“Ɨsɨ sɨ, Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ', ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe te'ku'san! Papa e'to' esa' wannɨ ya' rɨ ɨtɨpaino kon wa'kʉ'sa' auya'nokon man. Ɨmɨrɨ'nokon pe rɨ epa'kapai pʉra ɨwesi kon, mɨrɨ pe pʉra epa'kapai na'ne' nan epa'kato' pe ikupʉ auya'nokon pʉra iyesi. 	 Maar pas op, godsdienstleraars en Farizeeërs! Huichelaars! Want u belet mensen het Koninkrijk van de hemelen in te gaan. En zelf gaat u er ook niet in! De mensen die er in willen gaan, worden door u tegengehouden.


E'tane nin pʉse rɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin uya tikin ite'kwa rɨ use'man nɨto' makoi iwano' pe tʉrʉ'pʉ siyaro' pe rɨ, mɨrɨpan nin si ereutasa' Papa emiyatʉ enwo'netʉ winɨ. 	 Maar nadat Christus Zichzelf voor onze zonden aan God had gegeven als een offer voor alle tijden, ging Hij aan Gods rechterhand zitten.


Mɨrɨ a'tai, ukaramʉ'pʉ ipan pe, apʉne pʉra ɨnʉ' rɨ wakʉ ka'pon e'seporo pʉra iyesi'pʉ a'koka ton mɨrɨ awonsi'kɨ yawon enton. 	 Ik vond het zo erg dat niemand waardig was om de boekrol open te maken en erin te lezen, dat ik begon te huilen.


Sises uya eikʉ'pʉ, “12 kaisaron kon pe' ɨmɨrɨ'nokon anʉnnin nʉ'pʉ pen urɨ? Mɨrɨ e'tane, ɨtonpa kon esi makoi pe!” ta'pʉ iya. 	 Jezus zei: "Ik heb jullie alle twaalf uitgekozen, maar één van jullie is een duivel."


Serɨ ton pɨ' si usentu'man nɨsa' pɨ', makoi ku'sa' pɨ' use'man nɨto' pʉra rɨ iyesi mɨrɨ. 	 Als de zonden vergeven en vergeten zijn, is er geen offer meer nodig.


Papa esi a'kwarʉ pe; kamoro ipɨ' tʉwɨpʉremasan ɨpʉremato' pe iyesi a'kwarʉ yau mɨrɨ awonsi'kɨ i'napairon yau,” ta'pʉ iya. 	 God is Geest en wij kunnen Hem alleen aanbidden als onze aanbidding geestelijk en oprecht is."


Eke pe kuru epori'mayai' Itepuru yau, emennʉ'pʉ rɨ upɨ' ɨusewankamato' kon enpoikasa' auya'nokon pɨ'. I'nairɨ rɨ sa'ne, pena upɨ' ɨusewankama'pʉ kon, e'tane enpoikato' auya'nokon a'tai pʉra iyesi'pʉ. 	 Ik ben erg blij en dankbaar dat u mij weer hebt geholpen. U was al een hele tijd bezorgd geweest, maar kreeg steeds de kans niet om iets te doen.


Apʉne pʉra iye'menukasa' esi, Epʉra'an esi'pʉ asa'ron kon imu, tikin nan esi'pʉ poitorʉ pe te'sen uri'san winɨpaino, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ ɨnʉ' apiyo' pen nɨ uri'san winɨpaino. 	 Er staat namelijk in dat Abraham twee zonen had, één van zijn jonge slavin Hagar en één van zijn eigen, vrije vrouw Sara.


Apʉne pʉra wʉi enu uyepʉ punin ta'netʉ a'kɨrɨ, mɨrɨ uya ite' seketanʉkʉ; itipʉrʉ uta'mo'ka, mɨrɨ awonsi'kɨ itakorʉwanooi uma'ta. Mɨrɨ kasa imaminke' uma'ta tʉtʉrawasooi kupʉ iya koro'tau. 	 Net als een mooie veldbloem die door de brandende zon en de hete wind verwelkt. Het zal niet lang meer duren of de rijke sterft en moet zijn bezittingen achterlaten.


Mɨrɨpan uya 7 kaisaron pʉreti mɨrɨ awonsi'kɨ tu'kan kon pen moro' amʉ' anʉmʉ'pʉ, mɨrɨpan uya tenki ta'pʉ tʉuya rʉ'pʉ pe i'kwɨ'pɨtʉ'pʉ. Tʉpoitorʉ ton ena' itʉpɨtʉ'pʉ iya, mɨrɨpan kon uya ka'pon amʉ' ena' ekamʉ'pʉ. 	 Hij nam de zeven broden en de visjes en dankte God ervoor. Daarna brak Hij ze in stukken en gaf ze aan Zijn discipelen. De discipelen gaven het brood en de vis aan de mensen.


Non uya rɨ iya'tato' pe ikupʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ iyepetato' pe rɨ nɨrɨ ikupʉ iya: wapiya ite' pe te'ton epa'ka; mɨrɨ tʉpo, i'pai, mɨrɨ awonsi'kɨ nin si iyɨ ton utaka. 	 Het groeide vanzelf zonder dat de boer er iets aan deed. Eerst kwamen er jonge halmpjes uit de grond. Later kregen ze aren. Tenslotte kwamen er dikke, volle graankorrels in de aren.


Kamoro Ai'koniyan po tʉuko'mansan epantakapɨ'sa' esi'pʉ; tʉron kon uya enno'sa' kon apurɨ'pʉ, tʉron kon uya tʉron kon Esuwerʉ amʉ' apurɨ'pʉ. 	 De stad raakte in twee kampen verdeeld. Sommigen waren voor de Joden, anderen voor de apostelen.


Mɨrɨ a'tai, Sairas mɨrɨ awonsi'kɨ Isutas, pu'kena' pe te'san uya eke pe rɨ to' pika'tɨ'pʉ. Meruntɨ pe rɨ tʉtonpa kon amʉ' kupʉ'pʉ to' uya. 	 Daarna hielden Judas en Silas, die het woord van God konden brengen, allebei een lange toespraak. De christenen werden daardoor bemoedigd en versterkt in hun geloof.


Papa uya tʉmakooikena' nan eta pʉra iyesi, tukai' i'tu'nokon, e'tane Papa uya tasa' kasa te'sen, iteseru nɨrɨ kupʉi'ma eta iya. 	 Wij weten allemaal dat God niet naar slechte mensen luistert. Maar als iemand eerbied voor Hem heeft en doet wat Hij wil, luistert God wel.


ɨuko'mamʉ'pʉ kon na'ne' iyau serɨ orʉ eseru awɨrɨ ɨwesi kon a'tai, mɨrɨ awonsi'kɨ ka'yawon kon esanon, iya'kwarʉ e'tʉrawasoman pɨ' na'ne' kamoro main awɨron kon pen yau. 	 U liep met de grote massa van deze wereld mee en deed dezelfde slechte dingen als zij. U gehoorzaamde satan, de leider en vorst van de geestelijke machten in de lucht, die nu nog aktief is in de mensen die vijanden van de Here zijn.


Iya'kwarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ inmari'manʉ uri'san uya, “Ɨsi'kɨ!” ta, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' rɨ serɨ etayai'ne', “Ɨsi'kɨ!” nɨkai rɨ marɨ. Tɨwɨ tuna'kiri' ke na'ne' nʉyepʉi, tɨwɨ i'se na'ne' te'masen pen uko'man nɨto' tuna'kwaai anʉmʉi. 	 De Geest en de bruid zeggen: "Kom." En wie dat hoort, moet ook zeggen: "Kom." Wie dorst heeft, mag voor niets het levenswater komen drinken, als hij dat wil.


Kʉrʉpo'po pɨ' te'san ipʉrataaikena' pe iyenasa' kon mɨrɨ pata yau, e'mʉ'sa'kato' oton ɨnnɨ ipiyapai, apʉne pʉra to' enari'nʉmʉ e'ne' moronka iya pɨ'. To' ukaranto' oton tʉuta'kwarʉkai', to' ukaranto' oton ipan pe, 	 De zakenmensen die haar deze dingen verkochten en er rijk van werden, zullen huilen en jammeren. Zij zullen op een afstand blijven staan, vol afschuw over de pijniging die zij ondergaat.


mɨrɨ awonsi'kɨ, “Iye'ku'to' oton to' pɨ', ‘Umunkɨ amʉ' pen nɨ ɨmɨrɨ'nokon,’ ta'pʉ yau kuru rɨ, ‘Papa, tʉuko'mansen munkɨ amʉ',’ tato' oton to' pɨ',” tasa' iya. 	 Op de plaats waar gezegd werd dat zij mijn volk niet waren, zullen zij zonen van de levende God worden genoemd." (e)


Mɨrɨ awonsi'kɨ osorʉwau wʉipiya tʉpo, utɨ'pʉ Surusiran pona Pi'ta enupankase'na, mɨrɨ awonsi'kɨ ipiyau uko'mamʉ'pʉ 15 kaisa rɨ wʉi. 	 Pas drie jaar later ging ik naar Jeruzalem om Petrus te leren kennen en ik logeerde een week of twee bij hem.


Kʉrɨ tʉpana ke na'ne' etato' ike, tɨwɨ netai!” ta'pʉ iya. 	 Onthoud dat goed!


Merʉ' ke ɨwo'pa'pʉ uya 'nokon, sa'man kiyari ke ɨrepa'pʉ uya 'nokon pen, apʉne pʉra ɨyekonekasa' kon pʉra iyesi pɨ', itiwano' pe. I'napairɨ rɨ, ɨyekonekasa' kon pʉra rɨ marɨ iyesi. 	 Als ik Gods woord doorgeef, alle diepe dingen doorgrond en alles weet en al het geloof heb, zodat ik bergen kan verzetten, maar geen liefde heb, ben ik niets.


Ɨinɨ ka'nin pe' e'to' pe pʉra tʉmeruntɨrʉ yau iyesi mɨrɨ rɨ ɨinɨ pun ke eke pata weyu a'tai tapurɨsen mɨrɨ awonsi'kɨ tʉweyu ke pʉra rɨ tapurɨsen ka'nin pe? 	 Een pottenbakker mag met een stuk klei doen wat hij wil. Hij maakt er een mooie, dure vaas van of een gewone pot.


“E'mʉ'sa'ka', mʉre mɨrɨ awonsi'kɨ isan akɨ Esuwerʉ pata pona. Kamoro mʉre wɨnɨ i'se te'san uma'ta'pʉ man,” ta'pʉ iya. 	 Hij zei: "Ga met het kind en Zijn moeder terug naar Israël. Want de mensen die Hem wilden doden, zijn gestorven."


Kʉrɨ rɨ winɨ Papa uya tanporon nɨ koneka'pʉ: ka'yawon ton mɨrɨ awonsi'kɨ non pon ton nɨ, tʉusensen mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusensen pen, apono' amʉ', pata esanon, meruntɨ mɨrɨ awonsi'kɨ eke ton nɨ kanan; tanporon ekoneka'pʉ iwinɨ mɨrɨ awonsi'kɨ itiwano' pe. 	 Christus Zelf heeft alles in de hemelen en op aarde geschapen, al het zichtbare en onzichtbare. Koningen en wereldheersers, regeringen en andere autoriteiten, alles is door Christus gemaakt tot Zijn eer.


Se rɨken i'tu uya tanporo pata yau'ne Wakʉ A'kwarʉ uya upana'tɨ. Mɨrɨ yau, pariki'si ta' uya'sito', mɨrɨ awonsi'kɨ sa'man nɨ e'ku'to' esi upɨ'. 	 zegt de Heilige Geest mij nadrukkelijk in elke stad waar ik kom, dat mij gevangenschap en vervolging te wachten staat.


E'tane to' utɨsa' pariki'si ta' a'tai, to' eporo to' uya pʉra iyesi'pʉ. Mɨrɨ pɨ' to' enna'po'pʉ ɨsekamase'na, 	 Maar toen zij ontdekten dat die er niet waren, gingen ze terug en zeiden:


Mɨrɨ a'tai, to' kanan kɨ'makaa'pʉ to' uya. Ta'pʉ to' uya to' pɨ', “Serɨ tʉpo ɨnʉ' rɨ kʉsauro'katʉu, kʉsenupatʉu Sises ese' pɨ',” ta'pʉ to' uya. 	 Zij riepen de twee apostelen weer binnen en verboden hun ooit weer over Jezus te spreken.


Ikʉipʉnʉ uya i'tu'pʉ mɨrɨ a'kʉra' kuru rɨ Sises uya, “Ɨmu rɨ uto'pamʉ mɨrɨ,” ta'pʉ rʉ'pʉ. Mɨrɨ pɨ' kʉrɨ rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo itonpa ton ena'pʉ apurɨnin nan pe. 	 De vader besefte dat het precies het moment was waarop Jezus had gezegd: "Uw zoon is genezen." Hij en zijn hele gezin kwamen tot het geloof dat Jezus inderdaad de Christus was. En de mensen bij hem in huis geloofden het ook.


Mɨrɨpan pɨ' rɨ itonpa ton akontawon kon usewansiuka'pʉ, mɨrɨ ton pɨ' usauro'nɨ pɨ' to' esi'pʉ siya rɨ Isutiya i'kʉrʉ poro'ne rɨ. 	 Dit maakte diepe indruk op de mensen. Overal in het bergland van Judea werd erover gesproken.


Ɨ'rɨ pe iyesi Ka'pon, Papa winon enuku ene auya'nokon a'tai wapiya tesi'pʉ ya'? 	 En als u Mij naar de hemel ziet teruggaan, wat dan?


Esuwerʉ amʉ' uya ta'pʉ, “Main esanon ina, mɨrɨ awɨrɨ ima'tato' pe rɨ iyesi, apʉne pʉra Papa Mumu pe iye'kupʉ pɨ',” ta'pʉ to' uya. 	 De Joden antwoordden: "Volgens onze wetten moet Hij sterven, want Hij heeft Zichzelf de Zoon van God genoemd!"


Ɨyekama'poyai'ne'nokon irepatɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ kera'tɨi ɨnʉ' rɨ ɨyekama'ponin ɨiwano' pɨ' piyapai. 	 Als iemand u iets vraagt, geef het hem. En als iemand iets van u wil lenen, weiger het dan niet.


E'tane ɨ'rɨ ken nɨkayan imenukasa' itekare? “Uri'san poitorʉ pe te'sen mɨrɨ awonsi'kɨ imʉre inonkakɨ, apʉne pʉra poitorʉ pe te'sen mʉre uya ɨnʉ' enawon pen mʉre pokon pe inonkasa' rʉ'pʉ anʉmʉ pen mɨrɨ,” tawon. 	 Maar in de Boeken staat dat Abraham de slavin en haar zoon moest wegsturen, want de zoon van de slavin mocht de erfenis niet delen met de zoon van de vrije vrouw.


Mɨrɨpan kon usaurokʉ'pʉ eke pe rɨ ɨri pe rɨ tʉsapemai'. 	 Zij beledigden Hem op de meest grove manier.


E'tane, ɨyeyaton kon i'nʉnkatɨ', wakʉ iku'tɨ' to' pɨ'. To' irepatɨ', to' uya inna'po enupɨkɨrɨ ɨwesi kon pa pʉra. Mɨrɨ a'tai, ɨyepe'pʉ kon e'to' oton eke pe, mɨrɨ awonsi'kɨ Eke Kuru munkɨ pe ɨwe'to' oton kon, apʉne pʉra mannʉ' pe iyesi tenki tawon nan pen pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri ton pɨ'. 	 Weet u wat u moet doen? Uw vijanden liefhebben en goed voor hen zijn en hun iets te leen geven zonder erop te rekenen dat ze u terugbetalen. Dan krijgt u een grote beloning in de hemel. Dan zult u echte zonen van God zijn. Want Hij is vriendelijk en goed voor ondankbare en slechte mensen.


Wakʉ pe pe' iyesi, utonpa ton, ka'pon e'kupʉ yau apurɨto' esa' pe e'tane ɨ'rɨ rɨ kupʉi'ma pʉra? Mɨrɨ warai pe' apurɨto' uya ipika'tɨ? 	 Broeders, wat voor zin heeft het te zeggen dat u christen bent als dat niet blijkt uit wat u voor anderen doet? Kunt u door zo'n geloof gered worden?


Miyarɨ rɨ ka'pon amʉ' enupa'pʉ Sises uya, “Papa e'to' esa' wannɨ pe esi i'nʉnkena' mamin umɨ yau onansa' te'sen kasa. Mɨrɨpan eposa' ka'pon uya a'tai, iu'na'tɨkapʉ iya kanan, mɨrɨpan esi pori' pe, mɨrɨpan uya tanporo timamin kʉrʉpo'poma, mɨrɨpan epe'pʉ ke mɨrɨ non e'ma iya. 	 Het Koninkrijk van de hemelen is net een schat die ergens in een stuk land ligt en door iemand wordt ontdekt. Die man stopt de schat vlug weer in de grond. Hij is zo blij dat hij alles wat hij heeft, verkoopt. Dan koopt hij het stuk land, met de schat erbij!


Mɨrɨ wenai kuru, Esuwerʉ amʉ' uya uya'si'pʉ mɨrɨ use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' pʉ'kʉ tau. Mɨrɨ tʉpo, to' esi'pʉ uwɨnɨ i'se. 	 Dat was de reden waarom de Joden mij in de tempel gevangen namen en daarna probeerden te vermoorden.


Anpisin ipɨkɨrɨ te'san ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Iwɨtɨ' rɨ!” ta'pʉ to' uya. 	 "Weg met hem!" schreeuwde de mensenmassa.


Sises uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Ayauro'kakaa'pʉ uya 'nokon, e'tane apurɨ auya'nokon pʉra iyesi. Serɨ eke tʉrawaso siku'ai'ne' ukʉipʉnʉ ese' yau usaurokʉ uiwano' pe. 	 "Dat heb Ik al gezegd", antwoordde Jezus, "maar u gelooft Mij niet. De wonderen die Ik in de naam van mijn Vader doe, zijn het overtuigende bewijs dat Ik de Christus ben.


Serɨ rɨ ta Sises uya koro'tau, Esuwerʉ amʉ' epuru uyee'pʉ ipiya'. Iye'sekunka'pʉ Sises rakʉi', mɨrɨpan uya ta'pʉ ipɨ', “Uyensi uma'tasa' man serɨ pe rɨ, e'tane uya'kɨrɨ ɨsi'kɨ uiwʉ' ta' mɨrɨ awonsi'kɨ a'pɨ'tanʉ'kɨ ito'panto' pe,” ta'pʉ iya. 	 Terwijl Hij dit zei, kwam de leider van een synagoge naar Hem toe en viel voor Hem op de knieën. "Mijn dochtertje is net gestorven", snikte hij. "Maar als U meegaat en haar aanraakt, zal zij weer levend worden."


Itekare ekamanin nan pe enno'sa' kon uya ta'pʉ, “Ina Epuru, ina uya apurɨto' iku'kɨ eke pe,” ta'pʉ to' uya. 	 De apostelen zeiden tegen de Here: "Geef ons een groter geloof."


Sises uya nin si, “Se ton wai amʉ' ipe'tɨpɨ'tɨ' tuna ke,” ta'pʉ mɨrɨ to' poitorʉ ton pɨ', mɨrɨpan pe'tɨpɨtʉ'pʉ to' uya ite'pi ton tepopɨ'se. 	 Jezus zei tegen de bedienden: "Vul al die kruiken met water."


“Kɨsenuminkatʉu urɨ uya ikʉipʉnʉ ena' ɨyeseru'tɨ kon tukai', Mosi' rɨken kʉrɨ rɨ ɨyeseru'tɨnin kon, kʉrɨ rɨ anapurɨ'pʉ kon. 	 Denk maar niet dat Ik u bij de Vader zal aanklagen. Dat doet Mozes, op wie u uw hoop gevestigd hebt.


Ipon ena'pʉ sirɨn pe aimu'ne, ipan pe rɨ aimu'ne ɨnʉ' rɨ serɨ non pon uya ikorʉkasa' uya aimu'nakasa' entai rɨ. 	 Zijn kleren werden verblindend wit, zo wit als niets ter wereld.


E'tane, wakʉ pe pʉra ɨyenu esi a'tai, ewarupɨ pe rɨ ɨpun esi. Iweyu pʉra ɨpun esi yau, ipan pe rɨ ewarupɨ pe iyesi mɨrɨ! 	 Maar als uw oog verduisterd is, leeft u in het donker. Het is niet de bedoeling dat het in uw innerlijk donker wordt. Dat zou verschrikkelijk zijn.


“A'pɨ'pʉn uri'san umono'tato' oton, mɨrɨpan entuto' oton warawo' pe, mɨrɨpan esa'to' oton to' uya Maniwerʉ tukai' tawon,” ta'pʉ iya, “Papa esi upiyau'nokon” ta e'kwa pe. 	 Een maagd zal een kind krijgen! En zij zal het kind Immanuël noemen. Dit betekent 'God is met ons."


To' konekanin pe iyesi yau, use'man nɨto' ike ereuta'pʉ nesii'no. Papa apurɨpɨ'nin nan ekorʉka'pʉ nesii'no tikin nan parɨ rɨ, tʉmakooi ke to' nʉsi'tui'no pen nɨ. 	 Als dat wel had gekund, zou één offer genoeg zijn geweest; dan zouden de gelovigen eens en voor altijd gereinigd zijn en zouden zij geen besef van schuld meer hebben.


Pu'kena' Aisaya nekama'pʉ uta'ku'tɨsa' to' pɨ': “‘Eta pɨ' rɨ ɨwe'to' oton e'tane, ito'ka'nʉkʉ auya pʉra iye'to' oton; ene pɨ' rɨ miyarɨ rɨ ɨwe'to' oton e'tane, ento' auya oton pen. 	 De profeet Jesaja sprak over hen toen hij zei: 'Ze horen wel, maar begrijpen niet.


Mɨrɨ a'tai rɨ, tʉusenutɨi' uri'san enna'po'pʉ kin piya', “Urepa auya i'se e'ai' serɨ pe Isaan Pa'tes i'pai rʉ'pʉ ke parapi po!” ta'pʉ iya. 	 Het meisje liep direct naar de koning terug. "Ik wil onmiddellijk een schaal hebben met het hoofd van Johannes de Doper erop", zei zij tegen hem.


Inke pʉra tepa'taisima'pʉ rʉ'pʉ pe, Sises ekanwaka'pʉ tuna kapai. Mɨrɨ a'tai kuru rɨ, ka' uta'koka'pʉ, mɨrɨpan uya Papa A'kwarʉ u'tɨ ene'pʉ wako'wa kasa, mɨrɨpan uta'si'pʉ ipɨ'. 	 Na gedoopt te zijn, klom Jezus meteen op de oever. De hemel scheurde open en Johannes zag dat de Geest van God in de vorm van een duif op Jezus neerdaalde.


“Ɨ'rɨ ken si kupʉ ina uya, Papa uya tʉkota'ma kon namai'?” tukai' anpisin ka'pon amʉ' uya ekama'po'pʉ. 	 De mensen vroegen: "Maar wat moeten wij dan doen?"


Makoi uya kanan arɨ'pʉ ka'tawon wʉ' pona, mɨrɨpan uya tanporo eke ton pata enpoika'pʉ itenu ya', mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe rɨ iye'to'. 	 De duivel gaf het niet op en nam Hem mee naar een heel hoge berg. Hij liet Hem alle landen van de wereld zien, met al hun pracht en praal.


‘Imaminkena' pe rɨ ina man; ipʉrataaike' pe rɨ ina man, i'se ina e'to' pʉra rɨ man,’ ta auya'nokon, e'tane ɨri pe ɨwesi kon, entu'ma' kuru rɨ ɨwesi kon, itimamin pʉra ɨwesi kon, ipon pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ tenku'ne ɨwesi kon. 	 U zegt dat u rijk bent en niets tekort komt. Maar u beseft niet dat u er geestelijk ellendig aan toe bent: U bent arm, blind en naakt.


Sara'sara'pan ti'kiyari pi'pɨ menkato' iya ike esi itemiyatʉ yau, mɨrɨpan uya i'kwato' tʉuya apon akoroka, ta'nasi, wi' amʉranʉkʉ iya itiwʉ' ta', ipi'pɨ rʉ'pʉ po'tɨ iya tʉusenkʉ'sen pen apo' ke,” ta'pʉ iya. 	 Hij staat klaar om het kaf van het koren te scheiden. Het koren zal Hij opslaan in de schuur. Maar het kaf zal Hij verbranden in een vuur dat nooit uitgaat."


e'tane aiko rʉ'kwɨ mʉra'ta mɨrɨ awonsi'kɨ aiko rʉ'kwɨ asanta esi wakʉ uko'man nɨto' ya' utɨn e'ma pe, e'tane tu'kan kon pen nɨ utɨto' iyawɨrɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 Maar de poort naar het leven is nauw. En de weg erheen smal. Weinig mensen vinden hem.


Pu'kena' Iraisa esi a'tai, tu'kan kon itaan'pʉ ima'tasa' rʉ'san esi'pʉ Esuwerʉ po. Mɨrɨ a'tai si, ipʉra non aipʉta'pʉ osorʉwau wʉipiya entai rɨ. Iwankan pe pata tʉku'se iyesi'pʉ. 	 Neem nu de profeet Elia. Hij deed een wonder voor een weduwe uit Sarepta (C), een vreemdelinge dus. In die tijd was er hongersnood. Vele Joodse weduwen hadden niets te eten, want er was drie en een half jaar geen druppel regen gevallen. En toch werd Elia niet naar één van hen gestuurd.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Tenku'ne ɨwesi kon yau, imakooi pʉra ɨwesi kon, e'tane ennin pe ɨye'kupʉ kon pɨ', amakooi kon yau rɨ ɨwesi kon. 	 "Als u blind was", antwoordde Jezus, "zou u geen schuld hebben. Maar nu u beweert geestelijk inzicht te hebben, blijft u schuldig."


Pata esi'pʉ ɨsi'kaisa rɨ, ikusano kaisa rɨ ika'ta esi'pʉ. Inserʉ uya pata i'tu'pʉ tʉyɨɨi ke; mɨrɨpan e'seporo'pʉ 12,000 kaisa rɨ yʉi epotorʉ'pʉ pe ikusano, ika'ta mɨrɨ kaisarɨ rɨ marɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ikawono esi'pʉ ikusano kaisarɨ rɨ marɨ. 	 Toen hij die opmat, bleek de lengte even groot als de breedte te zijn. De stad was dus vierkant. Eigenlijk had zij de vorm van een kubus, want de hoogte, de lengte en de breedte waren allemaal even groot: Ruim 2100 kilometer.


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon: Ɨnʉ' uya rɨ umaimu eta a'tai, mɨrɨ awonsi'kɨ uyenno'nin nʉ'pʉ apurɨ a'tai, kʉrɨ rɨ uya tɨwɨrɨ uko'man nɨto' eposa' mɨrɨ. Iteseru aimenkato' oton pen nɨ, iye'kwɨrɨ'ka'sa' pe rɨ iyesi uma'tan nɨto' apai uko'man nɨto' ya'. 	 Het is zoals Ik zeg: Wie naar mijn woorden luistert en gelooft in Hem Die Mij gestuurd heeft, heeft eeuwig leven. Zo iemand wordt niet veroordeeld, maar is overgeplaatst uit de dood in het leven.


Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta' iyewomʉ'pʉ, ipʉremasa' pʉreti tʉyu oton tepose iyenta'na'pʉ, Main uya Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan yu pe rɨken te'sen tasa' ɨku'pʉ iya, e'tane rɨ mɨrɨ uya imakoima'pʉ pen. Tʉtonpa ton nɨrɨ repa'pʉ iya,” ta'pʉ iya. 	 Hij ging de tempel van God binnen, nam de offerbroden, die alleen voor de priesters bestemd waren en at die met zijn mannen op.


Ipayan nʉ'san pe rɨ to' esi pɨ' tanporo Epʉra'an munkɨ pe to' esi pen. E'tane mɨrɨ kasa pʉra kuru rɨ; “Aisi' poro ɨmunkɨ amʉ' e'seporo mɨrɨ,” tasa'. 	 Al stammen zij van Abraham af, daarom zijn zij nog niet allemaal ware kinderen van Abraham. Want God heeft gezegd dat Hij alleen Isaäk als Abrahams zoon beschouwde.


Ɨnnɨ ipiyapai to' e'to' oton, apʉne pʉra e'ne' moronka iya pɨ', mɨrɨpan kon uya ta: “‘Ɨsɨ kusa! Ɨsɨ kusa, serɨ eke mɨrɨ awonsi'kɨ pana'pan pata Paperan! Inke pʉra rɨ ɨyekota'mato' e'seposa' man!’ tato' oton. 	 Vol afschuw over de pijniging die zij ondergaat, blijven zij van verre toekijken: 'Och, groot en machtig Babylon, wat erg dat u in één uur alle straf krijgt!'


Wa'ka pun kanau ku'nin peten ewa ton akʉ'pɨtʉ'pʉ to' uya, mɨrɨpan nonka'pʉ to' uya parau ka'. Mɨrɨ a'tai'ne rɨ, kanau a'sito' ike ewa ton amʉ' eukapɨtʉ'pʉ to' uya. Mɨrɨ tʉpo, iputu pon kanau anin kareku i'mʉ'sa'ka'pʉ to' uya, a'setun uya tato' kon pe parau ka'ta pona. 	 Zij kapten de ankertrossen, lieten de stuurriemen zakken en hesen het voorzeil. Toen het schip vaart begon te maken, stuurden ze aan op de kust,


Mɨrɨpan tʉtaan'pʉ nonka iya pe iyesi yau mɨrɨpan uya tʉron nɨ warawo' mari'ma yau, iyekuma pe rɨ iyesi mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 En als een vrouw haar man verlaat en met een ander trouwt, pleegt ook zij overspel."


Wʉipiya kaisa rɨ Sises sanon utɨpɨtʉ'pʉ Surusiran pona To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pɨ'. 	 Het was de gewoonte van Jezus' ouders elk jaar naar Jeruzalem te gaan voor de viering van het Paasfeest.


Iya'kwarʉ uya Simiyan arɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta'. Isanon uya asa' a'tai pʉse rɨ si mʉre Sises, Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta' si Main, Mosi' winon awɨrɨ, 	 De Heilige Geest had hem ertoe gedrongen die dag naar de tempel te gaan. Terwijl hij daar was, zag hij Jozef en Maria komen om (in gehoorzaamheid aan de wet) het kind Jezus aan God op te dragen.


Sises ereuta'pʉ tʉtʉsen nonkato' to' uya pata'se' ratoi pe, anpisin ton ka'pon amʉ' uya tʉpʉrataai kon tʉpɨtʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉrataai yen ya' enpɨtʉ pɨ'. Tu'kan kon nɨ ipʉrataaike' ton uya eke pe rɨ itʉpɨtʉ'pʉ. 	 Hij ging bij één van de collectekisten in de tempel zitten en zag hoe de mensen er geld ingooiden. Er waren nogal wat rijken die er veel in deden.


Tanporon kon upiyawon kon “miyarɨ,” nɨkayan ɨpɨ'. “Miyarɨ,” ka'kɨ kamo apurɨto' yau ina i'nʉnkanin nan pɨ'. Wakʉ nonkasa' nesii ɨpiyau'nokon. 	 Allen die hier bij mij zijn, laten je groeten. Breng mijn hartelijke groeten over aan onze christenvrienden. Ik wens jullie allen de genade van de Here toe.


Serɨ pe iwa na'ne' nan uya ikupʉ usi'nʉnkan nɨto' yau, i'tui'ma serɨ ya' e'tʉsa' esi wakʉ itekare wapu pe. 	 Die doen het uit liefde. Zij weten dat ik door God geroepen ben om hier het geloof in Jezus Christus te verdedigen.


eke si use'man nɨto' tʉrawasomanin esi pɨ' Papa iwʉ' esa' pe, 	 Jezus is de grote priester, Die in het huis van God is aangesteld.


7 kaisaron wʉi u'matʉ iwa koro'tau, Eisa winon kon Esuwerʉ amʉ' uya Paarʉ ene'pʉ Papa ena' Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' tau. Anpisin tʉtʉrʉnkai' Paarʉ a'sito' pe to' uya ikuu'pʉ. 	 Toen die week bijna om was, zagen enkele Joden uit Asia Paulus in de tempel en hitsten het volk tegen hem op. Zij grepen hem en schreeuwden:


Era'tɨ'pʉ ɨnʉ' uya uyauro'ka tukai' ense'na. Era'tɨsa' a'tai, 7 kaisaron korʉ pun konekasa' raan'pu apon ton ene'pʉ uya. 	 Ik keerde mij om, want ik wilde zien wie dat zei en ik zag zeven gouden olielampen.


Wakʉ amaimu kon winɨ ayanʉnto' oton kon, ɨri amaimu kon winɨ ɨyeno'mato' oton kon,” ta'pʉ Sises uya. 	 Uw lot hangt af van uw woorden. Of u wordt erdoor vrijgesproken of u wordt erdoor veroordeeld."


E'tane Saraman uya kuru ɨutɨ amɨ'pʉ. 	 Zijn zoon Salomo bouwde een huis voor God,


“Entanʉ'tɨ',” ta'pʉ iya to' pɨ'. To' utɨ'pʉ ipata'se' ense'na. Ipiyau to' uko'mamʉ'pʉ mɨrɨ wʉi a'tai, apʉne pʉra pata uko'mansa' esi'pʉ (4 a'kʉra' e'to' airɨ pata esi'pʉ). 	 Zij vroegen: "Meester, waar woont U?"


“Miyarɨ,” ka'tɨ' Kʉrai Sises yau wakʉ ton pɨ'. Utonpa kon amʉ' upiyawon kon, “Miyarɨ,” tato' ennoko pɨ' man. 	 Breng mijn groeten over aan alle christenen daar.


E'tane to' uya rɨ etapɨtʉ'pʉ. Mɨrɨpan uya temiyatʉ tʉrʉ'pʉ takuru'kenan pona, epi'tɨ'pʉ iya, mɨrɨpan ennoko'pʉ iya. 	 Zij zwegen in alle talen. Jezus nam de zieke man bij de hand, genas hem en liet hem gaan.


Sises uya ka'pon epi'tɨsa' pɨ' Sapa' a'tai, tʉusakorota pe Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' epuru uya ta'pʉ ka'pon amʉ' pɨ', “6 kaisa rɨ moro wʉi esi mɨrɨ e'tʉrawasoman weyu. Mɨrɨ ton weyu a'tai, ɨsepi'tɨi' ɨsi'tɨ', Sapa' a'tai pen,” ta'pʉ iya. 	 Maar de leider van de synagoge was boos, omdat Jezus de vrouw op de sabbat had genezen. "De week heeft zes dagen om te werken!" zei hij tegen de mensen. "Dan kunt u komen om genezen te worden. Maar niet op de sabbat!"


Mɨrɨpan tʉpo, Panapas utɨ'pʉ Tarʉsas pona Saarʉ epose'na. 	 Barnabas vertrok naar Tarsus om Saulus op te zoeken. Toen hij hem had gevonden, ging hij met hem naar Antiochië.


Okoro' pen nɨ ina nekamanʉ eta pa wakʉ pe ɨyewan tʉku'se, ina uya ɨyekama'po. 	 Neemt u ons niet kwalijk dat wij enige ogenblikken een beroep op uw welwillendheid doen. Daarom zal ik mijn betoog ook niet lang maken.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya to' pana'tɨ'pʉ, “Serɨ ewarupɨɨi tau kuru, tanporo rɨ unɨmɨ auya'nokon mɨrɨ, te'ku'sen upɨ' wenai, apʉne pʉra iye'menukasa', “‘Karimeru amʉ' pa'simanin wɨnɨ uya mɨrɨ, mɨrɨpan karimeru amʉ' e'ta'nʉ'to' oton tamʉ' ke te'to' kon apai,’ tukai'. 	 Onderweg zei Jezus tegen hen: "Vannacht zullen jullie Mij allemaal in de steek laten. Want in de Boeken staat dat de herder zal worden geslagen en de schapen uiteengejaagd. (a)


Soisa amʉ' uya nin si pʉrata a'si'pʉ mɨrɨ; kamoro uya mɨrɨ kasa me'tʉi' tasa' awɨrɨ rɨ to' uya ikupʉ'pʉ. Mɨrɨ uriya', siya rɨ serɨ panton utɨsa' mɨrɨ Esuwerʉ amʉ' koro'tau rɨ serɨ pʉ'kʉ pona rɨ. 	 De bewakers namen de steekpenningen aan en deden wat hun was opgedragen. Zo is dit verhaal onder de Joden ontstaan. En zij geloven het nu nog steeds.


Nesiine' ewarupɨ nau, Papa, urɨ na'ne' itiwano' pe mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ pe e'tʉrawasomayai'ne' inserʉʉi e'mʉ'sa'ka'pʉ upiyau. 	 Vannacht heeft er een engel bij mij gestaan, een engel van de God, aan Wie ik toebehoor en Die ik dien.


Ipan pe Sises pawana'tɨ'pʉ to' uya, “Tɨwɨ takuru'kena' nan ka'pon amʉ' ɨpon e'pi a'pɨ'pɨtʉi,” ta'pʉ to' uya, mɨrɨpan tanporo kon a'pɨ'pɨ'nin nʉ'san usepi'tɨpɨtʉ'pʉ. 	 Zij smeekten of ze Hem mochten aanraken, al was het maar de kwast van Zijn mantel. Allen die dat deden, werden helemaal gezond.


E'tane Sises esi'pʉ e'pana rɨ to' eikʉ iya pʉra rɨ. Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru uya ekama'pokaa'pʉ kanan, “Ɨmɨrɨ pe' kʉrɨ rɨ Kʉrai, Iyɨpʉremasa' pe Te'sen Mu?” ta'pʉ iya. 	 Maar Jezus zweeg. Hij sprak geen woord. De hogepriester vroeg: "Bent U de Christus? De Zoon van God?"


tikin nɨ rɨken Papa esi pɨ', ka'pon itun pi'pɨ iputurʉkasa' anʉnton apurɨto' winɨ mɨrɨ awonsi'kɨ itun pi'pɨ iputurʉkasa' pen mɨrɨ rɨ marɨ apurɨto' poro. 	 Natuurlijk, er is maar één God. Hij spreekt Joden èn andere mensen vrij op voorwaarde dat zij in Jezus Christus geloven.


Epetatɨ' ɨyera'tɨsa' kon amakooi kon apai ekamanin ke. 	 Laat eerst maar eens in uw leven de gevolgen van de bekering zichtbaar worden.


“Uya'kwarʉ man pokoi pe, uma'tan poken nɨ,” ta'pʉ iya to' pɨ'. “Serɨ yau e'tɨ' tenu ke,” ta'pʉ iya. 	 Jezus begon bang te worden en kreeg het heel erg moeilijk. "Het wordt Mij teveel", zei Hij. "Ik sterf bijna van verdriet. Blijf hier waken."


Tʉron nɨ a'tai annau rɨ asapemapɨtʉ'pʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsɨ pe rɨ ɨkota'ma'pʉ kon; tʉron nɨ a'tai kamoro mɨrɨ kasa tʉku'san pokon pe rɨ ɨye'soto'pɨtʉ'pʉ kon. 	 Nu eens werd u uitgelachen en geslagen, dan weer waren anderen het slachtoffer en leefde u intens met hen mee.


Pʉsamoro ka'pon amʉ' ewarupɨ yau tʉuko'mansan uya eke rɨ iweyu ensa' man; uma'tan nɨto' nono yau te'san pona iweyu e'wei'tɨsa' man.” 	 Het volk dat in de duisternis voortgaat, zal een groot Licht zien; een Licht, dat straalt over hen die in een land van dichte duisternis wonen."


Mɨrɨ a'tai, 5 pe to' ku'nin inserʉ uya tʉronpi' turunpa'pʉ. Sirikɨ ka' poi ita'mo'kasa' rʉ'pʉ non pona ene'pʉ uya; irepa'pʉ iya'mu pʉn iteuta a'kokato' ike ki ke. 	 De vijfde engel blies op zijn bazuin: Ik zag een ster die uit de hemel gevallen was. Die ster kreeg de sleutel van de bodemloze put.


No'pʉ ton, ataan'pʉ kon ena' e'tʉtɨ', serɨ esi pɨ' wakʉ pe Itepuru pona. 	 Vrouwen, voeg u naar uw man, want dat is wat de Here van u verwacht.


Pi'ta uya ta'pʉ Sises pɨ', “Rapai, wakʉ rɨ pan pe rɨ serɨ yau ina man. Tɨwɨ osorʉwau ɨiwʉ' kon oton amɨi ina — tikin nɨ ɨiwʉ' pe, Mosi' iwʉ' pe mɨrɨ awonsi'kɨ Iraisa iwʉ' pe.” 	 "Meester", zei Petrus, "geweldig dat wij hier zijn. Wij zullen drie tenten maken. Eén voor U, één voor Mozes en één voor Elia!"


Mɨrɨ tʉpo, Sises uya to' enu a'pɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Ɨsepi'tɨtɨ' si, apurɨ auya'nokon ke,” ta'pʉ iya. 	 Hij raakte hun ogen aan en zei: "Wat u gelooft, zal gebeuren." En zij konden zien!


Sises uya to' ekama'po'pʉ, “Ɨyenno'sa' uya 'nokon a'tai, itekare ekamai', ɨpʉrataai kon pʉra, apaikii kon pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ asapatooi kon pʉra, ɨ'rɨ rɨ na'kɨ i'se ɨwe'to' kon mʉwarinpata'tʉi'nokon?” ta'pʉ iya. “Kane,” ta'pʉ to' uya. 	 Daarna vroeg Jezus Zijn discipelen: "Ik heb jullie er eens zonder geld, tas of extra kleren op uit gestuurd om de mensen het goede nieuws te brengen. Kwamen jullie toen iets tekort?" "Nee, niets", antwoordden ze.


Pi'ta uya eikʉ'pʉ, “Tanporon nɨ nɨnsa' ina uya man ɨpɨkɨrɨ tʉutɨto' kon pe. Ɨ'rɨ ken si e'to' oton ina iwano' pe?” ta'pʉ iya. 	 Petrus merkte op: "Wij hebben alles verlaten om U te volgen. Hoe staat het dan met ons?"


Wakʉ pe epa'simatɨ', tanporo ɨtonpa kon amʉ' rɨ pokon pe, Wakʉ A'kwarʉ uya ɨku'sa' kon na'ne' to' ennin pe. Papa apurɨnin nan ennin pe e'tɨ', Sises ne'ma'pʉ tʉmʉnʉ ke. 	 Pas goed op uzelf en op de kudde waarover de Heilige Geest u het toezicht heeft gegeven. Leef als herders voor de gemeente van God, die Hij door het bloed van Zijn eigen Zoon heeft verkregen.


E'tane pʉra, ɨri a'kwarʉ amʉ' e'sa' pɨ' amaimu kon awɨrɨ kepori'matʉu, e'tane epori'matɨ' ɨyese' kon e'menukasa' pɨ' Epʉn po,” ta'pʉ iya. 	 Maar het belangrijkste is niet dat de boze geesten doen wat jullie zeggen. Waar jullie vooral blij om moeten zijn, is dat jullie namen in de hemel geregistreerd staan."


Tʉpataron kon uya tʉpataron kon nɨ nɨrɨ ewa'nomato' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ esa' wannɨ pe rɨ te'san uya esa' wannɨ pe te'san nɨ nɨrɨ ewa'noma. Mɨrɨ a'tai, tʉrʉ'pʉnʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ iwankan e'to' oton mɨrɨ pata kaisa rɨ. Serɨ ton si esi mɨrɨ e'tinkan e'sara'tɨ pe. 	 Want over de hele wereld zullen de volken tegen elkaar worden opgehitst om oorlog te voeren. Er zullen aardbevingen en hongersnoden zijn. Nu hier, dan weer daar. Maar deze dingen zijn niet meer dan een voorspel, want het ergste komt nog.


Apʉne pʉra Kʉrai rɨ nɨrɨ uya tʉpori'manin ku'sa' pʉra iyesi, e'tane iye'menukasa' na'ne' kasa: “Asapemato' asapemanin nan uya uta'mo'kasa' man upona,” tasa'. 	 Want ook Christus heeft niet Zijn eigen belang gezocht. Van Hem staat in de Boeken "de beledigingen die op God gericht waren, hebben mij getroffen." (a)


Pata eposa' tʉuya a'tai, Papa uya eke pe rɨ wakʉ nonkasa' to' pona ene'pʉ iya. Pori' pe iyesi'pʉ, mɨrɨpan uya to' pori'mapɨtʉ'pʉ miyarɨ rɨ Sises apurɨnin nan pe to' e'to' pe tanporo tewan kon pokon pe. 	 Toen hij daar aankwam en zag wat voor grote dingen God deed, was hij heel blij. Hij spoorde allen aan eens en voorgoed te besluiten de Here trouw te blijven, wat het hun ook zou kosten.


Soisa amʉ' esa' apiyo'ma'pʉ iya, “Paarʉ erasunpanin pe, tewa ke pʉra Paarʉ iku'kɨ, itonpa ton uya rɨ Paarʉ mainanpato' pe i'se iye'to' rɨ ne'to' pe to' uya iku'kɨ,” ta'pʉ iya. 	 Hij gaf de officier bevel Paulus gevangen te zetten, maar hem vriendelijk te behandelen. Als er vrienden kwamen om hem te bezoeken en hem iets te brengen, mochten ze niet worden tegengehouden.


Tenu ke rɨ pe' ɨwe'tane'nokon ene auya'nokon pʉra iyesi? Tʉpana ke rɨ, e'tane eta auya'nokon pʉra rɨ? Ɨyenu kon yau pʉra nai? 	 Jullie hebben nu al zoveel gezien en zoveel gehoord! Het lijkt wel of het jullie niets heeft gedaan.


Urupere usakorotasa' esi'pʉ uri'san pɨ', mɨrɨpan utɨ'pʉ ipayan ton panta'mase'na tanporo Papa Maimu apurɨnin nan mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe te'san i'napairon Sises nenpoika'pʉ awɨrɨ. 	 De draak werd woedend op de vrouw en ging weg om de rest van haar kinderen de oorlog aan te doen. Dat zijn de mensen die zich houden aan wat God gezegd heeft en die er openlijk voor uitkomen dat zij bij Jezus horen.


E'tane, Sameriya pon ka'pon uyee'pʉ iporo. Ensa' tʉuya a'tai, ipɨ' isentu'ma'pʉ. 	 Gelukkig kwam er ook iemand langs die medelijden kreeg toen hij hem daar zag liggen. Het was een Samaritaan, een vijand van de Joden. (A)


Ite'kwanau pʉra rɨ, Sises uya to' eporo'pʉ, mɨrɨpan uya, “Miyarɨ'nokon!” ta'pʉ to' pɨ'. To' utɨ'pʉ ipiya' i'ta pɨ' tʉuta'sii', to' uya apurɨpɨtʉ'pʉ. 	 Ineens stond Jezus voor hen! "Vrede", zei Hij. Zij vielen voor Hem neer, omklemden Zijn voeten en keken vol ontzag naar Hem op.


Mɨrɨ e'tane rɨ, tʉron nɨ ton uta'pokʉ'pʉ wakʉ non ya', mɨrɨpan uwa'ta'pʉ, mɨrɨpan epeta'pʉ tʉron nɨ ton esi'pʉ 30 kaisa rɨ ite'kwa iteperu, tʉron nɨ 60, mɨrɨ awonsi'kɨ 100 kaisarɨ rɨ ite'kwa e'to' airɨ inpɨmɨ'pʉ entai rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Maar het zaad dat in goede grond viel, kwam mooi op. Het werd rijp en gaf een grote opbrengst. Wel dertig, zestig en honderd keer zoveel als was gezaaid.


Aiko tawon pe tesi pɨ' entu'manin nan pɨ' serɨ ta'pʉ iya pen nɨ, e'tane ama' e' pe tesi pɨ'. Pʉrata paikii esa' pe tesi koro'tau, iyawon enno'nin pe iye'pɨtʉ'pʉ i'se te'to' pɨ'. 	 Niet dat hij zich zo om de armen bekommerde, maar hij was een dief. Hij hield de kas en van het geld dat binnenkwam, nam hij vaak iets weg voor zichzelf.


Ekama'pokapʉ uya kanan: To' rɨ pe' e'pi'po'pʉ tʉuta'mo'kai' te'mʉ'sa'ka ton kon pe pʉra? Pen nɨ! E'tane ru'ku, apʉne pʉra main pʉremekʉ to' uya pɨ', epika'tɨn nɨto' uye'sa' Esuwerʉ amʉ' pen piya', Esuwerʉ amʉ' ɨkɨntanʉ'nin pe. 	 Zijn de Israëlieten dan gestruikeld om voorgoed te blijven liggen? Natuurlijk niet! Maar door hun weigering om te gehoorzamen, is nu de andere volken het heil te beurt gevallen en wel om de Israëlieten jaloers te maken.


Makooi apai epika'tɨn nɨto' e'seposa' Sises poro rɨken, tanporo serɨ non po ɨnʉ' rɨ Papa nʉtʉrʉ'pʉ pika'tɨnin wannɨ pe pʉra rɨ iyesi mɨrɨ,” ta'pʉ Pi'ta uya. 	 Er is bij niemand anders redding te vinden; Hij is de Enige, door wie de mensen gered kunnen worden."


E'tane Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan etarerumʉ'pʉ, “Pʉse rɨ ka'pon uya tʉmakooikena' nan kupʉ tʉtonpa pe, to' pokon pe rɨ iyenta'na!” ta'pʉ to' uya. 	 Dat lokte de kritiek van de Farizeeërs en de godsdienstleraars uit. Zij vonden het een schande dat Hij Zich met zulk soort mensen bemoeide. Hij ging zelfs met hen eten!


Kin upokoita'pʉ tʉusaurokʉ'pʉ pɨ' ipan pe, e'tane ikupʉ uya kuru mɨrɨ tasa' tʉuya rʉ'pʉ pɨ' enta'nai' tʉnkɨ'ma'san pana yai rɨ ikupʉ iya rɨ esi'pʉ, mɨrɨpan uya tʉsoisaai amʉ' apiyo'ma'pʉ inesakʉ'pʉ ku'to' pe to' uya, 	 Herodes vond dit heel erg, maar kon er niet onderuit. Al zijn gasten hadden gehoord welke eed hij had gezworen.


“Mɨrɨ a'tai, iwankan uta'mo'ka'pʉ tanporo Isi' mɨrɨ awonsi'kɨ Kenan pata pona. Mɨrɨ a'tai, ka'pon amʉ' apʉ'kaa'pʉ iwan pɨ', utamokori kon amʉ' rɨ enta'nato' ipɨ' pʉra iyesi'pʉ, mɨrɨpan uya eke rɨ ewankamanin nee'pʉ. 	 In die tijd brak er in Egypte en Kanaän een zware hongersnood uit. Op een gegeven ogenblik hadden Jakob en zijn familie niets meer te eten.


Wakʉ nʉnonkasa' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' nesii ɨyenakan kon pe Papa, ukʉipʉnʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru Sises Kʉrai winon. 	 Ik wens u de genade en de vrede toe van God, onze Vader, en van onze Here Jezus Christus.


Papa uya tʉmu enno'sa' pʉra iyesi serɨ non pon kon eseru aimenkanin pe, e'tane to' epika'tɨto' pe iporo. 	 God heeft Zijn Zoon niet naar de wereld gestuurd om de wereld te veroordelen, maar om haar van de ondergang te redden.


To' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Esuwerʉ amʉ', ina ipika'tɨtɨ'! Pʉse rɨ si ka'pon mɨ yawɨron kon tanporo ka'pon amʉ' enupanin, urɨ'nokon Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ', mɨrɨ awonsi'kɨ Main, Mosi' winon ewa'nomanin. Mɨrɨ pona, Kiri' amʉ' ne'sa' iya Papa ena' use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' ta', wakʉ pata ma'tanʉ'se'na,” ta'pʉ to' uya. 	 "Mannen van Israël, help! Dit is de man die overal ingaat tegen ons volk, onze wet en onze tempel. En nu heeft hij ook nog Grieken in de tempel gebracht en daarmee dit heilige gebouw ontwijd!"


I'nai rɨ, takuru'ke iyesi'pʉ, ima'taiwa'pʉ rɨ. E'tane Papa usentu'ma'pʉ ipɨ', kʉrɨ rɨ pɨ' rɨken pen, urɨ pɨ' rɨ nɨrɨ, pokoi pe e'to' tonpa'tɨ pe rɨ iyesi namai' pokoi ke. 	 Hij is inderdaad erg ziek geweest. Het scheelde niet veel of hij was gestorven. Maar God heeft hem gespaard en mij daarmee een groot verdriet bespaard.


Ta'pʉ iya kanan to' pɨ', “Ɨnetanʉ kon pɨ' wakʉ pe ɨsenuminkatɨ'. I'tuto' auya yai pe rɨ ɨnkupʉ'pʉ yai ɨyena' i'tu mɨrɨ—mɨrɨ entai rɨ. 	 Het hangt er helemaal vanaf hoe je luistert. God zal je geven naar de maat waarmee je zelf meet.


E'tane wʉi enu enu'sa' a'tai, a'ne' pe ipuru'pʉ iya, mɨrɨpan aipʉta'pʉ apʉne pʉra imi' utɨpɨ'sa' pʉra iyesi wenai. 	 Maar toen de zon erop ging schijnen, verschroeide het. Het ging dood, omdat het niet veel wortels had.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; umaimu awɨron esi yau, iyeri'to' oton pen nɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 Onthoud dit: Wie doet wat Ik zeg, zal nooit sterven."


Mɨrɨ tʉpo, Papa usaurokʉ'pʉ, ‘Apayan nʉ'san, Esuwerʉ amʉ' e'to' oton ka'kʉran pe tʉron kon pata yau. Mɨrɨ yau, tapiyo' kon pe to' e'tane, to' kota'mato' oton to' uya 400 kaisa rɨ wʉipiya, 	 God zei: 'Uw nakomelingen zullen tijdelijk in een vreemd land wonen. Zij zullen daar 400 jaar slaven zijn en slecht behandeld worden.


Tʉron kon esi'pʉ a'si i'se, e'tane ɨnʉ' uya rɨ temiyatʉ tʉrʉ'pʉ pen ipɨ'. 	 Sommigen hadden Hem het liefst gegrepen, maar niemand stak een hand naar Hem uit.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Pʉreti mɨrɨ awonsi'kɨ moro' amʉ' ine'tɨ' uyena',” ta'pʉ iya. 	 "Breng die maar hier", zei Hij.


Ɨyenno'sa' uya 'nokon kiyari akʉ'pʉsa' anʉnse'na, umɨ ɨye'tʉrawasoma'pʉ kon pen nɨ yawon ya'. Tʉron kon e'tʉrawasoma'pʉ mɨrɨ yau, mɨrɨpan kon tʉrawasooi otori'pɨ nin si eporo auya'nokon,” ta'pʉ Sises uya. 	 Ik heb jullie erop uitgestuurd om te maaien wat je niet hebt gezaaid. Anderen hebben het voorbereidende werk gedaan en jullie mogen de oogst binnenhalen."


Mɨrɨ wenai, “Papa uya anʉmʉ'pʉ ipokenan tukai',” tasa' iya. 	 Daarom verklaarde God hem rechtvaardig.


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; Epʉra'an entu rawɨrɨ rɨ, urɨ esi!” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 "Het is zoals Ik zeg", antwoordde Jezus. "Ik was er al voor Abraham werd geboren."


Ɨnto'ka'nʉ'pai esi ɨ'rɨ pɨ' Esuwerʉ amʉ' uya ɨri ku'sa' iya ta tukai'. Mɨrɨ pɨ', Esuwerʉ amʉ' Konsʉrʉʉi ton ena' arɨ'pʉ uya to' uya ekama'popɨ'to' pe. 	 Omdat ik precies wilde weten waarvan ze hem beschuldigden, bracht ik hem voor hun Hoge Raad.


To' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ rɨ kanan, tʉpon kon mo'kapɨtʉ'pʉ to' uya, non ma'kɨrɨ'pʉ to' uya ka'ta'. 	 "Hoe eerder hij dood is, hoe beter!" Ze zwaaiden met hun mantels en gooiden handenvol stof de lucht in.


mɨrɨ awonsi'kɨ Sises Kʉrai winɨpaino, i'napai rɨ kuru ekamanin, wapiya kuru iyentusa' rʉ'pʉ e'mʉ'sa'kasa' rʉ'pʉ eri'nɨto' yapai, mɨrɨpan esi non pon kon kin amʉ' epuru pe. Tɨwɨ ui'nʉnkanin kon, mɨrɨ awonsi'kɨ umo'kanin kon umakooi kon yapai tʉmʉnʉ ke, 	 van Jezus Christus, Die ons trouw de hele waarheid bekendmaakt. Hij is de eerste, Die uit de dood terugkwam en niet meer stierf. Hij is de heerser van alle koningen van de wereld. Alle lof en eer is voor Hem, Die ons liefheeft en Die onze zonden heeft afgewassen door Zijn bloed voor ons te geven.


Tʉusentu'masan pe e'tɨ', ɨkʉipʉnʉ kon esi tʉusentu'masen pe kasa. 	 Heb net zoveel liefde en medeleven als uw hemelse Vader. Veroordeel niemand; want anders komt het op uw eigen hoofd terecht. Neem niemand iets kwalijk. Dan zal ook u niets kwalijk worden genomen.


Inke pʉra tʉpoitorʉ ton ekanwa'tɨto' pe kanau ya' ikuu'pʉ iya, to' utɨto' pe tʉrawɨrɨ Pe'saita pona, anpisin enno'tane tʉuya. 	 Hierna zei Jezus tegen Zijn discipelen dat zij vlug moesten overvaren naar Bethsaïda. Hij zou later komen, maar wilde eerst de mensen naar huis sturen.


Mɨrɨ a'tai, to' uya papa tato' pe ipɨ' ika'sa' koneka'pʉ paka mʉre kasa, tʉuse'mato' kon nee'pʉ to' uya ipiya', mɨrɨpan kon userenka'pʉ, to' umanumʉ'pʉ tʉnkoneka'pʉ kon nama tʉuya'nokon ekamanin pe. 	 Want wij weten niet wat er met Mozes gebeurd is, die ons uit Egypte heeft geleid.' Zij maakten een beeld in de vorm van een kalf. Toen het klaar was, legden zij er offers voor neer en vierden uitbundig feest. Zij genoten van wat ze hadden gemaakt.


Ite' tikʉkenan nʉ'ta' ita'po'sa' na'ne' mɨrɨ kamoro etanin nan, e'tane to' uko'mamʉ koro'tau, non eseru uya to' anpokʉma tʉuko'mamʉ kon yau tu'kan pɨ' rɨ to' usenuminka, imaminke' pe te'to' kon pɨ' rɨ, wakʉ pe tʉuko'manto' kon pɨ' rɨ. Mɨrɨpan kon akʉ'pʉ pʉra iyesi. 	 Dan de grond met de distels erop: Dat zijn de mensen die de woorden van God horen en geloven. Maar door de zorgen, de overvloed en allerlei genoegens van het leven krijgen die woorden niet de kans in hen iets goeds te bewerken.


Apʉne pʉra Isona esi'pʉ osorʉwau wʉi mɨrɨ awonsi'kɨ osorʉwau ewarupɨ nɨrɨ eke moro' ewan yau. Mɨrɨ na'ne' kasa, Ka'pon, Papa winon uko'manto' oton osorʉwau wʉi mɨrɨ awonsi'kɨ osorʉwau ewarupɨ non ewan yau. 	 Jona zat immers drie dagen en drie nachten in de buik van het zeemonster. Zo zal Ik drie dagen en drie nachten in het hart van de aarde zijn.


Isaan uya pa'taisiman nɨto'—nai winɨ iye'sa'? Epʉn winɨ pe', mɨrɨ pe pʉra ka'pon amʉ' winɨ katɨ?” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan kon usaurokʉ'pʉ tiwano' kon pe, “‘Epʉn winɨ’ ta pe iyesi yau, uyekama'po iya 'nokon, ‘Ɨ'rɨ pe ken iyesi pɨ' Isaan apurɨ auya'nokon pʉra iyesi'pʉ?’ tukai'. 	 'Was Johannes de Doper door God gestuurd of niet?" Ze keken elkaar eens aan en probeerden een antwoord te vinden. "Als we zeggen dat Johannes door God gestuurd was, zal Hij vragen:


Utonpa ton, pi' e' pe' epeta poken nai are' pe, mɨrɨ pe pʉra kʉre' e' pe' epeta poken nai pi' pe? Ine'ne' pe tepa'kasen tuna uya wakʉ enpa'ka pen nɨ nɨrɨ. 	 En van een vijgeboom plukt u toch ook geen olijven of vijgen van een wijnstok? En uit een zoutwaterbron komt toch ook geen zoet water? Nou dan!


Usewa'noman mɨrɨ awonsi'kɨ tepuru kon ɨneno'mapaino kon eta auya'nokon a'tai, kenari'nʉntʉu. Serɨ ton nɨ e'kupʉ mɨrɨ wapiya, e'tane inke pʉra pata weyu u'matʉ uyepʉ pen nɨ,” ta'pʉ iya. 	 Wanneer jullie horen over oorlogen en opstanden, raak dan niet in paniek. Die dingen moeten wel gebeuren, maar het einde komt dan nog niet.


E'tane ru'ku, ipan pe tekama'poi' usi'nʉnkan nɨto' eseru poro ikupʉ pa anʉnsa' uya. Urɨ si Paarʉ pe—intomi'si, mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ pe si a'sisa' Kʉrai Sises iwano' pe. 	 maar terwille van de liefde geef ik er de voorkeur aan het u dringend te vragen. Ik, Paulus, ben nu een oude man en zit hier terwille van Jezus Christus in de gevangenis.


Isose' uya nin si epe'kena' pon renen tato' atʉ enna'pʉ mɨrɨ, mɨrɨpan uya Sises ekepu mo'ka'pʉ kurusu' poi, iwontɨ'pʉ iya pon atʉ ke, mɨrɨpan emaika'pʉ iya uruwai' pe tɨ' akasa' ya'. Mɨrɨpan mʉra'taai pona tɨ' tɨrinka'pʉ iya. 	 Jozef haalde het lichaam van het kruis af en wikkelde het in een stuk fijn linnen, dat hij had gekocht. Daarna legde hij het in een graf dat in de rotsen was uitgehouwen en rolde een grote steen voor de opening.


Tanporon nɨ ka' po na'ne', non po na'ne', mɨrɨ awonsi'kɨ non nɨ nɨrɨ pʉra iyenato' oton, e'tane umaimu mɨrɨ tereutaton pen nɨ,” ta'pʉ iya. 	 Hoewel hemel en aarde voorbijgaan, zullen mijn woorden altijd blijven gelden.


E'tane mɨrɨ a'tai, Pi'ta uya eke rɨ sipa'sipa, a'setun nɨrɨ ene'pʉ. Mɨrɨ pɨ' iyenari'nʉmʉ'pʉ, mɨrɨpan e'sara'tɨ'pʉ e'sʉnkan pɨ' tuna ka', mɨrɨpan ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ, “Uyepuru, upika'tɨ'!” ta'pʉ iya. 	 Petrus stapte uit de boot en liep over het water naar Jezus toe. Maar hij besefte ineens dat er een heel harde wind stond. De golven waren erg hoog! De schrik sloeg hem om het hart en hij begon te zinken. "Here, help mij!" schreeuwde hij.


kʉrɨ rɨ yau iye'seposa' pe e'to' pe, uiwano' pe ipoken e'to' pe pen main winɨ tʉuye'sen, e'tane mɨ Kʉrai apurɨto' poro—wakʉ ipokena' Papa winon mɨrɨ awonsi'kɨ apurɨto' winɨ tʉuye'sen. 	 Ik reken er niet meer op dat ik het door het houden van allerlei wetten met God in orde kan maken. Nee, daarvoor vertrouw ik nu op Christus. Hij maakt het goed tussen ons en God, als wij maar in Hem geloven.


Miyarɨ ka'tɨ' utonpa, Esuwerʉ pe te'sen Eratiyan pɨ'. Miyarɨ ka'tɨ' Narʉsisas amʉtʉ pe te'san pɨ', Itepuru yawon kon. 	 aan mijn landgenoot Herodion en aan de gelovigen in de familie van Narcissus.


Sises uya Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan ekama'po'pʉ, “Main awɨrɨ pe' e'nɨ pe iyesi Sapa' a'tai takuru'kenan ka'pon epi'tɨ yau, mɨrɨ pe pʉra kane katɨ?” ta'pʉ iya. 	 Jezus vroeg aan de Farizeeërs en godsdienstleraars in dat huis: "Mag men volgens de wet van Mozes iemand op de sabbat genezen of niet?"


Pata emakʉ rawɨrɨ rɨ, tanporo to' enta'nato' pe ta'pʉ Paarʉ uya. “14 kaisa rɨ wʉi ɨwe'sa' kon sa'man yau tenta'nai' pʉra,” ta'pʉ Paarʉ uya. 	 Tegen de morgen spoorde Paulus allen aan iets te eten. "U wacht nu al veertien dagen op beter weer. Ondertussen hebt u niets gegeten.


To' enno'sa' uya a'tai to' tewe'se pʉra pata pona to' nin utɨpɨtʉ mɨrɨ yai tʉutɨ kon koro'tau apʉne pʉra tʉron kon uye'sa' ɨnnɨ rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Ik kan ze zo niet naar huis laten gaan. Sommigen komen van heel ver. Ze zouden onderweg flauwvallen van de honger."


apʉne pʉra tapiyo'masa' kon ipɨ' moronka tʉuya'nokon poken pʉra iyesi pɨ': “O' uya rɨ wʉ' a'pɨ'sa' pe iyesi yau, tɨ' ke iwɨto' pe iyesi,” tawon. 	 Zij trilden van angst, omdat God had gezegd: "Zelfs een dier dat de berg aanraakt, moet sterven." (B)


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Mosi' uya ɨno'pʉ kon amʉ' inonkatɨ' tasa', sa'man pe rɨ ɨyewan kon esi wenai, mɨrɨpan pen nin pena iyepiya'tɨ'pʉ si'kɨrɨ. 	 "Omdat u toch uw eigen zin doet", antwoordde Jezus. "Daarom heeft Mozes dat toegestaan. Maar het is niet Gods oorspronkelijke plan.


Iraisa esi'pʉ ka'pon uwarai'nokon nɨ. Iyɨpʉrema'pʉ tʉuta'kwarʉpɨ'se, tuna uyepʉ pʉra iye'to' pe, tuna uyepʉ pʉra si iyesi'pʉ non amankanin pe osorʉwawon pona a'sa'mʉyai wʉipiya airɨ rɨ. 	 Elia was een gewoon mens, net als wij. Hij vroeg God of Hij geen regen meer op het land wilde laten vallen; en drie en een half jaar lang viel er geen druppel regen!


Ɨyekama'po uya 'nokon kuru rɨ, utonpa ton, Uyepuru kon Sises Kʉrai ese' yau, ɨsi'kaisa rɨ ɨyeseru kon e'to' pe, ɨye'ta'nʉ'pɨtʉ kon namai', wakʉ pe kuru rɨ auta'sisa' kon ɨsipona e'to' pe aya'kwarʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨusenuminkato' kon yau. 	 Daarom moet een vrouw, als teken dat zij zich aan haar man onderwerpt, haar hoofd bedekken terwille van de engelen.


Ipun pe ɨpiyau'nokon e'tane pʉra rɨ, iya'kwarʉ pe esi ɨpiyau'nokon. Kʉrɨ rɨ ka'pon mɨrɨ ku'nin nʉ'pʉ pona eseru aimenkato' nonkasa' uya mɨrɨ, mɨrɨ yau esi kasa rɨ. 	 Het belangrijkste van het goede nieuws dat ik heb ontvangen en u heb doorgegeven, is: Christus is voor onze zonden gestorven, zoals voorzegd is in de Boeken.


Ɨnʉ' nai pu'kena' mɨrɨ awonsi'kɨ ito'ka'nʉ'nin ɨ'koro'tau'nokon? Tɨwɨ nenpoikai wakʉ pe tʉuko'manto' eseru ke, mɨ pe te'ku'se pʉra tʉnkupʉnʉ ke ipu'ketʉ winɨpai tʉuye'sen. 	 Wie van u is wijs en verstandig? Dat kan alleen maar blijken uit iemands goede daden en liefdevolle wijsheid.


“Ɨnʉ' rɨ esi pʉra iyesi upoitorʉ pe tʉkʉipʉnʉ, tʉsan i'nʉnkai'ma, tʉno'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmunkɨ amʉ', takon non mɨrɨ awonsi'kɨ tʉparusi ton, tʉuko'mamʉ eseru rɨ nɨrɨ i'nʉnkai'ma rɨ urɨ i'nʉnkato' tʉuya entai. 	 "Wie bij Mij wil horen, moet meer van Mij houden dan van zijn vader, moeder, vrouw, kinderen, broers en zusters. Ik moet hem zelfs meer waard zijn dan zijn eigen leven.


Tʉpoitorʉ ton enei'ma ta'pʉ iya, “Pori' pe ɨwesi kon, ɨmɨrɨ'nokon entu'ma' na'ne' nan, apʉne pʉra Papa e'to' esa' wannɨ pe esi pɨ' ɨiwano' kon pe. 	 Daarna keek Hij Zijn discipelen aan en zei: "Gelukkig zijn de armen, want voor hen is het Koninkrijk van God.


Itɨ'pʉ ewarupɨ nau Sises piya', mɨrɨpan uya ta'pʉ ipɨ', “Ina uya ɨi'tu, Rapai, Papa nennoko'pʉ pe. Ɨnʉ' uya rɨ i'tuto' ipɨkɨrɨ kupʉ pʉra rɨ iyesi mɨrɨ mʉku'ai'ne', Papa pʉra iye'tane tʉpiyau,” ta'pʉ iya. 	 "Meester", zei hij, "wij weten dat God U gezonden heeft om ons te leren. Alle wonderen bewijzen dat."


“Ɨnʉ' rɨ uyekamayai'ne', ‘I'nai rɨ iyesi tukai',’ ka'pon amʉ' rau, urɨ uya rɨ nɨrɨ ekama, ‘I'nai rɨ iyesi tukai',’ ukʉipʉnʉ, Epʉn pon rau. 	 Als je er bij de mensen openlijk voor uitkomt dat Ik je vriend ben, zal Ik er ook bij mijn hemelse Vader openlijk voor uitkomen dat jij mijn vriend bent.


Mɨrɨ si'kɨrɨ, Sises uya tʉpoitorʉ ton pɨ' ekama'pʉ Surusiran pona tʉutɨto' oton nɨ, mɨrɨ yau tu'kan yau rɨ itepuru ton uya, Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan uya rɨ tʉkota'mato' oton, mɨrɨpan kon uya tʉwɨto' oton, mɨrɨpan te'mʉ'sa'kato' oton itosorʉwano wʉi a'tai tʉuko'manton pe ekama'pʉ iya. 	 Van toen af begon Jezus Zijn discipelen duidelijk te maken dat Hij naar Jeruzalem moest gaan en daar verschrikkelijke dingen zou meemaken. Hij zou in de handen van de Hoge Raad vallen en gedood worden. Maar op de derde dag zou Hij weer levend worden.


Mɨrɨ koro'tau, anpisin pe ka'pon amʉ' amʉra'pʉ. Tu'ke ka'pon amʉ' esi'pʉ, tʉtonpa kon nɨ tʉwasa'pɨ'se. Wapiya tʉpoitorʉ ton auro'kapɨ' Sises e'sara'tɨ'pʉ: “Te'mainanpai' e'tɨ', Pari'si amʉ' uya pʉrowa a'sarutanʉ'to' ike namai', wakʉ pe to' e'ku'to'. 	 Ondertussen verdrongen zich duizenden mensen om Hem heen. Jezus had eerst Zijn discipelen iets te zeggen. "Ik waarschuw jullie voor de Farizeeërs. Het zijn huichelaars! Maar het zal vanzelf blijken hoe ze werkelijk zijn.


“Esuwerʉ amʉ' kin pe' ɨmɨrɨ?” tukai' Paire' uya ekama'po'pʉ. “Ewai', mʉkayai'ne' kasa rɨ,” tukai' Sises uya eikʉ'pʉ. 	 Pilatus vroeg Hem: "Bent U de koning van de Joden?" Jezus antwoordde: "U zegt het."


Sises uya kuru ɨnʉ' rɨ pa'taisimasa' pʉra rɨ iye'tane, ipoitorʉ ton uya rɨken nɨ nin tɨ. 	 Jezus doopte overigens niet Zelf, maar Zijn discipelen deden dat.


Mɨ pe te'ku'san pe ɨtonpa kon amʉ' enasa' man, ɨpiya'nokon utɨto' oton pe pʉra tekamai'. 	 Ik dank God dat ik, als ik alleen ben (a), meer dan u allemaal in vreemde talen spreek.


Mɨrɨpan uya anpisin ton kɨ'ma'pʉ tʉpoitorʉ ton pokon pe tʉpiya', “Ɨnʉ' rɨ uyepʉ pe iyesi yau uye'ma'pʉ pe, tɨwɨ tʉpɨ' rɨ tʉupu'tɨka'se, tʉkurusukuui tanʉnse nʉyepʉi upɨkɨrɨ. 	 Hij riep Zijn discipelen en de vele mensen die waren toegestroomd bij Zich en zei: "Wie bij Mij wil horen, moet zijn eigen wensen opzijzetten. Hij moet zijn kruis opnemen en Mij volgen.


Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton utɨ'pʉ parau ku'pɨri ka'. Tu'ke rɨ anpisin Kiyarari winon kon utɨ'pʉ ipɨkɨrɨ. 	 Jezus ging met Zijn discipelen naar het meer. Er liepen heel veel mensen achter hen aan. Die kwamen uit Galilea, Judea, Jeruzalem, Idumea, van de andere kant van de Jordaan, en ook uit de omgeving van Tyrus en Sidon. De dingen die Hij deed, waren wijd en zijd bekend geworden. Een grote menigte mensen kwam naar Hem toe om Hem met eigen ogen te zien.


Mɨrɨ rɨ ta tane, auta'tɨsa' pe iyesi yau are' e' apai mɨ airon nɨ i'naino airon, mɨrɨ awonsi'kɨ i'naino waraino pen nɨ utare'na'tɨsa' ipatamasa' are' e' ya', mɨrɨ entai kuru rɨ nin serɨ ton, i'naino ton ipanta ton, esi mɨrɨ itare'na'tɨ tʉye' are' e' kuru rɨ nin pona! 	 Hij heeft u van de wilde olijfbomen afgekapt en op de goede geënt. Dat was tegen de natuur. Van nature was u takken van de wilde en niet van de goede olijfboom. Nu, wat zal God dan doen met de mensen die van nature takken van de goede boom zijn? Hij zal hen weer op hun eigen boom enten!


To' ekanwaka a'tai tuna kapai, Itepuru A'kwarʉ uya Piri' arɨ'pʉ. Kwin pʉrataai esa' uya ene pʉra iyena'pʉ. Mɨrɨ rɨ e'tane, itɨ'pʉ pori' pe esii'ma asanta tawɨrɨ. 	 Toen zij uit het water kwamen, nam de Geest van de Here Filippus weg. De Ethiopiër zag dat hij weg was. Hij reisde verder met een hart vol blijdschap.


Taka'sa' iya kanan, “Epori'matɨ', Esuwerʉ amʉ' pen, imunkɨ amʉ' pokon pe,” tasa' iya. 	 Ergens anders staat geschreven: "Volken van de wereld, wees blij met het volk van God!" (c)


E'tane tenki tapai'nokon Papa pɨ', makoi poitorʉ pe rɨ ɨwe'pɨ'sa' kon e'tane, tanporo ɨyewan kon pokon pe ɨyenupato' kon awɨrɨ ɨwe'sa' kon ɨye'tʉsa' kon na'ne' ya'. 	 Vroeger was u een slaaf van de zonde. Maar God zij gedankt: Toen u hoorde wat er over Christus werd verteld, hebt u dat met een dankbaar hart aangenomen.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', pori' pe uyewan yau esii'ma, uyesen uya epori'mato' enpoika. Ayapurɨ uya, Papa, eri'sa' rɨ e'tane, upun uko'mamʉ te'ku'to' yau, 	 Daar ben ik zo blij om dat ik het moet uitzingen! Er is zelfs hoop voor mijn lichaam.


Tesaroni'ka po rɨ kanan esi a'tai i'se e'to' enno'pɨtʉ pɨ' ɨwe'pɨtʉ'pʉ kon. 	 Zelfs toen ik in Thessalonica was, hebt u mij nog twee keer iets gestuurd om mij te helpen.


Mɨrɨ rɨ nin si e'tane, ipu'ketʉ ekareei ekama iyakʉ'pʉsa' kon koro'tau, serɨ a'taino kon pu'ketʉ pen, mɨrɨ pe pʉra serɨ a'taino kon epuru ton pu'ketʉ pen, ipʉra enan pɨ' na'ne' nan. 	 De aktiviteiten zijn verschillend, maar ze worden ontplooid door dezelfde God, Die alles in ons allen bewerkt.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Nai kasa warawo' temari'masen nʉkɨ'ma'san esi tʉuta'kwarʉkai' ukaran nɨ pɨ' tʉpiyau'nokon nɨ iye'tane? Iweyu rɨ e'seporo mɨrɨ temari'masen utanʉnto' oton to' piyapai, mɨrɨ a'tai nin si to' useruma mɨrɨ tenta'nai' pʉra,” ta'pʉ iya. 	 "Waarom zouden de vrienden van de bruidegom treuren en hun eten laten staan, zolang hij nog bij hen is?" antwoordde Jezus. "Maar eens zal hij uit hun midden worden weggenomen. Dan hebben zij alle reden om niet te eten.


“Serɨ si iweyu orʉ eseru aimenkato' yai. Serɨ orʉ epuru pe si te'sen ainʉnpato'. 	 "Nu wordt het oordeel over de wereld uitgesproken. Het is zover dat de overheerser van deze wereld wordt weggejaagd.


Ɨkʉipʉnʉ kon, Makoi munkɨ pe ɨwesi kon, ɨkʉipʉnʉ kon maimu awɨrɨ e'pai ɨwesi kon. Te'wɨsen ye' kʉrɨ rɨ iyepiya'tɨ'pʉ si'kɨrɨ rɨ, tʉuta'sisen pen nɨ i'napairon pɨ', i'napairon ye' pe pʉra tesi pɨ'. Kasi pe iyesi a'tai, teseru pe rɨ te'sen kupʉ iya mɨrɨ, kasi ye' pe tesi pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ kasi ye' ton kʉipʉnʉ pe tesi pɨ'. 	 D t is de reden. U bent kinderen van de duivel en doet met plezier wat hij wil. Hij is al sinds het begin een moordenaar en heeft altijd buiten de waarheid gestaan, want de waarheid is hem vreemd. Hij kan alleen maar liegen. Hij is de bron van de leugen.


apurɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ i'tuto' inke uko'man nɨto' pɨ' e'ku'nɨto' na'ne' yapon pe, Papa, kasi pe te'sen pen usauro'sa' rʉ'pʉ pata weyu epiya'tɨ rawɨrɨ, 	 Door die waarheid leiden zij een leven naar Gods wil en ontvangen het eeuwige leven, dat God voor het begin van de wereld beloofd heeft; en Hij liegt niet. Toen God vond dat de tijd ervoor gekomen was, heeft Hij dit goede nieuws bekendgemaakt en


Sises uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Ɨmɨrɨ'nokon esi ipoken pʉra, apʉne pʉra iye'menukasa' itekare mɨrɨ pe pʉra Papa meruntɨrʉ i'tu auya'nokon pʉra iyesi pɨ'. 	 Jezus antwoordde: "U denkt verkeerd. Dat komt omdat u de boeken van Mozes en de kracht van God niet kent.


10,000 kaisarɨ rɨ ɨyesanon kon e'tane Kʉrai poro, tu'ke pʉra ɨkʉipʉnʉ kon amʉ' esi, Kʉrai poro ɨkʉipʉnʉ kon pe enasa' wakʉ itekare poro. 	 Wat ik hiermee wil zeggen, is dat ik zal bidden met mijn geest én bidden met mijn verstand; ik zal tot eer van God zingen met mijn geest én zingen met mijn verstand.


To' utɨ'pʉ tʉpo, Itepuru inserʉʉi usenpoika'pʉ Isose' piya' iye'ne'pɨtʉ yau, “Isose', e'mʉ'sa'ka', mʉre mɨrɨ awonsi'kɨ isan tanʉnse ainʉnkɨ Isi' pona. Kin Era' man iwarinpa pɨ' iwɨto' pe tʉuya,” ta'pʉ iya. 	 Nadat zij waren vertrokken, zag Jozef in een droom een engel van God. "Luister, Jozef", zei hij. "Vlucht met het kind en Zijn moeder naar Egypte en blijf daar tot ik zeg dat u kunt terugkomen. Want Herodes zal alles doen om het kind te doden."


“Ɨsɨ sɨ, Pari'si amʉ', apʉne pʉra Papa ena' 1 10 kaisa rɨ min, ru mɨrɨ awonsi'kɨ ti'tui' pʉra rɨ amainarʉ kon yawon ɨi'kiyari kon isu tʉrʉ auya'nokon, e'tane ɨsi'kaisa rɨ ka'pon ku'to' mɨrɨ awonsi'kɨ Papa uya i'nʉnkan nɨto' eno'ma auya'nokon. Emen iwa pe na'ne' kupʉ pɨ' ɨwesi'pʉ kon nesii'no iwapiyaro' tʉnonkai' pʉra ikupʉ pʉra. 	 U geeft tien procent van al uw inkomsten aan de tempel. Maar u denkt er niet aan rechtvaardig te zijn en God lief te hebben. En daar komt het nu juist op aan. Natuurlijk is het geven van die tien procent heel goed, maar u mag de andere dingen niet verwaarlozen.


Utonpa ton, pori' pe kuru e'tɨ', tu'kan nɨ ɨ'si'taino ton i'tupɨ'nɨto' uye'sa' a'tai ɨpona'nokon, 	 Beste broeders, is uw leven vol moeilijkheden en verleidingen?


Mɨrɨ a'tai, ta'pʉ to' uya, “Ɨ'rɨto' pe miyarɨ ekamanin i'se e'nɨ? Etaka'sa' sa'ne mɨrɨ ko inta apai,” ta'pʉ to' uya. 	 "Waarom zouden we er nu nog getuigen bij halen?" schreeuwden ze. "We hebben het uit Zijn eigen mond gehoord!"


Mɨrɨ a'tai, tanporon kon utunta'pʉ. 	 De discussie werd gesloten en iedereen ging naar huis.


Sapa' pata'pʉ pe, Meri Mataren, Meri, Isens san, mɨrɨ awonsi'kɨ Saromi uya a'po'nan enna'pʉ Sises ekepu karapaimai' tʉutɨto' kon pe. 	 De volgende avond, toen de sabbat voorbij was, kochten Maria van Magdala, Salomé en Maria, de moeder van Jakobus, kruiden om het lichaam van Jezus te balsemen.


Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton utɨ koro'tau, to' uyee'pʉ eke iwa pata ya'. Mɨrɨ pata yau, uri'san, Mata itese' uya Sises kɨ'ma'pʉ tiwʉ' ta'. 	 Tijdens hun reis naar Jeruzalem kwamen Jezus en Zijn discipelen in een dorp waar zij gastvrij werden ontvangen door een zekere Martha.


Mɨrɨ pe pʉra, ɨ'rɨ tʉrʉ iya ta'kwarʉ entakano' pe? 	 Wat kan een mens geven in ruil voor zijn leven? Wie zich in deze tijd van ontrouw en misdaad voor Mij en mijn woorden schaamt, voor hem zal Ik Mij ook schamen als Ik met de heilige engelen in de heerlijkheid van mijn Vader kom."


mɨrɨ awonsi'kɨ ikinike' pe e'nɨto'; e'taripan nɨto', te'kamai' rɨ e'taripan ekuman nɨto' pe, mɨrɨ ton warai'nan. Apanamakapʉ uya 'nokon serɨ, wapiya siku'taine' kasa, kamoro serɨ kasa tʉuko'mansan uya Papa e'to' esa' wannɨ pe anʉnto' oton pen nɨ. 	 jaloezie, dronkenschap, onmatigheid en meer van dergelijke dingen. Ik heb u al eens eerder gezegd dat mensen die dat soort dingen doen, het Koninkrijk van God niet zullen ontvangen.


“E'tane pʉse rɨ utɨ'pʉ aiko rʉ'kwɨ rɨ nin tʉpʉrataai ko'manʉ'pɨ'nin piya', mɨrɨpan uya ta'sii' i'mʉ pɨ', i'mʉ kʉtʉtʉ'ka'pʉ. ‘Inke pʉra upʉrataai itʉkɨ!’ tai'ma. 	 Nauwelijks was de man weer buiten of hij ontmoette iemand van wie hij nog wat geld tegoed had. Hij greep hem bij de keel en eiste zijn geld onmiddellijk terug.


“Aiko sɨ! Surusiran pon kon, Surusiran pon kon! Ɨmɨrɨ'nokon pu'kena' amʉ' tʉ'kanin nʉ'san, tɨ' ke ɨpiya'nokon enno'sa' kon wɨpɨ'nin nʉ'san. Inke rɨ ɨmunkɨ amʉ' amʉranʉkʉ i'se esi'pʉ, kɨrɨtɨkɨ uya tʉmunkɨ amʉ' amʉranʉkʉ kasa tapiri o'koi', e'tane mɨrɨ kupʉ uya i'se pʉra ɨwesi'pʉ kon. 	 Jeruzalem, Jeruzalem! Stad die de profeten vermoordt en de mannen die naar haar zijn toegestuurd, dood gooit met stenen! Hoe vaak heb Ik uw kinderen bij elkaar willen brengen, zoals een hen haar kuikens onder haar vleugels bijeenbrengt. Maar u hebt het niet gewild!


Ɨnʉ' rɨ esa'to' pʉra rɨ iyesi, ‘Ti'sa,’ tukai', apʉne pʉra tikin nan nɨ kʉrɨ rɨ Ti'sa; Kʉrai. 	 Laat u ook nooit 'leider' noemen. Want u hebt maar één leider en dat ben Ik, de Christus.


Mɨrɨ si'kɨrɨ, iyenurikʉ si ti'ta apon pe teyaton non koneka enupɨkɨrɨ, 	 Daar wacht Hij tot alle vijanden zijn onderworpen. Door dat ene offer heeft Hij allen die voor God zijn afgezonderd voor altijd volmaakt gemaakt.


Ɨyepe'pʉ anʉnkɨ, itɨkɨ. E'kupʉ'pʉ ka'pon amʉ' e'mato' pe uya iu'matʉ pe unanʉmʉ'san kɨnye'mayai'ne' kasa rɨ. 	 Nu, neem uw geld en ga naar huis. Ik wil u allemaal hetzelfde betalen.


“Mɨrɨ pe iyesi pɨ', wakʉ pe tʉusenuminkai' e'tɨ' etato' auya'nokon pɨ'. Ɨnʉ' rɨ itesa' pe te'sen repa mɨrɨ miyarɨ rɨ; ɨnʉ' rɨ ɨ'rɨ esa' pen nɨ enapai imo'ka mɨrɨ itesa' pe tesi tukai' rɨ iye'ku'to',” ta'pʉ Sises uya. 	 Het hangt er dus van af hoe u luistert. Want wie iets van God heeft ontvangen, zal er veel bij krijgen. Maar wie niets van God heeft gekregen, zal ook nog kwijtraken wat hij meent te hebben."


Eraiya'kin esi'pʉ Mireya mu pe. Mireya esi'pʉ Mina mu pe. Mina esi'pʉ Ma'ta'ta mu pe. Ma'ta'ta esi'pʉ Ne'tan mu pe. Ne'tan esi'pʉ Tepi' mu pe. 	 de vader van Jonan was Eljakim; de vader van Eljakim was Melea; de vader van Melea was Menna; de vader van Menna was Mattatha; de vader van Mattatha was Nathan; de vader van Nathan was David;


Serɨ moronka'pʉ iya pɨ' tewa'noma tane tʉmakooikena' nan ka'pon amʉ' uya pɨ' ɨsenuminkatɨ', ɨuseta'ka kon namai' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyewan kon mo'ka auya'nokon namai'. 	 Als u niet onverschillig of zwak wilt worden, moet u denken aan wat Jezus heeft doorstaan; Hij heeft verdragen dat slechte mensen de lelijkste dingen van Hem zeiden.


Ta uya ɨpɨ', kamoro unkɨ'ma'san wapiya uya ui'kiyari onpato' oton pen,’ ta'pʉ itepuru uya tapiyo' pɨ',” ta'pʉ Sises uya. 	 Want mijn huis moet vol worden. En die ik eerst had uitgenodigd, krijgen niets van alles wat ik had klaarstaan."


Mɨrɨ tʉpo, Ise'sʉn mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon ka'pon amʉ' uya pʉrata tʉto' pe to' kupʉ'pʉ itepuru ton uya to' nonkato' pe to' utɨto' pe aka'ne' pe. 	 Jason en de andere christenen moesten eerst een borgsom betalen alvorens te worden vrijgelaten.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Mɨrɨ iku'kɨ kʉkai upɨ', ma'non. Uweyu e'seposa' pʉra rɨ marɨ man,” tukai'. 	 "Laat Mij met rust," antwoordde Hij. "Het is mijn tijd nog niet."


Inke rɨ, utɨpɨtʉ'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' ton iwʉ' kaisa rɨ'ne to' kota'mapɨtʉ pɨ'. Miyarɨ rɨ to' a'kwarʉka pɨ' ɨri pe Papa pɨ' asauro'tɨ' tawon pe e'pɨtʉ'pʉ. Pana' pe usakorooi yau tʉutɨsen pe e'pɨ'tai ɨnno'nan pata ton ya' to' poni'simato' pe uya. 	 Ik ging alle synagogen binnen. Als ik daar christenen vond, probeerde ik vaak hen er met geweld toe te dwingen Jezus te vervloeken. Door een diepe haat gedreven, vervolgde ik hen zelfs tot in het buitenland.


Ekonekan weyu pe iyesi'pʉ, Sapa' nin si epiya'tɨkapʉ esi'pʉ. 	 De vrijdagmiddag was bijna voorbij. De sabbat zou beginnen.


Tanporo si serɨ ton ekama tʉuya tʉpo, Sises uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ', 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht.


Moineri'pɨ uya serɨ etasa' a'tai, pokoi pe rɨ esii'ma itɨ'pʉ, apʉne pʉra eke pe kuru itimamin esi'pʉ. 	 Toen de jongeman dit hoorde, werd hij heel verdrietig en ging weg. Want hij was erg rijk.


Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton uya Ka'paneyan pata eposa' a'tai, Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta' te'masen amʉranʉ'nin nan uyee'pʉ Pi'ta piya', mɨrɨpan kon uya ekama'po'pʉ, “Ɨti'saai kon pe' Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta' tʉuse'masen?” ta'pʉ to' uya. 	 In Kapernaüm kwamen de ontvangers van de tempelbelas ting naar Petrus toe en vroegen: "Betaalt uw meester wel belasting?"


Umaimu a'si'tɨ'. Urɨ, Paarʉ uya apana'tɨ kon, ɨyun kon pi'pɨ puturʉka auya'nokon pe iyesi yau, Kʉrai esi mɨrɨ ɨnʉ' pe pʉra rɨ ɨpona'nokon. 	 Luister goed naar wat ik nu zeg: Als u erop rekent dat het met God in orde komt door u te laten besnijden en de Joodse wetten te houden, zal Christus u niet redden!


Pariki'si tapai tepa'ka kon tʉpo, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas pokon utɨ'pʉ Retiya iwʉ' ta', mɨrɨpan kon e'seporo'pʉ tʉtonpa kon amʉ' pokon pe. To' auro'ka tʉpo to' pori'ma pe, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas utɨ'pʉ Piri'pai apai. 	 Nadat zij waren vrijgelaten, gingen zij naar het huis van Lydia, waar zij de andere christenen ontmoetten. Zij spraken hen moed in en verlieten daarna de stad.


To' usaurokʉ eta'pʉ ka'pon amʉ' uya e'tane rɨ, to' ereutanʉkʉ i'se to' e'tane paka amʉ' wɨnɨ to' uya namai', to' ereutanʉkʉ to' uya poken pʉra iyesi'pʉ. 	 De mensen hadden zich zo vast voorgenomen Barnabas en Paulus offers te brengen, dat die er met moeite in slaagden hen dit uit het hoofd te praten.


To' uya tʉpoitorʉ kon ennoko'pʉ Sises piya'. Kin pe te'sen, Era' pɨkɨron kon pokon pe rɨ, mɨrɨpan kon uya ta'pʉ Sises pɨ', “Ti'sa, ina i'tupɨ' man i'napairon ye' pe ɨwesi tukai', mɨrɨ awonsi'kɨ Papa eseru pɨ' enupan auya i'napairon awɨrɨ. Ka'pon amʉ' rɨ nensimanʉ pe pʉra ɨyeseru esi, apʉne pʉra ɨnʉ' pe rɨ to' esi pɨ' te'namasen pe pʉra ɨwesi. 	 Zij kwamen tot een besluit en stuurden een paar van hun leerlingen met enkele aanhangers van Herodes naar Hem toe met een vraag. "Meester, wij weten dat U eerlijk bent. U vertelt de waarheid over de weg naar God. U trekt zich niets aan van wat de mensen denken.


E'tane tanporo Esuwerʉ amʉ' esi'pʉ pen wakʉ itekare awɨrɨ. Aisaya uya tasa' kasa, “Epuru, ɨnʉ' uya ina nekamanʉ itekare apurɨsa'?” tawon. 	 Maar niet iedereen heeft geluisterd naar het goede nieuws van God. De profeet Jesaja zei al: "Here, wie gelooft wat wij vertellen?" (d)


Mɨrɨpan kon userenka'pʉ eke pe: “Wakʉ kuru karimeru mʉre iwɨsa' rʉ'pʉ uya tʉpana'pano, timamin, tʉpu'ketʉ, tʉmeruntɨrʉ, tʉnamato', eke pe ti'tuto' mɨrɨ awonsi'kɨ tapurɨpɨ'to' eporo!” tukai'. 	 "Het Lam dat geslacht is", juichten zij, "is het waard om alle macht, rijkdom, wijsheid, kracht, heerlijkheid, lof en eer te ontvangen!"


“Ɨmɨrɨ'nokon kamoro uya'kɨrɨ iye'sa' kon ui'tupɨ'to' yau'ne rɨ, 	 Jullie zijn Mij in deze vreselijk moeilijke dagen altijd trouw gebleven.


A'setun utɨ mɨrɨ i'se te'to' awɨrɨ rɨ. Imaimu eta auya, e'tane mɨrɨ winɨ iyepʉ, miyarɨ itɨ tukai' i'tu auya pʉra rɨ iyesi. Mɨrɨ kasa tanporon kon esi mɨrɨ iyentusa' kon iya'kwarʉ winɨ,” ta'pʉ iya. 	 De wind waait waarheen hij wil. Je hoort hem wel, maar je weet niet waar hij vandaan komt en waar hij heen gaat. Zo is het ook als iemand door de Geest van God nieuw leven krijgt."


Papa uya tanporo ɨmɨrɨ'nokon i'se e'to' ekama mɨrɨ Kʉrai Sises usi'nʉnkato' ike ke. 	 God weet hoe ik naar u verlang met de liefde van Christus Jezus.


A'ki'pas pɨ' ka'tɨ': “Ɨtʉrawasooi enuka'nʉ'ka'kɨ ɨneporo'pʉ Itepuru yau,” ka'tɨ'. 	 Zeg tegen Archippus: "Zorg dat u de taak die de Here u heeft gegeven, goed uitvoert."


Ka'pon amʉ' auro'kakapʉ tʉuya a'tai kanan, Sises uya ta'pʉ, “Pata weyu pe esi. Ɨnʉ' rɨ upɨkɨrɨ tʉuye'sen uya, uko'man nɨto' weyu eporo mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ewarupɨ yau isato' oton pen nɨ,” ta'pʉ iya. 	 Jezus richtte Zich weer tot de mensen en zei: "Ik ben het licht van de wereld. Wie Mij volgt, zal nooit in het donker rondtasten, maar leven in het licht."


A'piya, uparusi kon enakan, A'ki'pas, utonpa kon pe te'sen soisa enakan, mɨrɨ awonsi'kɨ so'si tamʉrapɨ'sen ɨiwʉ' ta' enakan: 	 maar ook aan onze zuster Apfia, aan onze medestrijder Archippus en aan heel de gemeente die in uw huis samenkomt.


“Serɨ pe kuru uye'ai'. Ɨpiyau'nokon na'ne' imainanpatɨ', ɨnʉ' uya rɨ ayarʉkooi, kʉron mo'ka namai'. 	 Ik kom spoedig. Houd vast wat u hebt. Laat u de erekroon door niemand afnemen.


“Mɨrɨ a'tai, itepuru uya kanan takaa'pʉ tʉpoitorʉ pɨ', ‘Enta asanta ta'ne ɨnnɨ' nan pata ya'ne mɨrɨ yawon kon pɨ' ɨsi'tɨ' kuru mʉkai', uiwʉ' utarʉ'tɨka'to' pe. 	 'Goed', zei de heer. 'Ga de stad uit. Ga de wegen en de paden op en zoek nog meer mensen. Doe je uiterste best ze hierheen te brengen.


Ti'tui' pʉra rɨ ti'tupɨ'sen pen nɨ enupan nɨto' ayano'matɨ'nin. Wakʉ pe rɨ iyesi uyewan kon umeruntɨtato' pe wakʉ nonkasa' ke, kiyari rɨ pɨ' teseru ke e'nɨto' winɨ pen, ipɨ' tenta'nasan pika'tɨnin pen nɨ. 	 Laat u daarom niet meeslepen door allerlei vreemde ideeën. Voor onze geestelijke kracht zijn wij alleen afhankelijk van de genade van God en niet van allerlei regels voor eten en drinken; want de mensen die op regels vertrouwden, hebben er niets aan gehad.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Kin amʉ' Esuwerʉ amʉ' pen esanon esi to' esa' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ kamo tʉmeruntɨrʉ kon apurɨnin nan to' pɨ' e'sesakʉ ‘ka'pon amʉ' pika'tɨnin nan’ tukai'. 	 Jezus kwam tussenbeide en zei: "In deze wereld doen de koningen en heersers met hun onderdanen wat ze willen. En de onderdanen moeten het maar goed vinden.


“Ite' pe esi; ɨmɨrɨ'nokon esi ipanta ton pe. Moro ka'pon esi yau uyau mɨrɨ awonsi'kɨ urɨ nɨrɨ iyau, tu'ke rɨ iyepeta mɨrɨ; urɨ pʉra iye'tane ɨ'rɨ kupʉ auya'nokon pʉra rɨ iyesi. 	 Ik ben de wijnstok en u bent de ranken. Als u dicht bij Mij blijft en Ik blijf in u, brengt u veel vrucht voort. Want zonder Mij kunt u niets doen.


Mosi' kʉrɨ rɨ utamokori kon amʉ' anin nʉ'pʉ ɨnnɨ Isi' apai, a'kwarʉpɨ'nin mɨrɨ awonsi'kɨ i'tuto' ipɨkɨrɨ rɨ kupʉ'pʉ iya, Papa uya imeruntɨɨi tʉsa' esi'pʉ. Mɨrɨ ton kupʉ'pʉ iya Isi' po, Isuweyu Parau kau mɨrɨ awonsi'kɨ rɨmono' tau nɨrɨ 40 kaisa rɨ wʉipiya yau. 	 Mozes bracht het volk van Israël uit Egypte en deed opzienbarende dingen, grote wonderen; niet alleen in Egypte, maar ook bij de Schelfzee en in de woestijn, waar hij veertig jaar met hen rondzwierf.


Pi'ta uya ta'pʉ ipɨ', “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' Itepuru A'kwarʉ i'tupɨtʉ kon pa ɨyekoneka'pʉ kon?” ta'pʉ iya. “Apʉne enkɨ, ataan'pʉ u'na'tɨnin nʉ'san nɨ marɨ esi moro mʉra'ta nau, mɨrɨ awonsi'kɨ to' uya rɨ marɨ ɨyenpa'ka mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Waarom wilden jullie de Geest van de Here bedriegen? De mannen die u daar hoort aankomen, hebben zojuist uw man begraven. Zij zullen ook u dood naar buiten dragen."


Mɨrɨpan nin si eno'ma'pʉ to' uya kiyari e'kwa yapai, mɨrɨpan wɨnɨ'pʉ to' uya. “Ɨ'rɨ ken si kupʉ kiyari e'kwa esa' uya mɨrɨ to' pɨ': 	 dan is het land van ons.' Ze sloegen hem het erf af en vermoordden hem.


Mɨrɨ kasa iyesi ke, paran uya iwɨto' oton tikin nan wʉi yau: uma'tan nɨto', tʉuta'kwarʉkai' ukaran nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ iwankan, mɨrɨ awonsi'kɨ apo' uya ipo'tɨto' oton, apʉne pʉra Itepuru Papa iteseru aimenkanin esi meruntɨ pe,” tawon. 	 Omdat zij dat zegt, zal zij op één dag door allerlei rampen worden overvallen: Door honger, dood en ellende; en zij zal door het vuur verteerd worden. Dat is de straf die de Here, de sterke God, haar geeft.


Apiyo' pe iyesi yau, tɨwɨ apiyo' pe nesii; enupanin pe iyesi yau, tɨwɨ enupan pɨ' nesii; 	 Wie namens God moet spreken, doet dat naar het geloof dat hij daarvoor krijgt. Wie moet helpen, krijgt daar de kracht voor. Wie moet onderwijzen, krijgt de gave om te onderwijzen.


mɨrɨpan uya rɨ ɨkupʉ kon kin pe ɨwesi kon pa ukʉipʉnʉ uya rɨ uku'sa' na'ne' kasa itesa' pe e'to' pe, 	 Daarom zullen jullie mogen eten en drinken aan mijn tafel in het koninkrijk, dat mijn Vader Mij heeft gegeven.


Moron kon uya Sises pana'tɨ'pʉ Kiyarari pon kon pɨ' Paire' nʉsuma'san imʉnʉ pɨ' to' use'mato' pokon pe. 	 In diezelfde tijd hoorde Jezus dat Pilatus een paar Joden uit Galilea had laten vermoorden, terwijl ze in de tempel van Jeruzalem hun offers brachten.


E'tane Ra' uya Satan nɨmɨ'pʉ tʉpo, apo' mɨrɨ awonsi'kɨ sorʉ'pa uyee'pʉ Epʉn poi mɨrɨ to' ma'tanʉ'se'na. 	 Tot op de morgen dat Lot uit Sodom vertrok. Toen regende het vuur en zwavel en alle mensen in de stad kwamen om.


Apurɨto' winɨ Nowa esi'pʉ, tʉpanama a'tai tʉusensen pen nɨ pɨ', Papa nama tʉuya pɨ' a' kaa'pʉ iya tamʉtʉ pokon pe tepika'tɨto' yau. Iko'manto' winɨ apurɨto' yau non pon kon eno'ma'pʉ iya, e'tane Papa uya tanʉmʉ kuu'pʉ iya ipokena' pe e'nɨto' anʉnnin pe apurɨto' iya winɨ. 	 Noach vertrouwde op God. Toen God hem voor de toekomst waarschuwde, geloofde Noach Hem, hoewel niets erop wees dat er een grote overstroming zou komen. Hij deed wat God hem opdroeg en bouwde een ark om zijn gezin te redden. Zijn vertrouwen in God stak schril af tegen de zonde en het ongeloof van de rest van de wereld. Door dat vertrouwen werd Hij één van hen, die voor God rechtvaardig zijn.


Ɨmeruntɨrʉ kon ke ɨrepasa' uya 'nokon ɨkʉi amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ mɨnɨ' amʉ' wasa'pɨ'nin pe, tanporo ɨyeyaton kon Makoi meruntɨrʉ entai ɨwesi kon pa, ɨ'rɨ uya rɨ ama'tanʉkʉ kon pen. 	 Ik heb jullie macht gegeven over al de krachten van de vijand. Jullie zullen slangen en schorpioenen vertrappen. Niets, werkelijk niets, zal jullie kwaad doen.


Ukʉipʉnʉ eseru esi tanporon kon imu ennin nʉ'san mɨrɨ awonsi'kɨ apurɨnin nʉ'san uya tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' epoto' pe; to' i'mʉ'sa'kato' pe uya pata weyu u'ma'sa' a'tai,” ta'pʉ iya. 	 Mijn Vader wil dat ieder die inziet wie Zijn Zoon is en op Hem vertrouwt, eeuwig leven heeft. Ik zal hen op de laatste dag uit de dood terughalen."


Uikʉn non karimeru amʉ' uya umaimu eta; to' i'tu uya, to' uya nɨrɨ uye'ma'pʉka. 	 Mijn schapen luisteren naar mijn stem en Ik ken ze. Zij volgen Mij en Ik geef hun eeuwig leven.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Wakʉ pe e'pai ɨwesi yau, itɨkɨ ɨimamin kʉrʉpo'pomase'na, mɨrɨ tʉpo entu'manin nan mʉrepai' itepe'pʉ pʉrata ke. Mɨrɨ a'tai, Epʉn po imaminke' pe ɨwesi mɨrɨ. Mɨrɨ ku'sa' auya tʉpo, upɨkɨrɨ si ɨsi'kɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 "Als u volmaakt wilt zijn, ga dan naar huis en verkoop alles wat u hebt. Geef uw geld aan de armen en u zult rijk zijn in de hemel. Kom dan terug om met Mij mee te gaan."


Iye'nʉntane rɨ ewarupɨ nau, ipakasa' rɨ e'tane wʉi nai, kiyari ye' rɨ a'ta mɨrɨ, ɨ'rɨ kasa iye'sa' tukai' i'tu iya pʉra rɨ iyesi. 	 Na verloop van tijd kwam het zaad op.


Era' uya rɨ nɨrɨ ɨri pe man tasa' pʉra man, apʉne pʉra inna'posa' iya man upiya'nokon. Menyatʉi'ne' rɨ, ɨ'rɨ rɨ ku'sa' iya pʉra iyesi tʉwɨto' ipɨkɨrɨ. 	 Herodes vond dat blijkbaar ook en heeft Hem naar ons teruggestuurd. Nee, de Man heeft niets gedaan waarop de doodstraf staat.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ ku'pai'nokon, penaro' a'sarutanʉ'nin ke pen, ɨri ɨsɨ pe e'paino, ɨri iteseru pe e'paino a'sarutanʉ'nin pen, e'tane pʉreti a'sarutanʉ'nin a'kɨron pen ke, pʉreti enku'tɨnin pen, e'tane i'napairon ke. 	 En als allerlaatste heb ik Hem ook gezien; ik, een onwaardige. Ik ben de minste van alle apostelen en zou niet eens apostel mogen worden genoemd, omdat ik de Gemeente van God vervolgd heb.


Eke pe iyena, aiko pe ena tane. 	 Hij moet groter worden en ik steeds kleiner.


Wakʉ usenupan nɨto' poro na'ne' ke usenupan iku'kɨ. 	 Maar jij moet vrijuit zeggen hoe een christen hoort te leven.


Sises uya mɨrɨ eposa' a'tai, tenu tʉrʉ'pʉ iya ka'takʉi', mɨrɨpan uya ta'pʉ ipɨ', “Sa'kiyas, inke pʉra ɨu'tɨkɨ. Serɨ pe ɨiwʉ' ta' utɨ serɨ aka'kʉranpai',” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. 	 Toen Jezus daar langskwam, keek Hij omhoog. Hij riep Zacheüs bij zijn naam. "Zacheüs! Kom vlug uit die boom! Want Ik moet vandaag in uw huis zijn!"


Moro ka'pon esi'pʉ Isose' itese', Konsʉrʉ pe te'sen, wakʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ipoken te'sen awɨron, 	 Een zekere Jozef, die lid was van de Hoge Raad en uit de stad Arimathea kwam, ging naar Pilatus. Hij vroeg of hij het lichaam van Jezus mocht hebben. Deze Jozef was een goed en rechtvaardig man. Hij geloofde dan ook dat Jezus de lang verwachte Christus was. Hij was het helemaal niet eens geweest met de beslissing en het optreden van de andere Joodse leiders.


“Mɨrɨ wenai i'tu auya'nokon i'se e'ai', serɨ epika'tɨn nɨto' ekareei esi mɨrɨ Esuwerʉ amʉ' pen iwano' pe, mɨrɨpan anʉnto' oton to' uya,” ta'pʉ iya. 	 Als ze dat wel deden, zou ik hen genezen.' (B) U moet goed beseffen, broeders, dat God de andere volken dezelfde redding aanbiedt als ons. En zij zullen naar Hem luisteren!"


Surusiran po, Pesʉ'tas piya' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton utɨ'pʉ Paarʉ eseru'tɨse'na, “Tu'kan nɨ ɨri ton ku'sa' iya,” ta'pʉ to' uya. 	 Daar kwamen de hoofdpriesters en leidende Joden bij hem met hun verhalen over Paulus.


Mɨrɨ ensa' tʉuya a'tai, Pari'si ikɨ'manin nʉ'pʉ uya ti'nau, “Pu'kena' pe pʉse rɨ ka'pon esi yau, ta'pɨ'nin uri'san eseru i'tui'no! Ɨri pe iyesi tukai',” ta'pʉ. 	 De Farizeeër zag dit allemaal aan en dacht bij zichzelf: "Nee, Jezus is geen profeet. Als Hij door God was gestuurd, zou Hij wel weten wat voor een slechte vrouw zij is. Dan zou Hij Zich niet door haar hebben laten aanraken."


E'tane inmenuka'pʉ apurɨ auya'nokon pʉra iyesi pɨ', ɨ'rɨ tukai' umaimu apurɨ auya'nokon?” ta'pʉ iya. 	 Als u niet gelooft wat hij heeft geschreven, hoe zult u dan geloven wat Ik zeg?"


Ta'pʉ iya to' pɨ', “Karimeru esa' pe ɨwesi kon yau mɨrɨpan uta'mo'ka yau akasa' ya' Sapa' a'tai, ta'sii' pe' anʉmʉ auya'nokon pen? 	 Maar Jezus antwoordde: "Als u maar één schaap had en het zou op de sabbat in een put vallen, wat zou u dan doen? Het eruit halen natuurlijk!


12 kaisa rɨ iye'to' airɨ rɨ to' esi'pʉ. 	 Zij waren met ongeveer twaalf personen.


“Umakoitasa' man, imakooi pʉn nɨ mʉnʉ teparankai',” ta'pʉ iya. “Ɨ'rɨ pe ken si mɨrɨ uya ina kupʉ? Ɨiwano' sa'ne mɨrɨ ko!” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 "Het is misdadig wat ik heb gedaan", schreeuwde hij. "Ik heb onschuldig bloed verraden." "Dat gaat ons niet aan", antwoordden ze. "Dat is uw zaak."


Ɨnʉ' pʉra rɨ man iwaraino, i'napai rɨ ɨuko'manto' kon ennin. 	 Er is niemand die zo met mij meevoelt als Timotheüs; niemand wie uw wel en wee zo ter harte gaat.


ɨnʉ' rɨ usenna pen, mɨrɨ pe pʉra kʉrʉpo'po pɨ' iyesi pen tʉma'kʉʉi ke pʉra kʉrɨ rɨ ene ese' mɨrɨ pe pʉra itese' nonpaai pʉra iye'tane. 	 Wie dat teken niet had, kon niets kopen of verkopen. Dat teken moest de naam of het nummer van het beest zijn.


Ikʉipʉnʉ ton, ɨmunkɨ kon tʉsakoropai' pʉra e'tɨ'; e'tane ru'ku, to' emo'katɨ' Itepuru eseru yau to' tenupai' mɨrɨ awonsi'kɨ to' tauro'kai'. 	 Ouders (A), behandel uw kinderen zo dat zij niet dwars en haatdragend worden. Voed ze zo op dat ze de Here leren volgen en liefhebben.


mɨrɨ awonsi'kɨ makoi pʉta yen oton kʉ'ku'tʉu. 	 Geef de duivel geen schijn van kans.


Sises apurɨnin nan Sisariya winon kon utɨ'pʉ ina a'kɨrɨ, mɨrɨpan kon uya ina arɨ'pʉ Nasʉn itese' ka'pon iwʉ' ta'. Mɨrɨ yau, ina uko'mamʉ'pʉ ipiyau. Sai'pʉras winon pe iyesi'pʉ, pena si'kɨrɨ rɨ Sises apurɨnin pe iyesi'pʉ. 	 Enkele christenen uit Caesarea gingen met ons mee en brachten ons naar het huis van Mnason, een Cyprioot bij wie wij de nacht zouden doorbrengen. Hij was één van de eerste christenen.


“Ɨnʉ' rɨ ewomʉ pʉra iyesi mɨrɨ pana'pan ka'pon iwʉ' ta' tanporo itapuruui e'ma'tɨse'na, wapiya auronpɨ'sa' iya a'tai rɨken; mɨrɨ a'tai nin si, itimamin arɨ iya itiwʉ' tapai. 	 Als u het huis van een sterke man wilt binnengaan om zijn spullen weg te halen, moet u hem eerst vastbinden. Dan pas kunt u zijn huis leeghalen.


Serɨ si ekonekan nɨto' esakʉ iya winɨ “emenna',” tukai', wapiyaro' ku'sa' iya tapurɨsen pe pʉra; mɨrɨpan si tapurɨsen pe pʉra te'sen mɨrɨ awonsi'kɨ ipooi'pɨ pe te'sen pʉra iyena serɨ pe rɨ. 	 Als God het over een nieuw verbond heeft, wil Hij daarmee zeggen dat de eerste verouderd is. En alles wat oud en versleten is, wordt vroeg of laat afgedankt.


Apurɨ auya moron tikin nan nɨ Papa. Oso! Mɨrɨ rɨ marɨ apurɨnin nan kamoro ɨri a'kwarʉ ton, ɨsi'nʉkʉi'ma ipɨ'. 	 Durven sommigen van u nog te beweren dat 'geloven alleen' genoeg is? Gelooft u dat er maar één God is? Dat is goed, maar dat geloven de boze geesten ook; zij beven van angst voor Hem!


Serɨ eta to' uya a'tai, Pi'ta sapemato' tʉuya'nokon ereutanʉkʉ'pʉ to' uya, Papa rɨken apurɨpɨtʉ'pʉ to' uya. “Papa uya ken ka'wa Esuwerʉ amʉ' pen kanan ku'sa' tʉmakooi kon apai tera'tɨi' tʉuko'mansan pe,” ta'pʉ to' uya. 	 Toen de anderen dit hoorden, waren zij gerustgesteld. Zij loofden God. "Het is dus ook voor andere volken", zeiden zij. "God laat ook onder hen mensen tot bekering komen, zodat zij eeuwig leven hebben."


Pi'ta uya ekama'po'pʉ, “Uyepuru, ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' serɨ pe utɨ pʉra iyesi ɨpɨkɨrɨ? Ɨwenai rɨ uma'ta mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Maar waarom kan ik nu niet met U meegaan? Ik heb alles voor U over!" zei Petrus.


Utonpa ton nʉ'kwɨ, ɨmenukapai'nokon esa' e'tane, ina nekamanʉ epika'tɨn nɨto' ekareei pɨ', ɨmenukato' kon pe uya kuru e'kupʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ipan pe kuru ɨyekama'po kon pe apurɨto' Kʉri'san pe e'nɨ pɨ' wenai ɨyetokʉ kon pa Papa nʉtʉrʉ'pʉ tikin nan parɨ rɨ, tʉusensimaton pe pʉra rɨ wakʉ ton ena'. 	 Vrienden, ik voelde mij gedrongen u te schrijven over de bevrijding die wij allemaal hebben ervaren, maar nu zie ik dat ik eerst over iets anders moet beginnen. Ik roep u op te strijden voor het geloof, dat God aan Zijn volk gegeven heeft.


Mɨrɨpan uya Parapas nonka'pʉ to' ena', e'tane ari'po'pɨ'to' pe Sises kupʉ'pʉ iya, mɨrɨ awonsi'kɨ itʉrʉ'pʉ iya kurusu' pona to' uya ipokapɨ'to' pe. 	 Pilatus gaf opdracht Barabbas vrij te laten. Hij liet Jezus met een zweep afranselen en daarna wegbrengen om gekruisigd te worden.


Serɨ si asa'ron iyawɨrɨ e'nɨto' po, tanporo Main mɨrɨ awonsi'kɨ Pu'kena' amʉ' esi mɨrɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 Deze twee geboden zijn de basis van de hele wet en de profeten."


Ɨ'rɨ ken si ta'nokon serɨ, mɨrɨ a'tai? Umakoitan pɨ' rɨ e'nɨ'nokon, wakʉ nonkasa' epanto' pe? 	 Wat betekent dat nu in de praktijk? Zullen wij doorgaan met zondigen om daardoor meer genade van God te krijgen?


Mɨrɨ pata tʉnɨnse, Sises utɨ'pʉ Kiyarari ponsi'kɨ Taya mɨrɨ awonsi'kɨ Saitan itese' ton nono ya'ne. 	 Jezus verliet dat deel van het land en ging op weg naar de streek van Tyrus en Sidon.


Mɨrɨpan pɨ' Sises uya ta'pʉ, “Ɨsenupatɨ' ɨri, eseru aimenkanin pɨ'. 	 Als die onrechtvaardige rechter zoiets kan zeggen, zal God zeker recht doen aan Zijn kinderen die Hem er dag en nacht om smeken! Zal Hij hen laten wachten? Nee!


apʉne pʉra Kʉrai Sises poro uko'man nɨto' A'kwarʉ iwano' main uya umo'kasa' makoi mɨrɨ awonsi'kɨ uma'tan nɨto' iwano' main apai. 	 Doordat u met Christus Jezus verbonden bent, geldt voor u de nieuwe wet: De wet van de Geest, de wet van het leven. U bent losgemaakt uit de wurgende greep van de zonde en bevrijd uit de macht van de dood.


Itisakon ɨsɨ, nari' kuru utɨka'sa' e'tane; enkɨ, itosorʉwano rʉ'pʉ ɨsɨ, nari' kuru uye'nɨ pɨ' man serɨ pe rɨ marɨ. 	 De twee rampen zijn voorbij; maar kijk, de derde komt er direct achteraan!


Mɨrɨ a'tai'ne ɨsɨ pe kuru rɨ uri'sami'si amʉ' mono' pe te'san pona iye'to' oton mɨrɨ awonsi'kɨ mana' pokon kon imunkɨ pona. Ipan pe rɨ usewankaman e'to' oton non po, mɨrɨ awonsi'kɨ ekota'man nɨto' e'to' oton pʉsamoro ka'pon amʉ' pɨ'. 	 Het zal een vreselijke tijd worden voor vrouwen die zwanger zijn of een baby hebben. Er zal een diepe ellende over dit land komen. God zal Zijn toorn op dit volk koelen.


Mɨrɨ tʉpo utɨ'pʉ Siriya itese' pata pona mɨrɨ awonsi'kɨ Siri'siya itese' pata pona. 	 Daarna ging ik naar Syrië en Cilicië. En nog steeds wisten de christenen van Judea niet hoe ik er uitzag.


Mɨrɨ a'tai rɨ, erasu ton epuru utɨ'pʉ tʉtonpa ton pokon pe enno'sa' kon ne'se'na. To' ta'kwarʉkai' to' ɨnne'pai pʉra to' esi'pʉ, apʉne pʉra ka'pon amʉ' uya tʉwɨnɨ kon tɨ' ke tukai' to' usenari'pa'pʉ. 	 De leider ging er met zijn mannen op af en nam de apostelen zonder geweld gevangen; zij waren bang dat het volk hen anders met stenen zou bekogelen.


Era' usakorota'pʉ ipan pe rɨ Taya mɨrɨ awonsi'kɨ Saitan pon kon ka'pon amʉ' pɨ'. Tʉron kon ka'pon amʉ' Taya mɨrɨ awonsi'kɨ Saitan pon kon tonpa ton utɨ'pʉ Era' ense'na. Era' poitorʉ, eke pe kuru te'sen Pʉrastas e'to' pe tʉmaimu kon awɨrɨ kin Era' auro'kato' pe to' uya ekama'po'pʉ, tʉpata'se' kon yawon kon ka'pon amʉ' e'to' pe wakʉ pe kin a'kɨrɨ tukai', apʉne pʉra kin pata'se' apai ti'kiyari kon eponin nan pe te'to' kon pe. 	 Terwijl hij daar was, stuurden de steden Tyrus en Sidon een delegatie naar hem toe. Zij hadden zich namelijk om de een of andere reden de woede van Herodes op de hals gehaald. Omdat hun voedsel uit het gebied van Herodes moest komen, kregen zij Blastus, de secretaris van de koning, zover dat hij Herodes namens hen om vrede vroeg.


Mɨrɨ kasa rɨ tanporo 7 kaisa rɨ to' esi'pʉ imunkɨ amʉ' pʉra rɨ to' eri'pɨtʉ'pʉ. Kʉrɨ rɨ nin si uri'san erikʉ'pʉ mɨrɨ to' e'ma'pʉ pe rɨ. 	 Met de derde ging het net zo. Geen van de zeven broers kreeg kinderen bij de vrouw en zij stierven allemaal. Tenslotte stierf ook de vrouw.


“Ɨsenupatɨ' se pi' e' pɨ': Iyepanta'tɨ are ton atu'ta a'tai, a'ko pe wʉi a'ne' pe pata e'to' weyu e'seporo tukai' i'tu auya'nokon. 	 Leer van de vijgeboom deze les. Wanneer er knoppen en blaadjes aan komen, weet je dat het gauw zomer wordt.


Pari'si amʉ' uya ta'pʉ ipɨ', “Mɨrɨ si ɨiwano' pe ɨusekama, mʉkayai'ne' esi mɨrɨ i'napai rɨ pʉra rɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 "Daar zegt U nogal wat", merkten de Farizeeërs op. "Er is geen enkel bewijs dat U de waarheid spreekt."


Ɨmɨrɨ'nokon si, iyeri'sa' pe iye'sa' rʉ'san main yawɨrɨ pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ amakooi kon yau, 	 Ook u bent door Hem tot leven geroepen; u, die eigenlijk al dood was, omdat u niet leefde zoals God wilde.


Kanau anʉmʉ tʉpo, to' uya si'na' ke ewa'tɨ'pʉ kanau epotorʉ'pʉ pona. Enari'ke' to' esi'pʉ ta'muna kon Sɨritis wɨ'sɨpu pona tukai'. Kanau anin kareku nu'tɨ'pʉ to' uya, tɨnɨn pɨ' itɨto' pe. 	 De bemanning trok touwen onder het schip door en bond die vast om de beplanking bijeen te houden. En omdat ze bang waren bij Syrtis op de zandbanken te lopen, streken zij alle zeilen en lieten het schip drijven.


Mɨrɨpan uya itemiyatʉ pɨ' a'pɨtʉ'pʉ. Mɨrɨ a'tai rɨ, iye'kɨɨi'mato' ereuta'pʉ, mɨrɨpan e'mʉ'sa'ka'pʉ to' mʉta'napase'na. 	 Hij raakte haar hand aan en de koorts verdween. De vrouw stond op en maakte een maaltijd voor Hem klaar.


mɨrɨ kasa si, Kʉrai e'to' pe ayau'nokon apurɨto' poro. Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpʉrema kanan ɨmɨrɨ'nokon, imisitasa' pe mɨrɨ awonsi'kɨ iyekonekasa' pe ɨwesi kon pa usi'nʉnkan nɨto' yau, 	 Ik bid dat Christus meer en meer in u mag wonen, naarmate u Hem meer gaat vertrouwen. Dat u geworteld zult zijn in Gods liefde en daarop uw leven zult bouwen.


Ɨnʉ' rɨ i'napai rɨ imaimu anʉmʉ pɨ' na'ne', i'napai rɨ Papa esi tukai' ekama iya mɨrɨ. 	 Wie Hem wel gelooft, bevestigt daarmee dat God één en al waarheid is.


“Ɨkʉipʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ asan inamakɨ”—wapiyaro' rɨ apiyontɨn nɨto' ikupʉ uya tukai' usauro'nɨsa' itonpa— 	 "Eer je vader en je moeder." Dat is het eerste van de Tien Geboden en er is een belofte aan verbonden:


Pʉse rɨ ene isakon uya eke tʉtʉrawasooi ton kupʉ'pʉ, apo' nu'tɨ'pʉ iya Epʉn winɨpai non pona ka'pon amʉ' uya entane. 	 Dat tweede beest deed buitengewone dingen; het liet voor de ogen van de mensen zelfs vuur uit de hemel regenen.


Se si serɨ ekonekan nɨto' konekato' uya Esuwerʉ amʉ' pokon pe, mɨrɨ pata'pʉ pe, ta Itepuru uya, Umaimu nonka uya mɨrɨ to' usenuminkato' ya' mɨrɨ awonsi'kɨ imenuka uya to' ewan pɨ'. To' e'to' itese' pɨ' pe e'to' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ umunkɨ amʉ' pe to' e'to' oton. 	 Dit is het nieuwe verbond dat Ik met het volk van Israël sluit: Ik zal mijn wetten in hun gedachten schrijven en in hun hart. Ik zal hun God zijn en zij zullen mijn volk zijn. (A)


Se si esi pʉreti Epʉn poi iu'tɨsa'. Ɨku tʉpo atamokori kon amʉ' erikʉ'pʉ na'ne' waraino pen. Kʉrɨ serɨ ɨ'nin uko'manto' oton tɨwɨrɨ rɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 Ik ben het brood dat uit de hemel is gekomen. Wie het eet, zal altijd blijven leven. Het is heel ander brood dan uw voorouders vroeger hebben gekregen, want die zijn tenslotte toch gestorven."


Ɨse'mai' to' utɨ'pʉ: “asa'rɨ toron amʉ', wako'wa waraino kon ke,” Itepuru winon Main uya tasa' awɨrɨ. 	 Op diezelfde dag brachten zij ook het verplichte offer. Volgens de wet hoefden arme mensen maar twee tortelduiven of twee jonge duiven te geven.


Temi'tʉriyas uya tʉtonpa ton kɨ'ma'pʉ, mɨrɨ waraino rɨ marɨ itʉrawasooi ton to' pokon pe tʉusauro'to' pe. Ta'pʉ iya, “Mi'tuyatʉu pe' utonpa ton, serɨ utʉrawasooi kon ikupʉ na'ne' winɨ eke pe pʉrata eporo uya'nokon? 	 Hij riep zijn mannen bij elkaar, haalde er ook nog andere vakbroeders bij en zei tegen hen:


Serɨ pe kuru Papa uya ɨkota'ma mɨrɨ, tenku'ne ɨyena mɨrɨ, mɨrɨpan inke kuru pʉra rɨ wʉi enu tense pʉra ɨuko'mamʉ mɨrɨ,” ta'pʉ Paarʉ uya ipɨ'. Inke pʉra rɨ, tenku'ne iyena'pʉ kapuru' mɨrɨ awonsi'kɨ ewarupɨ uyee'pʉ ipona, mɨrɨpan usarɨ'pʉ te'ma a'pɨtʉ i'se, ka'pon nɨ i'se iyesi'pʉ temiyatʉ pɨ' tanin oton. 	 Nu geeft God u uw verdiende loon. U zult blind worden en het zal lang duren voordat u de zon weer kunt zien." Op hetzelfde moment kwam er een waas voor de ogen van Elymas en even later zag hij niets meer. Hij liep tastend rond, op zoek naar iemand die hem kon leiden.


To' enupa tʉuya koro'tau nin si, “Iye'menukasa' pʉra pe' nai: “‘Uiwʉ' esa'to' oton tanporon kon tʉpataron kon ɨpʉremato' iwʉ',’ tukai'? E'tane ‘ama' amʉ' en pe rɨ’ iku'sa' auya'nokon,” ta'pʉ iya. 	 "Luister goed, allemaal", zei Hij. "Heeft de profeet Jesaja niet geschreven dat Gods huis een huis van gebed moet zijn voor alle volken? Maar wat hebben jullie ervan gemaakt? Een rovershol!"


Mɨrɨ, to' uta're'tɨ'pʉ tonpa'pʉ amʉranʉkʉ'pʉ to' uya 12 kaisa rɨ pa'siki'ti amʉ' tʉpe' ke'ne. 	 De discipelen hadden twaalf manden nodig om het overschot op te halen.


Mɨrɨpan utɨ'pʉ pʉroroi mʉra'taai pona. Mɨrɨ yau, tʉron nɨ uri'san uya kanan ene'pʉ, mɨrɨpan uya ka'pon amʉ' mɨrɨ yau te'san pɨ', “Pʉse rɨ kʉrɨ rɨ Sises, Nasare' pon a'kɨron nʉ'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 Later bij de poort zag een ander meisje hem. Zij zei tegen de mensen die daar stonden: "Die man was ook bij Jezus van Nazareth."


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ Ni'korai'tan amʉ' usenupato' ku'nin nan moro man ɨ'koro'tau'nokon. 	 Zo zijn er ook onder u mensen, die de verderfelijke leer van de Nicolaïeten volgen.


E'tane, “Uya'kwarʉ pʉra esi pen serɨ, eke tʉnamasen Pesʉ'tas,” tukai' Paarʉ uya imaimu eikʉ'pʉ. “E'tane ukayai'ne' esi mɨrɨ i'napairon pe kuru tʉto'ka'nʉ'sen pe rɨ. 	 Maar Paulus antwoordde: "Ik weet precies wat ik zeg, excellentie. Wat ik heb gezegd, is waar, zonder enige overdrijving.


Ɨnʉ' pe ken ɨwesi, ka'pon poitorʉ rɨ eseru aimenka pa? Itesa' pona iye'mʉ'sa'kasa' pe iyesi mɨrɨ pe pʉra ita'mo'kasa' pe rɨ. Mɨrɨ awonsi'kɨ iye'mʉ'sa'ka rɨ si, apʉne pʉra Itepuru uya iye'mʉ'sa'kato' pe ikupʉ pɨ'. 	 U mag de bediende van een ander niet beoordelen; of hij zijn werk goed of slecht doet is ter beoordeling aan zijn heer. Maar hij zal zijn werk wel goed doen, want God geeft hem daarvoor de kracht.


Mɨrɨ a'tai nin si to' pana'tɨkaa'pʉ iya mɨrɨ wakʉ pe, “Ʉrasaras eri'sa' kuru rɨ mɨrɨ, tukai'. 	 Om hen niet in onzekerheid te laten, zei Hij: "Lazarus is gestorven.


E'tane Sises uya imaimu eikʉ pʉra iyesi pɨ', ipoitorʉ ton uyee'pʉ ipiya' mɨrɨpan kon uya ta'pʉ ipɨ', “Enno'kɨ, apʉne pʉra ɨkɨ'pɨ'nʉnpɨtʉi'ma uye'ma'pʉkapɨtʉ kon pɨ' man,” ta'pʉ to' uya. 	 Maar Jezus gaf haar geen antwoord. Zijn discipelen zeiden dat Hij haar maar moest wegsturen. "Zij loopt steeds achter ons aan te zeuren", zeiden zij.


E'tane si, tanporon kon ka'pon amʉ' enu ya' isenpoikasa', kʉrɨ rɨ uya wakʉ ton ke repan nɨsa' tukai' i'tu kon pa. Wakʉ ton nɨ ku'sa' iya ɨiwano' kon pe: tuna enno'sa' iya; tʉweyu a'tai iyepetato' pe ɨi'kiyari kon ku'sa' iya; eke pe rɨ kiyari ke ɨrepasa' iya 'nokon; mɨrɨ awonsi'kɨ pori' pe ɨku'sa' iya 'nokon,” ta'pʉ Paarʉ uya. 	 Maar toch heeft Hij Zich nooit onbetuigd gelaten. Altijd waren er bewijzen van Zijn goedheid: Regen en goede oogsten, zodat wij naar hartelust konden eten en genieten."


Mɨrɨpan enpa'kasa' iya a'tai, isaurokʉ'pʉ. Ipan pe rɨ ka'pon amʉ' usewansiuka'pʉ, mɨrɨpan kon uya ta'pʉ, “Serɨ waraino e'kupʉ ensa' pʉra rɨ iyesi wapiya Esuwerʉ po!” ta'pʉ to' uya. 	 Jezus joeg die geest uit de man weg en toen kon hij weer spreken. De mensen stonden versteld. "Zoiets hebben wij nog nooit gezien!" riepen zij uit.


Pokoi pe kuru rɨ marɨ esii'ma, Sises utɨ'pʉ uruwai' piya'. Tɨ' euta pe iyesi'pʉ eke tɨ' tʉsa' imʉra'taai po. 	 Bij het graf kwam de ontroering weer in Jezus op. Het graf was een grot en er lag een zware steen voor de opening.


Ikʉipʉnʉ esi'pʉ e'ne' pe e'kɨɨi'man pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ mʉnʉimɨ pɨ', mɨrɨpan piya' Paarʉ ewomʉ'pʉ ipʉremai', mɨrɨpan uya temiyatʉ nonka'pʉ ipona, mɨrɨpan epi'tɨ'pʉ iya. 	 Publius' vader lag met koorts en dysenterie in bed. Paulus ging naar hem toe, bad voor hem, legde zijn handen op hem en genas hem.


“Mɨrɨ ton a'tai'ne utɨ a'tai, use'mato' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru uya uyenno'sa' pɨ' tʉmeruntɨrʉ ke utɨto' pe uku'sa' utɨ koro'tau Tamaskas pata e'ma tau. 	 Zo ging ik ook naar Damascus, met toestemming van de hoofdpriesters. Zij hadden mij de bevoegdheid gegeven namens hen op te treden.


Mɨrɨ awonsi'kɨ kanan, Aisaya uya ta, “Ise'si Atʉ rʉ'pʉ e'mʉ'sa'ka mɨrɨ, kʉrɨ te'mʉ'sa'ka ton tʉpataron kon esa' pe te'to' pe; Esuwerʉ amʉ' pen e'ku'to' e'to' oton iyau,” ta iya. 	 De profeet Jesaja zei: "Een nakomeling van Isaï zal opstaan om over de volken te regeren. Hun hoop zal op Hem gevestigd zijn." (e)


Esuwerʉ amʉ' eseru yau ukɨɨyisi kaisaron kon entai rɨ utɨsa' esi'pʉ utamokori ton eseru kuru awɨrɨ e'nɨ pɨ'. 	 Ik was één van de vurigste Joden van mijn leeftijd en deed mijn uiterste best de tradities van onze voorouders te handhaven.


Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan a'si'pʉ to' uya pariki'si ta'; pata uko'mansa' pɨ', tʉron nɨ wʉi emakʉ pʉ'kʉ pona rɨ. 	 Zij namen Petrus en Johannes gevangen tot de volgende morgen.


“Serɨ ton ekamasa' uya ɨpɨ'nokon, uyau ɨwesi kon pa ewankamanin pʉra. Serɨ orʉ po eke rɨ ɨyewankamanin kon esi, e'tane ɨyewan kon imeruntɨtanʉ'tɨ': Orʉ wapiya'kasa' uya man,” ta'pʉ iya. 	 Dit heb Ik u verteld, omdat Ik wil dat u mijn vrede bewaart. In de wereld zult u het zwaar te verduren krijgen. Maar houd moed! Ik heb de wereld overwonnen."


“Ekamʉra uyewan enasa' man, ɨ'rɨ ken si ta uya? ‘Papai, upika'tɨkɨ serɨ iweyu apai,’ ta uya? Kane, serɨ pɨkɨrɨ sa'ne serɨ iweyu pʉ'kʉ pona uye'sa' serɨ ko. 	 Ik ben erg bang en weet niet wat Ik moet zeggen. Moet Ik zeggen: 'Vader, bevrijd Mij van wat Mij te wachten staat'? Nee, want juist daarvoor ben Ik gekomen.


Serɨ kasa isaurokʉ a'tai, soisa amʉ' tonpa iye'mʉ'sa'kasa' uya temiyatʉ ke itemʉ' pɨ' iwɨnɨ'pʉ. “Mɨrɨ kasa pe' tʉmaimu'sen kʉrɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru?” tai'ma. 	 Eén van de bewakers gaf Jezus een klap in het gezicht. "Zo wordt niet tegen de hogepriester gesproken!" zei hij.


Mɨrɨpan uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ', “Eke pe rɨ umɨ yau kiyari akʉ'pʉsa' tanʉnsen man e'tane, tu'ke pʉra tʉrawaso amʉ' amʉranʉ'nin nan esi. 	 "Wat is de oogst toch groot!" zei Hij tegen Zijn discipelen. "En wat zijn er weinig arbeiders!


Tɨ' pona sipa'sipa uya ina arɨ tukai' to' enari'nʉmʉ'pʉ. 4 kaisaron ton wa'ka pun kanau ku'nin peten eno'ma'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon enurikʉ'pʉ pata emakʉ i'se. 	 Omdat zij bang waren ergens op de rotsen te lopen, gooiden ze van het achterschip vier ankers uit en baden of het licht mocht worden.


Papa uya tasa' kasa warawo' amʉ' uya Si'tipʉn u'na'tɨ'pʉ, eke pe tʉuta'kwarʉkai' to' ukaramʉ'pʉ iwenai. 	 Enkele gelovige mannen begroeven Stefanus en rouwden over hem.


Nai kʉrɨ warai uya tʉmu uya pʉreti ekama'po yau irepa tɨ' ke? 	 Als uw zoon u om een brood vraagt, geeft u hem dan een steen?


E'tane miyarɨ rɨ ɨri i'se ɨwesi kon yau, ikonekato' pe iyesi pata eseru uya tasa' awɨrɨ. 	 Volg de wettige weg. Als er bepaalde wensen of verlangens zijn, kunnen die in de officiële volksvergadering aan de orde komen.


E'tane tʉron kon uya, “Tenku'nan enu a'kokanin nʉ'pʉ uya rɨ pe' pʉse rɨ ka'pon erikʉ namai' ikupʉ pʉra iyesi'pʉ?” ta'pʉ. 	 Maar enkelen van hen merkten schamper op: "Hij had er toch wel voor kunnen zorgen dat Lazarus niet gestorven was! Hij heeft toch ook iemand van blindheid genezen?"


I'tuto' yʉi ke urepa'pʉ. Mɨrɨ yau, main eta'pʉ uya, “Enta Papa ena' use'man nɨto' iwʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ use'man nɨto' apon, mɨrɨ awonsi'kɨ itau tʉwɨpʉremasan tu'kanoro mi'tui',” tawon. 	 Ik kreeg een meetlat, die er uitzag als een riet en er werd tegen mij gezegd: "Sta op, meet de tempel van God op en het altaar dat erin staat; en tel de mensen die Hem daar aanbidden.


Kʉrɨ rɨ apono' po iyereutasa' uya, “Serɨ pe tanporon konekasa' uya man emenna' pe,” ta'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ upɨ' kanan ta'pʉ iya. “Serɨ imenuka', apʉne pʉra serɨ main ton esi i'napai rɨ kuru mɨrɨ awonsi'kɨ tapurɨsen pe kuru iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Hij Die op de troon zat, zei: "Ik maak alles nieuw." En Hij zei tegen mij: "Schrijf het allemaal op, want wat Ik zeg, is waar en betrouwbaar.


Apurɨto' winɨ Epʉra'an, Papa uya ti'tupɨtʉ a'tai, uya Aisi' tʉrʉ'pʉ tʉuse'mato' ike pe. Kʉrɨ rɨ si usauro'nɨsa' rʉ'pʉ eponin nʉ'pʉ esi'pʉ tikin nan nɨken tʉmu ke use'man pɨ', 	 Omdat Abraham op God vertrouwde, heeft hij (toen God hem op de proef stelde) zijn zoon Isaäk op het altaar gelegd om hem te offeren. Hij was bereid zijn enige zoon aan God te offeren,


Tʉron kon uya, “Pʉse rɨ kʉrɨ rɨ,” ta'pʉ. Tʉron kon uya, “Kʉrɨ rɨ kasa rɨ marɨ isene,” ta'pʉ. E'tane, “Urɨ rɨ kʉrɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Inderdaad!" zeiden sommigen. "Nee", zeiden anderen, "het is iemand die op hem lijkt." "Ik ben het echt!" riep de man uit.


Mɨrɨpan tu'ke rɨ makoi a'kwarʉ enpa'kapɨtʉ'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon uya tu'kan kon nɨ takuru'kena' nan karapaimapɨtʉ'pʉ to' epi'tɨpɨtʉ'pʉ to' uya. 	 Uit veel mensen verjoegen zij boze geesten. Zij zalfden veel zieken met olie en maakten hen gezond.


Ɨsentu'mapai pʉra pe' ɨwesi mɨ ɨtonpa pɨ', usentu'mataine' kasa ɨpɨ'?’ ta'pʉ iya. 	 Moest u dan geen medelijden hebben met die ander, zoals ik medelijden heb gehad met u?'


Serɨ ton tʉpo, tʉpoitorʉ ton pokon pe Sises utɨ'pʉ Isutiya pona. Mɨrɨ yau iko'mamʉ'pʉ epa'taisiman nɨto' kupʉ pɨ'. 	 Later ging Jezus met Zijn discipelen naar Judea. Hij trok daar een tijd rond en doopte.


Makoi a'kwarʉ uya e'se'ne' pe ka'pon i'ki'ma'pʉ, mɨrɨpan epa'ka'pʉ iyapai tʉupirorʉnse. 	 De boze geest rukte en trok aan de man, gilde vreselijk en verliet hem.


Eke pe rɨ tanporon yau rɨ! Tanporon wapiya, Papa maimu kuru rɨ e'nonka'pʉ mɨrɨ to' ena'. 	 Veel! In alle opzichten! In de eerste plaats omdat God Zich juist aan de Joden heeft bekendgemaakt. Hij heeft hun Zijn woorden toevertrouwd.


E'tane Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas eporo'pʉ to' uya pen. Mɨrɨ wenai, Ise'sʉn pi'sikʉ'pʉ to' uya. Tʉron kon nɨrɨ Sises apurɨnin nan ne'sa' nɨrɨ to' uya esi'pʉ eke ton itepuru ton piya'. Tu'kan kon ka'pon amʉ' ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ, “Pʉsamoro manenpanin ku'nin nan pata yau uye'sa' man serɨ yau. 	 Toen zij hen niet vonden, sleurden zij Jason en enkele andere christenen voor het stadsbestuur. "Er zijn hier twee mannen gekomen", schreeuwden zij, "die de hele wereld op zijn kop zetten!


Mɨrɨ yau, soisa amʉ' epuru uya Arisantiriya pata apai kanau uye'sa' eta'pʉ. Utɨn pɨ' iyesi'pʉ I'tari winɨkʉi', mɨrɨpan ya' ina kanwa'tɨ'pʉ iya. 	 Daar vond de officier een Alexandrijns schip, dat naar Italië zou varen en bracht ons aan boord.


Ɨimamin kon a'motasa' man, ene amʉ' uya ɨpon kon ɨ'sa' man. 	 Uw rijkdom is weggerot en uw mooie kleren zijn door de mot aangevreten.


Apʉne pʉra i'naino esi Ita'kwarʉ kaisaron pe pʉra rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ Ita'kwarʉ esi i'naino kaisaron pe pʉra rɨ nɨrɨ. Tʉusewa'nomasan pe rɨ to' esi; i'se ɨwe'to' kon kupʉ auya'nokon poken pʉra rɨ. 	 Want de zondige neigingen gaan in tegen de verlangens van de Heilige Geest en omgekeerd. Deze twee krachten zijn altijd met elkaar in conflict. U moet dus niet doen wat u maar wilt.


Asa'ron kon, Temu'ti mɨrɨ awonsi'kɨ Erastas, tʉpika'tɨnin nan ennoko'pʉ iya tʉwapiya Ma'sitoniya pona inke rʉ'kwɨ parɨ ɨko'mamʉi'ma Eisa nono pata yau. 	 Hij zond twee van zijn medewerkers, Timotheüs en Erastus, vooruit naar Macedonië, maar bleef zelf nog een tijdje in Asia.


Itare'kasa' rʉ'pʉ atu'ta a'tai, tanporon kon uya i'tu iyepetato' oton tukai'. 	 Wanneer je de blaadjes ziet uitkomen, weet je dat het bijna zomer is.


Kamoro ka'pon amʉ' sa'man annawɨrɨ wakʉ kupʉ pɨ' te'san uya eke pe tʉku'to' kon, tʉnamato' kon mɨrɨ awonsi'kɨ eri'nɨto' pen warinpa ena' inke rɨ uko'man nɨto' tʉrʉ iya. 	 Hij geeft eeuwig leven aan hen die geduldig de wil van God doen, op zoek naar de glorie en eer en het leven dat nooit eindigt.


“Asakorooi kon yau kamakoitatʉu.” Wʉi enu u'tɨ tane ke'tʉu ausakorotasa' kon nɨ marɨ e'tane, 	 Als u kwaad bent, laat dan geen wrok in uw hart opkomen, want dan zondigt u. Zorg ervoor dat u uw boosheid voor het einde van de dag weer kwijt bent.


Ɨnʉ' rɨ upun pɨ' tʉuta're'tɨsen, umʉnʉ ensinin uya tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' eposa' mɨrɨ, mɨrɨpan i'mʉ'sa'kato' uya oton pata weyu u'ma'sa' a'tai. 	 Maar wie mijn vlees eet en mijn bloed drinkt, heeft eeuwig leven. Zo iemand zal Ik op de laatste dag uit de dood terughalen.


E'tane Paarʉ uya, “Kane, serɨ ɨpiyau e'mʉ'sa'kasa' na'ne' Sisa uya ɨku'sa' pɨ'. Serɨ yau kuru uyekama'popɨ'to' auya pe iyesi. I'tu auya ɨri pe rɨ Esuwerʉ amʉ' pɨ' e'sa' pʉra iyesi. 	 "Ik sta voor de Romeinse rechtbank", antwoordde Paulus. "Dan moet mijn zaak daar ook worden behandeld! Zoals u wel weet, heb ik de Joden niets gedaan.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ipan pe ɨyekama'po uya 'nokon mararon pe pʉra pori' pe uku'tɨ' ɨsi'kaisa rɨ tʉusenuminkai', tʉusi'nʉnkai' mɨrɨ awonsi'kɨ tikin nɨ iya'kwarʉ, tikin nɨ isenuminkato' te'se. 	 maak mij dan helemaal gelukkig door het onderling eens te zijn en elkaar lief te hebben. Streef (één van hart en ziel) naar echte eenheid.


inapurɨ'pʉ Kʉrai yau i'mʉ'sa'ka'pʉ iya a'tai iyerikʉ'pʉ apai, mɨrɨpan aponontɨ tʉuya a'tai temiyatʉ enwo'netʉ winɨ Epʉn po e'nɨ pata yau; 	 Door diezelfde grote kracht is Christus uit de dood teruggekomen om de belangrijkste plaats naast God in te nemen.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', tesa' ke e'nɨto' yau tʉusi'ki'masen pen eporo pɨ', tenki tapai'nokon, mɨrɨ awonsi'kɨ Papa apurɨpɨ'pai'nokon ipori'manin pe inama mɨrɨ awonsi'kɨ eke pe i'tuto' winɨ, 	 Omdat wij een blijvend vaderland krijgen, moeten wij dankbaar zijn en God dienen zoals Hij het graag wil, met eerbied en ontzag.


Urɨ, Itepuru Sises yau te'sen ye' pe, upona kuru ɨri pe te'sen kiyari pʉra rɨ iyesi. E'tane ɨnʉ' uya rɨ ɨri pe ikupʉ yau, ɨri pe rɨ iyesi mɨrɨ ipona. 	 Wat mijzelf betreft, heeft de Here mij ervan overtuigd dat niets op zichzelf onrein is. Maar als iemand iets onheilig vindt, dan is het voor hem onheilig.


Iyeri'sa' pe ɨwesi kon yau Kʉrai pokon pe serɨ non eseru ton ya', ɨ'rɨ pe ken si iyesi pɨ' iyau kasa rɨ marɨ ɨwesi kon, iteseru kupʉ auya'nokon? 	 Als u nu dus met Christus gestorven bent, bestaat u niet meer voor de geesten van deze wereld; hoe is het dan mogelijk dat u zich toch, net alsof er niets gebeurd is, weer regels laat opleggen van: 'blijf af', 'eet dat niet' en 'raak dat niet aan'.