WAANDISHI WETU-DAR/DODOMA SIKU moja
baada ya Serikali kuwasilisha bungeni mapendekezo ya mapato na matumizi kwa
mwaka wa fedha 2019/20 ambayo ni Sh trilioni 33.1, baadhi ya wasomi na wadau
mbalimbali wa maendeleo wameichambua bajeti hiyo katika mtazamo wa sura mbili. Bajeti hiyo iliwasilishwa
bungeni juzi na Waziri wa Fedha na Mipango, Dk. Philip Mpango, ambayo pamoja na
mambo mengine Serikali imefuta tozo mbalimbali 54. Tozo hizo
ambazo wasomi na wadau wanaona zitachangia uwekezaji wa ndani kukua, ni pamoja
na zile zilizokuwa zikitozwa na Mamlaka ya Chakula na Dawa (TFDA), Shirika la
Viwango Tanzania (TBS) na katika sekta ya mifugo. Nyingine
zilizofutwa ni pamoja na zile za ukaguzi wa maduka mapya ya bidhaa za chakula,
ambayo ilikuwa Sh 50,000 kwa duka.  Hali
kadhalika umeme unaouzwa Zanzibar umefutiwa kodi ya VAT ya asilimia 18, huku  watumiaji wa Tanzania bara wakiendelea kulipa
asilimia 18 ya VAT. Bajeti hiyo
pia imeshuhudia TRA ikipigwa marufuku kufunga biashara kwa sababu ya madeni na
kwamba uamuzi huo sasa utafanywa kwa kibali maalumu cha kamishna na si
vinginevyo. Tofauti na
bajeti zilizopita, ambazo mara nyingi zilikuwa zikiongeza ushuru katika bia na
sigara, hii haujaongezwa wala kupunguzwa. Tozo
zilizoongezwa katika bajeti ya sasa ni pamoja na ile ya leseni ya udereva
ambayo  imepandishwa kutoka Sh 40,000
hadi 70,000, ada ya usajili wa magari Sh 10,000 – 50,000, Bajaji Sh 10,000 –
30,000 na pikipiki Sh 10,000 – 20,000. Kufutwa
msamaha wa kodi taulo za kike, pia nywele za bandia  kutoka nje kuingia kwa mara ya kwanza katika
tozo ya asilimia 25, wachambuzi hao wanaona zimeifanya bajeti ya sasa kuwa na
sura nyingine. REPOA Mkurugenzi
wa Utafiti kutoka Taasisi ya Utafiti wa Kuondoa Umasikini (Repoa), Dk. Lucas
Katera, katika uchambuzi wake, hasa uamuzi wa Serikali kuondoa tozo mbalimbali,
alisema bajeti hiyo imegusa maisha ya Mtanzania wa kawaida. “Mfano
wakulima wadogo ambao wanafuga kuku na wavuvi wameondolewa tozo,
wafanyabiashara wa kati wameondolewa tozo za kero kama za TBS, TFDA na Mkemia Mkuu
wa Serikali,” alisema Dk. Katera. Kutokana na
hilo, mchumi huyo alisema wazalishaji wa ndani sasa wamewezeshwa kwa kodi za
bidhaa za ndani kushuka wakati za nje zikiongezeka hali ambayo alisema itachangia
uwekezaji wa ndani. CWT Katibu Mkuu
wa Chama cha Walimu Tanzania (CWT), Deus Seif, alisema wao wanaipongeza Serikali
kwa kuongeza mishahara ya watumishi kutoka Sh trilioni 6 bajeti iliyopita hadi
Sh trilioni 7. Alisema
kutokana na ongezeko hilo, wana imani sasa kilio cha walimu kimesikika.  “Pia ulipaji wa madeni umeongezeka hadi Sh
bilioni 600, hii kwetu ni furaha sana.  “Vilevile
kwa upande wa vipaumbele vya Serikali, tumeona ni kuongeza nguvu katika elimu
na afya, sasa hapa tuna imani ajira zitaongezeka kwa sababu huwezi kusema nguvu
kazi bila ajira,” alisema Seif. BODABODA Mwenyekiti
wa Chama cha Waendesha Bodaboda Mkoa wa Dar es Salaam, Michael Massawe, akizungumzia
kuhusu kuongezwa kwa tozo za usajili wa bodaboda katika bajeti ya 2019/20,
alisema wamepokea na kwamba hawana namna. “Tumelipokea
japo ni maumivu, lakini hatuna namna, tunajua mwanzo tutaumia ila baadaye
tutazoea. “Lakini pia
tunaiomba Serikali pale inapochukua uamuzi wa namna hii, iangalie mahitaji yetu
kwa sababu tunakuwa hatufikii malengo yetu,” alisema Massawe. LHRC Mkurugenzi
Mtendaji wa Kituo cha Sheria na Haki za Binadamu (LHRC), Anna Henga, alisema
bajeti hiyo ni kama inang’ata na kupuliza kwa sababu kuna mambo mazuri
yanayofurahisha, mengine yanaumiza. “Bajeti
imeorodhesha mambo ambayo yalikuwa changamoto, mfano upotevu wa mapato, hasa
bandari bubu, ugumu wa kukusanya kodi kwenye sekta zisizo rasmi. “Sijaona
mipango ya kuzuia upotevu wa fedha kwenye bandari bubu, ni vyema kungekuwa na
ulinzi madhubuti na mpango maalumu kuhakikisha hizo bidhaa hazipotei. “Kwa upande
wa vipaumbele, ni viwanda, kilimo, maendeleo ya watu, miundombinu.  “Sasa kwa
upande wa maendeleo ya watu, nikiangalia mafungu yaliyowekwa hapo sidhani kama
yanakidhi sekta ya afya, elimu, maji ikapata vifaa vya kutosha,” alisema Henga. Pia alisema kuna
mambo mazuri, mfano kitendo cha Serikali kurudisha kodi katika taulo za kike. “Hii itawasaidia
watoto wa kike na wanawake, kwa sababu bajeti iliyopita pamoja na kodi
kuondolewa, lakini bidhaa hizo ziliendelea kuuzwa kwa bei kubwa. “Mwaka huu
jambo zuri alilolielezea Dk. Mpango ni kupunguza kodi ya uzalishaji wa bidhaa
hizo kwenye viwanda vya ndani kutoka asilimia 30 hadi 25, angalau itawasaidia
watoto wa kike na wanawake. “Kingine
kupunguzwa kodi kutoka Sh 150,000 hadi 100,000 kwa wafanyabiashara wadogo wadogo
kitu ambacho ni kizuri, hivyo jambo hilo ni chanya kwa sababu wengi sasa
wataingia kwenye ujasiriamali,” alisema. DK. BASHIRU Katibu Mkuu wa Chama Cha
Mapinduzi (CCM), Dk. Bashiru Ally, naye amechambua bajeti hiyo akisema imeakisi
mambo ya msingi yaliyowekwa katika Ilani ya Uchaguzi ya chama hicho tawala. “Ni mapendekezo mazuri
yanayolenga shabaha zetu katika Ilani ya CCM. Tuliahidi kukabiliana na matatizo
ya kiuchumi, ajira, umasikini, rushwa ufisadi, amani na utulivu. “Kama mlivyosikia, sekta zilizopewa
kipaumbele kama viwanda, biashara, kilimo na kodi zimeonyesha matarajio makubwa,
kwani miradi yetu mikubwa itatekelezwa vizuri,” alisema Dk. Bashiru. Aliwaomba wabunge wa CCM na
upinzani kujadili vizuri bajeti hiyo, lengo likiwa ni kuboresha mapendekezo
hayo ya bajeti kuu. PROF. SEMBOJA Mhadhiri wa Uchumi wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (UDSM), Profesa Haji Semboja, alisema bajeti hiyo imeonesha utofauti kwa sababu haijaenda nje ya mategemeo na uwezo wa Serikali katika kutumia rasilimali zilizopo na kuwezesha wananchi kuwa wawekezaji katika ukuaji wa uchumi. Alisema kwa kawaida bajeti hutafsiriwa katika mapato na matumizi ya Serikali na kwamba kazi ya Serikali inajulikana kuwa ni kushughulikia masuala ya sera, sekta zote za maendeleo, ulinzi na usalama. “Ukiangalia katika bajeti hii, mimi ningesema ni bajeti moja nzuri, imekuwa ina ‘details’ (maelezo) zote bila kuwa na wasiwasi.  “Bajeti ya zamani ilikuwa wanaongeza na kupunguza basi, na hakukuwa na maelewano kati yao na sekta binafsi,” alisema. Kuhusu Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA) kupigwa marufuku kufunga biashara, alisema katika masuala ya kodi na utawala, ufungaji wa biashara huwa ni suala la mwisho na ambalo halimpendezi anayefunga wala anayefungiwa biashara, na hivyo kusisitiza ulazima wa ukusanyaji kodi kufanywa na mtu mwenye utaalamu.  “Hili la kusema watu waende bandarini kuchukua mizigo yao hata zamani ilikuwa hivyo, suala la kutumia mawakala wa forodha ilikuwa ni kupunguza msongamano na baadhi ya watu kutoelewa taratibu,” alisema Profesa Semboja ambaye alikuwa akirejea kauli ya Serikali wakati ikiwasilisha bajeti yake kwamba wananchi sasa wataweza kutoa mizigo yao wenyewe bandarini. Mtaalamu huyo wa uchumi, alisema kutokana na watu kutofahamu sheria na taratibu, kunaweza kusababisha wakashindwa kufanya vizuri badala ya kuvuna wakaliwa kutokana na kuwapo kwa mifumo inayoingiliana. PROFESA
MSOLA Mhadhiri wa masuala ya kilimo kutoka Chuo Kikuu cha Kilimo cha Sokoine
(SUA), Profesa Susan Msola, alisema hatua ya Serikali kutoa misamaha mbalimbali
katika sekta ya kilimo na mifugo, kunaipa sekta hiyo hadhi inayostaahili. “Nadhani hii ni kuipa tasnia ya kilimo hadhi yake ambayo ina washiriki
wengi wa kati na wadogo. Pia itahamasisha uwekezaji mkubwa, utaendeleza vyema
sera yetu ya viwanda. “Lakini hatua hii inatakiwa pia iende sambaba na uboreshaji wa
mazingira wa shughuli za ugani,” alisema. ALI
MFURUKI Mwenyekiti wa Kampuni ya InfoTech Investment Group Ltd, Ali Mufuruki, ambaye alizungumza na
kituo kimoja cha redio, alisema bajeti hiyo ni nzuri na imejibu maswali ya
wafanyabiashara. “Kwa kifupi
ni bajeti nzuri ambayo inaonekana hasa kusapoti wafanyabiashara kwa kujibu
maswali ambayo tulikuwa tukiuliza kwa muda mrefu, kuhusu usimamizi wa kodi
ambao unatakiwa kuwa wa haki. “Kwa mfano
kurahisisha ulipaji wa kodi na kupunguza gharama za kufanya biashara hapa
nchini, ikiwemo kupunguza kodi kwenye uingizwaji wa vifaa mbalimbali, hasa vya
uzalishaji ambavyo naona katika bajeti hii Dk. Mpango amevipa kipaumbele. “Matatizo
halisi yaliyopo katika uchumi ambayo yamezungumzwa na sekta binafsi na watu
wengine katika nchi hii, Serikali imeyatolea majibu,” alisema Mufuruki. PROFESA NGOWI Mhadhiri
kutoka Chuo Kikuu cha Mzumbe, Profesa Honest Ngowi, alisema kimsingi bajeti
hiyo iliyopendekezwa ni ya kawaida kama ya miaka iliyopita. Alisema kama
ilivyo katika bajeti zilizopita, hakuna jambo la kushangaza sana kwa kuwa
vyanzo vya mapato ni vile vile na miradi inayotekelezwa ni ile ile. “Mtu yeyote
ambaye alishasoma bajeti miaka iliyopita na hii, hakuna ‘big surprise’ kivile,
ingawa kuna ongezeko kidogo la asilimia 1.9 ukilinganisha na ya mwaka jana,”
alisema. Alisema
katika bajeti ya mwaka jana kuna baadhi ya mambo mengi yalisemwa, lakini bado
hayajatekelezwa kutokana na sababu mbalimbali, mapato hayakupatikana vya kutosha. “Kwa hiyo kwa
mimi ambaye nimefikiria bajeti kwa miaka 15, sijaona la kushangaza sana, ni
bajeti ya kawaida. “Ndio kuna
maeneo yanamkuta mwananchi, mfano kuna uwekezaji katika elimu, afya,
miundombinu kama  barabara, reli. Sasa
kumgusa mwananchi inategemea utekelezaji wake, inaweza ikamgusa mwananchi au
inaweza isimguse, ni vile inavyotekelezwa. “Kama
tunajenga SGR, Stiegler’s Gorge sasa mwananchi anashiriki vipi katika hayo,
kwani bajeti inapanga tu, sasa mwananchi anashirikiana vipi, hilo ni jambo
jingine,” alisema Profesa Ngowi. Habari hii
imeandaliwa na ELIZABETH HOMBO, LEONARD MANG’OHA, GRACE SHITUNDU (Dar) Na
RAMADHANI HASSAN (Dodoma)