Ɨko'manse'na utɨto' e'ma enpoikasa' auya man; pori' pe uku'to' auya oton, apʉne pʉra tɨwɨ rɨ upiyau ɨwesi pɨ',’ ta'pʉ Tepi' uya,” ta'pʉ iya. 	 U zult mij het leven teruggeven. Door dicht bij mij te zijn, zult U mij vreugde geven.' (b)


Mɨrɨ tʉpo, enno'sa' kon enna'po'pʉ Surusiran pona Are' Wʉpʉ poi, ɨnnɨ kuru pʉra rɨ, 1 mayirʉ o'koi' rɨ pata pona. 	 Daarop gingen zij van de Olijfberg (waar ze op dat moment waren) terug naar Jeruzalem. Dat was nog geen kwartier lopen.


Isens, Papa mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru Sises Kʉrai poitorʉ winɨpaino, 12 kaisaron kon iko' amʉ' tʉpataron kon koro'tawɨrɨ iye'ta'nʉ'sa' kon enakan: Miyarɨ'nokon. 	 Van: Jakobus, een dienaar van God en van de Here Jezus Christus. Aan: De Joodse christenen die over de hele wereld verstrooid zijn.


Urupere e'mʉ'sa'kasa' esi'pʉ parau e'pi po. 	 En hij (A) stond op het strand van de zee.


Mɨrɨ koro'tau rɨ Sises e'soto'kasa' esi'pʉ kopʉna Paire' piya', mɨrɨpan ekama'po'pʉ Paire' uya, “Esuwerʉ amʉ' kin pe' ɨmɨrɨ?” ta'pʉ iya. Sises uya imaimu eikʉ'pʉ, “Ewai', mʉkayai'ne' kasa rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Jezus moest terechtstaan voor Pilatus, de Romeinse gouverneur. "Bent U de koning van de Joden?" vroeg Pilatus Hem.


“Inke pʉra pe' Kʉri'san pe enato' pe ukupʉ auya tukai' ɨusenuminka?” ta'pʉ Akʉri'pa uya Paarʉ pɨ'. 	 "Wacht eens even", zei Agrippa. "U denkt toch niet dat u zomaar even een christen van mij kunt maken?"


Ina uya i'tu mɨrɨ awonsi'kɨ ina uya apurɨ ɨmɨrɨ esi Wakʉ, Papa iwano',” ta'pʉ iya. 	 Wij geloven en zullen openlijk getuigen dat U de Zoon van God bent."


“Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ina uya Isutas mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas ennoko mɨrɨ, kareta ina nʉmenuka'pʉ enpoikase'na tʉnta kon yai. 	 De twee mannen die wij sturen, zijn Judas en Silas. Zij zullen u vertellen wat wij besloten hebben.


Tʉron kon ka'pon amʉ' esi ite' ipa'karakasa' uta'po'sa' asanta ta' kasa. Eta to' uya pe rɨ, Se'tan uyepʉ Main mo'kase'na to' ya' ipa'karakasa'. 	 Het pad waar een deel van het zaad op terechtkwam, zijn de mensen die wel het woord van God horen, maar het meteen weer vergeten. De duivel is er in geslaagd het goede zaad weg te nemen.


Utonpa ton, uyewan e'to' i'se mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpʉremato' Papa pɨ' esi Esuwerʉ amʉ' epika'tɨto' pe. 	 Broeders, het verlangen van mijn hart en mijn gebed tot God is dat het Joodse volk gered mag worden.


Mɨrɨ eta Esuwerʉ amʉ' pen uya a'tai, to' epori'ma'pʉ. Papa Maimu inamato' uya. Esuwerʉ amʉ' pen, Papa nanʉmʉ'san tʉpiyau to' e'to' pe uya Sises ekareei apurɨ'pʉ. 	 Toen de niet-Joodse mensen in de stad dat hoorden, waren zij blij verrast. Zij vonden het heel fijn dat Paulus hun over de Here vertelde. En allen die bestemd waren voor het eeuwige leven, geloofden wat hij zei.


urɨ'nokon nɨ, inkɨ'ma'san nɨ marɨ, Esuwerʉ amʉ' apai rɨken pen, e'tane Esuwerʉ amʉ' pen piyapai rɨ marɨ? 	 Die mensen zijn wij! Niet alleen Israëlieten, maar mensen uit alle volken.


Kapirita amʉ' mʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ warawo' pe te'sen paka amʉ' mʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ paka mʉre po'tɨsa' urumɨrʉ'pʉʉi tʉrʉ'pɨ'sa' kamoro ɨri pe te'san korʉkanin pe ɨri apai to' e'to' pe wakʉ pe kɨpo'po. 	 Als het bloed van bokken en stieren en de as van jonge koeien van zonden konden reinigen,


Isaurokʉ koro'tau, kapuru' usenpoika'pʉ, mɨrɨpan uya to' nɨpontɨ'pʉ, mɨrɨpan kon usi'nʉkʉ'pʉ kapuru' ya' ewomʉi'ma. 	 Maar hij was nog niet uitgesproken of er vormde zich een wolk boven hen. Zij werden vreselijk bang toen zij zagen dat de mannen in de wolk werden opgenomen.


Ta'pʉ to' uya ipɨ', “Isaan poitorʉ ton useruma tenta'nai' pʉra, to' ɨpʉrema nɨrɨ ɨsipɨkɨrɨ, mɨrɨ kasa rɨ Pari'si amʉ' poitorʉ ton. E'tane, ɨpoitorʉ ton enta'na,” ta'pʉ to' uya. 	 Zij hadden ook kritiek dat Jezus' discipelen gewoon aten en dronken in plaats van te vasten en te bidden. "Wat een verschil met de discipelen van Johannes de Doper en die van ons!" zeiden zij.


Pena Papa Maimu awɨrɨ pʉra me'ta'tʉine' kasa, main awɨrɨ pʉra to' esi moron nʉ'pʉ pe ɨpɨ'nokon usentu'man nɨto' eposa' auya'nokon, 	 Vroeger verzette u zich tegen God. Maar omdat de Israëlieten zich tegen Hem hebben verzet, heeft Hij u nu genade gegeven.


Inserʉ uya ta'pʉ upɨ', “Serɨ main esi i'napai rɨ kuru, tapurɨsen pe kuru iyesi. Itepuru Papa ta'kwarʉ tʉnin pu'kena' amʉ' ena' uya, inserʉ enno'sa', serɨ pe kuru te'ku'ton ekamase'na tʉpoitorʉ ton pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Daarna zei de engel tegen mij: "Deze woorden zijn waar en betrouwbaar. De Here God, Die de profeten ingeeft wat zij moeten zeggen, heeft Zijn engel gestuurd om Zijn dienaren te laten zien wat er binnenkort moet gebeuren.


“Mɨrɨ pɨ', tanporon yau rɨ iku'tɨ' tʉron kon pɨ', ikupʉ to' uya i'se me'ai'ne' ɨpɨ'nokon. Serɨ uya Main mɨrɨ awonsi'kɨ Pu'kena' amʉ' rɨ nʉmenuka'pʉ amʉranʉkʉ mɨrɨ. 	 Doe voor anderen wat u graag voor uzelf gedaan wilt hebben. Dat is in het kort wat Mozes en de profeten hebben gezegd.


Mɨrɨ kasa rɨ, apurɨto' esi, ikupʉ uya isakonʉ'tɨ pʉra iyesi yau, iyeri'sa' pe rɨ iyesi. 	 Het is wel duidelijk dat geloof alleen niets te betekenen heeft. U moet het ook laten blijken uit wat u doet. Geloof dat niet uit daden blijkt, is geen geloof; het is dood en zinloos.


Ipoitorʉ ton utɨ'pʉ ipiya' enpakase'na, ta'pʉ to' uya ipɨ', “Ina epuru! Ina ipika'tɨkɨ! Ina aputan pɨ' man!” ta'pʉ to' uya. 	 De discipelen werden zc bang, dat zij Hem wakker maakten. "Here", schreeuwden ze. "Red ons! Wij vergaan!"


Mosta' ena'pɨ kasa iyesi, ka'pon nʉpɨmɨnʉ tʉmainarʉ yau. Iya'ta, mɨrɨpan ena eke pe, mɨrɨpan panta po toron amʉ' esi,” ta'pʉ iya. 	 Het Koninkrijk van God is als een mosterdzaadje dat door iemand in de tuin wordt gezaaid. Het begint te groeien en wordt tenslotte een grote boom waarin de vogels kunnen nestelen."


“Se nin si ta iya e'kwa pe, panton esi mɨrɨ, ite' pe na'ne' mɨrɨ, Papa Maimu. 	 Nu, dit is de betekenis ervan: Het zaad is het woord van God voor de mensen.


Tʉusaurokʉ etanin nʉ'san esi koro'tau, panton ekama pɨ' rɨ Sises esi'pʉ, a'ko pe Surusiran epokapʉ to' uya rɨ esi'pʉ, mɨrɨpan ka'pon amʉ' usenuminka'pʉ Papa e'to' esa' wannɨ pe rɨ na'kɨ e'sara'tɨkapʉ serɨ pe rɨ ko tukai'. 	 Omdat Jezus niet ver meer van Jeruzalem was, dachten velen dat de bevrijding van Israël nu wel vlug zou komen. Daarom vertelde Jezus een gelijkenis.


Pena sa'ne Tiyotas itese' ka'pon esi'pʉ ɨnʉ' pe rɨ e'kupʉ i'se. Tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ', 400 kaisaron kon era'tɨ'pʉ ipoitorʉ pe. Iwɨnɨ'pʉ to' uya, mɨrɨpan poitorʉ ton nʉ'san e'ta'nʉkʉ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ pʉra rɨ iyesi'pʉ. 	 Een hele tijd geleden kwam Theudas in het nieuws, die zich uitgaf voor een groot man. Hij kreeg zo'n 400 mensen achter zich, maar toen hij gedood werd, viel heel zijn aanhang uiteen. Er bleef niets van over.


“Papa, ausaurokʉ'pʉ ku'sa' auya si man, tɨwɨ si urɨ, ɨpoitorʉ eri'to' pe iku'kɨ ewankamanin pʉra. 	 "Here", juichte hij, "het wachten is voorbij! Nu ben ik gerust. U hebt Uw woord gehouden.


Mɨrɨ yau si ka'pon esi'pʉ mɨrɨ takuru'ke iko'mansa' 38 kaisa rɨ wʉipiya. 	 Er lag ook een man die al 38 jaar ziek was.


To' nʉkupʉnʉ e'nonkakapʉ iwa koro'tau rɨ, Sises ewomʉ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta', mɨrɨpan e'sara'tɨ'pʉ to' enupa pɨ'. 	 Halverwege de feestweek ging Jezus naar de tempel en sprak de mensen toe.


“Itepuru, amaimu ekamanin nan pu'kena' amʉ' wɨpɨtʉ'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon uya ɨyena' use'man nɨto' apon a'morʉpɨtʉ'pʉ; urɨ rɨken e'nonkasa', mɨrɨpan kon esi urɨ rɨ nɨrɨ ɨnwɨka'pai,” tawon? 	 "Here", zei hij, "zij hebben Uw profeten vermoord en Uw altaren omvergehaald. Alleen ik ben nog over en nu willen zij mij ook vermoorden." (a)


iyekonekasa' pe e'nɨ'nokon wakʉ nonkasa' iya winɨ, intʉrʉnʉ anʉnnin nan pe e'nɨto' kon pe tɨwɨ rɨ uko'man nɨto' pɨ' te'ku'sen pe e'nɨ'nokon pɨ'. 	 Dank zij Zijn genade heeft Hij ons voor God rechtvaardig verklaard. En nu mogen wij vol verwachting uitkijken naar het eeuwige leven dat Hij ons geeft.


Surusiran eporo pe, Sises ewomʉ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ ta', mɨrɨpan e'sara'tɨ'pʉ usennapɨ' nɨ pɨ', kʉrʉpo'po pɨ' mɨrɨ yau te'san enpa'kapɨtʉ pɨ'. Pʉrata ensimapɨ'nin nan tepʉrʉʉi rawoipɨtʉ'pʉ iya mɨrɨ awonsi'kɨ wako'wa amʉ' kʉrʉpo'pomanin nan apon ton nɨ, 	 Zij kwamen in Jeruzalem en Jezus ging meteen naar de tempel. Hij begon de handelaars en hun klanten van het tempelplein te jagen, gooide de tafels van de geldwisselaars en de kraampjes van de duivenhandelaars omver en


Ekama uya ɨpɨ'nokon: Mɨrɨ ewarupɨɨi tau, asa'ron kon ka'pon amʉ' e'to' oton te'nʉnto' kon apon po; tikin nɨ anʉnto' oton, isakon e'nɨnto' oton. 	 Die nacht zullen twee mensen in één bed slapen. De een zal worden meegenomen om bij Mij te zijn. De ander zal achterblijven.


Esuwerʉ amʉ' uya Itepoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ ku'to' weyu e'seporo esi'pʉ, mɨrɨ pɨ' Sises utɨ'pʉ Surusiran pona. 	 Weldra zou het Joodse Paasfeest beginnen. Daarom vertrok Jezus naar Jeruzalem.


Tai'ma iyera'tɨ'pʉ, mɨrɨpan uya Sises ene'pʉ iye'soto'kasa' mɨrɨ yau, e'tane Sises tukai' i'tu iya pʉra iyesi'pʉ. 	 Zij keek achterom. Daar stond Jezus, maar zij herkende Hem niet. Zij dacht dat het de tuinman was.


Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton uya ɨri pe, kasi pe rɨ teseru'tɨ a'tai eikʉ'pʉ iya pen. 	 "U zegt het", antwoordde Jezus. De mannen van de Hoge Raad beschuldigden Jezus van alles en nog wat, maar Hij verdedigde Zich niet.


Miyarɨ rɨ nin si Sises esi'pʉ to' enupa pɨ', “Pana'pan ka'pon esi a'tai tepaai ton ke esii'ma tiwʉ' erasu pe, itapuruui ton esi mɨrɨ wakʉ pe rɨ. 	 Zolang iemand goed bewapend is en zijn terrein streng bewaakt, hoeft hij zich niet ongerust te maken.


E'tane tanporo rɨ serɨ e'ku'sa' pu'kena' amʉ' nʉmenuka'pʉ uta'ku'tɨto' pe,” ta'pʉ iya. Mɨrɨ a'tai si, tanporo ipoitorʉ ton uya inonka'pʉ, mɨrɨpan kon ainʉmʉ'pʉ. 	 Maar dit gebeurt allemaal om in vervulling te laten gaan wat de profeten hebben geschreven." Daarop lieten alle discipelen Hem in de steek. Zij maakten dat ze wegkwamen.


Isakon pe te'sen iwapu entau iwa'kʉ'sa' kanan esakʉ esi'pʉ Ipan Wakʉ Kuru Pata, tukai', 	 Dan hing er een zwaar gordijn en daarachter was het 'Allerheiligste'.


“Epʉra'an kʉrɨ rɨ ina kʉipʉnʉ,” tukai' to' uya eikʉ'pʉ. “Epʉra'an munkɨ pe rɨ rʉ'san pe ɨwesi kon yau, inkupʉ'pʉ mʉku'tʉi'no. 	 "Abraham is onze vader", zeiden zij. "Als u kinderen van Abraham bent", antwoordde Jezus, "volg dan zijn goede voorbeeld.


Ite'kwanau pʉra rɨ, inserʉ usenpoika'pʉ Pi'ta piya', mɨrɨpan uya a'kwa pe pata kupʉ'pʉ pariki'si tau. Inserʉ uya Pi'ta enpaka'pʉ ta'pɨ'pɨ'se, “Inke pʉra e'mʉ'sa'ka',” ta'pʉ iya, mɨrɨpan auronpɨ'sa' itemiyatʉ utaranka'pʉ. 	 Ineens was er een licht in de cel. Er stond een engel van God en hij stootte Petrus in de zij. "Sta op, Petrus", zei hij. "Maak voort!" Op hetzelfde ogenblik vielen de kettingen van zijn polsen.


Papa i'tunin pe to' e'kupʉ, e'tane tʉnkupʉnʉ kon winɨ i'tunin pe pʉra to' esi. Ɨri pe kuru rɨ ewaruma wannɨ pe to' esi, Papa maimu awɨron kon pe pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ rɨ wakʉ kupʉ poken pʉra rɨ. 	 Zulke mensen zeggen wel dat zij God kennen, maar uit hun doen en laten blijkt dat het niet waar is. Zij zijn door-en-door slecht en ongehoorzaam; er komt niets goeds uit hun handen.


Tʉron nɨ main yau'ne, Papa apurɨpɨtʉ to' uya, eta'pʉ to' uya. Mɨrɨ a'tai, Pi'ta uya ta'pʉ, “I'napai rɨ man wakʉ pe, pʉsamoro epa'taisimato' pe iyesi tuna ke. To' uya Wakʉ A'kwarʉ eposa' man urɨ'nokon uya eposa' na'ne' kasa rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Maar er was geen twijfel mogelijk, want zij hoorden hen in vreemde talen spreken en God verheerlijken.


E'tane to' mi' pʉra to' esi, inke to' uko'mamʉ pʉra iyesi. Ɨ'rɨ rɨ anpokʉmanin mɨrɨ pe pʉra kota'manin uye'sa' a'tai main uriya', inke pʉra to' e'nonka ipiyapai. 	 Maar het zit bij hen niet diep, ze zijn oppervlakkig. Als zij (door hun enthousiasme over Gods woord) problemen krijgen, moeten zij er ineens niets meer van hebben.


mɨrɨ pɨ' Sises ese' pɨ' tanporon ese'mu ton e'sekunka, Epʉn yawon kon mɨrɨ awonsi'kɨ non pon kon mɨrɨ awonsi'kɨ non o'non kon, 	 zodat in de naam van Jezus iedereen in de hemel, op aarde en onder de aarde zijn knieën zal buigen


Ɨmɨrɨ'nokon nɨrɨ, tekonekai' me'tʉi', apʉne pʉra Ka'pon, Papa winon uye'to' oton itenupɨkɨrɨ pʉra rɨ ɨwe'tane'nokon,” ta'pʉ iya. 	 Het beste wat je dus kunt doen, is altijd klaar te zijn. Want Ik kom op een moment dat niemand Mij verwacht."


E'sei'pɨ' nɨ pɨ' ipoitorʉ ton e'sara'tɨ'pʉ, ɨnʉ' kuru e'to' oton eke pe tukai'. 	 Zij begonnen zich af te vragen wie van hen de belangrijkste was.


Pi'ta uya Sises ekama'po'pʉ, “Uyepuru, ina rɨken pe' pana ya' serɨ panton ekama auya, mɨrɨ pe pʉra tanporon kon pɨ' rɨ katɨ?” ta'pʉ iya. 	 Petrus vroeg: "Is dit voor iedereen bestemd? Of alleen voor ons?"


Ka'pon pe si tʉusene pɨ', se pe rɨ iyena'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ uma'tan nɨto' maimu awɨrɨ rɨ iyesi'pʉ—kurusu' po rɨ uma'tan nɨto'! 	 Herkenbaar als mens, vernederde Hij Zich en gehoorzaamde tot het uiterste, zelfs tot in de dood aan het kruis.


Era' uya i'tu'pʉ Isens wɨsa' tʉuya a'tai, pori' pe kuru Esuwerʉ amʉ' ena'pʉ tukai', mɨrɨ awonsi'kɨ soisa amʉ' kanan apiyo'ma'pʉ iya Pi'ta a'sito' pe to' uya iwɨto' pe kanan. Serɨ e'kupʉ'pʉ A'sarutanʉ'sa' Pen Pʉreti Pɨ' Enta'nan Weyu a'tai. 	 Toen Herodes merkte dat de Joodse leiders daarmee van harte instemden, ging hij verder en liet ook Petrus gevangen nemen. Maar omdat het juist Pasen was, zette hij hem voorlopig in de gevangenis.


Tʉnene'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉneta'pʉ ekama iya, e'tane ɨnʉ' uya rɨ imaimu apurɨ pʉra iyesi. 	 Hij vertelt wat Hij gezien en gehoord heeft, maar niemand gelooft Hem.


Kamiri' e'weuweuma esi'pʉ, ta'merunsen esi'pʉ, ɨsɨ pe korʉme e'toi'pɨtʉ esi'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsɨ rɨ tʉrʉ'pʉnʉ esi'pʉ. Mɨrɨ waraino tʉrʉ'pʉnʉ esa' pʉra iyesi, ka'pon ekoneka'pʉ si'kɨrɨ, serɨ tʉrʉ'pʉnʉ esi'pʉ ɨsɨ pe tanporon entai. 	 Het begon te bliksemen, te rommelen en te donderen en er kwam een enorme aardbeving, zoals er nog nooit was geweest, zolang er mensen op aarde wonen. Zo hevig was de aardbeving.


Mɨrɨ a'tai kuru si mɨrɨ yau, Mosi' mɨrɨ awonsi'kɨ Iraisa usenpoika'pʉ, mɨrɨpan kon uya Sises auro'ka esi'pʉ. 	 Ineens zagen zij Mozes en Elia met Hem staan praten.


Ɨnkupʉnʉ kon si'tuyai'. Mʉra'ta si a'kokasa' uya man ɨiwano' kon pe ɨnʉ' uya a'koro poken pʉra rɨ. Aiko pe rʉ'kwɨ apana'pano kon man e'tane ayauro'kato' uya 'nokon awɨrɨ rɨ ɨwe'sa' kon man, mɨrɨ awonsi'kɨ uyese' nonkasa' auya'nokon pʉra man. 	 Ik ken uw doen en laten. Ik weet dat u niet sterk bent, maar u hebt gedaan wat Ik zei en bent Mij niet ontrouw geworden. Daarom heb Ik een deur voor u geopend die niemand sluiten kan.


Mɨrɨ pɨ' erasu ton uya, “Ɨnʉ' rɨ usaurokʉ pʉra iyesi pʉse rɨ kasa,” ta'pʉ to' uya. 	 "Het is zo bijzonder wat die Man zegt", antwoordden de tempeldienaars. "Zoiets hebben wij nog nooit gehoord."


Ɨnʉ' uya rɨ ɨ'rɨ rɨ ta yau ɨpɨ'nokon, ‘Itepuru esi to' i'se,’ mʉkatʉi'. Mɨrɨ a'tai nin si, to' uya to' ennoko mɨrɨ inke pʉra rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Als iemand vraagt waarom jullie dat doen, zeg dan: 'De Here heeft ze nodig en zal ze zo vlug mogelijk laten terugbrengen."


Mɨrɨ wʉi yau rɨ, Satu'si amʉ', eri'nɨ tʉpo e'mʉ'sa'kan pʉra iyesi tawon nan uyee'pʉ Sises piya' ekama'pose'na. 	 Nog diezelfde dag kwamen er enkele Sadduceeërs naar Hem toe. De Sadduceeërs beweerden dat de doden niet meer levend worden.


Uko'man nɨto' a're' pʉreti pe esi. 	 Ik ben het brood, dat leven geeft.


Ipɨkɨron esi se: ‘Ɨtonpa i'nʉnkakɨ mɨsi'nʉnkayai'ne' kasa,’ tawon. Serɨ ton iyawɨrɨ e'nɨto' entaino eke pʉra rɨ iyesi mɨrɨ,” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. 	 En het gebod dat daarna komt, is dit: U moet net zoveel van uw medemens houden als van uzelf. Belangrijker geboden dan deze twee zijn er niet."


Tu'ke kuru Esuwerʉ amʉ' uya itekare apurɨ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ eke ton Kiri' pasi ton mɨrɨ awonsi'kɨ warawoti'si amʉ' uya nɨrɨ apurɨ'pʉ. 	 Het gevolg was dat velen van hen in Jezus Christus gingen geloven. Onder hen waren ook veel invloedrijke Griekse vrouwen en mannen.


Uko'man nɨto' esi iyau, uko'man nɨto' esi ka'pon amʉ' weyu pe. 	 In Hem is eeuwig leven en dat leven is het licht voor de mensen.


Iyenna'posa' a'tai kanan, to' rɨ marɨ e'nʉnpɨ'sa' eporo'pʉ iya, apʉne pʉra e'tape'ne' pe'ne to' enu pi'pɨ ton esi ke, 	 Toen Hij weer bij hen terugkwam, zag Hij dat ze door slaap waren overmand.


ka'pon amʉ' tʉuma'tato' kon pɨ' tenari'nʉnsan pen nɨ pena iyepa'kaka'sa' kon nɨ mɨrɨ yai, uyepuru kon Sises Kʉrai ese' wenai. 	 die hun leven voor de naam van onze Here Jezus Christus op het spel hebben gezet.


E'tane kʉrɨ Papa nʉ'mʉ'sa'ka'pʉ iyerikʉ'pʉ yapai ukɨta'pʉ pen. 	 Maar het lichaam van Jezus, Die door God weer levend is gemaakt, is niet vergaan.


Pʉreti a'si iya pe rɨ, Se'tan ewomʉ'pʉ iya'. “Ɨnkupʉnʉ pe te'sen iku'kɨ inke pʉra,” ta'pʉ Sises uya ipɨ', 	 Op dat moment kwam de duivel in Judas. "Als je iets van plan bent, doe het dan vlug", zei Jezus tegen hem.


Te'neimapɨ'se soisa amʉ' usennaka'pʉ ipɨ', mɨrɨpan kon uya waain peneka ke iwo'pa'pʉ 	 De soldaten lachten Hem ook uit en gaven Hem zure wijn te drinken.


Tʉpataron kon uya tʉpataron kon nɨ nɨrɨ ewa'nomato' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ esa' wannɨ pe te'san esa' wannɨ pe te'san nɨ nɨrɨ ewa'nomato' oton. Iwankan mɨrɨ awonsi'kɨ tʉrʉ'pʉnʉ e'to' oton pata ton yau'ne. 	 Over de hele wereld zullen volken tegen elkaar worden opgehitst. Er zullen hongersnoden en aardbevingen zijn. Nu hier, dan daar.


To' uya enno'sa' kon a'si'pʉ, mɨrɨpan kon uya to' tʉrʉ'pʉ pariki'si ta'. 	 Zij grepen de apostelen en gooiden hen in de gevangenis.


apʉne pʉra ina i'nʉnka iya, ina Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' konekasa' iya nɨrɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 "Hij houdt van ons volk en heeft zelfs op eigen kosten een synagoge voor ons laten bouwen."


Eperʉ mʉnʉ awonsi'kɨ Sakaraya mʉnʉ pʉ'kʉ pona iwɨsa' rʉ'pʉ Papa ena' use'man nɨto' apon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpʉreman nɨto' iwʉ' ka'sanau. Ewai', ekama uya, serɨ a'taino kon e'to' oton tanporo serɨ esa' pe. 	 van de moord op Abel tot de moord op Zacharias, die gedood werd tussen het altaar en het tempelhuis. Het zal u allemaal worden aangerekend.


“Mɨrɨ a'tai, to' uya rɨ marɨ ei'to' oton, ‘Ina epuru, ɨ'rɨ a'tai rɨ si ina uya ɨyene'pʉ iwan pe, tuna'kiri' ke, mɨrɨ pe pʉra ka'kʉran pe, mɨrɨpan ina uya asanomasa' pʉra iyesi? Ɨ'rɨ a'tai rɨ si ɨpon i'se, takuru'ke mɨrɨ pe pʉra pariki'si tau ɨwe'tane, ina uya ɨpika'tɨsa' pʉra iyesi?’ tato' oton. 	 Dan zullen zij vragen: 'Maar Here, wanneer hebben wij dan gezien dat U honger had of dorst? Of dat U een vreemdeling was? Of dat U niets had om aan te trekken? Of dat U ziek was of in de gevangenis zat? Wanneer hebben wij U niet geholpen?'


Tʉron nɨ ton uta'pokʉ'pʉ tikʉkenan nʉ'ta', mɨrɨpan a'ta'pʉ ipokon pe, mɨrɨpan uya ɨwɨtanʉkʉ'pʉ. 	 Ander zaad kwam tussen de distels terecht.


To' utɨ'pʉ Ka'paneyan pona; Sapa' uye'sa' a'tai, Sises utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ta'. Mɨrɨ yau, to' enupa pɨ' iyepiya'tɨ'pʉ. 	 Jezus en Zijn metgezellen kwamen in Kapernaüm aan. Op zaterdag (de plechtige rustdag die de Joden 'sabbat' noemen) ging Hij naar de synagoge en sprak de mensen toe.


Sises uya ta'pʉ, “Tanporon kon ka'pon amʉ', ‘Uyepuru, uyepuru!’ tawon nan upɨ' epa'kato' oton pen nɨ Papa e'to' esa' wannɨ pe pata'se' ya', e'tane kʉrɨ rɨken ukʉipʉnʉ, Epʉn pon e'to' i'se ku'nin. 	 Niet alle mensen die 'Here' tegen Mij zeggen, komen in het hemelse Koninkrijk. Want daar komt u alleen als u doet wat mijn hemelse Vader wil.


Moro uyau ɨwesi kon pe iyesi yau, umaimu rɨ nɨrɨ esi moro ayau'nokon, i'se ɨwe'to' kon ekama'potɨ', ɨrepa kon nɨ mɨrɨ ike. 	 Maar als u één met Mij blijft en mijn woorden niet vergeet, kunt u vragen wat u wilt en het zal gebeuren.


Mɨrɨ a'tai, Itepuru maimu utɨ'pʉ tanporo mɨrɨ nono awɨrɨ. 	 Het nieuws over Jezus Christus ging door heel de streek.


Ka'pon amʉ' uya tʉmunkɨ kon nee'pʉ Sises uya to' a'pɨ'to' pe. Ipoitorʉ ton uya serɨ ensa' a'tai, to' sanon ton eseremekʉ'pʉ to' uya. 	 Op een dag brachten enkele mensen hun kleine kinderen bij Hem. Zij wilden graag dat Hij ze zou aanraken en zegenen. De discipelen zeiden echter dat ze moesten weggaan.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ka'pon amʉ' uya e'ne' ton nepʉ'pʉ, asanta ta' to' nonka'pʉ to' uya to' e'kwe' po'ne to' apon po'ne rɨ, Pi'ta utɨ a'kwarʉ'pʉ uya rɨ to' epi'tɨto' pe. 	 De mensen droegen de zieken naar buiten en legden hen neer op veldbedden en matrassen; zij hoopten dat als Petrus voorbijkwam, in elk geval zijn schaduw op hen zou vallen.


Tanporon nɨ wapiyaro' pe iyesi, mɨrɨpan yau tanporon nɨ uta'si a'samʉtʉ pe. 	 Hij was er al voordat er iets bestond en alles wat bestaat, is er dank zij Hem.


Iye'menukasa' itekare uya ta, Kʉrai e'to' pe iyesi kin Tepi' pa rʉ'pʉ pe, Pe'teri'en po iyentu, Tepi' uko'mamʉ'pʉ rʉ'pʉ yau,” ta'pʉ to' uya. 	 Er staat geschreven dat de Christus voortkomt uit het geslacht van David. Uit Bethlehem, Davids geboortestad."


Esuwerʉ amʉ' uya imaimu eikʉ'pʉ, “Serɨ ton wenai tɨ' ke ɨwɨnɨ i'se ina esi pen, e'tane isapema auya wenai. Ka'pon pe rɨ esii'ma Papa pe ɨye'kupʉ,” ta'pʉ to' uya. 	 "Wij willen U niet straffen om al het goede wat U gedaan hebt", antwoordden zij, "maar omdat U God beledigt. U bent een mens als wij en U maakt Uzelf tot God!"


Mɨrɨ a'tai, itonpa ton mɨrɨ awonsi'kɨ wapiya tenku'ne ennin nʉ'san uya ta'pʉ, “Pʉse rɨ pen pe' tereutai' eta'kwanʉn nɨ pɨ' nʉko'manpɨ'taine' pen?” ta'pʉ. 	 Zijn buren en de mensen die hem vroeger als bedelaar hadden gekend, waren verbaasd. "Dat is toch de blinde man die altijd zat te bedelen?" vroegen zij.


“Ɨ'rɨ tukai' ken iye'menukasa' mɨrɨ pɨ' Main yau ekamanin ɨmɨrɨ? Nai kasa ken menyan?” tukai' Sises uya eikʉ'pʉ. 	 Jezus vroeg: "Wat zegt de wet van Mozes daarover?"


Sises ensa' tʉuya a'tai, ipirorʉmʉ'pʉ eke pe, mɨrɨpan useremuruku'pʉ Sises rau. Mɨrɨpan ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ eke pe, “Ɨ'rɨ pe ukupʉ i'se ɨwesi, Sises, Papa Mumu? Apʉne, ukota'makapʉi!” ta'pʉ iya. 	 Zodra hij Jezus van dichtbij zag, schreeuwde hij het uit en viel voor Hem neer. "Wat wilt U van mij, Jezus, Zoon van de Allerhoogste God!" schreeuwde hij.


E'tane nin si Piri' nekamanʉ wakʉ itekare, Papa e'to' esa' wannɨ pe, mɨrɨ awonsi'kɨ Sises Kʉrai ese' ekareei apurɨsa' to' uya a'tai, warawoti'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ uri'sami'si amʉ' epa'taisima'pʉ. 	 Maar dat veranderde toen Filippus kwam. Hij vertelde hun over het Koninkrijk van God en over Jezus Christus. De mensen geloofden hem en lieten zich dopen, zowel mannen als vrouwen.


Mɨrɨ wenai, Isutas uya pʉrata pun eno'ma'pʉ use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' pʉ'kʉ ta', mɨrɨpan enna'po'pʉ tiwano' pe rɨ e'sa'mase'na. 	 Judas gooide het geld over de vloer van de tempel en ging naar buiten. Even later hing hij zich op.


E'tane kʉrɨ rɨ ite' ita'po'sa' rʉ'pʉ wakʉ non ya' esi ka'pon Main etanin mɨrɨ awonsi'kɨ ito'ka'nʉ'nin nɨrɨ, mɨrɨpan epeta 100 kaisa rɨ'ne rɨ, 60 kaisa rɨ'ne rɨ, mɨrɨ pe pʉra 30 kaisa rɨ'ne rɨ ite'kwa ipa'karakasa' rʉ'pʉ entai,” ta'pʉ iya. 	 Tenslotte zijn er mensen die het goede nieuws horen en begrijpen. Bij hen draagt het zaad vrucht, soms honderd, soms zestig en soms dertigvoudig. Dit soort mensen lijkt op de goede grond, waar het zaad mooi kon opkomen en vruchtdragen."


kʉrɨ rɨ winɨ umakooi kon use'masa', upɨ'nokon isentu'ma ke. 	 Hij kocht onze vrijheid met Zijn bloed en daardoor ontvingen wij vergeving voor al onze zonden.


Mɨrɨ pe pʉra, mɨnɨ' ke rɨ katɨ irepa iya kɨrɨtɨkɨ pʉmooi ekama'po tane iya? 	 Of als hij om een ei vraagt, geef je hem dan een schorpioen? Natuurlijk niet!


Mɨrɨpan kon pɨ' nin si ta'pʉ iya, “Serɨ pe nin si tʉpʉrataai ke ɨwesi kon a'tai, atɨ' rɨ si aya'kɨrɨ'nokon, mɨrɨ awonsi'kɨ apaikii kon nɨ kanan. Ɨsuparaai kon pʉra iyesi yau, ɨpon kon tʉkʉrʉpo'pomai' ɨsuparaai kon me'matʉi'. 	 "Maar", ging Hij verder, "neem nu een beurs mee als je er één hebt en een tas. Als je geen zwaard hebt, verkoop dan je mantel. Dan kun je een zwaard kopen.


Tanporo tʉuko'mansan Reta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaran yawon kon uya ene'pʉ, to' era'tɨ'pʉ Itepuru Sises winɨkʉi'. 	 De man stond onmiddellijk op. Toen de bewoners van Lydda en Saron hem gezond en wel zagen rondlopen, bekeerden zij zich ook tot de Here Jezus.


mɨrɨpan kon enupa pɨ' iye'sara'tɨ'pʉ: 	 Hij onderwees hun:


i'napai rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe kuru eseru aimenkanin pe iyesi. Eke tekumasen eno'masa' iya, non ano'ma pɨ' iye'sa' rʉ'pʉ ɨri teseru ke. Papa uya ikota'masa' tʉpoitorʉ ton mʉnʉ epe'pʉ pe,” ta'pʉ to' uya. 	 Zijn oordelen zijn juist en goed. Hij heeft de grote hoer gestraft, die de aarde met haar ontucht verontreinigd heeft. Hij heeft de moord op Zijn knechten op haar gewroken.


Serɨ ton e'kupʉ'pʉ Pe'tani pata yau, Isotan tuna ratoi po, Isaan uya ka'pon amʉ' pa'taisimato' airɨ. 	 Dit gebeurde in Bethanië aan de overkant van de rivier de Jordaan, de plaats waar Johannes mensen doopte.


Reta po Pi'ta esi a'tai, e'ne' pe tenai', uri'san Tarʉ'kas erikʉ'pʉ. Iyeri'sa' ekepu korʉka'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon uya ka'tawon ɨutɨ tau inonka'pʉ. 	 Zij werd in die tijd ziek en stierf. Nadat men haar gewassen had, werd zij in een kamer op de bovenverdieping gelegd.


“Mɨrɨ a'tai ɨtʉto' oton kon ɨkota'mato' kon pe mɨrɨ awonsi'kɨ uma'tan nɨto' ya'. Tanporo tʉpataron kon uya ɨyewaruma'tɨto' oton kon urɨ uriya'. 	 Dan komt er een tijd dat jullie gefolterd, gedood en overal ter wereld gehaat worden, omdat jullie bij Mij horen.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', mɨ pe e'kupʉ Kʉrai Sises yau Papa poitorʉ pe esi pɨ'. 	 Door Christus Jezus mag ik mij daarop beroemen bij God.


E'tane non uya uri'san pika'tɨ'pʉ, tʉnta kari'ma'pʉ iya, mɨrɨpan uya tuna tʉu'tɨsen, urupere mʉta yapai tepa'kasen enko'ma'pʉ. 	 Maar de aarde kwam haar te hulp door open te splijten en de stroom water op te slokken.


Sises uya inke pʉra rɨ to' pɨ' ta'pʉ, “Meruntɨ pe e'tɨ'! Urɨ rɨ kʉrɨ rɨ! Ketʉipɨ'tʉu!” ta'pʉ iya. 	 Hij stelde hen gerust. "Wees maar niet bang; Ik ben het."


Mɨrɨ yau, pʉresiman amʉ' epuru ton enna'po'pʉ Paarʉ maimu rʉ'pʉ ekamai' Roman amʉ' epuru ton pɨ'. Roman amʉ' ina, tasa' Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas uya etasa' tʉuya'nokon a'tai, to' usenari'pa'pʉ. 	 De dienaren brachten dit over aan de rechters en die schrokken toen zij hoorden dat Paulus en Silas Romeinen waren.


Wʉi enu ewarumanto' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ kapʉi usuitato' oton mʉn kasa. Eke rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ rɨ Itepuru Weyu uyepʉ rawɨrɨ tanporo serɨ ton e'ku'to' oton. 	 Voordat de grote en ontzagwekkende dag van de Here komt, zal de zon donker worden en de maan zo rood als bloed.


e'tane Paarʉ pona ipoken pʉra iyesi'pʉ, apʉne pʉra tʉnɨnsa' iya 'nokon pɨ' Panperiya yau iye'tʉrawasoma pʉra iyesi'pʉ to' a'kɨrɨ. 	 maar Paulus was het daar niet mee eens. Hij vond dat zij deze man, die hen in Pamfylië in de steek had gelaten, zodat zij het werk alleen hadden moeten doen, niet konden meenemen.


Ina nama'pʉ to' uya tu'kan winɨ rɨ. Ina utɨto' e'seposa' a'tai, to' uya ina repapɨtʉ'pʉ tu'kan ke rɨ ina i'kiyari mɨrɨ awonsi'kɨ i'se ina e'to' ton nɨ kanau yau. 	 Zij brachten ons vele geschenken en gaven bij ons vertrek allerlei dingen mee die wij nodig hadden.


Ɨnkupʉ'pʉ kon si'tuyai', sa'man pe rɨ ɨye'tʉrawasomasa' kon, ɨuseta'kasa' kon pʉra rɨ. Si'tuyai', ɨri ton anʉnsa' auya'nokon pʉra rɨ iyesi, itekare ekamai' enno'sa' kon ina tawon nan i'tupɨ'sa' auya'nokon kasi ye' ton pe. 	 Ik weet dat u veel goed doet, hard werkt en geduldig bent. Ik weet dat u geen slechte mensen kunt verdragen; u hebt die zogenaamde apostelen als leugenaars aan de kaak gesteld.


Sises uya rɨ ta'pʉ, “Tʉusenupasen esi pʉra iyesi tʉti'saai entai, mɨrɨ pe pʉra ipoitorʉ pe te'sen tesa' entai. 	 Een leerling is niet meer dan zijn leraar en een knecht niet meer dan zijn baas.


Mɨrɨpan uya tenu tʉrʉ'pʉ ka'ta', mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Ewai', ka'pon amʉ' senyai', e'tane to' usene yʉi amʉ' usarɨ kasa rɨ,” ta'pʉ iya. 	 De man keek om zich heen en zei: "Ja, ik zie de mensen lopen. Maar, wat raar, het lijken net bomen."


Iya'kwarʉ pʉnon ɨmɨrɨ'nokon! Ɨni'tupai pe' me'atʉu apurɨto' ikupʉi'ma pʉra e'nɨ esi notʉn pe? 	 Dwazen! Wanneer zult u eens leren dat 'geloven' geen zin heeft als u niet tegelijk ook dcet wat God van u vraagt? Geloof dat niet met daden samengaat, is geen echt geloof.


Mɨrɨ awonsi'kɨ Papa apurɨpɨtʉ'pʉ to' uya urɨ uriya'. 	 En zij prezen God voor wat met mij gebeurd was.


tiwano' kon pe tʉuse'se'tɨi' te'san pe mɨrɨ awonsi'kɨ esuken ɨ'rɨ rʉ'pan pe pʉra, ari'kena' pe tiwʉ' kon tau te'tʉrawasomasan pe, mannʉ' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉtaan'pʉ kon, Papa maimu sapema namai' ɨnʉ' uya rɨ. 	 verstandig en zuiver te zijn, hun tijd te besteden aan de huishouding en goed en behulpzaam voor hun eigen man te zijn, opdat het woord van God niet in een kwade reuk komt te staan.


I'tu auya'nokon pʉra pe' iyesi urɨ'nokon uya inserʉ amʉ' eseru aimenkato' oton? Mɨrɨ entai rɨ sa'ne serɨ po uko'man nɨto' yau eseru aimenka mɨrɨ ko! 	 Dan ligt het geld tenminste klaar en kan ik de mannen die u daarvoor aanwijst, deze gift naar Jeruzalem laten brengen. Ik zal hun enkele aanbevelingsbrieven meegeven,


Tʉron nɨ Sapa' a'tai, Sises utɨ'pʉ a'nai' e'kwa nawɨrɨ. Ipoitorʉ ton e'sara'tɨ'pʉ iye'suruupɨ'sa' i'kwɨ'pɨtʉ pɨ'. To' uya isoko'soko'ma'pʉ temiya kon yau, mɨrɨpan kon uya ɨku'pʉ. 	 Op een sabbat wandelde Jezus met Zijn discipelen door de korenvelden. Onder het lopen plukten ze wat aren af, wreven die stuk tussen hun handen en aten de graankorrels op.


A'sarutanʉ'sa' Pen Pʉreti Pɨ' Enta'nan Weyu e'sara'tɨ a'tai, iteseru pe To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pɨ' karimeru mʉre wɨto' a'tai, Sises poitorʉ ton uya ekama'po'pʉ, “Nai ya' ina utɨ i'se me'an To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pɨ' ɨyenta'nato' konekase'na?” ta'pʉ to' uya. 	 Op de eerste dag van het Paasfeest werden de offerdieren geslacht. De discipelen vroegen aan Jezus: "Waar wilt U het Paasmaal eten? Dan kunnen wij het vast gaan klaarmaken."


“‘Mɨrɨ pʉrata paikii imo'katɨ' itenapai, mɨrɨpan itʉtɨ' kʉrɨ 10 kaisaron pʉrata paikii esa' ena'. 	 Dan had ik nog rente gekregen. Neem deze man het geld af en geef het aan de man die 10.000 geldstukken heeft.


Mɨrɨ yau tesi kon tʉpo, tekonekai' ina utɨ'pʉ Surusiran pona. 	 Niet lang daarna maakten wij ons klaar en vertrokken naar Jeruzalem.


Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas utɨ'pʉ Anpi'pores mɨrɨ awonsi'kɨ A'poroniya pata ton awɨrɨ. Tesaroni'ka pata eposa' to' uya a'tai, Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' eporo'pʉ to' uya mɨrɨ pata yau. 	 Zij reisden via Amfipolis en Apollonia naar Thessalonica, waar een Joodse gemeenschap was.


Mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Ka'pon, Papa winon uya e'ne' moronkato' oton eke pe rɨ, mɨrɨpan ewaruma'tɨto' oton Esuwerʉ amʉ' epuru ton uya, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton uya, mɨrɨ awonsi'kɨ main pɨ' enupanin nan uya, mɨrɨpan wɨto' oton mɨrɨ awonsi'kɨ iye'mʉ'sa'kato' oton itosorʉwano wʉi a'tai uko'man nɨto' ya',” ta'pʉ iya. 	 "Ik moet nog heel veel verschrikkelijke dingen doormaken", zei Hij. "De Hoge Raad zal Mij veroordelen en ter dood laten brengen. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden."


“Papa Mumu pe ɨwesi yau, ata'mo'kakɨ, apʉne pʉra iye'menukasa': “‘Tinserʉʉi ton apiyo'ma iya ɨpɨ', mɨrɨpan kon uya temiyatʉ kon yau ayanʉmʉ tɨ' pona a'ta wɨnɨ auya namai',’ tawon,” ta'pʉ Makoi uya ipɨ'. 	 "Laat nu eens zien dat U de Zoon van God bent", zei hij. "Spring naar beneden! Er staat immers in de Boeken dat God Zijn engelen zal sturen om U te beschermen. Die zullen er wel voor zorgen dat U niet te pletter valt."


“‘Enta kamoro ka'pon amʉ' piya' tase'na to' pɨ', “Tɨwɨrɨ rɨ eta auya'nokon, mɨrɨ e'tane ito'ka'nʉkʉ auya'nokon pʉra rɨ iyesi; tɨwɨrɨ rɨ ɨyenu kon tʉpɨtʉ auya'nokon, mɨrɨ e'tane ene auya'nokon pʉra iyesi,” tawon. 	 'Ga naar het Joodse volk', zei hij, 'en zeg: Jullie horen wel, maar verstaan het niet.


Mɨrɨ tʉpo, Kariyo uya to' enpa'ka'pʉ. 	 Hij joeg hen de rechtszaal uit.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', e'tʉn nɨto' pe kuru iyesi eke ton ena', to' uya kota'man pɨ' rɨken pen, e'tane ewan wannɨ uya i'tu pɨ' rɨ. 	 Doe daarom wat de overheid zegt; niet alleen uit vrees voor straf, maar ook om een zuiver geweten te houden.


mɨrɨpan kon eno'mato' to' uya oton apo' ya'. Mɨrɨ yau, to' ukaranto' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉyɨ kon kɨtɨtɨi'mato' oton to' uya. 	 en in de oven gooien. Daar zal het één en al wroeging, tranen en verdriet zijn.


Itosorʉwano ite'kwa pe Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Saiman, Isaan mumu, ui'nʉnkayan pe'?” ta'pʉ iya. Pi'ta ena'pʉ pokoi pe, apʉne pʉra Sises uya tekama'posa' pɨ' osorʉwau ite'kwa, “Ui'nʉnkayan pe'?” tukai', mɨrɨpan uya, “Uyepuru, tanporon nɨ i'tu auya; ɨi'nʉnka uya rɨ i'tu auya,” ta'pʉ. Sises uya, “Uikʉn non ken si karimeru amʉ' ewe'kɨ. 	 Voor de derde keer vroeg Jezus: "Simon, zoon van Johannes, houd je van Mij?" Toen Jezus hem voor de derde keer vroeg of hij van Hem hield, werd Petrus verdrietig. "Here", zei hij, "U weet alles. U weet toch dat ik van U houd!" "Zorg dan voor mijn schapen", zei Jezus.


Kʉrɨ rɨ entakanin nʉ'pʉ epontɨto' oton aimu'nan ya', to' kasa. Moro uko'man nɨto' ese' apon yapai itese' kukato' uya oton pen. E'tane Ukʉipʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ itinserʉʉi ton uya eta tane uni'tunʉ kʉrɨ rɨ tato' uya oton. 	 Wie overwint, zal dus witte kleren aankrijgen. Ik zal zijn naam niet schrappen uit het boek, waarin de mensen vermeld staan die het eeuwige leven hebben, maar voor mijn Vader en Zijn engelen verklaren dat hij bij Mij hoort.


Inke rɨ tenupato' kon awɨrɨ kuru rɨ to' e'pɨtʉ'pʉ, tʉusi'nʉnka kon ke to' amʉrapɨtʉ'pʉ, to' uta're'tɨpɨtʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ to' ɨpʉremapɨtʉ'pʉ a'samʉtʉ yau. 	 Zij bleven trouw aan wat de apostelen hun leerden en gingen als een grote familie met elkaar om. Zij kwamen vaak samen voor de maaltijd van de Here en voor gebed.


eke pe rɨ tepe'pʉ eporo mɨrɨ, serɨ pe na'ne' entai rɨ — tʉpata'se', takon non, tʉparusi ton, tʉsanon, tʉmunkɨ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmainarʉ rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ ewa'noman nɨ nɨrɨ — mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ enta', tɨwɨ rɨ uko'man nɨto' eporo iya. 	 krijgt honderd keer zoveel terug. Hier en nu. Huizen, broers, zusters, moeders, kinderen en bezittingen; dat staat vast. Maar hij zal ook worden vervolgd.


Sises kʉrɨ rɨ Nasare' pon tawon etasa' tʉuya a'tai, ukɨ'pɨ'nʉnpɨ' nɨ pɨ' iye'sara'tɨ'pʉ, “Sises, Tepi' pa rʉ'pʉ, upɨ' ɨsentu'makɨ!” ta'pʉ iya. 	 Langs de weg zat een blinde bedelaar, Bartimeüs. Zodra deze hoorde dat Jezus van Nazareth eraan kwam, begon hij te schreeuwen: "Jezus, Zoon van David, heb medelijden met mij!"


E'tane kʉrɨ Itepuru pʉ'kʉ pe iyenasa' esi mɨrɨ tikin nɨ ipokon pe iya'kwarʉ yau. 	 Ik ben heel blij dat Stefanas, Fortunatas en Achaïcus hier zijn gekomen. Nu mis ik u niet meer zo erg.


Mɨrɨpan uya ta'pʉ ipɨ', “Ɨrepa uya mɨrɨ tanporo to' meruntɨrʉ mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe to' e'to' ke, apʉne pʉra urepa'pʉ ike pe iyesi pɨ'; mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨnrepapai e'to' rɨ repa uya ike. 	 "Kijk", zei hij, "dat zal ik U allemaal geven, met al hun roem en eer erbij. Want het is allemaal van mij.


E'tane nin si isenpoikasa' pu'kena' amʉ' nʉmenuka'pʉ awɨrɨ Papa tɨwɨ rɨ tʉuko'mansen uya apiyontɨn awɨrɨ, tanporo tʉpataron kon uya tapurɨto' pe mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmaimu awɨrɨ to' e'to' pe. 	 In de Boeken van de profeten werd er al over gesproken. Maar nu heeft de eeuwige God opdracht gegeven dat alle volken het moeten horen, opdat zij Hem gaan gehoorzamen en vertrouwen.


Etatɨ', utonpa ton nʉ'kwɨ: Papa uya pe' kamoro pata enu yau entu'manin nan pe te'san anʉnsa' pʉra nai apurɨto' yau eke pe to' e'to' pe mɨrɨ awonsi'kɨ isauro'sa' rʉ'pʉ, esa' wannɨ pe te'to' anʉnnin pe ti'nʉnkanin nan e'to' pe? 	 Luister naar mij, broeders. God heeft de armen uitgekozen om rijk in het geloof te zijn. Het Koninkrijk van God is voor hen, want dat heeft God beloofd aan allen die Hem liefhebben.


Sises uya mɨrɨ pata nɨmɨ'pʉ, iyenna'po'pʉ tʉpata'se' ya', ipoitorʉ ton nɨ itonpa pe. 	 Daarna vertrok Jezus met Zijn discipelen naar Nazareth, de plaats waar Hij was opgegroeid.


Inke rɨ mɨrɨ ta pɨ' iyesi'pʉ Paarʉ tanpokʉmai', mɨrɨpan era'tɨ'pʉ makoi a'kwarʉ yen winɨkʉi', mɨrɨpan uya, “Sises Kʉrai ese' yau ayauro'ka uya, pʉse uri'san apai epa'ka'!” ta'pʉ. Mɨrɨ a'tai rɨ, makoi a'kwarʉ epa'ka'pʉ iyapai. 	 Zij deed dat niet één keer, maar voortdurend, dag in, dag uit. Op een gegeven moment kon Paulus het niet meer aanhoren. Hij zei tegen de geest: "Ik gebied u in de naam van Jezus Christus dit meisje te verlaten!" Op hetzelfde moment verliet de geest haar.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Pori' rɨ ɨmɨrɨ, Saiman, Isona mu, i'napairon serɨ uye'sa' ka'pon amʉ' winɨ pen e'tane tʉmɨrɨ pe Papa uya ekamasa' ɨpɨ'. 	 "Gelukkig ben jij, Simon, zoon van Jona! Mijn hemelse Vader heeft je dit persoonlijk duidelijk gemaakt. Je hebt dit niet van een mens.


Mɨrɨ pata yau rɨ, tʉuko'mansen uri'san, ɨri pe iteseru iko'mansa', uya Sises enta'na Pari'si iwʉ' tau etasa' a'tai, po'toro arapasta po'piyun yen nee'pʉ. 	 Er was in die stad een vrouw met een slechte reputatie, die hoorde dat Jezus bij de Farizeeër aan tafel aanlag.


Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan, Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' erasu ton epuru, mɨrɨ awonsi'kɨ Satu'si amʉ' uyee'pʉ, Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan pokon nɨ marɨ usaurokʉ koro'tau. 	 Terwijl zij nog tegen de mensen spraken, kwam de leider van de tempel samen met de priesters en Sadduceeërs naar hen toe.


“Ina pɨ' ekamakɨ, ɨ'rɨ a'tai kuru ken si serɨ ton e'ku'to' oton? Ɨ'rɨ kuru ken si esi mɨrɨ ento' ipɨ' pe tanporo serɨ ton uta'ku'tɨ ekamanin pe?” ta'pʉ to' uya. 	 "Wanneer zal gebeuren wat U daarnet over de tempel hebt gezegd? En hoe kunnen wij weten dat het zover is?"


Sises uya entakanoma'pʉ, “Tikin nan pɨ' rɨ ɨyekama'po uya 'nokon. Uyei'tɨ'; mɨrɨ a'tai nin si ekama uya mɨrɨ, mɨrɨ winɨ umeruntɨrʉ tepose, serɨ ton kupʉ uya tukai'. 	 "Ik heb ook een vraag", zei Jezus, "geef Mij daar eerst eens antwoord op. Dan zal Ik u vertellen wie Mij het recht geeft dit allemaal te doen.


Pena urɨ'nokon nɨ nɨrɨ esi'pʉ iya'kwarʉ pʉra, Papa maimu awɨrɨ pʉra, enku'tɨsa' pe mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon nɨ ɨri ton ɨnku'pai mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon nɨ kupʉ uya pori' pe ukupʉ tawon uya ta'sii'. Uko'man nɨ'pʉ'nokon ɨri ɨnku'pai mɨrɨ awonsi'kɨ ukinitan pɨ', ewaruma'tɨsa' pe mɨrɨ awonsi'kɨ tonpa ewaruma'tɨ pɨ'. 	 Vroeger hadden wij ook geen inzicht; wij waren ongehoorzaam; misleide slaven van onze zondige genoegens en slechte verlangens. Ons leven was vol wrok en jaloezie. Wij haatten anderen en wij haatten elkaar.


Mɨrɨpan uya onpa'pʉ, tuna si enasa' waain pe. I'tu iya pʉra iyesi'pʉ nai winɨ iye'seposa' tukai' (e'tane to' poitorʉ ton uya rɨken i'tu'pʉ). Mɨrɨpan uya warawo', temari'masen kɨ'ma'pʉ, 	 die niet wist wat er gebeurd was. Hij proefde van het water dat wijn was geworden en riep de bruidegom.


Miyarɨ ka'tɨ' Antʉroni'kas mɨrɨ awonsi'kɨ Isuniyas, utonpa ton, upokon pe pariki'si tau iye'sa' kon. Eke ton pe kuru itekare ekamai' enno'sa' kon koro'tau te'san kamoro, mɨrɨ awonsi'kɨ urawɨrɨ Kʉrai yau to' esi'pʉ. 	 Doe ook de groeten aan Andronicus en Junias, mijn landgenoten, die samen met mij gevangen hebben gezeten. Zij zijn belangrijke apostelen en geloofden al eerder in Christus dan ik.


Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Mɨrɨ kasa uyei'sa' auya pɨ', enna'pokɨ pata pona; ɨri a'kwarʉ utɨkaa'pʉ man ɨmʉre yapai,” ta'pʉ iya. 	 "Goed", zei Hij, "omdat u dit antwoord hebt gegeven, kunt u naar huis gaan. Uw dochtertje is genezen, de boze geest is uit haar weggegaan."


Awanakʉi' kuru, suntaaka epiya'tɨ pe, ewarupɨ pe rɨ marɨ pata e'tane, Meri Mataren utɨ'pʉ tɨ' akasa' uruwai' pe pona, mɨrɨpan uya tɨ' utamasa' imʉra'taai apai ene'pʉ. 	 Op zondagmorgen, de morgen na de sabbat, ging Maria van Magdala al heel vroeg naar het graf. Toen zij daar aankwam, zag zij dat de steen voor de ingang was weggerold.


“Kiya'pinta mu pen pe' pʉse rɨ? Meri pen pe' isan ese', mɨrɨ awonsi'kɨ Isens, Isose', Saiman, mɨrɨ awonsi'kɨ Isutas pokon pe' yakon non pen? 	 "Hoe is dit mogelijk?" zeiden zij daar. "Hij is toch de zoon van onze timmerman! En we kennen allemaal Zijn moeder Maria en Zijn broers Jakobus, Jozef, Simon en Judas. Zijn zusters wonen hier ook.


“Umunkɨ amʉ', mara rʉ'kwɨ kuru inke rʉ'kwɨ esi serɨ ɨpiyau'nokon, uwarinpato' auya'nokon oton, Esuwerʉ amʉ' pɨ' ukataine' kasa rɨ ta uya ɨpɨ'nokon: Utɨyai'ne' ya' ɨuyepʉ kon poken pʉra iyesi. 	 Vrienden, Ik ben nog maar kort bij u! Wat zult u Mij missen! Zoals Ik al tegen de Joden zei, kunt u niet op de plaats komen, waar Ik ben.


Ɨ'rɨ pe ken iyesi to' tonpa ton uya apurɨto' pʉra iyesi yau? To' uya apurɨto' pʉra iyesi uya Papa e'to' tʉusauro'sa' awɨrɨ pʉra kupʉ? 	 Als sommigen van hen ontrouw zijn geweest, zal God daardoor dan ook ontrouw worden?


mɨrɨ si wakʉ pe, ɨri pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ esuken ɨwesi kon pa Papa munkɨ pe, tʉuko'mansan pe ɨri yau mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri ton koro'tau tʉma'takʉʉi ke pʉra. To' koro'tau e'wei'tɨtɨ' sirikɨ amʉ' te'wei'tɨsan kasa ka' yau; 	 zodat niemand een kwaad woord van u kan zeggen. Leef in deze ontwrichte, bedorven wereld als zuivere, onschuldige kinderen van God. Want in deze wereld bent u als sterren die het licht van God uitstralen en


Mata uya imaimu eikʉ'pʉ, “Si'tuyai' iye'mʉ'sa'kato' oton kanan e'mʉ'sa'kan weyu a'tai, pata weyu u'ma'sa' a'tai,” ta'pʉ iya. 	 "Ja, dat weet ik", antwoordde zij. "Hij zal weer levend worden als hij op de laatste dag uit de dood terugkomt."


Inke pʉra rɨ, Ita'kwarʉ uya ennoko'pʉ rɨmono' ta'. 	 Onmiddellijk daarna werd Jezus door de Heilige Geest naar de woestijn gestuurd.


E'tane rɨ, kʉrɨ ka'pon te'tʉrawasomasen pen pona e'tane Papa apurɨnin ɨri ka'pon anʉnnin ipokena' tukai', apurɨto' iya uya ikupʉ Papa uya anʉnto' pe ipokena' tukai'. 	 Als iemand zich echter (zonder eigen inspanning) toevertrouwt aan God, Die de goddeloze vrijspreekt, verklaart Hij hem onschuldig op grond van zijn vertrouwen in Hem.


Tʉusenupasen esi pʉra iyesi mɨrɨ tʉti'saai entai. E'tane tanporon kon ipan pe isenupasa' kon e'to' oton tʉti'saai kon kasa rɨ. 	 Hoe kan een leerling nu meer weten dan zijn leraar? Als hij alles van hem heeft geleerd, is hij hoogstens gelijk aan zijn leraar.


Sises Kʉrai, uyepuru kon uya wakʉ nonkasa' nesii aya'kwarʉ kon piyau, utonpa ton. Amen. 	 Ik bid onze Here Jezus Christus, dat Zijn genade met u is! Amen.


Anpisin ton kuru ka'pon amʉ' uya tʉpon kon ta'nʉkʉ'pʉ asanta tawɨrɨ Sises utɨto' pe ipo. Tʉron kon uya yʉi panta ton a'tɨpɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan ta'nʉkʉ'pʉ to' uya asanta tawɨrɨ. 	 Van de mensen die bij Jezus waren, spreidden velen hun mantels voor Hem uit op de weg. Anderen rukten takken van de bomen en legden die voor Hem neer.


“Iweyu e'seposa' man, Papa e'to' esa' wannɨ pe man a'ko pe! Amakooi kon apai era'tɨtɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ itekare apurɨtɨ'!” ta'pʉ iya. 	 "Eindelijk is het zover!" riep Hij. "Het Koninkrijk van God is vlakbij. Keer u af van de zonde en geloof het goede nieuws."


Mɨrɨpan uya ekama'po'pʉ, “Nai ton?” tukai'. Sises uya eikʉ'pʉ, “Ɨnʉ' rɨ kʉ'wɨnɨi, iyemari'masa' uri'san kʉsekumankai, ama' pe kesii, kasi pe ka'pon pɨ' kasaurokʉi, 	 "Welke geboden?" vroeg hij. Jezus antwoordde: "U mag niet moorden. U mag geen overspel plegen. U mag niet stelen.


Mosi', Papa poitorʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ karimeru mʉre eremu pɨ' to' userenka esi'pʉ: “Itepuru Papa Meruntɨ pe kuru te'sen ye', eke pe mɨrɨ awonsi'kɨ a'kwarʉpɨ'nin pe kuru Ɨnkupʉnʉ man. Kin, tʉpataron kon iwano', ipoken mɨrɨ awonsi'kɨ i'napai rɨ ɨyeseru esi. 	 Zij hadden allemaal een harp van God gekregen en zongen het lied van Mozes, de dienaar van God en het lied van het Lam: "Almachtige Here en God, wat U hebt gedaan, is groot en wonderbaar! Heerser over de volken, Uw wegen zijn juist en goed.


Apurɨto' winɨ Mosi' esi'pʉ, tʉusemo'kasa' a'tai, Peero ensi mʉre ta i'se pʉra tʉpɨ'. 	 Omdat Mozes op God vertrouwde, wilde hij (toen hij volwassen was geworden) niet voor een kleinzoon van de Farao worden aangezien.


E'tane pʉra rɨ, Papa uya pu'kena' amʉ' auro'kasa' rʉ'pʉ pena rɨ awɨrɨ serɨ e'kupʉ'pʉ, pʉse rɨ Kʉrai ekota'mato' oton tawon. 	 Maar langs deze weg heeft God Zijn plan uitgevoerd. Want lang van tevoren had Hij al door Zijn profeten gezegd dat Zijn Christus veel zou lijden.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Ipoken nɨ Aisaya usaurokʉ'pʉ ɨpɨ'nokon, wakʉ pe te'ku'san pɨ'; iye'menukasa' na'ne': “‘Pʉsamoro uya tʉnta kon ke rɨken unama; e'tane ɨnnɨ rɨ to' ewan esi upiyapai. 	 Hij antwoordde: "Huichelaars! De profeet Jesaja had gelijk toen hij zei: 'Deze mensen kunnen heel mooi over God praten, maar in hun hart moeten zij niets van Hem hebben.


E'tane uri'sami'si amʉ' uya tʉpana'tɨto' kon, apurɨ to' uya pʉra iyesi'pʉ, apʉne pʉra kasi poken iseta pɨ'. 	 het aan de mannen vertelden, wilden die hen niet geloven. Ze zeiden dat het onzin was.


Tenu ke esii'ma ɨpʉrematɨ', i'tupɨ'nɨto' ya' auta'mo'ka kon namai'. Iya'kwarʉ esi ɨnku'pai, e'tane ipun esi ɨ'sɨ'mʉra,” ta'pʉ iya. 	 Blijf toch wakker en bid, anders zal de verleiding je te sterk worden. De geest is wel gewillig, maar het lichaam is zwak."


apurɨto' winɨ esa' wannɨ pe te'sen pata ton mo'kapɨ'nin nʉ'san, ɨsi'kaisa rɨ ekamʉra te'san tʉrawasomapɨ'nin nʉ'san, usauro'nɨsa' rʉ'pʉ ipɨ' epopɨ'nin nʉ'san; rayan amʉ' mʉta a'kopɨ'nin nʉ'san, 	 Omdat zij op God vertrouwden, hebben zij koninkrijken onderworpen en rechtvaardig geregeerd en kregen zij wat God hun had beloofd. Zij hebben de muil van leeuwen toegesloten.


E'tane serɨ nin si pʉreti Epʉn poi iu'tɨsa'; ɨnʉ' rɨ ɨ'nin nʉ'pʉ erikʉ pen nɨ nin. 	 Maar met dit brood uit de hemel is het anders. Wie hiervan eet, zal niet sterven.


Serɨ ta tʉuya tʉpo, itɨ'pʉ ama'ai takon kɨ'mase'na. “Ti'sa uye'sa' man, ɨkɨ'ma iya,” ta'pʉ iya. 	 Hierna ging zij weg om haar zuster te halen. "Maria", zei zij zacht, "de Meester is er en Hij wil je spreken."


‘Non nɨ apata kon yawon uta'si'sa' ina pʉta pɨ' tɨutɨ ina uya apa'nʉkʉ kon pe. E'tane se kuru i'tutɨ': Papa e'to' esa' wannɨ pe man a'ko pe,’ mʉkatʉi' to' pɨ'. 	 'Kijk, dit is stof van jullie stad! Wij schudden het van onze voeten! Het is afgelopen met jullie! Vergeet nooit hoe dicht het Koninkrijk van God bij jullie is geweest!'


E'tane use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru rɨken ewomʉ i'nawon iwa'kʉ'sa' ta' tikin ite'kwa rɨken wʉipiya yau, mʉn esa' pe kuru itɨto' pe iyesi tʉntʉton pe tʉmakooi epe'pʉ pe mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' makooi epe'pʉ pe to' nʉkupʉ'pʉ i'tui'ma pʉra rɨ. 	 Maar in het achterste deel mocht alleen de hogepriester komen en dan nog maar één keer per jaar. Hij moest bloed meenemen en dat op het gouden deksel van de ark sprenkelen om daarmee zijn eigen zonden en die van het hele volk voor God te bedekken.


Urɨ, Paarʉ, uya serɨ miyarɨ tato' menuka serɨ uyemiyatʉ ke. A'sisa' pe esi mi'tutʉi'. Wakʉ nonkasa' nesii ɨpiyau'nokon. 	 Nu schrijf ik persoonlijk nog een laatste groet. Vergeet niet dat ik gevangen zit. De genade zij met u.


Pi'ta uye'sa' a'tai Antiyo' pona, ipɨrɨ'ka'pʉ uya itenpa tau, apʉne pʉra ipoken pʉra kuru rɨ iye'sa' pɨ'. 	 Maar later, toen Petrus in Antiochië was, was ik het ten overstaan van iedereen met hem oneens. Want wat hij deed, was niet goed.


ɨnʉ' uya rɨ tʉkʉrʉpo'pooi arɨ i'se pʉra rɨ iyesi'pʉ mɨrɨ awɨrɨ. 	 stuurde iedereen die met allerlei spullen het plein op kwam terug.


Apʉne pʉra tʉron nɨ uya, “Paarʉ a'kɨron nin urɨ,” ta; tʉron nɨ uya, “A'poros a'kɨron nin urɨ,” ta; ka'pon amʉ' pe pʉra pe' me'atʉu? 	 De liefde is geduldig; de liefde is vriendelijk; de liefde is niet jaloers. Zij doet niet gewichtig en is niet trots;


E'tane Pi'ta uya ta'pʉ, “Uyepuru, e'kamasa' rɨ serɨ aya'kɨrɨ rɨ pariki'si ta' utɨto' pe mɨrɨ awonsi'kɨ uma'tato' pe rɨ aya'kɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Simon zei: "Here, ik ben bereid met U de gevangenis in te gaan en zelfs de dood."


To' enna'po'pʉ patatʉse' tʉuya'nokon ya'. Mɨrɨpan kon uya a'po'na' nan karapa konepɨtʉ'pʉ Sises ekepu karapaimato' tʉuya'nokon ike pe. To' nin si ereuta'pʉ mɨrɨ Sapa' weyu a'tai, Main uya tasa' na'ne' awɨrɨ. 	 Daarna gingen ze naar huis en maakten speciale kruiden en olie klaar om Hem te balsemen. Op de sabbat (A) namen ze rust. Dat is volgens de Joodse wet verplicht.


Pu'kena' Aisaya karetaai yau iye'menukasa' na'ne': “Umaimu ekamanin ennoko uya mɨrɨ arawɨrɨ, ɨye'ma konekanin pe,” tawon. 	 Het is precies zoals beschreven staat in het boek van de profeet Jesaja: "Luister, Ik stuur mijn bode voor Mij uit om de weg gereed te maken." (a)


To' pɨ' ta'pʉ iya, “Ama' aino Papa e'to' esa' wannɨ pe e'tʉsa' ɨyena'nokon. E'tane kamoro mɨ airon kon pɨ' tanporon nɨ usekama panton yai, 	 Jezus antwoordde: "Jullie horen dingen over het Koninkrijk van God, die voor degenen die er buiten staan nog verborgen zijn. Die mensen vertel Ik er over met behulp van gelijkenissen.


Uri'san meneine' esi eke pata, non po te'san kin amʉ' esa',” ta'pʉ iya. 	 De vrouw die u zag, is de grote stad die de koningen van de aarde in haar macht heeft."


Nai kasa ɨtonpa pɨ', ‘Apʉne amuru simo'kai' ɨyenu apai,’ ta auya inke rɨ moro paranka e'tane ɨyenu yau? 	 Hoe kunt u dan zeggen: 'Kom, ik zal die splinter even uit uw oog halen.'? Met die balk in uw eigen oog ziet u immers niets?


Mɨrɨ kasa nin si tanporo Esuwerʉ amʉ' epika'tɨ mɨrɨ, iye'menukasa' na'ne' kasa: “Mo'kanin uye'to' oton Sayan winɨ; Papa pʉra e'nɨto' ra'tɨ iya Seko' piyapai. 	 Dan zal heel Israël gered worden. Dat staat ook in de Boeken: "De grote bevrijder zal uit Sion komen om het kwaad van Israël weg te doen." (f)


Serɨ pata'pʉ pe, Sises uya tʉron kon 72 kaisaron kon tʉnanʉmʉ'san ennoko'pʉ asa'rɨ'ne tʉrawɨrɨ to' utɨto' pe pata kaisa rɨ'ne tʉutɨto' ya'ne to' enupai' tʉpɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ to' enna'poto' pe. 	 Jezus wees nog zeventig andere discipelen aan. Hij stuurde hen twee aan twee vooruit naar de dorpen en steden waar Hij langs zou komen.


Kʉrai pe' e'ta'nʉ'sa'? Paarʉ pe' pokapɨtʉ'pʉ kurusu' pona ɨiwano' kon pe? Ɨyepa'taisima'pʉ kon pe' Paarʉ ese' ya'? 	 Zeg nu zelf, broeders: Is het fatsoenlijk dat een vrouw zonder hoofdbedekking tot God bidt?


Serɨ ekama'pʉ iya wakʉ pe kuru rɨ to' pɨ', mɨrɨpan arɨ'pʉ Pi'ta uya esereme'se'na. 	 Omdat Hij hier ronduit met hen over sprak, nam Petrus Hem apart. "Zulke dingen moet U niet meer zeggen", zei hij.


Kʉrɨ serɨ tɨ' pona nʉta'mo'kayai'ne' utakiti'kwa mɨrɨ, e'tane kʉrɨ tɨ' nʉta'mo'kayai'ne' ipona uta'si'kɨrɨ mɨrɨ ipʉra rɨ nin,” ta'pʉ iya. 	 Als u over deze steen valt, zult u te pletter slaan. En als deze steen op u valt, zult u vermorzeld worden."


Wapiya kuru tʉrui Saiman warinpai' itɨ'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ ipɨ', “Ina uya Me'saya eposa' man, Kʉrai tato' ipɨ',” ta'pʉ iya. 	 Een van deze twee mannen was Andreas, de broer van Simon Petrus.


Ɨnʉ' uya rɨ ta'kwarʉkai' ayarɨ ta'kɨrɨ a'tai 1 mayirʉ, enta 2 mayirʉ e'to' airɨ. 	 Als iemand u dwingt iets een kilometer te dragen, draag het dan twee kilometer.


Tanporon kon uya imaimu eikʉ'pʉ, “Tɨwɨ ina mɨrɨ awonsi'kɨ ina munkɨ amʉ' iwano' pe imʉnʉ nesii!” ta'pʉ to' uya. 	 De mensen schreeuwden: "Laat de straf voor Zijn bloed maar op ons en onze kinderen neerkomen."


Mɨrɨ si ɨutɨ tau me'tʉi', uta're'tɨn pɨ' to' uya ɨrepato' kon ike pɨ', apʉne pʉra tʉrawaso kʉrɨ rɨ tepe'pʉ warinpanin. Ɨutɨ kaisa rɨ ke'kwɨrɨ'pɨ'tʉu. 	 Wanneer je in een dorp komt, ga dan niet van het ene adres naar het andere. Blijf logeren in hetzelfde huis en eet en drink wat je wordt voorgezet. Geniet gerust van de gastvrijheid. Een arbeider moet zijn loon hebben.


I'tu auya'nokon pʉra pe' nai, utonpa ton—ka'pon amʉ' main, Mosi' winon i'tunin nan auro'ka uya serɨ—meruntɨ pe ka'pon pɨ' main esi iko'mamʉ pʉ'kʉ pona rɨken? 	 Broeders, ik spreek toch tegen mensen die de wet kennen. Dan moet u ook weten (net zo goed als ik) dat de wet alleen iets over ons te zeggen heeft zolang wij leven.


Ikuu'pʉ iya tapurɨpɨ'to' pe, wakʉ nonkasa' tʉuya pɨ', i'nʉmʉra rɨ Tʉmu tʉni'nʉnkanʉ yau. 	 opdat wij Hem zouden prijzen voor Zijn onovertroffen genade. En Hij heeft ons door Zijn geliefde Zoon laten ervaren hoe buitengewoon goed Hij is.


“‘to' uya rɨ enpɨtʉ mɨrɨ e'tane wakʉ pe to' uya ene pen nɨ, to' uya rɨ eta mɨrɨ ito'ka'nʉkʉi'ma pʉra rɨ. Mɨrɨ kupʉ to' uya pe iyesi yau, to' era'tɨ nesii'no Papa winɨkʉi', mɨrɨpan kon pɨ' nin nʉsentu'mai'no.’ tasa' iya.” 	 Er staat immers geschreven: 'Hun oren zijn doof en hun ogen zitten dicht. Daarom zullen zij niets zien, horen of begrijpen. Daarom kunnen zij niet naar God terugkeren, want dan zou Hij hen vergeven.' (a)


To' uya rɨken ekama'po'pʉ miyarɨ rɨ entu'manin nan tʉku'se ina e'to' pe tenu kon yau, serɨ kuru rɨ esi'pʉ ɨnku'pai e'pɨ'to'. 	 Het enige wat zij ons op het hart drukten, was de arme christenen in Jeruzalem niet te vergeten. Ik ben me dan ook altijd voor hen blijven inspannen.


sirikɨ amʉ' uta'po'to' oton ka' apai, mɨrɨ awonsi'kɨ ka' yau rɨ te'san usi'ki'mato' oton.’ 	 De sterren zullen van de hemel vallen en het heelal zal heen en weer worden geschud.


Ta'pʉ iya ipɨ', “Ekumi'ta, Sairon ku'pɨri ka',” ta'pʉ iya. (Sairon tawon main esi mɨrɨ Enno'sa' ta e'kwa pe.) Mɨrɨ a'tai, itɨ'pʉ, iyekumisi'pʉ, iyee'pʉ ennin pe tenai'. 	 "Ga u wassen in de vijver van Siloam." De man ging er heen en waste zich. Toen hij terugkwam, kon hij zien.


“Ɨsɨ sɨ, Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ', ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe te'ku'san! Iya'poi pɨ' a'sawʉ kon, aparapii kon korʉka auya'nokon, e'tane eke pe rɨ iyau mentai e'nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ amʉre' pe e'nɨto' esi. 	 Godsdienstleraars en Farizeeërs! Het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars, u maakt de bekers en schotels van buiten schoon, maar ziet niet dat ze van binnen vol roof en hebzucht zitten.


“Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' wakʉ eseru ɨnto'ka'nʉ'pai pʉra ɨwesi kon ɨiwano' kon pe? 	 U weet zelf wat goed en rechtvaardig is! Als u met uw schuldeiser onenigheid hebt, moet u proberen het zo vlug mogelijk met hem in orde te maken. Anders sleurt hij u nog voor de rechter en krijgt u gevangenisstraf.


Kenan esi'pʉ Inos mu pe. Inos esi'pʉ Se' mu pe. Se' esi'pʉ Atan mu pe. Atan esi'pʉ Papa mu pe. 	 de vader van Mahalaleël was Kenan; de vader van Kenan was Enos; de vader van Enos was Seth; de vader van Seth was Adam en de vader van Adam was God.


mɨrɨpan usaurokʉ'pʉ eke pe, “Ɨmɨrɨ kuru rɨ si kʉrɨ rɨ wakʉ rɨ uri'san Papa uya wakʉ ku'sa' man ɨpɨ' tu'kan kon koro'tapai ayanʉnsa' iya, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨmʉre nɨrɨ kanan iten pe me'ai'ne'. 	 Zij jubelde het uit en zei tegen Maria: "Jij bent de gelukkigste vrouw van de hele wereld. Jouw kind is heel bijzonder in de ogen van God.


Tʉwɨpʉrema tʉpo, iye'mʉ'sa'kasa' utɨ'pʉ tʉpoitorʉ ton piya'. To' e'nʉnpɨ'sa' eporo'pʉ iya, pokoi uya to' eketu'kasa'. 	 Tenslotte stond Hij op en ging terug naar Zijn discipelen. Hij zag dat ze in slaap waren gevallen, uitgeput van verdriet.


To' menupatʉi' tanporon nɨ ayauro'ka'pʉ uya 'nokon awɨron pe to' e'to' pe. I'napai rɨ kuru rɨ ɨpiyau'nokon esi iweyu u'matʉ pʉ'kʉ pona rɨ,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 En vergeet dit niet: Ik ben altijd bij u, tot het einde van de tijd."


Tanporon kon nɨ pu'kena' amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main usenupan nɨto' ipɨ' uya Papa Maimu ekama'pʉ, Isaan Pa'tes uyepʉ pʉ'kʉ pona rɨ. 	 Want zowel Mozes als de profeten hebben gezegd dat het zou komen.


E'tane Wakʉ A'kwarʉ uye'sa' a'tai ɨpona'nokon, meruntɨ pe ɨyena kon mɨrɨ, mɨrɨpan uyekareei ekama auya'nokon mɨrɨ Surusiran po, Isutiya po, Sameriya po, mɨrɨ awonsi'kɨ siya rɨ non emʉ' kaisa rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Maar als de Heilige Geest op jullie neerkomt, zullen jullie kracht krijgen om de waarheid over Mij te vertellen aan de mensen in Jeruzalem en ook in Judea en Samaria. Zelfs tot in de verste uithoeken van de wereld."


Sises uya ta'pʉ, “Eseru aimenkato' wenai serɨ non pona uye'sa' kamoro tenku'ne te'san uya ento' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro ennin nan enato' pe tenku'ne,” ta'pʉ iya. 	 Jezus zei: "Ik ben tot een oordeel in deze wereld gekomen. Wie geestelijk blind zijn, zullen zien. Maar wie menen geestelijk inzicht te hebben, zullen blind worden."


Mɨrɨ wenai, tʉusauro'sa' rʉ'pʉ kupʉ iya pe iyesi Papa ena' use'man nɨto' apon tesa'pɨ'se, mɨrɨ kasa rɨ marɨ iyesi ta tʉuya pe iyesi yau, tʉusauro'sa' iku'to' pe uya ta tʉuya a'tai, tanporon nɨ Papa ena' use'man nɨto' apon tesa'pɨ'se. 	 Wie zweert bij het altaar, zweert bij het hele altaar.


Mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' wako'wa amʉ' kʉrʉpo'pomanin nan pɨ', “To' akanʉ'tɨ' serɨ tapai, ukʉipʉnʉ iwʉ' kʉ'ku'tʉu kʉrʉpo'po pɨ' e'nɨ iwʉ' pe,” ta'pʉ iya. 	 Tegen de duivenverkopers zei Hij: "Eruit! Het huis van mijn Vader is geen markt!"


Sises ewomʉ'pʉ tʉpo, ipoitorʉ ton uya ekama'po'pʉ ama'ai, “Ɨ'rɨ pe ken si iyesi pɨ' ina uya enpa'ka pʉra iyesi?” ta'pʉ to' uya. 	 Even later, toen Jezus met Zijn discipelen in een huis was, vroegen zij Hem: "Waarom hebben wij die boze geest niet uit die jongen kunnen verjagen?"


Kʉrɨ rɨ uriya' Kʉrai Sises yau ɨwesi kon mɨrɨ, iyekonekasa' rʉ'pʉ upu'ketʉ kon pe Papa winon pe—iyawɨron pe, wakʉ mɨrɨ awonsi'kɨ uye'manin kon pe. 	 Daarom zijn er zoveel zwakken en zieken onder u en zijn velen al gestorven.


mɨrɨpan isakon Kiriyo'pas itese' uya ta'pʉ Sises pɨ', “Ɨmɨrɨ rɨken na'kɨ si nai serɨ ton, Surusiran po iye'ku'sa' rʉ'pʉ i'tunin pe pʉra,” ta'pʉ ipɨ'. 	 Ze bleven stilstaan en keken Hem met droevige ogen aan. Een van hen, Kleopas, zei: "U bent zeker de enige in heel Jeruzalem die niet weet wat voor verschrikkelijke dingen er de afgelopen dagen zijn gebeurd!"


Serɨ ke apana'tɨsa' uya 'nokon, iweyu uye'sa' a'tai, apana'tɨ'pʉ uya 'nokon e'to' pe ɨyenu kon yau. Serɨ ke apana'tɨ uya 'nokon pʉn wapiya, apʉne pʉra ɨpiyau'nokon esi pɨ'. 	 Ik zeg dit hierom: als een en ander gebeurt, zult u zich mijn woorden herinneren. In het begin heb Ik hier niets over gezegd, omdat Ik nog hier was.


Serɨ non pon kon ka'pon amʉ' pɨ' ta uya pen, tʉtonpa kon no'pʉ pokon kon, mentaino kon, tennakai' ka'pon rapumanin nan, mɨrɨ pe pʉra ika'sa' pɨ' tʉwɨpʉremasan. Mɨrɨ pe iyesi yau, serɨ non nɨmɨ auya'nokon mɨrɨ. 	 Maar wat ik ben, ben ik omdat God zo goed voor mij is geweest. En dat was niet tevergeefs, want ik heb harder gewerkt dan de andere apostelen. Toch heb ik dat niet zelf gedaan, maar deed God het door Zijn genade.


Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas uya so'si epuru pe te'ton kon anʉmʉ'pʉ. Tʉwɨpʉremai' mɨrɨ awonsi'kɨ tenta'nai' pʉra tʉuserumai' to' tʉrʉ'pʉ to' uya to' napurɨnʉ Itepuru ena'. 	 Ook wezen zij in elk van de christengemeenten leiders aan. Terwijl zij vastten, baden ze voor hen en vertrouwden hen toe aan God.


Kaware pon kon soisa amʉ' tu'kanoro eta'pʉ uya, 200 meriyan kaisa rɨ to' esi'pʉ. 	 En ik hoorde hoeveel soldaten te paard met hen mee zouden gaan: tweehonderd miljoen.


Saiman ewo'pʉ esi'pʉ e'kɨɨi'man pɨ', te'kwe' tau. Inke pʉra rɨ Sises uye'sa' a'tai, to' uya ekama'pʉ ipɨ'. 	 Simons schoonmoeder was ziek en lag met koorts op bed. De mannen vertelden het aan Jezus.


Sises uya ipan pe to' panama'pʉ ɨnʉ' pɨ' rɨ to' uya serɨ ekama namai'. 	 Jezus verbood hun daar met iemand anders over te praten.


Papa, iyeri'sa' kon e'to' itese' pɨ' pe iyesi pen, e'tane nurɨnan kon nɨken. Ipoken pʉra kuru ɨwesi kon mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Hij is een God van levende mensen en niet van dode. Uw mening is dus helemaal fout."


Apʉne pʉra ɨmɨrɨ'nokon nɨ nɨrɨ esi'pʉ ewarupɨ pe, e'tane nin si Itepuru yau iweyu pe ɨwesi kon. Ɨko'mantɨ' iweyu munkɨ pe, 	 Want uw hart, dat eens vol duisternis was, is nu vol van het licht van de Here.


Tanporo serɨ ton i'tusa' auya'nokon e'tane, ɨyemiya'pontɨpai'nokon esi Itepuru uya tʉmunkɨ amʉ' enpa'ka'pʉ Isi' apai, mɨrɨ awonsi'kɨ apurɨnin nan pen to' koro'tau te'san ma'tanʉkʉ'pʉ iya. 	 U weet het allemaal al, maar ik wil u er toch nog eens aan herinneren dat God Zijn hele volk uit het land Egypte heeft bevrijd; maar de mensen die Hem niet vertrouwden, heeft Hij gedood.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Papa esi tʉusentu'masen ɨsentu'mapai te'to' ipɨ' pɨ' rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ansa'mantanʉ'pai te'to' rɨ sa'mantanʉkʉ iya. 	 Hieruit blijkt dat God doet wat Hij wil. Of Hij bewijst Zijn genade of Hij verhardt, zoals dat bij Farao het geval was.


Ekarʉ si esi Sainai Wʉpʉ, Arepiya pon pe rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ pe na'ne' eke pata Surusiran kaisa rɨ iyesi, apʉne pʉra tʉmunkɨ amʉ' pokon pe apiyo' pe iyesi pɨ'. 	 Het verbond van de wet werd gesloten op de berg Sinaï (of de 'berg Hagar' zoals de Arabieren zeggen). En de slavin Hagar is het symbool van het tegenwoordige Jeruzalem, de moederstad van de Joden. Haar kinderen leven allemaal onder de slavernij van de wet.


Mɨrɨpan kon uya tʉkanwa kon amʉ' pi'si'pɨtʉ'pʉ parau ku'pɨri e'pi pona. Tanporon nɨ tʉnɨnse to' utɨ'pʉ ipɨkɨrɨ. 	 De mannen trokken hun boten op de wal, lieten alles achter en gingen met Jezus mee.


Esorʉ esi'pʉ Isato' kʉipʉnʉ pe, Isato' esi'pʉ A'kin kʉipʉnʉ pe, A'kin esi'pʉ Iraiyutʉ kʉipʉnʉ pe, 	 Abiud was de vader van Eljakim; Eljakim de vader van Azor; Azor de vader van Zadok; Zadok de vader van Achim; Achim de vader van Eliud;


E'tane Taya mɨrɨ awonsi'kɨ Saitan pon kon uya pa rɨ imoronkato' oton eseru aimenka weyu e'seposa' a'tai ɨmɨrɨ'nokon entai. 	 Nee, voor Tyrus en Sidon zal het op de dag van het grote oordeel niet zo zwaar zijn als voor u.


To' uya auronpɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan arɨ'pʉ to' uya Paire', kopʉna ena'. 	 Na afloop van de vergadering stuurden zij Hem geboeid naar Pilatus, de Romeinse gouverneur.


Isens mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan, Sepiti munkɨ amʉ' (Powanoses tukai' to' ese'tɨ'pʉ iya, Korʉme Munkɨ ta e'kwa pe); 	 Jakobus en Johannes, de zonen van Zebedeüs (Jezus gaf hun de bijnaam Boanerges, 'zonen van de donder');


Kane ku! Uko'man nɨto' ɨri yau eri'sa'; nai kasa iyau rɨ marɨ uko'man nɨ pɨ' e'nɨ? 	 Geen sprake van! Als gelovigen zijn wij dood voor de zonde! Waarom zullen we dan nog zondigen?


Serɨ ton si apiyontɨn nɨto', iteseru ton ka'pon amʉ' rɨ nʉkoneka'pʉ pokon pe Papa apurɨpɨ'to' eseru pe, mɨrɨpan kon uya kasi pe rɨ mɨ pe te'ku'se pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri pe rɨ tʉpun kon ma'tanʉkʉ to' uya. Pu'kena' pe kasa rɨ to' esi, e'tane i'nai rɨ makoi pe i'se te'to' kon takʉ'ma to' uya pʉra iyesi. 	 Die regels lijken wel heel mooi en wijs, maar het is een zelfgemaakte godsdienst. Zij vragen heel wat vroomheid, vernedering en zelfkastijding. Zij zijn waardeloos en bevredigen alleen het gevoel van eigenwaarde.


Ipoitorʉ ton uya eikʉ'pʉ, “Ene auya pʉra pe' nai ka'pon amʉ' uya ɨwontɨsa'? Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ', ‘Ɨnʉ' uya'pɨtʉi?’ ta auya?” 	 Zijn discipelen zeiden: "Hoe kunt U dat nu vragen? U staat midden tussen de mensen!"


Papa rɨken ta'kwarʉ kenan iwano' pe eke pe iku'to' nesii tɨwɨrɨ rɨ Sises Kʉrai poro! Amen. 	 Alle lof en eer is voor God (alleen Hij is wijs en verstandig) door Jezus Christus, voor altijd en eeuwig. Amen.


apʉne pʉra tanporon kon nɨ umakoitasa' mɨrɨ awonsi'kɨ to' u'ma'sa' mɨ airɨ rɨ eke pe Papa ku'to' tepose pʉra, 	 Alle mensen hebben gezondigd en missen daardoor Gods nabijheid.


Mɨrɨ apai, ina utama'pʉ sa'man yau, pana' pe rɨ a'setun esi koro'tau. Mɨrɨ tʉpo, ina uyee'pʉ Wakʉ Peya' tato' ya', a'ko pe pata Raseya piya' rɨ. 	 bleven dicht onder de kust van het eiland en bereikten met moeite 'De Goede Rede', een haven niet ver van de stad Lasea.


A'ko pe si A'sarutanʉ'sa' Pen Pʉreti Pɨ' Enta'nan Weyu, To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ tato' pɨ' enta'nan weyu e'seporo esi'pʉ. 	 Ondertussen was het bijna Pasen geworden. Tijdens dat feest eten de Joden alleen brood dat zonder gist gebakken is.


Mɨrɨpan ekareei utɨ'pʉ siya rɨ mɨrɨ awɨro'nan awɨrɨ. 	 Het nieuws over Zijn optreden ging als een lopend vuurtje door de streek.


Tanporo ikupʉ auya pokena' iku'kɨ Sinas, raya pe te'sen mɨrɨ awonsi'kɨ A'poros pika'tɨnin pe to' utɨ koro'tau mɨrɨ awonsi'kɨ menei' tanporo i'se kuru te'to' kon eposa' to' uya. 	 Help Zenas, die de Joodse wet zo goed kent, en Apollos zoveel als je kunt; geef hun wat zij voor hun reis nodig hebben.


Ɨ'rɨ pɨ' rɨ usaurokʉ pen Kʉrai nʉkupʉ'pʉ uporo pɨ' rɨken Esuwerʉ amʉ' pen arɨ pɨ' Papa Maimu awɨron kon pe usauro'sa' rʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ unkupʉ'pʉ winɨ— 	 Ik haal het niet in mijn hoofd over iets anders te spreken dan over wat Christus door mij tot stand heeft gebracht. Hij heeft, door mijn woorden en daden, mensen uit allerlei volken tot gehoorzaamheid aan God gebracht,


Sises pona nin si te'tʉnkai' ekama'po'pʉ iya mɨrɨ, “Uyepuru, ɨnʉ' si?” ta'pʉ iya. 	 Johannes boog zich naar Jezus toe en vroeg: "Here, wie doet dat dan?"


“Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ekama uya serɨ ɨpɨ'nokon, ɨuko'manto' kon pɨ' rɨ kɨsewankamatʉu, ɨi'kiyari kon pɨ' rɨ mɨrɨ pe pʉra ɨuku kon pɨ' rɨ, mɨrɨ pe pʉra ɨpun kon pɨ' rɨ, ɨ'rɨ esi upon pe tukai'. Ɨuko'manto' pe' esi pen mɨrɨ kiyari entai? Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpun kon pe' esi pen pon entai? 	 Ik geef u deze raad: Maak u geen zorgen over eten, drinken en kleren. Uw leven is belangrijker dan het voedsel! En uw lichaam is belangrijker dan kleding!


Mɨrɨpan Paarʉ uya, “E'mʉ'sa'ka', utonpa!” ta'pʉ ipɨ' tʉukɨ'pɨ'nʉnse. Mɨrɨ etasa' tʉuya a'tai, iye'sanʉmʉ'pʉ, mɨrɨpan usarɨ'pʉ wakʉ pe. 	 "Sta op!" riep hij hem toe. "Ga recht op uw voeten staan!" De man sprong op en begon te lopen.


Mɨrɨ pɨ' si Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ ipoitorʉ ton e'sara'tɨ'pʉ tɨ' akasa' uruwai' pe pona utɨn pɨ'. 	 Petrus en Johannes renden onmiddellijk naar het graf.


Ene uya tanporon kon ka'pon amʉ' kupʉ'pʉ—aiko ton, eke ton, imaminkena' ton, entu'manin nan, poitorʉ ton mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' enawon kon pen—e'ma'kʉi'tɨto' pe enwo'ne' winon temiyatʉ kon pɨ', mɨrɨ pe pʉra tʉpee'pɨ kon pɨ', 	 Het tweede beest had iedereen in zijn macht; klein en groot, rijk en arm, vrij en slaaf. Iedereen moest een merkteken op zijn rechterhand of voorhoofd hebben.


Mɨrɨ tʉpo, “Ekoneka', asapatooi ipata'tɨ',” ta'pʉ inserʉ uya ipɨ', mɨrɨpan kupʉ'pʉ Pi'ta uya. “Ɨpon pʉro'pon ipata'tɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ uya'kɨrɨ ɨsi'kɨ,” ta'pʉ inserʉ uya. 	 De engel zei tegen hem: "Maak uw riem vast en doe uw sandalen aan." Petrus deed het. "Sla nu uw mantel om en kom mee", zei de engel.


Mɨrɨ ema'sa' yau, asa'rɨ pʉrata pun tʉrʉ'pʉ iya patatʉse' esa' ena'. ‘Pʉse rɨ mʉpa'simai' se pʉrata ke. Enna'posa' a'tai, ipɨ' ɨnennoko'pʉ ɨpʉrataai na'po uya mɨrɨ,’ ta'pʉ iya,” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. 	 De volgende morgen gaf hij de herbergier twee zilveren munten en zei: 'Zorg goed voor hem. Mocht dit geld niet genoeg zijn, dan betaal ik de rest de volgende keer wel.'


Apʉne pʉra tanporon nɨ iye'menupɨ'sa' na'ne' e'menupɨtʉ'pʉ uyenupanin kon pe, imoronka winɨ mɨrɨ awonsi'kɨ iye'menukasa' itekare uya tʉpori'mai', e'ku'nɨto' epoto' pe. 	 De Boeken zijn geschreven om ons te leren. Wij lezen daar hoe mensen, die God onder alles trouw bleven, steeds weer bemoedigd werden. En dat geeft ons nieuwe moed en goede hoop.


Mɨrɨ pɨ' Paire' uya kanan ekama'pokaa'pʉ, “Eikʉ auya pen nɨ pe' mɨrɨ? Menyan pe' tu'kan pɨ' rɨ to' uya ɨyeseru'tɨ?” ta'pʉ iya. 	 "Wat hebt U op al die beschuldigingen te zeggen?" vroeg Pilatus. "Waarom geeft U geen antwoord?"


Mɨrɨ ema'sa' yau, Mosi' uya asa'ron kon Esuwerʉ pon kon epanta'ma ene'pʉ, to' epanta'ma ereutanʉkʉ i'se iyesi'pʉ. Ta'pʉ iya to' pɨ', ‘Warawo' amʉ' ɨsitonpa pe ɨwesi kon mɨrɨ. Ɨtonpa kʉ'wɨpɨtʉi,’ ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 De volgende dag was Mozes er weer en zag twee Israëlieten met elkaar vechten. Hij probeerde hen te laten ophouden en zei: 'Waarom doen jullie elkaar kwaad? Jullie zijn toch broeders!'


apʉne pʉra Isaan uya ta esi'pʉ ipɨ': “Main awɨrɨ ɨwesi pe pʉra iyesi kʉrɨ rɨ anʉnsa' auya na'ne',” ta. 	 Want Johannes had tegen hem gezegd dat hij niet met haar mocht samenleven.


Mɨrɨ koro'tau, ka'pon amʉ' enurikʉ'pʉ Sakaraya enupɨkɨrɨ, usenuminkan pɨ' to' esi'pʉ, “Ɨ'rɨ pɨ' inke kuru rɨ iko'mamʉ tepa'kai' pʉra?” ta'pʉ to' uya. 	 Ondertussen stonden de mensen buiten op Zacharias te wachten. Zij vroegen zich af waarom hij zo lang in het heiligdom bleef.


Pun, iya'kwarʉ pʉn esi iyeri'sa' pe kasa, apurɨto' tʉku'sen a'kɨrɨ pʉra esi iyeri'sa' pe rɨ. 	 Zoals een lichaam zonder geest dood is, zo is ook geloof zonder daden dood.


Serɨ itekare ikupʉ uya tukai' isaurokʉ'pʉ rʉ'pʉ pena pu'kena' amʉ' imaimu pe tʉusauro'san poro Wakʉ iye'menukasa' itekare yau 	 namelijk dat God nL heeft gedaan wat Hij lang geleden door Zijn profeten in de Boeken al had beloofd.


Ina e'pakapʉ poken pʉra man ina nene'pʉ ton, mɨrɨ awonsi'kɨ ina neta'pʉ ekamato' tʉuya'nokon piyapai,” ta'pʉ to' uya. 	 Wij kunnen gewoon niet zwijgen over wat wij hebben gezien en gehoord."


Mɨrɨ yau, anpisin ton ka'pon amʉ' e'sara'tɨ'pʉ to' tonpa pe Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas ewa'noma pɨ', mɨrɨpan itepuru ton uya soisa amʉ' apiyontɨ'pʉ to' pon kara'pɨ'to' pe to' uya, mɨrɨ awonsi'kɨ to' ari'po'pɨ'to' pe to' uya. 	 De mensen die erbij waren gekomen, keerden zich allemaal tegen Paulus en Silas. De rechters rukten hun de kleren van het lijf en lieten hen geselen.


Ɨ'rɨ rɨ ka'pon mʉta ya' nʉtɨyai'ne' uya wakʉ pe pʉra ka'pon kupʉ pen; e'tane ka'pon mʉta yai nepa'kayai'ne' uya kuru wakʉ pe pʉra ka'pon kupʉ,” ta'pʉ iya. 	 U wordt niet slecht door wat u eet en drinkt. U wordt slecht door wat u denkt en zegt."


Ɨpɨ' enari'nʉmʉ'pʉ, apʉne pʉra sa'man pe rɨ ɨwesi pɨ'. Anpata'tɨ'pʉ pen nɨ mo'kanin mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnpɨmɨ'pʉ pen nɨ anʉnnin,’ ta'pʉ iya. 	 'Ik was bang dat ik mijn winst aan u zou moeten afdragen. U bent immers een hard man. U neemt wat u niet hebt verdiend. U laat anderen voor u werken.'


Isutas si, eparankanin oton, uya mɨrɨ pata i'tu'pʉ, apʉne pʉra mɨrɨ ya' inke rɨ tʉpoitorʉ ton pokon pe tʉutɨpɨ'sen pe Sises e'pɨtʉ pɨ'. 	 De verrader Judas wist dat, want Jezus was daar vaker geweest met Zijn discipelen.


Tʉwɨpʉrema kon tʉpo, to' e'nonkasa' a'tai, to' e'to' yau usi'ki'ma'pʉ. Tanporo to' uta'kwarʉ'tɨ'pʉ Wakʉ A'kwarʉ ke, mɨrɨpan kon uya Papa Maimu ekama'pʉ tepiyɨ'se pʉra. 	 Terwijl zij dit aan God vroegen, begon het gebouw waar ze bijeen waren te schudden. Zij werden allemaal vol van de Heilige Geest en zeiden zonder angst wat God hun opdroeg.


Ka'pon, Papa winon, uyee'pʉ tenta'nasen mɨrɨ awonsi'kɨ ensinin, mɨrɨpan pɨ', ‘Pʉse eke pe tenta'nasen mɨrɨ awonsi'kɨ te'taripasen, pʉrata amʉranʉ'nin nan, tʉmakooikena' nan nɨrɨ tonpa pe iyesi,’ ta'pʉ auya'nokon. 	 Ik eet en drink heel gewoon en u zegt: 'Die Jezus is een veelvraat en een drinker! Mooie vrienden heeft Hij: Tollenaars en slechte mensen!'


Iyotiya mɨrɨ awonsi'kɨ Sinti'ki, ɨyekama'po uya 'nokon ipan pe ɨseseru yau ɨwesi kon pa Itepuru yau. 	 Euodia en Syntyche vraag ik het eens te worden in de Here.


To' uya kasi pe rɨ Si'tipʉn eseru'tɨsa' tʉuya'nokon nʉ'pʉ ekama'pʉ Konsʉrʉ amʉ' pɨ'. “Iyereuta pʉra rɨ pʉse rɨ usauro'nɨ pɨ' man ɨri pe use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main, Mosi' winon pɨ'. 	 Zij lieten ook enkele valse getuigen komen, die allerlei beschuldigingen tegen hem inbrachten: "Deze man valt de heilige tempel en de wet aan.


To' maimu eikʉ'pʉ iya, “Ayauro'kakaa'pʉ uya 'nokon, etasa' auya'nokon pʉra iyesi. Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ɨnetapai kanan ɨwesi kon? Ipoitorʉ ton pe nɨrɨ pe' e'pai ɨwesi kon?” ta'pʉ iya. 	 De man zei: "Dat heb ik toch al verteld? U luistert gewoon niet. Waarom wilt u het anders nog een keer horen? Of wilt u soms ook discipelen van Hem worden?"


Ɨri ku'nin nʉ'san pen nɨ eno'ma'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tʉ'ka'pʉ auya'nokon, ɨyewa'nomanin kon pokena' nan pen nɨ. 	 U hebt goede mensen, die zich niet tegen u konden verdedigen, veroordeeld en gedood.


Mɨrɨpan era'tɨ'pʉ tʉpoitorʉ ton winɨkʉi', mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ' ama'ai, “Pori' pe en ton esi, menyatʉi'ne' ene pɨ' na'ne'. 	 Daarna keek Hij Zijn discipelen aan en zei: "Het is een enorm voorrecht dat jullie dit allemaal mogen zien.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Utʉrawasooi pen nɨ mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde: "Beste man, hoe komt u erbij dat Ik rechter over u wil zijn? Met erfeniskwesties houd Ik Mij niet bezig."


“E'tane kin uye'sa' a'tai to' ense'na, ene'pʉ iya moro ka'pon emari'man pon pe pʉra ipon. 	 De koning kwam binnen om de gasten te begroeten. Ineens viel zijn oog op een man die de feestkleding, die hem was aangeboden, niet aanhad.


Pi'ta uya temiyatʉ ke e'pana e'tɨ' ta'pʉ to' pɨ', mɨrɨpan uya Papa inserʉʉi uya tenpa'kasa' pariki'si tapai rʉ'pʉ ekama'pʉ. “Serɨ mekamatʉi' Isens pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon ɨtonpa kon amʉ' pɨ',” ta'pʉ iya. Mɨrɨ tʉpo, tʉron nɨ pata ya' itɨ'pʉ. 	 Hij maakte een gebaar dat zij moesten zwijgen en vertelde toen hoe de Here hem uit de gevangenis had bevrijd. "Vertel Jakobus en de andere broeders wat er is gebeurd", zei hij. Daarna ging hij weg naar een veiliger plaats.


Ko'maan pe enta'nan nɨto' utanʉnkaa'pʉ, Makoi uya Isutas Eskariya', Saiman mu ku'sa' esi'pʉ isenuminkato' pe Sises eparanka pɨ'. 	 Terwijl zij zaten te eten, wist Jezus dat de duivel Judas Iskariot had overgehaald Hem te verraden.


“Mɨrɨ pe iyesi pɨ', kiyari e'kwa esa' uye'sa' a'tai, ɨ'rɨ ken si kupʉ iya itena' tʉnonka'san pɨ'?” ta'pʉ Sises uya. 	 Als de eigenaar naar zijn land terugkeert, wat zal hij dan met die boeren doen?"


E'tane Sises enkurumʉ'pʉ e'pana rɨ. Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru uya ta'pʉ ipɨ', “Ayapiyo'ma uya serɨ Papa tʉuko'mansen uya eta tane i'napairon pe ɨusekama pa ina pɨ'; Kʉrai pe pe' ɨwesi, Papa Mumu pe?” ta'pʉ iya. 	 Maar Jezus bleef zwijgen. "Uit naam van de levende God", riep de hogepriester. "Zeg ons of U de Christus bent, de Zoon van God."


“Serɨ si ekamase'na ipoitorʉ enna'po'pʉ mɨrɨ tepuru pɨ'. Mɨrɨ pɨ' itepuru usakorota'pʉ ipan pe, mɨrɨpan uya tʉpoitorʉ apiyo'ma'pʉ, ‘Inke pʉra enta pata ya'ne, eke ton asanta tawɨrɨ'ne, aiko ton tawɨrɨ'ne entu'manin nan ine'ta, ipu'tɨka'sa' kon, tenku'na' nan mɨrɨ awonsi'kɨ wasesenpa' nan,’ ta'pʉ itepuru uya. 	 De knecht ging terug en vertelde het allemaal aan zijn heer. Die was hevig verontwaardigd. Hij gaf de knecht opdracht vlug naar de achterbuurten van de stad te gaan om de armen, kreupelen, lammen en blinden uit te nodigen.


Mɨrɨ pata'pʉ pe, mi'tuyatʉi'ne' kasa, serɨ si tʉpʉremato' eporo i'se iyesi a'tai, inurunpa'pʉ si. Inkuu'pʉ rʉ'pʉ enna'po poken pʉra iyesi'pʉ, tʉukaranse tʉpʉremato' warinpa tane iya rɨ. 	 Want u weet het! Toen hij die rechten terug wilde hebben, was het te laat; het hielp niets dat hij huilde van spijt. Houd daar dus rekening mee.


Mɨrɨ a'tai rɨ, iyekanwa'tɨ'pʉ kanau ya' to' piya'. Mɨrɨ a'tai rɨ, a'setun ereuta'pʉ, mɨrɨpan poitorʉ ton usewansiuka'pʉ, 	 Hij stapte bij hen in de boot en de wind ging liggen. De discipelen waren met stomheid geslagen. Hier konden ze niet bij.


E'tane ina utɨ'pʉ kanau yau Piri'pai yapai A'sarutanʉ'sa' Pen Pʉreti Pɨ' Enta'nan Weyu tʉpo. 5 kaisa rɨ wʉi tʉpo, ina e'seporo'pʉ tʉron kon a'kɨrɨ Tʉrowas po. Mɨrɨ yau, ina uko'mamʉ'pʉ 7 kaisa rɨ wʉi. 	 Na de Paasdagen vertrokken wij per boot uit Filippi en kwamen vijf dagen later in Troas aan, waar wij de anderen ontmoetten. Wij bleven daar een hele week.


“Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' uya rɨ pʉsamoro uyapurɨnin nan aiko ton nʉ'kwɨ tonpa e'makoima emapu'tɨsa' yau, wakʉ iwa pe rɨ iyesi parau ka' eno'ma eke rɨ a'nai' e'pato' ike ewa'tɨsa' i'mʉ pɨ' esa' pe. 	 Maar als iemand één van deze jonge mensen die in Mij geloven, op het slechte pad brengt, zou het voor hem beter zijn met een zware steen om zijn hals in de zee te worden gegooid.


Mɨrɨ a'tai rɨ, ipana uta'koka'pʉ, iyani ekoneka'pʉ, mɨrɨpan usaurokʉ'pʉ ɨ'rɨ anpokʉmanin pʉra rɨ. 	 De man kon ineens goed horen en spreken.


Kʉrɨ rɨ ite' uta'po'sa' na'ne' tɨ' pona kasa esi ka'pon Main etanin nʉ'pʉ, mɨrɨpan uya inke pʉra anʉmʉ'pʉ pori' pe esii'ma. 	 Er zijn ook mensen die over het Koninkrijk horen vertellen en er direct enthousiast over zijn.


Saarʉ esi'pʉ mɨrɨ yau iwɨtɨ' rɨ ta pɨ'. Mɨrɨ a'tai, ka'pon amʉ' e'sara'tɨ'pʉ ipan pe Sises apurɨnin nan kota'ma pɨ' Surusiran po tʉuko'mansan. Mɨrɨ a'tai, tu'kan kon Sises apurɨnin nan apʉrʉmʉ'pʉ Isutiya mɨrɨ awonsi'kɨ Sameriya pona. Enno'sa' kon nɨken e'nɨnsa' esi'pʉ Surusiran po. 	 Saulus was het helemaal eens met het vonnis over Stefanus. Vanaf die dag kwamen de volgelingen van Jezus in Jeruzalem onder zware druk te staan. Zij werden zo hevig vervolgd dat zij moesten vluchten naar Judea en Samaria. Alleen de apostelen bleven nog in de stad.


Mɨrɨ a'tai, tʉron kon e'soto'pɨ'sa' usaurokʉ'pʉ kasi ye' pe rɨ ipɨ' se tukai': 	 Enkele valse getuigen beweerden dat zij Hem hadden horen zeggen: "Deze tempel is door mensen gemaakt.


Sises kurusukuui piyau isan e'soto'kasa' esi'pʉ, isan pasi Meri, Kʉro'pas no'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ Meri Mataren. 	 Jezus' moeder stond met haar zuster, Maria van Klopas en Maria van Magdala bij het kruis.


Uta'mo'ka'pʉ i'ta piyau apurɨpɨ'se'na, e'tane, “Kʉ'kupʉi. Awaraino rɨ marɨ urɨ mɨrɨ awonsi'kɨ ɨtonpa ton na'ne' warai rɨ marɨ i'napairon Sises nenpoika'pʉ pokon nɨ marɨ. Papa apurɨpɨ'kɨ! I'napairon Sises nenpoikanʉ uya ka'pon amʉ' koneka tʉusauro'san pe pu'kena' amʉ' kasa,” ta'pʉ iya. 	 Ik viel voor hem neer om hem te aanbidden, maar hij zei: "Doe dat niet! Ik ben een dienaar van Jezus, net als u en uw broeders, die openlijk voor hun geloof in Jezus uitkomen. Aanbid God. De kern van alle profetie is het getuigenis van Jezus."


Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Satu'si amʉ' uyee'pʉ Sises piya' i'tupɨ'se'na ti'tuto' ipɨkɨrɨ Epʉn poino ku'to' pe iya. 	 Op een dag kwamen er Farizeeërs en Sadduceeërs naar Jezus toe om Hem op de proef te stellen. Zij vroegen Hem om een teken uit de hemel. Hij moest maar eens bewijzen dat Hij de Zoon van God was.


E'tane ɨ'rɨ rɨ eposa' uya pʉra iyesi iwɨto' iwenai, mɨrɨ awonsi'kɨ a'sito' pariki'si ta', mɨrɨ awonsi'kɨ main tʉusenupato' kon pɨ' rɨ nin to' uya eseru'tɨ. 	 Maar daar bleek dat hij niets heeft gedaan waarop de doodstraf of gevangenisstraf staat. Het ging bij hun beschuldiging om bepaalde kwesties van het Joodse geloof.


Era' uya soisa amʉ' apiyo'ma'pʉ Pi'ta warinpato' pe to' uya, e'tane to' uya eporo pʉra iyesi'pʉ. Mɨrɨ pɨ' to' ekama'popɨtʉ'pʉ iya, ɨ'rɨ kasa Pi'ta epa'ka'pʉ tukai', e'tane to' nekama ton pʉra rɨ iyesi'pʉ, mɨrɨpan uya tʉron kon soisa amʉ' apiyo'ma'pʉ Pi'ta erasuntɨnin nan pe iku'sa' kon nʉ'san wɨto' pe to' uya. Mɨrɨ tʉpo, Era' utɨ'pʉ Sisariya pona Isutiya ponsi'kɨ, mɨrɨpan uko'mamʉ'pʉ inke rʉ'kwɨ rɨ. 	 Herodes liet hem overal zoeken. Toen hij niet gevonden werd, liet Herodes de zestien soldaten voor de krijgsraad komen en veroordeelde hen ter dood. Daarna verliet Herodes de provincie Judea en ging voor een poos naar Caesarea.


Mɨrɨ rɨ e'tane, nurɨne iye'to' pe Papa uya i'mʉ'sa'ka'pʉ osorʉwau wʉi tʉpo. Papa uya ka'pon amʉ' uya ento' pe ikupʉ'pʉ. 	 Maar God heeft Hem op de derde dag na Zijn dood weer levend gemaakt en Hem aan enkele mensen laten zien,


Tanporon kon nɨ ka'pon amʉ' enta'na'pʉ ta'wetapɨ'se, mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton uya kiyari punu'pɨ e'nonkasa' ke 12 kaisaron pa'siki'ti arʉ'tɨ'pʉ. 	 En zij gaven ze weer aan de mensen. Iedereen kon zoveel eten als hij wilde.


Ɨyemiyatʉ uya ɨye'makoima emapu'tɨ pe iyesi yau, a'tɨkɨ. Wakʉ iwa pe rɨ iyesi itemiyatʉ pʉra esii'ma tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' ya' ɨyepa'ka a'tai, tanporo temiyatʉ ke ekota'man nɨto' ya' ɨutɨ entai, apo' usenkʉ'to' pen nɨ ya'. 	 Als je hand slechte dingen doet, hak hem dan af. Je kunt beter met één hand het eeuwige leven binnengaan, dan met twee handen in de hel terechtkomen, in het vuur dat nooit uitgaat.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨnʉ' uya rɨ ɨnʉ' rɨ unennokonʉ anʉmʉ uya uyanʉmʉ rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' uya rɨ uyanʉmʉ uya kʉrɨ uyenno'nin nʉ'pʉ anʉmʉ,” ta'pʉ iya. 	 Luister goed naar wat Ik zeg: Wie iemand ontvangt die door Mij gestuurd is, ontvangt Mij; en wie Mij ontvangt, ontvangt mijn Vader, Die Mij gestuurd heeft."


Tɨwɨ wakʉ nonkasa' pe kuru amaimu kon nesii, ine'ne'masa' pe, tanporo ka'pon amʉ' maimu eikʉ eseru i'tu kon pa. 	 Wees in uw spreken vriendelijk en verstandig en zorg ervoor dat u iedereen een goed antwoord geeft.


E'tane si Sises piya' to' uye'sa' a'tai, iyeri'ka'sa' pe to' uya ene'pʉ; mɨrɨ wenai, to' uya i'si ton i'kwɨ'pɨtʉ'pʉ pen. 	 Maar toen zij bij Jezus kwamen, zagen zij dat Hij al gestorven was.


Mɨrɨ yau, wanamari kasa tʉusensen parau ene'pʉ uya apo' pokon pe iye'sumasa'. Mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro kanan ene mɨrɨ awonsi'kɨ ipe ika'sa' mɨrɨ awonsi'kɨ nonpa pe itese' isenpoikasa' entai iye'sa' kon ene'pʉ uya. To' e'mʉ'sa'kasa' esi'pʉ awai'nan wanamari waraino parau e'pi po, Papa uya tʉrepa'pʉ kon tʉwaai kon, a'pu esa' pe'ne. 	 Ik zag iets dat leek op een zee van glas, dat met vuur vermengd was. Bij die glazen zee stonden de mensen die als overwinnaars uit de strijd met het beest, zijn beeld en het nummer van zijn naam tevoorschijn waren gekomen.


Mɨrɨ a'tai nin si Aisaya uya ta mɨrɨ enari'mʉra esii'ma, “Kamoro uwarinpanin nan pen nɨ uya uyeporo'pʉ; kamoro nai yau nai tawon nan pen nɨ ena' usenpoika'pʉ,” ta. 	 Jesaja zei het nog sterker: "God zal worden gevonden door mensen die Hem niet zochten. Hij zal Zich bekendmaken aan mensen die geen belangstelling voor Hem hadden."


Ito'ka'nʉkʉ auya'nokon pʉra rɨ marɨ pe' iyesi? Ɨyenu kon yau pe' ikupʉ auya'nokon pʉra iyesi 5 kaisaron pʉreti 5,000 kaisaron kon iwano' rʉ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ pa'siki'ti ton pe'tɨpɨtʉ'pʉ auya'nokon? 	 Begrijpen jullie het dan nog niet? Zijn jullie vergeten dat Ik 5000 mensen van maar vijf broden te eten heb gegeven?


“Isa'pa pata po ɨpʉreman pɨ' esi'pʉ. Mɨrɨpan koro'tau, ka' apai eke kareku waraino a'kwa' kasa ewa'tɨsa' asakɨrɨ'nan si'na' ke itekun enne'pɨ'ne u'tɨ ene'pʉ uya upiya', Papa uya uyenu a'kwakasa' koro'tau. 	 "Terwijl ik daar aan het bidden was", zei hij, "kreeg ik een visioen. Ik zag iets neerdalen wat op een groot kleed leek. Het werd aan de vier hoeken uit de hemel neergelaten tot vlak voor mijn voeten.


Mɨrɨ wenai, Sises si usarɨ pʉra iyesi'pʉ mɨrɨ Esuwerʉ amʉ' annawɨrɨ. E'tane ru'ku iyemo'ka'pʉ rɨmono'ta nono winɨkʉi', eke iwa pata E'pʉren tato' ya', mɨrɨ yau iyesi'pʉ tʉpoitorʉ ton pokon pe. 	 Daarom bewoog Jezus Zich niet langer vrij onder de mensen, maar ging naar Efraïm, een rustig plaatsje aan de rand van de woestijn. Daar bleef Hij enige tijd met Zijn discipelen.


makoi esi'pʉ na'ne' kasa esa' wannɨ pe uma'tan nɨto' yau, mɨrɨ kasa rɨ marɨ wakʉ nonkasa' e'to' pe esa' wannɨ pe Papa uya anʉn nɨ ipokena' pe poro tɨwɨro' rɨ uko'man nɨto' ne'nin pe Sises Kʉrai, uyepuru kon poro. 	 Eerst was de zonde oppermachtig en had de dood het laatste woord. Nu is de genade aan de macht en worden mensen vrijgesproken. Nu geeft onze Here Jezus Christus ons eeuwig leven.


“Oko pe pʉra ɨyeyaton ko'tʉ ta' ayayai'ne' a'kɨrɨ ekonekaka'kɨ ipokon pe rɨ marɨ ɨwesi koro'tau, ɨkota'mato' ya' ɨtʉrʉ iya wapiya, eseru aimenkanin uya ɨtʉrʉ pʉresiman ena', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyeno'ma to' uya pariki'si ta'. 	 Zorg ervoor dat u het op tijd eens wordt met uw schuldeiser. Want als hij u voor het gerecht sleept, wordt u misschien wel in de gevangenis gegooid. En daar komt u pas weer uit als u de laatste cent betaald hebt.


Serɨ ta'pʉ isanon uya, apʉne pʉra enari'ke' to' esi'pʉ Esuwerʉ amʉ' pɨ', apʉne pʉra Esuwerʉ amʉ' e'ku'sa' esi'pʉ ɨnʉ' uya rɨ Kʉrai pe Sises esi tukai' ekamasa' a'tai, ipa'kato' pe iyesi usenupan nɨto' iwʉ' tapai tukai'. 	 Zij zeiden dit omdat zij bang waren voor de Joodse leiders. Want die hadden besloten dat ieder die erkende dat Jezus de Christus was, niet meer in de synagoge mocht komen.


apʉne pʉra uye'sa' serɨ Epʉn poi uyenno'nin nʉ'pʉ eseru ku'se'na, uyeseru ku'se'na pen. 	 Ik ben niet uit de hemel gekomen om mijn eigen wil te doen, maar de wil van God Die Mij gestuurd heeft.


To' ennoko'pʉ iya, Papa e'to' esa' wannɨ pe ekareei ekamai', e'ne' ton nɨ nɨrɨ epi'tɨi'. 	 Daarna stuurde Hij hen erop uit om iedereen over het Koninkrijk van God te vertellen en zieken te genezen.


Sises uye'sa' a'tai, asakɨrɨ'ne wʉi uruwai' yau iko'manka'sa' eporo'pʉ iya. 	 Toen Jezus in Bethanië aankwam, bleek Lazarus al vier dagen daarvoor begraven te zijn.


Mɨrɨ wenai, kin usentu'ma'pʉ ipɨ', iye'womasa' rʉ'pʉ rɨ nin si tʉkukai', ennoko'pʉ iya mɨrɨ. 	 De koning kreeg medelijden met hem, liet hem vrij en zei dat hij niets meer hoefde te betalen.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', pori' pe e'tɨ', Epʉn amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ iyau te'san! E'tane ɨsɨ, nari' yau kuru me'atʉi' non mɨrɨ awonsi'kɨ parau, apʉne pʉra Makoi u'tɨsa' pɨ' ɨpiya'nokon, mɨrɨpan usakorotasa', apʉne pʉra a'ko pe tʉweyu enasa' i'tu tʉuya pɨ',” tawon. 	 Daarom moet de hemel en ieder die er woont, blij zijn. Maar wat ziet het er vreselijk uit voor de aarde en de zee. De duivel is afgedaald, buiten zichzelf van woede. Hij weet dat hij niet veel tijd meer heeft."


E'tane ewarupɨ nau, Papa inserʉʉi uya pariki'si mʉra'taai a'koka'pʉ, mɨrɨpan uya to' enpa'ka'pʉ. 	 Maar diezelfde nacht maakte een engel van de Here de gevangenisdeuren open en bracht de apostelen naar buiten.


Sises uya kanan to' auro'kakaa'pʉ panton yai. Ta'pʉ iya: 	 Jezus vertelde verscheidene gelijkenissen. Hij zei:


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Ɨyenupato' kon uya ike esi uwinon pen nɨ, e'tane Papa, uyenno'nin nʉ'pʉ winɨ iyepʉ. 	 Jezus antwoordde: "Wat Ik u leer, heb Ik niet van Mijzelf, maar van God. Hij heeft Mij gestuurd.


Serɨ si apurɨto' esi mɨrɨ i'nai rɨ iyesi tato' e'ku'nɨto' pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ moro kuru iyesi tato' entane pʉra rɨ. 	 Wat is geloof? Het is de absolute zekerheid dat onze hoop ook werkelijkheid wordt en het is het bewijs van dingen die wij niet kunnen zien.


“Waiyo esi wakʉ, e'tane ine'ne' pe pʉra iyenasa' yau, nai kasa ine'ne' pe kanan ikupʉ? 	 Zout is goed. Maar als het zijn smaak verliest, waarmee zult u het eten dan nog pittig maken?


E'tane nin si Saiman Pi'ta, ite'ma'pʉ pe te'sen uyee'pʉ, mɨrɨpan ewomʉ'pʉ tɨ' akasa' uruwai' pe ya'. Pon saai'pɨ'sa' kusan pe renen tato' ene'pʉ iya mɨrɨ yau, 	 Petrus, die even na hem was gekomen, ging het graf wel binnen. Hij zag de windsels en ook de doek waarmee Jezus' hoofd bedekt was geweest. Die doek was opgerold en lag apart.


Sises uya ta'pʉ ka'pon iyaipʉtasa' amʉrasa' itemiyatʉ pɨ', “E'mʉ'sa'ka' tanporon kon rau,” ta'pʉ iya. 	 Jezus riep de man naar voren. "Mag men op de sabbat iemand helpen?" vroeg Hij aan de Farizeeërs. "Of moet je hem in de kou laten staan? Is het een dag om mensen te redden of een dag om te doden?"


Esa esi'pʉ Iseyosapa' kʉipʉnʉ pe, Iseyosapa' esi'pʉ Iseyoran kʉipʉnʉ pe, Iseyoran esi'pʉ Usaya kʉipʉnʉ pe, 	 Abia was de vader van Asa; Asa de vader van Josafat; Josafat de vader van Joram;


Main poro Epʉra'an mɨrɨ awonsi'kɨ imunkɨ amʉ' uya iku'to' pe uya tukai' usauro'nɨsa' eporo'pʉ pen non anʉnto' iya, e'tane anʉn nɨto' tʉuye'sen apurɨto' winɨ. 	 God beloofde dat Hij de wereld aan Abraham en zijn nakomelingen zou geven; niet omdat Abraham zich zo goed aan Gods wet had gehouden, maar omdat hij God geloofde en daardoor recht voor God stond.


Kʉrɨ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' tesa'pɨ'se ikupʉ uya tukai', Papa, itau na'ne' ese' yau isauro'sa' na'ne', Papa uya wakʉ nonkato' tʉmunkɨ amʉ' pona iwʉ', mɨrɨ kasa rɨ marɨ iyesi tʉusauro'sa' kupʉ iya pe iyesi yau, Papa ese' tesa'pɨ'se Papa ena' use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' tawon. 	 Wie zweert bij de tempel, zweert bij de tempel èn bij Hem, Die erin woont.


Sises enna'po'pʉ iye'kwɨrɨtʉ'pʉ parau ku'pɨri ratoi pona. Mɨrɨ yau parau ku'pɨri ka'ta po, anpisin pe rɨ to' amʉra'pʉ iwoi. 	 Jezus stak het meer weer over. Toen Hij aan de overkant afmeerde, stond er op de oever een menigte mensen te wachten.


Isuta esi'pʉ Peres mɨrɨ awonsi'kɨ Sera pokon kʉipʉnʉ pe, Temarʉ esi'pʉ na'ne' to' san pe. Peres esi'pʉ Esuran kʉipʉnʉ pe, Esuran esi'pʉ Ran kʉipʉnʉ pe, 	 Juda was de vader van Perez en Zerah (hun moeder heette Tamar). Perez was de vader van Hezron; Hezron de vader van Ram;


“Mɨrɨ a'tai kiyari e'kwa esa' uya ta'pʉ, ‘Ɨ'rɨ ken si kupʉ uya serɨ? Uni'nʉnkanʉ rɨ nin si umu ennoko uya serɨ; to' uya nin si inama mɨrɨ,’ ta'pʉ iya. 	 'Wat nu?' vroeg de eigenaar zich af. 'Ik weet het al. Ik zal mijn zoon sturen. Voor hem zullen ze wel respect hebben.'


Tepi' uya Kʉrai pɨ' Papa auro'kasa' tʉron nɨ Eren yau, “‘Ikɨtato' pe uyekepu nonka auya pen, apʉne pʉra wakʉ urɨ, ɨpoitorʉ ukɨta i'se pʉra ɨwesi.’ 	 In één van de andere psalmen staat het weer anders: 'God, U zult het lichaam van Uw heilige dienaar niet laten vergaan.' (C)


(Serɨ ta'pʉ iya Piri' i'tupɨtʉ pe rɨ; tʉnkupʉnʉ pe te'sen i'tukapʉi'ma rɨ.) 	 Niet dat Jezus eten wilde kopen. Hij was iets anders van plan, maar was alleen benieuwd wat Filippus zou antwoorden.


Isaan nɨrɨ esi'pʉ pa'taisiman pɨ' Inon yau, Sarin piyau, apʉne pʉra eke pe tuna esi pɨ' mɨrɨ yau. Ka'pon amʉ' utɨpɨtʉ'pʉ ipiya' inke rɨ epa'taisimai'. 	 Johannes de Doper zat toen nog niet in de gevangenis. Hij doopte in Aenon bij Salim; daar was veel water. Er kwamen daar veel mensen om zich te laten dopen.


Mɨrɨ a'tai, Pi'ta uya ta'pʉ, “Ananayas, ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ɨri rɨ Se'tan ewonsa' ɨyewan ya', kasi pe rɨ Wakʉ A'kwarʉ enku'tɨ pa, mɨrɨ awonsi'kɨ itonpa rɨ kupʉ'pʉ esii'ma ɨpiyau? 	 "Ananias", zei Petrus, "waarom hebt u de duivel toegang gegeven tot uw hart? Waarom probeert u de Heilige Geest te bedriegen? Waarom zegt u dat dit de hele opbrengst van het land is, terwijl u een deel ervan achtergehouden hebt?


Mɨrɨ awonsi'kɨ utonpa kon pɨ' tʉusenuminkasen pe e'nɨpai'nokon to' pori'manin pe tʉusi'nʉnkasen pe mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ ku'nin pe to' e'to' pe. 	 Laten wij op elkaar letten en elkaar aansporen God en de mensen lief te hebben en altijd goed te doen.


Mɨrɨpan kon uya ta'pʉ ipɨ', “Ti'sa, Mosi' uya imenukasa' uiwano' kon pe, ka'pon rui eri'sa' yau, tʉno'pʉ tʉnonkai' imunkɨ pʉra, iyakon nʉ'pʉ uya tʉrui no'pʉ rʉ'pʉ mari'mato' pe iyesi imu'tanʉ'to' pe tʉuya tʉrui iwano' pe. 	 "Meester", zeiden ze, "in de wet van Mozes staat dat als een man sterft zonder kinderen na te laten, zijn broer met de weduwe moet trouwen. Hun kinderen zullen dan wettelijk van de gestorven man zijn, om zijn naam te laten voortbestaan.


mɨrɨpan uya tinserʉʉi ton ennoko tʉnanʉmʉ'san amʉranʉ'se asakɨrɨ'nan a'setun uye'to' yawɨron kon nɨ, non pʉ'kʉ u'matʉ apai'ne, ka' u'matʉ pʉ'kʉ ponsi'kɨ'ne. 	 Ik zal de engelen erop uitsturen om de mensen die Ik heb uitgekozen, bij elkaar te halen. Van het oosten, het westen, het noorden en het zuiden; ja, vanuit de verste uithoeken van de wereld.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Tenu ke e'tɨ' ɨnʉ' uya rɨ ɨyenku'tɨ kon namai'. 	 "Laat je door niemand iets wijsmaken", antwoordde Jezus. "Want er zullen velen komen die beweren dat zij de Christus zijn. Zij zullen vele mensen op het verkeerde spoor brengen.


Sises uya panton ke to' auro'ka'pʉ to' enupanin pe, “Tapiyara ka'pon esi'pʉ, eke imainarʉ. 	 Hij maakte dit duidelijk met een gelijkenis. "Een rijk man had heel vruchtbaar land en de oogst was zo groot dat die niet in de schuren kon.


Sises entu'pʉ tʉpo Pe'teri'en po Isutiya yau, kin pe Era' esi a'tai, pu'kena' amʉ' uyee'pʉ wʉi enu uyepʉ winɨpai Surusiran pona, 	 Jezus werd geboren in Bethlehem in de provincie Judea. Koning Herodes was toen aan het bewind. In dezelfde tijd kwamen er enkele sterrenkundigen uit het oosten naar Jeruzalem.


Mosi' usenuminka'pʉ tʉtonpa ton uya tʉto'ka'nʉkʉ tukai' Papa uya tʉku'sa' to' pika'tɨnin pe tukai', e'tane to' uya ito'ka'nʉkʉ pʉra iyesi'pʉ. 	 Hij dacht dat zijn volk wel zou begrijpen dat God hem had aangewezen om hen te bevrijden. Maar dat begrepen zij niet!


Mɨrɨpan kon uya Sises a'si'pʉ. 	 De andere mannen wisten wie ze moesten hebben en namen Jezus gevangen.


Mɨrɨ a'tai Isaan uya se ekama'pʉ: “Iya'kwarʉ u'tɨ ene'pʉ uya Epʉn poi wako'wa kasa, mɨrɨpan uta'si'pʉ ipona. 	 Ik heb de Heilige Geest als een duif uit de hemel zien komen en Hij bleef op Jezus.


Mɨrɨ ene auya'nokon a'tai, ito'ka'nʉkʉ auya'nokon Kʉrai nʉkupʉnʉ tonan tau ennin pe esi, 	 Daaraan kunt u zien hoe goed ik begrijp wat voor bedoeling God met Christus heeft.


Kʉrɨ rɨ ene moro iye'sa' rʉ'pʉ, e'tane ima'tasa' rʉ'pʉ esi mɨrɨ 8 pe kin amʉ' ku'nin pe, mɨrɨpan esi wapiyaro' 7 pan kon tonpa, mɨrɨpan utɨto' oton ama'tase'na. 	 Het beest dat er vroeger was, maar er nu niet meer is, is een achtste koning. Daarnaast is hij ook één van de zeven koningen. Na zijn tweede regering zal hij ten ondergaan.


Mɨrɨ wenai Temu'ti ennoko uya serɨ ɨpiya'nokon, umu uni'nʉnkanʉ, usauro'nɨsa' awɨron Itepuru yau. Ɨyemiya'pontɨ iya 'nokon mɨrɨ uko'manto' Sises Kʉrai yau eseru pɨ', enupan nɨto' uya poron nɨ mɨ awɨrɨ rɨ so'si kaisa rɨ. 	 U dankt wel goed, maar een ander wordt er niet door opgebouwd.


Mɨrɨ pata esi wʉi enu i'se pʉra rɨ, mɨrɨ pe pʉra kapʉi tʉwei'tɨnin pe, apʉne pʉra Papa a'kwarii uya rɨ iwei'tɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ karimeru mʉre esi iraan'puui pe. 	 De stad had geen zon) of maanlicht nodig, want zij werd verlicht door de schittering van God en het Lam is haar lamp.


Apʉne pʉra Isaan Pa'tes uyee'pʉ pʉreti ɨku iya pʉra mɨrɨ pe pʉra waain ensi iya pʉra, mɨrɨpan pɨ', ‘Makoi esi iyau,’ ta'pʉ auya'nokon. 	 Want Johannes de Doper leefde uiterst sober. Hij at geen brood en dronk geen druppel wijn. En u zei: 'Hij heeft een boze geest.'


Mɨrɨ kasa, tɨwɨ ɨweyu pe na'ne' ne'wei'tɨi ka'pon amʉ' uya ento' pe. Mɨrɨ a'tai, wakʉ ɨnkupʉnʉ ento' pe to' uya, mɨrɨ awonsi'kɨ Papa, ɨkʉipʉnʉ, Epʉn pon apurɨpɨ'to' pe to' uya nɨrɨ. 	 Laat daarom ook uw licht voor alle mensen schijnen. Als zij dan de goede dingen zien die u doet, zullen zij uw hemelse Vader eren.


Sises e'sara'tɨ e'tʉrawasoman pɨ' rawɨrɨ, Isaan uya itekare ekama'pʉ tanporon kon Esuwerʉ awon kon pɨ', ɨri tʉnkupʉnʉ kon apai to' era'tɨto' pe, mɨrɨpan kon epa'taisimato' pe. 	 Voordat Jezus in het openbaar optrad, riep Johannes de Doper het volk van Israël op tot bekering, die door een doop in water gevolgd moest worden.


Kʉrɨ rɨ si eke urupere eno'ma'pʉ—kʉrɨ rɨ si penaro' ɨkʉi, Makoi, mɨrɨ pe pʉra Se'tan itese', tanporo serɨ non ano'manin. Serɨ non pona eno'ma'pʉ tanporo itinserʉʉi amʉ' pokon pe. 	 Zij werden uit de hemel weggejaagd. De grote draak, de oude slang (ook wel duivel of satan genoemd) die alle mensen ter wereld verleidt, is met zijn engelen op de aarde gegooid.


Sises uya to' uya tanʉmʉ tʉmɨrɨ ta'kwarʉkai' kin pe, tukai' i'tusa' a'tai, itɨ'pʉ tikin sarɨ i'kʉrʉ pona. 	 Omdat Jezus merkte dat de mensen Hem wilden dwingen hun koning te worden, ging Hij alleen de bergen in.


Usi'kapɨ' nɨ pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ utan nɨ pɨ' ɨwesi kon yau, ɨsiwano' pe rɨ auma'ta kon mɨrɨ. 	 Maar als u als beesten tegen elkaar tekeergaat, blijft er niets van u over. Pas daar dus voor op.


Serɨ tonan tawon, wakʉ itekare poro Esuwerʉ amʉ' pen esi Esuwerʉ amʉ' pokon pe ɨsi'kaisa rɨ itesa' pe te'ton kon pe, tikin nan nɨ ipun pʉ'kʉ pe ɨsi'kaisa rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsi'kaisa rɨ ikupʉ tukai' usauro'nɨsa' eponin nan pe Kʉrai Sises yau. 	 Het komt hierop neer: Door het goede nieuws te geloven, worden niet-Joden gelijk aan de Joden. Zij delen mee in de rijke erfenis. Zij horen bij hetzelfde lichaam, de Gemeente; en voor hen geldt dezelfde belofte in Christus Jezus.


Mɨrɨ wenai, iye'menukasa' na'ne' kasa: “Tɨwɨ atapurɨpaino nʉtapurɨi Itepuru yau,” tasa'. 	 Als wij onszelf rekenschap geven van wat wij doen, zal de Here ons niet bestraffen.


Mɨrɨpan kon nin si utɨ'pʉ mɨrɨ uruwai' piya' erasuntɨse'na. To' uya a'si'pɨtʉ'pʉ wakʉ pe tɨ' pɨ'. Mɨrɨ tʉpo nin si, soisa amʉ' uya erasuntɨto' pe to' uya ikupʉ'pʉ mɨrɨ. 	 Zij verzegelden de steen voor de opening van het graf en zetten er een aantal mannen bij op wacht.


I'pai pʉ'kʉ pe te'to' apai iyemo'kasa', tanporo ɨsipona ipun a'sinin pe te'sen ikara ton isemo'kato' pe Papa uya ikupʉ koro'tau. 	 Zij houden zich niet aan Christus, het hoofd van het Lichaam, de Gemeente, dat met gewrichten en pezen door Hem wordt bijeengehouden. Alleen door met Hem verbonden te blijven, kan de Gemeente groeien zoals God het wil.


Utonpa kon, warawo' mɨrɨ pe pʉra uri'san esi yau ipon pʉra, mɨrɨ awonsi'kɨ wʉi kaisa rɨ inanʉmʉnʉ iti'kiyari pʉra, 	 Als uw vriend niet genoeg te eten krijgt en bijna geen kleren heeft en u zegt tegen hem:


“Ɨsɨ sɨ, Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ', ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe te'ku'san! Siya rɨ tʉutɨsan ɨmɨrɨ'nokon non poro, parau kau rɨ, tikin nan nɨ konekai'. Ɨtonpa pe ikonekasa' auya'nokon a'tai, ikupʉ auya'nokon asa' ite'kwa iye'to' airɨ akasa'nokon, iyeri'sa' kon utɨto' ya' ekota'mai' itɨto' pe. 	 U bent stuk voor stuk huichelaars! Want u trekt stad en land door om één mens tot uw geloof te bekeren en dan wordt die wel twee keer zo slecht als u bent: klaar voor de hel!


Osorʉwau ite'kwa kʉra' emiya era'tɨsa' tʉpo'ne rɨ, ino'pʉ uyee'pʉ, ɨ'rɨ e'ku'sa' tukai' i'tu iya pʉra iyesi'pʉ. 	 Een uur of drie later kwam zijn vrouw, die van niets wist.


Tanporo ka'pon amʉ' mɨrɨ yawon kon aiko ton mɨrɨ awonsi'kɨ eke ton nɨ uya apurɨ'pʉ. “Pʉse rɨ ka'pon esi Papa meruntɨrʉ yau,” ta'pʉ to' uya. Eke kuru tukai' ka'pon amʉ' uya esakʉ'pʉ. 	 Omdat hij de mensen een hele tijd met allerlei toverkunsten had verbaasd,


E'tane kʉrɨ rɨ i'tunin pen tepuru e'to' i'se, mɨrɨpan uya ɨri kupʉ, mara rʉ'kwɨ itepuru uya ikota'mato' oton. Kʉrɨ rɨ eke pe Papa uya irepasa' na'ne' winɨ eke pe iwarinpa iya. Kʉrɨ rɨ nɨrɨ Papa uya irepasa' na'ne' itemiya'porʉ ke, eke pe kuru tʉrawaso ku'to' iya ike ke winɨ, ekama'poto' oton eke pe kuru itʉrawasooi rʉ'pʉ pɨ',” ta'pʉ Sises uya. 	 Maar wie zich niet bewust is dat hij verkeerd heeft gedaan, zal een lichte straf krijgen. Als iemand veel heeft ontvangen, zal ook veel van hem worden geëist. Hoe meer je is toevertrouwd, hoe groter je verantwoording is.


Sises eikʉ'pʉ iya, “‘Papa i'nʉnkakɨ tanporo ɨyewan pokon pe, aya'kwarʉ pokon pe, ɨmeruntɨrʉ pokon pe, ɨusenuminkato' pokon pe,’ mɨrɨ awonsi'kɨ, ‘Ɨtonpa nɨrɨ, mɨsi'nʉnkayai'ne' kasa,’ tasa' iya,” ta'pʉ iya. 	 Hij antwoordde: "U moet van de Here, uw God houden met heel uw hart, heel uw ziel, heel uw kracht en heel uw verstand. En u moet net zoveel van uw medemens houden als van uzelf."


Papai, eke pe ɨyese' e'to' enpoikakɨ,” ta'pʉ iya. Mɨrɨ a'tai main uyee'pʉ Epʉn poi, “Enpoikaka'sa' uya rɨ man, mɨrɨ awonsi'kɨ enpoikakapʉ uya rɨ kanan mɨrɨ,” tawon. 	 Vader, Uw naam krijgt alle eer." Er kwam een stem uit de hemel: "Ik heb Hem alle eer gegeven en Ik zal Hem nog eens alle eer geven!"


Pena a'tai, ka'pon amʉ' uya ti'tu pʉra iyesi pɨ', Papa uya to' enpɨtʉ'pʉ, ɨ'rɨ pe to' tʉku'se pʉra rɨ. E'tane si serɨ pe, mɨ yawɨron kon nɨ ka'pon amʉ' pɨ', ‘Amakooi kon apai era'tɨka'tɨ'!’ ta iya. 	 Hij heeft de domheid van de mensen een hele tijd geduldig verdragen, maar roept hen nu allemaal op tot een volledige ommekeer.


Apurɨto' pʉra iye'tane pori' pe Papa kupʉ auya pʉra iyesi, apʉne pʉra ɨnʉ' rɨ ipiya' tʉuye'sen uya apurɨto' pe kuru iyesi moro iyesi tukai', mɨrɨ awonsi'kɨ i'nai rɨ tʉwarinpanin nan e'ma iya tukai'. 	 Maar als iemand niet gelooft, kan God niet tevreden over hem zijn. Wie tot God komt, moet geloven dat Hij bestaat en beloont wie Hem zoeken.


Mɨrɨpan uya Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas pɨ', “Itepuru amʉ' uya uyapiyontɨsa' man ɨyenno'to' kon pe uya, mɨrɨpan yau entantɨ' rɨ si, tʉusewankamai' pʉra,” ta'pʉ iya. 	 "Stel die mannen in vrijheid", zeiden zij. De cipier ging het Paulus vertellen. "De rechters hebben gezegd dat u mag worden vrijgelaten. U kunt vertrekken en ongehinderd verder reizen."


Osorʉwau wʉi mɨrɨ awonsi'kɨ pʉre'po'si pʉ'kʉ pona iyesi tʉpo, use'netu'kan nɨto' uyee'pʉ Papa winɨpai, mɨrɨpan ewomʉ'pʉ to' ya', mɨrɨpan kon e'mʉ'sa'ka'pʉ. Tanporon kon to' ennin nʉ'san usi'nʉkʉ'pʉ ipan pe. 	 Maar na drie en een halve dag zal God een geest van leven in hen laten komen en zullen zij opstaan. Ieder die dat ziet, zal vreselijk bang worden.


Serɨ pɨ' i'nai rɨ e'tɨ': tekumasan, mɨrɨ pe pʉra ɨri kupʉ pɨ' te'san, mɨrɨ pe pʉra mentaino kon—esi ika'sa' apurɨpɨ'nin pe—esi pʉra iyesi Kʉrai mɨrɨ awonsi'kɨ Papa e'to' esa' wannɨ pe epoton kon pe pʉra rɨ. 	 U moet goed weten dat in het Koninkrijk van Christus en God geen plaats is voor mensen die ontuchtig, losbandig of hebzuchtig zijn. Hebzucht is het dienen van een valse god.


Ipoitorʉ ton uya serɨ main etasa' a'tai, to' etʉipɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan kon uta'mo'ka'pʉ non pona itemʉ'. 	 Bij het horen hiervan werden de discipelen zo bang dat zij zich plat op de grond lieten vallen.


“Ɨsɨ sɨ, Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ', ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe te'ku'san! Itaan'pʉ iyeri'sa' kon nʉ'san iwʉ' ma'tanʉkʉ auya'nokon, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨwɨpʉrema kon kusan pe, ‘Wakʉ ton,’ tato' pe ɨpɨ'nokon. Mɨrɨ wenai, ipan pe rɨ Papa uya ɨkota'mato' oton kon. 	 U doet wel heel vroom door in het openbaar lange gebeden uit te spreken. Maar intussen berooft u de weduwen en de wezen! U zult daarvoor uw straf wel krijgen!


Serɨ ta uya ɨpiyɨ'nʉ'nin kon pe rɨ. Ɨnʉ' pʉra kuru rɨ pe' iyesi ɨ'koro'tau'nokon emiya'pokena' eseru aimenkanin ɨsipɨ' ɨwe'to' kon pɨ' apurɨnin pe esii'ma? 	 Nadat ik in Macedonië ben geweest, kom ik bij u. Want ik wil eerst naar Macedonië gaan en daarna een tijdje bij u blijven; misschien wel de hele winter. In dat geval kunt u mij meegeven wat ik voor mijn volgende reis nodig heb, al weet ik nu nog niet waar ik naar toe zal gaan.


Tʉpataron kon ka'pon amʉ' to' e'to' eke pe mɨrɨ awonsi'kɨ to' imamin ton ne'to' oton mɨrɨ pata ya'. 	 De rijkdom en de pracht van de volken zal in de stad worden gebracht.


Paire' uya imaimu eikʉ'pʉ, “Esuwerʉ pe' urɨ? Ɨtonpa ton, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru uya ɨtʉsa' uyena'. Ɨ'rɨ kupʉ'pʉ auya?” ta'pʉ iya. 	 "Ik ben geen Jood!" zei Pilatus. "U bent hier gebracht door de priesters van Uw eigen volk. Waarom weet ik niet. Wat hebt U gedaan?"


Isauro'tane rɨ marɨ, tu'kan kon uya rɨ apurɨto' tʉuya'nokon tʉrʉ'pʉ ipɨ'. 	 Toen Hij dit zei, geloofden velen dat Hij de Christus was.


Serɨ si pu'kena' amʉ' awɨrɨ isetasa' rʉ'pʉ uta'ku'tɨ: 	 Dit klopt met wat de profeet Zacharia had gezegd: