ɨri pe ka'pon pɨ' tʉusauro'san pe, Papa ewaruma'tɨnin nan pe, sapemanin nan pe, i'tunin pe te'ku'san pe, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉutapurɨsan pe; ɨri kupʉ eseru sara'tɨnin nan pe; tʉsan kon maimu awɨron kon pen pe; 	 Gemeen als ze zijn, houden zij van roddel en kwaadsprekerij. Zij haten God. Het zijn brutale, verwaande opscheppers. Ze weten altijd wel iets slechts te bedenken en zijn hun ouders ongehoorzaam.


Kʉrɨ rɨ si 5 kaisaron paiki pʉrata eponin nʉ'pʉ utɨ'pʉ inke pʉra rɨ mɨrɨ pʉrata e'tonpa'tɨto' pe itʉrawasomase'na, emennʉ'pʉ tʉpoi'ne rɨ nin si, 5 kaisarɨ rɨ marɨ iye'tonpa'tɨsa' esi'pʉ. 	 De man die 5000 geldstukken had gekregen, begon er onmiddellijk zaken mee te doen. Hij verdiende er 5000 geldstukken bij.


e'tane to' ewonsa' a'tai Sises ekepu pʉra iyesi'pʉ mɨrɨ yau. 	 Toen ze naar binnen stapten, zagen ze dat het lichaam van de Here Jezus er niet meer was.


E'tane use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru uya ka'pon amʉ' tʉrʉnka'pʉ Paire' uya Parapas ru'ku nonkato' pe tiwano' kon pe tawon nan pe. 	 Zij stookten de mensen op om de vrijlating van Barabbas te eisen.


E'tane Papa uya ui'nʉnkato' kon tʉuya ya' rɨ enpoika wakʉ pe serɨ yau: Tʉmakooikenan pe rɨ marɨ e'nɨ'nokon koro'tau, Kʉrai erikʉ'pʉ uiwano' kon pe. 	 Maar God heeft ons Zijn grote liefde getoond door Christus te sturen en Hem voor ons te laten sterven toen wij nog schuldige zondaars waren.


“‘Epʉn esi uyapon pe, non esi u'ta apon pe. Ɨ'rɨ warai ɨutɨ amɨ auya'nokon uiwʉ' pe? ta Itepuru uya. Mɨrɨ pe pʉra nai yau umoronka'to' pata'se' esi? 	 'De hemel is mijn troon en de aarde is mijn voetenbank. Wat voor huis zult u dan bouwen? In wat voor gebouw kan Ik wonen?


Ɨnʉ' rɨ tekota'masen kuru rɨ pʉra iyesi'pʉ to' koro'tau, kamoro tʉmainarʉ ke, tiwʉ' ke rɨ te'san uya ikʉrʉpo'pomapɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan epe'pʉ rʉ'pʉ ne'pɨtʉ'pʉ to' uya 	 Niemand van hen leed gebrek, want allen die land of huizen hadden, verkochten daar zo nu en dan iets van en gaven het geld aan de apostelen,


Isan uya imaimu'tɨ'pʉ mɨrɨ ekama'pokɨ tukai', mɨrɨpan uya, “Isaan Pa'tes i'pai rʉ'pʉ ke urepakɨ serɨ yau parapi po,” ta'pʉ. 	 Op aanraden van haar moeder vroeg zij om het hoofd van Johannes de Doper, op een schaal.


E'tane i'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon: Wakʉ pe ɨwesi kon pa utɨ serɨ. Utɨsa' pʉra iyesi yau, Ɨpika'tɨnin kon uyepʉ pʉra iyesi ɨpiya'nokon; e'tane utɨsa' yau, ennoko uya mɨrɨ ɨpiya'nokon. 	 Wat Ik zeg, is de waarheid. Toch is het voor u beter dat Ik wegga, anders kan mijn Plaatsvervanger niet bij u komen. Als Ik wegga, stuur Ik Hem naar u toe.


“Ɨmɨrɨ'nokon 12 kaisaron kon tonpa, tʉyu kipʉ pɨ' na'ne' pʉsau ya' upokon pe. 	 "Ja", antwoordde Hij. "Eén van de twaalf. Eén die samen met Mij zijn brood in de kom doopt.


Ɨ'rɨ ken si eporo'pʉ utamokori kon Epʉra'an uya serɨ rupɨ pɨ' ta serɨ? 	 Hoe staat het dan met Abraham, die de stamvader van ons Joodse volk is?


Sapurɨyai' kuru rɨ, utonpa ton, ɨmɨrɨ'nokon esi wakʉ pe kuru rɨ, i'tuto' auya'nokon yau iyenuka'sa' pe ɨwesi kon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨtonpa kon enupanin nan pe kuru rɨ. 	 Broeders, ik ben ervan overtuigd dat u vol goedheid bent en veel kennis bezit. U kunt elkaar ook heel goed terechtwijzen.


Serɨ e'ku'sa' a'tai, tʉron kon e'ne' ton uyee'pʉ ipiya', mɨrɨpan kon usepi'tɨpɨtʉ'pʉ. 	 Toen dit nieuws bekend werd, kwamen overal van het eiland zieken naar ons toe, die werden genezen.


Pari'si amʉ', Main pɨ' enupanin nan nɨrɨ, usenuminka'pʉ tiwano' kon pe, “Ɨnʉ' pʉse rɨ ka'pon Papa sapema pe rɨ tʉusauro'sen? Papa rɨken Kʉrɨ rɨ makoi pɨ' tʉusentu'masen!” ta'pʉ to' uya. 	 "Wat denkt die Man wel?" mopperden de Farizeeërs en godsdienstleraars. "Hij beledigt God! Wie kan zonden vergeven dan God alleen?"


Ɨsɨ pe to' ari'po'pɨtʉ tʉpo, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas a'si'pʉ to' uya pariki'si ta'. Itepuru ton uya to' a'sinin auro'ka'pʉ, wakʉ pe to' erasuntɨto' pe iya. 	 Na vreselijk te zijn geslagen, werden zij in de gevangenis gegooid. De cipier kreeg orders hen streng te bewaken.


Mɨrɨ a'tai, ‘Enna'po serɨ ɨutɨ unnɨmɨ'pʉ ta',’ ta iya. Iye'sa' a'tai, eporo iya itawon pʉra, wakʉ pe akorokasa' pe mɨrɨ awonsi'kɨ ikonekasa' pe. 	 'Ik ga terug naar de man uit wie ik ben weggegaan.' Bij zijn terugkomst ziet hij dat het hart van de man schoon en leeg is.


Makoi apai ɨyemo'kasa' kon; ipoken e'nɨto' Papa enu yau poitorʉ pe ɨyenasa' kon. 	 Nu u van de zonde verlost bent, mag u een nieuwe meester dienen: De rechtvaardigheid.


to' uya enpoika si'kɨrɨ mɨrɨ main e'to' i'se e'menukasa' to' ewan pɨ', to' ewan uya rɨ nɨrɨ ekama to' pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ to' usenuminkato' uya rɨ ipoken pʉra to' e'sa' ekama, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ a'tai ipoken to' e'sa' ta iya rɨ.) 	 De wet van God staat in hun hart geschreven. Hun geweten vertelt hun wat zij moeten doen: Of hun gedachten klagen hen aan, òf hun gedachten spreken hen vrij. Dit is het goede nieuws dat ik breng: Er komt een dag dat Jezus Christus in opdracht van God Zijn oordeel zal uitspreken over het verborgen leven van de mensen, over hun diepste gedachten.


Mɨrɨ pɨ' si ka'pon amʉ' epantakapɨtʉ'pʉ kʉrɨ rɨ uriya'. 	 De meningen over Hem waren verdeeld.


Tɨwɨ pʉse rɨ Kʉrai, Esuwerʉ amʉ' kin nʉu'tɨi serɨ pe kurusu' poi ento' pe, mɨrɨpan apurɨto' pe,” ta'pʉ to' uya. Kamoro iya'kɨrɨ kurusu' pona ipokapɨ'sa' kon uya rɨ nɨrɨ isapema'pʉ. 	 Zeg, Christus, Koning van Israël! Laat ons eens wat zien en kom van dat kruis af! Dan zullen we in U geloven!" riepen zij. Zelfs de mannen die met Hem gekruisigd waren, maakten schampere opmerkingen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon kamoro tiwʉ' kon, takon kon nɨ, tʉparusi kon nɨ, tʉkʉipʉnʉ kon nɨ, tʉsan kon nɨ, tʉmunkɨ kon nɨ, tʉmainarʉ kon nɨ nɨnnin nʉ'san urɨ wenai uya 100 kaisa rɨ'ne ite'kwa epoto' oton, mɨrɨpan kon uya tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' epoto' oton. 	 Ieder die zijn huis, broers, zusters, vader, moeder, kinderen of bezittingen opgeeft om Mij te volgen, zal honderdmaal zoveel terugkrijgen. En bovendien krijgt hij het eeuwige leven.


A'ko pe rɨ tu'kan kon nɨ peiruku amʉ' esi'pʉ enta'nan pɨ' i'kʉrʉ po. 	 Nu liep er op de helling een grote troep van zo'n 2000 varkens eten te zoeken.


To' e'te'kasa' a'tai, enkena' pe apo' e'sɨmikasa' ene'pʉ to' uya moro' e'puru ipo, mɨrɨ awonsi'kɨ pʉreti esi'pʉ. 	 Toen zij aan wal stapten, zagen ze vis en brood op een houtskoolvuurtje.


Mɨrɨ a'tai, inserʉ uya ta'pʉ upɨ', “Serɨ imenuka': ‘Pori' pe kuru kamoro esi mɨrɨ karimeru mʉre emari'ma uta're'tɨ ya' ikɨ'masa' kon!’” Miyarɨ rɨ inserʉ uya, “I'napairon kuru rɨ serɨ Papa Maimu,” ta'pʉ. 	 De engel zei tegen mij: "Schrijf op: Gelukkig zijn de mensen die uitgenodigd zijn voor het bruiloftsmaal van het Lam." En hij voegde eraan toe: "Dit zegt God, Die altijd de waarheid spreekt."


Ɨutɨ tawon uya si amaimu eikʉ, ‘Uyanpokʉmai, mʉra'ta uta'kopɨ'ka'sa', mɨrɨ awonsi'kɨ umunkɨ amʉ' e'nʉnsa' nɨrɨ. Ɨrepase'na e'mʉ'sa'ka poken pʉra man,’ ta iya yau. 	 De man roept vanuit zijn slaapkamer: 'Laat me nou toch slapen! De deur is op slot en we liggen allemaal in bed! Ik kom er nu niet uit om je te helpen.'


Ɨsɨ pe rɨ iyesi Papa nurɨnan ena' uta'mo'kan. 	 Het is verschrikkelijk om te vallen in de handen van de levende God.


I'tu auya'nokon pʉra rɨ iyesi ɨ'rɨ e'kupʉ awanapai rɨ tukai'. Ɨ'rɨ mɨ ɨuko'manto' kon? Ɨmɨrɨ'nokon esi kapuru' pe, aka'ne' pe rɨ tʉusenpoikasen mɨrɨ awonsi'kɨ tapasen kasa. 	 Hoe weet u wat er morgen met u zal gebeuren? Uw leven lijkt op een damp, die er nu is en straks weer verdwijnt.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨnʉ' rɨ uyapurɨnin esi pe iyesi yau, kʉrɨ rɨ uya iku'to' oton mɨrɨ siku'ai'ne' rɨ. Mɨrɨ entaino kuru rɨ ku'to' iya oton siku'ai'ne' entai kuru rɨ, apʉne pʉra utɨ wenai ikʉipʉnʉ piya'. 	 Luister goed, wie op Mij vertrouwt, zal dezelfde dingen doen als Ik. Zelfs nog grotere, want Ik ga naar de Vader.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Ka'pon iyeku'pɨsa' esi ti'ta rɨken korʉkato' iya pe; tanporon nin ipun esi mɨrɨ wakʉ pe. Wakʉ pe nin ɨwesi kon mɨrɨ, tanporo kuru ɨwe'tane'nokon pʉra rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Jezus zei: "Wie zich gebaad heeft, hoeft zich niet nog eens te wassen. Hij is helemaal schoon.


Epʉra'an uya i'tu Papa uya rɨ Aisi' i'mʉ'sa'ka ima'tato' apai tukai', Papa uya rɨ si Aisi' i'mʉ'sa'ka'pʉ iyerikʉ'pʉ apai kasa rɨ si. 	 En dat is in zekere zin ook gebeurd. Voor Abraham was Isaäk eigenlijk al dood, maar hij kreeg hem van God terug.


Tanporon kon ka'pon amʉ' usewansiuka'pʉ. Mɨrɨpan kon uya Papa apurɨpɨtʉ'pʉ. To' enari'nʉmʉ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ, “Serɨ pe, eke Papa tʉrawasooi e'kupʉ ensa' man,” ta'pʉ to' uya. 	 De omstanders wisten niet wat ze zagen. Ook zij prezen God en zeiden vol ontzag: "We hebben vandaag ongelooflijke dingen gezien."


Ka'pon amʉ' ereutapɨtʉ'pʉ tamu'kuru' ke'ne 100 kaisa rɨ'ne mɨrɨ awonsi'kɨ 50 kaisa rɨ'ne. 	 Even later zaten zij op het gras in groepen van vijftig en honderd personen.


enuri'nɨ koro'tau wakʉ e'ku'nɨto' enupɨkɨrɨ—a'kwa yau eke Papa, itese' pɨ' e'nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ upika'tɨnin kon, Sises Kʉrai usenpoika, 	 Wij moeten vol verwachting uitkijken naar de tijd dat wij Zijn heerlijkheid zullen zien; de heerlijkheid van onze grote God en Redder, Jezus Christus.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Papa uya to' nonkasa' piyɨ'nʉ'nin nɨ nɨkɨ eseru ya'. To' uri'samo ton nɨ uya i'naino pe rɨ e'nɨto' entakanoma i'naino pen nɨ ke. 	 Daarom heeft God hen losgelaten en zijn hun slechte begeerten hun de baas geworden. Het is zelfs zo erg dat de vrouwen zich van een natuurlijk seksueel leven hebben afgekeerd en op tegennatuurlijke wijze met elkaar omgaan.


Serɨ pɨ' si usauro'nɨ'nokon, ka'pon pu'ketʉ ke, isenupasa' kon maimu ke pen, e'tane main, Iya'kwarʉ uya enupan nɨsa' yai, iya'kwarʉ yawon i'napairon ekama pɨ' iya'kwarʉ maimu yau. 	 Want de Geest heeft ons allemaal door de doop tot één lichaam samengevoegd: Het lichaam van Christus. Het doet er niet toe of wij Jood of niet-Jood zijn, slaaf of vrij man. Wij zijn allen doordrenkt met die ene Geest.


Mɨrɨ a'tai, ka'pon makoi a'kwarʉ yen pe te'sen e'sanʉmʉ'pʉ 7 kaisaron kon ka'pon amʉ' pona to' entai tenai', ɨsɨ pe kuru rɨ to' wɨpɨtʉ'pʉ iya to' pon ton tʉkarapɨ'se, mɨrɨpan kon ainʉmʉ'pʉ itiwʉ' tapai, mʉn ennokoi'ma. 	 De man besprong hen en gaf hun er vreselijk van langs. Zij konden niets tegen hem beginnen en vluchtten naakt en gewond het huis uit.


Sises uya Pi'ta eikʉ'pʉ, “7 kaisa rɨ ite'kwa pen e'tane, 70 kaisa rɨ 7 ite'kwa kuru,” ta'pʉ iya. 	 "Nee", antwoordde Jezus, "70 keer zeven keer!"


Sises uya eikʉ'pʉ, “Iko'mamʉ i'se esi yau enna'po pona rɨ, ɨ'rɨ pe mɨrɨ esi ɨpona? Ɨisirɨ, upɨkɨrɨ ɨsi'kɨ,” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Jezus antwoordde: "Als Ik wil dat hij blijft leven tot Ik terugkom, is dat niet jouw zaak. Het enige wat jij moet doen, is Mij volgen."


Main, Epʉn winon uya ta'pʉ, “Umu pʉse rɨ, uni'nʉnkanʉ; ipɨ' epori'mayai',” ta'pʉ iya. 	 Een stem uit de hemel zei: "Dit is mijn geliefde Zoon; Hij verheugt mijn hart."


Ɨnʉ' uya rɨ ɨyekama'po kon yau, ‘Ɨ'rɨto' pe euka auya'nokon?’ tukai', ‘Itepuru esi i'se,’ mʉkatʉi',” ta'pʉ iya. 	 Maak hem los en breng hem hier. Misschien vraagt iemand waarom jullie dat doen. Zeg dan alleen maar: De Here heeft hem nodig."


Eke pata e'mopɨtʉ'pʉ osorʉwau iye'to' airɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉpataron kon pata'se' ton uta'morʉka'pʉ. Papa uya eke Paperan kupʉ'pʉ tenu yau, mɨrɨpan uya tʉyuku ensito' pe tʉkokʉ yai ikupʉ'pʉ, kota'man nɨto' tʉuya euku. 	 De grote stad Babylon scheurde in drie stukken en de andere steden van de wereld veranderden in puinhopen. God was niet vergeten wat het grote Babylon allemaal had misdaan. Zij moest de beker met de wijn van de grimmige toorn van God tot op de bodem leegdrinken.


Ɨmɨrɨ'nokon pu'pʉnon Kare'siya pon kon! Ɨnʉ' uya ayawopasa' kon? Ɨyenu kon yau kuru Sises usene'pʉ kɨpo'po kurusu' pona ipokapɨ'sa' pe. 	 Och, domme Galaten, door wie bent u tot die waandenkbeelden gekomen? Ik heb u toch zo'n duidelijk beeld gegeven van Jezus Christus, Die aan het kruis gestorven is.


Ka'pon amʉ' anpisin ton uya eikʉ'pʉ, “Ene rɨ esi mɨrɨ ayau! Ɨnʉ' nai ɨwɨnɨ i'se?” ta'pʉ to' uya. 	 "Doden?" riepen de mensen uit. "Wie probeert U te doden? U bent niet goed wijs!"


“Ka'pon amʉ' uya rɨ uyapurɨpɨ'to' i'se esi pen. 	 Eer van mensen vind Ik niet belangrijk, omdat Ik weet hoe u bent: u hebt de liefde van God niet in u.


Kamoro Kʉrai Sises iwano' pe te'san uya kurusu' pona ti'naino kon ɨri eseru, ɨri pe e'pai te'to' kon mɨrɨ awonsi'kɨ ekumapai te'to' kon pokapɨtʉ'pʉ kurusu' pona. 	 Wie bij Jezus Christus hoort, heeft met zijn oude natuur en begeerten afgerekend; die zijn aan het kruis geslagen.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya, “Ɨnʉ' pɨ' rɨ kʉsekamai,” ta'pʉ, “e'tane enta ɨsenpoikata use'man nɨto' tʉrawasomanin ena', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨntʉrʉnʉ pe te'sen Mosi' uya tasa' na'ne' awɨrɨ mʉtʉrʉi'. Mɨrɨ uya rɨ nin si ɨusepi'tɨsa' ekama mɨrɨ to' pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Daarop zei Hij tegen de man: "Praat er met niemand over. Ga meteen naar de priester om u te laten onderzoeken. Neem ook het offer mee dat volgens de wet van Mozes moet worden gebracht voor de genezing van melaatsheid. Dan zal iedereen weten dat u genezen bent."


Tʉron nɨ a'tai, Sises utɨpɨtʉ'pʉ tʉron nɨ eke iwa ton pata kaisa rɨ'ne wakʉ Papa e'to' esa' wannɨ pe ekareei ekama pɨ' iyesi'pʉ. 12 kaisaron kon ipoitorʉ ton esi'pʉ iya'kɨrɨ. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader. Hij moet doen wat zijn voogden en de beheerders van de erfenis hem zeggen. Pas als hij de leeftijd heeft bereikt, die zijn vader in het testament heeft genoemd, mag hij met de erfenis doen wat hij zelf wil.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; uwarinpa auya'nokon, apʉne pʉra eke pe rɨ pʉreti ɨ'sa' auya'nokon pɨ' i'se ɨwe'to' kon awɨrɨ rɨ, ui'tuto' ipɨkɨrɨ ku'sa' uya to'ka'nʉ'sa' auya'nokon pɨ' pen nɨ. 	 "Ik weet wel waarom u Mij zoekt", antwoordde Hij. "U komt niet om de wonderen die u hebt gezien, maar omdat Ik u volop te eten heb gegeven.


Iyepa'ka'pʉ pata'pʉ yau, Sises uya ta'pʉ, “Serɨ si Ka'pon, Papa winon apurɨpɨ'to' ipɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ Papa apurɨpɨ'to' si rɨ man iyau. 	 Toen Judas de deur uit was, zei Jezus: "Nu blijkt hoe groot en machtig Ik ben. En daardoor blijkt ook hoe groot en machtig God is.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', wakʉ pe e'tɨ', ɨkʉipʉnʉ kon, Epʉn pon esi wakʉ pe kasa.” 	 Wees volmaakt, zoals ook uw hemelse Vader volmaakt is."


Mɨrɨpan kon uya eikʉ'pʉ, “Sisa,” tukai'. Mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Mɨrɨ wenai, itʉtɨ' ken si Sisa ena' itiwano' pe rɨ te'sen, Papa ena' kanan itiwano' pe rɨ nɨrɨ te'sen tʉrʉi'ma,” ta'pʉ iya. 	 "Welnu", zei Hij. "Geef de keizer wat de keizer toekomt en aan God wat God toekomt."


Sises uya eikʉ'pʉ, “Urɨ rɨ esi ite'ma pe, mɨrɨ awonsi'kɨ i'napairon nɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ uko'man nɨto' rɨ. Ɨnʉ' rɨ utɨ pʉra iyesi ukʉipʉnʉ piya' urɨ poro rɨken itɨto' esi. 	 "Ik ben de weg, de waarheid en het leven", antwoordde Jezus, "Ik ben de enige weg tot de Vader.


Mɨrɨ tʉpo, tʉpoitorʉ ton poro, Sises uya tʉmɨrɨ pe, wʉi enu uye'to' winɨpai, wʉi enu utɨto' pʉ'kʉ pona wakʉ, to'panʉ'nin tɨwɨro' epika'tɨn nɨto' ekareei ennoko'pʉ. Amen. 	 Zij ging meteen naar Zijn discipelen, die nog steeds verdrietig en in tranen bij elkaar zaten.


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ, ta'porin mɨrɨ awonsi'kɨ itau tapurɨsen ɨ'rɨ e'kupʉ yau pai'pai'ma'pʉ iya mʉn ke. 	 Op dezelfde manier sprenkelde hij bloed op de heilige tent en op alle toebehoren, dat werd gebruikt voor de eredienst.


Ɨ'rɨ i'tunin pe pʉra rɨ e'kupʉ'pʉ, ɨpiyau'nokon esii'ma, Sises Kʉrai pokapɨtʉ'pʉ rɨken kurusu' pona. 	 Toen u nog niet gelovig was, leefde u onder de misleidende invloed van afgoden.


“Ɨimamin kʉsamʉranʉkʉi serɨ non po, ene amʉ' uya ima'tanʉ'to' yau rɨ, ikaranto' yau rɨ, ama' amʉ' e'to' ama' pe yau rɨ. 	 Verzamel op aarde geen kostbaarheden, want die vergaan of worden gestolen.


Mɨrɨ entai kuru rɨ nin si Kʉrai mʉnʉ, aka'nero' pen Iya'kwarʉ awɨrɨ iye'tʉsa' rʉ'pʉ tiwano' pe tʉmaku'pɨ ke pʉra Papa ena', uya uyewan kon korʉka, unkupʉnʉ kon uyanin kon uma'tan nɨto' ya' apai, Papa nurɨnan apiyo' pe e'nɨto' pe! 	 hoeveel te meer zal dan het bloed van Christus ons hart en leven veranderen. Hij, Die Zelf zonder zonden is, heeft door de hulp van de eeuwige Geest Zich gewillig aan God overgegeven om voor onze zonden te sterven. Daardoor kunnen wij met een gerust hart de levende God dienen.


Entu'manin nʉ'kwɨ kanan itaan'pʉ ima'tasa' rʉ'pʉ uya asa'ron nʉ'kwɨ aiko ton pʉrata, ka'pa pun tʉrʉ ene'pʉ iya. 	 Er kwam ook een arme weduwe. Zij deed er twee koperen muntjes in.


Serɨ non po esi koro'tau, urɨ esi non weyu pe,” ta'pʉ iya. 	 Zolang Ik in de wereld ben, ben Ik het licht van de wereld."


I'tupɨ'nin uyee'pʉ ipiya', mɨrɨpan uya ta'pʉ ipɨ', “Papa Mumu pe ɨwesi yau, se ton tɨ' amʉ' pɨ' pʉreti pe enakɨ ka'kɨ,” ta'pʉ iya. 	 De duivel kwam naar Hem toe en zei: "Verander deze stenen toch in brood. Dan is dat het bewijs dat U de Zoon van God bent."


Ekama uya serɨ enta' iteperu euku ensito' uya oton pen ɨpokon pe 'nokon ukʉipʉnʉ e'to' esa' wannɨ pe yau emenna' pe ensi uya pʉ'kʉ pona,” ta'pʉ iya. 	 Let op mijn woorden: Ik zal geen wijn meer drinken tot de dag dat Ik met jullie nieuwe wijn zal drinken in het Koninkrijk van mijn Vader."


Serɨ uya, ɨnʉ' uya rɨ ikʉipʉnʉ ene'pʉ ta pen; kʉrɨ Papa winon uya rɨken ikʉipʉnʉ ene'pʉ. 	 Niet dat ooit iemand de Vader heeft gezien. Alleen Ik heb Hem gezien, want Ik kom bij Hem vandaan.


Apʉne pʉra uyanʉnsa' iya 'nokon pɨ' pata ekoneka rawɨrɨ wakʉ pe te'san pe mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri pe pʉra tenu yau. Tʉusi'nʉnkato' yau 	 Al voordat Hij de wereld maakte, heeft God ons uitgekozen; ons die één met Christus zijn. Wij zouden alleen van Hèm zijn en volmaakt voor Hem staan.


E'tane rɨ Tai'tas, uya'kɨrɨ iye'sa' rʉ'pʉ a'kwarʉka'pʉ pen nɨ tʉyun pi'pɨ puturʉkato' pe iya, Kiri' pe rɨ iye'tane. 	 Zij verlangden zelfs niet van Titus, die immers geen Jood is, dat hij besneden zou worden.


“Emennʉ'pʉ rɨ kamoro nin si uyee'pʉ mɨrɨ, mɨrɨpan kon uya ta'pʉ, ‘Ina epuru, mʉra'ta a'kokakɨ ina iwano' pe!’ ta'pʉ to' uya. 	 Later kwamen de domme meisjes ook, maar zij konden er niet meer in. 'Heer!' riepen ze. 'Heer, laat ons er ook in!'


Serɨ tʉpo, iwan pe mɨrɨ awonsi'kɨ tuna'kiri' ke to' enato' oton pen, wʉi enu mɨrɨ pe pʉra a'ne' pe te'sen uya to' kota'mato' oton pen, 	 Zij zullen geen honger of dorst meer hebben en ook niet meer door de brandende zon en de verzengende hitte gehinderd worden.


Mɨrɨ tʉpo, Isaan poitorʉ ton uyee'pʉ Sises piya'. To' uya ta'pʉ ipɨ', “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ina mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ' useruma tenta'nai' pʉra, e'tane ɨpoitorʉ ton useruma pʉra iyesi?” ta'pʉ to' uya. 	 Op een dag kwamen de discipelen van Johannes de Doper naar Jezus toe. Zij vroegen Hem: "Waarom vasten Uw discipelen niet, zoals wij en de Farizeeërs?"


Ewarupɨ yau kanpana'tɨyatʉi'ne' ekamatɨ' wʉi nai; apana kon ya' ɨyetarerumʉ'pʉ kon ekamatɨ' ɨutɨ nakapu ponsi'kɨ. 	 Wat Ik nu in het donker zeg, vertel dat rond zodra het licht wordt. Wat Ik je in het oor fluister, schreeuw het van de daken!


Epʉn pona tʉutɨto' weyu e'seporo koro'tau, Sises e'kama'pʉ utɨn pɨ' Surusiran pona 	 De tijd van Zijn terugkeer naar God kwam steeds dichterbij. Jezus was vastbesloten naar Jeruzalem te gaan.


Mɨrɨ a'tai, i'tuto' si'na' ton ennasikapɨtʉ'pʉ to' uya. Mɨrɨ a'tai, to' uya eporo'pʉ 120 pi' i'nau iyesi tukai'. Emennʉ'pʉ iwa to' uya kanan i'tukaa'pʉ; 90 pi' i'nau iyesi tukai' kanan to' uya eporo'pʉ. 	 Ze gooiden het dieplood uit en peilden 37 meter. Even later deden ze dat nog eens: 28 meter!


Ka'pon, Papa winon utɨto' oton tʉpɨ' isekamasa' na'ne' kasa rɨ, e'tane ɨsɨ yau rɨ kʉrɨ rɨ ka'pon esi eparankanin,” ta'pʉ iya. 	 Het is duidelijk dat Ik moet sterven. Het is een onderdeel van Gods plan. Maar het lot van de man die Mij verraadt, is afschuwelijk."


Kamoro nin si kanau yawon kon uya apurɨpɨtʉ'pʉ mɨrɨ, “I'napairɨ rɨ Papa Mumu pe ɨwesi,” ta'pʉ to' uya. 	 De anderen bogen zich vol ontzag voor Jezus neer. "U bent inderdaad de Zoon van God!" zeiden zij.


mɨrɨpan utɨ tʉusene'pʉ tʉpo, inke pʉra rɨ mɨrɨ kasa tesi tukai' tʉusene'pʉ pu'tɨka'nʉkʉ iya. 	 meteen daarna weer vergeten is hoe hij er uitziet.


E'tane Epʉn po ɨimamin kon amʉranʉ'tɨ', ene amʉ' uya ima'tanʉ'to' pen pata'se' yau, ikaranto' pen yau, ama' amʉ' e'to' ama' pe pata pen nɨ yau. 	 U kunt beter kostbaarheden in de hemel verzamelen.


Mɨrɨpan, serɨ pe si enkɨ, Papa: ina enari'pa to' uya; ina, ɨpoitorʉ ton iku'kɨ wakʉ pe, tepiyɨ'se pʉra amaimu ekamato' pe ina uya. 	 Kijk, Here, hoe zij dreigen! Geef Uw knechten vrijmoedigheid om te zeggen wat U hun opdraagt.


Mɨrɨ a'tai, Pi'ta, uta'kwarʉ'tɨsa' Wakʉ A'kwarʉ ke uya ta'pʉ to' pɨ', “Eke ton ka'pon amʉ' epuru ton, 	 Petrus, die gevuld was met de Heilige Geest, antwoordde:


ipun pe si te'sen, kʉrɨ rɨ pe rɨ si tanporon nɨ arʉ'tɨnin tanporon winɨ rɨ. 	 De Gemeente is Zijn lichaam, waarin Hij volledig tot uiting komt; Jezus Christus Die alles in de hele schepping vervult en volmaakt.


tʉronpi' uturunto' ya', mɨrɨ pe pʉra main usetato' ya', etanin nan e'to' miyarɨ ɨnetapai pʉra ya', 	 U hebt ook geen luid trompetgeschal gehoord of de donderende stem van God. De Israëlieten werden daar zo bang van dat zij God vroegen niets meer tegen hen te zeggen. (B)


To' usauro'to' i'tu tʉuya pɨ', Sises uya to' ekama'po'pʉ, “Ɨmɨrɨ'nokon aiko rʉ'kwɨ apurɨto' iya ton! Ɨ'rɨ pɨ' ausaurokʉ kon pʉreti pʉra ɨwesi kon pɨ'? 	 Jezus wist wel wat er in hen omging en zei: "Wat hebben jullie toch weinig vertrouwen in Mij! Waarom maken jullie je zorgen over brood?


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ pori' pe e'tɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ epori'matɨ' upokon pe. 	 Want u moet u samen met mij verheugen.


Eikʉ'pʉ iya, “Se'tan uta'mo'ka senei kamiri' kasa ka' apai. 	 Hij antwoordde: "Ik zag satan als een bliksemschicht uit de hemel vallen.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', utonpa kon amʉ' eseru aimenkato' ereutanʉ'pai'nokon. E'tane ru'ku, ɨusenuminkato' kon ikonekatɨ' ɨtonpa kon e'pi'poto' ipona mɨrɨ pe pʉra iwa'kʉ'nin tʉrʉ auya'nokon namai' ite'ma ta'. 	 Houd ermee op elkaar te veroordelen. U kunt beter deze maatstaf aanleggen: Doe niets waardoor andere gelovigen in verwarring komen of waaraan zij zich stoten.


“Kin Akʉri'pa, wakʉ pe serɨ esi uiwano' pe usekamato' pe, to' nʉsauro'ai'ne' upɨ' pɨ'. Ito'ka'nʉkʉ uya tu'kan nɨ urɨ pɨ' kasi pe Esuwerʉ amʉ' usauro'to' upɨ' ekama uya ɨpɨ', 	 "Ik ben blij, koning Agrippa, dat ik mij vandaag voor u mag verdedigen tegen alles waarvan de Joden mij beschuldigen.


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ, ite'ma'pʉ pe te'sen, itesen o'non esi'pʉ ensa' tʉuya a'tai, iratoi poro rɨ marɨ itɨ'pʉ. 	 Een tempeldienaar die voorbijkwam, deed hetzelfde en liet de man gewoon liggen.


Tanporo ka'pon amʉ' non po te'san enku'tɨ'pʉ iya, apʉne pʉra i'tuto' ipɨkɨrɨ tʉku'se wapiyaro' ene iwano' pe. To' apiyo'ma'pʉ iya ikuntɨpɨ'sa' rʉ'pʉ ene supara ke usepi'tɨsa', mɨrɨpan uko'mamʉ namato' ipɨ' pe, ipe ika'to' pe to' uya. 	 Door de opmerkelijke dingen die het tweede beest onder de ogen van het eerste beest deed, werden de bewoners van de aarde misleid. Het kreeg hen zover een standbeeld te maken van het beest, dat ondanks zijn dodelijke wond was blijven leven.


Tʉron nɨ Sapa' a'tai, Sises utɨ esi'pʉ a'nai' e'kwa nawɨrɨ. Tʉutɨi'ma'nokon ipoitorʉ ton uya a'nai' e'suruupɨ'sa' i'kwɨ'pɨtʉ'pʉ. 	 Op een zaterdag (of 'sabbat' zoals de Joden zeggen) liep Jezus met Zijn discipelen door de graanvelden. De discipelen plukten zo nu en dan wat aren en haalden de graankorrels eruit om op te eten.


To' enupa pɨ' iye'sara'tɨ'pʉ, Ka'pon, Papa winon uya e'ne' moronkato' oton eke pe rɨ, mɨrɨpan ewaruma'tɨto' oton Esuwerʉ amʉ' epuru ton uya rɨ, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton amʉ' uya rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan uya rɨ nɨrɨ, mɨrɨpan wɨto' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ iye'mʉ'sa'kato' oton osorʉwau wʉi tʉpo tukai'. 	 Hij begon hun te vertellen over de verschrikkelijke dingen die Hij zou moeten doormaken. Hij zei dat de Hoge Raad Hem zou veroordelen, dat men Hem zelfs zou doden en dat Hij na drie dagen weer levend zou worden.


Tʉukɨ'pɨ'nʉmʉ kon yau, “Kane, kʉrɨ rɨ pen. Parapas kuru!” ta'pʉ to' uya. Parapas esi'pʉ Roman kopʉnaai ewa'noma yau iye'sa' rʉ'pʉ. 	 "Nee!" schreeuwden zij. "Nee, niet Hem, maar Barabbas!" Barabbas was een misdadiger.


To' maimu eikʉ'pʉ iya, “Sises tukai' tesa'sen uya tawa koneka'pʉ. Mɨrɨ tʉpo, uyenu pona itʉrʉ'pʉ iya. Ta'pʉ iya upɨ', ‘Ekumi'ta Sairon ku'pɨri ka'.’ Utɨ'pʉ ekumi'se'na, mɨrɨ tʉpo ene'pʉ uya,” ta'pʉ iya. 	 Hij antwoordde: "Er was een Man, die Jezus heette. Hij maakte wat modder, smeerde dat op mijn ogen en zei dat ik naar Siloam moest gaan om mij te wassen. Toen ik dat gedaan had, kon ik zien."


Tʉron kon uri'sami'si amʉ' uya enpɨtʉ'pʉ ɨnnonsi'kɨ, mɨrɨpan kon koro'tau Meri Mataren, Meri kanan aiko Isens mɨrɨ awonsi'kɨ Isoses san, mɨrɨ awonsi'kɨ Saromi esi'pʉ. 	 Een aantal vrouwen stond op een afstand te kijken. Onder andere Maria van Magdala, Salomé en Maria, de moeder van de jonge Jakobus en Joses.


Sera esi'pʉ Kenan mu pe. Kenan esi'pʉ Arʉpa'satʉ mu pe. Arʉpa'satʉ esi'pʉ Isen mu pe. Isen esi'pʉ Nowa mu pe. Nowa esi'pʉ Rame' mu pe. 	 de vader van Sala was Kainan; de vader van Kainan was Arpachsad; de vader van Arpachsad was Sem; de vader van Sem was Noach;


Oso sɨ! Itepuru, ɨnʉ' uya pe' anama pen nɨ? Ɨnʉ' esi, eke pe ɨyese' e'to' ɨnekamapai pʉra? Ɨmɨrɨ rɨken nɨ kʉrɨ rɨ wakʉ. Tanporon kon tʉpataron kon ka'pon amʉ' uye'to' oton ayapurɨpɨ'se'na, apʉne pʉra ipokena' ɨyeseru usenpoikasa' man,” tawon pɨ'. 	 Here, wie zou geen ontzag voor U hebben? Wie zou U niet eren om wie U bent? U alleen bent heilig. Alle volken zullen komen en U aanbidden, omdat nu duidelijk is geworden dat U recht doet."


“I'napairon ekama uya ɨpɨ', serɨ pe—i'nai rɨ sa'ne, serɨ ewarupɨɨi tau—kɨrɨtɨkɨ uturumʉ asa' ite'kwa rawɨrɨ, unonkato' auya oton osorʉwau ite'kwa,” ta'pʉ Sises uya. 	 "Hou op, Petrus", zei Jezus. "Vannacht zul je drie keer zeggen dat je Mij niet kent, nog voor de haan twee keer heeft gekraaid."


Mɨrɨ koro'tau anpisin ton kuru rɨ Esuwerʉ amʉ' uya etasa' esi'pʉ mɨrɨ yau Sises esi tukai', mɨrɨpan kon uyee'pʉ, kʉrɨ rɨ pɨkɨrɨ rɨken pen e'tane Ʉrasaras rɨ nɨrɨ ense'na, ini'mʉ'sa'ka'pʉ iyerikʉ'pʉ yapai. 	 Vele Joden hadden gehoord dat Jezus in Bethanië was en gingen er ook heen. Zij wilden niet alleen Jezus Zelf zien, maar ook Lazarus die door Hem uit de dood tot leven was gebracht.


Papa, ina tamokori ton e'to' itese' pɨ', Sises i'mʉ'sa'kanin nʉ'pʉ iyeri'sa' apai ɨnwɨnɨ'pʉ kon tʉpokapɨ'se yʉi pona. 	 U hebt Jezus gedood door Hem aan een kruis te hangen. Maar de God van onze voorouders heeft Hem weer levend gemaakt.


Emepoke' pe to' e'ku'tane, epe' rɨ to' ena'pʉ, 	 Hoewel zij dachten dat ze alles wisten, waren zij in werkelijkheid dom.


Anpisin pɨ' ta'pʉ iya, “Kapuru' enuku ene auya'nokon a'tai, wʉi enu utɨ winɨ, inke pʉra, tuna uyepʉ tukai' i'tu auya'nokon, mɨrɨ koro'tau iye'kapʉ rɨ. 	 Jezus zei tegen de mensen: "Als u in het westen wolken ziet opkomen, zegt u: 'Daar komt een bui aan.' En dat is juist.


Pori' pe Itepuru yau e'tɨ' tɨwɨrɨ rɨ. Takapʉ uya kanan: Pori' pe e'tɨ'! 	 Wees blij in de Here; ik zeg het nog eens: Verheug u in Hem!


Apʉne pʉra serɨ e'ku'nɨto' yau epika'tɨn nɨsa'. E'tane e'ku'nɨto' tensen pe na'ne' esi e'ku'nɨto' pe pʉra kuru rɨ. Ɨnʉ' ken te'ku'sen tenawon pɨ' rɨ? 	 Deze verwachting is onze redding. Maar het is nog niet zover, anders zou het geen verwachting meer zijn. Iets wat er al is, hoef je immers niet meer te verwachten.


Tʉron nɨ ka'pon pona eke tʉnamasen pe tikin nan wʉi esi tʉron nɨ ton kasa pʉra; tʉron nɨ ka'pon pona tanporon nɨ wʉi esi ɨsi'kaisa rɨ. Tʉkaisarɨ'nokon tʉusenuminkato' kon awɨrɨ to' nesii i'se te'to' kon pe kuru. 	 Voor de een zijn er bepaalde dagen, die een bijzondere betekenis hebben. Voor de ander maakt het geen verschil en zijn alle dagen gelijk. Laat ieder zijn eigen overtuiging volgen.


“Ina uya kanan si serɨ wakʉ kuru itekare ekama serɨ ɨpɨ'nokon. ‘Mɨrɨ kupʉ uya,’ ta'pʉ Papa uya utamokori kon pɨ' uta'ku'tɨsa' rʉ'pʉ 	 Wij brengen u het goede nieuws dat de belofte, die God lang geleden aan onze voorouders heeft gedaan, in onze tijd werkelijkheid is geworden. God heeft die belofte vervuld door Jezus weer levend te maken.


Mɨrɨ ema'sa' yau, Sapa' a'tai, Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton, Pari'si amʉ' utɨ'pʉ Paire' piya'. 	 De eerste dag van het Paasfeest was voorbij. De leidende priesters en de Farizeeërs gingen naar Pilatus en zeiden:


Serɨ pɨ' ɨusenupasa' kon ina tonpa rʉ'kwɨ E'pa'pʉras winɨ, Kʉrai apiyo' pe tʉusaurokʉ'pʉ awɨrɨ te'tʉrawasomasen ina pe rɨ, 	 U hebt het gehoord van onze medewerker Epafras, die bij ons erg geliefd is; hij is ook een trouw dienaar van Christus.


“Ɨri a'kwarʉ yen pen nɨ urɨ,” ta'pʉ Sises uya, “ukʉipʉnʉ nama uya, e'tane unama auya'nokon pʉra iyesi. 	 "Ik ben niet bezeten", antwoordde Jezus. "Ik eer mijn Vader, maar u doet niets anders dan Mij beledigen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ te'wɨto' kon, enwoke' pe te'to' kon, tekumato' kon, mɨrɨ pe pʉra ama' pe te'to' kon apai to' era'tɨ pʉra iyesi'pʉ. 	 Zij wilden ook niet ophouden met hun moordpartijen, hun tovenarij, hun overspel en diefstallen.


Aisaya uya serɨ tasa' apʉne pʉra Sises apurɨpɨ'to' ipɨkɨrɨ ensa' tʉuya pɨ', ipɨ' isaurokʉ'pʉ. 	 Jesaja schreef hier over Jezus, want hij had Zijn schitterende heerlijkheid gezien.


Wakʉ pe teikʉ iya etasa' Sises uya a'tai, “Ɨnnɨ pʉra rɨ me'ai' Papa e'to' esa' wannɨ pe piyapai,” ta'pʉ iya ipɨ'. Mɨrɨ awonsi'kɨ nin si mɨrɨ enta', ɨnʉ' rɨ esi'pʉ ɨnekama'popɨ'pai pʉra. 	 Jezus zag dat de man heel goed begreep waar het om ging en zei tegen hem: "U bent niet ver van het Koninkrijk van God." Toen Hij dat had gezegd, durfde niemand Hem nog iets te vragen.


Tenku'nan pɨ' kanan tera'tɨi', “Ɨ'rɨ ta auya kʉrɨ ɨyenu a'kokanin nʉ'pʉ pɨ'?” ta'pʉ to' uya. “Pu'kena' pe iyesi!” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 Zij vroegen de man die vroeger blind was: "En u? Wat zegt u van Hem? Per slot van rekening waren het uw ogen die Hij genas." "Hij is een profeet", antwoordde de man.


“Iye'to' pe kuru ei'sa' auya man,” tukai' Sises uya eikʉ'pʉ. “Serɨ si iku'kɨ, mɨrɨ a'tai ɨuko'mamʉ rɨ tɨwɨrɨ rɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Goed!" zei Jezus. "Doe dat en u zult eeuwig leven krijgen."


E'tane Pari'si amʉ' uya apurɨ'pʉ pen tenku'ne iyesi'pʉ tukai', mɨrɨpan enasa' ennin pe tukai', tenku'nan sanon kɨ'ma tʉuya'nokon pona rɨ. 	 De Joodse leiders wilden niet geloven dat hij vroeger blind was geweest. Daarom lieten zij zijn ouders roepen.


Ɨsɨ sɨ, ka'pon amʉ' non pon kon, apʉne pʉra ka'pon amʉ' umakoita emapu'tɨ to' uya pɨ'. Mɨrɨ warai ton nɨ e'ku'to' pe iyesi e'tane, ɨsɨ yau kʉrɨ man iye'kupʉ emapu'tɨnin. 	 Het zal slecht aflopen met de wereld vanwege alle verleidingen. Het is onvermijdelijk dat er verleidingen komen. Maar als het uw schuld is dat iemand verkeerde dingen doet, loopt het slecht met u af.


Wakʉ pe ɨseseru yau tʉko'mansan pe e'tɨ'. Mɨ pe te'ku'san pe pʉra e'tɨ', e'tane se pe te'san pokon pe te'san pe e'tɨ'. Tʉutaperʉkasan pe pʉra e'tɨ'. 	 U moet één van hart en ziel zijn. Wees niet hoogmoedig, maar doe uw best nederig te zijn. Doe niet of u de wijsheid in pacht hebt.


“E'tane pʉsamoro ka'pon amʉ' ɨnɨkɨntanʉ'pai pʉra e'nɨ. Mɨrɨ pɨ', konoi' pɨ' enta parau ku'pɨri ka', mɨrɨpan wapiya kuru anma'pʉ moro' inta nau pʉrata pun eporo auya mɨrɨ, asakɨrɨ'ne wʉi e'tʉrawasoman nɨsa' epe'pʉ airon nɨ, mɨrɨpan ke e'mase'na mɨtɨi' uiwano' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨiwano' pe nɨrɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 "De burgers zijn dus vrijgesteld", zei Jezus. "Maar wij zullen die belastingontvangers niet kwaad maken. Ga naar het meer en gooi een lijn uit. In de bek van de eerste vis die je vangt, zul je een geldstuk vinden. Dat is genoeg om de tempelbelasting te betalen, voor jou en voor Mij."


kʉrɨ rɨ uriya' tu'kan kon nɨ Esuwerʉ amʉ' uya tʉnonka kon pɨ' Sises piya' tʉutɨto' kon pe mɨrɨ awonsi'kɨ to' uya rɨ apurɨ pɨ'. 	 Want door wat er met hem gebeurd was, gingen vele Joden in Jezus geloven.


Mɨrɨ pɨ' to' uya ɨyekama'posa' a'tai, to' maimu kʉsetai, apʉne pʉra 40 entai rɨ Esuwerʉ amʉ' esi, mɨrɨpan kon e'so'nansa' enuri'to' oton Paarʉ enupɨkɨrɨ. ‘Ɨ'rɨ rɨ pɨ' uta're'tɨn pen mɨrɨ awonsi'kɨ ensi pen, Paarʉ wɨnɨ pʉ'kʉ pona rɨ,’ tasa' to' uya. Mɨrɨpan kon nin si enurikʉ ɨ'rɨ rɨ tukai' tʉmaimu kon eikʉ auya i'se,” ta'pʉ Paarʉ poitorʉ uya soisa amʉ' epuru pɨ'. 	 Maar u moet dat niet doen. Want veertig van hun mannen liggen in een hinderlaag om Paulus te vermoorden. Zij hebben allemaal een vloek op zich genomen om niets te eten en te drinken voor Paulus dood is. Zij staan nu al klaar omdat zij verwachten dat u zult doen wat de hoofdpriesters u zullen vragen."


Kamoro to' rawɨrɨ tʉutɨsan mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro to' e'ma'pʉ pe tʉutɨsan ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Usana!” “Pori' rɨ kʉrɨ esi Itepuru ese' yau nʉye'ai'ne'!” 	 Voor en achter Hem werd "Leve de koning!" geroepen. De mensen juichten: "Eer voor Hem, Die komt in de naam van God!"


Mɨrɨpan pɨ', “Eke pe kuru apurɨto' auya man! Tɨwɨ si ɨnekama'po'pʉ ne'kupʉi,” ta'pʉ Sises uya ipɨ', mɨrɨpan mʉre ena'pʉ wakʉ pe mɨrɨ a'tai rɨ. 	 "Wat hebt u een groot geloof!" zei Jezus. "U krijgt wat u hebt gevraagd." En haar dochter werd op datzelfde moment genezen.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', utonpa ton, ewon nɨ'nokon Ipan Wakʉ Kuru Pata ya' tukai' uyenu kon yau e'nɨ'nokon pɨ' Sises mʉnʉ winɨ, 	 Omdat Jezus Zijn leven en Zijn bloed voor ons heeft gegeven, broeders, mogen wij bij God komen.


mɨrɨpan kon uya tʉnono kon mɨrɨ awonsi'kɨ timamin kon tonpa kʉrʉpo'pomapɨtʉ'pʉ. Mɨrɨ epe'pʉ ke tʉtonpa kon repapɨtʉ'pʉ to' uya i'se iye'to' airɨ. 	 Zij verkochten hun huizen en andere eigendommen en het geld gaven zij aan mensen die het nodig hadden.


Mɨrɨ yau, iko'mamʉ'pʉ osorʉwau kapʉi. Iye'kama koro'tau kanau epotorʉ'pʉ yau utɨn pɨ' Siriya pona, Esuwerʉ amʉ' ekonekasa' eta'pʉ iya ipɨ' te'to' kon pe. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', iyekoneka'pʉ tenna'poto' pe Ma'sitoniya poro. 	 Na verloop van tijd reisde hij naar Griekenland en bleef daar drie maanden. Vlak voordat hij uitvoer naar Syrië, hoorde hij dat de Joden daar het op zijn leven gemunt hadden. Daarom besloot hij een omweg te maken en via Macedonië te gaan.


Papa tato' pe ipɨ' ika'sa' ena' use'man nɨsa' rʉ'pʉ pɨ' kenta'natʉu; mɨrɨ pona mʉn pɨ' kenta'natʉu, mɨrɨ awonsi'kɨ o' erupatu'kasa' rʉ'pʉ nɨrɨ; tekumai' nɨrɨ ke'makoimatʉu. Wakʉ pe ɨwesi kon mɨrɨ serɨ ton apanama'pʉ kon awɨron pe ɨwesi kon yau. Ɨisirɨ ina ne'nonkayan, wakʉ pe si tanporo mɨko'mantʉi',” tawon. 	 eet niets van wat aan afgoden geofferd is; eet of drink geen bloed; eet geen vlees van dieren die door verstikking ter dood gebracht zijn en pleeg geen hoererij. Als u zich daaraan houdt, is het goed. Wij wensen u het allerbeste."


E'tane Maikarʉ, inserʉ amʉ' epuru tonpa e'maimu'pɨtʉ a'tai Makoi a'kɨrɨ, Mosi' ekepu wenai isapema i'se iyesi'pʉ pen e'tane, “Tɨwɨ Itepuru ɨyeseremekʉi!” ta'pʉ iya. 	 Wat een verschil met Michaël, één van de voornaamste engelen! (A) Toen die met de duivel streed om het lichaam van Mozes, durfde hij de duivel niet te veroordelen of te beledigen.


Sises ekanwa'tɨ'pʉ Saiman kanwa ya'. Mɨrɨpan uya ta'pʉ Saiman pɨ', “Akanwa a'tu'makɨ parau ku'pɨri e'pi apai,” ta'pʉ iya. Mɨrɨ apai, a'mun po te'san enupa'pʉ iya. 	 Jezus stapte in de boot van Simon en vroeg of hij Hem een stukje van de oever wilde afduwen. Daarna ging Hij zitten om de mensen meer over God te vertellen.


E'tane tʉron kon ka'pon amʉ' uya, “Tɨwɨ nesii. Apʉne, Iraisa uyepʉ enpai'nokon ipika'tɨi',” ta'pʉ to' uya. 	 Maar de anderen zeiden: "Wacht! Laten we eens zien of Elia Hem komt redden."


Miyarɨ ka'tɨ' Orʉpanos pɨ', Kʉrai yau e'tʉrawasoman tonpa, mɨrɨ awonsi'kɨ utonpa rʉ'kwɨ Sʉ'ta'kes. 	 Ook Urbanus die, net als wij, voor Christus werkt en mijn vriend Stachys.


Ɨri ton mɨrɨ awonsi'kɨ iyemari'masa' ekumankanin nan ka'pon amʉ' esi eke Papa tʉrawasooi i'tuto' tʉuya'nokon ipɨkɨrɨ kupʉ uya i'se. Ikupʉ uya pen, e'tane Isona pɨ' i'tuto' ipɨ' rʉ'pʉ na'ne' rɨken kupʉ uya,” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan kon tʉnɨnse Sises utɨ'pʉ. 	 Dit slechte en onbetrouwbare volk wil dus een teken uit de hemel hebben. Het zal geen enkel teken krijgen dan het teken van Jona." Jezus keerde hun de rug toe en ging weg. Hij stak met Zijn discipelen het meer over.


apʉne pʉra Papa e'tʉrawasoma ayau'nokon iku'nin pe mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnku'pai ɨwesi kon pa ipori'manin pe te'sen. 	 God is onder u aan het werk. Hij zorgt ervoor dat u Hem graag wilt gehoorzamen en dat u ook doet wat Hij van u vraagt. Zo bereikt Hij Zijn doel.


E'tane nin si mɨrɨ use'man nɨto' esi wʉipiya kaisa rɨ makoi pɨ' emiya'pontɨpɨ'nin pe, 	 Maar wat er gebeurde, was precies het tegenovergestelde. In plaats van hen van zonden te bevrijden, herinnerden die jaarlijkse offers hun aan hun ongehoorzaamheid en schuld.


Mɨrɨ kasa si Papa uya wana' rɨ pontɨ pe iyesi yau wana' serɨ pe na'ne' mɨrɨ awonsi'kɨ awanapairɨ eno'ma apo' ya', mɨrɨ na'ne' entai pe' ɨpontɨ iya 'nokon pen mɨ? Aiko sɨ, aiko pe rʉ'kwɨ rɨ apurɨto' auya'nokon esi! 	 Als God zo goed zorgt voor de bloemen (die vandaag in het veld staan en morgen weg zijn) zal Hij dan niet nog veel beter voor u zorgen? Wat hebt u toch weinig vertrouwen in Hem!


Mɨrɨpan uya inke pʉra i'pairʉkanin ennoko'pʉ, Isaan i'pai rʉ'pʉ ne'to' pe iya. Itɨ'pʉ pariki'si ta', mɨrɨpan uya Isaan i'pairʉka'pʉ. 	 Met tegenzin stuurde hij één van zijn lijfwachten naar de gevangenis om het hoofd van Johannes te halen. De man ging weg en onthoofdde Johannes.


Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan esi'pʉ Sises ma'tanʉ'to' tʉuya'nokon winɨ eporo i'se, ama'ai, apʉne pʉra ka'pon amʉ' pɨ' tenari'nʉmʉ kon pɨ'. 	 De leidende priesters en godsdienstleraars probeerden nog steeds een listige manier te vinden om Jezus uit de weg te ruimen. Ze wilden Hem doden zonder het risico te lopen dat het volk zich tegen hen zou keren. Want daar waren ze toch wel erg bang voor.


“Wʉi nai pata esi koro'tau, a'ko pe Tamaskas eporo uya koro'tau, ite'kwanau pʉra rɨ, Epʉn winɨ a'kwa e'wei'tɨ uya uyenkasi'panʉkʉ'pʉ. 	 Toen ik op weg was naar Damascus en midden op de dag de stad naderde, stond ik plotseling gevangen in een felle lichtbundel, die uit de hemel kwam.


Papa uya, “itʉrʉ ka'pon kaisa rɨ inkupʉ'pʉ pɨ' tense,” tasa' iya. 	 Als Hij de wereld oordeelt, zal Hij ieder geven wat hij verdient.


Anpisin auro'ka'pʉ iya to' ereutato' pe non pona. 	 Jezus zei tegen de mensen dat zij op de grond moesten gaan zitten.


Tʉron nɨ wʉi a'tai kanan, ka'pon amʉ' enupa pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ itekare ekama pɨ' Sises esi koro'tau use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' pʉ'kʉ tau. Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton, Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton uyee'pʉ ipiya', 	 Terwijl Hij op één van die dagen de mensen in de tempel het goede nieuws vertelde, kwamen de mannen van de Hoge Raad naar Hem toe.


Pi'ta maimu apurɨnin nʉ'san pa'taisima'pʉ enno'sa' kon uya, mɨrɨpan 3,000 kaisaron kon ena'pʉ to' tonpa pe. 	 De mensen die aannamen wat hij zei, werden gedoopt. Op die ene dag waren dat ongeveer 3000 personen.


itamɨsa' pe iyapon pe te'san itekare ekamai' enno'sa' kon mɨrɨ awonsi'kɨ pu'kena' amʉ' po, kʉrɨ rɨ rɨ nin si Kʉrai Sises itekun airon eke tɨ' pe. 	 U staat zo vast als een huis op de fundering van de apostelen en profeten. Maar de belangrijkste steen, de hoeksteen, is Jezus Christus Zelf.


Asa'ron kon ipoitorʉ ton uya isaurokʉ etasa' a'tai, to' uya Sises e'ma'pʉka'pʉ. 	 Toen zijn twee discipelen dat hoorden, gingen zij Jezus achterna.


Urɨ'nokon pana' pe te'san e'to' pe iyesi ɨ'sɨ'mʉnon pokon pe to' uya ikupʉ pʉra iye'to' yau to' pika'tɨ pɨ', iwano' wannɨ pe rɨ upori'manin kon tʉku'se pʉra. 	 Als wij sterk zijn in ons geloof, moeten wij rekening houden met de gevoeligheid van anderen die minder sterk zijn. Wij moeten niet aan onszelf denken.


Mɨrɨ yau, tu'kan kon nɨ ti'tui' pʉra rɨ ene amʉ', ɨkʉi amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri ton nɨ toron amʉ' rɨ ene'pʉ uya. 	 Toen ik erin keek, zag ik allerlei zoogdieren, reptielen en vogels.


Mɨrɨpan poitorʉ ton usenpɨtʉ'pʉ, ɨnʉ' pɨ' ta iya ta pe. 	 Geschrokken keken de discipelen elkaar aan. Zij hadden geen idee wie Hij bedoelde.


Enno'sa' kon nepʉ'pʉ to' uya Esuwerʉ amʉ' Konsʉrʉʉi ton piya', Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru uya to' ekama'popɨ'to' pe. 	 Zij brachten de apostelen voor de Raad.


Ɨmɨrɨ'nokon auro'ka uya, Esuwerʉ amʉ' pen. Esuwerʉ amʉ' pen ena' itekare ekamai' enno'sa' pe esi wenai, eke pe kuru utʉrawasooi kupʉ uya, 	 Ja, ik heb het tegen u, die geen Joden zijn. U weet dat God mij met een bijzondere opdracht naar de andere volken heeft gestuurd. En ik vind dat geweldig!


Sises uya Mata, itakon, mɨrɨ awonsi'kɨ Ʉrasaras i'nʉnka esi'pʉ. 	 Hoewel Jezus veel van Martha, Maria en Lazarus hield, maakte Hij geen aanstalten naar hen toe te gaan.


Iwɨto' iwenai menukasa' poka'pʉ to' uya i'pai epoi; sises pʉse rɨ, esuwerʉ amʉ' kin, tawon. 	 Boven Zijn hoofd hingen ze een bordje. "Dit is Jezus, de koning van de Joden", stond erop.


Ɨ'rɨ ta uya mɨrɨ enta'? Uweyu pʉra man, Kitiyan pɨ', Para' pɨ', Sansʉn pɨ', Ise'ta pɨ', Tepi' pɨ', Sanwerʉ pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ pu'kena' amʉ' pɨ' usaurokʉ weyu, 	 Moet ik hiermee doorgaan? Ik zou tijd tekort komen als ik de ervaringen van Gideon, Barak, Simson, Jefta, David, Samuël en de profeten moest vertellen.


Apurɨto' tʉuya yau tɨ'sɨ'mʉnka'nʉ'se pʉra, i'tu'pʉ iya rɨ tʉpun eri'sa' pe rɨ—apʉne pʉra 100 e'to' airɨ rɨ tʉwʉipiyaai esi pɨ'—mɨrɨ awonsi'kɨ Sera mʉre yen nɨ nɨrɨ esi'pʉ iyeri'sa' pe. 	 En zijn vrouw Sara was ook al veel te oud om nog een kind te krijgen. Toch werd zijn vertrouwen daardoor niet minder. Hij ging niet twijfelen. Integendeel!


Inke rɨ i'ta ton mɨrɨ awonsi'kɨ itemiyatʉ ton auronpɨtʉ'pʉ to' uya esi'pʉ i'sen amʉ' ke, e'tane rɨ mɨrɨ ton nɨ i'kɨrɨpɨtʉ'pʉ iya, mɨrɨ awonsi'kɨ wa'ka pun nɨ ti'ta pɨ' te'sen a'morʉpɨtʉ'pʉ iya. Ɨnʉ' uya ereutanʉkʉ poken pʉra rɨ, ipan pe rɨ pana' pe iyesi'pʉ. 	 Men had hem vaak aan handen en voeten gebonden, maar hij rukte de kettingen en boeien dan gewoon stuk. Niemand kon iets met hem beginnen.


e'tane ka'pon e'tʉrʉ i'tupɨ'nɨto' ya' ɨri i'se iye'to' winɨ, mɨrɨ uya rɨ ipi'sikʉ mɨrɨpan epori'ma ɨri pɨ'. 	 Het zijn uw eigen slechte verlangens die u in verleiding brengen.


Mɨrɨpan Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon iya'kɨrɨ te'san Satu'si amʉ' tonpa ton ɨkɨntato' esi'pʉ ipan pe to' pɨ'. 	 De hogepriester en de Sadduceeërs waren woedend en konden het niet uitstaan.


Mɨrɨ a'tai, kapuru' usenpoika'pʉ, mɨrɨpan uya to' nɨpontɨ'pʉ. Main uyee'pʉ kapuru' apai, “Umu pʉse rɨ, Uni'nʉnkanʉ. Imaimu etatɨ'!” tawon. 	 Op dat moment kwam er een wolk boven hen en een stem uit die wolk zei: "Dit is mijn Zoon. Hem heb Ik lief; luister naar Hem."


I'tu'nokon main esi Papa A'kwarʉ winon pe; e'tane urɨ esi Iya'kwarʉ pɨkɨron pe pʉra, ikʉrʉpo'pomasa' pe makoi poitorʉ pe. 	 Wij weten dat de wet van God een geestelijke zaak is. Daarom kan ik er niet bij. Ik ben een mens van vlees en bloed, die onderworpen is aan de zonde.


a'ta kon temaikai' tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' wakʉ ekareei ya' wakʉ pe iye'kamasa' pe. 	 Trek de schoenen aan van de bereidheid om het goede nieuws van de vrede met God bekend te maken.


Ekamakapʉ uya kanan, tanporon kon ka'pon amʉ' tʉyun kon pi'pɨ puturʉkanin nan pɨ', to' tʉrawasooi pe kuru iyesi tanporon main awɨrɨ to' e'to' pe iyesi. 	 Ik zeg het nog eens: Wie zich laat besnijden, moet ook altijd alle andere Joodse wetten gehoorzamen.


Main, Mosi' winon esi wakʉ ton tʉuye'sen a'kwarʉ'pʉ pe rɨ—tʉuye'ton kapisin pe iyesi. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', kamoro a'ko pe Papa apurɨpɨ'se tʉuye'san koneka iya pʉra iyesi wakʉ pe, mɨrɨ rɨ use'man nɨto' ike utakonomapɨ'tane wʉipiya kaisarɨ rɨ. 	 De Joodse wet gaf maar een versluierd beeld van de geweldige dingen, die Christus voor ons zou doen. Jaar in jaar uit werden telkens weer dezelfde offers gebracht, maar toch konden de mensen onder dat oude verbond daardoor niet gered worden.


Apʉne pʉra Ka'pon, Papa winon uye'sa' mɨrɨ tapiyo' pe e'nɨto' pe pen, e'tane apiyo' pe e'se'na, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉuko'manto' tʉse'na tu'kan kon ka'pon amʉ' epe' pe,” ta'pʉ iya. 	 Want zelfs Ik, de Mensenzoon, ben niet gekomen om Mij te laten dienen. Nee, Ik ben gekomen om te dienen en mijn leven te geven als losgeld voor velen."


Apʉne pʉra Papa esi'pʉ pori' pe tanporo rɨ tʉmɨrɨ rɨ esi pɨ' iyau, 	 Want God had besloten met Zijn hele wezen in Zijn Zoon te wonen.


Tɨ' eno'mato' enta' rɨ itɨ'pʉ, iye'sekunka'pʉ ɨpʉremase'na. 	 Hij ging een meter of dertig bij hen vandaan en liet Zich op de knieën vallen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ main uyee'pʉ Epʉn awonsi'kɨ, “Umu ɨmɨrɨ, uni'nʉnkanʉ; ɨpɨ' pori' pe e'ai' ipan pe,” tawon. 	 Een stem uit de hemel zei: "U bent mijn geliefde Zoon. U verheugt mijn hart."


Pata eposa' tʉuya'nokon a'tai, pata tʉto' tʉuya'nokon itau, ka'tawon ɨutɨ ta' to' utɨ'pʉ. Pʉsamoro iyamʉrasa' kon esi'pʉ; Pi'ta, Isaan, Isens, Anturu, Piri', Tamas, Pa'taramiu, Ma'siu, Isens (Arʉ'piyas mu), Saiman (Usera' tukai' tesa'sen), mɨrɨ awonsi'kɨ Isutas (tʉron nɨ Isens mu). 	 In de stad gingen zij meteen door naar de bovenverdieping van het huis, waar zij elkaar altijd ontmoetten: Petrus, Johannes, Jakobus, Andreas, Filippus en Thomas, Bartholomeüs, Mattheüs en Jakobus (de zoon van Alfeüs), Simon de Zeloot en Judas, de zoon van Jakobus.


“Tasa' iya kanan, ‘Ɨnʉ' uya rɨ tʉno'pʉ nonka a'tai, tɨwɨ nʉkaretai'tɨi kuru rɨ iye'nonka karetaai ke,’ 	 De wet van Mozes zegt: 'Als iemand van zijn vrouw af wil, kan hij van haar scheiden. Maar hij moet haar wel een brief meegeven, waarin staat dat zij niet langer zijn vrouw is.'


Ikʉipʉnʉ uya tʉmu i'nʉnka, tanporon nɨ nɨrɨ tʉsa' iya itena'. 	 De Vader houdt van Zijn Zoon en heeft Hem alles gegeven.


Apiyontɨn nɨto' ike ton, “Iyemari'masa' pe esii'ma kekumai,” “Ɨnʉ' rɨ kʉ'wɨnɨi,” “Ama' pe kesii,” “Ipan pe ɨtonpa iwano' i'se kesii,” mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ ton nɨ apiyontɨn nɨto' esi na'ne' amʉrasa' mɨrɨ se tikin nan iporo e'nɨto' yau: “Ɨtonpa i'nʉnkakɨ, mɨsi'nʉnkayai'ne' kasa rɨ,” tawon. 	 Alle voorschriften die God aan Mozes heeft gegeven, zoals: "U zult trouw zijn in het huwelijk, niet moorden, stelen of verlangen naar iets dat van een ander is", worden in dit ene gebod vervuld: "U moet de ander liefhebben als uzelf."


E'tane intʉrʉnʉ pe te'sen itimamin tʉsa' iya pʉra iyesi'pʉ, e'tane Papa usaurokʉ'pʉ iku'to' pe uya tukai', ‘Ɨmɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ apayan nʉ'san, Esuwerʉ amʉ' uya non epoto' oton.’ Mɨrɨ a'tai, imʉre pʉra Epʉra'an esi'pʉ. 	 Daarna leidde God hem naar dit land, waar u nu woont. Maar God gaf het hem niet; nog geen voetbreed ervan. God beloofde het aan Abrahams nakomelingen te geven, hoewel hij nog steeds geen kinderen had.


Pori' pe kuru tesi kon ke, “I'napai rɨ se esi pen nɨ serɨ?” ta'pʉ to' uya. Mɨrɨpan kon pɨ' ta'pʉ iya, “Kiyari pe' moro nai enta'nan nɨto' ipɨ'?” ta'pʉ iya. 	 Hoewel ze heel blij waren, leek hun dit te mooi om waar te zijn. Ze konden het gewoon niet geloven. Om hen te overtuigen, zei Hij: "Hebben jullie hier iets te eten?"


“Ipokena' Papai, orʉ uya ɨi'tu pʉra iye'tane, ɨi'tu uya. Uyenno'sa' auya tukai' nɨrɨ pʉsamoro uya i'tu. 	 Rechtvaardige Vader, al kent de wereld U niet, Ik ken U. En mijn discipelen weten dat U Mij gestuurd hebt.


Mɨrɨ ema'sa' yau, Esuwerʉ amʉ' epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan amʉra'pʉ Surusiran pona. 	 De volgende morgen kwamen alle Joodse leiders in Jeruzalem in een extra vergadering bijeen.


Apʉne pʉra iya'kwarʉ eposa' auya'nokon pʉra iyesi enari'ke' pe e'nɨ poitorʉ pe kanan ɨwesi kon pa pen, e'tane Iya'kwarʉ eposa' auya'nokon imunkɨ pe ɨkonekanin kon, mɨrɨpan winɨ, “Apa, Papai,” ta'nokon. 	 Wij hoeven dus geen slaven van de angst meer te zijn. Nee, God heeft ons een andere geest gegeven. Wij zijn door Hem aangenomen als zonen. En doordat Zijn Geest in ons woont, roepen wij: "Abba! Vader!" (a)


Meri Mataren mɨrɨ awonsi'kɨ Meri, Isoses san uya mɨrɨ airɨ itʉrʉ ene'pʉ. 	 Maria van Magdala en Maria, de moeder van Joses, waren meegegaan om te zien waar Jezus werd neergelegd.


Apʉne pʉra i'tu'nokon pena e'nɨto' eseru pokapɨtʉ'pʉ kurusu' pona ipokon pe makoi pun enato' pe ɨ'sɨ'mʉra, makoi poitorʉ ton pe pʉra e'nɨto' kon pe— 	 Wij weten dat de persoon die wij vroeger waren, niet meer leeft. Die is met Christus aan het kruis gestorven. Zo is er afgerekend met het wezenlijke van de zonde.


Ina ekanwa'tɨ'pʉ kanau ya' Tʉrowas po, mɨrɨpan parau nɨ'kwɨrɨ'nʉkʉ'pʉ ina uya opa'wʉ Samo'tʉres itese' pona. Iyema'sa' yau, ina utɨ'pʉ Niya'pores itese' pata pona kanau yau. 	 Wij gingen in Troas aan boord van een schip en zeilden in één ruk naar Samotrace. De volgende dag legden wij in Neapolis aan en gingen van boord.


Apurɨ auya pʉra pe' iyesi urɨ esi ikʉipʉnʉ yau, ikʉipʉnʉ nɨrɨ esi uyau? Main sekamayai'ne' ɨpɨ'nokon esi uiwano' pen e'tane ikʉipʉnʉ, uyau nʉko'manyai'ne' uya tʉtʉrawasooi kupʉ mɨrɨ. 	 Gelooft u niet dat Ik in de Vader ben en dat de Vader in Mij is? Wat Ik tegen u zeg, komt niet van Mijzelf, maar van mijn Vader. Hij leeft in Mij en doet in Mij Zijn werk.


“Kʉrɨ rɨ ipoitorʉ epuru e'to' i'se i'tunin e'tane tekonekasen pen, tepuru tʉrawasooi ku'nin pen nɨrɨ, mɨrɨpan kota'mato' oton itepuru uya ipan pe kuru. 	 Hij zal zwaar gestraft worden. Want hij wist wat hij moest doen, maar heeft het niet gedaan.


“Ti'tui' e'tɨ'; tense e'tɨ' Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Era' uya pʉrowa a'sarutanʉ'to' ike pɨ',” tukai' to' panama'pʉ iya. 	 Onderweg waarschuwde Hij hen: "Pas op voor de gist van Herodes en de Farizeeërs!"


To' uya si Sises arɨ'pʉ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru piya', mɨrɨpan tanporo use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru, Esuwerʉ amʉ' epuru ton nɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan nɨ amʉra'pʉ. 	 Jezus werd naar het paleis van de hogepriester gebracht, waar de Hoge Raad was bijeengekomen.


Pori' kʉrɨ rɨ ka'pon ti'tupɨ'to' entakanin, uko'man nɨto' arʉkooi, kʉron tato' epoto' iya oton, Papa nekama'pʉ kamoro ti'nʉnkanin nan pɨ'. 	 Gelukkig is hij die telkens verleidingen weerstaat en niet doet wat verkeerd is, want later zal hij als beloning de kroon krijgen, die God beloofd heeft aan wie Hem liefhebben: Het eeuwige leven.


Isaan pʉse rɨ pu'kena' Aisaya usaurokʉ'pʉ rʉ'pʉ ipɨ': “Rɨmono' tau ka'pon ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ, ‘Itepuru e'ma ikonekatɨ', to'sa rɨ ite'ma ikonekatɨ',’ tawon,” ta'pʉ rʉ'pʉ ipɨ'. 	 De profeet Jesaja doelde op deze man, toen hij honderden jaren eerder zei: "Luister! Ik hoor de stem van iemand die luidkeels roept: 'Baan voor de Here een weg in de wildernis; maak een rechte en vlakke weg door de woestijn'."


Uwari'sarʉ apon anʉntɨ' ɨpona'nokon, ɨusenupa kon pa upɨ', ɨsɨ pen nɨ urɨ, mɨ pe te'ku'sen pen nɨ uyewan yau, aya'kwarʉ kon umoronka'to' eporo kon pa. 	 Voeg u naar Mij en wees mijn discipel, want Ik ben vriendelijk en nederig van hart. Bij Mij zult u diepe innerlijke rust vinden.


Esuwerʉ amʉ' epuru ton uya iwarinpa esi'pʉ tʉku'sen yau. “Nai kʉrɨ si?” ta'pʉ to' uya. 	 De Joodse leiders zochten Hem tussen de feestgangers en vroegen overal of iemand Hem ook gezien had.


To' eikʉ'pʉ iya, “Entantɨ' eke pata Surusiran pona ka'pon piya', mɨrɨpan pɨ', ‘Ti'sa uya tasa' man, “Papa nʉkoneka'pʉ uweyu e'seposa' man, a'ko pe. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', urɨ mɨrɨ awonsi'kɨ upoitorʉ ton pokon pe To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ kupʉ uya ɨiwʉ' tau,” tukai',’ mekamatʉi' ipɨ',” ta'pʉ iya. 	 "Ga naar de stad, naar meneer die-en-die", antwoordde Hij. "Zeg tegen hem dat mijn tijd gekomen is en dat Ik met mijn discipelen het Paasmaal in zijn huis wil eten."


E'tane parau ku'pɨri pʉro'po isarɨ ene tʉuya'nokon a'tai, a'kwarʉ'pʉ pe to' uya ekama'pʉ, mɨrɨpan kon upirorʉnpɨtʉ'pʉ, 	 Zij schrokken vreselijk en dachten dat ze een spook zagen. Zij schreeuwden van angst.


Ɨnʉ' rɨ ɨpiyɨtʉ yau upɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ umaimu ton pɨ', Ka'pon, Papa winon nɨ nɨrɨ ɨpiyɨtʉ mɨrɨ ipɨ' tʉmeruntɨrʉ yau tʉuyepʉ a'tai mɨrɨ awonsi'kɨ ikʉipʉnʉ meruntɨrʉ yau, mɨrɨ awonsi'kɨ inserʉ amʉ' meruntɨrʉ yau. 	 Wanneer Ik kom in de schitterende majesteit van mijn Vader, Mijzelf en de heilige engelen, zal Ik Mij schamen voor ieder mens die zich nu voor Mij en Mijn woorden schaamt.


I'tu auya'nokon i'se e'ai' utonpa ton Temu'ti si nonkasa' man. Serɨ pe iwa iye'sa' yau, iya'kɨrɨ utɨ mɨrɨ ɨyense'nokon. 	 Het zal u goed doen te horen dat onze broeder Timotheüs weer uit de gevangenis is. Als hij hier op tijd komt, zal ik u samen met hem bezoeken.


Mɨrɨ wapiya Era' mɨrɨ awonsi'kɨ Paire' pokon esi'pʉ ɨ'seyaton pe, mɨrɨpan kon ena'pʉ ɨsitonpa pe mɨrɨ wʉi a'tai rɨ. 	 Herodes en Pilatus waren altijd elkaars vijanden geweest, maar op die dag werden ze de beste vrienden.


Isaan uya ta'pʉ anpisin ton ka'pon amʉ' pɨ' tʉpa'taisimato' kon pe iya tʉpiya' tʉuye'san pɨ', “Ɨmɨrɨ'nokon ɨsɨ ton ɨkʉi munkɨ ton! Ɨnʉ' uya apana'tɨsa' kon ayainʉmʉ kon pa nʉye'ai'ne' kota'man nɨto' piyapai? 	 De mensen kwamen in drommen naar Johannes om zich te laten dopen. Maar hij zei hun eerst duidelijk waar het op stond. "Adderengebroed! Ik weet wel waarom u zich wilt laten dopen. U probeert aan het oordeel te ontsnappen, zonder het met God in orde te maken.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ka'pon, Papa winon esi Sapa' Epuru pe rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Ik, de Mensenzoon, beslis over de sabbat."


I'tui'ma rɨ Papa usauro'sa' esi ipoken kamoro serɨ rupɨ ku'nin nan esi uma'tan nɨto' eponin nan pe tawon, serɨ ton kuru kupʉ to' uya, mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro serɨ ku'nin nan pɨ' rɨ nɨrɨ wakʉ pe man ta to' uya. 	 Zij weten dat God dit niet kan toestaan. Want wie zoiets doet, verdient de eeuwige dood. Maar toch doen ze het. Erger nog: Zij vinden het prachtig als anderen eraan meedoen.


Mɨrɨ pɨ' Sises uya to' eikʉ'pʉ, “I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon: tiwano' pe ɨ'rɨ rɨ kupʉ imu uya pen, tʉkʉipʉnʉ nʉkupʉnʉ rɨken ensa' tʉuya kupʉ iya, apʉne pʉra ɨ'rɨ rɨ kupʉ ikʉipʉnʉ uya a'tai, imu uya rɨ nɨrɨ ikupʉ. 	 "Het is waar wat Ik zeg", zei Jezus. "De Zoon kan niets uit Zichzelf. Hij doet alleen wat Zijn Vader Hem voordoet. In feite doet de Zoon hetzelfde als Zijn Vader.


Mosi' uya tanporon nɨ apiyontɨn nɨto' main yau na'ne' ekama a'tai tanporon kon ka'pon amʉ' pana ya', paka munkɨ mʉnʉ anʉmʉ'pʉ iya tuna amʉtʉ pe, tʉtariren karimeru i'po' konekasa' mɨrɨ awonsi'kɨ i'so'pu ye' tato' panta, mɨrɨpan uya kareta amon mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon ka'pon amʉ' pai'pai'ma'pʉ ike. 	 Want toen Mozes het volk al Gods wetten had voorgelezen, nam Hij bloed van kalveren en bokken en sprenkelde dat met water, rode wol en hysop over de stenen plaquettes en het hele volk;


E'tane si iweyu kuru e'seposa' a'tai, Papa uya Tʉmu ennoko'pʉ, uri'san yai iyentu'pʉ, main o'no iyentu'pʉ, 	 Maar toen de juiste tijd gekomen was, de tijd die God daarvoor had bepaald, stuurde God Zijn Zoon, Die als mens uit een Joodse moeder werd geboren en aan de Joodse wet onderworpen was.


E'tane apurɨi'ma nekama'poi ikasimai'ma pʉra, apʉne pʉra kʉrɨ rɨ ikasimai'ma ekama'ponin esi mɨrɨ sipa'sipa parau po, pese'tɨ nʉposi'manʉ nʉpininpanʉ kasa. 	 Maar als u Hem erom vraagt, moet u ook verwachten dat Hij het zal geven. Iemand die twijfelt, lijkt op een golf van de zee, die door de wind heen en weer gejaagd wordt.


“Inke rɨ iwɨnɨ i'se iye'pɨ'sa' mɨrɨ teno'mapɨ'se apo' ya' mɨrɨ awonsi'kɨ tuna ka'. Ina pɨ' ɨsentu'ma', ina ipika'tɨ', ikupʉ auya poken iyesi yau,” ta'pʉ iya. 	 "Van jongsaf aan", antwoordde deze. "De boze geest heeft hem vaak in het vuur en in het water laten vallen om hem te vermoorden. Heb medelijden met ons en doe iets als U kunt."


Mɨrɨpan pɨ' Sises uya ta'pʉ, “Ma'non, Papa apurɨ auya uya rɨ ɨyepi'tɨsa' man. Enta tʉusewankamai' pʉra,” ta'pʉ iya. 	 "U bent genezen door uw geloof", zei Hij. "Ga in vrede."


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Serɨ pu'kena' ton maimu enpoika auya'nokon upɨ' tukai' si'tui, ‘Ta'ta, ɨiwano' pe ɨsepi'tɨ'.’ Mɨrɨ a'tai si, ta auya'nokon upɨ', ‘Apʉne ken si, ina neta'pʉ Ka'paneyan po ɨnkuu'pʉ, iku'kɨ serɨ apata yau,’ ta auya'nokon, si'tui.” 	 Jezus zei: "U wilt eigenlijk zeggen: 'Dokter, genees uzelf.' U bedoelt daarmee: 'Wij hebben gehoord wat U in Kapernaüm hebt gedaan.


Panton tapurɨi' pʉra to' auro'ka iya poken pʉra rɨ iyesi'pʉ. E'tane tʉpoitorʉ ton pokon pe tesi a'tai tikin sarɨ, mɨrɨ ta iya e'kwa pe iyesi tukai' ekama'pʉ iya to' pɨ'. 	 Als Hij hun iets wilde leren, deed Hij dat trouwens altijd door een gelijkenis te vertellen. Maar als Hij met Zijn discipelen alleen was, legde Hij hun alles uit.


Sises uya ta'pʉ, “Kɨsewankamatʉu! Papa apurɨtɨ'; urɨ rɨ nɨrɨ apurɨtɨ'. 	 "Laat uw hart niet bezwaard worden. Vertrouw op God en vertrouw ook op Mij.


Temu'ti i'tusa' auya'nokon nɨ, imu esi tʉkʉipʉnʉ a'kɨrɨ kasa uya'kɨrɨ iye'sa' wakʉ itekare tʉrawasooi yau. 	 Maar u weet hoe waardevol Timotheüs is; hij heeft mij als een eigen zoon geholpen het goede nieuws bekend te maken.


Ina makooi pɨ' ɨsentu'makɨ, apʉne pʉra ina nɨrɨ usentu'ma pɨ' ina pɨ' imakoitasa' kon pɨ'. Mɨrɨ awonsi'kɨ ina kʉsarɨi i'tupɨ'nɨto' ya'.’” 	 Vergeef ons de zonden die wij hebben gedaan. Want wij vergeven ook de mensen die ons iets hebben aangedaan. Laat niet toe dat wij in verleiding komen."


Tɨwɨrɨ rɨ entu'manin nan esi ɨpiyau'nokon, e'tane tɨwɨrɨ rɨ urɨ esi pʉra iyesi ɨpiyau'nokon. 	 Arme mensen zijn er altijd, maar Ik ben niet lang meer hier. Zij heeft deze zalfolie over mijn lichaam uitgegoten, als voorbereiding op mijn begrafenis.


Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton uya Iseri'ko nɨmɨ koro'tau, anpisin ka'pon amʉ' utɨ'pʉ ipɨkɨrɨ. 	 Toen Jezus en Zijn discipelen de stad Jericho verlieten, gingen heel veel mensen achter hen aan.


E'namato' pʉra man uyeseru aimenka auya'nokon yau, mɨrɨ pe pʉra ka'pon amʉ' uya rɨ ko'tʉ yau ukupʉ yau; i'napai rɨ uiwano' pe rɨ uyeseru aimenka uya pʉra iyesi. 	 Maar wie woorden van God doorgeeft, spreekt de mensen opbouwend, bemoedigend en troostend toe.


Iyewomʉ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta' tʉtonpa ton pokon pe mɨrɨpan kon uya ipʉremasa' pʉreti ɨku'pʉ, to' nʉkupʉnʉ tasa' pen nɨ Main uya e'tane. Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan yu pe rɨken te'sen ɨku'pʉ to' uya. 	 Hij ging Gods tempel binnen, haalde het heilige brood en at het samen met zijn vrienden op. Dat mocht ook niet, want dat brood is alleen voor de priesters bestemd.


Mɨrɨpan kon uya ta'pʉ uri'san pɨ', “Ina si napurɨyan, tasa' auya pɨ' rɨken pen, e'tane tiwano' kon pe rɨ etasa' tʉuya'nokon pɨ', ina uya si i'tu i'napai rɨ kuru rɨ pata pika'tɨnin pe iyesi,” ta'pʉ to' uya. 	 "Wij geloven nu ook in Hem", zeiden zij tegen de vrouw, "maar niet alleen door wat u ons hebt verteld. We hebben Hem nu zelf gehoord. Wij weten dat deze Man werkelijk de Redder van de wereld is."


Tanporon nɨ Papa e'to' i'tu auya'nokon i'se ekamasa' uya man. Ɨ'rɨ rɨ Papa Maimu nonkasa' uya pʉra iyesi. 	 Want ik heb u alles over Gods wil en plan verteld.


Tʉron kon uya, “Iraisa kʉrɨ rɨ,” ta'pʉ. Tʉron kon uya rɨ kanan, “Pu'kena' kʉrɨ rɨ, penaro' kon pu'kena' amʉ' esi'pʉ waraino,” ta'pʉ. 	 Maar anderen zeiden dat Hij Elia was en weer anderen noemden Hem een nieuwe profeet.


E'tane i'tunin pe pʉra iye'kuu'pʉ tanporo mɨrɨ yawon kon rau esii'ma. “I'tu uya pʉra rɨ man ɨ'rɨ pɨ' ausaurokʉ tukai',” ta'pʉ iya. 	 Maar Petrus ontkende heftig: "Welnee, hoe komt u daarbij?"


Tʉron nɨ a'tai kanan, Pari'si amʉ' uya Sises ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ a'tai Papa e'to' esa' wannɨ pe uyepʉ?” tukai'. Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Enton pʉra rɨ iyesi mɨrɨ Papa ena a'tai esa' wannɨ pe, 	 De Farizeeërs vroegen Jezus: "Wanneer komt het Koninkrijk van God?" Jezus antwoordde: "Het koninkrijk komt niet zo dat u het kunt zien.


Ka'pon esi pen mɨrɨ Esuwerʉ pe kuru kɨpo'po rɨ kʉrɨ rɨ pe iyesi yau, mɨrɨ awonsi'kɨ kɨpo'po rɨ, ipun pe rɨ un pi'pɨ puturʉkato' esi nɨrɨ pen nɨ. 	 Omdat u als Jood geboren bent en volgens Joods gebruik besneden, bent u nog geen echte Jood. Nee, een echte Jood is iemand die in zijn hart recht voor God staat.


Mɨrɨpan kon a'kɨrɨ Sises utɨ'pʉ. Ɨnnɨ pʉra rɨ ɨutɨ piyapai iye'tane, soisa amʉ' epuru uya tʉtonpa ton ennoko'pʉ ipana'tɨse'na, “Uyepuru, katanpokʉmai, apʉne pʉra uiwʉ' ta' ɨuyepʉ pokena' pen nɨ urɨ. 	 Jezus ging met hen mee. Maar toen Hij bijna bij het huis was, stuurde de kapitein een paar vrienden naar Hem toe met de boodschap:


Anpisin ton ka'pon amʉ' nɨmɨ'pʉ to' uya. Sises e'to' iyau kanau ya' ipoitorʉ ton ekanwa'tɨ'pʉ, mɨrɨpan kon uya arɨ'pʉ. Tʉron nɨ ton nɨ kanau amʉ' esi'pʉ moro. 	 Zij lieten de mensen achter, stapten bij Jezus in de boot en staken van wal. Er gingen nog enkele boten met hen mee.


Mɨrɨpan e'sanʉmʉ'pʉ iye'sara'tɨ'pʉ usarɨn pɨ'. To' a'kɨrɨ iyewomʉ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta', iye'sanʉnpɨtʉ'pʉ Papa apurɨpɨtʉ pe. 	 Hij sprong op, stond even stil en begon toen te lopen. Daarna ging hij lopend met hen de tempel binnen en danste van blijdschap en loofde God.


Mɨrɨpan enta'nasa' ena'pʉ pana' pe. Saarʉ uko'mamʉ'pʉ Sises poitorʉ rʉ'san piyau Tamaskas po. 	 Daarna liet hij zich dopen en ging wat eten om op krachten te komen. Saulus bleef een paar dagen bij de volgelingen van Jezus in Damascus.


Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' wakʉ pɨ' uyekama'po auya? Mɨrɨ yau iyesi mɨrɨ tikin nan nɨ wakʉ. Uko'man nɨto' ya' epa'kapai ɨwesi yau, Mosi' nʉmenuka'pʉ ton awɨrɨ e'kɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Waarom komt u met die vraag bij Mij?" vroeg Jezus. "Alleen God is toch goed? Maar om op uw vraag te antwoorden: Als u het eeuwige leven wilt hebben, moet u zich houden aan de geboden."


Surusiran pon kon apurɨnin nan uya serɨ etasa' esi'pʉ, mɨrɨpan kon uya Panapas ennoko'pʉ Antiyo' pona. 	 De volgelingen van Jezus in Jeruzalem hoorden ervan en stuurden Barnabas naar Antiochië.


Auta'mo'ka'pʉ kon awonsi'kɨ i'tutɨ'! Amakooi kon winɨpai era'tɨtɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ wapiya ɨnkupʉ'pʉ kon kupʉ kon pa. Amakooi kon apai ɨyera'tɨ kon pʉra iyesi yau, ɨpiya'nokon uyepʉ mɨrɨ ipata'se' apai araan'puui kon apon amase'na. 	 Denk er aan hoe diep u bent gevallen. Keer daarvan terug en doe weer dezelfde dingen als vroeger. Anders zal Ik uw lamp wegnemen.


Utonpa ton, 7 kaisaron kon ka'pon amʉ' epotɨ' ɨ'koro'tapai'nokon, i'tunin nan pe kuru ka'pon amʉ' ni'tunʉ ton, Wakʉ A'kwarʉ ke ita'kwarʉ'tɨsa' kon, serɨ i'se e'nɨto' tʉrawasomanin pe te'ton kon, 	 Dat lijkt ons niet goed. Daarom willen wij enkele geschikte mannen aanstellen, die deze taak van ons kunnen overnemen. Kies er zeven uit, die goed bekend staan: Wijze, verstandige mannen, vol van de Heilige Geest.


Mɨrɨpan usenuminka'pʉ, ‘Ɨ'rɨ kupʉ uya serɨ?’ tukai'. ‘Ui'kiyari amʉranʉ'to' uya ya' pʉra iyesi.’ 	 De man vroeg zich af waar hij alles moest laten. Ineens wist hij het. 'Ik breek mijn schuren af en zet er grotere voor in de plaats', zei hij.


Epetatɨ' ɨyera'tɨsa' kon amakooi kon apai ekamanin ke. Ɨmɨrɨ'nokon pe rɨ, ‘Epʉra'an esi ina kʉipʉnʉ pe,’ ta pɨ' kepiya'tɨtʉu. Apʉne pʉra apana'tɨ uya 'nokon serɨ, serɨ ton tɨ' apai Papa uya Epʉra'an munkɨ oton kon koneka mɨrɨ. 	 Maar dat gaat zomaar niet! Laat eerst maar eens zien dat u ernst maakt met God. Denk niet dat het met u wel goed zal aflopen omdat u van Abraham afstamt. O, nee! God kan deze stenen veranderen in kinderen van Abraham.


Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Ɨpi kanan e'mʉ'sa'kato' oton,” ta'pʉ iya. 	 "Je broer wordt weer levend, Martha", zei Jezus.


“Ina uya eta'pʉ, ‘Serɨ ka'pon nʉkoneka'pʉ use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' ma'tanʉkʉ uya mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ osorʉwau wʉi yau, tʉron nɨ kanan amɨ uya, ka'pon nʉkoneka'pʉ pe pʉra nin si,’ ta iya,” ta'pʉ to' uya. 	 Ik zal hem afbreken en na drie dagen een andere bouwen, zonder dat er een mens aan te pas komt."


e'tane urɨ uya mɨrɨ eke pata kota'mato' oton. To' epa'kato' oton mɨrɨ eke pata yapai, serɨ pata ya' uyapurɨpɨ'se'na,’ ta'pʉ Papa uya. 	 Maar het volk dat hen onderdrukt, zal Ik zwaar straffen. Daarna zal uw volk uit dat vreemde land wegtrekken en in dit land komen, waar zij Mij zullen dienen en eren.'


Tʉron nɨ kanan ka'pon Sises poitorʉ pe e'paino uya, “Uyepuru, apʉne ken si, wapiya ukʉipʉnʉ siu'na'tɨka'tai',” ta'pʉ. 	 Iemand anders, één van Zijn discipelen, vroeg: "Here, vindt U het goed dat ik pas weer met U meega nadat ik mijn vader heb begraven?"


Ika'sa' kon enurikʉ tenu ke esii'ma Papa munkɨ amʉ' usenpoika enupɨkɨrɨ. 	 De schepping ziet hunkerend uit naar het moment waarop zal blijken wie de zonen van God zijn.


Itɨ'pʉ Nasare' pata pona, tʉusemo'ka'pʉ ya'. Mɨrɨpan utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ta', te'pɨ'to' kasa rɨ Sapa' a'tai. Mɨrɨpan e'mʉ'sa'ka'pʉ Papa Maimu ekamai'. 	 Hij kwam ook in Nazareth, het dorp waar Hij Zijn jeugd had doorgebracht. Op de zaterdag (of sabbat, de plechtige rustdag van de Joden) ging Hij naar de synagoge; dat was zo Zijn gewoonte. Tijdens de dienst stond Hij op om voor te lezen.


Anpisin ka'pon amʉ' Surusiran woi tʉuko'mansan uya e'ne' ton, makoi a'kwarʉ yen ton nɨ nee'pʉ, mɨrɨpan kon usepi'tɨ'pʉ. 	 Ook uit de omliggende plaatsen kwamen velen naar Jeruzalem. Zij brachten zieken mee en mensen die boze geesten in zich hadden; allemaal werden zij genezen.


Restʉra po ka'pon esi'pʉ ise'mepɨ'sa' i'ta. Iyentusa' a'tai, mɨrɨ kasa rɨ iyesi'pʉ, mɨrɨpan usarɨ pʉra rɨ iyesi'pʉ. 	 In Lystra zat een man op straat, die zijn voeten niet kon gebruiken. Hij was al sinds zijn geboorte verlamd en had nooit kunnen lopen.


apurɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ usi'nʉnkan nɨto' Epʉn po na'ne' ɨiwano' kon pe ɨye'ku'to' kon pɨkɨron, ɨnetakaa'pʉ kon nʉ'pʉ i'nairon main yau, wakʉ itekare 	 die u in de hemel wacht. U ziet uit naar die hemelse vreugde sinds u de waarheid, het goede nieuws, gehoord hebt.


“Apana'tɨ uya 'nokon, ɨnʉ' uya rɨ uyekama a'tai, i'nai rɨ iyesi tukai' ka'pon amʉ' pɨ', Ka'pon, Papa winon uya ekamato' oton i'nai rɨ iyesi tukai' Papa inserʉʉi ton pɨ'. 	 Onthoud dit: Als je er bij de mensen openlijk voor uitkomt dat jij en Ik vrienden zijn, zal Ik je aan de engelen van God voorstellen als mijn vriend.


E'tane Paarʉ parusi mʉre uya etasa' a'tai, itɨ'pʉ soisa amʉ' iwʉ' ta' Paarʉ piya', ipana'tɨse'na iwɨnɨ pɨ' to' e'kamasa' ekamai'. 	 Maar een neef van Paulus hoorde over dit complot en ging het zijn oom in het fort vertellen.


Makoi uya ta'pʉ Sises pɨ', “Papa Mumu pe ɨwesi yau, se tɨ' pɨ' pʉreti pe enakɨ ka'kɨ,” ta'pʉ iya. 	 De duivel zei: "Als U de Zoon van God bent, zeg dan tegen deze steen dat hij een brood moet worden."


Apʉne pʉra anpisin pe rɨ to' esi pɨ', Sises uya tʉpoitorʉ ton auro'ka'pʉ kanau epoto' pe to' uya tekanwa'tɨto' ya' ka'pon amʉ' uya tu'ke rɨ tʉu'na'tɨ namai'. 	 Jezus zei tegen Zijn discipelen dat zij een boot in de buurt moesten houden voor het geval de menigte te veel zou opdringen.


Ɨ'rɨ ken si ta mɨrɨ a'tai? Ɨri pe pe' Papa esi ta? Pen kuru rɨ! 	 Is God dan onrechtvaardig? Geen sprake van!


Sises ɨnnonkapai tesi pɨ', Paire' uya kanan to' ekama'pokaa'pʉ. 	 Pilatus ging er tegenin. Hij wilde Jezus vrijlaten. Maar zij schreeuwden: "Kruisigen! U moet Hem kruisigen!"


Kʉrɨ rɨ tʉpana ke na'ne' tɨwɨ netai,” ta'pʉ Sises uya. 	 Onthoud dit goed!"


Miyarɨ ka'tɨ' Pirorokas, Isuriya, Nereyas mɨrɨ awonsi'kɨ iparusi, mɨrɨ awonsi'kɨ Orenpas mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo wakʉ ton to' piyau na'ne' nan. 	 Doe eveneens de groeten aan Philologus en Julia, aan Nereus en zijn zuster en aan Olympus en al de gelovigen daar.


Pika'tɨnin wannɨ uyeyaton kon piyapai uyewaruma'tɨnin kon enapai. 	 Hij heeft ons iemand gestuurd die ons zal redden uit de handen van onze vijanden, van allen die ons haten.


To' pɨ' rɨ usaurokʉ Papa i'tuto' tʉuya'nokon pɨ' kuru rɨ ipan pe to' e'tʉsa' tukai', e'tane to' e'to' ipan pe e'tʉpai esi Papa i'tuto' pɨ' pen nɨ. 	 Ik weet dat zij met veel toewijding God dienen, maar met verkeerde ijver.


Atapurɨpai pʉra e'ai' e'tane uyepuru kon Sises Kʉrai kurusukuui pɨ' rɨken utapurɨ, iporo upona orʉ e'pokapɨtʉ'pʉ na'ne', mɨrɨ awonsi'kɨ urɨ rɨ e'pokapɨtʉ'pʉ na'ne' ipona. 	 Wat mijzelf betreft, ik zal alleen maar hoog opgeven van onze Here Jezus Christus, Die aan het kruis gestorven is. Samen met Hem is de wereld voor mij dood en ben ik voor de wereld gestorven.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Se serɨ Papa tʉrawasooi ikupʉ auya'nokon i'se iye'to'; inennoko'pʉ apurɨtɨ',” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde: "U moet in Mij geloven. Dat is de wil van God, want Ik ben door Hem gestuurd."


5 kaisaron kon uyakon non panamase'na, serɨ ya' to' uyepʉ namai'. Wakʉ pe to' uko'manto' pe, Papa Maimu awɨrɨ,’ ta'pʉ iya. 	 want ik heb vijf broers. Laat hij hen ernstig waarschuwen voor de pijn en ellende hier. Want ik zou het verschrikkelijk vinden als zij ook hier moesten komen.'


Mɨrɨ a'tai, ɨnʉ' uya rɨ ta pe iyesi yau ɨpɨ'nokon, ‘Apʉne entɨ', serɨ airɨ Kʉrai man!’ mɨrɨ pe pʉra, ‘Apʉne entɨ'! Mɨ airɨ man!’ ta pe iyesi yau, kʉsapurɨtʉu. 	 Als iemand je komt vertellen dat de Christus hier is of daar, geloof het niet.


Mɨrɨ kasa ɨwesi kon pen. E'tane ru'ku, ɨnʉ' rɨ esi yau eke pe enapai ɨ'koro'tau'nokon e'to' pe iyesi ɨpoitorʉ kon pe, 	 Wie van jullie de grootste wil zijn, moet jullie dienaar worden.


Ewonpai pʉra irui usakorotasa' esi'pʉ. “‘Ewonkɨ,’ ka'se'na ikʉipʉnʉ epa'ka'pʉ. 	 De oudste broer werd kwaad en wilde niet naar binnen gaan. Zijn vader kwam naar buiten en probeerde hem mee te krijgen.


Mɨrɨpan akon nʉ'pʉ uya ino'pʉ rʉ'pʉ mari'ma'pʉ, mɨrɨpan kanan erikʉ'pʉ. 	 Zijn broer trouwde met de weduwe en hij stierf ook.


Mɨrɨ pɨ', usoisaai amʉ' uya rɨ nin ari'po'pɨ'to' pe ta uya, mɨrɨ awonsi'kɨ inonkato' pe uya rɨ nin,” ta'pʉ Paire' uya. [ 	 Ik zal Hem zweepslagen laten geven en daarna in vrijheid stellen."


E'tane Sises uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ', “Tɨwɨ nesii!” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan uya a'pɨtʉ ke rɨ ipana epi'tɨ'pʉ. 	 "Houd op!" zei Jezus. Hij raakte het gewonde oor aan en genas het.


Paire' uya ento' ipɨ' menukasa' esi'pʉ, mɨrɨpan tʉsa' iya esi'pʉ kurusu' pɨ', sises, nasare' pon esuwerʉ amʉ' kin, tawon. 	 Er werd een bord aan het kruis bevestigd, waarop Pilatus had laten schrijven (in het Hebreeuws, Latijn en Grieks) "Jezus van Nazareth, de Koning van de Joden."


Mɨrɨpan kon uya, “Sises sa'ne pʉse rɨ ko, Isose' mu, pen pe'? Ikʉipʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ isan uni'tunʉ kon. Nai kasa, ‘Epʉn poi u'tɨsa',’ ta iya nin si?” ta'pʉ to' uya. 	 Zij zeiden tegen elkaar. "Die man is niemand anders dan Jezus, de zoon van Jozef. Wij kennen Zijn vader en moeder! Hoe durft Hij dan te zeggen dat Hij uit de hemel is gekomen?"


Apʉne pʉra Mosi' pɨ' ta iya, “Ɨsentu'mapai rɨ e'to' ipɨ' pɨ' usentu'ma, aiko kapai rɨ e'to' ipɨ' pɨ' aiko ta uya,” tasa' iya. 	 Denk maar eens aan wat Hij tegen Mozes zei: "Ik ben vriendelijk voor wie Ik wil; en Ik ontferm Mij over wie Ik wil." (c)


Sises uya to' usenuminkato' i'tusa' esi'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Tanporo esa' wannɨ pe te'san epantakapɨ'sa' a'tai ɨsewa'nomai' tiwano' kon pe rɨ, to' uma'ta mɨrɨ; pata mɨrɨ pe pʉra ɨsiwʉ' tawon kon ka'pon amʉ' epantakapɨ'sa' a'tai ɨsewa'nomai' tiwano' kon pe rɨ uko'mamʉ pen nɨ mɨrɨ. 	 Jezus wist wat zij dachten. "Een verdeeld koninkrijk valt uiteen", zei Hij. "Een stad of huis waar verdeeldheid heerst, blijft niet bestaan.


Pi'ta uya ta'pʉ Sises pɨ', “Uyepuru! Wakʉ rɨ pan pe serɨ yau ina man! I'se ɨwesi yau, osorʉwau ɨiwʉ' kon amɨ uya mɨrɨ; tikin nɨ ɨiwano' pe, Mosi' iwano' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ Iraisa iwano' pe,” ta'pʉ iya. 	 Petrus zei spontaan: "Here, wat geweldig dat wij hier zijn! Zal ik drie tenten maken? Eén voor U, één voor Mozes en één voor Elia?"


Iye'menukasa' itekare pɨ' ɨusenupa kon; tɨwɨrɨ uko'man nɨto' esi iyau tukai' ɨusenuminka kon pɨ', upɨ' rɨ si tʉusauro'sen. 	 U leest in de boeken van Mozes en de profeten omdat u denkt daarin eeuwig leven te vinden. Al die boeken getuigen over Mij.


To' e'sei'pɨ'to' ena'pʉ ɨsɨ pe, mɨrɨpan pɨ' eke soisa amʉ' epuru enari'nʉmʉ'pʉ Paarʉ rɨ na'kɨ karapɨtʉ to' uya ko tukai'. Mɨrɨpan uya soisa amʉ' apiyo'ma'pʉ Paarʉ enpa'kato' pe to' uya to' piyapai soisa amʉ' iwʉ' ta'. 	 De ruzie liep zo hoog op en er werd van weerszijden zo hard aan Paulus getrokken, dat de commandant bang was dat ze hem in stukken zouden scheuren. Daarom liet hij hem bevrijden uit de handen van de strijdende partijen en naar het fort brengen.


Eratiyas mʉre uye'sa' a'tai amanʉnse'na, imanʉmʉ uya wakʉ pe rɨ Era' kupʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ inkɨ'ma'san nɨrɨ. Mɨrɨ pɨ', kin uya ta'pʉ uri'san pɨ', “I'se ɨwe'to' pɨ' rɨ uyekama'pokɨ ɨrepa uya mɨrɨ ike,” ta'pʉ iya. 	 Terwijl ze aan tafel zaten, kwam de dochter van Herodias binnen. Zij danste voor Herodes en zijn gasten en iedereen genoot ervan. Herodes vond het zo mooi dat hij tegen het meisje zei: "Vraag wat je maar wilt. Ik zal het je geven."


Paarʉ usaurokʉ Itepuru Sises pɨ' etapɨtʉ pɨ' iyesi'pʉ. Paarʉ uya enpɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan ene'pʉ iya Itepuru Sises uya kuru upika'tɨ tukai' apurɨ'pʉ iya. 	 Terwijl Paulus sprak, zat de man aandachtig te luisteren. Paulus keek hem eens goed aan en zag dat hij geloofde dat hij genezen zou worden.


To' panama'pʉ iya tʉron kon pɨ' kʉrɨ rɨ kʉrɨ rɨ ta to' uya namai' tʉpɨ'. 	 Hij genas iedereen die ziek was. Maar Hij wilde beslist niet dat zij rondvertelden wat Hij allemaal deed.


ɨu'tɨkɨ si kurusu' poi, epika'tɨkɨ ɨiwano' pe!” tai'ma. 	 Red eerst Uzelf en kom van dat kruis af!"


Kamoro esi ɨmo'kapai'nokon kuru rɨ tʉwinɨkʉi'no kon, e'tane wakʉto' pe pʉra rɨ. Ina piyapai rɨ nin ene amʉ' pe ɨku'pai'nokon to' esi, ɨwesi kon pa to' winɨkʉi'no kon pe kuru. 	 De valse leraars, die zo graag bij u in de gunst willen komen, doen dat niet voor uw bestwil. Nee, zij proberen een wig tussen u en ons te drijven om u helemaal voor zichzelf te hebben.


e'tane Pari'si, Main pɨ' enupanin nan tonpa, Kamariyerʉ itese', ka'pon amʉ' nʉnamanʉ rɨ e'soto'ka'pʉ to' piya', “Apʉne rʉ'kwɨ, kamoro warawo' amʉ' enpa'katɨ' aka'ne' pe,” ka'se'na. 	 Maar toen stond een van de raadsleden op. Het was Gamaliël, een Farizeeër en kenner van de Joodse wet. Iedereen had veel respect voor hem. Hij stuurde de apostelen voor een paar minuten de zaal uit en zei:


Sises ekota'ma'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ iyerikʉ'pʉ tʉpo kurusu' po, to' piya' isenpoikapɨtʉ'pʉ inke ite'kwa rɨ, to' uya te'mʉ'sa'kasa' apurɨto' pe. Inke rɨ to' piya' isenpoikapɨtʉ'pʉ 40 kaisa rɨ wʉi ton u'matʉ koro'tau terikʉ tʉpo te'mʉ'sa'kasa' a'tai, mɨrɨpan usaurokʉ'pʉ Papa e'to' esa' wannɨ pe pɨ'. 	 Gedurende de veertig dagen na Zijn kruisiging is Hij van tijd tot tijd bij de apostelen geweest en bewees hun op allerlei manieren dat Hij het echt Zelf was. Telkens weer sprak Hij met hen over het Koninkrijk van God.


Kanau epotorʉ'pʉ ya' ina ekanwa'tɨ'pʉ pata Atʉrami'tiyan, Eisa awon apai. Kanau tʉutɨsen pe te'sen ereutapɨtʉ'pʉ Eisa awo'nan tʉron nɨ ton nɨ pata ton yau. Aresta'kos, Sises apurɨnin Tesaroni'ka winon esi'pʉ ina tonpa pe, Ma'sitoniya apaino. 	 Wij gingen aan boord van een schip uit Adramyttium, dat een reis langs de havens van Asia zou maken. Aristarchus, een Macedoniër uit Thessalonica, was ook bij ons.


Wakʉ ka'pon uya wakʉ ton enpa'ka mɨrɨ wakʉ usentɨsa' tʉyau, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri ka'pon uya ɨri enpa'ka mɨrɨ ɨri usentɨsa' tʉyau. 	 Want waar het hart vol van is, daar loopt de mond van over. Dat een goed mens vol goedheid is, blijkt uit wat hij zegt.


Tikin nan Papa nʉkaa'pʉ ka'pon winɨ, tu'ke ka'pon amʉ' epamʉ'pʉ serɨ non po, serɨ non emʉ' poro'ne to' uko'manto' pe. Pata weyu ton koneka'pʉ iya iye'to' awɨrɨ'ne. Pata ton nɨrɨ iye'to' airɨ'ne ka'pon uko'manto' yau pe'ne. 	 Hij heeft alle volken laten voortkomen uit één mens, die door Hem was gemaakt, en verspreidde hen over de aarde. Hij stelde vast hoelang zij zouden leven en binnen welke grenzen zij zouden wonen.


Umɨ esi ka'pon amʉ' serɨ non po te'san, mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ kiyari ye' esi esa' wannɨ pe e'nɨ munkɨ amʉ'; wana' esi Makoi munkɨ amʉ' ekamanin pe, 	 Het goede zaad zijn de mensen die bij het Koninkrijk horen. En het onkruid zijn de mensen die bij de duivel horen.


ipan pe ɨnku'paino pe e'to' pɨ', so'si amʉ' kota'ma pɨ'; Mosi' nʉnonka'pʉ awɨrɨ e'nɨ pɨ', ima'takʉʉi pʉra. 	 Ik was zo fanatiek, dat ik de christenen probeerde uit te roeien. Ik week zelf op geen enkel punt van de wetten af en er was in dat opzicht dan ook niets op mij aan te merken.


Isaan esi'pʉ ɨnereutanʉ'pai, mɨrɨpan uya ta'pʉ ipɨ', “Upa'taisima auya ru'ku i'se e'ai', mɨrɨ pe' e'tane upiya' ɨuye'sa'?” ta'pʉ iya. 	 Maar Johannes wilde dat niet doen. "Ik moet door U worden gedoopt", protesteerde hij, "in plaats van U door mij."


Utɨn pɨ' rɨ uri'sami'si amʉ' e'tane, Sises uruwasii erasuntɨnin nan soisa amʉ' utɨ'pʉ Surusiran pona, mɨrɨpan kon uya tanporo rɨ iye'ku'sa' rʉ'pʉ ekama'pʉ Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru pɨ'. 	 Terwijl de twee vrouwen naar de discipelen onderweg waren, gingen enkelen van de mannen die bij het graf de wacht hadden gehouden, naar de leidende priesters. Zij vertelden wat er was gebeurd.


Mɨrɨ rɨ e'tane, to' osorʉwano pe tʉron nɨ kanan tʉpoitorʉ enno'kaa'pʉ iya, mɨrɨpan nɨ marɨ panta'makaa'pʉ to' uya ɨsɨ pe kuru rɨ, mɨrɨpan enpa'ka'pʉ to' uya. 	 Daarna stuurde de eigenaar een derde man en die werd nog slechter behandeld. De boeren joegen hem zwaar gewond het erf af.


Serɨ kupʉ'pʉ iya, pena rɨ Papa nekama'pʉ pu'kena' yai uta'ku'tɨto' pe: “Panton yai ka'pon amʉ' auro'kato' uya oton, non ekoneka a'tai rɨ iye'so'nansa' rʉ'pʉ ekamato' uya oton,” tawon. 	 Eén van de profeten had al gezegd: "Door middel van voorbeelden zal ik duidelijk maken wat van het begin van de wereld af geheim is gebleven." (b)


Mɨrɨ pata nɨmɨ'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon utɨ'pʉ Kiyarari poro. Sises esi'pʉ mɨrɨ yau tesi tukai' ɨnʉ' uya rɨ ti'tu i'se pʉra, 	 Vandaar reisden zij Galilea door langs allerlei binnenwegen om onopgemerkt te blijven.


Saiman Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ ipoitorʉ uya Sises e'ma'pʉka esi'pʉ. Apʉne pʉra use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ni'tunʉ pe pʉse rɨ ipoitorʉ esi'pʉ, mɨrɨpan utɨ'pʉ Sises a'kɨrɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru iwʉ' pʉ'kʉ ta'. 	 Simon Petrus en een andere discipel volgden Jezus. Die andere discipel was een kennis van de hogepriester. Hij mocht tegelijk met Jezus op de binnenplaats van het paleis.


Mɨrɨ wenai utonpa ton, kenari'nʉntʉu! Papa apurɨto' uya esi pɨ' iye'kupʉ rɨ inserʉ nekama'pʉ awɨrɨ. Mɨrɨ kasa kuru inserʉ uya uyauro'ka'pʉ mɨrɨ. 	 Houd dus moed, mannen, want ik geloof in God. Hij zal ervoor zorgen dat het zo zal gaan als mij gezegd is.


“Iya'tai pʉra si, kin ekoneka serɨ ko tʉutɨto' pe tʉron nɨ kin ewa'nomai', mɨrɨ awonsi'kɨ itentai enai'. Iyereuta pen pe' ɨsenuminkase'na 10,000 kaisaron kon tʉsoisaai amʉ' pe' esi pana' pe tukai' teyaton non uyepʉ pe iyesi yau 20,000 kaisa rɨ tewa'nomai'? 	 En welke koning zal het in zijn hoofd halen tegen een andere koning oorlog te voeren zonder eerst de legers te hebben vergeleken? Hij zal eerst nagaan of zijn leger van 10.000 man in staat zal zijn het vijandelijke leger van 20.000 man te verslaan.


Tʉpun, so'si i'pai pe iyesi; mɨrɨ awonsi'kɨ ipʉrakon pe iyesi, iyepiya'tɨ pe iyepa'kasa' rʉ'pʉ pe iyesi eri'nɨto' apai, mɨrɨ pɨ' tanporon epoi eke pe kuru te'to' pe. 	 Hij is het hoofd van de Gemeente, Zijn lichaam. Hij is het begin van alles en ging ons als eerste voor in de opstanding uit de dood. In alles is Hij de eerste.


Ewarupɨ yau ausaurokʉ'pʉ usetato' oton wʉi nai, mɨrɨ awonsi'kɨ pana ya' ɨyetarerumʉ'pʉ i'nau ɨiwʉ' tau usekamato' oton ɨutɨ nakapu ponsi'kɨ. 	 Alles wat in het donker gezegd is, zal in het licht gehoord worden. Wat stiekem gefluisterd is, zal van de daken rondgebazuind worden.


Mɨrɨ apai, ina kanan utɨ'pʉ, Resiyan tepose. Mɨrɨ ema'sa' yau, wʉi enu enuku kamisi winon pese'tɨ uyee'pʉ. Asa'rɨ wʉi pata'pʉ pe, Pu'tiyori eporo'pʉ ina uya. 	 Daarna zeilden wij om het eiland Sicilië heen en kwamen in Rhegium. Na daar een dag in de haven te hebben gelegen, gingen we weer verder. Er was een zuidenwind opgestoken, zodat wij binnen twee dagen in Puteoli waren.


Mɨrɨpan kon uya asa'rɨ ka'pon amʉ' anʉmʉ'pʉ; Isose', Parʉsapas tukai' to' nesakʉnʉ, Isu'su'tas tato' to' uya ipɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ Ma'tayas. 	 Zij stelden twee mannen voor: Jozef (die ook wel Barsabbas of Justus werd genoemd) en Matthias.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Iye'menukasa' rɨ nɨrɨ, ‘Itepuru, Papa, itese' pɨ' ɨwe'to' kʉsi'tupɨtʉi,’ tasa',” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Jezus antwoordde: "Er staat ook dat wij de Here, onze God, niet mogen uitdagen."


Ɨ'rɨ ken tukai' mɨsenuminkayatʉu?” ta'pʉ iya to' pɨ'. “Ima'tato' pe rɨ iyesi!” ta'pʉ to' uya. 	 De mannen van de Hoge Raad schreeuwden allemaal: "Hij moet ter dood gebracht worden!"


Pata kaisarɨ rɨ Sises apurɨnin nan epopɨtʉ'pʉ to' uya. To' meruntɨtanʉkʉ'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon auro'ka'pʉ to' uya itekare pɨ' to' pori'ma pe, Sises rɨ apurɨ pɨ' to' uko'manto' pe. “Urɨ'nokon ekota'mato' pe iyesi Papa e'to' esa' wannɨ pe ya' epa'kan nɨto' pe,” ta'pʉ to' uya. 	 en bemoedigden de christenen daar. Zij spoorden hen aan in Jezus Christus te blijven geloven, ondanks de vervolgingen. "Want", zeiden zij, "voordat wij in het Koninkrijk van God komen, moeten wij nu eenmaal veel moeilijkheden doormaken."


Serɨ a'taino kon epuru ton uya ito'ka'nʉkʉ pen nɨ, to' uya ito'ka'nʉkʉ yau, to' a'kwa Epuru pokapɨtʉi'no pen kurusu' pona. 	 De een brengt Gods wijsheid onder woorden, door de Geest; de ander geeft blijk van Gods kennis, door dezelfde Geest.


Mɨrɨ yau si, tu'ke rɨ enku'tɨnin nan pu'kena' amʉ' usenpoikato' oton, mɨrɨpan kon uya tu'kan kon nɨ enku'tɨto' oton. 	 Die zullen de anderen haten en verraden.


Ɨnʉ' uya pantakan Kʉrai uya ui'nʉnkato' kon apai? Ɨ'rɨ uya katɨ, usewankaman nɨto' uya, sa'man yau e'nɨto' uya, mɨrɨ pe pʉra iwenai pʉra kota'man nɨto' uya mɨrɨ pe pʉra iwankan uya, mɨrɨ pe pʉra ipon pʉra e'nɨto' uya, mɨrɨ pe pʉra ɨsɨ yau e'nɨto' uya, mɨrɨ pe pʉra supara uya katɨ? 	 Wat kan ons ooit van de liefde van Christus scheiden? Onderdrukking? Nood? Vervolging? Honger? Ontbering? Gevaar? De dood?


Mɨrɨ tʉpo, moine ton warawo' amʉ' uyee'pʉ itekepu ontɨse'na, mɨrɨpan enpa'ka'pʉ to' uya iu'na'tɨto' pe tʉuya'nokon. 	 Een paar jonge mannen stonden op en legden hem af. Daarna droegen zij hem naar buiten en begroeven hem.


Tanporo ɨpona'nokon ɨpʉrema yau, tɨwɨrɨ rɨ ɨpʉrema pori' pe esii'ma, 	 Als ik voor u bid, is mijn hart vol vreugde over de geweldige medewerking die u hebt gegeven aan het bekendmaken van het goede nieuws, vanaf de dag dat u het voor het eerst hoorde tot nu toe.


To' uya ekama'po'pʉ, “Ɨnʉ' pe ken ɨwesi? Iraisa pe'?” ta'pʉ to' uya. “Kane,” ta'pʉ iya. “Pu'kena' katɨ?” ta'pʉ to' uya. “Kane,” ta'pʉ iya. 	 "Wie dan wel?" vroegen zij. "Elia?" "Nee", antwoordde hij. "Bent u dan de profeet die komen zou?" was hun volgende vraag. "Ook niet", zei Johannes.


mɨrɨpan u'tɨ esi'pʉ pata e'ma aporo' poro. Sen winɨ'ne ite'pi po uko'man nɨto' ku'nin ton ye' esi'pʉ, 12 kaisa rɨ ite'kwa tepetasen tikin nan wʉipiya yau, tikin ite'kwa tikin nan kapʉi yau, mɨrɨpan are ton esi tʉpataron kon ka'pon amʉ' epi'tɨto' ike pe. 	 Het kwam uit de troon van God en van het Lam en stroomde midden over de hoofdstraat van de stad. Aan weerskanten van de rivier stond een levensboom, die twaalf keer per jaar vruchten droeg, elke maand een keer. De bladeren van de boom zijn voor de genezing van de volken.


Sises esi'pʉ e'nʉn nɨ pɨ' iyaure yau, eke'nan tapon po. Ipoitorʉ ton uya enpaka'pʉ, mɨrɨpan pɨ', “Ti'sa, ina pe' aputa pɨ' ɨusewankama pʉra rɨ iyesi mɨrɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 Jezus lag rustig achterin de boot te slapen met Zijn hoofd op een kussen. In paniek maakten zij Hem wakker en schreeuwden: "Meester, kan het U niets schelen dat wij vergaan!"


e'tane mɨrɨ yawon kon uya ereutanʉkʉ'pʉ pen, apʉne pʉra Surusiran pona itɨ pɨ'. 	 Maar de mensen daar wilden niets te maken hebben met iemand die naar Jeruzalem ging.


Mɨrɨpan Sises uya tenu tʉrʉ'pʉ ka' winɨkʉi', mɨrɨpan uya e'se'ne' pe teruparu enpa'ka pe ta'pʉ iya ka'pon pɨ', “E'pa'ta!” (“Ata'koka'!” ta e'kwa pe). 	 Daarna keek Hij naar de hemel en zei met een zucht: "Ga open."


Mɨrɨ pɨ' tikin nan nɨ Sises tonpa ton tonpa uya tʉsuparaai mo'ka'pʉ, mɨrɨpan uya use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru poitorʉ pana a'tɨ'pʉ. 	 Een van Jezus' discipelen trok een zwaard en sloeg de knecht van de hogepriester een oor af.


Sises uya tanporon nɨ tʉpɨ' te'ku'ton i'tu wenai, itɨ'pʉ to' ekama'poi', “Ɨnʉ' i'se ɨwesi kon?” tukai'. 	 Jezus wist wat Hem zou overkomen. Hij liep hun tegemoet en vroeg: "Wie zoekt u?"


Mɨrɨ a'tai, pu'kena' Iseremaya nekama'pʉ uta'ku'tɨ'pʉ: 	 Zo gebeurde wat de profeet Jeremia al lang geleden had gezegd:


apo' i'nɨ'panʉ'pɨ'nin nʉ'san, supara yɨ apai iyainʉnsa' kon; ɨ'sɨ'mʉra to' e'to' enapɨ'sa' rʉ'san meruntɨ pe; pana' pe to' enapɨtʉ'pʉ to' usewa'noma a'tai, mɨrɨpan kon enapɨtʉ'pʉ ɨnnon kon soisaai amʉ' entai kuru. 	 Het vuur had geen vat op hen en zij zijn aan het zwaard ontsnapt. Toen zij zwak waren, hebben zij kracht gekregen. In de oorlog werden zij zo sterk dat hele vijandelijke legers de aftocht moesten blazen.


E'tane ru'ku, iye'menukasa' na'ne' kasa: “Kamoro ipɨ' auro'kasa' kon pen uya ento' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ etanin nʉ'san pen uya ito'ka'nʉ'to' oton,” tasa' iya. 	 Ik houd mij aan wat in de Boeken staat: "De mensen die niets van Hem wisten, zullen Hem zien. Wie het niet hadden gehoord, zullen het begrijpen." (f)


Serɨ ta'pʉ iya tʉpo, itanʉmʉ'pʉ to' enu airɨ rɨ, mɨrɨpan onamʉ'pʉ kapuru' uya to' enu apai. 	 Nadat Hij dit gezegd had, zagen zij hoe Hij omhoog ging in de lucht tot een wolk hem aan het gezicht onttrok.


A'poros esi koro'tau Koren po, Paarʉ uya makʉi' tʉutɨsen asanta anʉmʉ'pʉ, mɨrɨpan epa'ka'pʉ E'pe'sas pona. Mɨrɨ yau, Sises apurɨnin nan eporo'pʉ iya, 	 Terwijl Apollos in Corinthe was, reisde Paulus door het bergland naar Efeze. Toen hij daar aankwam, vond hij enkele discipelen van Johannes de Doper.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨtonpa kon pɨ' rɨ amakooi kon ekamatɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨtonpa kon pona rɨ ɨpʉrematɨ', ɨusepi'tɨ kon pa. Ipokena' e' pe te'sen ka'pon ɨpʉrema esi mɨrɨ ipan pe meruntɨ pe mɨrɨ awonsi'kɨ tʉwotori'pɨ ke. 	 Beken daarom uw zonden aan elkaar en bid voor elkaar, zodat u genezen wordt. Want als een goed en rechtvaardig mens God om iets bidt, heeft dat een geweldige uitwerking.


“Kʉrɨ rɨ ka'tapai tʉuye'sen esi mɨrɨ tanporon kon entai rɨ; kʉrɨ rɨ non winon esi mɨrɨ non pon pe rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ non pɨ' nɨrɨ isaurokʉ. Kʉrɨ rɨ ka'tapai tʉuye'sen esi tanporon kon entai. 	 Ik ben van de aarde en spreek de taal van de aarde. Hij komt uit de hemel en is belangrijker dan enig ander. Hij staat boven alle andere mensen.


Serɨ uya, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas pokon sakoropa'pʉ, mɨrɨpan pɨ' to' pokon pe to' e'sei'pɨtʉ'pʉ. Mɨrɨ a'tai, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas anʉmʉ'pʉ to' uya tʉron kon apurɨnin nan pokon pe, to' utɨto' pe Surusiran pona, enno'sa' kon mɨrɨ awonsi'kɨ so'si epuru ton ense'na to' utɨ'pʉ mɨrɨ pɨ'. 	 Paulus en Barnabas waren het daar helemaal niet mee eens en raakten met hen in een heftige discussie gewikkeld. Tenslotte werden Paulus en Barnabas, met enkele anderen, naar de apostelen en leiders in Jeruzalem gestuurd om hun deze kwestie voor te leggen. De christenen brachten hen een eind weg en gingen toen naar de stad terug.


Tanporo wakʉ ton, “Miyarɨ,” tato' ennoko pɨ' man ɨyena'nokon, kamoro kuru Sisa iwʉ' tawon kon. 	 De broeders die bij mij zijn, groeten u ook. Evenals alle gelovigen hier, en vooral zij die bij de keizer in dienst zijn.


Mɨrɨ pe pʉra, i'tu auya'nokon pʉra katɨ iyesi urɨ'nokon tanporo iyepa'taisimasa' kon Kʉrai Sises ya' epa'taisima'pʉ ima'tato' ya'? 	 Weet u niet dat ieder die in Christus Jezus gedoopt is, met Hem één is geworden in Zijn dood?


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Tenu ke e'tɨ', ɨnʉ' uya rɨ ɨyenku'tɨ kon namai'. 	 "Ik waarschuw jullie", zei Jezus. "Laat je door niemand van de wijs brengen.


Ka'pon amʉ' uya tato' oton, ‘Mɨ airɨ man,’ mɨrɨ pe pʉra, ‘Se airɨ man,’ e'tane ta to' uya pɨkɨrɨ rɨ kɨtɨpɨ'tʉu. 	 Jullie zullen wel geruchten horen dat Ik hier of daar ben.


Mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Teseru ke kuru ɨwesi kon Papa Maimu nonka kon pa, ɨyeseru kon awɨrɨ ɨwesi kon pa! 	 U schuift Gods gebod gewoon aan de kant en zet uw traditie ervoor in de plaats.


E'nɨ na'ne' kaisa rɨ utonpa kon tʉpori'mai' e'nɨto' pe iyesi, wakʉ pe to' ku'nin pe, to' pika'tɨnin pe tʉusemo'kasan pe to' uya apurɨto' yau. 	 Wij moeten de anderen aanmoedigen zodat zij ook sterk worden.


Ra' no'pʉ esi'pʉ na'ne' kuru nesii ɨyenu kon yau, timamin pɨ' iyera'tɨpɨ'sa' rʉ'pʉ. 	 Denk eens aan wat met de vrouw van Lot gebeurde!


Mɨrɨpan utɨ'pʉ Papa iwʉ' ta', mɨrɨpan enta'na'pʉ ipʉremasa' pʉreti pɨ'. Serɨ e'kupʉ'pʉ Apiya'ta, Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru a'tai. Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan nɨken nɨkunʉ Main uya tasa' awɨrɨ. E'tane Tepi' enta'na'pʉ ipɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ tʉtonpa ton nɨ nɨrɨ repapɨtʉ'pʉ iya,” ta'pʉ iya. 	 Hij ging de tempel van God binnen (Abjathar was toen hogepriester) en nam het heilige brood mee. Eigenlijk mochten alleen de priesters dat eten. Maar David en zijn vrienden aten het brood toch.


E'tane inserʉ uya ta'pʉ to' pɨ', “Kɨsi'nʉ'tʉu! Wakʉ itekare ne'sa' uya serɨ ɨiwano' kon pe, tanporon kon nɨ ka'pon amʉ' pori'ma pɨ' te'ton. 	 "Wees niet bang", zei hij, "want ik breng u het mooiste nieuws dat u ooit hebt gehoord. Het is groot nieuws voor het hele volk.


Mɨrɨ a'tai, Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan uya ta'pʉ Sises pɨ', “Ti'sa, eke Papa tʉrawasooi ɨi'tuto' ipɨkɨrɨ kupʉ auya ɨnenpai ina man,” ta'pʉ to' uya. 	 Op een dag kwamen er enkele godsdienstleraars en Farizeeërs naar Jezus toe. Zij vroegen Hem een wonder te doen om te bewijzen dat Hij werkelijk de Christus was.


mɨrɨpan uya use'man nɨto' tʉrawasomanin nan pe uku'sa' kon Papa itese' pɨ' te'to' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉkʉipʉnʉ, apiyo' pe e'nɨto' pe—tɨwɨ Sises Kʉrai ku'to' eke pe mɨrɨ awonsi'kɨ meruntɨ pe iye'to' nesii, itiwano' pe inke rɨ! Amen. 	 Hij heeft ons bijeengebracht in Zijn Koninkrijk en ons tot priesters van Zijn God en Vader gemaakt. Voor Hem is alle lof en eer! Hij regeert voor altijd en eeuwig! Amen.


Mɨrɨ a'tai nin si, tʉron nɨ warawo' ya' iyemari'masa' yau nurɨne rɨ tʉtaan'pʉ esi koro'tau, tekumasen temari'masa' e'tane ta mɨrɨ ipɨ'. E'tane itaan'pʉ eri'sa' pe iyesi yau, iyemo'kasa' mɨrɨ main apai, mɨrɨpan esi tekumasen temari'masa' e'tane tato' ipɨ' pe pʉra, tʉron nɨ warawo' mari'ma tane iya rɨ. 	 Als zij daarna met een andere man trouwt, is daar niets op tegen. Maar als zij gemeenschap met een andere man heeft terwijl haar eigen man nog leeft, maakt zij zich schuldig aan overspel.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, tu'kan kon nɨ pu'kena' amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ ipokena' ton ka'pon amʉ' esi'pʉ menyatʉi'ne' ɨnenpai e'tane, to' uya ene'pʉ pen; mɨrɨ awonsi'kɨ metayatʉi'ne' ɨnetapai e'tane, to' uya eta'pʉ pen,” ta'pʉ Sises uya. 	 Vele profeten en gelovigen hebben ernaar verlangd te zien wat jullie zien en te horen wat jullie horen. Maar zij konden het niet.


Mʉre amʉ', asanon kon maimu awɨrɨ e'tɨ' Itepuru yau, apʉne pʉra serɨ esi ipokena' pe. 	 Kinderen, gehoorzaam je ouders. Dat is goed omdat de Here hun gezag over jullie heeft gegeven.


Mɨrɨ ema'sa' yau, Pe'tani poi to' enna'po koro'tau, Sises esi'pʉ iwan pe. 	 Toen zij de volgende morgen uit Bethanië vertrokken, had Jezus honger.


To' utɨka'tane rɨ, ka'pon amʉ' uya makoi yen, tʉusauro'sen pen ka'pon nee'pʉ Sises piya'. 	 Hij stond op het punt weer te vertrekken, toen er een stomme man bij Hem werd gebracht. De man kon niet spreken, omdat er een boze geest in hem zat, die dat verhinderde.


To' maimu awɨrɨ e'tɨ', to' uya ɨyenpɨ'tane'nokon nɨken pen wakʉ tato' pe to' uya ɨpɨ'nokon, e'tane Kʉrai apiyo' ton pe, Papa eseru kupʉ pɨ' ɨyewan kon apai. 	 Werk niet alleen goed als uw meester toekijkt, maar ook als hij u alleen laat. Doe uw werk als een dienaar van Christus, die van ganser harte wil doen wat God vraagt.


“40 kaisa rɨ iwʉipiyaai Mosi' enasa' a'tai, tʉtonpa ton ka'kʉranpa pɨ' iye'kupʉ'pʉ. 	 Toen Mozes veertig jaar was, kreeg hij het verlangen bij het volk van Israël te kijken. Het was tenslotte zijn eigen volk.


Sises uya Na'taniyerʉ uyepʉ tekare pɨ' ensa' a'tai, ta'pʉ iya ipɨ', “Apʉne enkɨ, Esuwerʉ kuru rɨ, enku'tɨnin pen nɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Uit Nazareth? Kan daar iets goeds vandaan komen?" zei Nathanaël. "Kom maar mee", antwoordde Filippus, "dan kun je Hem zien."


To' pona ɨpʉrema. Orʉ pona ɨpʉrema pen, e'tane urepa'pʉ auya ton pona, apʉne pʉra ɨiwano' pe to' esi pɨ'. 	 Ik bid voor hen. Niet voor de wereld, maar voor hen die U Mij hebt toevertrouwd.


Unene'pʉ si ekama uya, pʉse rɨ si esi Papa Mumu pe,” ta'pʉ Isaan uya. 	 Nu ik dat gezien heb, ben ik ervan overtuigd dat Hij de Zoon van God is."


Mosi' uya ayapiyontɨ'pʉ kon ɨmunkɨ kon yun pi'pɨ puturʉkapɨtʉ kon pa (Mosi' pen nɨ e'tane atamokori kon amʉ' uya isara'tɨ'pʉ), Sapa' a'tai si warawo' mʉre yun pi'pɨ puturʉka auya'nokon. 	 U snijdt de voorhuid van de kleine jongetjes weg als ze een week oud zijn, of het nu sabbat is of niet. Daarmee doet u wat Mozes heeft gezegd. Dit besnijden is trouwens al een heel oud gebruik van lang vccr Mozes.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Uweyu pe kuru te'sen e'seposa' pʉra iyesi. Ɨweyu kon nin esi mɨrɨ ti'tui' pʉra rɨ. 	 Jezus antwoordde hun: "Het is mijn tijd nog niet. Jullie kunnen gaan wanneer je wilt,


E'tane, esa' wannɨ pe iye'to' iwarinpatɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ ton nɨ nin si e'tʉrʉ mɨrɨ ɨyena'nokon nɨ nɨrɨ. 	 Wees dus in de eerste plaats bezig met het Koninkrijk van God; dan zorgt Hij wel dat je die andere dingen ook krijgt.


“Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta' entantɨ', ka'pon amʉ' pɨ' tanporo serɨ main ekamatantɨ' emenna' pe uko'man nɨto' ekareei,” ta'pʉ iya. 	 "Ga naar de tempel", zei hij, "en vertel de mensen over het nieuwe leven."


Ɨmɨrɨ'nokon uya Papa Maimu eporo'pʉ mɨrɨ, Papa nʉtʉrʉ'pʉ atamokori kon ena'. Inserʉ amʉ' uya mɨrɨ tʉrʉ'pʉ atamokori kon ena'. Mɨrɨ e'tane, iyawɨrɨ pʉra ɨwesi kon,” ta'pʉ Si'tipʉn uya to' pɨ'. 	 door u, die Gods wet uit de hand van de engel hebt ontvangen, maar u er niet aan gehouden hebt."


E'tane kʉrɨ ka'pon ikasimanin useno'masa' mɨrɨ iyenta'nasa' yau, apʉne pʉra iyenta'nato' esi apurɨto' iya winɨ pʉra; mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon apurɨto' winɨ pʉra nʉye'ai'ne' esi makoi pe. 	 Maar wie twijfelt of iets gegeten mag worden, moet het laten staan. Als u het dan toch eet, doet u verkeerd, omdat het tegen uw eigen overtuiging ingaat. Want alles wat niet uit overtuigd geloof gedaan wordt, is zonde!


Mɨrɨ a'tai ta'pʉ uya, ‘Moro rɨ e'ai', Papa, uye'sa' man i'se ɨwe'to' ku'se'na—iye'menukasa' na'ne' kasa upɨ' kareta amon pɨ',’” ta'pʉ iya. 	 Toen zei Ik: 'Hier ben Ik om Uw wil te doen, om mijn leven neer te leggen, zoals in de Boeken staat." (A)


Tanporo serɨ ton esi mɨrɨ e'tinkan entun nɨto' pe kasa. 	 Maar dat is allemaal nog slechts het begin van de ellende.


Mɨrɨ a'tai, Pi'ta uyee'pʉ Sises piya' ekama'pose'na, “Uyepuru, ɨ'rɨ kaisa rɨ ite'kwa utonpa e'makoimasa' upɨ' pɨ' usentu'ma? 7 kaisa rɨ ite'kwa pe'?” ta'pʉ iya. 	 Petrus vroeg: "Here, als één van mijn broeders mij telkens kwaad doet, hoe vaak moet ik hem dan vergeven? Zeven keer?"


Makoi a'kwarʉ yen ton uya ensa' a'tai, to' uta'mo'kapɨtʉ'pʉ irakʉi', mɨrɨpan kon upirorʉnpɨtʉ'pʉ, “Ɨmɨrɨ rɨ kʉrɨ Papa Mumu!” ta'pʉ to' uya. 	 Wanneer mensen met boze geesten Hem zagen, vielen zij voor Hem op de grond en schreeuwden: "U bent de Zoon van God!"


Isaan uya pa'taisiman nɨto'—Epʉn winon pe', mɨrɨ pe pʉra ka'pon amʉ' winon katɨ? Ekamatɨ'!” ta'pʉ iya. 	 Zeg eens: Doopte Johannes in opdracht van God of niet?"


Tese'mu po ita'mo'ka'pʉ, eke pe iyɨpʉrema'pʉ, “Uyepuru, to' kʉ'kota'mai to' uya uwɨnɨ pɨ'!” ta'pʉ iya. Mɨrɨ ta tʉpo, iyerikʉ'pʉ. 	 Hij viel op zijn knieën en riep: "Here, reken hun dit kwaad niet toe!" Met deze woorden op delippen stierf hij.


Mɨrɨ apai, ina kanan utɨ'pʉ parau po Sai'pʉras opa'wʉ pata winɨkʉi', mɨrɨ airɨ tʉtʉi pe iyesi pɨ', apʉne pʉra pana' pe kuru a'setun uyee'pʉ ina winɨkʉi'. 	 Toen wij de haven van Sidon uitvoeren, hadden we de wind tegen. Daarom zetten wij koers naar het noorden en zeilden om Cyprus heen,


Ka'pon amʉ' e'soto'pɨ'sa' esi'pʉ enpɨtʉ pɨ', Esuwerʉ amʉ' epuru ton uya Sises sapema'pʉ, “Tʉron kon sa'ne si pika'tɨ'pʉ iya, tɨwɨ si nepika'tɨi tiwano' pe, i'napai rɨ Kʉrai pe tesi yau, Papa Nanʉmʉ'pʉ pe,” ta'pʉ to' uya. 	 De mensen stonden toe te kijken. En de Joodse leiders deden niets dan Hem bespotten en uitlachen. "Hij heeft anderen gered", hoonden ze. "Laten we nu eens kijken of Hij Zichzelf kan redden; of Hij werkelijk de Christus is."


mɨrɨpan uya, “Tanporon kon nɨ sa'ne wapiya wakʉ kuru waain ekannin nan ko, tanporo ikɨ'masa' kon uya nin si; ensika'sa' a'tai te'sen nʉ'kwɨ rɨ nin si ekamʉ to' uya mɨrɨ. E'tane wakʉ kuru rɨ enkurunpasa' auya man ko serɨ pʉ'kʉ pona!” ta'pʉ iya. 	 Hij zei tegen hem: "Wat een lekkere wijn! Hoe is het mogelijk! Iedereen schenkt eerst de goede wijn en als de mensen genoeg gedronken hebben pas de minder goede. Maar u hebt de beste wijn voor het laatst bewaard."


Mɨrɨpan uya to' auro'ka'pʉ, “Esuwerʉ amʉ', ɨnkupʉnʉ kon ti'tui' e'tɨ' pʉsamoro ka'pon amʉ' pɨ'. 	 "Mannen van Israël, wees voorzichtig met deze mensen.


Ɨ'rɨ rɨ ipokena' pen ku'sa' iya yau ɨpɨ' mɨrɨ pe pʉra ɨwomasa' iya yau, e'mato' pe uya rɨ iku'kɨ. 	 En als hij u tekort heeft gedaan of u iets schuldig is, reken het mij dan aan.


Warawo' mʉre yun pi'pɨ si puturʉka yau Sapa' a'tai, Mosi' maimu si e'kwɨtʉ namai', ɨ'rɨ pɨ' ken si upɨ' ausakorota kon ka'pon epi'tɨsa' uya pɨ' Sapa' a'tai? 	 Het op tijd besnijden van de jongetjes is dus belangrijker dan het strikt houden van de sabbat. Waarom wordt u dan boos als Ik op de sabbat iemand gezond maak?


Kane, ta uya, ɨyera'tɨ kon pʉra iyesi yau amakooi kon apai, ɨmɨrɨ'nokon nɨ nɨrɨ uma'ta mɨrɨ to' kasa rɨ marɨ ɨwesi kon pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Nee! Als u niet gaat leven zoals God wil, loopt het met u net zo slecht af."


Apʉne pʉra pun pokon pe mɨrɨ awonsi'kɨ mʉn pokon pe e'suranman pɨ' e'nɨ'nokon pen, e'tane esanon mɨrɨ awonsi'kɨ eke ton, mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ ewarupɨ orʉ meruntɨrʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri a'kwarʉ ton pana'pano, ka' eseru yawon kon pokon pe nin e'suranman. 	 Want wij vechten niet tegen mensen, maar tegen onzichtbare wezens: De duivelse heersers en machten, die deze donkere wereld tiranniseren, een heel leger van boosaardige geesten in de onzichtbare wereld om ons heen.


Ka'pon amʉ' non pon kon e'to' oton pori' pe pʉsamoro asa'ron kon eri'sa' pɨ'. To' uta're'tɨpɨ'to' oton mɨrɨ awonsi'kɨ tʉtonpa kon amʉ' repapɨ'to' oton to' uya, apʉne pʉra kamoro asa'ron kon pu'kena' amʉ' uya ɨsɨ ne'sa' pɨ' ka'pon amʉ' pona. 	 De bewoners van de aarde zullen blij zijn dat de twee die namens God gesproken hebben niet meer leven, omdat die hen gekweld hebben. Zij zullen feestvieren en elkaar geschenken sturen.


apʉne pʉra i'tu auya'nokon Itepuru uya tanporon kon e'ma wakʉ inkuu'pʉ pɨ', poitorʉ pe te'sen mɨrɨ pe pʉra ɨnʉ' enawon pen nɨ. 	 U weet toch dat de Here u zal belonen voor alle goede dingen die u gedaan hebt, of u nu slaaf bent of vrij man.


Mɨrɨ kasa rɨ Satan mɨrɨ awonsi'kɨ Komora mɨrɨ awonsi'kɨ pata ton ipiyawo'nan yawon kon e'tʉrʉ'pʉ ekuman mɨrɨ awonsi'kɨ nɨkɨ eseru ya'. Apo' inkero' ke ekota'man nɨto' ento' ipɨ' pe to' esi'pʉ. 	 En denk eens aan Sodom en Gomorra en de steden daar in de buurt. Hun inwoners werden ook ontrouw en gingen zich aan allerlei onnatuurlijke praktijken te buiten. De steden en hun inwoners werden door het vuur vernietigd. Door de straf die zij kregen, zijn zij een blijvende waarschuwing voor ons.


“To' ma'tanʉkʉ'pʉ iya, kamoro ɨri ton, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon nʉ'san ena' nin si kiyari e'kwa tʉrʉ iya tʉrepanin nan nin si ena', umɨ winɨ tʉneporonʉ kon yapai,” ta'pʉ to' uya. 	 "Hij zal die ellendelingen een vreselijke dood laten sterven", antwoordden zij. "En de wijngaard zal hij verhuren aan andere boeren, die hem op tijd zullen betalen wat hem toekomt."


Sises uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ', “Ka'pon amʉ' amʉranʉ'pɨ'tɨ' tamu'kuru' ke'ne mɨrɨpan kon ereutapɨ'to' pe wana' pona,” ta'pʉ iya. 	 "We hebben vijf broden", zeiden ze, "en ook nog twee vissen." Jezus zei tegen de mensen dat zij in groepen in het gras moesten gaan zitten.


Nari'pa' rɨ iyesi'pʉ, Mosi' uya, “Etʉipɨtʉ utɨtɨtɨma pɨ' man,” ta'pʉ mɨrɨ pɨ'. 	 Mozes was zo ontzet door wat hij zag en hoorde, dat hij zei: "Ik ben zo bang, dat ik sta te trillen op mijn benen."


sa'man awɨrɨ iku'to' uya, eseru wannɨ; mɨrɨ awonsi'kɨ eseru wannɨ uya e'ku'nɨto' enpa'ka. 	 Als wij volhouden, doorstaan wij de proef. En als wij de proef doorstaan, wordt onze hoop sterker.


Amʉrapɨ'nɨto' eseru nonkapai'nokon pʉra, tʉron kon nʉnonkayai'ne' kasa, e'tane utonpa kon pori'mapɨ'pai'nokon—miyarɨ parɨ apʉne pʉra Iweyu e'seporo enkapʉ auya'nokon pɨ'. 	 Wij moeten ook niet uit onze samenkomsten wegblijven. Sommigen maken daar een gewoonte van, maar dat is niet goed. Wij moeten elkaar bemoedigen en waarschuwen, vooral nu wij zien dat het niet lang meer zal duren, voor de Here Jezus terugkomt.