Papa Maimu uya tasa' na'ne' Sises pɨ', “‘Serɨ tɨ' ɨmɨrɨ'nokon amɨnin nan newaruma'tɨ'pʉ enasa' man amɨnin nan uya amɨto' apon pe kuru,’ tasa'. 	 Nu blijkt hoe de steen die door de bouwvakkers werd weggegooid, een echte hoeksteen is geworden. (A)


Ɨuko'manto' kon pata'se' si'tuyai', Se'tan apon pata'se' yau. I'napai rɨ upɨ' auta'sisa' kon, upɨ' i'napairon tato' auya'nokon nonkasa' auya'nokon pʉra rɨ, Anti'pas, iyawɨrɨ kuru uyekamanin wɨnɨ to' uya koro'tau rɨ apata kon yau mɨrɨ Se'tan uko'manto' yau. 	 Ik weet dat u in de stad woont, waar de troon van satan staat. Toch bent u Mij trouw gebleven. U hebt het geloof in Mij niet herroepen, ook niet toen mijn trouwe getuige Antipas vermoord werd in uw stad, waar satan woont.


Mɨrɨ rɨ nin si e'tane, iye'menukasa' na'ne' kasa: “En nene'pʉ pen nɨ, pana neta'pʉ pen nɨ, usenuminkan nɨto' ipɨ' pen nɨ, Papa nʉkoneka'pʉ kamoro ti'nʉnkanin nan iwano' pe rɨ esi,” tasa' iya. 	 De een krijgt ergens geloof voor en de ander de gave om zieken te genezen, beiden door dezelfde Geest.


E'tane serɨ ton e'menukasa' apurɨ kon pa, Sises esi Kʉrai, Papa Mu, mɨrɨpan apurɨ auya'nokon winɨ ɨuko'manto' kon eporo kon pa itese' yau. 	 Ik heb hier enkele opgeschreven opdat u zult geloven dat Jezus de Christus is, de Zoon van God. Als u in Hem gelooft, leeft u in Zijn naam.


Isaan pon esi'pʉ kiyamerʉ i'po' konekasa', o' pi'pɨ konekasa' esi'pʉ ipokʉrʉʉi pe iworo'pai pɨ'. Kairau amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ teusan e'ku pɨ' tenta'nasen pe iyesi'pʉ. 	 Johannes droeg kleren van kameelhaar en had een leren riem om. Hij at sprinkhanen en honing van wilde bijen.


Miyarɨ rɨ pana' pe a'setun esi'pʉ uye'nɨ pɨ'. Mɨrɨ ema'sa' yau, kanau pʉro'po te'sen ka'pon amʉ' apuruui ton ma'kɨrɨ'pʉ to' uya. 	 Omdat het schip vreselijk van de storm te lijden had, gooide de bemanning de volgende dag een deel van de lading overboord.


E'tane si to' uya ensa' a'tai, ipɨ' to' usaurokʉ'pʉ. ‘Pʉse rɨ kuru pʉse rɨ inonka'pʉ anʉnton. Iwɨpai'nokon, inanʉmʉnʉ kiyari pata'se' anʉnto' kon pe uiwano' kon pe,’ ta'pʉ to' uya. 	 Maar toen de boeren zijn zoon zagen aankomen, zeiden ze tegen elkaar: 'Dit is onze kans! Die jongen erft al het land als zijn vader sterft. We zullen hem vermoorden,


Mɨrɨ wenai, ukan ka'pon amʉ' enno'sa' auya a'tai, inke pʉra rɨ uye'nɨ pɨ' epori'ma'pʉ. Apʉne ekama'; ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ukɨ'masa' auya?” ta'pʉ Pi'ta uya ipɨ'. 	 Daarom ben ik zonder aarzelen meegegaan toen u mij liet vragen bij u te komen. Maar ik ben wel benieuwd waarom u dat hebt gedaan."


14 kaisaron wʉi yau, parau Atʉriyati' po utɨn pɨ' ina e'tane, anomʉra' kanau anin nan uya a'mun pata eporo tukai' i'tu'pʉ. 	 Wij dreven inmiddels al veertien dagen rond op de Middellandse Zee. Omstreeks middernacht meende de bemanning in de verte een branding te horen. Daar zou dus land kunnen zijn.


Tʉron kon Esuwerʉ amʉ' e'sara'tɨ'pʉ wakʉ pe iye'ku'to' eseru yau, mɨrɨ pɨ', wakʉ pe to' e'ku'to' winɨ Panapas rɨ nɨrɨ utano'ma'pʉ. 	 De andere Joodse christenen, en zelfs Barnabas, huichelden met hem mee!


mɨrɨpan utɨto' oton Itepuru rawɨrɨ meruntɨ pe, Iraisa esi'pʉ kasa, tʉmunkɨ kon i'nʉnkanin nan pe ikʉipʉnʉ ton e'to' pe to' ewan ensimato' iya oton, main awɨron kon pen nɨrɨ ipokena' pu'ketʉ yau te'ton kon pe. Ka'pon amʉ' konekanin pe itepuru e'ma ta',” ta'pʉ inserʉ uya. 	 Hij zal een bijzondere man zijn, met dezelfde geest en kracht als de profeet Elia. Hij mag de mensen erop voorbereiden dat de Christus komt. Hij zal hun leren God lief te hebben zoals hun voorouders deden en te leven zoals God het wil."


Kʉrɨ rɨ e'kupʉ'pʉ to' wanmʉra ɨri pe to' ma'tanʉkʉ pɨ', urɨ'nokon tamokori ton kota'ma'pʉ to' uya. To' apiyo'ma'pʉ to' uya tentusan mʉre amʉ' eno'mato' pe to' uya, to' uma'tato' pe. 	 Op een sluwe manier wist die koning ons volk het leven zuur te maken. Hij verplichtte hen zelfs hun pasgeboren kinderen buiten neer te leggen, in weer en wind en aan hun lot over te laten, zodat het volk niet meer zou groeien.


Sirikɨ ese' esi I'ne'. Tuna tonpa, 1 3 e'to' airɨ ena'pʉ i'ne' pe. Mɨrɨ tensise tu'kan kon ka'pon amʉ' eri'pɨtʉ'pʉ, apʉne pʉra i'ne' pe tuna enasa' ke. 	 De naam van de ster was "Bitter". (A) Een derde deel van het water werd bitter; en omdat het bitter was, stierven vele mensen ervan.


Pi'ta uya ekama'po'pʉ, “Serɨ rɨken pe' Ananayas ya' ɨnono kon epe'pʉ pe ɨneporo'pʉ kon?” ta'pʉ iya. “Ewai', mɨrɨ rɨken itepe'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 "Vertel eens", zei Petrus tegen haar, "is dit geld de hele opbrengst van uw land?" "Ja", antwoordde zij, "dat klopt."


Epʉra'an awonsi'kɨ Tepi', kin pe te'sen pʉ'kʉ pona, 14 kaisa rɨ itamokori ton u'tɨsa' esi'pʉ mɨrɨ. Tepi', kin pe te'sen awonsi'kɨ, to' eyaton non uya Esuwerʉ amʉ' a'sisa' arɨ Paperan pona pʉ'kʉ pona, 14 kaisa rɨ itamokori ton u'tɨsa' esi'pʉ mɨrɨ. To' eyaton non uya Esuwerʉ amʉ' a'sisa' arɨ'pʉ Paperan pona awonsi'kɨ, Kʉrai entu pʉ'kʉ pona, 14 kaisa rɨ itamokori ton u'tɨsa' esi'pʉ mɨrɨ. 	 Van Abraham tot David zijn dus veertien generaties, van David tot de verbanning naar Babel ook veertien generaties, en van de verbanning tot de geboorte van Christus nog eens veertien generaties.


Tu'ke rɨ pata wannɨ man ukʉipʉnʉ iwʉ' tau; sekamai'no mɨrɨ pe pʉra iyesi yau. Mɨrɨ ya' utɨ serɨ apata'se' kon oton konekai'. 	 Waar mijn Vader woont, zijn vele huizen. Als dat niet zo was, zou Ik het u wel gezegd hebben. Ik ga er nu heen om alles voor u in orde te maken.


Ekama'pokaa'pʉ iya kanan, “Ɨ'rɨ pɨ' mɨrɨ kasa Papa e'to' esa' wannɨ pe esi ta uya? 	 Hij gaf nog een vergelijking. "Het Koninkrijk van God is als gist, dat in het deeg wordt gedaan. Het doet ongemerkt zijn werk, tot het deeg helemaal gerezen is."


Taan'pʉ ton, ɨno'pʉ kon amʉ' i'nʉnkatɨ', ɨsɨ pe to' pɨ' ke'tʉu. 	 En mannen, wijd u met liefde aan uw vrouw; behandel haar niet grof of onverschillig.


I'tu auya'nokon mɨrɨ, tanporo unekamanʉ ekama'pʉ uya ɨpika'tɨnin kon pe te'sen, ɨyenupa'pʉ uya 'nokon annau'ne rɨ, ɨiwʉ' kon tau'ne nɨrɨ. 	 Niets van wat goed en belangrijk voor u was, heb ik achtergehouden. Ik heb u onderwezen, zowel in het openbaar als bij u thuis.


E'tane serɨ rupɨ epa'ka pʉra iyesi ɨpʉreman mɨrɨ awonsi'kɨ useruman tʉuta're'tɨi' pʉra uya rɨken enpa'ka,” ta'pʉ Sises uya. 	 Dit soort boze geesten wordt alleen verdreven wanneer jullie ervoor bidden en vasten." (a)


Mɨrɨ a'tai, ipan nɨ anpokʉmanin e'sara'tɨ'pʉ Ite'ma awɨron kon pɨ'. 	 In diezelfde tijd ontstond er in Efeze grote opschudding over de persoon van Jezus. (A)


Koneriyas uya imaimu eikʉ'pʉ, “Asakɨrɨ'ne ipata'pʉ pe wʉi utɨka'sa' serɨ, uiwʉ' tau ɨpʉreman pɨ' esi koro'tau, ko'maan pe iwa, 3 a'kʉra', ite'kwanau pʉra rɨ, ka'pon a'kwa ipon e'soto'kasa' esi'pʉ upiyau, 	 Cornelius antwoordde: "Vier dagen geleden was ik 's middags rond drie uur hier in huis aan het bidden.


Mɨrɨ a'tai, Pi'ta e'mʉ'sa'ka'pʉ 11 pan kon tʉtonpa ton pokon pe, anpisin ka'pon amʉ' koro'tau, mɨrɨpan usaurokʉ'pʉ eke pe, “Utonpa ton, Esuwerʉ amʉ' tʉron nɨ pata winɨ'nan mɨrɨ awonsi'kɨ Surusiran po tʉuko'mansan, apʉne etatɨ'! Ɨ'rɨ ta e'kwa pe serɨ e'ku'sa' tukai' ekama uya. 	 De twaalf apostelen stonden op en Petrus nam het woord. "Mannen van Israël!" riep hij. "Inwoners en bezoekers van Jeruzalem! Luister!


“Serɨ serɨ ekonekan nɨto' mʉnʉ, Papa uya ayapiyontɨsa' kon na'ne' iyawɨrɨ ɨwesi kon pa,” ta'pʉ iya. 	 "Met dit bloed wordt het verbond tussen God en u bevestigd", zei hij. (B)


Kairau amʉ' uya ka'pon amʉ' eri'nʉ'kapɨtʉ namai' to' e'kupʉ'pʉ e'tane to' kota'mato' pe rɨken 5 kaisa rɨ kapʉi pʉ'kʉ pona rɨ. Mɨrɨ si e'ne' e'to' pe mɨnɨ' uya ka'pon si'posa' a'taino kasa. 	 Maar zij mochten hen niet doden. Die mensen moesten vijf maanden lang gepijnigd worden, met gemene steken als van een schorpioen.


“Ɨ'rɨ kupʉ uya i'se me'an ɨiwano' pe?” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. Tenku'nan ka'pon uya, “Rapai, ennin pe kanan e'pai e'ai',” ta'pʉ. 	 "Wat kan Ik voor u doen?" vroeg Jezus. "Och, Here", antwoordde de blinde man, "ik wil zo graag kunnen zien!"


Ipoitorʉ pe te'sen esi mɨrɨ tʉtonpa ton koro'tawon pen nɨ, e'tane imu rɨken esi mɨrɨ, mɨrɨ yawon tɨwɨro' e' pe rɨ. 	 Een slaaf heeft geen enkel recht, maar een zoon heeft alle rechten.


Mɨrɨ tʉpo ipoitorʉ ton uya ta'pʉ, “Itepuru, iye'nʉnsa' pe iyesi yau, ito'pamʉ rɨ mɨrɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 "De slaap zal hem goed doen; dan wordt hij vlug beter", zeiden de discipelen.


upona'nokon itʉsa' iya eke pe kuru rɨ tanporo tʉpu'ketʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ito'ka'nʉ'to' pokon pe. 	 En dat niet alleen! God heeft ons alle wijsheid en inzicht gegeven.


Pori' pe ɨwesi yau tenku'na' nan anin pe ɨwesi pɨ', ewarupɨ yau te'san weyu pe ɨwesi pɨ', 	 Daarom beschouwt u zich als mensen die blinden op de goede weg leiden, als een licht voor hen die in het duister leven.


To' uya ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ pe ken si iyesi pɨ' e'nonkan nɨto' karetaai tʉmenukai' ɨno'pʉ inonkakɨ tasa' Mosi' uya?” ta'pʉ to' uya. 	 Zij vroegen daarop: "Maar waarom heeft Mozes dan gezegd dat een man van zijn vrouw mag scheiden? Als hij haar maar een brief geeft, waarin staat dat zij niet langer zijn vrouw is."


Itonpa ton uya anʉnsa' esi'pʉ tʉutanʉnto' kon eseru yau iyewonto' pe Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta' a'po'nan kɨrɨi'nʉnpase'na. 	 Er werd altijd om geloot wie het heiligdom van God zou binnengaan om wierook te branden. Deze keer was het lot op Zacharias gevallen.


Pata uko'mankapʉ koro'tau, imaminke' ka'pon, Arama'tiya winon uyee'pʉ. Itese' esi'pʉ Isose', Sises poitorʉ pe iyenasa' rʉ'pʉ. 	 Bij het invallen van de avond ging een zekere Jozef van Arimathea, een rijk man en discipel van Jezus, naar Pilatus toe.


5 kaisaron kon uri'sami'si amʉ' esi'pʉ ita'kwarʉ pʉra, mɨrɨ awonsi'kɨ 5 kaisaron kon kanan esi'pʉ ta'kwarʉ ke. 	 Vijf van hen waren zo verstandig extra olie mee te nemen, maar de andere vijf waren dom en dachten daar niet aan.


E'tane Sises apurɨnin nan utɨ'pʉ Paarʉ piya'. To' amʉra'pʉ iwoi. Iye'mʉ'sa'ka'pʉ, mɨrɨpan enna'po'pʉ pata pona to' a'kɨrɨ. Iyema'sa' yau, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas utɨ'pʉ Terʉpi pona Restʉra ponsi'kɨ. 	 Maar toen de christenen om hem heen kwamen staan, stond hij op en liep de stad binnen. De volgende morgen vertrok hij met Barnabas naar Derbe en


Tʉron nɨ Sapa' a'tai, tu'ke rɨ anpisin pe Antiyo' pon kon amʉra'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ta' Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas usaurokʉ etase'na Itepuru Sises pɨ'. 	 De volgende sabbat liep bijna de hele stad te hoop om te horen wat er over Jezus Christus zou worden gezegd.


mɨrɨpan kon uya ɨri ton ka'pon amʉ' eno'mato' oton apo' ya'. To' ukaranto' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉyɨ kon kɨtɨtɨi'mato' oton to' uya mɨrɨ yau,” ta'pʉ iya. 	 En de slechten zullen in het vuur worden gegooid. Daar zal één en al wroeging, tranen en verdriet zijn.


“I'napairon ekama uya serɨ ɨpɨ'nokon,” ta'pʉ Sises uya. “Apurɨto' auya'nokon esi a'tai, tʉkasimai' pʉra, mɨrɨ pi' e' pɨ' iku'sa' na'ne' rɨken kupʉ auya'nokon pen e'tane, ‘Ata'mo'kakɨ tuna ka',’ ta auya'nokon a'tai wʉ' pɨ', mɨrɨpan nɨ e'kupʉ. 	 Jezus antwoordde: "Luister. Wie geloof heeft en niet twijfelt, kan dit soort dingen ook doen. En nog veel meer. Dan kan men zelfs tegen deze berg zeggen: 'Ga hier vandaan en val in de zee.' En hij zal het doen.


Iye'sa' a'tai, orʉ pɨ' enpoika iya mɨrɨ ipoken pʉra makoi pɨ' iyesi pɨ', iyawɨron pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ eseru aimenkato' pɨ': 	 Als mijn Plaatsvervanger komt, zal Hij de mensen in de wereld overtuigen van zonde, rechtvaardigheid en oordeel.


Tu'kan pɨ' rɨ to' enupa'pʉ iya panton yai. To' enupa tʉuya yau, ta'pʉ iya to' pɨ': 	 Om duidelijk te maken wat Hij bedoelde, vertelde Jezus gewoonlijk een gelijkenis. Dat deed Hij nu ook.


Papa A'kwarʉ uya Panapas mɨrɨ awonsi'kɨ Saarʉ pokon ennoko'pʉ tu'kan pata yau'ne tʉnekamanʉ kon ekama pɨ'. To' utɨ'pʉ Antiyo' ponsi'kɨ Seru'siya pona, mɨrɨpan kon ekanwa'tɨ'pʉ, Saramis pona tʉutɨto' kon pe, Sai'pʉras opa'wʉri pon. 	 Barnabas en Saulus, die er dus door de Heilige Geest op uitgestuurd waren, gingen naar Seleucië aan de kust en staken vandaar over naar Cyprus.


Kʉrɨ rɨ e'ma'pʉ ta', Isutas, Kiyarari ko' kanan esi'pʉ, ka'pon amʉ' ese' menukapɨ'to' a'tai, mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' kanan anin pe iyesi'pʉ. Kʉrɨ rɨ kanan wɨnɨ'pʉ to' uya, mɨrɨpan poitorʉ rʉ'san e'ta'nʉkʉ'pʉ. 	 Later, tijdens de volkstelling, trok Judas de Galileeër de aandacht en wist veel mensen voor zich te winnen. Maar toen hij stierf, gingen al zijn aanhangers weer hun eigen weg.


Mɨrɨ ko'mamiri pe rɨ, Sises uya, “Iratoi pona utɨnpai'nokon,” ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ'. 	 Toen het avond werd, zei Hij tegen Zijn discipelen: "Kom, wij gaan naar de overkant van het meer."


Kin amʉ' e'kama, mɨrɨ awonsi'kɨ non esanon nɨ amʉra ɨsipokon pe, Papa, Itepuru mɨrɨ awonsi'kɨ inanʉmʉ'pʉ, Kʉrai ewa'nomase'na,’ tukai'. 	 De machthebbers van deze wereld hebben hun hoofden bijeen gestoken en de leiders spannen samen tegen de Here en Zijn Gezalfde.' (B)


“Uyewan man ika'nɨ' pʉra rɨ, e'tape'ne' pe rɨ iyesi uma'tanʉkʉ iya rɨ. Serɨ yau e'tɨ', uya'kɨrɨ tenu ke e'tɨ',” ta'pʉ iya. 	 Hij begon angstig en onrustig te worden. "Ik ben doodsbang", zei Hij. "Mijn hart breekt van verdriet. Blijf hier met Mij waken."


Itepuru weyu a'tai, Ita'kwarʉ yau esi'pʉ, mɨrɨ yau eke main tʉronpi' maimu waraino eta'pʉ uya uya'poi winɨ. 	 Door de Heilige Geest werd mijn geest meegenomen naar de dag van de Here. Ik hoorde een luide stem, die klonk als een bazuin, achter mij zeggen:


Apʉne pʉra tanporon kon ekama'po pɨ' na'ne' nan uya eporo; kʉrɨ iwarinpa pɨ' na'ne' uya rɨ eporo; mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrɨ iwɨpɨtʉ pɨ' na'ne' ena' rɨ mʉra'ta uta'koka. 	 Want ieder die bidt, ontvangt. Wie zoekt, vindt. En voor wie klopt, gaat de deur open.


To' uta'kɨrɨ'pʉ ipɨ', iyeri'sa' tukai' i'tu tʉuya'nokon pɨ'. 	 De mensen lachten Hem in Zijn gezicht uit, want zij wisten zeker dat het meisje dood was.


Pari'si amʉ' uya eta'pʉ Sises uya tu'ke kuru tʉpoitorʉ ton eporo mɨrɨ awonsi'kɨ to' pa'taisimapɨtʉ iya Isaan entai kuru tawon. 	 Jezus hoorde dat de Farizeeërs ervan op de hoogte waren dat Hij meer discipelen kreeg en meer mensen doopte dan Johannes.


Awanakʉi' kuru, Sises e'soto'kasa' esi'pʉ tuna e'pi po, e'tane ipoitorʉ ton uya ito'ka'nʉkʉ pʉra iyesi'pʉ Sises pe. 	 Toen het licht begon te worden, stond Jezus aan de oever van het meer. Maar Zijn discipelen herkenden Hem niet.


Sises uya, “Ito'ka'nʉ'nin nan pe pʉra rɨ marɨ pe' ɨwesi kon mɨrɨ?” ta'pʉ. 	 "Zijn jullie ook nog zo dom?" vroeg Jezus.


Mɨrɨ si esi'pʉ mɨrɨ ekonekan weyu pe, mɨrɨ ema'sa' yawon Sapa' esi pɨ' eke pe kuru To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pe. Apʉne pʉra Sapa' a'tai eke' amʉ' i'se pʉra tesi kon wenai kurusu' po'ne, Esuwerʉ amʉ' uya Paire' ekama'po'pʉ to' pisi ton i'kwɨ'pɨ'to' pe iku'to' pe iya, mɨrɨpan kon ekepu nu'tɨpɨ'to' pe kurusu' poi. 	 Die avond zou de sabbat beginnen. Daarom wilden de Joden niet dat de mannen nog langer aan de kruisen zouden blijven hangen. Zij vroegen Pilatus hun benen te laten breken. Dan zouden zij eerder sterven en konden de lichamen vccr de sabbat van het kruis worden afgenomen, want dat was erg belangrijk.


Main uyee'pʉ kapuru' apai, “Umu pʉse rɨ, Unanʉmʉ'pʉ. Imaimu etatɨ',” tawon. 	 Er kwam een stem uit de wolk: "Dit is mijn Zoon! Hem heb Ik uitgekozen! Luister naar Hem!"


Tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' ike ke to' repa uya, to' uma'tato' oton pen nɨ; ɨnʉ' uya to' mo'kato' oton pen uyemiyatʉ apai. 	 Zij zullen nooit verloren gaan. Niemand kan hen van Mij afnemen.


To' epantakapɨ'sa' e'to' oton; ikʉipʉnʉ tʉmu ewa'noma pɨ', imu tʉkʉipʉnʉ ewa'noma pɨ', isan uri'san tʉmʉre ewa'noma pɨ', imʉre uri'san tʉsan ewa'noma pɨ', itewo'pʉ tʉpa'se ewa'noma pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ ipa'se tewo'pʉ ewa'noma pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Vader en zoon zullen onenigheid krijgen over Mij. Moeder en dochter ook. En schoonmoeder en schoondochter zullen elkaar niet begrijpen."


Tʉron nɨ pe tato' yau, ka'pon i'naino kon esi pen Papa munkɨ pe, e'tane ikupʉ uya tukai' usauro'nɨsa' munkɨ ton esi Epʉra'an munkɨ pe. 	 Dus zijn Abrahams natuurlijke kinderen niet vanzelf kinderen van God. Nee, dat zijn alleen zij die, net als Abraham, op de belofte van God vertrouwen.


Itepe'pʉ tonpa'ka'pʉ to' uya tʉno'pʉ ya' rɨ esii'ma tiwano' kon pe iye'to' pe, mɨrɨpan tonpa'pʉ nee'pʉ iya enno'sa' kon ena'. 	 De rest bracht hij naar de apostelen, maar hij deed net alsof het de hele opbrengst was.


tai'ma, “Apʉne si Esuwerʉ amʉ' iwano' kin pe ɨwesi yau, ɨu'tɨkɨ kurusu' poi epika'tɨkɨ,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 Ze zeiden: "Zeg, koning van de Joden! Red Uzelf!"


Tikin nan wʉi yau inke rɨ ɨpɨ' iye'makoimapɨtʉ a'tai, mɨrɨpan enna'popɨtʉ ɨpiya' a'tai, ‘Umakooi apai era'tɨsa' man,’ tase'na ipɨ' ɨsentu'makɨ,” ta'pʉ iya. 	 Zelfs als hij zeven keer per dag tegen je zondigt. Als hij je telkens komt zeggen dat het hem spijt, moet je hem telkens opnieuw vergeven."


Isakon, Isaan usaurokʉ etanin nʉ'pʉ, Sises e'ma'pʉkanin nʉ'pʉ esi'pʉ Anturu, Saiman Pi'ta akon. 	 "Kom maar kijken", zei Hij. Dus gingen zij met Hem mee, zagen waar Hij woonde en bleven de rest van de dag bij Hem. Dit gebeurde rond vier uur 's middags.


Apʉne pʉra wapiya tapɨtʉ pɨ' rɨ e'sa' ɨpɨ'nokon, serɨ pe kanan si takapʉ uya akaramʉi'ma, tu'kan kon nɨ uko'mamʉ Kʉrai kurusukuui eyaton pe. 	 Want wat ik u al zo vaak gezegd heb, zeg ik nu onder tranen: Er zijn velen die zogenaamd als christenen leven, maar die in feite vijanden zijn van het kruis van Christus.


Sises enta'na koro'tau Ma'siu iwʉ' tau, tu'kan kon nɨ pʉrata amʉranʉ'nin nan mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmakooikena' nan uyee'pʉ ipokon pe enta'nase'na, mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton pokon pe rɨ nɨrɨ. 	 Later gingen Jezus en Zijn discipelen bij Mattheüs thuis eten. Er waren ook verscheidene tolontvangers te gast en andere mannen met een slechte naam.


U'pai karapaimasa' auya pʉra rɨ iyesi uyeseru kon yau, e'tane u'ta pona po'piyun masa' iya. 	 U hebt niet het gebruik in acht genomen mijn hoofd met olie te zalven. Maar deze vrouw heeft mijn voeten gezalfd. Met kostbare parfum nog wel.


Tanporon kon ka'pon amʉ' uya rɨ ɨyewaruma'tɨto' oton kon urɨ uriya'. 	 Iedereen zal jullie haten, omdat jullie bij Mij horen.


“Ɨnʉ' uya tɨ' uruwai' mʉra'ta pon tɨrinkato' pe uiwano' kon pe?” tukai' to' usekama'po'pʉ. 	 Onderweg vroegen zij zich af hoe zij ooit die zware steen voor de opening konden wegrollen.


Ɨ'rɨ a'tai rɨ takuru'ke mɨrɨ pe pʉra pariki'si tau ɨwe'tane, ina utɨ'pʉ aka'kʉranpai'?’ tato' oton to' uya. 	 En wanneer was U ziek of zat U in de gevangenis en hebben wij U bezocht?'


Ayamʉrasa' kon a'tai uyepuru kon Sises ese' yau, urɨ ɨpiyau'nokon iya'kwarʉ yau, mɨrɨ awonsi'kɨ uyepuru kon Sises meruntɨrʉ esi mɨrɨ yau, 	 Hij werd begraven en is op de derde dag weer levend gemaakt, wat ook in de Boeken stond.


E'tane ru'ku, wakʉ kuru pata, Epʉn pon enupɨkɨrɨ to' esi. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Papa ɨpiyɨtʉ pen nɨ, to' e'to' itese' pɨ' ta a'tai tʉpɨ', apʉne pʉra to' pata konekasa' tʉuya pɨ'. 	 Maar nee, zij verlangden naar een beter, hemels vaderland. Daarom schaamt God Zich er ook niet voor hun God genoemd te worden; want Hij heeft een hemelse stad voor hen gebouwd.


Tɨ' akasa' uruwai' pe ya' to' ewomʉ koro'tau, moine, aimu'nan ipon ereutasa' enwo'ne' winɨ ene'pʉ to' uya, mɨrɨpan pɨ' to' etʉipɨtʉ'pʉ. 	 Zij stapten het graf binnen en zagen rechts een jongeman zitten, met witte kleren aan. Ze stonden als aan de grond genageld.


Sises uya iyɨpɨrinkasa' ene'pʉ mɨrɨ yau, i'tu'pʉ iya inke rɨ takuru'ke iko'mansa', mɨrɨpan uya, “Ɨsepi'tɨpai pe' me'an?” ta'pʉ ipɨ'. 	 Jezus zag hem daar liggen en wist dat hij al heel lang ziek was. Hij vroeg: "Wilt u gezond worden?"


E'tane Papa uya ɨri eporo'pʉ tʉmunkɨ amʉ' pɨ', mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Iweyu uye'nɨ pɨ' man, ta pɨ' Itepuru man, emenna' ekonekan nɨto' konekato' uya weyu Esuwerʉ amʉ' pokon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ Isuta amʉ' pokon pe. 	 Maar God was er Zelf ook niet tevreden over, want Hij zei: "Er komt een tijd dat Ik een nieuw verbond met het volk van Israël en het volk van Juda zal sluiten.


Mɨrɨ koro'tau, Isairas pana'tɨnin nan uyee'pʉ itiwʉ' tawonsi'kɨ, mɨrɨpan kon uya ta'pʉ, “Ɨyensi eri'ka'sa' man. Ti'sa rɨ kʉsanpokʉmai,” ta'pʉ to' uya. 	 Terwijl Hij nog met haar sprak, kwamen er mensen met een boodschap voor Jaïrus. "Uw dochter is al gestorven. Het heeft nu geen zin meer dat de Meester met u meegaat."


(To' uya ito'ka'nʉkʉ pʉra rɨ marɨ iyesi'pʉ iye'menukasa' itekare Sises e'mʉ'sa'kato' oton terikʉ'pʉ apai, tawon.) 	 Want zij wisten nog niet dat er geschreven stond dat Hij uit de dood zou terugkomen.


Pi'ta uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Ɨmɨrɨ'nokon tikin pa'ne me'atʉi'ne' kaisa rɨ amakooi kon apai era'tɨtɨ', ina uya apa'taisimato' kon pe Sises ese' yau amakooi kon pɨ' usentu'man nɨto' pe, mɨrɨpan uya Wakʉ A'kwarʉ ke ɨrepa kon mɨrɨ. 	 Petrus antwoordde: "U moet zich bekeren tot God en u laten dopen in de naam van Jezus Christus, want dan worden uw zonden vergeven. Dan komt ook de Heilige Geest in u wonen.


Ɨ'rɨ rɨ Papa nʉpa'nʉkʉ'pʉ e'to' oton pen nɨ mɨrɨ pata yau. Papa mɨrɨ awonsi'kɨ karimeru mʉre apon e'to' oton mɨrɨ pata yau, mɨrɨpan poitorʉ ton uya apurɨpɨ'to' oton. 	 Elke vloek zal zijn opgeheven. De troon van God en van het Lam zal in de stad staan en al Zijn knechten zullen Hem vereren.


Mɨrɨ a'tai, use'man nɨto' apon uya eikʉ eta'pʉ uya, se tukai': “Ewai', Itepuru Papa Meruntɨ pe kuru te'sen ye', i'napairon pe kuru rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe kuru ka'pon amʉ' eseru aimenkato' auya man,” tawon. 	 En ik hoorde het altaar zeggen: "Ja, Here, Almachtige God, Heerser over alles, Uw oordelen zijn juist en goed."


Tepa'kasa' kon a'tai Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tapai, to' utɨ'pʉ Saiman mɨrɨ awonsi'kɨ Anturu pata'se' ya'. Isens mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan pokon utɨ'pʉ to' a'kɨrɨ. 	 Uit de synagoge ging Jezus met Simon en Andreas mee naar huis. Jakobus en Johannes waren er ook bij.


Pi'ta uya to' eikʉ'pʉ, “Ewai', e'manin kʉrɨ rɨ,” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan Pi'ta utɨ'pʉ ɨutɨ ta'. Sises usaurokʉ'pʉ wapiya kuru, mɨrɨpan uya Pi'ta ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ tukai' mɨsenuminkayan Saiman? Ɨnʉ' yan rupɨ winɨpai kin amʉ' uya pʉrata amʉranʉ'to' pe iyesi? Patawon amʉ' mɨrɨ pe pʉra ka'kʉran amʉ' winɨpai katɨ?” ta'pʉ iya. 	 "Natuurlijk", antwoordde Petrus. Hij ging naar huis om er met Jezus over te praten. Maar Deze was hem voor. "Petrus, van wie eisen de koningen belasting of schatting? Van hun eigen burgers of van volken die ze hebben onderworpen?"


Mɨrɨ a'tai si, Pi'ta uya Sises maimu rʉ'pʉ nee'pʉ tenu ya', “Osorʉwau ite'kwa, ‘I'tu uya pʉra man,’ tato' auya oton, kɨrɨtɨkɨ uturumʉ rawɨrɨ!” tawon. Mɨrɨpan epa'ka'pʉ, mɨrɨpan ukaramʉ'pʉ ipan pe rɨ. 	 Hij had het nog maar net gezegd of er kraaide een haan. Toen herinnerde hij zich wat Jezus tegen hem had gezegd. "Petrus, voordat de haan kraait, zul jij drie keer zeggen dat je Mij niet kent." Hij ging naar buiten en huilde bittere tranen.


“Pʉse rɨ Mosi' Esuwerʉ amʉ' newaruma'tɨ'pʉ, ‘Ɨnʉ' uya ɨku'sa' ina epuru pe, ina eseru aimenkanin pe?’ ta'pʉ ipɨ' rʉ'pʉ, kʉrɨ rɨ ennoko'pʉ Papa uya to' epuru pe, to' pika'tɨnin pe nɨrɨ, inserʉ winɨ isenpoikasa' rʉ'pʉ yu' yau. 	 Mozes werd dus naar Egypte gestuurd om het volk van Israël te bevrijden; het volk dat niets van hem wilde weten. Hij zou de leider worden van de mensen, die tegen hem hadden gezegd: 'Denkt u soms dat u onze leider en rechter bent?' Door de engel, die in de brandende braamstruik aan hem verscheen, gaf God hem daar de macht voor.


Mɨrɨ a'tai, ko' anʉmʉ'pʉ iya, tenki ta'pʉ iya Papa pɨ', mɨrɨpan uya to' o'pa'pʉ, tanporon kon uya iyawon ensi'pʉ. 	 "Hier", zei Hij, "dit is mijn lichaam." Daarna nam Hij een beker wijn, dankte God ervoor en gaf hem aan Zijn discipelen. Zij dronken er allemaal uit.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Atu' pe te'san esi ta'ta i'se pʉra. Takuru'kena' nan nɨken esi tepi'tɨnin kon i'se. 	 Toen nam Jezus het woord: "Weet u wie een dokter nodig hebben?


Saiman uya ene'pʉ Papa uya Ta'kwarʉ tʉrʉ ka'pon amʉ' pona enno'sa' kon uya temiyatʉ kon tʉrʉ to' pona a'tai, pʉrata ke to' repa i'se iyesi'pʉ. 	 Toen Simon de Tovenaar zag dat de volgelingen de Heilige Geest ontvingen, doordat Petrus en Johannes hun handen op hen legden, bood hij de twee apostelen geld en zei:


Ɨyenpai'nokon esi ɨpika'tɨto' kon pe uya iya'kwarʉ nʉtʉrʉnʉ eponin pe, pana' pe ɨku'nin kon pe— 	 Ik verlang ernaar u te zien. Ik wil u zo graag iets geestelijks geven, iets waardoor u versterkt wordt.


Apʉne pʉra wʉi ton i'mʉnpʉ rawɨron yau, ka'pon amʉ' esi'pʉ uta're'tɨn pɨ', emari'man pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ e'tʉrʉn pɨ' emari'man nɨto' yau, Nowa ewomʉ a' ya' weyu pona rɨ. 	 In die tijd voor de grote vloed ging alles gewoon door. Men at, dronk en trouwde tot het moment dat Noach de ark inging.


Sises uya anpisin ensa' a'tai tʉwoi, tʉpoitorʉ ton pɨ', “Parau ku'pɨri ratoi pona e'kwɨrɨ'nɨpai'nokon,” ta'pʉ iya. 	 Jezus zag dat er steeds meer mensen om Hem heen kwamen staan. Hij zei tegen Zijn discipelen dat zij zich moesten klaarmaken om over te steken naar de overkant van het meer.


Pata ema'tane, Sises utɨ'pʉ tʉ'kenan pata ya'. Ka'pon amʉ' esi'pʉ iwarinpa pɨ'. Mɨrɨpan eposa' tʉuya'nokon a'tai, ereutanʉkʉ i'se to' esi'pʉ, itɨ namai'. 	 De volgende morgen vroeg ging Jezus naar een stille plek. De mensen zochten Hem overal. Toen zij Hem eindelijk hadden gevonden, smeekten zij Hem niet weg te gaan. Zij wilden zo graag dat Hij bij hen bleef.


Mɨrɨ pe rɨ, tʉpunwerʉ kon tʉnɨnse to' utɨ'pʉ ipɨkɨrɨ. 	 Zij lieten hun netten liggen en gingen onmiddellijk met Hem mee.


Pi'ta esi koro'tau non po, ɨutɨ pʉrorooi po, uri'san, use'man nɨto' tʉrawasomanin poitorʉ uyee'pʉ. 	 Petrus zat nog steeds op de binnenplaats. Een dienstmeisje van de hogepriester zag hem bij het vuur zitten.


Miyarɨ ka'tɨ' Anpʉriya'tas pɨ', Itepuru yau uni'nʉnkanʉ. 	 Groet mijn vriend Ampliatus, met wie ik één ben in de Here.


Ɨmɨrɨ'nokon, Ka'paneyan pon kon, autanʉnto' oton kon pe' ka'takʉi'? Kane, auta'mo'kato' oton kon mɨrɨ ta'mu kenan pen nɨ ya',” ta'pʉ iya. 	 En wat moet Ik van Kapernaüm zeggen? Zal het worden verheerlijkt tot in de hemel? Nee, het zal worden vernederd tot in de dood."


Ipa'karaka iya koro'tau, tʉron nɨ ton uta'pokʉ'pʉ asanta ta'. Toron amʉ' uyee'pʉ, mɨrɨpan kon uya ɨku'pʉ. 	 "Een boer zaaide koren op zijn land. Bij het zaaien viel er wat zaad langs de weg en de vogels kwamen het oppikken.


Mɨrɨ a'tai Sises san mɨrɨ awonsi'kɨ iyakon non uyee'pʉ ense'na, e'tane a'ko pe ipiya' to' utɨ poken pʉra rɨ iyesi'pʉ, apʉne pʉra anpisin esi wenai. 	 Zijn moeder en Zijn broers kwamen Hem opzoeken, maar zij konden niet bij Hem komen omdat het huis overvol was.


Mɨrɨ yau, tu'ke rɨ ka'pon amʉ' uye'pɨtʉ mɨrɨ awonsi'kɨ to' utɨpɨtʉ esi'pʉ, Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton enta'nato' a'tai pʉra rɨ iyesi'pʉ. Mɨrɨ uriya', to' pɨ' ta'pʉ iya, “Utɨnpai'nokon mɨ airɨ rɨ tʉ'kena'pɨ yau e'nɨ poken mɨrɨ koro'tau ɨumoronkapʉ kon pa,” ta'pʉ iya. 	 Hij zei tegen hen: "Kom, we gaan naar een stille plaats, dan kunnen we een beetje uitrusten." Want er liepen zoveel mensen heen en weer, dat ze niet eens de kans kregen rustig te eten.


Eke soisa amʉ' epuru uya, “Paarʉ atɨ' soisa amʉ' iwʉ' ta',” ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ'. To' auro'ka'pʉ iya to' uya ari'po'pɨ'to' pe, isekamato' pe ɨ'rɨ wenai to' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ ewa'noma pe, tukai'. 	 De commandant liet Paulus het fort binnenbrengen en gaf zijn soldaten bevel hem met zweepslagen tot een bekentenis te dwingen. Want hij wilde precies weten waarom het volk zo woedend was op Paulus.


7 pe to' ku'nin inserʉ uya ti'sawʉ yawon i'kwamʉ'pʉ kakʉi'. Eke main uyee'pʉ apono' winɨpai Papa ena' use'man nɨto' iwʉ' tapai, “Iu'ma'sa' man!” ta'pʉ iya. 	 De zevende engel goot zijn schaal in de lucht uit. Een stem uit de troon in de tempel riep: "Het is gebeurd!"


To' poitorʉ uri'san uya ensa' a'tai mɨrɨ yau, takaa'pʉ iya kanan te'soto'pɨ'se iwoi te'san pɨ', “Pʉse rɨ kʉrɨ rɨ to' tonpa,” ta'pʉ iya. 	 Het meisje zag hem gaan. Ze liep hem achterna en zei tegen de mensen die in de poort stonden: "Die man hoort bij Jezus."


mɨrɨpan kon ereuta'pʉ enpɨ'se'na. 	 Daarna gingen zij zitten en hielden de wacht.


Tʉron nɨ a'tai, Sises ɨpʉrema koro'tau, tʉpoitorʉ ton pokon pe rɨken, to' ekama'po'pʉ iya, “Ɨnʉ' pe rɨ esi tukai' anpisin ka'pon amʉ' nʉsauro'an?” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 Jezus was ergens alleen geweest om te bidden. Toen Hij bij Zijn discipelen terugkwam, vroeg Hij: "Wie ben Ik volgens de mensen?"


Ran esi'pʉ Aminatapu kʉipʉnʉ pe, Aminatapu esi'pʉ Naisan kʉipʉnʉ pe, Naisan esi'pʉ Sarʉman kʉipʉnʉ pe, 	 Ram was de vader van Aminadab; Aminadab de vader van Nahesson;


E'tane erikʉ tʉpo, e'mʉ'sa'kasa' a'tai, utɨ mɨrɨ arawɨrɨ'nokon Kiyarari pona,” ta'pʉ iya. 	 Maar als Ik uit de dood ben teruggekomen, zal Ik naar Galilea gaan en jullie daar ontmoeten."


Main ken pe' si esi Papa usauro'sa' ewa'nomanin pe? Kane! Main e'tʉsa' pe iyesi yau uko'man nɨto' ne'nin pe, ipokena' pe e'nɨto' ne'seporoi'no main winɨ. 	 Zijn Gods wet en Gods beloften dan met elkaar in tegenspraak? Nee, natuurlijk niet. Als wij het door een wet te houden met God in orde konden maken, zou Hij ons niet een andere weg hebben gegeven om uit de greep van de zonde vrij te komen.


Ikaramʉ ensa' tʉuya a'tai, mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' nɨrɨ iya'kɨrɨ iye'sa' kon ukaramʉ, ipan pe ipokoita'pʉ tewan temo'kai'. 	 Toen Jezus haar en de Joden die met haar waren meegekomen, zag huilen, greep het verdriet Hem aan.


Urɨ uriya' tu'kan kon ka'pon amʉ' uya ɨyewaruma'tɨto' oton kon, e'tane kʉrɨ rɨ pana' pe ne'mʉ'sa'kayai'ne' iu'matʉ pona rɨ epika'tɨto' oton mɨrɨ. 	 Iedereen zal jullie haten, omdat je bij Mij hoort. Maar wie Mij trouw blijft tot het allerlaatst, zal gered worden.


Ko'maan pe iwa, 3 a'kʉra', Papa uya itenu a'kwakasa' uya, kɨpo'po Papa inserʉʉi uyepʉ tʉpiya' ene'pʉ. “Koneriyas!” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Op een middag, om een uur of drie, kreeg hij een visioen. Hij zag duidelijk een engel binnenkomen, die voor hem ging staan en zei: "Cornelius!"


Sises uya ta'pʉ, “Eke iwa pata ya' ɨutɨ kon a'tai, wakʉ pe tiwʉ' kon ta' ɨyereutanʉ'nin kon mɨnentʉi'. Itiwʉ' tau me'tʉi' inɨmɨ auya'nokon pona rɨ. 	 Wanneer jullie in een stad of dorp komen, zoek dan iemand bij wie je kunt logeren. Blijf daar tot je weer verder gaat.


Serɨ pe iwa rɨ mɨrɨ enta' uyene auya'nokon pʉra iyena mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ mɨrɨ tʉpo uyento' auya'nokon oton mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Nog even en u zult Mij niet meer zien. En niet lang daarna zult u Mij weer terugzien."


Tanporon kon uya, Papa uya tʉpika'tɨsa' kon, ento' oton mɨrɨ,’” tawon. 	 Dan zullen alle mensen de Redder zien, die door God gestuurd wordt."


Miyarɨ rɨ, to' usenuminka kasa pʉra rɨ Papa i'tunin pe e'nɨto' enkurunpanin pe, to' nonkasa' iya iye'to' awɨrɨ pʉra to' usenuminkato' ya', tʉku'sen pen nɨ ku'to' pe to' uya. 	 Omdat zij niets van God wilden weten, heeft God hen overgelaten aan alles wat in hun verdorven gedachten opkomt. Zij gaan zich te buiten aan allerlei onbehoorlijke dingen.


Ka'pon amʉ' uya eta tane tanporo serɨ ta nonkasa' tʉuya a'tai, Sises epa'ka'pʉ Ka'paneyan pona. 	 Nadat Jezus was uitgesproken, ging Hij het plaatsje Kapernaüm in.


ikasimanin pe kuru iyesi mɨrɨ, inkupʉnʉ esi mɨrɨ petenan pe pʉra. 	 als hij twijfelachtig is en onzeker in zijn optreden.


Isaan uya eikʉ'pʉ pu'kena' Aisaya maimu yai, “Urɨ kʉrɨ rɨ rɨmono' tau ka'pon ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ, ‘To'sa rɨ Itepuru e'ma ikonekatɨ',’ tawon,” ta'pʉ iya. 	 Hij zei: "Ik ben iemand die in de woestijn roept: 'Maak de weg vrij voor de Here!' De profeet Jesaja heeft dit voorspeld." (C)


Ipokena' ton kɨ'mai' uye'sa' pen, e'tane tʉmakooikena' nan era'tɨto' pe tʉmakooi kon apai,” ta'pʉ iya. 	 Zieke mensen, maar gezonde niet. Ik ben gekomen om een ommekeer te brengen in het leven van slechte mensen. Maar Ik besteed mijn tijd niet aan mensen die denken dat ze al goed genoeg zijn."


“Tanporon kon tʉusauro'san isapema pe Ka'pon, Papa winon pɨ' rɨ usentu'man, e'tane ɨnʉ' rɨ tʉusauro'sen esi a'tai, Wakʉ A'kwarʉ sapema pe pɨ', Papa usentu'man pen nɨ. 	 Wie kwaadspreekt over Mij, zal daarvoor nog vergeving kunnen krijgen. Maar voor wie de Heilige Geest willens en wetens belastert, is vergeving uitgesloten.


Paire' epa'ka'pʉ to' piya', “Ɨ'rɨ waraino ke eseru'tɨ auya'nokon?” tase'na. 	 Daarom kwam gouverneur Pilatus naar buiten en vroeg: "Waarvan beschuldigt u Hem?"


wakʉ pe amaimu, teno'masen pe pʉra, kamo ɨyewa'nomanin nan ɨpiyɨ'to' pe apʉne pʉra ɨri pe rɨ to' usauro'to' pʉra iyesi pɨ' upɨ'nokon. 	 Spreek verstandig en logisch. Dan zal iedereen die het niet met je eens is, zich beschaamd voelen omdat er niets op je valt aan te merken.


Pori' pe te'ton kon kamoro wakʉ pe tewan kon yau nekonekayai'ne' nan, apʉne pʉra to' uya Papa ento' oton. 	 Gelukkig zijn de mensen die eerlijk en oprecht zijn, want zij zullen God zien.


Enno'sa' kon enna'posa' amʉra'pʉ Sises woi, mɨrɨpan kon uya tanporo tʉnkupʉ'pʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ to' enupa'pʉ tʉuya'nokon nɨ ekama'pʉ. 	 De twaalf discipelen die er door Jezus op uitgestuurd waren, kwamen terug. Zij vertelden Hem wat zij allemaal hadden gezegd en gedaan.


Ta'pʉ iya to' pɨ', “Ɨnʉ' ni'tunʉ pen nɨ ama'aino Papa e'to' esa' wannɨ pe i'tu kon pa ɨyena'nokon itʉsa', e'tane tʉron kon pana ya' panton yai usaurokʉ, ‘Enei'ma rɨ to' uya ene pʉra iye'to' pe; etai'ma rɨ to' uya ito'ka'nʉkʉ pʉra iye'to' pe.’ 	 Hij antwoordde: "Jullie hebben het voorrecht te weten waar het in Gods koninkrijk eigenlijk om gaat. De anderen mensen horen de gelijkenissen wel, maar begrijpen er niets van. Dat is trouwens ook de bedoeling.


“Utamokori kon amʉ' piyau Papa uya amʉranʉ'nɨto' ita' esi'pʉ rɨmono' tau. Iyekonekasa' esi'pʉ Mosi' pɨ' Papa nekama'pʉ awɨrɨ. Ikonekato' ipɨ' pe tʉnene'pʉ kasa. 	 In de woestijn hadden onze voorouders de tabernakel met daarin Gods wetten. Mozes had die tabernakel in opdracht van God gemaakt, volgens het voorbeeld dat hij had gezien.


To' uya ama'tanʉkʉ kon apata'se' kon pokon pe rɨ, ipʉra rɨ to' uya ima'tanʉ'to' oton enpɨ'ton pʉra rɨ, apʉne pʉra Papa uye'to' ɨpika'tɨi'nokon to'ka'nʉ'sa' auya'nokon pʉra iyesi pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Ze zullen u en uw inwoners vertrappen. Zij zullen geen steen op de andere laten. Want God heeft u de kans gegeven, maar u hebt die laten voorbijgaan."


Tanporo serɨ ton makoi eseru ton epa'kasa' ka'pon apai uya ɨri pe rɨ ikupʉ,” ta'pʉ iya. 	 gevloek, hoogmoed, onverschilligheid en zo meer, komen van binnen uit de mens. Die maken hem slecht."


I'tu auya'nokon i'se esi sa'man pe kuru e'tʉrawasoman pɨ' esi ɨiwano' kon pe, Ʉrawote'siya pon kon iwano' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon ka'pon pe uyennin nʉ'san pen nɨrɨ. 	 U moet weten wat 'n zware gebedsstrijd ik voor u en voor de christenen van Laodicea voer en voor alle anderen met wie ik nog niet persoonlijk heb kennis gemaakt.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Ka'pon pona sa'man pe na'ne' esi sa'man pe pʉra Papa pona,” ta'pʉ Sises uya to' pɨ'. 	 Hij antwoordde: "Wat bij de mensen niet kan, kan wel bij God."


Soisa amʉ' e'kupʉ'pʉ a'sisa' kon wɨnɨ pɨ' tʉupɨnʉnse to' apʉrʉmʉ namai', 	 Om te voorkomen dat sommige gevangenen naar de kust zouden zwemmen en ontsnappen, wilden de soldaten hen allemaal doden.


Apono' winɨpai kamiri' e'weuweuma'pʉ, ta'merunsen esi'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ korʉme e'toi'pɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan apono' rau 7 kaisa rɨ raan'pu amʉ' epo'tɨ esi'pʉ. Serɨ ton si esi'pʉ 7 kaisaron Papa A'kwarʉ pe. 	 Uit de troon kwamen bliksemschichten en donderslagen en allerlei andere geluiden. Vlak voor de troon stonden zeven brandende fakkels; dat zijn de zeven Geesten van God.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Iweyu si e'seposa' man Ka'pon, Papa winon apurɨpɨ'to' weyu. 	 "Het is nu zover dat Ik de hoogste eer en heerlijkheid zal ontvangen", antwoordde Jezus.


“Itepuru, ɨnʉ' pʉra rɨ man,” ta'pʉ iya. “Urɨ uya rɨ nɨrɨ si ɨri ta pe ɨyeno'mato' pʉra man. Enta si, makoi yau ɨuko'manto' tʉnonkai',” ta'pʉ iya. 	 "Nee, Here", antwoordde zij. "Wel", zei Jezus, "Ik veroordeel u ook niet. Ga maar en doe vanaf nu geen slechte dingen meer."


To' usewansiuka'pʉ enupan nɨto' iya pɨ', apʉne pʉra meruntɨ pe inekamanʉ esi pɨ'. 	 Zij waren diep onder de indruk, want Hij zei de dingen zo zeker. Hij wist waar Hij over sprak en hoefde Zijn woorden geen kracht bij te zetten door aan te halen wat anderen hadden gezegd.


Tanporo ense'na iyamʉrasa' kon Esuwerʉ amʉ' Konsʉrʉʉi ton iwʉ' ta' uya enpɨtʉ'pʉ itemʉ' poi rɨ, mɨrɨpan kon uya itemʉ' ene'pʉ inserʉ emʉ' kasa rɨ. 	 Terwijl de mannen van de Hoge Raad hem onderzoekend aankeken, zagen zij dat Stefanus' gezicht straalde als dat van een engel.


Mɨrɨ a'tai, Piri' utɨ'pʉ tararan piya', mɨrɨpan uya eta'pʉ ekama iya pu'kena' Aisaya nʉmenuka'pʉ yau. Piri' uya ekama'po'pʉ, “Mekamayai'ne' pe' mʉto'ka'nʉ'an?” ta'pʉ iya. 	 Filippus zette de pas erin en toen hij bij de wagen kwam, hoorde hij iemand hardop lezen. Het was uit het boek Jesaja.


Mɨrɨ wenai, kenari'nʉntʉu, i'nʉnkena' ton ɨmɨrɨ'nokon, tu'kan kon toron amʉ' entaino kon. 	 Maak je dus geen zorgen. Jij bent God veel meer waard dan een zwerm mussen.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ti'tui' e'tɨ'. Mi'tuyatʉu pe' osorʉwau wʉipiya tereutapɨ'se pʉra ayauro'ka kon pɨ' uko'mamʉ'pʉ ewarupɨ nau, wʉi nai nɨrɨ tʉukaranpɨ'se. 	 Wees daarom op uw hoede. Vergeet niet dat ik, in de drie jaar dat ik bij u was, ieder van u voortdurend heb terechtgewezen, zowel 's nachts als overdag en vaak onder tranen.


Si'tuyai', ayanpokʉmanin kon, mɨrɨ awonsi'kɨ entu'ma' rɨ ɨwesi kon, e'tane imaminke' pe me'atʉi'. Ɨri pe rɨ Esuwerʉ amʉ' pe te'ku'san usauro'sa' si'tuyai', e'tane kamoro pen nɨ, Se'tan usenupato' iwʉ' ton kamoro. 	 Ik weet hoe u terwille van Mij vervolgd wordt en in wat voor armoede u leeft, hoewel u rijk bent. Ik weet ook welke lelijke dingen er over u gezegd worden door mensen die zich Joden noemen, maar in feite dienaren van satan zijn.


Tu'kan kon nɨ uye'to' oton uyese' yau, ‘Urɨ rɨ kʉrɨ rɨ,’ ka'se'na, mɨrɨpan kon uya tu'kan kon nɨ enku'tɨto' oton. 	 Want er zullen verscheidene mensen komen, die zeggen dat zij de Christus zijn. En zij zullen velen achter zich aan krijgen.


To' uyee'pʉ Piri', Pe'saita, Kiyarari airon winon piya', i'se te'to' kon ekama'poi' ipɨ', “Itepuru, Sises ɨnenpai ina man,” ta'pʉ to' uya. 	 kwamen bij Filippus en vroegen: "Kunnen wij Jezus ontmoeten?"


Serɨ e'kupʉ ennin nʉ'san ina, Wakʉ A'kwarʉ uya rɨ nɨrɨ ene'pʉ, Papa nʉtʉrʉ'pʉ tʉmaimu awɨron kon ena',” ta'pʉ to' uya. 	 Wij willen daar graag van vertellen en niet alleen wij, maar ook de Heilige Geest, Die God geeft aan wie Hem gehoorzamen."


“Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' wakʉ tukai' uyesakʉ auya?” tukai' Sises uya eikʉ'pʉ. “Ɨnʉ' pʉra rɨ iyesi wakʉ e'tane Papa rɨken. 	 "Beseft u wel wat u zegt, als u Mij 'goed' noemt?" vroeg Jezus. "Er is toch niemand goed behalve God?


Mɨrɨpan kon uya ama'ai ka'pon amʉ' anʉmʉ'pʉ eseru'tɨnin nan pe, “Si'tipʉn eta'pʉ ina uya Mosi' mɨrɨ awonsi'kɨ Papa sapema pe rɨ isaurokʉ'pʉ,” taton kon. 	 Toen stookten zij een paar mannen op het praatje rond te strooien dat zij Stefanus slechte dingen over Mozes en God hadden horen zeggen.


Serɨ yau si kurusu' pona to' uya ipokapɨtʉ'pʉ mɨrɨ, asa'ron kon tʉron kon pokon pe, sen winɨ'ne Sises si to' aporo' po. 	 Daar aangekomen sloegen zij Hem aan het kruis, samen met twee anderen, de één links en de ander rechts van Hem.


Iyakon ite'kwa pe to' utɨsa' a'tai, Isose' usekama'pʉ tʉrui ton pɨ'. Mɨrɨ a'tai si, Peero uya Isose' tonpa ton i'tu'pʉ mɨrɨ. 	 Bij deze tweede keer vertelde Jozef dat hij hun broer was en hij stelde hen voor aan de Farao.


Aisaya uya Esuwerʉ ekare'tɨ ukɨ'pɨ'nʉmʉ: “Esuwerʉ amʉ' tu'kanoro e'tane rɨ parau e'pi pon wɨ'sɨ' kasa rɨ, tu'ke pʉra to' tonpa'san epika'tɨto' oton. 	 Maar over de Israëlieten riep de profeet Jesaja uit: "Al is hun aantal nu niet te tellen, er zal maar een klein groepje van overblijven.


Itepuru Sises yau, e'kupʉ kuru rɨ serɨ Temu'ti enno'to' pe uya serɨ pe'ne rɨ ɨpiya'nokon, pori' pe e'to' pe ɨyekareei kon etasa' uya a'tai. 	 Als de Here Jezus het wil, zal ik binnenkort Timotheüs naar u toe sturen, zodat hij mij (als hij daarna bij mij terugkomt) kan bemoedigen door te vertellen hoe het met u gaat.


E'tane eke pe to' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, tɨwɨ kurusu' pona ipokapɨtʉ nesii, tukai', mɨrɨpan kon nin si ena'pʉ imaimu entai. 	 Maar zij bleven schreeuwen dat Jezus moest sterven. Zij hielden gewoon niet op.


Ɨmɨrɨ'nokon uya eta'pʉ, ‘Kʉrai pen urɨ; iwapiya enno'sa' pe esi,’ ta'pʉ uya. 	 Jullie hebben mij steeds horen zeggen dat ik niet de Christus ben, maar dat God mij voor Hem uit gestuurd heeft.


Mɨrɨ a'tai i'napairon i'tuto' auya'nokon oton, mɨrɨpan uya imo'kasa' pe ɨkupʉ kon mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Dan zult u de waarheid kennen en door de waarheid bevrijd worden."


apʉne pʉra to' uya ito'ka'nʉ'sa' pʉra iyesi'pʉ ɨ'rɨ kuru ta e'kwa pe pʉreti esi tukai'; to' ewan nɨ usa'mantasa' esi'pʉ. 	 Want ze begrepen nog steeds niet wie Hij was. Zelfs niet na het wonder met de broden dat ze 's avonds hadden gezien.


“Papa uya Mosi' auro'ka'pʉ tukai' ina uya i'tu, e'tane nai winɨ kʉrɨ rɨ uye'sa' tukai' ina uya i'tu pʉra iyesi,” ta'pʉ to' uya. 	 Wij weten dat God door Mozes heeft gesproken, maar van die Jezus weten wij niet eens waar Hij vandaan komt!"


Itekareei utɨ'pʉ siya rɨ Siriya poron pata awɨrɨ'ne rɨ, mɨrɨpan ka'pon amʉ' uya tanporo e'ne' pe te'san nee'pʉ ipiya', ti'tui' pʉra rɨ teparan ke te'san. Tʉron kon eparan esi'pʉ ipan pe kuru te'kʉnkʉnmasen, tʉron kon yau makoi a'kwarʉ esi'pʉ, tʉron kon eparan esi'pʉ yai to' enno'pɨ'nin, tʉron kon ipu'tɨka'pɨ'sa' kon Sises uya tanporo pʉsamoro epi'tɨ'pʉ. 	 Het nieuws over Zijn daden ging door het hele land en bereikte zelfs heel Syrië. Van alle kanten werden ernstig zieke mensen bij Hem gebracht. Sommigen hadden boze geesten. Anderen leden aan vallende ziekte. Weer anderen waren verlamd. Maar wat zij ook hadden, Hij genas hen allemaal.


Apʉne pʉra imunkɨ pe ɨwesi kon pɨ', Papa uya Tʉmu A'kwarʉ ennoko'pʉ uyewan kon ya', Ita'kwarʉ tʉukɨ'pɨ'nʉnsen, “Apa, Papai,” tukai'. 	 En omdat wij Zijn kinderen zijn, heeft God de Geest van Zijn Zoon in ons hart gegeven, zodat wij God echt kunnen aanspreken met 'Vader'.


Apʉne pʉra tikin nan ka'pon uya ɨri ku'sa' winɨ, uma'tan nɨto' e'sa' esa' wannɨ pe yau kʉrɨ rɨ tikin nan ka'pon poro, mɨrɨ entai kuru kamoro eke pe rɨ wakʉ Papa nʉnonka'pʉ eponin nan mɨrɨ awonsi'kɨ anʉn nɨto' Papa uya ipokena' pe nʉtʉrʉnʉ esi esa' wannɨ pe uko'man nɨto' yau tikin nan nɨ ka'pon, Sises Kʉrai poro. 	 Door de overtreding van die ene mens kreeg de dood de wereld in zijn macht. Hoeveel meer is er door die andere mens, Jezus Christus, gebeurd! Door Zijn overvloedige genade is vrijspraak mogelijk geworden. Wie die grote gift van Hem aannemen, zullen samen met Hem leven en als koningen regeren.


Papa esi mɨrɨ ka'pon uya tʉrepa enupɨkɨron pen, apʉne pʉra tanporon nɨ i'se iye'to' esi ipiyau, apʉne pʉra Papa kʉrɨ rɨ tanporon kon nɨ repanin uko'man nɨ a'kwarʉ ke. 	 Hij hoeft ook niet door mensen verzorgd te worden, omdat Hij niets nodig heeft. Hij geeft ons leven en adem en alles wat wij nodig hebben.


Papa uya tʉusaurokʉ'pʉ kupʉ mɨrɨ ɨpɨ'nokon, apayan kon nʉ'san pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ sunwaron kon pɨ' nɨrɨ, tanporon kon Itepuru, itese' pɨ' e'nɨto' Papa nʉkɨ'manʉ ton pɨ' rɨ nɨrɨ,” ta'pʉ Pi'ta uya. 	 Want God heeft Die beloofd aan u en uw kinderen, aan ieder die door God geroepen wordt en ook aan de verre, vreemde volken."


“Ɨri sɨ, apurɨnin nan pen nɨ serɨ a'taino kon! Ɨ'rɨ pʉ'kʉ pona rɨ ɨpiyau'nokon esi? Ɨ'rɨ pʉ'kʉ pona aya'kɨrɨ'nokon esi? Ine'tɨ' upiya',” ta'pʉ iya. 	 Jezus zei: "O, wat een ongeloof! Hoelang moet Ik nog bij u blijven? Hoelang moet Ik nog geduld met u hebben?


Sa'man pe kuru rɨ sa'ne temiyatʉ kon ke ina e'tʉrawasoma. Ina pa'nʉkʉ a'tai, ina uya tʉpa'nʉ'nin kon pʉrema; ina kota'ma a'tai iwenai pʉra, ina uya rɨ imoronka; 	 Dus moet u, omdat u zo vurig naar de gaven van de Geest verlangt, proberen uit te blinken in d!e gaven waar de gemeente door opgebouwd wordt.


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; pʉse rɨ entu'manin nʉ'kwɨ itaan'pʉ ima'tasa' rʉ'pʉ uya itʉsa' eke pe tanporon kon nʉtʉrʉ'pʉ entai rɨ. 	 "Kijk", zei Hij, "die arme weduwe heeft meer gegeven dan al de anderen bij elkaar.


Mɨrɨ a'tai, karimeru mʉre uya 7 pan tonpa wapiyaro' a'si'sa' a'koka ene'pʉ uya. Mɨrɨ a'tai, tikin nɨ asakɨrɨ'nan kon ene amʉ' tonpa usaurokʉ eta'pʉ uya korʉme kasa, “Ɨsi'kɨ!” tawon. 	 Ik zag dat het Lam één van de zeven zegels verbrak. En ik hoorde één van de vier levende wezens met donderende stem zeggen: "Kom!"


Mɨrɨpan uya to' ekama'po'pʉ, “Ɨnʉ' nai ipɨ', ɨnʉ' ese' nai ipɨ'?” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 Hij vroeg hun: "Wiens portret en opschrift staan erop?"


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ, serɨ a'tai tu'ke pʉra to' tonpa'san esi wakʉ nonkasa' winɨ anʉnsa' kon. 	 Ook in deze tijd zijn er Israëlieten die bij God horen. Hij heeft in Zijn genade een aantal van hen uitgekozen.


Main yau Mosi' uya ina pɨ' tasa' kamoro waraino kon uri'sami'si amʉ' tʉwɨsan tɨ' ke, tasa' iya. Ɨ'rɨ ken mʉkayan?” ta'pʉ to' uya. 	 In de wet van Mozes staat dat wij zo'n vrouw moeten stenigen. Wat is Uw mening?"


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', mannʉ' pe Papa e'to' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsɨ yai konekan nɨto' iya pɨ' ɨsenuminka': ɨsɨ yai kamoro ita'mo'kasa' ton konekato' iya, e'tane mannʉ' pe ɨpɨ' iyesi, mannʉ' pe iye'to' yau ɨwesi yau kanan. Mɨrɨ pʉra ɨwesi yau, ɨmɨrɨ rɨ nɨrɨ a'tɨ mɨrɨ. 	 U ziet dus dat God niet alleen goed is, maar ook streng. Hij is streng voor wie Hem ongehoorzaam zijn, maar vriendelijk voor wie Hem blijven vertrouwen en gehoorzamen. Anders zult u ook afgesneden worden.


Temiyatʉ tʉrʉ tʉpo to' pona, itɨ'pʉ mɨrɨ apai. 	 Hij legde Zijn handen op hun hoofdjes en zegende hen voordat Hij verder ging.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨnʉ' rɨ Papa e'to' esa' wannɨ pe eporo iya pʉra na'ne' mʉre kasa te'se, epa'kato' oton pen nɨ ya',” ta'pʉ iya. 	 Het is zelfs zo dat wie niet het eenvoudige geloof van een kind heeft, niet eens in het Koninkrijk van God kan komen."


“Ina tonpa ton, mɨrɨ kʉ'ku'tʉu! Ka'pon amʉ' rɨ marɨ ina, awarai'nokon nɨ marɨ! Emenna' itekare wakʉ kuru ekamai' ina uye'sa' ɨpɨ'nokon. Tʉron kon ika'sa' ton piyapai era'tɨtɨ'; i'napairon Papa piya' era'tɨtɨ'! To' uya ɨpika'tɨ kon pʉra iyesi. Kʉrɨ rɨ esi Papa pe, tanporon non koneka'pʉ iya tanporo ipo te'sen. Non koneka'pʉ iya, parau, tuna ton, ka' mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo urɨ'nokon. 	 "Mannen!" schreeuwden zij. "Wat bent u nu van plan? Wij zijn maar gewone mensen, net als u! Wij hebben goed nieuws voor u. De goden die u aanbidt, zijn geen echte goden. U moet de levende God vereren! Hij heeft de hemel, de aarde en de zee gemaakt en alles wat daarin is.


Sises uya, “E'mʉ'sa'ka', ayapon tanʉnse enta!” ta'pʉ ipɨ'. 	 Jezus zei tegen hem: "Sta op! Pak uw matras en loop!"


Akʉri'pa uya ta'pʉ Pesʉ'tas pɨ', “Pʉse rɨ uya Sisa uya tekama'popɨ'to' pe tasa' pʉra iyesi yau, inonka'pʉ nesii'no rɨ,” ta'pʉ iya. 	 En de koning zei nog tegen Festus: "Als hij zich niet op de keizer beroepen had, zou hij nu vrij man zijn."


E'tane ekama uya ɨpɨ'nokon kʉrɨ rɨ ɨyenari'nʉnto' kon ipɨ'. Kʉrɨ rɨ pɨ' rɨken enari'nʉntɨ', ama'tanʉkʉ tʉpo, a'kwarʉ wannɨ kuru rɨ eno'manin kʉrɨ rɨ, ekota'man nɨto' ya'. Ewai', apana'tɨ uya 'nokon, kʉrɨ rɨ rɨken pɨ' enari'nʉntɨ'. 	 Weet je voor wie je een heilige vrees moet hebben? Voor God, Die macht heeft te doden en daarna in de hel te gooien.


Wakʉ kuru rɨ eka'tun nɨto' yau ɨyeka'tumʉ kon esi'pʉ. Ɨnʉ' uya ken ɨyereutanʉkʉ'pʉ kon mɨrɨ i'nairon apurɨto' auya'nokon piyapai? 	 U was zo goed op weg. Wie heeft u ervan weerhouden de waarheid te blijven volgen?


To' uyee'pʉ ipiya', mɨrɨpan kon uya ta'pʉ ipɨ', “Ti'sa, ina i'tu pɨ' man i'napairon ye' pe ɨwesi tukai'. Ka'pon amʉ' rɨ nensimanʉ pe pʉra ɨyeseru esi, apʉne pʉra ɨnʉ' pe rɨ to' esi pɨ' te'namasen pe pʉra ɨwesi; e'tane Papa eseru pɨ' enupan auya i'napairon awɨrɨ. Ipoken pe' iyesi Sisa ena' pʉrata tʉtʉsen e'ma a'tai, kane katɨ? 	 "Meester", zeiden die heel vriendelijk, "wij weten dat U echt voor de waarheid uitkomt. U gaat Uw eigen gang en trekt Zich niets aan van wat de mensen denken. Alles wat U over de weg van God zegt, is waar. Maar wij hebben een vraag: Is het toegestaan de keizer belasting te betalen of niet?"


Ɨmɨrɨ iyemari'masa' kon ka'pon amʉ' kʉsekumanin tawon, tekumasen pe' ɨmɨrɨ? Ɨmɨrɨ papa tato' ipɨ' pe ika'sa' itewaruma, ɨpʉreman nɨto', use'man nɨto' iwʉ' ton pe' rapumanin ɨmɨrɨ? 	 U zegt dat men geen overspel mag plegen. Maar wat doet u zelf? U zegt dat u een grote afkeer van afgoden hebt. Toch hebt u uw eigen afgod: het geld! Want u berooft de tempel!


Upona rɨ nin iyesi Papa uya ina itekare ekamai' enno'sa' kon tʉsa' tensan pe tʉutɨsan a'mu yawon kon kasa, ka'pon amʉ' iyeri'to' pe eno'masa' kon kasa Roman amʉ' usennakato' pata'se' ya'. Mɨ yawɨron kon nɨ, inserʉ amʉ' rɨ ka'pon amʉ' rɨ nenpɨtʉnʉ pe ina ku'sa'. 	 Wel, als u een taal spreekt die niemand verstaat, gaan uw woorden verloren in de lucht.


Mɨrɨ a'tai, Sises apurɨnin nan Pari'si amʉ' tonpa ton e'mʉ'sa'ka'pʉ, mɨrɨpan kon uya ta'pʉ, “Esuwerʉ amʉ' pen yun pi'pɨ puturʉkato' pe kuru rɨ iyesi mɨrɨ. Mosi' nekama'pʉ main apurɨto' pe to' uya ekama auya'nokon kuru mɨrɨ to' pɨ',” ta'pʉ to' uya. 	 Maar sommigen van de Farizeeërs die christen waren geworden, zeiden: "Als die mensen christenen willen zijn, moeten zij zich ook laten besnijden en de wetten van Mozes houden!"


Ɨkʉipʉnʉ kon, Epʉra'an esi'pʉ pori' pe uweyu ento' oton tʉuya pɨ'; mɨrɨpan uya ensa' epori'ma'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 Abraham keek met blijdschap uit naar de dag van mijn komst. Hij zag Mij komen en was erg blij."


Mɨrɨ a'tai si, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru e'soto'ka'pʉ Sises pɨ' tase'na, “Eikʉ auya pen nɨ pe' mɨrɨ? Ɨ'rɨ tukai' pʉsamoro ka'pon amʉ' usaurokʉ ɨpɨ'?” ta'pʉ iya. 	 De hogepriester stond op en vroeg aan Jezus: "Wat hebt U daarop te zeggen? Hebt U dat gezegd of niet?"


Sises poitorʉ tonpa ton usaurokʉ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pɨ' wakʉ pe rɨ isene pɨ' tɨ' ke itamɨsa', Papa ena' use'man nɨsa' rʉ'pʉ ike ton nɨ usene wakʉ pe. E'tane Sises uya ta'pʉ, 	 Enkele van Zijn discipelen wezen op de mooie, grote stenen van de tempel en de prachtige versieringen op de muren.


“Tʉpana ke te'sen, tɨwɨ Ita'kwarʉ uya so'si ton auro'kayai'ne' etai. Kamoro entakanin nan repato' uya oton wakʉ, Papa pata'se' yawon uko'man nɨto' e' eperu ke to' uya ina'to' pe. 	 Als u oren hebt, luister dan naar wat de Geest tegen de gemeenten zegt. Wie overwint, zal Ik te eten geven van de levensboom die in de tuin van God staat.


“Mɨrɨ pe iyesi pɨ', enei'ma e'tɨ', apʉne pʉra i'tu auya'nokon kasa pʉra ɨ'rɨ a'tai ɨyepuru kon uyepʉ tukai'. 	 Wees er dus altijd klaar voor, want je weet niet wanneer Ik kom.


Ɨusekama kon atamokori kon nʉkupʉ'pʉ pɨ' i'napairon ta auya'nokon; pu'kena' amʉ' tʉ'ka'pʉ to' uya, mɨrɨpan to' uruwasii oton tɨ' akapɨtʉ'pʉ auya'nokon. 	 U bent het volledig eens met wat uw voorouders hebben gedaan. U zou precies hetzelfde doen.


ɨtonpa kon uya ta pe iyesi yau ipɨ', “Enta, wakʉ pe e'kɨ ukayai' ɨpɨ'; ikomi' pe pʉra ɨko'mankɨ, wakʉ pe mata're'tɨi',” e'tane ɨ'rɨ kupʉi'ma pʉra rɨ i'se iye'to' pɨ', wakʉ pe pe' iyesi? 	 "Het beste ermee, hoor! Vat geen kou en zorg dat je niet verhongert", is dat toch zinloos als u hem niet geeft wat hij nodig heeft?


Tu'ke rɨ ka'pon amʉ' amʉra'pʉ, pata oton pʉra rɨ pata tʉku'se mʉra'ta airɨ'ne rɨ. Sises esi'pʉ itekare ekama pɨ' to' pɨ'. 	 Het duurde niet lang of de hele stad wist dat Hij thuis was en al gauw was het huis overvol. Ook voor de deur stonden vele mensen te luisteren naar wat Jezus vertelde.


Epika'tɨn nɨto' anʉntɨ' ayarʉkooi kon pe mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsuparaai kon pe Iya'kwarʉ, Papa Maimu pe te'sen. 	 U zult niet zonder de helm van de redding kunnen of zonder het zwaard van de Geest, het woord van God.


(Sises uya rɨ, “Pu'kena' namanin pʉn nɨ ipata'se' yau,” tasa' esi'pʉ.) 	 Hij had gezegd dat een profeet in zijn vaderland niet geëerd wordt.


Mɨrɨpan wapiya kuru wakʉ itekare usekamato' pe iyesi tanporon kon mɨ yawɨron kon pana ya'. 	 Want voordat het einde komt, moeten eerst alle volken van de wereld het goede nieuws van God horen.


Ɨnʉ' rɨ itesa' pe te'sen repa mɨrɨ miyarɨ rɨ, mɨrɨpan e'to' pe eke pe itesa' pe. Ɨnʉ' rɨ ɨ'rɨ esa' pen nɨ enapai imo'ka mɨrɨ itenawon nʉ'kwɨ rɨ. 	 "Maar anderen niet. Want wie iets heeft, zal er veel bij krijgen. Meer dan genoeg. Maar wie niets heeft, zal ook nog kwijtraken wat hij meent te hebben.


Sises uya nin si panton ekama'pʉ tʉpoitorʉ ton enupanin pe tɨwɨrɨ rɨ tʉwɨpʉremasan pe to' e'to' pe tʉuseta'kai' pʉra rɨ. 	 Jezus vertelde Zijn discipelen een gelijkenis om duidelijk te maken dat men altijd moet blijven bidden, net zolang tot het antwoord komt.


E'tane uiwano' kon pe e'nɨ na'ne' kaisa rɨ wakʉ nonkasa' e'tʉsa' upona'nokon Kʉrai uya iku'sa' na'ne' awɨrɨ. 	 Maar ieder van ons heeft genade gekregen, naar de mate waarin Christus die gegeven heeft.


Sises uya eikʉ'pʉ, “I'tunin pe ɨwesi yau Papa e'repato' ike mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' uya ɨyekama'po tukai', mekama'poi'no, mɨrɨpan uya ɨwo'pa'pʉ nesii'no to'panʉ'nin tuna ke,” ta'pʉ iya. 	 "Als u wist wat God geeft en Wie Ik ben Die u om water heeft gevraagd", antwoordde Jezus, "dan zou u M!j om water hebben gevraagd en Ik zou u levend water hebben gegeven."


Paarʉ utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ta' E'pe'sas po, mɨrɨpan usaurokʉ'pʉ enari'mʉra osorʉwau kapʉi kaisa rɨ. To' pɨ' ipatakapɨtʉ'pʉ iya, to' uya ito'ka'nʉkʉ i'se tesi wenai, Papa e'to' esa' wannɨ pe pɨ'. 	 Paulus ging elke sabbat naar de synagoge en sprak daar vrijmoedig over Jezus. Hij voerde veel gesprekken, waarbij hij probeerde de mensen te overtuigen.


mɨrɨpan uya ipika'tɨ'pʉ tanporo ewankamanin apai. Isose' repa'pʉ iya ipu'ketʉ ke, mɨrɨpan uya iku'sa' esi'pʉ wakʉ pe kin Peero ewakiri pe. Mɨrɨ a'tai, Peero uya Isose' kupʉ'pʉ tanporo Isi' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉpata'se' epuru pe. 	 Hij haalde hem telkens weer uit de moeilijkheden en gaf hem veel wijsheid. Daardoor kwam Jozef in de gunst bij koning Farao van Egypte, die hem aanstelde als gouverneur. Jozef kreeg het bestuur over heel Egypte en over de hofhouding van de Farao.


Ɨi'tu uya wenai ipan pe ɨyɨkɨnta ina pɨ' tukai', tɨwɨ rɨ ɨye'makoima winɨ,” ta'pʉ iya. 	 Ik zie dat u vergiftigd bent door jaloezie, dat u gevangen zit in uw eigen zonde."


Ɨnʉ' rɨ tʉuko'mansen uyapurɨ pɨ' uma'tato' oton pen. Serɨ pe' mapurɨyan?” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Wie leeft en in Mij gelooft, zal nooit sterven. Geloof je dat?"


Mɨrɨpan pɨ' ta'pʉ to' uya, “Pata itʉkɨ ina piyau, apʉne pʉra pata newarumanka'an,” ta'pʉ to' uya. Mɨrɨpan kon piya' iyewomʉ'pʉ. 	 Jezus deed alsof hij verder wilde lopen, maar zij lieten Hem niet gaan en zeiden: "Blijf vannacht bij ons. Het is al te laat geworden om nog verder te reizen."


Urupere a'si'pʉ iya, kʉrɨ rɨ esi penaro' rɨ ɨkʉi, Makoi, mɨrɨ pe pʉra Se'tan, mɨrɨpan auronpɨtʉ'pʉ iya 1,000 kaisa rɨ wʉipiya iye'to' pe. 	 Hij pakte de draak (de oude slang, satan, de duivel) en boeide hem voor duizend jaar.


Tʉkonsʉrʉʉi amʉ' pokon pe tʉuseta tʉpo, eikʉ'pʉ iya, “Sisa uya ɨyekama'popɨtʉ i'se ɨwesi, mɨrɨ pɨ' ɨutɨto' pe iyesi Sisa piya'!” ta'pʉ Pesʉ'tas uya ipɨ'. 	 Na met zijn raadsheren te hebben gesproken, antwoordde Festus: "Nu u een beroep op de keizer hebt gedaan, zult u ook naar de keizer gaan."


“Serɨ pe si enta'natɨ' ta uya ɨpɨ'nokon, nurɨne ɨwesi kon pa. Ɨnʉ' uya rɨ tikin nɨ rɨ ti'pai i'po' eno'mato' oton pen mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Toe, eet wat! Uw leven hangt ervan af. Er zal geen haar op uw hoofd gekrenkt worden."


Serɨ tʉpo, Isose' uya tʉmaimu ennoko'pʉ tʉkʉipʉnʉ uye'to' pe tanporo tʉtonpa ton pokon pe Isi' pona. 75 kaisa rɨ tanporo to' esi'pʉ. 	 Daarna liet Jozef zijn oude vader Jakob en zijn hele familie overkomen, bij elkaar 75 mensen.


“E'tane si ɨmɨrɨ'nokon, ɨnʉ' pe ken si esi tukai' mʉkayatʉu?” ta'pʉ iya. Pi'ta uya eikʉ'pʉ, “Ɨmɨrɨ kʉrɨ rɨ Kʉrai, Papa iwano',” ta'pʉ iya. 	 "En jullie?" vroeg Hij. "Wie ben Ik volgens jullie?" "U bent de Christus, Die door God gestuurd is", antwoordde Petrus.


To' uya eikʉ'pʉ, “Mosi' uya itʉsa' ka'pon uya e'nonkan nɨto' karetaai tʉmenukai' tʉno'pʉ enno'to' pe tasa' iya,” ta'pʉ to' uya. 	 "Dat het mag", antwoordden zij, "maar hij moet haar wel een brief meegeven, waarin staat dat zij niet langer zijn vrouw is."


Moro 7 kaisaron kon ɨsirunan esi'pʉ. Wapiyaro' emari'ma'pʉ, mɨrɨpan erikʉ'pʉ innonkaton kon imunkɨ amʉ' pʉra rɨ. 	 Nu waren er eens zeven broers. De oudste trouwde, maar er kwamen geen kinderen.


Sises uya tu'ke rɨ tʉron nɨ ton nɨ nɨrɨ kupʉ'pʉ. Tanporo rɨ iye'menukasa' pe iyesi yau, si'tuyai', serɨ non po imenukapɨ'sa' kareta ton pata pʉra iyesi. 	 Jezus heeft trouwens nog veel meer gedaan. Maar als dat allemaal opgeschreven werd, zou de wereld misschien wel te klein zijn voor al die boeken.


Ipʉra man serɨ yau, iye'mʉ'sa'ka'pʉ man. Ɨyenu kon yau iku'tɨ' inekama'pʉ ɨpiyau'nokon tesi koro'tau Kiyarari po, 	 Hij is hier niet. Hij leeft weer! Herinnert u zich niet wat Hij heeft gezegd toen u nog met Hem in Galilea was?


“Wakʉ pe etatɨ' kanyauro'kayatʉi'ne', Ka'pon, Papa winon eparankato' oton ka'pon amʉ' ena',” ta'pʉ iya. 	 "Onthoud dit goed: Binnenkort zal Ik verraden worden en in handen van de mensen vallen."


Ɨri kuru kʉsenanin ɨyentai'nokon, e'tane ɨri entai enatɨ' wakʉ ke. 	 Geef het kwaad geen kans, maar overwin het door het goede te doen.


Apʉne pʉra wakʉ nonkasa' uyena' winɨ ta uya tanporo ɨmɨrɨ'nokon pɨ': Eke pe kuru rɨ ɨpɨ'nokon ke'ku'tʉu ɨwe'to' kon entai rɨ, e'tane ru'ku, eseru aimenkato' yai ɨsentɨ' nurɨnan yai, apurɨto' auya'nokon ke ti'tui' Papa uya ɨrepasa' kon na'ne' ike. 	 Als Gods boodschapper zeg ik tegen ieder van u: Beoordeel uzelf eerlijk en denk niet te hoog van uzelf; bepaal uw eigen waarde naar de mate van het geloof dat u van God ontvangen hebt.


E'tane serɨ awonsi'kɨ Ka'pon, Papa winon ereutato' oton meruntɨ pe te'sen Papa enwo'netʉ winɨ,” ta'pʉ iya. 	 Maar het duurt niet lang meer, of Ik, de Mens, zal zitten op de troon van God, aan Zijn rechterhand."


Tʉusewankamai' pʉra ɨwe'to' kon nɨmɨ uya serɨ ɨpiyau'nokon; uiwano' pe te'sen tʉrʉ uya ɨyena'nokon. Serɨ non nʉtʉyai'ne' kasa itʉrʉ uya pen. Kɨsewankamatʉu, kenari'nʉntʉu. 	 Mijn vrede laat Ik bij u achter. Die vrede is heel anders dan die van de wereld. Wees dus nooit meer bang of ongerust.


Kwin, wʉi enu uye'to' kamisi winon e'mʉ'sa'kato' oton eseru aimenka weyu a'tai serɨ a'taino kon pokon pe to' eno'ma pe; apʉne pʉra iye'sa' wenai non u'matʉ apai Saraman pu'ketʉ etase'na. Serɨ pe eke Saraman entaino man serɨ yau,” ta'pʉ Sises uya. 	 Op de dag van het grote oordeel zal de koningin van Scheba tegelijk met u levend worden en u veroordelen. Want zij kwam van heel ver om zelf de wijsheid van Salomo te horen. Maar hier staat Iemand die meer is dan Salomo.


E'tane ru'ku, usi'nʉnkan yau i'nairon pɨ' tʉusauro'sen pe, tanporon yau usemo'ka'nokon u'pai kon pe te'sen, Kʉrai kaisa rɨ. 	 Nee, dan zullen wij vol liefde de waarheid volgen en alleen doen wat waar is en zo steeds meer één worden met Christus, Die het hoofd is van het lichaam, de Gemeente.


Papa uya rɨ, “Aisi' winɨ usauro'nɨsa' kon ipɨ' apayan ton uyepʉ mɨrɨ,” tasa' e'tane. 	 hoewel God hem had beloofd: "Door Isaäk zult u veel nakomelingen krijgen." Hij rekende erop dat God Isaäk ook weer levend zou kunnen maken.


Sises uya serɨ ta'pʉ, tʉron kon uya, “Makoi a'kwarʉ esi iyau,” tasa' pɨ'. 	 Dit zei Hij omdat zij hadden gezegd dat de duivel en niet de Heilige Geest Hem die wonderen liet doen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨmɨrɨ'nokon nɨ nɨrɨ esi'pʉ Kʉrai yau i'nairon maimu etasa' auya'nokon a'tai, wakʉ ɨyepika'tɨto' kon ekareei. Apurɨsa' auya'nokon a'tai, ama'kʉi'tɨ'pʉ kon a'si'to' ike ke, usauro'nɨsa' rʉ'pʉ ipɨ' Wakʉ A'kwarʉ, 	 En niet alleen wij, maar ook u, die de waarheid hebt gehoord, het goede nieuws dat uw redding is. Toen u in Christus ging geloven, gaf God u de Heilige Geest, Die Hij had beloofd als een bewijs dat u van Christus bent.


To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ a'tai, iteseru esi'pʉ Paire' uya tikin nɨ a'sisa' pe te'sen nonkato' pe iyesi Esuwerʉ amʉ' iwano' pe.] 	 Maar de mensen begonnen allemaal luidkeels te schreeuwen: "Hij moet dood!


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ, “Iweyu e'to' oton mɨrɨ ɨpiyau'nokon inke rʉ'kwɨ rɨ mara rɨ. Ɨpinintɨ' iweyu esi koro'tau, ewarupɨ uya ɨyeporo kon rawɨrɨ. Ka'pon ewarupɨ yau tʉutɨsen uya tʉutɨto' ya' i'tu pʉra rɨ iyesi mɨrɨ. 	 "Het licht zal niet lang meer bij u zijn", antwoordde Jezus. "Loop in het licht zolang het kan. Want als de duisternis u overvalt, ziet u de weg niet meer.


ɨrepai'nokon tanporon wakʉ ton ke i'se iye'to' kupʉ kon pa, mɨrɨ awonsi'kɨ tɨwɨ uyau'nokon nʉtʉrawasomai tʉpori'manin pe te'sen, Sises Kʉrai poro, itiwano' pe eke pe iku'to' nesii, inke rɨ, inke rɨ. Amen. 	 u alles zal geven wat nodig is om Zijn wil te doen. Dat Hij ons zc zal maken dat Hij, door Jezus Christus, tevreden over ons kan zijn. Aan Jezus Christus komt voor altijd en eeuwig alle eer toe. Amen.


Akaisarɨ'nokon ɨtonpa kon tense e'tɨ', ɨmɨrɨ'nokon pɨ' rɨken pen. 	 Denk niet alleen aan uw eigen zaken, maar heb ook belangstelling voor wat een ander doet.


Sises uya kanan takaa'pʉ ipɨ', “Saiman, Isaan mumu, ui'nʉnka auya kuru rɨ pe'?” ta'pʉ iya. Eikʉ'pʉ iya, “Ewai', uyepuru, ɨi'nʉnka uya rɨ i'tu auya,” ta'pʉ iya. Sises uya, “Uikʉn non ken si karimeru amʉ' ipa'simakɨ,” ta'pʉ ipɨ'. 	 Jezus vroeg hem voor de tweede keer: "Simon, zoon van Johannes, houd je echt van Mij?" "Ja, Here. U weet toch dat ik van U houd", zei Petrus. Jezus zei: "Pas dan op mijn schapen."


Pi'ta maimu etasa' tʉuya a'tai, epori'mai'ma iyeka'tumʉ'pʉ, mʉra'ta ta'kokai' pʉra, ɨutɨ tawon kon pana'tɨi', “Pi'ta man mʉra'ta nau!” ta'pʉ iya. 	 Toen zij Petrus' stem herkende, holde zij meteen naar binnen en riep: "Petrus is er!" Ze was zo opgewonden dat zij vergat de deur open te doen.


Tikin nɨ to' tonpa, Akapas itese', e'mʉ'sa'ka'pʉ asauro'se'na. Papa A'kwarʉ uya tauro'kato' awɨrɨ ekama'pʉ iya to' pɨ', “Eke iwankan uta'mo'kan pɨ' man tanporo pata emʉ' kaisa rɨ,” ta'pʉ iya. (Serɨ e'kupʉ'pʉ Kʉrautiyas esi a'tai Ron o'no te'san pata ton epuru pe.) 	 Eén van hen, Agabus, voorspelde dat er een grote hongersnood in dat gebied zou komen; de Heilige Geest had hem dat duidelijk gemaakt. Die hongersnood kwam inderdaad tijdens de regering van keizer Claudius.


Mɨrɨ a'tai, Itepuru uya ta'pʉ ipɨ', “Ɨmɨrɨ'nokon Pari'si amʉ' uya a'sawʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ aparapii kon korʉka iya'poi pɨ' rɨken, e'tane iyau eke pe rɨ mentai e'nɨto' ɨri pe e'nɨto' esi ayau'nokon. 	 Jezus zei tegen hem: "Jullie Farizeeërs wassen alleen de buitenkant. Maar van binnen zijn jullie nog vuil, vol hebzucht en boosaardigheid.


ipokena' pe e'nɨto' nepetanʉkʉnʉ ke itarʉ'tɨsa' pe tʉuye'sen Sises Kʉrai poro—eke pe Papa ku'to' mɨrɨ awonsi'kɨ apurɨpɨ'to' pe. 	 Uit heel uw doen en laten moet blijken dat God het (door Jezus Christus) tussen u en Hem in orde heeft gemaakt. Daarvoor zal Hij geëerd en geprezen worden.


Tu'kan kon uya rɨ eseremekʉ'pʉ e'pana iye'to' pe, e'tane rɨ miyarɨ rɨ ikɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Tepi' pa rʉ'pʉ, upɨ' ɨsentu'makɨ!” ta'pʉ iya. 	 "Houd je mond!" snauwden de mensen. Maar Bartimeüs trok er zich niets van aan en schreeuwde nog harder: "Zoon van David, heb toch medelijden met mij!"


Mɨrɨ a'tai, ka'pon amʉ' usewansiuka'pʉ, mɨrɨpan kon uya, “Tepi' pa rʉ'pʉ pe pe' iyesi serɨ, itenupɨkɨrɨ e'nɨto' Me'saya?” ta'pʉ to' uya. 	 De mensen wisten niet wat zij zagen. "Misschien is Jezus de Christus wel!" zeiden zij.


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ si tɨ, serɨ ɨsɨ ton e'kupʉ ene auya'nokon a'tai, i'tu auya'nokon kuru rɨ a'ko pe rɨ Papa e'to' esa' wannɨ pe weyu e'seporo. 	 Wanneer je ziet gebeuren wat Ik zojuist heb gezegd, kun je er van opaan dat het Koninkrijk van God er bijna is.


Kerasin amʉ' nono pona to' utɨ'pʉ, parau ku'pɨri ratoi pon kon. 	 Zij kwamen aan de overkant van het meer in het gebied van de Gerasenen.


Uyapurɨpɨ'to' pe urepa'pʉ auya na'ne' ke to' repasa' uya, to' e'to' pe tikin nɨ, tikin nɨ e'nɨ na'ne' kasa rɨ marɨ: 	 Ik heb hun dezelfde eer gegeven als U Mij gegeven hebt, om hen zo één te laten zijn als U en Ik.


Mɨrɨpan ku'kasa' tʉuya a'tai, Sises uya, “Nu'ma'tai si,” ta'pʉ. Mɨrɨ pe rɨ nin si, ti'pai tʉpeimai' ta'kwarʉ tʉrʉ'pʉ iya mɨrɨ. 	 Toen Jezus wat van de wijn gedronken had, zei Hij: "Mijn taak is vervuld!" Hij boog Zijn hoofd en gaf Zijn geest over.


Ipoitorʉ ton utɨka'sa' esi'pʉ kanau yau 3 mayirʉ, 4 mayirʉ e'to' airɨ rɨ, mɨrɨ a'tai Sises uyepʉ ene'pʉ to' uya tuna pʉro'po. A'ko pe kanau piya' iyepʉ a'tai, to' etʉipɨtʉ'pʉ. 	 Nadat zij ongeveer vijf kilometer geroeid hadden, zagen zij Jezus over het water lopen. Hij kwam naar hun boot toe. Zij werden bang,


Tʉmaimu awɨrɨ pʉra rɨ to' e'tane, to' nʉkupʉnʉ moronka pɨ' iyesi'pʉ 40 kaisa rɨ wʉipiya rɨmono' tau to' uko'mamʉ koro'tau. 	 Hij verdroeg hun grillen tijdens de veertig jaar dat zij in de woestijn rondzwierven.


Era' e'kamasa' Pi'ta enpa'ka pɨ' ekama'popɨ'to' pe tʉuya mɨn winon ewarupɨɨi tau, Pi'ta esi'pʉ e'nʉn nɨ pɨ' asa'ron kon soisa amʉ' a'sanau. To' uya itemekon auronpɨ'sa' esi'pʉ. Tʉron kon soisa amʉ' esi'pʉ mʉra'ta erasuntɨ pɨ'. 	 De nacht voordat hij zou terechtstaan, lag Petrus tussen twee soldaten in te slapen. Hij was met twee kettingen aan hen vastgemaakt. Voor de deur van de cel stonden ook nog twee soldaten op wacht.


Pata uko'mansa' a'tai, ipoitorʉ ton utɨ'pʉ parau ku'pɨri ka', 	 Bij het vallen van de avond daalden Zijn discipelen de berg af en kwamen bij het meer.


Wai, a'pu turunpanin nan, wai, sarakuwa turunpanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ wai tʉronpi' turunpanin nan usetato' oton pen nɨ kanan ayau. Ti'tui' pʉra rɨ ɨ'rɨ rɨ tʉka'pɨ'se te'tʉrawasomasan e'sepoto' oton kanan pen ayau, mɨrɨ awonsi'kɨ a'nai' e'pato' yai usetato' oton pen nɨ kanan ayau. 	 Er zal geen muziek meer gehoord worden, ook niet van harp, fluit of bazuin. Er zullen geen ambachtslui meer werken en geen molen zal meer draaien.


24 kaisaron kon itepuru ton e'sekunka'pʉ apono' po iyereutasa' piyau apurɨpɨtʉ pe, tʉuko'mansen inke rɨ, inke rɨ, mɨrɨpan kon uya apono' rau tarʉkooi kon, kʉron nonkapɨtʉ'pʉ. 	 Telkens wanneer zij dat doen, vallen de 24 ouderlingen voor Hem neer om Hem te aanbidden en Hem als de Heer van hun leven te erkennen.


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; serɨ non po ɨ'rɨ rɨ auronsa' auya'nokon a'tai, Epʉn po kanan Papa uya auromʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ non po ɨ'rɨ rɨ eukasa' auya'nokon a'tai, Papa uya kanan euka Epʉn po. 	 Want dit zeg Ik u: Alles wat u op aarde bindt, zal in de hemel gebonden zijn. En alles wat u op aarde losmaakt, zal in de hemel losgemaakt zijn.


Isarɨ koro'tau, pʉrata amʉranʉ'nin, Ripai, Arʉ'piyas mu ene'pʉ iya, iyereutasa' pʉrata amʉranʉ'to' iwʉ' tau. Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Uya'kɨrɨ ɨsi'kɨ,” mɨrɨpan Ripai e'mʉ'sa'ka'pʉ, itɨ'pʉ iya'kɨrɨ. 	 Hij kwam langs een tolhuis. De tolontvanger was Levi, de zoon van Alfeüs. Hij zat voor het huis. "Kom", zei Jezus tegen hem, "ga met Mij mee." Levi stond meteen op en ging met Hem mee.


Itʉrʉ'pʉ eri'nɨto' ya' umakooi kon wenai, mɨrɨpan i'mʉ'sa'ka'pʉ iko'manto' ya' wakʉ pe ekonekan nɨto' pe Papa enu yau. 	 Hij heeft Jezus voor onze zonden laten sterven en Hem uit de dood laten terugkomen om ons rechtvaardig te verklaren.


Temekon tʉtʉse iwoi mʉre ta'sii' isoto'ka'pʉ iya to' koro'tau, mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', 	 Hij riep een kind bij Zich. Toen het tussen hen in stond, sloeg Hij Zijn arm om het kind heen en zei:


Apʉne pʉra kurusu' ekareei esi se pe rɨ kamoro tʉuma'tasan pona, e'tane urɨ'nokon iyepika'tɨsa' kon pona Papa meruntɨrʉ pe iyesi. 	 Ik heb gehoord dat er, wanneer u bijeenkomt, nogal wat onenigheid is. En ik geloof wel dat er iets van waarheid in is.


Mɨrɨ e'tane rɨ, a'munan pe man opa'wʉ tonpa ton pona rɨ; kanau rɨ uta'morʉka,” ta'pʉ iya. 	 Maar wat ons schip betreft, dat zal op een of ander eiland aan de grond lopen."


Tʉpon pʉro'pon nin si eno'ma'pʉ iya mɨrɨ, te'sanʉmʉ pe iye'mʉ'sa'ka'pʉ, mɨrɨpan uyee'pʉ Sises piya'. 	 De man gooide zijn jas neer, sprong op en liep naar Jezus toe.


“Ipʉrorooi rɨken kʉsi'tui, apʉne pʉra Esuwerʉ amʉ' pen ena' iye'tʉsa' mɨrɨ, mɨrɨpan kon uya Wakʉ Pata wasa'pɨ'to' oton 42 kaisa rɨ kapʉi yau. 	 Maar meet het plein voor de tempel niet op, want dat is voor de vreemde volken bestemd. Zij zullen de heilige stad 42 maanden lang vertrappen.


Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Ma'non, anapurɨnʉ uya rɨ ɨkonekasa' mɨrɨ wakʉ pe. Enta si tʉusewankamai' pʉra, ɨusepi'tɨsa' si mɨrɨ ɨyewankamanin apai,” ta'pʉ iya. 	 Hij zei tegen haar: "Vrouw, u bent genezen door uw geloof in Mij. Ga met een gerust hart naar huis."


Kamoro esi'pʉ tʉtonpa kon enno'sa' Pari'si amʉ' uya pe. 	 Er stonden ook enkele Farizeeërs bij,


Sises uya imaimu eikʉ'pʉ, “Serɨ non po itesa' pe e'to' esi pen. Serɨ non po itesa' pe e'to' esi yau, upoitorʉ ton nepanta'mai'no Esuwerʉ amʉ' uya uya'si namai', e'tane serɨ po itesa' pe e'to' esi pen tʉron nɨ yau rɨ iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde: "Mijn koninkrijk is niet van deze wereld. Als dat zo was, zouden mijn lijfwachten met geweld hebben verhinderd dat Ik in de handen van de Joden was gevallen. Nee, mijn koninkrijk is niet van deze wereld."


Mɨrɨ ema'sa' yau, itepuru ton uya pʉresiman amʉ' ennoko'pʉ a'sinin piya'. “Tɨwɨ kamoro ka'pon amʉ' nʉtɨi,” tawon main esa' pe. 	 's Morgens vroeg stuurden de rechters hun dienaars met een boodschap naar de cipier.


Ɨnʉ' rɨ umaimu esa' pe na'ne' esi mɨrɨ iyawɨrɨ rɨ, kʉrɨ rɨ kʉrɨ rɨ ui'nʉnkanin ye' rɨ. Kʉrɨ rɨ ui'nʉnkanin i'nʉnka ukʉipʉnʉ uya mɨrɨ, urɨ uya rɨ nɨrɨ i'nʉnka kanan mɨrɨ awonsi'kɨ usenpoika rɨ itena',” ta'pʉ iya. 	 Als iemand Mij gehoorzaamt, blijkt daaruit dat hij van Mij houdt. Wie van Mij houdt, zal ervaren dat mijn Vader ook van hèm houdt. Ik zal van hem houden en hem duidelijk laten zien wie Ik ben."


Meri Mataren nin si utɨ'pʉ mɨrɨ itekareei esa' pe ipoitorʉ ton piya', “Itepuru ene'pʉ uya,” ta'pʉ iya. Tauro'ka'pʉ iya ke to' pana'tɨ'pʉ iya. 	 Maria ging snel naar Jezus' discipelen. "Ik heb de Here gezien!" zei ze en vertelde hun wat Hij tegen haar gezegd had.


Tanporo ina uta'mo'ka'pʉ non pona. Mɨrɨ yau, main eta'pʉ uya, Arami' pe, ‘Saarʉ, Saarʉ, ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' uponi'sima auya? Ɨiwano' pe rɨ e'ne' mʉmoronkayai' tɨwɨrɨ rɨ urɨ poni'sima auya kaisa rɨ, tesa' yʉʉi pona te'wɨpɨ'sen itikʉn paka waraino kasa.’ 	 Wij vielen allemaal op de grond en ik hoorde iemand in het Hebreeuws tegen mij zeggen: 'Saul, Saul! Waarom vervolgt u Mij? Het heeft geen zin u tegen Mij te verzetten. Daarmee doet u uzelf alleen maar kwaad.'


Uyenu yau umaimu awɨrɨ ɨwesi tai'ma, ɨyena' imenuka uya, i'tui'ma ikupʉ auya unekama'po'pʉ entai kuru rɨ. 	 Ik heb u deze brief geschreven omdat ik ervan overtuigd ben dat u zult doen wat ik u vraag en zelfs meer!


“Mɨrɨ pe pʉra kanan, nai kasa ɨnʉ' rɨ ewomʉ pana'pan iwʉ' ta' itapuruui ton ase'na? Wapiya auronpɨ'sa' a'tai rɨ nin iye'kupʉ. Mɨrɨ a'tai nin itimamin arɨ iya itiwʉ' tapai. 	 Je kunt het huis van de duivel niet leegroven als je niet eerst de duivel hebt vastgebonden.


Mɨrɨ a'tai itepuru Akosʉ'tas uya main ennoko'pʉ tanporon kon pata yawon kon ka'pon amʉ' uya tese' kon menukato', ti'tuto' kon pe. 	 Omstreeks deze tijd gaf de Romein se keizer Augustus bevel dat in zijn hele rijk een volkstelling moest worden gehouden.


E'tane Pi'ta uya imaimu eikʉ'pʉ, “Uyepuru, mɨrɨ kupʉ uya pʉra man; ɨri tasa' na'ne' nan ipɨ' Main uya annin pen urɨ,” ta'pʉ Pi'ta uya. 	 "Maar, Here", zei Petrus. "Ik heb nog nooit iets gegeten wat voor een Jood verboden is."


Tɨwɨ tanporon kon pɨ' ɨsɨ pe pʉra ɨwe'to' nʉsenei. A'ko pe Itepuru man. 	 Laat uw vriendelijkheid bij iedereen bekend zijn. De Here is dicht bij u.


Tai'ki'kas, tonpa rʉ'kwɨ mɨrɨ awonsi'kɨ iyawɨron apiyo' Itepuru yau, uya tanporon nɨ ekama mɨrɨ ɨpɨ'nokon, i'tu kon pa mɨrɨ kasa esi mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ pɨ' esi. 	 Tychicus, een fijne broeder en een trouwe hulp in het werk van de Here, zal u precies vertellen hoe het met mij gaat.


To' uya si a'ko pe eke iwa pata epokapʉ esi'pʉ mɨrɨ tʉutɨto' kon ya', e'tane Sises e'kupʉ'pʉ to' entawon ya' parɨ tʉutɨ pe itese'. 	 Ondertussen waren ze bijna bij het dorp gekomen waar ze moesten zijn.


Anpisin ton kuru rɨ takuru'kena' nan ɨpɨrinpɨ'sa' esi'pʉ mɨrɨ tau'ne, tenku'na' nan, sekentei'pa' nan ipu'tɨka'sa' kon nɨ. (Tuna e'tʉkʉi'tʉkʉi'ma enupɨkɨrɨ to' enurikʉ, 	 In die zuilengalerijen lagen talloze zieke mensen, zoals blinden, lammen en kreupelen, te wachten tot het water in beweging zou komen.


Mɨrɨ a'tai ɨnʉ' uya rɨ ta pe iyesi yau ɨpɨ'nokon, ‘Kʉrai man serɨ yau,’ mɨrɨ pe pʉra, ‘Mɨrɨ yau man,’ ta a'tai ɨpɨ'nokon, kʉsapurɨtʉu. 	 Als iemand dan aankomt met het verhaal dat de Christus hier is of daar, geloof hem niet.


Serɨ ku'tane iya enpɨ'sa' yau, tanporon kon uya rɨ apurɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ Roman amʉ' uya use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ upata kon mo'ka mɨrɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 Als wij Hem Zijn gang laten gaan, gaat iedereen in Hem geloven. Als de Romeinen moeten ingrijpen, zal het met onze invloed gedaan zijn. Dan hebben we niets meer over de heilige stad en dit volk te zeggen."


Nai esi sa'man pe pʉra iwa pʉse rɨ ipu'tɨka'sa' pɨ' tato'; ‘Amakooi pɨ' usentu'masa' man,’ ta, mɨrɨ pe pʉra, ‘Te'mʉ'sa'kai' ayapon tanʉnse enta,’ ta? 	 Mag Ik hem zijn zonden niet vergeven? Maar als Ik nu tegen deze verlamde man zeg dat hij moet gaan staan en naar huis lopen? Mag Ik dat ook niet zeggen?


“To' mʉta ton epe'tɨpɨ'sa' e'pa'nʉ'nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsipɨ' e'nɨto' ke.” 	 Hun mond is vol vloeken en hatelijkheden.


Era'tɨtɨ' amakooi kon apai. Ikupʉ auya'nokon pʉra iyesi yau, inke pʉra uyepʉ mɨrɨ ɨpiya'nokon to' ewa'nomase'na, mɨrɨ unta apai tepa'kasen supara ke. 	 Keer daarvan terug. Anders kom Ik binnenkort naar u toe om hen met het zwaard van mijn mond te bevechten.


Pʉsamoro kamoro ka'pon amʉ' ata'nʉ'nin kon, tʉpun kon eseru awɨron kon Iya'kwarʉ esanon pen. 	 Die mannen maken onderscheid tussen de ene christen en de andere. Zij doen dat omdat zij louter menselijk zijn en de Geest van God niet hebben.


Sai'pʉras ene tʉuya'nokon tʉpo, ina uya entaka'pʉ wʉi enu enuku kamisi winɨkʉi'. Ina utɨ'pʉ Siriya pona. Ina ekanwaka'pʉ Taya pona, apuru kanwaka to' uya koro'tau. 	 en zeilden langs Cyprus, dat in de verte aan bakboord lag, en kwamen in Syrië, waar wij de haven van Tyrus binnenliepen. Daar moest het schip worden gelost.


Sepan nɨ tapiyo' ku'sa' iya pɨ' tenu yau. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', serɨ si'kɨrɨ, tanporon kon serɨ entakanon kon uya uyapurɨpɨ'to' oton Papa uya pori' pe uku'sa' pɨ'. 	 God, mijn Redder, heeft aan mij gedacht. En ik ben maar een gewone vrouw. Nu zullen de mensen altijd en overal zeggen dat ik bevoorrecht ben,


Sises mɨrɨ pe pʉra ipoitorʉ ton ene tʉuya'nokon kasa pʉra, ka'pon amʉ' anpisin ton ekanwa'tɨpɨ'sa' kanau ton ya' utɨ'pʉ Ka'paneyan pona, iwarinpa pɨ'. 	 Maar toen zij zagen dat Jezus er niet was, stapten zij in een paar boten die uit Tiberias waren gekomen en staken over naar Kapernaüm om Jezus te zoeken.


Pena rɨ pu'kena' ton nekama'pʉ kupʉ'pʉ ka'pon amʉ' uya mɨrɨ Sises pɨ'. To' uya iwɨnɨ'pʉ. Kurusu' pona to' uya ipokapɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan mo'ka'pʉ tʉron kon uya kurusu' poi, mɨrɨpan emaika'pʉ to' uya tɨ' akasa' uruwai' pe ya'. 	 Toen alles gebeurd was wat er over Hem in de Boeken staat, hebben zij Hem van het kruis gehaald en in een graf gelegd.


Mɨrɨ a'tai, ta'pʉ iya ipɨ', “E'mʉ'sa'ka', enta. Papa apurɨ auya uya rɨ ɨyepi'tɨsa' man,” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. 	 Jezus zei tegen de man: "Sta op. U kunt gaan. U bent gered door uw geloof."


E'tane iya'kwarʉ pʉra entarun nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ tɨpiya wannɨ ton esa'pɨ'to' mɨrɨ awonsi'kɨ e'sei'pɨ'nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsipɨ' e'nɨto' main wenai kʉsa'pɨ'pɨtʉi, apʉne pʉra serɨ ton esi wakʉ pe ku'nin pe pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ eporo pʉra rɨ iyesi iwinɨ. 	 Doe niet mee aan discussies over schijnbare problemen en stambomen van voorouders. Laat je niet in met ruzies over de Joodse wetten. Dat is allemaal zo zinloos en het doet meer kwaad dan goed.


Iwɨnɨ i'se to' esi koro'tau, main uya Roman amʉ' soisaai epuru eporo'pʉ eke pe Surusiran pata pon kon utaipon pɨ' man tukai'. 	 De woedende menigte stortte zich op Paulus en probeerde hem te doden. Ondertussen werd aan de commandant van het Romeinse garnizoen gemeld dat heel Jeruzalem in opschudding was.


Mɨrɨ a'tai, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru uya tʉpon karaka'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Papa sapema pe isaurokʉ! Ɨ'rɨto' pe miyarɨ rɨ ekamanin nan i'se e'nɨ? Entɨ', Papa sapema pe isaurokʉ etasa' auya'nokon. 	 Hevig verontwaardigd scheurde de hogepriester zijn kleren kapot. Hij schreeuwde: "Hij belastert God! Hebben we nu nog getuigen nodig! U hebt allemaal gehoord wat Hij zei! Wat doen wij met Hem?"


Serɨ si i'tu'nokon Papa uya eseru aimenkato' esi kamoro serɨ rupɨ ku'nin nan pɨ' esi i'nairon po. 	 Wij weten dat God rechtvaardig oordeelt. Hij geeft ieder die zulke slechte dingen doet een rechtvaardige straf.


Mɨrɨ kasa si, Isose' esi'pʉ mɨrɨ, Ripai pa rʉ'pʉ pe te'sen, Sai'pʉras po iyentusa' rʉ'pʉ, Panapas tukai' enno'sa' kon nesakʉnʉ (Pori'mapɨ'nin ta e'kwa pe). 	 Eén van die mensen was Jozef, een Leviet van het eiland Cyprus. Hij werd door de apostelen Barnabas genoemd, wat betekent: "Zoon van de troost".


“Miyarɨ rɨ utɨ mɨrɨ epi'tɨi',” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. 	 "Ja", zei Jezus, "zal Ik meegaan om hem te genezen?"


Waain pɨ' ke'taripatʉu, miyarɨ rɨ tʉuse'se'tɨi' pʉra rɨ e'pai ɨkupʉ iya 'nokon esi. E'tane ru'ku, Iya'kwarʉ ke atarʉ'tɨtɨ'. 	 Drink niet teveel wijn, want daardoor verliest u de controle over uzelf. Wees daarentegen vol van de Heilige Geest.


Serɨ winɨ Itepuru Sises ekareei utɨ'pʉ miyarɨ rɨ pata yau, mɨrɨpan nɨrɨ usemo'ka'pʉ meruntɨ pe kuru. 	 Zo werd de invloed van de woorden van de Here steeds groter en sterker.


(Tanporo A'tens mɨrɨ tʉpo ka'kʉran amʉ' mɨrɨ yau tʉuko'mansan esi'pʉ tʉweyu kon enno'pɨtʉ pɨ' emenna' itekare pɨ' usauro'nɨ pɨ'.) 	 De Atheners en de vreemdelingen in de stad hadden alle tijd om naar de nieuwste ideeën te luisteren en daarover verder te praten.


to' korʉʉi, to' sirʉpaai, epe'kena' to' tɨpu mɨrɨ awonsi'kɨ mokon pun; epe'kena' pon renen tato' atʉ ton, tʉtariren pon atʉ, sirʉ', isuweyu pon atʉ, tu'kan nɨ a'po'nan paranka amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ aipori tato' winɨpai ikonekasa' ton, epe'kena' ton yʉi winɨpai, karukuri winɨpai, wa'ka pun winɨpai mɨrɨ awonsi'kɨ mapʉrʉ winɨpai; 	 Zij was hun grootste klant van goud en zilver, van edelstenen en parels, van fijn linnen, purper, zijde en scharlaken, van geurig hout, van ivoren en dure houten voorwerpen,


Ita'mo'ka'pʉ non pona. Mɨrɨ a'tai, main eta'pʉ iya, “Saarʉ, Saarʉ, ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ukota'ma auya?” tawon. 	 Hij viel op de grond en hoorde een stem: "Saul, Saul, waarom vervolgt u Mij?"


Tʉpataron kon ka'pon amʉ' usakorotasa'; kota'man nɨto' auya weyu e'seposa' pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ iyeri'pɨ'sa' kon eseru aimenkato' auya. Ɨpoitorʉ ton pu'kena' ton e'mato' auya weyu e'seposa', mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ ton ɨpoitorʉ ton mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro ɨyese' namanin nan, eke ton mɨrɨ awonsi'kɨ aiko ton, kamoro non ma'tanʉ'nin nʉ'san ma'tanʉ'to' auya pe man,” ta'pʉ to' uya. 	 De volken waren slecht, maar nu is Uw toorn gekomen. Dit is de tijd om de doden te oordelen, om Uw dienaren (de profeten en allen die bij U horen en ontzag voor U hebben, groot en klein) te belonen en om allen te verwoesten die van de aarde een woestenij maken."


Mɨrɨ kasa, asa'rɨ to' esi pen, e'tane tikin nɨ. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Papa na'sikʉ'san ɨsipona, mo'ka ka'pon uya kʉse'nin,” ta'pʉ iya. 	 Zij zijn één. Niet langer twee, maar één. En geen mens mag scheiden wat God heeft samengebracht."


Tanporo main amʉrasa' mɨrɨ tikin nan nɨ main ya': “Ɨtonpa i'nʉnkakɨ ɨmɨrɨ pe mɨsi'nʉnkayai'ne' kasa rɨ,” tukai'. 	 De hele wet is immers samengevat in dit ene gebod: "Houd net zoveel van uw medemens als van uzelf." (A)


Pʉrata amʉranʉ'nin nan nɨ kanan utɨ'pʉ Isaan uya tʉpa'taisimato' kon pe. To' uya ekama'po'pʉ, “Ti'sa, ɨ'rɨ ken si kupʉ ina uya?” ta'pʉ to' uya. 	 Er kwamen zelfs tolontvangers (berucht om hun afzetterij (A)) die zich wilden laten dopen. "Meester, hoe moeten wij nu leven?" vroegen zij.


Ipan pe rɨ to' pɨ' isewansiukapɨtʉ'pʉ, apʉne pʉra apurɨto' to' uya pʉra iyesi pɨ'. Mɨrɨpan Sises utɨpɨtʉ'pʉ eke iwa ton pata ton kaisa rɨ'ne, ka'pon amʉ' enupapɨtʉ pɨ'. 	 Hij verbaasde Zich erover dat de meeste mensen Hem niet geloofden. Hij trok de omliggende dorpen langs en sprak daar over God.


Parau ku'pɨri ratoi pona to' ɨ'kwɨrɨ'sa' a'tai, pʉreti arɨ to' uya pʉra ipoitorʉ ton upu'tɨkaa'pʉ esi'pʉ. 	 Aan de overkant kwamen Zijn discipelen tot de ontdekking dat zij hadden vergeten brood mee te nemen.


Pe'tani esi'pʉ ɨnnɨ pʉra Surusiran piyapai, 2 mayirʉ e'to' airɨ rɨ. 	 Bethanië ligt op nog geen drie kilometer van Jeruzalem.


Anpisin uya kuru rɨ e'ma'pʉka'pʉ, apʉne pʉra ti'tuto' ipɨkɨrɨ ku'sa' iya pɨ' takuru'kena' nan pɨ'. 	 Een menigte mensen volgde Hem, omdat zij zagen dat Hij de zieken genas.


Serɨ ta'pʉ tʉuya tʉpo, tʉyu anʉmʉ'pʉ iya, tenki ta'pʉ iya Papa pɨ', mɨrɨpan pɨ' iyenta'na'pʉ tanporon kon enu airɨ. 	 Daarna nam Paulus een brood en dankte God ervoor in het bijzijn van alle anderen.


mɨrɨ awonsi'kɨ ina, Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' rɨ ma'tanʉkʉ iya tukai' rɨ isaurokʉ. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ina uya ereutanʉ'sa' ikupʉ iya namai'. 	 Toen hij ook nog probeerde de tempel te ontwijden, hebben wij hem gevangen genomen. Wij wilden hem volgens onze wet veroordelen.


“Ɨsi'tɨ' ɨmɨrɨ'nokon iseta'kasa' kon, e'tape'ne' esa' pe te'san, ɨumoronkapʉ kon pa ɨku'to' kon pe uya. 	 Als de lasten u drukken en u vermoeid raakt, kom dan bij Mij. Ik zal u rust geven.


Tʉron kon Main pɨ' enupanin nan uya ta'pʉ Sises pɨ', “Ti'sa, wakʉ pe kuru ei'sa' auya man,” ta'pʉ to' uya. 	 "Dat hebt U goed gezegd, Meester", merkte een godsdienstleraar op.


“Pe'teri'en po, Isutiya yau,” tukai' to' uya eikʉ'pʉ. “Serɨ tukai' pu'kena' uya imenuka'pʉ esi pena rɨ: 	 "In Bethlehem", antwoordden zij. "In Judea. Want de profeet Micha heeft geschreven:


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', utonpa ton nʉ'kwɨ, main awɨron kon pe rɨ ɨwe'pɨtʉ kon—moro rɨken esi pɨ' pen, e'tane serɨ pe mɨrɨ entai ipʉra esi pɨ'—ɨyepika'tɨto' kon tʉrawasooi pɨ' rɨ e'tɨ' ɨyetʉipɨtʉ kon, e'tɨtɨtɨ'ka pe rɨ, 	 Vrienden, toen ik bij u was, deed u altijd wat ik zei. Doe dat dan nog veel meer nu ik ver weg ben. Zet u uit ontzag voor God volledig in voor een gezond geestelijk leven.


emenna' pe ɨyenato' kon pe ɨusenuminkato' kon yau; 	 Uw denken moet grondig vernieuwd worden.


Mɨrɨ a'tai, Sises uta'kwarʉ'tɨsa' Wakʉ A'kwarʉ ke esi pori' pe uya ta'pʉ, “Ayapurɨpɨtʉ uya, Papai, Epʉn mɨrɨ awonsi'kɨ non Epuru, apʉne pʉra serɨ ton onansa' auya pɨ' pu'kena' ton mɨrɨ awonsi'kɨ isenupasa' kon piyapai, mɨrɨpan enpoikasa' auya pɨ' aiko ton mʉre amʉ' ena'. Ewai', Papai, serɨ ku'sa' auya i'se ɨwe'to' awɨrɨ pori' pe ɨku'nin pe iyesi pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Op dat moment bracht de Heilige Geest in Jezus een geweldige blijdschap teweeg. Hij sprak: "Vader! Heer van hemel en aarde! Wat geweldig dat U deze dingen hebt verborgen voor intellectuelen en geleerden. Maar U hebt ze bekend gemaakt aan kleine kinderen.


Ikupʉ uya rɨ ɨnekama'ponʉ kon uyese' yau, imu uya ikʉipʉnʉ apurɨpɨ'to' ipɨkɨrɨ enpoikato' pe. 	 Wat u in mijn naam biddend vraagt, zal Ik doen. Want daardoor zal blijken hoe groot en machtig de Vader in Mij is.


To' utɨ'pʉ Ke'semani tukai' tesa'sen pata ya'. Mɨrɨ yau, Sises uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ', “Ereutapɨ'tɨ' se airɨ ɨpʉrema tane,” ta'pʉ iya. 	 Zij kwamen bij Gethsemané, een tuin op de helling van de Olijfberg.


“Mɨrɨ a'tai, osorʉwawon kon ka'pon amʉ' uyee'pʉ itau e'to' ɨutɨ airɨ, Koneriyas nennoko'san upiya' Sisariya apai. 	 Op dat moment kwamen er drie mannen aan bij het huis waar ik logeerde.


12 a'kʉra' e'to' airɨ'ne rɨ, pata si ewarumamʉ'pʉ 3 a'kʉra' pʉ'kʉ pona rɨ, 	 Tegen de middag werd het in het hele land donker. Dat duurde tot een uur of drie.


Ka'pon amʉ' iyamʉrasa' kon uya tanporo serɨ e'kupʉ ene'pʉ mɨrɨ, mɨrɨpan kon utɨ'pʉ ipan pe pokoi pe esii'ma. 	 De vele mensen die naar de kruisiging waren komen kijken, gingen naar huis nadat ze dit allemaal hadden gezien. Ze sloegen zich op de borst van berouw en verdriet.


“Usaurokʉine' ipɨ' pe' mʉto'ka'nʉ'tʉu?” ta'pʉ Sises uya tʉpoitorʉ ton pɨ'. Mɨrɨ pɨ', “Ewai', ina uya ito'ka'nʉ'sa' man,” ta'pʉ ipoitorʉ ton uya ipɨ'. 	 Begrijpen jullie dit?" "Ja", antwoordden zij.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', serɨ a'taino kon e'to' oton pu'kena' amʉ' mʉnʉ esa' pe itɨsa' rʉ'pʉ orʉ epiya'tɨ'pʉ si'kɨrɨ, 	 Als mannen van deze generatie zult u verantwoordelijk worden gesteld voor de moord op al Gods dienaren,


“Miyarɨ,” ta tʉpo to' pɨ', Paarʉ uya tanporon Papa nʉkupʉ'pʉ pɨ' Esuwerʉ amʉ' pen koro'tau te'tʉrawasoma a'taino pɨ' to' auro'ka'pʉ. 	 Na de begroeting deed Paulus uitgebreid verslag over wat God door hem onder de andere volken had gedaan.


wakʉ pe iku'nin pe, ikorʉka tʉuya winɨ tuna ke tʉmaimu winɨ, 	 Christus zonderde Zijn Gemeente voor Zichzelf af. Zijn woord was als een bad dat haar reinigde.


Sises uya ta'pʉ, “Kʉrɨ tʉyu ki'ai'ne' pʉsau ya' upokon pe uya uyeparankato' oton. 	 Jezus antwoordde: "Aan wie Ik het eerst het eten heb aangereikt, die is het.


ka'pon amʉ' uya ɨyereutanʉkʉ kon pʉra iyesi yau, a'ta kon mʉtɨutɨpɨ'tʉi' to' pata nɨmɨ auya'nokon a'tai, Papa uya to' kota'mato' oton ekamanin pe,” ta'pʉ iya. 	 Als ze in een stad niets van je willen weten, moet je daar meteen weggaan. Schud het stof van je voeten af."


Tʉron kon ka'pon amʉ' uya ipana pʉn, tʉusauro'sen pen ka'pon nee'pʉ, mɨrɨpan kon uya Sises ekama'po'pʉ temiyatʉ tʉto' pe iya ipona. 	 Daar werd een dove man bij Hem gebracht, die ook nauwelijks kon praten. De mensen vroegen Jezus of Hij Zijn hand op deze man wilde leggen om hem te genezen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ a'ta uya ɨye'makoima emapu'tɨ pe iyesi yau, a'tɨkɨ. Wakʉ iwa pe rɨ iyesi i'ta pʉra esii'ma tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' ya' ɨyepa'ka a'tai, ti'ta ke ɨyeno'ma entai ya'mu pʉn ekota'man nɨto' ya'. 	 Als je voet je op het slechte pad brengt, hak hem dan af. Je kunt beter mank het eeuwige leven binnengaan, dan met twee voeten in de hel worden gegooid.


Ɨ'rɨ enupɨkɨrɨ ɨwesi? E'mʉ'sa'ka', epa'taisima', amakooi ekorʉkato' pe ɨpʉremakɨ Sises pɨ',’ ta'pʉ Ananayas uya upɨ'. 	 Nu, wat aarzelt u nog? Sta op en laat u dopen. Laat uw zonden afwassen en roep daarbij de Here aan.'


Mɨrɨ wenai Ikʉipʉnʉ rau e'sekunka, 	 Wanneer ik eraan denk hoe wijs en groot Gods plan is, val ik op mijn knieën voor Hem neer.


E'tane apurɨ auya'nokon pʉra iyesi, apʉne pʉra uikʉn non karimeru amʉ' tonpa pe pʉra ɨwesi kon. 	 U gelooft Mij niet, omdat u niet bij mijn kudde hoort.


e'tane Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ikʉipʉnʉ winon tu'kan nɨ eke tʉrawaso enpoika'pʉ uya ɨyena'nokon. Nai wenai kuru tɨ' ke uwɨnɨ i'se ɨwesi kon?” ta'pʉ iya. 	 Jezus zei tegen hen: "U hebt met eigen ogen gezien wat Ik door de kracht van de Vader heb gedaan. Waarom wilt u Mij nu stenigen?"


“Ko'mamʉ pe, umɨ esa' uya ta'pʉ to' epuru pɨ', ‘Tʉrawaso amʉ' ikɨ'makɨ to' e'ma pa to' epe'pʉ ke,’ ta'pʉ iya. ‘Iu'matʉ pe anʉnsa' kon tʉrawaso pe me'mai' wapiya, iyepiya'tɨ pe anʉnsa' kon e'ma pa iu'matʉ pe,’ ta'pʉ iya. 	 's Avonds zei hij tegen zijn bedrijfsleider: 'Roep alle arbeiders bijeen en betaal hun loon uit. Begin bij de mannen die het laatst zijn gekomen en eindig bij hen die hier het eerst waren.'


Wʉi kaisarɨ rɨ, enupan pɨ' iyesi'pʉ use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' tau. E'tane Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton, Main pɨ' enupanin nan, mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' koro'tau te'san itepuru ton esi'pʉ ɨnwɨpai, 	 Daarna sprak Hij elke dag in de tempel. De mannen van de Hoge Raad wilden niets liever dan Hem uit de weg ruimen.


Kamo pero amʉ' enei'ma e'tɨ', kamo ka'pon amʉ' makoi ku'nin nan, kamo pun ma'tanʉ'nin nan. 	 Kijk uit voor de boosdoeners ('valse honden' noem ik hen) die u willen besnijden.


Serɨ tʉpo, Paarʉ uya A'tens nɨmɨ'pʉ, mɨrɨpan tʉpo Koren pata pona itɨ'pʉ. 	 Paulus verliet Athene en ging naar de stad Corinthe.


Mɨrɨ tʉpo, Sises utɨ'pʉ, mɨrɨpan uya pʉrata amʉranʉ'nin kopʉna iwano' pe ene'pʉ, Ripai itese'. Iyereutasa' esi'pʉ pʉrata amʉranʉ'to' iwʉ' tau. “Uya'kɨrɨ utɨnpai,” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. 	 Kort daarna reisde Jezus verder. Onderweg zag Hij Levi, een tolontvanger, voor zijn tolhuis zitten.


To' pʉropo nɨpon usene'pʉ wa'ka pun kasa, mɨrɨ awonsi'kɨ to' apiri useta'pʉ kaware amʉ' uya tararan pi'sikʉ a'merumʉ ɨsewa'nomase'na to' utɨ a'taino kasa. 	 Het leek of hun borstschilden van ijzer waren. Hun vleugels maakten net zoveel lawaai als een horde paarden en wagens die zich in de strijd storten.


Mɨrɨ yau, uri'san esi'pʉ 12 kaisa rɨ wʉipiya mʉn ennoko pɨ' iko'mansa'. 	 Onder hen was een vrouw die al twaalf jaar bloed verloor. Zij had veel geleden omdat er veel aan haar was gedokterd. Al haar geld had zij eraan uitgegeven, maar het had niets geholpen. Ze was eerder achteruitgegaan.


Mɨrɨpan uya pʉreti anʉmʉ'pʉ, tenki ta'pʉ iya Papa pɨ', mɨrɨpan i'kwɨ'pɨtʉ'pʉ iya, mɨrɨpan ekamʉ'pʉ iya to' ena', tai'ma to' pɨ', “Serɨ serɨ upun iye'tʉsa' ɨiwano' kon pe; serɨ iku'tɨ' ɨyenu kon yau ukupʉ auya'nokon ekamanin pe,” ta'pʉ iya. 	 Daarna nam Hij een brood, dankte God ervoor, brak het in stukken en gaf het Zijn discipelen. "Dit is mijn lichaam dat voor jullie wordt gegeven", zei Hij. "Eet het ter herinnering aan Mij."


Ɨ'rɨ pʉra rɨ iyekorʉkasa' pe esii'ma unkupʉnʉ kupʉ uya koro'tau Esuwerʉ amʉ' Eisa nono winon kon uya uyeporo'pʉ. To' uya uyeporo'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' tau, anpisin pʉra rɨ uya'kɨrɨ, ɨri pe rɨ e'nɨto' ku'sa' uya pʉra rɨ iyesi. To' uye'sa' nin si ɨpiya' nesii'no urɨ nʉkupʉ'pʉ ekamase'na ɨpɨ'. 	 Men zag mij daarmee in de tempel. Ik was naar behoren gereinigd, had geen mensen om me heen en maakte geen drukte.


Ka'pon amʉ' uyee'pʉ, ite'kwe' po ipu'tɨka'sa' ka'pon nee'pʉ to' uya. To' usi'tu'pʉ inepʉ i'se Sises piya', epi'tɨto' pe iya. 	 Er kwamen enkele mannen met een verlamde op een draagbaar.


Tikin nan ena' 5 kaisa rɨ ipaikii pʉrata tʉrʉ'pʉ iya, tʉron nɨ ena' asa'rɨ ipaikii tʉrʉ'pʉ iya, mɨrɨpan kon tonpa ena' tikin nɨ ipaikii pʉrata tʉrʉ'pʉ iya. To' repa'pʉ iya mɨrɨ to' uya ikupʉ poken iyesi ti'tui', mɨrɨpan nin si utɨ'pʉ tʉutɨto' ya'. 	 Zij moesten het beheren zolang hij weg was. Aan de ene knecht gaf hij 5000 geldstukken, aan de ander 2000 en aan de derde 1000. Hij hield rekening met wat zij konden. Daarna ging hij weg.


Mɨrɨpan kon e'ma'pʉ pe, to' no'pʉ rʉ'pʉ rɨ marɨ eri'kaa'pʉ. 	 Tenslotte stierf de vrouw ook. Nu is onze vraag: Wie zal bij de opstanding uit de dood haar man zijn? Want ze is met alle zeven getrouwd geweest."


To' poitorʉ uri'san uya iyereutasa' ene'pʉ apo' weyu ya'. Enpɨtʉ'pʉ iya a'ko pe esii'ma, mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Pʉse rɨ ka'pon ne'tai Sises a'kɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Een dienstmeisje zag hem in het licht van het vuur zitten en keek hem eens goed aan. "Kijk eens", zei ze, "die man hoorde ook bij Jezus' discipelen!"


To' esi'pʉ ka'ta' tenu kon tʉtʉse enpɨtʉ pɨ' iyenu'tane. Mɨrɨ koro'tau, ite'kwanau pʉra rɨ, asa'ron kon inserʉ amʉ' e'soto'kasa' esi'pʉ to' piyau. 	 Terwijl zij nog naar de lucht tuurden, stonden er plotseling twee mannen bij hen, met witte kleren aan.


Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru uya o' mʉnʉ rʉ'pʉ arɨ Ipan Wakʉ Kuru Pata ya' makoi ku'sa' epe'pʉ pe tʉtʉsen, e'tane nin ipun nʉ'pʉ po'tɨ ɨnnɨ rɨ pʉroroi apai. 	 Onder dat verbond bracht de hogepriester het bloed van een geslacht dier in de tempel, als een offer voor de zonden. Maar het lichaam van het dier werd buiten de stadsmuren verbrand.


Ipoitorʉ ton uya ta'pʉ ipɨ', “Rapai, pena kuru pʉra rɨ Esuwerʉ amʉ' esi'pʉ ɨwɨnɨ i'se tɨ' ke. Mɨrɨ pe' e'tane mɨrɨ ya' ɨutɨkapʉ kanan?” ta'pʉ to' uya. 	 De discipelen protesteerden: "Kort geleden probeerden de Joden daar U te stenigen, Meester. En nu wilt U er weer naar toe?"


Moro uyau ɨko'mantɨ', moro ayau'nokon nɨrɨ uko'manto' pe. Ipanta epeta pʉra iyesi tiwa rɨ; moro tʉye' pɨ' iko'manto' pe iyesi. Ɨmɨrɨ'nokon nɨ nɨrɨ epeta pʉra iyesi mɨrɨ moro uyau ɨuko'mamʉ kon pʉra iye'tane. 	 Blijf dicht bij Mij, dan blijf Ik in u. Net zoals een rank alleen maar kan vrucht dragen als zij in de wijnstok blijft, kunt ook u alleen maar vruchtbaar leven als u in Mij blijft.


Ka'pon amʉ' pɨ', “Ereutapɨ'tɨ' wana' pona'ne,” ta'pʉ iya. Mɨrɨ tʉpo, 5 kaisaron itekiino pʉreti mɨrɨ awonsi'kɨ moro' amʉ' anʉmʉ'pʉ iya, mɨrɨpan uya tenu anʉmʉ'pʉ ka' winɨkʉi', mɨrɨpan uya pʉreti, moro' amʉ' i'kwɨ'pɨtʉi'ma tenki ta'pʉ Papa pɨ'. Mɨrɨ tʉpo, itʉrʉ'pʉ iya tʉpoitorʉ ton ena', mɨrɨpan ekamʉ'pʉ to' uya ka'pon amʉ' ena'. 	 Hij zei tegen de mensen dat zij op de grond moesten gaan zitten. Daarna nam Hij de vijf broden en de twee vissen, keek naar de hemel en dankte God. Hij brak de broden in stukken en gaf deze aan Zijn discipelen.


“Ene auya'nokon pʉra pe' ne'pɨ'an kareta yau?” ta'pʉ iya to' pɨ'. “Pena iyepiya'tɨ a'tai, ‘Ka'nin uya warawo' mɨrɨ awonsi'kɨ uri'san nɨrɨ koneka'pʉ.’ 	 "Leest u de boeken van Mozes dan niet?" antwoordde Hij. "Daar staat toch in dat God de mens heeft gemaakt als man en vrouw.


E'tane ta auya'nokon, ka'pon uya tʉkʉipʉnʉ mɨrɨ pe pʉra tʉsan pɨ' ta pe iyesi yau, ‘Ɨ'rɨ rɨ ɨpika'tɨnin pe uwinɨ ɨneporonʉ pan e'tane Kapan pe man’ (Papa ena' iye'tʉka'sa' man ta e'kwa pe), 	 Maar wat hebt u ervan gemaakt? 'Je hoeft je ouders niet te verzorgen als je tegen hen zegt dat je heel je bezit aan God wilt geven.'


mɨrɨ yau korʉ pun konekasa' use'man nɨto' apon a'po'nan kɨrɨi'nʉnpato' ipo, mɨrɨ awonsi'kɨ korʉ ke ipi'pɨ'tɨsa' ekonekan nɨsa' en. Serɨ yau kanan korʉ pun konekasa' samaku pe yau “mana” tato' to' yu pe iye'sa' rʉ'pʉ esi'pʉ, Eran yʉʉi iyenpʉrʉkʉtasa' rʉ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ tɨ' amʉ' ekonekan nɨto' apon ton. 	 Daar stonden het gouden wierookaltaar en de ark van het verbond. De ark was aan alle kanten met goud bedekt. In de ark lagen de stenen plaquettes waarop de wetten stonden, een gouden pot met manna en de staf van Aäron die gebloeid had.


15 kaisa rɨ wʉipiya pata'pʉ pe Taipiriyas ena'pʉ pata Ron epuru pe, Ponsiyas Paire' esi'pʉ Isutiya kopʉnaai pe, Era' esi'pʉ Kiyarari esa' pe, itakon Piri' esi'pʉ Itureya mɨrɨ awonsi'kɨ Tʉra'konai'tes esa' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ Raiseniyas esi'pʉ Apirini esa' pe. 	 Keizer Tiberius was al vijftien jaar aan het bewind. Pilatus was gou verneur van Judea, Herodes gouverneur van Galilea, zijn broer Filippus gouverneur van Iturea en Trachonitis, en Lysanias gouverneur van Abilene.


Pana' pe a'setun uyee'pʉ ɨsɨ pe sipa'sipa pe tuna tʉku'se. 	 Plotseling begon het vreselijk te waaien en kwamen er hoge golven op het meer.


Usaya esi'pʉ Iso'tan kʉipʉnʉ pe, Iso'tan esi'pʉ Eyas kʉipʉnʉ pe, Eyas esi'pʉ Esi'kaya kʉipʉnʉ pe, 	 Joram was de vader van Uzzia; Uzzia de vader van Jotham; Jotham de vader van Achaz; Achaz de vader van Hizkia;


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', apurɨto' poro Papa uya uyanʉnsa' kon ipokena' pe pɨ', usewankaman nɨto' pʉra iyesi Papa pokon pe e'nɨ pɨ' Sises Kʉrai, uyepuru kon poro, 	 Omdat wij ons aan God hebben toevertrouwd, zijn wij rechtvaardig geworden. Wij hebben nu vrede met God dank zij onze Here Jezus Christus.


Mɨrɨpan ekonekasa' utɨ koro'tau, ka'pon eporo'pʉ iya mɨrɨ asanta tau tʉutɨsen, eke kuru rɨ I'tiyo'piya pata kwin pʉrataai esa', Surusiran pona itɨsa' rʉ'pʉ ɨpʉremai'. 	 Toen Filippus op die weg liep, zag hij een wagen voor zich uit rijden. In die wagen zat een voorname Ethiopiër. (A) Hij was minister van financiën in de regering van koningin Candace van Ethiopië. De man was in Jeruzalem geweest om God te aanbidden en


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, itepuru uya tanporon tapuruui esa' pe iku'to' oton. 	 zal hij hem belonen en hem zijn hele bezit toevertrouwen.


mɨrɨ kasa si Kʉrai e'tʉrʉ'pʉ tikin ite'kwa tu'kan kon ka'pon amʉ' makooi mo'kanin pe; mɨrɨpan usenpoikato' oton iyakon ite'kwa pe, makoi tʉrawasomase'na pen, e'tane epika'tɨn nɨto' ne'se'na kamoro tenupɨkɨrɨ te'san iwano' pe. 	 zo zeker zal Christus (nu Hij gestorven is om de zonden van vele mensen weg te nemen zonder zonde terugkomen. Hij zal komen om ieder te redden, die verlangend naar Hem uitziet.


Tenki tato' auya pʉra rɨ iyesi ɨpoitorʉ pɨ' amaimu awɨrɨ iye'sa' pɨ'. 	 Zijn heer bedankt hem niet, want de knecht heeft niet meer dan zijn plicht gedaan.


Makoi uya apiyontɨn nɨto' apurɨsa' mɨrɨpan uya uyenku'tɨsa' uya uwɨsa' mɨrɨ main poro. 	 De zonde zag haar kans schoon en gebruikte die voorschriften om mij op de verkeerde weg te brengen en te doden.


Mɨrɨpan uya eposa' a'tai, inee'pʉ iya Antiyo' pona. Mɨrɨ yau, Panapas mɨrɨ awonsi'kɨ Saarʉ pokon uko'mamʉ'pʉ tikin nɨ wʉipiya apurɨnin nan pokon pe te'sepopɨ'se, mɨrɨpan kon uya tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' enupapɨtʉ'pʉ. Antiyo' po wapiya kuru Sises poitorʉ ton esakʉ'pʉ to' uya mɨrɨ Kʉri'san amʉ' tukai'. 	 Daar waren zij samen een heel jaar bij de volgelingen van Jezus te gast en gaven vele mensen onderwijs. In Antiochië werden de volgelingen van Jezus Christus voor het eerst 'christenen' genoemd.


“Mɨrɨ koro'tau si, eke imu esi'pʉ mɨrɨ umɨ yau. Ɨutɨ piya' a'ko pe iye'sa' a'tai, wai uturumʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tʉumanunsan eta'pʉ iya. 	 Ondertussen was de oudste zoon op het land aan het werk. Toen hij thuiskwam, hoorde hij dansmuziek.


Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ' uya Sises pantomʉ to'ka'nʉ'sa' a'tai tʉpɨ'nokon isaurokʉ tukai', 	 De leidende priesters en Farizeeërs begrepen nu wel dat deze voorbeelden op hen sloegen.


E'tane miyarɨ rɨ ta'pʉ iya, “Iyo'non winon pe ɨwesi kon, itepoino winon pe e'tane. Serɨ non pon kon pe ɨwesi kon, serɨ non pon pe pʉra e'tane. 	 Jezus zei: "U bent van hier beneden; Ik ben van boven. U bent van deze wereld, maar Ik niet.


Mɨrɨ a'tai, Sises ewomʉ'pʉ Esuwerʉ amʉ' epuru iwʉ' ta'. Mɨrɨ yau, ka'pon amʉ', sarakuwa turunpa pɨ' te'san mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon ukaran nɨ pɨ' te'san ene tʉuya a'tai, 	 Zij kwamen in het huis van de leider van de synagoge. Toen Jezus daar alle mensen zag en het gejammer en de begrafenismuziek hoorde, zei Hij:


I'tunin nan pe pʉra ɨwesi kon i'se pʉra esi, utonpa ton, ekonepɨtʉ'pʉ inke rɨ ɨpiya'nokon utɨto' pe (e'tane mɨrɨ namai' uwa'kʉ'pɨ'sa' serɨ pona rɨ nin si) ɨ'koro'tau'nokon iyakʉ'pʉsa' anʉnto' pe uya, tʉron kon Papa pʉnon kon koro'tau eporo'pʉ uya kasa. 	 U moet weten, broeders, dat ik vaak van plan ben geweest u te bezoeken om bij u (net als bij andere volken) mensen voor Christus te winnen. Maar tot nu toe ben ik telkens verhinderd.


“Utɨyai' si uyenno'nin nʉ'pʉ piya', e'tane ɨnʉ' uya uyekama'po pʉra man, ‘Nai ya' ɨutɨ?’ tukai'. 	 Maar nu ga Ik terug naar God, Die Mij gestuurd heeft. Niemand vraagt waar Ik naar toe ga.


Iya'kwarʉ uya ekama tiwano' pe uya'kwarʉ kon pokon pe, urɨ'nokon esi Papa munkɨ pe tukai'. 	 Want in ons diepste wezen overtuigt Gods Geest ons ervan dat wij kinderen van God zijn.


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; Mosi' uya ɨrepa'pʉ kon na'ne' ike esi'pʉ Epʉn poino pen nɨ; ukʉipʉnʉ nin kʉrɨ rɨ i'napairon Epʉn poino pʉreti ke ɨrepanin kon. 	 Jezus zei: "Dat brood uit de hemel hebben zij niet van Mozes gekregen, maar van mijn Vader.


“10 kaisaron iretʉ amʉ' meneine' nan esi 10 pan kon kin amʉ', apʉne rɨ itepuru pe to' enasa' pʉra rɨ marɨ iyesi. E'tane kin pe to' e'to' oton tikin ite'kwa kʉra' emiya era'tɨto' airɨ rɨken ene pokon pe. 	 De tien horens van het beest zijn tien koningen die nog aan de macht zullen komen. Zij zullen maar één uur regeren, samen met het beest.


Main awɨron pe tʉkonekasan pe pʉra ɨwesi kon yau (tʉron kon koneka koro'tau main awɨron pe), pʉrau pe rɨ nin ɨwesi kon mɨrɨ, i'nairon kon imunkɨ pe ɨwesi kon pen nɨ. 	 Hebt u ooit gehoord van een zoon die niet gestraft werd? Als God u niet terechtwijst, wanneer u het nodig hebt, betekent het dat u niet Zijn zoon bent.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ɨmɨrɨ'nokon, aiko rʉ'kwɨ apurɨto' iya to' ton, ɨ'rɨ pɨ' ɨyetʉipɨtʉ kon?” ta'pʉ iya. Iye'mʉ'sa'ka'pʉ, mɨrɨpan uya a'setun mɨrɨ awonsi'kɨ sipa'sipa eseremekʉ'pʉ, mɨrɨpan e'nɨ'pamʉ'pʉ. 	 Jezus zei: "Waarom zijn jullie zo bang? Hebben jullie zo weinig vertrouwen?" Hij ging staan en zei tegen de wind en de golven dat zij moesten ophouden.


E'tane, utonpa ton nʉ'kwɨ, ɨyenu kon yau iku'tɨ' uyepuru kon Sises Kʉrai nennoko'san nekama'pʉ rʉ'pʉ. 	 Vergeet niet, vrienden, wat de apostelen van onze Here Jezus Christus vroeger hebben gezegd:


“Ɨnʉ' rɨ e'tʉrawasoma pʉra iyesi asa'ron kon tepuru ton apiyo' pe. Tikin nan ewaruma'tɨ iya, isakon i'nʉnka iya; tikin nan pɨ' ita'si, isakon sanoma iya pʉra. Asa'rɨ rɨ marɨ Papa mɨrɨ awonsi'kɨ pʉrata apiyo' pe ɨwesi pʉra iyesi. 	 U kunt niet voor twee heren tegelijk werken. Want u krijgt een hekel aan de een en gaat van de ander houden of omgekeerd. Zo kunt u ook niet God dienen en tegelijk uw hart op het geld (a) zetten.


e'tane Kʉrai pokapɨtʉ'pʉ kurusu' pona ekama ina uya: Esuwerʉ amʉ' e'pi'popɨ'to' ipona, iya'kwarʉ pʉra Esuwerʉ amʉ' pen pona te'sen, 	 Wat ik u hierover al eerder heb verteld, heb ik van de Here ontvangen. In de nacht dat de Here Jezus werd verraden, nam Hij een brood,


Mɨrɨ yau te'san tonpa ton usakorota usaurokʉ'pʉ tiwano' kon pe, “Ɨ'rɨto' pe rɨ si po'piyun ma'tanʉkʉ ko? 	 Sommige van Zijn tafelgenoten ergerden zich hieraan en mopperden: "Wat een verspilling!