARY  JAMII nyingi hasa za Kiafrika imekuwa haioni au kutambua
magonjwa ya macho kama yana athari kubwa kama yalivyo mengine yanayoikabili
jamii. Aidha, kuna imani imejengeka katika jamii kuwa kuvaa miwani
ni kuharibu macho kitu ambacho madaktari bingwa wanasema sio kweli. “Yaani mimi nakaa darasani miaka zaidi ya saba nikisomea
kuhusu macho tu anakuja mgonjwa nampima nagundua kuwa tatizo lake linahitaji miwani,
lakini baada ya kumpa anaenda huko mtaani watu wengine wanamwambia inaharibu
macho, anaitupa anakaa bila kuivaa. “Kinachonipa shida zaidi kuna watu hawataki kabisa kuleta
watoto wao hospitali kwa madai kuwa mtoto akipewa miwani anaharibika, sijui ni
nani anapotosha jamii kuhusua suala hili,” anasema Dk. Cprian Ntomoka ambaye ni
Mkuu wa Kitengo cha Macho kutoka Hospiali ya CCRBT. Hali ya matatizo ya macho inazidi kuongezeka kila siku
kutokana na jamii kutokuwa na uelewa wa kutosha, lakini asilimia kubwa ya
magonjwa ya macho yanaweza kutibiwa kwa njia mbalimbali. Takwimu za kidunia zinaonesha kuwa takribani watu bilioni
1.3 wanasumbuliwa na matatizo ya macho huku hapa nchini makadirio yakiwa ni milioni
1.8, sababu kubwa ikiwa ni afya ya macho kuwa na mgogoro. Takwimu zilizotolewa na CCBRT katika siku ya maadhimisho ya
afya ya macho duniani Oktoba 10 ugonjwa wa macho unaoongoza ni mtoto wa jicho kwa
asilimia 39, upungufu wa macho kuona kwa asilimia 24.  Mengine ni kama shinikizo la jicho asilimia  18, magonjwa ya muda mrefu kama kisukari, presha,
mafuta mengi haya yanasababisha madhara kwa asilimia 10 pia kuna umri kwenda
hasa uzee inachukua asilimia 18. Licha ya ongezeko hilo madaktari wamesema kuwa asilimia
kubwa ya watu hawajitokezi kupima afya ya macho hivyo huenda tatizo likawa
kubwa zaidi kuliko namba zilizotolewa. Dk. Ntomoko anasema matatizo ya macho pia yanaweza kuwa
sababu ya kutokea kwa ajali za barabarani kutokana na madereva wengi kuendesha
magari bila kupata vipimo sahihi vya macho. Kwa mujibu wa Dk. Ntomoka kati ya wagonjwa 10 waliofika
katika kliniki yake kwa siku moja wakiendesha gari watatu wanakutwa wanatatizo
la afya ya macho. “Watu wengine wanakuja wakiwa na uoni hafifu lakini anakuja
akiendesha gari na ana leseni hao wapo wanakuja hospitalini ninampima lakini wanauoni
ambao hauruhusu kabisa kuendesha. “Kwa sababu sasa kuna mabadiliko zamani tulikuwa tunasema
matatizo ya macho hayaui serikali wakaweka nguvu kwenye magonjwa yanayoua kama
Ukimwi, afya ya mama na mtoto, lakini kwenye macho wamesahau huku watu wengi wakiendelea
kupata madhara,” anasema. Dk. Ntomoka anabainisha kuwa hata ajali inapotokea mamlaka
husika huwa haziendi kupima uoni wa dereva kitu ambacho sio sahihi kwani hata
uoni hafifu unaweza kusababisha ajali.  “Ulishawahi kuona
ajali ikitoke polisi wakawahi kumpima dereva macho, mara nyingi wanakimbilia
kupima ulevi lakini hawapimi afya ya macho hawajui kama hata afya ya macho
inachangia kusababisha ajili barabarani kwa sababu kuna watu hawaelewi
wanaendesaha gari hawaoni vizuri na utakuta mtu kama huyo alishawahi kupima
sehemu akaambia avae miwani akaacha kuvaa. “Watu wengine wamekuwa wabishi kuvaa miwani na kwa sasa matatizo
ya kuvaa haya yanashika namba mbili katika magonjwa ya macho kwa asilimia 24. “Wagonjwa wote ninaowaona, watatu kati ya kumi wanashida
inayotibiwa na miwani lakini wanatembea barabarani na wanakwambia wanaona lakini
kitaalam uoni wao ni hafifu, ni sheria kupima macho kabla ya kupata leseni ila
wapo wengine wanafoji vipimo kwa wahuduma wa afya wasio waaminifu.  “Wengine wanafanya kwa sababu hawajui umuhimu wa kupima
afya ya macho waamke wafanye vitu kwa usahihi, dereva usikubali kuendesha
chombo cha moto bila kuhakikisha unapima afya ya macho ili kuzuia ajali
barabarani,” anasisitiza. Anaongeza: “Nawaambia hii ni hatari kwa watumiaji wa
barabara, vyombo husika vifuatilie kwa undani kuhakikisha afya ya macho ni
namba moja katika vipimo, wawe na uhakika kuwa wanaoendesha magari wafanyiwe
uchunguzi na madaktari wa macho. Wapo watu ambao macho yao yanashida ya
kutofautisha rangi pia, hawa nao wanapaswa kumuona mtaalamu wa macho asaidiwe,”
anashauri Dk. Ntomoka. UVAAJI
MIWANI KIHOLELA   Dk. Ntomoka anasema kuwa watu wanaovaa miwani kiholela wako
hatarini zaidi kupata magonjwa  ya macho
kwa sababu huathiri mishipa ya macho.  Anabainisha kuwa athari
kwenye mishipa ya macho husababisha uoni hafifu au uwezo wa macho kuona. “Kuna watu huwa wanapenda kuvaa miwani bila hata kujua
madhara yake, nataka niwaambia kuwa miwani yoyote utakayovaa inamadhara kwa
afya ya macho kwa sehemu kubwa. “Uvaaji holela wa mewani husababisha mishipa ya macho
kuharibika na hii mara nyingi inapelekea uoni hafifu hapo ndo matataizo ya
macho yanapoanza  kwa baadhi ya watu,” anaeleza
Dk. Ntowoka. Kwa mujibu wa Dk. Ntowoka, asilimia 24 ya matatizo ya macho
yanatokana na uoni hafifu baada ya mishipa ya macho kuathirika ambapo moja ya
chanzo chake huwa ni uvaaji holela wa miwani bila kushauriwa na wataalamu. Anaishauri jamii kuhakikisha watu wanapima macho kabla ya
kuvaa miwani, ili kujua kiwango cha matatizo yao ndipo apatiwe inayomfaa. “Nawashauri watu kabla hawajavaa miwani wakapime afya ya
macho ili daktari aweze kumpa ile inayoendana na tatizo lake, uvaaji wa holela
unaweza kuathiri zaidi macho yako,” anashauri.  MATATIZO
YA MACHO KWA WATOTO Dk. Ntomoka anasema zipo sababu kadhaa za watoto kuzaliwa
wakiwa na matatizo ya macho zikiwamo za kuzaliwa nazo na baada ya kuzaliwa. Anasema kwa mwaka huu, watoto 200 wamefanyiwa upasuaji wa
macho. “Kuna sababu ambazo huwafanya watoto wazaliwe wakiwa na
matatizo ya macho,  ambazo nyingine ni za
kimaumbile mfano presha ya macho kwa mtoto hutokea kama anavyozaliwa na ulemavu.
Kuna ugonjwa wa mtoto wa jicho ambao mtoto anaweza kuzaliwa nao, kupata
maambukizi akiwa tumboni kutoka kwa mama aliyeugua rubella, kaswemde, Ukimwi na
mengine. “Wengine  wanakuja
wakiwa na shida ya mtoto wa jicho, hawa huja kila wiki. Mwaka huu hadi kufikia sasa
watoto 200 wamefika hospitalini ambapo kati yao asilimia 40 walikuwa na tatizo
la mtoto wa jicho, wengine ni makengeza na mzio ambao unatokana na mazingira
yanapomkataa mtoto. “Wapo watoto wanaotibiwa kwa dawa na wengine kwa upasuajia.
Mtoto anatakiwa atibiwe mapema kwa sababu akiwa mdogo mfumo wake wa jicho
unakuwa haujakomaa hivyo ni vizuri wakawahi kupata matibabu,” anaeleza. VITU
HATARISHI KWA MACHO Kwa mujibu wa Dk. Ntomoka, matumizi ya vifaa vyenye mwanga
mkali vinaumiza macho. Hii ni kwa sababu uteute unaolainisha macho unakauka, na
endapo macho yakiwa makavu yanaweza kuwasha, kutoa machozi, kuumia na wakati
mwingine kuwa mekundu.  “Hii tunaita ‘Computer Vision Syndroms’ ni mkusanyiko wa usumbufu
ambao mtu anapata kutokana na matumizi ya vifaa vyenye mwanga mkali. “Ni changamoto kubwa, tunapokea wagonjwa wengi wanaofanya
kazi za kutumia kompyuta huwa wanakuja wakilalamika kuumwa macho. Ni muhimu
watu wakajua kuwa matumizi ya muda mrefu ya kompyuta, simu na vifaa vingine
vyenye nwanga  mkali ni hatari kwa macho,”
anabainisha Dk. Ntomoka. Anaeleza kuwa katika kliniki yake anawaona wagonjwa watano
hadi 10 kwa siku moja, ambao wamepata madhara ya macho kutokana matumizi ya vitu
vyenye mwanga mkali. “Madhara yanaweza yasionekane kwa sasa ila baada ya miaka
kadhaa ukaanza kuumwa macho, katika kliniki yangu napata watu wengi wenye
tatizo hilo. Kila siku naona wagonjwa 40 ambapo kati yao watano hadi 10 wanakabiliwa
na matatizo hayo,” anafafanua. Dk. Ntomoka anawataka watu kufata ushauri wa matumizi
sahihi wa vifaa vyenye mwanga kama kupunguza mwanga na kupumzisha macho kwa
dakika 20 kila baada ya saa moja. “Watu wapate ufahamu juu ya matumizi sahihi ya kompyuta ili
wasiweze kupata matatizo ya macho, wafate ushauri wa kutumia simu janja, kompyuta,
TV, Tablet na zingine kama watu wanahitaji ushauri waende kwa madaktari wa
macho ili waweze kushauriwa. “Pia ni muhimu kupumzisha macho kwa  kila baada ya dakika 20 hadi 30 au kuvaa miwani
inayochuja kiasi cha mwanga,” anashauri Dk. Ntomoka. Dk. Ntomoka anasema watu wazima mara nyingi huugua macho
kutokana na umri kuwa mkubwa au kusumbuliwa na baadhi ya magonjwa. “Watu wazima asilimia 75 ya ulemavu wa macho unasababishwa na matatizo yanayozuilika na asilimia 40 inasababishwa na mtoto wa jicho. Sababu nyingine ni umri kuwa mkubwa, wengi hupata madhara kuanzia miaka 60. Pia kuna magonjwa yanayoathiri macho kama kisukari, wengine ni kuumia,” anabainisha Dk. Ntomoka.