Serɨ tukai' to' uya ekama'po'pʉ tʉmusunu kon pe eseru'tɨto' tʉuya'nokon ipɨkɨrɨ pe. E'tane Sises e'tɨmuika'pʉ, mɨrɨpan e'sara'tɨ'pʉ non menuka pɨ' temiyatʉ ke. 	 Zij waren erop uit Hem in de val te laten lopen. Dan zouden zij een reden hebben om Hem aan te klagen. Jezus ging op Zijn hurken zitten en schreef met Zijn vinger in het stof.


Papa uya itʉsa' use'man nɨto' ike pe upɨ'nokon tʉusentu'mato' pe imʉnʉ apurɨto' poro. Serɨ ku'sa' iya ipokena' pe tesi ekamanin pe, apʉne pʉra a'kʉre'tɨnin pe tesi ke makoi ton pena iye'ku'sa' rʉ'san nonka'pʉ iya tʉponi'simai' pʉra— 	 God heeft Christus Jezus gegeven als verzoeningsoffer. Door Zijn bloed zal de mens, wanneer hij gelooft, Gods rechtvaardigheid ontdekken. God heeft namelijk de zonden die eerder gepleegd waren, verdragen


To' eikʉ'pʉ iya, “Kʉrɨ uyepi'tɨnin nʉ'pʉ uya, ‘Ayapon tanʉnse enta,’ tasa' upɨ',” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 Hij antwoordde: "De Man die mij genezen heeft, zei dat ik mijn matras moest oppakken en lopen."


“Isi' pon pen pe' ɨmɨrɨ manenpanin sara'tɨnin nʉ'pʉ, 4,000 kaisaron kon wɨnin nan anin nʉ'pʉ rɨmono' ta' pena?” ta'pʉ iya. 	 "Spreekt u Grieks?" vroeg de man. "Bent u dan niet de Egyptenaar, die een tijd geleden een opstand heeft ontketend en met 4000 misdadigers de woestijn is ingetrokken?"


Mɨrɨ pɨ' ipoitorʉ ton uya, “Nai yau rɨ eke pe pʉreti eporo ina uya pʉsamoro ka'pon amʉ' a're'tɨto' ike serɨ ɨnnon nɨ pata yau?” ta'pʉ to' uya. 	 "Waar moeten we hier brood vandaan halen om al die mensen te eten te geven?" vroegen de discipelen verwonderd. "Hier woont immers niemand."


Soisa amʉ' epuru esi'pʉ ɨni'tupai ɨ'rɨ pɨ' Esuwerʉ amʉ' uya, ɨri ku'sa' Paarʉ uya ta, tukai'. Mɨrɨ pɨ', itepuru uya soisa amʉ' apiyo'ma'pʉ Paarʉ auronpɨ'sa' ara'ka pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo Esuwerʉ amʉ' Konsʉrʉʉi ton kanan amʉrato' pe amʉran iwʉ' ta' ekama'pʉ iya, mɨrɨpan kon amʉra'pʉ. Mɨrɨpan itepuru uya Paarʉ nee'pʉ to' amʉrasa' koro'ta', mɨrɨpan uya iye'mʉ'sa'kato' pe ikupʉ'pʉ to' rau. 	 Omdat de commandant precies wilde weten waarvan de Joden Paulus beschuldigden, riep hij de volgende dag de leidende priesters en de gehele Hoge Raad bijeen. Hij liet Paulus uit de gevangenis halen en leidde hem voor.


Apurɨto' winɨ Mosi' sanon uya onamʉ'pʉ osorʉwau kapʉi iyentu'pʉ awonsi'kɨ, apʉne pʉra wakʉ pe rʉ'kwɨ iyesi ene'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon esi'pʉ kin maimu pɨ' to' enari'nʉmʉ pʉra rɨ. 	 Omdat de ouders van Mozes op God vertrouwden, hebben zij hun kind dat heel bijzonder was, drie maanden lang verborgen gehouden. Zij trokken zich niets aan van het bevel van de Farao dat alle pasgeboren jongetjes verdronken moesten worden.


Iweyu apurɨtɨ' moro ɨpiyau'nokon iyesi koro'tau, iweyu munkɨ amʉ' pe ɨyena kon pa,” ta'pʉ iya. Tʉusauro'to' nonkasa' tʉuya a'tai, Sises utɨ'pʉ, mɨrɨpan e'so'namʉ'pʉ to' piyapai. 	 Vertrouw op het licht, zolang u het licht hebt. Dan zult u kinderen van het licht zijn." Daarna trok Hij Zich terug en verborg Zich voor hen.


Tʉron nɨ kanan inserʉ epa'ka'pʉ Papa ena' use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ', Epʉn pon tapai, mɨrɨpan esi'pʉ iyɨkena' rɨ marɨ si'kʉrʉ esa' pe. 	 Ik zag nog een engel uit de tempel in de hemel komen en hij had ook een scherpe sikkel.


I'tu auya'nokon i'se e'ai', utonpa ton, iye'ku'sa' rʉ'pʉ upɨ' uya miyarɨ rɨ wakʉ itekare usekama ku'sa' man. 	 Het volgende wil ik u graag laten weten, beste broeders: Alles wat mij hier is overkomen, heeft ertoe bijgedragen dat het goede nieuws over Jezus Christus beter bekend werd.


To' si upokoita'pʉ, mɨrɨpan tikin pa'ne ta'pʉ to' uya ipɨ', “I'napai rɨ urɨ pen kuru rɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 Dat was een slag voor hen. Verdrietig vroegen zij allemaal: "Ik toch niet?"


Tanporon kon serɨ kareta yawon te'ku'ton ekamanin maimu etanin nan panama uya: Ɨnʉ' rɨ itonpa'tɨpɨ'nin nʉ'pʉ esi yau, Papa uya rɨ kanan paran tonpa'tɨto' oton serɨ kareta yau isekamasa' na'ne'. 	 Ik waarschuw ieder die de profetische woorden van dit boek hoort: Als iemand er iets aan toevoegt, zal God hem de rampen laten overkomen, die in dit boek staan.


Atamokori kon uya wapiyaro' kon pu'kena' amʉ' kota'ma'pʉ. To' uya rɨ Ipokena' Ka'pon uyepʉ ekamanin nan tʉ'ka'pʉ. Serɨ pe si eparanka'pʉ auya'nokon iteyaton non ena' to' uya iwɨto' pe. 	 Welke profeet werd door hen niet vervolgd? Zij hebben de mannen gedood die de komst van de Christus aankondigden. En nu is de Christus door u verraden en vermoord;


Ka'pon amʉ' uya pe' uyapurɨto' i'se esi serɨ, mɨrɨ pe pʉra Papa uya katɨ? Mɨrɨ pe pʉra ka'pon amʉ' katɨ ɨnpori'mapai esi? Ka'pon amʉ' ɨnpori'mapai esi yau, Kʉrai poitorʉ pe pʉra rɨ esi mɨrɨ. 	 Probeer ik bij de mensen in de gunst te komen? Praat ik iedereen naar de mond? Nee, ik probeer Gods wil te doen. Als ik de mensen naar de mond zou praten, zou ik geen dienaar van Christus zijn.


Tu'kan kon Esuwerʉ amʉ' uya serɨ tawon ene'pʉ, apʉne pʉra a'ko pe pata piyau Sises pokapɨ'sa' to' uya esi'pʉ, kurusu' pona ento' ipɨ' e'menukasa' esi'pʉ Arami' pe, Ra'ten pe, mɨrɨ awonsi'kɨ Kiri' pe. 	 En vele Joden lazen dat, want de plaats waar Jezus gekruisigd werd, lag niet ver buiten de stad.


“Taya'tira pon so'si inserʉʉi ena' imenuka': “Se ka'kɨ ɨmunkɨ amʉ' pɨ', tukai': Serɨ main esi Papa Mumu winɨpaino, apo' e'werouwerouma waraino itenu mɨrɨ awonsi'kɨ karukuri aku'nɨsa' kasa tʉurenpanpɨ'sen i'ta. 	 THYATIRA Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Thyatira: Dit zijn de woorden van de Zoon van God, Die ogen heeft als vlammend vuur en voeten als gesmolten brons:


Serɨ ese' menukasa' esi'pʉ ipee'pɨ pɨ' i'tu pokena' pen ekamanin pe: eke paperan tanporon kon tekumasan mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri ton kuru rɨ nuirapanin nan non pon kon san. 	 Op haar voorhoofd stond een geheime naam geschreven: "Het grote Babylon, de moeder van alle hoeren en van alle gruwelijkheden in de wereld."


Serɨ serɨ emenna' ekonekan nɨto' iwano' umʉnʉ, tu'kan kon iwano' pe rɨ iye'kwansa' makoi ton pɨ' usentu'man nɨto' pe. 	 "Drink er allemaal uit", zei Hij. "Dit is mijn bloed, waarmee het nieuwe verbond wordt bezegeld. Het zal vloeien om vergeving van de zonden te bewerken.


Mɨrɨ kasa rɨ, ɨusene kon ipokena' pe tʉron kon pona, e'tane ɨyewan kon yau makoi pe ɨwesi kon wakʉ pe ɨye'kupʉ kon. 	 U doet u heel vroom en oprecht voor, maar in uw hart bent u huichelachtig en slecht.


Ka'pon amʉ' ekama'po to' uya itekare ku'to' pe to' uya sa'man pe rɨ te'sen, e'tane ɨ'rɨ rɨ kupʉ to' uya pʉra rɨ iyesi tʉnauro'kapʉ kon pika'tɨnin pe. 	 Ze doen zelf niet wat zij zeggen. Ze leggen de mensen enorme lasten op, maar steken er zelf geen vinger naar uit.


To' uya entakanoma'pʉ, “Tʉron kon uya Isaan Pa'tes ta ɨpɨ'; tʉron kon uya kanan pu'kena' Iraisa ta; tʉron kon uya rɨ marɨ Iseremaya mɨrɨ pe pʉra tʉron kon pu'kena' amʉ' tonpa ton ta ɨpɨ',” ta'pʉ to' uya. 	 "Sommigen zeggen dat U Johannes de Doper bent", antwoordden zij. "Anderen denken dat U Elia bent. Of Jeremia of één van de andere profeten."


“E'tane se man ɨri pe ɨpɨ'nokon e'ku'to': Kʉrɨ rɨ uri'san Isesaperʉ, pu'kena' pe te'ku'sen pɨrɨ'ka auya'nokon pʉra iyesi. Upoitorʉ ton enupa iya mɨrɨ awonsi'kɨ to' ano'ma iya to' ekumato' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ Papa pe itese' ika'sa' ena' itʉsa' rʉ'pʉ pɨ' to' uta're'tɨto' pe to' kupʉ iya. 	 Toch heb Ik iets tegen u. U laat die vrouw Izébel maar haar gang gaan. Zij beweert namens Mij te spreken, maar leert de vreselijkste dingen. Zij verleidt mijn dienaren tot ontucht en het eten van vlees dat aan afgoden geofferd is.


Mɨrɨpan Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton utɨ'pʉ eke iwa ton pata Sisariya Piri'pai oino' nan pona. Asanta tau to' ekama'po'pʉ iya, “Ɨnʉ' pe esi tukai' ka'pon amʉ' nʉsauro'an?” ta'pʉ iya. 	 Later gingen Jezus en Zijn discipelen naar de dorpen rondom de stad Caesarea Filippi. Onderweg vroeg Hij: "Wat zeggen de mensen eigenlijk van Mij? Wie ben Ik volgens hen?"


Mʉre amʉ', entu eseru yau iyentusa' kon pen, ipun eseru awɨrɨ pen, warawo' eseru awɨrɨ pen nɨ nɨrɨ, e'tane Papa iwano' pe kuru. 	 Door geloof in Zijn naam worden zij opnieuw geboren, natuurlijk niet als mens, maar geestelijk uit God.


“Ui'nʉnka auya'nokon pe iyesi yau, umaimu awɨrɨ rɨ ɨwesi kon mɨrɨ. 	 Wie van Mij houdt, zal altijd volgens mijn geboden leven.


Kʉrɨ rɨ ui'nʉnka iya pʉra na'ne' esi mɨrɨ tenupato' uya awɨrɨ pʉra rɨ. Serɨ ton main amʉ' metayatʉi'ne' esi uiwano' pen; uyenno'nin nʉ'pʉ ikʉipʉnʉ iwano' pe iyesi. 	 Maar wie niet van Mij houdt, trekt zich niets van mijn woorden aan. Wat Ik tegen u allen zeg, komt niet van Mijzelf maar van mijn Vader, Die Mij gestuurd heeft.


E'tane Temi'tʉriyas mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpʉreman nɨto' ku'pɨ'nin nan uya pata eseru main i'kwɨ'sa' pe iyesi yau, serɨ rupɨ konekato' esi moro rɨ. Mɨrɨ yau, konekanin nan eke ton esi. Mɨrɨ yau, to' utɨto' pe iyesi teseru kon konekai'. 	 Als Demetrius en zijn werknemers iets tegen iemand hebben in te brengen, is het gerechtshof open en kunnen de rechters de zaak meteen in behandeling nemen.


Mɨrɨpan pɨ' isanon usewansiuka'pʉ, e'tane si tɨ, “Kʉsekamatʉu ɨnʉ' pana ya' rɨ,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 De ouders wisten niet wat zij zagen. Jezus wilde niet dat zij iemand zouden vertellen wat er gebeurd was.


Pʉsamoro si inserʉ amʉ' enna'po'pʉ Epʉn pona a'tai, kamoro karimeru pa'simanin nan usaurokʉ'pʉ, “Pe'teri'en pona utɨnpai'nokon man, serɨ Itepuru nekama'pʉ upɨ'nokon ense'na,” ta'pʉ to' uya. 	 Zodra de engelen naar de hemel waren teruggekeerd, zeiden de herders tegen elkaar: "Kom! We gaan vlug naar Bethlehem. Nu de Here ons dit verteld heeft, moeten wij zien wat daar gebeurd is."


Te'tʉrawasomato' weyu u'ma'sa' a'tai, itunta'pʉ tiwʉ' ta'. 	 Zacharias bleef in de tempel tot zijn dienst voorbij was en ging toen naar huis terug.


“Ɨnʉ' ɨyese'?” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. “Anpisin ton kuwayau amʉ' uyese',” tukai' eikʉ'pʉ iya. 	 "Hoe heet je?" vroeg Jezus. "Legioen", antwoordde de boze geest, "want wij zijn hier met velen."


“Kʉrɨ rɨ entakanin nʉ'pʉ ku'to' uya oton upiyau iyereutato' pe uyapon po, entakasa' uya pɨ' Ukʉipʉnʉ piyau iyapon po ereutasa' na'ne' kasa. 	 Wie overwint, mag bij Mij op de troon zitten. Want Ik heb Zelf ook overwonnen en ben bij mijn Vader op de troon gaan zitten.


To' pɨ' ekama'pʉ iya, “Serɨ serɨ iye'menukasa' rʉ'pʉ: Kʉrai uya e'ne' moronkato' oton, mɨrɨpan eri'to' oton, te'mʉ'sa'ka ton pe itosorʉwano wʉi a'tai. 	 "Dus", zei Hij, "het was al lang voorzegd dat de Christus zou lijden en sterven. En op de derde dag zou Hij weer levend worden.


Itepuru uya rɨ serɨ ku'sa', mɨrɨpan esi wakʉ pe kuru uyenu kon yau,’ tukai'?” 	 De Here heeft daarvoor gezorgd en wij zien het als een groot wonder." (a)


imunkɨ amʉ' enupa pɨ' ɨwe'to' oton epika'tɨn nɨto' pɨ', to' pɨ' Papa usentu'ma winɨ, 	 Jij zult hun vertellen dat zij gered kunnen worden door de vergeving van hun zonden.


Paire' usewansiuka'pʉ iyeri'ka'sa' ta tetai'. Soisa amʉ' epuru tʉkɨ'mai', ekama'po'pʉ iya, “Sises pe' eri'ka'sa'?” tukai'. 	 Maar Pilatus kon niet geloven dat Jezus al gestorven was. Hij liet de dienstdoende officier roepen en vroeg hem ernaar.


To' uya ekama'po'pʉ, “Ma'non, ɨ'rɨ pɨ' aukaramʉ?” ta'pʉ to' uya. “To' uya uyepuru arɨ'pʉ, nai ya' rɨ nawon to' uya itʉrʉ'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 "Waarom huilt u?" vroegen zij haar. "Ze hebben mijn Heer weggenomen", antwoordde Maria, "en ik weet niet waar Hij is."


Tanporon nɨ opa'wʉ amʉ' pʉra iyena'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ wʉ' amʉ' pʉra iyena'pʉ. 	 Alle eilanden verdwenen en van de bergen was niets meer te zien.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Uiwano' pe rɨ si usekama pe iyesi yau, ukayai'ne' nin si esi i'napairɨ rɨ, apʉne pʉra iwinɨ uye'sa' rʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ utɨto' ya' i'tu uya. E'tane nai winɨ uye'sa', nai ya' utɨ tukai' i'tu auya'nokon pʉra iyesi. 	 Jezus antwoordde: "Toch is het waar, al zeg Ik het Zelf. Want Ik weet waar Ik vandaan kom en waar Ik heenga. Maar u weet daar niets van.


Ka'pon amʉ' uya iyeri'sa' kon e'mʉ'sa'ka'pʉ ta iya eta a'tai, isapema pe to' uta'kɨrɨ'pʉ, e'tane tʉron kon uya, “Serɨ ekareei parɨ ɨnetapai ina man,” ta'pʉ. 	 Toen zij Paulus hoorden vertellen dat er iemand uit de dood was teruggekomen, lachten sommigen hem uit. Maar anderen zeiden: "Daarover moet u nog eens wat meer vertellen."


Uyapurɨ auya pʉra iyesi serɨ non pon pɨ' ayauro'ka tane uya, nai kasa ken si uyapurɨ auya Epʉn pon pɨ' ayauro'ka uya yau? 	 Als u niet eens gelooft wat Ik over gewone, aardse dingen zeg, hoe zult u dan geloven wat Ik over de hemelse dingen zeg?


Pʉreti, Papa nʉtʉrʉnʉ nin kʉrɨ rɨ Epʉn poi iu'tɨsa' pata repanin uko'man nɨto' ke,” ta'pʉ Sises uya. 	 Want het brood van God is Hij, Die uit de hemel is gekomen. Hij geeft het leven aan deze wereld."


Mɨrɨpan utɨ'pʉ ɨko'manse'na Nasare' pona. Pu'kena' ton nekama'pʉ uta'ku'tɨ'pʉ mɨrɨ, “Nasarin tukai' esa'to' oton,” tawon. 	 Daar gingen zij wonen in het stadje Nazareth. Dat klopte met de woorden van de profeten, die hadden voorspeld dat de Messias 'Nazoreeër' zou worden genoemd.


Ɨsi'tɨ', kin amʉ' pun, soisa amʉ' epuru ton pun, meruntɨ ton pun, kaware amʉ' pun, to' po te'san pun, tanporon kon ka'pon amʉ' poitorʉ pe te'san mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' enawon kon pen, eke ton mɨrɨ awonsi'kɨ aiko ton nɨ nɨrɨ pun anɨ kon pa,” ta'pʉ iya. 	 Jullie mogen het vlees eten van koningen, generaals en soldaten, van paarden en hun ruiters, van vrijen en slaven, van kleinen en groten."


Ɨnʉ' rɨ esi to' ma'tanʉkʉ i'se a'tai, apo' epa'ka mɨrɨ to' mʉta yai to' eyaton non ma'tanʉ'se'na. Serɨ kasa ɨnʉ' rɨ to' anma'tanʉ'paino nerikʉi. 	 Als iemand probeert hen kwaad te doen, komt er vuur uit hun mond, waardoor hun vijanden worden verteerd. Zo zal ieder gedood worden, die hen kwaad wil doen.


mɨrɨ kasa rɨ marɨ, Papa usentu'masa' ɨpɨ'nokon moron nʉ'pʉ pe, to' nin si enasa' main awɨrɨ pʉra tʉpɨ'nokon usentu'man nɨto' epoto' pe tʉuya'nokon. 	 Nu zijn zij het dus die zich tegen God verzetten, terwijl u genade hebt gekregen. Maar de bedoeling daarvan is dat zij ook genade zullen krijgen.


Mɨrɨ wenai, mapurɨyatʉi'ne' serɨ ton pɨ' enkurunpatɨ' ɨmɨrɨ'nokon mɨrɨ awonsi'kɨ Papa ya' rɨken. Pori' pe te'sen kʉrɨ rɨ ka'pon tiwano' pe tʉuseno'masen pen wakʉ tato' tʉuya ipɨ' winɨ. 	 Houd uw eigen overtuiging dan voor uzelf. God weet ervan. U bent gelukkig als u zonder een schuldig geweten alles kunt eten, waarvan u meent dat het goed is.


Mɨrɨ a'tai, Papa uya Epʉra'an auro'ka'pʉ tanporo warawo' amʉ' uya tʉyun kon pi'pɨ puturʉkapɨ'to' pe, tʉmunkɨ pe to' esi ekamanin pe. Mɨrɨ a'tai, Aisi', Epʉra'an mu entu'pʉ, 8 kaisa rɨ wʉi tʉpo, itun pi'pɨ puturʉka'pʉ iya. Mɨrɨ tʉpo, Aisi' mu, Seko' entu'pʉ, mɨrɨpan yun pi'pɨ puturʉka'pʉ iya. Seko' uya nɨrɨ 12 kaisaron kon tʉmunkɨ amʉ' yun pi'pɨ puturʉkapɨtʉ'pʉ. 	 God zei tegen Abraham dat hij en al zijn nakomelingen besneden moesten worden. Dat zou het teken zijn van Gods verbond met hem. Later werd zijn zoon Isaäk geboren. Toen die acht dagen oud was, werd hij besneden. Hetzelfde deed Isaäk later bij zijn zoon Jakob. En Jakob deed het ook weer bij zijn twaalf zonen, die de stamvaders van ons volk zijn.


Eke pe kuru pe' ina kʉipʉnʉ Epʉra'an entai ɨwesi? Iyerikʉ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ pu'kena' amʉ' rɨ nɨrɨ erikʉ'pʉ. Ɨnʉ' pe kuru ɨye'kupʉ?” ta'pʉ to' uya. 	 U denkt toch zeker niet dat U meer bent dan onze stamvader Abraham? Hij en de profeten zijn gestorven. Wat verbeeldt U Zich wel?"


“50 kaisa rɨ pʉra rɨ ɨwʉipiyaai man, mɨrɨ pe' e'tane Epʉra'an ene'pʉ auya?” ta'pʉ Esuwerʉ amʉ' uya ipɨ'. 	 "U bent nog geen vijftig jaar en U hebt Abraham al gezien?" zeiden de Joden.


Serɨ serɨ iyakon ite'kwa pe eke Papa tʉrawasooi ti'tuto' ipɨkɨrɨ kupʉ'pʉ Sises uya tʉuyepʉ tʉpo Isutiya poi Kiyarari pona. 	 Dit was het tweede wonder dat Jezus deed toen Hij uit Judea naar Galilea was gekomen.


5 kaisaron wʉi tʉpo, use'man nɨto' tʉrawasomanin epuru, Ananayas utɨ'pʉ Sisariya pona Esuwerʉ amʉ' epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ raya Tɨ'turas itese' pokon pe. Mɨrɨpan kon uya Paarʉ eseru'tɨto' tʉuya'nokon nepʉ'pʉ kopʉna piya'. 	 Na vijf dagen kwam de hogepriester Ananias met enkele leden van de Hoge Raad en een advocaat, Tertullus, in Caesarea aan.


“Ɨɨɨɨ! Sises, Nasare' pon, ɨ'rɨ pe ina ku'se'na ɨuye'sa'? Ina ma'tanʉ'se'na pe' ɨuye'sa'? Kɨnyi'tuyai' ɨmɨrɨ kʉrɨ rɨ—Wakʉ Ye' Papa iwano'!” ta'pʉ iya. 	 "Jezus van Nazareth, ga weg! Ik wil niets met U te maken hebben. U bent gekomen om ons te vernietigen! Ik weet wel wie U bent: De heilige Zoon van God!"


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; Ka'pon, Papa winon pun pɨ' auta're'tɨsa' kon pʉra iyesi yau, imʉnʉ rɨ ensisa' auya'nokon pʉra iyesi yau, uko'man nɨto' pʉra rɨ iyesi mɨrɨ ayau'nokon. 	 "Ik zeg het nog eens", zei Jezus. "Als u mijn vlees niet eet en mijn bloed niet drinkt, is er geen leven in u.


Ipan pe Main i'tunin e'mʉ'sa'ka'pʉ Sises i'tupɨ'se. “Ti'sa, ɨ'rɨ kupʉ uya tɨwɨrɨ rɨ uko'manto' epoto' pe uya?” ta'pʉ iya. 	 Op een dag was er een godsdienstleraar die wilde onderzoeken of Jezus' ideeën wel zuiver waren. "Meester", vroeg hij, "wat moet ik doen om eeuwig leven te krijgen?"


Isaan maimu anin nʉ'san enna'po'pʉ pata'pʉ yau, Sises e'sara'tɨ'pʉ anpisin auro'ka pɨ' Isaan pɨ', “Ɨ'rɨ ense'na ɨutɨ'pʉ kon rɨmono' ta'? Wana' rɨ ari'ma a'setun uya ense'na? 	 De mannen gingen naar Johannes terug. Jezus sprak met de mensen over Johannes. "Naar wat voor man zijn jullie gaan kijken daar in de woestijn? Was hij een rietstengel, die door de wind heen en weer wordt bewogen?


se nesii ɨyenu kon yau: Ɨnʉ' uya rɨ tʉmakooikenan na'po ipokenan pen apai uya ipika'tɨ mɨrɨ ima'tato' apai, mɨrɨ awonsi'kɨ tu'kan nɨ makooi nɨpontɨ iya mɨrɨ. 	 Als u iemand van de verkeerde weg terugbrengt, redt u hem van de dood en bedekt u al zijn zonden.


Kʉrɨ uyenno'nin nʉ'pʉ esi se kupʉ uya i'se; kamo urepa'pʉ iya ike ton nonka uya i'se pʉra iyesi, e'tane tanporo to' i'mʉ'sa'kato' pe uya pata weyu u'ma'sa' a'tai. 	 God wil niet dat Ik één van deze mensen, die Hij aan Mij gegeven heeft, verlies, maar dat Ik ze op de laatste dag uit de dood terughaal.


Mɨrɨ a'tai, tanporon kon nɨ Papa nʉkapʉ'san maimu eta'pʉ uya Epʉn po, non po, non o'no, parau kau, tanporon kon nɨ ka'tawon kon nɨ. To' userenka'pʉ: “Apono' po iyereutasa' na'ne' rɨ karimeru mʉre iwano' pe, apurɨpɨ'to', inamato', eke pe i'tuto' mɨrɨ awonsi'kɨ meruntɨ nesii, inke rɨ, inke rɨ!” tukai'. 	 En ik hoorde alle schepselen in de hemel, op de aarde, onder de aarde en in de zee daarmee instemmen: "Alle lof, eer, heerlijkheid en macht is voor Hem, Die op de troon zit en voor het Lam, voor altijd en eeuwig."


E'tane rɨ Pi'ta uya, “Uma'tato' pe rɨ aya'kɨrɨ, ɨnonka uya pen nɨ mɨrɨ,” ta'pʉ. Mɨrɨ kasa rɨ marɨ itonpa ton uya ta'pʉ. 	 "Ik zou liever sterven!" hield Petrus vol. Dat zeiden ook de andere discipelen.


No'pʉ ton, ataan'pʉ kon ena' e'tʉtɨ' Itepuru ena' ɨye'tʉrʉ kon pe rɨ. 	 Vrouwen, voeg u naar uw man net zoals u zich voegt naar de Here.


To' usaurokʉ a'tai, imenuka pɨ' e'kama'pʉ, e'tane main eta'pʉ uya Epʉn winɨpaino, “Ama' pe serɨ 7 kaisaron kon korʉme amʉ' usauro'sa' rʉ'pʉ iku'kɨ, kʉ'menukai,” tawon. 	 Ik wilde opschrijven wat de zeven donderslagen hadden gezegd, maar een stem uit de hemel zei: "Houd geheim wat de donderslagen hebben gezegd. Schrijf het niet op."


Iyau mɨrɨ awonsi'kɨ apurɨto' uya'nokon poro Papa epoto' pe iteme'nin pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ en wannɨ yau te'se. 	 Nu kunnen wij, die in Jezus Christus geloven, zonder angst en vol vertrouwen in Gods directe nabijheid komen.


Surusiran pon kon enno'sa' kon uya etasa' a'tai, tu'kan kon Sameriya yawon kon uya Papa maimu apurɨsa' tawon, to' uya Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan ennoko'pʉ to' piya'. 	 De apostelen in Jeruzalem hoorden dat de bevolking van Samaria in de Here Jezus was gaan geloven. Daarom stuurden zij Petrus en Johannes erheen om eens te kijken.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Tɨwɨ mɨrɨ kasa rɨ iku'kɨ, serɨ pe rɨken iye'to' pe. Serɨ winɨ tanporo Papa e'to' i'se rɨ kupʉ mɨrɨ,” ta'pʉ iya. Mɨrɨ a'tai, Isaan uya ikupʉ'pʉ imaimu awɨrɨ. 	 "Toch wil Ik dat je Mij doopt", antwoordde Jezus. "Want we moeten precies doen wat God van ons verlangt." Toen doopte Johannes Hem.


Apʉne pʉra iye'menukasa': “Epori'makɨ tʉumu'tasen ye' pen uri'san, mʉre amʉ' entunʉ'nin pen; eke pe ɨkɨ'pɨ'nʉnkɨ, ɨmɨrɨ entun nɨto' pe e'tinkan nɨsa' i'tunin pen; apʉne pʉra tu'ke imunkɨ inonkasa' uri'san esi pɨ' tʉtaan'pʉ kenan entai,” tukai'. 	 Dat bedoelde de profeet Jesaja ook toen hij zei: "Kinderloze vrouw, wees blij! Jubel het uit van vreugde, al hebt u geen kind gehad. Want Ik zal u veel kinderen geven, meer dan de slavin van uw man." (A)


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ', “I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; sa'man pe kuru iyesi imaminke' epa'ka poken pʉra Papa e'to' esa' wannɨ pe ya'. 	 Jezus zei tegen Zijn discipelen: "Voor een rijke is het bijna onmogelijk om in het Koninkrijk van de hemelen te komen.


Entɨ' ɨnʉ' rɨ esi namai' tekumasen pe, mɨrɨ pe pʉra Papa i'tunin pe pʉra I'sa kasa, tikin ite'kwa rɨ tenta'nato' epe' pe irui pe tesi neporonʉ kuru kʉrʉpo'pomanin kasa. 	 Let er ook op dat niemand van u betrokken raakt in sexuele zonden of onverschillig is als Esau, die als oudste zoon zijn rechten ruilde voor een bord eten.


E'tane tu'kan kon anpisin tonpa ton uya rɨ apurɨ'pʉ, mɨrɨpan kon uya, “Kʉrai uye'sa' a'tai, pʉse rɨ nʉku'ai'ne' entai kuru nɨrɨ ken pe' eke Papa tʉrawasooi ti'tuto' ipɨkɨrɨ ku'to' iya oton?” ta'pʉ to' uya. 	 Velen geloofden in Hem en zeiden: "Zou de Christus nog meer wonderen kunnen doen dan deze Man?"


mɨrɨpan enna'po'pʉ tiwʉ' ta', mɨrɨpan uya Sises ekama'po'pʉ, “Nai winɨpai ɨuye'sa'?” tukai', e'tane Sises uya eikʉ'pʉ pen. 	 Hij nam Jezus weer mee naar binnen en vroeg: "Waar komt U vandaan?" Jezus gaf hem echter geen antwoord.


Tʉuseruma tʉpo tenta'nai' pʉra 40 kaisa rɨ wʉi mɨrɨ awonsi'kɨ ewarupɨ, mɨrɨpan esi'pʉ ipan pe kuru iwan pe. 	 Hij bleef daar veertig dagen en veertig nachten. Al die tijd at Hij niet en tenslotte kreeg Hij honger.


Kamoro, Sises a'sinin nʉ'san uya arɨ'pʉ Kaya'pas, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru piya', Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton amʉrasa' airɨ. 	 De mannen die Jezus gevangen genomen hadden, brachten Hem naar het paleis van hogepriester Kajafas. Daar was de hele Hoge Raad bijeen.


Eke si i'nawon nɨ Papa e'to' eke pe ipu'ketʉ mɨrɨ awonsi'kɨ i'tunin pe iye'to'! Iwarinpa pokena' pen nɨ eseru aimenkato' iya, mɨrɨ awonsi'kɨ e'ma'pʉka pokena' pen nɨ ite'ma'pʉ! 	 Wat is God groot! Zijn rijkdom, wijsheid en kennis zijn onmeetbaar. Geen mens weet hoe Hij Zijn beslissingen neemt. Het is onmogelijk Zijn wegen na te gaan. Wie kan vertellen wat er in de gedachten van de Here omgaat?


Itisakon nʉ'pʉ uya ti'sawʉ yawon i'kwamʉ'pʉ parau ka'. Tuna era'tɨ'pʉ iyeri'sa' ka'pon mʉnʉ kasa, mɨrɨpan tanporo rɨ ikau te'san erikʉ'pʉ. 	 De tweede engel goot zijn schaal over de zee uit. Het zeewater veranderde in bloed als van een dode en alles wat in de zee leefde, ging dood.


E'tane to' ɨnetapai pʉra kanan iyesi yau, ekamatɨ' so'si tawon kon pɨ', e'tane ɨnetapai pʉra kanan iyesi yau, inonkatɨ' Papa apurɨnin pen mɨrɨ awonsi'kɨ pʉrata amʉranʉ'nin kasa iye'to' pe. 	 Wil hij nog niet luisteren, leg de zaak dan aan de gemeente voor. Als de gemeente hem in het ongelijk stelt en hij wil nog niet luisteren, moet u niet meer met hem omgaan.


To' uya Papa uya anʉn nɨto' ipoken e'nɨto' ya' ku'sa' se pe rɨ pɨ', mɨrɨpan kon e'warinpasa' tiwano' kon nɨ nin ipoken e'nɨto' ɨnkonekapai, to' e'tʉsa' pʉra iyesi Papa uya anʉn nɨto' ipoken e'nɨto' pe ya'. 	 Zij begrijpen niet dat Christus gestorven is om het tussen God en hen goed te maken. In plaats daarvan proberen zij door goed te leven Gods gunst te winnen en willen zij zich niet door Jezus Christus laten redden.


E'tane use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton uya ka'pon amʉ' pori'ma'pʉ to' uya Parapas ekama'poto' pe inonkato' pe iya, Sises ma'tanʉkʉi'ma. 	 Intussen hadden de mannen van de Hoge Raad de massa opgehitst om de vrijlating van Barabbas en de dood van Jezus te eisen.


To' utɨ koro'tau asanta tawɨrɨ, tuna eporo'pʉ to' uya. “Apʉne tuna enkɨ! Upa'taisimakɨ. Ɨ'rɨ nɨrɨ ken uwa'kʉtʉi'no mɨrɨ apai?” ta'pʉ iya. 	 Op een gegeven ogenblik reden zij langs een water. "Kijk", zei de Ethiopiër, "daar is water. Wat is erop tegen mij te dopen?"


Inke rɨ wʉi tenno'pɨ'se tɨnɨn pɨ' kuru ina utɨ'pʉ. Mɨrɨ a'tai, Kʉnitas eporo i'se ina usi'tu'pʉ, e'tane pana' pe kuru a'setun uyee'pʉ; mɨrɨ wenai, to'sa rɨ kanau utɨ'pʉ pen ina utɨto' ya'. Kʉri' opa'wʉ winɨkʉi' ina utɨ'pʉ, apʉne pʉra a'setun pʉra mɨrɨ poro iyesi pɨ', Sarʉmone nono utɨsa' parau ka' woi. 	 Omdat wij opnieuw de wind tegen hadden, zaten wij dagenlang op zee zonder vooruit te komen. Toen wij eindelijk ter hoogte van Cnidus kwamen, waaide het zo hard dat we de steven naar Kreta moesten wenden. Wij omzeilden Kaap Salmone,


Mɨrɨpan e'soto'ka'pʉ Sises a'poi winɨ akaramʉi'ma. Mɨrɨpan e'torupa'tɨ'pʉ, Sises pʉta amanka'pʉ iya tenu paru ke, mɨrɨ awonsi'kɨ a'munaka'pʉ iya tʉnse' ke, i'ta a'su'ka'pʉ iya, mɨrɨpan pona po'piyun ma'pʉ iya. 	 Ze ging naar Hem toe met een flesje kostbare parfum en knielde achter Hem neer bij Zijn voeten. De tranen liepen haar over de wangen en zij vielen op de voeten van Jezus. Ze droogde Zijn voeten met haar lange haren af, kuste ze en goot er de parfum over uit.


Sises uya imaimu eikʉ'pʉ, “Ewai', ta auya na'ne' kasa rɨ, e'tane tanporo ɨpɨ'nokon ta uya; Serɨ enta', Ka'pon, Papa winon ento' auya'nokon oton iyereutasa' Meruntɨ pe Te'sen enwo'netʉ winɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ iyepʉ Epʉn poi kapuru' yau,” ta'pʉ iya. 	 "U zegt het", antwoordde Jezus. "Straks zult u de Mensenzoon zien zitten aan de rechterhand van God. U zult Hem ook zien terugkomen op de wolken aan de hemel."


Serɨ e'kupʉ'pʉ osorʉwau ite'kwa. Mɨrɨ tʉpo, ene amʉ' apon kareku waraino enuku'pʉ. 	 Dit gebeurde drie keer en toen werd het kleed met de dieren weer in de hemel opgetrokken.


Tʉpoitorʉ ton tʉkɨ'mai' tʉpiya', ta'pʉ to' pɨ', “I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, pʉse rɨ entu'manin itaan'pʉ ima'tasa' rʉ'pʉ uya eke pe kuru itʉsa' mɨrɨ pʉrata yen ya', tanporo tʉron kon entai kuru. 	 "Die arme weduwe heeft meer gegeven dan al die rijke mannen", zei Hij tegen Zijn discipelen.


“Ɨ'rɨ ton si e'kupʉ'pʉ?” ta'pʉ nin si Sises uya mɨrɨ ipɨ'. “Mɨ ton sa'ne, Sises, Nasare' pon pɨ' iye'ku'sa' rʉ'pʉ. Pu'kena' pe sa'ne iyesi tukai', Papa ni'tunʉ, ka'pon amʉ' rɨ nɨrɨ ni'tunʉ, meruntɨ pe tʉusauro'sen, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ rɨ ku'nin meruntɨ pe. 	 "Wat voor dingen dan?" vroeg Jezus. "Wel", zeiden ze, "wat ze hebben gedaan met Jezus van Nazareth. Die Man was een profeet. Hij deed ongelooflijke wonderen en was een geweldige leraar. Hij stond hoog in aanzien bij God en de mensen.


Tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' uya to' ene'pʉ, to' i'tu'pʉ to' uya kamoro pe. Mɨrɨpan kon eka'tumʉ'pʉ tanporo pata ton apai'ne irawɨrɨ a'mun poro, mɨrɨpan kon uya pata eporo'pʉ to' rawɨrɨ. 	 De mensen die hen zagen wegvaren, konden wel raden waar zij naar toe gingen en liepen er ook heen.


“Ina esi mɨrɨ tanporo Esuwerʉ amʉ' pata'se' awɨrɨ, Surusiran poro rɨ, inkupʉ'pʉ tʉnene'pʉ kon ekamanin pe. To' uya iwɨnɨ'pʉ kurusu' pona tʉpokapɨ'se. 	 Wij hebben met eigen ogen gezien wat Hij allemaal heeft gedaan, zowel in Jeruzalem als in heel Israël. Het volk heeft Hem gedood door Hem te kruisigen.


Panton yai to' auro'ka pɨ' Sises e'sara'tɨ'pʉ: “Ka'pon uya umɨ pɨmɨ'pʉ kʉre' itese', si'na' pe te'sen kiyari ye' ke. Iwoi iwekupiri'tɨ'pʉ iya, ikasu'kato' iyai aka'pʉ iya, mɨrɨ awonsi'kɨ ipa'simato' awonsi'kɨ ka'tawon soto'pan ɨutɨ amɨ'pʉ iya. Mɨrɨpan nin si tʉrʉ'pʉ iya mɨrɨ umɨ pɨ' te'san ena', mɨrɨpan utɨ'pʉ siya rɨ tʉpata'se' yapai. 	 Jezus vertelde een gelijkenis: "Iemand legde een wijngaard aan en zette er een muur omheen. Hij maakte een bak voor het persen van de druiven en bouwde ook nog een uitkijktoren. Hij verhuurde de wijngaard aan enkele boeren en ging het land uit.


Pori' pe te'ton kon kamoro iwan pe, mɨrɨ awonsi'kɨ tuna'kiri' ke na'ne' nan ipokena' i'se, apʉne pʉra to' rɨ a'wetato' oton. 	 Gelukkig zijn de mensen die ernaar hunkeren dat Gods wil wordt uitgevoerd, want zij zullen volkomen tevreden worden gesteld.


Mɨrɨ pɨ', tɨ' amuku'pʉ to' uya ipona eno'mapɨ'to' pe tʉuya'nokon, e'tane Sises e'so'namʉ'pʉ, itɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' nono apai. 	 Dit was voor hen aanleiding om stenen te pakken met de bedoeling Hem te stenigen. Maar Jezus ging weg en verliet de tempel.


Mosi' nʉmenuka'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ pu'kena' amʉ' nʉmenuka'pʉ usekama'pʉ tʉpo, Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' epuru ton uya ka'pon ennoko'pʉ Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas piya' tʉmaimu kon pe, mɨrɨpan uya, “Ina tonpa ton, ɨnʉ' rɨ esi a'tai asauro'pai tɨwɨ ka'pon amʉ' auro'kai' to' pori'ma pe,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 Nadat er uit de boeken van Mozes en de profeten was voorgelezen, lieten de leiders van de synagoge de gasten vragen of een van hen misschien iets zou willen zeggen, waardoor de mensen bemoedigd zouden worden.


10 kaisaron kon uya asa'ron kon tʉtonpa kon maimu etasa' a'tai, to' usakorota'pʉ. 	 De tien andere discipelen waren hevig verontwaardigd, toen zij hoorden wat Jacobus en Johannes hadden gevraagd.


Pori' pe te'ton kon kamoro ɨsɨ pe rɨ, ipan pe rɨ tʉkota'masan wakʉ kupʉ to' uya wenai, to' iwano' pe Papa e'to' esa' wannɨ pe esi. 	 Gelukkig zijn de mensen die vervolgd worden omdat zij Gods wil doen, want het Koninkrijk van de hemelen is voor hen.


I'nairon pe Papa e'to' entakanoma to' uya kasi pe e'nɨto' ke, mɨrɨ awonsi'kɨ ika'sa' ton nɨ apurɨpɨtʉ to' uya mɨrɨ awonsi'kɨ iyapiyo' pe rɨ to' esi ika'nin nʉ'pʉ ta pe pʉra rɨ—tɨwɨrɨ rɨ tapurɨpɨ'sen. Amen. 	 Zij ruilden Gods waarheid in voor de leugen. Zij vereerden de dingen die God gemaakt heeft in plaats van God Zelf. Hij is toch de Maker! Hem komt alle eer toe, voor altijd en eeuwig.


Serɨ eta tʉuya'nokon a'tai, ipan pe rɨ to' usakorota'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ to' rɨ ɨnwɨpai to' ena'pʉ, 	 De mannen van de Raad waren woedend en wilden hen doden.


Tɨwɨ Papa imoronkato' pe ku'nin mɨrɨ awonsi'kɨ pori'mapɨ'nin a'samʉtʉ yau ɨwesi kon a'kwarʉ ke ɨrepatʉu Kʉrai Sises pɨkɨrɨ ɨwesi kon koro'tau, 	 Het is mijn vurige verlangen dat God, Die ons volharding en moed geeft, ervoor zal zorgen dat u een van hart en ziel Christus zult volgen.


E'tane to' etʉipɨ'sa' esi'pʉ, “Ɨnʉ' rɨ si pʉse rɨ ka'pon?” tukai' to' usekama'popɨtʉ'pʉ. “A'setun mɨrɨ awonsi'kɨ sipa'sipa rɨ e'to' imaimu awɨrɨ!” ta'pʉ to' uya. 	 Vol ontzag zeiden zij tegen elkaar: "Wie is Hij eigenlijk? Zelfs de wind en de golven doen wat Hij zegt."


To' utɨ'pʉ Ka'paneyan pona. Tewomʉ tʉpo, Sises uya tʉpoitorʉ ton ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ pɨ' me'sei'pɨ'tʉune' asanta tau?” ta'pʉ iya. 	 Toen zij in Kapernaüm waren gekomen, vroeg Hij aan Zijn discipelen: "Waar hebben jullie het onderweg over gehad?"


Ɨsɨ yau to' esi! Keen e'ma rʉ'pʉ anʉnsa' to' uya man; to' utɨsa' man tʉneporonʉ kon epose'na Peran utano'ma'pʉ ya' kasa rɨ marɨ; to' uma'tasa' man tiwano' pe e'pai Kora esi'pʉ ya'. 	 Het ziet er heel slecht voor hen uit. Zij volgen het voorbeeld van Kaïn, die zijn broer vermoordde. Zij zijn net als Bileam, die voor geld alles wilde doen. Zij gaan Korach achterna, die tegen God in opstand kwam en dat met de dood moest bekopen.


To' uya entakanoma'pʉ, “Tʉron kon uya Isaan Pa'tes pe ɨwesi ta; tʉron kon uya Iraisa pe ɨwesi ta; tʉron kon uya kuru rɨ kanan pu'kena' amʉ' tonpa ta,” ta'pʉ to' uya. 	 "Sommigen zeggen dat U Johannes de Doper bent", antwoordden de discipelen. "Anderen dat U Elia bent of een andere profeet."


Sekamai ko ɨpɨ'nokon; uyenka'sa' auya'nokon e'tane uyapurɨ auya'nokon pen nɨ. 	 U hebt Mij gezien en toch gelooft u Mij niet. Dat heb Ik u trouwens al eens eerder gezegd.


Ɨnʉ' rɨ esi mɨ pe te'ku'sen pe pʉra mʉre na'ne' kasa esi mɨrɨ eke pe Papa pona. 	 Wie zo eenvoudig en onbevangen is als dit kind, is de grootste in het Koninkrijk van de hemelen.


Urɨ wenai eke pe iyekota'mato' enpoika uya mɨrɨ itenu ya',” ta'pʉ Itepuru uya Ananayas pɨ'. 	 Ik zal hem duidelijk maken hoeveel leed hij voor Mij moet doorstaan."


Sises ekanwa'tɨ'pʉ kanau ya', mɨrɨpan a'kɨrɨ ipoitorʉ ton utɨ'pʉ. 	 Hij stapte in de boot en ging met Zijn discipelen naar de overkant van het meer.


“Papa apurɨpɨ'pai'nokon, Esuwerʉ amʉ' e'to' itese' pɨ', apʉne pʉra iye'sa' pɨ' tʉpoitorʉ ton mo'kase'na. 	 "Prijs de Here, de God van Israël. Hij heeft Zijn volk bezocht en gered.


To' uya ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ pe ken iyesi pɨ' ɨmɨrɨ uya to' pa'taisima, Kʉrai pe pʉra rɨ, Iraisa pe pʉra rɨ, pu'kena' pe pʉra rɨ ɨwe'tane?” ta'pʉ to' uya. 	 die vroegen: "Als u de Christus niet bent en ook niet Elia of de profeet, waarom doopt u dan?"


“Ɨ'rɨto' pe? Ɨ'rɨ ɨri ku'sa' iya?” ta'pʉ Paire' uya. E'tane eke pe kuru to' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Kurusu' pona ipokapɨ'kɨ!” ta'pʉ to' uya. 	 "Maar waarom toch?" vroeg hij. "Wat voor kwaad heeft Hij dan gedaan?" Maar zij bleven roepen: "Hij moet sterven! Sla Hem aan het kruis!"


Mɨrɨ pe pʉra iyesi yau, ɨ'rɨ ken ense'na ɨutɨ'pʉ kon? Wakʉ pe katɨ ka'pon epontɨpɨ'sa' ense'na? Kane. Kamoro rupɨ ton nin esi mɨrɨ epe'kena' ton ipon ton esi kin iwʉ' tawon kon. 	 Of dacht u iemand met dure kleren te zullen zien, zoals aan het hof van een koning?


Si'tuyai', kasi ton enupanin nan uye'to' oton ɨsɨ ton ene amʉ' kasa ɨ'koro'ta'nokon. Kʉrai apurɨto' apai to' ereutanʉ'to' oton to' uya. 	 Want ik weet dat er na mijn vertrek valse leraars, als hongerige wolven, bij u zullen komen; zij zullen de kudde niet ontzien.


Apʉne pʉra Mosi' uya ekama'pʉ, ‘Papa, Itepuru uya pu'kena', uwaraino anʉnto' oton ɨtonpa kon nɨ. Tanporon inekamanʉ main awɨrɨ me'tʉi'. 	 Zo zei Mozes bijvoorbeeld: 'De Here God zal uit uw midden een profeet laten opstaan, een profeet als ik. U moet goed naar Hem luisteren. (b)


Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' Papa uya iyeri'sa' i'mʉ'sa'ka'pʉ apurɨ auya'nokon pʉra iyesi? 	 Waarom kan niemand hier geloven dat God doden levend maakt?


Mɨrɨ yau, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas pokon uya wʉi apɨtʉ'pʉ inke rɨ. Enari'mʉra Sises ekareei ekama pɨ' to' esi'pʉ, i'napai rɨ wakʉ nonkasa' iya ekareei esi enpoikanin pe, to' repa'pʉ iya winɨ to' meruntɨrʉ ke, i'tuto' ipɨkɨrɨ mɨrɨ awonsi'kɨ a'kwarʉpɨ'nin ku'to' pe to' uya. 	 De twee mannen trokken zich er niet veel van aan en bleven nog een hele tijd in de stad. Zij spraken vrijuit over Jezus Christus en de Here bevestigde wat zij zeiden door hen bijzondere dingen en vele wonderen te laten doen.


Mɨrɨpan a'tai, “Ɨyemiyatʉ ɨnka',” ta'pʉ Sises uya ka'pon pɨ', mɨrɨpan uya temiyatʉ ɨnka'pʉ, mɨrɨpan enna'po'pʉ tesi'pʉ ya', itemiyatʉ ratoi kasa rɨ marɨ. 	 En Hij zei tegen de man: "Steek uw arm uit." De man deed het en zijn verschrompelde hand werd op datzelfde moment genezen. Toen had hij twee gezonde handen.


Sises uya serɨ ta'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau to' enupa tʉuya a'tai Ka'paneyan po. 	 Hij zei deze dingen terwijl Hij in een synagoge van Kapernaüm aan het woord was.


Simiyan uya anʉmʉ'pʉ tena', mɨrɨpan uya Papa apurɨpɨtʉ'pʉ se tukai': 	 Simeon nam het kind in zijn armen en begon God te prijzen.


Asa'rɨ rɨ to' eka'tumʉ esi'pʉ, e'tane isakon uya Pi'ta entaka'pʉ, mɨrɨpan uya tɨ' akasa' uruwai' pe eporo'pʉ iwapiya. 	 Johannes liep vlugger dan Petrus en was er het eerst.


Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyenu uya ɨye'makoima emapu'tɨ pe iyesi yau, imo'ka' eno'ma pa; wakʉ iwa pe iyesi tikin nɨ itenu esii'ma tɨwɨrɨ rɨ ɨuko'manto' ya' ɨyepa'ka a'tai, asa'rɨ itenu apo', iya'mu pʉn ya' ɨyeno'ma entai,” ta'pʉ iya. 	 En als uw oog u tot slechte daden verleidt, ruk het dan uit en gooi het weg. Het is beter met één oog het eeuwige leven binnen te gaan, dan met twee ogen in het eeuwige vuur te worden gegooid.


mɨrɨ awonsi'kɨ, “Ɨ'rɨ rɨ ekama'po auya a'tai, ɨrepa uya kuru rɨ mɨrɨ,” tukai' isaurokʉ'pʉ. 	 Herodes vond het zo mooi, dat hij beloofde haar te zullen geven wat zij verlangde. "Ik zweer het je", zei hij.


Tikin nɨ suntaaka pata'pʉ pe, mʉre yun pi'pɨ puturʉkato' e'seposa' a'tai, to' uya ese'tɨ'pʉ Sises tukai', inserʉ nekama'pʉ ke isan umono'ta rawɨrɨ. 	 Acht dagen later werd de voorhuid van het kind weggesneden. Het kreeg de naam Jezus, zoals de engel had gezegd toen hij Maria kwam vertellen dat zij zwanger zou worden.


To' uya pata yau ɨkota'ma kon a'tai, tʉron nɨ pata ya' mapʉrʉntʉi'. I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, Esuwerʉ amʉ' pata ton awɨrɨ ɨutɨto' kon i'ma'kasa' auya'nokon pʉra iye'tane Ka'pon, Papa winon uye'to' oton,” ta'pʉ iya. 	 Wanneer je in de ene stad wordt vervolgd, vlucht dan naar de andere. Want Ik zal terugkomen voordat jullie ze allemaal hebben bereikt.


Ma'siu, Tamas, Isens (Arʉ'piyas mumu), Saiman (Usera' tukai' tesa'sen), 	 Filippus, Bartholomeüs, Mattheüs, Thomas, Jakobus (de zoon van Alfeüs), Simon de Zeloot (a),


Sises enuku'pʉ i'kʉrʉ pona, mɨrɨpan ereuta'pʉ tʉpoitorʉ ton pokon pe. 	 Jezus liep de heuvel op en ging daar met Zijn discipelen zitten.


Mɨrɨ tʉpo, Sises esi'pʉ upinin nɨ pɨ' Kiyarari awɨrɨ. Isutiya pona ɨtɨpai pʉra iyesi'pʉ, apʉne pʉra Esuwerʉ amʉ' epuru ton esi pɨ' tʉwɨnɨ i'se mɨrɨ yau. 	 Hierna trok Jezus rond door Galilea. Hij wilde niet naar Judea, omdat de Joodse leiders erop uit waren om Hem te doden.


To' uya ito'ka'nʉkʉ pʉra iyesi'pʉ tʉkʉipʉnʉ pɨ' tauro'ka tane iya 'nokon. 	 Maar zij begrepen niet dat Hij het over de Vader had.


Uyekareei ekamato' auya'nokon oton to' pɨ' serɨ moron nʉ'pʉ pe. 	 Het zullen allemaal kansen zijn om over Mij te vertellen.


Mɨrɨpan uya tinserʉʉi ton enno'to' oton eke wai tʉronpi' turunpa pe, mɨrɨpan kon uya mɨ a'setun uye'to' yawɨron kon nɨ inanʉmʉ'san amʉranʉ'to' oton, ka' pʉ'kʉ awɨron kon nɨ. 	 Ik zal mijn engelen er met luid trompetgeschal op uitsturen. Ze zullen de mensen die bij Mij horen, verzamelen van de verste uithoeken van de hemel en de aarde.


Sises ekanwakasa' koro'tau, ka'pon uruwai' apai iyepa'kasa' uya eporo'pʉ. Pʉse rɨ ka'pon yau makoi a'kwarʉ esi'pʉ, 	 Jezus was nog maar net aan land gestapt of er rende een man op Hem toe die een boze geest in zich had.


“Mɨrɨ a'tai, Ka'pon, Papa winon uyepʉ i'tuto' ipɨ' usenpoikato' oton ka' yau, mɨrɨpan tanporon kon non pon kon ukaranto' oton tʉuta'kwarʉkai'. To' uya Ka'pon, Papa winon uyepʉ kapuru' po, ka' yau ento' oton, tʉmeruntɨrʉ ke mɨrɨ awonsi'kɨ eke a'kwa yau. 	 Daarna zal het laatste teken van mijn komst aan de hemel te zien zijn. Heel de wereld zal jammeren en klagen. Iedereen zal Mij zien komen in de wolken aan de hemel, met grote macht en majesteit.


to' iwano' ama'manin nan pe pʉra, e'tane tapurɨsan pe kuru tʉusensan pe, tanporon to' nʉkupʉnʉ yau rɨ nin si Papa, upika'tɨnin kon pɨ' usenupan nɨto' ku'to' pe to' uya pori'ma'. 	 Ook mogen zij niet oneerlijk zijn, maar zij moeten in alles laten zien dat zij betrouwbaar zijn. Dan zullen vele mensen in onze Redder en God willen geloven.


Mɨrɨ tʉpo, ene usenpo ene'pʉ uya parau kapai. 10 kaisa rɨ iretʉ amʉ' esi'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ 7 kaisa rɨ i'pai amʉ', 10 kaisa rɨ aro', kʉron tato' amʉ' esi'pʉ iretʉ po'ne, mɨrɨ awonsi'kɨ Papa sapemato' ese' ton e'menukasa' esi'pʉ i'pai pɨ'ne. 	 Ik zag een beest uit de zee opkomen, dat tien horens en zeven koppen had. Op elk van zijn horens stond een kroon en op zijn koppen stonden beledigingen tegen God.


Mɨrɨ pe pʉra ka'pon amʉ' uya raan'pu po'tɨsa' nonka pʉra iyesi mɨrɨ pʉsau o'koi'. E'tane ru'ku, to' uya inonka iyapon pona, mɨrɨpan uya tanporon kon nɨ wei'tɨ ɨutɨ tau. 	 Men steekt immers geen lamp aan om er vervolgens een emmer overheen te zetten? Die lamp moet toch op een kandelaar staan en licht geven voor iedereen in huis?


Pena rɨ ɨmɨrɨ'nokon Esuwerʉ amʉ' pen esi'pʉ i'se rɨ ɨwe'to' kon apurɨ pɨ' Papa uya rɨ ɨyenpɨtʉ'pʉ kon, apʉne pʉra ti'tu auya'nokon pʉra iyesi pɨ'. 	 Tot nu toe heeft Hij alle volken hun gang laten gaan.


Isutas (Isens mu), mɨrɨ awonsi'kɨ Isutas Eskariya', eparankanin pe iyena'pʉ na'ne'. 	 Judas (de zoon van Jakobus) en Judas Iskariot (die Hem later zou verraden).


Mɨrɨ kasa iyesi pen! Mɨrɨ kasa iyesi yau, nai kasa Papa non eseru aimenkai'no? 	 Nee, God is niet onrechtvaardig! Anders zou Hij toch geen rechter van de wereld kunnen zijn.


Sises uya tekareei ekama'pʉ ka'pon amʉ' pɨ' tu'kan nɨ serɨ warai'nan panton yai'ne, to' uya ito'ka'nʉkʉ poken. 	 Hij vertelde hun veel van zulke gelijkenissen. Anders zouden zij Hem niet begrijpen.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Mata, tu'kan pɨ' rɨ sa'ne ɨusewankama, 	 "Martha, Martha", antwoordde Jezus. "Wat maak je je toch druk! In het leven heb je niet zoveel nodig. Eigenlijk maar één ding. Maria heeft dat ene ontdekt en het zal haar niet worden afgenomen."


Tʉpoitorʉ ton utanpokʉma ene'pʉ iya, tʉkanwa kon i'kura i'se, apʉne pʉra a'setun uya to' kota'ma esi'pʉ to' winɨkʉi' tʉuyepʉ ke. Awanakʉi', 3 a'kʉra' mɨrɨ pe pʉra 6 a'kʉra' rɨ to' piya' iyee'pʉ parau ku'pɨri pʉro'po. To' rɨ entaka iya esi'pʉ. 	 Jezus zag hoe zij tegen de wind in moesten roeien. Hij liep over het meer naar hen toe en wilde hun voorbijgaan.


Itau te'to' kon ɨutɨ nɨmɨ'pʉ to' uya, asaurokʉi'ma tʉtonpa kon amʉ' pokon pe. “Pʉse rɨ uya ɨri rɨ tʉwɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ ta'sito' iwenai ku'sa' pʉra rɨ iyesi,” ta'pʉ to' uya. 	 Toen zij buiten waren, zeiden zij tegen elkaar: "Die man heeft niets gedaan waarop doodstraf of gevangenisstraf staat."


Isaan Pa'tes uya etasa' a'tai pariki'si tawonsi'kɨ Kʉrai nʉkupʉnʉ, tʉpoitorʉ ton ennoko'pʉ iya 	 Johannes de Doper, die nu in de gevangenis zat, hoorde over alle wonderen die Christus deed. Daarom stuurde hij zijn discipelen naar Hem toe met de vraag:


Itonpa pe rɨ, 1 3 e'to' airɨ ka'pon amʉ' wɨnɨ'pʉ mɨrɨ osorʉwawon paran; apo', ikɨrɨsin mɨrɨ awonsi'kɨ sorʉ'pa kaware amʉ' mʉta yai tepa'kasen uya. 	 Door het vuur, de rook en de zwavel die de paarden uitspuwden, werd een derde deel van alle mensen gedood; het waren drie vreselijke rampen.


Orʉ pona uyenno'sa' auya na'ne' kasa, mɨrɨ kasa rɨ marɨ to' enno'sa' uya non pon kon koro'ta'. 	 Ik stuur hen de wereld in, zoals U Mij de wereld hebt ingestuurd.


Mɨrɨ a'tai, Era' mɨrɨ awonsi'kɨ isoisaai amʉ' uya Sises sapema'pʉ. E'neimapɨtʉ pe to' usennaka'pʉ ipɨ', mɨrɨpan pontɨ'pʉ to' uya epe'kena' kuru pon ya', mɨrɨpan na'po'pʉ to' uya Paire' piya'. 	 Tenslotte begonnen Herodes en zijn soldaten Jezus te bespotten en uit te lachen. Ze deden Hem een schitterende koningsmantel om en stuurden Hem naar Pilatus terug.


Panton ekama'pʉ Sises uya tʉpoitorʉ ton pana ya', se tawon: “Mɨrɨ yau ka'pon esi'pʉ ipʉrataaike', mɨrɨpan esi'pʉ timamin esa' ke. Tʉron nɨ a'tai, itepuru piya' ka'pon utɨ'pʉ tepuru pʉrataai mɨrɨ awonsi'kɨ itimamin ma'tanʉkʉ iya ekamai'. 	 Jezus vertelde Zijn discipelen nog een gelijkenis. "Een rijke man had een beheerder in dienst die op zekere dag van verduistering werd beschuldigd.


Takuru'kenan kon ka'pon amʉ' mepi'tɨtʉi', iyeri'sa' kon nɨrɨ ka'pon amʉ' mi'mʉ'sa'kapɨ'tʉi'. Ere' pɨ' te'san mepi'tɨtʉi', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri a'kwarʉ ton menpa'kapɨ'tʉi'. Te'mai' pʉra eposa' auya'nokon kasa rɨ, te'mai' pʉra mʉtʉtʉi'. 	 Maak zieken gezond. Laat doden weer levend worden. Genees melaatsen. Verdrijf boze geesten. Jullie mogen er niets voor vragen, omdat je het zelf ook voor niets hebt gekregen.


Iye'menukasa' na'ne' kasa: “Entɨ', inonkasa' uya Sayan po, tɨ', ka'pon amʉ' e'pi'poto' ipona mɨrɨ awonsi'kɨ, tɨ', to' eno'manin, mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrɨ, kʉrɨ rɨ si apurɨnin pe te'sen ɨpiyɨ'to' oton pen,” tukai'. 	 God had hen daar al voor gewaarschuwd. "Pas op", zei Hij, "Ik leg temidden van de Israëlieten een struikelblok neer, een steen waaraan zij zich zullen stoten. Maar wie op Hem zijn vertrouwen vestigt, zal nooit teleurgesteld worden." (h)


apʉne upokapɨtʉ'pʉ iyɨ rʉ'pʉ entɨ', uyemiyatʉ pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ u'ta pɨ'. Urɨ rɨ kʉrɨ rɨ, uya'kwarʉ'pʉ ensa' auya'nokon pen, uya'pɨ'tɨ', urɨ rɨ kʉrɨ rɨ. Urɨ kasa pe' tʉpun ke a'kwarʉ'pʉ esi pe ekama auya'nokon,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 Kijk maar eens naar mijn handen en mijn voeten. Ik ben het echt. Ik ben geen geest. Voel maar. Jullie zien toch wel dat Ik een lichaam heb? En een geest heeft geen lichaam."


Mɨrɨpan ekareei utɨ'pʉ siya rɨ mɨrɨ nono kaisarɨ rɨ. 	 Het nieuws over dit geweldige wonder ging als een lopend vuurtje door heel de streek.


Wakʉ pe parɨ iyesi o' tanse pʉra e'nɨ mɨrɨ pe pʉra waain tensii' pʉra mɨrɨ pe pʉra ɨ'rɨ rɨ tʉku'se pʉra ɨtonpa uta'mo'ka emapu'tɨnin pe. 	 Wie vlees eet en het daardoor een andere gelovige moeilijk maakt, moet het laten. Met wijn drinken of iets anders is het net zo.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Serɨ pe' panton to'ka'nʉkʉ auya'nokon pʉra rɨ iyesi? Ɨ'rɨ kasa ken si tʉron nɨ panton to'ka'nʉkʉ kon pa? 	 Dus jullie begrijpen de gelijkenis niet? Hoe zullen jullie dan mijn andere verhalen begrijpen?


Awanakʉi' kuru suntaaka epiya'tɨ pe wʉi enu enu'tane, to' utɨ esi'pʉ tɨ' akasa' uruwai' pona, 	 Op zondagmorgen, bij het opgaan van de zon, gingen zij naar het graf.


Isaan urɨ, ɨrui kon, Sises a'kɨrɨ esi koro'tau ɨtonpa kon pe esi serɨ ɨsɨ a'kʉre'tɨ pɨ', esa' wannɨ pe iye'to' yawon kon pe te'san neporonʉ, opa'wʉ Pa'tʉmos itese' po inonkasa' pe esi'pʉ Papa maimu mɨrɨ awonsi'kɨ i'napairon Sises nenpoika'pʉ ekama uya pɨ'. 	 Ik, Johannes, ben uw broeder en deel in uw lijden terwille van het Koninkrijk van Jezus. Net als u blijf ik Hem trouw, dwars door alles heen! Ik was naar het eiland Patmos verbannen omdat ik de mensen op God had gewezen en hun verteld had wat ik over Jezus Christus wist.


Mɨrɨ tʉpo, Paarʉ epa'ka'pʉ usauro'nɨto' pata apai. 	 En daarmee verliet Paulus hen.


Menyatʉu, iweyu a'tai kuru sa'ne, imeruntɨrʉ pʉra rɨ marɨ e'nɨ'nokon a'tai, Kʉrai erikʉ'pʉ Papa uya tasa' pen awɨron kon iwano' pe. 	 Christus is immers toen wij nog hulpeloos waren, op het juiste ogenblik voor slechte mensen gestorven.


Umaimu awɨrɨ ɨwesi kon yau, usi'nʉnkato' yau moro ɨwesi kon mɨrɨ, ukʉipʉnʉ maimu awɨrɨ e'sa' na'ne' kasa kuru mɨrɨ awonsi'kɨ moro isi'nʉnkato' yau e'ai'ne' kasa. 	 Zorg ervoor dat Ik van u kan blijven houden, door te doen wat Ik zeg. Want de Vader is van Mij blijven houden, doordat Ik heb gedaan wat Hij zei. Leef vanuit Zijn liefde.


Sises e'takʉ'ka'pʉ, mɨrɨpan uya, “Ikɨ'matɨ',” ta'pʉ. Mɨrɨpan kon uya nin si ikɨ'ma'pʉ, “Epori'ma'! E'mʉ'sa'ka'! Ɨkɨ'ma iya,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 Jezus bleef staan: "Roep hem eens hier", zei Hij. Zij riepen de blinde man. "Je boft", zeiden ze. "Kom, Hij roept je!"


Antiyo' po inke rʉ'kwɨ rɨ kanan tesi tʉpo, itɨ'pʉ kanan mɨrɨ apai. Mɨrɨpan utɨ'pʉ Kare'siya mɨrɨ awonsi'kɨ Pʉresiya nono awɨrɨ'ne, mɨrɨpan uya Sises apurɨnin nan meruntɨtanʉkʉ'pʉ. 	 Maar ook daar bleef hij niet lang. Al gauw vertrok hij weer naar Galatië en Frygië om de christenen in die streken te bemoedigen.


Pe'pake mɨrɨ awonsi'kɨ Pe'tani eporo iya koro'tau i'kʉrʉ Are' Wʉpʉ tato' airɨ, asa'rɨ tʉpoitorʉ ton ennoko'pʉ iya, tai'ma to' pɨ', 	 Toen Hij in de buurt van de Olijfberg kwam en bijna bij de dorpen Bethfagé en Bethanië was, stuurde Hij twee van Zijn discipelen vooruit.


Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨmɨrɨ'nokon pe rɨ kɨsenuminkatʉu, ‘Epʉra'an esi ina kʉipʉnʉ pe,’ tukai'. Apana'tɨ uya 'nokon serɨ, serɨ ton tɨ' apai Papa uya Epʉra'an munkɨ oton kon koneka mɨrɨ. 	 Denk nou maar niet dat u vrijuit gaat omdat u Joden bent. Want God kan zelfs deze stenen in Joden veranderen.


Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan uya to'sa rɨ ene'pʉ. “Apʉne, ina enkɨ,” ta'pʉ Pi'ta uya ipɨ', 	 Zij keken hem aandachtig aan en Petrus zei: "Kijk ons aan!"


“Ewontɨ' aiko rʉ'kwɨ mʉra'ta awɨrɨ, apʉne pʉra eke mʉra'ta mɨrɨ awonsi'kɨ eke asanta esi uma'tan nɨto' ya' utɨn e'ma pe, mɨrɨpan tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' ewomʉ iyawɨrɨ, 	 Ga door de smalle poort het Koninkrijk van de hemelen binnen. De weg naar de vernietiging is breed en komt uit bij een wijde poort. En wat gaan daar veel mensen door!


Kʉrɨ rɨ Papa iwano' pe eke pe iku'to' nesii tɨwɨrɨ rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ tɨwɨrɨ rɨ. Amen. 	 Die daarvoor altijd en eeuwig geëerd en geprezen zal worden. Amen.


Itosorʉwano rʉ'pʉ uya wapiyaro' kon asa'ron kon inserʉ amʉ' e'ma'pʉka'pʉ, mɨrɨpan uya eke pe, “Ɨnʉ' rɨ ene mɨrɨ awonsi'kɨ ipe ika'sa' rʉ'pʉ apurɨpɨ'nin nʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ima'kʉʉi menukanin nʉ'pʉ tʉpee'pɨ pɨ' mɨrɨ pe pʉra temiyatʉ pɨ', 	 Een derde engel volgde hen en riep: "Wie het beest en zijn beeld aanbidt en het teken op zijn voorhoofd of hand laat zetten, zal de wijn van Gods toorn drinken, die onvermengd in Zijn wraakbeker is gegoten.


Mɨrɨ kasa main anin nʉ'san eikʉ'pʉ iya, “Enna'potɨ' Isaan pɨ' ekamatantɨ' ɨnene'pʉ kon, ɨneta'pʉ kon: tenku'na' nan enasa' ennin nan pe; ise'mesa' kon enasa' tʉusasan pe; wereei'pa' nan usepi'tɨsa'; etanin nan pen enasa' etanin nan pe; eke' e'mʉ'sa'kasa'; wakʉ itekare usekamasa' man entu'manin nan pana ya'. 	 "Ga terug naar Johannes", antwoordde Hij, "en vertel hem wat u hier hebt gezien en gehoord. Blinden kunnen weer zien; lammen lopen zonder hulp; melaatsen zijn genezen; doven kunnen horen; doden zijn weer levend geworden en arme mensen horen het goede nieuws.


apʉne pʉra mɨrɨ waraino ewankamanin e'ku'sa' pʉra rɨ iyesi iyepiya'tɨ'pʉ si'kɨrɨ, Papa uya non kaa'pʉ si'kɨrɨ serɨ pʉ'kʉ pona, mɨrɨ waraino kanan e'ku'to' oton pen nɨ. 	 Want er zal een verdrukking zijn zoals er nog nooit geweest is sinds God de wereld maakte en zoals er ook nooit weer zal komen.


Utamokori kon pe' Epʉra'an pɨ' ipokena' e' ta'pʉ pen pe' inkupʉ'pʉ wenai Aisi' tʉmu tʉsa' iya a'tai, Papa ena' use'man nɨto' apon po? 	 Weet u niet meer dat God onze voorvader Abraham rechtvaardigde om wat hij deed? Hij gehoorzaamde, zelfs al hield dat in dat hij zijn eigen zoon op een altaar moest offeren.


Anpisin ton ka'pon amʉ' irawɨrɨ tʉutɨsan mɨrɨ awonsi'kɨ ipɨkɨrɨ te'san ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Usana! Kin Tepi' pa rʉ'pʉ apurɨpɨtʉ serɨ!” “Pori' pe kʉrɨ esi mɨrɨ Itepuru ese' yau nʉye'ai'ne'!” “Usana ka' entawon yau!” ta'pʉ to' uya. 	 Jezus reed midden tussen een zee van mensen die riepen: "Eer voor de Zoon van David! Gezegend is Hij, die komt in de naam van God! Prijs Hem tot in de hoogste hemelen!"


Ka'pon amʉ' utɨ eta tʉuya a'tai, “Ɨ'rɨ ne'ku'an?” ta'pʉ iya. 	 Toen hij zoveel mensen hoorde voorbijgaan, vroeg hij wat er aan de hand was.


E'tane Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan uya ta'pʉ Sises poitorʉ ton pɨ', “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ɨyenta'na kon pʉrata amʉranʉ'nin nan kopʉna iwano' pe pokon pe mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmakooikena' nan pokon pe?” ta'pʉ to' uya. 	 De Farizeeërs en godsdienstleraars zeiden tegen Jezus' discipelen: "Onbegrijpelijk dat u met zulk soort mensen aan tafel gaat."


Urɨ uya rɨ kʉrɨ rɨ i'tusa' pʉra iyesi, ɨnʉ' pe iyesi tukai', e'tane uye'sa' na'ne' esi pa'taisiman nɨse'na tuna ke Esuwerʉ amʉ' ena' enpoika pe,” ta'pʉ iya. 	 Ik kende Hem nog niet, maar ik ben gekomen om de mensen met water te dopen om Hem aan Israël bekend te maken.


Mɨrɨpan uya tʉyun pi'pɨ puturʉkato' eporo'pʉ ento' ipɨ' pe, Papa uya anʉnsa' ipokena' pe enpoikanin pe apurɨto' iya winɨ, itun pi'pɨ puturʉkasa' pe pʉra rɨ marɨ iyesi koro'tau. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', tanporon kon apurɨnin nan kʉipʉnʉ pe iyesi e'tane itun pi'pɨ iputurʉkasa' kon pen, anʉnsa' kon tato' pe to' pɨ'. 	 Dat was het teken waarmee zijn onschuld werd bezegeld. Dus is Abraham de voorvader van allen die op God vertrouwen, ook van hen die niet besneden zijn.


Karimeru mʉre uya isakɨrɨ'pano a'si'sa' a'kokasa' a'tai, ene amʉ' sakɨrɨ'pano uya, “Ɨsi'kɨ!” ta eta'pʉ uya. 	 Toen Hij het vierde zegel verbrak, hoorde ik het vierde levende wezen zeggen: "Kom."


Serɨ orʉ eseru awɨrɨ inke ke'tʉu, e'tane ɨsensimatɨ' kuru ɨusenuminkato' kon eseru kupʉ winɨ emenna' pe, Papa eseru wakʉ pe te'sen i'tunin pe nin si ɨwesi kon pa mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe iyesi ta kon pa—pori'manin pe te'sen mɨrɨ awonsi'kɨ ima'takʉʉi pʉra te'sen. 	 U moet niet worden als de mensen die zich niets van God aantrekken. U moet anders worden, door een nieuwe manier van denken. Dan kunt u ontdekken wat God wil. En wat Hij wil, is goed, aangenaam en volmaakt.


To' e'mʉ'sa'ka'pʉ, mɨrɨpan enpa'ka'pʉ to' uya pata apai. To' uya arɨ'pʉ wʉ' e'pi pona, Nasare' apon pona eno'mase'na soronpan yawɨrɨ, 	 Zij brachten Hem naar de rand van een afgrond even buiten het dorp.


Sises uya panton ekama'pʉ to' pɨ', “Tenku'nan uya pe' tenku'nan kanan arɨ? Asa'rɨ rɨ marɨ pe' akasa' ya' to' uta'mo'ka pen? 	 Jezus maakte een en ander duidelijk met een paar voorbeelden: "De ene blinde kan de andere blinde niet leiden. Want als de één in een kuil valt, trekt hij de ander mee.


Tʉnonkasa' kon a'tai, Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan enna'po'pʉ tʉtonpa kon amʉ' koro'ta', ekamase'na tanporon nɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ itepuru ton uya ta'pʉ tʉpɨ'nokon nʉ'pʉ. 	 Zodra zij vrij waren, gingen Petrus en Johannes naar hun vrienden en vertelden wat de Joodse leiders hadden gezegd.


E'tane ɨ'rɨ rɨ ɨnku'pai pʉra esi'pʉ ewai' tasa' auya pʉra iye'tane, ɨnku'pai ɨwe'to' kupʉ pa ɨiwano' pe ɨmɨrɨ ta'kwarʉkai' pʉra. 	 maar ik wilde het niet zonder uw toestemming doen. U kunt alleen maar goed doen uit vrije wil en niet onder dwang.


Mɨrɨpan kon ukɨ'pɨ'nʉnto' oton iyepo'tɨ kɨrɨsin ene tʉuya'nokon a'tai, ‘Moro rɨ pe' pata ne'tai serɨ eke pata warai?’ tato' oton to' uya. 	 'Zo'n grote en machtige stad komt er nooit meer!' kermden zij.


Mɨrɨ awonsi'kɨ iya'kɨrɨ te'san kanan tʉ'ka uya mɨrɨ, so'si ton uya i'tuto' pe urɨ esi ka'pon amʉ' ewan mɨrɨ awonsi'kɨ to' usenuminkato' i'tunin, mɨrɨ awonsi'kɨ akaisarɨ'nokon ɨye'ma uya 'nokon mɨrɨ ɨnkupʉ'pʉ kon pɨkɨrɨ rɨ. 	 Ik zal haar kinderen doden. Alle gemeenten zullen weten dat Ik de diepste gedachten en wensen van de mens ken en dat Ik ieder zal geven wat hij verdient.


Ɨ'rɨ pe tanporo rɨ pori' pe ɨwe'to' kon enasa' nai? Mɨrɨ rɨ ekama uya, mɨrɨ ku'sa' auya'nokon pe iyesi yau, ɨyenu kon nɨ mʉmo'katʉi'no uyena' itʉrʉ kon pa. 	 Wat is er over van de blijdschap en het geluk van toen? Ik moet zeggen dat u toen bijzonder op mij gesteld was. U zou bij wijze van spreken uw eigen ogen hebben uitgerukt om die aan mij te geven.


Serɨ wenai, Itepuru Sises apurɨto' auya'nokon eta'pʉ uya si'kɨrɨ mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ ton i'nʉnkato' auya'nokon, 	 Daarom houd ik ook niet op God voor u te danken, want ik heb gehoord hoe groot uw geloof in de Here Jezus en uw liefde voor alle christenen is.


Wʉi enu enuku kamisi winɨ pese'tɨ uyepʉ a'tai, i'tu auya'nokon, a'ne' pe wʉi uyepʉ tukai', mɨrɨpan esi a'ne' pe rɨ. 	 Als een zuidenwind opsteekt, zegt u: 'Het wordt heet.' En ook dat is juist.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Kʉrai yau rɨ enari'mʉra e'tane, ayapiyo'mato' uya rɨ ɨnku'ton pɨ' pɨ', e'tane ikupʉ uya pen. 	 Nu wil ik u een gunst vragen; ik zou het namens Christus van u kunnen eisen omdat het uw plicht is,


I'tunin pe pʉra kanan iye'ku'kaa'pʉ, Papa kuru tesa'pɨ'se: “Kʉrɨ rɨ i'tu uya pʉra man!” ta'pʉ iya. 	 Petrus zwoer dat het niet waar was. "Ik ken die man niet!" riep hij uit.


mɨrɨpan kon uya Papa teri'sen pen ku'to' eke pe entakanoma'pʉ to' uya ipe iye'to' pe ika'sa' ke ka'pon teri'sen pe rɨ nin mɨrɨ awonsi'kɨ toron amʉ' pe mɨrɨ awonsi'kɨ o' amʉ' pe mɨrɨ awonsi'kɨ ene amʉ' rɨ. 	 In plaats van de eeuwige God te eren, maakten zij afgodsbeelden van sterfelijke mensen, vogels, zoogdieren en reptielen.


E'tane Paarʉ usauro'to' uya soisa amʉ' epuru ewankama'pʉ pen. “Kanau anin mɨrɨ awonsi'kɨ kanau esa' uya auro'kan nɨto' awɨrɨ, utɨnpai'nokon,” ta'pʉ iya. 	 Maar de Romeinse officier luisterde naar de stuurman en de kapitein in plaats van naar Paulus.


Ta'porin i'mʉ'sa'ka'pʉ. Wapiyaro' iwa'kʉ'sa' tau raan'pu apon esi'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ tepʉrʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ipʉremasa' pʉreti; serɨ esakʉ mɨrɨ Wakʉ Pata, tukai'. 	 Deze tent werd in tweeën verdeeld. In het eerste deel kwamen de kandelaar en de tafel met de heilige broden te staan. Dat deel heette het 'Heilige'.


tʉmunkɨ pe e'nɨto' yau ku'nɨ'pʉ iya pena Sises Kʉrai poro, pori' pe te'to' mɨrɨ awonsi'kɨ teseru awɨrɨ. 	 Het is altijd Zijn bedoeling geweest ons als Zijn kinderen aan te nemen door Jezus Christus,


Mɨrɨ a'tai si, Sises uya Pi'ta pɨ', “Saiman, Saiman,” ta'pʉ, “apʉne uyetakɨ. Se'tan uya Papa ekama'posa' man ɨi'tupɨ'to' kon pe tʉuya, ka'pon uya ta'nasi eisika kasa, 	 Simon, Simon, let op. Satan heeft gesmeekt of hij jullie door elkaar mag schudden als tarwe in een zeef.


“Pʉse rɨ kʉrɨ rɨ Papa nʉsauro'ai'ne', ka'pon pen nɨ!” tukai', ka'pon amʉ' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ Era' pɨ'. 	 "Dat is de stem van een god en niet van een mens!"


Ɨyekama'po uya 'nokon kuru, utonpa ton, urɨ'nokon epuru Sises Kʉrai mɨrɨ awonsi'kɨ Iya'kwarʉ usi'nʉnkato' winɨ, e'suranmato' yau tikin nɨ upokon pe ɨyena kon i'se esi, upona Papa pɨ' ɨwɨpʉrema kon yau. 	 Terwille van onze Here Jezus Christus en terwille van de liefde die de Heilige Geest ons heeft gegeven, doe ik een dringend beroep op u. Wilt u mij helpen door vurig voor mij te bidden?


Apʉne pʉra nari' pe te'san pen ton nɨ kamoro esanon wannɨ ipokena' ku'nin nan pona, e'tane kamoro nin ipokena' pen ku'nin nan. Eke pɨ' pe' enari'mʉra e'pai me'atʉu? Ipokena' ken si iku'tɨ' ayapurɨpɨ'to' kon pe iya nin si. 	 Wie zich goed gedraagt, hoeft niet bang te zijn voor mensen die namens de overheid optreden, maar wie verkeerde dingen doet wél. Dus als u niet bang voor hen wilt zijn, moet u doen wat goed is. Dan zult u daarvoor eer ontvangen.


Serɨ serɨ eke kuru ama'aino—e'tane usaurokʉ serɨ Kʉrai mɨrɨ awonsi'kɨ so'si pɨ'. 	 Ik weet dat dit moeilijk te begrijpen is, maar ik zeg het om duidelijk te maken wat voor verhouding tussen Christus en Zijn Gemeente bestaat.


Serɨ ta tʉuya a'tai, tʉpokapɨtʉ'pʉ ɨ rʉ'pʉ enpoika'pʉ iya mɨrɨ to' ena'. 	 Terwijl Hij dit zei, liet Hij Zijn handen en voeten zien.


I'tu kon pa, Ka'pon, Papa winon piyau meruntɨ esi serɨ non po makoi pɨ' usentu'man nɨto',” ta'pʉ iya. Sises uya ta'pʉ ipu'tɨka'sa' ka'pon pɨ', “E'mʉ'sa'kakɨ, ayapon anʉnkɨ, enna'pokɨ si apata'se' ya',” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Ik zal u laten zien dat Ik de mensen hier op aarde inderdaad hun zonden mag vergeven." Hij keerde zich om en zei tegen de verlamde man: "Sta op, pak uw draagbaar en ga naar huis."


Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Se kuru serɨ eke, ‘Etatɨ' Esuwerʉ amʉ' rʉ'kwɨ; Itepuru itese' pɨ' e'nɨto' esi, tikin nan nɨ Itepuru; 	 Jezus antwoordde: "Dat is: Luister Israël, de Here, onze God, is de enige God.


To' pʉrema pɨ' iyesi koro'tau, to' nɨmɨ'pʉ iya, itanʉmʉ'pʉ Epʉn pona. 	 Terwijl Hij dat deed, werd Hij opgenomen in de hemel.


Apʉne pʉra ewarupɨ meruntɨrʉ apai umo'kasa' iya 'nokon, mɨrɨpan uya une'sa' kon tʉmu, tʉni'nʉnkanʉ e'to' esa' wannɨ pe ya', 	 Want God heeft ons bevrijd uit de macht van de duisternis en ons een plaats gegeven in het koninkrijk van Zijn Zoon, Die Hij liefheeft.


Eposa' tʉuya a'tai, pori' pe esii'ma ti'mʉye'pɨ pona anʉmʉ iya. 	 Als u het verdwaalde schaap dan vond, zou u uw vrienden en buren bij elkaar roepen en zeggen: 'Luister. Mijn schaap was verdwaald en ik heb het teruggevonden. Zijn jullie ook niet blij?'


Itosorʉwano ite'kwa tenna'poi', ta'pʉ iya to' pɨ', “Mɨrɨ si e'nʉn nɨ pɨ' rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ umoronka' nɨ pɨ' rɨ ɨwesi kon? Eke pe man! Iweyu si e'seposa' man. Ka'pon, Papa winon eparankasa' man tʉmakooikena' nan ena'. 	 Toen Hij voor de derde keer bij hen terugkwam, zei Hij: "Slaap nu maar en rust maar uit. De strijd is gestreden. Het is zover dat Ik verraden zal worden en in de handen van slechte mensen zal vallen.


To' uya itemʉ' ento' oton, itese' e'menukasa' e'to' oton to' pee'pɨ pɨ'ne. 	 Zij zullen Zijn gezicht zien en Zijn naam zal op hun voorhoofd staan.


a'sito' tʉuya'nokon ipɨkɨrɨ oton nɨ imaimu eta i'se to' esi'pʉ. 	 Van die tijd af begonnen ze Hem strikvragen te stellen om te proberen Hem op een of ander woord te vangen.


Paarʉ e'ku'sa' esi'pʉ E'pe'sas entakato' pe tʉuya kanau yau, inke ɨko'manpai pʉra iyesi'pʉ Eisa po. Surusiran ɨnepopai isenutɨ'pʉ Penti'kas weyu a'tai. 	 Paulus had namelijk besloten Efeze niet aan te doen om in Asia geen tijd te verliezen. Hij had haast omdat hij, als het even kon, met Pinksteren weer in Jeruzalem wilde zijn.


Tʉron kon ka'pon amʉ' uya ipu'tɨka'sa' nee'pʉ Sises piya'. Sises uya pʉsamoro ka'pon amʉ' napurɨnʉ ene'pʉ, mɨrɨpan uya ipu'tɨka'sa' pɨ', “Utonpa, kenari'nʉmʉi, amakooi pɨ' usentu'masa' man,” ta'pʉ iya. 	 Daar brachten enkele mannen een verlamde op een draagbaar bij Hem. Jezus zag dat zij er niet aan twijfelden of Hij hun vriend zou kunnen genezen. "Geef de moed niet op", zei Hij tegen de verlamde. "Uw zonden zijn vergeven."


Mɨrɨ yau, tikin nan to' tonpa ina maimu eta pɨ' te'sen esi'pʉ, Retiya itese', Taya'tira itese' pata winon, tʉtariren pon atʉ kʉrʉpo'poma pɨ' te'sen. Retiya esi'pʉ Esuwerʉ amʉ' tonpa pen nɨ, e'tane rɨ Papa pɨ' tʉwɨpʉremasen pe iyesi'pʉ. Paarʉ nekamanʉ Sises ekareei apurɨto' pe iya Itepuru uya itewan a'koka'pʉ. 	 Eén van hen heette Lydia, een zakenvrouw uit Thyatira, die purperen stoffen verkocht. Zij leefde dicht bij God en luisterde heel aandachtig naar ons. De Here opende haar hart, zodat zij aannam wat Paulus zei.


Apʉne pʉra Kʉrai Sises yau iputurʉka mɨrɨ pe pʉra iputurʉka pʉra rɨ e'nɨ esi mɨrɨ notʉn pe rɨ. Tikin nan nɨken ti'tusen esi apurɨto', tiwano' pe tʉusenpoikasen usi'nʉnkan nɨto' poro. 	 Voor wie bij Christus Jezus hoort, is het al of niet besneden zijn volmaakt onbelangrijk. Het enige wat telt, is geloof dat zich in liefde uit.


Nai kʉrɨ warai ikʉipʉnʉ ton uya ɨmu uya moro' pɨ' ɨyekama'po yau, e'tane irepa ɨkʉi ke? 	 Velen van jullie hebben kinderen. Als je zoon je om een vis vraagt, geef je hem dan een slang?


Apʉne pʉra Ka'pon, Papa winon esi Sapa' Epuru pe rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Ik, Jezus, beslis wat op de sabbat wel en niet mag."


“Ukʉipʉnʉ ese' yau uye'sa' e'tane uyereutanʉ'sa' auya'nokon pʉra iyesi. E'tane tʉron nɨ uye'sa' a'tai tese' yau, kʉrɨ rɨ ereutanʉkʉ auya'nokon mɨrɨ. 	 Ik ben gekomen om mijn Vader te vertegenwoordigen en u ontvangt Mij niet. Maar wie uit zichzelf komt, zult u wel ontvangen.


Tʉron kon uya i'tupɨtʉ'pʉ tekama'popɨ'se i'tuto' Epʉn winon ku'to' pe iya. 	 Anderen zeiden dat Hij maar eens moest bewijzen dat Hij de Christus was en zij probeerden Hem over te halen een teken uit de hemel te doen.


Apo' to' po'tɨnin kɨrɨsin ekainʉnto' oton inke rɨ. Kamoro ene mɨrɨ awonsi'kɨ ipe ika'sa' apurɨpɨ'nin nʉ'san mɨrɨ awonsi'kɨ ima'kʉʉi menukanin nʉ'san umoronka'to' oton pen, ewarupɨ nau mɨrɨ awonsi'kɨ wʉi nai rɨ,” ta'pʉ iya. 	 De rook van dit folterende vuur stijgt voor altijd en eeuwig op. De mensen die het beest en zijn beeld aanbidden en die het nummer van zijn naam dragen, zullen geen moment rust meer hebben.


Oso sɨ! Epʉn, pori' pe e'kɨ, apʉne pʉra ima'tasa' pɨ'. Pori' pe e'tɨ', Papa munkɨ amʉ', itekare ekamai' enno'sa' kon mɨrɨ awonsi'kɨ pu'kena' ton, apʉne pʉra Papa uya ɨpɨ'nokon inkupʉ'pʉ ku'sa' mɨrɨ ipɨ',’” tato' oton. 	 Hemel, wees blij over haar ondergang! Kinderen van God, apostelen en profeten, verheug u! God heeft haar gestraft voor wat zij u heeft aangedaan."


Upun pɨ' tʉuta're'tɨsen nɨ, umʉnʉ ensinin nɨ uko'mamʉ mɨrɨ uyau, iyau nɨrɨ uko'mamʉ. 	 Wie mijn vlees eet en mijn bloed drinkt, blijft in Mij en Ik blijf in hem.


Ɨyenu kon esi ɨpun kon raan'puui pe. Wakʉ pe ɨyenu kon esi a'tai, tanporo ɨpun kon esi a'kwa pe. E'tane ɨri pe iyesi a'tai, ɨpun kon nɨ nɨrɨ esi ewarupɨ pe. 	 Het oog is de lamp van het lichaam. Als uw oog open en gezond is, leeft u in het licht. Maar als uw oog verduisterd is, leeft u in het donker.


Mɨrɨ a'tai, tu'kan kon Esuwerʉ amʉ' uyee'pʉ Meri mɨrɨ awonsi'kɨ Mata pokon a'kwarʉ ne'pɨ'se'na to' pi pata'pʉ yau. 	 Er waren verscheidene Joden gekomen om Martha en Maria te troosten over het verlies van hun broer.


Ka'pon e'tʉrawasoma a'tai, itepe'pʉ esi mɨrɨ irepato' ike tukai' iyesi pen nɨ e'tane iye'tʉrawasomasa' rʉ'pʉ ipɨ' pe iyesi. 	 Wie werkt voor een beloning, krijgt die niet omdat het een gunst is, maar omdat hij er recht op heeft.


“Ɨri sɨ! Ɨri ton nɨ, apurɨnin nan pen nɨ serɨ a'taino kon! Ɨ'rɨ pʉ'kʉ pona useta'ka pʉra uko'mamʉ ɨpiyau'nokon? Ɨ'rɨ pʉ'kʉ pona aya'kɨrɨ'nokon esi? Ine'tɨ' upiya'!” ta'pʉ iya. 	 "Och", zuchtte Jezus. "Wat zijn jullie toch ongelovig en verdorven!


‘Apata'se' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨtonpa ton inɨnkɨ, itɨkɨ mɨrɨ non sekamayai'ne' ya',’ ta'pʉ Papa uya ipɨ'. 	 'Verlaat uw vaderland en uw familie en ga naar het land, dat Ik u zal wijzen.'


Mɨrɨ awonsi'kɨ upɨ' ta'pʉ iya, “Ama' pe, te'ku'ton ekamanin, serɨ kareta yawon kʉsenkurunpai, apʉne pʉra a'ko pe tanporo iye'ku'to' weyu man. 	 Hij ging verder en zei: "Verzegel dit boek met profetische woorden niet, want de tijd waarin zij uitkomen, is niet ver meer.


Ɨpʉreman pɨ' ɨye'mʉ'sa'kasa' kon a'tai, mɨrɨ koro'tau ekamʉra rɨ ɨnʉ' pɨ' rɨ ɨwesi kon yau, ipɨ' ɨsentu'matɨ', ɨkʉipʉnʉ kon, Epʉn pon usentu'mato' pe amakooi kon pɨ',” ta'pʉ Sises uya. 	 Wanneer je staat te bidden en je hebt iets tegen iemand, moet je het hem vergeven. Dan zal je hemelse Vader ook jou vergeven wat jij verkeerd hebt gedaan.


Inke pʉra Arʉ'timas, mɨrɨ pe pʉra Tai'ki'kas enno'sa' uya pe rɨ ɨpiya', inke pʉra iwa parɨ mɨsipʉi' upiya' Ni'kopores pona, apʉne pʉra mɨrɨ yau komi' pe pata e'to' a'tai e'to' pe tasa' uya man. 	 Ik ben van plan Artemas of Tychicus naar je toe te sturen. Probeer zo gauw mogelijk, nadat een van hen is aangekomen, naar Nicopolis te komen om mij daar te ontmoeten. Want ik heb besloten daar de hele winter te blijven.


Serɨ ekamasa' rʉ'pʉ enupɨkɨrɨ 12 kaisaron kon Esuwerʉ pon kon esi mɨrɨ. Papa apurɨ pɨ' esii'ma wʉi nai mɨrɨ awonsi'kɨ ewarupɨ nau, epoto' pe tʉuya'nokon. Kin, serɨ pɨ' e'ku'to' wenai Esuwerʉ amʉ' uya uyewa'noma mɨrɨ. 	 De twaalf stammen van Israël verwachten dat ook en dienen God daarom heel serieus, dag en nacht. Maar koning Agrippa, ik word ervoor vervolgd!


Mɨrɨ ema'sa' yau, ina utɨ'pʉ mɨrɨ apai Kiyos pona. Mɨrɨ tʉpo, ina e'kwɨrɨtʉ'pʉ Samos pona; mɨrɨ ema'sa' yau, Mairi'tos eporo'pʉ ina uya. 	 Samen voeren wij naar Mitylene en kwamen de volgende dag langs Chios; de dag daarna staken wij over naar Samos en nog een dag later kwamen wij in Milete.


Sises esi koro'tau Pe'tani po, Saiman, erekʉ'pan tukai' ti'tusen iwʉ' tau, 	 Jezus ging naar Bethanië, naar het huis van Simon de melaatse.


Ɨ'rɨ rɨ kupʉ auya'nokon a'tai, iku'tɨ' ɨyewan kon pokon pe, Itepuru iwano' pe ikupʉ auya'nokon pe, ka'pon amʉ' iwano' pe pen, 	 Wat u ook doet, doe alle werk met plezier, alsof het voor de Here is en niet voor mensen.


Ɨnʉ' ken tʉpun ewaruma'tɨnin, e'tane ewekʉ iya mɨrɨ awonsi'kɨ imainanpa iya, so'si ku'ai'ne' Kʉrai kasa— 	 Geen mens haat zijn eigen lichaam, maar verzorgt en voedt het, zoals ook Christus zorgt voor de Gemeente,


Awanakʉi' kuru nin si suntaaka epiya'tɨ pe uri'sami'si amʉ' uya tʉnkoneka'pʉ kon a'po'na' nan arɨ esi'pʉ tɨ' akasa' uruwai' pe pona. 	 Op zondagmorgen vroeg gingen ze meteen naar het graf. Ze hadden de speciale kruiden bij zich.


Ɨyepuru kon amʉ' iku'tɨ' ɨyenu kon yau, Papa Maimu ekamanin nʉ'san ɨpɨ'nokon. To' uko'mamʉ'pʉ otori'pɨ pɨ' ɨsenuminkatɨ', to' uya apurɨto' ipatakapɨ'tɨ'. 	 Vergeet de voorgangers niet die u het woord van God hebben doorgegeven. Kijk eens hoe zij hebben geleefd; vertrouw net zo op God als zij deden.


E'tane Sises uya entakanoma'pʉ pen nɨ; mɨrɨ uya Paire' ewansiuka'pʉ. 	 Tot zijn verbazing bleef Jezus echter zwijgen.


Epʉra'an anʉnsa' pe iyesi yau ipokena' pe inkuu'pʉ winɨ, itapurɨto' ipɨ' esi mɨrɨ—e'tane Papa rau pen. 	 Als hij door zijn eigen inspanning vrij voor God stond, zou hij reden hebben om trots te zijn. Maar bij God kun je niet trots zijn.


12 kaisa rɨ wʉipiya Sises enasa' a'tai, to' utɨ'pʉ iweyu rʉ'pʉ pɨ', tʉutɨpɨ'to' kon kasa rɨ. 	 Toen Jezus twaalf jaar oud was, mocht Hij voor het eerst mee.


Mɨrɨ tʉpo, Paarʉ uya kin Akʉri'pa ekama'po'pʉ, “Pu'kena' ton nʉmenuka'pʉ pe' mapurɨyan? Apurɨ auya pe kuru rɨ si'tuyai',” ta'pʉ iya. 	 Koning Agrippa! Gelooft u de profeten? Ja, ik weet dat u ze gelooft!"


E'tane urɨ'nokon esi Epʉn pon kon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ enuri'nɨ'nokon itenupɨkɨrɨ pika'tɨnin Itepuru Sises Kʉrai uyepʉ mɨrɨ winɨ, 	 Wij zijn echter, al wonen wij hier op aarde, burgers van een stad in de hemel, vanwaar wij ook onze Verlosser verwachten, de Here Jezus Christus.


“Papa uya ɨkota'ma kon mɨrɨ ipan pe rɨ, Pari'si amʉ', apʉne pʉra eke ton apon po ɨyereutapɨ'pɨtʉ kon i'nʉnka auya'nokon pɨ' Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau, mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' uya, ‘Miyarɨ,’ ta i'se ɨwesi kon ɨpɨ'nokon kʉrʉpo'po pɨ' e'nɨ pata'se' yau. 	 Wat ziet het er voor u slecht uit, Farizeeërs! U vindt het heerlijk in de synagogen op de voornaamste plaatsen te zitten. U voelt zich gestreeld als de mensen op straat u eerbiedig groeten.


Kamoro 144,000 kaisaron kon e'mʉ'sa'kasa' esi'pʉ apono', asakɨrɨ'nan kon ene amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ itepuru amʉ' rau, to' userenka'pʉ emenna' eren ɨnʉ' ni'tunʉ pen nɨ pɨ', kamoro rɨken nɨ non poi iyepika'tɨsa' kon usenupato' ipɨ'. 	 Het waren de 144.000 die een nieuw lied zongen voor de troon van God, voor de vier levende wezens en voor de ouderlingen. Zij waren de enigen die dat lied kenden. Niemand anders kon het leren. Het waren de 144.000 vrijgekochten van de aarde.


e'tane, tʉron kon uya ta'pʉ, “Pirɨsipupʉ, makoi amʉ' epuru winɨ makoi amʉ' enpa'kapɨtʉ iya mɨrɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 Maar sommigen zeiden: "Geen wonder dat Hij boze geesten kan wegjagen. De duivel zelf heeft Hem die macht gegeven."


Entantɨ'! Ɨyennoko uya 'nokon serɨ karimeru munkɨ kasa ɨsɨ ton ene amʉ' koro'tau. 	 Ga dan en vergeet niet dat Ik jullie er op uitstuur als lammeren tussen de wolven.


Mɨrɨ tʉpo inserʉ uya a'po'nan yen anʉmʉ'pʉ mɨrɨpan uya apo' use'man nɨto' apon pon emaika'pʉ iya', mɨrɨpan eno'ma'pʉ iya non pona. Korʉme e'toi'pɨtʉ esi'pʉ, ta'merunsen esi'pʉ, kamiri' e'weuweuma'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉrʉ'pʉnʉ esi'pʉ. 	 Toen vulde de engel de wierookpan met vuur van het altaar en gooide het op de aarde. Het begon vreselijk te donderen, te rommelen en te bliksemen. De aarde beefde ervan.


Kairau amʉ' usene'pʉ kaware amʉ' e'kamasa' te'wɨto' kon pe a'taino kasa, to' i'pai po'ne korʉ pun konekasa' waraino aro', kʉron tato' amʉ' esi'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ to' emʉ' usene'pʉ ka'pon amʉ' emʉ' kasa. 	 De sprinkhanen leken op paarden, die klaarstonden voor de veldslag. Op hun kop hadden zij iets dat op een gouden kroon leek. Zij hadden een gezicht als een mens,


Sises uya tenu tʉsa' a'tai, anpisin pe kuru rɨ ka'pon amʉ' uyepʉ ene'pʉ iya tekare pɨ', ta'pʉ iya Piri' pɨ', “Nai yau pʉreti enna pʉsamoro ka'pon amʉ' nɨ'ton?” ta'pʉ iya. 	 Toen Jezus al die mensen zag aankomen, vroeg Hij aan Filippus: "Waar kunnen wij brood vandaan halen om die mensen te eten te geven?"


Ta uya ɨpɨ'nokon, tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' uye'to' oton pata wʉi enu uyepʉ, wʉi enu utɨ winɨ'ne, mɨrɨpan kon ereutato' oton enta'nan pɨ' Epʉra'an, Aisi' mɨrɨ awonsi'kɨ Seko' pokon pe Papa e'to' esa' wannɨ pe yau. 	 En hij is niet eens een Jood! Uit alle delen van de wereld zal een stroom van mensen het Koninkrijk van de hemelen binnengaan. Zij zullen met Abraham, Isaäk en Jakob aan tafel zitten.


“Mɨrɨ rɨ marɨ tase'na ikʉipʉnʉ utɨ'pʉ tʉmu, isakon pɨ'. ‘Mooi, serɨ pe e'tʉrawasomata kʉre' kiyari e'kwa na',’ ta'pʉ iya. ‘Ewai', utɨ rɨ,’ ta'pʉ iya, e'tane itɨ'pʉ pen. 	 'Nee, ik wil niet.' Maar later kreeg hij spijt en ging toch. Daarna zei de vader tegen de tweede dat hij op het land moest gaan werken. En die zei:


Tanporo kamoro Main pɨ' tʉuta'sii' te'san esi pa'nʉ'nɨsa' o'no, apʉne pʉra iye'menukasa': “Ipa'nʉ'sa' kon pe kamoro esi tanporo Main apon pɨ' iye'menukasa' kupʉ pɨ' te'san pen,” tukai'. 	 Maar ieder die probeert het met God in orde te maken door de wet te houden, valt onder de vloek van God. Want er staat in de Boeken: "Wie niet precies doet wat er in de wet staat, is vervloekt." (B)


E'tane, ewai' ta iya pʉra iyesi'pʉ, a'si'pʉ iya pariki'si ta' tʉnko'manʉkʉ'pʉ e'ma iya pʉ'kʉ pona. 	 Maar de man wilde niet wachten en liet hem gevangen zetten, tot hij zijn schuld volledig zou hebben betaald.


“Pori' pe kin esi Itepuru ese' yau nʉye'ai'ne'!” “Tʉusewankamai' pʉra Epʉn yau nesii, mɨrɨ awonsi'kɨ eke pe iku'to' nesii ka'tau!” ta'pʉ to' uya. 	 "God heeft ons een koning gegeven!" juichten ze. "Lang leve de koning! Vrede in de hemel! Alle eer is voor God in de hoogste hemelen!"


Mɨrɨ a'tai, Sises poitorʉ ton uyee'pʉ ekama'poi', “Ɨnʉ' kuru si e'to' oton eke pe Papa e'to' esa' wannɨ pe yau?” ta'pʉ to' uya. 	 In diezelfde tijd kwamen de discipelen bij Jezus met de vraag wie van hen de grootste in het Koninkrijk van de hemelen zou zijn.


Mɨrɨ tʉpo, tuna ma'pʉ iya pesʉn ya', mɨrɨpan uya tʉpoitorʉ ton pʉta korʉkapɨtʉ'pʉ a'munakapɨtʉi'ma tʉworo'pai pokon towerʉ ke. 	 Daarna goot Hij water in een kom en begon de voeten van Zijn discipelen te wassen. Hij droogde ze af met de doek die Hij om Zijn middel had.


Tanporon kon ka'pon amʉ' uya urupere apurɨpɨtʉ'pʉ apʉne pʉra eke pe te'to' tʉsa' iya pɨ' ene ena'. Ene kanan apurɨpɨtʉ'pʉ to' uya, “Ɨnʉ' nai ene waraino? Ɨnʉ' uya ipanta'ma?” tai'ma. 	 Zij aanbaden ook het beest zelf en zeiden: "Wie is met het beest te vergelijken? Wie kan het tegen hem opnemen?"


Moro unurunpanin mɨrɨ awonsi'kɨ umaimu ananʉnpaino pen eseru aimenkanin esi mɨrɨ, mɨrɨ rɨ main usauro'ai'ne' uya eno'mato' oton pata weyu u'ma'sa' a'tai. 	 Wie Mij afwijst en niet luistert naar wat Ik zeg, zal op de laatste dag veroordeeld worden; en wel door het woord dat Ik gesproken heb.


Kamo tɨ' pon kon kamoro main anʉnnin nan pori' pe eta tʉuya'nokon a'tai, e'tane to' mi' pʉra rɨ to' esi. Aka'ne' pe rɨ to' uya apurɨ, e'tane ekamʉn uya teposa' kon a'tai, to' uya inonka. 	 De ondiepe grond met de rotsbodem eronder, zijn de mensen die de woorden van God horen en met grote blijdschap aannemen. Maar zij zijn oppervlakkig. Een poosje geloven zij wat God heeft gezegd maar als het erop aankomt, moeten zij er niets meer van hebben.


To' e'kama'pʉ ama'ai Sises a'si pɨ' iwɨto' pe tʉuya'nokon. 	 Zij probeerden een listige manier te vinden om Jezus gevangen te nemen en te doden.


Mɨrɨpan soisa amʉ' epuru uya asa'rɨ tʉpoitorʉ ton auro'ka'pʉ, “200 kaisa rɨ soisa amʉ' epotɨ' Paarʉ a'kɨrɨ to' utɨto' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ 70 kaisa rɨ kaware pon kon mɨrɨ awonsi'kɨ 200 kaisa rɨ pɨrɨu tawon kon Sisariya pona to' utɨto' pe 9 a'kʉra' ewarupɨ nau. 	 Hij riep twee van zijn officieren en zei tegen hen: "Vanavond om negen uur moeten 200 soldaten klaarstaan om naar Caesarea te gaan en ook nog 200 speerdragers en 70 ruiters.


Si'tuyai', uyepuru imamin anʉnnin nʉ'san pika'tɨ uya mɨrɨ, to' uya nɨrɨ upika'tɨto' pe, tiwʉ' kon ta' to' uya uyereutanʉ'to' pe rɨ,’ ta'pʉ iya. 	 Ik weet al wat! Natuurlijk! Daardoor krijg ik veel vrienden. Die zullen voor me zorgen, als ik op straat word gezet.'


“Papa e'to' esa' wannɨ pe esi epe'kena' mokon pun tʉne'manʉ ton warinpa kʉrʉpo'po pokon uya na'ne' kasa. 	 Het Koninkrijk van de hemelen doet ook denken aan een koopman die op zoek is naar mooie parels.


Era' uya etasa' a'tai, “Isaan Pa'tes sa'ne kʉrɨ rɨ ko! I'pai unakʉtʉ'pʉ, e'tane ito'pansa' terikʉ'pʉ apai!” ta'pʉ iya. 	 Herodes was ervan overtuigd dat Johannes de Doper die hij had laten onthoofden, weer levend was geworden.


To' ena' enpoikato' pe tʉuya Papa e'ku'sa' Esuwerʉ amʉ' pen koro'tau ama'aino eke pe rɨ te'sen, Kʉrai pe na'ne' ayau'nokon, eke pe e'nɨto' pɨ' e'ku'nɨto' pe te'sen. 	 Hij wilde dat zij zouden weten wat een rijk en prachtig geheim Hij voor alle volken heeft. Dit is het geheim: Dat Christus in uw hart wil leven. Hij is uw hoop op Gods heerlijkheid.


Mɨrɨ pɨ' si, tʉuseta'kai' pʉra e'tɨ', utonpa ton, Itepuru uyepʉ pʉ'kʉ pona rɨ. Apʉne temaina'tɨsen entɨ': tenuri'sen non uya epe'kena' kiyari epetanʉkʉ enupɨkɨrɨ, tʉuseta'kai' pʉra te'sen tuna e'sara'tɨ mɨrɨ awonsi'kɨ tuna iu'matʉ yawon enupɨkɨrɨ. 	 Broeders, wacht geduldig tot de Here terugkomt, zoals een boer tot de herfst wacht om zijn oogst binnen te halen.


“Pori' pe kamo esi ɨri to' nʉkuu'pʉ pɨ' usentu'man nɨsa' kon mɨrɨ awonsi'kɨ imakooi ton inɨpontɨsa' na'ne' nan. 	 "Gelukkig is hij wiens misstap vergeven en zonden niet meer gezien worden." zei hij.


“Ɨyekareei man ina netapɨtʉnʉ pe pʉra rɨ; mɨrɨ wenai, ɨ'rɨ kuru ta auya e'kwa pe iyesi tukai' ina pɨ' enpoikakɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 Want die is nieuw voor ons. Wij hebben u dingen horen zeggen die ons vreemd in de oren klinken. Wij zouden wel eens willen weten wat u daarmee bedoelt."


Mɨrɨ ema'sa' yau, ti'ta kon po tʉutɨsan soisa amʉ' enna'po'pʉ Surusiran pona tʉron kon kaware pon kon soisa amʉ' utɨ tane Paarʉ a'kɨrɨ Sisariya pata ya'. 	 De volgende morgen lieten ze het aan de ruiters over om hem verder te brengen en gingen zelf terug naar het fort in Jeruzalem.


Apurɨto' winɨ tʉpata oton koneka'pʉ iya usauro'nɨsa' rʉ'pʉ ipɨ' nono yau, ka'kʉran pe rɨ ɨnnon nɨ pata yau; ta'porin tau iko'manpɨtʉ'pʉ, Aisi' mɨrɨ awonsi'kɨ Seko' pokon nɨ nɨrɨ uko'mamʉ'pʉ mɨrɨ kasa, mɨrɨ rɨ marɨ usauro'nɨsa' rʉ'pʉ ipɨ' eponin nan ipokon pe, 	 En zelfs toen hij in het land kwam dat God hem beloofd had, woonde hij in tenten als een vreemdeling; evenals Isaäk en Jakob, aan wie God dezelfde belofte deed.


Ɨ'rɨ kasa ken si umaimu kon tau'ne to' usaurokʉ eta serɨ? 	 "Hoe kan het dan dat zij ònze taal spreken en nog andere talen ook? Kijk eens waar wij overal vandaan komen:


Sises era'tɨ'pʉ, mɨrɨpan uya ene'pʉ. Ta'pʉ iya ipɨ', “Kɨsewankamai, ma'non. Papa uya ɨyepi'tɨsa' mɨrɨ, apʉne pʉra apurɨ auya ke,” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. Mɨrɨ a'tai rɨ, uri'san usepi'tɨ'pʉ. 	 Jezus keerde Zich om en zag dat zij Hem had aangeraakt. Hij zei: "Wees gerust. U bent genezen door uw geloof in Mij." Sinds dat moment was de vrouw gezond.


Kʉrɨ rɨ entakanin nʉ'pʉ ku'to' uya oton ipiyaino pe, Papa, itese' pɨ' e'to' iwʉ' tau, mɨrɨpan uya inonkato' oton pen. Papa, itese' pɨ' e'to' ese' menukato' uya oton ipɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ Papa pata'se' ese', emenna' Surusiran ese', tʉu'tɨ ton Epʉn winɨpai Papa, itese' pɨ' e'to' piyawonsi'kɨ; mɨrɨ awonsi'kɨ emenna' uyese' menukato' uya oton ipɨ'. 	 Wie overwint, zal Ik maken tot een zuil in het huis van mijn God, een zuil die daar eens en voorgoed zal staan. Ik zal de naam van mijn God er op schrijven en de naam van de st d van mijn God. Die stad is het nieuwe Jeruzalem, dat mijn God uit de hemel zal laten neerdalen. En Ik zal mijn nieuwe naam er ook op schrijven.


Mɨrɨpan kon uya ikupʉ'pʉ, pʉrata ennoko'pʉ to' uya so'si epuru ton ena', Panapas mɨrɨ awonsi'kɨ Saarʉ pokon enau. 	 Ieder van hen gaf zoveel als hij kon missen. En zij stuurden Barnabas en Saulus naar de leiders van de christenen in Jeruzalem om de gift te overhandigen.


Pi'ta uya i'tusa' a'tai, itɨ'pʉ Meri, Isaan san iwʉ' ta'. Tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' amʉrasa' ɨpʉremase'na tepose. 	 Hij dacht even goed na en ging toen naar het huis van Maria, de moeder van Johannes Markus. Daar waren veel christenen bijeen om te bidden.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ' to' ena' imenukapai'nokon, to' auro'kapai'nokon ɨri kiyari ika'sa' ena' itʉsa' pɨ' to' enta'na namai'; tekumai' makoi tʉku'se pʉra to' e'to' pe; terupatu'kai' iwɨsa' o' mɨrɨ awonsi'kɨ mʉnʉ'pan pɨ' to' enta'na namai'. 	 Het enige wat wij hun zullen schrijven, is dat zij niets mogen eten van wat aan afgoden geofferd is; dat zij geen hoererij mogen plegen; dat zij geen vlees mogen eten van dieren die door verstikking zijn gedood en dat zij geen bloed mogen eten of drinken.


E'tane apo' po'tɨsa' to' uya a'tai pʉroroi aporo' po, mɨrɨpan kon ereutasa' esi'pʉ a'samʉtʉ yau, Pi'ta ereuta'pʉ to' piyau. 	 De soldaten maakten op de binnenplaats een vuur en gingen er omheen zitten. Petrus kwam er ook bij.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Nai kasa warawo' temari'masen nʉkɨ'ma'san useruma tenta'nai' pʉra tʉpiyau'nokon nɨ iye'tane? To' useruma pʉra iyesi tʉpiyau'nokon iye'tane. 	 Jezus antwoordde: "Waarom zouden de vrienden van de bruidegom niet mogen eten? Zolang de bruidegom bij hen is, hebben zij geen reden om niet te eten.


Mɨrɨ a'tai, enno'sa' kon mɨrɨ awonsi'kɨ so'si epuru ton, tanporo so'si tawon kon pona rɨ nɨrɨ, wakʉ pe poken iyesi'pʉ ka'pon amʉ' anʉnto' pe to' uya tʉ'koro'tapai'nokon, mɨrɨpan kon uya to' ennoko'pʉ Antiyo' pona Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas a'kɨrɨ. Asa'ron kon anʉmʉ'pʉ to' uya: Isutas, Pa'sapas tato'; mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas, tʉtonpa kon epuru pe te'san. 	 Toen besloten de apostelen en de leiders enkelen uit hun midden met Paulus en Barnabas mee te sturen naar Antiochië. De hele gemeente was het daarmee eens. Degenen die daarvoor werden uitgekozen, waren Judas (die ook wel Barsabbas werd genoemd) en Silas. Twee mannen die een belangrijke plaats in de gemeente hadden.


Ka'pon amʉ' esi'pʉ iya'mamʉ enupɨkɨrɨ, mɨrɨ tʉpo iyerikʉ tukai' itenupɨkɨrɨ to' esi'pʉ. E'tane inke rɨ itenupɨkɨrɨ tesi kon tʉpo, ɨ'rɨ rɨ e'kupʉ pʉra iyesi pɨ' ipɨ', teseru kon ensima'pʉ to' uya. “Papa pe man,” ta'pʉ to' uya. 	 De eilandbewoners verwachtten dat hij zou opzwellen of plotseling dood zou neervallen. Maar toen er na lange tijd niets met hem gebeurd was, sloegen zij om als een blad aan een boom en zeiden dat hij een god was.


Inke parɨ iko'manto' pe to' uya ekama'po tane, e'pai pʉra iyesi'pʉ. 	 Die vroegen hem zelfs nog een paar dagen te blijven, maar dat wilde hij niet.


Tanporo pʉsamoro apurɨpɨtʉ'pʉ to' uya apurɨto' pɨkɨrɨ, e'tane ɨnʉ' uya rɨ ipɨ' usauro'nɨsa' rʉ'pʉ eporo'pʉ pen nɨ. 	 Al deze mensen zijn bekend geworden omdat zij op God vertrouwden. Zij hebben echter niet gekregen wat God hun had beloofd.


Moro ewankamanin mɨrɨ awonsi'kɨ a'kwarʉ ainʉnpanin e'to' oton tanporon kon ɨri ku'nin nan ka'pon amʉ' pɨ': wapiya Esuwerʉ amʉ' pɨ', mɨrɨ tʉpo Esuwerʉ amʉ' pen; 	 Wie liever kwaad doet, zal vreselijke pijn en ellende te verduren krijgen. Dat geldt voor iedereen: Niet alleen voor de Joden, maar ook voor alle andere mensen.


Itɨ koro'tau, kʉrɨ rɨ ka'pon uya Sises pawana'tɨ'pʉ iya'kɨrɨ tʉutɨto' pe, e'tane Sises uya ta'pʉ, 	 De man uit wie de boze geesten waren weggegaan, smeekte of hij mee mocht. Maar Jezus wilde dat niet.


Tu'ke kuru rɨ anpisin pe rɨ ka'pon amʉ' amʉra koro'tau mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' uyee'pʉ Sises piya' ɨse'ma'pʉ pe'ne rɨ eke iwa ton pata ton apai'ne, serɨ panton ekama'pʉ iya: 	 Op een dag, toen uit verschillende steden mensen waren samengestroomd om Hem te horen, vertelde Hij deze gelijkenis:


Mɨrɨ a'tai, ta'pʉ iya Tamas pɨ', “Ɨyemiyatʉ itʉkɨ se ya'; uyemiyatʉ ton enkɨ. Ɨyemiyatʉ tɨnkai' uteire' ya' itʉkɨ. Ikasimato' auya tʉnonkai' apurɨkɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Thomas, zie je mijn handen en mijn zij? Voel er maar eens aan en twijfel niet meer. Geloof dat Ik leef!"


Isaan uya to' eikʉ'pʉ, “Ɨnʉ' rɨ kʉrɨ asa'rɨ na'ne' ipon uya, isakon tʉto' pe iyesi ipon pʉn ena', kʉrɨ kanan ti'kiyari ke na'ne' uya mɨrɨ rɨ marɨ ku'to' pe iyesi,” ta'pʉ iya. 	 "Als u twee jassen hebt", antwoordde hij, "geef dan één ervan aan iemand die er geen heeft. Als u eten over hebt, geef het aan iemand die honger heeft."


E'tane ɨsɨ pe ɨyɨkɨntato' kon, amʉre' pe ɨwe'to' kon esi yau ɨyewan kon yau, ipɨ' katapurɨtʉu, mɨrɨ pe pʉra i'napairon pɨ' kasi kʉkatʉu. 	 Maar als u door jaloezie en ruzie vol wrok zit, kunt u zich nergens op beroemen; dan zou u de waarheid geweld aandoen.


Ɨnʉ' rɨ, wakʉ tʉnkupʉnʉ i'tunin, ikupʉ iya pʉra na'ne' umakoita mɨrɨ. 	 Als u weet dat u iets moet doen maar het nalaat, zondigt u.


Itepuru, itese' pɨ' ɨwe'to' i'nʉnkakɨ tanporo ɨyewan pokon pe, aya'kwarʉ pokon pe, ɨusenuminkato' pokon pe mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo ɨmeruntɨrʉ pokon pe,’ tawon. 	 U moet Hem liefhebben met heel uw hart, ziel en verstand.


Ɨsiwʉ' tau te'san epantakapɨ'sa' pe iyesi yau, tiwano' kon pe ɨsewa'nomai' kamoro uko'mamʉ pen nɨ mɨrɨ. 	 Een gezin waar men elkaar niet kan verdragen, gaat stuk.


Ɨnʉ' uya tʉpana'tɨi' pʉra rɨ, Sises uya tʉpoitorʉ ton entarumʉ serɨ pɨ' i'tusa' esi'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “E'nonkapai na'kɨ serɨ ɨku'atʉu? 	 Jezus wist wel dat zij hierover bezig waren en vroeg hun: "Erger Ik u met mijn woorden?


Apurɨnin nan uya to' ennoko'pʉ. To' utɨ koro'tau Pini'siya, Sameriya yawɨrɨ, Sises apurɨnin nan auro'ka'pʉ to' uya, “Esuwerʉ amʉ' pen enasa' man Sises apurɨnin nan pe,” tukai'. Tanporon kon epori'ma'pʉ ipan pe eta tʉuya'nokon a'tai. 	 De mannen reisden door Fenicië en Samaria en gingen onderweg bij verschillende christenen langs. Die waren blij te horen dat ook niet-Joden tot bekering waren gekomen en in Jezus Christus geloofden.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, serɨ yau iye'soto'pɨ'sa' na'ne' nan tonpa ton eri'to' oton pen Papa e'to' esa' wannɨ pe ene tʉuya'nokon rawɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Eén ding is zeker: Sommigen die hier bij Mij staan, zullen niet sterven voordat zij het Koninkrijk van God hebben gezien!"


Ɨri a'kwarʉ upirorʉmʉ'pʉ, mɨrɨpan uya warawo' mʉre ennoko'pʉ yai ipan pe, mɨrɨpan epa'ka'pʉ. Warawo' mʉre esi'pʉ eke' kasa, mɨrɨpan tu'kan kon uya, “Iyeri'sa',” ta'pʉ. 	 De jongen gilde vreselijk en kreeg hevige stuiptrekkingen toen de boze geest uit hem wegging. Daarna lag hij zo stil dat het leek of hij dood was. De mensen begonnen al te mompelen: "Hij is dood."


To' utɨ'pʉ Siriya mɨrɨ awonsi'kɨ Siri'siya awɨrɨ, apurɨnin nan meruntɨtanʉkʉ pɨ'. 	 Zij trokken door Syrië naar Cilicië. Onderweg sterkten zij de christengemeenten in hun geloof.


Papa A'kwarʉ yen pe te'sen ka'pon uya rɨ tanporon nɨ aimenka, e'tane ɨnʉ' uya nin iteseru aimenkato' pe pʉra iyesi: 	 Als de voet zou zeggen dat hij niet bij het lichaam hoort, omdat hij geen hand is, hoort hij daarom niet bij het lichaam?


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ, warawoti'si amʉ' uya i'naino uri'san pokon pe e'nɨto' nonkasa', mɨrɨpan kon a'mintasa' tʉnɨkɨru kon yau tʉtonpa kon pɨ'. Warawoti'si amʉ' uya ɨri rɨ kuu'pʉ warawoti'si amʉ' pokon pe, mɨrɨpan kon uya tekota'mato' kon eposa' tʉpun kon yau iye'to' awɨrɨ pʉra te'sa' kon wenai. 	 En met de mannen is het al even erg. Die willen niets meer weten van een natuurlijke seksuele omgang met vrouwen, maar branden van begeerte naar elkaar. Mannen die schandelijke dingen doen met andere mannen! Zij ondervinden in hun diepste wezen de gevolgen van hun afdwalen van God.


Eren pɨ' tʉuserenkasa' kon tʉpo, to' utɨ'pʉ Are' Wʉpʉ pona. 	 Tot slot zongen zij een lied tot eer van God en gingen daarna naar de Olijfberg.


Mɨrɨ a'tai, Wakʉ Pata ene'pʉ uya, emenna' Surusiran u'tɨ Epʉn apai, Papa winɨpai, iyekonekasa' temari'masen uri'san uta'kʉ'tɨsa' ama'non pe kasa tʉtaan'pʉ e'ma ta'. 	 Ik zag de heilige stad, een nieuw Jeruzalem, van God uit de hemel naar beneden komen. Zij zag er feestelijk uit, als een bruid die op haar bruidegom wacht.


poitorʉ pe pen, e'tane poitorʉ pe tesi entai, ɨtonpa pe rʉ'kwɨ. Rʉ'kwɨ kuru rɨ upɨ' e'tane mɨrɨ entai kuru rɨ rʉ'kwɨ pe kuru ɨpɨ' iyesi mɨrɨ, asa'rɨ rɨ, ka'pon pe mɨrɨ awonsi'kɨ tonpa pe Itepuru yau. 	 niet alleen als uw slaaf, maar ook als uw geliefde broeder, die een speciaal plekje in mijn hart heeft. Is dat niet veel beter? Hij zal nu veel meer voor u betekenen, omdat hij niet alleen uw slaaf maar ook uw broeder in Christus is.


Apʉne pʉra ɨyewan pokon pe apurɨ auya mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyekoneka, mɨrɨ awonsi'kɨ anta ke ekama auya mɨrɨ awonsi'kɨ si ɨyepika'tɨ. 	 Door met uw hele hart op Christus te vertrouwen, wordt u rechtvaardig verklaard. En door daarvoor uit te komen, wordt u gered.


Sises uya ta'pʉ, “Ɨpiyau'nokon esi serɨ mara rʉ'kwɨ parɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ nin si utɨ mɨrɨ uyenno'nin nʉ'pʉ piya'. 	 "Ik blijf nog een poosje bij u", zei Jezus, "maar daarna ga Ik terug naar God Die Mij gestuurd heeft.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, mɨ awɨrɨ rɨ itekare nʉsekamayai'ne' non emʉ' kaisa rɨ, inkupʉ'pʉ rʉ'pʉ rɨ marɨ usekama mɨrɨ en yau ikupʉ pe rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Ik wil u wel zeggen dat zij niet zal worden vergeten, want overal ter wereld waar over het goede nieuws van God wordt gesproken, zal ook verteld worden wat zij gedaan heeft."


Urɨ esi mʉra'ta pe, urɨ poro ɨnʉ' rɨ ewomʉ a'tai, iyepika'tɨ. Iyewomʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ iyepa'ka nɨrɨ ti'kiyari pata'se' epose'na. 	 Ik ben de deur en wie door Mij binnenkomt, zal veilig zijn. Hij zal in en uit kunnen gaan en voedsel vinden.


Tikin nan itepuru uya Sises ekama'po'pʉ, “Wakʉ ti'sa, ɨ'rɨ kuru ku'to' uya esi wakʉ uko'man nɨto' tɨwɨrɨ rɨ, epoto' pe uya?” ta'pʉ iya. 	 Een vooraanstaande Jood kwam bij Hem met de vraag: "Goede Meester, wat moet ik doen om het eeuwige leven te krijgen?"


apʉne pʉra main uya kota'man nɨto' nepʉ. Mɨrɨ awonsi'kɨ main pʉra na'ne' airɨ main awɨrɨ pʉra e'nɨto' pʉra iyesi. 	 Als de wet overtreden wordt, volgt daarop straf. Maar als er geen wet is, kan die ook niet overtreden worden.


“Etakɨ! Ama' kasa uye'ai'! Pori' pe kuru kʉrɨ rɨ esi mɨrɨ te'nʉnse pʉra nenkurunyai'ne' tʉpon mainanpa pɨ' ipon pʉra tʉusarɨ namai' ka'pon amʉ' koro'tau tɨpiyɨtʉ namai',” ta'pʉ iya. 	 "Ik kom als een dief in de nacht. Gelukkig is hij die wakker blijft en zijn kleren aanhoudt. Hij zal niet naakt rondlopen. Hij hoeft zich niet te schamen voor de mensen die hem zien."


Kʉrai iwano' pe ɨwesi kon yau, Epʉra'an payan ton pe ɨwesi kon mɨrɨ, mɨrɨ yau usauro'nɨsa' rʉ'pʉ epoton kon pe. 	 Als u een deel van Christus bent, bent u ook kinderen van Abraham en dan is wat God hem beloofde, ook voor u.


Pʉse rɨ Mosi' esi'pʉ to' koro'tau rɨmono' tau. Inserʉ, Papa winon uya auro'ka'pʉ Sainai Wʉpʉ po. Main, uko'man nɨto' ipɨ' ekama'pʉ iya ipɨ'. 	 Toen onze voorouders bij de berg Sinaï bijeen waren, ging hij de berg op en ontmoette daar de engel van God. Wat de engel tegen hem zei, moest hij aan het volk overbrengen. Dat waren woorden van leven, die aan u moesten worden doorgegeven.


E'tane imaminke' ne'kupʉi mɨ pe aiko pe tenasa' pɨ', apʉne pʉra wana' ipʉrʉ uma'ta kasa ima'tato' oton. 	 Maar een rijke christen mag blij zijn als hij beseft dat zijn rijkdom voor God niets betekent. Rijkdom gaat voorbij.


E'tane, “Ketʉipɨtʉi!” ta'pʉ inserʉ uya ipɨ'. “Ɨwɨpʉremato' etasa' Papa uya man. Ɨno'pʉ, Resipe' uya ɨmʉre epoto' oton, mɨrɨpan mese'tɨi' Isaan tukai'. 	 De engel zei: "Wees niet bang, Zacharias. Ik ben gekomen om u te vertellen dat God uw gebed heeft verhoord. Uw vrouw Elisabeth zal een zoon krijgen en u moet hem Johannes noemen.


Eikʉ'pʉ iya, “Usan mɨrɨ awonsi'kɨ uyakon non kamoro Papa Maimu eta pɨ' te'san, mɨrɨ awonsi'kɨ ikupʉ pɨ' te'san,” ta'pʉ iya. 	 "Mijn moeder en mijn broers zijn zij die de woorden van God horen en in praktijk brengen."


Tanporon kon nɨ e'ne'ne'ma mɨrɨ apo' ke. 	 Want iedereen zal met vuur beproefd worden.


Mɨrɨ a'tai, ta'pʉ iya to' pɨ', “Tʉpataron kon uya tʉpataron kon nɨ nɨrɨ ewa'nomato' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ esa' wannɨ pe te'san uya esa' wannɨ pe te'san nɨ nɨrɨ ewa'nomato' oton. 	 Het ene volk zal tegen het andere worden opgehitst. En het ene koninkrijk tegen het andere.


To' utɨ koro'tau, ka'pon Sairini winon, Saiman itese' eporo'pʉ to' uya, mɨrɨpan a'kwarʉka'pʉ to' uya kurusu' ato' pe iya. 	 Onderweg naar de strafplaats kwamen ze een man uit Cyrene tegen, die Simon heette. De soldaten dwongen hem het kruis van Jezus te dragen.


Ipoitorʉ ton tonpa ton piya' to' uye'sa' a'tai, anpisin ton nɨ ka'pon amʉ' ene'pʉ to' uya to' oi. Main pɨ' enupanin nan e'sei'pɨtʉ esi'pʉ to' pokon pe. 	 Zij kwamen aan de voet van de berg en zagen dat de andere discipelen met enkele godsdienstleraars in discussie waren. Er stonden veel mensen om hen heen.


Papa sapema pe iye'sara'tɨ'pʉ; itese', ipata iko'manto' yau mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo rɨ Epʉn po te'san pɨ' ɨri pe isaurokʉ'pʉ. 	 En hij deed zijn muil open en braakte de grofste beledigingen uit tegen God, tegen Zijn naam, tegen Zijn tempel en tegen allen die in de hemel woonden.


Mɨrɨ wenai wapiyaro' ekonekan nɨto' e'kupʉ pʉra iye'pɨtʉ'pʉ mɨrɨ mʉn e'kwansa' pʉra iye'tane. 	 Daarom werd het eerste verbond tussen God en Zijn volk pas van kracht nadat het met bloed was ingewijd.


Sises uya ensa' a'tai, isentu'ma'pʉ ipɨ', mɨrɨpan uya, “Kakaramʉi,” ta'pʉ ipɨ'. 	 Toen Jezus de vrouw zag, kreeg Hij diep medelijden met haar. "Huil maar niet", zei Hij.


E'tane se ito'ka'nʉ'tɨ': Ɨutɨ esa' uya mɨrɨ a'tai kuru ewarupɨ nau ama' uyepʉ tukai' i'tusa' yau, tenu ke iyesi'pʉ nesii'no, mɨrɨpan tiwʉ' ta' ewon nɨ kuu'pʉ iya nesii'no pen. 	 Door op wacht te staan, kan iemand voorkomen dat dieven in zijn huis inbreken.


“Ti'tui' e'tɨ' Main pɨ' enupanin nan pɨ'. Ɨpininpaino kon kusan tʉpon kon yau mɨrɨ awonsi'kɨ, ‘Miyarɨ,’ ta i'sero' kon tʉpɨ'nokon kʉrʉpo'po pɨ' e'nɨ pata'se' yau, eke ton apon po te'san Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau mɨrɨ awonsi'kɨ tʉnamasan pata'se' yau kuru te'san enta'nan a'tai'ne. 	 Ze vinden het heerlijk om in deftige gewaden rond te lopen en op straat eerbiedig te worden gegroet. Zij hechten er veel waarde aan in de synagogen en bij de feestmaaltijden op de voornaamste plaatsen te zitten.


Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' uyekama'po auya? Uyetanin nʉ'san ekama'pokɨ. To' uya rɨ i'tu mɨrɨ umaimu rʉ'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 Waarom ondervraagt u Mij eigenlijk? Er zijn genoeg mensen die Mij hebben gehoord. Vraag het aan hen. Zij kunnen u precies vertellen wat Ik gezegd heb."


Anpisin ton si iya'kɨrɨ iye'sa' kon nʉ'san nɨ esi'pʉ ekama pɨ' Ʉrasaras kɨ'ma'pʉ iya uruwai' apai, iyeri'sa' apai i'mʉ'sa'ka'pʉ iya rɨ ekama pɨ'. 	 De mensen die erbij waren geweest, hadden iedereen verteld dat Jezus Lazarus uit het graf had geroepen en weer levend had gemaakt.


“Ina piyau 5 kaisaron nɨken itekiino pʉreti mɨrɨ awonsi'kɨ asa'ron kon nʉ'kwɨ moro' amʉ' esi,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 "Hoe dan?" vroegen zij. "Het enige wat wij hebben, zijn vijf broden en twee vissen."


Mɨrɨ eta tʉuya'nokon a'tai, to' enu ya' si iyena'pʉ Sises maimu rʉ'pʉ. 	 Zij herinnerden zich dat Hij dat inderdaad had gezegd. Ze holden terug naar Jeruzalem om aan Zijn elf discipelen en al de anderen te vertellen wat er gebeurd was.


“Papa uya Tepi' pa rʉ'pʉ, Sises ennoko'pʉ Esuwerʉ amʉ' pika'tɨse'na. Mɨrɨ kupʉ uya ta'pʉ tʉuya utamokori ton pɨ' awɨrɨ. 	 Eén van Davids nakomelingen, Jezus, is de Redder, Die door God aan Israël beloofd was.


Serɨ ta tʉpo, temiyatʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tʉteire' enpoika'pʉ iya to' ena'. Ipan pe rɨ ipoitorʉ ton epori'ma'pʉ itepuru ensa' tʉuya'nokon a'tai. 	 Zij zagen Zijn handen en Zijn zijde. Wat waren zij blij dat ze de Here zagen.


“Irawote'siya pon so'si inserʉʉi ena' imenuka': Se ka'kɨ ɨmunkɨ amʉ' pɨ' tukai': “Serɨ main esi Amen winɨpaino pe, main awɨron, i'napai rɨ ekamanin mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon Papa nʉkoneka'pʉ esa' winɨpaino. 	 LAODICEA Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Laodicea: Dit zijn de woorden van Hem Die bevestigt (A), de trouwe en oprechte getuige, het begin van Gods schepping:


Meri uya tanporo serɨ pu'tɨka'nʉkʉ pʉra iyesi'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ isenuminka'pʉ ipan pe ipɨ'. 	 Maria nam deze dingen stil in zich op en dacht er veel over na.


Ɨmɨrɨ'nokon nɨrɨ tʉuseta'kai' pʉra e'tɨ', pana' pe e'soto'katɨ', apʉne pʉra a'ko pe Itepuru uye'to' man. 	 Wees dus geduldig en houd moed, want het duurt niet lang meer voordat de Here komt.


“Ɨmɨrɨ'nokon ɨri ton nɨ, sa'man ton nɨ ɨyewan kon! Ɨmɨrɨ'nokon e'makoima atamokori kon amʉ' esi'pʉ kasa. Ɨuko'mamʉ kon Wakʉ A'kwarʉ ewaruma'tɨ pɨ'. 	 Dwarskoppen! Heidenen! U verzet zich altijd tegen de Heilige Geest. U bent geen haar beter dan uw voorouders.


“Tu'kan kon pen Sates pon kon uya tʉpon kon oi'masa' pʉra man. Uya'kɨrɨ si to' usato' oton aimu'nan ya' tepontɨpɨ'se, apʉne pʉra mɨrɨ rɨ eponin nan ye' pe to' esi. 	 Toch zijn er in Sardes een paar mensen die zich niet bevuild hebben. Die zijn het waard altijd bij Mij te zijn en witte kleren te dragen.


mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru pori'manin anwarinpatɨ'. 	 Probeer steeds weer te ontdekken wat het hart van de Here tot vreugde is.


“Mɨrɨ si apurɨsa' auya'nokon iu'matʉ ya' rɨ!” tukai' Sises uya to' eikʉ'pʉ. 	 "Gelooft u het nu eindelijk?" antwoordde Jezus.


Tɨwɨ wakʉ nonkasa' nesii kamo uyepuru kon Sises Kʉrai i'nʉnkato' to' uya usenkʉ'sa' pʉra na'ne' nan enakan pe. 	 Allen die een blijvende liefde voor onze Here Jezus Christus hebben, wens ik de genade van God toe.


Mararon A'setun e'sara'tɨsa' a'tai uye'nɨ pɨ', i'se te'ton kon uya teposa' kon pe to' uya ekama'pʉ. Mɨrɨ a'tai, wa'ka pun kanau ku'nin peten anʉmʉ'pʉ to' uya, mɨrɨpan utɨ'pʉ Kʉri' ka'ta poro. 	 Toen er een zachte zuidenwind opstak, dachten zij dat het wel zou lukken. Zij lichtten het anker en voeren zo dicht mogelijk langs de kust van Kreta.


E'tane, tenu kon tʉsa' to' uya a'tai, to' uya eke kuru rɨ tɨ' e'tɨrinkasa' ene'pʉ. 	 Maar toen zij bij het graf kwamen, ontdekten zij dat de steen al weg was.


E'tane tʉron kon ka'pon amʉ' ena'pʉ main ɨnetapai pʉra. To' uya tewan kon sa'mantanʉkʉ'pʉ, mɨrɨpan kon usaurokʉ'pʉ ɨri pe Ite'ma awɨron kon pɨ' tu'kan kon ka'pon amʉ' koro'tau. Mɨrɨ pɨ' si Paarʉ uya to' nɨmɨ'pʉ, mɨrɨpan uya Sises pɨ' enupasa' kon arɨ'pʉ ta'kɨrɨ, mɨrɨpan kon esi'pʉ tʉusenupa kon pe usauro'pɨ' nɨ pɨ' tɨwɨrɨ wʉi kaisa rɨ Tiranas sikuruui tau. 	 Dat deed hij gedurende meer dan drie maanden. Maar toen sommigen van hen koppig weigerden hem te geloven en Jezus openlijk bespottelijk maakten, keerde Paulus zich van hen af en nam de christenen uit de synagoge mee. Van toen af sprak hij elke dag in de school van Tyrannus.


Mɨrɨ a'tai rɨ, itekare ekama pɨ' iye'sara'tɨ'pʉ, “Sises esi Papa Mu pe,” tukai'. 	 Hij ging zelfs naar de verschillende synagogen en vertelde daar openlijk dat Jezus Gods Zoon is.


Apʉne pʉra u'naino kon umakooi kon esi a'tai uyesa' kon pe, ɨri ɨnku'pai e'nɨto' upakasa' main winɨ esi'pʉ e'tʉrawasoman pɨ' upun kon yau, mɨrɨ si epetan nɨ'pʉ uma'tan nɨto' iwano' pe. 	 Toen wij nog ons eigen leven leidden, werd ons lichaam beheerst door zondige begeerten, die werden aangewakkerd door de wet. Het enige gevolg daarvan was de dood.


Ɨ'rɨ ken si ta serɨ ei'nin pe? Papa esi pe iyesi yau uwenai'nokon pe, ɨnʉ' ken si esi uyewa'nomanin kon pe? 	 Wat kunnen wij hier nog over zeggen? Als God aan onze kant staat, wie zal dan tegen ons zijn?


Mɨrɨpan kon uya tʉpɨ' iye'menukasa' itekare to'ka'nʉ'to' pe to' uya ikupʉ'pʉ, 	 Hij legde hun uit wat in die boeken stond; zo duidelijk dat ze het ineens helemaal begrepen.


Apʉne pʉra Papa uya i'naino ipanta ton enkurunpasa' pʉra iyesi yau, ɨmɨrɨ rɨ nɨrɨ enkurunpa iya pʉra iyesi mɨrɨ. 	 Als God de oorspronkelijke takken van de boom niet heeft gespaard, zal Hij u zeker niet sparen.


“Mɨrɨ pe iyesi pɨ', mɨrɨ pɨ' ekonekasa' man: sa'man pe iku'pai pʉra man Esuwerʉ amʉ' pen pona nera'tɨyai'ne' nan Papa winɨkʉi'. 	 Daarom vind ik dat wij de niet-Joden die God gehoorzamen, niet moeten lastigvallen met de wet van Mozes.


Utamokori kon amʉ' Epʉra'an, Aisi', mɨrɨ awonsi'kɨ Seko' e'to' itese' pɨ' Papa uya tʉpoitorʉ Sises ku'sa' eke pe, mɨrɨpan Paire' piya' inee'pʉ auya'nokon iwɨto' pe iya. Inonka tane iya rɨ, ‘Sises i'se pʉra ina man,’ ta'pʉ auya'nokon Paire' pɨ'. 	 De God van Abraham, Isaäk en Jakob geeft hiermee eer aan Zijn dienaar Jezus, Die door u aan de Romeinen is uitgeleverd.


Uyee'pʉ ikʉipʉnʉ winɨpai serɨ orʉ pona; serɨ nin si orʉ nɨmɨ uya, ikʉipʉnʉ piya' enna'po,” ta'pʉ iya. 	 Ik ben van de Vader naar de wereld gekomen. Nu verlaat Ik de wereld en ga terug naar de Vader."


Mɨrɨpan tanporon kon nɨ etanin nʉ'san usewansiuka'pʉ ipan pe rɨ: “Ɨ'rɨ kasa wakʉ pe rɨ tanporon nɨ kupʉ iya. Ipana pʉn koneka iya etanin pe; imaimu pʉn koneka iya tʉusauro'sen pe!” ta'pʉ to' uya. 	 Zij konden er gewoon niet over zwijgen. "Het is geweldig wat Hij doet", zeiden ze. "Hij geneest zelfs dove mensen. En wie niet kunnen praten, geneest Hij ook!"


Iku'tɨ' rɨ si atamokori kon amʉ' nʉsara'tɨ'pʉ, Papa uya ɨkota'mato' kon pe iwenai!” ta'pʉ iya. 	 Maak de maat maar vol. Slangen! Addergebroed! Hoe zult u aan het vreselijke oordeel van de hel ontkomen?


Ɨnʉ' rɨ tʉmainarʉ yau te'sen kʉ'tɨnin tiwʉ' ta' tʉpon epose'na. 	 ga dan niet naar binnen om nog iets uit huis mee te nemen. En als je buiten in het veld bent,


Mɨrɨ a'tai, ipoitorʉ ton uya tanporo serɨ ton to'ka'nʉkʉ'pʉ pen. Sises rɨ nin enasa' tapurɨpɨ'to' ya' tʉpo---iyeri'sa' rʉ'pʉ, e'mʉ'sa'kasa' tʉpo rɨ nin---to' uya i'tu'pʉ serɨ ton e'menukasa' esi'pʉ ipɨ', serɨ ton nɨ kenʉ' si ku'sa' to' uya esi'pʉ itiwano' pe. 	 Zijn discipelen begrepen toen nog niet wat dit allemaal betekende. Maar later, toen Jezus in de schitterende heerlijkheid van God was gekomen, werd hun duidelijk dat deze woorden met betrekking tot Hem waren geschreven. Zij hadden ze voor hun ogen werkelijkheid zien worden.


Mɨrɨpan entu'pʉ warawo' pe, tanporon pata esa' pe te'ton wa'ka pun itɨɨi pe. Imʉre anʉmʉ'pʉ, mɨrɨpan arɨ'pʉ Papa mɨrɨ awonsi'kɨ iyapon piya'. 	 De vrouw bracht een jongen ter wereld, die alle volken van de wereld met een ijzeren staf zou regeren. Maar het kind werd van haar afgenomen en naar de troon van God gebracht.


Pori' pe ɨwesi mɨrɨ, to' uya ɨye'ma tane pʉra rɨ. Ɨyepe'pʉ eporo auya, ipokena' ton eri'sa' e'mʉ'sa'ka a'tai,” ta'pʉ Sises uya. 	 Die mensen kunnen u niets teruggeven. Daarom zal God u belonen als de rechtvaardigen weer levend worden."


Karimeru amʉ' pa'simanin nan esi'pʉ ewarupɨ nau itʉi po tikʉn kon pa'sima pɨ'. 	 Die nacht kwam een engel van God bij enkele herders, die buiten in het veld overnachtten en op wacht zaten bij hun kudde. Door de verschijning van de engel werd de omgeving in een helder licht gezet. De herders beefden van angst, maar de engel stelde hen gerust.