I'tu auya'nokon pʉra pe' iyesi Papa munkɨ amʉ' uya non eseru aimenkato' oton tukai'? Non eseru si aimenkanin pe ɨwesi kon yau, mɨrɨ mʉre'pʉ rɨ ken pe' si eseru aimenka auya'nokon poken pʉra iyesi? 	 Die komen hierop neer, dat ieder van u elke zondag iets opzij moet leggen van wat hij heeft verdiend. Bewaar het tot ik bij u kom.


Serɨ uya Esuwerʉ amʉ' usekama'po emapu'tɨ'pʉ, “Tiwano' pe pe' iye'wɨnɨ? Mɨrɨ pɨ' pe', ‘Ɨutɨ kon pʉra iyesi utɨyai'ne' ya',’ ta iya?” ta'pʉ to' uya. 	 "Waar Ik heenga, daar kunt u niet komen?" vroegen de Joden verwonderd. "Zou Hij soms zelfmoord willen plegen?"


E'tane ɨri main ka'pon mʉta yai nepa'kayai'ne' uyepʉ itewan yapai. Serɨ ton uya ka'pon kupʉ mɨrɨ ɨri pe. 	 Maar wat een mens zegt, komt van binnenuit. Uit zijn hart.


Apʉne pʉra itɨ pen mɨrɨ itewan ya' e'tane itɨ mɨrɨ iwenu'pɨ ya', mɨrɨpan epa'ka ipun apai,” ta'pʉ iya. (Sises uya serɨ ta'pʉ, tanporo rɨ sa'ne kiyari esi mɨrɨ ko enta'nan nɨto' ipɨ' pe, ta tʉuya e'kwa pe.) 	 "Het voedsel gaat immers niet naar het hart, maar naar de buik en tenslotte komt het in het riool terecht." Jezus maakte hiermee duidelijk dat men alle voedsel zonder gewetensbezwaar mag eten.


“Ɨsɨ sɨ, tenku'ne esii'ma ka'pon esanon! Ta auya'nokon, ‘Ɨnʉ' rɨ usauro'sa' yau, iku'to' pe uya tukai' Papa ena' use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' tesa'pɨ'se uya iku'to' kuru pe pʉra rɨ iyesi, e'tane ɨnʉ' rɨ usauro'sa' pe iyesi yau, iku'to' pe tʉuya tukai', korʉ tesa'pɨ'se Papa ena' use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' tawon uya kuru nin si iku'to' pe iyesi,’ ta auya'nokon. 	 Jullie zijn blinde leiders! U zegt dat het niets betekent als iemand bij de tempel zweert. Dan mag hij zijn eed breken. Maar zweert hij bij het goud van de tempel, dan moet hij zijn eed houden.


Mɨrɨpan a'tai, ka'pon uyee'pʉ Sises piya' ekama'pose'na, “Ti'sa, ɨ'rɨ wakʉ ku'to' uya pe iyesi tɨwɨrɨ rɨ uko'manto' epoto' pe uya?” ta'pʉ iya. 	 Er kwam een jongeman bij Hem met de vraag: "Goede Meester, wat moet ik doen om het eeuwige leven te krijgen?"


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Se Papa ena' use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' a'morʉkatɨ', amɨto' pe uya osorʉwau wʉi yau,” ta'pʉ iya. 	 "Breek deze tempel af", zei Jezus. "En in drie dagen zal Ik hem weer opbouwen."


Sises esi'pʉ ɨpʉreman pɨ'. Mɨrɨpan e'nonkasa' a'tai, tikin nan ipoitorʉ uya ta'pʉ ipɨ', “Ina Epuru, ɨpʉreman eseru pɨ' ina enupakɨ, Isaan uya tʉpoitorʉ ton enupa'pʉ kasa,” ta'pʉ iya. 	 Op een keer was Jezus ergens aan het bidden. Toen Hij daarmee ophield, kwam één van Zijn discipelen bij Hem en vroeg: "Here, wilt U ons leren bidden? Johannes de Doper heeft het zijn discipelen ook geleerd."


To' koro'tau Meri Mataren; Meri, Isens mɨrɨ awonsi'kɨ Isose' san; mɨrɨ awonsi'kɨ Sepiti munkɨ amʉ' san. 	 Onder hen waren Maria van Magdala, Maria de moeder van Jakobus en Jozef, en de moeder van Jakobus en Johannes (de zonen van Zebedeüs).


“Usentu'mayai' pʉsamoro ka'pon amʉ' pɨ', apʉne pʉra uya'kɨrɨ to' e'sa' pɨ' osorʉwau wʉi, mɨrɨpan kon enta'nato' ipɨ' pʉra rɨ si iyesi. 	 "Ik heb met die mensen te doen", zei Hij. "Zij zijn hier al drie dagen en hebben niets meer te eten.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, a'nai' ena'pɨ uta'mo'kasa' non pona eri'sa' pʉra iyesi yau, tikin nɨ rɨ iko'mamʉ mɨrɨ, e'tane iyeri'sa' yau, tu'ke rɨ nin itena'pɨ epamʉ mɨrɨ. 	 "Wat Ik jullie zeg, is de waarheid: Een tarwekorrel moet in de aarde vallen en sterven; anders blijft het een tarwekorrel zonder meer.


Amaimu ke to' repasa' uya, mɨrɨpan kon ewaruma'tɨ orʉ pon kon uya, orʉ pon kon pe pʉra to' esi wenai, urɨ nɨrɨ esi orʉ pon pe pʉra na'ne' kasa. 	 Ik heb hun doorgegeven wat U verteld hebt. De wereld haat hen omdat zij, net als Ik, niet bij de wereld horen.


E'tane pata ya' ɨyewonsa' kon ereutanʉ'sa' to' uya pʉra iyesi a'tai, asanta ta' mʉtɨtʉi', 	 Maar als ze in een stad niets van jullie willen weten, ga dan door de straten en zeg:


“Kenari'nʉntʉu!” ta'pʉ Sises uya to' pɨ'. “Utonpa ton pɨ' Kiyarari pona entantɨ' ka'tantɨ'; mɨrɨ yau nin si to' uya uyene mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Wees maar niet bang", zei Jezus. "Vertel mijn broeders dat zij meteen naar Galilea moeten vertrekken. Daar zullen zij Mij ontmoeten."


Taukʉ ke 1 3 kaisa rɨ sirikɨ amʉ' tonpa mo'ka'pʉ iya ka' poi, mɨrɨpan kon eno'ma'pʉ iya non pona. Iye'mʉ'sa'kasa' esi'pʉ uri'san tentusen rau, imʉre anto' pe tʉuya iyentusa' a'tai. 	 de staart van de draak veegde een derde deel van de sterren weg en slingerde die naar de aarde. De draak stond voor de vrouw om haar kind te verslinden, zodra het geboren was.


E'tane ɨ'rɨ tukai' ennin pe iyenasa' tukai' ina uya i'tu pʉra iyesi. Ɨnʉ' uya itenu a'kokasa' tukai' nɨrɨ ina uya i'tu pʉra iyesi. Ekama'potɨ'. Eke pe iyesi; tiwano' pe tʉusauro'sen pe iyesi,” ta'pʉ to' uya. 	 Maar wij weten niet hoe het komt dat hij nu kan zien. Wij weten ook niet wie zijn ogen genezen heeft. Vraag het hem zelf. Wie weet het beter dan hij? Hij is oud en wijs genoeg."


Sises uya si mɨrɨ pata nɨmɨ a'tai, ka'pon ereutasa' ene'pʉ iya pʉrata amʉranʉ'nin pe e'nɨ iwʉ' tau, Ma'siu itese'. Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Ɨsi'kɨ upoitorʉ pe, Ma'siu,” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan e'mʉ'sa'ka'pʉ, iya'kɨrɨ itɨ'pʉ. 	 Jezus liep verder. Onderweg kwam Hij langs een tolhuis en zag daar een man zitten. Het was Mattheüs. "Kom", zei Jezus tegen hem. "Ga met mij mee." Mattheüs stond op en ging met Hem mee.


Eke ton imenu entɨ' ɨyena'nokon imenuka uya koro'tau uyemiyatʉ ke! 	 Deze brief heb ik zelf geschreven. U ziet het wel aan de grote letters.


Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' tau ka'pon amʉ' enupai'ma eke pe tʉmaimu tʉku'se Sises uya, “Ui'tu auya'nokon kuru rɨ si, mɨrɨ winon tukai' kuru rɨ nɨrɨ. E'tane sa'ne uiwano' pe uye'sa' pen, e'tane rɨ uyenno'nin nʉ'pʉ esi ikasima auya'nokon pokena' pen nɨ. Ɨni'tunʉ kon pen nɨ, 	 Terwijl Jezus in de tempel stond te spreken, riep Hij: "U kent Mij en weet waar Ik vandaan kom. Toch ben Ik niet uit eigen beweging gekomen. U kent God niet.


Itepuru uya uyauro'ka, ‘Inke pʉra enta Surusiran apai, apʉne pʉra to' uya upɨ' ausauro'to' apurɨ pʉra iyesi mɨrɨ,’ ta'pʉ iya upɨ'. 	 'Vlug', zei Hij, 'maak dat u uit Jeruzalem wegkomt! Want de mensen in deze stad zullen niets willen weten van wat u over Mij vertelt.'


6 kaisa rɨ wʉi tʉpo, Sises uya Pi'ta, Isens mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan pokon arɨ'pʉ ta'kɨrɨ. To' arɨ'pʉ iya ka'tawon nɨ wʉ' pona tʉ'kenan yau to' e'to' pe. Mɨrɨ yau to' esi koro'tau, isensima'pʉ. 	 Zes dagen later nam Hij Petrus, Jakobus en Johannes mee een hoge berg op. Er was niemand anders bij Hem. Daar bovenop die berg zagen de discipelen hoe het uiterlijk van Jezus veranderde.


Kiya'pinta pen pe' pʉse rɨ? Meri mʉre; Isens, Isoses, Isutas mɨrɨ awonsi'kɨ Saiman pokon rui? Serɨ yau pe' upiyau'nokon iparusi ton pʉra nai?” ta'pʉ to' uya. Mɨrɨpan kon ɨkɨnʉmʉ'pʉ ipɨ'. 	 "Dit is toch de timmerman, de zoon van Maria en de broer van Jakobus en Jozef en van Judas en Simon? En Zijn zusters wonen ook hier in Nazareth. Wat verbeeldt Hij Zich wel?" Het was duidelijk dat zij niets van Hem moesten hebben.


Pʉrata eporo tʉuya'nokon a'tai, to' entarumʉ'pʉ non esa' pɨ'. 	 Zij mopperden: 'Die kerels hebben maar één uur gewerkt! En u geeft hun hetzelfde loon als ons die de hele dag in de brandende zon hebben gezwoegd.'


Mɨrɨpan tanporo mɨrɨ yau te'san ɨpʉrema'pʉ, “Ina epuru, tanporon kon usenuminkato' i'tu auya. Apʉne ekamakɨ nai kʉrɨ rupɨ anʉnsa' auya pʉsamoro asa'ron kon ka'pon amʉ' apai 	 Zij vroegen God in gebed: "Here, U kent alle mensen door en door. Wilt U Uw keuze aanwijzen?


Tepi' uya, ‘Uyepuru,’ tukai' esakʉ pe iyesi yau, nai kasa nɨrɨ ipa rʉ'pʉ pe nesii'no?” ta'pʉ iya. 	 Als David hem 'Here' noemt, hoe kan de Christus dan zijn Zoon zijn?"


E'tane ekama'po uya: To' uya pe' eta pʉra iyesi'pʉ? A'tai kanan ma: “To' maimu utɨsa' siya rɨ non awɨrɨ, to' maimu utɨsa' non u'matʉ ya' rɨ,” tasa'. 	 Maar hebben de Israëlieten het dan niet gehoord? Jawel! Waar ter wereld ook mensen wonen, het nieuws heeft hen overal bereikt.


Pʉsamoro ka'pon amʉ' esi tentarunsan, ɨri ɨnenpaino kon nɨken; i'se te'to' kon makoi eseru poro tʉutɨsan; tʉpɨ'nokon nɨ tʉutapurɨsan mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon pɨ' wakʉ pe itese' tʉusauro'san wakʉ epoto' pe tʉuya'nokon. 	 Zij doen niets dan mopperen en zeuren; zij willen alleen hun eigen zin doen. Praatjesmakers zijn het. En ls zij eens aardig zijn, doen zij het om er beter van te worden.


Mɨrɨ pɨ', ɨmɨrɨ mɨrɨ awonsi'kɨ Konsʉrʉ amʉ' uya main ennoko i'se ina esi, eke soisa amʉ' epuru ena' Paarʉ enpa'kato' pe iya, ipokon pe asauro'pai kanan ina esi tukai', apʉne pʉra ina uya Paarʉ ekama'popɨ'to' esi tukai', itepuru mauro'katʉi'. Ina e'kama tane iwɨnɨ pɨ' iyepʉ koro'tau,” ta'pʉ to' uya. 	 Vraag de commandant Paulus nog eens voor de Raad te brengen, omdat u zijn zaak nauwkeuriger wilt onderzoeken. Voordat hij hier komt, zullen wij hem vermoorden. Wij zijn er klaar voor!"


Tiwano' kon pe to' usaurokʉ'pʉ, “‘Epʉn winon,’ ta pe iyesi yau, ‘Ɨ'rɨ pe ken si iyesi pɨ' apurɨ auya'nokon pʉra iyesi'pʉ?’ ta iya esi. 	 Zij wisten geen raad met deze vraag en zeiden tegen elkaar: "Als we ja zeggen, zal Hij vragen: 'Waarom hebben jullie hem dan niet geloofd?'


Ta'pʉ iya to' pɨ', “Ito'ka'nʉkʉ auya'nokon pʉra rɨ marɨ pe' iyesi?” ta'pʉ iya. 	 "Zeven manden", was hun antwoord. Jezus zei: "Begrijpen jullie het nu nog niet?"


Eke, ka'tawon iwekupiri esi'pʉ, 12 kaisa rɨ imʉra'taai ton mɨrɨ awonsi'kɨ 12 kaisa rɨ inserʉ amʉ' esi 12 kaisaron mʉra'ta amʉ' airɨ'ne. Mʉra'ta pɨ'ne 12 kaisaron kon Esuwerʉ pon kon ese' ton e'menukasa' esi'pʉ. 	 De stad was omgeven door een dikke, hoge muur met twaalf poorten en bij elke poort stond een engel. Op de twaalf poorten stonden de namen van de twaalf stammen van Israël. Er waren drie poorten aan elke kant:


Miyarɨ rɨ Sises esi'pʉ tʉpoitorʉ ton auro'ka pɨ', mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Ɨri pe ɨtonpa uya ɨku'sa' yau, ɨri inkupʉ'pʉ ekama ta ipɨ', asa'ken esii'ma. Amaimu etasa' iya yau, mɨrɨ nin si ɨtonpa pe ina'posa' auya. 	 Als één van uw broeders u kwaad doet, moet u het hem onder vier ogen zeggen. Als hij uw terechtwijzing aanneemt, is de relatie tussen u en hem hersteld.


E'tane ereutapai me'atʉi'ne' uyenwo'netʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ukamisi winɨ kupʉ uya poken pʉra iyesi. Serɨ esi mɨrɨ kamo to' ku'sa' na'ne' nan Papa uya rɨ pata'se' pe iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Maar wie in mijn Koninkrijk naast Mij zullen zitten, maak Ik niet uit. Dat bepaalt God."


Mɨrɨ a'tai, Sises uyee'pʉ Nasare', Kiyarari yawon winɨ, mɨrɨpan pa'taisima'pʉ Isaan uya Isotan kau. 	 Op een dag kwam Jezus daar ook. Hij was uit Nazareth gekomen om Zich door Johannes in de Jordaan te laten dopen.


Apʉne pʉra kʉrɨ rɨ awɨrɨ eke pe rɨ eposa' auya'nokon tanporon yau rɨ—ausauro'to' kon yau, i'tunin pe ɨwe'to' kon yau— 	 Maar als een vrouw bidt of namens God spreekt met onbedekt hoofd, is dat een schande voor haar man. Dan staat zij gelijk aan een vrouw die kaalgeschoren is.


“E'tane serɨ rawɨrɨ, to' uya aya'sito' oton kon, ɨkota'mato' oton kon to' uya. Usenupan nɨto' iwʉ' ta' mɨrɨ awonsi'kɨ pariki'si ta', kin amʉ', kopʉna amʉ' rakʉi' nɨrɨ to' uya ɨtʉto' oton kon, tanporo serɨ esi uyese' uriya'. 	 Maar er zal eerst een tijd van bijzonder zware vervolging komen. Jullie zullen naar de synagogen en gevangenissen worden gesleurd. Jullie zullen voor koningen en andere hoge autoriteiten moeten verschijnen, terwille van mijn naam.


Wakʉ nonkasa' Papa uya nonka uya pen, Main poro ipoken e'nɨto' eporo pe iyesi yau, Kʉrai uma'ta'pʉ pe iyesi notʉn pe rɨ!” 	 Wat God in Zijn genade heeft gedaan, wil ik niet onderschatten. Want als wij het met God in orde konden maken door de Joodse wet te houden, zou Christus voor niets gestorven zijn.


Mɨrɨ a'tai, tʉron kon ka'pon amʉ' Surusiran pon kon usekama'po'pʉ, “Pʉse rɨ pen pe' iwɨnɨ i'se to' na'ne'? 	 Sommige mensen uit Jeruzalem zeiden: "Dat is toch die Man die ze willen doden?


Tʉuseta'kai' pʉra umaimu awɨrɨ e'tɨ' tasa' uya awɨrɨ ɨwe'sa' kon pɨ', amainanpa kon uya mɨrɨ ewankamanin weyu a'tai, non emʉ' pona nʉye'ai'ne' ka'pon amʉ' non pon kon i'tupɨ'se'na. 	 U bent Mij dwars door alles heen trouw gebleven, zoals Ik u had opgedragen. Ik zal u dan ook redden voor de tijd van beproeving, waarin alle bewoners van de aarde zwaar op de proef worden gesteld.


Esa'sa' pe iyesi kamoro itena' inonkasa' pe na'ne' nan e'to' pe iyesi tʉusaurokʉ'pʉ kon iyawɨron kon pe. 	 Als iemand in een vreemde taal spreekt, spreekt hij tot God en niet tot mensen, want zij verstaan hem niet. Wat hij onder de leiding van de Geest zegt, is geheimtaal.


Mɨrɨ tetai', Isaan poitorʉ rʉ'san uyee'pʉ, mɨrɨpan kon uya itekepu arɨ'pʉ, iu'na'tɨto' pe tʉuya'nokon tɨ' akasa' uruwai' pe ya'. 	 Toen de discipelen van Johannes dit hoorden, gingen ze zijn lijk halen en begroeven het.


Eke pata mʉra'ta yau rɨ to' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' esi'pʉ Isus itese' tepuru kon apurɨse'na ka'pon amʉ' utɨto' ita'. Mɨrɨpan to' use'mato' tʉrawasomanin uya Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas nʉkupʉ'pʉ eta'pʉ. Mɨrɨpan uya asa'rɨ paka amʉ' nee'pʉ, pata ipʉrʉ to' i'mʉ woi, to' use'mato' tʉrawasomanin, mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' esi'pʉ paka amʉ' ɨnwɨpai Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas apurɨ pe tenta'nato' kon pe. 	 De priester van de Zeus-tempel, die buiten de stad stond, bracht zelfs stieren en bloemenkransen bij de poort, want hij en de mensen wilden Barnabas en Paulus offers brengen.


“Ɨ'rɨ ta auya e'kwa pe iyesi, ‘Ikupʉ auya poken iyesi yau,’ mʉkayai'ne'? Tanporon nɨ e'kupʉ apurɨnin nan pɨ',” ta'pʉ Sises uya. 	 "Als U kunt?" vroeg Jezus. "Voor wie gelooft, is alles mogelijk."


Se esi mɨrɨ ento' auya'nokon ipɨ' pe. Se kasa eporo auya'nokon mɨrɨ. Iwontɨsa' pe mʉre esi kareku saai'pɨ'sa' ke, mɨrɨ awonsi'kɨ paka amʉ' yu yen yau iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Ik zal u vertellen hoe u Hem kunt herkennen: Het kindje ligt in doeken gewikkeld in een voerbak."


Eke, Itepuru maimu iye'menukasa' na'ne' itekare yau yawɨrɨ kuru ɨwesi kon yau, “Ɨtonpa i'nʉnkakɨ, mɨsi'nʉnkayai'ne' kasa,” tawon, ipoken ɨwesi kon mɨrɨ. 	 Het is goed om te doen wat de Here van u vraagt: "Houd net zoveel van uw medemens als van uzelf."


uya Papa sakorooi euku, waain ensito' oton, kota'man nɨto' tʉuya pʉsawʉ ya' inma'pʉ. Tanporon kon serɨ ku'nin nʉ'san ekota'mato' oton sorʉ'pa epo'tɨ yau wakʉ ton inserʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ karimeru mʉre uya enpɨ'tane. 	 Die zal door vuur en zwavel gepijnigd worden, voor de ogen van de heilige engelen en het Lam.


Sises Kʉrai kʉrɨ rɨ, kʉrɨ rɨ rɨ ko'mamiyau iye'sa' rʉ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ pe, mɨrɨ awonsi'kɨ inkero' rɨ. 	 Jezus Christus was, is en blijft voor altijd Dezelfde.


mɨrɨpan kon uya si ekama'pʉ, “Pʉse rɨ uya ta'pʉ, ‘Papa iwano' use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' ma'tanʉkʉ uya mɨrɨ, mɨrɨpan konekato' pe uya kanan osorʉwau wʉi yau,’ ta'pʉ iya,” ta'pʉ to' uya. 	 Tenslotte stapten er twee mannen naar voren die zeiden: "Wij hebben Hem horen zeggen dat Hij de tempel van God kon afbreken en in drie dagen weer opbouwen."


Apʉne etatɨ', ɨmɨrɨ'nokon imaminke' ton, akarantɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉukɨ'pɨ'nʉnpɨ'se akarantɨ', apʉne pʉra usewankaman nɨto' uye'nɨ pɨ' man ɨpona'nokon. 	 De rijke mensen onder u kunnen beter in huilen uitbarsten en jammeren over de ellende die hun te wachten staat.


“Kʉrɨ rɨ urɨ, ukayai'ne ko,” ta'pʉ Sises uya. “Uwarinpa auya'nokon pe iyesi yau, tɨwɨ pʉsamoro ka'pon amʉ' nʉtɨi,” ta'pʉ iya. 	 "Ik heb u toch gezegd dat Ik het ben! Als het u om Mij te doen is, laat die anderen dan gaan."


Itekareei utɨ'pʉ inke pʉra kuru rɨ siya rɨ Kiyarari nono poro. 	 Dit nieuws ging als een lopend vuurtje door heel Galilea.


Ɨpʉrema eke pe rɨ te'sen eke pe tʉku'to' apai ɨmeruntɨtanʉ'to' kon pe iya tʉpana'pano ke Ta'kwarʉ poro ayau'nokon, 	 Ik vraag Hem u vanuit Zijn heerlijke rijkdom de innerlijke kracht van de Heilige Geest te geven.


Apurɨto' winɨ Eperʉ uya wakʉ tʉuse'mato' tʉrʉ'pʉ Papa ena' wakʉ Keen nʉtʉrʉnʉ entaino. Apurɨto' winɨ apurɨpɨtʉ'pʉ ipokena' e' pe te'sen tukai', Papa usauro'sa' a'tai wakʉ pe intʉrʉnʉ ton pɨ'. Mɨrɨ awonsi'kɨ apurɨto' winɨ isaurokʉ rɨ, teri'sa' rɨ e'tane. 	 Omdat Abel op God vertrouwde, had zijn offer meer waarde dan dat van Kaïn. Door zijn offer aan te nemen, zei God dat Abel voor Hem rechtvaardig was. En hoewel hij allang dood is, spreekt Abel nog steeds door zijn voorbeeld.


“Mʉre' esi'pʉ si'kɨrɨ rɨ tanporo serɨ ton awɨrɨ rɨ uko'mansa' man,” ta'pʉ iya. 	 De man antwoordde: "Van kindsbeen af heb ik mij aan al die voorschriften gehouden."


Mɨrɨpan eikʉ'pʉ imainarʉ esa' uya, ‘Tɨwɨ tikin nɨ rɨken wʉipiya isi'tuka'to' pe nesii. Iwoi aka uya, mɨrɨpan epetanʉ'nin ke iu'na'tɨto' pe uya. 	 'Laat hem nog één jaar staan', antwoordde de tuinman. 'Ik zal hem extra goed verzorgen en mest geven.


Mɨrɨ wenai, ti'tui' rɨ tenu ke rɨ e'tɨ', ɨpʉrematɨ' Papa uya ɨpika'tɨto' kon pe ɨsɨ ton te'ku'sen awɨrɨ wakʉ pe ɨyepa'ka kon pa. Ɨpʉrematɨ' rɨ kanan wakʉ pe te'mʉ'sa'kasen pe ɨwesi kon pa Ka'pon, Papa winon rau,” ta'pʉ iya. 	 laat je niet in beslag nemen door de zorgen van het leven; wees voortdurend op je hoede; bid steeds dat je veilig door de komende verschrikkingen heen zult komen en dat je daarna bij Mij mag zijn."


Serɨ kupʉ'pʉ iya pu'kena' Aisaya yai Papa usaurokʉ'pʉ uta'ku'tɨto' pe: 	 Dat was in overeenstemming met wat de profeet Jesaja had gezegd:


“Pʉse rɨ ka'pon to'ka'nʉ'sa' ina uya man, wakʉ pe pʉra rɨ uko'man nɨ emapu'tɨnin pe, tʉtonpa ton Esuwerʉ amʉ' epanta'mato' pe to' tʉrʉnkapɨ'nin pe siya rɨ pata kaisarɨ rɨ. Pʉse rɨ ka'pon esi Nasare' pon eseru rʉ'pʉ pɨ' te'san epuru, 	 Wij zijn tot de conclusie gekomen dat deze man problemen veroorzaakt. Hij is een van de leiders van de partij van de Nazareners en zet de Joden in heel de beschaafde wereld aan tot allerlei opruiende aktiviteiten.


Tʉron kon ipoitorʉ ton uya ensa' a'tai, inkupʉnʉ tense ipan pe to' upokoita'pʉ. Mɨrɨ a'tai, to' utɨ'pʉ tepuru kon pɨ' ekamase'na tanporo inkupʉ'pʉ. 	 Enkele andere mensen die het zagen, vonden dit verschrikkelijk. Ze gingen het de koning vertellen.


Ina man ekama pɨ', ka'pon amʉ' auro'ka pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ to' enupa pɨ' tanporon ipu'ketʉ pokon pe, ina uya tanporon kon tʉto' pe wakʉ pe Kʉrai yau. 	 Waar wij ook komen, vertellen wij de mensen over Christus. Wij waarschuwen en onderwijzen hen in alle wijsheid. Wij willen graag ieder mens aan God voorstellen, volmaakt door wat Christus voor hem gedaan heeft.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Papa esi yau ɨkʉipʉnʉ kon pe, ui'nʉnkatʉi'no, Papa winɨpai uye'sa' pɨ' serɨ ya'. Uiwano' pe uye'sa' pen, e'tane uyenno'sa' iya. 	 Jezus zei: "Als God uw Vader was, zou u van Mij houden. Want Ik ben van God uit naar u toegekomen. Ik ben niet uit Mijzelf gekomen, maar God heeft Mij gestuurd.


Ɨyenpoikasa' uya to' ena', mɨrɨ kupʉ uya miyarɨ rɨ, ui'nʉnkato' auya e'to' pe to' iwano' pe, urɨ rɨ nɨrɨ si e'to' pe to' yau,” tukai' iwɨpʉrema'pʉ. 	 Ik heb hun verteld wie U bent en zal dat blijven doen. Want Ik wil dat Uw liefde voor Mij in hen zal zijn, en dat Ikzelf ook in hen zal zijn."


‘Serɨ pe, e'mʉ'sa'ka', ɨpiya' usenpoikasa' serɨ upoitorʉ pe ɨkonekase'na. Serɨ ɨyenu ya' senpoikayai'ne', mɨrɨ tʉpo, serɨ pe kanyauro'kayai'ne' ekamanin pe ɨwesi pa. 	 Maar kom, sta op. Ik heb Mij aan u vertoond om u in dienst te nemen. U moet de mensen vertellen wat u vandaag van Mij hebt gezien en wat Ik u nog zal laten zien.


“E'tane iweyu rʉ'pʉ a'tai pen. Mɨrɨ ku'sa' pe iyesi yau, ka'pon amʉ' uya nin urɨ'nokon ewa'noma mɨrɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 "Wij moeten het niet op het Paasfeest doen", zeiden sommigen. "Want dan ontstaat er vast en zeker een enorme rel!"


“Se mɨkatʉi', ‘Ina e'nʉntane, ewarupɨ nau, Sises poitorʉ ton uya itekepu arɨ'pʉ,’ mɨkatʉi'. 	 Daardoor hadden de discipelen van Jezus Zijn lichaam kunnen weghalen.


Tanporo i'se te'to' kon pe tenta'na kon tʉpo, to' uya a'nai', wi' tato' tʉnarɨnʉ kon ma'kɨrɨ'pʉ parau ka' asi'ono pe kanau enato' pe. 	 Nadat wij hadden gegeten, maakte de bemanning het schip lichter door de lading graan overboord te zetten.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', enno'to' pe uya kuru rɨ e'kupʉ serɨ inke pʉra ɨ'rɨ pe rɨ te'sen e'kupʉ ensa' uya a'tai upɨ'. 	 Zodra ik weet wat mij hier te wachten staat, zal ik hem naar u toe sturen.


Tu'kan kon nɨ epi'tɨsa' iya pɨ', tanporon kon nɨ takuru'kena' nan uyee'pʉ tʉuta'tu'mapɨ'se rɨ a'pɨ'se'na. 	 Ieder die iets mankeerde, probeerde Hem aan te raken. Het was een grote volksoploop, want er werden die dag velen door Hem genezen.


Iyakon uya ta'pʉ tʉkʉipʉnʉ pɨ', ‘Papai, uyena' ɨntʉrʉnʉ pe te'sen ɨimamin itʉka'kɨ,’ ta'pʉ iya ipɨ'. Mɨrɨpan uya timamin ratoika'pʉ to' kaisa rɨ. 	 Op een dag zei de jongste: 'Vader, ik wil mijn deel van de erfenis nu al hebben.' De vader verdeelde zijn bezit tussen zijn twee zonen.


To' uya ine'kaa'pʉ Sises piya', tʉpon kon tʉpɨtʉ'pʉ to' uya isa'ka'si a'poi pona, mɨrɨpan pona Sises tʉrʉ'pʉ to' uya. 	 Ze brachten het veulen bij Jezus en legden hun jassen erover, zodat Hij erop kon zitten.


“Tʉpana ke te'sen, tɨwɨ Ita'kwarʉ uya so'si ton auro'kayai'ne' etai,” ta'pʉ iya. 	 Als u oren hebt, luister dan naar wat de Geest tegen de gemeenten zegt.


Ina eposa' iya a'tai A'sos po, ina uya arɨ'pʉ Me'tirin pona. 	 Toen wij in Assus kwamen, stond hij ons op te wachten en kwam aan boord.


“‘Uyepuru, pʉsamoro uya ui'tu mɨrɨ usenupan nɨto' iwʉ' kaisa rɨ utɨpɨ'sa', to' a'sipɨtʉ pɨ' pariki'si ta', to' wɨpɨtʉ pɨ' kamoro ayapurɨnin nan. 	 'Ja, Here', antwoordde ik. 'Zij weten maar al te goed dat ik de synagogen ben langsgegaan en de mensen die in U geloofden, heb gevangengezet en geslagen. Toen Uw getuige Stefanus werd vermoord, stond ik erbij.


Mɨrɨ ta iya pe rɨ, moro' pi'pɨ waraino uta'pokʉ'pʉ itenu ton poi. Ennin pe kanan iyena'pʉ. Mɨrɨ a'tai, iye'mʉ'sa'ka'pʉ, mɨrɨ pe rɨ Ananayas uya ipa'taisima'pʉ. 	 Het was net of er een vlies van Saulus' ogen viel. Ineens kon hij weer zien.


‘Upiyau te'sen ɨmɨrɨ tɨwɨrɨ rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon nɨ upiyau na'ne' mɨrɨ ɨiwano',’ ta'pʉ ikʉipʉnʉ uya ipɨ'. 	 'Maar jongen', zei de vader, 'jij en ik zijn altijd samen. Alles wat van mij is, is van jou.


Mɨrɨ kasa si serɨ non pon pʉrata mɨrɨ awonsi'kɨ mamin ma'tanʉ'nin pe ɨwesi yau, Papa uya wakʉ nin si ɨimamin ke Epʉn pon ke ɨrepa pʉra rɨ iyesi mɨrɨ. 	 Als u niet eens eerlijk met geld omgaat, wie zal u dan de ware rijkdom toevertrouwen?


Paarʉ uko'mamʉ'pʉ inke rʉ'kwɨ rɨ Koren pata po. Mɨrɨ yau, tʉtonpa ton tʉnɨnse itɨ'pʉ kanau epotorʉ'pʉ yau Siriya pona. Tʉutɨ rawɨrɨ, ti'pai kiriri'ka'pʉ iya, Papa auro'kasa' tʉuya pɨ', mɨrɨpan a'kɨrɨ Pʉre'sira mɨrɨ awonsi'kɨ A'kira e'sara'tɨ'pʉ itonpa pe. 	 Paulus bleef nog in de stad. Na enkele dagen nam hij afscheid van de christenen en vertrok naar Syrië. Priscilla en Aquila gingen met hem mee. Voor hij in Kenchreae aan boord ging, liet hij zijn haar afknippen, omdat hij een plechtige belofte had afgelegd.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨnʉ' rɨ anʉmʉ Papa uya pʉra iyesi ipokena' tukai' main kupʉ iya pɨ'; e'tane ru'ku, main poro makoi i'tunin pe enan. 	 Ook al houdt men zich aan de wet, dan nog gaat men voor God niet vrijuit. Het enige wat de wet doet, is de mens bewust maken van zijn zonde.


Apʉne pʉra wakʉ itekare yau Papa uya anʉn nɨ ipokena' rɨ tukai' apurɨto' winɨ iyepiya'tɨ si'kɨrɨ iu'matʉ pona, iye'menukasa' na'ne' kasa: “Ipokena' awɨrɨ te'sen uko'mamʉ apurɨto' winɨ,” tawon. 	 Want in die blijde boodschap wordt de rechtvaardigheid van God bekendgemaakt. Dit betekent dat iedereen volkomen op Hem moet vertrouwen. De profeet Habakuk heeft immers geschreven: "De rechtvaardige zal in vertrouwen op Mij leven." (a)


ɨyepa'taisima kon yau iya'kɨrɨ ɨye'u'na'tɨ'pʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ iya'kɨrɨ ɨye'mʉ'sa'ka'pʉ kon apurɨto' auya'nokon poro Papa meruntɨrʉ yau, i'mʉ'sa'kanin nʉ'pʉ iyeri'sa' apai. 	 U bent in de doop met Christus begraven. Maar door het geloof in de macht van God, Die ook Hem heeft opgewekt uit de dood, bent u nu met Hem opgestaan en hebt u nieuw leven ontvangen.


E'tane urɨ'nokon kamoro to' kasa tenna'posan pen mɨrɨ awonsi'kɨ tʉuma'tasan pen, e'tane kamoro apurɨnin nan mɨrɨ awonsi'kɨ tepika'tɨsan iye'ton pe te'san. 	 Wij horen niet bij de mensen, die God de rug hebben toegekeerd en de ondergang tegemoet gaan. Nee, wij horen bij de mensen die op God vertrouwen en gered worden.


apʉne pʉra, “Papa, itese' pɨ' e'nɨto' esi ma'tanʉ'nin apo' pe rɨ,” tasa' iya. 	 Want onze God is een verterend vuur.


Eke soisa amʉ' epuru pe te'sen iye'soto'kasa' rʉ'pʉ Sises rau uya Sises ukɨ'pɨ'nʉmʉ eta'pʉ, iyerikʉ rɨ ene'pʉ, mɨrɨpan uya, “I'napai rɨ kuru rɨ ka'si, pʉse rɨ esi'pʉ mɨrɨ wa Papa Mumu pe!” ta'pʉ. 	 Toen de Romeinse officier, die tegenover het kruis stond, zag hoe Jezus stierf, zei hij: "Deze man was beslist een Zoon van God."


Mɨrɨ pɨ' ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨ'rɨ rɨ ekama'po auya'nokon a'tai ɨwɨpʉremato' kon yau, apurɨtɨ' eposa' auya'nokon tukai', mɨrɨ a'tai ɨiwano' kon pe rɨ iyesi. 	 Maar denk eraan: Dat kan alleen als je gelooft dat het zal gaan zoals jij zegt en geen spoor van twijfel in je hart is. Wat je in het gebed ook vraagt, je krijgt het als je gelooft dat je het al hebt.


Tanporo kamoro wapiya iye'sa' kon esi ama' e' ton, rapumanin nan pe nɨrɨ, e'tane karimeru amʉ' uya to' maimu eta pʉra iyesi'pʉ. 	 Ik ben de deur van de schaapskooi. Al die zogenaamde profeten en verlossers zijn dieven en rovers. Maar de schapen hebben niet naar hen geluisterd.


Tʉron nɨ a'tai, Esuwerʉ amʉ' ɨpʉremato' ya' ina utɨ a'tai, to' poitorʉ pe te'sen uri'san eporo'pʉ ina uya, makoi a'kwarʉ yen pe iyesi'pʉ, mɨrɨpan esi'pʉ pena rɨ te'ku'ton i'tunin pe. Itesa' pe te'san uya eke pe pʉrata eporo esi'pʉ, apʉne pʉra ka'pon amʉ' uya e'ma'pʉ to' ena' te'ku'sen ekamato' pe iya. 	 Op een dag toen wij weer naar de gebedsplaats gingen, kwamen wij een slavin tegen, die een helderziende geest had. Zij verdiende voor haar eigenaars veel geld door andere mensen de toekomst te voorspellen.


E'tane ɨuseruma a'tai tenta'nai' pʉra, ɨsenpatauka', mɨrɨ awonsi'kɨ ekarapaima'. 	 Maar als u vast, zorg dan dat u er verzorgd uitziet.


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ, no'sami'si amʉ' iwa ton enupakɨ Papa namanin nan pe to' e'to' pe tʉuko'mamʉ kon yau, tʉtonpa kon teseru'tɨi' tʉusauro'san pe pʉra mɨrɨ pe pʉra waain otori pe pʉra, e'tane wakʉ pɨ' enupanin pe. 	 Leer oudere vrouwen dat zij rustig en eerbiedig moeten zijn in alles wat zij doen. Zij mogen niet roddelen of veel drinken; nee, zij moeten anderen leren wat goed is.


Kamoro ipiyawɨrɨ tʉutɨsan uya ɨri pe rɨ isapema'pʉ. Ti'pai kon sʉkʉsʉkʉma'pʉ to' uya, “Ɨmɨrɨ si, ‘use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' ma'tanʉkʉ uya, mɨrɨpan kanan amɨkapʉ uya osorʉwau wʉi yau,’ tawon nʉ'pʉ, 	 De mensen die voorbijkwamen, scholden Hem uit en schudden hun hoofd. "Moet je Hem zien", jouwden zij. "Hij zou toch de tempel afbreken en in drie dagen weer opbouwen?


To' uya si pʉsamoro anʉnsa' kon nʉ'san tʉrʉ'pʉ enno'sa' kon piya', to' pʉremato' pe si to' uya, tʉtʉrawasooi kon si ku'to' pe to' uya. 	 De mannen werden aan de apostelen voorgesteld. Die baden voor hen en legden de handen op hen.


Papa uya Mosi' repa'pʉ ike Main ekama pɨ' ka'pon amʉ' nʉko'manyan pena si'kɨrɨ rɨ, Sapa' kaisa rɨ usenupan nɨto' iwʉ' tau pata kaisarɨ rɨ serɨ pʉ'kʉ pona rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Want sinds jaar en dag zijn er in alle steden mensen, die de wet van Mozes bekendmaken. Elke sabbat wordt de wet in de synagoge voorgelezen."


“‘Kane, Papai Epʉra'an, mɨrɨ apurɨ to' uya pʉra rɨ iyesi, serɨ awon kuru nin tɨ, ima'tasa' rʉ'pʉ e'mʉ'sa'kasa' uya tauro'ka kon a'tai, to' uya kuru rɨ nin apurɨ mɨrɨ tʉmakooi kon apai rɨ nin si to' era'tɨ,’ ta'pʉ iya nin si mɨrɨ. 	 Maar de rijke man bleef aanhouden. 'Nee, vader Abraham. Die lezen ze toch niet. Maar als iemand uit de dood terugkomt en hen waarschuwt, zullen ze hun leven zeker beteren.'


Serɨ enta' ka'pon uya tʉtonpa enupato' oton pen, mɨrɨ pe pʉra ka'pon uya takon enupato' oton pen, ‘Itepuru i'tukɨ,’ tukai', apʉne pʉra tanporo to' uya ui'tuto' oton sepan kon apai eke ton pe kuru te'san pona rɨ. 	 Niemand zal tegen zijn vriend, broer of buurman hoeven te zeggen: 'Jij moet de Here ook leren kennen', want van klein tot groot zal iedereen Mij kennen.


Mɨrɨ pe si iyesi pɨ', tu'ke kuru rɨ kamoro iye'kupʉ tʉnene'pʉ kon ekamanin nan esi pɨ' uwoi'nokon, eno'mapai'nokon tanporon nɨ uko'manʉkʉ kon pɨ' na'ne' mɨrɨ awonsi'kɨ makoi upɨ'nokon ita'sisa' na'ne' sa'man pe rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ eka'tun nɨpai'nokon ikupʉ uya kuru tai'ma eka'tun nɨto' iyawɨrɨ pe iye'ma'kʉmasa' na'ne' awɨrɨ. 	 Nu zo'n grote menigte ons ziet en aanmoedigt, moeten wij alles afleggen wat hindert en ons bevrijden van de zonde, die zich aan ons vastklemt. Wij moeten de baan afleggen die voor ons ligt, zonder op te geven.


Isose' esi'pʉ Ma'ta'tayas mu pe. Ma'ta'tayas esi'pʉ Emos mu pe. Emos esi'pʉ Ne'an mu pe. Ne'an esi'pʉ E'sʉrai mu pe. E'sʉrai esi'pʉ Nakei mu pe. 	 de vader van Jozef was Mattathias; de vader van Mattathias was Amos; de vader van Amos was Nahum; de vader van Nahum was Esli;


Anpisin uyee'pʉ Paire' piya' tʉnku'se' e' ku'se'na iye'to' pe tiwano' kon pe. 	 Een grote groep mensen drong op Pilatus aan en vroeg hem een gevangene vrij te laten.


Ka'pon, Parapas tukai' tesa'sen esi'pʉ pariki'si tau, pata esanon pokon pe ɨsewa'nomapai te'san koro'tau, ka'pon wɨnin nʉ'pʉ mɨrɨ a'tai. 	 Nu zat er een zekere Barabbas gevangen, een rebel. Hij was met enkele anderen opgepakt omdat ze bij een oproer een moord hadden begaan.


Tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' usaurokʉ'pʉ, ‘Ɨri kupʉ Sises uya,’ tukai', e'tane iwɨto' ipɨkɨrɨ oton eporo to' uya pʉra iyesi'pʉ. Mɨrɨ rɨ e'tane, itepuru Paire' ekama'po'pʉ to' uya ima'tanʉ'to' pe iya. 	 Hoewel zij geen geldige reden konden vinden om Hem ter dood te veroordelen, hebben zij Pilatus toch gevraagd Hem om te brengen.


To' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ wʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ tɨ' amʉ' pɨ', “Ina pona ata'mo'ka', ina onankɨ kʉrɨ rɨ apono' po iyereutasa' na'ne' enu piyapai mɨrɨ awonsi'kɨ karimeru mʉre uya kota'man nɨto' piyapai! 	 Zij schreeuwden naar de bergen en de rotsen: "Val op ons! Verberg ons voor de ogen van Hem Die op de troon zit en voor de toorn van het Lam.


Mɨrɨ si urɨ, ɨyepuru kon, ɨti'saai kon uya a'ta kon korʉkasa', ɨtonpa kon pʉta si tʉkorʉkase e'tɨ'. 	 Als Ik nu jullie voeten heb gewassen, moeten jullie dat ook bij elkaar doen.


Isan uya nin si ta'pʉ mɨrɨ to' poitorʉ ton pɨ', “Mɨrɨ iku'tɨ' ta iya mʉku'tʉi',” ta'pʉ iya. 	 Zijn moeder zei tegen de bedienden: "Doe wat Hij u zegt."


To' nin si utɨto' pe ikupʉ'pʉ iya mɨrɨ. Ɨri a'kwarʉ ton nin si utɨ'pʉ mɨrɨ ka'pon yapai peiruku amʉ' ya'. Tanporo rɨ nin si, 2,000 e'to' airon kon peiruku amʉ' e'tʉrʉ'kwa'pʉ, mɨrɨpan kon aputa'pʉ parau ku'pɨri ka'. 	 Jezus vond dat goed. De geesten kwamen uit de man en gingen in de varkens. Op hetzelfde moment stormde de hele kudde de helling af, het meer in. Ze verdronken allemaal.


Ipan pe to' usewansiuka'pʉ, mɨrɨpan kon uya ta'pʉ, “Pʉsamoro nʉsauro'ai'ne' nan sa'ne Kiyarari ko' amʉ' ko! 	 Zij begrepen er niets van. "Dat zijn toch mannen uit Galilea?" riepen zij verbaasd uit.


Ɨ'rɨ pe iyesi serɨ ku'sa' iya yau eke pe tʉku'to' ipɨ' usi'tuto' pe tʉusentu'mato' ton ipɨ', inkoneka'san pena eke pe to' e'to' pe— 	 Waar het Hem om gaat, is dat Zijn buitengewone grootheid gezien wordt door de mensen, met wie Hij het goed voor heeft. Hij heeft hen lang van te voren aangewezen en nu ook geroepen.


Inke pʉra rɨ Ita'kwarʉ ya' ena'pʉ, mɨrɨ yau apono' esi'pʉ Epʉn po, mɨrɨpan po ka'pon ereutasa' esi'pʉ. 	 Op hetzelfde moment werd ik door de Geest meegenomen. Ik zag een troon in de hemel staan en op die troon zat Iemand,


tikin nɨ enan pʉ'kʉ pona apurɨto' yau mɨrɨ awonsi'kɨ Papa Mumu i'tuto' yau mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe iyakʉ'pʉsa' pe, Kʉrai yau eke pe utarʉ'tɨn nɨto' wakʉ ke eponin pe. 	 Het doel daarvan is dat wij tenslotte volledig één zullen zijn, door ons gemeenschappelijk geloof en doordat wij de Zoon van God allemaal even goed kennen. Dan zullen wij volledig mens zijn, volwassen geworden door alles wat Christus in ons heeft gedaan.


“To' eikʉ'pʉ iya, ‘Ekama uya ɨpɨ'nokon, tanporon kon itesa' pe te'san repa mɨrɨ miyarɨ rɨ ipona, e'tane kʉrɨ ɨ'rɨ esa' pen nɨ enapai imo'ka mɨrɨ itenawon nʉ'kwɨ rɨ. 	 'Ja', zei de koning, 'zo is het nu eenmaal. Wie veel heeft, krijgt er meer bij. Wie weinig heeft, raakt ook dat beetje nog kwijt.


Eporo tʉuya'nokon kasa pʉra, to' enna'po'pʉ Surusiran pona iwarinpase'na. 	 Hij was echter nergens te vinden. Daarom liepen ze terug naar Jeruzalem.


Apiyo' ton, tanporon yau rɨ ka'pon, ɨyepuru kon maimu awɨrɨ e'tɨ', iku'tɨ' to' uya entane rɨken pen, to' uya wakʉ tato' pe, e'tane wakʉ pe ɨyewan kon pokon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru nama pe. 	 Slaven moeten hun meesters altijd gehoorzamen. Probeer het hun niet alleen naar de zin te maken als zij op u letten, maar voortdurend met een bereidwillige houding en ontzag voor God.


Tʉron kon ka'pon amʉ' esi ite' ton tɨ' pona ita'po'sa' kasa. Main eta tʉuya'nokon a'tai, inke pʉra rɨ to' uya anʉmʉ tepori'ma kon pe. 	 De steenachtige grond zijn de mensen die het woord van God horen en meteen erg enthousiast zijn.


Tamas uya ta'pʉ ipɨ', “Uyepuru mɨrɨ awonsi'kɨ Papa, itese' pɨ' e'to'!” ta'pʉ iya. 	 "Mijn Here en mijn God", stamelde Thomas.


Tʉmakooi winɨpai iyera'tɨto' pe iweyu ke irepa'pʉ uya e'tane tekumato' ɨnnonkapai pʉra iyesi. 	 Ik heb haar de tijd gegeven om zich te bekeren van haar ontucht, maar zij wil niet.


to' pɨ' uko'man nɨto' ekareei ekama auya'nokon koro'tau. Mɨrɨ kupʉ auya'nokon yau, utapurɨto' esi mɨrɨ Kʉrai weyu a'tai, apʉne pʉra enpoika iya mɨrɨ utʉrawasooi, unkuu'pʉ e'sa' pʉra iyesi notʉn pe. 	 die de mensen het woord voorhouden, dat het leven geeft. Dan zal ik mij op de dag dat Christus terugkomt, erover kunnen verheugen dat al mijn werk onder u niet voor niets is geweest.


Tanporon wakʉ ton mɨrɨ awonsi'kɨ ipan nɨ wakʉ ton repan nɨto' esi ka'tawinɨ tʉuye'sen ka' a'kwarii Kʉipʉnʉ winɨpai, tʉusensimasen pen a'kwarʉ'pʉ usensimapɨtʉ kasa. 	 Alles wat goed en volmaakt is, wordt ons door God gegeven; Hij is de bron van alle licht. Hij is een en al licht en verandert nooit.


Papa i'tuto' ipɨ' esi to' pona tense rɨ, apʉne pʉra tense rɨ Papa uya iku'sa' to' pona. 	 Want die mensen kunnen heel goed weten dat God er is. Hij heeft het hun Zelf bekendgemaakt.


Mɨrɨpan epori'ma'pʉ ipan pe Sises tense, apʉne pʉra inke rɨ Sises ɨnenpai te'sen pe iye'pɨtʉ'pʉ, apʉne pʉra eke Papa tʉrawasooi kupʉ iya tawon etasa' tʉuya pɨ'. Mɨrɨpan nin si kupʉ iya ɨnenpai iyesi'pʉ mɨrɨ. 	 Herodes was erg blij Jezus te zien. Hij had al veel over Hem gehoord en hoopte reeds lang dat Jezus eens een wonder zou doen waar hij zelf bij was.


E'tane utɨto' oton mɨrɨ ɨpiya'nokon serɨ pe'ne kuru rɨ, ewai' pe Papa esi yau; mɨrɨ si i'tu uya mɨrɨ pʉsamoro mɨ pe te'ku'san usauro'to' rɨken pen, e'tane ɨ'rɨ esi to' pana'pano pe tukai' rɨ. 	 Maar als ik met andere gelovigen samen ben, zeg ik liever vijf woorden met mijn verstand dan duizenden in een vreemde taal.


Tʉron kon ka'pon amʉ' uya to' auro'kasa' esi'pʉ ɨmɨrɨ pɨ' tanporo Esuwerʉ amʉ' enupasa' auya Esuwerʉ amʉ' pen koro'tau tʉuko'mansan to' ereutato' pe Main, Mosi' winon piyapai to' auro'ka'pʉ auya, tʉmunkɨ kon yun pi'pɨ puturʉka to' uya namai', urɨ'nokon eseru awɨrɨ. 	 Maar zij hebben gehoord dat u de Joden in het buitenland leert dat zij zich niet meer aan de wet van Mozes hoeven te houden. U zou hebben gezegd dat zij hun pasgeboren jongetjes niet hoeven te besnijden en ook dat zij zich niet aan de Joodse gebruiken hoeven te houden.


mɨrɨ awonsi'kɨ eseru aimenkato' pɨ', apʉne pʉra serɨ orʉ epuru si esi pɨ' eno'masa' pe. 	 En het oordeel houdt in dat de overheerser van deze wereld al geoordeeld is.


“Tanporo rɨ unɨmɨ auya'nokon mɨrɨ,” tukai' Sises uya to' pana'tɨ'pʉ, “apʉne pʉra iye'menukasa': “‘Karimeru amʉ' pa'simanin wɨnɨ uya, mɨrɨpan karimeru amʉ' si e'ta'nʉ'to' oton,’ tawon. 	 "Jullie zullen je allemaal voor Mij schamen", zei Jezus. "De profeet Zacharia heeft geschreven: 'Ik zal de herder doden en de schapen zullen uiteengejaagd worden.' (a)


apʉne pʉra, “Tanporon kon Itepuru ese' esa'nin nan epika'tɨto' oton,” tasa' iya. 	 Want er staat ook: "Ieder die de naam van de Here aanroept, zal gered worden." (b)


Wakʉ pe te'sen to'ka'nʉ'sa' ka'pon uya a'tai, ɨri kupʉ iya pen. Mɨrɨ na'ne' kasa nin si, wakʉ pe ɨnkupʉnʉ kon, weyu uya ɨwei'tɨ kon kasa rɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 Als u van binnen licht bent, zonder een enkel donker hoekje, zult u een stralend mens zijn, die anderen verlicht als een heldere lamp."


Moine ka'pon ereutasa' esi'pʉ winto po, Iu'tai'kos itese'. Kʉrɨ rɨ e'nʉnpɨtʉ'pʉ, miyarɨ rɨ Paarʉ usaurokʉ koro'tau, mɨrɨpan e'nʉnkaa'pʉ ipan pe, nʉta'mo'kai osorʉwawon ikawono ɨutɨ apai. Mɨrɨpan uma'tasa' anʉmʉ'pʉ to' uya eke' pe. 	 Eutychus, een jonge man die in de vensterbank zat, viel in slaap. Toen Paulus maar bleef doorspreken, viel hij vanaf de derde verdieping naar beneden. Toen ze hem optilden, bleek hij dood te zijn.


apʉne pʉra mɨrɨ enta' to' erikʉ pen, inserʉ amʉ' kasa rɨ nin si to' esi. Papa munkɨ pe to' esi, eri'nɨ tʉpo e'mʉ'sa'kan nɨsa' munkɨ pe to' esi pɨ'. 	 Zij kunnen niet meer sterven. Wat dat betreft lijken zij op engelen. Zij zijn zonen van God; zonen die uit de dood zijn opgestaan.


Sises rawɨrɨ tʉutɨsan uya, “E'pana e'kɨ! Ɨ'rɨ pɨ' ɨukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ?” ta'pʉ to' uya ipɨ'. Mɨrɨ rɨ e'tane ikɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Upɨ' ɨsentu'makɨ ta uya, Kin Tepi' pa rʉ'pʉ!” ta'pʉ iya. 	 De mensen die voor Jezus uit liepen, zeiden tegen hem dat hij zijn mond moest houden. Maar hij trok zich er niets van aan en begon nog harder te schreeuwen: "Zoon van David! Heb medelijden met mij!"


Iyɨpʉremakaa'pʉ kanan, mɨrɨ a'tai ka' awonsi'kɨ si tuna uyee'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ si non uya kiyari epetanʉkʉ'pʉ. 	 Daarna vroeg hij God het weer te laten regenen en de regen viel in stromen naar beneden. Het land werd weer fris en groen.


“Urɨ esi wakʉ karimeru amʉ' pa'simanin. Uikʉn non karimeru amʉ' i'tu uya; to' uya nɨrɨ ui'tu— 	 Ik ben de goede herder. Ik ken mijn schapen en zij kennen Mij, zoals Ik de Vader ken en Hij Mij kent. Ik geef mijn leven voor mijn schapen.


tikin nan Papa, tanporon kon kʉipʉnʉ, tanporon entaino, tanporon poron nɨ mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon yawon nɨ. 	 En wij hebben allemaal één en dezelfde God en Vader, Die boven ons allen staat, Die in ons allen is en door ons allen werkt.


Mɨrɨpan kon utɨsa' uya isa'ka'si mʉre eporo'pʉ pʉroroi po asanta tau ewa'tɨsa' mʉra'ta piyau. Euka pɨ' to' esi koro'tau, 	 Zij gingen naar het dorp en zagen het veulen meteen. Het stond op straat, vastgebonden bij de deur van een huis. Zij maakten het los.


“Serɨ na'ne' kasa si te'ton kon ka'pon amʉ' mentaino kon pe to' esi a'tai, apʉne pʉra Papa e'to' i'se kupʉ to' uya pʉra iyesi pɨ',” ta'pʉ Sises uya. 	 Zo gaat het met iemand die altijd maar meer wil hebben, maar in Gods ogen een armoedzaaier is."


Serɨ e'kupʉ e'sara'tɨ ene ɨmɨrɨ'nokon upoitorʉ ton uya a'tai, mepori'matʉi' si, itenupɨkɨrɨ esii'ma, apʉne pʉra serɨ esi a'ko pe rɨ Papa uya ɨpika'tɨto' kon esi ekamanin pe,” ta'pʉ iya. 	 Dus als deze dingen beginnen, ga dan rechtop staan en kijk omhoog! Want je verlossing is niet ver meer!"


Serɨ wenai kuru si, Kʉrai erikʉ'pʉ mɨrɨpan e'mʉ'sa'ka'pʉ nurɨne te'to' ya', iyeri'sa' kon mɨrɨ awonsi'kɨ nurɨne te'san epuru pe te'to' pe. 	 Daarom is Christus gestorven en weer levend geworden. Hij moest immers de Heer van de doden en de levenden zijn?


E'tane ta auya'nokon, ka'pon uya rɨ tʉkʉipʉnʉ pɨ' mɨrɨ pe pʉra tʉsan pɨ', ‘Ɨpika'tɨto' pe ɨneporonʉ uwinɨ tʉsa' man Papa ena',’ ta yau, 	 Wie zijn ouders slecht behandelt, moet sterven.' Maar u zegt: 'Het is niet nodig uw ouders te ondersteunen, als u zegt dat het geld waarmee u hen zou kunnen helpen voor God is.'


Si'tipʉn, eke rɨ Papa uya wakʉ nonkasa' esa' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmeruntɨrʉ kenan uya, eke pe rɨ a'kwarʉpɨ'nin mɨrɨ awonsi'kɨ i'tuto' ipɨkɨrɨ rɨ kupʉ'pʉ ka'pon amʉ' koro'tau. 	 Stefanus, was vol van geloof (A) en kracht van God. Hij deed grote wonderen en buitengewone dingen onder het volk.


Mɨrɨ kasa si Isaan uyee'pʉ, pa'taisiman pɨ' rɨmono'ta nono yau mɨrɨ awonsi'kɨ makoi apai era'tɨn epa'taisimato' makoi pɨ' usentu'man ekareei ekama pɨ'. 	 Deze boodschapper was Johannes de Doper. Hij leefde in de woestijn en vertelde de mensen dat zij zich moesten laten dopen als een openbaar getuigenis van hun besluit om de zonde de rug toe te keren, zodat God hen kon vergeven. (c)


“Ka'pon, Papa winon uyepʉ a'tai tʉmeruntɨrʉ yau, mɨrɨ awonsi'kɨ tinserʉʉi amʉ' pokon pe, iyereutato' oton tapon po. 	 Wanneer Ik kom in mijn heerlijkheid met al de engelen, zal Ik op mijn schitterende troon zitten.


Papa eseru awɨrɨ kuru enupasa' pe iyesi'pʉ. Pana' pe kuru nɨrɨ tʉusauro'sen pe iyesi'pʉ, iye'to' poro kuru Itepuru Sises eseru pɨ' enupanin pe kuru nɨrɨ iyesi'pʉ. Isaan Pa'tes ekareei epa'taisiman tawon nɨken i'tunin pe iyesi'pʉ. 	 Daar had iemand hem verteld wie Johannes de Doper was en wat die over Jezus Christus had gezegd. Meer wist hij niet, want de rest van het verhaal had hij nooit gehoord.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Ɨmɨrɨ'nokon, Main pɨ' enupanin nan, Papa uya ɨkota'ma kon mɨrɨ ipan pe, apʉne pʉra ka'pon amʉ' apiyo'masa' auya'nokon sa'man nɨ ku'to' pe to' uya Papa Maimu serɨ tukai', mɨrɨpan kon pika'tɨ auya'nokon pʉra iyesi ikupʉ pɨ'. 	 "Ja", antwoordde Jezus. "Ook u staat iets vreselijks te wachten. U eist het onmogelijke van de mensen, maar doet zelf niets.


Mɨrɨ ema'sa' yau, Paarʉ uya ka'pon amʉ' arɨ'pʉ to' pokon pe iyekorʉka'pʉ. Mɨrɨ tʉpo, itɨ'pʉ Papa ena' Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta' to' auro'kase'na, ekorʉkan nʉ'pʉ weyu u'ma'to' pɨ', tanporon kon use'mato' ike ekonekato' oton pɨ' to' kaisa rɨ. 	 Paulus nam de vier mannen mee en liet zich de volgende dag samen met hen reinigen. Daarna ging hij naar de tempel om bekend te maken op welke dag hun reinigingsweek voorbij zou zijn. Dan zou voor ieder van hen het offer worden gebracht, dat aan hun plechtige belofte een einde maakte.


Sises uya ta'pʉ, “Ɨnʉ' rɨ kʉrɨ rɨ tʉkʉipʉnʉ, tʉsan i'nʉnkanin urɨ i'nʉnka tʉuya entai esi mɨrɨ upoitorʉ ye' pe pʉra rɨ. Ɨnʉ' rɨ kʉrɨ tʉmu, mɨrɨ pe pʉra tensi i'nʉnkanin urɨ i'nʉnka tʉuya entai esi mɨrɨ upoitorʉ ye' pe pʉra rɨ, 	 Wie meer van zijn vader of moeder houdt dan van Mij, is niet waard mijn discipel te zijn. En wie meer van zijn zoon of dochter houdt dan van Mij, is niet waard mijn discipel te zijn.


“Mɨrɨpan uya nin si mɨrɨ yau iye'soto'kasa' kon pɨ' ta'pʉ, ‘Mɨrɨ itenau na'ne' maina imo'katɨ' itʉrʉ kon pa kʉrɨ 10 kaisaron maina esa' pe na'ne' ena',’ ta'pʉ iya. 	 Tegen de lijfwacht zei hij: 'Neem hem het geld af en geef het aan de man die de meeste winst heeft gemaakt.'


Nowa a'tai iyesi'pʉ na'ne' kasa, mɨrɨ kasa iye'to' oton Ka'pon, Papa winon uyepʉ a'tai. 	 Als Ik terug kom, zal het net zo zijn als in de tijd van Noach.


Pʉsamoro warawo' amʉ' utɨ'pʉ ina rawɨrɨ to' esi'pʉ ina enupɨkɨrɨ Tʉrowas po. 	 Deze mannen reisden ons vooruit naar Troas en bleven daar op ons wachten.


“Rɨmono' tau ka'pon ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ, ‘Itepuru e'ma ikonekatɨ'; to'sa rɨ ite'ma ikonekatɨ',’” tawon. 	 In de woestijn zou een stem gehoord worden: "Baan voor de Here een weg in de wildernis; maak een rechte en vlakke weg door de woestijn." (b)


Eke ton ereutato' pata'se' yau kuru ereutapaino kon enta'nan a'tai'ne mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau. 	 Zij vinden het heerlijk om bij de maaltijden aan het hoofd van de tafel te zitten. Zij genieten ervan als zij in de synagoge de voornaamste plaatsen krijgen


ina pɨ' ɨri pe usauro'nɨ a'tai, ina uya eikʉ ɨ'sɨ'mʉn yai. Serɨ pʉ'kʉ pona rɨ ina esi non neno'ma'pʉ pe rɨ, pata e'to' i'se pe pʉra rɨ. 	 Daarom moet iemand die in vreemde talen spreekt, God vragen of hij het ook mag uitleggen.


Urepato' auya'nokon, enupɨkɨrɨ esi pen, e'tane ɨnkupʉ'pʉ kon epe'pʉ eporo auya'nokon enupɨkɨrɨ nin esi. 	 Nu gaat het mij niet om de gift op zich, maar wel om uw goede werk waardoor uw hemelse beloning steeds groter wordt.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Maikan amʉ' kamoro tenkena' nan, toron amʉ' nɨrɨ tʉponkena' nan, e'tane Ka'pon, Papa winon e'sapontɨto' yau pʉn nɨ,” ta'pʉ iya. 	 "De vossen hebben een hol om in te wonen en vogels een nest. Maar Ik heb niet eens een plaats waar Ik kan uitrusten", antwoordde Jezus.


Ukʉipʉnʉ kon uya main awɨron kon pe ukoneka kon aka'nero' pe rɨ, wakʉ pe tʉpona'nokon te'sen awɨrɨ; e'tane Papa uya main awɨron pe ukoneka kon wakʉ pe uku'nin kon pe, wakʉ pe iye'to' yau ipokon pe e'nɨto' pe. 	 Onze natuurlijke vaders hebben ons een aantal jaren naar hun beste weten opgevoed. Maar God weet pas echt wat goed voor ons is; Hij voedt ons op om ons te laten delen in Zijn volmaaktheid.


Apʉne pʉra Kʉrai ewonsa' pʉra iyesi Epʉn pon patakanin ka'pon nʉkoneka'pʉ ɨpʉreman pata'se' ya' i'nairon patakanin ya'; Epʉn pona kuru rɨ nin iyepa'ka'pʉ, serɨ pe si tʉusenpoika ton pe urɨ'nokon iwano' pe Papa piya'. 	 Christus is het heiligdom binnengegaan om in onze plaats voor God te verschijnen. Hij deed dat niet in het heiligdom dat door mensen was gemaakt, want dat was slechts een afbeelding van het werkelijke heiligdom in de hemel.


“Kurusu' pona ipokapɨ'kɨ!” tukai' to' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ. 	 "Aan het kruis met Hem!" schreeuwden zij terug.


Ti'tui' kuru e'tɨ' ɨ'rɨ rɨ kupʉ auya'nokon a'tai so'si tawon kon pen pɨ'; wakʉ pe ɨweyu kon tapurɨi' e'tɨ'. 	 Gedraag u wijs tegenover de ongelovigen en gebruik elke gelegenheid om hun het goede nieuws door te geven.


e'tane Paarʉ uya Sairas anʉmʉ'pʉ. Sises apurɨnin nan uya to' tʉrʉ'pʉ Itepuru uya wakʉ nonkasa' ya'. Mɨrɨpan kon nin si utɨ'pʉ mɨrɨ. 	 Maar Paulus koos Silas uit om met hem mee te gaan. Nadat zij door de christenen aan de genade van de Here waren toevertrouwd, gingen zij op reis.


Serɨ wenai, Ite'ma awɨron kon kota'mapɨtʉ'pʉ uya to' wɨto' pe to' ne'pɨtʉ'pʉ uya. Warawo' amʉ', uri'sami'si amʉ' nɨrɨ a'sipɨtʉ'pʉ uya pariki'si ta'. 	 Ik heb de aanhangers van die nieuwe leer vervolgd en gedood. Zowel mannen als vrouwen heb ik geboeid naar de gevangenis gebracht.


Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton uya pʉrata pun amuku'pʉ, mɨrɨpan kon uya ta'pʉ, “Main, Mosi' winon nɨ pʉremekʉ pe iyesi mɨrɨ inonkasa' a'tai pʉrata yen ya', apʉne pʉra mʉn epe'pʉ pe iyesi ke,” ta'pʉ to' uya. 	 De leidende priesters raapten het geld op en zeiden: "Dit geld mogen wij niet in de collectekist doen, want het is moordenaarsgeld."


Paarʉ uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru tukai' i'tusa' uya pʉra man, utonpa ton. Mosi' nʉmenuka'pʉ yau, ‘Ɨri pe kasaurokʉi ka'pon amʉ' esa' pe te'sen pɨ' tawon nɨ,’ i'tunin urɨ e'tane,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 "Och, broeders, ik wist niet dat hij de hogepriester was, want er staat geschreven dat men een leider van het volk niet mag beledigen", antwoordde Paulus.


Itɨ'pʉ Isotan tuna piyawɨron pata ya'ne, makoi apai era'tɨn pe epa'taisiman nɨto' makoi pɨ' usentu'man nɨto' pe ekareei ekama pɨ'. 	 Daarna trok hij de hele Jordaanvallei door en riep de mensen op zich tot God te bekeren. Door zich te laten dopen, konden zij tonen dat zij dat echt wilden. Hun zonden zouden dan ook worden vergeven.


‘Pʉse rɨ rʉ'kwɨ e'sara'tɨ'pʉ amɨ pɨ' e'tane, i'ma'ka iya pʉra iye'sa',’ tukai'. 	 'Heb je dat gezien? Die man begon te bouwen en moest halverwege ophouden, omdat hij niet genoeg geld had!"


Entantɨ' asanta ka'ta pona rɨ, ɨneporo'pʉ kon nɨ mʉkɨ'matʉi',’ ta'pʉ iya. 	 Ga nu naar de drukste wegen en nodig iedereen uit die je daar ziet.'


Mɨrɨpan kon ɨkɨnʉmʉ'pʉ ipɨ', e'tane Sises uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Ipata'se' yau rɨken mɨrɨ awonsi'kɨ itonpa ton uya pu'kena' nama pʉra iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Jezus zei tegen hen: "Een profeet wordt overal geëerd, behalve in zijn eigen stad en in zijn eigen familie."


Apʉne pʉra ekama uya ɨpɨ'nokon, iteperu euku ensito' uya oton pen, Papa e'to' esa' wannɨ pe uyepʉ pʉ'kʉ pona,” ta'pʉ iya. 	 want Ik zal geen wijn meer drinken tot het Koninkrijk van God is gekomen."


Emennʉ'pʉ iwa rɨ, Isose', Arama'tiya pon uya Sises ekepu ekama'po'pʉ Paire' pɨ'. Isose' esi'pʉ Sises poitorʉ pe, e'tane ama'ai, apʉne pʉra Esuwerʉ amʉ' pɨ' tenari'nʉmʉ pɨ'. Paire' uya ewai' tasa' pɨ' iyee'pʉ Sises ekepu kan. 	 Nadat het allemaal voorbij was, vroeg Jozef van Arimathea aan Pilatus of hij Jezus' lichaam mocht wegnemen. Pilatus vond het goed. Deze Jozef was een volgeling van Jezus. Maar hij had er niet voor durven uitkomen, omdat hij bang was voor de Joden. Daarop haalde hij Jezus' lichaam van het kruis af.


Mɨrɨ moron nʉ'pʉ pe tensen pe tanporo kopʉna pata'se' erasu ton koro'tawɨrɨ iyenasa' mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon pona rɨ Kʉrai iwano' pe i'sen yau esi. 	 Allen hier, ook de soldaten, weten dat ik terwille van Christus gevangen zit.


Tʉpataron kon ka'pon amʉ' usato' oton iweyu yau, mɨrɨ awonsi'kɨ kin amʉ' non pon kon uya timamin kon ne'to' oton iya'. 	 De volken zullen in haar licht leven en de koningen van de aarde zullen hun rijkdom er naar toe brengen.


Main, “iku'to' esi'pʉ mɨrɨ,” tawon e'menuka'pʉ kʉrɨ rɨ iwano' pe rɨken pen, 	 Dat 'rechtvaardig verklaard worden' heeft niet alleen betrekking op Abraham.


Ɨmɨrɨ'nokon, Ka'paneyan pon kon, autanʉnto' oton kon pe' ka'takʉi'? Kane! I'na' auta'mo'kato' oton kon mɨrɨ ta'mu kenan pen nɨ ya'. Ɨ'koro'tau'nokon ne'ku'ai'ne' eke Papa tʉrawasooi e'ku'sa' pe iyesi yau Satan po, moro rɨ mɨrɨ pata nesii'no serɨ pʉ'kʉ pona rɨ. 	 En Kapernaüm? Zal het hemelhoog verheven worden? Nee, het zal dodelijk vernederd worden! Want als de geweldige wonderen die Ik in Kapernaüm heb gedaan, in de zondige stad Sodom waren gebeurd, zou ze er nu nog zijn.


Serɨ pata'pʉ pe, ino'pʉ Resipe' umono'ta'pʉ. Mɨrɨpan uko'mamʉ'pʉ tepa'kai' pʉra 5 kaisa rɨ kapʉi tiwʉ' tau. 	 Kort daarna werd Elisabeth zwanger. Vijf maanden lang kwam zij niet onder de mensen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ nin si tʉron nɨ ipoitorʉ, tɨ' akasa' uruwai' pe eponin nʉ'pʉ wapiya, rɨ marɨ ewomʉ'pʉ. Mɨrɨpan uya tʉnene'pʉ apurɨ'pʉ. 	 Johannes ging toen ook naar binnen. Door wat hij zag, geloofde hij dat Jezus weer levend was geworden.


Mɨrɨ a'tai, Pi'ta e'mʉ'sa'ka'pʉ tʉtonpa ton Sises apurɨnin nan koro'tau. 120 kaisaron kon esi'pʉ mɨrɨ yau. 	 Op één van die dagen ging Petrus staan om iets te zeggen. Er waren op dat moment ongeveer 120 mensen bijeen.


Mɨrɨpan Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ekamasa' auya'nokon pʉra iyesi ke, ekama uya pʉra rɨ kanan iyesi ɨpɨ'nokon ɨ'rɨ meruntɨrʉ winɨ serɨ ton kupʉ uya tukai',” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde daarop: "Dan geef Ik ook geen antwoord op uw vraag."


I'tu uya pʉra rɨ marɨ iyesi'pʉ. E'tane uyenno'nin nʉ'pʉ pa'taisimanin pe tuna ke uya uyauro'kasa' esi'pʉ, ‘Ɨnʉ' rɨ pona Iya'kwarʉ uyepʉ ene auya a'tai, uta'si rɨ nɨrɨ ipo te'ton pe, kʉrɨ rɨ si kʉrɨ rɨ Wakʉ A'kwarʉ ke pa'taisimanin,’ ta'pʉ iya. 	 Toen wist ik nog niet dat Hij het was. Maar God had tegen mij gezegd: 'Op wie u de Heilige Geest ziet neerdalen en blijven, dat is Hem. Hij zal de mensen dopen met de Heilige Geest.'


Mɨrɨ pɨ' si soisa amʉ' uyee'pʉ wapiyaro' pisi ton i'kwɨ'pɨ'se'na Sises pokon pe kurusu' pona ipokapɨ'sa' rʉ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ si isakon pisi ton. 	 Daarop braken de soldaten eerst de benen van de twee mannen, die gelijk met Jezus waren gekruisigd.


Epʉra'an esi'pʉ Aisi' kʉipʉnʉ pe, Aisi' esi'pʉ Seko' kʉipʉnʉ pe, Seko' esi'pʉ Isuta mɨrɨ awonsi'kɨ iyakon non kʉipʉnʉ pe, 	 Abraham was de vader van Isaäk; Isaäk de vader van Jakob; Jakob de vader van Juda en zijn broers;


“To' epuru uya nin si, ‘Uyeyaton uya rɨ ipɨnsa' pe iyesi mɨrɨ,’ ta'pʉ to' pɨ'. “‘Wana' ken pe' nai' ina utɨ i'se me'an?’ ta'pʉ ipoitorʉ ton uya. 	 'Dat heeft een vijand gedaan", zei hij. 'Zullen wij het onkruid ertussen uittrekken?' vroegen zij.


Tanporon kon nɨ Isutiya mɨrɨ awonsi'kɨ eke pata Surusiran winon kon nɨ utɨ'pʉ ipiya'. Tʉmakooi kon ekama pɨ', mɨrɨpan kon pa'taisima'pʉ iya Isotan tuna tʉu'tɨsen kau. 	 Uit Jeruzalem en de provincie Judea kwamen vele mensen naar Johannes toe. Zij beleden hun zonden en lieten zich door hem dopen in de rivier de Jordaan.


Eke ton pe te'sen ton wʉi amʉ', mɨrɨ awonsi'kɨ kapʉi amʉ', mɨrɨ awonsi'kɨ pata weyu ton mɨrɨ awonsi'kɨ wʉipiya ton kupʉ auya'nokon! 	 U bepaalt uw aandacht bij dagen, maanden, seizoenen en jaren.


Pari'si amʉ' uya serɨ ton pɨ' ka'pon amʉ' etarerumʉ eta'pʉ, mɨrɨpan kon uya use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ' uya use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' erasu ton ennoko'pʉ Sises a'sise'na. 	 De Farizeeërs hoorden wat er onder de mensen over Hem gefluisterd werd. Daarom stuurden zij, in overleg met de leidende priesters, enkele tempeldienaars om Hem gevangen te nemen.


“Ɨ'rɨ uya ayano'ma, Rota?” ta'pʉ to' uya ipɨ', e'tane rɨ akonomapɨ'kaa'pʉ iya, “Pi'ta esi mɨ airɨ ukayai'ne ko!” takaa'pʉ iya kanan. “A'tai pʉra itinserʉʉi rɨ na'kɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 De anderen zeiden schamper: "Je bent niet wijs!" Maar het meisje hield vol dat het Petrus was. "Dan moet het zijn beschermengel zijn", antwoordden zij.


Main ton, “Serɨ rɨken pe,” nɨkayai'ne' uya ekama tʉusi'ki'masen pe te'sen ama—ika'sa' ton pe te'sen—tʉusi'ki'masen ton pen nin si e'to' pe moro. 	 Daarmee bedoelt Hij dat alles wat niet vaststaat, zal verdwijnen; alles wat gemaakt is. Maar alles wat niet aan het wankelen gebracht kan worden, zal blijven.


Mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo pʉra pe' iparusi ton nai upiyau'nokon? Nai yau ken si serɨ ton epopɨtʉ'pʉ iya?” ta'pʉ to' uya. 	 Wat verbeeldt Hij Zich wel?" Het was duidelijk dat zij niets met Hem te maken wilden hebben.


e'tane ɨnʉ' uya rɨ ani enupanka pʉra iyesi. Tereutasen pen nɨ ɨri pe kuru rɨ iyesi, eke pe rɨ eri'nʉ'kanin paisin yen pe iyesi. 	 Maar geen mens heeft ooit de tong kunnen temmen. Zij kan elk ogenblik haar dodelijk vergif uitspuwen.


Tato' sa'ne ko, ‘Asakɨrɨ'ne rɨken kapʉi e'ku'ka'sa' kiyari akʉ'pʉ rawɨrɨ.’ Ta uya ɨpɨ'nokon, apʉne wakʉ pe umɨ amʉ' enpɨ'tɨ'. Kiyari akʉ'pʉka'sa', tanʉnsen pe iyenaka'sa'. 	 Zegt men niet dat er pas vier maanden na de zaaitijd geoogst kan worden? Maar kijk eens rond! Overal liggen de velden rijp om te oogsten.


Moro warawo' esi'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau, makoi a'kwarʉ yen. Eke pe ikɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ, 	 Op een dag was Jezus weer in de synagoge. Een man die in de macht van een boze geest was, schreeuwde:


Kʉrɨ rɨ tʉpana ke na'ne' tɨwɨ netai,” ta'pʉ Sises uya. 	 Onthoud dit goed!


Tanporon kon e'tʉto' pe iyesi eke ton esa' wannɨ pe te'san ena', apʉne pʉra moro ɨnʉ' rɨ eke pʉra iyesi Papa nʉ'mʉ'sa'ka'pʉ pen. Eke pe na'ne' nan esi Papa nʉ'mʉ'sa'ka'san pe. 	 Iedereen moet zich aan het gezag onderwerpen, want er is geen autoriteit, die niet door God is ingesteld. Alle gezag komt van God.


“Papa e'to' esa' wannɨ pe esi non esa' kasa. Awanakʉi' itɨ'pʉ ka'pon amʉ' anʉnse'na tʉmainarʉ yau te'tʉrawasoma ton kon. 	 "U kunt zich het Koninkrijk van de hemelen zo voorstellen: De eigenaar van een landgoed ging er 's morgens vroeg op uit om arbeiders te huren voor het werk in zijn wijngaard.


E'tane tanporon kon serɨ ton umaimu ton eta pɨ' na'ne' nan mɨrɨpan kupʉ to' uya pʉra na'ne' nan esi mɨrɨ iya'kwarʉ pʉn ka'pon kasa tiwʉ' amɨnin wɨ'sɨ' po. 	 Maar wie hoort wat Ik zeg en zich er niets van aantrekt, is dom. Hij lijkt op een man die zijn huis op zand bouwt.


“Kʉrʉpo'po pɨ' te'san non pon kon ukaranto' oton iwenai tʉuta'kwarʉkai', apʉne pʉra timamin kon ennanin pʉra iyesi pɨ' mɨrɨ enta'— 	 Over de hele wereld zullen zakenmensen huilen en jammeren omdat er niemand meer over is om hun handelswaar te kopen.


I'tunin pe pʉra kanan iye'ku'kaa'pʉ. Mara rɨ iyesi tʉpo, kamoro a'ko pe iye'soto'pɨ'sa' kon uya ta'pʉ Pi'ta pɨ', “I'napai rɨ kuru rɨ ɨmɨrɨ kʉrɨ rɨ to' tonpa, apʉne pʉra Kiyarari pon pe ɨwesi,” ta'pʉ to' uya. 	 Petrus zei weer dat het niet waar was. Even later begonnen de mensen in de poort er zelf over. "U bent wèl een discipel van Jezus", zeiden zij tegen Petrus. "Het is duidelijk te horen dat u uit Galilea komt."


Sapa' a'tai, Sises utɨ'pʉ Pari'si amʉ' epuru iwʉ' ta' enta'nai'. Ipan pe rɨ to' esi'pʉ enpɨtʉ pɨ'. 	 Op een sabbat ging Hij bij een vooraanstaande Farizeeër thuis eten.


Mɨrɨpan eposa' tʉuya yau, i'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; pori' pe kuru iyesi tikin nan itano'masa' rʉ'pʉ karimeru pɨ' 99 pan kon itano'masa' kon pen karimeru amʉ' pɨ' pori' pe tesi entai. 	 Als hij het vindt, is hij nog meer blij over dat ene, dan over de 99 andere die veilig in de wei zijn.


“‘Ɨri Kuru Nuirapanin Uma'tan Emapu'tɨnin’ e'soto'kasa' wakʉ pata yau ene auya'nokon a'tai si, pu'kena' Taniyerʉ nekama'pʉ rʉ'pʉ — tɨwɨ serɨ ennin nʉto'ka'nʉkʉi — 	 En dan zal het einde komen.


E'tane Papa nanʉmʉnʉ ipokena' pe e'nɨto' ya' apurɨto' winɨ te'sen uya ta: “Kʉkai ɨyewan yau, ‘Ɨnʉ' enuku Epʉn pona?’” kʉkai ta (Kʉrai nu'tɨnin pe ta e'kwa pe), 	 Maar met de rechtvaardigheid, die uit het vertrouwen op Christus voortkomt, is het heel anders. Daaruit blijkt dat u niet naar de hemel hoeft op te stijgen om Christus te laten afdalen.


Tanporon kon uya kuru ene'pʉ pen; ina rɨken ennin nan pe anʉnsa' kon uya Sises ene'pʉ, tʉron kon ka'pon amʉ' auro'kanin nan pe ina e'to' pe. Ina iyenta'nasa' kon iya'kɨrɨ, ensinin nʉ'san nɨ iya'kɨrɨ, nurɨne iyenasa' a'tai terikʉ tʉpo, 	 aan getuigen, die tevoren door God waren uitgekozen; niet aan het grote publiek, maar aan ons, die met Hem hebben gegeten en gedronken, nadat Hij uit de dood was opgestaan.


Mɨrɨpan Papa Maimu usekama'pʉ miyarɨ rɨ tu'kan kon pɨ' rɨ tu'ke rɨ Sises apurɨnin nan tu'kanoro epirikʉ'pʉ Surusiran po. Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan nɨ era'tɨ'pʉ tu'ke kuru rɨ Sises uya enupan nɨto' awɨrɨ te'to' kon pe. 	 Gods boodschap kreeg steeds meer bekendheid. In Jeruzalem nam het aantal volgelingen van Jezus sterk toe. Ook veel priesters gaven gehoor aan de oproep in Jezus te gaan geloven.


Soisa amʉ' uya tu'kan kon nɨ Esuwerʉ amʉ' tʉ'kato' oton, mɨrɨpan tʉron kon a'sisa' kon Esuwerʉ amʉ' ato' oton to' uya pata amʉ' kaisarɨ rɨ. Ka'pon amʉ', Esuwerʉ amʉ' pen uya Surusiran ma'tanʉ'to' oton ipan pe rɨ. To' uya ikupʉ weyu pe Papa nʉkupʉ'pʉ u'matʉ pʉ'kʉ pona,” ta'pʉ iya. 	 De mensen zullen afgeslacht of als krijgsgevangenen over de hele wereld verstrooid worden. Vreemde volken zullen Jeruzalem overwinnen en vertrappen tot aan hun tijd een einde komt en Gods nieuwe wereld begint.


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon,” ta'pʉ Sises uya, “ɨnʉ' rɨ kʉrɨ tʉpata'se', takon non, tʉparusi ton, tʉsan, tʉkʉipʉnʉ, tʉmunkɨ amʉ' mɨrɨ pe pʉra tʉmainarʉ nɨnsa' iya na'ne', urɨ pɨkɨrɨ mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ itekare pɨkɨrɨ, uya 	 Jezus antwoordde: "Ieder die zijn huis, broers, zusters, vader, moeder, kinderen of bezittingen uit liefde voor Mij verlaat en andere mensen over het plan van God vertelt,


Papa tʉrawasooi kʉ'ma'tanʉ'tʉu kiyari pɨkɨrɨ rɨ. Tanporon kiyari esi wakʉ pe Papa enu yau, e'tane ipoken pʉra iyesi ka'pon enta'na a'tai tʉron nɨ e'pi'po emapu'tɨnin pe. 	 Wat zou het verschrikkelijk zijn als wij om voedsel het werk van God zouden verwoesten. U mag inderdaad alles eten, maar als u daardoor iemand anders aan het twijfelen brengt, is het verkeerd.


Isaan poitorʉ ton uya si tanporo serɨ ton ekama'pʉ mɨrɨ ipɨ'. Isaan uya asa'ron kon tʉpoitorʉ ton kɨ'ma'pʉ, 	 De discipelen van Johannes de Doper hoorden wat Jezus allemaal deed en vertelden het aan Johannes.


Mɨrɨ tʉpo si, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton amʉra'pʉ. To' e'seporo'pʉ Kaya'pas pata'se' yau, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru eke pe kuru te'sen. 	 Op dat moment was in het paleis van hogepriester Kajafas juist een vergadering van de Hoge Raad.


Uta'mo'ka'pʉ non pona, main eta'pʉ uya, ‘Saarʉ, Saarʉ, ɨ'rɨto' pe ukota'ma auya?’ tawon. 	 Ik viel op de grond en hoorde iemand tegen mij zeggen: 'Saul, Saul, waarom vervolgt u Mij?'


Tʉron nɨ kanan inserʉ, apo' esa' epa'ka'pʉ use'man nɨto' apon winɨpai, eke pe ikɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ iyɨkena' si'kʉrʉ esa' inserʉ uya etato' pe, “Amariyarʉ, si'kʉrʉ apurɨkɨ kʉre' kiyari a'tɨkɨ umɨ non pon yawon apʉne pʉra iyakʉ'pʉka'sa' mɨrɨ,” tawon. 	 Een andere engel kwam uit het altaar en hij had macht over het vuur. Hij riep naar de engel die de scherpe sikkel had: "Zwaai met uw sikkel en haal de wijnoogst van de aarde binnen, want de druiven zijn rijp!"


Tikin nan ka'pon uya apurɨto' uya ikupʉ tanporon pɨ' rɨ tenta'nasen pe, e'tane tʉron nɨ, ɨ'sɨ'mʉra te'sen apurɨto' iya enta'na ipatamasa' kiyari pɨ' rɨken. 	 De een gelooft dat hij alles mag eten. De ander is daar nog niet aan toe en eet voor alle zekerheid alleen plantaardig voedsel.


Itɨkaa'pʉ ɨpʉremase'na mɨrɨ kasa rɨ marɨ kanan. 	 Hij ging weer weg en bad nog eens, met dezelfde woorden. Maar de discipelen konden hun ogen niet openhouden en vielen weer in slaap. Zij wisten niet wat zij moesten zeggen, toen Hij bij hen terugkwam.


Apʉne pʉra pʉsamoro rupɨ esi uyepuru kon Kʉrai apiyo' pe pʉra, e'tane tiwano' kon nɨ. Wakʉ pe kuru rɨ tʉusaurokʉ kon ke, mɨrɨ awonsi'kɨ ennakan nɨto' ike ke entu'ma' rɨ te'san ka'pon amʉ' enku'tɨ to' uya. 	 Blijf bij hen uit de buurt, want zulke mensen dienen niet de belangen van Christus, maar die van henzelf. Zij zetten altijd hun eigen zin door en als u niet oppast, hebben zij u zo omgepraat. Zij misleiden de eenvoudige gelovigen met huichelachtig gepraat.


Papa, iyeri'sa' kon e'to' itese' pɨ' pen, e'tane nurɨnan kon, apʉne pʉra tanporo ipona nurɨne to' esi,” ta'pʉ iya. 	 De Here is niet de God van mensen die dood zijn, maar van mensen die leven. God beschouwt ze allemaal als levend."


Tu'kan kon ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ tʉron nɨ pe'ne, wakʉ pe i'napairon eporo iya pʉra eke soisa amʉ' epuru esi'pʉ, eke pe to' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ wenai. “Soisa amʉ' iwʉ' ta' Paarʉ atɨ',” ta'pʉ iya. 	 Zij schreeuwden allemaal door elkaar, zodat hij er niet wijs uit kon worden. Daarom gaf hij bevel Paulus naar het fort te brengen.


“Enta, anapurɨnʉ uya ɨyepi'tɨsa' man,” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. Inke pʉra rɨ, ennin pe iyena'pʉ, mɨrɨpan nin si utɨ'pʉ mɨrɨ asanta tawɨrɨ Sises pɨkɨrɨ. 	 "Dat kan", zei Jezus. "Omdat u op Mij vertrouwt, bent u genezen." Op datzelfde moment kon de man weer zien. En hij ging met Jezus mee naar Jeruzalem.


E'tane ru'ku, “Itepuru eseru pe iyesi yau, se, mɨrɨ pe pʉra mɨ kupʉ pɨ', uko'man nɨ'nokon mɨrɨ,” tato' auya'nokon pe iyesi. 	 U kunt beter zeggen: "Als de Here het wil, zullen wij leven en dit of dat doen."


Mɨrɨ wenai rɨ nɨrɨ tamʉranʉ'sen pʉrata e'ma auya'nokon mɨrɨ, apʉne pʉra Papa poitorʉ pe eke ton esi pɨ', inke rɨ esa' wannɨ pe te'san pe. 	 Daarom betaalt u ook belasting, want de mensen die in dienst staan van de overheid, zijn eigenlijk in dienst van God. Zij letten er op of er wel belasting wordt betaald.


Ikupʉ tʉuya poken pʉra iyesi pɨ', tʉpoitorʉ ton ennoko iya kin piya' ɨnnɨ rɨ marɨ esii'ma ekama'pose'na tʉuko'manto' kon pe tʉusewa'nomai' pʉra. 	 Als hij ziet dat hij geen kans maakt, zal hij de vijand, zolang die nog ver weg is, een delegatie tegemoet sturen om over vrede te onderhandelen.


To' userenka'pʉ emenna' eren pɨ': “Wakʉ kuru ɨmɨrɨ, kareta amon mo'kanin mɨrɨ awonsi'kɨ a'si'pɨ'sa' a'kokanin, apʉne pʉra iwɨsa' rʉ'pʉ pe ɨwesi, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨmʉnʉ ke ka'pon amʉ' enna'pʉ auya Papa iwano' pe, tanporon kon rʉko' rɨ, tʉmaimuron kon, tʉponaron kon mɨrɨ awonsi'kɨ tʉpataron kon ka'pon amʉ' koro'tapai. 	 En zij zongen een nieuw lied: "U bent waardig om de boekrol in ontvangst te nemen en de zegels te verbreken; want U bent geslacht en hebt met Uw bloed mensen voor God vrijgekocht uit alle rassen, volken, stammen en taalgroepen.


Utonpa ton, ɨtonpa kon pɨ' ɨri pe isapema pe tʉusauro'se pʉra e'tɨ'. Ɨnʉ' rɨ ɨri pe isapema pe tʉtonpa pɨ' tʉusauro'sen, mɨrɨ pe pʉra iteseru aimenkanin usaurokʉ main, Mosi' winon pɨ' ɨri pe isapema pe mɨrɨ awonsi'kɨ iteseru aimenka iya. Main eseru aimenka auya a'tai, iyawɨrɨ ɨwesi pen mɨrɨ, e'tane iteseru aimenkato' auya po ɨyereuta. 	 Spreek geen kwaad van elkaar, broeders, en veroordeel elkaar niet. Want als u dat doet, veroordeelt u de wet van God, die zegt dat wij elkaar moeten liefhebben. Het is niet aan u om uit te maken of die wet goed of slecht is. Wat u moet doen, is die wet gehoorzamen!


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ, Sises ekota'ma'pʉ e'ne' pe eke kuru pata mʉra'taai pʉroroi entau, wakʉ pe tʉmunkɨ amʉ' ekonekato' pe tʉmʉnʉ winɨ. 	 Daarom is ook Jezus buiten de stad een vreselijke dood gestorven; om ons door Zijn bloed voor God af te zonderen en onze zonden weg te doen.


E'tane nin si, kʉrɨ tikin nɨ paiki eponin nʉ'pʉ utɨ'pʉ, non aka'pʉ iya, mɨrɨpan uya tepuru pʉrataai onamʉ'pʉ iya'. 	 Hij verdiende er 2000 bij. Maar de man die 1000 geldstukken had gekregen, groef een gat en stopte het geld voor alle zekerheid in de grond.


Kʉrɨ rɨ Sises Kʉrai iye'tʉsa' rʉ'pʉ umakooi kon iwano' pe umo'kanin kon pe serɨ pe na'ne' ɨri pe e'nɨto' apai, urɨ'nokon e'to' itese' pɨ' Papa, ukʉipʉnʉ kon e'to' i'se awɨrɨ, nesii ɨyenakan kon pe. 	 Christus heeft Zichzelf voor onze zonden aan de dood overgegeven, om ons te bevrijden uit de macht van de hedendaagse slechte wereld. Hij deed daarmee de wil van God, onze Vader,


Ɨnʉ' rɨ usi'nʉnkato' pʉra rɨ iyesi mɨrɨ eke pe, kʉrɨ tʉtonpa ton iwano' pe tʉuko'manto' tʉnin entai. 	 Wie zijn leven voor zijn vrienden overheeft, heeft de grootste liefde.


Apʉne pʉra piyɨ'nʉ' rɨ iyesi ama'ai iku'sa' rʉ'pʉ e'sesa'pɨtʉ yau. 	 De dingen die de goddelozen stiekem doen, zijn zo schandelijk dat wij daaraan zelfs geen woorden vuil moeten maken.


Eke soisa amʉ' epuru uya, “Ewai',” ta'pʉ tʉpo, Paarʉ e'mʉ'sa'ka'pʉ miye' pona, “E'pana e'tɨ'!” ta'pʉ iya temiyatʉ ke. Tanporo to' e'paka'sa' a'tai, ta'pʉ iya to' pɨ' Esuwerʉ amʉ' maimu yai. 	 Toen de commandant hem daarvoor toestemming gaf, keerde Paulus zich om en wenkte het volk om stilte. Het werd doodstil. Hij sprak het volk toe in het Hebreeuws.


Mɨrɨ tonpa'tɨ pe, ɨmɨrɨ'nokon Piri'pai pon kon ni'tuyai'ne' kasa rɨ, pena wakʉ itekare to'ka'nʉkʉ pɨ' ɨyena kon yau Ma'sitoniya poi utɨ a'tai, tikin nan nɨ so'si uya upika'tɨsa' pʉra iyesi urɨ tʉrepai' i'se e'to' ke, ɨmɨrɨ'nokon nɨken; 	 Beste Filippenzen, u weet immers nog goed dat in het begin van mijn werk voor de verbreiding van het goede nieuws u de enige gemeente was, die mij geregeld een gift stuurde nadat ik uit uw streek, Macedonië, vertrokken was.


Meruntɨ rɨ, pika'tɨnin wannɨ ke urepasa' iya 'nokon pɨ', tʉpoitorʉ pe te'sen, Tepi' pa rʉ'pʉ. 	 Hij heeft ons een machtige Redder gestuurd uit het geslacht van Zijn dienaar David,


E'tane wapiya tanporon nɨ e'ne' moronkato' iya esi, mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ a'taino kon uya ewaruma'tɨto' pe rɨ iyesi. 	 Maar eerst moet Ik vreselijk lijden. Ik zal door de mensen van deze tijd worden verworpen.


Tikin nan ka'pon eka'tumʉ'pʉ su'pa ki'se'na waain peneka ka', yʉi pɨ' tepu'tɨi' Sises uya ensito' pe itʉrʉ'pʉ iya. “Tɨwɨ nesii; apʉne Iraisa uyepʉ imo'kase'na enpai'nokon,” ta'pʉ iya. 	 Eén van hen haalde vlug een spons met zure wijn en stak die op een stok om Hem te laten drinken. "Wacht", zei hij, "misschien haalt Elia Hem er wel af."


Mɨrɨ a'tai, tʉron nɨ inserʉ apirinta ene'pʉ uya ka'tau. Inkero' wakʉ main esa' pe tanporon kon ka'pon amʉ' non pon kon auro'kase'na—tʉpataron kon, rʉko' amʉ', tʉmaimuron kon, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉponaron kon auro'kase'na. 	 Ik zag een andere engel in het midden van de hemel vliegen. Hij had een blijvende boodschap bij zich, die hij aan ieder op aarde bekend moest maken: Aan alle volken, stammen en taalgroepen.


Ipoitorʉ ton uyee'pʉ ipiya' ekama'pose'na, “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ka'pon amʉ' auro'ka auya panton yai?” ta'pʉ to' uya. 	 Zijn discipelen kwamen naar Hem toe en vroegen: "Waarom vertelt U altijd van dit soort gelijkenissen?"


Mɨrɨ a'tai, Sises e'mʉ'sa'ka'pʉ ite'kwe' piyau. Mɨrɨpan uya pana' pe ikɨɨi'manin pɨ', “Ereuta'!” ta'pʉ. Mɨrɨ a'tai rɨ, iyereuta'pʉ. Inke pʉra rɨ iye'mʉ'sa'ka'pʉ to' mʉta'napai'. 	 Hij kwam bij haar bed staan en zei dat de koorts moest verdwijnen. Haar temperatuur werd onmiddellijk normaal. Zij stond op en maakte eten voor Jezus en de anderen klaar.


A'pai i'po' tu'kanoro esi tanporo i'tusa' pe. 	 En wat kost nu een mus? Bijna niets. Zelfs de haren op je hoofd zijn allemaal geteld.


Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton uya Sisariya Piri'pai nono eposa' a'tai, tʉpoitorʉ ton ekama'po'pʉ iya, “Ɨnʉ' pe Ka'pon, Papa winon esi tukai' ka'pon amʉ' nʉsauro'an?” ta'pʉ iya. 	 Toen Jezus in Caesarea Filippi kwam, vroeg Hij Zijn discipelen: "Wie ben Ik volgens de mensen?"


“I'napai rɨ ta uya ɨpɨ'nokon; kʉrɨ rɨ mʉra'ta awɨrɨ pʉra tewonsen karimeru amʉ' iwʉ' ta' e'tane tʉron nɨ winɨ tewonsen esi mɨrɨ ama' e', rapumanin nɨ. 	 "Onthoud goed wat Ik u zeg: Wie de schaapskooi niet door de deur binnengaat, maar op een andere plaats binnendringt, is een dief of een rover.


Serɨ serɨ wapiyaro', eke kuru iyawɨrɨ e'nɨto'. 	 Dit gebod is het eerste en het belangrijkste


Ɨpɨ' inkupʉ'pʉ rɨ marɨ iku'kɨ ipɨ', asa' ite'kwa iye'to' airɨ ɨpɨ' inkupʉ'pʉ iku'kɨ ipɨ'. I'sawʉ ipe'tɨkɨ ɨuku pe inkoneka'pʉ kata'pano entai asa' ite'kwa ikata'pano e'to' airɨ. 	 Zet haar dubbel en dwars betaald wat zij u heeft aangedaan. Giet een brouwsel in haar beker dat tweemaal zo sterk is als wat zij voor u heeft gebrouwen.


Kamoro eri'pɨtʉ'pʉ pata'pʉ pe, to' no'pʉ rʉ'pʉ erikʉ'pʉ. 	 Tenslotte stierf zij ook. Hoe is het nu als de doden weer levend worden? Wie zal dan haar man zijn? Want zij is toch met alle zeven broers getrouwd geweest."


Iwan pe te'san a're'tɨsa' iya wakʉ ke, imaminkena' ton ennokoi'ma itemiyatʉ arʉ pʉra. 	 Hij heeft hongerigen overladen met het goede en rijken met lege handen weggestuurd.


Ta'pʉ iya to' pɨ', “Ɨwɨpʉrema kon a'tai, se kasa mʉkatʉi': “‘Papai, tʉnamasen pe ɨyese' nesii. Ina esa' pe ɨwe'to' nʉyepʉi. 	 Jezus zei: "Als u bidt, zeg dan: 'Onze Vader in de hemelen! Wij eren Uw heilige naam.


Kamoro nin iputurʉkapɨ'sa' na'ne' nan esi main awɨrɨ pʉra rɨ. Tʉutapurɨto' kon pe ɨputurʉkapɨtʉ i'se 'nokon to' esi. 	 Maar die voorvechters van de besnijdenis doen zelf niet eens wat de Joodse wet zegt! De reden dat zij u willen besnijden, is om daarover te kunnen opscheppen.


Mɨrɨ a'tai, main eta'pʉ iya, “Ɨyo' tʉwɨse enta'nakɨ,” tawon. 	 Een stem uit de hemel zei: "Sta op, Petrus! U mag er zoveel van slachten en eten als u wilt."


Mɨrɨ yau Sises uya tʉsan ensa' a'tai, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉpoitorʉ tʉni'nʉnkanʉ e'soto'kasa' a'ko pe, ta'pʉ iya tʉsan pɨ', “Kʉrɨ rɨ si ɨmʉre,” ta'pʉ iya, 	 Jezus zag Zijn moeder staan bij Johannes, Zijn beste vriend.


Pariki'si ta' a'sisa' kon tʉku'se ɨyenu kon yau, to' pokon pe rɨ a'sisa' pe ɨwesi kon pe te'ku'se, mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro ɨsɨ pe tʉkota'masan, ɨmɨrɨ'nokon nɨ ekota'ma pe. 	 Denk aan de mensen die in de gevangenis zitten, alsof u zelf gevangen was. Denk ook aan de mensen die mishandeld worden. Omdat u zelf ook een lichaam hebt, kunt u met hen meevoelen.


Tʉron kon inkɨ'ma'san uya nin si ti'nau'nokon, “Ɨnʉ' si pʉse makoi pɨ' tʉusentu'masen?” ta'pʉ. 	 De andere mannen aan de tafel zeiden tegen elkaar: "Wie is Hij wel dat Hij denkt zonden te kunnen vergeven?"


Seko' uya eta'pʉ, ‘Kiyari esi Isi' po,’ tawon, mɨrɨpan uya tʉmunkɨ amʉ', utamokori kon amʉ' ennoko'pʉ kiyari ennase'na. 	 Jakob hoorde dat er in Egypte nog wel voedsel was te krijgen en stuurde zijn zonen er naar toe. Later stuurde hij hen nog eens.


Serɨ tawon eta tʉuya'nokon a'tai, to' usewansiuka'pʉ, mɨrɨpan kon utɨ'pʉ ipiyapai. 	 Daar hadden zij niet van terug. Verslagen dropen zij af.


Wapiyaro' inserʉ utɨ'pʉ, mɨrɨpan uya ti'sawʉ yawon i'kwamʉ'pʉ non pona. Ɨri mɨrɨ awonsi'kɨ e'ne' ton ere' amʉ' epa'ka'pʉ ene ma'kʉʉi eponin nʉ'san pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ ipe ika'sa' apurɨpɨ'nin nʉ'san pɨ'. 	 De eerste engel verliet de tempel en goot zijn schaal over de aarde uit. De mensen die het nummer van het beest hadden en zijn beeld aanbaden, kregen lelijke, kwaadaardige zweren.


To' uye'sa' a'tai, ta'pʉ iya to' pɨ', “Pʉse rɨ ka'pon ne'sa' auya'nokon upiya', kopʉna ewa'nomanin pe ka'pon amʉ' kupʉ iya ta auya'nokon. Ekama'popɨ'sa' uya man apana airɨ'nokon, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ rɨ eposa' uya pʉra man meseru'tɨyatʉi'ne' ipɨ', pɨ'. 	 "U hebt deze Man bij mij gebracht op beschuldiging van opruiende aktiviteiten tegen de staat. Ik heb Hem daarover duidelijk ondervraagd en ben tot de conclusie gekomen dat Hij onschuldig is.


E'tane use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' Sises nʉsauro'ai'ne' ipɨ' esi'pʉ mɨrɨ tʉmɨrɨ pun pɨ' rɨ nin. 	 Maar Jezus sprak niet over de tempel! Hij bedoelde Zijn eigen lichaam.


Mɨrɨ tʉpo, ta'pʉ iya to' pɨ', “Iya'tai pʉra tʉtonpa ke ɨwesi a'tai, anomʉra' a'tai ɨutɨ itiwʉ' ta'. Ta auya ipɨ', ‘Osorʉwau pʉreti ke urepa', 	 Jezus leerde hun nog meer over het gebed. "Stel dat je midden in de nacht naar een vriend gaat om drie broden te lenen.


Ka'pon, Papa winon utɨto' oton iye'menukasa' tʉpɨ' na'ne' kasa rɨ, e'tane ɨsɨ yau rɨ kʉrɨ rɨ ka'pon esi Ka'pon, Papa winon eparankanin! Wakʉ pe rɨ nesii'no iyentusa' pʉra iyesi yau,” ta'pʉ iya. 	 Ik zal sterven zoals door de profeten is voorspeld. Maar het ziet er slecht uit voor de man die Mij verraadt. Het zou beter voor hem zijn als hij niet geboren was!"


Sises kanan ukɨ'pɨ'nʉnkaa'pʉ, mɨrɨpan uya ta'kwarʉ tʉrʉ'pʉ. 	 Opnieuw gaf Jezus een luide schreeuw en Hij stierf.


Serɨ si i'tu'nokon, tanporo main uya tasa' na'ne', ta iya kamoro main o'no na'ne' nan pɨ', tanporo mʉta e'tʉtʉikato' pe mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo non pon kon e'to' pe Papa pɨ' ekamanin pe. 	 Het is duidelijk dat deze woorden in het bijzonder gelden voor de Joden, die Gods wet hebben. Zo wordt iedereen de mond gesnoerd en gaat niemand vrijuit. De hele wereld moet schuld bekennen voor God.


E'tane ɨnʉ' rɨ unurunpayai'ne' ka'pon amʉ' rau nurunpato' oton Papa inserʉʉi ton rau. 	 Maar als je voor de mensen doet of je niets met Mij te maken hebt, zal Ik voor de engelen van God doen of Ik niets met jou te maken heb.


Tʉusenupasen e'to' pe iyesi tʉti'saai kasa, mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ kanan tesa' kasa rɨ. Ɨutɨ esa' pe te'sen esakʉ pe iyesi yau Pirɨsipupʉ tukai', mɨrɨ entai kuru rɨ si to' uya itiwʉ' tawon kon esakʉ! 	 Een leerling mag blij zijn als hij zo wordt als zijn leraar, en een knecht als hij wordt als zijn baas. Ze hebben Mij, als de leider, uitgescholden voor 'duivel'. Wat zullen zij dan wel van jullie zeggen?


Mɨrɨpan kon uya Sises ekama'po'pʉ itɨto' pe tʉnono kon apai. 	 Nu ze allemaal wisten wat Jezus had gedaan, vroegen zij Hem dringend weg te gaan.


Mɨrɨ si pu'kena' Iseremaya nekama'pʉ rʉ'pʉ pena rɨ uta'ku'tɨ'pʉ se tawon: “To' uya si 30 kaisa rɨ sirʉpa pun anʉmʉ'pʉ, Esuwerʉ amʉ' nʉkupʉ'pʉ itepe' pe, 	 Door dit alles kwam uit wat in het boek van de profeet Jeremia staat: "Ze namen de dertig zilveren munten. Meer vond het volk van Israël hem niet waard.


Kamoro pariki'si tau te'san pɨ' ɨusentu'mapɨtʉ'pʉ kon, ɨimamin kon nɨ mo'kasa' e'tane pori' pe rɨ ɨwesi'pʉ kon, apʉne pʉra i'tu auya'nokon ke wakʉ parɨ mɨrɨ awonsi'kɨ inke tʉuko'mansen ɨiwano' kon esi pɨ'. 	 Als er mensen gevangen werden gezet, had u net zoveel verdriet als zij. Als uw bezittingen werden afgenomen, bleef u opgewekt. U wist dat u iets beters had, wat nooit meer kon worden afgenomen.


Asa'rɨ wʉi ennoko tʉpo mɨrɨ yau, mɨrɨ tʉnɨnse Sises utɨ'pʉ Kiyarari pona. 	 Na die twee dagen ging Jezus weer op weg naar Galilea.


Mɨrɨpan Sises uya 5 kaisaron itekiino pʉreti mɨrɨ awonsi'kɨ asa'ron kon nʉ'kwɨ moro' amʉ' anʉmʉ'pʉ. Ka'ta' tenu tʉtʉse tenki ta'pʉ iya Papa pɨ', i'kwɨ'pɨtʉ'pʉ iya. Itʉrʉ'pʉ iya tʉpoitorʉ ton uya ekanto' pe ka'pon amʉ' ena'. Mɨrɨ kasa rɨ marɨ asa'ron kon nʉ'kwɨ moro' amʉ' kupʉ'pʉ iya to' kaisa rɨ to' e'to' pe. 	 Hij nam de vijf broden en de twee vissen, keek op naar de hemel en dankte God voor dit eten. Daarna brak Hij de broden in stukken. Zijn discipelen moesten die uitdelen onder de mensen. Ook de vissen verdeelde Hij.


Serɨ esi'pʉ pu'kena' Aisaya maimu a'ku'tɨnin pe: “Itepuru, ɨnʉ' uya ina nekamanʉ etasa'; ɨnʉ' ena' Itepuru meruntɨrʉ usenpoikasa'?” tawon. 	 Op hen waren de woorden van de profeet Jesaja van toepassing: "Wie heeft geloofd wat wij vertelden? En wie heeft ingezien dat God Zijn hand in al deze wonderen had?" (B)


Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas pokon utɨ'pʉ Siri'siya itese' pata ponsi'kɨ Terʉpi pona, mɨrɨpan kon utɨ'pʉ Restʉra pona Sises apurɨnin Temu'ti itese' pata'se' ya'. Isan esi'pʉ Esuwerʉ amʉ' tonpa pe, Sises apurɨnin, e'tane ikʉipʉnʉ esi'pʉ Kiri' pe. 	 Zij kwamen ook in Derbe en daarna in Lystra, waar zij met Timotheüs kennismaakten. Zijn moeder was een Joodse christin en zijn vader een Griek.


“E'se'ne' pe ina uya ta'pʉ ɨpɨ'nokon, ‘Sises ese' pɨ' ka'pon amʉ' kʉsenupatʉu,’ ta'pʉ e'tane rɨ, pata Surusiran emʉ' wɨsa' auya'nokon enupan nɨto' auya'nokon ike ke mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmakooi ke ina esi pʉse rɨ mʉnʉ uriya' ta auya'nokon,” ta'pʉ iya. 	 De hogepriester ondervroeg hen: "Wij hebben u streng verboden over die Jezus te spreken. En kijk nu eens wat u hebt gedaan! Heel Jeruzalem weet inmiddels van Hem. U wilt zeker de schuld van Zijn bloed over ons brengen!"


Sara'sara'pan ti'kiyari pi'pɨ menkato' iya ike esi itemiyatʉ yau i'kwato' tʉuya apon akorokato' pe tʉuya mɨrɨ awonsi'kɨ ta'nasi, wi' amʉranʉkʉ iya tiwʉ' ta', e'tane ipi'pɨ rʉ'pʉ po'tɨ iya tʉusenkʉ'sen pen apo' ke,” ta'pʉ iya. 	 Hij zal het kaf van het koren scheiden. Het koren zal Hij in Zijn schuur brengen, maar het kaf zal Hij verbranden in een vuur dat nooit uitgaat."


Main, uneta'pʉ Epʉn winɨpai uya kanan uyauro'kakaa'pʉ, “Enta mɨrɨ kareta amon imo'ka ta inserʉ enapai kʉrɨ rɨ parau mɨrɨ awonsi'kɨ non po iye'mʉ'sa'kasa' na'ne',” tawon. 	 De stem uit de hemel, die ik eerder gehoord had, zei: "Ga het boek halen dat openligt in de hand van de engel, die op de zee en het land staat."


Piri' uya ta'pʉ, “Apurɨ auya a'tai tanporo ɨyewan a'kɨrɨ, iye'kupʉ rɨ,” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan maimu eikʉ'pʉ iya, “Apurɨ uya serɨ Sises Kʉrai esi Papa Mu pe tukai',” ta'pʉ iya. 	 Filippus antwoordde: "Als u met uw hele hart in Jezus gelooft, is er niets op tegen." Hij zei daarop: "Ik geloof dat Jezus Christus de Zoon van God is."


Tʉron nɨ panton ekama'pʉ iya to' enupa pe, penaro' pokon pe emenna' pe to' enupato' tʉuya utoi'ma namai', “Ɨnʉ' uya rɨ emenna' pe te'sen pon apai takʉ'se pon pooi'pɨ a'si'tɨ pʉra iyesi. Ikupʉ iya pe iyesi yau, emenna' pon a'si'sa' usene ɨri pe ipooi'pɨ pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ emenna' pon ma'tanʉ'sa' iya pe iyesi. 	 Om duidelijk te maken wat Hij precies bedoelde, gaf Hij hun dit voorbeeld: "Men knipt toch niet een stuk uit een nieuwe jas om een oude mee te verstellen? Dat zou zonde zijn van die nieuwe jas. En de oude jas zou er toch niet mee gemaakt kunnen worden, omdat de nieuwe stof zou gaan krimpen. Zowel de oude jas als de nieuwe lap zouden scheuren.


Awanakʉi' kuru, pata emakʉ wapiya, Sises epa'ka'pʉ tʉpoitorʉ ton piya'. Parau ku'pɨri po itɨ'pʉ. 	 Om een uur of vier in de morgen liep Jezus over het water naar hen toe.


Pereya pon kon Esuwerʉ amʉ' esi wakʉ pe parɨ iteseru, ɨsenupapai parɨ Tesaroni'ka pon kon ka'pon amʉ' entai, ipan pe Sises ekareei ɨnetapai to' esi'pʉ. Tɨwɨrɨ wʉi kaisa rɨ iye'menukasa' itekare warinpa pɨ' to' esi'pʉ, i'napai rɨ pe' Paarʉ uya tenupato' kon esi tukai'. 	 Toen ze daar aankwamen, gingen zij naar de synagoge. De Joden daar waren niet zo bevooroordeeld als die van Thessalonica. Zij luisterden heel aandachtig naar hen. Elke dag keken zij in de Boeken na of het waar was wat Paulus beweerde.


Ɨmɨrɨ si, ɨ'rɨto' pe ɨtonpa eseru aimenka auya? Mɨrɨ pe pʉra, ɨ'rɨto' pe ɨtonpa ewaruma'tɨ auya? Tanporo urɨ'nokon e'mʉ'sa'kasa' e'to' oton Papa uya eseru aimenkato' apon piyau. 	 Hoe durft u dan een andere gelovige te veroordelen of op hem neer te kijken? Wij zullen ieder voor zich voor Christus terecht moeten staan.


Tanporo pata pon kon utaipo'pʉ. Tanporo pata kaisaron kon eka'tunsa' uyee'pʉ. Paarʉ pi'sikʉ'pʉ to' uya use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' tapai. Mɨrɨ pe rɨ, mʉra'ta a'koro'pʉ to' uya. 	 De hele stad was in rep en roer. Het was een complete rel. Paulus werd vastgegrepen en de tempel uitgesleurd. De poorten gingen meteen op slot.


To' uyee'pʉ Pe'saita pona, mɨrɨ yau ka'pon amʉ' uya tenku'nan ka'pon nee'pʉ Sises piya', mɨrɨpan kon uya ipawana'tɨ'pʉ a'pɨ'to' pe iya. 	 Ze kwamen in Bethsaïda. Enkele mensen brachten een blinde man bij Jezus en vroegen of Hij hem wilde aanraken.


Mɨrɨ yau, wʉi enu enuku kamisi winɨkʉi' aiko Kauta opa'wʉri awɨrɨ ina utɨ'pʉ, a'setun pʉra mɨrɨ awɨrɨ iyesi wenai. Epika'tɨn nɨto' kanwa kupʉ poken pʉra iyesi pɨ'. Mɨrɨ wenai, ina uya anʉmʉ'pʉ kanau epotorʉ'pʉ ya'. 	 Op een zeker moment kwamen we in de luwte van het eilandje Clauda en daar lukte het met veel moeite de sloep aan boord te hijsen.


Kʉrɨ eke pe kuru tikin nan wʉi esi nɨkayai'ne' uya ikupʉ mɨrɨ Itepuru iwano' pe. Kʉrɨ o' anyai'ne' uya anɨ mɨrɨ Itepuru iwano' pe, apʉne pʉra Papa pɨ' tenki ta iya ke; mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrɨ anɨ iya pʉra na'ne' uya ikupʉ mɨrɨ Itepuru iwano' pe, mɨrɨpan uya tenki ta Papa pɨ'. 	 Wie aan bepaalde dagen waarde hecht, doet het om de Here. Wie alles eet, doet het ook om de Here, want hij dankt Hem ervoor. En wie niet alles eet, doet het net zo goed om de Here en dankt Hem ook.


Upoitorʉ tukai' si ɨyesakʉ uya 'nokon pen serɨ enta', apʉne pʉra ipoitorʉ kʉrɨ rɨ tepuru tʉrawasooi i'tunin pen. E'tane ru'ku, ɨyesakʉ uya 'nokon utonpa ton tukai', apʉne pʉra tanporon nɨ usenupa'pʉ ipɨ' ukʉipʉnʉ winɨ i'tu kon pa iku'sa' uya pɨ'. 	 Ik noem u niet langer slaven, want een heer neemt zijn slaven niet in vertrouwen. Maar Ik noem u vrienden, omdat Ik u alles heb verteld wat Ik van mijn Vader gehoord heb.


Mɨrɨpan ɨnʉ' rɨ kʉsesa'tʉu, ‘Ukʉipʉnʉ,’ tukai' serɨ non po, apʉne pʉra tikin nan nɨ ɨkʉipʉnʉ kon esi, Epʉn pon. 	 Noem nooit een mens 'Vader'. Want u hebt maar één Vader, God in de hemel.


Emennʉ'pʉ rɨ, Sises usenpoika'pʉ 11 kaisaron kon piya' to' enta'na tane. To' eseremekʉ'pʉ iya to' napurɨnʉ pʉra iyesi pɨ', sa'man pe rɨ iye'mʉ'sa'kasa' ennin nʉ'san anapurɨpai pʉra to' esi pɨ'. 	 Op een zeker moment zaten alle elf discipelen samen te eten. Ineens was Jezus bij hen. Hij verweet hun dat zij zo ongelovig waren geweest; dat zij de mensen die Hem weer levend hadden gezien, niet hadden geloofd.


Utonpa kon amʉ' enupa to' uya urɨ'nokon Roman amʉ' nʉkupʉnʉ pen nɨ ku'to' pe to' uya,” ta'pʉ to' uya. 	 Zij willen ons dingen laten doen die ons, als Romeinen, verboden zijn."


E'tane kʉrɨ umaimu eta pɨ' na'ne' mɨrɨpan kupʉ iya pʉra na'ne' esi ɨutɨ amɨnin ka'pon non po iyapon pʉra kasa. I'mʉnpʉ apʉ'netʉ uya mɨrɨ ɨutɨ wɨnɨ'pʉ, mɨrɨpan uta'mo'ka'pʉ, ipʉra rɨ tʉuma'tai',” ta'pʉ iya. 	 Maar wie naar Mij luistert en niet doet wat Ik zeg, lijkt op een man die zijn huis zomaar op de grond neerzet, zonder een degelijke fundering te leggen. Als dat huis wordt getroffen door het woeste geweld van een overstroming, stort het onmiddellijk in. Er blijft niets anders van over dan een grote puinhoop."


apʉne pʉra Kʉrai Sises apurɨsa' auya'nokon pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo wakʉ ton i'nʉnkasa' auya'nokon etasa' ina uya pɨ'— 	 Want wij hebben gehoord dat u op Christus Jezus vertrouwt en ook uw medegelovigen liefhebt. Deze liefde komt voort uit de verwachting die u hebt van de toekomst,


A'pɨ'pʉn uri'san, Meri itese', auro'kato' iya ike esi'pʉ, Isose', Tepi' pa rʉ'pʉ, no'pʉ oton pe te'ton. 	 Hij moest bij Maria zijn, een jonge vrouw die verloofd was met een zekere Jozef, die nog van koning David afstamde.


Se kasa ta'pʉ to' uya: “Itepuru Papa Meruntɨ pe kuru te'sen ye', moro na'ne', moro iye'sa' rʉ'pʉ; tenki ta pɨ' ina man apana'pano apurɨsa' auya pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ esa' pe ɨwesi pa ɨye'sara'tɨsa' pɨ'. 	 "Here, Almachtige God, U bent er altijd geweest. Wij danken U dat U de macht in handen hebt genomen en het koningschap hebt aanvaard.


ipan pe ti'tui' Papa esi meruntɨ rɨ ikupʉ tʉuya tukai' tʉusaurokʉ'pʉ ku'nin ye'. 	 Hij was er absoluut van overtuigd dat God kon doen wat Hij beloofd had.


Kamoro iwano' pe Papa uya wapiya i'tu'pʉ pena kanan to' koneka'pʉ iya Tʉmu kasa to' e'to' pe iwaraino kon pe, eke kuru iye'ka'sa' kon entaino pe wapiyaro' tʉmu pe tu'kan kon tonpa ton koro'tau. 	 Hij heeft altijd geweten wie Hem zouden liefhebben. En Hij bepaalde ook dat die mensen Zijn Zoon zouden weerspiegelen. Want Hij wilde dat Zijn Zoon de eerste en belangrijkste van vele broers zou zijn.


Mɨrɨ tʉpo, Paarʉ nee'pʉ to' uya Areyo'pakas itese' pata'se' ya'. Mɨrɨ yau, “Ina auro'ka' serɨ emenna' ɨyekareei ke,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 Zij namen hem mee naar de Areopagus en vroegen: "Mogen wij eens wat meer horen over die leer van u?


Tanporon kon u'matʉ pe, tʉmu nin si ennoko'pʉ iya to' piya'. ‘To' uya kuru umu nama mɨrɨ,’ ta'pʉ iya, 	 Tenslotte stuurde de eigenaar zijn zoon. Hij dacht dat zij voor hem wel respect zouden hebben. Maar toen de boeren de zoon zagen aankomen, zeiden ze tegen elkaar: 'Daar is de erfgenaam! Laten wij hem doodslaan. Dan is de wijngaard van ons!'


8 pe mɨrɨ pe pʉra 10 kaisarɨ wʉi Surusiran po tesi kon tʉpo, Pesʉ'tas utɨ'pʉ Sisariya pona, mɨrɨpan a'kɨrɨ Esuwerʉ amʉ' utɨ'pʉ. Iyema'sa' yau, Pesʉ'tas ereuta'pʉ aimenkan apon pona, mɨrɨpan uya Paarʉ ne'to' pe to' uya ekama'po'pʉ ekama'popɨ'to' pe tʉuya. 	 Na een dag of negen ging Festus terug naar Caesarea. De volgende dag ging hij op zijn stoel in het gerechtshof zitten en liet Paulus voorleiden.


Apʉne pʉra uko'mamʉ pe iyesi yau upun yau rɨ, serɨ esi mɨrɨ miyarɨ rɨ epekena' pe e'tʉrawasoma ta e'kwa pe. Mɨrɨ rɨ e'tane, ɨ'rɨ kuru ken si anʉmʉ uya? I'tu uya pʉra rɨ iyesi! 	 Toch weet ik niet wat ik kiezen moet. Aan de ene kant wil ik graag in dit lichaam blijven en hier nog veel goeds kunnen doen.


Mɨrɨpan ewomʉ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ ta', mɨrɨpan e'sara'tɨ'pʉ kʉrʉpo'po pɨ' te'san enpa'kapɨtʉ pɨ'. 	 Toen Hij in de tempel kwam, joeg Hij de handelaars eruit. "Er is geschreven: Gods huis moet een huis van gebed zijn. Maar wat hebben jullie ervan gemaakt? Een rovershol!"


To' piyau kanan aiko ton nʉ'kwɨ tu'kan kon pen moro' amʉ' esi'pʉ. Mɨrɨ pɨ' tenki ta'pʉ Sises uya, mɨrɨpan kon ekanto' pe tʉpoitorʉ ton uya kanan ikupʉ'pʉ iya. 	 Er waren ook nog een paar visjes. Hij dankte God ervoor en zei tegen Zijn discipelen dat ze die ook aan de mensen moesten geven.


Mɨrɨpan uya asa'rɨ tʉpoitorʉ ton ennoko'pʉ. To' pɨ' ta'pʉ iya, “Entantɨ' eke pata pona, mɨrɨpan yau, tuna anin ka'pon uya ɨyeporo kon mɨrɨ. Ipɨkɨrɨ mʉtɨtʉi'. 	 Hij stuurde twee van hen erop uit. "Ga naar de stad", zei Hij. "Onderweg zullen jullie een man tegenkomen die een waterkruik draagt.


Sises ewomʉ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ ta'. Mɨrɨ yau, to' enupa pɨ' iyesi koro'tau, Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' epuru ton pokon uyee'pʉ ipiya'. “Ɨ'rɨ meruntɨrʉ winɨ serɨ ton kupʉ auya? Ɨnʉ' uya serɨ meruntɨ ke ɨrepa'pʉ?” tukai' to' uya ekama'po'pʉ. 	 Toen Hij weer in de tempel was, vertelde Hij de mensen over God en Zijn Koninkrijk. Terwijl Hij daarmee bezig was, kwamen enkele leidende priesters en Farizeeërs naar Hem toe en vroegen: "Mag U dit wel doen? Wie heeft U daar de bevoegdheid voor gegeven?"


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨyenu kon yau iku'tɨ' Esuwerʉ amʉ' pe pʉra ɨwesi'pʉ kon ɨyentusa' kon winɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ, “itun pi'pɨ iputurʉkasa' kon pen” tukai' ɨyesakʉ'pʉ kon, “itun pi'pɨ iputurʉkasa' kon” tukai' tʉusesa'san uya (ka'pon amʉ' nʉkupʉnʉ tʉpun kon pɨ' temiyatʉ kon ke)— 	 Vergeet niet dat u van geboorte niet bij het volk van God hoort. De Joden noemen u minachtend 'de onbesnedenen'. Dat besneden-zijn van hen betekent overigens niets meer dan dat er een snee in hun lichaam is gemaakt.


“Ene auya'nokon pʉra pe' iyesi ɨ'rɨ rɨ mʉta ya' newonyai'ne' utɨ ewan ya', mɨrɨpan epa'ka pun apai? 	 "Begrijpen jullie dan niet dat alles wat men eet naar de maag gaat en tenslotte in het riool terechtkomt?


Inserʉ uya eno'ma'pʉ iya'mu pʉn iteuta ya'. A'koro'pʉ iya, mɨrɨpan a'sikʉ'pʉ iya, tʉpataron kon ka'pon amʉ' enku'tɨ iya namai' 1,000 kaisa rɨ wʉipiya u'matʉ pona rɨ. Mɨrɨ tʉpo, inonkato' pe aka'ne' pe rɨ. 	 Daarna gooide hij hem in de bodemloze put, sloot die af en verzegelde het slot. Dus kon de oude slang de volken in de komende duizend jaar niet verleiden. Na al die jaren moet hij voor een korte tijd vrijgelaten worden.


Main etasa' tʉuya a'tai, i'na' kuru to' ennin uya to' ewonnʉkʉ'pʉ, mɨrɨpan uya yʉi akʉ'pɨ'sa' yai'ne to' pʉrakon amʉ' enpa'kapɨtʉ'pʉ, ti'si kon amʉ' amapɨtʉ to' uya namai'. 	 Daarom nam deze geen risico en bracht hij hen naar de diepste kerker. Voor alle zekerheid sloot hij hun voeten in het blok.


“Koneriyas, Roman amʉ' soisaai epuru uya ina enno'sa' man,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. “Ipokena' pe te'sen mɨrɨ awonsi'kɨ tɨwɨrɨ rɨ Papa eseru poro ɨko'mamʉ i'se te'sen; Esuwerʉ amʉ' uya nɨrɨ wakʉ kʉrɨ rɨ tato' ipɨ'. Papa inserʉʉi uya auro'ka'pʉ ɨuye'to' pe itiwʉ' ta' auro'kato' auya etato' pe iya,” ta'pʉ to' uya. 	 Zij antwoordden: "Wij zijn gestuurd door Cornelius, een Romeins officier uit Caesarea. Hij is een goed man en heeft diep ontzag voor God. Hij wordt door de Joden op handen gedragen. Nu heeft een engel van God hem gezegd dat hij u moest vragen bij hem thuis te komen om te luisteren naar wat u te zeggen hebt."


To' usaurokʉ'pʉ tiwano' kon pe, “Apʉne pʉra pʉreti ne'sa' kasa pʉra isaurokʉ mɨrɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 Zij dachten dat Hij dit zei omdat zij geen brood bij zich hadden.


(5,000 kaisa rɨ iwa rɨ ka'pon amʉ' esi'pʉ mɨrɨ yau.) E'tane rɨ tʉpoitorʉ ton pɨ' ta'pʉ iya, “To' ereutanʉ'pɨ'tɨ' tamu'kuru' ke'ne 50 kaisa rɨ'ne,” ta'pʉ iya. 	 Want er waren maar liefst 5000 mannen! "Zeg tegen de mensen dat zij op de grond gaan zitten", zei Hij. "In groepen van vijftig."


apʉne pʉra ipun pʉ'kʉ pe e'nɨ pɨ'. 	 Zijn lichaam, waarvan wij deel uitmaken.


“Se kasa nin si ɨwɨpʉremato' kon esi mɨrɨ: “‘Ina Kʉipʉnʉ Epʉn pon, tʉnamasen pe ɨyese' nesii. 	 Bid daarom dit gebed: Onze Vader in de hemel, wij eren Uw heilige naam.


Apʉne pʉra iwinɨpai mɨrɨ awonsi'kɨ iporo mɨrɨ awonsi'kɨ itiwano' pe tanporon nɨ esi. Itiwano' pe eke pe iku'to' nesii, tɨwɨrɨ rɨ! Amen. 	 Want alles komt van God, alles bestaat door God en alles eindigt in God. Voor Hem is alle eer, voor altijd en eeuwig. Amen.


Serɨ kasa kuru si iye'menukasa' itekare uta'ku'tɨ'pʉ, “Ɨri ku'nin nʉ'san pokon pe iyesi'pʉ,” tawon. 	 Daarmee kwam uit wat geschreven staat: "Hij hoorde bij de misdadigers." (a)


Wakʉ pe ɨnkupʉnʉ kʉse'nin ɨri pe usauro'nɨto' ipɨ' pe. 	 Als u meent dat iets goed is, laat er dan niet iets slechts van gezegd kunnen worden.


Mɨrɨ yawon kon e'ne' ton mepi'tɨtʉi', ‘Papa e'to' esa' wannɨ pe man a'ko pe ɨpiyau'nokon,’ mʉkatʉi' to' pɨ'. 	 Genees de zieken. En zeg tegen de mensen dat het Koninkrijk van God heel dichtbij is gekomen.


Ipoitorʉ ton uya ta'pʉ, “Mɨrɨ na'ne' kasa iyesi yau, tɨwɨ uri'san mɨrɨ awonsi'kɨ warawo' emari'ma e'pai pʉra rɨ nin si man,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 Jezus' discipelen zeiden: "Als het zc is, kan men beter niet trouwen."


apʉne pʉra eke pata, tapon kenan, Papa nʉkoneka'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ inamɨ'pʉ enupɨkɨrɨ tesi kon wenai. 	 Abraham vertrouwde erop dat God hem zou brengen in de stad met de vaste fundering, waarvan God Zelf de architect en bouwer is.


“Pori' pe entu'ma' na'ne' nan ta'kwarʉ kon yau esi, apʉne pʉra to' iwano' pe Papa e'to' esa' wannɨ pe esi. 	 "Gelukkig zijn zij die nederig zijn, want het Koninkrijk van de hemelen is voor hen bestemd.


Usi'nʉnkan nɨto' nesii i'nairon pe kuru. Ɨri eseru ewaruma'tɨtɨ'; wakʉ pɨ' ata'sitɨ'. 	 Laat uw liefde geen schijnvertoning zijn. Keer u af van het slechte, maar klem u vast aan het goede.


Sakaraya uya ensa' a'tai, iyetʉipɨtʉ'pʉ ipɨ'. 	 Hij wist niet wat hem overkwam en werd bang.


Pokoi rɨ sa'ne urɨ! Ɨnʉ' uya upika'tɨ serɨ uma'tan nɨto' meruntɨrʉ apai uyau e'tʉrawasoman pɨ' na'ne'? 	 Wat ben ik er ellendig aan toe! Wie zal mij verlossen uit deze vreselijke macht van de dood?


Sises pɨ' enupasa' kon e'kama'pʉ Isutiya pon kon tʉtonpa kon repa pɨ' pʉrata ke. 	 Daarom besloten de christenen van Antiochië hun geloofsgenoten in Judea te helpen.


Serɨ e'kupʉ'pʉ Sises uya ta'pʉ rʉ'pʉ uta'ku'tɨto' pe mɨrɨ kasa eri'to' oton ta'pʉ iya rʉ'pʉ. 	 Dit klopte met wat Jezus had gezegd over de manier waarop Hij zou sterven.


Tu'kan kon nɨ wapiya na'ne' nan e'to' oton iu'matʉ pe, mɨrɨ awonsi'kɨ iu'matʉ pe iye'sa' kon nin si e'to' oton wapiya te'ton kon pe,” ta'pʉ iya. 	 En in de komende wereld krijgt hij het eeuwige leven. Vele eersten zullen de laatsten zijn en vele laatsten de eersten."


Mɨrɨpan a'tai, ipan pe rɨ Sises pawana'tɨ'pʉ to' uya, “Ina kʉsennokoi ta'mu kenan pen nɨ ya'!” ta'pʉ to' uya. 	 Zij smeekten Jezus dat Hij hen niet naar de hel zou sturen.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe te'ku'san! Sapa' a'tai pe' ɨikʉn kon paka, isa'ka'si rɨ eukanin nan pen ɨmɨrɨ'nokon iten apai tuna ensise'na arɨ kon pa? 	 "Huichelaar!" antwoordde Jezus. "U werkt nota bene zelf op de sabbat! Maakt u soms niet op de sabbat uw vee los van de voerbak om het buiten te laten drinken?


E'tane amaimu eta iya pʉra iyesi yau, tikin nɨ mɨrɨ pe pʉra asa'rɨ rɨ ka'pon amʉ' akɨ aya'kɨrɨ auro'kaka'se'na. Pʉsamoro asa'ron kon ka'pon amʉ' esi, ‘auro'ka pɨ' ɨpika'tɨnin nan mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri pe ɨwe'sa' esi i'napai rɨ tawon nan pe ipɨ'.’ 	 Doet hij dat niet, haal er dan één of twee anderen bij die getuigen kunnen zijn.


Pi'ta a'no ensa' tʉuya a'tai, enpɨtʉ'pʉ iya a'ko pe esii'ma, “Ɨmɨrɨ rɨ nɨrɨ Nasare' pon Sises a'kɨron nʉ'pʉ,” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 "Hé!" zei zij en keek hem eens goed aan. "U was toch ook bij die man uit Nazareth, bij die Jezus?"


Mɨrɨ e'tane moro man ɨtonpa kon amʉ' apurɨnin nan pen,” ta'pʉ iya. Sises uya i'tusa' esi'pʉ iyepiya'tɨ'pʉ si'kɨrɨ, apurɨnin nan pen mɨrɨ awonsi'kɨ teparanka ton. 	 Maar sommigen van u geloven Mij niet." Want Jezus wist allang wie Hem niet vertrouwden en wie Hem zou verraden.


Kin upokoita'pʉ tʉusaurokʉ'pʉ pɨ' ipan pe, e'tane, apʉne pʉra ikupʉ uya kuru tasa' tʉuya rʉ'pʉ pɨ' tʉnkɨ'ma'san pana airɨ, inurunpa iya poken pʉra iyesi'pʉ. 	 Dat vond Herodes verschrikkelijk, maar hij durfde niet te weigeren, omdat zijn gasten hadden gehoord wat hij het meisje had beloofd.


Tʉweyu pe tʉneporo'pʉ a'tai, Era' uya tʉpon pata'tɨ'pʉ kin pe tesi ekamanin, mɨrɨpan ereuta'pʉ tapon po, ka'pon amʉ' iyamʉrasa' kon auro'ka pɨ'. 	 Op een daarvoor vastgestelde dag trok Herodes zijn koninklijke mantel aan, ging op zijn troon zitten en sprak hen toe. Zij juichten hem toe:


Ekama'po auya'nokon a'tai, eporo auya'nokon pʉra iyesi, apʉne pʉra ɨri pe iteseru esii'ma ekama'po auya'nokon, ɨneporo'pʉ kon ma'tanʉkʉ ke ipan pe i'se ɨwe'to' kon nɨ kupʉ pɨ'. 	 Of u bidt Hem er wel om, maar krijgt niets. Wel, dan hebt u het Hem op een verkeerde manier gevraagd. Als u Hem alleen iets voor uw eigen genoegen vraagt, geeft Hij het niet.


Kʉrai esi tʉusensen pen Papa pe rɨ, Eke Kuru tanporon iye'ka'sa' ton na'ne' entaino. 	 In de persoon van Christus is de onzichtbare God zichtbaar geworden. Hij was er al voordat God aan de schepping begon.


Mɨrɨ tʉpo, eri'nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ iyeri'sa' kon pata eno'ma'pʉ to' uya apo' ku'pɨri ka'. Serɨ apo' ku'pɨri esi iyakon ite'kwa pe eri'nɨto'. 	 Het graf en het dodenrijk werden in de poel van vuur gegooid. Dat is de tweede dood.


Ɨkota'mato' kon pɨ' kenari'nʉntʉu. Etatɨ'! Makoi uya ɨi'tuto' kon oton pariki'si ta' ɨtonpa kon ta'sise. 10 kaisa rɨ wʉi ɨyekota'mato' kon oton. Wakʉ pe upɨ' tʉuta'sii' e'tɨ' ɨyeri'to' kon nɨ e'sepotane, mɨrɨ a'tai ɨuko'manto' kon arʉkooi ke ɨrepa uya 'nokon mɨrɨ. 	 Wees niet bang voor wat u nog moet doormaken. De duivel zal sommigen van u in de gevangenis gooien om u op de proef te stellen; u zult het tien dagen erg moeilijk hebben. Maar blijf Mij trouw tot de dood. Dan zal Ik u de erekrans van het eeuwige leven geven.


Inke rɨ ɨ'koro'tau'nokon te'san kamoro entu'manin nan, e'tane inke ɨpiyau'nokon esi pen nin,” ta'pʉ iya. 	 Er zullen altijd arme mensen zijn, maar Ik zal niet lang meer bij jullie blijven."


Karimeru mʉre uya 5 pe iku'nin a'si'sa' a'kokasa' a'tai, use'man nɨto' apon o'no ka'pon amʉ' a'kwarʉ ene'pʉ uya, iwɨpɨ'sa' kon Papa Maimu ekama to' uya pɨkɨrɨ mɨrɨ awonsi'kɨ Papa nʉkupʉ'pʉ tʉpɨ'nokon ekama pɨ' to' e'sa' pɨ'. 	 Toen het Lam het vijfde zegel verbrak, zag ik onder het altaar de zielen van hen, die vermoord waren omdat zij de boodschap van God geloofd hadden en daar openlijk voor waren uitgekomen.


Apʉne pʉra kamoro tʉuko'mansan main awɨrɨ rɨken esi yau anʉnnin nan pe, apurɨto' esi mɨrɨ itepe' pe pʉra rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ iku'to' pe uya tukai' usauro'nɨsa' esi mɨrɨ se pe rɨ, 	 Als Gods beloften alleen gelden voor mensen die zich aan de wet houden, dan zou daarmee het geloof overbodig zijn en Gods belofte niets te betekenen hebben.


Ɨpɨ'nokon ina parusi Pepi ekama uya, so'si Senkʉre yawon poitorʉ pe te'sen. 	 Ik wil Phébe bij u aanbevelen. Zij is een fijne zuster, die veel goed werk in de gemeente van Kenchrea doet.


Pʉsamoro uyese' apurɨnin nan uya si i'tuto' ipɨkɨrɨ meruntɨ eporo mɨrɨ makoi amʉ' enpa'kapɨtʉ mɨrɨ uyese' yau to' si usaurokʉ mɨrɨ emenna' main, siran yau. 	 De mensen die het geloven, zullen hieraan te herkennen zijn: Zij zullen in mijn naam boze geesten verjagen;


Pi'ta uya Sises arɨ'pʉ, ɨnnɨ kuru pʉra rɨ tʉron kon ipoitorʉ ton piyapai esereme'se'na. “Mɨrɨ kasa kasaurokʉi! Serɨ kʉse'ku'nin ɨpɨ', uyepuru!” ta'pʉ iya. 	 Petrus nam Hem apart om Hem terecht te wijzen. "Dat mag niet, Here", zei hij. "God zal ervoor zorgen dat U zoiets niet overkomt."


Apurɨto' winɨ Iino' enuku'pʉ serɨ yau uko'man nɨto' apai, eri'nɨto' i'tu tʉuya namai'; iye'seporo pʉra rɨ iyesi'pʉ, apʉne pʉra Papa uya anʉmʉ'pʉ. Apʉne pʉra itanʉmʉ rawɨrɨ, apurɨpɨtʉ'pʉ pori' pe Papa ku'nin tukai'. 	 Henoch vertrouwde op God en daarom stierf hij niet, maar werd door God weggenomen. Ineens was hij er niet meer. Voordat dit gebeurde, had God gezegd dat Hij heel tevreden over Henoch was.


To' uya inna'poto' ike pʉra rɨ iyesi'pʉ. Asa'rɨ rɨ marɨ to' pɨ', ‘Tɨwɨ si nesii,’ ta'pʉ iya. Nai kʉrɨ uya kuru i'nʉnka ipan pe?” ta'pʉ iya nin si mɨrɨ Saiman pɨ'. 	 Maar geen van beiden kon hem terugbetalen. Daarom schold hij hun de schuld kwijt. Wie van de twee zal daarna het meeste van hem houden?"


E'tane nin si serɨ Papa uya ka'pon amʉ' anʉnto' ipokenan pe usi'tusa', main piyapai, main, Mosi' winon mɨrɨ awonsi'kɨ Pu'kena' amʉ' nekamayai'ne'. 	 Maar nu is aan het licht gekomen dat God de mens buiten de wet om vrijspraak wil geven. Daar is in de Boeken al op gewezen.


Ta'pʉ iya si to' pɨ', “Entantɨ' tanporo rɨ non poro pata awɨrɨ wakʉ itekare ekamatantɨ' Papa nʉkapʉ'san pɨ'. 	 "Trek de wereld in", zei Hij tegen hen,


Serɨ si serɨ itosorʉwano ite'kwa pe Sises usenpoika'pʉ tʉpoitorʉ ton ena', terikʉ tʉpo te'mʉ'sa'kasa' a'tai. 	 Na Zijn terugkeer uit de dood was dit de derde keer dat Jezus bij Zijn discipelen kwam.


Ausaurokʉ'pʉ Wakʉ A'kwarʉ awɨrɨ ina tamokori, ɨpoitorʉ Tepi' poro rɨ, se kasa tukai': “‘Ɨ'rɨ pɨ' Esuwerʉ amʉ' pen usakorota; ɨ'rɨ pɨ' ka'pon amʉ' e'kama, epoton kon kasa rɨ? 	 Door de Heilige Geest hebt U Uw dienaar, onze voorvader David, laten zeggen: 'Wat zijn de ongelovige volken toch dwaas om tegen de Here op te staan! Het is onbegrijpelijk dat deze mensen proberen God te slim af te zijn!


“E'pe'sas pon so'si inserʉʉi ena' imenuka': “Se ka'kɨ ɨmunkɨ amʉ' pɨ', tukai': Serɨ main esi 7 kaisaron kon sirikɨ amʉ' a'sisa' iya na'ne' temiyatʉ enwo'netʉ yau winon pe mɨrɨ awonsi'kɨ 7 kaisaron korʉ pun ka'sa' raan'pu apon pe koro'tawɨrɨ nʉsayai'ne'. 	 EFEZE Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Efeze: Dit zijn de woorden van Hem, Die de zeven sterren in Zijn rechterhand houdt en tussen de zeven gouden lampen loopt:


Main, Mosi' winon e'tʉrʉ rawɨrɨ, makoi esi'pʉ non po. E'tane makoi mɨrɨ tato' pʉra iyesi main pʉra na'ne' airɨ. 	 De zonde was al in de wereld voordat Mozes Gods wet ontving. Maar zolang die wet er niet was, werd de zonde niemand toegerekend.


“mɨrɨ pe pʉra, ‘Ɨnʉ' u'tɨ serɨ i'nawon ya'?’” kʉkai ta (Kʉrai arʉ'nʉ'nin pe eri'nɨsa' apai ta e'kwa pe). 	 En dat u ook niet in de afgrond hoeft te gaan om Christus uit de dood tot leven te brengen.


Tʉtonpa ton pokon pe na'kɨ iyesi tukai' to' utɨ'pʉ tikin nɨ wʉi rɨ. Mɨrɨ a'tai, iwarinpa pɨ' to' e'sara'tɨ'pʉ tʉtonpa kon amʉ' koro'tau. 	 Zijn ouders misten Hem eerst niet eens, want zij dachten dat Hij ergens tussen de andere reizigers liep. Maar 's avonds werden zij toch ongerust en gingen Hem zoeken tussen hun familie en vrienden.


‘Pena ina tamokori ton a'tai, ina uko'mamʉ pe iyesi yau, to' pika'tɨ'pʉ nesii'no pen nɨ pu'kena' amʉ' tʉ'ka pɨ',’ ta auya'nokon. 	 'Als wij toen hadden geleefd, zouden wij de profeten nooit hebben vermoord.'


Wakʉ pe kopʉna Piri'kʉs epoto' pe Paarʉ uya, itikʉn non ipo itɨto' ton kaware amʉ' mɨnepotʉi',” ta'pʉ soisa amʉ' epuru uya tʉpoitorʉ ton pɨ'. 	 Zorg ervoor dat Paulus een paard krijgt en breng hem veilig bij gouverneur Felix."


mɨrɨpan kon utɨ'pʉ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton piya', “Ina e'kamasa' man, ɨ'rɨ rɨ pɨ' uta're'tɨn nɨto' pe pʉra Paarʉ wɨnɨ pʉ'kʉ pona rɨ tukai'. 	 Zij gingen naar de hoofdpriesters en de andere leden van de Hoge Raad en zeiden: "Wij hebben een vloek op ons genomen: Wij zullen niets eten of drinken, zolang wij Paulus niet hebben gedood.