Kʉrai, ɨuko'manto' kon ipɨ' usenpoika a'tai, ɨusenpoikato' oton kon kanan iya'kɨrɨ a'kwa yau. 	 Eens wanneer Christus, Die ons leven is, zichtbaar voor iedereen zal terugkomen, zal blijken dat ook u deel hebt aan Zijn glorierijke macht.


Iyee'pʉ mɨrɨpan uya tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' ekama'pʉ ɨmɨrɨ'nokon ɨnnɨ te'san pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ a'ko pan kon nʉ'san pɨ'. 	 Jezus kwam met het goede nieuws dat het vrede was; zowel voor u die ver van God was, als voor ons die dichter bij Hem leefden.


Mɨrɨ yau iyesi'pʉ ti'tui' pʉra rɨ ene amʉ', ɨkʉi amʉ', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri ton nɨ toron amʉ' nɨrɨ. 	 Op het kleed lagen allerlei dieren: Zoogdieren, reptielen en vogels.


Entɨ' kʉrɨ tʉusauro'sen nurunpa auya'nokon namai'. To' ainʉmʉ poken pʉra iye'sa' yau, kʉrɨ non po tʉpanamanin kon tʉnurunpai', mɨrɨ o'koi' pe' e'nɨ'nokon upanamanin kon Epʉn poi piyapai era'tɨn nɨsa'nokon yau? 	 Pas op dat u God, Die tot u spreekt, niet de rug toekeert! Want toen de oude Israëlieten weigerden te luisteren naar de waarschuwingen van Mozes, die namens God sprak, liep het niet goed met hen af. Maar als wij niet willen luisteren naar wat Jezus Christus zegt, zal het met ons nog veel slechter aflopen.


‘Papai, Epʉra'an, upɨ' ɨsentu'makɨ! Ʉrasaras enno'kɨ tuna ka' temiyatʉ tʉki'se uyesen amankai' iye'to' pe. Ɨsɨ yau e'ai' a'ne' yau,’ ta'pʉ iya nin si mɨrɨ. 	 'Vader Abraham!' kermde hij. 'Heb toch medelijden met mij! Stuur Lazarus hier naar toe. Laat hij zijn vinger nat maken en daarmee mijn tong verkoelen. Want het is verschrikkelijk hier in deze vlammen.'


“Tʉrawaso amʉ' iye'sara'tɨsa' kon e'tʉrawasoman pɨ' 5 a'kʉra' a'tai uyee'pʉ tʉpʉrataai kon ipun si epose'na. 	 De mannen die om vijf uur waren aangenomen, kregen allemaal een volledig dagloon.


“Ɨsɨ sɨ, Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ', ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe te'ku'san! 1 10 e'to' airɨ kiyari kɨ'nʉnpanin—min, tirʉ mɨrɨ awonsi'kɨ kumin tato' tʉnin. E'tane eke ton pe kuru te'sen Main yau—ɨsi'kaisa rɨ ka'pon ku'to', ɨsentu'ke' pe e'nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ usauro'nɨ'pʉ awɨrɨ e'nɨto'. Emen iwa pe na'ne' kupʉ pɨ' ɨwesi'pʉ kon nesii'no, iwapiyaro' teno'mai' pʉra. 	 Godsdienstleraars en Farizeeërs! Het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars, u geeft akelig precies tien procent van uw inkomen aan God. Maar waar het op aankomt (goedheid, medelijden en trouw) daar houdt u zich niet mee bezig. U moet het ene doen en het andere niet nalaten.


Wakʉ nonkasa' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' Papa, ukʉipʉnʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru Sises Kʉrai winon esi ɨyenakan kon pe. 	 Wij wensen u de genade en vrede van God, onze Vader, en van onze Here Jezus Christus toe.


Uya'kɨron kon uya uyarɨ'pʉ uyemiyatʉ pɨ' Tamaskas pona, apʉne pʉra a'kwa uya uyenkasi'panʉ'sa' pɨ' itenu pʉra urɨ tʉku'se. 	 Omdat ik door dat felle licht blind geworden was, moesten mijn reisgenoten mij aan de hand Damascus binnenleiden.


Ka'pon uya ekama'po'pʉ, “Uyepuru, tu'kan kon pen nɨ si ka'pon amʉ' pika'tɨto' oton Papa uya to' ato' pe tʉuya Epʉn pona?” ta'pʉ iya. Sises uya ta'pʉ to' pɨ', 	 Iemand zei tegen Hem: "Here, er komen zeker niet veel mensen in Gods koninkrijk?"


Sises uya 12 kaisaron kon tʉpoitorʉ ton amʉranʉ'sa' a'tai, to' repa'pʉ iya to' meruntɨrʉ ke, to' pana'pano ke tanporo ɨri a'kwarʉ a'tu'manin pe to' e'to' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ paran epi'tɨnin pe to' e'to' pe. 	 Op een dag riep Jezus Zijn twaalf discipelen bij elkaar. Hij gaf hun macht en gezag om boze geesten weg te jagen en ziekten te genezen.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', serɨ non eseru ton iwɨtɨ': ɨyekumato' kon, ipan pe wakʉ pe pʉra ɨwe'to' kon, ɨnɨkɨru kon, ɨri ɨnku'pai e'nɨto', mɨrɨ awonsi'kɨ mentai ɨwe'to' kon; mɨrɨ esi ika'sa' pɨ' papa ta kasa. 	 Weg dan met alle aardse zonden, zoals sexuele zonden, vuiligheid, hartstocht, slechte verlangens en hebzucht. Door altijd maar meer te willen hebben, aanbidt u een afgod.


apʉne pʉra kamoro, Papa A'kwarʉ narɨnʉ ton esi Papa munkɨ pe pɨ'. 	 Want allen die door de Geest van God geleid worden, zijn zonen van God.


“E'tane tikin nan to' tonpa eikʉ'pʉ iya, ‘Utonpa, wakʉ pe rɨ iyesi serɨ pɨ' e'tʉrawasoma rɨ, tikin nan nɨ pʉrata pun pɨ', ta'pʉ auya. 	 Hij antwoordde: 'Vriend, ik heb u toch niets tekort gedaan! Hadden we niet afgesproken dat u voor een dagloon bij mij zou komen werken?


Moro ka'pon esi'pʉ Nekutimas itese', Esuwerʉ amʉ' epuru, Pari'si amʉ' tonpa pe te'sen. 	 Op een nacht kwam Nicodémus met Jezus praten. Hij was een Farizeeër en lid van de Hoge Raad.


“E'tane, Papa uya ta'pʉ ipɨ', ‘Pu' pʉn! Serɨ ewarupɨ nau auma'tato' oton. E'tane si tiwano' pe, ɨiwano' pe ɨnkupʉ'pʉ epoto' oton tʉron nɨ uya,’ ta'pʉ Papa uya ipɨ'. 	 Maar God zei tegen hem: 'Dwaas! Vannacht zult u sterven. En wie krijgt nu alles wat u achterlaat?'


Mɨrɨ na'ne' kuru kupʉ pɨ' esi'pʉ mɨrɨ Surusiran po. Esuwerʉ amʉ' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru uya iku'kɨ tasa' maimu awɨrɨ, tu'kan kon Sises apurɨnin nan emaika'pʉ uya pariki'si ta'. To' uma'tato' pe to' ku'sa' a'tai, mɨrɨ kasa rɨ to' nʉma'tai tawon pe rɨ e'pɨtʉ'pʉ. 	 Met toestemming van de hoofdpriesters heb ik in Jeruzalem vele van Zijn volgelingen gevangen gezet. En als tegen hen de doodstraf werd geëist, stemde ik daar altijd mee in.


Moro ka'pon esi'pʉ Papa nennoko'pʉ, Isaan itese'. 	 God stuurde Johannes om de mensen ervan te overtuigen dat Jezus Christus het licht is. Het was zijn taak de mensen tot geloof te brengen.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', te'kwe' po takuru'ke iye'to' pe mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo iya'kɨrɨ iyekumasa' kon pokon pe ipan pe e'ne' moronkato' pe to' uya inonka uya. Serɨ pe kuru serɨ kupʉ uya, ɨri ku'nin nʉ'san iya'kɨrɨ era'tɨ pʉra iyesi a'tai. 	 Daarom zal Ik haar ziek maken en laten lijden; haar vrienden zal ik in grote moeilijkheden brengen, tenzij zij breken met haar ontucht.


Ɨnʉ' rɨ ka'pon esi yau Papa pokon pe tʉuko'mansen pe te'ku'sen pe tani mainanpai'ma pʉra, kʉrɨ rɨ usenku'tɨ mɨrɨ awonsi'kɨ Papa pokon pe iko'manto' napurɨnʉ esi notʉn pe rɨ. 	 Als u zegt een christen te zijn, maar uw tong niet in bedwang houdt, maakt u zichzelf iets wijs. Uw godsdienst heeft niets te betekenen.


Mɨrɨpan e'mʉ'sa'ka'pʉ, mʉre mɨrɨ awonsi'kɨ isan arɨ'pʉ iya, mɨrɨpan kon utɨ'pʉ Esuwerʉ pata pona. 	 Jozef verliet met zijn gezin het land Egypte en ging naar Israël terug. Hij durfde echter niet naar Judea te gaan, omdat hij had gehoord dat Herodes' zoon Archelaüs daar nu de macht in handen had. In een droom zei God hem naar de provincie Galilea te gaan.


Ene kon pa iku'sa' uya mɨrɨ, ikupʉ kon pa ɨpɨ'nokon iku'sa' uya na'ne'. 	 Want Ik deed het om een duidelijk voorbeeld te geven. Volg Mij hierin na.


“Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ɨpoitorʉ ton uya ina epuru ton eseru rʉ'pʉ i'kwɨtʉ? Temiyatʉ kon korʉka to' uya pʉra iyesi tenta'na kon rawɨrɨ,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 "Waarom houden Uw discipelen zich niet aan de oude tradities?" vroegen zij. "Zij wassen niet eens hun handen voor het eten!"


E'tane ɨpiyau'nokon na'ne' pɨ' ata'sitɨ' pana' pe uyepʉ pʉ'kʉ pona rɨ. 	 dan dat u vasthoudt wat u hebt, totdat Ik kom.


“Itepuru apiyo' rɨ urɨ. Tɨwɨ si serɨ ne'kupʉi upɨ' mekamayai'ne' awɨrɨ,” ta'pʉ Meri uya. Mɨrɨ ta iya tʉpo, inserʉ uya inɨmɨ'pʉ. 	 "Goed", zei Maria, "de Here mag met mij doen wat Hij wil. Ik hoop dat het zo zal gaan als u mij hebt gezegd." Daarop ging de engel weg.


Papa uya kota'man nɨto' usenpoikasa' Epʉn poi Papa pʉra e'nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri ka'pon amʉ' eseru pɨ' wakʉ i'tuto' pe pʉra iku'nin nan ɨri teseru kon winɨ, 	 Vanuit de hemel straft God alle slechte, zondige mensen, die de waarheid niet willen accepteren.


Ɨyekama'po uya 'nokon Itepuru awɨrɨ anʉmʉ kon pa wakʉ ton anʉnto' eseru yau mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ rɨ i'se iye'to' ɨwinɨpaino kon ke ipika'tɨtɨ', apʉne pʉra eke pe rɨ tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' pika'tɨnin kʉrɨ rɨ, urɨ rɨ to' tonpa pe. 	 Ontvang haar zoals het gelovigen past. Zij dient dezelfde Heer als u. Help haar zoveel als u kunt, want zij heeft al veel voor anderen gedaan en ook voor mij.


To' e'nonkasa' a'tai, Isens usaurokʉ'pʉ, “Utonpa ton, uyetatɨ'. 	 Nadat zij waren uitgesproken, nam Jakobus het woord. "Luister, mannen broeders.


Uri'san uya ta'pʉ ipɨ', “Si'tuyai', Me'saya” (Kʉrai tato') “uye'to' oton. Iye'sa' a'tai, tanporon nɨ ekamato' iya oton mɨrɨ upɨ'nokon,” ta'pʉ iya. 	 De vrouw zei: "Ik weet dat de Christus komt; Hij zal ons Gods boodschap precies vertellen."


To' enupa pɨ' rɨ Sises esi'pʉ, ta'pʉ iya, “Wakʉ yʉi epeta pʉra iyesi mɨrɨ ɨri pe, mɨrɨ pe pʉra ɨri yʉi epeta pʉra iyesi mɨrɨ wakʉ pe. 	 Aan een goede boom komen geen slechte vruchten en aan een slechte boom geen goede.


mɨrɨ kasa si urɨ esi ɨpiyau'nokon kanan uya pori' pe ɨkupʉ kon, Kʉrai Sises yau ɨwe'to' kon anʉ'kato' pe urɨ pɨkɨrɨ. 	 Dan zult u als ik eenmaal weer bij u ben, uitbundig Christus Jezus kunnen prijzen voor wat Hij door mij voor u heeft gedaan.


“Tanporo rɨ pe' serɨ ton eke ton ɨutɨ amɨpɨ'sa' menyan?” ta'pʉ Sises uya. “Tikin nɨ rɨ tɨ' e'nonkato' oton pen mɨrɨ ɨsipʉro'po; tanporon nɨ uta'po'to' oton mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde: "Die grote gebouwen? Zij zullen met de grond gelijk worden gemaakt; er zal geen steen op de andere blijven."


Ka'pon amʉ' esi'pʉ uta're'tɨn pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ emari'man pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ e'tʉrʉn pɨ' emari'man nɨto' yau Nowa ewomʉ a' ya' weyu pona rɨ. Mɨrɨ a'tai, eke pe i'mʉnpʉ uyee'pʉ, mɨrɨpan uya tanporo to' ma'tanʉkʉ'pʉ. 	 Die aten en dronken en trouwden. Alles ging z'n gewone gang tot op de dag dat Noach in de ark stapte en de grote overstroming de aarde teisterde. Iedereen kwam daarbij om het leven, behalve de mensen die in de ark waren.


E'tane ru'ku, ka'pon amʉ' ku'nin pe wakʉ pe tiwʉ' tau, wakʉ pe te'sen i'nʉnkanin pe, tiwano' pe tʉuse'se'tɨsen pe, ipokena' pe te'sen, wakʉ pe mɨrɨ awonsi'kɨ tiwano' pe tepanamasen pe. 	 Zij moeten hun gasten hartelijk ontvangen en al het goede liefhebben. Zij moeten ook verstandig en eerlijk zijn en bovendien geestelijk en sober.


Mɨrɨ a'tai, e'sei'pɨ'nɨto' esi'pʉ Isaan poitorʉ ton mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ pokon pe ekorʉkan nɨto' pɨ'. 	 Op een dag hadden de discipelen van Johannes met een Jood meningsverschil over de vraag hoe het kwaad kan worden afgewassen.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ipoken pʉra pe' ɨwesi kon pen mɨrɨ iye'menukasa' itekare mɨrɨ pe pʉra Papa meruntɨrʉ i'tu auya'nokon pʉra iyesi pɨ'? 	 Jezus antwoordde: "Weet u wat uw probleem is? U kent noch de boeken van Mozes noch de kracht van God.


Asa'ron kon uyekamanin nan esi mɨrɨ asa'ron are' e' mɨrɨ awonsi'kɨ asa'ron raan'pu amʉ', Itepuru, non esa' piyau te'san. 	 Deze twee getuigen zijn de twee olijfbomen en de twee olielampen die voor de Here van de hele aarde staan.


“Ɨpʉremai' asa'ron kon ka'pon amʉ' utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta', tikin nan esi'pʉ Pari'si pe, mɨrɨ awonsi'kɨ isakon esi'pʉ pʉrata amʉranʉ'nin pe. 	 "Twee mannen gingen naar de tempel om te bidden. De ene was een Farizeeër die erg met zichzelf was ingenomen. De andere was een tolontvanger.


Apiyo' ton, non pon kon ɨyepuru kon maimu awɨrɨ e'tɨ', to' nama pe mɨrɨ awonsi'kɨ tenari'nʉnse to' pɨ', wakʉ pe itewan, Kʉrai maimu awɨrɨ ɨwesi kon pe rɨ. 	 Slaven, gehoorzaam uw aardse meesters met eerbied en ontzag. Dien hen met uw hele hart, zoals u Christus dient.


Mɨrɨ pɨ' ɨiwano' kon pe rɨ ɨserasu kon pe e'tɨ'; tanporon nɨ ekamasa' uya mɨrɨ ɨpɨ'nokon iweyu wapiya. 	 Ik zeg het van tevoren. Jullie zijn gewaarschuwd.


mɨrɨ si iyenuka'sa' eposa' auya'nokon mɨrɨ Kʉrai awɨrɨ, tanporo meruntɨ esa' mɨrɨ awonsi'kɨ eke pe e'nɨto' esa'. 	 In Christus bent u dus volmaakt, want Hij is de hoogste heerser en autoriteit over elke andere macht.


Kopʉna uya to' ekama'po'pʉ, “Nai kʉrɨ kuru nonka uya i'se me'atʉu ɨyena'nokon?” ta'pʉ iya. “Parapas,” ta'pʉ to' uya. 	 Toen Pilatus opnieuw vroeg: "Wie van deze twee mannen zal ik vrijlaten?" riepen de mensen: "Barabbas!"


Wakʉ pe kuru ɨwesi mɨrɨ apurɨ auya pɨ' Papa Maimu ɨpiya' iye'sa' rʉ'pʉ uta'ku'tɨ a'tai,” ta'pʉ iya. 	 Jij hebt geloofd dat God zou doen wat Hij zei. Wat een geluk!"


Mɨrɨ tai'ma to' pona ise'netu'ka'pʉ, “Wakʉ A'kwarʉ anʉntɨ',” tai'ma. 	 Toen blies Hij Zijn adem over hen heen en zei: "Ontvang de Heilige Geest.


Sises e'mʉ'sa'ka'pʉ, mɨrɨpan utɨ'pʉ iya'kɨrɨ. Ipoitorʉ ton nɨ nɨrɨ utɨ'pʉ iya'kɨrɨ. 	 Jezus stond op en ging met de man mee en Zijn discipelen ook.


“Ɨ'rɨto' pe uwarinpa auya'nokon? Ukʉipʉnʉ iwʉ' tau pe' esi tukai' i'tu auya'nokon pʉra iyesi'pʉ?” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 "Dat hoefde toch niet?" antwoordde Hij. "Wist u niet dat Ik bezig moet zijn met de dingen van mijn Vader?"


Iye'mʉ'sa'kasa' esi'pʉ upiyau, ‘Utonpa, Saarʉ, ennin pe kanan enakɨ!’ ta'pʉ iya upɨ'. Mɨrɨ pe rɨ, ennin pe ena'pʉ. 	 'Saul, broeder', zei hij, terwijl hij bij me stond, 'kijk eens omhoog.' Ik keek op en kon weer zien! Mijn ogen waren weer goed.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, itekare nʉsekamayai'ne' airɨ rɨ pata emʉ' kaisa rɨ inkupʉ'pʉ rʉ'pʉ rɨ marɨ usekama mɨrɨ, en yau ikupʉ pe rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Daardoor zal ze altijd in de herinnering blijven. Want overal waar het goede nieuws wordt gebracht, zal ook worden verteld wat zij heeft gedaan."


Mɨrɨ pɨ', Isutas utɨ'pʉ are' e'kwa na', tamu'kuru' tawon kon soisa amʉ' arɨ pe mɨrɨ awonsi'kɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ' poitorʉ ton arɨ pe. To' uya ta'sʉrai' ton, raan'pu ton mɨrɨ awonsi'kɨ tepaai kon arɨ esi'pʉ. 	 Judas had van de leidende priesters en Farizeeërs een troep soldaten en tempeldienaars meegekregen. Daarmee ging hij naar de tuin. Zij hadden fakkels, lantaarns en wapens bij zich.


Itɨ'pʉ miyarɨ parɨ ɨnnɨ iwa ita'mo'ka'pʉ non pona ɨpʉremase'na tʉpɨ' te'ku'sen si usentakato' pe. 	 Hij liep een stukje verder en liet Zich vallen. Hij vroeg God of het mogelijk was dat Hij al die verschrikkelijke dingen die voor Hem lagen, niet hoefde door te maken.


Tanporon kon ɨri kupʉ pɨ' te'san uya iweyu ewaruma'tɨ. Iweyu winɨkʉi' to' uyepʉ pʉra iyesi, teseru kon usenpoika namai'. 	 Want wie zondigt, heeft een hekel aan het licht. Hij ontwijkt het uit angst dat al die slechte dingen aan het licht zullen komen.


Mɨrɨ yau ɨ'rɨ rɨ tewonsen pʉra iyesi mɨrɨ ka'pon ya' kɨpo'ponsi'kɨ ɨri pe iku'se'na, e'tane ka'pon apai iyepa'kasa' uya ɨri pe ikupʉ,” ta'pʉ iya. 	 Een mens wordt niet slecht door wat hij eet. Nee, hij wordt slecht door wat hij denkt en zegt en doet."


Pi'ta uya mʉra'ta wɨpɨtʉ'pʉ. Ka'pon uya rɨ tewonnʉ'to' pe, apiyo' pe rʉ'kwɨ te'sen, Rota itese' uyee'pʉ imaimu'se'na mʉra'ta na'. 	 Hij klopte aan en een dienstmeisje, Rhodé, kwam naar de deur.


E'tane si, Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan uya Papa nʉkupʉ'pʉ tiwano' kon pe ewaruma'tɨ'pʉ, apʉne pʉra to' esi'pʉ Isaan uya tʉpa'taisima kon i'se pʉra. 	 Behalve de Farizeeërs en de godsdienstleraars. Die keurden het plan van God af en wilden zich niet door Johannes laten dopen.


Mɨrɨ wʉi a'tai, uyese' yau ekama'poto' auya'nokon oton. Amaimu kon pe ikʉipʉnʉ ekama'poto' uya oton ta uya pen. 	 Als het zover is, kunt u in mijn naam bidden. Ik hoef dan niets meer voor u aan de Vader te vragen,


E'tane Esuwerʉ amʉ' a'kwarʉ ɨnne'pai Pesʉ'tas esi'pʉ, mɨrɨpan uya Paarʉ ekama'po'pʉ, “Surusiran pona pe' ɨtɨpai me'an? Mɨrɨ yau si, pʉsamoro uya ɨyekama'popɨ'to' pe upiyau,” ta'pʉ iya. 	 "Hebt u er iets op tegen naar Jeruzalem te gaan" vroeg Festus, die de Joden een plezier wilde doen, "en daar voor mij terecht te staan?"


E'tane nin, soisa amʉ' tonpa uya apuruka'pʉ iteire' airɨ suparari ke, mɨrɨpan yai mʉn mɨrɨ awonsi'kɨ tuna e'kwamʉ'pʉ. 	 Daarom braken zij Zijn benen niet. Wel stak een van de soldaten zijn speer in Jezus' zij. Meteen kwam er bloed en water uit.


To' tonpa Esuwerʉ pon wɨpɨtʉ Isi' ko' uya ene'pʉ iya, mɨrɨpan utɨ'pʉ Esuwerʉ pon pika'tɨse'na. Mɨrɨpan e'ma'pʉ Mosi' uya, Isi' ko' tʉwɨse. 	 Hij ging er naar toe en zag dat één van hen door een Egyptische opzichter mishandeld werd. Mozes nam het voor hem op en sloeg de Egyptenaar dood.


Wakʉ pe rɨ kʉrɨ rɨ ipoitorʉ e'to' oton itepuru neporonʉ ikupʉ pɨ' tenna'posa' a'tai. 	 Het is goed dat een knecht bij de thuiskomst van zijn meester met zijn werk bezig is.


I'napai rɨ kuru ui'tu auya'nokon pe iyesi yau, ukʉipʉnʉ rɨ nɨrɨ i'tu auya'nokon mɨrɨ. Serɨ awonsi'kɨ i'tu auya'nokon, mɨrɨ awonsi'kɨ ensa' auya'nokon,” ta'pʉ iya. 	 Als u Mij kent, moet u ook mijn Vader kennen. Van nu af aan kent u Hem; want door Mij hebt u Hem gezien."


I'tu auya'nokon pʉra pe' iyesi kʉrɨ tekumasen pʉ'kʉ pe iye'tʉsa' rʉ'pʉ esi tikin nɨ ipokon pe? Tasa' iya esi, “Asa'rɨ te'san ena tikin nɨ ipun,” tasa'. 	 Ik wil graag dat u zich door hen laat leiden en door allen die zich voor u inspannen.


ɨpʉreman pɨ' parɨ ina e'to' pe ka'pon amʉ' enupa pɨ' Papa Maimu ke,” ta'pʉ to' uya. 	 Wijzelf zullen al onze tijd besteden aan het bidden, het spreken in het openbaar en het onderwijzen."


“Ɨnʉ' uya rɨ pʉsamoro mʉre amʉ' tonpa ereutanʉkʉ pe iyesi yau uyese' yau, urɨ rɨ ereutanʉkʉ iya pe iyesi; mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' uya rɨ urɨ ereutanʉkʉ pe iyesi yau, urɨ rɨken ereutanʉkʉ iya pen mɨrɨ, kʉrɨ uyenno'nin nʉ'pʉ kanan ereutanʉkʉ iya pe iyesi,” ta'pʉ iya. 	 "Wie uit liefde voor Mij zo'n kind ontvangt, ontvangt Mij. En wie Mij ontvangt, ontvangt mijn Vader, Die Mij gestuurd heeft."


Kamo 10 kaisaron kon uya serɨ etasa' a'tai, Isens mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan pokon pɨ' to' usakorota'pʉ. 	 Toen de tien andere discipelen hoorden wat Jakobus en Johannes hadden gevraagd, namen zij het hen erg kwalijk.


E'tane to' uya eikʉ pʉra iyesi'pʉ, apʉne pʉra asanta tau ɨnʉ' esi eke pe kuru tukai' to' e'sei'pɨtʉ esi'pʉ. 	 Zij durfden het niet te zeggen, want ze hadden lopen discussiëren wie van hen de belangrijkste was.


Tanporon kon nɨ enta'na'pʉ ta'wetapɨ'se, 	 Iedereen at tot hij genoeg had. Er waren heel veel mensen. Het aantal mannen alleen al bedroeg 6:5000. Na de maaltijd werd het overschot opgehaald en in manden gedaan. Twaalf manden vol!


“Kiyari esi ewan wannɨ iwano' pe mɨrɨ awonsi'kɨ ewan wannɨ esi kiyari iwano' pe,” ta rɨ—e'tane Papa uya asa'rɨ rɨ marɨ ima'tanʉ'to' oton. Pun e'to' pe pʉra iyesi nɨkɨ' pe e'nɨ iwano' pe, e'tane Itepuru iwano' pe, Itepuru kanan si pun iwano' pe. 	 Wees op uw hoede; blijf trouw aan de Here; gedraag u als mannen en wees sterk.


Tapʉrʉnto' kon pe kanau anin nan uya epika'tɨn nɨto' kanwa nu'tɨ'pʉ tuna ka', kanau a'sinin ton nu'tɨ tʉuya'nokon pe itese'. 	 De bemanning probeerde even later het schip te verlaten en streek de sloep, zogenaamd om ook van het voorschip ankers uit te gooien.


Tenu kon anʉnsa' to' uya a'tai, ɨnʉ' ene'pʉ to' uya pen nɨ, Sises rɨken ene'pʉ to' uya tikin sarɨ. 	 Toen zij opkeken, zagen ze alleen Jezus nog.


Isairas, Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' epuru uyee'pʉ, mɨrɨpan Sises ensa' tʉuya a'tai ita'mo'ka'pʉ i'ta piya'. 	 Er kwam een man naar Hem toe die voor Hem op de knieën viel. Het was Jaïrus, de leider van een synagoge uit de buurt. Hij was radeloos omdat zijn dochtertje op sterven lag.


Kʉrɨ rɨ esi tʉuye'sen uye'ma'pʉ pe, isapatooi euka uya pokena' pen nɨ,” ta'pʉ iya. 	 Hij zal na mij prediken; Hij is zo belangrijk dat ik het zelfs niet waard ben om Zijn schoenen vast te maken."


Ɨkɨntan nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ amʉre' pe e'pai e'nɨto' yau, ɨsiporo pʉra e'nɨto', tanporon nɨ ɨri rɨ ku'to' eporo mɨrɨ, mɨrɨ yau. 	 Waar jaloezie en eerzucht zijn, vindt u ook wanorde en meer van dat kwaad.


Mɨrɨpan utɨ'pʉ tanporo Te'ka'pores poro, Sises nʉkupʉ'pʉ tʉpɨ' ekama pɨ', mɨrɨ pɨ' tanporon kon usewansiuka'pʉ. 	 De man ging weg en vertelde overal in de provincie Dekapolis wat Jezus voor hem had gedaan. Iedereen luisterde met verbazing naar hem.


Kaya'pas kʉrɨ rɨ Esuwerʉ amʉ' pɨ' wakʉ pe iwa iyesi mɨrɨ tikin nan ka'pon uma'tasa' a'tai ka'pon amʉ' iwano' pe tawon nʉ'pʉ. 	 Kajafas had indertijd tegen de Hoge Raad gezegd dat het beter voor hen was als één man voor het hele volk stierf. Annas stuurde Jezus, Die nog steeds geboeid was, door naar de hogepriester Kajafas. (a)


Sises usarɨ koro'tau Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ tau, Saraman Epa'kato' Iya' tawɨrɨ, 	 Het was winter; Jezus wandelde in de galerij van Salomo.


Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru, mɨrɨ awonsi'kɨ uyepuru kon amʉ' uya itʉrʉ'pʉ Roman amʉ' kopʉnaai ena' to' uya iwɨto' pe iku'to' pe iya. Mɨrɨpan pokapɨ'sa' to' uya kurusu' pona erikʉ'pʉ. 	 Maar de hogepriesters en leiders van ons volk hebben Hem gevangen genomen en uitgeleverd aan de Romeinen. En die hebben Hem gekruisigd.


Kʉrɨ rɨ iu'tɨsa' rʉ'pʉ rɨ kʉrɨ rɨ iyenu'sa' rʉ'pʉ ka'ta' rɨ ka' enta' rɨ, tanporon nɨ mɨ yawɨron yau te'to' pe.) 	 Hij is naar de aarde afgedaald en weer naar de hemel opgestegen, om alles overal, van hoog tot laag, met Zijn aanwezigheid te vullen.


Mɨrɨpan pokapɨtʉ'pʉ to' uya kurusu' pona. Ipon nʉ'pʉ ta'nʉkʉ'pʉ to' uya, i'tuto' ipɨ' ke te'wapiya'kapɨ'se, epopɨtʉ'pʉ to' uya. 	 Toen kruisigden zij Hem. Zijn kleren verdeelden zij onder elkaar, door erom te dobbelen.


Parapas esi'pʉ a'sisa' pe, apʉne pʉra usewa'noman emapu'tɨsa' iya pɨ' Surusiran po mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon nɨrɨ wɨsa' iya pɨ'. 	 Laat Barabbas vrij!" Barabbas zat in de gevangenis, omdat hij in Jeruzalem een opstand tegen de regering had geleid en daarbij een moord had gepleegd.


“5 kaisaron kon pe' toron amʉ' tʉkʉrʉpo'pomasan pen asa'ron pʉrata pun kaisa rɨ? E'tane tikin nan nɨ to' tonpa pu'tɨka'nʉkʉ Papa uya pʉra iyesi. 	 Wat kosten vijf mussen? Bijna niets. Toch vergeet God er niet één van.


Emennʉ'pʉ iwa rɨ, tʉron nɨ uya kanan ensa' esi'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ ipɨ', “Ɨmɨrɨ sa'ne kʉrɨ rɨ ko to' tonpa,” ta'pʉ iya. “Mooi, kʉrɨ rɨ pen nɨ urɨ!” ta'pʉ Pi'ta uya. 	 Even later keek iemand hem aan en zei: "U bent wel één van Zijn discipelen!" "Welnee, man!" was Petrus' antwoord.


Moro 7 kaisaron kon ɨsirunan esi'pʉ ina koro'tau. Wapiyaro' emari'ma'pʉ, mɨrɨpan erikʉ'pʉ, tʉmunkɨ ke pʉra tʉno'pʉ tʉnonkai', mɨrɨpan no'pʉ rʉ'pʉ e'nonka'pʉ iyakon ena'. 	 Nu waren er bij ons eens zeven broers. De oudste broer trouwde en stierf. Omdat er geen kinderen waren, trouwde de tweede broer met de weduwe. Maar die stierf ook zonder kinderen.


ikuu'pʉ iya ipoken tesi serɨ a'tai tukai' enpoikanin pe, ipoken teseru esi enpoikanin pe mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' anʉnnin pe ipokena' pɨkɨron kon pe Sises apurɨto' winɨ. 	 om uiteindelijk (in deze tijd) te laten zien hoe rechtvaardig Hij is. Ook als blijkt dat Hij ieder mens, die door geloof bij Jezus hoort, in ere herstelt.


To' i'pai i'po' esi'pʉ uri'san amʉ' inse' kasa, to' yɨ esi'pʉ rayan yɨ kasa. 	 lang haar als een vrouw en tanden als een leeuw.


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon: Iweyu uye'nɨ pɨ' man, iye'ka'sa' rɨ, iyeri'sa' kon uya Papa Mumu maimu eta weyu, kamoro nin si etanin nan uko'manto' oton. 	 Geloof Mij: Er komt een tijd dat de doden de stem van de Zoon van God zullen horen. Die tijd is er nu al. Wie naar de Zoon van God luisteren, zullen leven.


Ɨyena'nokon iye'tʉsa' pɨ', Kʉrai iwano' pe apurɨ kon pa rɨken pen, e'tane ɨyekota'mato' kon pe rɨ iyesi itiwano' pe, 	 Want het is uw voorrecht niet alleen op Christus te mogen vertrouwen, maar ook voor Hem te mogen lijden.


Mɨrɨ ewarupɨɨi tau, Itepuru Sises uyee'pʉ Paarʉ piya', mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Kenari'nʉmʉi! Serɨ yau, Surusiran po uyekareei ekamasa' auya man, mɨrɨ na'ne' kasa rɨ marɨ Ron po uyekareei mekamai',” ta'pʉ iya. 	 Die nacht kwam de Here bij Paulus en zei: "Maak u geen zorgen, Paulus. Zoals u hier in Jeruzalem over Mij hebt gesproken, moet u ook in Rome over Mij spreken."


Apʉne pʉra Papa poitorʉ pe iyesi wakʉ pe ɨku'nin kon pe. E'tane ipokena' pen ku'sa' auya'nokon yau, ipɨ' enari'nʉntɨ', notʉn pe supara esa' pe te'sen pen kʉrɨ rɨ. Papa poitorʉ kʉrɨ rɨ, Papa uya kota'man nɨto' ne'nin kamoro ɨri ku'nin nan kota'mai'. 	 Want het gezag staat in dienst van God om u te helpen en te beschermen. Maar ieder die iets verkeerds doet, ondervindt daarvan de gevolgen. Het gezag is er niet voor niets; het staat in dienst van God om de mensen die verkeerde dingen doen, te straffen.


“Ɨ'rɨ kasa si serɨ e'kupʉ, a'pɨ'pʉn urɨ?” ta'pʉ Meri uya inserʉ pɨ'. 	 "Maar hoe kan ik een kind krijgen?" vroeg Maria. "Ik ben nog maagd."


Mɨrɨ pɨ' si, iyakon non uya ta'pʉ Sises pɨ', “Serɨ tʉnɨnse, Isutiya pona enta, ɨpoitorʉ ton uya eke Papa tʉrawasooi kupʉ auya ento' pe. 	 Daarom zeiden Zijn broers tegen Hem: "U moet hier niet blijven. Ga naar Judea; dan kunnen Uw volgelingen daar ook zien wat voor geweldige dingen U doet.


E'tane, makoi a'kwarʉ uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Sises si'tuyai', Paarʉ nɨrɨ si'tuyai', e'tane ɨnʉ' yan ken ɨmɨrɨ'nokon?” tukai'. 	 "Jezus ken ik en van Paulus heb ik ook gehoord. Maar wie bent u?"


Ipan pe ɨyekama'po uya, umu, Onisimos iwano' pe, umu pe iyenasa' rʉ'pʉ i'sen yau esi koro'tau. 	 Ik smeek u mijn kind Onésimus vriendelijk te behandelen; ik heb hem tijdens mijn gevangenschap als kind voor de Here gewonnen.


Iye'menukasa' na'ne' kasa: “Ɨkonekasa' uya mɨrɨ tu'kan kon tʉpataron kon kʉipʉnʉ pe,” tawon. Epʉra'an esi ukʉipʉnʉ kon pe Papa enu yau, inapurɨnʉ—Papa uko'man nɨto' tʉnin iyeri'sa' ena' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ rɨ esa'nin moro ipʉra rɨ iye'tane moro iyesi kasa. 	 In de Boeken staat immers dat God hem aanwees als een vader van vele volken. (c) En hij is dat voor God, op Wie hij vertrouwde, Die de doden levend maakt en voor Wie alles wat nog moet komen, er al is geweest.


Inke pʉra warawo' mʉre kʉipʉnʉ uya tʉukɨ'pɨ'nʉmʉ pe, “Apurɨ uya rɨ; upika'tɨkɨ apurɨnin pe pʉra e'to' entai enato' pe!” ta'pʉ iya. 	 "Ik geloof!" riep de man meteen. "En toch twijfel ik nog. Help mij!"


Ainʉntɨ' ekuman nɨto' apai. Tanporo tʉron nɨ ton makoi amʉ' ka'pon nʉkupʉnʉ ton esi ipun yau pʉra, e'tane kʉrɨ tekumai' imakoitasa' na'ne' umakoitasa' mɨrɨ tʉpun tʉma'tanʉ'se. 	 Zij hebben mij gerustgesteld en bemoedigd en u ook, natuurlijk. U moet zulke mannen waarderen.


Penti'kas tato' weyu e'seposa' a'tai, tanporo Sises apurɨnin nan amʉrasa' esi'pʉ tikin nɨ ipata Surusiran po. 	 Op de Pinksterdag waren zij allemaal bij elkaar gekomen.


Mɨrɨ yau, tʉtonpa kon amʉ' eporo'pʉ ina uya, mɨrɨpan kon uya ina kɨ'ma'pʉ tikin nɨ suntaaka e'to' poro ina uko'manto' pe tʉpiyau'nokon. Mɨrɨ kasa ina uya pata Ron eporo'pʉ. 	 Daar vonden wij een groep christenen. Zij vroegen ons dringend een week bij hen te blijven. Maar na die week reisden wij weer verder naar Rome.


Utɨnpai'nokon ipiya' ɨnnɨ pata apai, ipiyɨ'nʉ'nin pe te'sen moronkai'. 	 Laten wij dan naar Hem toe gaan, buiten de stad en dezelfde schande dragen die Hij gedragen heeft.


Imʉra'taai amʉ' esi'pʉ osorʉwau'ne, osorʉwau iyesi'pʉ wʉi enu uye'to' winɨ, osorʉwau iyesi'pʉ wʉi enu enuku enwo'netʉ winɨ, osorʉwau iyesi'pʉ wʉi enu enuku kamisi winɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ osorʉwau iyesi'pʉ wʉi enu utɨto' winɨ. 	 Drie op het oosten, drie op het noorden, drie op het westen en drie op het zuiden.


“Tʉuko'mamʉ koro'tau, Tepi' uya, ikupʉ iya i'se Papa e'to' ku'pɨtʉ'pʉ. E'tane iyerikʉ'pʉ, ka'pon uya iu'na'tɨ'pʉ, itamokori ton esi'pʉ kasa rɨ, mɨrɨpan pun ukɨta'pʉ. 	 Die woorden hebben geen betrekking op David. Want nadat die de mensen van zijn tijd volgens de wil van God had gediend, is hij gestorven. Hij is bij zijn voorouders begraven en zijn lichaam is vergaan.


(Satu'si amʉ' uya, iyeri'sa' kon e'mʉ'sa'ka pʉra rɨ iyesi, inserʉ amʉ' pʉra rɨ iyesi, a'kwarʉ'san pʉra rɨ iyesi ta, e'tane Pari'si amʉ' uya moro rɨ iyesi, to' rɨ esi ta.) 	 Want de Sadduceeërs zeggen dat de mens na zijn dood niet meer levend kan worden en ook dat er geen engelen en geesten bestaan. Maar de Farizeeërs zijn het daar niet mee eens en leren het tegenovergestelde.


Mɨrɨ wenai inke rɨ ɨpiya'nokon utɨ pʉra iyesi usemapu'tɨpɨ'sa' mɨrɨ. 	 Daarom ben ik nog steeds verhinderd naar u toe te komen.


itun pi'pɨ iputurʉkasa' 8 pan wʉi a'tai, ka'pon amʉ' Esuwerʉ pon kon pe, Pensiman rʉko' pe, Ipuru amʉ' pe; main, Mosi' winon awɨrɨ, Pari'si pe; 	 Volgens voorschrift werd ik op de achtste dag besneden; ik ben een rasechte Jood uit de stam van Benjamin, een echte Hebreeër. Wat het naleven van de Joodse wetten betreft, behoorde ik tot de Farizeeërs.


Isose' mɨrɨ awonsi'kɨ Meri uya tanporon nɨ Itepuru winon Main enuka'nʉ'sa' a'tai, to' enna'po'pʉ tʉpata'se' kon ya' Nasare' pona, Kiyarari yau te'sen. 	 Nadat Jezus' ouders alles hadden gedaan wat zij volgens de wet van God moesten doen, gingen zij terug naar huis, naar Nazareth in Galilea.


E'tane, ‘Ka'pon amʉ' winɨ’ ta pe iyesi yau, ka'pon amʉ' uya nin si uwɨnɨ'nokon mɨrɨ tɨ' ke, apʉne pʉra Isaan apurɨ to' uya pu'kena' Papa winon tukai',” ta'pʉ to' uya. 	 Maar als we zeggen dat mensen hem die bevoegdheid hadden gegeven, zal het volk ons vermoorden, want dat is ervan overtuigd dat Johannes een profeet was."


Urɨ kʉrɨ rɨ Arʉ'pa mɨrɨ awonsi'kɨ Omeka; Wapiyaro', mɨrɨ awonsi'kɨ Iu'matʉ; Iyepiya'tɨ mɨrɨ awonsi'kɨ Iu'matʉ. 	 Ik ben de Alfa en de Omega, de eerste en de laatste, het begin en het einde."


Sises usaurokʉ koro'tau, uri'san uya ta'pʉ anpisin koro'tapai, “Pori' pe kuru asan man ɨpɨ'!” ta'pʉ iya. 	 Terwijl Jezus nog aan het woord was, riep een vrouw: "Wat moet Uw moeder gelukkig zijn! U bent uit haar schoot geboren en hebt aan haar borsten gedronken!"


Pata uko'mansa' a'tai, Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton utɨ'pʉ pata yapai. 	 Zoals gewoonlijk ging Hij 's avonds met Zijn discipelen de stad uit.


5 kaisa rɨ eponin nʉ'pʉ uya 5 kaisarɨ rɨ marɨ ipona tʉneporo'pʉ tʉrʉ'pʉ itena'. ‘Uyepuru, 5 kaisa rɨ ipaikii urepa'pʉ auya, mɨrɨpan tonpa'tɨsa' uya man mɨrɨ rɨ tʉtʉrawasomai', 5 kaisarɨ rɨ marɨ ipona,’ ta'pʉ iya. 	 De man die hij 5000 geldstukken had toevertrouwd, gaf hem er 25:10.000 terug. 'Meneer,' zei hij. 'Ik heb er 5000 bijverdiend.'


Mɨrɨ a'tai rɨ, Sises poitorʉ ton enna'posa' uyee'pʉ, mɨrɨpan kon usewansiuka'pʉ ipan pe rɨ, uri'san pokon pe isaurokʉ tepose. E'tane ɨnʉ' uya rɨ, “Ɨ'rɨ i'se ɨwesi pɨ' auro'ka auya?” ta'pʉ pen nɨ ipɨ', mɨrɨ pe pʉra, “Ɨ'rɨto' pe ipokon pe ausaurokʉ?” ta'pʉ to' uya pen nɨ Sises pɨ'. 	 Op dat moment kwamen Zijn discipelen eraan. Zij vonden het vreemd dat Hij met een vrouw sprak, maar geen van hen zei er iets van.


To' kasa ke'tʉu, ɨkʉipʉnʉ uya rɨ i'tuka'sa' i'se ɨwe'to' tekama'po auya wapiya rɨ. 	 Vergeet niet dat uw Vader precies weet wat u nodig hebt, al voor u Hem erom vraagt!


“Menyai'ne' imenuka' kareta pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ menno'pɨtʉi' 7 kaisaron so'si ya'ne E'pe'sas pona, Simerʉna pona, Porʉkaman pona, Taya'tira pona, Sarʉtes pona, Piraterʉ'piya pona, mɨrɨ awonsi'kɨ Irawote'siya pona,” tawon. 	 "Schrijf alles wat u ziet in een boek en stuur dat naar de zeven christengemeenten: Efeze, Smyrna, Pergamum, Thyatira, Sardes, Filadelfia en Laodicea!"


Ipoitorʉ ton uya ekama'po'pʉ, “Rapai, ɨnʉ' uya makoi kupʉ'pʉ---pʉse rɨ ka'pon uya pe', isanon uya katɨ, tenku'ne iyentu temapu'tɨi'?” ta'pʉ to' uya. 	 Zijn discipelen vroegen: "Meester, heeft deze man zelf gezondigd of is hij blind geboren doordat zijn ouders gezondigd hebben?"


Saramis po si tesi kon koro'tau, Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ta' to' utɨ'pʉ, Papa Maimu ekama'pʉ to' uya. Isaan Ma' esi'pʉ mɨrɨ to' a'kɨrɨ to' pika'tɨ pɨ'. 	 In het havenstadje Salamis spraken zij in verschillende synagogen over Jezus Christus. Johannes Markus was met hen meegegaan om te helpen.


Ɨkorʉʉi kon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsirʉpaai kon ukaranpɨ'sa' man. Serɨ ikaranpɨ'sa' uya apa'nʉkʉ kon mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpun kon anɨ iya apo' kasa. Eke pe kuru ɨimamin kon amʉranʉ'sa' auya'nokon serɨ iweyu ton u'matʉ yau. 	 Uw zilver en goud zijn waardeloos geworden. Omdat u het renteloos hebt laten liggen, zult u erdoor worden aangeklaagd; en u zult erdoor worden verteerd als door een vuur. Al die ellende hebt u zelf opgespaard voor de dag van het grote oordeel.


Mɨrɨpan kon eikʉ'pʉ iya, “Kʉrɨ rɨ pata ennakanin ipana'tɨtantɨ' unkupʉnʉ pɨ': ‘Ɨri a'kwarʉ ton enpa'ka pɨ' esi, mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' epi'tɨ pɨ' esi, serɨ pe, awanapai rɨ nɨrɨ, mɨrɨ ema'sa' yau'ne rɨ nin si utʉrawasooi u'ma'sa' pe iyesi mɨrɨ.’ 	 Jezus antwoordde: "Zeg maar tegen die vos dat Ik vandaag en morgen gewoon doorga met het wegjagen van boze geesten en het genezen van zieken.


Mɨrɨpan soisa amʉ' epuru pɨ' Sises uya ta'pʉ, “Enna'po', anapurɨnʉ awɨrɨ rɨ ɨpoitorʉ usepi'tɨ mɨrɨ,” ta'pʉ iya. Mɨrɨ a'tai rɨ, ipoitorʉ usepi'tɨ'pʉ. 	 Jezus zei tegen de Romeinse officier: "Ga naar huis. Het gebeurt zoals u gelooft." Op datzelfde moment werd de knecht genezen.


E'tane pana' pe kuru pʉra rɨ iyesi'pʉ, mɨrɨpan kon pata pʉra iyena'pʉ Epʉn po. 	 Hoewel de draak en zijn engelen terugsloegen, hadden zij geen schijn van kans.


Mɨrɨpan uya Pi'ta, Isens mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan arɨ'pʉ ta'kɨrɨ, mɨrɨpan usewankama ena'pʉ ika'nɨ' pʉra ipan pe rɨ. 	 "Ga hier zitten", zei Jezus tegen Zijn discipelen. "Ik ga iets verderop bidden." Hij nam alleen Petrus, Jakobus en Johannes mee.


Pori' pe ka'pon esi mɨrɨ tʉuta'mo'kasen pen unkupʉnʉ uriya',” ta'pʉ Sises uya. 	 Gelukkig is degene die Mij accepteert zoals Ik ben."


Emennʉ'pʉ, tanporon nɨ enuka'sa' i'tu tʉuya pɨ', imenukasa' si itekare uta'ku'tɨto' pe, ta'pʉ mɨrɨ, “Tuna'kiri' ke e'ai',” ta'pʉ iya. 	 Jezus wist dat het nu allemaal achter de rug was en zei, zoals er geschreven staat: "Ik heb dorst."


“‘Ɨmɨrɨ'nokon, Isutiya yawon, Pe'teri'en pata pon kon, Isutiya yawo'nan pata ton tentakai' apata kon yau eke esa' wannɨ e'sepoto' oton, karimeru esa' esi to' esa' pe kasa umunkɨ, Esuwerʉ amʉ' esa' pe te'ton,’ tawon,” ta'pʉ to' uya. 	 'Bethlehem in Efratha, u bent één van de kleinste steden in Juda, maar toch zult u de geboorteplaats zijn van onze Koning, die mijn volk zal leiden."


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; serɨ a'taino kon kuru rɨ pʉra iyenato' oton pen nɨ serɨ ton e'kupʉ pʉ'kʉ pona rɨ. 	 Ik ben er absoluut zeker van dat die dingen het einde van deze tijd inluiden.


To' uya to' ekama'po'pʉ, “Pʉse rɨ pe' esi ɨmʉre kon pe? Tenku'ne iyentusa' rʉ'pʉ tato' auya'nokon ipɨ'? Nai kasa ken si ennin pe iyenasa'?” ta'pʉ to' uya. 	 "Is dit uw zoon?" vroegen zij. "Is het waar dat hij blind geboren is? Hoe kan hij nu dan zien?"


Sises utɨ koro'tau Surusiran pona, Sameriya mɨrɨ awonsi'kɨ Kiyarari a'sanawɨrɨ, 	 Op weg naar Jeruzalem kwam Jezus bij de grens tussen Galilea en Samaria.


Kɨsenku'tɨtʉu, utonpa ton nʉ'kwɨ. 	 Broeders, verlaat dus nooit de weg van God.


Sises utɨ koro'tau Surusiran pona, 12 kaisaron kon tʉpoitorʉ ton pantaka'pʉ iya mɨ airɨ. Ta'pʉ iya to' pɨ', 	 Onderweg naar Jeruzalem nam Jezus Zijn twaalf discipelen even apart. Hij vertelde hun wat er met Hem zou gebeuren als zij in de stad aankwamen.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', tanporo Papa amataai ya' enatɨ', ɨri weyu e'seposa' a'tai, wakʉ pe ɨye'soto'ka kon pa, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon nɨ kupʉ tʉpo, ɨye'soto'ka kon pa. 	 Bewapen u dus met al Gods wapens om u te kunnen verdedigen als de vijand aanvalt. Dan zult u, na grote dingen te hebben gedaan, ongeslagen uit de strijd tevoorschijn komen.


A'ne' pe iyesi uya ka'pon amʉ' puru'pʉ, mɨrɨpan kon uya Papa ese' pa'nʉkʉ'pʉ, tanporo serɨ paran amʉ' esa' pe te'sen. E'tane tʉmakooi kon apai era'tɨpai pʉra to' esi'pʉ apurɨpɨ'se'na. 	 De mensen verbrandden door het vreselijke vuur. Maar in plaats van zich te bekeren en God alle eer te geven, vervloekten zij Hem Die de macht over de plagen heeft.


Mɨrɨ tʉpo, Paarʉ uya ta'pʉ Panapas pɨ', “Enna'ponpai utonpa kon amʉ' ka'kʉranpase'na tanporo pata kaisarɨ Itepuru Maimu ekama ne'taine' awɨrɨ, ikupʉ to' uya ense'na,” ta'pʉ iya. 	 Verscheidene dagen later zei Paulus tegen Barnabas: "Zullen wij teruggaan naar de steden waar wij de Here Jezus bekend hebben gemaakt? Dan kunnen wij eens zien hoe het met de christenen daar gaat."


Mɨrɨ ema'sa' yau, Isaan uya Sises uyepʉ tekare pɨ' ene'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Pʉse rɨ si Papa iwano' karimeru mʉre, non makooi mo'kanin! 	 De volgende morgen zag hij Jezus aankomen. "Kijk", riep hij. "Het offerlam van God! Hij neemt de schuld van de wereld op Zich.


Mɨrɨ rɨken pe pʉra, e'tane Rupe'ka munkɨ amʉ' esi'pʉ tikin nɨ ikʉipʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrɨ rɨ rɨ to' kʉipʉnʉ pe urɨ'nokon tamokorii, Aisi'. 	 Ook Isaäks vrouw Rebekka kreeg een belofte van God.


To' ensa' iya a'tai, ta'pʉ iya, “Entantɨ', ɨsekamatantɨ' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan piya' ɨusepi'tɨsa' kon nɨ man tato' pe to' uya,” ta'pʉ iya. To' utɨ koro'tau, to' usepi'tɨ'pʉ. 	 Hij keek hen aan en zei: "Ga naar de priester om te laten zien dat u genezen bent." Terwijl ze gingen, verdween hun melaatsheid.


Mɨrɨ opa'wʉ epuru pe te'sen, Sɨsiyas Paaros itese' a'kɨrɨ inke itɨpɨtʉ'pʉ. Kʉrɨ rɨ kopʉna esi'pʉ i'tunin kuru. Tikin nan ka'pon ennoko'pʉ iya Panapas mɨrɨ awonsi'kɨ Saarʉ kɨ'mase'na to' uye'to' pe tʉpiya', apʉne pʉra Papa Maimu ɨnetapai tesi pɨ'. Mɨrɨ a'tai, Panapas mɨrɨ awonsi'kɨ Saarʉ pokon utɨ'pʉ ipɨ' ekamase'na. 	 Hij heette Bar-Jezus (in het Grieks Elymas) en was bevriend met Sergius Paulus, de gouverneur van het eiland, een wijs man. De gouverneur riep Barnabas en Saulus bij zich omdat hij wilde horen wat zij over Jezus Christus te zeggen hadden.


‘Papa urɨ, Epʉra'an, Aisi', Seko' e'to' itese' ipɨ',’ tawon. Papa, iyeri'sa' kon e'to' itese' pɨ' pen e'tane nurɨnan kon,” ta'pʉ Sises uya. 	 'Ik ben de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob!' Daaruit blijkt dat Hij niet een God van doden is, maar van levenden."


uri'san uyee'pʉ po'toro arapasta yawon po'piyun epe'kena' kuru rɨ esa' pe, mɨrɨpan uya a'koka'pʉ Sises i'pai pona ima'pʉ iya, tʉteire' po tenai' tepʉrʉ piyau iyesi koro'tau. 	 Terwijl Hij zat te eten, kwam er een vrouw naar Hem toe. Zij had een kruikje kostbare zalfolie bij zich. Dat goot ze leeg over Zijn hoofd.


Meri uya Sises pata eposa' a'tai, ensa' tʉuya a'tai, i'ta piyau ita'mo'ka'pʉ, “Itepuru, serɨ yau ɨwe'sa' yau, upi nʉma'tai'no pen nɨ,” tai'ma. 	 Toen Maria bij Jezus kwam, viel zij voor Hem op de knieën en zei: "Here, als U hier geweest was, zou mijn broer niet gestorven zijn!"


Sairas mɨrɨ awonsi'kɨ Temu'ti uye'sa' a'tai Paarʉ piya' Ma'sitoniya pata apai, Paarʉ uya tʉweyu ennoko'pʉ itekare rɨken ekama pɨ' Esuwerʉ amʉ' pɨ', Sises, kʉrɨ rɨ Kʉrai, tukai' enpoika'pʉ iya. 	 Nadat Silas en Timotheüs uit Macedonië waren aangekomen, voelde Paulus zich gedrongen al zijn tijd aan zijn eigenlijke opdracht te geven. Bij elke gelegenheid wees hij de Joden er met grote nadruk op dat Jezus de Christus is.


Iyakʉ'pʉsa' a'tai nin si, iye'sara'tɨ mɨrɨ e'tʉrawasoman pɨ' a'tɨto' tʉuya tʉmariyarʉ, si'kʉrʉ tato' ke, apʉne pʉra anʉnto' weyu e'seposa' pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Zodra het graan rijp was, nam de boer zijn sikkel en haalde de oogst binnen.


Mɨrɨpan kon utɨ'pʉ umɨ ya' e'tʉrawasomase'na. “Non esa' kanan utɨkaa'pʉ kʉrʉpo'po pɨ' e'nɨto' pata'se' ya' 12 a'kʉra' a'tai, mɨrɨ awonsi'kɨ 3 a'kʉra' kanan ka'pon amʉ' anʉnse'na to' e'tʉrawasomato' pe tʉmainarʉ yau. 	 En ze gingen. Om twaalf uur en om drie uur deed hij hetzelfde.


Mɨrɨ a'tai, ta'pʉ iya tʉmainarʉ esa' pɨ', ‘Osorʉwau wʉipiya e'to' airɨ utɨpɨ'sa' man ui'kiyari epetasa' ene i'se e'tane, eporo uya pʉra rɨ iye'sa'. A'tɨkɨ! Ɨ'rɨto' pe non iwanʉ'ka iya nesii'no?’ 	 Tenslotte zei hij tegen zijn tuinman: 'Hak die boom om. Ik wacht nu al drie jaar en heb nog steeds geen vijg gezien. Ik heb er genoeg van. Die boom neemt alleen maar plaats in. Wij kunnen die grond beter voor iets anders gebruiken.'


To' uya imaimu eikʉ'pʉ, “Ɨri ku'sa' iya pʉra iyesi yau, ina nʉnepʉi'no pen ɨyena',” ta'pʉ to' uya. 	 "Van iets heel ernstigs", antwoordden zij. "Anders zouden we Hem niet bij u hebben gebracht."


tʉpun winɨ main, Mosi' winon nonka'pʉ tʉuya winɨ apiyontɨn nɨto' iya mɨrɨ awonsi'kɨ iyawɨrɨ e'nɨto' ton pokon pe. Ika'to' pe tʉuya iye'ku'to' esi'pʉ tikin nan pe asa'ron apai, usewankaman pʉra si iyesi tʉku'se; 	 Door voor ons te sterven, heeft Christus afgerekend met de Joodse wet, die de oorzaak van de scheiding was. Hij bracht de twee tegenstanders bij elkaar door hen tot een deel van Zichzelf te maken. Hij smeedde de twee (Jood en niet-Jood) samen tot één persoon en toen was er vrede.


Apʉne pʉra Papa i'tu tane to' uya, Papa pe to' uya apurɨpɨtʉ pʉra iyesi, to' uya tenki ta pʉra rɨ iyesi ipɨ', e'tane to' usenuminkato' esi iwotori'pɨ pʉra rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ emepo pʉn to' ewan ewarumamʉ'pʉ. 	 Hoewel de mensen in staat waren God te kennen, wilden zij Hem niet de eer geven die Hem toekomt en Hem niet eens danken voor alles wat Hij heeft gedaan. Zij hielden zich met allerlei ideeën bezig. In hun verdwazing raakten zij het spoor bijster.


Uto'ka'nʉ'atʉi'ne' a'tai i'tuto' auya'nokon oton ukʉipʉnʉ yau esi, ɨmɨrɨ'nokon esi uyau, mɨrɨ awonsi'kɨ urɨ esi ayau'nokon. 	 Op die dag zult u begrijpen dat Ik in mijn Vader ben, dat u in Mij bent en Ik in u.


Sises uya tu'ke rɨ eke Papa tʉrawasooi ti'tuto' ipɨkɨrɨ kupʉ'pʉ tʉpoitorʉ ton uya entane, e'tane serɨ kareta pɨ' iye'menukasa' pʉra iyesi. 	 Veel van de wonderen die Jezus voor de ogen van Zijn discipelen heeft gedaan, staan niet in dit boek vermeld.


Use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' ene uya pʉra iyesi'pʉ pata yau, apʉne pʉra use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' pe rɨ Itepuru Papa Meruntɨ pe kuru te'sen ye' mɨrɨ awonsi'kɨ karimeru mʉre esi pɨ'. 	 Ik zag in de stad geen tempel, want de Here, de Almachtige God, en het Lam werden er overal vereerd.


“Ka'tawon ɨutɨ anamɨpai ɨtonpa kon esi yau, iyereuta pen pe' wapiya eke pe pe' tʉpʉrataai esi amɨ poken nɨ tukai' ense'na? 	 Maar begin er niet aan als u niet eerst hebt berekend wat het u gaat kosten. Want wie laat nu een toren bouwen zonder eerst prijsopgave te vragen? Hij moet weten of hij genoeg geld heeft om alle rekeningen te betalen.


Epʉra'an payan pe ɨwesi kon tukai' si'tuyai', mɨrɨ rɨ e'tane uwɨnɨ pɨ' ɨye'kamasa' kon, apʉne pʉra umaimu pata pʉra rɨ ɨwesi kon wenai ayau'nokon. 	 Ik weet heel goed dat u van Abraham afstamt. Toch probeert u Mij te doden, omdat mijn boodschap niet tot uw hart doordringt.


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ, iyakon nʉ'pʉ erikʉ'pʉ imʉre pʉra rɨ. To' osorʉwano esi'pʉ mɨrɨ kasa rɨ. Tanporo 7 pe te'to' kon kaisa rɨ. 	 Dus trouwde de volgende broer met de weduwe. En zo ging het verder, tot de vrouw tenslotte met ieder van de zeven broers getrouwd was geweest.


Utonpa ton, ipan pe ɨyekama'po uya 'nokon apanamato' kon uya eta kon pa, apʉne pʉra to'ken nʉ'kwɨ rɨ kareta menukasa' uya ɨyena'nokon. 	 Ik smeek u, broeders, de woorden van deze vermanende brief ter harte te nemen; zo lang is deze niet.


“Itepuru uya ipɨ', ‘Mɨrɨ pe iyesi pɨ', 5 kaisaron pata esa' pe e'kɨ,’ ta'pʉ ipɨ'. 	 'Prima', zei de koning. 'Jij wordt gouverneur over vijf steden.'


“Tɨ' amatɨ',” ta'pʉ iya. E'tane Mata, eke' pasi uya, “Uyepuru, ikɨ pe ikɨtaka'sa' serɨ, asakɨrɨ'ne wʉi iko'manka'sa' mɨrɨ yau,” ta'pʉ iya. 	 "Haal die steen weg", zei Hij. "Maar, Here", protesteerde Martha, "er hangt al een lijklucht. Hij ligt er al vier dagen!"


“‘Mooi, mi'tuyan pe' nurɨne ɨwesi a'tai, pori' pe rɨ ɨuko'mamʉ'pʉ, Ʉrasaras kanan ɨri rɨ moronka pɨ'. Mɨrɨpan e'tane nin si, serɨ yau wakʉ pe rɨ iyesi mɨrɨ, ɨmɨrɨ kanan si ɨsɨ yau. 	 Maar Abraham zei tegen hem: 'U bent zeker vergeten dat u tijdens uw leven alles had wat uw hart begeerde en Lazarus had niets dan ellende. Nu is het andersom: Hij wordt hier getroost en u vergaat van de pijn.


Ka'pon tʉuko'manto' i'nʉnkanin uya inonka mɨrɨ, kʉrɨ tʉuko'manto' ewaruma'tɨnin serɨ non po uya rɨ nin iko'manʉkʉ mɨrɨ tɨwɨrɨ uko'man nɨto' iwano' pe. 	 Als zij sterft, brengt zij veel vrucht voort. Wie zijn leven liefheeft, raakt het kwijt. Maar wie zijn leven in deze wereld niet liefheeft, krijgt eeuwig leven.


Soisa amʉ' epuru uya, “Serɨ upana'tɨsa' auya na'ne' kʉsekamai ɨnʉ' pɨ' rɨ,” ta'pʉ, mɨrɨpan ennoko'pʉ iya tʉpiyapai. 	 De commandant zei dat de jongeman kon gaan en voegde er streng aan toe: "Laat niemand weten dat je me dit hebt verteld."


Apʉne pʉra tikin nɨ wʉi tʉweyu ku'sa' iya ka'pon amʉ' eseru aimenkato' tʉuya weyu pe, serɨ ku'ton ka'pon epoka'sa' Papa uya tiwano' pe ka'pon amʉ' uya apurɨto' pe. Papa uya tʉnanʉmʉ'pʉ enpoikasa' to' enu ya', i'mʉ'sa'ka tʉuya winɨ iyerikʉ'pʉ apai,” ta'pʉ Paarʉ uya. 	 Want Hij heeft een dag vastgesteld, waarop Hij rechtvaardig over de mensheid zal oordelen, door een Man die Hij daartoe heeft aangewezen. Om iedereen te garanderen dat Hij Zijn woord zal houden, heeft Hij die Man uit de dood laten terugkomen.


Mɨrɨ kasa si, utonpa ton, ɨmɨrɨ'nokon nɨ nɨrɨ main yau ɨuko'manto' kon apai ɨyeri'sa' kon Kʉrai pun poro, tʉron nɨ iwano' pe ɨwesi kon pa, kʉrɨ iye'mʉ'sa'kasa' rʉ'pʉ terikʉ'pʉ apai, Papa iwano' pe epetan nɨto' pe. 	 Broeders, zo bent u niet meer gebonden aan de Joodse wet. Want toen Christus stierf, bent u mèt Hem gestorven. Voor de wet bestaat u niet meer. Nu behoort u toe aan iemand anders, aan Christus Die uit de dood is opgestaan. En hierdoor kunnen wij voor God een vruchtbaar leven leiden.


Asakɨrɨ'nan kon ene amʉ' uya eikʉ'pʉ, “Amen!” Mɨrɨ a'tai si, itepuru ton e'sekunka'pʉ apurɨpɨ'se'na. 	 De vier wezens zeiden: "Amen." En de 24 ouderlingen vielen in aanbidding neer.


“Emenna' main ke ɨrepa uya 'nokon: Ɨtonpa kon i'nʉnkatɨ'. Ɨi'nʉnkasa' uya 'nokon na'ne' kasa, mɨrɨ kasa ɨtonpa kon i'nʉnkatɨ'. 	 Dit is een nieuwe opdracht die Ik u geef: heb liefde voor elkaar. Heb voor elkaar net zoveel liefde als Ik voor u heb.


Mɨrɨpan pɨ' ta'pʉ iya, “Tɨwɨ kamoro Papa ese' pokon kon pen tekepu kon u'na'tɨi, e'tane enta Papa e'to' esa' wannɨ pe ekareei ekamai',” ta'pʉ iya. 	 Jezus zei: "Laat het begraven van de doden maar over aan hen die niet met God leven. Wat u moet doen, is met Mij meegaan en de mensen vertellen dat God van hen houdt."


Serɨ etasa' Esuwerʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Kiri' amʉ' tʉuko'mansan E'pe'sas po uya a'tai, ipan pe enari'ke' to' ena'pʉ. Mɨrɨ a'tai, ipan pe kuru Itepuru Sises ese' nama'pʉ to' uya imeruntɨrʉ wenai. 	 Iedereen in Efeze hoorde ervan, zowel de Joden als de Grieken. De angst sloeg hen om het hart en zij kregen allemaal een groot ontzag voor de naam van de Here Jezus.


Mɨrɨ si'kɨrɨ, Paire' esi'pʉ Sises ɨnmo'kapai to' uya iwɨnɨ namai', e'tane Esuwerʉ amʉ' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Pʉse rɨ utɨto' pe iku'sa' auya yau, Sisa tonpa pe pʉra rɨ ɨwesi mɨrɨ. Ɨnʉ' rɨ kin pe ne'ku'ai'ne' esi mɨrɨ Sisa ewa'nomanin pe,” ta'pʉ to' uya. 	 Pilatus werd door die woorden diep getroffen en probeerde een manier te vinden om Jezus vrij te laten. Maar de Joden bleven schreeuwen: "Als u die man vrijlaat, bent u geen vriend van de keizer! Wie zichzelf tot koning uitroept, is een vijand van de keizer!"


Papa uya anʉn nɨsa' ipokena' pe pɨ' imʉnʉ winɨ, mɨrɨ entai rɨ epika'tɨn nɨto' oton kon iporo Papa uya kota'man nɨto' apai! 	 Wij zijn dus voor God rechtvaardig geworden door het bloed van Christus. Des te meer zal Hij ervoor zorgen dat Gods vreselijke oordeel aan ons voorbijgaat.


Anpisin ton apiyo'ma'pʉ iya to' ereutapɨ'to' pe non pona, mɨrɨpan 7 kaisaron nʉ'kwɨ rɨken itekiino pʉreti anʉmʉ'pʉ iya, tenki ta'pʉ iya Papa pɨ', mɨrɨpan i'kwɨ'pɨtʉ'pʉ iya. Itʉrʉ'pʉ iya tʉpoitorʉ ton ena', to' uya ekanto' pe anpisin ton ena', mɨrɨpan nɨ kupʉ'pʉ ipoitorʉ ton uya. 	 "Zeven", antwoordden zij. Hij zei dat iedereen op de grond moest gaan zitten. Daarna nam Hij de zeven broden, dankte God ervoor en brak ze in stukken. Zijn discipelen brachten het brood naar de mensen.


Kʉrɨ rɨ yau rɨ nɨrɨ utanʉn nɨ'pʉ'nokon pena, inkuu'pʉ iye'ku'to' pe awɨrɨ rɨ tanporon nɨ tʉrawasomanin mɨrɨ kasa iye'to' pe tawon teseru awɨrɨ, 	 Door onze eenheid met Christus zijn wij het eigendom van God geworden. Dat is altijd de bedoeling geweest van Hem, Die alles doet zoals Hij Zelf wil en goed vindt.


(Tʉpoitorʉ ton pɨ' ta'pʉ iya,) “Kʉrɨ amaimu kon etayai'ne' uya umaimu rɨ etakapʉ mɨrɨ; kʉrɨ ɨyewaruma'tɨyai'ne'nokon uya rɨ kanan uyewaruma'tɨ mɨrɨ; kʉrɨ uyewaruma'tɨyai'ne' uya rɨ nɨrɨ kʉrɨ uyenno'nin nʉ'pʉ ewaruma'tɨ mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Tegen Zijn discipelen zei Hij: "Wie naar jullie luistert, hoort Mij. Wie jullie negeert, negeert Mij. En wie Mij negeert, negeert God Die Mij heeft gestuurd."


Tɨwɨ Papa e'ku'nɨto' ipɨ' ɨkupʉi'nokon eke pe kuru pori' pe mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamasen pe pʉra tapurɨ auya'nokon koro'tau, ayanʉkʉ kon pa ɨye'ku'to' kon ike ke Wakʉ A'kwarʉ meruntɨrʉ winɨ. 	 Het is mijn verlangen dat God, Die ons hoop geeft, u door uw geloof vol zal maken van blijdschap en vrede. Dan zal uw hoop steeds sterker worden door de kracht van de Heilige Geest.


Uya'su'kasa' auya pʉra iyesi, uyetupa pe, e'tane pʉse rɨ uri'san uya ewomʉ'pʉ si'kɨrɨ rɨ, u'ta a'su'ka nonkasa' pʉra rɨ iyesi. 	 U hebt Mij niet begroet met een kus. Maar zolang Ik hier binnen ben, heeft deze vrouw mijn voeten gekust.


Eke pe na'ne' ɨ'koro'tau'nokon esi mɨrɨ ayapiyo' kon pe rɨ. 	 Hoe nederiger u anderen dient, hoe groter u bent. Wie trots is, zal worden vernederd. En wie nederig is, zal worden verhoogd.


Apʉne pʉra tanporon kon ekama'po pɨ' na'ne' nan uya eporo; kʉrɨ rɨ iwarinpa pɨ' na'ne' uya rɨ eporo, mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrɨ rɨ iwɨpɨtʉ pɨ' na'ne' ena' rɨ mʉra'ta uta'koka. 	 Klop en de deur zal voor u worden opengedaan. Want ieder die bidt, ontvangt. Wie zoekt, vindt. En voor wie klopt, gaat de deur open.


Apʉne pʉra Papa, Pi'ta e'tʉrawasomato' yau tʉrawaso pe iye'sa' Esuwerʉ amʉ' pɨ' itekare ekamai' enno'sa' tʉrawasooi yau nɨrɨ e'tʉrawasoma'pʉ, mɨrɨpan nɨ marɨ esi'pʉ utʉrawasooi yau itekare ekamai' enno'sa' pe Esuwerʉ amʉ' pen pana ya'. 	 God gebruikte Petrus als apostel voor de Joden en mij als apostel voor de volken, die God nog niet kenden.


apʉne pʉra aya'kɨrɨ e'ai' ɨnʉ' uya rɨ ɨwɨnɨ pen mɨrɨ, apʉne pʉra tu'ke ka'pon amʉ' man serɨ pata yau uyapurɨnin nan,” tukai'. 	 want Ik ben bij u. Niemand zal een vinger naar u uitsteken. Een groot aantal mensen in deze stad hoort bij Mij."


Mɨrɨ tʉpo to' uya ipa'nʉkʉ'pʉ, “Ɨmɨrɨ esi mɨrɨ ipoitorʉ pe! Ina nin Mosi' poitorʉ ton,” tai'ma. 	 Zij scholden hem uit en zeiden: "U bent een aanhanger van die Man, maar wij zijn discipelen van Mozes.


“Nowa a'tai iyesi'pʉ na'ne' kasa kuru, mɨrɨ kasa rɨ marɨ iye'to' oton Ka'pon, Papa winon weyu a'tai. 	 Tegen de tijd dat Ik terugkom, zal men net zo onverschillig tegenover God staan als de mensen in de tijd van Noach.


Sises uya eikʉ'pʉ, “I'napairon ekama uya ɨpɨ', ɨnʉ' rɨ epa'ka Papa e'to' esa' wannɨ pe ya' pʉra iyesi mɨrɨ tentusa' a'tai rɨken, tuna mɨrɨ awonsi'kɨ iya'kwarʉ ke iyepa'ka. 	 "Toch is het zoals Ik zeg. Als iemand na zijn natuurlijke geboorte niet ook geestelijk geboren wordt (A), kan hij onmogelijk in het Koninkrijk van God komen.


Inke pʉra rɨ, iyakon ite'kwa pe kɨrɨtɨkɨ uturumʉ'pʉ. Mɨrɨ a'tai, Pi'ta uya Sises maimu rʉ'pʉ nee'pʉ tenu ya' tʉpɨ' isauro'sa' rʉ'pʉ, “Kɨrɨtɨkɨ uturumʉ rawɨrɨ iyakon ite'kwa pe, ‘I'tu uya pʉra man,’ tato' auya oton osorʉwau ite'kwa,” ta'pʉ iya rʉ'pʉ, mɨrɨpan ukaramʉ'pʉ. 	 Hij had dit nog maar net gezegd of de haan kraaide voor de tweede keer. Toen schoot hem te binnen wat Jezus had gezegd: "Voor de haan twee keer heeft gekraaid, zul je drie keer hebben gezegd dat je Mij niet kent." Toen hij zich realiseerde wat hij had gedaan, barstte hij in tranen uit.


Mɨrɨpan kon si utɨ'pʉ Kerasa nono pona serɨ si parau ku'pɨri Kiyarari ratoi pona. 	 Zij voeren verder en legden aan in het gebied van de Gerasénen, aan de overkant van het meer van Galilea.


Kanau ereutato' pata esi'pʉ wakʉ pe iyau e'nɨ poken pʉra, komi' pe pata e'to' weyu e'seposa' a'tai, tu'kan kon uya, “Miyarɨ rɨ utɨnpai'nokon nɨ,” ta'pʉ. Pini'kʉs itese' pata Kʉri' pon eporo tʉuya'nokon tukai' to' esi'pʉ, mɨrɨ yau komi' pe pata e'to' weyu enno'to' pe tʉuya'nokon. Serɨ Kʉri' pata esi'pʉ mɨrɨ asa'ron winɨpai ɨsi'ratoi pe kanau ereutapɨ'to' pata'se' pe. 	 Nu was 'De Goede Rede' ook niet erg geschikt om te overwinteren. De haven van Phoenix, even verderop, was daarvoor veel beter. Daar kon een schip zowel uit het zuid als het noordwesten binnenlopen. Daarom waren de meeste mannen ervoor de zeilen te hijsen en te proberen naar Phoenix te varen en eventueel daar de winter door te brengen.


To' uya euka tane, itesanon uya to' ene'pʉ, mɨrɨpan kon uya, “Ɨ'rɨto' pe euka auya'nokon?” ta'pʉ. 	 Ze maakten het dier los. Daar kwamen de eigenaars al aan. "Wat moet dat?" vroegen ze. "Waarom maken jullie ons veulen los?"


Serɨ e'ma'pʉ ta', Epʉn po Papa ena' use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ', Ta'porin, mɨrɨ si Papa esi moro ekamanin pe te'sen uta'koka ene'pʉ uya. 	 Daarna zag ik de tempel in de hemel, de tent waarin God woont, wijd open gaan.


Serɨ etasa' tʉuya a'tai, Paire' uya Sises enpa'ka'pʉ, mɨrɨpan ereuta'pʉ eseru aimenkato' apon po, pata, Tɨ' Konekasa' tato' yau, (Arami' pe Kapa'ta tato' ipɨ'). 	 Toen Pilatus dat hoorde, bracht hij Jezus opnieuw naar buiten en ging op de rechter-stoel zitten. Die stoel stond op een stenen verhoging, die in het Hebreeuws 'Gabbatha' heette.


Ko'mamʉ pe rɨ iyenaka'tane, ipoitorʉ ton uyee'pʉ ipiya', mɨrɨpan kon uya ta'pʉ ipɨ', “Ɨnnon sa'ne serɨ pata ko, mɨrɨ awonsi'kɨ pata kanan uko'manka'sa'. Ka'pon amʉ' ipana'tɨ' tiwano' kon pe ti'kiyari kon epose'na to' utɨto' pe eke iwa ton pata pona'ne,” ta'pʉ to' uya. 	 Tegen de avond kwamen Zijn discipelen bij Hem en zeiden: "Het is al lang tijd om te eten en hier is niets te krijgen. Er woont hier niemand. U moet de mensen maar wegsturen. Dan kunnen zij naar de dorpen gaan en daar eten kopen."


Inke serɨ orʉ po esi pen, e'tane serɨ orʉ po to' esi, mɨrɨ awonsi'kɨ utɨ nin si ɨpiya'. Wakʉ ikʉipʉnʉ, ɨyese' meruntɨ ke to' iwapu'tɨkɨ---itese' urepa'pʉ auya ike---tikin nɨ to' e'to' pe, tikin nɨ e'nɨ na'ne' kasa. 	 Ik verlaat de wereld en kom bij U, maar zij blijven nog in de wereld. Heilige Vader, bescherm hen in Uw naam, die U Mij gegeven hebt, zodat zij één kunnen zijn zoals Wij.


Ina pona ɨpʉrematɨ'. Ina uya i'tu ina ewan esi wakʉ pe, ekamʉn ku'sa' ina uya pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon yau rɨ wakʉ pe tʉnamasan pe ɨko'manpaino kon pe. 	 Bid voor ons, want wij vertrouwen dat wij een zuiver geweten hebben en willen dat houden.


Paarʉ, Kʉrai Sises nennoko'pʉ itekare ekamai' Papa eseru awɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ utonpa kon Temu'ti winɨpaino, 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


Utamokori kon Epʉra'an pɨ', ‘ikupʉ uya kuru,’ ta'pʉ tʉuya ku'sa' iya tenu yau. 	 Hij heeft Zijn plechtige belofte aan Abraham niet vergeten.


To' uya ɨkʉi anʉmʉ mɨrɨ temiyatʉ kon ke, mɨrɨpan kon uya ɨsɨ rɨ paisin ensi, e'tane e'ne' pe to' kupʉ iya pen nɨ, mɨrɨpan kon uya temiyatʉ kon nonka takuru'kena' nan ka'pon amʉ' pona'ne, mɨrɨpan kon usepi'tɨ,” ta'pʉ iya. 	 zij zullen in nieuwe talen spreken; zij zullen zomaar slangen kunnen vastpakken; en als zij iets giftigs drinken, zal hun dat geen kwaad doen; zij zullen zieke mensen de handen opleggen en genezen."


Iyeri'sa' pe ɨwesi kon koro'tau amakooi kon yau mɨrɨ awonsi'kɨ ipi'pɨ puturʉkasa' pen a'taino kasa amakooi kon yau ɨwe'tane'nokon, Papa uya nurɨne ɨkuu'pʉ kon Kʉrai pokon pe. Tanporo umakooi kon eno'ma'pʉ iya, 	 U was dood door uw ongehoorzaamheid aan God en de macht van de zonde leefde nog in u. Maar nu heeft Hij u samen met Christus levend gemaakt en al uw overtredingen vergeven.


“Papa pɨ' to' enari'nʉnto' pʉra rɨ iyesi to' enu yau,” tawon. 	 Zij houden geen rekening met God. Van enig ontzag voor Hem is geen sprake."


Serɨ esi Papa munkɨ amʉ' esi tʉuseta'kai' pʉra imoronkanin nan pe to' esi i'se, kamoro Papa maimu awɨron kon mɨrɨ awonsi'kɨ i'napai rɨ te'san Sises pɨ'. 	 Het is nu wel duidelijk waarom Gods volk niet mag ophouden Gods geboden te gehoorzamen en in Jezus te geloven."


Tanporon nɨ iku'tɨ' tepatakai' pʉra mɨrɨ pe pʉra te'sei'pɨ'se pʉra, 	 Doe alles zonder mopperen en zonder ruzie,


“Urɨ esi i'napairon ite' pe; ukʉipʉnʉ nin si esi mɨrɨ imainanpanin pe. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


Ɨpun kon pʉ'kʉ rɨ kʉ'tʉtʉu makoi ena', ɨri ku'to' ike pe, e'tane e'tʉtɨ' ru'ku Papa ena', kamoro uma'tan nɨto' apai uko'man nɨto' ya' iyera'tɨsa' kon pe; mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpun kon pʉ'kʉ itʉtɨ' itena' ipoken e'nɨto' ku'to' ike pe. 	 Stel geen enkel deel van uw lichaam ter beschikking van de zonde, als iets waarmee slechte dingen worden gedaan. Nee, stel uzelf ter beschikking van God, omdat u met Christus gestorven bent, om nu met Hem te leven. U bent immers dood geweest en weer levend geworden.


Mɨrɨ a'tai, inserʉ e'mʉ'sa'kasa' ene'pʉ uya wʉi enu yau. Eke pe ikɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ tanporo kau te'san toron amʉ' uya etato' pe, “Ɨsi'tɨ', tanporo eke pe Papa uta're'tɨ ya' amʉratɨ'. 	 Ik zag een engel in de zon staan. Met zijn sterke stem riep hij naar alle vogels die in het midden van de hemel vlogen: "Kom bij elkaar voor Gods grote maal!


Anomʉra' a'tai, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas esi'pʉ eke pe ɨpʉreman pɨ'. To' userenka'pʉ Papa apurɨpɨtʉ'pʉ to' uya, tʉron kon a'sisa' kon esi'pʉ to' etapɨtʉ pɨ'. 	 Rond middernacht waren Paulus en Silas aan het bidden. Zij zongen lofliederen voor God en de andere gevangenen luisterden naar hen.


Temu'ti, e'tʉrawasoma tonpa man miyarɨ ta pɨ' ɨpɨ'nokon, Rusiyas rɨ, Ise'sʉn mɨrɨ awonsi'kɨ So'sipa'tɨrʉ, utonpa ton. 	 Ik breng u ook nog de groeten over van mijn naaste medewerker Timotheüs en mijn landgenoten Lucius, Jason en Sosipater.


Tʉnkupʉnʉ pokena' rɨ ku'sa' iya mɨrɨ, po'piyun masa' iya upona ukoneka pe uruwai' ya' utʉrʉ e'ma ta'. 	 Zij gaf wat ze had. Zij heeft de nardusolie voor mijn begrafenis nu al over Mij uitgegoten.


To' entakanoma'pʉ iya, “I'napairɨ rɨ Iraisa uyepʉ wapiya tanporon nɨ konekai' iyesi'pʉ ya'. Ɨ'rɨto' pe iye'menukasa' Ka'pon, Papa winon ekota'mato' oton ipan pe mɨrɨ awonsi'kɨ ewaruma'tɨto' oton ta? 	 Jezus antwoordde: "Elia zal inderdaad eerst komen om alles in orde te maken. Ja, hij is al gekomen en zij hebben met hem gedaan wat ze wilden, zoals de profeten hadden voorspeld. En wat hebben de profeten over de Christus geschreven? Dat Hij veel zal lijden en dat de mensen Hem zullen minachten."


Tanporon kon ka'pon amʉ' usi'tu'pʉ a'pɨtʉ i'se, apʉne pʉra meruntɨ epa'ka pɨ' piyapai, mɨrɨpan uya tanporo to' epi'tɨpɨtʉ pɨ'. 	 Iedereen probeerde Hem aan te raken, omdat een geweldige kracht van Hem uitging. Hij maakte ze allemaal beter.


Serɨ kasa to' uya ɨkupʉ kon mɨrɨ uyese' pɨ' ɨwesi kon pɨ', apʉne pʉra to' uya i'tu pʉra iyesi kʉrɨ uyenno'nin nʉ'pʉ. 	 De mensen zullen u vervolgen omdat u bij Mij hoort. Zij kennen God niet, Die Mij gestuurd heeft.


Tikin ite'kwa kʉra' emiya era'tɨ'pʉ tʉpo'ne rɨ, tʉron nɨ ka'pon uya e'se'ne' pe ipɨ', “I'napai rɨ sa'ne pʉse rɨ esi'pʉ iya'kɨrɨ; apʉne pʉra Kiyarari pon pe iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Ongeveer een uur daarna begon er weer iemand over. "Die man is een discipel van Jezus. Absoluut! Hij komt ook uit Galilea."


Mɨrɨ a'tai si Papa eseru pe iyesi pɨ' uye'to' pe ɨpiya'nokon pori' pe ɨpokon pe e'se'na. 	 Daarna zal ik blij bij u komen en, als God het goed vindt, wat kunnen uitrusten.


Inserʉ piya' utɨ'pʉ, mɨrɨpan ekama'po'pʉ uya aiko kareta amon tʉto' pe iya uyena', “Uyenapai imo'ka',” ta'pʉ iya upɨ'. “Ɨ'kɨ! Kata' pe iyena mɨrɨ ɨyewan yau, e'tane a'se'ku pe iyesi mɨrɨ anta yau, teusan kasa,” ta'pʉ iya. 	 Ik ging naar de engel toe en vroeg hem mij het boek te geven. "Hier", zei hij, "eet het op. Het zal zwaar op uw maag liggen, maar in uw mond zo zoet zijn als honing."


“Ɨmɨrɨ'nokon mɨrɨ awonsi'kɨ itepuru ton uya serɨ kupʉ'pʉ Sises pɨ' ɨnkupʉnʉ kon i'tu auya'nokon pʉra iyesi pɨ'. 	 Broeders, ik weet dat u indertijd niet besefte wat u deed en uw leiders ook niet.


Mɨrɨ yau tereutai' te'san, Main pɨ' enupanin nan usenuminka'pʉ tiwano' kon pe, 	 Er zaten ook een paar Joodse godsdienstleraars in dat huis. Toen die dit hoorden, dachten ze bij zichzelf:


Tikin nɨ suntaaka pata'pʉ pe, ipoitorʉ ton kanan esi'pʉ ɨutɨ tau, Tamas nin si esi'pʉ mɨrɨ to' piyau. Mʉra'ta rɨ uta'kosa' e'tane, Sises uyee'pʉ to' koro'ta' e'soto'kai', mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Miyarɨ'nokon!” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 Acht dagen later waren de discipelen weer bij elkaar. Thomas was er nu ook bij. Zij hadden de deur op slot gedaan. Ineens was Jezus in hun midden. "Vrede", zei Hij.


Uyewan nɨ man wakʉ pe, e'tane mɨrɨ uya ɨri ku'nin nʉ'pʉ pe pʉra ukupʉ pʉra iyesi. Itepuru kuru kʉrɨ rɨ uyeseru aimenkanin. 	 Als iemand in een vreemde taal spreekt, bouwt hij zichzelf op. Maar als iemand woorden van God doorgeeft, bouwt hij de gemeente op.


Wakʉ ku'to' auya'nokon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨtonpa kon pokon pe te'repai' ɨwe'to' kon kʉ'pu'tɨka'nʉ'tʉu, serɨ warai use'man nɨto' esi Papa pori'manin pe. 	 Wees goed voor anderen en deel uw bezit met hen, want dat zijn offers die God waardeert.


E'tane makoi amʉ' enpa'ka uya pe iyesi yau Papa A'kwarʉ ke, Papa e'to' esa' wannɨ pe nin si uye'sa' mɨrɨ ɨpona'nokon. 	 Als Ik door de Geest van God boze geesten verjaag, is het Koninkrijk van God bij u gekomen.


To' nekama ton pʉra rɨ iyesi to' uya uya'sito' ipɨkɨrɨ. 	 De dingen waarvan zij mij beschuldigen, kunnen zij niet bewijzen.


Ɨtonpa kon wari'sarʉ atɨ'; mɨrɨ a'tai, Kʉrai maimu a'ku'tɨ auya'nokon mɨrɨ. 	 U moet elkaars moeilijkheden en problemen dragen; dan voldoet u aan de opdracht van Christus.


Ɨyeseru kon nesii Kʉrai Sises esi'pʉ kasa: 	 Blijf erop toezien dat uw innerlijke houding moet zijn zoals die van Christus Jezus,


Ɨri a'kwarʉ uya a'sipɨ'pɨtʉ, mɨrɨ uya ipirorʉnpapɨtʉ, iyai enno'pɨtʉ iya, mɨrɨpan mʉta a'koronta. Inonka iya pʉra iyesi, ima'tanʉkʉ iya rɨ. 	 Hij heeft zo'n last van een boze geest. Als die hem de baas wordt, begint hij ineens te krijsen, krijgt hij stuiptrekkingen en staat het schuim hem op de mond. Die geest laat hem bijna niet los en doet hem veel kwaad.


Sises esi koro'tau enta'nan pɨ' Ripai iwʉ' tau tu'kan kon nɨ pʉrata amʉranʉ'nin nan mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmakooikena' nan esi'pʉ enta'nan pɨ' ipokon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton pokon pe rɨ, apʉne pʉra tu'ke rɨ ipɨkɨrɨ to' esi ke. 	 Die avond aten Jezus en Zijn discipelen bij Levi thuis. Er waren ook veel collega's van Levi uitgenodigd en nog anderen met een slechte naam. Want van dat soort mensen gingen er nogal wat achter Jezus aan.


Mɨrɨpan eposa' tʉuya a'tai, itɨ tanporo timamin kʉrʉpo'pomai', mɨrɨpan epe'pʉ pʉrata ke mɨrɨ mokon pun e'mato' pe tʉuya. 	 Ineens ontdekt hij er één van grote waarde. Hij verkoopt alles wat hij heeft en koopt die ene kostbare parel.


Ɨmɨrɨ, uisakon pe te'tʉrawasomasen ekama'po uya pʉsamoro uri'sami'si amʉ' ipika'tɨkɨ uya'kɨrɨ wakʉ itekare pɨ' ita'sisa' kon, Kʉremen pokon pe mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon e'tʉrawasoma tonpa ton, to' ese' e'menukapɨ'sa' na'ne' uko'man nɨto' karetaai pɨ'. 	 Aan u, mijn toegewijde reisgenoot, vraag ik hun te helpen. Deze vrouwen hebben zich immers met mij ingespannen om het goede nieuws bekend te maken, net als Clemens en mijn andere medewerkers, van wie de namen staan opgeschreven in het Boek van het leven.


Iyakon non uya rɨ nɨrɨ apurɨ pʉra iyesi'pʉ. 	 Want ook Zijn broers geloofden niet dat Hij de Christus was.


Ikʉipʉnʉ uyenno'nin nʉ'pʉ usauro'sa' upɨ', imaimu etasa' auya'nokon pʉra iyesi, itemʉ' nɨrɨ ensa' auya'nokon pʉra rɨ nɨrɨ iyesi. 	 Daarmee is Hij mijn getuige, hoewel u Hem nog nooit hebt gezien of gehoord.


Iye'sekeukasa' wana' i'kwɨtʉ iya pen, mɨrɨ awonsi'kɨ usenkʉ'nɨ poken te'sen apo' enkʉ'nʉkʉ iya pen, wakʉ ena itentai pʉ'kʉ pona rɨ. 	 Op straat zal niemand Zijn stem horen. Hij zal de gewonde niet verbrijzelen en ook een klein sprankje hoop zal Hij niet uitdoven. Hij zal het recht doen overwinnen.


Tɨwɨrɨ rɨ Papa pɨ' tenki tawon urɨ ɨpɨ'nokon, apʉne pʉra wakʉ nonkasa' iya pɨ' ɨpona'nokon, Sises Kʉrai awɨrɨ. 	 Als een man bidt of Gods woord doorgeeft en daarbij een hoofddeksel draagt, is dat een schande voor hem.


E'tane si, a'tai pʉra kʉrɨ rɨ ipoitorʉ esi ɨri pe, mɨrɨpan uya, ‘Uyepuru uko'mamʉ serɨ sunwa inke rɨ,’ ta, 	 Maar als zo iemand slecht is en bij zichzelf zegt:


mɨrɨpan kon ennoko'pʉ iya Itepuru piya' ekama'pose'na, “Ɨmɨrɨ rɨ pe' kʉrɨ rɨ tʉuye'ton ta'pʉ rʉ'pʉ ipɨ', tʉron nɨ rɨ katɨ uyepʉ enupɨkɨrɨ ina e'to' nai?” tukai'. 	 Die stuurde twee van hen naar Jezus toe met de vraag: "Bent U nu de Christus of moeten wij blijven wachten op iemand anders?"


Pi'sitiya itese' pata poro tʉutɨ kon tʉpo, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas utɨ'pʉ Panperiya pona. 	 Paulus en Barnabas reisden door Pisidië en Pamfylië in de richting van de havenstad Attalia.


Ɨnʉ' rɨ uya imo'ka pʉra iyesi upiyapai, e'tane urɨ pe rɨ inonkasa' uya. Inonkato' meruntɨ esi upiyau, anʉnka'to' uya rɨ kanan. Serɨ uyapiyo'mato' eposa' uya ukʉipʉnʉ winɨ,” ta'pʉ iya. 	 Niemand berooft Mij van het leven; Ik geef het uit eigen vrije wil. Want Ik kan en mag mijn leven geven en het terugnemen. Ik doe dat omdat mijn Vader dat heeft gezegd."


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', amakooi kon inonkatɨ', Papa winɨkʉi' era'tɨtɨ'. Mɨrɨ a'tai, Papa usentu'ma ɨpɨ'nokon uya tanporo amakooi kon korʉkato' pe. Mɨrɨ a'tai, wakʉ pe rɨ Papa uya ɨmeruntɨtanʉkʉ kon mɨrɨ, 	 Heb er dus berouw over en bekeer u tot God; dan zal Hij uw zonden wegdoen, zodat een tijd van verfrissing aanbreekt als u met de Here leeft.


To' si ene'pʉ iya, ka'pon amʉ' ereutapɨ'sa' tʉwoi, mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Pʉsamoro usanon mɨrɨ awonsi'kɨ uyakon non. 	 Hij keek de kring rond en zei: "Kijk, dat zijn mijn moeder en mijn broers.


Mɨrɨ a'tai, ipasi ton uya ikɨ'mai' tʉmaimu kon ennoko'pʉ, “Itepuru, ipan pe ɨni'nʉnkanʉ man takuru'ke,” tukai'. 	 De twee zusters stuurden iemand naar Jezus met de boodschap: "Here, Uw vriend Lazarus is ziek."


Utɨn pɨ' rɨ to' esi koro'tau asanta tawɨrɨ, ka'pon uya ta'pʉ ipɨ', “Aya'kɨrɨ utɨ serɨ mʉtɨyai'ne' ya' rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Onderweg kwam iemand naar Jezus toe. "Ik wil U volgen", zei hij. "Het doet er niet toe waarheen."


Pi'ta usaurokʉ'pʉ tɨpiyɨ'se pʉra, “Utonpa ton, eke utamokori kon Tepi' erikʉ'pʉ, mɨrɨpan uruwasii esi serɨ pona rɨ. 	 Vrienden, ik hoef u niet te vertellen dat David gestorven en begraven is. Zijn graf is nog altijd te zien.


te'tʉrawasomasen ɨpʉreman nɨto' iwʉ' tau, i'nairon kuru ta'porin, Itepuru rɨ ni'mʉ'sa'ka'pʉ, ka'pon ni'mʉ'sa'ka'pʉ pen. 	 Hij dient God in het hemelse heiligdom; in de ware tempel, die door de Here en niet door mensen gebouwd is.


ta'pʉ iya to' pɨ', “Entantɨ', iyeri'sa' pen mɨrɨ; iye'nʉnsa' rɨ nin mɨrɨ,” ta'pʉ iya. E'tane to' uta'kɨrɨ'pʉ ipɨ'. 	 "Wat doet u hier? Ga naar buiten! Het meisje is niet dood. Zij slaapt alleen maar." Maar zij lachten Hem in Zijn gezicht uit.


Kamoro si usauro'nɨ pɨ' te'san asakoropanin kon esi i'se e'ai' miyarɨ rɨ tʉ'ma'kai' akʉ'pɨtʉ pɨ'! 	 Laten die onruststokers zichzelf maar laten verminken!


Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' uya rɨ ayarɨ pe iyesi yau ko'tʉ ta' ɨ'rɨ wenai rɨ, mɨrɨpan uya ɨpon mo'ka pe iyesi yau itepe'pʉ pe, tɨwɨ ipʉro'pon pokon pe ɨpon mo'kai. 	 Als u voor het gerecht wordt gebracht en uw hemd moet afstaan, geef dan ook uw mantel.


Sises uyee'pʉ to' piya', mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Umeruntɨrʉ ke urepasa' man tanporon nɨ Epʉn mɨrɨ awonsi'kɨ non poron kon nɨ esa' pe e'to' pe. 	 Jezus kwam dichterbij en zei tegen hen: "Ik heb alle macht in hemel en op aarde gekregen.


Pata ton tonpa yau, Sises esi koro'tau, erekʉ'pan ka'pon uyee'pʉ ipiya'. Sises ensa' tʉuya a'tai, ita'mo'ka'pʉ non pona itemʉ' eta'kwanʉnse ipɨ', “Uyepuru, ɨnku'pai ɨwesi yau, wakʉ pe ukupʉ auya,” ta'pʉ iya. 	 In één van de stadjes waar zij kwamen, viel hun oog op een man die zwaar melaats was. Toen de man Jezus zag aankomen, viel hij voor Hem neer met zijn gezicht in het stof. "Here", smeekte hij, "als U wilt, kunt U mij genezen."


Saiman uya rɨ nɨrɨ Piri' maimu apurɨ'pʉ. Piri' uya ipa'taisima'pʉ tʉpo, ipɨkɨrɨ Saiman esi'pʉ mɨ airɨ rɨ Piri' utɨ a'tai. Tɨwɨrɨ rɨ Saiman usewansiukapɨtʉ'pʉ, i'tuto' ipɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ eke Papa tʉrawasooi Piri' nʉkupʉnʉ tense. 	 Zelfs Simon geloofde wat Filippus zei en liet zich dopen. Hij liep steeds achter Filippus aan en viel van de ene verbazing in de andere, door de wonderlijke dingen die hij voor zijn ogen zag gebeuren.


E'tane Sises pɨ' rɨ usauro'nɨ pɨ' to' esi'pʉ, “Eke pe rɨ usewa'noman emapu'tɨ iya pata Isutiya poro rɨ to' enupa ke. Pata Kiyarari po iye'sara'tɨ'pʉ, mɨrɨpan uye'ka'sa' serɨ ya', mɨrɨ pɨ' rɨ to' enupa pɨ' iyesi,” ta'pʉ to' uya. 	 Maar zij protesteerden: "Met Zijn toespraken heeft Hij de mensen opgehitst; eerst in Galilea, daarna in Judea en nu zelfs hier in Jeruzalem."


E'tane Pari'si amʉ' uya ta'pʉ, “Makoi amʉ' epuru winɨ makoi amʉ' enpa'kapɨtʉ iya,” ta'pʉ to' uya. 	 Maar de Farizeeërs zeiden: "Geen wonder dat Hij de boze geesten kan wegsturen. De duivel zelf helpt Hem daarbij!"


“Ɨsɨ yau me'atʉi', ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe ka'pon amʉ' usaurokʉ a'tai ɨpɨ'nokon, mɨrɨ na'ne' kasa to' tɨpiya ton uya ennakanin nan pu'kena' amʉ' ku'pɨtʉ'pʉ mɨrɨ. 	 Pas op als iedereen goed van u spreekt! Want dat hebben ze vroeger van de valse profeten ook gedaan.


emenna' mɨrɨ awonsi'kɨ nurɨnan uye'ma kon uta'kokasa' pɨ' iwapu awɨrɨ, ipun nɨ si, 	 Omdat Hij Zich voor ons heeft opgeofferd, is er voor ons een nieuwe weg naar het leven gekomen, dwars door het gordijn heen dat het Allerheiligste van het Heilige scheidde; en dat gordijn is Zijn lichaam.


Tetʉipɨtʉ kon pɨ' uri'sami'si amʉ' epeima'pʉ non pona, e'tane to' pɨ' ta'pʉ to' uya, “Ɨ'rɨto' pe eke' amʉ' koro'tau nurɨnan warinpa auya'nokon? 	 De schrik sloeg de vrouwen om het hart en ze bogen zich diep neer. De mannen vroegen: "Waarom komt u in een graf zoeken naar de Levende?


Ɨnʉ' uya ɨkonekasa' kon tʉron nɨ pe, tʉron kon kasa pʉra? Ɨ'rɨ nai moro ɨpiyau'nokon ɨneporo'pʉ kon pen? Mɨrɨ awonsi'kɨ si, eposa' auya'nokon pe si iyesi yau, ɨ'rɨ pɨ' ken si autapurɨ kon eponin nʉ'san pen kasa? 	 Denk maar eens aan muziekinstrumenten. De fluit en de citer bijvoorbeeld. Als er zomaar wat op geblazen of getokkeld wordt, zal geen mens er enige melodie in horen.


Apurɨto' winɨ Epʉra'an, tʉkɨ'masa' a'tai tʉutɨto' pe pata tʉpata'se' pe itʉton ya', uya apurɨ'pʉ mɨrɨpan utɨ'pʉ, mɨrɨ ya' utɨ tukai' i'tui'ma pʉra rɨ. 	 Abraham vertrouwde op God. Toen God hem zei dat hij zijn vaderland moest verlaten en naar een land moest gaan dat God hem zou geven, gehoorzaamde hij. Maar hij wist niet eens waar hij naar toeging.


Usauro'nɨ pɨ' rɨ marɨ iyesi koro'tau, Isutas, 12 kaisaron kon tonpa pe te'sen uyee'pʉ. Ipokon pe anpisin kuru rɨ usepai'tɨpɨ'sa' supara ke mɨrɨ awonsi'kɨ wa'tana ke esi'pʉ, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' epuru ton nennoko'san. 	 Op het moment dat Jezus dit zei, kwam Judas naar Hem toe. Hij had een hele troep mannen bij zich die door de Hoge Raad waren gestuurd, gewapend met zwaarden en knuppels.


To' pa'sima pɨ' te'san ka'pon amʉ' eka'tumʉ'pʉ pata pona itekareei ekamase'na, umɨ yau'ne rɨ te'san pana'tɨ'pʉ to' uya. Iye'ku'sa' rʉ'pʉ ense'na ka'pon amʉ' utɨ'pʉ. 	 De varkenshoeders sloegen op de vlucht en vertelden overal wat zij hadden meegemaakt. Van alle kanten kwamen mensen naar Jezus toe om te zien wat er gebeurd was.


“Etakɨ,” ta pɨ' Sises man, “Serɨ pe kuru uye'ai'! Pori' pe kuru kamoro esi mɨrɨ serɨ kareta yau isekamasa' apurɨnin nan,” ta'pʉ iya. 	 Jezus zegt: 'Ja, Ik kom gauw.' Gelukkig is hij die de profetische woorden van dit boek onthoudt."


Ka'pon amʉ' uya Sises eposa' a'tai parau ku'pɨri ratoi po, ta'pʉ to' uya ipɨ', “Rapai, ɨ'rɨ a'tai serɨ ya' ɨuyee'pʉ?” ta'pʉ to' uya. 	 Toen zij Hem daar vonden, vroegen zij: "Meester, wanneer bent U hier aangekomen?"


E'tane tenu yawon ke ɨwesi kon yau, aumakoita kon; Main, Mosi' winon uya nin si ama'tanʉkʉ kon mɨrɨ, mɨrɨ Main i'kwɨ'nin pe ɨwesi kon pɨ'. 	 Maar als de rijken bij u een streepje vccr hebben, overtreedt u de wet van God; dan zondigt u.


apʉne pʉra tikin nan nʉ'kwɨ tensi 12 kaisaron iwʉipiyaai erikʉ pɨ'. Sises utɨ koro'tau Isairas iwʉ' winɨkʉi', anpisin ka'pon amʉ' uya iwontɨ'pʉ, i'ta pata'se' pʉra rɨ. 	 Zijn enige kind, een meisje van twaalf jaar, lag op sterven. Jezus ging met hem mee en baande Zich een weg door de opdringende mensenmenigte.


Apʉne pʉra uye'sa' rɨ tasa': “‘warawo' era'tɨto' pe tʉkʉipʉnʉ ewa'noma pɨ', uri'san tʉsan ewa'noma pɨ', ipa'se tewo'pʉ ewa'noma pɨ'— ka'pon eyaton pe itiwʉ' tawon kon nɨ enato' oton,’” tawon. 	 Ik ben gekomen om verdeeldheid te brengen tussen vader en zoon, tussen moeder en dochter, tussen schoonmoeder en schoondochter.


Serɨ kasa si ikonekasa' ya', use'man nɨto' tʉrawasomanin nan ewomʉ ɨsi'pakɨrɨ rɨ kɨpo'pon iwa iwa'kʉ'sa' ta' tʉtʉrawasooi kon ku'se'na. 	 Toen alles klaar was, gingen de priesters het voorste deel zo vaak binnen als voor hun werk nodig was.


Miyarɨ rɨ Pi'ta usaurokʉ'pʉ, “Iye'menukasa' man Eren yau, “‘Tɨwɨ itawon pʉra itiwʉ' nesii, ɨnʉ' rɨ kʉse'nin itau,’ mɨrɨ awonsi'kɨ, “‘Tɨwɨ tʉron nɨ itepuru pe te'ton ipata'pʉ anʉmʉi,’ tukai'. 	 Dit klopt precies met wat er in de Psalmen van David staat: 'Laat zijn huis leegstaan; laat er nooit meer iemand in wonen' (A) en 'Laat een ander zijn taak overnemen!' (B)


A'sisa' pe Itepuru iwano' pe esi koro'tau, ipan pe ayapiyo'ma uya 'nokon ɨuko'mamʉ kon pa uko'man nɨto' yau ikɨ'masa' kon pe te'san pe anʉnsa' auya'nokon na'ne' yau. 	 Ik zit gevangen omdat ik de Here dien en vraag u dringend te leven zoals past bij mensen die door de Here geroepen zijn.


Kɨse'matʉu, utonpa ton, e'tane Papa uya kota'man nɨto' pata tʉku'se e'tɨ', apʉne pʉra iye'menukasa' esi: “Urɨ iwano' mɨrɨ e'man; urɨ uya rɨ e'ma,” ta Itepuru uya. 	 Neem nooit wraak, vrienden! Laat dat maar aan God over, want Hij heeft gezegd: "Als er gestraft moet worden, doe Ik dat. Ik zal het wel betaald zetten." (a) Weet u wat u moet doen?


Itekare pe' iye'menukasa' ennin nan pen ɨmɨrɨ'nokon: “‘Tɨ' ɨutɨ amɨnin nan neno'ma'pʉ enasa' itekun airon tɨ' pe; 	 U hebt vast wel eens in de Psalmen gelezen: 'Nu blijkt hoe de steen die door de bouwvakkers werd weggegooid, een echte hoeksteen is geworden.


apʉne pʉra tanporo ensa' tʉuya'nokon pɨ', mɨrɨpan kon etʉipɨtʉ'pʉ ipan pe. Inke pʉra Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Meruntɨ pe e'tɨ'! Urɨ rɨ. Ketʉipɨ'tʉu,” ta'pʉ iya. 	 Jezus kalmeerde hen meteen. "Ik ben het", zei Hij, "wees maar niet bang."


Paire' uya mɨrɨ etasa' a'tai, mɨrɨ uya rɨ miyarɨ rɨ enari'pa'pʉ, 	 Toen Pilatus dat hoorde, werd hij echt bang.


apʉne pʉra i'tu auya'nokon apurɨto' auya'nokon i'tupɨ'to' uya iyannawɨrɨ utɨn nɨto' kupʉ. 	 Wees dan maar blij; want als de weg ruw is, kan uw geduld groeien.


Kamoro atapurɨpaino kon kɨpo'pon pɨ' rɨ aya'kwarʉka i'se na'ne' nan ɨyun kon pi'pɨ puturʉkapɨtʉ pɨ'. Tʉkota'ma kon namai' rɨken to' uya ikupʉ Kʉrai kurusukuui wenai. 	 De mensen die u dwingen u te laten besnijden, proberen daarmee op de Joden een goede indruk te maken; zij willen voorkomen dat ze worden vervolgd voor het geloof dat men alleen gered kan worden door Christus, Die aan het kruis gestorven is.


Sises epa'kasa' a'tai, Ka'paneyan pona, soisa amʉ' epuru uyee'pʉ ipiya' tʉpika'tɨto' pe iya ekama'pose'na. 	 Toen Jezus in Kapernaüm kwam, liep een officier van het Romeinse leger op Hem toe.


Ɨuseta'kasa' kon pʉra iyesi, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsɨ rɨ a'kʉre'tɨsa' auya'nokon uyese' wenai, e'tane ɨye'nonkasa' kon pʉra iyesi. 	 Ik weet dat u Mij dwars door alles heen trouw bent gebleven; u hebt het niet opgegeven.


Papa uya ta'pʉ ipɨ', akon ite'kwa pe, “Wakʉ enta'nan nɨto' pe Papa nʉkoneka'pʉ pɨ' ɨri kʉkai,” ta'pʉ iya. 	 De stem kwam opnieuw: "Als God zegt dat u iets mag eten, dan mag u het eten!"


“Esuwerʉ amʉ' kin pe' nonka uya i'se me'atʉu ɨiwano' kon pe?” ta'pʉ Paire' uya to' pɨ', 	 "Moet ik de koning van de Joden loslaten?" zei hij, want hij begreep wel dat dit geen eerlijke zaak was.


Mɨrɨ tʉpo ta'pʉ to' uya ipɨ', “Nai kʉrɨ ken si?” “I'tu uya pʉra iyesi,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 "Waar is die Man dan nu?" vroegen zij. "Dat weet ik niet", zei hij.


“Uiwano' pe ɨ'rɨ rɨ kupʉ uya pʉra iyesi. Ka'pon eseru aimenka uya Papa uya uyauro'kasa' awɨrɨ. Mɨrɨ wenai iye'to' awɨrɨ ka'pon eseru aimenka uya, apʉne pʉra i'se e'to' kupʉ uya kasa pʉra, e'tane kʉrɨ uyenno'nin nʉ'pʉ e'to' i'se rɨken. 	 Ik kan niets uit Mijzelf doen. Ik oordeel zoals God het Mij zegt. Mijn oordeel is eerlijk en rechtvaardig. Het gaat Mij niet om wat Ik wil maar om wat God wil, want Hij heeft Mij gestuurd.


Miyarɨ rɨ ensa', etasa' auya'nokon E'pe'sas po rɨken pen, e'tane siya rɨ Eisa pata awɨrɨ, tu'kan kon ka'pon amʉ' uya apurɨto' pe Paarʉ uya iku'sa' ka'pon nʉkoneka'pʉ ɨpʉreman nɨto' ipɨ' pe esi papa pe pʉra rɨ ta iya. 	 "Mannen, u weet dat wij in ons vak een goede boterham verdienen. Maar u hebt gehoord en gezien dat die Paulus heel veel mensen achter zich krijgt; niet alleen in Efeze, maar in bijna heel Asia. Hij maakt hun wijs dat met de hand gemaakte goden geen echte goden zijn!


Miyarɨ rɨ Sises usaurokʉ'pʉ, “Moro ka'pon esi'pʉ asa'ron kon imunkɨ. 	 Jezus vertelde nog een gelijkenis. "Een man had twee zonen.


Eke' airɨ rɨ anwana amʉ' amʉrato' oton,” ta'pʉ iya. 	 Want zoals de bliksem van oost naar west langs de hemel schiet, zo zal het zijn als Ik terugkom. Waar het lijk ligt, daar komen de gieren.


Ina pɨ' tʉron kon nekama'pʉ menuka'pʉ to' uya. Kamo ina pana'tɨsa' iya na'ne' nan uya tanporo iye'sara'tɨ'pʉ si'kɨrɨ ene'pʉ. Kamoro si kamoro Papa apiyo' pe te'san tʉron kon enupa tʉuya'nokon winɨ imaimu pɨ'. 	 Men is daarbij steeds uitgegaan van wat de eerste discipelen en andere ooggetuigen hebben verteld.


Tense e'tɨ' ɨnʉ' uya rɨ wakʉ nonkasa' Papa uya pʉremekʉ namai', mɨrɨ awonsi'kɨ i'ne' mi' rɨ kʉsa'tanin ekamʉn ku'ton mɨrɨ awonsi'kɨ tu'kan kon ma'tanʉ'ton pe. 	 Let erop dat niemand van u de genade van God aan zich voorbij laat gaan. Er mag geen verbittering onder u komen, want als dat gebeurt, zullen velen erdoor aangestoken worden en zijn de gevolgen niet te overzien.


ika'sa' kon nɨ emo'kato' pe ma'tanʉ'nin meruntɨrʉ apai, iyemo'kasa' kon Papa munkɨ pe eke pe te'ton kon pe. 	 Maar er is hoop! Ook de schepping zal bevrijd worden uit de macht van dood en verval en dezelfde heerlijke vrijheid krijgen als de kinderen van God.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', utonpa ton, ɨmɨrɨ'nokon uni'nʉnkanʉ ton mɨrɨ awonsi'kɨ itenupɨkɨrɨ e'to' ton, pori' pe uku'nin nan mɨrɨ awonsi'kɨ uyarʉko kʉron ton, mɨrɨ kasa kuru meruntɨ pe Itepuru yau te'mʉ'sa'kai' e'tɨ', utonpa ton nʉ'kwɨ! 	 Broeders, blijf daarom standvastig in de Here. Ik verlang erg naar u, omdat u een speciale plaats in mijn hart hebt. U bent mijn vreugde en de kroon op mijn werk.


Ipɨ' rɨ te'ku'se umakoitan pɨ' uko'man nɨ yau i'nairon anʉnkapʉ tʉpo, mɨrɨ rupɨ makoi iwano' pe use'man nɨto' e'ku'sa' pʉra iyesi mɨrɨ, 	 Wij hebben de waarheid leren kennen en weten dat Jezus Christus voor onze zonden gestorven is. Maar als wij willens en wetens blijven zondigen, is er geen offer meer over om onze zonden weg te doen.


Mɨrɨ apai tʉutɨi', tʉron kon asa'ron kon ɨsirunan ene'pʉ iya, Isens mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan, Sepiti munkɨ amʉ'. Kanau yau to' esi'pʉ, tʉkʉipʉnʉ kon Sepiti pokon pe tʉpunwerʉ kon konepɨtʉ pɨ'. Sises uya to' kɨ'ma'pʉ. 	 Iets verderop zag Jezus nog twee broers: Jakobus en Johannes, de zonen van Zebedeüs. Zij zaten bij hun vader in de boot netten te repareren. Hij riep hen ook.


E'tane kʉrɨ ipoi rɨ tenu tʉtʉse wakʉ main, mo'kanin wannɨ ennin mɨrɨ awonsi'kɨ tʉuko'mansen serɨ kupʉ pɨ' tʉneta'pʉ tʉpu'tɨka'nʉ'se pʉra e'tane ikupʉ pɨ'—kʉrɨ rɨ uya wakʉ epoto' oton mɨrɨ tʉnkupʉnʉ yau. 	 Maar als u blijft kijken naar Gods wet voor vrije mensen, zult u die niet alleen goed onthouden, maar er ook naar leven en God zal u zegenen in alles wat u doet.


E'tane Papa uya iya'kwarʉ pʉra te'san non po anʉnsa' ta'kwarʉkena' nan piyɨ'nʉ'nin pe, Papa uya ɨ'sɨ'mʉnon anʉnsa' pana'pa' nan piyɨ'nʉ'nin pe. 	 Wie op een onwaardige manier van het brood eet en uit de beker van de Here drinkt, zondigt daarmee tegen het lichaam en het bloed van de Here.


Miyarɨ rɨ Pi'ta usaurokʉ'pʉ, “Serɨ pe si ne'ku'ai'ne' esi penaro' rɨ tanporon kon pu'kena' amʉ' nekama'pʉ Sanwerʉ esi'pʉ si'kɨrɨ rɨ. 	 Ook Samuël en alle andere profeten die na hem kwamen, hebben dit voorspeld.


Ekama uya ɨpɨ'nokon Kʉrai enasa' Esuwerʉ amʉ' poitorʉ pe Papa e'to' i'nairon pe ekamanin pe, isauro'sa' rʉ'pʉ iku'to' pe tʉuya tukai' tamokori ton amʉ' pɨ' 	 Christus is een Dienaar van de Joden geworden om te laten zien dat God de waarheid spreekt. Hij heeft bewezen dat het waar is wat God aan Abraham, Isaäk en Jakob had beloofd.


Sises piya' tʉuye'sa' kon a'tai, tʉuta'kwarʉpɨ'se kuru, “Tʉpika'tɨsen ye' pe kuru pʉse rɨ ka'pon esi. Ipika'tɨkɨ kuru, 	 Zij kwamen bij Jezus en vroegen Hem dringend of Hij wilde meegaan om de man te helpen. "Als er één is die verdient dat U hem helpt, is hij het wel!" zeiden ze.


To' tonpa, ipan pe Main i'tunin uya Sises ekama'po'pʉ i'tupɨtʉ pe, 	 Eén van hen, een godsdienstleraar, nam het woord. "Meester, wat is het belangrijkste gebod in de wet van Mozes?"


I'napairon kuru ekama uya ɨpɨ'nokon, serɨ yau iye'soto'pɨ'sa' na'ne' nan tonpa ton eri'to' oton pen Ka'pon, Papa winon uyepʉ esa' wannɨ pe te'to' yau ene tʉuya'nokon rawɨrɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 Luister, Ik zeg dat sommigen van jullie, die hier bij Mij staan, Mij nog tijdens hun leven zullen zien komen in koninklijke waardigheid."


Ɨ'rɨ ken si? Ina ken pe' si Esuwerʉ amʉ' esi wakʉ ton pe? Parɨ pen nɨ! Ekamaka'sa'nokon nɨ mɨrɨ, Esuwerʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' pen esi mɨrɨ ɨsi'kaisa rɨ makoi o'no. 	 Wil ik hiermee zeggen dat wij als Joden beter zijn dan de andere volken? Nee, absoluut niet. Ik heb al eerder gezegd dat alle mensen, Jood of niet-Jood, schuldig zijn. Ze worden allen beheerst door de zonde.


Pari'si amʉ' tonpa uya Sises kɨ'ma'pʉ tʉpiya' entai'kwase'na. Mɨrɨpan utɨ'pʉ itiwʉ' ta' tʉteire' po iyena'pʉ tepʉrʉ piyau. 	 Een van de Farizeeërs nodigde Jezus uit bij hem thuis te komen eten. Jezus nam die uitnodiging aan en ging aan tafel.


Serɨ si wapiyaro' ekonekan nɨto' esi'pʉ, teseru ke Papa apurɨpɨ'to' esi'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpʉreman nɨto' iwʉ' serɨ non pon kanan. 	 Bij het eerste verbond gaf God de mensen regels, waaraan zij zich moesten houden als zij Hem dienden in de heilige tent, de Tabernakel.


Ikʉipʉnʉ tanporon kon a'samʉtʉ yawon kon apurɨnin nan Epʉn mɨrɨ awonsi'kɨ non pon kon uya tese' kon eposa' na'ne' iwinɨ. 	 Hij is de Vader van al Zijn kinderen, zowel in de hemel als op aarde.


Tikin nɨ ɨsɨ, nari' kuru utɨka'sa' mɨrɨ; mɨrɨ e'ma'pʉ pe asa'rɨ ɨsɨ, nari' ton kuru tʉuye'ton e'ku'sa'. 	 De eerste vreselijke gebeurtenis is voorbij; maar kijk, er komen er nog twee!


A'ko pe Papa piya' ɨsi'tɨ', a'ko pe ɨpiya'nokon iye'to' pe. Ɨyemiyatʉ kon ikumi'tɨ', tʉmakooikena' nan ka'pon amʉ', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyewan kon ikorʉkatɨ', ikasimanin ye' ton kuru. 	 Als u dichter bij God komt, komt God dichter bij u. Was uw handen, zondaars, u die op twee gedachten hinkt; laat uw hart zuiver voor God zijn.


Sises uya entakanoma'pʉ, “Tikin nan pɨ' rɨ marɨ ɨyekama'po uya 'nokon nɨ nɨrɨ mɨrɨ. Umaimu ei'sa' auya'nokon a'tai, ekama uya rɨ nɨrɨ mɨrɨ ɨpɨ'nokon, ɨnʉ' uya umeruntɨrʉ'tɨsa' serɨ ton ku'to' pe uya tukai'. 	 "Dat zal Ik u vertellen", antwoordde Jezus, "als u Mij eerst antwoord geeft op deze vraag:


emenna' ɨyeseru kon ya' ɨyena kon pa, iye'ka'sa' rʉ'pʉ Papa kasa iye'to' pe i'nairon ipoken e'nɨto' yau mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe e'nɨto' yau. 	 Sterker nog, u moet een heel nieuw mens worden, die alleen voor God leeft, zuiver en goed. Trek een nieuwe natuur aan als een stel nieuwe kle- ren.


Uyapurɨpɨ'to' warinpa uya pen, e'tane moro iyesi mɨrɨ iwarinpanin; kʉrɨ rɨ kʉrɨ rɨ eseru aimenkanin. 	 Ik ben er overigens niet op uit om Mijzelf te verdedigen; dat doet God wel. Hij veroordeelt ieder die kwaad van Mij spreekt.


Mɨrɨpan uya tʉpoitorʉ ton panama'pʉ ɨnʉ' rɨ pana'tɨ to' uya namai' Kʉrai pe iyesi, tukai'. 	 Hij verbood Zijn discipelen ten strengste iemand te vertellen dat Hij de Christus was.


mɨrɨpan kon utɨ'pʉ tʉron nɨ eke iwa pata ya'. 	 Daarna ging Hij verder naar een ander dorp.


E'tane Sises uyee'pʉ to' a'pɨ'se'na, “E'mʉ'sa'katɨ',” ta'pʉ iya, “Ketʉipɨ'tʉu,” ta'pʉ iya. 	 Jezus kwam naar hen toe en raakte hen aan. "Sta op", zei Hij. "Jullie hoeven niet bang te zijn."


Siya rɨ, mɨ awɨrɨ rɨ, eke rɨ wakʉ rɨ Piri'kʉs, tewan kon yapai kuru ina uya ekama serɨ, pori' pe ina man ɨnkupʉ'pʉ ina iwano' pe pɨ'. 	 Dank zij uw vooruitziende blik zijn er allerlei hervormingen doorgevoerd. Daar is ons hele volk u in alle opzichten dankbaar voor.


To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ, Esuwerʉ amʉ' nʉkupʉnʉ e'seporo esi'pʉ. 	 Het was vlak voor het Joodse Paasfeest.


Pata, Pu'pɨ Ɨ'pʉ rʉ'pʉ tato' eposa' to' uya a'tai, to' uya si kurusu' pona ipokapɨtʉ'pʉ ɨri ton pokon pe, tikin nɨ itenwo'netʉ winɨ, isakon ikamisi winɨ. 	 'Schedel' of 'Golgotha' heette die plaats. Daar werden ze alle drie gekruisigd. Jezus in het midden en de twee misdadigers aan weerszijden van Hem.


Ka'pon pe e'nɨto' yau ekama uya apʉne pʉra ɨ'sɨ'mʉra a'naino kon ɨyeseru kon yau ɨwesi kon pɨ'. Ɨpun kon pʉ'kʉ tʉpɨtʉ'pʉ auya'nokon kasa kuru ɨri poitorʉ pe, eke pe rɨ tepansen ɨri ena', mɨrɨ kasa si itʉtɨ' ipoken Papa enu yau poitorʉ pe e'nɨto' ya', wakʉ pe ɨwesi kon pa. 	 Met dit voorbeeld van de slavernij wil ik duidelijk maken wat ik bedoel. Vroeger hebt u uw lichaam gebruikt voor allerlei zonde en losbandigheid. Zo moet uw lichaam nu in dienst staan van de rechtvaardigheid. Dan zult u aan God zijn toegewijd.


mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' rɨ esi yau wapiyaro' e' pe e'pai, tɨwɨ nesii ɨpoitorʉ kon pe. 	 En wie de voornaamste wil zijn, moet jullie slaaf worden.


Ka'pon winɨ uneporo'pʉ pen nɨ, mɨrɨ pe pʉra uyenupasa' rʉ'pʉ ipɨ' pen nɨ; e'tane ru'ku, Sises Kʉrai uya enpoika winɨ uneporo'pʉ. 	 Ik heb het van niemand minder dan Jezus Christus ontvangen. Hij heeft het mij Zelf bekendgemaakt; ik heb het niet van mensen.


72 kaisaron kon inennoko'san nʉ'pʉ enna'po'pʉ pori' pe, mɨrɨpan kon uya ta'pʉ, “Uyepuru, ɨri ton a'kwarʉ rɨ esi'pʉ ina maimu awɨrɨ, ɨyese' yau ina uya tenpa'ka kon a'tai ka'pon amʉ' apai,” ta'pʉ to' uya. 	 Na verloop van tijd kwamen de zeventig discipelen weer bij Hem terug. "Here", zeiden zij opgetogen, "als wij Uw naam gebruiken, doen zelfs de boze geesten wat wij zeggen!"


5 pe iku'nin esi'pʉ tɨ' sarʉtone' tato', 6 pe iku'nin esi'pʉ tɨ' kaneriyan tato', 7 pe iku'nin esi'pʉ tɨ' kiri'sorai' tato', 8 pe iku'nin esi'pʉ tɨ' pererʉ tato', 9 pe iku'nin esi'pʉ tɨ' to'pas tato', 10 pe iku'nin esi'pʉ tɨ' kʉrisopʉres tato', 11 pe iku'nin esi'pʉ tɨ' isa'sen tato', mɨrɨ awonsi'kɨ 12 pe iku'nin esi'pʉ tɨ' ama'tes tato'. 	 de vijfde met sardonyx, de zesde met sardius, de zevende met topaas, de achtste met beryl, de negende met chrysoliet, de tiende met chrysopraas, de elfde met saffier, de twaalfde met amethist.


Mɨrɨpan kon ekoneka'pʉ mɨrɨ pʉrata ke ɨinɨ ka'nin pata'se' e'mato' pe tukai'. Mɨrɨ si kupʉ'pʉ to' uya ka'kʉran amʉ' pe te'san eri'sa' u'na'tɨto' yau pe. 	 Ze kwamen tot het besluit er het land van de pottenbakker voor te kopen. Het zou worden gebruikt als begraafplaats voor vreemdelingen, die in Jeruzalem stierven.


Ta'pʉ iya, “Uyepuru, ayapurɨ uya,” tai'ma iyepʉrema'pʉ ipɨ'. 	 "Ja, Here", zei de man, "ik geloof in U." En hij knielde voor Jezus neer.


“Aiko sɨ, Surusiran pon kon, Surusiran pon kon! Ɨmɨrɨ'nokon, pu'kena' amʉ' tʉ'kanin nʉ'san, ɨpiya'nokon Papa nennoko'san wɨpɨ'nin nʉ'san tɨ' ke. Inke rɨ sa'ne ɨmunkɨ amʉ' amʉranʉkʉ i'se esi'pʉ, kɨrɨtɨkɨ uya tʉmunkɨ amʉranʉkʉ kasa tapiri o'koi', e'tane ikupʉ uya i'se pʉra ɨwesi'pʉ kon. 	 Och, Jeruzalem, Jeruzalem! De stad die de profeten vermoordt. De stad die stenen gooit naar de mannen, die gestuurd zijn om haar te helpen. Hoe vaak heb Ik uw kinderen bijeen willen brengen als kuikens onder de vleugels van de moeder?


Paarʉ uya enwoke' auro'ka'pʉ iye'ku'sa' ipɨ' tense, kopʉna uya, “i'napairon,” ta'pʉ Sises ekareei pɨ'. Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas nekamanʉ Sises ekareei pɨ' isewansiuka'pʉ. 	 Toen de gouverneur dat zag, kwam hij tot geloof in de Here Jezus Christus. Hij was diep onder de indruk van Zijn leer.


Tanporon kon esa' pe iye'to' pe meruntɨ ke irepasa' auya na'ne' kasa, tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' tʉto' pe iya, irepa'pʉ auya na'ne' nan ena'. 	 U hebt Hem macht gegeven over alle mensen, om aan ieder die U Hem hebt toevertrouwd, eeuwig leven te geven.


“‘Pʉsamoro uya unama tʉnta kon ke rɨ, e'tane ɨnnɨ rɨ to' ewan esi upiyapai. 	 'Deze mensen eren God met de mond, maar in hun hart moeten ze niets van Hem hebben.


Mɨrɨ a'tai, Paire' uya ta'pʉ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' pɨ', “Ɨ'rɨ rɨ pʉse rɨ wɨto' ipɨkɨrɨ eposa' uya pʉra man,” ta'pʉ iya. 	 "Wel", zei Pilatus tegen de leidende priesters en de andere mensen, "dat is toch geen misdaad!"


Sises esi koro'tau tikin sarɨ, isaurokʉ etanin nʉ'san uyee'pʉ ipoitorʉ ton pokon pe ekama'pose'na, ɨ'rɨ ta iya e'kwa pe iyesi tukai'. 	 Later waren Zijn twaalf discipelen en enkele anderen met Hem alleen. Zij vroegen wat Hij nu eigenlijk met die gelijkenis bedoelde.


mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ kanan iye'menukasa', “Tʉnapuruka'pʉ kon enpɨ'to' oton to' uya,” tawon. 	 En ergens anders staat: "Zij zullen kijken naar de Man, Die zij doorstoken hebben." (C)


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨnʉ' rɨ tuna ke ɨwo'payai'ne'nokon uyese' yau apʉne pʉra Kʉrai iwano' pe ɨwesi kon pɨ', tepe'pʉ nonka iya pen kuru rɨ mɨrɨ. 	 Wie jullie een beker water geeft, omdat jullie bij Mij horen, zal vast en zeker een beloning krijgen.


“A'kopɨ'sa' pe kuru rɨ pariki'si eporo'pʉ ina uya iterasu ton nɨ e'soto'pɨ'sa' esi'pʉ mʉra'ta nau, e'tane ina uya a'kokasa' a'tai, ɨnʉ' pʉra iyesi'pʉ itau,” ta'pʉ to' uya. 	 "De deuren van de gevangenis waren op slot en de bewakers stonden ervoor op wacht. Maar toen wij naar binnen gingen, was er niemand."


Asaurokʉi'ma iya'kɨrɨ Pi'ta ewomʉ'pʉ, tu'kan kon ka'pon amʉ' amʉrasa' koro'ta'. 	 Al pratend kwamen zij in de kamer waar alle genodigden bij elkaar waren.


E'tane ɨwɨpʉrema a'tai, ɨiwʉ' pʉ'kʉ ta' ewonkɨ, ɨmʉra'taai a'kokɨ mɨrɨ awonsi'kɨ ɨwɨpʉrema pa tʉusensen pen nɨ ɨkʉipʉnʉ pɨ'. Mɨrɨ a'tai, ɨkʉipʉnʉ, ama'ai ɨnkupʉnʉ ennin uya ɨye'mato' pe. 	 Zij hebben hun beloning al. Als u bidt, moet u dat ergens doen waar u helemaal alleen bent. Doe de deur achter u dicht en bid in het geheim tot uw Vader. En uw Vader, Die al uw geheimen kent, zal u belonen.


Sa'man imoronkatɨ' main awɨron kon pe ɨkoneka kon pe; Papa uya enpoika tʉmunkɨ pe ɨwe'to' kon pe. Ɨnʉ' moro mʉre esi'pʉ ikʉipʉnʉ nʉkonekanʉ pen main awɨrɨ iye'to' pe? 	 Laat u door God opvoeden; Hij behandelt u als Zijn zonen.


Paarʉ usaurokʉ koro'tau, wakʉ pe ka'pon uko'manto' pɨ', ti'tui' ka'pon e'to' pɨ' tʉnkupʉnʉ pɨ' tʉuko'mamʉ yau, mɨrɨ awonsi'kɨ eseru aimenkato' weyu rɨ e'seporo pɨ', Piri'kʉs usenari'pa uya ta'pʉ, “Mɨrɨ kasa rɨken nɨ nesii, enta. Ɨkɨ'ma uya kanan mɨrɨ iweyu eposa' uya a'tai,” ta'pʉ iya. 	 Maar toen Paulus over rechtvaardigheid, zelfbeheersing en het komende oordeel van God sprak, kreeg Felix het benauwd en zei: "Het is voorlopig wel genoeg. Als het me schikt, zal ik u nog wel eens laten roepen."


To' uya rɨ ɨwɨsa' kon e'tane, aya'kwarʉ kon nɨ mainanpa uya. 	 Maar geen haar op je hoofd zal gekrenkt worden. Door stand te houden, zullen jullie je leven redden.


Mɨrɨpan si enna'pokaa'pʉ pata pona, mɨrɨpan uya tʉmʉre e'pɨrinkasa' te'kwe' po eporo'pʉ, ɨri a'kwarʉ rɨ si epa'kakaa'pʉ esi'pʉ iyapai. 	 Toen zij thuiskwam, zag zij het meisje rustig in bed liggen en de boze geest was weg.


E'tane ɨ'rɨ ken si ta Mosi' uya? “Main esi a'ko pe ɨpiyau; anta nau iyesi mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyewan yau,” ta iya, apurɨto' maimu si ina nekamayai'ne': 	 Zij zegt dat wat u zoekt, vlakbij is; in uw mond en in uw hart. U moet op Christus vertrouwen! Dat vertellen wij hier en overal.


Pori' pe rɨ to' esi'pʉ ikupʉ tʉuya'nokon pɨ', to' uya iku'to' pe rɨ iyesi to' iwano' pe. Apʉne pʉra Esuwerʉ amʉ' pen uya Esuwerʉ amʉ' neporonʉ iya'kwarʉ pe te'sen wakʉ rɨ eposa' pe iyesi yau, to' uya kuru rɨ iku'to' pe iyesi Esuwerʉ amʉ' pokon pe rɨ non pon wakʉ rɨ tiwano' kon ekanto' pe iyesi. 	 Hoewel zij het met plezier hebben gedaan, is het eigenlijk niet meer dan hun plicht. Zij hebben van de gelovigen in Jeruzalem iets geestelijks gekregen: het goede nieuws over Jezus Christus. Nu, dan moeten zij de gelovigen in Jeruzalem iets natuurlijks teruggeven: Een bijdrage in hun levensonderhoud.


Iyɨpʉrema koro'tau, tʉron nɨ pe itemʉ' ena'pʉ, mɨrɨpan pon ena'pʉ aimu'ne sirɨn pe kamiri' e'wei'tɨ kasa. 	 Terwijl Hij aan het bidden was, begon Zijn gezicht te glanzen.


Mɨrɨ yau nin si, iweyu e'sepokaa'pʉ mɨrɨ. Tentu'pʉ weyu rʉ'pʉ a'tai, Era' uya enta'nan kupʉ'pʉ eke ton itepuru ton, soisa amʉ' epuru ton, mɨrɨ awonsi'kɨ eke ton Kiyarari pata yawon kon ewe'to' iya. 	 Op een dag zag Herodias haar kans schoon. Het was op de verjaardag van Herodes en hij had mensen van zijn hofhouding, legerofficieren en allerlei voorname burgers uit Galilea uitgenodigd voor het feest.


Eke ton pe te'san, itepuru ton nu'tɨsa' iya to' apon poi, sepan kon nʉ'kwɨ rɨ anʉmʉi'ma. 	 en vorsten van hun troon gestoten. Maar gewone mensen zijn door Hem op een voetstuk gezet.


Ento' ipɨ' pe, iyemari'masa' uri'san utauronsa' mɨrɨ tʉtaan'pʉ pona nurɨne iyesi koro'tau, e'tane itaan'pʉ eri'sa' yau, iyemo'kasa' nin si mɨrɨ emari'man nɨto' ku'nin main apai. 	 Laten wij het voorbeeld nemen van een getrouwde vrouw. Zolang haar man leeft, is zij voor de wet aan hem gebonden. Maar als haar man sterft, geldt die wet voor haar niet meer.


Kamoro pen pe' kamoro eke ipɨ' ɨye'tʉsa' kon na'ne' ese' sapema pe tʉusauro'san pen? 	 Juist zij spotten met Jezus Christus, Die voor ons zoveel betekent.


Ɨyekama'po uya 'nokon kuru, utonpa ton, urɨ kasa enatɨ', akasa'nokon enasa' pɨ'. Ɨri pe uku'sa' auya'nokon pʉra rɨ man. 	 Beste broeders, stelt u zich eens voor in mijn plaats, zoals ik mij in uw plaats heb gesteld. Niet dat u mij iets hebt aangedaan.


Serɨ rupɨ ton kupʉ to' uya mɨrɨ, apʉne pʉra to' uya ikʉipʉnʉ mɨrɨ pe pʉra urɨ i'tu pʉra iyesi pɨ'. 	 Zij zullen dat doen, omdat zij de Vader en Mij niet kennen.


Papa pe'ne to' esa'sa' iya yau, Papa maimu uyee'pʉ na'ne' ipiya' ton, Papa Maimu i'kwɨtʉ poken pʉra nɨrɨ iyesi. 	 En als God het zegt, is het zo. De mensen tegen wie God dit zei, werden dus 'goden' genoemd.


Papa tato' pe ipɨ' ika'sa' More' iwʉ' apɨtʉ'pʉ auya'nokon, sirikɨ pe ika'sa' ka'pon amʉ' nesakʉnʉ Re'pan tukai'. Ika'sa' ɨwɨpʉremato' kon ipɨ'. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨyenno'to' uya 'nokon oton ɨnnɨ’ Paperan enta'. 	 Nee, u had alleen maar aandacht voor andere goden. U hebt de tent van de god Moloch en het beeld van de sterregod Romfa meegesjouwd. U hebt beelden vereerd, die door uzelf waren gemaakt. Daarom zal Ik u wegvoeren naar verre streken, nog verder dan Babel.' (B)


“Ito'ka'nʉ'nin nan pe pʉra rɨ pe' ɨwesi kon? Ene auya'nokon pʉra pe' iyesi, ɨ'rɨ rɨ kɨpo'ponsi'kɨ tewonsen ka'pon ya' uya, ɨri pe ikupʉ pʉra iyesi? 	 "Begrijpen jullie niet dat je niet slecht wordt door wat je eet?" zei Hij.


Mɨrɨpan a'tai, to' ekama'po'pʉ iya, “Ɨ'rɨ ken kupʉ auya ɨmʉre, mɨrɨ pe pʉra ɨikʉn paka uta'mo'kasa' pe iyesi yau non akasa' ya' Sapa' a'tai? Imo'ka auya pen pe' inke pʉra?” ta'pʉ iya. 	 Daarna keek Hij hen weer aan en zei: "Als uw zoon op een sabbat in een put valt, haalt u hem er toch ook uit? En een koe laat u er ook niet in liggen."


Iu'matʉ pe rɨ si, utonpa ton, Itepuru pɨ' pori' pe e'tɨ'! Mɨrɨ rʉ'pʉ rɨ marɨ menuka uya ɨyena'nokon uya uyanpokʉmato' pʉra man, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨserasu kon pe iyesi. 	 Maar wat er ook gebeurt, broeders, wees blij in de Here. Ik word niet moe dit telkens weer te zeggen en voor u is het goed dit keer op keer te horen.


Mɨrɨ yau si te'soto'pɨ'se te'san uya serɨ etasa' a'tai, “Iraisa kɨ'ma pɨ' man!” ta'pʉ to' uya. 	 Sommigen van de mensen die daar stonden, hadden het niet goed verstaan.


to' enapai temo'kai' iyeka'tumʉ'pʉ iwon pʉra. 	 De mannen grepen hem, maar hij rukte zich los, liet het kleed achter en vluchtte naakt weg.


“Utɨn pɨ' rɨ nin si to' e'tane tʉraan'puui kon paru ennai', temari'masen uye'kaa'pʉ mɨrɨ. Kamoro nin si iyekonekasa' kon uri'sami'si amʉ' ewomʉ'pʉ mɨrɨ temari'masen a'kɨrɨ ata're'tɨse'na. Mʉra'ta nin si uta'koro'pʉ mɨrɨ. 	 Terwijl de domme meisjes vlug naar de winkel gingen, kwam de bruidegom. Hij nam de bruidsmeisjes die klaar waren mee naar de bruiloft en deed de deur dicht.


Ise'sʉn uya to' ereutanʉ'sa' tʉpiyau. Tu'kan nɨ kupʉ'pʉ to' uya kin Sisa uya tasa' poro pʉra. Ta to' uya moro man tʉron nɨ kin, Sises tukai' tesa'sen ta to' uya,” ta'pʉ to' uya. 	 Jason heeft ze in huis genomen! Weet u wat ze allemaal beweren? Dat een zekere Jezus koning is in plaats van de keizer! Zij zijn vijanden van de staat!"


“Ɨ'rɨ ken kupʉ uya i'se me'atʉu ɨiwano' kon pe?” ta'pʉ iya. 	 "Wel?" vroeg Jezus, "wat kan Ik voor jullie doen?"


Parau pon ɨsɨ sipa'sipa pe to' esi, to' ɨpiyɨ'to' a'koronta; sirikɨ amʉ' tʉutano'ma kon pe tʉupininsan, to' iwano' pe ipan nɨ ewarupɨ ekonekasa' tɨwɨro' pe rɨ. 	 Zij zijn net als woeste golven op zee, die schuimkoppen krijgen; zij laten zich zc door hun schandalige begeerten opzwepen, dat er allerlei vuiligheid naar boven komt. Dwaalsterren zijn het, die hun einde zullen vinden in de eeuwige duisternis.


Serɨ ta tʉpo, eke pe ikɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ, “Ʉrasaras, epa'ka'!” tukai'. 	 Nadat Hij dit tegen Zijn Vader gezegd had, riep Hij met krachtige stem: "Lazarus! Kom naar buiten!"


Ite'kwanau pʉra rɨ iyepʉ ɨyepotɨ'nin, ɨye'nʉmʉ kon eponin. 	 Pas ervoor op dat je niet slaapt als Ik plotseling kom.


“Wakʉ pe te'sen kʉ'tʉtʉu pero amʉ' ena'; mokon pun ton ɨiwano' kon kʉseno'matʉu peiruku amʉ' ena', to' uya iwasa'kapɨtʉ esi mɨrɨ awonsi'kɨ to' era'tɨ esi akarapɨ'se'na. 	 Geef de dingen van God niet aan de vijanden van God. Zorg ervoor dat zij geen vat op u krijgen. Gooi geen parels voor de zwijnen. Zij zullen de parels vertrappen, zich omdraaien en u aanvallen.


Ikʉrʉpo'pomapaino rɨ tikin nɨ wʉipiya iye'tʉrawasomasa' e'mato' epe' entai rɨ, itepe'pʉ tʉto' pe entu'manin nan ena'!” ta'pʉ to' uya. Ɨsɨ pe rɨ to' uya eseremekʉ'pʉ. 	 Zij had die olie voor veel geld kunnen verkopen en dat aan de armen kunnen geven." Zij vonden het schandalig wat zij gedaan had.


E'tane ipʉra man serɨ yau. Iye'mʉ'sa'ka'pʉ ta'pʉ tʉuya kasa rɨ. Apʉne, ipata'pʉ entanʉ'tɨ'. 	 Ik weet dat u Jezus zoekt, Die gekruisigd is, maar Hij is hier niet meer. Hij is weer levend geworden, zoals Hij had gezegd. Kom maar kijken waar Hij heeft gelegen.


tʉrawaso pɨkɨron pen, ɨnʉ' rɨ utapurɨ namai'. 	 Niemand zal zich erop kunnen beroemen het zelf gepresteerd te hebben.


Mɨrɨpan eikʉ'pʉ iya, “Esuwerʉ pon sa'ne ɨmɨrɨ ko; urɨ esi Sameriya pon pe. Nai kasa mairɨ uyekama'po auya ɨuku pɨ'?” ta'pʉ iya ipɨ'. (Esuwerʉ amʉ' esi'pʉ ɨsipʉsawʉ pokon kon pe pʉra.) 	 "Dat begrijp ik niet", zei de vrouw verbaasd. "Ik ben een Samaritaanse en U bent een Jood. Welke Jood vraagt een Samaritaanse nu iets te drinken?" Want Joden gaan niet met Samaritanen om.


Serɨ serɨ ɨpʉremato': ɨusi'nʉnkato' kon enato' pe miyarɨ rɨ eke pe i'tunin pe mɨrɨ awonsi'kɨ ipan pe ennin pe, 	 Ik bid dat u meer en meer van liefde zult overvloeien, zodat u een diep geloof en inzicht in de dingen van God zult krijgen.


Apʉne pʉra pʉsamoro ka'pon amʉ' ewan enasa' sa'man pe, tʉpana kon a'kopɨ'sa' to' uya, tenu kon nɨ a'kopɨ'sa' to' uya. To' uya tenu kon ke ene nesii'no, to' uya eta tʉpana kon ke nesii'no, to' uya tewan kon ke ito'ka'nʉkʉ nesii'no, mɨrɨpan kon era'tɨ uwinɨkʉi' nesii'no to' epi'tɨ uya nesii'no,’ tawon,” ta'pʉ Paarʉ uya. 	 Jullie kijken wel, maar zien het niet. Dit volk is onverschillig geworden. Zij hebben hun oren dichtgestopt en hun ogen gesloten. Zij willen niet horen en zij willen niet zien; zij sluiten zich af en weigeren zich tot Mij te keren.


Miyarɨ rɨ Pi'ta usaurokʉ'pʉ to' emiya'pontɨnin pe, “Epika'tɨtɨ' ɨri ton serɨ a'taino kon piyapai,” ta'pʉ iya. 	 Petrus hield een lange toespraak en deed tenslotte een dringend beroep op hen: "Zorg dat u bevrijd wordt van de slechte invloed van deze wereld."


“Ekama'potɨ'; mɨrɨ a'tai, ɨyena'nokon nɨ iye'tʉrʉ. Iwarinpatɨ'; mɨrɨ a'tai, eporo auya'nokon. Mʉra'ta iwɨpɨ'tɨ', mɨrɨpan uta'kokato' pe ɨyena'nokon. 	 Bid en u zult ontvangen wat u bidt. Zoek en u zult vinden wat u zoekt.


Papai, serɨ pe uyapurɨpɨ'kɨ upiyau ɨwesi ke rɨ, pena ɨpokon pe esi a'tai uyapurɨpɨ'taine' kasa non ekoneka wapiya. 	 Vader, laat Mij nu bij U terugkomen om de eer en de heerlijkheid te ontvangen die Ik voor het ontstaan van de wereld al had.


Surusiran pona kanan to' enna'pokaa'pʉ. Sises usarɨ koro'tau Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ tau, Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton, Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton uyee'pʉ ipiya', 	 Zij kwamen in Jeruzalem. Terwijl Hij over het tempelplein wandelde, stapten de mannen van de Hoge Raad op Hem toe.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Kʉrɨ rɨ rɨ urɨ, kʉrɨ rɨ rɨ usauro'nɨ pɨ' na'ne' ɨpokon pe,” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde haar: "Ik ben de Christus."