Pori' pe te'ton kon kamoro tʉuta'kwarʉkai' ukaran nɨ pɨ' na'ne' nan serɨ pe, apʉne pʉra Papa uya pori' pe to' ku'to' oton. 	 Gelukkig zijn zij die verdriet hebben, want zij zullen getroost worden.


Ipoitorʉ ton uya ta'pʉ ipɨ', “Apʉne enkɨ, asa'rɨ rɨ supara man ina piyau,” ta'pʉ to' uya. “Mɨrɨ kasa rɨ si e'paka'tɨ', tʉron nɨ enna pɨ' kasauro'tʉu,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 "Meester, kijk", zeiden ze. "We hebben hier twee zwaarden." "Dat is genoeg!" antwoordde Hij.


Nai kasa ɨtonpa pɨ', ‘Utonpa, apʉne amuru simo'kai' ɨyenu apai,’ ta auya, ɨyenu awon nɨ paranka ene auya pen nɨ e'tane? Ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe te'ku'san, wapiya ɨyenu apai paranka imo'kaka'kɨ, mɨrɨ a'tai wakʉ pe ene auya ɨtonpa enu apai amuru mo'ka pa,” ta'pʉ Sises uya. 	 Hoe durft u te zeggen: 'Kom, ik zal die splinter wel even uit uw oog halen', terwijl u de balk in uw eigen oog niet eens ziet? Huichelaar! Haal eerst die balk uit uw eigen oog. Dan ziet u misschien scherp genoeg om die splinter uit het oog van de ander te halen.


Main awɨron pe e'nɨto' pe konekan a'tai wakʉ pe pona wannɨ iyesi pen nɨ, e'tane e'ne' pe rɨ. E'tane rɨ emennʉ'pʉ ipokena' awɨrɨ te'sen pe e'nɨto', mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' akʉ'pɨ'nʉkʉ iya kamoro iwinɨ isenupasa' kon iwano' pe. 	 Niemand vindt het prettig terechtgewezen te worden; op het moment zelf worden wij er alleen maar verdrietig van. Maar later zien wij dat het toch goed is geweest; de terechtwijzing heeft ons geholpen mensen te worden, die goed doen en vrede brengen.


Ina epa'kasa' a'tai Ron pona, tiwano' pe iko'manto' pe to' uya Paarʉ kupʉ'pʉ soisa tʉku'se erasuntɨnin pe. 	 Na onze aankomst in Rome werd Paulus gezegd dat hij mocht wonen waar hij wilde, al was het wel onder voortdurende bewaking van een soldaat.


Papa, usewankaman nɨto' pʉn nɨ nesii tanporo ɨpiyau'nokon. Amen. 	 Ik bid dat de God van de vrede met u allen zal zijn. Amen.


Moro takuru'kenan ka'pon esi'pʉ Ʉrasaras itese', Pe'tani eke iwa pata pon, Meri mɨrɨ awonsi'kɨ Mata pata'se'. 	 Lazarus uit Bethanië, de broer van Maria en Martha, was ziek.


Tenta'nakapʉ a'tai nin si, tʉpoitorʉ ennoko'pʉ iya tʉnkɨ'ma'san pana'tɨse'na, ‘Ɨsi'tɨ' si, tanporon nɨ si ekonekasa' man,’ tukai'. 	 Toen alles klaar was, stuurde hij zijn knecht bij hen langs om te zeggen dat ze konden komen.


Iye'to' oton si, kamoro itesa' pe tʉnnonka'san tʉ'kase'na, mɨrɨpan uya tʉron kon ena' kiyari e'kwa nonkato' oton,” ta'pʉ Sises uya. Ka'pon amʉ' uya serɨ etasa' a'tai, “Serɨ e'pai pʉra rɨ man!” ta'pʉ. 	 Wat zal de eigenaar nu doen? Reken maar dat hij die boeren hun verdiende loon zal geven. Hij zal hen doden en de wijngaard aan anderen verhuren." "Zoiets zouden die boeren nooit doen!" protesteerden de mensen die stonden te luisteren.


Mɨrɨpan eikʉ'pʉ Main pɨ' enupanin uya, “Kʉrɨ ipɨ' isentu'masa' rʉ'pʉ,” ta'pʉ iya. Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Iku'ta si kʉrɨ rɨ kasa,” ta'pʉ iya. 	 "De man die medelijden met hem had", was het antwoord. "Precies", zei Jezus. "Volg zijn voorbeeld dan."


ka'pon amʉ' uya i'tuto' pe iye'sa' rʉ'pʉ pen tʉron nɨ a'tai iye'sa' kon ena' serɨ a'tai isenpoikasa' na'ne' kasa Iya'kwarʉ winɨ wakʉ ton Papa nennoko'san itekare ekamai' mɨrɨ awonsi'kɨ pu'kena' amʉ' ena'. 	 Vroeger is dat altijd voor de mensen verborgen gebleven, maar nu heeft God het door de Heilige Geest aan Zijn apostelen en profeten bekendgemaakt.


Ɨnʉ' uya rɨ imaimu entakanoma poken pʉra iyesi'pʉ, mɨrɨ wʉi awonsi'kɨ ɨnʉ' rɨ esi'pʉ mɨrɨ enta' ɨnekama'popɨ'pai pʉra. 	 Ze hadden daar geen antwoord op. En van die dag af durfde niemand meer met zo'n vraag bij Hem te komen.


Papa Maimu ɨpʉreme'sa' kasa iyesi pen. Apʉne pʉra tanporon kon Esuwerʉ apai iu'tɨsa' kon esi pen Esuwerʉ pe. 	 Heeft God dan Zijn woord gebroken? Dat is uitgesloten! Maar niet alle Israëlieten zijn èchte Israëlieten.


Main uya ta'pʉ tʉronpi' turunpanin nʉ'pʉ inserʉ pɨ', “Kamoro asakɨrɨ'nan kon inserʉ amʉ' arankapɨ'kɨ eke tuna tʉu'tɨsen Yu'pʉretes itese' piyau auronpɨ'sa' kon.” 	 "Maak de vier engelen los die bij de grote rivier de Eufraat vastgehouden worden."


Kaware pon kon soisa amʉ' uya Sisariya pata eposa' a'tai, kareta mɨrɨ awonsi'kɨ Paarʉ tʉrʉ'pʉ kopʉna ena', mɨrɨpan kon enna'po'pʉ Surusiran pona. 	 Toen de ruiters in Caesarea aankwamen, overhandigden zij de brief aan de gouverneur en brachten ook Paulus bij hem.


E'tane Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Tɨwɨ tʉ'koro'tau'nokon te'sen eri'sa' u'na'tɨi to'; uya'kɨrɨ ru'ku utɨnpai,” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 "Nee", antwoordde Jezus. "Ga met Mij mee. Laat de mensen die niet met God leven, hun eigen doden maar begraven."


mɨrɨpan kon uko'mamʉ'pʉ Era' uma'ta pona rɨ. Pena pu'kena' amʉ' nekama'pʉ uta'ku'tɨ'pʉ, “Umu kɨ'ma uya Isi' apai,” tawon. 	 Daarmee werden de woorden van de profeet Hosea werkelijkheid: "Toen Israël nog een kind was, hield Ik van hem als van een zoon en Ik haalde mijn zoon uit Egypte."


mɨrɨ awonsi'kɨ Seko' payan nʉ'san epuru pe iye'to' oton inke rɨ. Kin pe iye'to' e'nonkato' oton pen,” ta'pʉ inserʉ uya. 	 Hij zal voor altijd over het volk Israël regeren en aan Zijn regering zal geen einde komen."


“Ɨ'rɨ pɨ' uyekama'po auya'nokon tukai' i'tu auya'nokon pʉra rɨ iyesi,” ta'pʉ Sises uya. “Sensiyai'ne' ken pe' ensi auya'nokon, mɨrɨ pe pʉra ɨyepa'taisima kon ken pe' epa'taisimayai'ne' ike ke?” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde: "Je weet niet wat je vraagt! Kunnen jullie de beker drinken, die Ik moet drinken? Of de vreselijke dingen doorstaan, die Ik moet doorstaan?"


Inke rɨ kin Akʉri'pa mɨrɨ awonsi'kɨ Pones uko'manpɨtʉ'pʉ; mɨrɨpan koro'tau, Pesʉ'tas uya Paarʉ ekareei ekama'pʉ Akʉri'pa pɨ'. “Moro ka'pon man a'sisa', Paarʉ itese', itepuru Piri'kʉs na'si'pʉ. 	 Tijdens hun verblijf van enkele dagen sprak Festus met de koning over de zaak van Paulus. "Felix heeft hier een man in gevangenschap achtergelaten tegen wie de Joden een aanklacht hebben ingediend.


Sises pʉta piya' ita'mo'ka'pʉ tenki ta tʉuya ekamanin pe, pʉse rɨ esi'pʉ mɨrɨ Sameriya pon pe. 	 Hij viel uit eerbied languit voor Jezus neer, met zijn gezicht in het stof. En hij dankte Hem voor wat Hij had gedaan. Deze man was een Samaritaan.


To' yuku, waain u'ma'sa' a'tai, isan uya, “To' yuku, waain u'matʉ'pʉ man,” ta'pʉ ipɨ'. 	 Op zeker ogenblik raakte de wijn op. Jezus' moeder hoorde het en ging het Hem vertellen.


“Ɨ'rɨ pe to' kupʉ serɨ, tanporon kon Surusiran po tʉuko'mansan uya rɨ tanporo to' nʉkupʉ'pʉ i'tu, mɨrɨpan wapu'tɨ poken pʉra iyesi. 	 "Wat moeten wij met deze mannen doen? Wij kunnen er niet omheen dat zij een groot wonder hebben gedaan.


Sises eparankanin nʉ'pʉ, Isutas uya si ensa' esi'pʉ mɨrɨ, to' uya ikonekasa' Sises uma'tato' pe, ipan pe rɨ ipokoita'pʉ Sises eparankasa' tʉuya pɨ', mɨrɨpan uya 30 kaisaron sirʉpa pun na'po'pʉ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton ena'. 	 Toen Judas, de verrader, zag dat Jezus ter dood was veroordeeld, kreeg hij berouw. Hij vond het verschrikkelijk wat hij had gedaan. Meteen ging hij het geld naar de leidende priesters en de andere leden van de Hoge Raad terugbrengen.


Utonpa ton, tʉuseta'kai' pʉra e'nɨto' ento' ipɨ' ɨsɨ moronka a'taino pe, pu'kena' amʉ' entɨ', isauro'sa' kon Itepuru ese' yau. 	 Neem een voorbeeld aan de profeten, die namens de Here hebben gesproken. Als zij slecht behandeld werden, lieten zij het over hun kant gaan.


inkero' rɨ mɨrɨto' pe ta'pʉ iya rʉ'pʉ inenuka'nʉkʉ'pʉ Kʉrai Sises, uyepuru kon yau. 	 Het is altijd Zijn bedoeling geweest dat door onze Here Jezus Christus bekend te maken.


Paperan pona Esuwerʉ amʉ' a'sisa' asa' to' eyaton non uya a'tai: Ise'konaya esi'pʉ Siya'tiyerʉ kʉipʉnʉ pe, Siya'tiyerʉ esi'pʉ Userupaperʉ kʉipʉnʉ pe, 	 Daarna werd Jechonia vader van een zoon, die Sealthiël heette.


Mɨrɨ a'tai, itɨ 7 kaisaron kon a'kwarʉ ton ɨri ton kuru tentaino kon nepʉ iya ta'kɨrɨ, mɨrɨpan kon ewomʉ, to' uko'mamʉ mɨrɨ yau. Mɨrɨ a'tai, pʉse rɨ ka'pon esi mɨrɨ ɨri pe kuru wapiya tesi'pʉ entai. Mɨrɨ na'ne' kasa, ɨmɨrɨ'nokon ɨri pe nʉko'manyai'ne' nan serɨ a'taino kon e'to' oton,” ta'pʉ iya. 	 Dan haalt hij zeven andere geesten, die nog slechter zijn dan hijzelf. En met z'n allen gaan ze in de man wonen. Het is duidelijk dat zo iemand er daarna veel slechter aan toe is dan vroeger."


Tʉron nɨ ton uta'pokʉ'pʉ tɨ' pona. Iya'ta koro'tau, iyaipʉtapɨtʉ'pʉ, apʉne pʉra tuna eporo iya pʉra iyesi wenai. 	 Er viel ook zaad op ondiepe grond met harde rotsbodem eronder. Het kwam wel op, maar verdorde ook weer vlug omdat het te weinig vocht kreeg.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' to' uya Kʉrai esi Tepi' pa rʉ'pʉ pe ta? 	 Daarna had Hij een vraag voor hen: "Waarom wordt gezegd dat de Christus rechtstreeks van David zal afstammen?


Serɨ serɨ, serɨ a'taino ekamanin, tʉtʉsen, use'man nɨto' ike itʉsa' rʉ'pʉ uya apurɨpɨ'nin nan ewan konekasa' pʉra iyesi. 	 Hieruit kunnen wij een belangrijke les leren. Ook al werden al deze gaven en offers gebracht, ze konden het geweten van de mensen toch niet zuiveren.


Matapurɨyatʉi'ne' esi wakʉ pe pʉra. I'tu auya'nokon pʉra pe' iyesi aiko rɨ a'sarutanʉ'nin e'tʉrawasoma tanporo rɨ pʉrowa ki'masa' awɨrɨ? 	 Later is Hij gezien door 500 broeders tegelijk. Hoewel enkelen van hen al gestorven zijn, leven de meesten nog.


Sises uya to' usenuminkato' i'tusa' esi'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Ti'tui' pʉra rɨ esa' wannɨ pe te'san epantakapɨ'sa' ɨsewa'nomai' uma'ta rɨ mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ tiwʉ' tawon kon epantakapɨ'sa' ɨsewa'nomai' rɨ uta'mo'ka mɨrɨ. 	 Hij wist wel wat in hen omging. "Een land waar burgeroorlog is, verwoest zichzelf", zei Hij. "Een gezin waar altijd ruzie is, valt uiteen.


Ta'pʉ iya to' pɨ', “Ɨnʉ' rɨ pe' raan'pu ewonnʉ'nin pʉsau o'koi' itʉto' pe tʉuya, mɨrɨ pe pʉra e'nʉn nɨto' apon o'koi' rɨ? E'tane ru'ku, itapon pona pe' itʉnin pen ɨmɨrɨ? 	 Daarna zei Jezus: "Als je een lamp aansteekt, zet je er toch geen pot overheen. Natuurlijk niet! En je verstopt hem ook niet onder een bed. Je zet hem ergens bovenop of houdt hem omhoog. Dan schijnt het licht alle kanten uit.


Mɨrɨ yawon, uri'san, Esuwerʉ pe pʉra te'sen uyee'pʉ ɨkɨ'pɨ'nʉnpɨtʉi'ma Sises piya', “Uyepuru, kin Tepi' pa rʉ'pʉ, upɨ' ɨsentu'ma'! Makoi a'kwarʉ yen pe umʉre esi ekota'man pɨ' man ipan pe,” ta'pʉ iya. 	 Een Kananese vrouw, die daar woonde, kwam naar Hem toe en zei smekend: "Here, Zoon van David, heb medelijden met mij. Mijn dochter is in de macht van een boze geest."


Sises uya eikʉ'pʉ, “Iye'menukasa': ‘Ka'pon esi tʉuko'mansen pʉreti pɨ' rɨken pen,’ tawon,” ta'pʉ iya. 	 Maar Jezus antwoordde: "In de Boeken staat dat er in het leven belangrijker dingen zijn dan brood alleen."


Mɨrɨ pe pʉra, pʉsamoro uya rɨ nɨrɨ ta e'pai man ɨri unkupʉ'pʉ pɨ' Esuwerʉ amʉ' Konsʉrʉʉi ton piyau esi a'tai. 	 Maar wat deze mensen hier betreft: Laten zij eens vertellen wat voor schuld zij in mij hebben gevonden, toen ik voor de Hoge Raad terechtstond, behalve dan dat ik daar heb geroepen:


Isaurokʉ'pʉ Papa ese' yau, inke rɨ tʉuko'mansen, Epʉn konekanin nʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo iyau te'sen, non konekanin nʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo ipo te'sen mɨrɨ awonsi'kɨ parau mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo ikau te'san, “Iyenkurunto' pʉra man!” ta'pʉ inserʉ uya. 	 Hij riep de naam aan van Hem, Die altijd en eeuwig leeft, Die de hemel, de aarde en de zee, met al hun bewoners gemaakt heeft en zei:


Mɨrɨ pɨ' ta uya ɨpɨ', eke rɨ imakooi pɨ' usentu'masa' wenai, eke pe isi'nʉnkato' esi. E'tane si, kʉrɨ mararon imakooi pɨ' usentu'masa' na'ne' uya nin si, mara rɨ i'nʉnkan,” ta'pʉ iya. 	 Zij had nogal wat op haar geweten, maar Ik heb het haar allemaal vergeven. Daarom heeft ze zoveel liefde voor Mij. Maar iemand die voor weinig zonden vergeving heeft gekregen, geeft ook weinig liefde."


Mɨrɨ a'tai, karimeru mʉre uya 6 pe iku'nin a'si'sa' a'koka ene'pʉ uya. Mɨrɨ yau ɨsɨ pe tʉrʉ'pʉnʉ esi'pʉ. Wʉi enu ena'pʉ i'kʉrʉn pe, isa'ka'si atʉ kapirita i'po' ke ikonekasa' kasa, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo kapʉi ena'pʉ isuweyu pe mʉn kasa, 	 Toen Hij het zesde zegel verbrak, zag ik dat er een geweldige aardbeving kwam. De zon werd zwart als een rouwkleed en de maan rood als bloed.


Kʉrɨ rɨ Papa ewakiri pe iye'sa' rʉ'pʉ, mɨrɨpan uya Papa ekama'po'pʉ ɨutɨ amɨto' pe tʉuya tʉmɨrɨ pe. 	 een man die bij God in de gunst stond. David vroeg of hij voor God een huis mocht bouwen, een vast onderdak temidden van het volk van Israël.


mɨrɨpan uya, “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' serɨ po'piyun kʉrʉpo'pomasa' pʉra rɨ iyesi, itepe'pʉ ke entu'manin nan repato' pe? Tikin nɨ wʉipiya yau e'tʉrawasoman nɨsa' epe'pʉ e'to' airɨ rɨ iyesi mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Die olie is een kapitaal waard! Dat geld had beter besteed kunnen worden. U had het aan de armen kunnen geven."


Tʉusakorotai' itepuru uya itʉrʉ'pʉ pʉresiman amʉ' ena' to' uya a'sito' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ ipanta'mapɨ'to' pe to' uya, tanporo tʉpʉrataai na'po iya pona rɨ. 	 De koning was woedend en stuurde hem naar de folterkamer. Daar moest hij blijven tot de laatste cent betaald was.


Isens, Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan, anʉnsan kon itepuru ton pe uya urɨ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas a'si'pʉ temiyatʉ kon enwo'netʉ ke tʉtonpa kon pe, wakʉ nonkasa' uyena' to'ka'nʉkʉ tʉuya'nokon a'tai. To' uya ewai' ta'pʉ, ina utɨto' pe iyesi a'tai Esuwerʉ amʉ' pen ton piya', mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro Esuwerʉ amʉ' piya'. 	 Het was Jakobus, Petrus en Johannes (die een belangrijke plaats in de gemeente hadden) wel duidelijk dat God mij dit werk had gegeven. Zij beschouwden Barnabas en mij als hun gelijken en gaven ons hun rechterhand. Zij moedigden ons aan door te gaan met ons werk onder de andere volken; zelf zouden zij doorgaan met hun werk onder de Joden.


“Etakɨ,” ta Sises uya, “Serɨ pe kuru uye'ai'. To' epe'pʉ ton sine'ai' uya'kɨrɨ tikin pa'ne to' repato' pe uya, to' nʉkupʉ'pʉ pɨkɨrɨ rɨ. 	 "Ja", zegt Jezus, "Ik kom gauw met mijn beloning. Ik geef ieder wat hij verdient.


Tenku'ne iko'mansa' rʉ'pʉ nepʉ'pʉ to' uya Pari'si amʉ' piya'. 	 Zij brachten hem naar de Farizeeërs,


I'tu uya rɨ ekota'man nɨto', mɨrɨ awonsi'kɨ i'tu uya rɨ eke pe itesa' pe e'nɨto'. Usenupasa' man mɨrɨ yau e'nɨto' eseru pɨ' pori' pe te'sen pe ti'tui' pʉra rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon yau rɨ e'nɨto' pɨ', eke pe rɨ tenta'nai' mɨrɨ pe pʉra iwan pe rɨ e'nɨto' yau; eke pe rɨ itesa' pe e'nɨto' yau mɨrɨ pe pʉra ipʉra e'nɨto' yau. 	 Ik weet uit ervaring wat het is om te leven in gebrek en in overvloed. Ik ben met allerlei omstandigheden vertrouwd, zowel met verzadigd zijn als met honger lijden en zowel met meer dan voldoende te hebben als gebrek te lijden.


Paire' uya to' eikʉ'pʉ, “Imenukasa' uya na'ne' esi mɨrɨ, imenukasa' uya pe rɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Wat ik geschreven heb, blijft staan", antwoordde Pilatus.


to' utɨ'pʉ e'ma'pʉ tau uma'tan nɨsa' mɨrɨ awonsi'kɨ usewankaman nɨto' e'nɨmɨ, 	 waar zij geweest zijn, laten zij een spoor van verwoesting en ellende achter.


Kaware mʉta ya' itewa pʉ'kʉ tʉsa' a'tai, umaimu kon awɨrɨ iye'to' pe, tanporo rɨ kaware ra'tɨ mɨrɨ. 	 Een paard gehoorzaamt door het bit dat het in de mond heeft; wij houden het paard daarmee in bedwang en kunnen het laten gaan waar wij willen.


Pʉsamoro na'ne' 12 kaisaron kon enno'sa' kon ese' ton: wapiya Saiman (Pi'ta tukai' tesa'sen), iyakon Anturu; Isens, Sepiti mu, mɨrɨ awonsi'kɨ iyakon Isaan; 	 Dit zijn de namen van Zijn twaalf discipelen: Simon (ook wel Petrus genoemd) en diens broer Andreas, Jakobus en Johannes (-) allebei zonen van Zebedeüs,


Tʉpoitorʉ ton enusimai'ma ta'pʉ iya, “Pʉsamo nin usanon mɨrɨ awonsi'kɨ uyakon non. 	 Hij wees naar Zijn discipelen en zei: "Kijk, dat zijn mijn moeder en mijn broers.


Apakatɨ', moro iye'ku'sa' na'ne' imeruntɨtanʉ'tɨ', eri'nɨ poken na'ne'. Eposa' uya man ɨnkupʉ'pʉ kon esi iyenuka'sa' pe pʉra Papa, itese' pɨ' e'to' enu yau. 	 Word wakker en versterk wat nog leeft; anders sterft dat ook. Als God op u let, kan Hij niet tevreden zijn over uw daden.


E'tane isan uya, “Kane, Isaan itese' kʉrɨ rɨ,” ta'pʉ. 	 Maar Elisabeth zei: "Nee! Hij moet Johannes heten."


E'tane serɨ ereutanʉ'pai iyesi iye'ta'nʉ'kapʉ wapiya ka'pon amʉ' koro'tawɨrɨ. To' enari'papai'nokon, mɨrɨ entakasa' auya'nokon a'tai ɨkota'ma kon mɨrɨ tukai',” ta'pʉ to' uya. 	 Iedereen in Jeruzalem weet ervan. Om te voorkomen dat zij nog meer propaganda maken, moeten wij hun verbieden die naam nog verder te noemen, anders zullen zij streng gestraft worden."


Kamoro itun pi'pɨ iputurʉkasa' kon pen e'sa' main e'to' i'se awɨrɨ, itun pi'pɨ iputurʉkasa' kon pe pe' to' kupʉ pen? 	 Maar als u dat niet doet, bent u niet beter af dan de mensen die geen Jood zijn. Als niet-Joden zich aan de wet houden, zal God hun dan ook niet alles geven wat Hij de Joden beloofd heeft?


Ina utɨ'pʉ kanau yau A'sos pona. Mɨrɨ yau, Paarʉ anʉnse'na ina utɨ'pʉ. “Mɨrɨ yau uyepotʉi',” ta'pʉ iya a'mun po tʉutɨ pɨ'. 	 Wij voeren zonder Paulus naar Assus, waar hij weer aan boord zou komen. Hij had dit zo geregeld, omdat hij zelf te voet wilde gaan.


Ka'pon amʉ' uyee'pʉ iye'ku'sa' rʉ'pʉ ense'na. To' uye'sa' a'tai Sises piya', to' uya kʉrɨ rɨ ka'pon eporo'pʉ, makoi a'kwarʉ enpʉ'pʉ. Sises piyau iyereutasa' esi'pʉ iyepontɨsa', wakʉ pe nin si iya'kwarʉ, mɨrɨpan pɨ' to' enari'nʉmʉ'pʉ. 	 Het duurde niet lang of er kwamen van alle kanten mensen aanlopen om het met eigen ogen te zien. Zij zagen de man, die van de boze geesten bevrijd was, aan de voeten van Jezus zitten. Hij had kleren aan en was volledig bij zijn verstand.


“Ti'sa, Mosi' uya imenukasa' uiwano' kon pe, ka'pon rui eri'sa' yau, tʉno'pʉ tʉnonkai' imunkɨ pʉra, iyakon nʉ'pʉ uya ino'pʉ rʉ'pʉ mari'mato' pe iyesi, mɨrɨpan kon umu'tato' pe tʉrui iwano' pe. 	 Zij zeiden: "Meester, in de boeken van Mozes staat: 'Als een man sterft en zijn vrouw zonder kinderen achterblijft, moet zijn broer met haar trouwen om haar namens zijn overleden broer kinderen te geven.'


mɨrɨ awonsi'kɨ Sises poro tanporon nɨ ekonekato' pe Papa pokon pe non mɨrɨ awonsi'kɨ ka' po na'ne' rɨ, kʉrɨ rɨ imʉnʉ iye'kwansa' rʉ'pʉ kurusu' po uya tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' ku'sa'. 	 Door Zijn Zoon heeft God een altijddurende vrede gesticht tussen Zichzelf en alles wat in de hemelen en op aarde is. Doordat Christus Zich aan het kruis heeft opgeofferd en Zijn bloed heeft gegeven, is er verzoening met God.


Wakʉ A'kwarʉ uya tasa' esi'pʉ ipɨ', “Ɨyerikʉ pen unekama'pʉ Kʉrai entu rawɨrɨ,” tukai'. 	 Want de Heilige Geest had hem duidelijk gemaakt dat hij pas zou sterven als hij de Christus had gezien.


Ɨri ka'pon, ipokapɨ'sa' ipiyau uya rɨ isapema'pʉ, “Kʉrai pen nɨ pe' ɨmɨrɨ, epika'tɨkɨ, ina nɨrɨ ipika'tɨkɨ,” ta'pʉ iya. 	 Eén van de misdadigers die naast Hem hing, zei spottend: "Zo, U bent dus de Christus? Bewijs dat eens. Red Uzelf en ons."


To' eta'tapɨtʉ'pʉ ipona; itɨɨi mo'ka'pʉ to' uya, mɨrɨ ke to' uya i'pai wɨpɨtʉ'pʉ. 	 Ze spuugden naar Hem, rukten de stok uit Zijn hand en sloegen Hem ermee op het hoofd.


Serɨ pe rɨ iyentu esi'pʉ, te'tinkasa' pɨ' ikɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ. 	 Zij was zwanger en gilde van pijn omdat de geboorte van haar kind begonnen was.


Ka'pon amʉ' uya tʉusepetasen pen yʉi a'tɨ eno'mato' pe tʉuya'nokon apo' ya'. 	 Alle bomen waar geen goede vruchten aan komen, worden omgehakt en verbrand.


Esuwerʉ amʉ' epuru ton usekama'po'pʉ tʉtonpa kon amʉ' pokon pe esii'ma, “Nai ya' mairɨ itɨ eporo poken pʉra? Kiri' amʉ' pata'se' airɨ katɨ itɨ Esuwerʉ amʉ' na'ne' airɨ, Kiri' amʉ' enupai'? 	 De Joden keken elkaar verwonderd aan. "Waar wil die Man naar toe dat wij Hem niet zouden kunnen vinden? Is Hij misschien van plan naar de Joden in het buitenland te gaan en de andere volken Zijn leer te brengen?


“Pori' pe kuru kamoro esi tʉpon kon korʉkasa' to' uya na'ne' wakʉ pe, mɨrɨpan kon repato' oton Papa uya uko'man nɨto' ku'nin ye' eperu ke, to' ewonto' pe mʉra'ta amʉ' awɨrɨ eke pata ya'. 	 Gelukkig zijn zij die hun kleren wassen omdat zij van de levensboom mogen eten en door de poorten van de stad mogen binnengaan.


Ukʉipʉnʉ urepanin nʉ'pʉ kamoro ke esi eke pe tanporon kon entai rɨ. Ɨnʉ' uya rɨ to' mo'ka pʉra iyesi ukʉipʉnʉ piyapai. 	 Mijn Vader Die hen aan Mij gegeven heeft, is groter dan wie ook. Niemand kan hen uit de hand van mijn Vader wegroven.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', wakʉ pe uyewan kupʉ i'se te'sen urɨ Papa winɨkʉi' mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' winɨkʉi' nɨrɨ. 	 Daarom doe ik mijn best om voor God en de mensen altijd een zuiver geweten te houden.


Pari'si e'soto'ka'pʉ tʉpɨ' rɨ asauro'se tʉwɨpʉrema itese', ‘Papa, tenki ta uya serɨ ɨpɨ' tanporon kon entai rɨ wakʉ pe esi pɨ'. Tʉron kon man ɨri ton nɨ, makoi ku'nin nan nɨ, e'tane urɨ esi mentaino pe pʉra, kasi ye' pe pʉra, tekumasen pe pʉra, kʉrɨ rɨ pʉrata amʉranʉ'nin kasa pʉra rɨ esi. 	 De Farizeeër stond rechtop en zei dit gebed: 'Dank u, God, dat ik niet zo ben als alle zondaars. En zeker niet zoals die tolontvanger daar! Ik bedrieg niemand. Ik pleeg geen overspel.


Serɨ ton yau rɨ mɨpininpɨ'ta'tʉi wapiyaro' yau ɨuko'mamʉ kon a'tai. 	 Vroeger, voor uw bekering, deed u deze dingen ook,


Mɨrɨ a'tai, ipoitorʉ ton utɨ'pʉ Sises uya ta'pʉ awɨrɨ rɨ iku'se'na. 	 De twee discipelen deden wat Jezus had gezegd en brachten de dieren bij Hem. Zij legden hun mantel over de rug van het veulen, zodat Hij erop kon zitten.


Ɨyenupa'pʉ kon iku'tɨ' ɨyenu kon yau eta'pʉ auya'nokon awɨrɨ, iyawɨrɨ e'tɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ amakooi kon yapai era'tɨtɨ'. Aupaka kon pʉra iyesi yau, ama' kasa ɨpiya'nokon uyepʉ mɨrɨ, ɨpiya'nokon uyepʉ weyu i'tuto' auya'nokon oton pen. 	 Herinner u hoe u het goede nieuws hebt gehoord en hoe enthousiast u erover was. Keer daarnaar terug en leef weer zoals toen. Maar als u niet wakker wilt worden, zal Ik u verrassen als een dief in de nacht. Dan kom Ik op een moment dat u Mij niet verwacht.


apʉne pʉra iweyu esi tanporon nɨ ku'nin pe tensen pe. Mɨrɨ wenai tasa' iya: “Aiko te'nʉnsen, apakakɨ, eri'nɨsa' apai e'mʉ'sa'ka', Kʉrai uya ɨwei'tɨto' pe,” ta iya. 	 Zo staat het ook in de Boeken: "Slaper, word wakker! Sta op uit de dood. Christus zal u licht geven." (A)


Serɨ, serɨ wakʉ itekare epiya'tɨ Papa Mumu, Sises Kʉrai pɨ'. 	 In dit boek wordt het goede nieuws van Jezus Christus verteld.


Mɨrɨ e'tane tʉron kon Esuwerʉ amʉ' epuru ton uya, eke ton pe te'san ka'pon amʉ', mɨrɨ awonsi'kɨ Papa namanin nan uri'sami'si amʉ' uya Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas ewaruma'tɨto' pe ikupʉ'pʉ. Kamoro Esuwerʉ amʉ' uya tʉron kon ka'pon amʉ' auro'ka'pʉ Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas kota'mato' pe to' uya. Mɨrɨpan kon uya Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas enpa'ka'pʉ tʉnono kon apai. 	 Dat was erg tegen de zin van de Joodse leiders. Zij hitsten voorname, gelovige vrouwen en het stadsbestuur op en slaagden erin een vervolging tegen Paulus en Barnabas te ontketenen, zodat die uit dat gebied werden verjaagd.


E'tane entu'manin nan sapemasa' auya'nokon. Imaminke' ton pen pe' kamoro ɨkota'manin kon? Kamoro pen pe' kamoro ko'tʉ ta' ɨpi'si'nin kon? 	 Hoe kunt u dan een arme man met minachting behandelen? Hebt u niet door dat het de rijken zijn die u slecht behandelen en voor het gerecht slepen?


I'tusa' auya'nokon pe iyesi yau ɨ'rɨ ta e'kwa pe serɨ main esi tukai', ‘Ɨsentu'kena' pe ɨwesi kon i'se esi, o' ke ɨuse'ma kon i'se esi pen,’ tawon, wakʉ ton nɨ eno'masa' auya'nokon nesii'no pen. 	 Er is geschreven: 'Het gaat God niet om uw offers en geschenken. Hij wil dat u met andere mensen meeleeft en hen helpt.' Als u begreep wat daarmee wordt bedoeld, zou u geen onschuldige mensen hebben veroordeeld.


Pi'ta uko'mamʉ'pʉ Isa'pa po ka'pon, Saiman itese', o' pi'pɨ konepɨ'nin piyau. 	 Petrus bleef nog een tijd in Joppe en logeerde bij Simon, een leerlooier.


“Eta'pʉ auya'nokon; ‘Ɨtonpa i'nʉnkakɨ, ɨyeyaton ewaruma'tɨi'ma.’ 	 Er wordt gezegd: 'Houd van uw vrienden en haat uw vijanden.'


Raan'pu uya pata wei'tɨsa' usento' oton pen nɨ kanan ayau, mɨrɨ awonsi'kɨ temari'masen uri'san mɨrɨ awonsi'kɨ itaan'pʉ maimu usetato' oton pen nɨ kanan ayau. Ɨpoitorʉ ton kʉrʉpo'po pɨ' te'san esi'pʉ eke ton kuru rɨ serɨ yau mɨrɨpan enwoke' pe ɨwe'to' ke tanporo tʉpataron kon ka'pon amʉ' ano'ma'pʉ auya. 	 's Nachts zal er geen lamp meer branden en van bruiloften zal geen sprake meer zijn. Dit alles staat haar te wachten, omdat haar zakenlui de machtigste ter wereld waren en omdat zij met haar tovenarij alle volken misleidde. Het bloed van de profeten en de gelovigen heeft in deze stad gevloeid.


Mɨrɨ a'tai si, ɨri i'se te'sen entusa' a'tai, ɨri ton eseru ku'nin pe, mɨrɨ awonsi'kɨ si mɨrɨ ɨri ton eseru usemo'kasa' a'tai, uma'tan nɨto' ya' arɨ iya. 	 Die slechte verlangens brengen u tot slechte daden; en de straf die u daar tenslotte voor krijgt, is de dood.


Mɨrɨ a'tai nin si, Sises uya serɨ ton panton amʉ' ekama'pʉ mɨrɨ to' pɨ', 	 Om hun duidelijk te maken waarom Hij dat deed, zei Hij:


Apʉne pʉra Papa uya repan nɨto' esi yau main awɨrɨ e'nɨsa' wenai, isauro'sa' rʉ'pʉ wenai iyesi pen nɨ mɨrɨ, e'tane Papa uya, wakʉ nonkasa' tʉuya yau, Epʉra'an repa'pʉ iya ike tʉusauro'sa' poro. 	 Als wij gered konden worden door een wet te gehoorzamen, is het duidelijk dat dat een andere manier is om met God in het reine te komen dan Abraham deed. Want hij was een vriend van God omdat hij eenvoudig geloofde in Gods beloften.


Eren pɨ' tʉuserenka kon tʉpo, to' utɨ'pʉ Are' Wʉpʉ pona. 	 Na de maaltijd zongen zij een lied tot eer van God en gingen vervolgens naar de Olijfberg.


Mosta' ena'pɨ, aiko rʉ'kwɨ kuru kasa iyesi, ɨnpɨmɨnʉ non ya'. 	 Het lijkt op een mosterdzaadje. Hoewel dat een heel klein zaadje is, wordt het toch een erg grote struik. Er komen zulke grote takken aan dat de vogels eronder schuilen en erin kunnen nestelen."


Tanporon nɨ nin si ma'tanʉkʉ'pʉ iya pata'pʉ pe, iwankan uta'mo'ka'pʉ mɨrɨ, mɨrɨ pata yau, mɨrɨpan ekota'ma'pʉ. 	 Juist toen hij niets meer over had, werd het land getroffen door een vreselijke hongersnood.


Mɨrɨ a'tai, “Moro rɨ e'ai', uye'sa' man i'se ɨwe'to' ku'se'na,” ta'pʉ iya. Wapiyaro' use'man nɨto' wʉrʉuka'pʉ iya ipɨkɨron pata pe. 	 "Hier ben Ik; Ik ben gekomen om Uw wil te doen en mijn leven te geven." Hij vervangt het oude verbond door een nieuw en beter verbond.


Tu'kan kon nɨ utɨ'pʉ serɨ eke Papa tʉrawasooi i'tuto' ipɨkɨrɨ e'ku'sa' tetai' ite'matai. 	 Daarom gingen zovelen Hem tegemoet. Zij hadden gehoord wat een machtig wonder Hij had gedaan.


Asa'ron kon uri'sami'si amʉ' e'to' oton a'nai' e'pa pɨ'; tikin nɨ itanʉnto' oton, isakon e'nɨnto' oton. 	 Twee vrouwen zullen bezig zijn koren te malen. De een zal worden meegenomen, de ander achterblijven.


E'tane Pesʉ'tas uya to' eikʉ'pʉ, “Sisariya po a'sisa' pe Paarʉ esi mɨrɨ. Serɨ pe'ne rɨ utɨ mɨrɨ Sisariya pona. 	 Festus antwoordde dat Paulus in Caesarea bleef en dat hij zelf binnenkort daar weer heen wilde gaan.


Wakʉ pe pe' ka'pon esi tanporo non pon eponin tʉmɨrɨ rɨ nonkai'ma, mɨrɨ pe pʉra eno'mai'ma te'sen? 	 Wat hebt u eraan de hele wereld te winnen en uzelf te verspelen of schade toe te brengen?


Ipoitorʉ ton uya serɨ ensa' a'tai, to' usewansiuka'pʉ, to' uya ekama'po'pʉ, “Nai kasa si pi' e' useketa inke pʉra rɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 De discipelen wisten niet wat zij zagen en vroegen: "Hoe kan die vijgeboom zo vlug verdorren?"


I'nai rɨ iyesi ta auya pʉse rɨ ka'pon e'koyonkasa' rɨ, mɨrɨpan esi tʉmakooi ke; tiwarɨ rɨ iseno'ma. 	 Je weet dan dat hij God niet meer wil volgen en dat hij zondigt en daarmee zichzelf veroordeelt.


“Ɨnʉ' uya Itepuru usenuminkato' i'tu, enupato' pe tʉuya?” ta iya. Urɨ'nokon nin man tɨ Kʉrai usenuminkato' esa' pe. 	 En als het oor zou zeggen dat het niet bij het lichaam hoort, omdat het geen oog is, hoort het daarom niet bij het lichaam?


Iyepiya'tɨ koro'tau, ipoitorʉ uya eke kuru rɨ ipʉrataai ko'manʉ'pɨ'nin nʉ'pʉ nee'pʉ ipiya'. 	 Niet lang nadat hij daarmee was begonnen, werd iemand bij hem gebracht die hem vele miljoenen (c) schuldig was.


Sises uya Pari'si amʉ' ekonekasa' i'tusa' a'tai, itɨ'pʉ mɨrɨ pata apai. Tu'kan kon ka'pon amʉ' utɨ'pʉ ipɨkɨrɨ, mɨrɨ yau to' koro'tau takuru'kena' nan esi'pʉ, mɨrɨpan kon epi'tɨpɨtʉ'pʉ iya. 	 Jezus had wel door wat zij van plan waren en ging weg. Heel veel mensen volgden Hem.


“Utonpa ton, ukʉipʉnʉ ton, apʉne uyetatɨ' usekama tane!” ta'pʉ iya. 	 "Mannen, broeders en vaders", zei hij, "luister naar wat ik tot mijn verdediging te zeggen heb."


Mɨrɨpan kon utɨ'pʉ si peiruku amʉ' ya' ɨsentɨi'. Mɨrɨpan kon si e'tʉrʉ'kwa'pʉ parau ku'pɨri ka', mɨrɨpan kon aputa'pʉ. 	 Zij verlieten de man en gingen in de varkens. De hele kudde stormde de helling af, het meer in en verdronk.


Ensa' uya si man pʉse ina pika'tɨnin pe ɨnennoko'pʉ. 	 Met eigen ogen heb ik de Redder gezien, Die U aan de wereld gaat geven.


Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' rɨ serɨ pu'kena' pe ekamanin kareta yapai imo'kanin esi yau, Papa uya rɨ ineporonʉ uko'man nɨto' e' mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ eke pata yau isekamasa' na'ne' serɨ kareta yau mo'ka mɨrɨ ipiyapai. 	 Als iemand iets van de profetische woorden van dit boek afneemt, zal God hem het recht afnemen om van de levensboom te eten en in de stad van God te komen, waarover in dit boek gesproken wordt.


Paarʉ uya to' ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ waraino epa'taisiman nɨto' ke ɨyepa'taisima'pʉ kon?” tukai'. “Isaan Pa'tes uya epa'taisiman nɨto' ke ka'pon amʉ' enupa'pʉ poro ina epa'taisimasa',” tukai' to' uya imaimu eikʉ'pʉ. 	 "Hoe bent u dan gedoopt?" vroeg Paulus.


Apʉne pʉra ɨuko'mamʉ kon pe iyesi yau a'naino kon amakooi kon awɨrɨ, ɨyerikʉ kon; e'tane Iya'kwarʉ winɨ ipun nʉkupʉ'pʉ ipoken pʉra tʉsa' auya a'tai ima'tato' ya', ɨuko'mamʉ kon nɨ, 	 Als u zich door uw eigen zin laat leiden, zult u sterven. Maar als u zich laat leiden door de Heilige Geest en uw eigen zin prijsgeeft, zult u leven.


e'tane serɨ non pon kon uya i'tuto' pe iyesi ikʉipʉnʉ i'nʉnka uya, mɨrɨpan uyapiyo'ma'pʉ iya rʉ'pʉ kupʉ uya iyawɨrɨ kuru. “Ɨsi'tɨ', utɨnpai'nokon,” ta'pʉ iya. 	 De wereld moet echter weten dat Ik van de Vader houd en uitsluitend doe wat Hij Mij opdraagt. Kom, laten wij hier vandaan gaan."


Sises uyee'pʉ, pʉreti tanʉnse to' repa'pʉ iya, mɨrɨ kasa rɨ moro' ke to' repa'pʉ iya. 	 Jezus gaf hun brood en vis.


Mɨrɨpan uya Paarʉ poitorʉ arɨ'pʉ soisa amʉ' epuru piya'. “Paarʉ uya uyenno'sa' ɨpiya', pʉse rɨ moineri'pɨ nekamanʉ esi pɨ',” ta'pʉ iya. 	 De officier bracht hem bij de commandant en zei: "Paulus, onze gevangene, riep mij en vroeg deze jongeman bij u te brengen, omdat hij u iets te vertellen heeft."


Ɨnʉ' rɨ tenupato' anʉnnin main yau esi a'tai, tɨwɨ tanporo wakʉ ton pe te'sen ekamʉi tenupanin ena'. 	 Wie onderwezen wordt in het woord van God, moet zijn leraar laten delen in al het goede dat hij zelf heeft.


Sises esi'pʉ to' maimu ɨnetapai pʉra rɨ, e'tane ta'pʉ iya ipɨ', “Kenari'nʉmʉi, e'tane apurɨkɨ rɨken,” ta'pʉ iya. 	 Jezus hoorde het en zei tegen Jaïrus: "Wees niet ongerust, vertrouw maar op Mij."


Kɨsenku'tɨtʉu: Papa esi ɨnʉ' nʉsapemanʉ pen nɨ. Ka'pon uya tʉnpɨmɨ'pʉ rɨ anʉmʉ mɨrɨ. 	 Maak uzelf niets wijs: God laat niet met Zich spotten. Wat iemand zaait, zal hij ook oogsten.


Mɨrɨ yau, a'ko pe iye'soto'pɨ'sa' kon tonpa uya tʉsuparaai mo'ka'pʉ, mɨrɨpan uya use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru poitorʉ pana a'tɨ'pʉ. 	 Maar één van Zijn discipelen trok een zwaard, haalde uit en sloeg de knecht van de hogepriester een oor af.


Mɨrɨ yau, Anas, Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru pe te'sen esi'pʉ, Kaya'pas a'kɨrɨ te'san, Isaan, Arisanta mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon nɨ esi'pʉ itepuru tonpa ton pe te'san. 	 Onder hen waren de hogepriester Annas, Kajafas, Johannes, Alexander en andere familieleden van de hogepriester.


E'tane, se ito'ka'nʉ'tɨ': Ɨutɨ esa' uya ama' uyepʉ i'tusa' yau, tiwʉ' ta' ewon nɨ kuu'pʉ iya nesii'no pen. 	 Jullie begrijpen wel dat iemand niet in zijn huis zou laten inbreken als hij wist wanneer de dief zou komen.


Main esi apurɨto' pokon pen; mɨrɨ e'tane, “Kʉrɨ rɨ serɨ ton ku'nin uko'mamʉ rɨ mɨrɨ winɨ,” tasa'. 	 Bij het houden van de wet is het geen kwestie van geloven, maar van doen. "Wie de wet houdt, zal daardoor leven", staat er geschreven. (D)


Miyarɨ ka'tɨ' ɨyepuru kon amʉ' pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo Papa munkɨ amʉ' pɨ'. Kamoro I'tari winon kon miyarɨ nɨkayan ɨpɨ'nokon. 	 Doe de groeten aan al uw voorgangers en aan de andere gelovigen. U ontvangt de groeten van de christenen in Italië.


“Ɨsɨ sɨ, apʉne pʉra pu'kena' amʉ' uruwasii oton tɨ' akapɨtʉ'pʉ auya'nokon, mɨrɨpan atamokori kon amʉ' uya to' tʉ'ka'pʉ. 	 U bouwt wel heel mooie graven voor de profeten. Maar u bent net als uw voorouders, die hen hebben gedood.


itʉsa' uneporonʉ kon ekamanin pe kamoro Papa iwano' pe te'san e'ma pona rɨ—eke pe tesi pɨ' tapurɨpɨ'to' pe. 	 Deze Geest in ons is een borg voor wat God ons allemaal zal geven als Hij ons, Zijn eigen volk, zal verlossen. Een reden temeer om Hem te eren voor Zijn grootheid.


7 kaisaron kon inserʉ amʉ' tonpa, 7 kaisaron pʉsau amʉ' epe'tɨpɨ'sa' esanon nʉ'san iu'matʉ rɨ 7 kaisaron paran ke, uyee'pʉ upiya', mɨrɨpan uya, “Ɨsi'kɨ, uri'san karimeru mʉre nʉmari'manʉ ino'pʉ ekamato' pe uya ɨpɨ',” ta'pʉ iya upɨ'. 	 Toen kwam één van de zeven engelen, die de zeven schalen met de zeven laatste rampen hadden uitgegoten, naar mij toe en zei: "Kom, ik zal u de bruid van het Lam laten zien, Zijn vrouw."


Mɨrɨpan uya eke tʉpana'pano wapiyaro' ene winɨ tʉneporo'pʉ apurɨ'pʉ eke ton kupʉ pɨ'. Non mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo iyau te'san apiyo'ma'pʉ iya wapiyaro' ene ikuntɨpɨ'sa' usepi'tɨsa' rʉ'pʉ apurɨpɨ'to' pe to' uya. 	 Het had twee horens, net als het Lam, maar het sprak als de draak. Het trad namens het eerste beest op en oefende dezelfde macht uit. Het dwong de aarde en haar bewoners het eerste beest te aanbidden; het beest dat van zijn dodelijke wond genezen was.


“Ɨnʉ' uya rɨ emenna' pon ke ipooi'pɨ pon a'si'tɨ pʉra rɨ iyesi mɨrɨ. Mɨrɨ kasa iyesi yau, emenna' pon uya ipooi'pɨ pon karaka eke pe rɨ iteuta tʉku'se. 	 Het een past niet bij het ander. Het oude niet bij het nieuwe en het nieuwe niet bij het oude. Op een scheur in een oude jas zet u toch geen nieuwe lap? Doet u dat wel, dan wordt het gat alleen maar groter. Want de nieuwe stof die nog niet gekrompen is, gaat krimpen en scheurt de oude stof stuk.


Mɨrɨ ton pɨ' usauro'nɨ pɨ' to' esi koro'tau, Sises uyee'pʉ a'ko pe to' piya', mɨrɨpan utɨ'pʉ to' a'kɨrɨ, 	 Terwijl ze zo liepen te praten, haalde iemand hen in en liep met hen mee.


Mɨrɨ ta iya a'tai rɨ, ennin pe iyena'pʉ. Sises a'kɨrɨ itɨ'pʉ Papa apurɨpɨtʉi'ma. Kamo ka'pon amʉ' mɨrɨ ennin nʉ'san uya Papa kanan apurɨpɨtʉ'pʉ. 	 De man kon op dat moment weer zien. Hij ging met Jezus mee en prees God. De mensen die het hadden gezien, begonnen ook God te prijzen.


Mɨrɨ eta tʉuya pe rɨ, iye'mʉ'sa'ka'pʉ, iyee'pʉ inke pʉra ipiya'. 	 Maria stond onmiddellijk op en ging naar Jezus toe.


“Tʉtaan'pʉ kenan pen urɨ,” ta'pʉ uri'san uya ipɨ'. Sises uya eikʉ'pʉ, “Ipoken nɨ ausaurokʉ, ‘Tʉtaan'pʉ kenan pen urɨ,’ ta auya a'tai. 	 "Ik heb geen man", antwoordde de vrouw. "Dat is waar", zei Jezus.


Ɨri pe na'ne' ewonto' oton pen nɨ mɨrɨ pata ya', mɨrɨ pe pʉra ɨnʉ' rɨ Papa ewaruma ku'nin, mɨrɨ pe pʉra kasi pe te'sen, e'tane kamo rɨken karimeru mʉre uko'man nɨto' karetaai pɨ' rɨken itese' e'menukasa' kon ewonto' oton iya'. 	 Maar er komt niets lelijks of slechts in; walgelijke mensen en leugenaars blijven er buiten. Alleen de mensen die in het levensboek van het Lam staan, mogen die stad binnengaan.


Itosorʉwano wʉi a'tai, kanau apuruui amʉ' ma'kɨrɨ'pʉ to' uya kanau yapai asi'ono pe parɨ kanau e'to' pe. 	 En toen het de dag daarna nog niet beter werd, ging er allerlei scheepstuig overboord.


Ɨ'sɨ'mʉra ipana'pano ton amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ eke ton tʉku'se annau to' piyɨ'nʉkʉ'pʉ iya to' entai tenai' kurusu' winɨ. 	 Op die manier ontnam God de duivel en zijn trawanten volledig hun macht. Hij heeft hen in het openbaar te kijk gezet en daarmee laten zien dat zij door het kruis van Christus overwonnen en verslagen zijn.


Kayas, tewakiri kon pe urɨ mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo rɨ so'si na'ne' serɨ yau itiwʉ' tau te'san miyarɨ nɨkayan ɨpɨ'nokon. Erastas, eke pata pʉrataai esa' pe te'sen, mɨrɨ awonsi'kɨ utonpa kon Kuwarʉ'tas miyarɨ nɨkayan ɨpɨ'nokon. 	 De hartelijke groeten van Gajus, bij wie ik logeer en van alle gelovigen hier. Ook nog de groeten van de stadsontvanger Erastus en van onze broeder Quartus.


Sises ekanwaka koro'tau, ka'pon, makoi a'kwarʉ yen uya eporo'pʉ pata winɨpai. Inke pʉse rɨ uko'mamʉ'pʉ tʉpon ke pʉra, ɨutɨ tau pʉra rɨ, e'tane uruwai' yau'ne rɨken. 	 Toen Hij uit de boot stapte, kwam uit de stad een man op Hem af, die een boze geest in zich had. Hij liep al een hele tijd zonder kleren rond en woonde niet in een huis, maar in de rotsgraven.


Apʉne pʉra non e'kaa'pʉ si'kɨrɨ Papa ewakiri tʉusensen pen—siyaro' rɨ imeruntɨrʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Papa pe iye'to' i'naino rɨ—usensa' wakʉ pe rɨ, tʉto'ka'nʉ'se iyekonekasa' rʉ'pʉ winɨ, ka'pon amʉ' e'to' pe iye'wapu'tɨto' ipona pʉra. 	 God is wel onzichtbaar, maar Zijn werk (alles wat Hij heeft geschapen) bewijst Zijn eeuwige kracht. Want sinds het ontstaan van de wereld is Zijn bestaan duidelijk te herkennen uit wat Hij gemaakt heeft. Daarom hebben de mensen geen enkele verontschuldiging.


Mekamatʉi' rɨ nɨrɨ ɨmɨrɨ'nokon upiyau ɨwe'sa' kon mɨrɨ iyepiya'tɨ'pʉ si'kɨrɨ. 	 Omdat u vanaf het begin bij Mij bent geweest, moet u ook van Mij getuigen."


Ɨnʉ' rɨ uyepʉ pʉra iyesi mɨrɨ upiya' ikʉipʉnʉ, uyenno'nin nʉ'pʉ uya rɨken ikɨ'ma a'tai upiya' iyepʉ rɨ; mɨrɨpan i'mʉ'sa'kato' uya oton pata weyu u'ma'sa' a'tai. 	 "Niemand kan bij Mij komen als de Vader hem niet zover brengt. En op de laatste dag zal Ik hem uit de dood terughalen.


Tanporo Pi'ta uya to' enpa'ka'pʉ, mɨrɨpan e'sekunka'pʉ ɨpʉremai', nurɨne kanan Tarʉ'kas enato' pe. Mɨrɨ tʉpo, eke' winɨkʉi' iyera'tɨ'pʉ, “Tapi'ta, e'mʉ'sa'ka'!” ta'pʉ iya. Mɨrɨ a'tai rɨ, itenu ton uta'koka'pʉ. Pi'ta ene iya a'tai, iye'mʉ'sa'ka'pʉ ta'mu pona. 	 Maar Petrus stuurde iedereen de kamer uit, knielde neer en bad. Daarna zei hij tegen de dode vrouw: "Tabitha, sta op!" Zij deed haar ogen open en toen ze Petrus zag, ging zij zitten.


Moro kanan si entu'manin esi'pʉ mɨrɨ, ipon pʉn, itimamin pʉn, iti'kiyari pʉn, erekʉ'pan, Ʉrasaras itese'. Mɨrɨpan nin si tase to' uya inɨnpɨtʉ'pʉ mɨrɨ, imaminkena' mʉra'ta nau. 	 Op een dag werd een bedelaar, Lazarus, bij de poort van zijn grote villa neergelegd. Zijn lichaam zat onder de zweren.


Se kasa ta uya e'kwa pe iyesi: Main, 430 kaisa rɨ wʉipiya tʉpo isekamasa' rʉ'pʉ uya Papa ekoneka'pʉ ka'pon amʉ' pokon pe iye'sara'tɨsa' rʉ'pʉ kuka pʉra iyesi, ikupʉ tukai' usauro'nɨ'pʉ eno'manin pe. 	 Ik wil eigenlijk dit zeggen: Als God met Abraham een onverbrekelijke overeenkomst heeft gesloten, kan een wet die er pas 430 jaar later bijkwam, die overeenkomst niet ongedaan maken. De belofte die God heeft gedaan, blijft gelden.


“Waiyo esi wakʉ, e'tane ine'ne' pe pʉra iyenasa' yau, nai kasa ken si ine'ne' pe kanan iye'to' pe iku'kapʉ auya? Waiyo iku'tɨ' ayau'nokon, tʉusewankamai' pʉra ɨko'mantɨ' ɨtonpa kon amʉ' pokon pe,” ta'pʉ iya. 	 Zout maakt het eten lekker. Maar als het zijn smaak verliest, moet je het niet meer door het eten doen. Zorg ervoor nooit flauw te worden. Leef in vrede met elkaar."


Isaan esi'pʉ raan'pu tepo'tɨsen pata weyu pe kasa, mɨrɨpan weyu yau e'pai ɨwesi'pʉ kon aka'ne' pe rɨ. 	 Johannes was een helder schijnende lamp en u hebt een korte tijd van dat licht genoten.


mɨrɨ yau iye'soto'pɨ'sa' kon ka'pon amʉ' uya, “Ɨ'rɨ kupʉ auya'nokon, kʉrɨ rɨ isa'ka'si mʉre meukayatʉi'ne'?” ta'pʉ to' pɨ'. 	 "Wat moet dat daar?" riepen een paar mensen die het zagen. "Is dat veulen soms van u?"


Sises uya Pi'ta apiyo'ma'pʉ, “Ɨsuparaai emaika'! Ukʉipʉnʉ uya pe' uwo'pasa' na'ne' ike ensi uya pen?” ta'pʉ iya. 	 Jezus zei: "Doe dat zwaard weg! Zou Ik de beproeving die de Vader Mij stuurt, uit de weg gaan?"


Tu'kan kon uya, “Makoi esi ipiyau, iya'kwarʉ pʉra iyesi. Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' imaimu eta auya'nokon?” ta'pʉ. 	 Velen van hen zeiden: "Hij is bezeten! Er zit een boze geest in Hem! Waarom luisteren jullie nog naar Hem?"


Ɨmɨrɨ pe rɨ i'tu auya mɨrɨ iwinɨpai i'napairon pe ipɨ' ina usauro'sa' tukai',” ta'pʉ iya. 	 Hij gebood dat wij ons tot u zouden wenden. Door hem zelf te ondervragen, kunt u aan de weet komen of het juist is waarvan wij hem beschuldigen."


Mɨrɨ awonsi'kɨ Wakʉ Papa A'kwarʉ kʉ'pokoitanʉ'tʉu aya'si'sa' kon na'ne' ike ɨye'mato' kon weyu pona rɨ. 	 Doe de Heilige Geest geen verdriet; Hij staat immers borg voor u tot de dag van de volle bevrijding komt.


ento' ipɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ eke Papa tʉrawasooi meruntɨrʉ winɨ, Iya'kwarʉ meruntɨrʉ poro. Mɨrɨ pɨ' si Surusiran ponsi'kɨ siyarɨ Iriri'kun pona rɨ, wakʉ itekare Kʉrai iwano' ekama pɨ' e'sa' serɨ tanporo kuru rɨ. 	 door overtuigende bewijzen en wonderen, door de kracht van de Heilige Geest. Zo heb ik overal (van Jeruzalem tot Joegoslavië) het goede nieuws van Christus gebracht.


Mɨrɨ pɨ' nin si Papa itese' pɨ' e'to' uya tanporon nɨ i'se ɨwe'to' kon ke ɨrepa kon mɨrɨ eke pe rɨ itesa' pe te'to' ke Kʉrai Sises yawɨrɨ. 	 Mijn God zal uit Zijn rijkdom in Christus Jezus u alles geven wat u nodig hebt.


E'tane ipoken pʉra e'nɨto' uya Papa e'to' ipoken enpoika wakʉ pe kuru, ɨ'rɨ ken si ta? Papa esi wakʉ pe pʉra rɨ uya kota'man nɨto' nepʉ upona'nokon ta? (Ka'pon e'sei'pɨ'to' e' pe rɨ nin si e'kapʉ.) 	 Maar als onze onrechtvaardigheid de rechtvaardigheid van God bevestigt, hebben wij d...n recht van spreken? Is God dus onrechtvaardig als Hij ons oordeelt? Dat is natuurlijk een menselijke gedachte!


Paarʉ, esa'sa' Sises Kʉrai nennokonʉ pe, Papa eseru winɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ utonpa kon Sostenes winɨpaino, 	 Volg mijn voorbeeld, vrienden, zoals ik het voorbeeld van Christus volg.


Ekama uya ɨpɨ'nokon, Papa uya inke pʉra rɨ nin wakʉ kupʉ to' iwano' pe. E'tane, Ka'pon, Papa winon uyepʉ a'tai ken pe' si, ka'pon amʉ' rɨ pe' eporo iya tapurɨ pɨ', ɨpʉreman pɨ' serɨ non po?” ta'pʉ Sises uya. 	 Hij zal hen vlug antwoorden. Maar het is de vraag of Ik bij de mensen geloof zal vinden als Ik terugkom."


Mɨrɨ enta' rɨ, makoi a'kwarʉ ton epa'kapɨtʉ'pʉ ka'pon amʉ' apai. Makoi a'kwarʉ yen ton ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Papa Mumu Ɨmɨrɨ!” ta'pʉ to' uya. E'se'ne' pe to' eseremekʉ'pʉ iya, to' usaurokʉ namai'. To' e'paka'nʉkʉ'pʉ iya, apʉne pʉra Kʉrai pe ti'tu to' uya wenai. 	 Het deed er niet toe wat voor ziekte het was. Ook joeg Hij uit vele mensen boze geesten weg. Die schreeuwden dan: "U bent de Zoon van God!" Maar Hij legde ze onmiddellijk het zwijgen op, want de boze geesten wisten dat Hij de Christus was.


Ina mɨrɨ awonsi'kɨ pʉse rɨ ka'pon uya Sises apurɨ uriya' pʉse rɨ e'mʉ'sa'kasa' pana' pe. Sises apurɨ ina uya uriya', pʉse rɨ ise'mesa' usepi'tɨsa' tanporon kon pe menyatʉi'ne'. 	 Jezus heeft deze lamme man genezen. Door ons geloof in Jezus is hij volkomen gezond geworden. U ziet het zelf!


E'tane kʉrɨ rɨ te'masen pe iye'to' pe ekama'posa', karimeru amʉ' esa' pen, karimeru amʉ' esi itikʉn non pe pʉra. Ene kaikusi uyepʉ ene iya a'tai, karimeru amʉ' nɨmɨ iya. Iyainʉmʉ, ene kaikusi uya to' a'si, karimeru amʉ' nɨrɨ e'tʉrʉ'kwa. 	 Een herdersknecht laat de schapen in de steek zodra hij een wolf ziet aankomen. Want hij is de herder niet. De schapen zijn niet van hem. De wolf pakt er één en jaagt de andere uiteen.


Wapiya, Papa pɨ' tenki ta uya Sises Kʉrai poro tanporo ɨmɨrɨ'nokon pɨ', apʉne pʉra apurɨto' auya'nokon usekare'tɨsa' tanporo non emʉ' kaisa rɨ. 	 Om te beginnen dank ik God door Jezus Christus voor u allemaal. Want het nieuws dat u in Christus gelooft, gaat over de hele wereld.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Sisa iwano' rɨ itʉtɨ' Sisa ena', mɨrɨ awonsi'kɨ Papa iwano' rɨ kanan tʉrʉ auya'nokon Papa ena',” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan kon nin si usewansiuka'pʉ mɨrɨ ipɨ'. 	 "Wel", zei Jezus, "geef dan aan de keizer wat van de keizer is en aan God wat van God is!" Zij stonden perplex. Daar hadden ze geen antwoord op.


Mɨrɨ a'tai si, ka'pon Isairas itese', Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' epuru pe te'sen uyee'pʉ Sises piya'. Mɨrɨpan useremuruku'pʉ Sises pʉta piyau inama tʉuya ekamanin pe, ipawana'tɨ'pʉ iya tiwʉ' ta' iye'to' pe, 	 Er kwam een man naar Hem toe die voor Hem neerviel. Het was Jaïrus, de leider van een synagoge. Hij smeekte of Jezus wilde meegaan naar zijn huis.


Inserʉ uya iwekupiri i'tu'pʉ, mɨrɨpan e'seporo'pʉ 144 kaisa rɨ ite'kwa yʉi ikawono, mɨrɨ esi'pʉ ka'pon napurɨnʉ airon i'tuto' ike nekamanʉ awɨrɨ. 	 Daarna mat hij de dikte van de muren op en die bleek 64 meter te zijn. De engel gebruikte menselijke maten.


Isens piyapai ka'pon amʉ' uyepʉ wapiya, Esuwerʉ amʉ' pen pokon pe tenta'napɨ'sen pe iyesi'pʉ. E'tane to' uye'sa' a'tai, to' piyapai itama'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ iye'wʉrʉuka'pʉ, apʉne pʉra enari'kena' pe tesi wenai, iputurʉka tawon nan tonpa pe te'san pɨ'. 	 Eerst had hij namelijk met niet-Joodse christenen meegegeten, maar toen er enkele Joden uit de groep van Jakobus kwamen, deed hij dat niet meer en at voortaan apart. Hij was bang dat die mannen, die de besnijdenis zo belangrijk vonden, kritiek op hem zouden hebben.


Ka'pon uya ipana'tɨ'pʉ, “Asan mɨrɨ awonsi'kɨ ayakon non e'soto'pɨ'sa' man pʉroroi po, ɨyenpai to' esi,” ta'pʉ iya. 	 Toen Hij hoorde dat zij buiten stonden te wachten en Hem wilden spreken, zei Hij:


E'tane iweyu uye'to' oton temari'masen kasa te'sen anʉnto' oton ipoitorʉ ton piyapai; mɨrɨ a'tai to' userumato' oton tenta'nai' pʉra,” ta'pʉ iya. 	 Maar er komt een dag dat de bruidegom gedood zal worden. Dan zullen ze niet willen eten."


ka'pon amʉ' uya tapurɨpɨtʉ kon i'se te'san pe tesi kon pɨ' Papa uya tapurɨpɨtʉ kon i'se tesi kon entai. 	 Zij vonden het belangrijker wat de mensen van hen zeiden, dan wat God van hen dacht.


Mɨrɨ yau, inserʉ uya tʉmariyarʉ, si'kʉrʉ ari'ma'pʉ non pona, mɨrɨpan uya kiyari, kʉre' eperu a'tɨ'pʉ ite' poi, mɨrɨpan eno'ma'pʉ iya eke Papa uya kota'man nɨto' kasu'kato' en ya'. 	 En de engel zwaaide met zijn sikkel over de aarde en haalde de wijnoogst binnen. Hij gooide alle druiven in de grote wijnpers van Gods toorn, die buiten de stad stond.


To' kaisa rɨ to' apiri esi'pʉ 6 kaisa rɨ'ne, mɨrɨ awonsi'kɨ to' enu esi'pʉ to' oi'ne rɨ, to' apiri o'no'ne rɨ. Mɨrɨpan kon ereuta pʉra rɨ iyesi'pʉ wʉi nai mɨrɨ awonsi'kɨ ewarupɨ nawɨrɨ rɨ: “Wakʉ, Wakʉ, Wakʉ, Itepuru Papa Meruntɨ pe kuru te'sen ye', moro iye'sa' rʉ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ moro na'ne', mɨrɨ awonsi'kɨ tʉuye'ton,” ta tʉuya'nokon apai. 	 Elk van de vier wezens had zes vleugels. Zij waren rondom en van binnen vol met ogen. Zonder ophouden zeiden zij: "Heilig, heilig, heilig is de Here, de Almachtige God, Die was, Die is en Die komt." (A)


Ɨpika'tɨ uya mɨrɨ ɨtonpa ton Esuwerʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' pen namai'. Ɨyennoko uya to' piya' 	 Ik zal u bevrijden uit de handen van uw eigen volk en van de vreemde volken waar Ik u heen zal sturen.


Main e'tʉrʉ'pʉ Mosi' poro, e'tane wakʉ nonkasa' mɨrɨ awonsi'kɨ i'napairon uyee'pʉ Sises Kʉrai poro. 	 In de wet van Mozes is ons al verteld wat wij wel en niet moeten doen. Maar Jezus Christus bracht ons genade en waarheid.


Ina sa'ne si Esuwerʉ amʉ' mo'ka iya ina eyaton non enapai tukai' ina e'ku'sa' e'tane. Mɨrɨ rɨken pe ekama tane, serɨ si osorʉwau wʉi iko'mankapʉ to' uya iwɨnɨ'pʉ si'kɨrɨ. 	 Wij dachten nog wel dat Hij de Christus was, de bevrijder van Israël. Maar het is nu al de derde dag sinds ze Hem hebben gedood.


Sises uya to' usenuminkato' i'tu'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Ɨ'rɨto' pe ɨri pe rɨ ɨusenuminka kon ɨyewan kon yau? 	 Jezus wist wel wat er in hen omging en zei: "Waarom bent u kwaad op Mij?


Panapas esi'pʉ wakʉ kuru ka'pon, Wakʉ A'kwarʉ ke ita'kwarʉ'tɨsa', mɨrɨ awonsi'kɨ apurɨto' ke, mɨrɨpan uya tu'kan kon nɨ pika'tɨ'pʉ Itepuru Sises apurɨnin nan pe. 	 Barnabas was een goed man, vol van de Heilige Geest en met een sterk geloof. Daarna werden nog veel meer mensen volgelingen van Jezus.


E'tane to' eikʉ'pʉ iya, “Ui'kiyari esi mɨrɨ moro ɨni'tunʉ kon pen nɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Nee", zei Hij. "Ik heb al iets anders. En jullie weten niet wat het is."


Pana' pe rɨ ɨyenkurunpa kon Uyepuru kon Sises Kʉrai uya mɨrɨ iu'matʉ pona rɨ, imakooi pʉra ɨwesi kon pa tʉweyu a'tai. 	 God heeft immers de vrouw voor de man gemaakt en niet de man voor de vrouw.


Apʉne pʉra, ɨimamin kon e'to' airɨ, mɨrɨ yau ɨyewan kon nɨ nɨrɨ e'to' oton,” ta'pʉ Sises uya. 	 Want waar je schat is, daar zullen ook je hart en gedachten zijn.


Mɨrɨpan e'tɨmuikakaa'pʉ kanan non menukai'. 	 Hij hurkte opnieuw en begon weer te schrijven.


“‘Etatɨ' ɨmiyamoro, Papa sapemanin nan! Ɨusewansiuka kon mɨrɨ Papa nʉkupʉnʉ tense mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyeri'to' oton kon. Iku'to' uya oton aya'tai'nokon anapurɨnʉ ton kon pen nɨ ka'pon uya ekama tane ɨpɨ'nokon,’ tawon,” ta'pʉ iya. 	 'Ja, kijk maar verbaasd, lelijke spotters. Verdwijn uit mijn ogen, want ik doe in uw dagen iets wat u nooit zult geloven, als men het u vertelt.' (D)


Sises uya to' uya apurɨto' ene'pʉ, mɨrɨpan uya ipu'tɨka'sa' ka'pon pɨ' ta'pʉ, “Mooi, amakooi pɨ' usentu'masa' man,” ta'pʉ iya. 	 Jezus zag dat zij er gewoon niet aan twijfelden of Hij hun vriend zou helpen. Hij zei tegen de verlamde man: "Ik vergeef u al uw zonden."


Pʉse rɨ ka'pon uya Sises uye'sa' Isutiya poi Kiyarari pona ta etasa' a'tai, itɨ'pʉ ipiya' ekama'poi' itɨto' pe Ka'paneyan pona tʉmu epi'tɨi', teri'ka'sen nɨ. 	 Een hoge ambtenaar uit Kapernaüm hoorde dat Jezus uit Judea naar Galilea was gekomen en ging meteen naar Hem toe. Zijn zoon was doodziek en hij vroeg Jezus mee te gaan om de jongen te genezen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ pana'pan inserʉ ene'pʉ uya, eke pe ekama'po'pʉ iya, “Ɨnʉ' nai wakʉ serɨ kareta amon a'si'sa' rʉ'pʉ i'kwɨ'nin pe mɨrɨ awonsi'kɨ a'kokanin pe?” ta'pʉ iya. 	 Ik zag ook een sterke engel, die luid riep: "Wie is waardig om de zegels te verbreken en de boekrol open te maken?"


Asa'rɨ wʉi tʉpo moro temari'masan esi'pʉ Kena po, Kiyarari airɨ. Mɨrɨ yau, Sises san esi'pʉ. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht.


To' uya si a'si'pʉ, mɨrɨpan wɨnɨ'pʉ to' uya, mɨrɨpan eno'ma'pʉ to' uya kiyari e'kwa apai. 	 Zij grepen hem, sloegen hem dood en gooiden hem over de muur.


Mɨrɨ kasa to' eperu winɨ to' i'tu auya'nokon,” ta'pʉ iya. 	 Ik bedoel dit: Aan zijn doen en laten kunt u zien hoe iemand is.


Mɨrɨ pe pʉra: “Iwan pe ɨyeyaton esi yau, a're'tɨkɨ; tuna'kiri' ke iyesi yau, iwo'pakɨ. Serɨ kupʉ auya uya enkena' kamarʉka' amʉranʉkʉ mɨrɨ i'pai pona,” tasa' iya. 	 Als uw vijand honger heeft, geef hem te eten. En als hij dorst heeft, geef hem te drinken. Want dan weet hij met zijn houding geen raad en zal hij misschien een andere houding aannemen.


To' uya to' eposa' a'tai, to' ɨpʉrema'pʉ to' pona Wakʉ A'kwarʉ epoto' pe to' uya, 	 Het bleek dat de nieuwe volgelingen wel in de naam van de Here Jezus gedoopt waren, maar niet de Heilige Geest hadden ontvangen. Daarom baden Petrus en Johannes voor hen,


Iporo mɨrɨ awonsi'kɨ itese' iwano' pe wakʉ nonkasa' eposa' man innennoko'san pe e'nɨto' pe, ka'pon amʉ' ne'nin pe e'nɨto' pe Esuwerʉ amʉ' pen koro'tapai imaimu awɨron pe to' e'to' pe apurɨto' to' uya winɨ. 	 Jezus Christus heeft mij genade gegeven en tot apostel gemaakt. Ik moet in de hele wereld mensen oproepen God te gehoorzamen en in Jezus Christus te geloven.


Mɨrɨpan uya ko', waain yen anʉmʉ'pʉ, mɨrɨpan uya tenki ta'pʉ Papa pɨ'. To' ena' itʉrʉ'pʉ iya, tai'ma to' pɨ', “Se yawon ensitɨ', ɨmɨrɨ'nokon. 	 Daarna nam Hij een beker wijn, dankte God ervoor en gaf die aan hen.


Ɨmɨrɨ'nokon, mɨrɨ kasa Kʉrai i'tunin pe ɨyena'pʉ kon pen. 	 Maar dat heeft Christus u niet geleerd! Als u werkelijk Zijn stem hebt gehoord en Hij u de waarheid over Zichzelf heeft bekendgemaakt,


Mɨrɨ pɨ', Kʉrai Sises anʉnsa' auya'nokon pɨ' Itepuru pe, miyarɨ rɨ iyau ɨko'mantɨ', 	 Daarom moet u, die Jezus Christus als uw Here hebt ontvangen, in het dagelijks leven een met Hem blijven.


Panton amʉ' i'ma'kasa' tʉuya a'tai, Sises utama'pʉ mɨrɨ apai. 	 Na het vertellen van al deze gelijkenissen ging Jezus naar Nazareth, de stad waar Hij was opgegroeid.


Serɨ kasa si iye'to' oton pata weyu u'ma'sa' a'tai. Inserʉ amʉ' uye'to' oton, mɨrɨpan kon uya ɨri ton ka'pon amʉ' menkato' oton ipokena' ton piyapai, 	 Zo zal het ook gaan bij het einde van deze tijd. De engelen zullen komen om de slechte mensen van de goede te scheiden.


Takaa'pʉ iya kanan, “Ɨ'rɨ kasa Papa e'to' esa' wannɨ pe esi ta? Ɨ'rɨ rupɨ panton ekama, ekamanin pe? 	 Waarmee kunnen wij het Koninkrijk van God nog meer vergelijken? Wat zal Ik zeggen?


Mɨrɨ a'tai, Mata uya ta'pʉ Sises pɨ', “Itepuru, serɨ yau ɨwesi yau, upi nʉma'tai'no pen. 	 "Here", zei Martha tegen Jezus, "als U hier geweest was, zou mijn broer niet gestorven zijn.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Tepi' uya nin si Kʉrai e'mʉ'sa'kato' oton i'tusa' tʉuya pɨ' ekama'pʉ, uruwai' yau iko'manto' oton pen nɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ipun ukɨta pen nɨ, tukai'. 	 Hij was een profeet en voorspelde dat de Christus uit de dood zou opstaan. De Christus zou niet dood blijven en Zijn lichaam zou niet vergaan.


“Wapiya mʉre amʉ' nenta'nakapʉi tanporo i'se te'to' kon pe, apʉne pʉra ipoken pʉra iyesi mʉre amʉ' yu pʉreti eno'ma to' ikʉn non pero amʉ' ena',” ta'pʉ iya. 	 "Laat Mij eerst de mensen van mijn eigen volk helpen. Want het is niet goed het eten van de kinderen voor de honden te gooien."


Mɨrɨ tʉpo, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ iya'kɨrɨ te'san itonpa ton utɨ'pʉ kanau yai Pa'pos ponsi'kɨ Pɨrʉka, Panperiya awon pona. Mɨrɨ yau, Isaan Ma' uya to' nɨmɨ'pʉ. Surusiran pona iyenna'po'pʉ. 	 Paulus en zijn metgezellen verlieten Pafos en gingen per boot naar Perge, in Pamfylië. Johannes Markus reisde niet verder met hen mee, maar ging vandaar naar Jeruzalem terug.


Mɨrɨ a'tai, Sises utɨ esi'pʉ eke iwa ton pata awɨrɨ'ne rɨ, Surusiran pona tʉutɨi'ma rɨ, ka'pon amʉ' enupa pɨ' iyesi'pʉ. 	 Hij reisde verder naar Jeruzalem. Onderweg, in de steden en dorpen, sprak Hij met de mensen.


Tʉron nɨ ton uta'pokʉ'pʉ tɨ' pe te'sen ya', eke pe pʉra te'sen non ya'. Inke pʉra iya'ta'pʉ, apʉne pʉra i'nau pʉra non esi ke. 	 Er viel ook zaad op plaatsen waar veel stenen in de grond zaten. Daar lag maar een dun laagje aarde. Het zaad kwam daardoor wel vlug op,


E'tane Sises uya ekama'po'pʉ, “Isutas, Ka'pon, Papa winon pe' eparanka auya mɨrɨ uta'su'kan ke?” ta'pʉ iya. 	 "Judas", zei Jezus. "Hoe kun je dit doen? Mij verraden met een kus!"


mɨrɨ si ɨ'rɨ rɨ kupʉ iya poken pʉra tʉkʉipʉnʉ mɨrɨ pe pʉra tʉsan iwano' pe ikupʉ auya'nokon. 	 Hiermee zegt u eigenlijk dat niemand zich iets van Gods woorden hoeft aan te trekken. Maar u eist wel dat iedereen doet wat uw traditie zegt. Zulk soort dingen doet u wel meer."


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', to' tonpa pe ke'tʉu. 	 Ga zelfs niet met zulke mensen om.


Mɨrɨ wenai kanan a'si i'se to' esi'pʉ, e'tane to' enapai iyemo'ka'pʉ. 	 Zij stonden weer op het punt Hem gevangen te nemen, maar Hij ontkwam.


Itekare apurɨnin nan, Restʉra mɨrɨ awonsi'kɨ Ai'koniyan pon kon uya, “Wakʉ kʉrɨ rɨ Temu'ti,” ta'pʉ. 	 Timotheüs stond bij de christenen van Lystra en Iconium goed bekend.


Usewa'noman esi'pʉ Epʉn po. Maikarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ itinserʉʉi amʉ' uya urupere ewa'noma'pʉ, mɨrɨpan kon ewa'noma'pʉ urupere mɨrɨ awonsi'kɨ itinserʉʉi ton uya. 	 Toen brak in de hemel oorlog uit. Michaël en zijn engelen vochten tegen de draak en zijn engelen.


Ɨ'rɨ pɨ' rɨ kɨsewankamatʉu, e'tane tanporon yau rɨ, ɨwɨpʉrema kon mɨrɨ awonsi'kɨ ekama'po auya'nokon yau, ɨyepori'ma kon pe, ɨnesakʉnʉ kon itʉtɨ' Papa ena'. 	 Maak u nergens zorgen over, maar bid voor alles. Vertel God al uw problemen en verlangens en vergeet vooral niet Hem te danken voor alles wat Hij doet.


Aka'nero' rɨ kiyari pɨ' ke'tʉrawasomatʉu; e'tʉrawasomatɨ' tɨwɨrɨ rɨ ɨuko'manto' kon pe ɨku'nin kon kiyari pɨ'. Serɨ kiyari ke Ka'pon, Papa winon uya ɨrepa kon mɨrɨ. Papa, ikʉipʉnʉ uya enpoikasa' ɨyena'nokon urɨ piyau meruntɨ esi,” ta'pʉ Sises uya. 	 Maak u toch niet zo druk om gewoon voedsel. Het is zo verteerd en snel bedorven. Werk voor het voedsel, dat blijft en waardoor u eeuwig leven krijgt. Ik zal u dat geven. Dat heeft God Mij opgedragen."


Mɨrɨpan uya ta'pʉ tʉmu pɨ', “Ɨmɨrɨ, umʉre usesa'to' oton pu'kena' Papa iwano' tukai', apʉne pʉra ɨutɨto' oton uyepuru kon rawɨrɨ ite'ma ta' ka'pon amʉ' koneka pe, 	 En jij, kind, jij zult een profeet van de Allerhoogste God worden genoemd. Jij zult voor de Redder uitgaan om Zijn volk voor te bereiden op Zijn komst.


Ɨ'rɨ ken si ta'nokon serɨ, mɨrɨ a'tai? Makoi pe pe' main esi? Ta pen nɨ! I'nai rɨ, makoi mɨrɨ tukai' si'tui'no pen nɨ, e'tane main poro nin i'tusa' uya. Apʉne pʉra si'tui'no pen nɨ tonpa iwano' i'se e'nɨto' ipan pe, main uya, “Ɨtonpa iwano' i'se kesii ipan pe,” tasa' pʉra iyesi yau. 	 Is de wet dan de oorzaak van de zonde? Geen sprake van! Zonder de wet zou ik nooit geweten hebben wat zonde is. Als de wet niet had gezegd dat ik niet iets mag verlangen wat van een ander is, zou ik niet hebben geweten dat dit verkeerd is.


Mɨrɨpan kon usaurokʉ'pʉ tiwano' kon pe, “‘Epʉn winon’ ta pe iyesi yau, ekama'pon nɨ iya, ‘Ɨ'rɨ pe ken iyesi pɨ' apurɨ auya'nokon pʉra iyesi'pʉ?’ tukai'. 	 Ze bespraken deze vraag onderling en zeiden tegen elkaar: "Als we zeggen dat God hem die bevoegdheid had gegeven, zetten we onszelf klem. Want dan zal Hij vragen: 'Waarom hebt u hem dan niet geloofd?'


papa tato' pe ipɨ' ika'sa' pɨ' ɨpʉreman nɨto', mɨrɨ awonsi'kɨ enwoke' pe e'nɨto'; ɨsewaruma'ke' pe e'nɨto', ɨsipɨ' e'nɨto', ɨkɨntan nɨto', ipan pe rɨ usakorotan nɨto', amʉre' pe e'nɨto', ɨseseru yau pʉra e'nɨto', eseru wannɨ pɨkɨrɨ usewa'noman nɨto', 	 afgoderij en spiritisme; haat, ruzie, nijd, drift, rivaliteit, onenigheid, sektarisme,


Ka'pon, Papa winon uyee'pʉ tenta'nasen nɨ waain ensinin nɨ, mɨrɨpan pɨ', ‘Eke pe tenta'nasen, te'taripasen,’ ta'pʉ ipɨ'. ‘Pʉrata amʉranʉ'nin nan mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmakooikena' nan nɨ tonpa pe iyesi,’ ta'pʉ to' uya. E'tane Papa pu'ketʉ usi'tu mɨrɨ i'napai rɨ inkupʉnʉ pɨkɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Ik eet en drink wel, en u moppert: 'Hij is een veelvraat en een drinkebroer; een vriend van tolontvangers en slechte mensen!' De praktijk zal wel uitwijzen of u gelijk hebt!"


Ka'pon imamin ma'tanʉ'sa' auya yau, ɨnʉ' uya rɨ ɨrepa ɨimamin ke kupʉ auya? 	 En als u de spullen van een vreemde niet goed behandelt, hoe zullen we dan onze spullen aan u toevertrouwen?


To' uya tʉtariren pon ya' ipontɨ'pʉ, mɨrɨpan kon uya tikʉ ke te'sen e'mepɨtʉ'pʉ aro', kʉron pe, mɨrɨpan ke to' uya arʉko'tɨ'pʉ. 	 Zij deden Hem een rode mantel om, zetten Hem een kroon van doornige twijgen op,


Pʉsamoro si inanʉmʉ'san 12 kaisaron kon: Saiman (Pi'ta tukai' inese'tɨ'pʉ); 	 Die mannen heetten Simon (of Petrus zoals Jezus hem noemde);


“Serɨ enta' uyene auya'nokon pen,” ta iya pɨ', to' upokoita'pʉ. Eke kanau ya' ipɨkɨrɨ to' utɨ'pʉ. 	 Waar zij het meeste verdriet om hadden, was dat hij had gezegd hen niet meer te zullen ontmoeten. Daarna brachten ze hem naar het schip.


Serɨ etasa' Era' uya a'tai, tʉmaimu ennoko'pʉ iya pu'kena' amʉ' piya' to' pokon pe ama'ai te'sepoto' kon pe, mɨrɨpan kon winɨ eta'pʉ iya, mɨrɨ a'tai kaiyono' epa'ka'pʉ tukai'. 	 Herodes liet de sterrenkundigen in het geheim bij zich komen. Na te hebben uitgehoord wanneer zij de ster voor het eerst hadden gezien, liet hij hen gaan en zei:


Emennʉ'pʉ po iwa rɨ, Sises enna'po'pʉ Ka'paneyan pona. Mɨrɨ a'tai, tʉpata'se' ya' iyenna'posa' man tawon useta'pʉ. 	 Een tijd later kwam Jezus weer in Kapernaüm.


Osorʉwau wʉi pata'pʉ pe, to' uya eporo'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ tau. Iyereutasa' esi'pʉ Main pɨ' enupanin nan koro'tau to' eta pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ to' nɨrɨ ekama'popɨtʉ pɨ'. 	 Na drie dagen zoeken vonden ze Hem eindelijk. Hij zat in de tempel tussen de godsdienstleraars en was heel serieus met hen aan het praten.


To' uya ipokon pe asa'ron kon ama' amʉ' pokapɨ'sa' kurusu' pona esi'pʉ, tikin nɨ itenwo'netʉ winɨ mɨrɨ awonsi'kɨ tikin nɨ ikamisi winɨ. 	 Tegelijk met Hem werden twee misdadigers gekruisigd, de een links en de ander rechts van Hem.


“Ipan pe serɨ non pon kon i'nʉnka tʉuya wenai, Papa uya tikin nan kuru tʉmu tʉrʉ'pʉ tanporo apurɨnin nan pe te'san uma'ta namai', e'tane tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' epoto' pe to' uya. 	 Want God heeft zoveel liefde voor de wereld, dat Hij Zijn enige Zoon heeft gegeven; zodat ieder die in Hem gelooft, niet verloren gaat maar eeuwig leven heeft.


Taukʉ ke'ne to' esi'pʉ, si'pon nɨto' ike ipɨ'ne mɨnɨ' kasa. To' aukʉ yau to' pana'pano esi'pʉ ka'pon amʉ' kota'mato' to' uya ike 5 kaisa rɨ kapʉi yau. 	 Zij hadden een staart met een angel zoals een schorpioen. Met die staart konden zij de mensen vijf maanden lang pijnigen.


Anpisin ton koro'ta' to' uye'sa' a'tai, ka'pon uyee'pʉ Sises piya', mɨrɨpan e'sekunka'pʉ ipiyau. 	 Uit de mensen die aan de voet van de berg stonden te wachten, kwam een man naar Jezus toe.


Mɨrɨ a'tai, to' uya ito'ka'nʉkʉ'pʉ pʉrowa a'sarutanʉ'nin itisu pen nɨ pɨ' kenʉ' Sises usaurokʉ'pʉ tukai', e'tane Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Satu'si amʉ' uya enupan nɨto' pɨ' kenʉ' tukai'. 	 Eindelijk begrepen zij dat Hij met 'gist' de leer van de Farizeeërs en Sadduceeërs bedoelde.


“Papa e'to' esa' wannɨ pe esi kin, tʉmu emari'ma i'kiyari konekanin nʉ'pʉ kasa, 	 "Het Koninkrijk van de hemelen lijkt op een koning die de bruiloft van zijn zoon voorbereidde.


Sises utɨ'pʉ Pi'ta iwʉ' ta'. Mɨrɨ yau, Pi'ta ewo'pʉ ene'pʉ iya te'kwe' tau e'kɨɨi'man pɨ'. 	 Jezus kwam in het huis van Petrus en zag dat Petrus' schoonmoeder met koorts in bed lag.


Asauro'tɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ iku'tɨ', kamo Main, mo'kanin wannɨ yai, iteseru aimenkato' naimenkaton kon pe, 	 Spreek en handel dus volgens de onderwijzing van Jezus Christus, want daarnaar zult u geoordeeld worden. Wees u goed bewust van wat u doet en denkt!


Tapai pʉra pe' nai—kasi ye' pe rɨ ina pɨ' usauro'nɨsa' na'ne' kasa mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon uya ikupʉ, ina uya—“Ɨri ku'pai'nokon wakʉ pe itepe'pʉ e'to' pe,” ta, ta pʉra? To' eno'mato' esi mɨrɨ i'se to' e'to' pe rɨ. 	 Sommigen laten ons zeggen: Doe het kwade dan maar, opdat het goede daaruit voortkomt. Deze mensen verdienen het oordeel.


Takon non utɨ'pʉ tʉku'sen ya' tʉpo, Sises rɨ nɨrɨ si utɨkaa'pʉ, e'tane ama'ai rɨ nin itɨ'pʉ, eke pe ti'tui' pen. 	 Maar toen Zijn broers naar het feest waren vertrokken, ging Hij toch, zo onopvallend mogelijk.


Inke pʉra, tʉkanwa kon mɨrɨ awonsi'kɨ tʉkʉipʉnʉ kon tʉnɨnse to' utɨ'pʉ ipɨkɨrɨ. 	 Zij stapten uit de boot, lieten hun vader alleen achter en gingen met Jezus mee.


Pʉse rɨ sa'ne si kʉrɨ rɨ ko iye'menukasa' itekare usauro'sa' rʉ'pʉ ipɨ', “‘Umaimu ekamanin ennoko uya mɨrɨ arawɨrɨ, ɨye'ma konekanin pe awapiya,’ ta'pʉ rʉ'pʉ ipɨ'. 	 Ja, zelfs meer dan een profeet. Over hem werd geschreven: 'Let op! Ik stuur mijn boodschapper voor u uit. Hij zal baanbrekend werk voor u doen.' (A)


Mɨrɨ a'tai, tamu'kuru' tawon kon Roman soisaai amʉ', tepuru kon pokon pe esii'ma, mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' erasu ton uya Sises a'si'pʉ. To' uya auronpɨtʉ'pʉ, 	 De soldaten en tempeldienaars namen Jezus gevangen.


I'tu auya'nokon pʉra pe' nai ɨpun kon esi Kʉrai pʉ'kʉ pe'ne? Kʉrai pʉ'kʉ pe rɨken pe' te'sen tʉrʉ uya tʉtʉrawasooi pe ekuman ku'nin uri'san pʉ'kʉ pe iye'to' pe? Ikupʉ uya pen! 	 U kent Stefanas en zijn gezin wel. Zij waren de eersten in Achaje die gelovig werden en zetten zich volledig voor hun medegelovigen in.


Papa uya to' pana'tɨ'pʉ to' e'ne'pɨtʉ yau, to' enna'po namai' kin pe te'sen Era' piya', mɨrɨpan kon enna'po'pʉ tʉpata kon ya' tʉron nɨ awɨrɨ. 	 Maar zij gingen niet via Jeruzalem naar hun land terug. God had hen in een droom gewaarschuwd niet bij Herodes langs te gaan. Daarom kozen zij een andere weg.


Pʉsamoro esi ɨri pe iteseru usi'nʉnkan pe usewe'nɨto' yau, enta'nan pɨ' aya'kɨrɨ'nokon, mara rʉ'kwɨ rɨ to' ɨpiyɨ'to' pʉra rɨ—karimeru amʉ' pa'simanin nan tiwano' kon pe tʉuta're'tɨsan pe rɨ to' esi. Kapuru' tuna a'kɨron pen pe rɨ to' esi, a'setun nʉposi'manʉ; wʉi a'taino yʉi ton, iteperu pʉnon, mɨrɨ awonsi'kɨ ikuru'kasa'—asa' ite'kwa ima'tasa' pe to' esi. 	 Deze mensen bederven de feestelijke maaltijden die u met elkaar houdt. Het is hun alleen om eten en drinken begonnen. Zij schamen zich nergens voor en denken alleen maar aan zichzelf. Zij zijn als wolken die over dorstig land drijven, zonder regen te geven; Zij lijken op vruchtbomen die zelfs in de oogsttijd geen vruchten geven en daarom omgehakt worden; al het leven is er uit.


Ene isakon use'netu'kato' pe wapiyaro' ene kasa ika'sa' ya' to' uya iku'sa' esi'pʉ tʉusauro'sen pe iye'to' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ tapurɨpɨ'nin nan pen tʉ'kato' pe iya. 	 Het tweede beest kreeg zelfs macht om het standbeeld te laten leven, zodat het kon spreken en iedereen kon dwingen het te aanbidden. Wie dat niet deed, werd gedood.


Mɨrɨ yau, tu'ke raan'pu amʉ' esi'pʉ ka'tawon tau ina amʉrato' yau. 	 Er brandde in de bovenkamer, waar wij bij elkaar waren, een flink aantal olielampen.


Tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsentu'ke' pe e'nɨto' esi tanporo serɨ iporo e'nɨto' iyawɨrɨ te'san pona kan pe, kamo rɨ nɨrɨ Papa iwano' ton nɨrɨ Esuwerʉ amʉ' pona. 	 Gods vrede en goedheid zijn voor allen die volgens deze regel leven; zij zijn Gods eigen volk.


Ɨsipɨ' ɨwe'to' kon esi yau ɨsitonpa pe, anapai kuru pe' ɨwesi kon Papa uya tasa' pen awɨrɨ te'sen piya' to' uya iteseru aimenkato' pe wakʉ ton piya' ru'ku tase pʉra? 	 Volg voor de collecte voor de arme gelovigen de richtlijnen die ik de gemeenten van Galatië heb gegeven.


“Tikin nɨ nin si inennokonʉ e'nonkasa' esi'pʉ, imu rɨ nin si, ini'nʉnkanʉ. ‘Pʉse rɨ, umu nin si nama to' uya mɨrɨ,’ tai'ma nin si tanporon kon u'matʉ pe ennoko'pʉ iya. 	 Nu had hij alleen nog zijn zoon, zijn oogappel. Tenslotte stuurde hij hem, want hij dacht bij zichzelf: 'Voor mijn zoon zullen zij wel respect hebben.'


Mɨrɨ kupʉ'pʉ uya pana' pe to' e'to' pe tewan kon yau mɨrɨ awonsi'kɨ tikin nɨ tenai' tʉusi'nʉnkai' to' e'to' pe, tanporo, iye'to' awɨrɨ, eke pe kuru rɨ ito'ka'nʉ'nin pe e'nɨto' epoto' pe to' uya ama'aino Papa eseru i'tunin pe to' e'to' pe, Kʉrai si. 	 Ik bid God dat u bemoedigd zult worden en door sterke liefde aan elkaar verbonden blijft. En dat u de rijke ervaring zult hebben van het kennen van Christus. Want Gods geheim, dat Hij nu tenslotte heeft bekendgemaakt, is Christus Zelf.


Sises uya tanporo serɨ ton ekama'pʉ ka'pon amʉ' anpisin ton pɨ' panton yai; ɨ'rɨ ke rɨ panton yai pʉra to' auro'ka iya pʉra iye'pɨtʉ'pʉ. 	 Telkens als Jezus de mensen toesprak, vertelde Hij gelijkenissen, dat zijn verhalen met een diepere betekenis. Hij gebruikte voortdurend voorbeelden om duidelijk te maken wat Hij bedoelde.


Serɨ pɨ' ɨsenuminkase'na itekare ekamai' enno'sa' kon mɨrɨ awonsi'kɨ so'si epuru ton amʉra'pʉ. 	 De apostelen en leiders kwamen in een speciale vergadering bijeen om deze kwestie te bespreken.


Kwin, wʉi enu uye'to' kamisi winon e'mʉ'sa'kato' oton eseru aimenka weyu a'tai serɨ a'taino kon pokon pe to' eno'ma pe; apʉne pʉra iye'sa' wenai non u'matʉ apai Saraman pu'ketʉ etase'na. Serɨ pe eke Saraman entaino man serɨ yau. 	 Op de dag van het grote oordeel zal de koningin van Scheba tegelijk met de mannen van deze tijd levend worden en hen veroordelen. Want zij maakte een lange, moeilijke reis om zelf de wijsheid van Salomo te horen. Maar let op! Ik ben meer dan Salomo!


Ɨ'rɨ rɨ kʉsatʉu; ɨpʉrataai kon yen nɨ, apaikii kon nɨ, asapatooi kon nɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ asanta tawon kon pɨ', ‘Miyarɨ,’ ta'pʉ auya'nokon si'kɨrɨ rɨ kereutatʉu. 	 Neem geen geld mee, geen tas en zelfs geen extra schoenen. Ga recht op je doel af.


mɨrɨ si, ɨmɨrɨ'nokon mɨrɨ awonsi'kɨ urɨ uya apurɨto' winɨ epori'mapɨ'nɨto' pe asa' ipɨ'. 	 Of kan ik het beter zo zeggen: Ik wil graag dat u en ik door elkaars geloof bemoedigd zullen worden.


Aiko sɨ, ka'pon. Ɨnʉ' ɨmɨrɨ Papa Maimu ei'pɨtʉ pa? “Inkaa'pʉ uya pe' ta mɨrɨ tʉka'nin nʉ'pʉ pɨ', ‘Ɨ'rɨto' pe uka'sa' auya se kasa?’” ta? 	 Hoe durft u zo tegen God te spreken? Het maaksel zegt toch ook niet tegen zijn maker: "Waarom hebt u mij zo gemaakt?"


apʉne pʉra tanporo ɨmɨrɨ'nokon ipokon pe iyenasa' kon ɨyepa'taisima kon yau Kʉrai ya' epontɨsa' mɨrɨ Kʉrai ke. 	 Door de doop in Christus bent u één met Hem geworden; u bent als het ware omhuld door Hem.


Mɨrɨ a'tai, tanporo Kerasa nono pon kon uya Sises ennoko'pʉ tʉpiyapai'nokon, apʉne pʉra enari'ke' pe tenasa' kon pɨ'. Mɨrɨpan ekanwa'tɨsa' utɨ'pʉ. 	 De mensen vroegen Jezus weg te gaan en hen met rust te laten. Dus ging Hij weer in de boot en voer terug naar de overkant van het meer.


Sises uya serɨ panton ekama'pʉ, e'tane to' uya ito'ka'nʉkʉ pʉra iyesi'pʉ ɨ'rɨ ton pɨ' isaurokʉ tukai'. 	 Zij begrepen niet wat Jezus met deze beeldspraak bedoelde. Daarom legde Hij het hun uit.


Sises pokon pe kanan tamʉrasa' kon a'tai, to' uya ekama'po'pʉ, “Ina epuru, serɨ a'tai pe' urɨ'nokon Esuwerʉ amʉ' e'to' itesa' pe na'po auya serɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 Terwijl zij zo bij elkaar waren, vroegen zij Hem: "Here, gaat U nu van Israël weer een vrij land maken, met een eigen koning?"


Sises usemo'ka'pʉ emiya'pokena' pe. Papa mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' enu yau kuru rɨ iyesi'pʉ. 	 Hoe ouder Jezus werd, hoe meer wijsheid Hij kreeg. Hij stond in de gunst bij God en de mensen.


Tʉwɨnɨ pɨ' e'kamanɨsa' eta'pʉ Saarʉ uya. Wʉi nai, ewarupɨ nau nɨrɨ mʉra'ta nau Saarʉ enupɨkɨrɨ to' esi'pʉ, iwɨto' pe tʉuya'nokon e'tane, to' uya iwɨnɨ'pʉ pen. 	 Dag en nacht bewaakten zij de poorten van de stad om hem te vermoorden. Maar Saulus hoorde van hun plannen.


I'naino pe kuru rɨ Papa pe te'sen, e'tane Papa kaisa rɨ esi i'se iyesi'pʉ pen, ta'sisen pe, 	 Die, hoewel Hij God was, Zich niet heeft vastgeklampt aan Zijn goddelijke rechten.


Ka'pon amʉ' Ninipa pon kon e'mʉ'sa'kato' oton eseru aimenka weyu a'tai serɨ a'taino kon pokon pe to' eno'ma pe; apʉne pʉra to' era'tɨ'pʉ tʉmakooi kon apai Isona uya itekare ekama pɨ'. Serɨ pe eke Isona entaino man serɨ yau. 	 Op die dag zullen de mannen van Ninevé ook levend worden en dit volk veroordelen. Want zij luisterden naar de waarschuwingen van Jona en keerden zich af van het kwaad. Maar Ik ben meer dan Jona!


mɨrɨpan kon epa'kato' oton tʉuruwasii kon apai: kamoro wakʉ ku'nin nʉ'san e'mʉ'sa'kato' oton tʉuko'manto' kon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro ɨri ku'nin nʉ'san e'mʉ'sa'kato' oton teno'mato' kon ya'. 	 Dan zullen zij uit hun graf opstaan en wie het goede hebben gedaan, zullen leven. Maar wie het slechte hebben gedaan, zullen veroordeeld worden.


Isa'pa pata po, Sises apurɨnin uri'san esi'pʉ, Tapi'ta itese'. Itese' esi'pʉ Kiri' maimu yau Tarʉ'kas, “usari” ta e'kwa pe. Tɨwɨrɨ rɨ wakʉ ku'nin pe iye'pɨtʉ'pʉ, entu'manin nan nɨ pika'tɨ pɨ'. 	 In de stad Joppe woonde een volgelinge van Jezus, die Tabitha heette (in het Grieks Dorcas). Deze vrouw deed heel veel goeds, in het bijzonder voor de armen.


Soisa amʉ' epuru uya eikʉ'pʉ, “Uyepuru, uiwʉ' ta' ɨuyepʉ pokena' pen nɨ urɨ. Amaimu rɨken itʉkɨ; mɨrɨ a'tai, upoitorʉ usepi'tɨto' pe. 	 "Nee, nee", antwoordde de officier. "U hoeft niet bij mij thuis te komen. Daar ben ik niet goed genoeg voor. U kunt gewoon hier blijven. Als U zegt dat mijn knecht beter moet worden, wòrdt hij beter.


To' enupɨkɨrɨ Paarʉ esi koro'tau A'tens po, ipan pe rɨ ekamʉra iye'kupʉ'pʉ ika'sa' ton ɨpʉreman nɨto' ton ipɨ' ene tʉuya a'tai mɨrɨ pata yau. 	 Terwijl Paulus in Athene op hen wachtte, viel het hem op dat er overal in de stad beelden van allerlei goden stonden; dat stoorde hem.


Warawo' pe entunʉ'to' iya oton, imʉre mese'tɨi' Sises tukai', apʉne pʉra tʉtonpa ton pika'tɨto' iya oton pe iyesi pɨ' to' makooi apai,” ta'pʉ iya. 	 Zij is in verwachting door de Heilige Geest. Zij zal een zoon krijgen, die u Jezus moet noemen. Dat betekent 'God redt'.


“Mɨrɨ a'tai si, ka'pon amʉ' uya Ka'pon, Papa winon uyepʉ ento' oton mɨrɨ kapuru' yau eke tʉmeruntɨrʉ ke mɨrɨ awonsi'kɨ a'kwa yau, 	 Dan zal iedereen Mij zien komen in de wolken, met veel macht en schittering.


Uya'kwarʉ esi pori' pe kuru tʉpika'tɨnin Papa pɨ'. 	 Ik kan mijn blijdschap niet op!


Utonpa ton nʉ'kwɨ, mɨrɨ wenai i'tutɨ': Tɨwɨ tanporon kon ka'pon amʉ' nesii inke pʉra etanin nan pe, tɨnɨn pɨ' tʉusauro'san pe, mɨrɨ awonsi'kɨ tɨnɨn pɨ' tʉusakorotasan pe, 	 Beste broeders, vergeet niet dat het goed is om veel te luisteren, weinig te zeggen en niet snel kwaad te worden;


“Mɨrɨ pɨ' kɨsewankamatʉu, ‘Ɨ'rɨ kuru ɨ'to' pe?’ mɨrɨ pe pʉra, ‘Ɨ'rɨ kuru ensito' pe?’ mɨrɨ pe pʉra, ‘Ɨ'rɨ kuru e'to' pe upon kon pe?’ tukai'. 	 Maak u dus geen zorgen over wat u zult eten of aantrekken.


Utonpa, a'sisa' pe te'sen Aresta'kos miyarɨ ta pɨ' man ɨpɨ'nokon, mɨrɨ awonsi'kɨ Ma', Panapas e'se uya nɨrɨ. (Ipɨ' ayauro'kato' kon epokaa'pʉ auya'nokon; ɨpiya'nokon iye'sa' yau, mereutanʉ'tʉi'.) 	 U moet de hartelijke groeten hebben van Aristarchus, mijn medegevangene, en van Markus, de neef van Barnabas. Ik heb u al eerder gevraagd om als Markus naar u toekomt, hem met open armen te ontvangen.


Sises uya Satu'si amʉ' maimu'kasa' tense, Pari'si amʉ' amʉra'pʉ. 	 Behalve de Farizeeërs. Want toen zij hoorden dat Hij de Sadduceeërs de mond had gesnoerd, kwamen zij met een nieuwe strikvraag.


Iya'kwarʉ yawon pen ka'pon uya Papa A'kwarʉ winɨ teposen eporo pʉra rɨ iyesi, apʉne pʉra iya'kwarʉ pʉra rɨ iyesi ipona, mɨrɨ ton to'ka'nʉkʉ iya pʉra rɨ iyesi, apʉne pʉra Iya'kwarʉ yau rɨken ti'tusen pe iyesi. 	 Een lichaam bestaat niet uit één enkel deel, maar uit vele delen.


Tepi' uya tʉmɨrɨ pe rɨ ‘uyepuru’ tukai' esakʉ, nai kasa ken ipa rʉ'pʉ pe iyesi nesii'no?” ta'pʉ iya. Anpisin ton Sises etanin nan esi'pʉ pori' pe. 	 Als David Hem zijn Here noemt, hoe kan de Christus dan zijn zoon zijn?" Heel veel mensen stonden geboeid naar Hem te luisteren.


“Tanporo rɨ pe' serɨ ton menyatʉu? I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, tikin nɨ rɨ tɨ' e'nonkato' oton pen nɨ mɨrɨ ɨsipʉro'po; tanporon nɨ uta'po'to' oton,” ta'pʉ iya. 	 Jezus zei tegen hen: "Al deze gebouwen zullen worden verwoest. Er zal geen steen op de andere blijven."


Ɨmenukasa' uya 'nokon man enari'mʉra tʉron nɨ ton pɨ'ne, ɨyemiya'pontɨkapʉ kon pe rɨ kanan, Papa uya wakʉ nonkasa' pɨ' rɨ urepa pe, 	 Maar een van de redenen waarom ik zo vrij ben geweest u bepaalde dingen te schrijven, is dat ik het nodig vond uw geheugen op te frissen. Dat kon ik doen dank zij de genade, die God mij heeft gegeven.


Pi'ta uya ta'pʉ ipɨ', “Eniyas, serɨ pe Sises uya ɨyepi'tɨ. E'mʉ'sa'ka', ɨye'kwe' e'mepɨ'kɨ,” ta'pʉ iya. Mɨrɨ a'tai rɨ, Eniyas e'mʉ'sa'ka'pʉ. 	 Petrus zei tegen hem: "Jezus Christus geneest u, Aeneas. Kom uit uw bed en maak het zelf op."


“Serɨ serɨ to' pokon pe ekonekato' mɨrɨ tʉpo, ta Itepuru uya. Main uiwano' emaika uya to' ewan ya', to' usenuminkato' pɨ' imenuka uya.” 	 "Het volk van Israël heeft zich niet aan het verbond gehouden", zei Hij, "maar Ik zal een nieuw verbond met hen sluiten: Ik zal mijn wetten in hun gedachten leggen en in hun hart schrijven."


I'napairon ekama uya ɨpɨ'; moine pe iwa ɨwesi a'tai, ɨiwano' pe rɨ ɨyepontɨpɨtʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ɨutɨpɨtʉ'pʉ i'se ɨwe'to' ya'; e'tane ɨukɨɨi'pansa' a'tai, ɨyemiyatʉ ton ɨnka auya mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon uya nin si ɨpontɨ mɨrɨ, mɨrɨpan uya ayarɨ itɨpai ɨwe'to' pen nɨ ya',” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 "Luister, toen je jong was, maakte je je eigen plannen en ging waarheen je wilde. Maar als je ouder wordt, zul je niet meer zo vrij zijn. Anderen zullen plannen voor je maken en je brengen waar je niet wilt."


upika'tɨ'pʉ iya 'nokon, ipokena' ku'sa' wenai pen, e'tane ɨsentu'ke' pe tesi wenai. Upika'tɨ'pʉ iya 'nokon entuka'nɨ pe kanan e'nɨ ekorʉka winɨ mɨrɨ awonsi'kɨ emenna' pe Wakʉ A'kwarʉ winɨ ekonekan ke, 	 Niet omdat wij het hadden verdiend, maar omdat Hij met ontferming over ons bewogen was en medelijden met ons had. Hij heeft onze zonden afgewassen, ons nieuw leven gegeven en ons vernieuwd door de Heilige Geest,


Mɨrɨ ken pe' si wakʉ pe te'sen ena'pʉ mɨrɨ upona uma'tan nɨto' pe? Kane ku! E'tane makoi e'to'ka'nʉ'to' pe makoi pe, uma'tan nɨto' ku'sa' iya uyau wakʉ pe te'sen poro rɨ, main uya apiyontɨn nɨto' poro makoi enato' pe ti'tusen pe ɨri pe kuru rɨ. 	 Heeft het goede dan mijn dood veroorzaakt? Geen sprake van! De zonde heeft iets goeds gebruikt om mij de dood in te jagen. Daaruit blijkt haar ware aard.


“Urepatɨ' mɨrɨ ku'nin ke. Mɨrɨ a'tai, tanporo uyemiyatʉ tʉto' uya ton ipona uya, Wakʉ A'kwarʉ epoto' pe,” ta'pʉ iya. 	 "Geef mij die macht ook, dan kan iedereen de Heilige Geest ontvangen als ik mijn handen op hem leg."


Mɨrɨpan kuu'pʉ ipoitorʉ ton uya, tanporon kon ereutapɨtʉ'pʉ. 	 De discipelen deden wat Hij had gezegd.


Serɨ ta tʉpo, iye'sekunka'pʉ tanporon kon pokon pe iyɨpʉrema'pʉ. 	 Toen hij uitgesproken was, knielde Paulus samen met hen allen neer en bad.


“Kin amʉ' non pon kon ɨri pe iya'kɨrɨ iyekumasa' kon mɨrɨ awonsi'kɨ iya'kɨrɨ iye'sa' kon wakʉ ton kuru rɨ itapuruui ton pɨkɨrɨ ukaranto' oton tʉuta'kwarʉkai', to' ukaranto' oton ipan pe pata wenai iyepo'tɨ kɨrɨsin ene tʉuya'nokon a'tai. 	 Als de koningen van de aarde, die ontucht met haar hebben bedreven en van haar luxe hebben genoten, haar zien branden, zullen zij huilen en jammeren.


“Tɨwɨ nesii,” ta'pʉ Sises uya. “Inenkurunpa'pʉ mɨrɨ po'piyun uwu'na'tɨ weyu iwano' pe, tasa' iya rʉ'pʉ. 	 "Laat haar toch begaan", zei Jezus. "Zij heeft dit gedaan als voorbereiding op mijn begrafenis.


“Ui'kiyari esi, uyenno'nin nʉ'pʉ maimu awɨrɨ e'to' pe iyesi, mɨrɨ awonsi'kɨ itʉrawasooi i'ma'kato' uya pe iyesi intʉrʉ'pʉ iku'to' pe uya. 	 Jezus antwoordde: "Mijn voeding is het doen van de wil van God, Die Mij gezonden heeft, en het volbrengen van Zijn werk.


“Mɨrɨ pɨ' Papa e'to' esa' wannɨ pe emo'kato' oton ɨpiyapai'nokon, mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe epetanʉ'nin nan ena' iye'tʉto' oton. 	 Wat Ik wil zeggen, is dit: God zal Zijn Koninkrijk bij u weghalen en het geven aan een volk dat Hem geeft wat Hem toekomt.


Mɨrɨpan kon utɨ'pʉ to' pɨ' ɨri pe rɨ ina e'sa' man tase'na. Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas enpa'ka'pʉ to' uya pariki'si tapai, mɨrɨpan kon pɨ', “Entantɨ',” ta'pʉ to' uya. 	 Zij gingen naar de gevangenis en boden Paulus en Silas hun verontschuldigingen aan. Daarna leidden zij hen de gevangenis uit en vroegen hun dringend de stad te verlaten.


Utonpa kon uya entakasa' karimeru mʉre mʉnʉ ke mɨrɨ awonsi'kɨ i'napairon to' nekamanʉ ke, mɨrɨpan kon uya tʉuko'manto' kon tʉrʉ'pʉ tʉusi'nʉmai' pʉra tʉuma'tato' kon pe. 	 Onze broeders hebben hem overwonnen, doordat het Lam Zijn bloed voor hen gegeven heeft en doordat zij daar in hun spreken van hebben getuigd. Zij waren bereid hun leven ervoor te geven.


Ka'pon esi i'nʉnkena' pe karimeru entai. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Sapa' a'tai ka'pon pika'tɨsa' esi Main awɨrɨ e'nɨ pe rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Is een mens niet veel meer waard dan een schaap? Het is dus toegestaan op de sabbat goed te doen."


Mɨrɨ a'tai, Sises utɨ'pʉ a'nai' e'kwa nawɨrɨ Sapa' a'tai. Ipoitorʉ ton esi'pʉ iwan pe, mɨrɨpan kon e'sara'tɨ'pʉ a'nai' e'suruupɨ'sa' i'kwɨ'pɨtʉ pɨ', mɨrɨpan kon uya ɨku'pʉ. 	 In die tijd wandelde Jezus eens op een sabbat (a) met Zijn discipelen door de korenvelden. De discipelen kregen honger, plukten wat aren af en aten de graankorrels op.


E'tane esa' wannɨ pe e'nɨto' yau te'ton kon tasa' kon nʉ'san eno'mato' iya oton ewarupɨ ya', ukaran nɨto' oton, ɨ e'kɨtɨtɨi'mato' oton ya',” ta'pʉ iya. 	 Maar vele Joden zullen in de diepste duisternis worden gegooid. Daar zullen zij vergaan van wroeging en verdriet. En het Koninkrijk was nog wel voor hen bestemd!"


urɨ to' yau, ɨmɨrɨ nɨrɨ uyau. To' ekonekato' pe wakʉ pe tikin nan nɨ yau, uyenno'sa' auya tukai' orʉ pon kon uya i'tuto' pe, to' i'nʉnkasa' uya, ui'nʉnkasa' auya na'ne' kasa. 	 Doordat Ik in hen ben en U in Mij bent, zullen zij een volmaakte eenheid zijn. Dan zal de wereld erkennen dat U Mij gestuurd hebt en dat U net zoveel van hen houdt als van Mij.


Kane, ka'pon esi mɨrɨ Esuwerʉ pe kuru tʉyau kʉrɨ rɨ pe tesi yau; mɨrɨ awonsi'kɨ un pi'pɨ puturʉka esi tepe' ke rɨ ewan wannɨ ma'kʉʉi'tɨ kasa, iya'kwarʉ winɨ, iye'menukasa' main na'ne' awɨron pen nɨ. Pʉse rɨ waraino ka'pon apurɨpɨ'to' esi mɨrɨ ka'pon winɨpaino pen, e'tane Papa winɨpaino pe. 	 Het gaat er niet om of u lichamelijk besneden bent, maar of uw hart en gedachten voor God geopend zijn. Iedereen die zo'n levensverandering heeft ondergaan, krijgt zijn eer van God, niet van mensen.


“Tu'ke pʉra rɨ esii'ma, enari'ke' pe pʉra e'tɨ', apʉne pʉra ɨkʉipʉnʉ kon man pori' pe itesa' pe rɨ marɨ ɨwesi kon pa ɨrepa kon tʉuya pɨ'. 	 Wees niet bang, al vormen jullie maar een klein groepje. Want jullie Vader is zo goed geweest Zijn koninkrijk voor je open te stellen.


Serɨ ta uya nin si ɨpɨ'nokon, ta uya kuru rɨ Itepuru yau ɨpɨ'nokon, kɨko'mantʉu serɨ enta' itekare apurɨnin nan pen, iwotori'pɨ pʉra tʉusenuminkato' kon yau te'san kasa. 	 Laat ik dit zeggen, en ik spreek namens de Here: Leef niet langer als mensen die Gods wil niet kennen, want die zijn verblind en verward.


“Pʉse rɨ Mosi', Esuwerʉ amʉ' auro'kanin nʉ'pʉ, ‘Papa uya pu'kena' anʉnto' oton ɨ'koro'tapai'nokon uwaraino,’ tawon nʉ'pʉ. 	 Deze Mozes zei tegen onze voorouders: 'God zal u een profeet geven als ik, iemand uit uw eigen volk'. (A)


To' uya pʉrata pun nee'pʉ, mɨrɨpan kon ekama'po'pʉ iya, “Ɨnʉ' nai ipɨ'? Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' ese' nai ipɨ'?” ta'pʉ iya. “Sisa,” ta'pʉ to' uya. 	 Dat deden zij. "Van wie is het portret dat hier-op staat?" vroeg Hij, "en het opschrift?" "Van de keizer", antwoordden zij.


Mɨrɨ pata'pʉ pe, inke pʉra Meri ekoneka'pʉ tʉutɨto' pe i'kʉrʉ po te'sen pata Isutiya pon ya'. 	 Kort daarop reisde Maria zo vlug zij kon naar het bergland van Judea om Elisabeth te bezoeken.


8 pe wʉi pata'pʉ pe iwa rɨ serɨ ta iya tʉpo, Pi'ta, Isaan, mɨrɨ awonsi'kɨ Isens arɨ'pʉ iya ta'kɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ wʉ' pona to' enuku'pʉ ɨpʉremai'. 	 Acht dagen later nam Hij Petrus, Jakobus en Johannes mee de berg op om te bidden.


Iso'saya esi'pʉ Ise'konaya mɨrɨ awonsi'kɨ iyakon non kʉipʉnʉ pe. To' eyaton non uya Esuwerʉ amʉ' a'sisa' arɨ a'tai'ne Paperan pona. 	 Josia was de vader van Jechonia en zijn broers, die geboren werden in de tijd van de verbanning naar Babel.


Saiman Pi'ta ekanwa'tɨsa' uya nin si punwe pi'sikʉ'pʉ mɨrɨ makʉi'. Tu'ke rɨ, 153 kaisa rɨ eke ton moro' amʉ' esi'pʉ, e'tane punwe ekaraka pʉra rɨ iyesi'pʉ. 	 Simon Petrus ging al en trok het volle net op de oever. Er zaten 153 vissen in en toch was het net niet gescheurd.


To' ɨ'kwɨrɨ'sa' a'tai, to' e'te'ka'pʉ Kenesare' airɨ. 	 Zij legden aan in Gennésareth. Het nieuws dat Jezus er was, ging als een lopend vuurtje door het hele gebied, want Hij was herkend door enkele mannen die op de oever stonden. Van alle kanten werden er zieken bij Hem gebracht.


I'nairɨ rɨ iyesi tʉron kon uya Kʉrai ekareei ekama tɨkɨnta kon pe mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusakorota kon pe, e'tane tʉron kon uya ekama wakʉ pe kuru nin iteseru esii'ma. 	 Sommigen hier maken het goede nieuws over Jezus Christus bekend omdat zij jaloers zijn op de manier waarop God mij hier heeft gebruikt. Gelukkig zijn er ook anderen die het met de juiste motieven doen.


Imaimu ko'manʉkʉ auya'nokon pʉra nɨrɨ iyesi ɨyewan kon yau, apʉne pʉra inennoko'pʉ apurɨ auya'nokon pʉra iyesi ke. 	 Wat de Vader zegt, bereikt u niet werkelijk. Want u gelooft Mij niet, hoewel Ik door Hem gestuurd ben.


Eikʉ'pʉ iya, “Ipoken pʉra iyesi mʉre amʉ' yu pʉreti eno'ma to' ikʉn non pero amʉ' ena',” ta'pʉ iya. 	 "Het is niet goed het brood van de kinderen af te nemen en aan de honden te geven", zei Hij.


To' ekama'po'pʉ iya, ɨ'rɨ a'kʉra' kuru tʉmu uto'pamʉ'pʉ tukai', mɨrɨpan kon uya, “Ko'mamiyau, 1 a'kʉra' ko'mamʉ pe iye'kɨɨi'mato' ereuta'pʉ,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 Hij vroeg hun wanneer de jongen genezen was. "Gistermiddag om één uur was de koorts ineens weg", antwoordden zij.


Tikin nɨ tanporo to' e'to' pe, Papai, ɨmɨrɨ esi na'ne' kasa uyau, urɨ nɨrɨ ayau. To' nɨrɨ e'to' pe tikin nɨ nɨrɨ uyau'nokon, orʉ pon kon uya apurɨto' pe uyenno'sa' auya tukai'. 	 Ik vraag U, Vader, of zij net zo één mogen zijn als U en Ik. U bent in Mij en Ik ben in U. Laat hen ook zo in Ons zijn. Dan zal de wereld geloven dat U Mij gestuurd hebt.


Awanakʉi' kuru, tanporo use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton ekoneka'pʉ Sises uma'tato' pe iku'to' tʉuya'nokon pɨ'. 	 Vroeg in de morgen kwam de hele Hoge Raad weer bijeen om te bespreken hoe de Romeinse overheid overgehaald kon worden Jezus ter dood te brengen.


Ewarupɨ uye'sa' pe rɨ, to' tonpa ton uya Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas ennoko'pʉ Pereya pata pona. Pereya pata eposa' tʉuya'nokon a'tai, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas pokon utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ta'. 	 Zodra het donker was, brachten de christenen Paulus en Silas vlug de stad uit en zeiden dat zij naar Berea moesten gaan.


To' uya nɨrɨ i'tu Si'tipʉn, itekare ekamanin pe te'sen mʉnʉ utɨ a'tai, e'mʉ'sa'kasa' esi'pʉ mɨrɨ yau iwɨtɨ' rɨ ta pe iwɨnin nan pon esa' pe esi'pʉ,’ ta'pʉ uya Itepuru pɨ'. 	 Ik stemde ermee in en paste zelfs op de kleren van zijn moordenaars.'


Ɨ'rɨ pe iyesi Papa uya anʉnsa' pe iyesi yau kota'man nɨto' enpoikato' pe tʉuya mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmeruntɨrʉ usi'tuto' pe, uya imoronka tʉuseta'kai' pʉra kota'man nɨto' ton ipɨ'—iyekonekasa' kon tʉuma'tato' kon pe? 	 Wel, als God uiting wil geven aan Zijn toorn en als Hij wil laten zien hoe groot Zijn kracht is, wat dan nog? Heeft Hij niet lang genoeg geduld gehad met de mensen, die straf verdienden en rijp waren voor de ondergang?


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨnʉ' rɨ tʉpata'se' mɨrɨ pe pʉra tʉno'pʉ mɨrɨ pe pʉra takon non mɨrɨ pe pʉra tʉsanon mɨrɨ pe pʉra tʉmunkɨ ton nɨnnin nʉ'pʉ Papa e'to' esa' wannɨ pe wenai, 	 "Ja", antwoordde Jezus. "En wie huis, vrouw, broers, ouders of kinderen verlaat ter wille van het Koninkrijk van God,


To' uya imaimu eikʉ'pʉ tai'ma ipɨ', “Makoi yau ɨyentu'pʉ! Nai kasa rʉ'kwɨ ina enupa i'se ɨwesi!” ta'pʉ to' uya. Mɨrɨ tʉpo, to' uya enpa'ka'pʉ usenupan nɨto' iwʉ' tapai. 	 De leiders werden kwaad en zeiden: "U bent zelf een zondaar! U moet niet denken dat u ons de les kunt lezen!" En zij joegen hem weg.


Mɨrɨ rɨ suntaaka e'sara'tɨ a'tai, asa'ron kon Sises poitorʉ ton utɨ esi'pʉ, eke iwa pata Emeyas tato' ka'pon amʉ' uya ya'. Serɨ pata esi'pʉ 7 mayirʉ e'to' airɨ rɨ Surusiran poi. 	 Diezelfde dag waren twee van Jezus' discipelen op weg naar het dorp Emmaüs, tien kilometer buiten Jeruzalem.


“E'tane ipoken pʉra ɨwe'to' kon eposa' uya man: Wapiya ɨsi'nʉnkena' pe ɨwesi'pʉ kon kasa pʉra me'atʉi'. 	 Toch heb Ik één ding op u tegen. U houdt niet meer zoveel van Mij als in het begin.


tʉmaimu anin nan ennoko'pʉ iya tʉrawɨrɨ. Mɨrɨpan kon utɨ'pʉ eke iwa Sameriya pon pata pona ite'ma ta' ekonekase'na, 	 Op een dag stuurde Hij enkele mannen vooruit naar een Samaritaans dorp om onderdak voor Hem te zoeken.


Pata uko'mansa' a'tai, ka'pon amʉ' uya tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' makoi a'kwarʉ yen ton pe te'san nee'pʉ Sises piya'. Se kasa rɨ tʉusauro'se makoi a'kwarʉ ton ennoko'pʉ iya, tanporo rɨ takuru'kena' nan epi'tɨ'pʉ iya. 	 's Avonds werden verscheidene mensen bij Jezus gebracht, die boze geesten hadden. Hij hoefde maar één woord te spreken en de boze geesten gingen uit de mensen weg. Ieder die ziek was, werd genezen.


Anta ke ekama auya yau, “Sises esi Epuru wannɨ,” tukai', mɨrɨ awonsi'kɨ apurɨi'ma ɨyewan yau Papa uya i'mʉ'sa'ka'pʉ iyeri'sa' apai, ɨyepika'tɨ rɨ. 	 Want als u zegt dat Jezus Christus uw Heer is en als u met uw hele hart gelooft dat God Hem uit de dood heeft opgewekt, zult u gered worden.


Serɨ tawon uya rɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton kupʉ'pʉ miyarɨ rɨ ɨnwɨpai; Main nɨken Sapa' pɨ' enupanin i'kwɨ'sa' iya pen, e'tane Papa esi tʉkʉipʉnʉ pe kuru tasa' iya pɨ', serɨ winɨ si Papa kaisarɨ rɨ iye'ku'sa' pɨ'. 	 Omdat Hij dat gezegd had, wilden zij Hem doden. Hij had niet alleen iets gedaan wat volgens hen op de sabbat niet mocht; Hij had nu ook nog God Zijn eigen Vader genoemd. Daarmee beweerde Hij dus aan God gelijk te zijn.


Pi'ta uya Sises ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ ta e'kwa pe serɨ panton esi?” ta'pʉ iya. 	 Petrus vroeg Jezus wat Hij nu precies bedoelde met dat slecht worden door woorden en gedachten.


Esa' wannɨ ton epantakapɨ'sa' yau, tiwano' pe rɨ ɨsewa'nomai' to' uko'mamʉ pen nɨ mɨrɨ. 	 "Hoe kan de duivel zichzelf nu wegjagen? Een land waar burgeroorlog is, heeft geen macht.


“‘Serɨ tʉpo, enna'poto' oton Tepi' iwʉ' rʉ'pʉ uta'mo'kasa' konekase'na, mɨrɨpan a'motasa' amɨ uya emenna' pe, inna'po uya pena iyesi'pʉ kasa. 	 'Ik zal terugkeren om het vervallen huis van David te herbouwen. Op de plaats van de ruïne zal Ik een nieuw gebouw neerzetten,


Papa uya eke pe kuru ikupʉ'pʉ, mɨrɨpan ereutanʉ'sa' iya tenwo'netʉ winɨ, mɨrɨpan uya apiyo'ma'pʉ ta'kwarʉ enno'to' pe iya tʉpoitorʉ ton pona, tʉusaurokʉ'pʉ awɨrɨ rɨ. Sises uya si eke pe kuru rɨ ina repasa' Wakʉ A'kwarʉ ke menyatʉi'ne' mɨrɨ awonsi'kɨ metayatʉi'ne'. 	 Hij heeft Hem toen de ereplaats aan Zijn rechterhand gegeven. Zoals beloofd gaf God Hem ook de Heilige Geest en Jezus heeft de Heilige Geest uitgestort; en dat ziet en hoort u nu.


Ka'pon, Papa winon, uye'sa' tʉmakooikenan kon warinpase'na mɨrɨ awonsi'kɨ to' pika'tɨse'na,” ta'pʉ iya. 	 Nu bent u echt een zoon van Abraham. Ik ben gekomen om afgedwaalde mensen te zoeken en te redden."


Mɨrɨ si'kɨrɨ rɨ Sises epiya'tɨ'pʉ itekare ekama pɨ', “Era'tɨtɨ' amakooi kon apai, apʉne pʉra Papa e'to' esa' wannɨ pe man a'ko pe!” ta'pʉ iya. 	 Van toen af begon Jezus de mensen in het openbaar toe te spreken. "U moet zich bekeren", zei Hij, "want het Koninkrijk van de hemelen is dichtbij."


Serɨ pata'pʉ pe, Sises enna'po'pʉ parau ku'pɨri Kiyarari (parau ku'pɨri Taipiriyas tato' rɨ marɨ) ratoi pona. 	 Daarna ging Jezus naar de andere kant van het Meer van Galilea.


Apʉne pʉra ɨnʉ' rɨ kʉrɨ tʉuko'manto' ɨnnonkapai pʉra na'ne' uya tʉuko'manto' rɨ nonka mɨrɨ, e'tane ɨnʉ' rɨ tʉuko'manto' nonka pɨ' na'ne' upɨkɨrɨ mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ itekare pɨkɨrɨ uya inonka pen mɨrɨ. 	 Wie voor zichzelf wil leven, zal zijn leven verliezen. Maar wie zijn leven opgeeft voor Mij en voor Gods plan, behoudt het.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Ukʉipʉnʉ esi te'tʉrawasomasen inke rɨ; urɨ nɨrɨ e'tʉrawasomato' pe iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Maar Jezus verdedigde Zich met de woorden: "Mijn Vader werkt voortdurend en Ik dus ook."


Eparankanin uya tʉnku'ton ekamasa' esi'pʉ to' pɨ', “Kʉrɨ sa'su'kayai'ne' si kʉrɨ rɨ, ma'sitʉi', matʉi' terasu ke,” tasa' esi'pʉ. 	 Judas had met hen afgesproken dat hij Jezus, volgens het gebruik, met een kus zou begroeten. Daaraan konden zij zien wie zij gevangen moesten nemen. "Laat Hem niet ontsnappen", had hij gezegd.


Ite'matai tʉuye'se, itekare ke ipoitorʉ ton uya eporo'pʉ. “Ɨmu uto'pan nɨ pɨ' rɨ man!” ta'pʉ to' uya. 	 Zijn bedienden kwamen hem tegemoet. "Uw zoon is al weer beter!" vertelden zij hem.


Isose' upakasa' uya nin si, Meri mari'ma'pʉ mɨrɨ, Itepuru inserʉʉi uya tauro'ka'pʉ awɨrɨ, mɨrɨpan uya arɨ'pʉ tiwʉ' ta', 	 Daarna werd Jozef wakker.


Ta'pʉ iya Sises pɨ', “Uyepuru, umu pɨ' ɨsentu'makɨ. Yai itɨpɨtʉ, ipan pe iyekota'ma. Apo' ya', tuna ka' rɨ ita'mo'kapɨ'pɨtʉ. 	 "Here", zei hij smekend en viel voor Hem op de knieën. "Heb medelijden met mijn zoon. Hij lijdt aan vallende ziekte. Het is heel erg met hem. Hij valt vaak in het vuur en in het water.


Enno'sa' kon utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' Konsʉrʉʉi ton piyapai. Pori' pe to' esi'pʉ, apʉne pʉra Papa pona wakʉ pe rɨ iyesi pɨ' to' ekota'ma Sises ese' wenai. 	 Blij verlieten de apostelen de rechtszaal. God had hun het voorrecht gegeven terwille van Jezus slecht behandeld te worden.


“Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ' esi mɨrɨ Mosi' pata'pʉ akan pe. 	 "De godsdienstleraars en de Farizeeërs moeten de wet van Mozes handhaven.


Mɨrɨpan esi'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ton Isutiya pon tau'ne itekare ekama pɨ' iyesi'pʉ. 	 Daarna reisde Hij rond door Judea en sprak in de synagogen.


Iseri'ko pona to' uyee'pʉ. Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton mɨrɨ tʉpo anpisin ton ka'pon amʉ' uya mɨrɨ eke pata nɨmɨ koro'tau, tenku'nan ka'pon, Pa'timeyas itese' ereutasa' esi'pʉ asanta ka'ta po eta'kwanʉn nɨ pɨ' (Timeyas mumu pe te'sen). 	 Zij kwamen in Jericho aan. Later, toen Hij met Zijn discipelen uit de stad vertrok, liepen er heel veel mensen met hen mee.


Mɨrɨ wenai, ka'pon amʉ' uya mɨrɨ pata esakʉ Mʉn Pata'se' tukai' serɨ pʉ'kʉ pona. 	 Daarom heet die plaats nog altijd 'Bloedakker'.


Apʉne pʉra iye'menukasa' itekare uya ta, Peero pɨ': “Ɨi'mʉ'sa'kasa' uya serɨto' pe, umeruntɨrʉ enpoikato' pe uya ayau mɨrɨ awonsi'kɨ uyese' usekamato' pe tanporo non yau,” ta iya. 	 Zo zei Hij tegen Farao, de koning van Egypte: "Het is niet voor niets dat Ik u nog zo lang koning laat zijn. Ik gebruik u om te laten zien hoe groot mijn kracht is, want de hele wereld moet van Mij horen." (d)


Serɨ etasa' to' uya a'tai, to' epa'taisima'pʉ Sises ese' yau. 	 Nadat zij dat hadden gehoord, werden zij gedoopt in de naam van de Here Jezus.


Ɨnʉ' uya rɨ ɨyekama'po kon yau, ‘Ɨ'rɨto' pe mɨrɨ kupʉ auya'nokon?’ tukai', ‘Itepuru esi i'se inke pʉra inna'poto' pe tʉuya rɨ,’ mʉkatʉi' ipɨ',” ta'pʉ iya. 	 Maak het los en neem het mee. Als iemand vraagt waarom jullie dat doen, zeg dan: De Here heeft het nodig. Maar we brengen het gauw weer terug."


Mɨrɨ ema'sa' yau, Saitan pata eporo'pʉ ina uya. Mɨrɨ yau, Isuriyas uya Paarʉ auro'ka'pʉ mannʉ' pe te'se, tʉtonpa ton ense'na itɨto' pe inonka'pʉ iya, i'se rɨ iye'to' ke to' uya ipika'tɨto' pe. 	 De volgende dag legden wij in Sidon aan. Julius was erg aardig voor Paulus en gaf hem toestemming naar zijn vrienden in de stad te gaan om daar wat op verhaal te komen.


mɨrɨpan uya, “Makoi kasa kuru me'ai'! Wakʉ pe te'sen ewaruma'tɨ auya! Kasi pe rɨ ka'pon amʉ' auro'ka auya, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ ton nɨ ɨri ton nɨ kupʉ auya to' pɨ'. I'napairon nɨ Papa eseru ensima i'se ɨwe'to' ereutanʉ'kɨ! 	 "Wat bent u een gemeen en listig heerschap! U bent een vijand van alles wat goed is! Zoon van de duivel! Houdt u nooit op de woorden van de Here te verdraaien?


Ɨnʉ' rɨ sirʉpaai, korʉʉi rɨ, pon nɨ enkuui pe esi pʉn. 	 Ik ben nooit op zilver, goud of kleding van anderen uit geweest.


Apana'tɨ uya 'nokon serɨ; Ka'pon, Papa winon uye'to' oton tʉkʉipʉnʉ meruntɨrʉ mɨrɨ awonsi'kɨ itinserʉʉi ton pokon pe. Mɨrɨ a'tai, to' epe'pʉ ke ka'pon amʉ' e'mato' iya oton to' nʉkupʉ'pʉ pɨkɨrɨ. 	 Ik zal samen met mijn engelen komen in de schitterende heerlijkheid van mijn Vader om iedereen te oordelen naar zijn daden.


Mɨrɨ pɨ', main esi wakʉ pe, mɨrɨ awonsi'kɨ apiyontɨn nɨto' esi wakʉ pe, ipokena' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe. 	 Maar op Gods wet is niets aan te merken; wat die wet van ons eist, is zuiver, rechtvaardig en goed.


Tʉku'sen weyu u'matʉ esi'pʉ ipan pe, eke pe kuru te'sen pe. Mɨrɨ wʉi a'tai, Sises e'soto'kasa' uya ta'pʉ eke pe tʉmaimu tʉku'se, “Ɨnʉ' rɨ tuna'kiri' ke te'sen nʉyepʉi upiya' tʉyuku epose. 	 Op de laatste dag, het hoogtepunt van het feest, stond Jezus op en sprak de mensen toe:


Kamoro tʉuko'mansan ti'naino kon tʉmakooi kon awɨrɨ uya tʉusenuminkato' kon tʉsa' mɨrɨ ti'naino kon e'to' i'se pona; e'tane kamoro tʉuko'mansan Iya'kwarʉ awɨrɨ uya tʉusenuminkato' kon tʉsa' mɨrɨ Iya'kwarʉ e'to' i'se pona. 	 Wie zijn eigen zin doet, denkt en leeft alleen op natuurlijk vlak. Maar wie zich door de Heilige Geest laat leiden, denkt en leeft geestelijk.


“Tʉron nɨ kanan ipoitorʉ uyee'pʉ tase'na ipɨ', ‘Uyepuru, tikin nɨ urepa'pʉ auya ike piri'sa' uya man, 5 kaisa rɨ ipona,’ ta'pʉ iya. 	 De volgende man had ook veel winst gemaakt. Vijf keer het bedrag dat hij had gekregen.


Iku'tɨ' tʉron kon pɨ', ikupʉ to' uya i'se me'atʉi'ne' kasa ɨpɨ'nokon. 	 Wilt u dat anderen goed voor u zijn? Wees dan zelf ook goed voor hen.


Kamoro uya Pesʉ'tas apiyontɨ'pʉ Surusiran pona Paarʉ uye'to' pe ekamato' pe iya, mɨrɨpan ekama'popɨ'to' pe. E'tane to' e'kama'pʉ asanta piyau tʉron kon e'so'nanto' pe Surusiran pona itɨ a'tai iwɨnin nan pe. 	 Zij vroegen hem dringend Paulus naar Jeruzalem te laten overbrengen. Zij waren namelijk van plan hem onderweg vanuit een hinderlaag te vermoorden.


Mɨrɨ a'tai, ta'sise to' uya arɨ'pʉ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru iwʉ' ta'. Pi'ta uya e'ma'pʉka'pʉ ɨnnonsi'kɨ rɨ. 	 Nadat ze Hem hadden gegrepen, brachten zij Hem naar het paleis van de hogepriester. Petrus volgde Hem op een afstand.


Uri'sami'si amʉ' Sises a'kɨrɨ iye'sa' kon nʉ'san Kiyarari poi utɨ'pʉ Isose' a'kɨrɨ. Mɨrɨpan kon uya Sises ekepu emaika ene'pʉ. 	 De vrouwen die met Jezus uit Galilea waren meegekomen, gingen mee naar het graf en zagen hoe het lichaam erin werd gelegd.


“Wakʉ eponin ye' pe ɨwesi, ɨmɨrɨ, ina Epuru, mɨrɨ awonsi'kɨ Papa, itese' pɨ' ina e'to', eke pe ɨi'tuto', anamato' mɨrɨ awonsi'kɨ meruntɨ eponin pe ɨwesi, tanporon nɨ esi pɨ' ankaa'pʉ pe. Amaimu awɨrɨ iye'ka'pɨtʉ'pʉ, tʉuko'manton kon pe,” ta'pʉ to' uya. 	 En zij zeggen: "Here, onze God, U bent alle lof, eer en macht waard, omdat U alles gemaakt hebt. Alles is ontstaan en gemaakt, omdat U het wilde."


Tʉron kon uya inekamanʉ apurɨ'pʉ, e'tane tʉron kon uya apurɨ'pʉ pen. 	 Sommigen werden inderdaad overtuigd door wat hij zei. Maar anderen geloofden hem niet.


enno'sa' pe iye'to' pe, Isutas pata'pʉ iyakan pe. Isutas uya ina nonkasa' man tʉpata'se' ya' tʉutɨ pɨ',” tukai' to' ɨpʉrema'pʉ. 	 Laat hij apostel worden in de plaats van Judas, die afgeweken is van zijn taak."


Mɨrɨ a'tai rɨ, ka'pon erekʉ usepi'tɨ'pʉ, mɨrɨpan ena'pʉ wakʉ pe rɨ. 	 Hij raakte hem aan en zei: "Dat wil Ik, word gezond!" De melaatsheid verdween onmiddellijk en de man was helemaal genezen!


Wa'ka e'kamasa' man yʉi amʉ' mi' airɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon yʉi amʉ' tepetasen pen a'tɨto' oton nɨ mɨrɨ, mɨrɨpan eno'ma apo' ya'. 	 De bijl van Gods oordeel ligt trouwens al onder de bomen. Elke boom die geen goede vruchten draagt, wordt omgehakt en verbrand.


Papa munkɨ amʉ' konekanin nan pe tʉrawaso ku'nin nan pe, Kʉrai pun e'ka'to' pe, 	 Met elkaar moeten zij de christenen klaarmaken om God te dienen, zodat de Gemeente (als het lichaam van Christus) zal groeien en sterk en volwassen zal worden.


I'nai rɨ kuru ekama uya, Papa uya entane, serɨ simenukayai'ne' esi kasi pe pen. 	 Denk nu niet dat ik lieg. God weet dat ik de waarheid spreek.


Userupaperʉ esi'pʉ Apaiyutʉ kʉipʉnʉ pe, Apaiyutʉ esi'pʉ Iraiya'kin kʉipʉnʉ pe, Iraiya'kin esi'pʉ Esorʉ kʉipʉnʉ pe, 	 Sealthiël was de vader van Zerubabel; Zerubabel de vader van Abiud;


Inke rɨ to' enurikʉ'pʉ kʉrɨ rɨ temari'masen uyepʉ i'se, mɨrɨpan kon ena'pʉ e'moronʉ' pe, mɨrɨpan kon nin si e'nʉmʉ'pʉ mɨrɨ. 	 Toen de bruidegom maar niet kwam opdagen, maakten de meisjes het zich gemakkelijk.


Wakʉ nonkasa' Itepuru Sises Kʉrai iwano' nesii aya'kwarʉ kon piyau. Amen. 	 Ik wens u toe dat de genade van de Here Jezus Christus met uw geest zal zijn.


To' uya ekama'po'pʉ, “Moro pe' serɨ yau ka'pon, Saiman, Pi'ta tato' nai?” ta'pʉ to' uya. 	 vroegen of daar ook een zekere Petrus logeerde.


To' uya tʉweyu kon koneka'pʉ tʉron nɨ wʉi a'tai kanan etato' pe tʉuya'nokon, mɨrɨpan kon uyee'pʉ tu'ke parɨ Paarʉ pata'se' ya'. Awanakʉi' si'kɨrɨ iko'mamʉ pona rɨ, Papa e'to' esa' wannɨ pe enpoika pɨ' iyesi'pʉ to' pana ya', ɨ'rɨ tukai' mɨrɨ ya' ewon nɨto' esi tukai' nɨrɨ. Main, Mosi' winon apai mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon nɨ pu'kena' ton eseru apai'ne rɨ to' uya Sises apurɨto' pe ikupʉ i'se iyesi'pʉ. 	 Zij maakten een afspraak met Paulus om daar eens uitgebreid over te praten. Op de afgesproken dag kwamen zij bij hem thuis en luisterden naar wat hij te vertellen had. Van 's morgens tot 's avonds sprak hij vol vuur over het Koninkrijk van God. Hij probeerde hen aan de hand van de boeken van Mozes en de profeten, ervan te overtuigen dat Jezus de Christus is.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Papa uya anʉmʉ'pʉ kakʉi' kuru rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ itese' ke irepa'pʉ iya, tanporo ese' pe te'sen entaino ke rɨ, 	 Daarom heeft God Hem de hoogste plaats gegeven en Hem een naam gegeven, die Hem boven alles plaatst,


Tenu ke nɨrɨ me'tʉi' ka'pon amʉ' pɨ'; to' uya ɨtʉto' oton kon mɨrɨ pata epuru ton ena'. To' uya nɨrɨ ayari'po'pɨ'to' oton kon mɨrɨ tʉusenupato' kon iwʉ' tau'ne. 	 Maar pas op! Men zal jullie voor de rechtbanken brengen en afranselen in de synagogen.


Ɨyenu uya ɨye'makoima emapu'tɨ pe iyesi yau, imo'kakɨ. Wakʉ iwa pe rɨ iyesi mɨrɨ tikin nɨ itenu tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' ya' ɨyepa'ka a'tai, asa'rɨ itenu ɨyeno'ma entai ya'mu pʉn ekota'man nɨto' ya'. 	 En als je oog je op het slechte pad brengt, ruk het dan uit. Je kunt beter met één oog het Koninkrijk van God binnengaan, dan met twee ogen in de hel worden gegooid.


Itepuru uya eikʉ'pʉ, “Ɨnʉ' ken usauro'nɨ'pʉ awɨron mɨrɨ awonsi'kɨ emiya'pokena' tʉtonpa esa' e' pe nai? Itesa' nʉnonkanʉ tʉpoitorʉ ton esa' pe to' i'kiyari epe' ke to' repanin pe itʉto' weyu a'tai? 	 Jezus antwoordde: "Ik heb het over de betrouwbare en verstandige rentmeester die van zijn heer opdracht heeft gekregen voor de andere arbeiders te zorgen.


Paarʉ piyau iye'mʉ'sa'kasa' kon uya, “Mɨrɨ kasa ɨri pe rɨ Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru pɨ' ta auya pʉra iyesi mɨrɨ,” ta'pʉ. 	 "Hoe durft u de hogepriester beledigen!" zei één van de mannen die bij Paulus stonden.