To' uya ewaruma'tɨto' esi yau non konekanin pe, ɨ'rɨ pe to' uya anʉnto' uya ikupʉ? Iyeri'sa' kon na'po kasa iyesi nurɨne to' e'to' ya'. 	 Wat zou het geweldig zijn als zij in Christus gingen geloven. Toen God Zich van hen afkeerde, betekende dit dat Hij Zich naar de rest van de wereld keerde om hun Zijn redding aan te bieden. Nog geweldiger is het als de Joden tot Christus komen. Dan is het net alsof dode mensen weer levend worden.


“E'tane ekama uya ɨpɨ'nokon uyetayatʉi'ne' nan: ɨyeyaton kon i'nʉnkatɨ', ɨyewaruma'tɨnin kon pɨ' wakʉ iku'tɨ'. 	 Luister, allemaal! Heb uw vijanden lief. Als de mensen u haten, wees dan goed voor hen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrɨ uyewan kon warinpanin uya Iya'kwarʉ usenuminkato' i'tu, apʉne pʉra Iya'kwarʉ ɨpʉrema wakʉ ton Papa nʉkupʉ'san pona Papa e'to' i'se awɨrɨ. 	 En God, Die het diepste wezen van alle mensen onderzoekt, begrijpt wat de Geest bedoelt. Wat Hij voor de gelovigen vraagt, is in overeenstemming met Gods wil.


Mɨrɨ entai kuru, utonpa ton, ɨnku'ton kon pɨ' ausaurokʉ kon a'tai Epʉn kʉsesa'tʉu, mɨrɨ pe pʉra non nɨ, mɨrɨ pe pʉra ɨ'rɨ rɨ. Tɨwɨ, “Ewai',” tato' auya'nokon nesii, ewai' pe rɨ; “Kane,” tato' auya'nokon nesii, kane pe rɨ, ɨyeno'ma kon kuru nin mɨrɨ. 	 Waar ik vooral de nadruk op wil leggen, broeders, is dat u niet mag zweren; niet bij de hemel, niet bij de aarde, bij niets! Als u 'ja' zegt, moet het 'ja' zijn; en als u 'nee' zegt, moet het 'nee' zijn. Anders bent u strafbaar voor God.


“Ɨ'rɨ rɨ kʉsatʉu,” ta'pʉ iya to' pɨ'. “Teke'sen, paiki, wenamʉ', pʉrata, asa'rɨ ɨpon kon kʉsatʉu. 	 "Maar jullie mogen niets meenemen voor onderweg", zei Hij. "Geen wandelstok, geen tas, geen eten, geen geld, zelfs geen extra mantel.


Tʉron nɨ kaware epa'ka'pʉ, isuweyu. Ipo te'sen kupʉ'pʉ to' uya pana' pe iye'to' pe, e'wɨn nɨto' ku'to' pe iya serɨ non po tʉtonpa kon wɨto' pe ka'pon amʉ' uya mɨrɨpan repa'pʉ to' uya eke supara ke. 	 Deze keer kwam er een rood paard. Er zat iemand op die een groot zwaard kreeg. Hij moest de vrede van de aarde wegnemen, zodat de mensen elkaar zouden afslachten.


Apʉne pʉra kʉrɨ rɨ, “Iyemari'masa' kʉsekumankai,” tawon uya rɨ marɨ, “Ɨnʉ' rɨ kʉ'wɨnɨi,” tasa' esi. Iyemari'masa' ekumankanin pe pʉra rɨ ɨwesi yau, e'tane iwɨsa' auya yau, main i'kwɨ'nin pe rɨ ɨyenasa' mɨrɨ. 	 Want God, Die gezegd heeft dat men geen gemeenschap mag hebben met een andere vrouw dan uw eigen, heeft ook gezegd dat u niet mag doden. Dus, als u de regel over het huwelijk niet hebt overtreden, maar wel iemand hebt vermoord, bent u toch schuldig aan het overtreden van Gods wet.


E'tane pu'kena' Isowerʉ nekama'pʉ rʉ'pʉ uta'ku'tɨ serɨ, 	 Wat hier gebeurt, is al lang geleden door de profeet Joël voorspeld:


Serɨ ta Sises uya etasa' tʉuya'nokon a'tai, Pari'si amʉ' uya isapema'pʉ, apʉne pʉra pʉrata i'nʉnkanin nan pe tesi kon pɨ'. 	 De Farizeeërs, die als gierig bekend stonden, lieten duidelijk merken dat zij dit bespottelijk vonden.


Papa uya kamoro so'si tawon kon pen eseru aimenka mɨrɨ. “Ɨri ka'pon enpa'katɨ' ɨ'koro'tapai'nokon,” tasa'. 	 Als zij gelijk hebben, is Christus ook niet uit de dood teruggekomen.


Kasi ye' pe ɨtonpa kon pɨ' ke'tʉu, penaro' ɨyeseru kon mo'ka'pʉ auya'nokon pɨ' mɨrɨ tanporo iteseru amʉ' a'kɨrɨ, 	 Lieg niet tegen elkaar; dat hoorde bij uw oude leven, waarmee u hebt afgerekend.


“Ewai', Epuru, e'tane pero amʉ' tepʉrʉ o'non kon nɨ mʉre amʉ' i'kiyari punu'pɨ pɨ' tenta'nasan ko,” ta'pʉ uri'san uya. 	 De vrouw antwoordde: "Ja, Here, maar de honden onder de tafel krijgen toch wel de restjes van de kinderen?"


Mɨrɨpan kon ekama'po'pʉ Sises uya, “Ɨ'rɨ pɨ' asaurokʉi'ma ɨutɨ kon?” ta'pʉ iya to' pɨ'. Mɨrɨpan kon e'takʉ'kasa' umaintapɨtʉ'pʉ, 	 "Waarover loopt u zo druk te praten?" vroeg Hij.


Tu'kan winɨ rɨ Isaan usi'tu'pʉ, wakʉ ekareei ekama pɨ' to' uya apurɨto' pe. 	 Met vele van dergelijke waarschuwingen sprak hij de mensen toe.


E'tane Paarʉ uya pʉresiman amʉ' maimu eikʉ'pʉ, “Ɨri ku'sa' ina uya pʉra rɨ iye'tane, soisa amʉ' uya anpisin koro'tau ina ari'po'pɨ'to' pe to' uya, to' auro'ka'pʉ! Roman amʉ' ina e'tane pariki'si ta' ina a'si'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon esi ama'ai ina ennoko i'se. Kane! Tɨwɨ Roman amʉ' epuru ton nʉyepʉi ina enpa'kai',” ta'pʉ iya. 	 "Geen denken aan", antwoordde Paulus. "Wij zijn Romeinse burgers. Ze hebben ons zonder enige vorm van proces in het openbaar afgeranseld en daarna in de gevangenis gegooid. En nu willen zij ons in stilte laten vertrekken. Nee! Laten zij zelf maar komen om ons vrij te laten."


Sises uya tʉpantomʉ i'ma'ka'pʉ se kasa: “Mɨrɨ kasa iu'matʉ pe iye'sa' kon e'to' oton iyepiya'tɨ pe; kamoro iyepiya'tɨ pe iye'sa' kon e'to' oton iu'matʉ pe,” ta'pʉ Sises uya. 	 Nu begrijpt u zeker wel dat de laatsten de eersten zullen zijn en de eersten de laatsten."


Sises uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Ɨ'rɨ pe ken iyesi pɨ' Papa Maimu i'kwɨtʉ auya'nokon, ɨyeseru kon awɨrɨ ɨwesii'ma'nokon? 	 Jezus antwoordde: "En waarom houdt u zich niet aan de wet van God?


“Tʉron nɨ rʉ'pʉ kanan ipoitorʉ uye'kaa'pʉ tase'na ipɨ', ‘Uyepuru, serɨ si ɨiwano' maina; iko'manʉ'sa' uya tonanse, pon piya'pɨ po. 	 Maar de derde man bracht alleen maar het geld terug waarmee hij was begonnen. 'Ik heb het in een doek gedaan en goed bewaard', zei hij.


Tanporo ika'sa' ton ko'manʉkʉ'pʉ itiwano' pe ika'sa' epoto' iya piyapai, ɨko'manpai iyesi pɨ' pen. Serɨ e'kuu'pʉ iye'moronkato' pe ku'nin nʉ'pʉ poro, te'ku'se 	 De hele schepping is namelijk onderworpen aan dood en verval, hoewel niet uit eigen vrije wil. God heeft dat gedaan als gevolg van de zonde.


“Ta uya etasa' auya'nokon, ‘Utɨ serɨ, uye'kapʉ rɨ marɨ ɨpiya'nokon.’ Ui'nʉnka auya'nokon yau, pori' pe rɨ ɨwesi kon mɨrɨ utɨ pɨ' ikʉipʉnʉ piya', apʉne pʉra ikʉipʉnʉ esi eke pe uyentai. 	 U hebt Mij horen zeggen dat Ik wegga en weer terugkom. Als u werkelijk van Mij hield, zou u blij zijn dat Ik naar de Vader ga, want de Vader is groter dan Ik.


Pana' pe rɨ a'setun uyee'pʉ, sipa'sipa uya eke pe tuna anuku'pʉ kanau yau, isemʉ'nʉkʉ poken nɨ tʉku'se. 	 Terwijl zij op het meer waren, stak er een vreselijke storm op. De opgezweepte golven sloegen over de boot. Er kwam zoveel water in dat die bijna zonk.


E'tane si wakʉ non po na'ne' ite' kamoro wakʉ pe te'san, wakʉ itewan ton. Main etanin nan, anʉnnin nan, mɨrɨpan ko'manʉkʉ to' uya epeta. 	 De goede, vruchtbare grond zijn de mensen die met een goed, oprecht hart naar de woorden van God luisteren. Zij houden zich eraan, doen er iets mee en verslappen niet.


Sises ekanwakasa' uya tu'ke anpisin pe ka'pon amʉ' ensa' a'tai, ipan pe rɨ to' pɨ' isentu'ma'pʉ, mɨrɨpan uya rɨ to' koro'tau takuru'ke'ne te'san epi'tɨpɨtʉ'pʉ. 	 Toen Jezus terugkwam, stonden al die mensen Hem op te wachten. Hij kreeg medelijden met hen en genas allen die ziek waren.


Sises uya anpisin uyepʉ a'ko pe tʉpiya' ene a'tai, ɨri a'kwarʉ eseremekʉ'pʉ iya, “Ipana pʉn mɨrɨ awonsi'kɨ imaimu pʉn a'kwarʉ, kʉrɨ rɨ warawo' mʉre apai epa'kakɨ. Mɨrɨ tʉpo, iya' kanan kewomʉi,” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Jezus zag dat er steeds meer mensen bijkwamen. Hij zei tegen de boze geest: "Eruit! Jij, die dit kind doof en stom maakt. Eruit! En kom nooit meer in hem terug!"


Mɨrɨ a'tai, apono' amʉ' ene'pʉ uya mɨrɨ awonsi'kɨ ipo'ne iyereutapɨ'sa' kon kamoro eke pe to' e'to' pe eseru aimenkanin nan pe irepasa' kon. I'mʉrʉpɨ'sa' kon a'kwarʉ kanan ene'pʉ uya i'napairon Sises nenpoika'pʉ ekama to' uya pɨkɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ Papa Maimu pɨkɨrɨ. Ene apurɨpɨ'sa' to' uya pʉra iyesi, mɨrɨ awonsi'kɨ ipe ika'sa' ene ma'kʉʉi eposa' to' uya pʉra iyesi tʉpee'pɨ kon pɨ', mɨrɨ pe pʉra temiyatʉ kon pɨ'. Mɨrɨpan kon e'mʉ'sa'kasa' terikʉ kon tʉpo esi'pʉ kin pe Kʉrai pokon pe 1,000 kaisa rɨ wʉipiya. 	 Toen zag ik een aantal tronen; degenen die erop zaten, kregen macht om recht te spreken. Ik zag ook de zielen van de mensen, die onthoofd waren om hun openlijke trouw aan Jezus en aan wat God had gezegd. Zij hadden het beest en zijn standbeeld niet aanbeden en het teken op hun voorhoofd of hand geweigerd. Zij werden weer levend en heersten samen met Christus, duizend jaar lang.


E'tane Papa winon pe iyesi a'tai, ɨnʉ' uya rɨ pʉsamoro ereutanʉkʉ pʉra rɨ iyesi. Papa ewa'noma auya'nokon pe rɨ iye'to' oton,” ta'pʉ iya. 	 Maar als ze van God komen, zult u er niets tegen kunnen beginnen. Dan loopt u gevaar tegen God Zelf te strijden."


e'tane tʉron nɨ main e'tʉrawasoma ene uya upun pʉ'kʉ ton yau, usenuminkato' iwano' main pokon pe usewa'noma kupʉ iya, mɨrɨpan uya ukoneka main iwano' makoi na'si'pʉ pe, te'tʉrawasomasen upun pʉ'kʉ ton yau. 	 Maar ik zie dat mijn doen en laten daarmee volledig in tegenspraak is. Wat mijn verstand wil en mijn lichaam doet, is altijd in strijd met elkaar. De zonde leeft in mijn lichaam.


Ipoitorʉ ton uya serɨ etasa' a'tai, to' usewansiuka'pʉ ipan pe. To' uya ekama'po'pʉ, “Ɨnʉ' kuru ken si epika'tɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 Door die opmerking raakten de discipelen erg in de war. "Wie kan dan gered worden?" vroegen zij.


tenari'nʉnse pʉra ɨ'rɨ pɨ' rɨ ɨyewa'nomanin kon nʉkupʉnʉ pɨ'. Serɨ esi mɨrɨ to' uya ento' ipɨ', to' uma'ta ekamanin, ɨmɨrɨ'nokon nin si epika'tɨ tane, Papa winɨ. 	 En laat u daarbij in geen enkel opzicht schrik aanjagen door uw tegenstanders. Dat zal hun dan duidelijk maken dat zij verloren gaan, maar voor u zal het een duidelijk teken van God zijn, dat Hij u heeft verlost.


Mɨrɨ a'tai kuru si iyee'pʉ mɨrɨ to' poi rɨ, mɨrɨpan uya tenki ta'pʉ Papa pɨ', mɨrɨpan usaurokʉ'pʉ pʉse rɨ mʉre pɨ' tu'kan kon pana ya' tenuri'san Papa uya Surusiran pon kon pika'tɨ ton ennoko i'se te'san. 	 Zij kwam er net aan terwijl Simeon met Jozef en Maria stond te praten. Ook zij begon God te danken. Aan iedereen die uitkeek naar de bevrijding van Jeruzalem, vertelde zij dat de Christus was gekomen.


Paarʉ uya etasa' a'tai, tikin nɨ soisa amʉ' epuru tonpa kɨ'ma'pʉ iya. “Pʉse rɨ warawo' mʉre akɨ soisa amʉ' epuru piya', apʉne pʉra inekamanʉ esi moro,” ta'pʉ iya. 	 Paulus riep één van de officieren en zei: "Breng deze jongeman naar de commandant. Hij heeft hem iets belangrijks te vertellen."


Makoi poitorʉ pe ɨwesi kon a'tai, ipoken te'sen Papa enu yau ku'to' auya'nokon pʉra rɨ iyesi'pʉ. 	 Toen de zonde uw meester was, had de rechtvaardigheid geen vat op u.


Tʉron nɨ i'tuto' ipɨkɨrɨ usenpoika'pʉ ka' yau: Eke kuru, isuweyu urupere esi'pʉ 7 kaisaron i'pai mɨrɨ awonsi'kɨ 10 kaisaron iretʉ ton amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ 7 kaisaron aro', kʉron tato' esi'pʉ i'pai po'ne. 	 Er was nog iets opmerkelijks in de hemel te zien: Een grote, rode draak met zeven koppen en tien horens. Op elke kop stond een kroon en


Ɨnʉ' uya rɨ ipana'tɨto' pʉra iyesi ka'pon amʉ' pɨ', apʉne pʉra to' ewan nɨ i'tu iya wenai. 	 Niemand hoefde Hem te vertellen hoe gemakkelijk mensen van gedachten kunnen veranderen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ kanan tʉron nɨ tʉpoitorʉ enno'kaa'pʉ iya, mɨrɨpan kanan panta'ma'pʉ to' uya, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri pe rɨ to' uya ikupʉ'pʉ, mɨrɨpan enna'po'pʉ itemiyatʉ arʉ pʉra rɨ marɨ. 	 De eigenaar stuurde een andere knecht. Maar die kwam er niet veel beter af. Ook hij werd geslagen en uitgescholden. Ze stuurden hem met lege handen terug.


“Ikarapɨ'pai'nokon pʉra, apʉne tʉusi'tui' te'wapiya'kai' imo'kapai'nokon,” ta'pʉ to' uya. Serɨ e'kupʉ'pʉ iye'menukasa' itekare uta'ku'tɨto' pe, “To' uya tʉkaisarɨ'nokon upon ekamʉ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusi'tui' te'wapiya'kai' to' uya upon anʉmʉ'pʉ,” tawon. Mɨrɨ si kupʉ'pʉ soisa amʉ' uya mɨrɨ. 	 "We moeten het maar niet in stukken scheuren. We gaan erom loten." Dat klopte met wat in de Boeken staat geschreven: "Zij hebben mijn kleren onder elkaar verdeeld en om mijn onderkleed geloot." (A)


Tanporo Papa munkɨ amʉ' pe ɨwesi kon Kʉrai Sises apurɨto' auya'nokon poro, 	 Door het geloof in Christus Jezus bent u allemaal kinderen van God geworden.


Mɨrɨ tʉpo 7 kaisarɨ inserʉ amʉ' e'mʉ'sa'kasa' ene'pʉ uya Papa rau, mɨrɨpan kon repa'pʉ 7 kaisarɨ tʉronpi' ke. 	 Ik zag de zeven engelen voor God staan en zij kregen allemaal een bazuin.


E'tane tʉron kon Esuwerʉ amʉ' ɨkɨnta'pʉ. Mɨrɨ a'tai, ɨri iteseru ton ka'pon amʉ' kan to' utɨ'pʉ kʉrʉpo'po pɨ' e'nɨ pata'se' apai. Mɨrɨ tʉpo, ka'pon amʉ' amʉranʉkʉ'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon uya usewankaman nɨto' sara'tɨ'pʉ. Mɨrɨpan kon utɨ'pʉ Ise'sʉn iwʉ' ta' Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas warinpai', to' ne'to' pe tʉuya'nokon tu'kan kon ka'pon amʉ' koro'ta'. 	 Maar de Joodse leiders werden jaloers. Zij haalden een paar leeglopers van de markt, die wel voor een relletje te vinden waren en brachten met hun hulp veel volk op de been. Het duurde niet lang of de hele stad was in rep en roer. Zij gingen naar het huis van Jason om Paulus en Silas te halen en aan de opgezweepte menigte over te leveren.


Paire' uya use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru, ka'pon amʉ' epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' rɨ nɨrɨ amʉranʉkʉ'pʉ. 	 Pilatus riep de Joodse leiders en de andere mensen weer bij elkaar en zei:


Mɨrɨ a'tai, tʉron nɨ inserʉ uyepʉ ene'pʉ uya wʉi enu uye'to' winɨpai, Papa nurɨnan uya a'si'pɨ'nɨto' ike esa' pe, mɨrɨpan ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ eke pe asakɨrɨ'nan kon inserʉ amʉ' pana ya' Papa nʉrepa'san to' pana'pano ke non mɨrɨ awonsi'kɨ parau kota'mato' pe to' uya. 	 Uit het oosten zag ik een andere engel opkomen, die het zegel van de levende God bij zich had. Hij riep naar de vier engelen, die van God macht hadden gekregen om de aarde en de zee schade toe te brengen:


Mɨrɨ a'tai, Piri' epiya'tɨ'pʉ mɨrɨ rɨ iye'menukasa' itekare apai wakʉ Sises ekareei ke ipana'tɨ pɨ'. 	 Filippus antwoordde dat Jesaja over de Christus sprak. Hij vertelde hem dat Jezus de Christus is, waarbij hij uitging van wat zij zojuist hadden gelezen.


Sises uya eikʉ'pʉ panton ekama pe, “Ka'pon uya eke kuru enta'nan nɨto' koneka esi'pʉ. Mɨrɨpan uya tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' kɨ'ma'pʉ. 	 Jezus antwoordde: "Iemand organiseerde een groot feest en nodigde vele mensen uit.


Uyewa'noma iya 'nokon pʉra na'ne' esi mɨrɨ uwenaino' kon pe rɨ. 	 Wie niet tégen ons is, is vccr ons.


Mɨrɨ yau eke pe ikɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ rayan kasa. Ikɨ'pɨ'nʉnsa' a'tai, 7 kaisaron kon korʉme amʉ' usaurokʉ'pʉ. 	 Hij riep krachtig, zo luid als een brullende leeuw; en toen hij dat deed, lieten de zeven donderslagen hun stem horen.


Paire' piya' itɨ'pʉ Sises ekepu ekama'pose, ato' pe tʉuya. Paire' uya tʉsoisaai ton apiyo'ma'pʉ Sises ekepu tʉto' pe to' uya itena'. 	 Hij vroeg hem om het lichaam van Jezus. Pilatus zei dat hij het mocht hebben.


Ta uya ɨmɨrɨ'nokon tonpa ton Taya'tira pon kon pɨ', ita'sisa' pʉra na'ne' nan isenupato' pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ isenupasa' pʉra na'ne' nan ama'aino kuru Se'tan eseru tato' pɨ'. E'tane ekama uya ɨpɨ'nokon, tʉron nɨ rɨ e'tape'ne' nonka uya pen serɨ ɨpona'nokon. 	 Maar gelukkig zijn er in Thyatira nog mensen die deze verderfelijke leer niet volgen, die niet de zogenaamde diepten van satan hebben leren kennen. Van u vraag Ik niets meer


kʉrɨ rɨ uya ina auro'kasa' itekare ekamanin pe ina e'to' pe ka'pon amʉ' pɨ'. Kʉrɨ rɨ kʉrɨ rɨ Papa Nanʉmʉ'pʉ tanporon kon eseru aimenkanin pe tanporo nurɨnan kon, iyeri'sa' kon nɨ nɨrɨ. 	 Hij heeft ons opdracht gegeven dit nieuws bekend te maken en de mensen te verzekeren dat Jezus door God is aangesteld om recht te spreken over de levenden en de doden.


E'tane ipoitorʉ ton uya serɨ to'ka'nʉkʉ pʉra rɨ iyesi'pʉ. Ɨ'rɨ kuru ta iya e'kwa pe mɨrɨ pɨ' isaurokʉ tukai'. 	 Ze konden niet begrijpen wat Hij ermee bedoelde. Het leek of Hij in raadsels sprak.


Serɨ pe rɨ, serɨ non pon kon uya uyene pʉra iyena, mɨrɨ e'tane uyento' auya'nokon oton. Apʉne pʉra uko'mamʉ pɨ', ɨmɨrɨ'nokon nɨ marɨ uko'manto' oton. 	 Nog even en dan kan de wereld Mij niet meer zien. Maar u zult Mij wel kunnen zien, omdat Ik dan weer leef. Daardoor zult u het echte leven ontvangen.


Itosorʉwano rʉ'pʉ uya tʉwaai turunpa'pʉ. Mɨrɨ a'tai, eke sirikɨ epo'tɨsa' ta'sʉrai' kasa uta'mo'ka'pʉ ka' ponsi'kɨ tuna tʉu'tɨsen ton tonpa ka', 1 3 e'to' airɨ mɨrɨ awonsi'kɨ non yai tepa'kasen tuna ton ka'ne. 	 De derde engel blies op zijn bazuin: Er viel een grote ster uit de hemel, die brandde als een fakkel. Hij kwam terecht op een derde deel van de rivieren en op de waterbronnen.


I'tu uya umaimu etanin pe rɨ ɨwesi tɨwɨrɨ rɨ, e'tane ta uya rɨ nin pʉsamoro iye'soto'pɨ'sa' kon na'ne' uya rɨ nin apurɨto' pe uyenno'sa' auya tukai',” ta'pʉ iya. 	 Ik weet dat U Mij altijd hoort, maar Ik wil graag dat de mensen hier zullen geloven dat U Mij gestuurd hebt. Daarom zeg Ik dit."


tai'ma to' pɨ', “Entantɨ' ɨyentau'nokon na'ne' eke iwa pata ya', iya' ɨyepa'ka kon pe rɨ, mɨrɨ yau eporo auya'nokon mɨrɨ isa'ka'si mʉre ewa'tɨsa', ɨnʉ' utɨ'pʉ ipo pen nɨ. Teukai' mʉne'tʉi' serɨ ya'. 	 Daar stuurde Jezus twee van Zijn discipelen vooruit. "Ga naar het dorp", zei Hij. "Als jullie er binnenkomen, zul je een veulen zien waar nog niemand op heeft gereden. Het staat vastgebonden.


Mɨrɨpan o'pa'pʉ to' uya waain sumasa' i'ne' mɨrʉ itese' ke, e'tane ensi iya pʉra iyesi'pʉ. 	 Daar kreeg Hij wijn met bittere kruiden om de pijn te verzachten, maar Hij weigerde die.


Sises ekanwa'tɨ koro'tau kanau ya', makoi a'kwarʉ yen nʉ'pʉ ka'pon uya ekama'po'pʉ, “Aya'kɨrɨ utɨi'ya,” ta'pʉ iya. 	 Hij ging weer in de boot. De man die bezeten was geweest, zei dat hij graag met Hem meewilde, maar Jezus vond dat niet goed.


Inke pʉra rɨ etasa' tʉuya a'tai, aiko rʉ'kwɨ makoi a'kwarʉ yen imʉre uri'san uyee'pʉ i'ta piya' ata'mo'kai'. 	 Het duurde dan ook niet lang of er kwam een vrouw naar Hem toe. In haar dochtertje zat een boze geest. Zodra zij het nieuws had gehoord, was ze naar Jezus toe gegaan. Zij viel voor Hem op de knieën en smeekte of Hij die boze geest uit haar dochtertje wilde verjagen. Omdat de vrouw geen Jodin was (ze kwam uit de streek van Tyrus) zei Hij tegen haar:


To' enta'na'pʉ ta'weta kon pona rɨ. Mɨrɨpan tonpa'pʉ amʉranʉkʉ'pʉ ipoitorʉ ton uya, 12 kaisa rɨ pa'siki'ti. 	 Er was genoeg voor iedereen. Er bleven nog heel wat brokken over, wel twaalf manden vol.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', uweyu kon esi koro'tau, wakʉ eseru ku'pai'nokon tanporon kon ka'pon amʉ' pɨ', kamoro kuru Papa Maimu apurɨnin nan pe te'san pɨ'. 	 Daarom moeten wij altijd als we daarvoor de gelegenheid hebben, voor iedereen goed en vriendelijk zijn, in het bijzonder voor onze medechristenen.


Se'tan epantakapɨtʉ pe iyesi yau tʉpokon pe rɨ ɨsewa'nomai', nai kasa esa' wannɨ pe iye'to' esi moro? Serɨ ta uya apʉne pʉra makoi a'kwarʉ ton enpa'kapɨtʉ uya Pirɨsipupʉ winɨ tukai' ɨye'kupʉ kon pɨ'. 	 Als het waar is wat jullie zeggen, dan vecht de duivel tegen zichzelf.


Ɨ'rɨ wakʉ esi ka'pon pɨ' serɨ po tanporon nɨ eposa' iya yau ta'kwarʉ nonkai'ma? Mɨrɨ pe pʉra, ɨ'rɨ tʉrʉ iya ta'kwarʉ entakano' pe? 	 Maar wie zijn leven voor Mij opgeeft, zal het terugkrijgen. Wat hebt u eraan de hele wereld te winnen en uw leven te verspelen? En wat is u meer waard dan uw leven?


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', akaisarɨ'nokon kasi ye' pe te'sen inonkatɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ i'nairon pɨ' tʉusauro'sen pe tʉtonpa pokon pe, apʉne pʉra tikin nan ipun pʉ'kʉ pe e'nɨ'nokon wenai. 	 Houd op met liegen. Vertel elkaar de waarheid, want wij horen bij elkaar en zijn delen van hetzelfde lichaam.


Inke ka'pon amʉ' uko'manto' sara'tɨnin nʉ'pʉ wɨnɨ'pʉ auya'nokon e'tane, Papa uya i'mʉ'sa'ka'pʉ iyeri'sa' apai. Ina esi serɨ ennin nʉ'san pe mɨrɨ awonsi'kɨ ekamanin nan pe. 	 Tegenover deze heilige en rechtvaardige Man bleef u vijandig, maar u eiste de vrijlating van een moordenaar! Daarmee bent u de moordenaars van de Levensvorst geworden. Maar God heeft Hem uit de dood teruggebracht in het leven. Wij zijn daar getuigen van.


E'tane yu' epo'tɨ ekareei yau, Mosi' uya rɨ enpoikasa' iyeri'sa' kon e'mʉ'sa'ka, apʉne pʉra Itepuru esakʉ iya, ‘Papa, Epʉra'an e'to' itese' pɨ', Aisi' e'to' itese' pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ Seko' e'to' itese' pɨ' tukai',’ ta'pʉ. 	 Dat de doden weer levend worden, staat overigens duidelijk in de boeken van Mozes. Als hij vertelt hoe hij God in die brandende braamstruik zag, spreekt hij over 'de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob'.


Sises usarɨ koro'tau, tentu'pʉ si'kɨrɨ tenku'ne te'sen ka'pon ene'pʉ iya. 	 Jezus liep verder en zag een man die al sedert zijn geboorte blind was.


E'tane iweyu e'sepoto' oton warawo' temari'masen emo'kato' oton to' piyapai; mɨrɨ wʉi a'tai nin si, to' useruma mɨrɨ tenta'nai' pʉra. 	 Maar er komt een tijd dat Hij er niet meer is. Dan zullen zij hun eten laten staan.


mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra ka'pon uko'manto' ku'to' to' ni'tunʉ pen.” 	 Zij weten niet hoe zij in vrede moeten leven.


Mʉre amʉ', tanporon yau rɨ asanon kon maimu awɨrɨ e'tɨ', serɨ uya kuru Itepuru pori'ma mɨrɨ. 	 Kinderen, jullie moeten gehoorzaam zijn aan je vader en moeder, want dat vindt de Here goed.


Mɨrɨpan ipoitorʉ ton usekama'popɨtʉ'pʉ, “Ɨnʉ' kuru rɨ si u'koro'tawon kon uya serɨ ku'to' oton?” ta'pʉ to' uya. 	 De discipelen vroegen zich af wie van hen zoiets zou kunnen doen.


Sises uya nin si ta'pʉ ipɨ', “Ɨsuparaai ina'poka'kɨ si ipata'pʉ ya'! Kamoro supara apurɨnin nʉ'san nɨ eri'to' oton esi mɨrɨ supara ke rɨ. 	 "Doe dat zwaard weg", zei Jezus tegen hem. "Wie geweld gebruikt, zal zelf door geweld omkomen.


Mɨrɨ a'tai, Anas mɨrɨ awonsi'kɨ Kaya'pas esi'pʉ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru pe. Mɨrɨ a'tai, Main uyee'pʉ Papa winon, Sakaraya mumu, Isaan itese' piya', rɨmono' tau iyesi koro'tau. 	 Annas en Kajafas waren de hogepriesters van de Joden. Toen Johannes, de zoon van Zacharias, in de woestijn was, hoorde hij de stem van God.


Mɨrɨ yau, Paarʉ e'mʉ'sa'ka'pʉ, temiyatʉ ari'ma'pʉ iya, e'pana to' e'to' pe, mɨrɨpan uya, “Utonpa ton, Esuwerʉ amʉ', mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' pen, Papa namanin nan, umaimu etatɨ'! 	 Paulus stond op en wenkte om stilte. "Mannen van Israël en u die ontzag voor God hebt,


“Ɨpika'tɨnin kon uye'sa' a'tai, unennoko'pʉ ikʉipʉnʉ winɨpaino, i'napairon A'kwarʉ, ikʉipʉnʉ yapai tepa'kasen uya uyekamato' oton ɨpɨ'nokon. 	 Als Ik bij de Vader ben, zal Ik mijn Plaatsvervanger sturen. Dat is de Heilige Geest, de bron van alle waarheid. Hij komt uit de Vader en zal u alles over Mij vertellen.


“Orʉ uya ɨyewaruma'tɨ kon yau, ɨyenu kon yau mʉku'tʉi' wapiya urɨ ewaruma'tɨ'pʉ iya. 	 Als de mensen u haten, vergeet dan niet dat zij Mij al eerder hebben gehaat.


Mɨrɨ a'tai rɨ, Sises uya ta'kwarʉ yau i'tu'pʉ to' usenuminka tewan kon yau, mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' mɨrɨ kasa ɨusenuminka kon? 	 Jezus wist wel wat er in hen omging en zei tegen hen: "Waarom windt u zich zo op over mijn woorden?


E'tane eke pe annau to' usaurokʉ'pʉ pen ipɨ', apʉne pʉra Esuwerʉ amʉ' epuru ton pɨ' tenari'nʉmʉ kon pɨ'. 	 Niemand sprak openlijk over Hem. Zij waren allemaal bang dat de Joodse leiders het zouden horen.


Papa, iyapiyo' pe e'to' tanporo uyewan a'kɨrɨ Imu ekareei wakʉ ekama uya yau, esi uyekamanin pe inke rɨ uyenu yau ɨkupʉ uya 'nokon 	 God weet dat ik voortdurend voor u bid. Ik dien Hem met hart en ziel en vertel de mensen het goede nieuws over Zijn Zoon.


Ɨnʉ' rɨ itese' e'menukasa' eposa' pʉra iyesi yau uko'man nɨto' karetaai pɨ' eno'ma'pʉ apo' ku'pɨri ka'. 	 Als iemands naam niet in het levensboek stond, werd hij in de poel van vuur gegooid.


“Eta'pʉ auya'nokon; ‘Tʉtaan'pʉ kenan kʉsekumankai,’ tawon. 	 De wet van Mozes zegt: 'U mag geen overspel plegen.' Maar Ik zeg: Wie met begerige ogen naar een vrouw kijkt, heeft in zijn hart al overspel met haar gepleegd.


Apʉne pʉra makoi epe'pʉ esi uma'tan nɨto', e'tane Papa e'repato' ike esi inke uko'man nɨto' Kʉrai Sises, uyepuru kon poro. 	 De zonde betaalt een hard loon: De dood! Maar de genade van God geeft wat niemand verdient: Eeuwig leven met Christus Jezus, onze Here.


Pana' pe e'soto'katɨ' i'nairon ɨpokʉrʉʉi kon pe ɨworo'pai kon oi, ipoken e'nɨto' ɨpɨtɨ kon wapu pe, 	 Maak u klaar! Doe de gordel van de waarheid om en gesp het borstpantser van de rechtvaardigheid aan.


Saiman Pi'ta uya eikʉ'pʉ, “Ɨmɨrɨ kʉrɨ rɨ Kʉrai, nurɨne te'sen Papa Mumu,” ta'pʉ iya. 	 Simon Petrus zei: "U bent de Christus, de Zoon van de levende God."


ɨnʉ' rɨ teseru'tɨi' tʉusauro'san pe pʉra, usewankaman ku'nin ye' pe pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon i'tunin nan pe, mɨrɨ awonsi'kɨ i'nai rɨ tanporo ka'pon amʉ' pɨ' mɨ pe te'ku'san ye' pe pʉra. 	 Zij mogen van niemand kwaadspreken en geen ruzie zoeken, maar moeten voor iedereen vriendelijk en mild zijn.


Inke kuru pʉra rɨ mɨrɨ pata'pʉ pe, imu akon si uya tanporo tiwano' pe iye'nonkasa' amʉranʉkʉ'pʉ. Mɨrɨpan utɨ'pʉ ɨnnon pata ya'. Mɨrɨ yau nin si tʉpʉrataai ma'tanʉkʉ'pʉ iya mɨrɨ. 	 Een paar dagen later pakte de jongste zoon zijn bezittingen en ging op reis naar een ver land. Daar verbraste hij zijn hele hebben en houden.


Mɨrɨ kareta amon mo'ka iya a'tai, asakɨrɨ'nan kon ene amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ 24 kaisaron kon itepuru ton e'sekunka'pʉ irakʉi'. Tanporo wai, a'pu tato' esa' pe to' esi'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ to' pʉsawʉ ton korʉ pun konekasa' yau a'po'na' nan esi'pʉ. Mɨrɨ esi Papa munkɨ amʉ' ɨpʉremasa' rʉ'pʉ. 	 Toen Hij dat deed, vielen de vier levende wezens en de 24 ouderlingen voor Hem neer. Zij hadden allemaal een harp en een schaal vol heerlijk reukwerk: Dat zijn de gebeden van de gelovigen.


Sises ereutasa' koro'tau Are' Wʉpʉ po, Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ratoi pe, Pi'ta, Isens, Isaan, mɨrɨ awonsi'kɨ Anturu pokon uya ekama'po'pʉ ama'ai, 	 Hij ging tegenover de tempel op de helling van de Olijfberg zitten. Petrus, Jakobus, Johannes en Andreas kwamen met z'n vieren bij Hem en vroegen:


Surusiran pona Saarʉ epa'kasa' a'tai, Sises poitorʉ rʉ'san tonpa pe kuru enapai iyesi'pʉ, e'tane tu'kan kon enari'nʉmʉ'pʉ ipɨ', “I'napai rɨ pe' ken Sises apurɨnin pe iyenasa'?” tukai'. 	 Toen Saulus in Jeruzalem aankwam, probeerde hij zich bij de andere discipelen van Jezus aan te sluiten. Maar die waren allemaal bang voor hem, omdat zij niet konden geloven dat hij ook een discipel van Jezus was geworden.


Pu'pʉra kuru rɨ pe' ɨwesi kon? Papa A'kwarʉ a'kɨrɨ ɨye'sara'tɨ kon tʉpo, serɨ pe i'se ɨwe'to' kon pe' eporo i'se ɨwesi kon ka'pon nʉkupʉnʉ winɨ? 	 Bent u nu zo dom? U bent christen geworden door het werk van de Heilige Geest, moet u nu met de wet eindigen?


“Aya'kɨrɨ'nokon si usoisaai ton atɨ',” ta'pʉ Paire' uya. “Entantɨ', wakʉ pe uruwai' erasuntɨtantɨ',” ta'pʉ iya. 	 "U krijgt een wacht mee", antwoordde Pilatus. "Verzegel het graf zo goed mogelijk."


urɨ'nokon, to' payan non pɨ'. Mɨrɨ si ku'sa' iya Sises ti'mʉ'sa'kase Eren apon yau isakon pe te'sen Eren uya ekamasa' kasa, “‘Serɨ pe umu, tikin nan pe kuru ɨwesi mɨrɨ, ɨkʉipʉnʉ pe enasa' serɨ.’ 	 Dat komt overeen met wat in de tweede psalm staat: 'U bent mijn Zoon. Ik heb U vandaag het leven gegeven.' (A)


Mɨrɨ koro'tau, Saarʉ e'sara'tɨ'pʉ Sises apurɨnin nan ma'tanʉkʉ pɨ'. Iyewonpɨtʉ'pʉ ɨutɨ kaisa rɨ'ne, warawo' amʉ', uri'san amʉ' nɨrɨ Sises apurɨnin nan tʉpɨtʉ'pʉ pariki'si ta'. 	 Saulus deed zijn uiterste best de volgelingen van Jezus uit te roeien. Hij drong, niets en niemand ontziend, hun huizen binnen, sleurde mannen en vrouwen naar buiten en zette hen in de gevangenis.


mɨrɨpan ekama to' uya a'tai, to' epori'ma'pʉ tʉpika'tɨnin kon pe main esi pɨ'. 	 Toen die was voorgelezen, was iedereen blij. Wat erin stond, was voor hen een grote opluchting.


Paire' uya ta'pʉ, “Kin pe ka'si ɨwesi wa!” ta'pʉ iya. Sises uya imaimu eikʉ'pʉ, “Ipoken nɨ ɨwesi, kin pe esi mʉkayai'ne'. I'nai rɨ, entu'pʉ serɨ wenai, serɨ pɨ' uyee'pʉ serɨ non pona, i'napairon ekamai'. Tanporon kon i'napairon winɨ na'ne' uya umaimu eta,” ta'pʉ iya. 	 "Bent U dan toch een koning?" vroeg Pilatus. "U gebruikt zelf het woord koning", was Jezus' antwoord. "Inderdaad, Ik ben een koning. Ik ben geboren en in de wereld gekomen om de waarheid bekend te maken. Ieder die de waarheid liefheeft, luistert naar wat Ik zeg."


Sises uya eikʉ'pʉ, “Ui'tu auya pʉra pe' iyesi, Piri', ɨpiyau'nokon nɨ inke rɨ uko'manka'sa' e'tane? Ɨnʉ' rɨ kʉrɨ uyennin pe na'ne' uya rɨ ukʉipʉnʉ ensa' pe iyesi. Nai pe mairɨ, ‘Ikʉipʉnʉ enpoikakɨ ina ena',’ ta auya? 	 "Nu ben Ik al zo lang bij u, Filippus. Kent u Mij nu nog niet? Wie Mij gezien heeft, heeft immers de Vader gezien? Hoe kunt u Mij dan vragen u de Vader te laten zien?


Mɨrɨ tʉpo, Sises usenpoika'pʉ tʉron nɨ pe tenai' asa'ron kon utɨ koro'tau pata ya'. 	 Later liepen twee van hen naar het land. Onderweg zagen zij Jezus, maar zij herkenden Hem niet omdat Hij er anders uitzag.


Piri' uya ta'pʉ, “Uyepuru, ikʉipʉnʉ enpoikaka'kɨ ina ena'; mɨrɨ rɨken i'se ina esi mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Maar Filippus zei: "Here, laat ons de Vader zien; dat is genoeg."


5 kaisaron itekiino pʉreti anʉmʉ'pʉ iya, asa'ron kon moro' amʉ' rʉ'kwɨ nɨrɨ mɨrɨ esa' pe esii'ma, tenu tʉrʉ'pʉ iya ka'takʉi'. Tenki ta pe rɨ Papa pɨ' i'kwɨ'pɨtʉ'pʉ iya si. Mɨrɨpan uya itʉrʉ'pʉ tʉpoitorʉ ton ena' to' uya ekanto' pe. 	 Jezus nam de vijf broden en de twee vissen, keek omhoog naar de hemel en dankte God ervoor. Daarna brak Hij er stukken af, gaf die aan Zijn discipelen en zij brachten ze naar de mensen.


mɨrɨpan kon ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ, “Sises, ina epuru, ina pɨ' ɨsentu'ma'!” ta'pʉ to' uya. 	 Ze bleven op een afstand staan en riepen: "Meester! Jezus! Heb medelijden met ons!"


Serɨ tonpa ton pe apurɨto' anʉntɨ' awapu kon pe, serɨ ke tanporon ɨri pʉre ton i'nɨ'panʉkʉ kon pa. 	 In elk gevecht zult u het geloof nodig hebben, als een schild waarop alle brandende pijlen van de duivel afketsen.


Iino', Atan awonsi'kɨ 7 pe iku'nin usaurokʉ'pʉ pu'kena' pe pʉsamoro pɨ': “Apʉne entɨ', Itepuru uye'nɨ pɨ' man 1,000 kaisaron kon pona rɨ 1,000 kaisaron kon, tu'kan kon wakʉ ton tiwano' ton pokon pe 	 Wat Henoch zei, die van de zevende generatie na Adam was, is ook op hen van toepassing: "Daar komt de Here met de tienduizenden die bij Hem horen, om over alle mensen recht te spreken.


Ka'pon Sairini winon, Saiman itese', Arisanta mɨrɨ awonsi'kɨ Ru'pos kʉipʉnʉ uyepʉ esi'pʉ eke pata ya' sunwapai, mɨrɨpan a'kwarʉka'pʉ to' uya kurusu' ato' pe iya. 	 Simon van Cyrene (de vader van Alexander en Rufus) kwam net van het land. Hij werd gedwongen het kruis van Jezus te dragen.


Apʉne pʉra ɨnʉ' rɨ serɨ yau tʉuko'manto' ɨnnonkapai pʉra na'ne' uya epoto' oton pen nɨ, e'tane ɨnʉ' rɨ serɨ yau tʉuko'manto' nonkanin uya, urɨ wenai, epoto' oton. 	 Want wie zijn leven voor zichzelf houdt, zal het verliezen.


“Kin pe iyenaka'sa' enna'po'pʉ tʉpata ya'. Mɨrɨpan uya tʉpoitorʉ ton tʉnrepa'san pʉrata ke kɨ'ma'pʉ, ɨ'rɨ kaisa rɨ to' uya ipiri'sa' tukai' ɨni'tupai iyesi'pʉ. 	 Nadat hij tot koning was gekroond, kwam hij in zijn land terug. Hij riep de mannen aan wie hij het geld had gegeven, bij zich. Hij wilde weten wat ze ermee hadden gedaan en hoeveel winst ze hadden gemaakt.


Wʉi kaisarɨ rɨ, ka'pon amʉ' enupa pɨ' Sises esi'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ tau. Ko'mamʉ pe'ne nin si tɨ, itɨpɨtʉ'pʉ Are' Wʉpʉ pona e'nʉnse'na. 	 Elke dag ging Jezus naar de tempel om onderwijs te geven. De mensen kwamen al vroeg in de morgen naar Hem luisteren. En elke avond ging Hij de stad uit om ergens op de Olijfberg de nacht door te brengen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ a'pai rɨ kʉsesakʉi, apʉne pʉra tikin nɨ rɨ a'pai i'po' aimu'naka auya pʉra iyesi mɨrɨ awonsi'kɨ i'kʉrʉntanʉkʉ auya pʉra rɨ iyesi. 	 Zeg ook niet: 'Ik zweer bij mijn hoofd', want u kunt niet één haar wit of zwart maken.


Mɨrɨ pe pʉra ɨusenuminka kon nɨ katɨ iye'menukasa' Papa Maimu uya ta iwenai pʉra rɨ, “Iya'kwarʉ uyau'nokon iko'manto' pe inkupʉ'pʉ esi tiwano' pe rɨken ui'se'nokon,” tukai'? 	 Er staat niet voor niets in de Boeken: "God wil de geest die Hij in ons liet wonen, helemaal voor Zich alleen hebben." (A)


Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan iye'sa' kon Surusiran winɨ amʉrasa' esi'pʉ Sises woi, 	 Op een dag kwamen er enkele Farizeeërs en godsdienstleraars uit Jeruzalem bij Jezus.


Mɨrɨpan kon utɨ'pʉ pata apai Sises piya'. 	 De mensen liepen de stad uit om Hem te zien.


Mɨrɨ wenai, pena rɨ Papa uya tʉpu'ketʉ yau ta'pʉ, ‘Pu'kena' amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ itekare ekamanin nan ennoko uya mɨrɨ. Tʉron kon tʉ'kato' oton to' uya, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon kota'mato' oton to' uya.’ 	 God zegt over u: 'Ik zal hen profeten en apostelen sturen, maar ze zullen sommigen van hen vermoorden en anderen wegjagen.'


E'tane Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas uya etasa' esi'pʉ, mɨrɨpan kon utɨ'pʉ tʉron nɨ pata pona, Restʉra, Terʉpi, mɨrɨ awonsi'kɨ iwoino' nan pata pona, Rai'koniya pata yau. 	 Toen Paulus en Barnabas dat hoorden, vluchtten zij voor hun leven.


Mɨrɨ a'tai, ka'pon amʉ' tonpa rʉ'san uya Itepuru warinpato' pe, tanporo kamoro Esuwerʉ amʉ' pen urɨ iwano' pe to' esi, tasa' Itepuru uya, serɨ ku'nin nʉ'pʉ uya’ 	 zodat de rest van de mensheid de Here zal zoeken, alle vreemde volken die Ik voor Mijzelf heb opgeëist.


Mɨrɨ a'tai, Sises apurɨnin nan Isutiya, Kiyarari, mɨrɨ awonsi'kɨ Sameriya pon kon uko'mamʉ'pʉ ewankamanin pʉra, ɨnʉ' uya rɨ to' kota'ma pʉra iyesi wenai. Wakʉ A'kwarʉ uya to' meruntɨtanʉkʉ'pʉ, to' pori'ma'pʉ iya rɨ. Miyarɨ rɨ Sises apurɨ pɨ' tu'ke to' ena'pʉ. Mɨrɨpan kon uko'mamʉ'pʉ Itepuru nama pɨ' rɨ tʉuko'mamʉ kon kaisa rɨ. 	 De volgelingen van Jezus in Judea, Galilea en Samaria hadden een tijd van rust en konden in vrede bij elkaar komen. Hun geloof werd sterker en zij gehoorzaamden de Here. De Heilige Geest bemoedigde hen en steeds meer mensen sloten zich bij hen aan.


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, kamo uri'sami'si amʉ' nentunʉkʉ'san koro'tau pʉra iyesi mɨrɨ eke Isaan Pa'tes entaino; mɨrɨ e'tane, kʉrɨ aiko pe te'sen Epʉn po esa' wannɨ pe e'nɨto' yawon esi eke pe Isaan entai. 	 Onthoud dit: Van alle mensen die ooit geboren zijn, is niemand groter dan Johannes de Doper. Toch is de kleinste in het Koninkrijk van de hemelen groter dan hij!


Mɨrɨ wenai, ti'tui' e'tɨ'. “Ɨtonpa e'makoimasa' a'tai, auro'kakɨ mɨrɨ enta' ikupʉ iya namai'; tʉmakooi apai iyera'tɨsa' a'tai, ipɨ' ɨsentu'makɨ. 	 Ik waarschuw jullie. Als je broer zondigt, wijs hem dan terecht. Als hij spijt heeft, moet je hem vergeven.


Mɨrɨ a'tai, tu'kan pɨ' rɨ to' auro'ka'pʉ iya panton yai. “Umɨ pɨ' te'sen utɨ'pʉ kiyari ye' pɨnse'na tʉpa'karakai'. 	 Hij vertelde hun onder andere deze gelijkenis:


Tʉron kon entusa' temari'masen ye' pe pʉra rɨ, tʉron kon konekasa' ka'pon amʉ' uya temari'masen ye' pe pʉra rɨ, tʉron kon nɨrɨ e'ku'sa' tiwano' kon pe temari'masen ye' pe pʉra te'to' kon pe, Papa e'to' esa' wannɨ pe uriya'. Ɨnʉ' rɨ kʉrɨ tikin sarɨ e'paino e'to' pe rɨ iyesi,” ta'pʉ Sises uya. 	 Sommige mensen kunnen niet trouwen, omdat zij met een afwijking geboren zijn. Anderen kunnen niet trouwen, omdat zij door andere mensen verminkt zijn. Weer anderen trouwen niet, omdat zij daar terwille van het Koninkrijk van de hemelen van afzien. Laat ieder die het begrijpt, dit aannemen."


Ɨyekama'po uya 'nokon kuru ɨwɨpʉrema kon pa, ɨpiya'nokon enna'poto' pe inke pʉra. 	 Doe dit vooral opdat God mij snel de gelegenheid zal geven naar u terug te keren.


Entɨ' si! Ɨiwʉ' kon e'nonkasa' ɨyena'nokon iyarʉ pʉra! 	 Let op: Uw huis wordt aan zijn lot overgelaten. Want u zult Mij van nu af aan niet meer zien, tot de dag dat u zult zeggen: "Gelukkig is Hij die namens de Here komt." (b)


E'tane Esuwerʉ amʉ' piya' entantɨ', karimeru utano'masa' waraino kon piya'. 	 maar alleen naar het volk van Israël, Gods verloren schapen.


Mɨrɨpan kon pɨ' ta'pʉ iya, “Tetʉipɨ'se pʉra e'tɨ', tʉkasimai' pʉra, e'mʉ'sa'kasa' apurɨtɨ', 	 "Waarom zijn jullie zo van streek?" vroeg Hij. "Waarom twijfelen jullie eraan of Ik het werkelijk ben?


Tʉron nɨ a'tai, ka'pon amʉ' enupa pɨ' iyesi'pʉ. Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan iye'pɨ'sa' kon tanporon nɨ eke iwa pata ton Kiyarari po'nan apai, Isutiya, Surusiran winɨ'ne rɨ ereutasa' esi'pʉ. Papa uya imeruntɨrʉ ke irepasa' esi'pʉ e'ne' ton epi'tɨnin pe. 	 Toen Jezus op een dag de mensen weer over God vertelde, zaten er ook Farizeeërs en godsdienstleraars te luisteren. Het leek wel of zij overal vandaan kwamen. Uit Galilea, Judea en uit Jeruzalem. Jezus was vol van Gods genezende kracht.


Ikʉipʉnʉ iyeri'sa' kon i'mʉ'sa'kayai'ne' nurɨne to' ku'ai'ne' kasa rɨ marɨ, imu uya nurɨne rɨ to' e'to' pe to' kupʉ, i'se te'to' ton nɨ kupʉ iya nurɨne. 	 Zoals de Vader de doden levend maakt, zo zal ook de Zoon levend maken wie Hij wil.


Unkupʉnʉ i'tu uya pʉra rɨ iyesi, apʉne pʉra ɨnku'pai e'to' kupʉ uya pʉra iyesi, e'tane uyewaruma kupʉ uya. 	 Mijn doen en laten zijn voor mijzelf een raadsel. Want ik doe niet wat ik graag wil. Nee, ik doe juist dingen waar ik een afschuwelijke hekel aan heb.


“‘Sarakuwa turunpa'pʉ ina uya, e'tane aumanʉnsa' kon pʉra iyesi. Eke' eremu pɨ' ina userenka'pʉ, e'tane tʉuta'kwarʉkai' aukaransa' kon pʉra iyesi,’ tawon nan kasa. 	 'We hebben fluit gespeeld en jullie wilden niet eens dansen. Toen hebben we klaagliederen gezongen en jullie wilden niet eens treuren.'


Mɨrɨ tʉpo, osorʉwawon kon ɨri a'kwarʉ ton ene'pʉ uya, pɨrɨtuku waraino kon. To' epa'kapɨtʉ'pʉ urupere mʉta yapai, ene mʉta yapai, mɨrɨ awonsi'kɨ ennakanin pu'kena' mʉta yapai. 	 Toen zag ik uit de bek van de draak, uit de bek van het beest en uit de mond van de leugenprofeet drie boze geesten komen. Zij zagen eruit als kikkers.


Sises uya, “Moro' amʉ' si serɨ pe kuru ma'sitʉune' ɨnne'tɨ',” ta'pʉ mɨrɨ to' pɨ'. 	 "Haal eens een paar van de vissen die jullie hebben gevangen", zei Jezus.


Mɨrɨ a'tai, urupere uya tuna enpa'ka'pʉ tʉnta yapai, eke tuna tʉu'tɨsen pe uri'san e'ma'pʉ winɨ, siya rɨ uri'san ato' pe iya. 	 De slang spuugde de vrouw een stroom water achterna die haar (als een rivier) moest meesleuren.


“I'tuto' ipɨ' ton e'ku'to' oton wʉi enu yau, kapʉi yau mɨrɨ awonsi'kɨ sirikɨ amʉ' yau. Non po tʉpataron kon e'to' oton ɨsɨ rɨ i'tu pɨ', etʉipɨ' nɨ pɨ' parau a'merumʉ mɨrɨ awonsi'kɨ iyenu'pɨtʉ pɨ'. 	 Er zullen vreemde verschijnselen in het heelal zijn: waarschuwingen en tekenen van de zon, maan en sterren. De volken op aarde zullen in paniek raken. Ze zullen helemaal overstuur raken door het gebulder van de zee en de branding.


Te'to' kon kasa rɨ Ai'koniyan po, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas pokon utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ta', mɨrɨpan kon uya wakʉ pe pori'ma' kuru rɨ itekare ekama'pʉ. Mɨrɨpan tu'ke rɨ Esuwerʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' pen nɨ nɨrɨ ena'pʉ Sises apurɨnin nan pe. 	 De volgende plaats waar Paulus en Barnabas kwamen, was Iconium. Toen zij daar waren, gingen ze samen naar de synagoge. Door wat ze vertelden, geloofden vele Joden en andere mensen in Jezus Christus.


14 kaisa rɨ wʉipiya tʉpo, Surusiran pona kanan utɨ'pʉ Panapas pokon pe. Serɨ a'tai, Tai'tas nɨrɨ arɨ'pʉ uya uya'kɨrɨ. 	 Het duurde veertien jaar voordat ik weer in Jeruzalem kwam; deze keer samen met Barnabas en ik nam ook Titus mee.


Tʉmɨrɨ pe serɨ ta'pʉ iya pen nɨ, e'tane use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru pe rɨ nin tesi pɨ' mɨrɨ wʉipiya yau, Sises eri'to' oton nɨ nin ekama'pʉ iya ka'pon amʉ' iwano' pe. 	 Dat zei hij niet uit zichzelf. Als hogepriester van dat jaar werd dit hem door God ingegeven. Hij voorspelde daarmee dat Jezus voor het Joodse volk zou sterven;


mɨrɨ awonsi'kɨ i'tu kon pa serɨ usi'nʉnkan nɨto', i'tunin pe e'nɨto' entaino rɨ—autarʉ'tɨ kon pa eke pe kuru Papa uya ɨrepato' kon ike ke. 	 U zult ervaren en begrijpen dat die liefde van Christus ons menselijk verstand te boven gaat. Uw hele wezen zal dan vol van God zijn.


Kɨsewansiukai, ‘Tanporo ɨyentukapʉ kon kanan mɨrɨ,’ ta uya pɨ' ɨpɨ'. 	 Het is dus helemaal niet zo vreemd dat Ik zei dat u opnieuw geboren moet worden.


Ta'pʉ iya to' pɨ', “Iye'menukasa', ‘Uiwʉ' e'to' oton ɨpʉreman iwʉ',’ tukai' e'tane ‘ama' amʉ' en pe rɨ’ mʉku'atʉi'!” ta'pʉ iya. 	 "Er is geschreven dat Gods huis een huis van gebed moet zijn. Maar wat hebt u ervan gemaakt? Een rovershol!" zei Hij.


Sises utɨ'pʉ pata Taya pʉ'kʉ poi, mɨrɨpan utɨ'pʉ Saitan poro parau ku'pɨri Kiyarari poro, itɨ esi'pʉ Te'ka'pores nono awɨrɨ'ne rɨ. 	 Van Tyrus ging Jezus naar Sidon en vandaar naar de provincie Dekapolis, naar de oever van het meer van Galilea.


Ene'pʉ uya iyereutasa' apono' po emiya enwo'netʉ yau kareta amon iye'menukasa' ɨsi'ratoi pɨ', 7 kaisaron a'si'to' ike ke a'si'sa'. 	 Toen zag ik een boekrol in de rechterhand van Hem, Die op de troon zat. Die boekrol was aan beide zijden beschreven en met zeven zegels verzegeld.


Mɨ awɨrɨ tenu kon tʉpɨ'tane to' uya, ɨnʉ' pʉra rɨ iyesi'pʉ. Sises rɨken esi'pʉ to' piyau. 	 Toen zij om zich heen keken, zagen ze plotseling dat Mozes en Elia weg waren. Alleen Jezus was nog bij hen.


Mɨrɨ na'ne' kasa, ɨkʉipʉnʉ, Epʉn pon esi pʉsamoro aiko ton nʉ'kwɨ uyapurɨnin nan utano'ma i'se pʉra,” ta'pʉ Sises uya. 	 Zo wil uw hemelse Vader niet dat ook maar één mens (b) verloren gaat.


Pi'ta enu ya' iyee'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ Sises pɨ', “Rapai, apʉne enkɨ. Pi' e' anpa'nʉkʉ'pʉ useketasa'!” ta'pʉ iya. 	 Petrus dacht aan wat Jezus de vorige dag tegen de boom had gezegd. "Kijk eens, Meester", riep hij uit, "dit is de boom die U gisteren hebt vervloekt. Hij is helemaal dor!"


“Pʉse rɨ Sises, iyeri'sa' rʉ'pʉ i'mʉ'sa'ka'pʉ Papa uya. Ina si iya'kɨron kon nʉ'san uya iye'mʉ'sa'kasa' ene'pʉ. 	 God heeft Jezus uit de dood laten opstaan; dat hebben wij allemaal gezien.


Sises uya, “Ensa' auya mɨrɨ; kʉrɨ rɨ ipokon pe masauro'ai'ne',” ta'pʉ. 	 "Ik ben het", antwoordde Jezus.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ayauro'kato' awɨrɨ e'kɨ. Mɨrɨ yau man asakɨrɨ'nan kon ka'pon amʉ' Papa auro'kanin nʉ'san tʉnku'ton kon pɨ'. 	 Wij hebben een voorstel. Er zijn in ons midden vier mannen die een plechtige belofte hadden afgelegd.


Esuwerʉ amʉ' pokon pe te'sepose, “I'napairɨ rɨ serɨ ton esi,” ta'pʉ to' uya. 	 De andere Joden vielen Tertullus bij en zeiden dat hij gelijk had.


“Ɨnʉ' pe ken ɨwesi?” ta'pʉ to' uya ipɨ'. “Mɨsi'kɨrɨ rɨ sa'ne kʉrɨ rɨ ukayai'ne' rɨ,” tukai' Sises uya to' eikʉ'pʉ. 	 "Maar wie bent U dan?" vroegen zij. "Dat heb Ik vanaf het begin al verteld.


Tɨwɨrɨ rɨ tʉtonpa ton amʉtʉ pe Papa eseru poro ɨko'mamʉ i'se te'sen, tɨwɨrɨ rɨ entu'manin nan repanin pe iyesi'pʉ eke pe rɨ, tɨwɨrɨ rɨ tʉwɨpʉremasen Papa pɨ'. 	 Deze man was erg gelovig. Hij en zijn hele gezin hadden diep ontzag voor God. Hij gaf veel weg aan de armen en was een man van gebed.


Mɨrɨpan kon e'mʉ'sa'kasa' utɨ'pʉ oko pe pʉra rɨ, Surusiran pona. Mɨrɨ yau, 11 pan kon Sises poitorʉ ton amʉrasa' eporo'pʉ to' uya tʉron kon ipoitorʉ ton pokon pe. 	 Ze stonden onmiddellijk op en liepen vlug terug naar Jeruzalem. Daar vonden ze de elf discipelen van Jezus en Zijn andere volgelingen allemaal bij elkaar.


Papa itese' pɨ' e'nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ ukʉipʉnʉ kon iwano' pe eke pe iku'to' nesii inke rɨ, inke rɨ te'sen pe. Amen. 	 Alle eer is voor God, onze Vader, voor altijd en eeuwig. Amen.


miyarɨ rɨ apurɨto' auya'nokon yau ɨwesi kon yau iye'mʉ'sa'kasa' mɨrɨ awonsi'kɨ pana'pan pe, tʉutamai' pʉra, ɨye'ku'to' kon apai wakʉ itekare nekama'pʉ. Serɨ serɨ wakʉ itekare ɨneta'pʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ isekamasa' rʉ'pʉ tanporon kon ika'sa' kon pana ya' ka' o'non kon iwano' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ urɨ, Paarʉ, enasa' ipoitorʉ pe wenai. 	 De enige voorwaarde is dat u deze waarheid met uw hele hart gelooft en er standvastig in blijft. Dat u sterk bent in de Here en vast overtuigd van het goede nieuws, dat Jezus voor u gestorven is. Dit geweldige nieuws gaat de hele wereld door en ik heb mijn leven ten dienste ervan gesteld.


Tu'kan kon amʉrasa' a'tai, Paire' uya to' ekama'po'pʉ, “Nai kʉrɨ rupɨ enpa'ka uya i'se me'atʉu ɨiwano' kon pe? Parapas, mɨrɨ pe pʉra Sises, Kʉrai tato' katɨ?” ta'pʉ iya. 	 Pilatus vroeg aan de mensen die zich voor het paleis verdrongen: "Wie moet ik vrijlaten? Barabbas of Jezus, die Christus wordt genoemd?


“Mɨrɨ pe iyesi pɨ', enei'ma e'tɨ', apʉne pʉra i'tu auya'nokon kasa pʉra ɨ'rɨ a'tai ɨutɨ esa' enna'poto' oton tukai'—ko'mamʉ pe rɨ, mɨrɨ pe pʉra anomʉra' rɨ, mɨrɨ pe pʉra rɨ kɨrɨtɨkɨ uturumʉ a'tai rɨ, mɨrɨ pe pʉra pata emakʉ a'tai. 	 Kijk dus altijd naar Mij uit, want jullie weten niet wanneer Ik kom. Het kan 's avonds zijn of midden in de nacht; of tegen de morgen als de zon al op is.


E'tane Ita'kwarʉ eperu ton esi usi'nʉnkan nɨto', pori' pe e'nɨto', tʉusewankamai' pʉra e'nɨto', tʉuseta'kai' pʉra e'nɨto', mannʉ' pe e'nɨto', wakʉ pe e'nɨto', main nʉ'pʉ awɨrɨ e'nɨto', 	 Maar de Heilige Geest brengt ons tot betere dingen: Liefde, blijdschap, vrede, geduld, vriendelijkheid, mildheid, trouw, tederheid en zelfbeheersing.


Ipoitorʉ ton uya ekama'po'pʉ, “Nai yau rɨ tʉ'kenan yau pʉsamoro ka'pon amʉ' ewe'to' ike eporo serɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 "Waar halen we hier ooit brood vandaan?" vroegen Zijn discipelen. "Voor al die mensen! Hier in de woestijn!"


Paarʉ uya Sisariya eposa' a'tai, iyekanwaka'pʉ, “Miyarɨ!” ka'se'na Sises apurɨnin nan pɨ' Surusiran pona, mɨrɨ awonsi'kɨ iu'tɨ'pʉ Antiyo' pona. 	 Na aankomst in Caesarea ging hij naar Jeruzalem en bezocht daar de christengemeente. Daarna reisde hij verder naar Antiochië.


Mɨrɨpan kon uya ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ pe ken iyesi pɨ' Main pɨ' enupanin nan uya Iraisa kuru uye'to' oton wapiya ta?” ta'pʉ to' uya. 	 Zij vroegen Jezus: "Waarom zeggen onze leraars eigenlijk dat Elia eerst moet komen om alles voor de Christus in orde te maken?"


Mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' Papa iwano', tanporon nɨ ito'ka'nʉ'to' entaino rɨ esi ɨyewan kon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨusenuminkato' kon erasu pe Kʉrai Sises yau. 	 Dan zult u de vrede van God ervaren, een vrede die ons menselijk besef te boven gaat en die de wacht houdt over uw hart en gedachten, omdat u in Christus Jezus bent.


Non e'sara'tɨ'pʉ si'kɨrɨ, isetasa' pʉra iyesi ɨnʉ' uya rɨ tenku'ne iyentusa' rʉ'pʉ enu a'kokasa' tawon. 	 Nog nooit heeft iemand de ogen van een blindgeborene genezen.


Pi'ta kanan e'ku'kaa'pʉ i'tunin pe pʉra. Mɨrɨ a'tai rɨ, kɨrɨtɨkɨ epiya'tɨ'pʉ uturun nɨ pɨ'. 	 Petrus ontkende het opnieuw. Direct daarna kraaide er een haan.


Tanporon kon nɨ nin esi tiwano' kon pɨ', Sises Kʉrai iwano' pɨ' pen nɨ nin. 	 Alle anderen schijnen alleen maar aan hun eigen zaken te denken en niet aan die van Jezus Christus.


Mɨrɨpan enna'po'pʉ tʉkʉipʉnʉ piya'. “Ɨnnɨ rɨ marɨ iye'tane, ikʉipʉnʉ uya ensa' esi'pʉ. Mɨrɨpan tense isentu'ma'pʉ, mɨrɨpan eka'tumʉ'pʉ a'sise'na. Mɨrɨ tʉpo, ereutanʉkʉ'pʉ iya, a'su'kapɨtʉ'pʉ iya etupa pe. 	 Wilt u mij aannemen als knecht?' Zo ging hij op weg naar het huis van zijn vader. Die zag hem al in de verte aankomen en had erg met hem te doen. De man holde hem tegemoet, viel hem om de hals en kuste hem.


Kʉrɨ ipun pe itun pi'pɨ iputurʉkasa' pen, mɨrɨpan e'tane main awɨron, uya ɨyeno'ma mɨrɨ, ɨmɨrɨ iye'menukasa' main tensen pe esa' mɨrɨ awonsi'kɨ un pi'pɨ puturʉkato' esa', esi main i'kwɨ'nin pe. 	 Zij die niet van geboorte Jood zijn, maar wel de wet van God naleven, zullen u (die de wet kent, maar niet houdt) veroordelen.


Apʉne pʉra, eke pe te'ku'san tiwano' kon pe ena mɨrɨ se pe rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ se pe te'ku'san ena mɨrɨ eke pe,” ta'pʉ iya. 	 Dan maakt u voor al de andere gasten een goede beurt. Want ieder die zichzelf me er eer geeft dan hem toekomt, zal worden vernederd. En wie zichzelf heel gewoon vindt, zal eer ontvangen."


Uye'sa' serɨ pata weyu pe, ɨnʉ' rɨ uyapurɨnin pe na'ne' enkurumʉ namai' moro ewarupɨ yau. 	 Ik ben als licht naar de wereld gekomen om ieder die op Mij vertrouwt uit het donker te halen.


Mɨrɨ e'tane rɨ, tʉron nɨ ton uta'pokʉ'pʉ wakʉ non ya'. Mɨrɨpan a'ta'pʉ, iyepeta'pʉ. Iyepeta'pʉ eke pe rɨ, 100 kaisa rɨ ite'kwa e'to' airɨ inpɨmɨ'pʉ entai rɨ,” ta'pʉ iya. Serɨ ta'pʉ iya a'tai, ikɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ, “Kʉrɨ tʉpana ke na'ne' etato' ike, tɨwɨ netai!” ta'pʉ iya. 	 Het verstikte daar omdat de distels veel sneller groeiden. Het overige zaad viel op vruchtbare grond. Het kwam mooi op en gaf een rijke oogst, wel honderd keer zoveel als was gezaaid." Hij wilde dat de mensen goed zouden luisteren en zei: "Als u oren hebt, luister dan goed."


“I'napairɨ rɨ ka'si, pariki'si tapai epa'kasa' serɨ wa!” ta'pʉ Pi'ta uya. “Si'tuka'ai' si, Itepuru uya tinserʉʉi enno'sa' upika'tɨi' Era' esi tʉnkupʉnʉ ɨnku'pai upɨ' apai mɨrɨ awonsi'kɨ iye'kupʉ kuru tawon nan nɨrɨ Esuwerʉ amʉ' piyapai,” ta'pʉ iya. 	 Daardoor kwam Petrus tot zichzelf. "Het is dus toch echt!" zei hij. "Nu weet ik dat God Zijn engel heeft gestuurd om mij uit de handen van Herodes te redden en mij te beschermen tegen de Joden."


Miyarɨ rɨ Sises esi'pʉ to' enupa pɨ', mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Akono amʉ' pe te'san entɨ'; to' uyepʉ karimeru kasa, e'tane ɨsɨ ton, ene amʉ' kasa to' esi. 	 Pas op voor valse profeten. Zij komen naar u toe en doen zich voor als onschuldige schapen. Maar in werkelijkheid zijn het verscheurende wolven.


Apʉne pʉra Isona esi'pʉ i'tuto' ipɨkɨrɨ pe Ninipa pon kon pona, mɨrɨ kasa rɨ marɨ Ka'pon, Papa winon esi mɨrɨ serɨ a'taino kon pona. 	 Zoals Jona voor het volk van Ninevé een teken was dat God hen wilde redden, zo zal Ik een teken zijn voor het volk van deze tijd.


Papa apurɨpɨtʉ pɨ' to' esi'pʉ, mɨrɨpan tʉron kon ka'pon amʉ' esi'pʉ pori' pe to' pɨ'. Wʉi kaisa rɨ Itepuru uya tʉnkoneka'san ke to' tonpa'tɨ'pʉ. 	 Zij prezen God en het hele volk was hun goedgezind. En God zorgde dat er elke dag weer nieuwe mensen bijkwamen, die gered werden.


Ina uya nin Esuwerʉ amʉ' pen enasa' Sises apurɨnin pe ena' imenukasa' man. Ina e'ku'sa' man ika'sa' ena' itʉsa' pɨ' to' enta'na namai', to' enta'na namai' mʉnʉ'pan nɨ o' pɨ' mɨrɨ pe pʉra erupatu'kasa' pɨ' rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ tekumasan pe to' esi namai',” ta'pʉ to' uya. 	 Wat de christenen uit de andere volken betreft: Wij hebben hun in een gezamenlijke brief geschreven dat zij niet mogen eten of drinken wat aan afgoden is geofferd. Zij mogen geen vlees van dieren eten die door verstikking zijn gedood en ook geen bloed drinken. Ook mogen zij geen hoererij plegen."


Miyarɨ ka'tɨ' Meri pɨ', sa'man pe kuru ɨiwano' kon pe iye'tʉrawasomasa' rʉ'pʉ. 	 Doe de groeten aan Maria, die zoveel voor u heeft gedaan.


E'tane Sises uya warawo' mʉre anʉmʉ'pʉ itemiyatʉ pɨ', mɨrɨpan e'mʉ'sa'ka'pʉ. 	 Maar Jezus nam hem bij de hand, trok hem overeind en de jongen stond op.


Ɨtonpa e'kʉuma pe iyesi yau ananɨ'pʉ pɨ', usi'nʉnkan nɨto' esi pen nɨ mɨrɨ ɨnkupʉnʉ yau. Ananɨ'pʉ ɨtonpa ma'tanʉ'nin Kʉrai uma'ta'pʉ iwenaino pe rʉ'pʉ. 	 Als u een andere gelovige voor het hoofd stoot door iets te eten waartegen hij bezwaar heeft, laat u zich niet door de liefde leiden. Wat u eet, mag niet zijn ondergang worden. Christus is ook voor hèm gestorven.


Ekamakapʉ uya kanan; sa'man pe pʉra rɨ kiyamerʉ epa'ka akusa enu euta awɨrɨ, imaminke' epa'ka Papa e'to' esa' wannɨ pe ya' entai.” 	 Je kunt zeggen dat het voor een kameel gemakkelijker is om door het oog van een naald te gaan dan voor een rijke om in het Koninkrijk van God te komen!"


To' uya E'pe'sas eporo'pʉ. Mɨrɨ yau, Paarʉ uya Pʉre'sira mɨrɨ awonsi'kɨ A'kira nɨmɨ'pʉ. Mɨrɨ yau, itɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ta', itekare pɨ' asauro'se'na Esuwerʉ amʉ' pokon pe. 	 Toen zij in de haven van Efeze kwamen, liet hij de anderen achter en ging zelf naar de synagoge. Daar had hij lange gesprekken met de Joden.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya eikʉ'pʉ, “Uwenai kuru pe' auma'ta? I'napairon ekama uya serɨ ɨpɨ', kɨrɨtɨkɨ uturumʉ rawɨrɨ, osorʉwau ite'kwa kuru ui'tunin pe pʉra ɨye'ku'to' oton!” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 "Alles voor Mij over?" vroeg Jezus. "Luister goed, nog voor de haan kraait, zul je drie keer gezegd hebben dat je Mij niet kent!"


Mɨrɨpan epa'kasa' a'tai, isaurokʉ pʉra iyesi'pʉ. To' uya i'tu'pʉ Papa uya itenu a'kwakasa' uya ɨ'rɨ rɨ ensa' tukai', apʉne pʉra temiyatʉ ke tauro'ka iya 'nokon pɨ', asaurokʉi'ma pʉra. 	 Eindelijk kwam hij naar buiten, maar hij zei niets. Hij kon geen woord uitbrengen. Uit zijn gebaren konden zij opmaken dat hij in het heiligdom een engel had gezien.


Mɨrɨ yau tesi kon a'tai, itekare ekama pɨ' to' esi'pʉ ka'pon amʉ' pɨ'. 	 Ze gingen naar de landstreek Lycaonië, naar Lystra en Derbe, en spraken ook daar weer over Jezus Christus.


Apʉne pʉra urɨ rɨ kʉrɨ rɨ tepuru kenan, soisa amʉ' esa' uwo'noro te'san. Pʉse pɨ', ‘Enta,’ ta uya a'tai, itɨ; kʉrɨ pɨ', ‘Ɨsi'kɨ,’ ta a'tai, iyepʉ rɨ; upoitorʉ pɨ', ‘Se iku'kɨ,’ ta uya a'tai, ikupʉ iya,” ta'pʉ iya. 	 Want ik moet doen wat mijn overste zegt. En mijn soldaten moeten doen wat ik zeg. Als ik tegen de één zeg: 'Ga', gaat hij. En tegen de ander: 'Kom', komt hij. En zeg ik tegen mijn knecht: 'Doe dit', dan doet hij het."


Pata wekupiri apon a'kʉ'tɨsa' esi'pʉ ɨ'si'tai rɨ epe'kena' ton tɨ' amʉ' ke. Wapiyaro' kuru iyapon esi'pʉ tɨ' isaspa tato', isakon esi'pʉ tɨ' sa'paya tato', itosorʉwano esi'pʉ tɨ' isarʉ'setoni tato', itasakɨrɨ'pano esi'pʉ tɨ' emɨrarʉ tato', 	 was gebouwd op een fundering van twaalf lagen, die met allerlei edelstenen versierd was: De eerste laag met diamant, de tweede laag met lazuursteen, de derde met robijn, de vierde met smaragd,


“wakʉ pe ɨwesi pa inke ɨuko'mamʉ pa serɨ non po,” tawon. 	 "Als je je vader en moeder eert, zal het je goed gaan en zul je een lang leven hebben."


Ɨnʉ' rɨ tiwʉ' nakapu po te'sen kʉu'tɨnin ɨ'rɨ rɨ anʉnse'na tiwʉ' tapai. 	 en je bent in Judea, vlucht dan naar de grotten in de bergen. Zit je op dat moment op het platte dak van je huis,


To' enei'ma Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ka'pon pona sa'man pe iyesi, e'tane Papa pona tanporo sa'man pe pʉra iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Jezus keek hen aan en zei: "Menselijk gezien, niemand! Maar bij God is alles mogelijk."


Mɨrɨ ye' pe ɨtonpa kon amʉ' esi'pʉ. E'tane si ɨkorʉkasa' kon, wakʉ pe ɨkonekasa' kon Papa iwano' pe, Papa pokon pe iyekonekasa' pe ipokena' pe, Itepuru Sises Kʉrai ese' yau, Papa, itese' pɨ' e'nɨto' A'kwarʉ ke. 	 Kijk niet op hem neer omdat hij jong is, maar help hem goed op weg, zodat hij naar mij toe kan komen. De broeders en ik kijken echt naar hem uit.


Mɨrɨpan ewomʉ'pʉ, ta'pʉ iya to' pɨ', “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' tanporo rɨ autano'ma kon serɨ? Ɨ'rɨ pɨ' aukaramʉ kon? Mʉre eri'sa' pen, iye'nʉmʉ rɨken,” ta'pʉ iya. 	 Jezus ging naar binnen en vroeg: "Waarom maakt u zo'n lawaai? Waar is dat gehuil voor nodig?


E'tane e'ku'nɨ pe iyesi yau uyenau'nokon pʉra na'ne' pɨ', itenupɨkɨrɨ e'nɨ mɨrɨ tʉuseta'kai' pʉra. 	 Maar zolang het er nog niet is, blijven wij het geduldig verwachten.


Ɨnʉ' rɨ esi pʉra iyesi yau moro uyau, iyesi mɨrɨ eno'masa', useketasa' ipanta kasa; mɨrɨ waraino ipanta ton amuku mɨrɨ eno'mato' pe apo' ya', iyepo'tɨto' pe. 	 Wie niet in Mij blijft, wordt weggegooid als een waardeloze rank en zal verdorren. Samen met andere dorre ranken wordt hij in het vuur gegooid en verbrand.


Koneriyas uya enari'ke' pe esii'ma ene'pʉ, “Ɨ'rɨ na'kɨ i'se me'ai', uyepuru?” ta'pʉ iya ipɨ'. Inserʉ uya ta'pʉ ipɨ', “Papa epori'masa' man entu'manin nan repasa' auya pɨ', ɨwɨpʉremasa' pɨ' tʉpɨ'. 	 Cornelius keek hem met grote ogen aan en begon bang te worden. "Ja, heer", stamelde hij. "Wat is er?" De engel zei: "God heeft uw gebeden gehoord en Hij heeft gezien wat u voor de armen hebt gedaan.


Pari'si amʉ' tonpa ton uyee'pʉ ipiya', mɨrɨpan kon uya i'tupɨtʉ'pʉ ekama'popɨtʉ tʉuya'nokon winɨ, “Main awɨrɨ rɨ e'nɨ pe rɨ pe' iyesi ka'pon uya tʉno'pʉ nonka a'tai?” ta'pʉ to' uya. 	 Er kwamen enkele Farizeeërs naar Hem toe. Om Hem uit Zijn tent te lokken, vroegen zij: "Mag een man van zijn vrouw scheiden?"


Sises enna'pokaa'pʉ kanan parau ku'pɨri e'pi pona. Anpisin pe ka'pon amʉ' uyee'pʉ ipiya', mɨrɨpan kon enupa pɨ' iye'sara'tɨ'pʉ. 	 Jezus ging weer naar het meer. De mensen liepen met Hem mee en luisterden naar wat Hij te zeggen had.


mɨrɨ awonsi'kɨ tʉuko'mansan pe usi'nʉnkan nɨto' yau, Kʉrai uya ui'nʉnkasa' kon na'ne' kasa, mɨrɨpan e'nonka'pʉ uiwano' kon pe a'po'nan tʉtʉsen mɨrɨ awonsi'kɨ use'man nɨto' Papa ena' pe. 	 Wees vol liefde, net als Christus, Die zoveel van u hield dat Hij Zich voor u opofferde om uw zonden weg te nemen. God nam dit offer van Christus aan; het was als een heerlijke geur voor Hem.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ti'tui' e'tɨ', pu'kena' amʉ' nekama'pʉ e'kupʉ namai' ɨpɨ'nokon: 	 Wijs dit niet meteen af. Wees voorzichtig, anders zou op u van toepassing kunnen zijn wat één van de profeten heeft gezegd:


Uyenu kon yau si esii'ma ta serɨ, “Itepuru esi upika'tɨnin pe; enari'nʉmʉ pʉra rɨ iyesi. Ɨ'rɨ pe ken ka'pon uya ukupʉ?” ta'nokon. 	 Daarom kunnen wij goede moed hebben en zeggen: "De Here helpt mij; daarom hoef ik niet bang te zijn voor wat een mens mij kan aandoen." (B)


Mɨrɨ a'tai, Sises uyee'pʉ Kiyarari winɨ Isaan piya' Isotan tuna airɨ tʉpa'taisimato' pe iya, 	 Jezus verliet Galilea en ging naar Johannes om Zich ook door hem in de Jordaan te laten dopen.


Mɨrɨ yau, anpisin pe ka'pon amʉ' uyee'pʉ ipiya', mɨrɨpan kon uya tʉusasan pen mɨrɨ awonsi'kɨ tenku'na' nan nee'pʉ ta'kɨrɨ'nokon; tʉron kon nee'pʉ to' uya ise'mepɨ'sa' kon mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusauro'san pen, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon nɨ e'ne' pe te'san, mɨrɨpan kon nonkapɨtʉ'pʉ to' uya Sises piya', mɨrɨpan uya tanporo rɨ to' epi'tɨpɨtʉ'pʉ. 	 Toen Hij daar ergens op een heuvel zat, kwamen heel veel mensen naar Hem toe. Er werden velen bij Hem gebracht die verlamd, verminkt of blind waren. Er kwamen mensen die niet konden spreken of die ziek waren. Zij werden allemaal voor Jezus neergelegd.


To' auro'ka'pʉ iya kanan, “To' uya ɨyereutanʉ'sa' kon na'ne' airɨ rɨ, mɨrɨ rɨ ɨutɨ tau me'tʉi' pata nɨmɨ auya'nokon pona rɨ. 	 "Als je in een dorp komt", zei Hij, "zoek dan een huis waar je kunt logeren. Blijf daar tot je weer verder gaat.


Ipoitorʉ ton uya te'ku'sen ensa' a'tai, Sises pɨ' ta'pʉ to' uya, “Ina epuru, ina uya pe' si to' panta'ma serɨ tʉsuparaai kon amʉ' ke?” ta'pʉ to' uya. 	 Toen de andere discipelen zagen wat er ging gebeuren, riepen ze: "Meester, zullen we erop los slaan? We hebben zwaarden bij ons!"


Iye'menukasa': “‘Uko'manyai'ne' kasa,’ ta Itepuru uya, ‘Tanporon kon e'sekunkato' oton urau; tanporon ani uya ekamato' oton Papa pɨ',’” tukai'. 	 Want de Here heeft gezworen dat alle mensen hun knieën voor Hem zullen buigen; iedereen zal openlijk erkennen dat Hij God is.


“Mɨrɨ kasa kuru iye'to' oton Ka'pon, Papa winon usenpoika weyu a'tai. 	 Zo zal alles zijn gewone gang gaan tot de dag dat Ik terugkom en door iedereen gezien word.


Tanporon kon nɨ esi'pʉ ɨpiyɨ'ke' pe to' koro'ta' enapai pʉra, ka'pon amʉ' uya ipan pe rɨ to' nama tane. 	 De andere mensen die in de tempel kwamen, durfden zich niet bij hen aan te sluiten, maar hadden wel veel respect voor hen.


Tanporo ka'pon amʉ' usewansiuka'pʉ, mɨrɨpan kon usekama'popɨtʉ'pʉ, “Ɨ'rɨ si serɨ usenupan nɨto'? Pana'pan, meruntɨ ke makoi a'kwarʉ apiyo'ma iya, mɨrɨpan kon epa'ka!” ta'pʉ to' uya. 	 Vol verbazing zeiden de mensen tegen elkaar: "Nee, maar! De boze geesten doen wat Hij zegt!"


“Urɨ pe kuru imaimu ɨnetapai e'ai',” ta'pʉ Akʉri'pa uya Pesʉ'tas pɨ'. “Awanapai rɨ etato' pe ikupʉ uya mɨrɨ. Isaurokʉ etase'na mɨsipʉi',” ta'pʉ Pesʉ'tas uya. 	 Agrippa zei: "Ik zou die man ook wel eens willen horen." "Dat kan", antwoordde Festus. "Dat regelen we morgen."


Na'ne' rɨ si, uwɨnɨ pɨ' ɨye'kupʉ kon, ka'pon sa'ne i'napairon ekamanin nɨ ɨpɨ'nokon tʉneta'pʉ Papa winon. Epʉra'an uya mʉku'atʉi'ne' waraino ku'sa' pʉra rɨ iyesi. 	 Maar in plaats daarvan probeert u Mij te doden. Ik heb u nog wel de waarheid verteld, die Ik van God gehoord heb. Zoiets zou Abraham nooit doen.


I'pai rʉ'pʉ nee'pʉ to' uya parapi po, mɨrɨpan kon uya itʉrʉ'pʉ uri'san ena', mɨrɨpan arɨ'pʉ iya tʉsan ena'. 	 Johannes werd in de gevangenis onthoofd. Zijn hoofd werd op een schaal binnengebracht en aan het meisje gegeven. En het meisje gaf het aan haar moeder.


Tʉrawaso amʉ' epuru esi pɨ' Papa tʉrawasooi esa' pe, ipokonomato' ipɨkɨrɨ pʉra iye'to' pe iyesi—eke pe tesi pɨ' main ɨnetapaino pen pe pʉra, inke pʉra tʉusakorotasen pe pʉra, te'taripasen pe pʉra, ɨsɨ pe pʉra, pʉrata epoto' pe tʉuya ipokena' pen ku'nin pen. 	 Omdat zij leiding aan de gemeente moeten geven, moeten zulke leiders een zuiver leven leiden. Zij mogen niet trots of ongeduldig zijn; zij mogen niet veel drinken en ook niet driftig of hebzuchtig zijn.


Main pɨ' enupanin nan tonpa uye'sa' uya to' usaurokʉ etapɨtʉ'pʉ. Wakʉ pe to' maimu ei'sa' Sises uya pɨ', ekama'po'pʉ iya, “Tanporon iyawɨrɨ e'nɨto' pe inonkasa' Main ton koro'tapai, nai esi eke pe kuru?” ta'pʉ iya. 	 Een godsdienstleraar die stond te luisteren, hoorde hoe raak Jezus de Sadduceeërs antwoordde. Hij kwam dichterbij en vroeg: "Wat is het belangrijkste gebod?"


Ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe te'ku'san! I'napai rɨ kuru rɨ Aisaya usaurokʉ'pʉ man ɨpɨ'nokon: 	 Huichelaars! Jesaja had gelijk toen hij over u zei:


Upona nɨrɨ ɨpʉrematɨ', unta a'koka uya a'tai, main ke urepato' pe enari'mʉra tonan tawon itekare ku'to' pe uya ti'tusen pe, 	 Bid ook voor mij; vraag God mij de juiste woorden te geven als ik mijn mond open doe, zodat ik vrijmoedig het geheim van het goede nieuws bekend mag maken.


Mɨrɨ yau, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas uya Itepuru Sises ekareei ekama'pʉ a'sinin mɨrɨ awonsi'kɨ itiwʉ' tawon kon pɨ'. 	 Zij gaven hem en zijn hele gezin het woord van God door.


“Ɨ'rɨ pɨ' pon pɨ' ɨusewankama kon? Apʉne entɨ' pata ipʉrʉ esi wakʉ pe rɨ iya'ta tʉpata'se' yau, te'tʉrawasomasen pen mɨrɨ pe pʉra ɨ'pɨ'nin pen. 	 Waarom zou u zich zorgen maken over kleding? Kijk eens naar de bloemen in het veld. Die staan daar te bloeien zonder zich druk te maken.


Uri'san epontɨsa' esi'pʉ tʉtariren pon ya', isuweyu ya', mɨrɨpan uta'kʉ'tɨsa' esi'pʉ korʉ ke, epe'kena' ton tɨ' ke mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ ton mokon ke. Tenau ko' korʉ pun konekasa' a'sisa' iya esi'pʉ, ɨri ton kuru nuirapanin nan ke iyepe'tɨsa' esi'pʉ, tekumai' ɨri ton ku'sa' iya moron nʉ'pʉ. 	 De vrouw had dieprode kleren aan en was behangen met gouden sieraden, edelstenen en parels. In haar hand hield zij een gouden beker vol met de gruwelijke en onreine dingen van haar ontucht.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ kasa Papa e'to' esa' wannɨ pe esi? Ɨ'rɨ pɨ' mɨrɨ kasa iyesi tukai' ekama uya? 	 Hij zei tegen de mensen: "Hoe kan Ik u duidelijk maken wat het Koninkrijk van God is? Ik zal het doen aan de hand van een vergelijking.


Utamokori kon ɨpʉremapɨtʉ'pʉ serɨ wʉ' po, e'tane si serɨ pe ɨmɨrɨ'nokon Esuwerʉ amʉ' uya Surusiran kuru mɨrɨ Papa pɨ' ɨpʉreman pata ta auya'nokon,” ta'pʉ iya. 	 Op welke plaats moeten wij God eigenlijk aanbidden? Hier op de berg Gerizim zoals onze voorouders altijd deden of in Jeruzalem zoals de Joden zeggen?"


mɨrɨpan ekare pɨ' to' utɨpɨtʉ'pʉ, “Miyarɨ, Esuwerʉ amʉ' kin!” tapɨtʉi'ma. To' uya temiyatʉ kon ke iwɨnɨ'pʉ itemʉ' pɨ'. 	 "Dag, Jodenkoning!" Daarbij sloegen zij Hem in het gezicht.


“Ɨmɨrɨ pen pe' kʉrɨ rɨ, kʉrɨ rɨ poitorʉ ton tonpa, ɨmɨrɨ rɨ?” tukai' uri'san mʉra'ta nawon uya Pi'ta ekama'po'pʉ. Entakanoma'pʉ iya, “Urɨ pen nɨ kʉrɨ rɨ,” tukai'. 	 De portierster zei: "U bent zeker een discipel van die Jezus." "Nee, hoor", zei Petrus.


Mɨrɨ a'tai, a'sisa' kon esa' upaka'pʉ, mɨrɨpan mʉra'ta amʉ' uta'kokapɨ'sa' tense, tʉsuparaai mo'ka'pʉ tʉutapurukato' pe ike, apʉne pʉra a'sisa' kon utɨpɨtʉ'pʉ tukai' tʉusenuminka ke. 	 De cipier schrok wakker. Toen hij alle deuren van de gevangenis zag openstaan, trok hij zijn zwaard om zelfmoord te plegen, want hij dacht dat de gevangenen ontsnapt waren.


“‘Ɨnʉ' uya rɨ ina anʉnsa' pʉra iyesi,’ ta'pʉ to' uya. “Ta'pʉ iya to' pɨ', ‘Itɨtɨ' e'tʉrawasomatantɨ' umainarʉ ya',’ ta'pʉ iya. 	 'Omdat niemand ons heeft gevraagd te komen werken', antwoordden zij. 'Ga maar naar mijn wijngaard om de anderen te helpen', reageerde hij daarop.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya panton ekama'pʉ Papa e'to' esa' wannɨ pe eseru pɨ'. “Se na'ne' kasa Papa e'to' esa' wannɨ pe eseru esi: Kin esi'pʉ ka'pon amʉ' tʉpʉrataai ko'manʉ'pɨ'nin nan winɨ tʉpʉrataai amʉranʉkʉ pɨ'. 	 "U kunt het Koninkrijk van de hemelen vergelijken met een koning die besloot geld op te eisen dat hij tegoed had.


E'tane Esuwerʉ amʉ' itekare apurɨnin nan pen uya Esuwerʉ amʉ' pen tʉrʉnka'pʉ ɨri pe to' pɨ' to' e'ku'to' pe. 	 Maar ook daar waren weer Joden die niets van hen wilden weten. Die zaaiden onrust onder de mensen en zetten hen op tegen Paulus en Barnabas.


Ɨnekamapai e'ai' ɨpɨ'nokon, sa'man pe kuru iye'tʉrawasoma ɨiwano' kon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ Ʉrawote'siya mɨrɨ awonsi'kɨ Era'poris pon kon iwano' pe. 	 Ik ben er getuige van dat hij erg veel moeite voor u doet en vurig voor u bidt en ook voor de gelovigen van Laodicea en Hiërapolis.


Sises usarɨ koro'tau parau ku'pɨri Kiyarari piyawɨrɨ, asa'ron kon moro' a'sinin nan ka'pon amʉ' ene'pʉ iya, Saiman, mɨrɨ awonsi'kɨ iyakon Anturu pokon, tʉpunwerʉ kon yai moro' amʉ' a'si to' uya esi'pʉ. 	 Toen Jezus op een dag langs het meer van Galilea liep, zag Hij twee vissers, Simon en zijn broer Andreas. Zij waren bezig hun netten uit te zetten.


uya tu'ke ite'kwa rɨ serɨ a'tai teposen mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ enta' te'ton a'tai teposen tɨwɨrɨ uko'man nɨto' eporo pʉra iyesi ta pen nɨ,” ta'pʉ iya. 	 zal nu al vele malen meer terugkrijgen. En in de toekomst krijgt hij het eeuwige leven."


E'tane si Era' uya ta'pʉ, “Isaan ne si'pairʉkatai ko. Ɨnʉ' nɨrɨ ken si ekareei eta uya serɨ?” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan esi'pʉ Sises ɨnenpai. 	 "Zou het Johannes zijn?" vroeg Herodes zich af. "Maar die heb ik laten onthoofden. En toch hoor ik steeds verhalen over een man die wonderen doet. Wie zou dat toch zijn?" En hij probeerde Jezus te zien te krijgen.


“I'tu auya'nokon pʉra iyesi mekama'poyatʉi'ne',” ta'pʉ Sises uya to' pɨ'. “Ɨyekota'ma kon poken ken pe' nai ekota'mato' oton na'ne' kasa?” ta'pʉ Sises uya to' pɨ'. “Ewai',” ta'pʉ to' uya. 	 Jezus zei: "U weet niet wat u vraagt." Hij keek Jakobus en Johannes aan en vroeg hun: "Kunnen jullie uit de beker drinken waaruit Ik zal drinken?" "Ja", antwoordden zij.


Asakɨrɨ'nan kon inserʉ amʉ' eukapɨtʉ'pʉ iya, to' e'kamasa' esi'pʉ serɨ a'taino pe, serɨ wʉi a'tai, serɨ kapʉi pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ wʉipiya pɨ', itonpa pe rɨ, 1 3 e'to' airɨ ka'pon amʉ' tʉ'kato' pe to' uya. 	 En de vier engelen werden losgelaten. Zij waren klaar gehouden voor het jaar, de maand, de dag en het uur dat zij een derde deel van alle mensen moesten doden.


Mɨrɨpan eka'tunsa' utɨ'pʉ Saiman Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ ipoitorʉ, kʉrɨ Sises ni'nʉnkanʉ piya', mɨrɨpan uya ta'pʉ, “To' uya Itepuru mo'ka'pʉ man tɨ' akasa' uruwai' pe apai, mɨrɨpan i'tu pʉra rɨ iyesi nai ya' rɨ nawon to' uya itʉrʉ'pʉ!” ta'pʉ iya. 	 Zo vlug ze kon, holde zij naar Simon Petrus en Johannes. "De Here is uit het graf gehaald!" hijgde ze. "Wij weten niet waar ze Hem hebben neergelegd."


Mosi' uya karukuri ka'sa' ɨkʉi pe i'mʉ'sa'ka'pʉ yʉi pɨ' rɨmono' tau kasa rɨ marɨ, Ka'pon, Papa winon i'mʉ'sa'kato' pe iyesi, 	 Zoals Mozes in de woestijn een koperen slang omhoog hield, zo moet ook Ik, de Mensenzoon, opgeheven worden.


Anas uya ennoko'pʉ auronpɨ'sa' pe rɨ marɨ Kaya'pas piya' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru. 	 Terwijl Petrus zich bij het vuur stond te warmen, vroegen enkelen van de mannen: "Zeg, bent u ook niet één van Zijn discipelen?" "Welnee!" antwoordde Petrus.


Ɨ'rɨ ken si wakʉ mepota'tʉi mɨrɨ a'tai serɨ pe ipɨ' si mɨpiyɨ'atʉi'ne' apai? Mɨrɨ ton moron nʉ'pʉ esi uma'tan nɨto'! 	 En wat was daarvan het resultaat? Dat u dingen deed waarvoor u zich nu schaamt, dingen die uitlopen op de dood.


Miyarɨ rɨ utɨn pɨ' ina esi'pʉ Taya apai. Ina ekanwaka'pʉ Toremes pona. Mɨrɨ yau te'san ina tonpa ton pɨ', “Miyarɨ,” ta'pʉ ina uya. To' piyau ina uko'mamʉ'pʉ tikin nɨ wʉi. 	 De volgende haven die we aandeden, was Ptolemaïs. Daar brachten we de christenen een bezoek, maar bleven slechts een dag.


E'tane ekama uya ɨpɨ'nokon; ɨri pe ɨku'nin nʉ'pʉ pɨ' kɨse'mai. Ɨnʉ' uya rɨ ɨwɨnɨ yau enwo'ne' winon ɨye'peta pɨ', iratoi rʉ'pʉ rɨ marɨ ira'tɨkɨ iwinɨkʉi'. 	 Maar Ik zeg u: Vergeld geen kwaad met kwaad. Als iemand u een klap op de ene wang geeft, keer hem dan ook uw andere wang toe.


(Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' kamoro tenta'nasan pen temiyatʉ kon korʉkasa' tʉuya'nokon pʉra iye'tane tepuru kon eseru awɨrɨ. 	 De Joden, vooral de Farizeeërs, zullen niets eten als ze niet eerst hun handen hebben gewassen. Dat hoort zo volgens hun oude traditie.


Tenku'tɨpai to' esi poro tense to' pɨ' ta'pʉ iya, 	 Hij had hen echter door en zei: "Laat me eens een geldstuk zien. Wiens afbeelding staat erop?" "Van de Romeinse keizer", antwoordden zij.


Ɨnʉ' rɨ Papa e'to' i'se ku'nin esi mɨrɨ uyakon pe mɨrɨ awonsi'kɨ uparusi pe mɨrɨ awonsi'kɨ usan pe,” ta'pʉ iya. 	 Ieder die doet wat God wil, is mijn broer, mijn zuster, mijn moeder."


Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas uya Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' nɨmɨ koro'tau, ka'pon amʉ' uya to' kɨ'ma'pʉ Sapa' a'tai to' uye'to' pe miyarɨ parɨ serɨ ton ekamase'na. 	 Toen Paulus en Barnabas de synagoge verlieten, werd hun gevraagd de volgende sabbat terug te komen en weer over Jezus te spreken.


Sises uya tʉron nɨ panton ekama'pʉ ka'pon amʉ' pɨ', “Papa e'to' esa' wannɨ pe esi ka'pon tʉpa'karakai' wakʉ kiyari ye' pɨnnin nʉ'pʉ tʉmainarʉ yau kasa. 	 Jezus vertelde nog een gelijkenis. "U kunt zich het Koninkrijk van de hemelen ook zo voorstellen. Een boer zaaide goed graan op zijn land.


“Ɨri a'kwarʉ epa'kasa' a'tai ka'pon apai, itɨ siya rɨ a'mun pata yau tereutato' yau warinpa pɨ'. Mɨrɨpan eporo iya pʉra iyesi, mɨrɨ a'tai, ‘Enna'po serɨ ɨutɨ unnɨmɨ'pʉ ta',’ ta iya. 	 Als een boze geest uit iemand is weggegaan, zwerft hij door onherbergzame streken op zoek naar rust. Maar hij vindt geen rust en besluit naar die persoon terug te gaan.


Serɨ ton amʉ' anʉmʉ pe iyesi i'tuto' ipɨ' pe, apʉne pʉra pʉsamoro uri'sami'si amʉ' esi asa'ron ekonekan nɨsa' rʉ'pʉ pe. Tikin nan ekonekan nɨsa' rʉ'pʉ esi Sainai Wʉpʉ winon, apiyo' ton pe tʉumu'tasen: Pʉse rɨ pʉse rɨ Ekarʉ. 	 Hieruit blijkt dat God twee keer een verbond met de mens heeft gesloten. Het ene op grond van een wet, het andere op grond van een belofte.


Kamoro esi'pʉ kasa Papa sapurɨyai' Papa uya i'mʉ'sa'kan nɨto' oton uruwai' yapai, ipokena' ton mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri ton. 	 Net als zij leef ik in de verwachting dat God zowel de goede en rechtvaardige, als de slechte en onrechtvaardige mensen na hun dood levend zal maken.


Apʉne pʉra tɨkɨnta kon pɨ' to' uya itʉsa' tena' tukai' i'tu tʉuya pɨ'. 	 Wat willen jullie?" Want hij wist wel dat de Joodse leiders Jezus uit jaloezie hadden laten arresteren.


I'tu'nokon tanporo ika'sa' kon a'nʉmʉ mʉre entunʉkʉ pɨ' e'nɨ kasa serɨ pʉ'kʉ pona rɨ. 	 Wij weten dat de hele schepping in afwachting van dat grote moment nog altijd zucht en kreunt.


Kamoro 7 kaisaron kon inserʉ amʉ' 7 kaisaron paran esanon epa'ka'pʉ use'man nɨto' iwʉ' tapai. To' epontɨpɨ'sa' esi'pʉ sirɨn pan pon renen tato' ya', mɨrɨ awonsi'kɨ korʉ pun konekasa' pokʉrʉ kasa ke to' utawoino'tɨpɨ'sa' esi'pʉ. 	 De zeven engelen met de zeven rampen kwamen naar buiten. Zij hadden blinkend witte kleren aan en droegen een gouden gordel om de borst.


E'pe'sas po Paarʉ esi a'tai, eke tʉrawaso e'kupʉ emapu'tɨ'pʉ Papa uya iporo. 	 God deed door de handen van Paulus buitengewoon grote dingen.


Ka'pon amʉ' uya Sises nɨmɨ koro'tau, Pi'ta uya ta'pʉ ipɨ', “Wakʉ rɨ pan pe serɨ yau ina man, uyepuru. Tɨwɨ ina osorʉwau ɨiwʉ' kon amɨi; tikin nɨ ɨiwʉ' pe, tikin nɨ Mosi' iwʉ' pe, Iraisa iwʉ' pe nɨrɨ,” ta'pʉ iya. (Mɨrɨ ta tʉuya tukai' i'tu iya pʉra iyesi'pʉ.) 	 Toen Mozes en Elia op het punt stonden te vertrekken, zei Petrus tegen Jezus: "Meester, wat geweldig dat wij hier zijn! Wij zullen drie tenten opzetten. Eén voor U, één voor Mozes en één voor Elia!" Hij was zo in de war dat hij niet wist wat hij zei.


Mɨrɨ yau si, takuru'kenan esi'pʉ mɨrɨ itemekon ton mɨrɨ awonsi'kɨ i'si ton a'sarutapɨ'sa'. 	 Zij hielden Hem daar goed in het oog, want er was iemand bij Hem komen staan die last van waterzucht had.


Inke pʉra Papa inserʉʉi uya eno'ma'pʉ non pona, apʉne pʉra ka'pon amʉ' uya tapurɨ i'se iyesi wenai mɨrɨ awonsi'kɨ Papa ru'ku inamatɨ' ta iya kasa pʉra. Mɨrɨpan anɨ'pʉ weruwe amʉ' uya, mɨrɨpan erikʉ'pʉ. 	 Op hetzelfde ogenblik sloeg een engel van God hem neer, omdat hij zich liet vereren en niet de eer aan God gaf. Hij werd van binnenuit opgevreten door wormen en stierf.


Mɨrɨpan a'tai Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ɨyekama'po uya 'nokon. Nai esi Main awɨrɨ Sapa' a'tai tʉku'sen pe: Wakʉ kupʉ mɨrɨ pe pʉra ɨri kupʉ katɨ? Ka'pon pika'tɨ, ima'tanʉkʉ katɨ?” 	 Jezus zei tegen de Farizeeërs en de godsdienstleraars: "Ik heb een vraag: Wat moet men op de sabbat doen? Goed of slecht? Moet men een leven redden of het verloren laten gaan?"


Mɨrɨ a'tai ko'mamʉ pe pata enaka'tane, kanau esi'pʉ parau ku'pɨri aporo' po. Mɨrɨ koro'tau, Sises esi'pʉ tikin sarɨ a'mun po. 	 Om een uur of drie 's nachts waren de discipelen nog maar midden op het meer.


Ka'pon amʉ' enato' oton ɨ'sɨ'mʉra tetʉipɨtʉ kon ke, tʉuye'sen non pona i'tu tʉuya'nokon pɨ', apʉne pʉra ka' yawon kon nɨ usi'ki'mato' oton pɨ'. 	 De mensen zullen het besterven van angst, omdat ze denken dat de wereld vergaat. Want de krachten van het heelal zullen uit hun balans raken.


Serɨ serɨ, Sises Kʉrai entu'pʉ pantomʉ: Isanon pe te'ton kon, Meri, mɨrɨ awonsi'kɨ Isose' pokon usauro'sa' esi'pʉ temari'mato' kon pe, e'tane to' uta'pɨtʉ rawɨrɨ rɨ, tʉumono'tasa' i'tu'pʉ Meri uya, Wakʉ A'kwarʉ winɨ. 	 Aan de geboorte van Jezus Christus gingen enkele bijzondere gebeurtenissen vooraf. Toen Zijn moeder Maria met Jozef verloofd was (en dus nog niet met hem samenwoonde) bleek zij in verwachting te zijn door de Heilige Geest.


Makoi a'kwarʉ ton epa'ka'pʉ ɨpirorʉnpɨtʉi'ma ka'pon amʉ' apai. Tu'kan kon ise'mesa' kon, sekentei'pa' nan usepi'tɨ'pʉ, apʉne pʉra Papa uya Piri' ku'sa' wenai to' epi'tɨnin pe. 	 Boze geesten gingen, onder luid geschreeuw, weg uit de vele mensen die er last van hadden. Vele lammen en kreupelen werden genezen.


Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton uya auro'ka'pʉ iye'to' pe Tamaskas pona ɨyese' pɨ' te'san a'sipɨ'se'na, to' ase'na Surusiran pona,” ta'pʉ Ananayas uya. 	 Hij heeft van de hoofdpriesters zelfs toestemming gekregen om al Uw volgelingen hier in de boeien te slaan!"


Iyakʉ'pʉsa' anʉmʉ weyu e'seposa' a'tai nin si, tʉpoitorʉ enno'kaa'pʉ iya umɨ tʉrʉ'pʉ tʉuya itena' ton piya' tʉrepato' pe to' uya tʉmainarʉ yawon ke, e'tane si kamoro uya ipanta'ma'pʉ, mɨrɨpan ennoko'pʉ to' uya itemiyatʉ arʉ pʉra rɨ. 	 Daarna ging hij voor lange tijd naar het buitenland. In de oogsttijd stuurde hij een knecht naar de boerderij om zijn deel van de oogst op te halen. Maar de boeren gaven hem een pak slaag en stuurden hem met lege handen terug.


“Sates pon so'si inserʉʉi ena' imenuka': “Se ka'kɨ ɨmunkɨ amʉ' pɨ' tukai': Serɨ main esi 7 kaisaron Papa A'kwarʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ 7 kaisaron kon sirikɨ amʉ' a'sisa' iya na'ne' winɨpaino. Ɨnkupʉnʉ kon si'tuyai', nurɨne ɨwesi kon tukai' ɨye'kupʉ kon e'tane iyeri'sa' pe ɨwesi kon. 	 SARDES Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Sardes: Dit zijn de woorden van Hem Die de zeven geesten van God en de zeven sterren heeft: Ik ben van uw doen en laten op de hoogte. Ik weet dat u de naam hebt een levende gemeente te zijn, maar u bent dood.


Isose' uya nin si itekepu arɨ'pʉ mɨrɨ. Iwontɨ'pʉ iya epe'kena' pon renen tato' atʉ ke, 	 Jozef nam het lichaam en wikkelde het in nieuw, schoon linnen.


Serɨ non po ayapurɨpɨ'to' ne'sa' uya man, tʉrawaso ɨntʉrʉ'pʉ iku'to' pe uya i'ma'kasa' uya winɨ. 	 Ik heb de mensen laten zien hoe groot Uw macht en majesteit zijn. Daarmee heb Ik gedaan wat U Mij had opgedragen.


Se kuru sa'ne ta ina uya: Pʉse rɨ warai use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru esa' pe e'nɨ, iyereutasa' rʉ'pʉ enwo'ne' miya' winɨ eke pe kuru te'sen ye' apon po Epʉn po, 	 Wat wij nog eens willen zeggen, komt eigenlijk hierop neer: Christus is onze hogepriester en Hij zit aan de rechterhand van God op de troon in de hemelen.


Mɨrɨpan kon pɨ' ta'pʉ Sises uya, “Ɨ'koro'tau'nokon sa'ne esi a'tai, erikʉ rawɨrɨ, sekamatai ɨpɨ'nokon ko tanporon nɨ Mosi' Maimu, pu'kena' amʉ' Maimu rɨ, Eren yau'ne isauro'sa' na'ne' upɨ' uta'ku'tɨto' pe iyesi ukatai ko,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 Ik heb gezegd dat alles wat over Mij in de boeken van Mozes en de profeten en in de Psalmen staat, werkelijkheid moet worden."


Anpisin ton uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Sises pʉse rɨ, pu'kena' Nasare' winon, Kiyarari pon!” ta'pʉ to' uya. 	 De mensen die met Jezus waren meegekomen, antwoordden: "Dit is Jezus, de profeet uit Nazareth in Galilea."


Tʉpiya'nokon Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan nepʉ'pʉ to' uya to' ekama'popɨ'to' pe tʉuya'nokon, “Nai kasa ikupʉ'pʉ auya'nokon? Ɨnʉ' meruntɨrʉ yau, ɨnʉ' ese' yau ikupʉ'pʉ auya'nokon?” tukai'. 	 Zij lieten Petrus en Johannes binnenbrengen en vroegen hun: "Door welke kracht of namens wie hebt u dit gedaan?"


Roman amʉ' soisaai ton epuru mɨrɨ awonsi'kɨ ita'kɨrɨ te'san itonpa ton Sises erasuntɨ pɨ' te'san uya tʉrʉ'pʉnʉ amʉ' utɨ i'tu'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon nɨ te'ku'sen ene'pʉ, ipan pe rɨ to' etʉipɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan kon uya, “I'napai rɨ kuru rɨ ka'si, pʉse rɨ esi'pʉ mɨrɨ wa Papa Mumu pe!” ta'pʉ. 	 De commandant en zijn soldaten die bij het kruis waren, schrokken vreselijk van de aardbeving en alle andere dingen die er gebeurden. "Deze man was werkelijk de Zoon van God!" riepen ze uit.


Serɨ rɨken nɨ esi pen mɨrɨ kasa, e'tane epori'man nɨ marɨ Papa yau Sises Kʉrai, uyepuru kon poro, iporo Papa tonpa pe enan nɨsa' eposa'nokon na'ne'. 	 Maar daar houdt het niet mee op! Wij prijzen ons gelukkig over deze nieuwe relatie met God. En dan vooral door onze Here Jezus Christus, want Hij heeft ervoor gezorgd dat het nu weer goed is tussen God en ons.


Papa usewankaman nɨto' pʉn nɨ uya Se'tan amo'korokʉ mɨrɨ a'ta kon o'no. Uyepuru kon Sises uya wakʉ nonkasa' nesii ɨpiyau'nokon. 	 De God van de vrede zal ervoor zorgen dat de duivel onder uw voeten wordt vermorzeld. Ik wens u de genade van de Here Jezus toe.


Tʉtʉrawasooi kon u'ma'sa' a'tai, Panapas mɨrɨ awonsi'kɨ Saarʉ pokon enna'po'pʉ Surusiran poi. Isaan, Ma' tato' nee'pʉ to' uya ta'kɨrɨ'nokon. 	 Nadat Barnabas en Saulus de gift aan de christenleiders in Jeruzalem hadden overhandigd, gingen zij terug naar Antiochië en namen Johannes Markus mee.


E'tane ɨnʉ' rɨ eseru aimenka uya pe iyesi yau, iyawɨrɨ kuru iku'sa' uya mɨrɨ, apʉne pʉra tikin sarɨ esi kasa pʉra, ikʉipʉnʉ, uyenno'nin nʉ'pʉ pokon pe esi. 	 En zelfs als Ik het wel zou doen, zou mijn oordeel zuiver zijn. Want Ik oordeel niet alleen. Ik oordeel samen met de Vader, Die Mij gestuurd heeft.


“Kɨsi'nʉkʉi, Meri. Wakʉ pe Papa enu yau ɨwesi. 	 "Wees niet bang, Maria", zei de engel, "want God heeft besloten u heel bijzonder te zegenen.


Mɨrɨ yau iyesi'pʉ ka'pon, Saiman itese', enwoke', eke pe te'ku'sen mɨrɨ pata yau. Enwoke' pe tesi winɨ te'ku'sen pen nɨ ku'nin pe iyesi'pʉ Sameriya yawon kon tewansiukai'. 	 In de stad woonde een zekere Simon, die zich al langer met toverij bezighield en daarmee alle Samaritanen tot verbazing bracht. Hij deed erg gewichtig en zei dat hij een groot man was.


E'tane tʉron kon ka'pon amʉ' Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau te'san tonpa ton Inonkasa' Kon tukai' tesa'san, Esuwerʉ amʉ' pe rɨ te'san, Sairini mɨrɨ awonsi'kɨ Arisantiriya winon kon ena'pʉ ewa'noma pɨ'. Kamoro mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' Siri'siya mɨrɨ awonsi'kɨ Eisa Mʉre'pʉ winon kon pokon pe te'sepose Si'tipʉn pokon pe to' e'sei'pɨtʉ'pʉ. 	 Maar er waren mensen die vonden dat hij daarmee niet mocht doorgaan. Zij hoorden bij de synagoge van de zogenaamde Libertijnen uit Cyrene, Alexandrië, Cilicië en Asia.


Itekare e'menukasa' uya pena rɨ ensa' esi'pʉ, Papa uya Esuwerʉ amʉ' pen konekato' oton apurɨto' to' uya winɨ, mɨrɨ uya iye'kupʉ rawɨrɨ rɨ itekare ekama'pʉ Epʉra'an pɨ': “Tanporon kon tʉpataron kon pʉremato' uya oton ɨporo,” tukai'. 	 In de Boeken is voorzegd dat niet-Joodse volken op God zouden vertrouwen, waardoor het tussen God en hen in orde zou komen. Lang geleden zei God tegen Abraham: "U zult voor alle volken een zegen zijn." (A) Dat was goed nieuws!


Itepuru era'tɨ'pʉ to'sa rɨ Pi'ta ense'na. Mɨrɨ a'tai si, Pi'ta uya Itepuru uya tauro'ka'pʉ rʉ'pʉ nee'pʉ tenu ya', “Kɨrɨtɨkɨ uturumʉ rawɨrɨ serɨ pe, osorʉwau ite'kwa unonkato' auya oton,” tawon. 	 Jezus keerde Zich om en keek Petrus aan. Petrus herinnerde zich wat Hij had gezegd: "Voordat de haan kraait, zul je drie keer hebben gezegd dat je Mij niet kent."


Epʉra'an i'tutɨ': “Papa apurɨ'pʉ iya, mɨrɨpan i'tu'pʉ iya wakʉ ipokena' e' pe kuru.” 	 Kijk eens naar Abraham: Hij geloofde God en daarom was het goed tussen God en hem.


Nai esi sa'man pe pʉra iwa: ‘Amakooi pɨ' usentu'ma,’ ta; mɨrɨ pe pʉra, ‘E'mʉ'sa'ka', asakɨ,’ ta katɨ ipu'tɨka'sa' pɨ'? 	 Wat is moeilijker: Hem zijn zonden vergeven of hem genezen?


E'tane inke pʉra Paarʉ ennoko'pʉ itonpa ton uya tʉron nɨ pata ya', e'tane Sairas mɨrɨ awonsi'kɨ Temu'ti pokon uko'manpɨtʉ'pʉ Pereya po rɨ. 	 Zij hitsten de hele stad tegen hem op. De christenen aarzelden niet en stuurden Paulus naar de kust. Maar Silas en Timotheüs bleven in de stad achter.


Papa uya ta'pʉ rʉ'pʉ atamokori kon pɨ' pu'kena' amʉ' awɨrɨ tʉnku'ton kuru pɨ'. To' uya si eporo'pʉ, ɨmɨrɨ'nokon uya rɨ nɨrɨ kanan eporo. Epʉra'an auro'ka'pʉ Papa uya i'tutɨ': ‘Tanporon kon ka'pon amʉ' pʉrema uya mɨrɨ apayan nʉ'san poro,’ tasa' iya rʉ'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 U bent nakomelingen van de profeten. En wat God uw voorouders heeft beloofd, geldt ook voor u. God heeft immers tegen Abraham gezegd dat zijn nageslacht alle volken van de wereld tot zegen zal zijn? (D)


Apurɨto' winɨ Iseri'ko wekupiri uta'mo'ka'pʉ, 7 kaisa rɨ wʉi iwoi Esuwerʉ amʉ' utɨpɨtʉ'pʉ e'sorʉ'mai'ma tʉpo. 	 Omdat de Israëlieten op God vertrouwden, liepen zij zeven dagen om Jericho heen en toen stortten de muren van de stad in.


Piri' uya eikʉ'pʉ, “8 kaisaron kapʉi yau e'tʉrawasoman nɨsa' epe'pʉ uya eke pe kiyari enna pʉra rɨ iyesi mɨrɨ to' nonpa ton nʉ'kwɨ rɨ mara rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Filippus zei: "Al kopen wij voor 200 zilverstukken brood, dan hebben wij nog niet genoeg om iedereen te eten te geven."


Mɨrɨpan enna'po'pʉ tʉpoitorʉ ton piya', mɨrɨpan uya to' e'nʉmʉ eporo'pʉ. “Saiman,” ta'pʉ iya Pi'ta pɨ', “ɨye'nʉnsa' si mɨrɨ? Tenu ke pe' ɨwesi poken pʉra iyesi mara rʉ'kwɨ rɨ? 	 Hij ging terug naar de drie discipelen en zag dat zij in slaap waren gevallen. "Simon", zei Hij tegen Petrus, "slaap je? Is het zo moeilijk om een uurtje te waken?


Pari'si amʉ' tonpa ton uyee'pʉ i'tupɨ'se'na. To' uya ekama'po'pʉ, “Main awɨrɨ rɨ e'nɨ pe rɨ pe' iyesi ka'pon uya tʉno'pʉ nonkato' ɨ'rɨ rɨ wenai?” ta'pʉ to' uya. 	 Er kwamen enkele Farizeeërs naar Hem toe. Zij wilden proberen Hem op Zijn woorden te vangen. "Mag een man zomaar van zijn vrouw scheiden?" vroegen zij.


Ti'tui' ɨko'mantɨ'—pu'pʉra pen e'tane pu'kena' pe, 	 Kijk daarom goed uit hoe u leeft. Wees niet onnozel, maar verstandig.


Papa ena' use'man nɨto' iwʉ' uta'koka'pʉ Epʉn po, mɨrɨ awonsi'kɨ ekonekan nɨsa' en usene'pʉ mɨrɨ tau. Mɨrɨ yau, kamiri' esi'pʉ, ta'merunsen esi'pʉ, korʉme e'toi'pɨtʉ esi'pʉ, tʉrʉ'pʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ eke pe tuna tɨ'mooi ton uta'pokʉ esi'pʉ. 	 Gods tempel in de hemel ging open en de ark van Zijn verbond met de mensen was te zien. Het bliksemde, rommelde en donderde; er kwam een aardbeving en een vreselijke hagelbui.


apʉne pʉra Era' esi'pʉ Isaan namanin pe, iwapu pe iyesi'pʉ i'tu tʉuya ke, ipokena' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe. Isaurokʉ eta tʉuya a'tai, ekamʉra rɨ iyenapɨ'pɨtʉ'pʉ mɨrɨ rɨ e'tane imaimu ɨnetapai iyesi'pʉ. 	 Maar dat ging niet zomaar, want Herodes had diep ontzag voor hem. Hij wist dat Johannes een eerlijke man was en heel dicht bij God leefde. Daarom nam hij hem in bescherming. Hij vond het ook fijn om met hem te praten, maar kreeg altijd last van zijn geweten, omdat Johannes hem zei waar het op stond. Toch luisterde Herodes graag naar hem.


To' utɨto' ya' esi uma'tan nɨto', to' e'to' itese' pɨ' esi to' ewan, to' e'to' eke pe esi to' epiyɨ'to' yau. To' usenuminkato' esi non eseru pɨ' rɨ. 	 Zij zijn op weg naar de ondergang; hun buik is hun god en hoe schandaliger zij leven, hoe mooier zij het vinden; het enige waaraan zij denken, zijn de dingen van deze wereld.


Ukayai'ne' rɨ ɨpɨ'nokon nɨ marɨ ta uya tanporon kon pɨ': ‘Tenu ke e'tɨ'!’” ta'pʉ iya. 	 Wat Ik tegen jullie zeg, zeg Ik tegen iedereen: Blijf wakker! Kijk altijd naar Mij uit!"


tikin nan Itepuru, tikin nan apurɨto', tikin nan epa'taisiman nɨto'; 	 Voor ons is er maar één Heer, één geloof en één doop.


Mɨrɨ a'tai, ene, kin amʉ' non pon kon mɨrɨ awonsi'kɨ to' soisaai amʉ' amʉrasa' ene'pʉ uya, kaware pon mɨrɨ awonsi'kɨ isoisaai amʉ' ewa'nomase'na. 	 Ik zag het beest samen met de koningen van de aarde. Zij hadden hun legers verzameld om oorlog te voeren tegen Hem, Die op het paard zit en tegen Zijn leger.


Mɨrɨ e'tane, Sairas ekoneka'pʉ mɨrɨ yau rɨ tʉuko'manto' pe. 	 Silas besloot er te blijven tot Paulus en Barnabas ook vertrokken. (B)


Ɨnʉ' rɨ itesa' pe te'sen repa mɨrɨ miyarɨ rɨ. Ɨnʉ' rɨ ɨ'rɨ esa' pen nɨ enapai imo'ka mɨrɨ, itenawon nʉ'kwɨ rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Ja, nog meer. Want wie veel heeft, zal veel krijgen. Wie niets heeft, zal ook nog kwijtraken wat hij meent te hebben.


E'tane, Si'tipʉn uya eke pe Wakʉ A'kwarʉ eposa' esi'pʉ, ka'ta' tenu tʉrʉ'pʉ iya. Mɨrɨ a'tai, Papa a'kwarii ene'pʉ iya. Mɨrɨ a'tai, Sises e'mʉ'sa'kasa' ene'pʉ iya Papa enwo'netʉ winɨ. 	 Maar Stefanus schonk geen aandacht meer aan hen. Hij was vol van de Heilige Geest, keek omhoog en zag de schitterende heerlijkheid van God. Ook zag hij Jezus aan de rechterhand van God.


Isenuminkato' uya nin si eporo'pʉ mɨrɨ. Mɨrɨpan uya, ‘Ukʉipʉnʉ apiyo' ton i'kiyari esi serɨ eke pe rɨ to' entai rɨ,’ ta'pʉ iya. ‘E'tane si, serɨ yau apʉ'ka'nɨ pɨ' esi. 	 Eindelijk kwam hij tot bezinning en dacht bij zichzelf: 'Bij mijn vader thuis hebben zelfs de knechts meer dan genoeg te eten. En kijk mij hier nu eens zitten! Ik sterf bijna van de honger.


Ka'pon erikʉ tikin ite'kwa na'ne' kasa, mɨrɨ tʉpo eseru aimenkato' epoton pe, 	 Zo zeker als alle mensen eenmaal sterven en daarna beoordeeld worden,


Wakʉ A'kwarʉ uya rɨ nɨrɨ serɨ ekamasa' upɨ'nokon. Ta iya wapiya: 	 De Heilige Geest heeft ook gezegd dat dit zo was.


Mɨrɨ a'tai, eke aimu'nan apono' ene'pʉ uya, mɨrɨ awonsi'kɨ ipo te'sen. Non mɨrɨ awonsi'kɨ ka' apʉrʉmʉ'pʉ ipiyapai, to' pata oton pʉra rɨ iyesi'pʉ. 	 Ik zag een grote, witte troon en er zat Iemand op voor Wie de hemel en de aarde vluchtten. Zij konden het niet verdragen Hem te zien en verdwenen voorgoed.


Esuwerʉ amʉ' e'kamasa' Paarʉ wɨnɨ pɨ' ke upana'tɨsa' ka'pon uya a'tai, ennoko pɨ' e'kama'pʉ ɨpiya'. Esuwerʉ amʉ' kanan auro'kasa' uya man to' utɨto' pe Sisariya pona inkuu'pʉ ekamato' pe to' uya ɨpɨ'. Serɨ serɨ kareta, urɨ itepuru,” ta'pʉ iya. 	 Nu is mij verteld dat er een aanslag op deze man wordt beraamd. Daarom heb ik hem meteen naar u gezonden; ik heb zijn aanklagers gezegd hun beschuldigingen tegen de man bij u te brengen. U groetend met de meeste hoogachting, Claudius Lysias."


Sises esi koro'tau Surusiran po, To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ kupʉ to' uya a'tai, tu'kan kon uya rɨ apurɨ'pʉ, eke Papa tʉrawasooi ti'tuto' ipɨkɨrɨ kupʉ iya ene tʉuya'nokon pɨ'. 	 Door de wonderen die Jezus tijdens het Paasfeest in Jeruzalem deed, gingen veel mensen in Hem geloven.


Iya'kɨron kon esi'pʉ So'pa'tarʉ, Piros mu, Pereya winon; Aresta'kos, Sekuntos, Tesaroni'ka winon kon; Kayas, Terʉpi winon; Tai'ki'kas, Tʉro'pimas, Eisa winon kon; Temu'ti nɨrɨ. 	 Een aantal mannen ging met hem mee: Sopater, de zoon van Pyrrhus, uit Berea; Aristarchus en Secundus uit Thessalonica; Gajus uit Derbe; Timotheüs; Tychicus en Trofimus uit Asia.


Mɨrɨ a'tai, Sises usaurokʉ'pʉ ka'pon amʉ' pata yau to' eno'ma pe, eke Papa tʉrawasooi kupʉ'pʉ tʉuya yau'ne, apʉne pʉra tʉmakooi kon apai to' era'tɨ kasa pʉra. 	 Hij begon verwijten te maken aan de steden waar Hij de meeste wonderen had gedaan. Hij verweet ze dat zij zich niet tot God hadden bekeerd.


Mɨrɨ a'tai, ipoitorʉ ton uya ta'pʉ, “Mɨrɨ si ausaurokʉ ito'ka'nʉkʉ poken, panton yai pʉra. 	 Zijn discipelen zeiden: "Dat is tenminste niet zo onbegrijpelijk. Nu spreekt U duidelijke taal.


Mɨrɨpan eikʉ'pʉ iya, ‘Ayakon enna'posa'. Mɨrɨ pɨ' eka'nʉ'sa' paka wɨsa' ɨkʉipʉnʉ uya, atu' pe rɨ iyenna'posa' pɨ',’ ta'pʉ iya. 	 'Uw broer is terug', antwoordde de knecht, 'en uw vader heeft het mestkalf laten slachten. Hij is zo blij dat uw broer weer gezond en wel thuis gekomen is.'


Serɨ Papa e'to' esa' wannɨ pe ekareei usekamato' oton pata emʉ' kaisa rɨ, ennin nʉ'san uya ekama tanporo ka'pon amʉ' pɨ', mɨrɨ a'tai kuru nin si, iu'matʉ e'seporo mɨrɨ. 	 Het goede nieuws over het Koninkrijk van God zal overal ter wereld worden gebracht, zodat alle landen het zullen horen.


Yaranta amʉ' ipe'tɨpɨ'tɨ', wʉ' amʉ', i'kʉrʉ amʉ' inu'tɨpɨ'tɨ'. Oipa' nan asanta ton ikonepɨ'tɨ' to'sa rɨ. Tarantaranpa' nan asanta ton ikonepɨ'tɨ' ekayu pe'ne. 	 Ruim baan voor Hem! Maak alle bergen en heuvels met de grond gelijk! Gooi alle ravijnen dicht! Snijd de bochten af! Haal de oneffenheden weg!


Sises enna'po'pʉ Kiyarari pona Iya'kwarʉ meruntɨrʉ yau, mɨrɨpan ekareei utɨ'pʉ mɨ awɨrɨ rɨ tanporo pata poro. 	 Jezus ging terug naar Galilea, vol van de kracht van de Heilige Geest.


Mɨrɨ a'tai, Ananayas utɨ'pʉ itau iye'to' ɨutɨ ta', mɨrɨpan uya temiyatʉ tʉrʉ'pʉ Saarʉ pona. “Utonpa Saarʉ, Sises, asanta tau isenpoikasa' rʉ'pʉ ɨyena' uya uyenno'sa' man, ennin pe kanan ɨyena pa, auta'kwarʉ'tɨ pa nɨrɨ Wakʉ A'kwarʉ ke,” ta'pʉ iya. 	 Ananias deed wat de Here hem had opgedragen en begaf zich naar het huis waar Saulus was. Hij legde zijn handen op hem en zei: "Saul, broeder, ik ben gestuurd door Jezus, Die u onderweg hebt ontmoet. U zult weer kunnen zien en vol worden van de Heilige Geest."


Emennʉ'pʉ po iwa rɨ, Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Era' pɨkɨron kon ennoko'pʉ to' uya Sises eparantɨi' imaimu winɨ. 	 Zij stuurden wel enkele Farizeeërs en een paar aanhangers van Herodes op Hem af. Die moesten proberen Hem op een woord te vangen.


Mɨrɨ a'tai, tese ke te'sen a'sisa' pariki'si ta' esi'pʉ, Parapas tukai' tesa'sen. 	 Op dat moment zat er een beruchte misdadiger in de gevangenis. Barabbas heette hij.


Mɨrɨ pɨ' si, Papa ena' e'nonkatɨ'. Makoi iwa'kʉ'tɨ', mɨrɨpan ainʉnto' pe ɨpiyapai'nokon. 	 Onderwerp u dus aan God, maar verzet u tegen de duivel en hij zal van u wegvluchten.


To' enupa tʉuya koro'tau, Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Tenu ke e'tɨ' Main pɨ' enupanin nan pɨ', ɨpininpaino kon kusan tʉpon kon yau, ‘Miyarɨ,’ ta i'sero' kon tʉpɨ'nokon kʉrʉpo'po pɨ' e'nɨ pata'se' yau rɨ, 	 Hij waarschuwde hen voor de godsdienstleraars. "Zij houden ervan in deftige kleren rond te lopen om op te vallen", zei Hij. "Zij vinden het heerlijk om op straat eerbiedig gegroet te worden.


Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Utonpa, iku'se ɨuye'sa' na'ne' rɨ iku'kɨ,” ta'pʉ iya. Mɨrɨ a'tai, ka'pon amʉ' utɨ'pʉ Sises winɨkʉi' mɨrɨpan kon uya a'si'pʉ. 	 Jezus zei: "Vriend, wat kom je doen?" De mannen kwamen dichterbij en grepen Jezus vast.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Papa uya to' nonkasa' ɨri to' ewan e'to' i'se yau ɨri pe tekumato' kon yau tʉtonpa kon pokon pe tʉpun kon eno'mato' to' uya ya'. 	 Daarom liet God hen een speelbal worden van hun eigen onreine begeerten, zodat hun lichamen misbruikt en onteerd werden.


E'tane, “Ketʉipɨ'tʉu; urɨ rɨ,” ta'pʉ Sises uya to' pɨ'. 	 maar Hij zei: "Ik ben het! Jullie hoeven niet bang te zijn."


Ɨpʉrematɨ' wakʉ pe tʉto'ka'nʉ'sen pe, iye'to' awɨrɨ ekamasa' uya e'to' pe. 	 Dan zal ik in staat zijn het duidelijk over te dragen, zoals ook mijn opdracht is.


Kin maimu eta tʉuya'nokon tʉpo, to' utɨ'pʉ, mɨrɨpan kon uya kaiyono' kanan enkaa'pʉ, tʉnene'pʉ kon nʉ'pʉ wʉi enu uyepʉ winɨ, mɨrɨpan pɨ' to' epori'ma'pʉ. Mɨrɨpan kon rawɨrɨ kaiyono' utɨ'pʉ, mɨrɨpan ereuta'pʉ mʉre pata epoi. 	 Toen reisden de sterrenkundigen verder. Tot hun verrassing stond de bijzondere ster, die zij in het oosten hadden gezien, plotseling wéér aan de hemel.


Paarʉ uya Pereya po Papa Maimu ekama tukai' Esuwerʉ amʉ' Tesaroni'ka pon kon uya etasa' a'tai, to' kanan utɨ'pʉ ka'pon amʉ' tʉrʉnkase'na. 	 Maar toen de Joden van Thessalonica hoorden dat Paulus ook in Berea over Jezus Christus sprak, gingen zij erheen om onrust te zaaien.


Mɨrɨ awonsi'kɨ nin si, “Imatɨ' si, arɨ kon pa uta're'tɨn epuru piya',” ta'pʉ iya to' pɨ', mɨrɨpan kon uya arɨ'pʉ itena'. 	 Toen zij dat gedaan hadden, zei Hij: "Schep er nu wat uit en laat de ceremoniemeester ervan proeven." Zij gaven ervan aan de ceremoniemeester,


Tanporon kon enta'na'pʉ ta'wetapɨ'se, mɨrɨ yau 4,000 kaisa rɨ ka'pon amʉ' esi'pʉ, mɨrɨpan ipoitorʉ ton uya ipʉ'kʉ rʉ'san iye'nonkasa' rʉ'pʉ entɨ'pʉ 7 kaisaron pa'siki'ti tʉpe'ke'ne. Sises uya nin si ka'pon amʉ' ennoko'pʉ mɨrɨ, 	 Iedereen at tot hij genoeg had. Er bleef zelfs nog over. Zeven manden vol.


Mɨrɨ epe'pʉ pe, ɨnnon kon pe pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ sunwaron kon pe pʉra ɨwesi kon, e'tane Papa munkɨ amʉ' tonpa pe mɨrɨ awonsi'kɨ itiwʉ' tau te'san tonpa ye' ton pe, 	 Voor God bent u nu geen vreemdelingen of buitenlanders meer; nee, u hebt dezelfde rechten als de Joodse christenen. U hoort nu ook bij het volk van God, bij Zijn gezin.


Saarʉ uya ekama'po'pʉ, “Ɨnʉ' ɨmɨrɨ, Uyepuru?” ta'pʉ iya. “Urɨ Sises, ɨnkota'manʉ,” ta'pʉ iya. 	 "Wie bent U, Here?" vroeg Saulus. "Ik ben Jezus", zei de stem, "Die u zo fanatiek vervolgt.


Mɨrɨpan epuru uya ikɨ'ma'pʉ, ‘Ɨmɨrɨ ɨri rɨ,’ ta'pʉ iya ipɨ'. ‘Tɨwɨ rɨ si nesii, ta'pʉ uya ɨpɨ', apʉne pʉra ipan pe rɨ auta'kwarʉka pɨ'. 	 De koning liet de man bij zich roepen en zei: 'Ondankbare hond! Ik heb u die enorme schuld kwijtgescholden, omdat u mij erom had gesmeekt.


Mɨrɨpan pɨ' ipoitorʉ ton usekama'popɨtʉ'pʉ, “Ɨnʉ' uya rɨ pe' iti'kiyari nee'pʉ pe iyesi?” tukai'. 	 "Zou iemand Hem iets te eten hebben gebracht?" vroegen ze elkaar.


Mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmu repasa' iya eseru aimenka meruntɨrʉ ke, apʉne pʉra Ka'pon, Papa winon pe iyesi pɨ'. 	 Ook gaf Hij Hem de macht om recht te spreken over de mensen omdat Hij de Mensenzoon geworden is.


Pi'ta utɨsa' a'tai Surusiran pona, Esuwerʉ amʉ' pen yun pi'pɨ puturʉka tawon nan uya isapema'pʉ mɨrɨ yau. 	 Toen Petrus weer in Jeruzalem kwam, maakten zij hem het verwijt dat hij met mensen van een ander volk was omgegaan en zelfs met hen had gegeten.


Ama' e' uyepʉ ama'mase'na rɨken, mɨrɨ awonsi'kɨ iwɨse'na, mɨrɨ awonsi'kɨ ima'tanʉ'se'na. Urɨ uye'sa' uko'man nɨto' epoto' pe to' uya, eke pe kuru nɨrɨ to' uya epoto' pe. 	 De dief komt alleen om te stelen, te doden en uit te roeien. Ik ben gekomen om mijn schapen leven in overvloed te geven.


Sises uya imaimu eikʉ'pʉ, “Ama'ai pʉra usauro'sa' man usenupan ku'sa' uya man Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau, use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' tau, Esuwerʉ amʉ' amʉrato' yau'ne. 	 "Het is algemeen bekend wat Ik heb gezegd", antwoordde Jezus. "Ik heb vrijuit gesproken. Ik sprak openlijk in de synagoge en in de tempel, overal waar de Joden bij elkaar komen.


Ɨmɨrɨ'nokon iya'kwarʉ pʉnon ka'pon amʉ'! Kʉrɨ pe' iya'poi pɨ' ika'nin nʉ'pʉ uya rɨ marɨ pe' iyawon kapʉ pen? 	 Dwazen! Heeft God niet de buiten èn de binnenkant gemaakt?


Apurɨpɨ'to' nesii Papa mɨrɨ awonsi'kɨ uyepuru kon Sises Kʉrai kʉipʉnʉ iwano' pe, wakʉ pe upʉremanin nʉ'pʉ kon tanporon nɨ iya'kwarʉ pe pʉreman nɨto' Epʉn po e'nɨ pata yau Kʉrai yau. 	 Aan God, de Vader van onze Here Jezus Christus, komt alle dank en eer toe. Hij heeft ons, nu wij één zijn met Jezus Christus, alle geestelijke zegen gegeven, die er in de hemel is.


Mɨrɨ yau asakɨrɨ'nan kon ene amʉ' tonpa uya 7 kaisaron kon inserʉ amʉ' repa'pʉ 7 kaisaron korʉ pun ka'sa' pʉsau pe'ne ke. Papa uya kota'man nɨto' ke'ne iyepe'tɨpɨ'sa', Papa inke rɨ tʉuko'mansen. 	 Eén van de vier levende wezens gaf elk van de engelen een gouden schaal, vol met de wraak van God, Die eeuwig leeft.


Mɨrɨ wenai, Isa'pa pona Saiman Pi'ta kɨ'mase'na ka'pon amʉ' ɨnenno'kɨ. Saiman nɨ marɨ itese' ka'pon o' pi'pɨ konepɨtʉ pɨ' te'sen piyau iyesi mɨrɨ, parau e'pi po na'ne',’ ta'pʉ iya upɨ'. 	 Stuur enkele mannen naar Joppe om een zekere Petrus te halen. Hij logeert bij Simon, de leerlooier die aan zee woont'.


Apurɨto' winɨ Epʉra'an, ipan pe kɨɨyi' pe kuru rɨ iyenasa' e'tane—mɨrɨ awonsi'kɨ Sera rɨ kanan e'tane umu'tan poken pʉra rɨ—to' rɨ umu'ta'pʉ, apʉne pʉra tʉusaurokʉ'pʉ awɨrɨ Papa esi tukai' apurɨ iya wenai. 	 Sara vertrouwde op God en kreeg daarom een zoon, toen zij daar eigenlijk al te oud voor was. God had het haar beloofd en zij erkende dat Hij te vertrouwen is.


Urɨ wenai tu'kan kon ka'pon amʉ' uya ɨyewaruma'tɨto' oton kon, e'tane kʉrɨ rɨ pana' pe ne'mʉ'sa'kayai'ne' iu'matʉ pona rɨ epika'tɨto' oton mɨrɨ. 	 Iedereen zal jullie haten omdat jullie bij Mij horen. Maar wie standhoudt tot het allerlaatst, zal worden gered.


Mɨrɨpan ina tonpa ton kanan utɨkaa'pʉ tɨ' akasa' uruwai' pe pona, mɨrɨpan kon uya si eporo'pʉ uri'sami'si amʉ' uya ekama'pʉ kasa rɨ, Sises ene'pʉ to' uya pen nɨ kanan,” ta'pʉ iya. 	 Een paar van ons gingen er onmiddellijk heen om te kijken. En inderdaad, het lichaam was weg, zoals de vrouwen hadden gezegd. Maar Jezus zagen ze niet."


Ɨpʉrematɨ' apurɨnin nan pen Isutiya pon kon enapai emo'kato' pe mɨrɨ awonsi'kɨ Surusiran po e'tʉrawasomato' e'to' pe wakʉ ton mɨrɨ yawon kon nanʉmʉnʉ pe. 	 Vraag God mij te beschermen tegen de vijanden van Christus in Judea. Vraag Hem ook ervoor te zorgen dat de gelovigen in Jeruzalem het op prijs zullen stellen wat ik voor hen doe.


i'tu auya'nokon ke ɨimamin kon ɨnepoton kon Itepuru winɨpai, ɨyepe'pʉ kon pe. Itepuru Kʉrai apiyo' pe ɨwesi kon mɨrɨ. 	 U weet immers dat de Here u zal belonen met een deel van de erfenis, want u dient de Christus als Here.


“Kane, u'ta korʉkato' auya pʉra rɨ iyesi mɨrɨ,” ta'pʉ Pi'ta uya ipɨ'. Sises uya eikʉ'pʉ, “Ɨkorʉkasa' uya pʉra iyesi a'tai, upʉ'kʉ pe ɨwesi pen,” ta'pʉ iya. 	 "Geen sprake van! Ik wil niet dat U mijn voeten wast!" zei Petrus. "Als Ik ze niet mag wassen, Petrus, ben je mijn vriend niet", antwoordde Jezus.


Mɨrɨ weyu u'tɨsa' pʉra iyesi yau inke pʉra, ɨnʉ' ne'nonkai'no pen nɨ moro, e'tane kamoro, Papa nanʉmʉ'san pɨkɨrɨ iweyu to'kena'mato' iya oton. 	 Als die tijd niet wordt ingekort, zal iedereen omkomen. Maar die tijd zal worden ingekort terwille van hen die bij God horen.


To' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ eke pe, “Meruntɨ Itepuru, wakʉ ɨmɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ i'napairon! Ɨ'rɨ a'tai non pon kon ka'pon amʉ' eseru aimenka auya mɨrɨ awonsi'kɨ to' kota'mato' auya ina mʉnʉ wenai?” 	 Zij riepen: "U bent een heilig Heerser en U houdt Uw woord. Hoelang duurt het nog voordat U wraak neemt voor wat zij ons hebben aangedaan?"


Mɨrɨ pona ɨpiya' utɨn poken pʉra e'nɨ serɨ awonsi'kɨ, yaranta uya uwa'kʉ'sa' kon, uya'sanau'nokon iyesi. Ɨnʉ' rɨ utɨ poken pʉra miyarɨ. Mɨrɨ apai nɨrɨ serɨ ya' ɨnʉ' rɨ uyepʉ poken pʉra,’ ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Bovendien is tussen u en ons een enorme kloof. Wie van hier naar u toe wil, komt er niet overheen.'


Pu'kena' Irai'sa esi a'tai, Esuwerʉ po tu'ke rɨ erekʉ'pa' nan esi'pʉ. E'tane rɨ, tikin nan nɨ epi'tɨsa' iya pʉra iyesi. Neman nɨken epi'tɨ'pʉ iya, Siriya pon, Esuwerʉ pon pen,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 Of denk eens aan de profeet Elisa. Hij genas de melaatse Naäman, een Syriër. Maar van de vele Joodse melaatsen, die ook hulp nodig hadden, werd niet één genezen."


Mɨrɨpan enna'po'pʉ to' a'kɨrɨ Nasare' pona mɨrɨ yau si to' maimu awɨrɨ iyesi'pʉ. Isan usenuminkapɨtʉ'pʉ serɨ ton pɨ' tewan yau. 	 Hij ging met hen naar Nazareth terug en was gehoorzaam. Zijn moeder dacht veel over deze dingen na en nam alles goed in zich op.


tanporon kon nɨ tʉnamanin nan, ipoken te'sen ku'nin nan anʉmʉ Papa uya, ɨnʉ' yan pe rɨ to' e'tane. 	 Hij aanvaardt ieder die ontzag voor Hem heeft en die doet wat Hij wil, ongeacht tot welk volk die persoon behoort.


Utonpa ton, ɨsenuminkatɨ' ɨkɨ'ma kon a'tai ɨwesi'pʉ kon nʉ'pʉ pɨ'. Tu'ke pʉra rɨ ɨwesi'pʉ kon pu'kena' pe ka'pon eseru yau, eke ton pe, eke ton mʉre pe iyentusa' kon pe. 	 Want telkens als u van dit brood eet en uit de beker drinkt, bevestigt u daarmee dat de Here gestorven is. Doe dit tot Hij terugkomt.


“Apana'tɨ uya 'nokon, utonpa ton, ɨpun kon wɨnin nan pɨ' kenari'nʉntʉu, mɨrɨ tʉpo ɨ'rɨ kupʉ to' uya pʉra iyesi. 	 Jullie zijn mijn vrienden. Wees niet bang voor de mensen die je willen vermoorden. Zij kunnen alleen maar je lichaam doden, maar hebben daarna geen macht meer over je.


“Mɨrɨ a'tai si, ipokena' ton uya ta mɨrɨ ipɨ', ‘Uyepuru, ɨ'rɨ a'tai si iwan pe ina uya ɨyene'pʉ, mɨrɨpan ina uya ɨyewekʉ'pʉ; mɨrɨ awonsi'kɨ tuna'kiri' ke, mɨrɨpan o'pa'pʉ ina uya? 	 Deze goede mensen zullen vragen: 'Here, wanneer hebben wij gezien dat U honger had en hebben wij U te eten gegeven? Of dat U dorst had en hebben wij U te drinken gegeven?


Ɨ'sɨ'mʉra rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ enari'ke' pe rɨ e'tɨtɨtɨ'kai'ma rɨ uyee'pʉ ɨpiya'nokon. 	 Daarom wil ik u erop wijzen dat niemand die door de Geest van God geleid wordt, kan zeggen dat Jezus vervloekt is. En evenmin kan iemand oprecht zeggen dat Jezus de Heer is, behalve als hij door de Heilige Geest geleid wordt.


Mɨrɨpan uko'mamʉ'pʉ Resipe' piyau osorʉwau kapʉi, mɨrɨ awonsi'kɨ iyenna'po'pʉ tʉpata ya'. 	 Maria bleef ongeveer drie maanden bij Elisabeth. Toen ging zij terug naar huis.


Mɨrɨ rɨ mʉta apai apurɨpɨ'to' mɨrɨ awonsi'kɨ e'pa'nʉ'nɨto' epa'ka. Utonpa ton, serɨ kʉse'ku'nin! 	 Wij prijzen en vervloeken met dezelfde mond. Maar dat is niet goed, broeders!


Sises uya to' uya enpa'ka'pʉ eta'pʉ. Eposa' tʉuya a'tai, ta'pʉ iya ipɨ', “Ka'pon, Papa winon pe' mapurɨyan?” ta'pʉ iya. 	 Jezus hoorde wat er met de man gebeurd was. Hij zocht hem op en vroeg: "Gelooft u in de Zoon van God?"