Umunkɨ amʉ' ekota'ma ensa' uya man Isi' po. To' a'nʉmʉ etasa' uya man. Mɨrɨ pɨ' uye'sa' man to' mo'kase'na. Inke pʉra ɨsi'kɨ; ɨyennoko uya serɨ Isi' pona’ ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Ik heb gezien en gehoord hoe mijn volk in Egypte wordt onderdrukt en mishandeld, hoe het zucht van ellende. Ik ben gekomen om het te bevrijden. Daarom wil Ik u naar Egypte sturen.'


Ɨnnonsi'kɨ Sises ensa' tʉuya a'tai, iyeka'tumʉ'pʉ, mɨrɨpan e'sekunka'pʉ irau. 	 Toen hij Jezus zag aankomen, rende hij op Hem toe en viel voor Hem neer. Jezus zei tegen de boze geest, die in de man zat: "Duivelse geest! Ga eruit!" De geest begon vreselijk te krijsen: "Waarom bemoeit U Zich met mij, Jezus, Zoon van de Allerhoogste God? In Gods naam, doe mij geen pijn!"


“Amakooi kon apai era'tɨtɨ', apʉne pʉra Papa e'to' esa' wannɨ pe a'ko pe man,” ta'pʉ iya. 	 Hij riep iedereen toe: "Houd op met zondigen, want het Koninkrijk van de hemelen is vlakbij!"


Ta'pʉ iya to' pɨ', “Ɨ'rɨ pe ken iyesi pɨ' Tepi' usaurokʉ Iya'kwarʉ yau uya esakʉ, ‘Uyepuru,’ tukai'? Apʉne pʉra ta iya, 	 "Hoe kan David hem dan 'Here' noemen?" vroeg Jezus. "Want hij heeft gezegd:


Ka'pon pe kuru rɨ eseru aimenka auya'nokon; ɨnʉ' eseru aimenka uya pʉra nin man. 	 U staat onmiddellijk klaar met uw oordeel. Dat is puur menselijk. Ik oordeel niemand.


Mɨrɨ yau Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas arɨ'pʉ a'sinin uya tiwʉ' ta' to' a're'tɨi'. Papa apurɨ tʉuya pɨ' nin si ipan pe pori' pe iyesi'pʉ mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ itonpa ton nɨ nɨrɨ. 	 Na afloop nam hij Paulus en Silas mee naar zijn huis en dekte de tafel voor hen. Hij en zijn gezin waren heel erg blij dat ze nu in God geloofden!


Tanporo urɨ'nokon iyakʉ'pʉsa' ton uya ento' esi. Mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ airɨ usauro'ai'ne' pɨ' tʉron nɨ pe ɨusenuminka kon yau, mɨrɨ rɨ kanan enpoika Papa uya ɨyena'nokon. 	 Ik hoop dat alle gelouterde christenen onder u het daarover eens zijn. Mocht er, wat een minder belangrijk punt betreft, onenigheid zijn, dan zal God ook dat wel aan u duidelijk maken.


Mɨrɨpan kon nɨ panama'pʉ iya, ipɨ' to' usauro'pɨtʉ namai' ɨnʉ' yan pokon pe rɨ, e'tane miyarɨ rɨ to' apiyo'ma tane iya, miyarɨ rɨ to' uya ekama'pʉ. 	 Jezus verbood de mensen het verder te vertellen. Maar hoe meer Hij dat zei, hoe meer de mensen het rondbazuinden.


i'tu pa i'napairon ɨyenupasa' na'ne' ipɨ'. 	 U zult zien dat het volledig overeenstemt met wat u is geleerd.


Ɨpʉrematɨ' ɨutɨto' kon esi namai' komi' pata weyu a'tai, mɨrɨ pe pʉra Sapa' a'tai. 	 Het wordt een vreselijke tijd voor vrouwen die in verwachting zijn of een baby hebben.


Pʉsamoro si enna'po'pʉ tʉron kon pɨ' ekamase'na, e'tane to' apurɨ to' uya pʉra rɨ iyesi'pʉ. 	 Ze gingen terug om het aan de anderen te vertellen. Maar die geloofden het ook nu nog niet.


“Etatɨ' ɨ'rɨ ta e'kwa pe tʉpa'karakai' te'pɨnsen pantomʉ esi tukai': 	 Met het voorbeeld van de boer die ging zaaien, bedoel Ik dit: Er zijn mensen die wel over het Koninkrijk horen vertellen, maar er niets van begrijpen. Wat in hun hart is gezaaid, wordt er meteen door de duivel weer uitgeroofd. Dit soort mensen lijkt op de harde grond langs de weg.


Apʉne pʉra Esuwerʉ amʉ' esi tʉron nɨ pe Esuwerʉ amʉ' pen kasa pʉra tato' pʉra rɨ iyesi—kʉrɨ rɨ rɨ epuru esi tanporon kon epuru pe, mɨrɨpan uya eke pe rɨ wakʉ tʉrʉ tanporon kon tesa'nin nan pona, 	 En het maakt geen verschil of u Jood bent of niet. God is Heer over allen. Hij geeft Zijn rijkdom aan alle mensen die een beroep op Hem doen.


mɨrɨ ton ipanta ton pɨ' katapurɨi. Ikupʉ auya yau, se pɨ' ɨsenuminka': Imi' esa' pe ɨwesi pen, e'tane imi' esi ɨyesa' pe. 	 Nu moet u vooral niet neerkijken op de takken, die weggebroken zijn. Verbeeld u maar niets! U bent maar een tak en niet de wortel, die alle takken draagt.


Piri' uya Na'taniyerʉ eporo'pʉ, ta'pʉ iya ipɨ', “Mosi' nʉmenuka'pʉ Main yau, pu'kena' ton nɨ nɨrɨ nʉmenuka'pʉ ipɨ', Sises, Nasare' winon, Isose' mumu eposa' ina uya man,” ta'pʉ iya. 	 Filippus kwam, net als Andreas en Petrus, uit Bethsaïda.


Ɨri kuru rɨ na'kɨ wenai to' uya ikupʉ ta'pʉ uya e'tane, mɨrɨ pe pʉra iyesi'pʉ. 	 Er was geen sprake van een overtreding of een misdaad.


Pori' pe to' esi mɨrɨ itenupɨkɨrɨ te'san. I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, iyepontɨ mɨrɨ to' mʉta'napato' pe tʉuya, tepʉrʉ piyau tʉteire' kon po to' enato' pe to' kupʉ iya, mɨrɨpan kon enta'na enupɨkɨrɨ iyesi. 	 Wie klaar staan en hem verwachten, zijn oneindig gelukkig, want de Here Zelf zal hun dienaar worden. Hij zal hen aan tafel nodigen en bedienen.


Tanporo Sises apurɨnin nan amʉrapɨtʉ'pʉ a'samʉtʉ yau, mɨrɨpan kon e'repapɨtʉ'pʉ tanporon ke rɨ tʉtonpa kon pokon pe, 	 De gelovigen deelden ook alles met elkaar.


Mɨrɨ a'tai, to' uya ekama'po'pʉ, “Nai kʉrɨ ken si ɨkʉipʉnʉ?” ta'pʉ to' uya. “Ui'tu auya'nokon pʉra iyesi, ukʉipʉnʉ rɨ nɨrɨ i'tu auya'nokon pʉra iyesi. Ui'tu auya'nokon yau, ukʉipʉnʉ rɨ nɨrɨ mi'tutʉi'no,” tukai' to' eikʉ'pʉ iya. 	 "Waar is Uw Vader dan?" vroegen zij. Hij antwoordde: "U weet niet wie Ik ben en ook niet wie mijn Vader is. Als u Mij kende, zou u ook mijn Vader kennen."


mɨrɨ si wakʉ pe te'sen i'tunin pe ɨwesi kon pa, ɨri tato' ipɨ' pe pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ esuken Kʉrai weyu pʉ'kʉ pona, 	 Ik wil dat u scherp het verschil tussen goed en kwaad zult zien. Dan zult u op de dag van Jezus Christus zuiver zijn, zonder dat er iets op u aan te merken is.


Mɨrɨ pe pʉra, moro' ekama'po iya yau, irepa ɨkʉi ke? 	 En als hij u om een vis vraagt, geeft u hem dan een slang?


“Apʉne etatɨ'! Umɨ pɨ' te'sen utɨ'pʉ kiyari ye' pɨnse'na tʉpa'karakai'. 	 "Luister", zei Hij, "een boer ging naar zijn land om te zaaien. Daarbij viel er wat zaad op het pad. De vogels kwamen erop af en pikten het weg.


Tanporo to' enta'na'pʉ ta'wetapɨ'se. Mɨrɨ tʉpo, ipʉ'kʉ rʉ'san e'nonkasa' amʉranʉkʉ'pʉ ipoitorʉ ton uya, 7 kaisaron pa'siki'ti tʉpe'ke'ne. 	 Ieder at tot hij genoeg had.


Tʉron nɨ wʉi a'tai, Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan pokon utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta' ɨpʉreman weyu a'tai, ko'mamʉ pe, 3 a'kʉra'. 	 Op een middag omstreeks drie uur, het Joodse gebedsuur, gingen Petrus en Johannes naar de tempel.


Utonpa ton, tikin nɨ rɨ ɨtonpa kon utano'ma pe iyesi yau i'napairon apai, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ uya ina'po, 	 Broeders, als één van u niet langer met de Here leeft, moet u hem weer bij de Here terugbrengen.


Serɨ kupʉ'pʉ iya, to' uya tʉwarinpato' pe, to' uya rɨ iwarinpa tʉuya'nokon koro'tau epoto' pe, ɨnnɨ pʉra rɨ Papa e'tane upiyapai'nokon. 	 Hij bepaalde dat de mensen Hem zouden zoeken, in de hoop dat zij Hem (misschien na veel rondtasten) zouden vinden.


a'sito' ipɨkɨrɨ warinpa pɨ' to' esi'pʉ, e'tane anpisin ka'pon amʉ' pɨ' to' enari'nʉmʉ'pʉ, apʉne pʉra ka'pon amʉ' uya apurɨ pɨ' pu'kena' pe iyesi tukai'. 	 Daarom wilden zij Jezus gevangen laten nemen. Maar zij durfden niet, omdat ze bang waren voor de mensen, die in Hem een profeet zagen.


Mɨrɨpan kon uya ka'pon amʉ', Esuwerʉ amʉ' epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan nɨ tʉrʉnka'pʉ. To' uya Si'tipʉn a'si'pʉ, mɨrɨpan nepʉ'pʉ to' uya Esuwerʉ amʉ' Konsʉrʉʉi ton piya'. 	 Daarmee zetten ze het volk, de leiders en de godsdienstleraars tegen hem op. Zij gingen naar hem toe, grepen hem vast en brachten hem voor de Hoge Raad.


Sises uya temiyatʉ ɨnka'pʉ, mɨrɨpan uya a'pɨtʉ'pʉ, “Ɨnku'pai rɨ e'ai'. Wakʉ pe e'kɨ,” ta'pʉ iya. Inke pʉra rɨ, iterekʉ usepi'tɨ'pʉ. 	 Jezus stak Zijn hand uit, raakte de man aan en zei: "Natuurlijk wil Ik dat. Wees genezen van deze z iekte." En de melaatsheid verdween onmiddellijk.


E'tane si Pari'si amʉ' epa'kasa' utɨ'pʉ, mɨrɨpan kon ekoneka'pʉ iwɨto' tʉuya'nokon pɨ'. 	 De Farizeeërs liepen meteen naar buiten om te overleggen hoe zij Jezus uit de weg konden ruimen.


E'tane ipoken pʉra rɨ iyesi tato' ipɨkɨrɨ pʉra rɨ iyesi'pʉ, apʉne pʉra isaurokʉ pɨ' i'tunin pe kuru Iya'kwarʉ uya iku'sa' ke. 	 Zij begonnen met hem te discussiëren en probeerden hem te overtroeven, maar dat lukte niet. Hij was hen veruit de baas door de grote overtuiging en scherpzinnigheid waarmee hij sprak. Het was duidelijk dat Gods Geest hem leidde.


Mɨrɨ a'tai, tu'ke rɨ Sises apurɨnin nan tu'kanoro epirikʉ'pʉ. Kiri' pe tʉusauro'san Esuwerʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ patawon amʉ' Esuwerʉ amʉ' pokon pe to' e'manenpato' esi'pʉ, kiyari ke tʉtonpa kon uri'sami'si amʉ' itaan'pʉ ima'tasa' kon ɨnɨ to' uya pɨ'. 	 Er kwamen steeds meer mensen bij die in Jezus geloofden. Maar op een gegeven ogenblik ontstond er ontevredenheid onder hen. De Griekssprekende gelovigen klaagden dat de Hebreeërs het dagelijks voedsel niet eerlijk verdeelden. De weduwen uit hun groep kregen minder dan de anderen.


Miyarɨ ka'tɨ' A'peres pɨ', wakʉ ye' pe Kʉrai yau i'tusa'. Miyarɨ ka'tɨ' Arestoporos tonpa ton pɨ'. 	 Doe de groeten aan Apelles, die zo duidelijk heeft bewezen van Christus te zijn. Doe de groeten aan de familie van Aristobulus,


Kʉrɨ rɨ uya tʉron kon kuu'pʉ itekare ekamai' enno'sa' kon pe, tʉron kon pu'kena' amʉ' pe, tʉron kon itekare ekamanin nan pe, tʉron kon ka'pon amʉ' ennin nan pe mɨrɨ awonsi'kɨ ti'sa amʉ' pe, 	 Christus heeft sommigen aan de Gemeente gegeven die apostel zijn, anderen die namens Hem spreken; sommigen die het goede nieuws aan ongelovigen vertellen, anderen die de christenen geestelijk verzorgen en weer anderen die onderwijzen.


Sirɨn pe iyesi'pʉ kamiri' kasa. Ipon esi'pʉ ipan pe rɨ aimu'ne, sino kasa. 	 Zijn gezicht schitterde als de bliksem en Zijn kleren waren zo wit als sneeuw.


12 a'kʉra' awonsi'kɨ 3 a'kʉra' pʉ'kʉ pona rɨ, tanporo rɨ pata ewarumamʉ'pʉ. 	 Van twaalf tot drie uur hing er een dichte duisternis over het hele land.


E'tane ɨnʉ' pʉra rɨ iyesi'pʉ Epʉn po, serɨ non po, mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ non o'no, mɨrɨ kareta amon a'koka ton mɨrɨpan yawon enton pe. 	 Maar er was niemand in de hemel of op de aarde of onder de aarde, die de rol mocht openmaken en lezen.


Serɨ si makoi amʉ' enpa'ka uya pe iyesi yau Pirɨsipupʉ winɨ, ɨnʉ' winɨ ken si ɨpɨkɨron kon uya to' enpa'ka? Mɨrɨ wenai si ɨyeseru kon aimenkanin pe to' esi mɨrɨ. 	 Hoe kan zijn koninkrijk dan blijven bestaan? Als de duivel Mij de macht geeft boze geesten te verjagen, hoe staat het dan met uw eigen volgelingen? Want die verjagen ook boze geesten! Dat doen zij zeker ook door de macht van de duivel? Vraag het hun eens, als u durft.


“Ti'tui' e'tɨ',” ta'pʉ Sises uya to' pɨ', “te'mainanpai' e'tɨ' Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Satu'si amʉ' uya pʉrowa a'sarutanʉ'to' ike namai',” ta'pʉ iya. 	 "Pas op voor de gist van de Farizeeërs en Sadduceeërs", waarschuwde Jezus.


E'tane apurɨto' winɨ ina enurikʉ kuru serɨ Iya'kwarʉ poro ipokena' pe e'nɨto' epoto' pɨ' te'ku'to' kon pɨ'. 	 Wij, christenen, vertrouwen erop en zien er met grote verwachting naar uit dat Jezus Christus het voor ons met God in orde maakt. De Heilige Geest geeft ons die zekerheid.


Ka'pon amʉ' uya Si'tipʉn wɨnɨ'pʉ si'kɨrɨ, Sises apurɨnin nan apʉrʉmʉ'pʉ Surusiran apai tʉron nɨ pata ya'ne, apʉne pʉra mɨrɨ yawon kon ka'pon amʉ' uya tʉkota'ma kon pɨ'. Tʉron kon to' tonpa ton utɨ'pʉ Pini'siya pata ya', Sai'pʉras opa'wʉ pona, mɨrɨ awonsi'kɨ Antiyo' pata ya'. To' uya Sises ekareei ekama esi'pʉ Esuwerʉ amʉ' pɨ' rɨken mɨrɨ ton pata yau'ne. 	 De gelovigen die na de marteldood van Stefanus voor de vervolging gevlucht waren, kwamen onder andere in Fenicië, Cyprus en Antiochië. Overal vertelden zij de Joden over Jezus; alleen aan de Joden en aan niemand anders.


“Ɨ'rɨ pe ken si Esuwerʉ amʉ' kin tato' kupʉ uya?” ta'pʉ Paire' uya to' pɨ'. 	 "Maar wat moet ik dan doen met de man die jullie de koning van de Joden noemen?" vroeg Pilatus.


“Pata ipʉrʉ ton a'ta pɨ' ɨsenupatɨ': Te'tʉrawasomasan pen, mɨrɨ pe pʉra ɨ'pɨ'nin nan pen. Mɨrɨ rɨ e'tane, ekama uya serɨ ɨpɨ'nokon, Saraman imaminkena' epontɨsa' pʉra iyesi'pʉ mɨrɨ ton kasa. 	 Kijk eens naar de lelies. Die spinnen niet en weven niet. Toch zijn zij mooier dan koning Salomo in al zijn pracht en praal.


Mɨrɨpan uya anpisin ton nɨ nɨmɨ'pʉ, itɨ'pʉ ɨutɨ ta', mɨrɨpan ipoitorʉ ton uya ekama'po'pʉ serɨ panton pɨ'. 	 Daarna liet Jezus de mensen alleen en ging naar huis. Zijn discipelen vroegen Hem: "Wat bedoelt U met dat 'slecht worden'?"


Mɨrɨ koro'tau rɨ, tu'kan kon warawoti'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ uri'sami'si amʉ' uya rɨ Itepuru apurɨ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ to' tonpa pe to' era'tɨ'pʉ. 	 Het aantal gelovigen bleef echter groeien. Talloze mannen en vrouwen gingen in de Here geloven.


Wakʉ itekare pɨ' ɨpiyɨtʉ pen nɨ, apʉne pʉra Papa meruntɨrʉ pe iyesi tanporon kon apurɨnin nan epika'tɨto' ike pe; wapiya Esuwerʉ iwano' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ pen iwano' pe. 	 Ik schaam mij niet voor dit goede nieuws. Het is immers door de kracht van God het middel waardoor mensen die het geloven, gered worden. In de eerste plaats is dit nieuws voor de Joden, maar ook voor alle andere volken.


Sises utɨ'pʉ Are' Wʉpʉ airɨ'ne te'pɨ'to' kasa rɨ ipoitorʉ ton uya e'ma'pʉka'pʉ. 	 Jezus en Zijn discipelen verlieten de kamer en gingen zoals gewoonlijk naar de Olijfberg.


Mɨrɨpan kon uya Sises ekama'po'pʉ, “Ti'sa, ina uya i'tu ausaurokʉ mɨrɨ awonsi'kɨ enupan auya ipokenan pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' menkanin pen ɨmɨrɨ, e'tane Papa eseru pɨ' enupan auya i'napairon awɨrɨ. 	 "Meester", zeiden die tegen Jezus, "wij weten dat U eerlijk bent. Wat U de mensen leert, is de waarheid. U laat Zich niet beïnvloeden door wat anderen denken, maar zegt ronduit wat God wil.


Mɨrɨ yau, ka'pon esi'pʉ, Sa'kiyas itese'. Kʉrɨ rɨ esi'pʉ mɨrɨ pʉrata amʉranʉ'nin nan epuru pe, mɨrɨpan esi'pʉ ipʉrataaikena' pe. 	 Een zekere Zacheüs, een hoofdtolontvanger, die schatrijk was, probeerde Jezus te zien te krijgen. Maar hij kon niet over de mensen heenkijken, omdat hij klein was.


Moro tikin nan ipun esi mɨrɨ awonsi'kɨ tikin nan Iya'kwarʉ—ɨkɨ'masa' kon na'ne' kasa kuru tikin nan ɨye'ku'to' kon ya' ɨkɨ'masa' kon a'tai— 	 Wij horen immers allemaal bij hetzelfde lichaam; wij hebben dezelfde Geest; wij verwachten dezelfde heerlijke toekomst, omdat God ons heeft geroepen.


Sises ereuta'pʉ, mɨrɨpan uya 12 kaisaron kon tʉpoitorʉ ton kɨ'ma'pʉ, “Wapiya e'pai na'ne' e'to' pe iyesi, iu'matʉ yau mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon poitorʉ pe iye'to' pe iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Hij ging zitten en riep hen bij Zich. "Luister", zei Hij, "wie de eerste wil zijn, moet de allerlaatste zijn en iedereen dienen."


Apʉne pʉra serɨ pe iwa'ne rɨ, “Tʉuye'sen uye'nɨ pɨ' man, emennʉ'pʉ iyepʉ pen. 	 Het zal niet lang meer duren voordat Christus terugkomt. Hij kan elk ogenblik komen. (D)


Iyakʉ'pʉsa' anʉmʉ weyu si e'seposa' a'tai, tʉpoitorʉ si ennoko'pʉ iya umɨ tʉrʉ'pʉ tʉuya itena' ton piya' ti'kiyari epose'na. 	 In de oogsttijd stuurde Hij één van zijn knechten naar de boeren om de huur op te halen.


Pʉsamoro uya main, Mosi' winon i'tu pʉra iyesi mɨrɨ; mɨrɨ wenai, Papa nʉpa'nʉkʉ'san pe to' esi mɨrɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 Maar al die mensen die niet eens weten wat er in de wet staat! Vervloekt zijn zij!"


Serɨ pe si pori' pe e'ai', ɨiwano' kon pe ekota'man nʉ'pʉ pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ upun yau nin si arʉ'tɨ uya ipʉra na'ne' Kʉrai ekota'ma'pʉ airɨ, ipun pɨkɨrɨ, so'si pe na'ne'. 	 Ik ben blij dat ik nu voor u lijden moet ondergaan, omdat ik op die manier in mijn lichaam iets mag voelen van de pijnen die Christus terwille van Zijn Gemeente heeft geleden.


Ɨyekama'po uya ken si: Papa uya pe' tʉmunkɨ amʉ' ewaruma'tɨsa'? Kane ku! Urɨ rɨ nɨrɨ Esuwerʉ pon, Epʉra'an pa rʉ'pʉ, Pensiman ko' winɨpaino. 	 Heeft God Zijn eigen volk dan afgeschreven? Nee! Ik ben immers zelf een Israëliet. Ik ben een nakomeling van Abraham en ik hoor bij de stam van Benjamin.


Kamoro si pena tʉnkoneka'san, to' kɨ'masa' iya rɨ marɨ; kamoro tʉnkɨ'ma'san, anʉmʉ iya ipokena' pe; kamoro tʉnanʉmʉ'san ipokena' pe, kupʉ iya eke pe rɨ marɨ. 	 Maar God heeft allen die daartoe bestemd waren, ook geroepen. En Hij heeft hen ook rechtvaardig gemaakt. Meer nog: Hij heeft hen ook in Zijn schitterende heerlijkheid opgenomen.


I'tu tʉuya wenai teparanka ton; mɨrɨ pɨ' nin si, tanporo wakʉ pe ɨwesi kon pen, ta'pʉ iya na'ne'. 	 Jullie zijn schoon en zuiver, maar niet allemaal." Hij zei dat omdat Hij wist wie Hem zou verraden.


Si'tuyai' rɨ serɨ, si'tuyai' serɨ yau rɨ e'to' esi tukai' mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo aya'kɨrɨ'nokon nɨ esi mɨrɨ ikupʉ kon pa mɨrɨ awonsi'kɨ pori' pe ɨwesi kon pa apurɨto' auya'nokon yau, 	 Daarom zal ik mijn werk onder u voortzetten en u helpen te groeien in uw geloof en blijdschap.


Ekota'ma pɨ' ta uya pen serɨ, apʉne pʉra isenupasa' urɨ ɨ'rɨ pe rɨ e'nɨ yau pori' pe te'sen pe. 	 Ik zeg dit niet omdat ik iets tekort kom, want ik heb geleerd onder alle omstandigheden tevreden te zijn met wat ik heb, of het nu veel of weinig is.


Mɨrɨ awonsi'kɨ, “Iu'ma'sa' si man,” ta'pʉ iya. “Urɨ kʉrɨ rɨ Arʉ'pa mɨrɨ awonsi'kɨ Omeka, Iye'sara'tɨ mɨrɨ awonsi'kɨ Iu'matʉ. Ɨnʉ' rɨ tuna'kiri' ke na'ne' o'pa uya mɨrɨ te'masen pen nɨ tuna ke, uko'man nɨto' tuna'kwaai ke. 	 Het is gebeurd. Ik ben de Alfa en de Omega, het begin en het einde. Wie dorst heeft, zal Ik water geven uit de bron van het leven, voor niets.


Papa so'sii, Koren pon enakan, kamoro Kʉrai Sises winɨ iyekonekasa' kon wakʉ pe te'ton kon pe, kamoro mɨ awɨrɨ na'ne' nan amʉtʉ pe esii'ma Sises Kʉrai, uyepuru kon esakʉ pɨ' na'ne' nan, to' epuru mɨrɨ awonsi'kɨ uyepuru kon nɨ nɨrɨ: 	 Ik ben blij dat u steeds aan mij denkt en nog precies weet wat ik heb gezegd en dat u zich houdt aan alles wat ik heb doorgegeven.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Ɨnʉ' rɨ upɨkɨrɨ te'sara'tɨ tʉpo tenu tʉpɨ'nin te'ma'pʉ ta' esi mɨrɨ Papa e'to' esa' wannɨ pe tʉrawasomanin ye' pe pʉra rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde: "Wie zich laat afhouden van het werk dat Ik hem te doen geef, is niet geschikt voor het Koninkrijk van God."


tʉmeruntɨrʉ ke to' e'to' pe makoi a'kwarʉ enpa'kapɨ'nin nan pe. 	 Zij zouden macht krijgen boze geesten weg te jagen.


Uta'sinpai'nokon pana' pe e'ku'nɨto' unekamanʉ kon pɨ', apʉne pʉra isauro'sa' rɨ esi tʉusaurokʉ'pʉ awɨron pe rɨ. 	 Wij moeten blijven vasthouden aan wat God ons heeft beloofd en andere mensen erover vertellen. Omdat God Zich aan Zijn woord houdt, zullen wij krijgen wat wij van Hem verwachten.


Wʉ' ponsi'kɨ tʉu'tɨ kon koro'tau, Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ɨnʉ' pɨ' rɨ ɨnene'pʉ kon kʉsekamatʉu, Ka'pon, Papa winon eri'sa' e'mʉ'sa'ka pʉ'kʉ pona rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Terwijl zij van de berg afdaalden, zei Jezus dat ze hier pas over mochten spreken als Hij uit de dood teruggekomen zou zijn. Dus hielden zij het voor zich.


Mɨrɨ tʉpo, Epʉn uta'koka ene'pʉ uya, aimu'nan kaware esi'pʉ, ipo te'sen ese' esi'pʉ Iyawɨron Kuru, mɨrɨ awonsi'kɨ I'napairon. Wakʉ pe ɨsi'kaisa rɨ eseru aimenkanin mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewa'nomasen. 	 Ik zag de hemel opengaan en plotseling zag ik een wit paard. Hij die erop zat, heet Trouw en Oprechtheid. In Zijn oordeel en in de strijd is Hij rechtvaardig.


To' maimu awɨrɨ me'tʉi', ɨ'rɨ rɨ tasa' to' uya na'ne' ɨpɨ'nokon mʉku'tʉi', e'tane to' nʉkupʉnʉ kʉ'ku'tʉu, apʉne pʉra tʉusauro'to' kon ku'nin nan pen kamoro. 	 U moet precies doen wat zij zeggen. Maar hun voorbeeld mag u beslist niet volgen.


Mɨrɨ a'tai, ta'pʉ iya to' pɨ', “Ɨmɨrɨ'nokon kuru sa'ne si kamoro ko wakʉ pe te'ku'san ka'pon amʉ' enu airɨ, e'tane Papa uya ɨi'tu kon pʉrata i'nʉnka auya'nokon ti'nʉnka auya'nokon entai, tukai'. Ka'pon uya wakʉ tato' ipɨ' pɨ', Papa uya ɨri ta. 	 Jezus zei tegen hen: "U doet zich heel vroom voor, maar God kijkt dwars door u heen. Waar de mensen hoog tegen opzien, daar gruwt God van.


Ensa' uya a'tai, i'ta piyau uta'mo'ka'pʉ eke' kasa. Mɨrɨpan uya temiyatʉ enwo'netʉ ke uya'pɨtʉ'pʉ, “Kenari'nʉmʉi. Urɨ kʉrɨ rɨ Wapiyaro', mɨrɨ awonsi'kɨ Iu'matʉ. 	 Toen ik Hem zag, viel ik als dood voor Hem neer. Maar Hij legde Zijn rechterhand op mij en zei: "Wees niet bang. Ik ben de eerste en de laatste.


Mata uya Sises uyepʉ eta pe rɨ, itɨ'pʉ ite'matai, e'tane Meri esi'pʉ ɨutɨ tau moro rɨ. 	 Zodra Martha hoorde dat Jezus er aankwam, ging zij Hem tegemoet. Maar Maria bleef thuis.


Sises uya ta'pʉ, “Papai, to' pɨ' ɨsentu'makɨ, apʉne pʉra to' uya i'tu pʉra rɨ iyesi ɨri kupʉ tʉuya'nokon tukai',” ta'pʉ iya. Ipon nʉ'pʉ ta'nʉkʉ'pʉ to' uya te'wapiya'kapɨ'se. 	 "Vader", zei Jezus, "vergeef het deze mensen. Zij weten niet wat ze doen." De soldaten verdeelden Zijn kleren onder elkaar door erom te loten.


Ipan pe awanakʉi' kuru, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru, Esuwerʉ amʉ' epuru ton pokon pe, Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo Konsʉrʉ amʉ' ekoneka'pʉ. To' uya Sises auronpɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan arɨ'pʉ to' uya Paire' ena'. 	 Vroeg in de morgen kwamen de leden van de Hoge Raad bijeen om te overleggen wat hun te doen stond. Zij besloten Jezus naar Pilatus, de Romeinse gouverneur, te brengen. Enkele soldaten boeiden Hem en namen Hem mee.


Ka'pon tiwano' pe rɨ nʉsauro'ai'ne' esi tapurɨto' ipɨkɨrɨ rɨ i'se, kʉrɨ tenno'nin nʉ'pʉ apurɨto' ipɨkɨrɨ i'se te'sen esi mɨrɨ, usenku'tɨn ipɨ' pen nɨ. 	 Wie zijn eigen ideeën verkondigt, zoekt zijn eigen eer. Maar wie de eer zoekt van degene die hem gestuurd heeft, heeft geen verkeerde bedoelingen. Zo iemand is betrouwbaar.


Mɨrɨpan kon si e'sara'tɨ'pʉ tiwano' kon pe rɨ e'sei'pɨ' nɨ pɨ' ɨnʉ' kuru e'to' oton eke pe tukai'. 	 Zij kregen ook een meningsverschil over de vraag wie van hen de belangrijkste in het Koninkrijk van God zou zijn.


Apʉne pʉra Kʉrai yau rɨ iyenuka'sa' Papa uko'manto' uko'mamʉ mɨrɨ ka'pon pe, 	 Want in Hem woont het hele wezen van God in een menselijke gedaante.


Pu'kena' amʉ' uya imenukasa', ‘Tanporon kon nɨ ka'pon amʉ' enupato' oton Papa uya,’ tawon. Mɨrɨ pɨ', tanporon kon ikʉipʉnʉ maimu etanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ iwinɨ tʉusenupasan uyepʉ upiya'. 	 De profeet Jesaja heeft geschreven: 'Zij zullen allemaal door God onderwezen worden.' (A) Ieder die de stem van God hoort en naar Hem luistert, komt bij Mij.


I'napai rɨ, kamoro iu'matʉ pe na'ne' nan wapiya te'ton kon, mɨrɨ awonsi'kɨ wapiya na'ne' nan iu'matʉ pe te'ton kon,” ta'pʉ Sises uya. 	 En let op: Sommigen die nu vooraan staan, zullen dan met de laatste plaats genoegen moeten nemen."


Enki'sa amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ pon ton nɨ Paarʉ napurɨpɨtʉ'pʉ rɨ apɨtʉ'pʉ to' uya e'ne' ton piya' to' epi'tɨpɨ'nin pe. Mɨrɨ a'tai, to' eparan apai to' usepi'tɨpɨtʉ'pʉ, makoi a'kwarʉ uya to' nonkapɨtʉ'pʉ. 	 De mensen brachten zelfs de zweet) en gordeldoeken die hij gebruikt had, naar de zieken. Die genazen dan en boze geesten gingen uit hen weg.


Kamoro ipiyawɨrɨ tʉutɨsan uya ɨri pe isapema'pʉ, ti'pai kon sʉkʉsʉkʉma'pʉ to' uya, 	 De mensen die voorbijkwamen, scholden Hem uit en schudden hun hoofd.


Wʉi kaisarɨ rɨ ɨpiyau'nokon esi'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ tau. Upɨ' ɨyemiyatʉ kon tʉsa' auya'nokon pʉra iyesi. E'tane serɨ pe ɨweyu kon pe iyesi—ewarupɨ esi pana' pe ɨyesa' kon pe koro'tau,” ta'pʉ iya. 	 Had u Mij niet in de tempel kunnen oppakken? Daar was Ik elke dag. Maar dit is uw moment. De kans van de duivelse macht."


To' uya itʉto' oton Esuwerʉ amʉ' pen ena', isapemato' oton to' uya, to' eta'tapɨ'to' oton ipona, to' uya ari'po'pɨ'to' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ to' uya rɨ iwɨto' oton. 	 Ik zal in handen van de ongelovigen vallen. Ze zullen Mij bespotten, mishandelen en in mijn gezicht spugen. Ze zullen Mij afranselen en doden. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden."


Repan nɨto' ike, kanan, esi pen tikin nan ka'pon, Atan umakoitasa' moron nʉ'pʉ kasa: Eseru aimenkato' esi tikin nan makoi e'ma'pʉka pɨ', mɨrɨpan uya eno'man nɨto' nepʉ; e'tane repan nɨto' uya tu'kan nɨ ɨri ku'pɨ'sa' e'ma'pʉka, mɨrɨpan uya anʉn nɨto' ipokena' pe nepʉ. 	 Met die gift is het anders dan met de zonde van Adam. Door die ene zonde zijn velen veroordeeld. Maar door die ene gift van genade in Christus zijn velen vrijgesproken, hoewel zij het niet hadden verdiend.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Kʉrɨ sa'ne pʉreti piya'pɨ tʉki'se itena' sitʉyai'ne',” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan uya pʉreti piya'pɨ kii'pʉ, mɨrɨpan tʉrʉ'pʉ iya Isutas Eskariya', Saiman mu ena'. 	 Jezus antwoordde: "Ik zal een stuk brood indopen en dat geven aan degene die het is." Hij nam een stuk brood, doopte het in de saus en gaf het aan Judas, de zoon van Simon Iskariot.


Tɨwɨ tiwʉ' nakapu po te'sen kʉu'tɨnin mɨrɨ pe pʉra kʉsewonnin nɨ ɨutɨ ta' ɨ'rɨ rɨ mo'kai'. 	 Als je op dat moment op het platte dak van je huis zit, ga dan niet naar binnen om nog iets mee te nemen. Vlucht!


Sises erasu pe te'san e'sara'tɨ'pʉ isapema pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ iwɨpɨtʉ pɨ'. 	 De soldaten die Jezus moesten bewaken, begonnen een gemeen spel met Hem te spelen.


Anpisin ton nɨ ereutapɨ'sa' esi'pʉ Sises woi, mɨrɨpan kon uya ipana'tɨ'pʉ, “Asan mɨrɨ awonsi'kɨ ayakon non esi pʉroroi po awarinpa pɨ',” ta'pʉ to' uya. 	 De mensen die om Hem heen zaten, zeiden: "Uw moeder en Uw broers en zusters staan buiten. Zij willen U spreken."


Serɨ ton e'kupʉ'pʉ iye'menukasa' itekare uta'ku'tɨto' pe, “Tikin nɨ rɨ iyɨ'pʉ e'kwɨ'to' oton pen,” tawon, 	 Wat er met Jezus gebeurde, klopt met wat er geschreven staat: "Geen van Zijn botten zal gebroken worden." (B)


Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau, Esuwerʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' pen Papa namanin nan pokon pe usauro'nɨ pɨ' iyesi'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrʉpo'po pɨ' e'nɨto' yau rɨ nɨrɨ, mɨrɨ ya' tʉutɨpɨ'san pokon pe wʉi kaisa rɨ. 	 Hij ging naar de synagoge en sprak met de Joden en de andere gelovigen. Elke dag discussieerde hij op het marktplein met de mensen, die daar toevallig waren.


apʉne pʉra paka, warawo' pe te'sen mɨrɨ awonsi'kɨ kapirita mʉnʉ uya makoi mo'ka pʉra rɨ iyesi ke. 	 Want het bloed van stieren en bokken kan nooit voorgoed met de zonden afrekenen.


Ɨnʉ' rɨ imu apurɨnin eseru aimenka pen, apurɨnin pen eseru aimenkaka'sa' rɨ nin mɨrɨ, apʉne pʉra tikin nan kuru rɨ Papa Mumu apurɨsa' iya kasa pʉra. 	 Wie zijn vertrouwen op Jezus stelt, wordt niet veroordeeld. Maar wie niet gelooft, is al veroordeeld omdat hij geen vertrouwen heeft gehad in de naam van Gods enige Zoon.


Mɨrɨ a'tai, tʉron nɨ kin, Isose' i'tunin pen ena'pʉ Isi' epuru pe. 	 Maar toen er een nieuwe koning kwam, die Jozef niet gekend had, zag het er niet best voor hen uit.


Ɨnʉ' rɨ tʉuko'manto' ɨnko'manʉ'paino uya inonkato' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' rɨ tʉuko'manto' nonkanin uya ikoneka mɨrɨ. 	 Wie zijn leven niet wil loslaten, zal het verliezen. Wie zijn leven loslaat, zal het mogen behouden.


Tu'kan kon uya Sises maimu apurɨ'pʉ mɨrɨ yau. 	 En velen kwamen tot geloof in Jezus.


5 kaisaron kon ya' ɨyemari'mapɨ'sa' man, kʉrɨ rɨ kanan si ipiyau me'ai'ne' ataan'pʉ kuru pen nɨ kanan. I'napairɨ rɨ ɨusekamasa' mɨrɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 "U bent vijf keer getrouwd geweest en de man met wie u nu samenleeft, is uw man niet."


E'tane ipokena' e' pe te'sen uko'mamʉ mɨrɨ apurɨto' winɨ. Tesi'pʉ ya' iyenna'posa' yau, pori' pe ipɨ' esi pen mɨrɨ,” tasa' iya. 	 De mensen die rechtvaardig zijn, zullen in vertrouwen leven. (E) Maar als iemand God de rug toekeert, heeft God geen vreugde meer in hem.


Erekʉ'pan ka'pon uyee'pʉ ipiya', mɨrɨpan e'sekunka'pʉ irau. Mɨrɨpan uya, “Uyepuru, ɨnku'pai ɨwesi yau, wakʉ pe rɨ ukupʉ auya,” ta'pʉ. 	 Er kwam een melaatse man naar Jezus toe. Die viel voor Hem op de knieën, keek naar Hem op en zei: "Here, als U het wilt, kunt U mij genezen."


E'tane usewankama pʉra rɨ iyesi uwɨnin nan pɨ', utʉrawasooi ɨnku'pai esi Itepuru Sises nʉtʉrʉ'pʉ iku'to' pe uya utʉrawasooi, tanporon kon pɨ' Papa uya wakʉ nonkasa' ekareei ekamato' uya. 	 Maar ik geef niets om mijn eigen leven. Ik hoop alleen dat ik mijn doel mag bereiken en de opdracht die de Here Jezus mij heeft gegeven tot een goed einde mag brengen. Ik moet andere mensen het goede nieuws vertellen van de genade van God.


Ikʉipʉnʉ uya imu i'nʉnka, mɨrɨpan uya tanporon nɨ tʉnkupʉnʉ enpoika itena'. Serɨ entaino kuru rɨ enpoika iya mɨrɨ iku'to' pe iya, mɨrɨ uya ɨyewansiukato' oton kon. 	 De Vader houdt van de Zoon en laat Hem steeds zien wat Hij doet. De Vader zal Hem nog grotere dingen laten doen. U zult uw ogen nauwelijks kunnen geloven.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', wakʉ itekare ɨnekamapai kuru esi serɨ ɨmɨrɨ'nokon Ron pon kon pɨ' rɨ marɨ. 	 Daarom verlang ik er vurig naar om, voor zover dat in mijn vermogen ligt, ook u in Rome die blijde boodschap te brengen.


Miyarɨ rɨ to' enupa'pʉ iya se kasa, “Iyekonekasa' pe e'tɨ', Papa tʉrawasooi ku'nin pe inke rɨ. 	 Sta klaar. Blijf wachten op je Heer die van de bruiloft terugkomt. Als hij aanklopt, kun je meteen opendoen. Dan zal hij zien dat jullie gekleed zijn en dat de lichten branden.


Apurɨto' si uye'sa' pɨ', main o'no pʉra e'nɨ'nokon serɨ. 	 Maar nu wij in Christus geloven, heeft die leermeester (de wet) niets meer over ons te zeggen.


Ina'po uya ɨpiya'—uyewan pe kuru rɨ nin te'sen. 	 Ik stuur hem naar u terug. Ik wil dat u weet dat hij mij heel na aan het hart ligt.


Wakʉ iwa pe rɨ iyesi eno'ma a'tai parau ka' tɨ' a'nai' e'pato' yai tewa'tɨi' i'mʉ pɨ' pʉsamoro aiko ton nʉ'kwɨ tonpa e'makoima emapu'tɨ iya entai. 	 Hij zou beter af zijn als hij met een zware steen om zijn nek in de zee werd gegooid, dan wanneer hij één mens tot zonde bracht.


Sapa' a'tai Sises uya tawa koneka'pʉ, itenu nɨrɨ a'koka'pʉ iya esi'pʉ. 	 want het was sabbat toen Jezus de ogen van de man genas.


7 pe inserʉ amʉ' ku'nin uya wai, tʉronpi' turunpa'pʉ. Mɨrɨ yau, eke pe main useta'pʉ Epʉn po: “Serɨ non esa' pe Itepuru mɨrɨ awonsi'kɨ Kʉrai esi weyu e'seposa' man, mɨrɨpan uko'manto' oton itesa' pe inke rɨ, inke rɨ,” tawon. 	 De zevende engel blies op zijn bazuin en luide stemmen in de hemel zeiden: "Nu hebben onze Here en Zijn Christus de heerschappij over de hele wereld. Hij zal er voor altijd en eeuwig over heersen." (A)


Uya'kɨron kon uya a'kwa ene'pʉ e'tane, uyauro'kanin eta to' uya pʉra iyesi'pʉ. 	 De mannen die bij mij waren, zagen wel het licht, maar hoorden de stem niet.


ama'aino tonan tau iko'mansa' rʉ'pʉ inke kuru rɨ penaro' kon piyapai rɨ nɨrɨ, e'tane serɨ pe isenpoikasa' wakʉ ton ena'. 	 Dat heeft God door de eeuwen heen verborgen gehouden, maar nu bekendgemaakt aan hen die Hem liefhebben en voor Hem willen leven.


Mɨrɨpan eikʉ'pʉ Saiman uya, “Eke kuru ipʉrataai ko'manʉ'nin nʉ'pʉ na'kɨ,” ta'pʉ iya. “Ipoken kuru i'tusa' auya mɨrɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 "Ik denk de man die hem het meeste geld schuldig was", antwoordde Simon. "Precies", zei Jezus.


Serɨ ta uya ɨpɨ'nokon apʉne pʉra Ka'pon, Papa winon uye'sa' itano'masa' kon pika'tɨi'. 	 Want Ik ben gekomen om hen die verloren gaan, te redden. (a)


E'tane eke pe miyarɨ parɨ wakʉ nonkasa' iya upona'nokon. Mɨrɨ pɨ', iye'menukasa' Papa Maimu uya ta, “Papa uya mɨ pe te'ku'sen ewaruma'tɨ, e'tane mɨ pe te'ku'sen pen pona wakʉ nonkasa' tʉrʉ iya,” ta iya. 	 Maar Hij geeft ons steeds meer kracht om die slechte verlangens de baas te worden. In de Boeken staat het zo: "God is genadig voor de nederige mensen, maar Hij verzet Zich tegen hoogmoedigen." (B)


Sises uya eikʉ'pʉ, “‘Papa i'nʉnkakɨ tanporo ɨyewan pokon pe, aya'kwarʉ pokon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨusenuminkato' pokon pe.’ 	 Jezus antwoordde: "Heb de Here, uw God, lief met heel uw hart, ziel en verstand.


Mairi'tos ponsi'kɨ, E'pe'sas so'sii epuru ton kɨ'ma'pʉ Paarʉ uya. 	 Terwijl hij in Milete was, liet hij de leiders van de christengemeente te Efeze bij zich komen en


“Ewai',” tasa' to' uya pɨ'. Sises ennoko'pʉ iya kin Era' piya', apʉne pʉra itesa' pe iye'to' winon pe iyesi pɨ', mɨrɨ koro'tau si Surusiran po Era' esi'pʉ. 	 Toen Pilatus hoorde dat Jezus daar inderdaad vandaan kwam, stuurde hij Hem door naar Herodes, die juist in Jeruzalem was. Want als Galileeër viel Jezus onder het gezag van Herodes.


Ɨtonpa kon uya ta upɨ': “Ɨ'rɨ pe ken si iyesi pɨ' Papa uya upona'nokon eno'ma? Ɨnʉ' uya iteseru wa'kʉtʉ?” ta. 	 Maar als het zo ligt, waarom neemt God het mij dan kwalijk dat ik niet doe wat Hij wil?


“E'tane si ɨmɨrɨ'nokon, ɨnʉ' pe ken si esi mʉkayatʉu?” ta'pʉ iya to' pɨ'. Pi'ta uya eikʉ'pʉ, “Ɨmɨrɨ kʉrɨ rɨ Kʉrai!” tukai'. 	 "En jullie dan?" vroeg Hij. "Wat denken jullie van Mij? Wie ben Ik?"


Mɨrɨpan kon uya ta'pʉ, “Uyewan kon sa'ne a'pɨ'pɨtʉi ko asanta tau uyauro'ka iya 'nokon koro'tau pu'kena' amʉ' nekama'pʉ iye'menukasa' itekare pɨ',” ta'pʉ to' uya. 	 Ze zeiden tegen elkaar: "Weet je nog hoe diep we in ons hart geraakt werden, toen Hij met ons liep te praten en ons een glasheldere uitleg gaf over wat in de Boeken staat?


Sises uya mɨrɨ etasa' a'tai, ta'pʉ iya, “Serɨ paran uya eri'nʉ'ka pen nɨ, e'tane Papa meruntɨrʉ usenpoikato' pe, Papa Mumu apurɨto' pe ipɨkɨrɨ iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Toen Jezus dit hoorde, zei Hij: "Hij zal niet sterven. Deze ziekte is tot eer van God. Hierdoor zal de Zoon Zijn grootheid en macht bewijzen."


“Ɨ'rɨ a'tai serɨ kasa iyesi e'sara'tɨ'pʉ?” ta'pʉ Sises uya ikʉipʉnʉ pɨ'. “Mʉre pe iyesi'pʉ si'kɨrɨ rɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Hoe lang heeft hij dit al?" vroeg Jezus aan de vader.


Mɨrɨpan Papa uya tanporon nɨ tʉsa' i'ta o'koi' mɨrɨ awonsi'kɨ anʉnsa' iya tanporon nɨ i'pai pe iye'to' pe so'si iwano' pe, 	 God heeft letterlijk alles aan Christus onderworpen en Hem, als enig hoofd, aan de Gemeente gegeven.


Papa apurɨpɨ'to' esi yau, iyau, Papa uya rɨ nɨrɨ tʉmu apurɨpɨtʉ mɨrɨ tʉyau, inke pʉra apurɨpɨtʉ iya mɨrɨ. 	 Door wat er gaat gebeuren, zullen God en Ik in elkaar herkenbaar zijn en onze grootheid en macht zullen zichtbaar worden.


Antiyo' po so'si tau te'san koro'tau, pu'kena' ton mɨrɨ awonsi'kɨ enupanin nan esi'pʉ. Kamoro si esi'pʉ Panapas; Simiyan, Mekoro tukai' to' nesakʉnʉ; Rusiyas, Sairini itese' pata winon; Manayen, kopʉna Era' isakon pe isemo'kasa' rʉ'pʉ; mɨrɨ awonsi'kɨ Saarʉ. 	 In de christengemeente van Antiochië waren verschillende profeten en leraars: Barnabas, Simeon de Neger, Lucius van Cyrene, Manaën (die samen met Herodes Antipas was opgevoed) en Saulus.


tenku'na' nan enasa' man ennin nan pe; ise'mesa' kon enasa' man tʉusasan pe; erekʉ'pa' nan usepi'tɨsa' man; etanin nan pen enasa' man etanin pe; eke' amʉ' e'mʉ'sa'kasa' man, mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ itekare usekamasa' man entu'manin nan pana ya'. 	 Blinden zijn gaan zien en verlamden lopen weer. Melaatsen zijn genezen en doven kunnen nu horen. Doden zijn weer levend gemaakt en arme mensen luisteren naar de blijde boodschap.


Pari'si amʉ' amʉrasa' koro'tau, Sises uya to' ekama'popɨtʉ'pʉ, 	 Er stonden verschillende Farizeeërs om Jezus heen. Hij vroeg hun:


“Mɨrɨ pɨ' ta uya ɨpɨ'nokon: Ekama'potɨ', mɨrɨ a'tai ɨyena'nokon nɨ iye'tʉrʉ; iwarinpatɨ', mɨrɨ a'tai eporo auya'nokon; mʉra'ta iwɨpɨ'tɨ', mɨrɨpan uta'kokato' pe ɨyena'nokon. 	 Luister, zo gaat het ook bij het bidden. Vraag en je zult ontvangen. Zoek en je zult vinden. Klop en de deuren zullen voor je opengaan.


Tanporo ka'pon amʉ' uya i'tu mɨrɨ upoitorʉ ton pe ɨwesi kon tukai' ɨtonpa kon i'nʉnka auya'nokon yau,” ta'pʉ iya. 	 Aan de onderlinge liefde zullen de mensen zien dat u mijn discipelen bent."


Kɨɨyi' amʉ' iwa enupakɨ itenu entai ɨ'rɨ rɨ ku'nin pe to' esi namai', tʉnamasan pe, tiwano' kon pe tʉuse'se'tɨi' te'san pe, mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe apurɨto' yau te'san pe, usi'nʉnkan nɨto' yau mɨrɨ awonsi'kɨ sa'man a'kʉre'tɨto' yau. 	 Leer oudere mannen dat zij nuchter, ernstig en verstandig moeten zijn; zij moeten de waarheid kennen en geloven en alles met liefde en geduld doen.


Ina uya etasa' man ta iya pʉse rɨ Sises, Nasare' pon uya serɨ pata ma'tanʉkʉ tawon. Mɨrɨ awonsi'kɨ ensima iya uko'man nɨ eseru Mosi' nʉtʉrʉ'pʉ uyena'nokon,” ta'pʉ to' uya. 	 Wij hebben hem horen zeggen dat die Jezus van Nazareth de tempel zal verwoesten en de oude gebruiken zal veranderen; de gebruiken die Mozes ons heeft gegeven."


Mɨrɨ awonsi'kɨ wʉi kaisarɨ rɨ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' tau, ka'pon amʉ' iwʉ' tau'ne tereutai' pʉra rɨ, Sises pɨ' to' enupa pɨ' to' esi'pʉ, wakʉ itekare ekama pɨ' to' esi'pʉ, Sises esi Papa Nanʉmʉ'pʉ, tukai'. 	 Zij trokken zich niets aan van de Hoge Raad en bleven gewoon over Jezus spreken, in de tempel en bij de mensen thuis. Elke dag vertelden zij dat Jezus de Christus is.


Serɨ serɨ Sises tamokori ton ese' asi', kin pe te'sen Tepi' pa pe iyesi'pʉ, Epʉra'an pa pe nɨrɨ kanan iyesi'pʉ. 	 Abraham en David waren de belangrijkste voorouders van Jezus.


Mɨrɨ wʉi a'tai'ne ɨsɨ pe kuru rɨ uri'sami'si amʉ' mono' pe te'san pona iye'to' oton mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ mana' pokon kon imunkɨ pona. 	 Het zal een afschuwelijke tijd worden voor vrouwen die in verwachting zijn of een baby hebben.


E'tane Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan pokon uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Ɨmɨrɨ'nokon pe i'tutɨ', ipoken pe' ɨwesi kon Papa enu yau, amaimu kon awɨrɨ e'nɨ yau Papa Maimu tentakai'? 	 Maar Petrus en Johannes antwoordden: "Wat vindt u nou? Is het juist dat wij u in plaats van God gehoorzamen?


iyɨmʉrewato' ton imunkɨ amʉ' so'sii ta', itese' iye'menukapɨ'sa' kon Epʉn po. Papa piya' ɨuye'sa' kon, tanporon kon eseru aimenkanin piya', ipokena' kon nʉ'san a'kwarʉ'pʉ ton ekonekasa' wakʉ pe piya', 	 U bent gekomen naar een feestelijke samenkomst van Gods oudste kinderen, die in het bevolkingsregister van de hemel staan. U staat voor God, Die de rechter van alle mensen is en voor de geesten van de mensen die volmaakt geworden zijn.


Mɨrɨ tʉpo, Esuwerʉ amʉ' uya tɨ' ton amuku'pʉ iwɨto' pe tʉuya'nokon, 	 Weer pakten zij stenen om Hem te stenigen.


Eke pe rɨ auro'ka'pʉ iya tʉnku'ton pɨ', “Ɨnekama'po'pʉ ke rɨ ɨrepa uya, a'sa'mʉyai itesa' pe e'to' pata ke rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Het meisje keek hem ongelovig aan. "Ik zweer het je!" zei hij. "Wat je mij ook vraagt, ik zal het je geven; al is het de helft van mijn koninkrijk!"


mɨrɨpan kon uya tʉron kon ipoitorʉ ton enta'na ene'pʉ ɨri, ikorʉkasa' pen temiyatʉ kon ke. 	 Zij zagen dat sommige van Zijn discipelen voor het eten hun handen niet wasten.


Pi'ta uya tenu ra'tɨ'pʉ, mɨrɨpan uya ipoitorʉ, Sises ni'nʉnkanʉ uyepʉ tʉpɨkɨrɨ'nokon ene'pʉ. (Pʉse rɨ kʉrɨ rɨ Sises pona iye'tʉnkasa' rʉ'pʉ to' enta'na a'tai, “Uyepuru, ɨnʉ' uya si ɨyeparankato' oton?” tawon nʉ'pʉ.) 	 Petrus keek achterom en zag dat ze door Johannes gevolgd werden. Johannes had zich tijdens de maaltijd naar Jezus toe gebogen en Hem gevraagd wie de verrader was.


Inke ina enta'nasa' pʉra ina uko'mansa' koro'tau, Paarʉ e'mʉ'sa'ka'pʉ to' pɨ' tase'na, “Utonpa ton, kanyauro'katantʉune' utɨnpai'nokon pʉra Kʉri' pata apai ukataine' tetai' pʉra ɨwesi'pʉ kon. Epika'tɨn nɨ nesii'no, apuru ton nɨ uma'ta pʉra nesii'no. 	 Een hele tijd at niemand iets. Paulus ging tenslotte in hun midden staan en zei: "U had naar mij moeten luisteren, mannen. Als u niet van Kreta was weggevaren, zou deze ellende ons bespaard zijn gebleven.


Sises esi'pʉ wakʉ, ipokena' rɨ e'tane, ‘I'se pʉra ina man,’ ta'pʉ auya'nokon. Sises ɨnnonkapai Paire' esi'pʉ, e'tane ka'pon amʉ' wɨpɨ'nin nʉ'pʉ enna'pʉ auya'nokon inonkato' pe iya. 	 U hebt Hem afgewezen, zelfs toen Pilatus vond dat Hij vrijgelaten moest worden.


Sises esi koro'tau enupan pɨ' Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ tau, to' ekama'po'pʉ iya, “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' Main pɨ' enupanin nan uya Kʉrai esi Tepi' pa rʉ'pʉ pe ta? 	 Terwijl Jezus op het tempelplein stond te spreken, stelde Hij de mensen een vraag. "Hoe kunnen de godsdienstleraars nu zeggen dat de Christus een zoon van David moet zijn?


“Wakʉ pe yʉi iku'kɨ; mɨrɨ a'tai, wakʉ pe iteperu esi mɨrɨ. Mɨrɨ pe pʉra, ɨri pe yʉi iku'kɨ; mɨrɨ a'tai, ɨri pe rɨ iteperu esi mɨrɨ, apʉne pʉra yʉi usi'tu mɨrɨ iteperu winɨ. 	 Een boom kent men aan zijn vruchten. Aan een goede boom komen goede vruchten en aan een slechte boom slechte.


Ɨnnɨ iwa rʉ'kwɨ itɨsa' a'tai, Isens ene'pʉ iya, Sepiti mu mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan, iyakon kanau yau, tʉpunwerʉ kon konepɨtʉ pɨ'. 	 Even verderop zag Hij nog twee vissers, Jakobus en Johannes, de zonen van Zebedeüs. Zij zaten in hun boot de netten te repareren.


Entɨ'! Amainarʉ kon yau iye'tʉrawasomasa' kon epe'pʉ, to' e'ma'pʉ auya'nokon pʉra na'ne' ike ukaran nɨ pɨ' man apa'nʉkʉ kon pe. Ɨi'kiyari kon akʉ'pʉsa' anʉnnin nʉ'san ukaramʉ uya Meruntɨ pe kuru te'sen ye' Itepuru pana eposa' man. 	 Luister naar het geschreeuw van de landarbeiders die u niet hebt gegeven wat zij verdienden. De Oppermachtige Here heeft hun geschreeuw ook gehoord.


Ɨmɨrɨ'nokon uya etato' oton tʉusewa'nomasan, usewa'noman man tawon nɨ, e'tane serɨ ton pɨ' rɨ ketʉipɨ'tʉu. Serɨ warai'nan nɨ e'ku'to' pe iyesi, e'tane apʉne rɨ pata weyu u'ma'to' uye'tane rɨ iyesi. 	 Wanneer jullie allerlei berichten over oorlog horen, maak je dan niet ongerust. Er moeten wel oorlogen komen, maar die wijzen er niet op dat het einde er al is.


“Ɨsi'tutɨ' kuru rɨ aiko rʉ'kwɨ mʉra'ta awɨrɨ ewon nɨ pɨ', ekama uya ɨpɨ'nokon, apʉne pʉra tu'kan kon usi'tuto' oton ewomʉ i'se, e'tane to' ewonto' oton pen. 	 "De deur naar de hemel is smal", antwoordde Jezus. "Doe uw uiterste best er binnen te komen. Want vele mensen zullen het tevergeefs proberen.


I'tu'nokon serɨ tawon nʉ'pʉ, “Urɨ rɨ e'manin; urɨ uya ina'po,” mɨrɨ awonsi'kɨ kanan, “Itepuru uya tʉmunkɨ amʉ' eseru aimenka.” 	 Wij weten dat God gezegd heeft: "Ik zal wraak nemen. Ik zal het kwaad vergelden." En Hij heeft ook gezegd: "Ik zal rechtspreken over mijn volk." (C)


Erasuntɨ pɨ' si te'san soisa amʉ' etʉipɨtʉ'pʉ ipɨ' ipan pe, mɨrɨpan kon e'tɨtɨtɨ'ka'pʉ to' uta'mo'ka'pʉ iyeri'sa' kon kasa. 	 De mannen die bij het graf op wacht stonden, sidderden van angst. Zij vielen op de grond en het leek wel of ze dood waren.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Iye'menukasa' itekare yau ennin nan pen pe' ɨmɨrɨ'nokon: “‘Tɨ', ɨutɨ amɨnin nan neno'ma'pʉ enasa' itekun airon tɨ' pe; serɨ ku'sa' Itepuru uya, mɨrɨpan esi wakʉ pe kuru uyenu kon yau,’ tawon? 	 Jezus zei: "U hebt toch wel eens in de Psalmen gelezen: 'De steen die door de bouwers was afgekeurd, is juist de hoeksteen geworden. Zo heeft God het gewild. Is dat niet wonderlijk?' (c)


(Tʉron kon iyeri'pɨ'sa' kon amʉ' e'mʉ'sa'ka pʉra iyesi'pʉ 1,000 kaisaron wʉipiya u'matʉ pʉ'kʉ pona rɨ.) Serɨ esi wapiyaro' iyeri'pɨ'sa' kon e'mʉ'sa'kato'. 	 Dit is de eerste opstanding. De rest van de doden werd pas weer levend na die duizend jaar.


“‘Itepuru uya ta'pʉ uyepuru pɨ': “Uyenwo'netʉ winɨ ereutakɨ, ɨyeyaton non tʉrʉ uya pʉkʉ pona a'ta o'koi',”’ tasa'. 	 'God zei tegen mijn Here: Kom naast Mij zitten, aan mijn rechterhand, tot Ik Uw vijanden onder Uw voeten leg.' Dat was hem ingegeven door de Heilige Geest.


Mɨrɨ wʉi awonsi'kɨ, tu'kan kon nɨ ipɨkɨrɨ tʉutɨsan enna'po'pʉ, iya'kɨrɨ to' utɨ pʉra. 	 Vanaf dat moment gingen veel van Zijn volgelingen niet meer met Jezus mee. Zij wilden niets meer met Hem te maken hebben.


Apʉne pʉra iye'menukasa': “Pu'kena' ton pu'ketʉ ma'tanʉkʉ uya mɨrɨ; emiya'poke' ton emeporʉ eno'ma uya mɨrɨ,” tasa' iya. 	 Er moeten wel splitsingen onder u plaatsvinden; anders zou niet duidelijk worden wie aan de goede kant staan.


“E'tane to' eikʉ'pʉ iya, ‘I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨi'tu uya 'nokon pʉra man,’ ta'pʉ iya. 	 De bruidegom riep terug: 'Ga weg! Ik ken jullie niet!'


To' uya imaimu etasa' a'tai, tanporo Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau te'san usakorota'pʉ ipan pe. 	 Dat was de mensen teveel. Woedend sprongen zij op en joegen Jezus het dorp uit.


Pi'ta uya ta'pʉ, “Uyepuru, ɨmɨrɨ pe iyesi yau, ukɨ'makɨ ɨpiya' utɨto' pe tuna pʉro'po!” ta'pʉ iya. 	 Petrus riep: "Here, als U het werkelijk bent, zeg dan dat ik over het water naar U toe mag komen!"


Pʉse rɨ si kʉrɨ rɨ ipoitorʉ ekama pɨ' na'ne' imenukasa' iya rɨ na'ne'. I'tu i'napai rɨ inekamanʉ esi. 	 Ik, Johannes, heb dit geschreven. Alles wat ik verteld heb, is waar.


Sises epa'kasa' a'tai, ɨmɨ'nɨ si e'mepɨ'sa' iyarʉkooi pe mɨrɨ awonsi'kɨ tʉtariren pe si ipon, Paire' uya si ta'pʉ to' pɨ', “Pʉse rɨ si!” ta'pʉ iya. 	 Jezus kwam achter hem aan naar buiten, met de doornenkroon op Zijn hoofd en de rode mantel om. "Kijk nu eens naar deze Man", zei Pilatus.


Tanporo Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan amʉranʉ'sa' tʉuya a'tai, to' ekama'po'pʉ iya, “Nai yau Kʉrai entuto' oton tasa' pu'kena' amʉ' uya nai?” tukai'. 	 Hij riep de leidende priesters en de godsdienstleraars bijeen en vroeg of zij wisten waar de Christus zou worden geboren.


“‘Ɨri Kuru Nuirapanin Uma'tan Emapu'tɨnin’ e'soto'kasa' ene auya'nokon a'tai, tʉpata'se' pen nɨ yau—tɨwɨ serɨ ennin nʉto'ka'nʉkʉi—tɨwɨ kamoro Isutiya po na'ne' nan nainʉmʉi wʉ' ton pona'ne. 	 Wanneer je 'de gruwel van de verwoesting' ziet staan waar hij niet hoort (lees dit aandachtig) en je bent in Judea, vlucht dan naar de grotten in de bergen.


Mɨrɨ a'tai, Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan uya temiyatʉ kon tʉrʉ'pʉ to' pona, mɨrɨpan kon uya Wakʉ A'kwarʉ eporo'pʉ. 	 legden hun handen op hen en zij ontvingen de Heilige Geest.


Tanporo ka'pon amʉ' epa'taisimaka'sa' a'tai, Sises rɨ nɨrɨ epa'taisima'pʉ. Iyɨpʉrema koro'tau, ka' uta'koka'pʉ 	 In de tijd dat Johannes nog vrij was, mengde Jezus Zich tussen de mensen om gedoopt te worden. Na Zijn doop, terwijl Hij in gebed was,


apʉne pʉra utonpa pe te'sen uye'sa', e'tane inta'napato' uya ike pʉra iyesi.’ 	 Je maakt hem wakker en zegt: 'Er is een vriend bij ons aangekomen. Hij heeft een hele reis achter de rug. En nu heb ik niets voor hem te eten.'


Pi'ta esi koro'tau utɨn pɨ' pata ton kaisa rɨ'ne, Reta pon kon wakʉ ton Papa nʉkupʉ'san ka'kʉranpai' itɨ'pʉ. 	 Petrus maakte een rondreis langs alle plaatsen waar volgelingen van Jezus woonden en kwam ook in de stad Lydda.


Mɨrɨ wʉi a'tai si, Sises epa'ka'pʉ ɨutɨ tapai, mɨrɨpan utɨsa' ereuta'pʉ parau ku'pɨri e'pi po. 	 Later die dag verliet Jezus het huis en ging bij het meer zitten.


Te'nonkasa' a'tai, tʉkaretaai e'mepɨtʉ'pʉ iya. Mɨrɨpan na'po'pʉ iya itʉrawasomanin ena'. Mɨrɨ tʉpo iyereuta'pʉ to' enupase'na. Tanporon kon esi'pʉ enpɨtʉ pɨ'. 	 Hij deed het boek dicht, gaf het aan de dienaar en ging zitten. Alle ogen waren op Hem gericht.


Kin, kopʉna, Pones, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon to' a'kɨrɨ te'san e'mʉ'sa'ka'pʉ. 	 De koning, de gouverneur, Bernice en alle anderen stonden op en verlieten de aula.


Ɨnʉ' uya rɨ emenna' waain amuku pʉra iyesi penaro' itenpʉ'pʉ ya'. Ikupʉ iya yau, ten i'moi iya. Iye'kwamʉ, iten nɨ si uma'ta. 	 Men doet ook geen jonge wijn in oude leren zakken. Want door het gisten van de jonge wijn zou het oude, stugge leer gaan scheuren.


Inserʉ u'tɨ ene'pʉ uya Epʉn yapai, iya'mu pʉn iteuta kii mɨrɨ awonsi'kɨ eke i'sen itenau. 	 Toen zag ik een engel uit de hemel komen, die de sleutel van de bodemloze put en een zware ketting in zijn hand hield.


Mɨrɨ rɨ e'tane, munui' amʉ' entu rawɨrɨ mɨrɨ pe pʉra ɨ'rɨ rɨ wakʉ mɨrɨ pe pʉra ɨri kupʉ to' uya rawɨrɨ—moro Papa uya anʉnto' mɨrɨto' pe tukai' e'to' esi'pʉ: 	 Toen zij in verwachting was van een tweeling, zei God dat het eerste kind de dienaar van het tweede zou worden. Daarmee bedoelde Hij de twee volken, die uit deze jongens zouden voortkomen. Want ergens in de Boeken staat dat God gezegd heeft: "Jakob heb Ik liefgehad, maar Esau niet." (b) Voor God stond dat al vast, hoewel zij nog niet eens geboren waren en geen goed of kwaad hadden gedaan. Daardoor was duidelijk dat God nooit iemand uitkiest op grond van diens daden, maar omdat Hij hem riep.


“Serɨ si Papa A'kwarʉ uya tapiyo'mai', utɨ si serɨ Surusiran pona, ɨ'rɨ e'kupʉ upɨ' mɨrɨ yau tukai' i'tui'ma pʉra. 	 Nu ben ik op weg naar Jeruzalem omdat de Heilige Geest mij ertoe dringt. Hoewel ik niet precies weet wat mij daar zal overkomen,


Sises uya ene'pʉ tekama'popai'nokon to' esi serɨ pɨ', mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Ɨusekama'popɨtʉ kon ɨ'rɨ ta uya e'kwa pe iyesi, ‘Serɨ pe iwa rɨ mɨrɨ enta' uyento' auya'nokon oton pen, mɨrɨ awonsi'kɨ mɨrɨ tʉpo uyento' auya'nokon oton nɨ mɨrɨ’? 	 Jezus wist wat zij Hem wilden vragen en zei: "U vraagt zich zeker af wat Ik bedoel met: 'Nog even en u ziet Mij niet meer. En niet lang daarna zult u Mij weer terugzien.'


Karimeru amʉ' tʉrʉ iya mɨrɨ tenwo'netʉ winɨkʉi', mɨrɨ awonsi'kɨ kapirita amʉ' tʉkamisi winɨkʉi'. 	 De schapen zal Ik aan mijn rechterhand zetten en de bokken aan mijn linkerhand.


Serɨ pe enpoika uya si serɨ non po, Ka'pon, Papa winon piyau meruntɨ esi makoi pɨ' usentu'man nɨto',” ta'pʉ iya, mɨrɨpan uya ipu'tɨka'sa' ka'pon pɨ' ta'pʉ, 	 God heeft Mij (de Mensenzoon) de bevoegdheid gegeven zonden te vergeven. Als iemand van Mij vergeving krijgt, hééft hij vergeving gekregen."


“Ta uya ɨpɨ', e'mʉ'sa'ka', ayapon anʉnkɨ, enna'po' apata'se' ya'!” ta'pʉ. 	 Daarop zei Hij tegen de verlamde man: "Sta op, ga naar huis en neem uw draagbaar mee."


Tanporo inserʉ amʉ' e'mʉ'sa'ka'pʉ apono' woi, itepuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ asakɨrɨ'nan kon ene amʉ' woi. To' uta'mo'kapɨtʉ'pʉ temʉ' kon po apono' piyau, mɨrɨpan kon uya Papa apurɨpɨtʉ'pʉ: 	 Alle engelen stonden om de troon, de ouderlingen en de vier levende wezens. Zij lieten zich voor de troon op de knieën vallen, met hun hoofd voorover en aanbaden God.


Umunkɨ amʉ' rʉ'kwɨ, itiwano' pe e'tinkaka'sa' kanan na'ne' nan, Kʉrai e'kapʉ ayau'nokon pʉ'kʉ pona, 	 Mijn kinderen, u doet mij echt weer verdriet. Ik voel dezelfde pijn als een vrouw die bevalt. Zo sterk is mijn verlangen dat Christus in u zichtbaar wordt.


E'tane kʉrɨ rɨ mʉra'ta awɨrɨ tewonsen esi mɨrɨ karimeru amʉ' esa' pe. 	 Want de schaapherder komt door de deur binnen.


Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ itonpa ton utɨ'pʉ Pʉrekiya nono poro mɨrɨ awonsi'kɨ Kare'siya itese' pata epose'na, apʉne pʉra Wakʉ A'kwarʉ esi'pʉ Sises ekareei ekama to' uya i'se pʉra Eisa po. 	 Zij reisden verder door het gebied van Frygië en Galatië, omdat de Heilige Geest hun niet had toegestaan naar Asia te gaan en daar over Jezus Christus te spreken.


E'tane tʉron kon uta'kɨrɨ'pʉ to' pɨ' to' sapema pe rɨ. “To' e'taripasa' man,” ta'pʉ to' uya. 	 "Och, die mensen hebben teveel zoete wijn gedronken", lachten sommigen schamper.


Sises uya makoi a'kwarʉ eseremekʉ'pʉ, mɨrɨpan epa'ka'pʉ warawo' mʉre apai. Mɨrɨ a'tai rɨ, isepi'tɨ'pʉ. 	 Hoe lang moet Ik jullie nog verdragen? Breng die jongen maar hier." Hij bestrafte de boze geest in de jongen en die ging er meteen uit. Van dat moment af was de jongen genezen.


E'tane, wakʉ pe e'ku'pai tesi pɨ', Sises ekama'po'pʉ iya, “Ɨnʉ' ken si esi utonpa pe?” tukai'. 	 De man voelde zich aangesproken. Om zich te rechtvaardigen, vroeg hij: "Wie is eigenlijk mijn medemens?"


Ipu'ketʉ pʉra ɨtonpa kon esi yau, Papa pɨ' nekama'poi, itʉnin amʉre' pe pʉra esii'ma tanporon kon ena', irepa iya rɨ mɨrɨ, ipɨ' tʉusakorotai' pʉra. 	 Als u wilt weten wat God van u verwacht, vraag het Hem en Hij zal het u graag vertellen. Want Hij staat altijd klaar om ieder die Hem daarom vraagt, voldoende wijsheid te geven; Hij zal het u niet kwalijk nemen.


Usenuminka serɨ pe ekota'man na'ne' esi urɨ'nokon yau tʉusenpoika ton Papa uya ikupʉ winɨ eke pe iku'to' kaisa rɨ i'nʉnke' pe iyesi pen nɨ. 	 Maar wat voor lijden wij hier ook doormaken, het valt in het niet bij de schitterende heerlijkheid, die God ons straks zal laten zien.


Isapema tʉpo, to' uya iponka'pʉ, mɨrɨpan pontɨ'pʉ to' uya ipon ya', mɨrɨpan arɨ'pʉ to' uya kurusu' pona ipokapɨ'se'na. 	 Na afloop van al dit gespot deden zij Hem de rode mantel af, trokken Hem Zijn eigen kleren weer aan en namen Hem mee om gekruisigd te worden.


Tanporon kon emari'man nɨto' namai, mɨrɨ awonsi'kɨ iyemari'masa' kon nesii tʉmaimu rʉ'pʉ kon awɨrɨ, apʉne pʉra temari'masa' e'tane iyekumasa' rʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo tekumasan eseru aimenkato' oton Papa uya pɨ'. 	 Laat iedereen het huwelijk in ere houden. Man en vrouw moeten elkaar trouw blijven. Wie overspel pleegt, zal door God gestraft worden.


Sises uya ta'pʉ, “Ka'pon esi'pʉ moro imaminke', tʉtariren mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ rɨ ipon renen tato', epe'kena' ton nɨ. Eke pe rɨ iti'kiyari esi'pʉ. 	 Er was eens een rijke man die altijd de mooiste kleren droeg. Hij woonde in een groot, duur huis en leidde een luxe leven.


To' utɨ koro'tau Surusiran pona, Sises to' rawɨrɨ, ipoitorʉ ton usewansiukasa' esi'pʉ, to' pɨkɨrɨ te'san enari'nʉntane. Sises uya kanan tʉpoitorʉ ton pantaka'pʉ, mɨrɨpan uya tʉpɨ' te'ku'ton ekama'pʉ to' pɨ'. 	 Zij waren op weg naar Jeruzalem en Jezus liep voorop. De mensen die met Hem meeliepen, waren verbijsterd en bang. Jezus nam Zijn twaalf discipelen nog even apart. Hij vertelde hun wat Hem in Jeruzalem te wachten stond.


Saraman esi'pʉ Reyopowan kʉipʉnʉ pe, Reyopowan esi'pʉ Apaya kʉipʉnʉ pe, Apaya esi'pʉ Esa kʉipʉnʉ pe, 	 Salomo was de vader van Rehabeam; Rehabeam de vader van Abia.


Parau uya tʉkau iyeri'pɨ'sa' kon nonka'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ eri'nɨto' uya mɨrɨ awonsi'kɨ orʉ iyeri'pɨ'sa' kon pata'se' uya tʉna'si'pʉ ton nonka'pʉ, mɨrɨpan kon eseru utaimenka'pʉ to' kaisa rɨ to' nʉkupʉ'pʉ pɨkɨrɨ. 	 De doden kwamen overal vandaan (uit de zee, het graf en het dodenrijk) en zij werden allemaal geoordeeld naar wat zij hadden gedaan.


Mɨrɨ wenai, to' uya apurɨ pʉra rɨ iyesi, Aisaya uya tasa' na'ne' awɨrɨ rɨ: 	 Jesaja heeft geschreven dat zij niet konden geloven.


Ɨnʉ' nʉkupʉ'pʉ pen nɨ ku'sa' uya pʉra iyesi yau to' koro'tau, tʉmakooi ke tesi kon pɨ' ɨri pe to' nesii'no pen nɨ. E'tane si serɨ eke tʉrawaso amʉ' kupʉ uya ensa' to' uya, e'tane si asa'rɨ rɨ marɨ urɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ukʉipʉnʉ ewaruma'tɨsa' to' uya. 	 Als Ik niet zulke grote wonderen onder hen had gedaan, zouden zij niet schuldig zijn. Maar nu hebben zij die wonderen met hun eigen ogen gezien, en ondanks dat haten zij zowel Mij als mijn Vader.


Neyasan esi'pʉ Aminatapu mu pe. Aminatapu esi'pʉ A'min mu pe. A'min esi'pʉ Arʉni mu pe. Arʉni esi'pʉ Esuran mu pe. Esuran esi'pʉ Peres mu pe. Peres esi'pʉ Isuta mu pe. 	 de vader van Nahasson was Aminadab; de vader van Aminadab was Admin; de vader van Admin was Arni; de vader van Arni was Hesron; de vader van Hesron was Perez;


Sises uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Iye'menukasa' pʉra pe' nai Main yau, ‘Ta uya ɨpɨ'nokon papa pe'ne ɨwesi kon,’ tawon? 	 Jezus zei: "Staat er niet geschreven: 'Ik zeg dat u goden bent'? (A)


Sises uya Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan ennoko'pʉ, tai'ma to' pɨ', “Entantɨ' enta'nan nɨto' To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pɨ' ikonekatantɨ',” ta'pʉ iya. 	 Toen die dag aanbrak, stuurde Jezus Petrus en Johannes erop uit om het Paasmaal klaar te maken.


Sises uya to' eikʉ'pʉ to' ekama'po pe, “Ɨ'rɨ tawon ken Main tʉrʉ'pʉ Mosi' uya ɨyena'nokon?” ta'pʉ iya. 	 Hij vroeg: "Wat staat daarover in de wet van Mozes?"


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Uiwano' pe utapurɨpɨtʉ yau, utapurɨ pe pʉra rɨ iyesi. Ukʉipʉnʉ, ina e'to' itese' pɨ' mʉkayatʉi'ne' uya nin uyapurɨpɨtʉ mɨrɨ. 	 "Als Ik Mijzelf zou verheerlijken", antwoordde Jezus, "zou dat niets betekenen. Maar mijn Vader verheerlijkt Mij. En u zegt dat Hij uw God is.


“Ina epuru, kʉrɨ Sises kasi ye' esi a'tai serɨ yau nurɨne isaurokʉ'pʉ esi ina enu yau, ‘Osorʉwau wʉi pata'pʉ pe e'mʉ'sa'kato' oton,’ tawon. 	 "Excellentie, die bedrieger heeft eens gezegd: 'Op de derde dag na mijn dood zal Ik weer levend worden.'


To' amʉrapɨtʉ'pʉ ɨsewenapai rɨ ɨpʉremai'. Uri'sami'si amʉ', Sises san Meri, mɨrɨ awonsi'kɨ Sises akon non esi'pʉ to' koro'tau. 	 Zij baden voortdurend met elkaar, samen met de vrouwen die met Jezus waren meegekomen, Zijn moeder Maria en Zijn broers.


Ipan pe e'moronʉ' pe Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ itonpa ton ena'pʉ e'tane, to' upakasa' a'tai, to' uya ene'pʉ ita'kwarii mɨrɨ awonsi'kɨ asa'ron kon ka'pon amʉ' e'soto'pɨ'sa' esi'pʉ ipiyau. 	 Petrus en de anderen die in slaap waren gevallen, schrokken wakker. Ze zagen Jezus in het hemelse licht staan met de twee mannen bij Zich.


Mɨrɨ esi'pʉ i'napairon iweyu, tanporon kon ka'pon amʉ' non pon kon wei'tɨnin pe iyepʉ esi'pʉ. 	 Want het echte licht, dat is Christus (B), kwam in de wereld om iedereen te verlichten.


Mɨrɨ a'tai, iyera'tɨ'pʉ uri'san winɨkʉi', tai'ma Saiman pɨ', “Pʉse uri'san menyan? Ɨiwʉ' ta' uyepʉi, e'tane u'tuna'kwaai'tɨ auya pʉn u'ta kumi'to' uya ike ke. Mɨrɨ e'tane tenu paru ke u'ta amankasa' iya, tʉnse' ke a'munakasa' iya nɨrɨ. 	 Daarna keek Hij naar de vrouw en zei tegen Simon: "Ziet u deze vrouw? Toen Ik uw huis binnenkwam, hebt u niet de moeite genomen het stof van mijn voeten af te wassen. Maar deze vrouw heeft mijn voeten gewassen met haar tranen en afgedroogd met haar haren.


Ewarupɨ nau, kʉrɨ rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton e'nʉnsa' e'tane, iteyaton uyee'pʉ, mɨrɨpan uya wana' e' pɨmɨ'pʉ mɨrɨ rɨ umɨ yau, mɨrɨpan utɨ'pʉ. 	 Maar op een nacht, terwijl iedereen sliep, kwam zijn vijand en zaaide onkruid tussen het graan.


“Ma'non, ɨ'rɨ pɨ' aukaramʉ? Ɨnʉ' warinpa auya?” ta'pʉ iya ipɨ'. Umɨ tʉrawasomanin pe rɨ nin si tekamai', “Apʉne ken, arɨ'pʉ auya pe iyesi yau, ekamakɨ nai ya' itʉrʉ'pʉ auya, ikan utɨto' pe,” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 "Waarom huilt u?" vroeg Jezus. "Wie zoekt u?" "Och, heer, als u Hem ergens anders hebt neergelegd, zeg het alstublieft. Dan neem ik Hem mee", zei zij.


Mɨrɨ yau, Esuwerʉ amʉ' pen mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' usaurokʉ'pʉ Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas kota'mato', tepuru kon pokon pe to' e'kama'pʉ, tɨ' ke to' wɨto' pe tʉuya'nokon. 	 Op een gegeven ogenblik liepen een heleboel mensen, zowel Joden met hun leiders als niet-Joden, opgewonden te hoop om voorgoed met de apostelen af te rekenen en hen te stenigen.


Sises uya to' i'tusa' esi'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Ɨ'rɨ to' pe pʉse rɨ uri'san a'pɨ'pɨtʉ auya'nokon? Wakʉ rɨ ku'sa' iya mɨrɨ upɨ'. 	 Jezus merkte hun gemopper en zei tegen hen: "Waarom kijken jullie zo lelijk naar haar? Ze heeft toch iets goeds voor Mij gedaan?


“Ɨnʉ' uya Itepuru usenuminkato' i'tu'pʉ? Mɨrɨ pe pʉra, ɨnʉ' rɨ esi'pʉ ipana'tɨnin pe?” 	 Wie zou Hem ooit raad kunnen geven?


Mɨrɨpan kon winɨkʉi' Sises era'tɨ'pʉ, “Surusiran pon kon uri'sami'si amʉ', uwenai kakarantʉu; ɨwenai'nokon nɨ, ɨmunkɨ kon wenai rɨ akarantɨ', apʉne pʉra ɨsɨ rɨ e'ku'to' oton pɨ' ɨpɨ'nokon. 	 Jezus keerde Zich om en zei tegen hen: "Vrouwen van Jeruzalem, huil niet om Mij.


(Ɨ'rɨ ta e'kwa pe “Iyenu'sa'” ta? Iu'tɨ'pʉ pe rɨ marɨ iyesi non pona, non pe te'sen ya'. 	 Er staat 'terugkeren'. Daaruit blijkt dus dat Hij eerst uit de hemel is neergedaald naar de aarde.


Mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Kin Akʉri'pa mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon nɨ serɨ yau na'ne' nan, pʉse rɨ pe' menyatʉu?” ta'pʉ Pesʉ'tas uya to' pɨ'. “Tanporon kon Esuwerʉ amʉ' serɨ yau Sisariya pon kon mɨrɨ awonsi'kɨ Surusiran pon kon uya, ipɨkɨrɨ upɨ' tʉmaimu kon tʉpɨ'sa' man. To' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, ‘Mɨrɨ enta' kʉ'ko'manin!’ tukai'. 	 Festus liet Paulus binnen en zei: "Koning Agrippa, geachte aanwezigen! Een groot aantal Joden, zowel hier in de stad als in Jeruzalem, heeft een zware aanklacht tegen deze man ingediend.


Papa ena' use'man nɨto' apon piyau ɨntʉrʉnʉ tʉnonkai', wapiya ɨtonpa a'kɨrɨ ekoneka ta, ɨyenna'po pa ɨntʉrʉnʉ tʉse'na. 	 Ga eerst naar uw broeder, maak het met hem in orde en breng daarna pas uw offer aan God.


Te'pɨ'to' kasa rɨ, Paarʉ utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ta' osorʉwau Sapa' kaisa rɨ ka'pon amʉ' auro'ka pɨ' iyesi'pʉ iye'menukasa' itekare ke. 	 Naar zijn gewoonte ging Paulus naar hun synagoge en sprak drie sabbatten achtereen met hen over wat er in de Boeken stond.


Mɨrɨpan usauro'to' oton ama'ai; eke pe asanta tau isauro'to' oton pen. 	 Hij zal niet vechten of schreeuwen.


Papa A'kwarʉ uya amaimu ke ɨrepa mɨrɨ, mɨrɨ a'tai,” ta'pʉ Sises uya. 	 De Heilige Geest zal je op dat moment de juiste woorden geven."


Paarʉ e'sara'tɨ rawɨrɨ usauro'nɨ pɨ', Kariyo uya ta'pʉ Esuwerʉ amʉ' pɨ', “Ɨri kuru rɨ, ipokena' pen kuru rɨ ku'sa' Paarʉ uya wenai, ausaurokʉ kon a'tai amaimu kon setai'no. 	 Net toen Paulus zich wilde verdedigen, nam Gallio het woord en zei tegen hen: "Joden, luister! Als het hier om een misdaad of een zware overtreding ging, zou ik u natuurlijk moeten aanhoren.


Serɨ ta Temi'tʉriyas uya eta tʉuya'nokon a'tai, to' ena'pʉ sakoro' pe. Ukɨ'pɨ'nʉnpɨ' nɨ pɨ' to' e'sara'tɨ'pʉ, “Eke kʉrɨ rɨ papa tato' ipɨ' pe ika'sa', Arʉ'times, ɨpʉreman nɨto' kon ipɨ' E'pe'sas po!” tukai'. 	 Bij het horen van die woorden werden de mannen woedend. "Groot is Artemis van Efeze!" schreeuwden zij.


“Ɨnʉ' uya rɨ raan'pu po'tɨ pʉra iyesi onanto' pe tʉuya wai ya' mɨrɨ pe pʉra te'nʉnto' apon o'koi' rɨ itʉrʉ iya. E'tane ru'ku, itapon pona itʉrʉ iya kamo tewonsan uya iweyu ento' pe. 	 Als men een lamp aansteekt, wordt er toch niet iets overheen gezet om het licht te verbergen? Nee, men zet de lamp ergens neer waar iedereen die binnenkomt, hem goed kan zien.


To' enupa'pʉ iya Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ton tau. Tanporon kon uya apurɨpɨtʉ'pʉ. 	 Het duurde niet lang of Hij was daar overal bekend. Hij sprak in de verschillende synagogen en stond bij iedereen hoog in aanzien.


Tɨwɨ ka'pon teseru i'tui. Mɨrɨ tʉpo, mɨ pe te'ku'to' pe, tʉron nɨ pokon pe tʉusi'tui' pʉra, 	 Ieder moet zijn eigen werk nuchter beoordelen. Als het goed is, mag hij er voldoening van hebben, maar hij hoeft zich er niet op te laten voorstaan.


Mɨrɨpan kon uya pʉsamoro asa'ron kon pɨ' ta'pʉ, “I'napairɨ rɨ kenʉ' Sises e'mʉ'sa'kasa' man! Mɨrɨpan ene'pʉ Pi'ta uya!” ta'pʉ to' uya. 	 Zodra die hen zagen, zeiden ze: "Het is toch waar! De Here is weer levend geworden! Simon heeft Hem gezien!"


mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon uya ekama Sises Kʉrai esi Itepuru pe, Papa Ikʉipʉnʉ ku'to' eke pe kupʉ pe. 	 en openlijk zal erkennen tot eer van God de Vader, dat Jezus Christus de Here is.


Apʉne pʉra ɨyeri'sa' kon mɨrɨ, mɨrɨpan ɨuko'manto' kon e'so'nansa' Kʉrai pokon pe Papa yau. 	 U bent immers al gestorven en uw leven is nu, samen met Christus, verborgen in God.


Serɨ si ina uya i'tu tanporon nɨ i'tunin pe ɨwesi mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' uya rɨ ɨyekama'poto' i'se pʉra rɨ ɨwesi. Serɨ uya ina kupʉ Papa winon pe ayapurɨnin pe,” ta'pʉ to' uya. 	 Wij weten nu dat U van alles op de hoogte bent. Niemand hoeft U iets te vertellen. Daarom geloven wij dat U van God komt."


“Sisa,” tukai' to' uya imaimu eikʉ'pʉ. Mɨrɨ a'tai, ta'pʉ iya to' pɨ', “Sisa iwano' itʉtɨ' itena' rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ Papa iwano' rɨ itʉtɨ' Papa ena' rɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 "Van de keizer", antwoordden zij. "Wel", zei Hij, "geef dan aan de keizer wat van de keizer is en aan God wat van God is."


Mɨrɨ a'tai, kin uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ', ‘Auronpɨ'tɨ', itemiyatʉ pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ i'ta pɨ' eno'ma kon pa pʉroroi pona ewarupɨ ya'. Mɨrɨ yau ikaranto' pe, tʉyɨ kɨtɨtɨi'mato' pe iya,’ ta'pʉ kin uya. 	 De koning zei tegen zijn dienaren: 'Bind hem vast en gooi hem buiten in de diepste duisternis. Daar zal hij vergaan van wroeging en verdriet.'


E'tane ɨnʉ' rɨ kʉrɨ isapema pe Wakʉ A'kwarʉ pɨ' isauro'sa' pɨ' usentu'man pʉra rɨ iyesi mɨrɨ, apʉne pʉra siyaro' pe rɨ iye'makoimasa' mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Maar wie de Heilige Geest belastert, zal nooit vergeving krijgen. Die zonde blijft eeuwig bestaan."


Mɨrɨ pe pʉra iyesi yau, ɨ'rɨ ken ense'na ɨutɨ'pʉ kon? Wakʉ pe katɨ ka'pon epontɨpɨ'sa' ense'na? Kane. Kamoro epe'kena' ton pon yau te'san esi use'wanpan pɨ' te'sen pata esanon iwʉ' tawon kon. 	 Had hij dure kleren aan? Nee! Mensen met dure kleren en een luxe leven moet u in een paleis zoeken, niet in de woestijn.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', miyarɨ rɨ mɨrɨ pɨ' ɨnenno'pai esi ensa' auya'nokon a'tai kanan, ɨyepori'ma kon pa mɨrɨ awonsi'kɨ usewankamato' pʉra iye'to' pe. 	 Ook daarom heb ik hem opgedragen zo snel mogelijk naar u toe te gaan, want ik weet hoe blij u zult zijn als u hem weer ziet. En mijn zorgen zullen daardoor verlicht worden.


“Apa'taisima uya 'nokon tuna ke, amakooi kon apai ɨyera'tɨ kon pa. E'tane uye'ma'pʉ pe meruntɨ kuru uyepʉ mɨrɨ uyentaino, isapatooi arɨ uya poken pʉra e'ai'ne'. Apa'taisima iya 'nokon mɨrɨ Wakʉ A'kwarʉ ke mɨrɨ awonsi'kɨ apo' ke. 	 Ik doop met water als teken van de bekering. Straks komt er Iemand, die veel belangrijker is dan ik. Ik ben het niet eens waard Zijn slaaf te zijn. Hij zal u dopen met de Heilige Geest en met vuur.


Mɨrɨpan uya, Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ tau, ka'pon amʉ' uya paka amʉ', karimeru amʉ', wako'wa amʉ' kʉrʉpo'poma eporo'pʉ, pʉrata ensimapɨ'nin nan nɨ ereutapɨ'sa' esi'pʉ tʉtepʉrʉʉi kon piyau'ne. 	 Op het tempelplein zag Hij handelaars die runderen, schapen en duiven verkochten en geldwisselaars die achter hun tafeltjes zaten.


ɨnʉ' uya rɨ nin si uyese' yau tepa'taisimasa' ta pʉra iyesi mɨrɨ. 	 Maar als een vrouw het haar lang draagt, is dat een eer voor haar, want het lange haar is voor de vrouw een natuurlijke sluier.


Sises uya e'se'ne' pe makoi a'kwarʉ yen ton panama'pʉ, kʉrɨ rɨ kʉrɨ rɨ ta to' uya namai' tʉpɨ'. 	 Maar Hij zei telkens weer dat zij niet mochten zeggen wie Hij was.


I'se e'ai', utonpa, epika'tɨto' ɨnepopai e'ai' ɨwinɨ Itepuru poro; uyewan ito'panʉ'kɨ Kʉrai poro. 	 Ja, broeder, maak mij blij door deze daad van liefde; dan zal mijn hart in Christus verkwikt worden en de Here prijzen.


Kamoro si ka'pon amʉ' usewansiuka'pʉ mɨrɨ, mɨrɨpan kon usekama'popɨtʉ'pʉ, “Ɨ'rɨ pan si pʉse rɨ ka'pon? A'setun mɨrɨ awonsi'kɨ sipa'sipa rɨ e'to' imaimu awɨrɨ!” ta'pʉ to' uya. 	 Het werd doodstil. De discipelen wisten niet wat ze zagen. "Wie is Hij toch?" vroegen zij zich af. "Zelfs de wind en de golven doen wat Hij zegt!"


iye'tʉsa' rʉ'pʉ tiwa rɨ uye'manin kon pe tanporon ɨri ton apai mɨrɨ awonsi'kɨ ukorʉkato' kon pe tʉuya tiwano' ton pe ka'pon amʉ' itiwano' ton kuru, wakʉ ɨnku'pai kuru te'san. 	 Hij is voor onze zonden onder Gods oordeel gestorven om ons te redden. Hij behoedt ons ervoor dat wij telkens weer tot zonde vervallen. Daardoor heeft Hij ons gemaakt tot Zijn eigen volk, dat zuiver van hart is en een groot verlangen heeft om goed te doen.


Mɨrɨ a'tai si ɨutɨ ta' Sises ewonka'sa' koro'tau, to' uyee'pʉ ipiya'. To' ekama'po'pʉ iya, “Mapurɨyatʉu pe' ɨyepi'tɨ uya 'nokon tukai'?” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan kon uya si ta'pʉ, “Ewai', Uyepuru, ina uya rɨ ayapurɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 Toen Jezus het huis inging, liepen de blinden gewoon met Hem mee naar binnen. "Gelooft u dat Ik uw ogen kan genezen?" vroeg Hij. "Ja, Here", antwoordden zij.


Inserʉ maimu pɨ', ipan pe kuru Meri usenuminka'pʉ, mɨrɨpan, “Ɨ'rɨ rɨ si ta iya ko?” tukai'. 	 Maria raakte daardoor in de war en werd bang. Zij vroeg zich af wat hij bedoelde.


Mɨrɨ tʉpo, Pari'si pata'se' apai Sises enna'po'pʉ. Mɨrɨ si'kɨrɨ rɨ, Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan ena'pʉ iteyaton pe. Mɨrɨpan ekama'popɨtʉ'pʉ to' uya sa'man ton pɨ' rɨ, 	 De Farizeeërs en godsdienstleraars waren woedend.


Na'taniyerʉ uya ta'pʉ ipɨ', “Wakʉ pe' epa'ka mɨ Nasare' poi?” ta'pʉ iya. “Apʉne entanʉ'kɨ,” ta'pʉ Piri' uya ipɨ'. 	 Filippus ging naar Nathanaël en zei tegen hem: "Wij hebben de Christus gevonden, over wie Mozes en de profeten hebben geschreven. Hij heet Jezus en is de zoon van een zekere Jozef uit Nazareth."


Apʉne pʉra tu'ke kuru tiwano' kon pe e'paino kon ka'pon amʉ' man, tʉusauro'san nɨken mɨrɨ awonsi'kɨ enku'tɨnin nan, kamo kuru sa'ne un pi'pɨ puturʉka tawon nan kon. 	 Want er zijn er velen die weigeren te gehoorzamen; dat geldt in het bijzonder voor de Joden onder hen, die onzin spreken en beweren, dat christenen zich aan de Joodse wetten moeten houden. (A)


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ iyesi ta uya ɨpɨ'nokon, Papa inserʉʉi amʉ' epori'ma tikin nan nɨ tʉmakooikenan era'tɨsa' a'tai,” ta'pʉ Sises uya. 	 Ik zeg u dat er bij de engelen van God grote blijdschap is als één zondaar bij God terugkomt."


Parau ku'pɨri e'pi po, asa'rɨ kanau ene'pʉ iya, moro' a'sinin nan kanwa'pʉ. Moro' a'sinin nʉ'san uya tʉpunwerʉ kon korʉkapɨtʉ esi'pʉ. 	 Hij zag twee boten liggen die half uit het water waren getrokken. De vissers stonden iets verderop hun netten schoon te spoelen.


E'tane iye'kapʉ epiya'tɨ yau, ‘Papa uya warawo' mɨrɨ awonsi'kɨ uri'san kaa'pʉ,’ tasa' iya. 	 Maar God is tegen de echtscheiding. Want vanaf de schepping heeft Hij de man en de vrouw voor elkaar gemaakt.


Apʉne si entɨ', ɨiwʉ' kon e'nonkasa' ɨyena'nokon yawon pʉra. Ekama uya ɨpɨ'nokon, uyento' auya'nokon oton pen nɨ kanan serɨ enta', ‘Pori' pe rɨ kʉrɨ rɨ nʉye'ai'ne' Itepuru ese' yau esi,’ ta auya'nokon pʉ'kʉ pona,” ta'pʉ Sises uya. 	 Maar u wilde niet. Daarom wordt u nu aan uw lot overgelaten. En Mij zult u niet meer zien. U zult Mij pas weer zien op de dag dat u zegt: 'Alle eer is voor Hem Die komt in de naam van de Here."


(Tʉro'pimas ene'pʉ to' uya E'pe'sas pata winon Paarʉ a'kɨrɨ, to' usenuminka'pʉ Paarʉ uya ine'sa' use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' ta' tukai'.) 	 Zij hadden hem namelijk kort tevoren met Trofimus uit Efeze (die geen Jood was) in de stad gezien en dachten dat hij hem in de tempel had meegenomen.


Mɨrɨ yau, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas uya to' e'kamasa' i'tu'pʉ paka amʉ' wɨnɨ pɨ' tapurɨ kon pe to' po'tɨto' pe tʉuya'nokon, mɨrɨpan kon uya tʉpon kon pʉro'pon karapɨtʉ'pʉ, “Kane!” ta tʉuya'nokon e'kwa pe. To' eka'tumʉ'pʉ ka'pon amʉ' koro'ta' tʉukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉi'ma'nokon, 	 Maar toen die dat hoorden, schrokken zij. Zij scheurden van ontzetting hun kleren en renden naar de mensen toe.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Papa apurɨto' esa' pe e'tɨ'. 	 Jezus zei tegen de discipelen: "Heb toch geloof! Als je gelooft en tegen deze berg zegt: 'Ga hier vandaan en val in de zee', gebeurt het absoluut!


Mɨrɨ tʉpo, itɨ'pʉ patawon piya' tʉtʉrawasooi epose. Mɨrɨpan uya tikʉn non peiruku amʉ' ewe'se'na ennoko'pʉ. 	 Het zag er heel slecht voor hem uit. Hij wist een baantje te krijgen bij een boer en moest naar het land om op de varkens te passen.


Inke Tamaskas po Saarʉ esi koro'tau, Esuwerʉ amʉ' e'kama'pʉ iwɨnɨ pɨ'. 	 Een tijd later besloten de Joodse leiders hem te doden.


“Tɨwɨ nesii, ɨ'rɨ pe ikupʉ i'se ɨwesi kon? Wakʉ rɨ ku'sa' iya mɨrɨ upɨ',” ta'pʉ Sises uya to' pɨ'. 	 Jezus zei tegen hen: "Laat haar toch begaan! Waarom doet u zo lelijk tegen haar? Het was goed wat zij voor Mij deed.


Esuwerʉ amʉ' uya, “Ipan pe i'nʉnka iya!” ta'pʉ. 	 De Joden zeiden tegen elkaar: "Je kunt wel zien dat Hij veel van Lazarus hield."


Non pon kon pe rɨ marɨ ɨwesi kon. Apʉne pʉra moro rɨ ɨkɨntan mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsipɨ' e'nɨ esi pɨ' ɨ'koro'tau'nokon, non pon kon pe pʉra pe' me'atʉu? Ka'pon amʉ' Papa pʉnon kon e'to' kasa pʉra pe' me'atʉu? 	 Als ik mijn bezittingen stuk voor stuk uitdeel en mijn lichaam geef om te worden verbrand, maar geen liefde heb, dan heb ik er niets aan.


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ, mʉre amʉ' pe e'nɨ a'tai, apiyo' pe e'nɨ'pʉ orʉ eseru o'noro. 	 Zo was het ook met ons voordat Christus kwam. Wij waren slaven van allerlei wetten en gebruiken, want wij dachten dat die ons konden redden.


Uiwano' pe rɨ si usekama, tʉron nɨ uyekamanin kanan esi ikʉipʉnʉ, uyenno'nin nʉ'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 Ik ben Zelf de ene Getuige. De ander die voor Mij getuigt, is mijn Vader Die Mij gestuurd heeft."


E'tane usenuminka serɨ E'pa'pʉrotai'tas na'po pɨ' ɨpiya'nokon, utonpa, uya'kɨrɨ te'tʉrawasomasen, mɨrɨ awonsi'kɨ uisakon pe soisa pe te'sen, amaimu kon nɨrɨ ekamanin, ɨnennoko'pʉ kon i'se e'to' ennin pe. 	 Al met al leek het mij het beste Epafroditus naar u terug te sturen. Ik vond het heel fijn dat hij namens u bij mij kwam om mij in mijn nood bij te staan. Hij en ik zijn echte broeders geworden; wij hebben zij-aan-zij gewerkt en gestreden.


Pʉse rɨ ken pe' si uri'san Epʉra'an pa rʉ'pʉ, Se'tan newa'tɨ'pʉ 18 kaisa rɨ wʉipiya euka pen ken pe' si Sapa' a'tai?” ta'pʉ Sises uya. 	 Mocht Ik deze gelovige vrouw dan niet verlossen uit de greep van satan, die haar achttien jaar gevangen heeft gehouden? Enkel en alleen omdat het sabbat is?"


Tʉron kon uya tʉpatakapɨtʉ kon moronka'pʉ tari'po'pɨtʉ kon, tʉron kon auronpɨtʉ'pʉ pariki'si ta' to' tʉpɨtʉ'pʉ to' uya. 	 Weer anderen werden bespot en afgeranseld en tenslotte geboeid in de gevangenis geworpen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ pata uya ɨyereutanʉ'sa' kon pʉra iyesi yau, mɨrɨ pe pʉra ɨyetapai'nokon pʉra rɨ iyesi yau, to' nɨmɨ auya'nokon a'tai a'ta kon mʉtɨutɨpɨ'tʉi'. Serɨ uya rɨ to' pana'tɨ mɨrɨ Papa uya to' kota'mato' oton ekamanin pe,” ta'pʉ iya. 	 Maar het kan zijn dat in sommige dorpen niemand je wil binnenlaten en niemand naar je luistert. Ga dan weg en schud het stof van je voeten als een getuigenis tegen hen. Dan moeten zij het zelf maar weten."


Itisakon nʉ'pʉ uya tʉwaai turunpa'pʉ. Mɨrɨ a'tai, eke wʉ' waraino epo'tɨ apo' ke eno'ma'pʉ to' uya parau ka'. Ipʉ'kʉ pe rɨ, 1 3 e'to' airɨ parau ena'pʉ mʉn pe. 	 De tweede engel blies op zijn bazuin: Er werd iets in de zee gegooid dat op een reusachtige brandende berg leek. Een derde deel van de zee veranderde in bloed


Ipoitorʉ ton uya ekama'po'pʉ ɨ'rɨ ta e'kwa pe serɨ panton esi tukai'. 	 Zijn discipelen vroegen wat Hij met de gelijkenis bedoelde.


‘Utonpa, nai kasa ɨuye'sa' emari'man pon yau pʉra rɨ?’ tukai' ekama'po'pʉ iya. Isauro'to' pʉra iyesi'pʉ. 	 'Beste vriend. Hoe is het mogelijk dat u hier zonder feestkleding zit?' Maar de man had geen antwoord.


Mɨrɨ 1,000 kaisaron wʉipiya ton u'ma'sa' a'tai, Se'tan e'nonkato' oton pariki'si tapai, 	 Als die duizend jaar voorbij zijn, zal satan uit zijn gevangenis worden losgelaten.


E'pe'sas po iyesi'pʉ ka'pon, Temi'tʉriyas itese', ɨpʉreman Arʉ'times pɨ' iwʉ' ka'pɨ'nin sirʉpa ke, mɨrɨpan tonpa ton uya eke pe kuru pʉrata epopɨtʉ'pʉ. 	 Het begon bij Demetrius, een zilversmid die zilveren tempeltjes van de godin Artemis maakte en vele vakmensen werk verschafte.


Mɨrɨpan Sises e'sara'tɨ'pʉ iya'kɨrɨ. Mɨrɨ a'tai, tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' utɨ'pʉ iya'kɨrɨ, to' uya iwontɨ'pʉ sen winɨ'ne rɨ. 	 Jezus ging met hem mee. De mensen liepen achter Hem aan en verdrongen zich om Hem.


Te'namai' pʉra, iwa'kʉ'pɨ'nin pʉra Papa e'to' esa' wannɨ pe pɨ' itekare ekama'pʉ iya, mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru Sises Kʉrai pɨ' enupan nʉ'pʉ iya. 	 Hij liet geen kans voorbijgaan om over het Koninkrijk van God te spreken. Met grote vrijmoedigheid sprak hij over de Here Jezus Christus. En niemand legde hem een strobreed in de weg.


E'tane si Papa uya enpoikasa' uyena'nokon ta'kwarʉ winɨ. Iya'kwarʉ esi tanporon nɨ warinpanin, i'nawon ton kuru rɨ Papa eseru pe te'sen ton. 	 De een doet wonderen, de ander geeft Gods woord door. De een weet de duivelse geesten van Gods Geest en Zijn engelen te onderscheiden, de ander spreekt allerlei vreemde talen en weer een ander legt uit wat in die talen gezegd wordt.


Serɨ i'tutɨ' ɨmiyamoro ka'pon amʉ' Esuwerʉ amʉ'; Nasare' pon, Sises ese' uya pʉse rɨ warawo' epi'tɨsa' e'mʉ'sa'kasa' esi ɨpiyau'nokon. Ɨnpokapɨtʉ'pʉ kon kurusu' pona iyeri'to' pe i'mʉ'sa'kasa' Papa uya. 	 Nu, wat ik u en het hele volk van Israël moet zeggen, is dit: Dat deze man hier gezond vccr u staat, komt door de naam en de macht van Jezus Christus uit Nazareth, Die door u gekruisigd werd, maar door God weer levend is gemaakt.


Kiyari, kʉre' eperu ekasu'ka'pʉ ikasu'kato' yai, eke pata yau pʉra, mʉn epa'ka'pʉ ikasu'kato' yapai i'mʉnpʉ pe 1,600 kaisa rɨ yʉi epotorʉ'pʉ pe ikusano mɨrɨ awonsi'kɨ 5 pi' kaisa rɨ i'na', kaware mʉta yawon ato' ipɨ' kusano airɨ. 	 Toen ze uitgeperst werden, kwam er een enorme stroom bloed uit, bijna 300 kilometer lang en anderhalve meter diep.


Mɨrɨ kasa si, ɨsi'tutɨ' ɨri yau ɨuko'manto' kon eri'sa' pe e'tane nurɨne Papa iwano' pe Kʉrai Sises yau. 	 Zijn leven is een leven voor God. Beschouw uzelf daarom dus als dood voor de zonde. Omdat u één bent met Christus Jezus, leeft u nu voor God.


Anpisin nɨ utɨ esi'pʉ Sises a'kɨrɨ. To' winɨkʉi' tera'tɨi' ta'pʉ iya, 	 Er kwamen heel veel mensen naar Jezus toe. Op een gegeven ogenblik draaide Hij Zich om en zei:


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Kin Tepi' nʉkupʉ'pʉ pe' etasa' auya'nokon pʉra nai? Tʉpoitorʉ ton pokon pe iwan pe tesi kon a'tai, 	 Jezus antwoordde: "Hebt u nooit gelezen wat David deed toen hij en zijn mannen honger hadden?


Ekama iya mɨrɨ, Papa uya tanporo ɨiwʉ' tawon kon pika'tɨto' oton,’ tukai', ta'pʉ inserʉ uya ipɨ'. 	 Die zal u en al uw huisgenoten vertellen hoe u gered kunt worden.'


Tʉron kon uya, “Kʉrai pʉse rɨ,” ta'pʉ. Mɨrɨ e'tane tʉron kon uya, “Kʉrai uye'to' pʉra rɨ iyesi Kiyarari winɨpai. 	 "Hij is de Christus!" meenden anderen. Maar er waren er ook die zeiden: "De Christus komt toch niet uit Galilea?


Ɨmɨrɨ'nokon ekonekapaino kon main winɨ enasa' mɨrɨ ene pe Kʉrai piyapai; auta'mo'kasa' kon wakʉ nonkasa' ɨpona'nokon piyapai. 	 Als u probeert het met God in orde te maken door de wet te houden, hebt u de band met Christus verbroken; u wijst daarmee Zijn genade van de hand.


e'tane ekama uya ɨpɨ'nokon; ɨnʉ' rɨ tʉno'pʉ nonkayai'ne', iyekumasa' pen nɨ e'tane uya tekumasen pe iyesi emapu'tɨ mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' rɨ inonkasa' rʉ'pʉ mari'mayai'ne', ekuma pe iyesi mɨrɨ. 	 Maar Ik zeg: Als u zich van uw vrouw laat scheiden zonder dat zij met een andere man gemeenschap heeft gehad, drijft u haar tot overspel. En wie met een weggezonden vrouw trouwt, pleegt overspel.


To' ne'pakapʉi, apʉne pʉra tanporo ɨutɨ ton tawon kon ma'tanʉkʉ pɨ' to' man to' enupato' ike pen nɨ ke to' tenupai'—mɨrɨ awonsi'kɨ pʉrata epoto' pe tʉuya'nokon nɨ nin ipoken pʉra rɨ. 	 Deze mensen moeten tot zwijgen worden gebracht; het brengt hele families in verwarring. Daar moet een einde aan komen. Dat soort leraars brengt een verkeerde leer en is alleen maar op geld uit.


Sises uya ta'pʉ, “Ekama uya ɨpɨ'nokon, pʉse rɨ, isakon pen, ekonekasa' Papa pokon pe enna'po'pʉ, apʉne pʉra mɨ pe te'ku'sen ena mɨrɨ se pe rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ se pe rɨ te'ku'sen ena mɨrɨ eke pe,” ta'pʉ iya. 	 Onthoud dit goed: Die tolontvanger had vergeving van God ontvangen, toen hij naar huis ging. Maar die Farizeeër niet! Want wie erop uit is meer eer te krijgen dan hem toekomt, zal worden vernederd. Maar wie nederig is, zal eer ontvangen."


To' kaisa rɨ aimu'nan pon ke to' repapɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan kon auro'ka'pʉ mara rɨ to' enkurunto' pe tʉtonpa kon ipoitorʉ ton mɨrɨ awonsi'kɨ tʉtonpa kon to' esi'pʉ kasa iwɨton kon tu'kanoro e'seporo pona rɨ. 	 Zij kregen allemaal een wit kleed en hun werd gezegd dat zij nog even moesten wachten. Eerst zou het aantal mededienaren en broeders, dat terwille van Christus gedood zou worden, voltallig moeten zijn.


“Pata ya' ɨyewonsa' kon ereutanʉ'sa' a'tai, anta'napasa' kon pɨ' menta'natʉi'. 	 Als jullie in een stad gastvrij worden ontvangen, moet je dit doen: Eet zonder bezwaar wat je wordt voorgezet.


Mɨrɨpan tanʉnse to' uya eno'ma'pʉ kiyari e'kwa yapai, mɨrɨpan wɨnɨ'pʉ to' uya. 	 Ze sleepten hem buiten de wijngaard en vermoordden hem.


Mɨrɨ a'tai, inke pʉra rɨ Sises uya temiyatʉ ɨnka'pʉ a'sise'na, mɨrɨpan uya ta'pʉ Pi'ta pɨ', “Aiko pe kuru anapurɨnʉ man! Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ikasima'pʉ auya?” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Jezus stak hem Zijn hand toe en trok hem uit het water. "Och, twijfelaar", zei Hij, "waarom heb je zo weinig vertrouwen in Mij?"


Ɨnnɨ Papa piyapai ɨwesi'pʉ kon, mɨrɨ awonsi'kɨ iteyaton non pe ɨwesi'pʉ kon ɨusenuminkato' kon yau apʉne pʉra ɨri kupʉ auya'nokon pɨ'. 	 Dat geldt ook voor u, die vroeger zo ver van God verwijderd was. U leefde als vijand van Hem. Dat bleek uit de slechte dingen die u dacht en deed. God heeft alles met u goedgemaakt.


Sises uya ensa' a'tai, ikɨ'ma'pʉ iya tʉpiya'. Mɨrɨpan uya ta'pʉ ipɨ', “Ma'non, ɨyeparan apai ɨmo'ka uya serɨ.” 	 Jezus riep haar bij Zich en zei: "U bent van uw ziekte verlost." Hij legde Zijn handen op haar en op hetzelfde moment werd haar rug recht. De vrouw loofde en dankte God.


Pata ema'sa' a'tai, a'mun pata eposa' tʉuya'nokon to'ka'nʉkʉ to' uya pʉra iyesi'pʉ, e'tane ikupai yau ite'pi ene'pʉ to' uya. Miyarɨ rɨ kanau arɨ pɨ' to' e'ku'sa' pe iyesi a'tai, iyereuta nesii'no a'mun pona. 	 Toen het goed en wel licht was, herkenden zij de kust niet. Ze zagen wel een inham met een strand en wilden proberen het schip daar aan de grond te laten lopen.


Mɨrɨ a'tai, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ' uya tʉkonsʉrʉʉi kon mitimu kupʉ'pʉ. “Ɨ'rɨ kupʉ'nokon nai?” ta'pʉ to' uya. “Pʉse rɨ ka'pon uya tu'ke rɨ eke Papa tʉrawasooi i'tuto' ipɨkɨrɨ kupʉ. 	 Daarop belegden de leidende priesters en de Farizeeërs een spoedvergadering. "Wat kunnen wij doen?" vroegen zij. "Die Man doet het ene wonder na het andere.


Uma'tan nɨto' iyerikʉ'pʉ na'ne' yau, iyerikʉ'pʉ makoi ya' tikin ite'kwa tʉnakonomaton pe pʉra rɨ; e'tane si iko'manto' nʉko'manʉ'ai'ne', iko'mamʉ Papa iwano' pe i'se iye'to' awɨrɨ. 	 Door Zijn sterven heeft Hij de macht van de zonde eens en voor altijd gebroken.


Ka'pon amʉ' Ninipa pon kon e'mʉ'sa'kato' oton eseru aimenka weyu a'tai serɨ a'taino kon pokon pe to' eno'ma pe; apʉne pʉra to' era'tɨ'pʉ tʉmakooi kon apai Isona uya itekare ekama pɨ'. Serɨ pe eke Isona entaino man serɨ yau. 	 Op de dag van het grote oordeel zullen de mannen van Ninevé tegelijk met u levend worden en u veroordelen. Want zij luisterden naar de waarschuwingen van Jona en bekeerden zich tot God. Maar hier staat Iemand die meer is dan Jona!


Pori' pe te'ton kon kamoro ɨsentu'kena' ton, apʉne pʉra Papa usentu'mato' oton to' pɨ'. 	 Gelukkig zijn de mensen met een liefdevol en helpend hart, want zij zullen zelf liefde ontmoeten en hulp ontvangen.


Mɨrɨ kasa rɨ nɨrɨ, Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Konsʉrʉ amʉ' uya ta mɨrɨ, kareta rɨ sepopɨ'tai to' winɨ Tamaskas awon kon to' tonpa ton ena' tʉutɨsen. Mɨrɨ ya' rɨ, utɨpɨtʉ'pʉ ka'pon amʉ' ne'se'na a'sisa' pe to' arɨ pɨ' Surusiran pona to' kota'mato' pe. 	 De hogepriester en de gehele Hoge Raad zijn mijn getuigen. Zij hebben mij zelfs brieven meegegeven voor de Joodse leiders in Damascus. Ik ben daarheen gereisd om christenen op te sporen en geboeid naar Jeruzalem te brengen, zodat zij gestraft konden worden.


Mɨrɨpan yau nin si ɨmɨrɨ'nokon nɨ nɨrɨ utamɨsa' mɨrɨ a'samʉtʉ yau itiwʉ' pe ɨyena kon pa Papa uko'manto' yau pe Ta'kwarʉ winɨ. 	 Ook u wordt door de Geest in dit gebouw, in dit huis van God, ingevoegd.


“To' maimu pe' metayan?” ta'pʉ to' uya Sises pɨ'. “Ewai',” ta'pʉ Sises uya. “Iye'menukasa' pe' ene auya'nokon pʉra nai: “‘Apurɨpɨ'nin pe eke ton nʉ'kwɨ mʉre amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ mana' pokon kon mʉre amʉ' ku'sa',’ tawon?” ta'pʉ iya. 	 Zij werden kwaad. "Hoort U niet wat zij zeggen?" vroegen zij aan Jezus. "Jawel", was Zijn antwoord. "Maar hebt u nooit in de Psalmen gelezen: 'Zelfs kinderen en babies zullen Hem prijzen?" (b)


“Wana' na mɨrɨ awonsi'kɨ ipo'tɨ kasa, mɨrɨ kasa si iye'to' oton pata weyu u'ma'sa' a'tai. 	 Zoals in dit verhaal het onkruid bijeengehaald en verbrand wordt, zo zal het ook gaan bij het einde van deze tijd.


apʉne pʉra karimeru mʉre apono' aporo' po na'ne' e'to' oton to' esa' pe, to' ato' iya oton to'panʉ'nin non yai tepa'kasen tuna ka'. Mɨrɨ awonsi'kɨ Papa uya to' enu paru a'munakato' oton,” ta'pʉ iya. 	 Het Lam, dat voor de troon staat, zal hun herder zijn en hen naar de bronnen van het leven brengen; en God zal alle tranen van hun ogen afwissen."


Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton uya si parau ku'pɨri Kiyarari nʉ'kwɨrɨ'nʉ'sa' a'tai, ka'pon amʉ' Katara nono po tʉuko'mansan, asa'ron kon makoi a'kwarʉ yen ton pe te'san uyee'pʉ uruwai' apai to' winɨkʉi'. Ɨsɨ ton nɨ, ɨnʉ' utɨ pokena' pen nɨ mɨrɨ awɨrɨ. 	 Toen Jezus aan de andere kant van het meer kwam, in de streek van de Gadarenen, kwamen er twee mannen op Hem af, die beheerst werden door boze geesten. De mannen woonden in graven die in de rotsen waren uitgehouwen en waren zo gevaarlijk, dat niemand bij hen in de buurt durfde te komen.


Ɨri pe ɨtonpa kon pɨ' ɨwe'to' kon inonkatɨ', ewe'toi'pɨ'to' kon, mɨrɨ awonsi'kɨ sakoro, e'sa'morʉpɨ'nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri pe ka'pon pɨ' usauro'nɨto', tanporon nɨ ɨri pe e'pai e'nɨto' pokon pe rɨ. 	 Doe alle wrok, woede en haat uit uw leven weg. Vloek niet, maak geen ruzie en beledig elkaar niet; vermijd alles wat slecht is.


Mɨrɨ a'tai mʉre' e'nɨ'nokon pen mɨrɨ, sipa'sipa nʉna'popɨtʉnʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ se airɨ mɨrɨ awonsi'kɨ mɨ airɨ ka'pon amʉ' uya enupan winɨ ennakanin nan a'setunʉ uya apɨ' nɨ enku'tɨnin teseru kon ke pen. 	 Wij zullen dan niet langer als kinderen zijn, die zomaar van gedachten veranderen. Wij laten ons dan ook niet meer door van alles beïnvloeden. Ook niet door de verkeerde leer van slimme mensen, die ons op een dwaalspoor willen brengen.


E'tane, tanporo tʉwapu kon eporo'pʉ to' uya. Wapiyaro' uya ta'pʉ, ‘Serɨ pe kuru umɨ ennasa' uya man, mɨrɨpan ense'na utɨ. Ɨri pe mɨrɨ pɨ' ke'kupʉi.’ 	 Maar zij hadden allemaal een excuus om niet te komen. De een zei dat hij een stuk land had gekocht en daar nodig moest gaan kijken. Hij verontschuldigde zich dat hij niet kon komen.


Ɨnʉ' rɨ usenuminka pe iyesi yau ɨnʉ' pe tesi tukai', ɨnʉ' pe pʉra rɨ esii'ma, tiwano' pe rɨ isenku'tɨ mɨrɨ. 	 Wie zich te belangrijk vindt om dat te doen, misleidt zichzelf.


“Eke pe rɨ tato' uya man ɨyeseru kon aimenka pe. E'tane uyenno'nin nʉ'pʉ kuru esi i'napairon pe; kʉrɨ rɨ winɨ uneta'pʉ nin ekama uya non pon kon pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Ik zou veel over u kunnen zeggen en u veroordelen. Maar dat zal Ik niet doen. Ik vertel de wereld alleen wat Ik gehoord heb van Hem, Die Mij gestuurd heeft. Hij spreekt de waarheid."


Itʉrʉ auya'nokon pe iyesi yau, kamoro inna'ponin nan pe te'san ena', ɨ'rɨ wakʉ eporo auya'nokon? Tʉmakooikena' nan uya itʉrʉ tʉmakooikena' nan ena' inna'po to' uya mɨ tukai'. 	 Als u geld leent aan mensen die het u kunnen terugbetalen, wat voor bijzonders is daaraan? Iedereen wil wel geld uitlenen als hij erop kan rekenen het terug te krijgen.


Tanporo iye'ku'sa' rʉ'pʉ pɨ' to' auro'ka'pʉ iya. Mɨrɨ tʉpo, Isa'pa pona Pi'ta kɨ'mai' to' ennoko'pʉ iya. 	 Hij vertelde hun wat er gebeurd was en stuurde hen naar Joppe.


Sepa' nan kupʉ auya'nokon poken pʉra iye'tane, ɨ'rɨ pɨ' ken si tʉron nɨ ton pɨ' ɨusewankama kon? 	 Natuurlijk niet. Als je dat nog niet eens kunt, waarover zul je je dan zorgen maken?


E'tane kamoro tʉsanomanin nʉ'san, tapurɨnin nʉ'san repasa' iya meruntɨ ke, Papa munkɨ pe to' enato' pe. 	 Maar allen die Hem wel aanvaard hebben, heeft Hij het recht gegeven kinderen van God te worden.


Ina uya etasa' man ina nennoko'san pen nɨ utɨ'pʉ mɨrɨ ya' amanenpase'na'nokon, ɨusenuminkato' kon tʉmanenpai'. 	 Wij hebben gehoord dat er bij u, die niet van Joodse afkomst bent, grote opschudding en onzekerheid is ontstaan door wat sommigen van ons u hebben verteld. Wel, dat hebben zij niet in onze opdracht gedaan.


Mɨrɨ a'tai, Sises san mɨrɨ awonsi'kɨ iyakon non uyee'pʉ. Te'soto'pɨ'se pʉroroi po ikɨ'manin ennoko'pʉ to' uya. 	 Zijn moeder en Zijn broers kwamen bij het overvolle huis en lieten Hem roepen. Zelf bleven zij buiten staan.


Ta'kɨrɨ Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ asa'rɨ Sepiti munkɨ amʉ' arɨ'pʉ iya, mɨrɨpan ena'pʉ pokoi pe mɨrɨ awonsi'kɨ ika'nɨ' pʉra rɨ. 	 Hij nam alleen Petrus, Jakobus en Johannes mee.


Si'tuyai', uye'sa' a'tai ɨpiya'nokon, uyepʉ mɨrɨ eke pe kuru Kʉrai uya ɨpʉremasa' kon esa' pe. 	 Ik weet dat ik bij u zal komen, met de overvloed van al het goede dat Christus heeft gedaan.


Ɨ'rɨ a'tai ka'kʉran pe ina uya ɨyene'pʉ, mɨrɨpan ɨkɨ'ma'pʉ ina uya tiwʉ' kon ta'? Ɨ'rɨ a'tai ipon pʉra ina uya ɨyene'pʉ, mɨrɨpan ɨpontɨ'pʉ ina uya? 	 Of dat U een vreemdeling was en hebben wij U geholpen? Of dat U niets had om aan te trekken en hebben wij U kleren gegeven?


(Serɨ etasa' Esuwerʉ amʉ' uya a'tai, tʉmɨrɨ'nokon pe rɨ e'sei'pɨtʉi'ma to' enna'po'pʉ.) 	 Nadat hij dit gezegd had, verlieten de Joden hem, terwijl zij het onderling niet eens waren.


Pata uko'mansa' a'tai, Sises uyee'pʉ 12 kaisaron kon pokon pe. 	 's Avonds kwam Jezus met de andere discipelen. Onder het eten zei Hij: "Eén van jullie zal Mij verraden; één die samen met Mij eet."


Komi' pe pata esi'pʉ, mɨrɨ pɨ' to' poitorʉ ton mɨrɨ awonsi'kɨ eke ton nɨ e'soto'pɨ'sa' esi'pʉ a'non pɨ' apo' piyau. Pi'ta rɨ nɨrɨ e'soto'kasa' esi'pʉ to' koro'tau a'non pɨ'. 	 Omdat het koud was, hadden de knechten en bewakers een vuur gemaakt waarbij zij zich warmden. Petrus ging er ook bij staan.


Mɨrɨ a'tai, main useta'pʉ apono' winɨpai, se kasa tawon: “Papa, itese' pɨ' e'nɨto' apurɨpɨ'tɨ' tanporon kon ipoitorʉ ton, ɨmɨrɨ'nokon inamanin nan, aiko ton mɨrɨ awonsi'kɨ eke ton!” tawon. 	 Een stem uit de troon zei: "Alle dienaren van God en allen die ontzag voor Hem hebben, klein en groot, prijs God!"


Sises uya ipan pe to' pɨ' ta'pʉ, “Kʉsekamatʉu ɨnʉ' yan pɨ' rɨ. Irepatɨ' ɨ'rɨ rʉ'kwɨ rɨ iyenta'nato' ipɨ' ke,” ta'pʉ iya. 	 Zij waren er helemaal ondersteboven van. Jezus drukte hen op het hart niemand te vertellen wat er was gebeurd. Voor Hij wegging, zei Hij dat ze het meisje iets te eten moesten geven.


E'tane Panapas uya inee'pʉ itekare ekamase'na enno'sa' kon piya'. Panapas uya enpoika'pʉ to' pɨ', “Saarʉ utɨ koro'tau Tamaskas e'ma tau, Itepuru ene'pʉ iya, mɨrɨpan uya auro'ka'pʉ,” ta'pʉ iya. Panapas uya nɨrɨ to' auro'ka'pʉ, “Saarʉ uya Sises ekareei ekama'pʉ enari'mʉra Tamaskas pon kon ka'pon amʉ' pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Maar Barnabas nam het voor hem op en bracht hem bij de apostelen. Hij vertelde hun hoe Saulus op weg naar Damascus de Here had gezien en wat Hij tegen hem had gezegd. Barnabas vertelde ook dat Saulus in Damascus vrijmoedig over Jezus had gesproken.


Iu'matʉ pe, ɨnʉ' uya rɨ uyanpokʉma i'se pʉra e'ai', apʉne pʉra Sises wenai ukota'ma'pʉ ɨ rʉ'pʉ man upɨ'. 	 Voortaan wil ik niet meer met dit soort zaken lastiggevallen worden. Want de littekens op mijn lichaam kenmerken mij als een slaaf van Christus.


To' enta'na koro'tau, Sises uya pʉreti anʉmʉ'pʉ, tenki ta'pʉ iya Papa pɨ', mɨrɨpan uya i'kwɨ'pɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan ekamʉ'pʉ iya tʉpoitorʉ ton ena', “Anʉntɨ', serɨ serɨ upun,” tai'ma. 	 Jezus nam een brood, dankte God ervoor, brak het en gaf het aan Zijn discipelen.


Teperu kenan pen nɨ ewarupɨ tʉrawasooi kʉsa'pɨ'pɨ'tʉu, e'tane ru'ku enpoikatɨ'. 	 Doe niet mee aan de zinloze praktijken, die in de duisternis plaatsvinden, maar stel ze aan de kaak.


“Esuwerʉ urɨ, iyentusa' rʉ'pʉ Tarʉsas, Siri'siya yawon yau, e'tane serɨ yau usemo'ka'pʉ. Kamariyerʉ piyau usenupa'pʉ ukʉipʉnʉ kon nʉkoneka'pʉ Main pɨ'. Ipan pe Papa apurɨ pɨ' serɨ pe ɨwesi kon na'ne' kasa. 	 "Ik ben een Jood", ging Paulus verder, "geboren in Tarsus, in Cilicië. Maar ik ben hier in Jeruzalem grootgebracht. Ik heb gestudeerd bij de beroemde Gamaliël. Hij heeft mij de wet van onze voorouders tot in de kleinste bijzonderheden ingeprent. Ik stond voor God op de bres, even vurig als u vandaag.


Mɨrɨ koro'tau, ipoitorʉ ton uya Sises pɨ', “Rapai, enta'nakɨ,” ta'pʉ. 	 Ondertussen vroegen de discipelen of Jezus iets wilde eten.


Pʉse rɨ si umʉre ima'tasa' kasa, iye'sa' rʉ'pʉ e'mʉ'sa'kasa' pe rɨ upona iyesi pɨ'. Itano'masa' rʉ'pʉ e'seposa',’ ta'pʉ iya to' pɨ'. Mɨrɨpan kon e'sara'tɨ'pʉ enta'nan pɨ'. 	 Want mijn jongste zoon was dood en is weer levend geworden. Ik was hem kwijt en heb hem weer terug.' En zij vierden feest.


Ina uya taka'sa' na'ne' kasa rɨ, takapʉ uya kanan serɨ pe: Ɨnʉ' uya tʉron nɨ itekare ekama pe iyesi yau ɨpɨ'nokon, ananʉmʉ'pʉ kon waraino pen, tɨwɨ ipa'nʉ'sa' pe nesii! 	 Ik zeg het nog eens: Als iemand u een andere leer brengt dan het goede nieuws, dat u van ons ontvangen hebt, moet u hem uit de weg gaan. Zo iemand is een vloek.


Mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ nonkasa' winɨ iyesi yau, tʉrawaso winɨ iyesi pen; mɨrɨ kasa iye'sa' yau, wakʉ nonkasa' esi pen nɨ mɨrɨ wakʉ nonkasa' pe. 	 Het was de genade van God. Ze konden er zelf niets aan toedoen, anders zou het geen genade zijn.


“Uyepuru,” ta'pʉ Isaan uya, “ka'pon ene'pʉ ina uya ɨyese' yau ɨri a'kwarʉ ton enpa'kapɨ'nin. Mɨrɨpan ereutanʉkʉ i'se ina esi'pʉ, apʉne pʉra utonpa kon pe pʉra iyesi pɨ',” ta'pʉ. 	 Johannes, één van de discipelen, zei: "Meester, wij hebben iemand gezien die Uw naam gebruikte om boze geesten weg te jagen. Wij hebben het hem verboden. Hij hoort immers niet bij ons?"


Isaan uya i'tu'pʉ ka'pon amʉ' enurikʉ Kʉrai enupɨkɨrɨ serɨ pe rɨ iyepʉ tukai'. Ka'pon amʉ' usenuminka'pʉ, “Isaan pe' esi Kʉrai pe?” tukai'. 	 In die tijd verwachtte iedereen dat de Christus gauw zou komen. Overal vroeg men zich af of Johannes het was.


Paarʉ uya apo' pe te'ton amʉranʉ'sa' a'tai, ɨsɨ kuru ɨkʉi esi'pʉ i'koro'tau. A'ne' uya enpa'ka'pʉ, mɨrɨpan uta'si'pʉ itemiyatʉ pɨ'. 	 Paulus hielp mee met hout sprokkelen. Toen hij een bos takken op het vuur gooide, schoot er door de hitte een adder uit en beet zich in zijn hand vast.


10 kaisaron iretʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ene meneine' uya tekumasen ewaruma'tɨto' oton, tanporo itiwano' mo'kato' oton to' uya, ipon pʉra to' uya iku'to' oton. To' uya anto' oton, mɨrɨpan ma'tanʉ'to' oton to' uya apo' ke. 	 Het beest en zijn tien horens zullen de hoer haten. Zij zullen haar alles afnemen en haar naakt laten liggen. Zij zullen haar vlees eten en haar daarna verbranden.


Sises uya to' etasa' a'tai, te'takʉ'kai' to' kɨ'ma'pʉ iya. To' ekama'po'pʉ iya, “Ɨ'rɨ kupʉ uya i'se me'atʉu ɨiwano' kon pe?” ta'pʉ iya. 	 Jezus bleef staan, riep hen bij Zich en vroeg: "Wat willen jullie?" "Here", antwoordden zij, "wij willen zo graag kunnen zien!"


Sises esi'pʉ ɨri a'kwarʉ enpa'ka pɨ' tʉusauro'sen pen ka'pon apai. Ɨri a'kwarʉ epa'ka'pʉ a'tai, tʉusauro'sen pe iyena'pʉ. Mɨrɨ pɨ' ka'pon amʉ' usewansiuka'pʉ 	 Op een keer joeg Jezus uit iemand een boze geest weg, die hem stom maakte. Zodra de geest weg was, begon de man te praten. De mensen stonden perplex.


Pʉsamoro 12 kaisaron kon tʉpoitorʉ ton ennoko'pʉ iya to' tauro'kai' se kasa: “Esuwerʉ amʉ' ton pen nɨ ka'pon amʉ' piya' kʉtɨtʉu, mɨrɨ pe pʉra kepa'katʉu Sameriya pata ton ya' rɨ. 	 Jezus stuurde hen erop uit met de opdracht: "Ga niet naar de ongelovigen of de Samaritanen,


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Tanporon kon pɨ' ta pen nɨ mɨrɨ, e'tane kamo rɨken anʉnnin nʉ'san nɨ. 	 "Niet iedereen zal begrijpen wat Ik nu ga zeggen", zei Jezus. "Het is alleen voor de mensen die God het inzicht geeft.


Tanporo rɨ tʉpataron kon amʉrato' oton irau, mɨrɨpan uya ka'pon amʉ' menka, karimeru amʉ' pa'simanin uya karimeru amʉ' menka kasa kapirita amʉ' piyapai. 	 Alle volken zullen voor Mij bijeen worden gebracht. Dan zal Ik hen van elkaar scheiden, zoals een herder de schapen en de bokken scheidt.


Mɨrɨ kasa si pʉse rɨ tikin nan nɨ ka'pon apai, iyeri'sa' pe rɨ te'sen apai rɨ, tu'ke rɨ ipayan ton e'seporo'pʉ mɨrɨ, itu'kanoro i'tu poken pʉra rɨ, sirikɨ amʉ' ka' awon kon mɨrɨ awonsi'kɨ wɨ'sɨ' parau e'pi pon kasa rɨ. 	 Zo werd uit Abraham, die ook al te oud was om nog een kind te kunnen verwekken, een heel volk geboren; een volk van zoveel mensen dat het niet te tellen is. Net zoals de sterren aan de hemel en de zandkorrels van het strand niet te tellen zijn.


Mɨrɨ tʉpo kanan to' uya ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ kupʉ'pʉ iya ɨpɨ'? Ɨ'rɨ tukai' ɨyenu a'koka'pʉ iya?” 	 Zij vroegen weer: "Wat heeft Hij eigenlijk gedaan? Hoe heeft Hij uw ogen genezen?"


Kiyarari pona itɨsa' a'tai, mɨrɨ yawon kon ka'pon amʉ' uya wakʉ pe kuru ereutanʉkʉ'pʉ, apʉne pʉra itɨsa' kon nʉ'san pe to' esi'pʉ To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pɨ' Surusiran pona, mɨrɨpan kon uya tanporon nɨ inkupʉnʉ ensa' esi'pʉ mɨrɨ a'tai. 	 Toch werd Hij in Galilea wel ontvangen, want de mensen die met het Paasfeest in Jeruzalem waren geweest, hadden Zijn wonderen gezien.


Kin poitorʉ uya, “Itepuru, uya'kɨrɨ utɨnpai umʉre erikʉ rawɨrɨ,” ta'pʉ ipɨ'. 	 Maar de man bleef aandringen: "Here, kom toch mee! Anders sterft mijn kind nog!"


Ɨ'rɨ ta imenukasa' itekare uya? “Epʉra'an uya Papa apurɨ'pʉ, mɨrɨ pɨ' ipokena' pe iyesi,” ta'pʉ ipɨ'. 	 In de Boeken staat het zo: "Doordat Abraham op God vertrouwde, werd hij vrijgesproken van schuld." (a)


Apʉne pʉra, Papa eyaton pe e'nɨsa'nokon yau, itonpa pe enan nɨsa'nokon Imu eri'to' poro, mɨrɨ entai nin si, itonpa pe enan nɨsa' epika'tɨto' oton iko'manto' poro! 	 Vroeger waren wij vijanden van God. Maar doordat Gods Zoon Zijn leven voor ons gaf, is die vijandschap veranderd in vriendschap. En omdat Jezus leeft, zijn wij voor altijd veilig.


Wapiyaro' kon uya itekare ekama'pʉ Kʉrai pɨ' tiwano' kon pe ɨnku'pai te'to' kon i'napai rɨ pʉra rɨ, ekamʉn ne'nin pe upona a'sisa' pe esi koro'tau. 	 Maar de eersten die ik noemde, spreken over Hem in de hoop mij jaloers te maken. Zij hopen dat hun succes mijn gevangenschap zwaarder zal maken.


E'tane i'tunin pe pʉra iye'kuu'pʉ, “I'tu uya pʉra man; ito'ka'nʉkʉ uya pʉra man ɨ'rɨ pɨ' ausaurokʉ tukai',” ta'pʉ iya, mɨrɨpan utɨ'pʉ utɨn nɨto' e'ma ta', mɨrɨ a'tai kɨrɨtɨkɨ uturumʉ'pʉ. 	 Maar Petrus schudde zijn hoofd en zei: "Welnee, ik weet niet over wie u het hebt!" Hij liep weg naar de poort. Op dat moment kraaide een haan.


imeruntɨtasa' pe tanporon meruntɨ ke a'kwa yau iye'to' meruntɨrʉ ke, imoronkato' esa' pe ɨwesi kon pa eke pe mɨrɨ awonsi'kɨ tʉuseta'kai' pʉra ɨwe'to' kon, mɨrɨ awonsi'kɨ pori' pe esii'ma 	 Ook vragen wij Hem u te sterken met Zijn geweldige, hemelse kracht, opdat u alles blij kunt verdragen;


Esuwerʉ amʉ' esi i'tuto' ipɨkɨrɨ e'kupʉ ɨnenpai, Kiri' amʉ' esi ipu'ketʉ ɨnenpai, 	 Als u echt zoveel honger hebt, moet u eerst thuis iets eten. Betekent de gemeente van God zo weinig voor u dat de arme medegelovigen door u geen kans krijgen om te eten? Wat denkt u? Dat ik u een compliment zal geven? Ik denk er niet aan!


Konsʉrʉ amʉ' uya to' enpa'ka'pʉ tiwʉ' kon tapai, mɨrɨpan kon e'sara'tɨ'pʉ usauro'nɨ pɨ' tʉtonpa kon amʉ' pokon pe, 	 Zij stuurden Petrus en Johannes de raadzaal uit en overlegden met elkaar:


Umɨ pɨ' te'sen uya Papa Maimu pa'karaka. 	 De boer is hij die Gods woord bekendmaakt. Hij probeert het goede zaad in het leven van anderen te zaaien.


Mɨrɨ a'tai, Makoi uya Sises arɨ'pʉ wakʉ eke pata pona, mɨrɨpan uya Papa ena' Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ka'tawon inakapu putu po iye'mʉ'sa'kato' pe ikupʉ'pʉ. 	 Toen nam de duivel Hem mee naar het dak van de tempel in Jeruzalem


Isaan Pa'tes weyu rʉ'pʉ si'kɨrɨ serɨ pʉ'kʉ pona, Epʉn po esa' wannɨ pe e'nɨto' uta'tu'man pɨ' man meruntɨ pe, mɨrɨpan a'si pɨ' meruntɨ ton ka'pon amʉ' man. 	 Sinds de dag dat Johannes de Doper zijn werk begon tot nu toe proberen talloze mensen het Koninkrijk van de hemelen binnen te dringen.


“Ɨnʉ' yan kasa ken ka'pon amʉ' serɨ a'taino kon ekama uya? Ɨnʉ' yan kasa to' esi? 	 Wat moet men van zulke mannen zeggen? Waarmee kan men hen vergelijken?


ɨkʉipʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ asan nɨrɨ inamakɨ, ɨtonpa ti'nʉnkai' e'kɨ, mɨsi'nʉnkayai'ne' kasa,” ta'pʉ iya. 	 U mag niet liegen. U moet respect hebben voor uw ouders. U moet net zoveel van uw medemens houden als van uzelf."


Kamoro si esi'pʉ makoi a'kwarʉ ton eke tʉtʉrawasooi kon kupʉ pɨ'. Pʉsamoro osorʉwawon kon a'kwarʉ amʉ' utɨto' oton non emʉ' kaisaron kon kin amʉ' amʉranʉ'se'na to' usewa'nomato' pe Papa Meruntɨ pe kuru te'sen ye', eke iweyu a'tai. 	 Het waren duivelse geesten, die opmerkelijke dingen deden. Zij gingen naar alle koningen van de aarde om hen bijeen te brengen voor de oorlog op de grote dag van de Almachtige God.


Paire' uya ene'pʉ ɨ'rɨ pe iku'to' iya awɨrɨ pʉra rɨ, e'tane ɨsɨ pe rɨ to' ena esi'pʉ. Tuna anʉmʉ'pʉ iya, mɨrɨpan isemiyakʉ'pʉ tu'kan kon rau esii'ma. “Tʉmakooi ke pʉra esi serɨ pʉse rɨ ka'pon mʉnʉ pɨ'. Ɨyenau'nokon nɨ iyesi mɨrɨ!” ta'pʉ iya. 	 Pilatus zag dat de mensen niet meer te houden waren. Er kon zo een rel losbreken. Daarom liet hij een kom water halen. Hij waste zijn handen voor de ogen van het volk en zei: "Ik ben onschuldig aan het bloed van deze man. Nu moet u het zelf maar weten."


“Itepuru, pu'kena' pe kɨnyi'tuyai'. 	 "Here", zei de vrouw tegen Hem. "U moet een profeet zijn!


E'tane i'tu uya ɨ'rɨ rɨ ekama'po auya a'tai Papa pɨ', Papa uya ɨrepa,” ta'pʉ iya. 	 Maar ik ben er zeker van dat God U ook nu zal geven wat U Hem vraagt."


Isutas Eskariya', eparankanin pe iyesi'pʉ na'ne'. 	 Simon de Zeloot (a) en Judas Iskariot (de man door wie Jezus later werd verraden).


Mɨrɨpan kon usewa'nomato' oton karimeru mʉre pokon pe, e'tane karimeru mʉre enato' oton to' entai, apʉne pʉra itepuru ton epuru pe iyesi, kin amʉ' epuru pe rɨ. Ipokon pe inkɨ'ma'san, inanʉmʉ'san, mɨrɨ awonsi'kɨ ipɨkɨron kon iyawɨrɨ te'san e'to' oton,” ta'pʉ iya. 	 Zij zullen oorlog voeren tegen het Lam, maar die oorlog verliezen. Het Lam en Zijn trouwe volgelingen, die door Hem zijn geroepen en uitgekozen, zullen hen overwinnen. Hij is immers de Heer van alle heren en de Koning van alle koningen.


“Anomʉra' a'tai nin si, ka'pon uya eke pe ekama'pʉ mɨrɨ, ‘Temari'masen si uye'nɨ pɨ' man! Entanʉ'tɨ' si!’ ta'pʉ iya. 	 Ze vielen allemaal in slaap. Midden in de nacht schrokken ze wakker doordat er geroepen werd: 'Daar komt de bruidegom! Ga hem tegemoet!'


Ɨ'rɨ rɨ te'ku'ton i'tu to' uya pʉra rɨ iyesi'pʉ i'mʉnpʉ uyepʉ pʉ'kʉ pona rɨ, mɨrɨpan kon arɨ'pʉ iya tanporo rɨ. Mɨrɨ kasa rɨ marɨ iye'to' oton, Ka'pon, Papa winon uyepʉ a'tai. 	 De mensen merkten niets tot de grote vloed kwam en hen allen wegnam. Als Ik kom, zal het net zo gaan.


Utamokori kon pɨ' isentu'mato' pokon pe, wakʉ tʉusaurokʉ'pʉ kupʉ iya tenu yau. 	 Hij is goed voor onze voorouders geweest.


Mɨrɨ yau, ka'pon eporo'pʉ iya, Eniyas itese'. Te'kwe' poi iye'mʉ'sa'ka pʉra iyesi'pʉ, 8 kaisa rɨ wʉipiya ise'mesa' uko'mansa' esi'pʉ. 	 Daar trof hij Aeneas aan, een verlamde man die al acht jaar op bed had gelegen.


Mɨrɨpan utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' epuru ton pana'tɨi' Sises uya kenʉ' tepi'tɨsa' ka'se'na. 	 De man verliet de tempel en vertelde de Joden dat Jezus hem had genezen.


Serɨ ton pɨ' si enupan auya mɨrɨ. Tanporon ɨmeruntɨrʉ ke ɨnenupanʉ ton ipori'ma' mɨrɨ awonsi'kɨ to' esereme'kɨ. Ɨnʉ' rɨ tenu yau pʉra ɨku'nin. 	 Je moet dit onderwijzen en de mensen aanmoedigen ernaar te leven. Wijs hun zonodig terecht. Jij hebt daar het recht toe. Laat niemand denken dat jouw woorden genegeerd kunnen worden.


E'tane ɨ'rɨ kuru ken ense'na ɨutɨ'pʉ kon? Pu'kena' katɨ? Ewai' apana'tɨ uya 'nokon, pu'kena' entaino rɨ. 	 Hebt u dan een profeet gezien?