Apʉne pʉra Papa uya, ‘Asanon kon inamatɨ',’ tasa', mɨrɨ awonsi'kɨ, ‘Ɨnʉ' rɨ tʉsanon pa'nʉ'nin wɨto' pe kuru rɨ iyesi,’ tasa'. 	 Waarom zet u tradities ervoor in de plaats? Gods wet zegt bijvoorbeeld: 'Heb eerbied voor uw vader en moeder en wees goed voor hen.


Tanporon kon usewansiuka'pʉ, i'tu tʉuya'nokon pʉra iyesi pɨ'. “Ɨ'rɨ ekamanin pe serɨ esi?” tukai' to' usekama'popɨtʉ'pʉ. 	 Zij stonden aan de grond genageld en wisten niet wat zij ervan moesten denken. Zij zeiden tegen elkaar: "Wat heeft dit toch te betekenen?"


Mɨrɨpan kon uya irepa'pʉ akuse pe ikanpʉ'tɨsa' moro' ke. 	 Ze gaven Hem een stuk geroosterde vis en zagen dat Hij het opat. Hij zei: "Herinneren jullie je niet meer wat Ik heb gezegd, toen Ik nog bij jullie was?


Mɨrɨpan uya tararan ereutanʉkʉ'pʉ. Mɨrɨ a'tai, asa'rɨ rɨ marɨ Piri' mɨrɨ awonsi'kɨ kwin pʉrataai esa' utɨ'pʉ tuna ka', mɨrɨpan pa'taisima'pʉ iya. 	 Hij liet de wagen stilhouden en ging samen met Filippus het water in en Filippus doopte hem.


Pʉsamoro uri'sami'si amʉ' esi'pʉ mɨrɨ, Meri Mataren, Isowana, mɨrɨ awonsi'kɨ Isens san, Meri rɨ marɨ itese', mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon uri'sami'si amʉ' esi'pʉ to' a'kɨrɨ. 	 Maar toen de vrouwen (het waren Maria van Magdala, Johanna, Maria (de moeder van Jakobus) en verschillende anderen


“Ɨsɨ sɨ, Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ', ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe te'ku'san! Ɨmɨrɨ'nokon esi aimu'ne ikorʉkasa' tɨ' akasa' uruwai' pe kasa, wakʉ pe tʉusensen kɨpo'po, e'tane eke pe rɨ iyeri'pɨ'sa' kon ɨ'pʉ rʉ'san esi iyau, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri ton nɨ esi. 	 Godsdienstleraars en Farizeeërs! Het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars, jullie lijken op witgekalkte graven, die er van buiten mooi uitzien, maar van binnen vol doodsbeenderen en bederf zitten.


“Mɨrɨ wenai, kin Akʉri'pa, uyenu uta'kwakasa' a'tai, unene'pʉ Epʉn winon maimu awɨrɨ esi'pʉ. 	 Nu, koning Agrippa, ik heb gedaan wat mij in dat hemelse visioen is gezegd.


“Tenu ke esii'ma ɨpʉrematɨ', i'tupɨ'nɨto' ya' auta'mo'ka kon namai'. Iya'kwarʉ esi ɨnku'pai, e'tane ipun esi ɨ'sɨ'mʉra,” ta'pʉ iya. 	 Wees toch op je hoede en bid. Anders zal de verleiding je te sterk worden. De geest is gewillig, maar het lichaam is zwak."


“E'tane si, ɨmɨrɨ'nokon, ɨnʉ' pe ken si esi mʉkayatʉu?” ta'pʉ Sises uya. 	 "En jullie dan?" vroeg Hij. "Wat denken jullie over Mij? Wie ben Ik?"


Ɨ'rɨ ken? Ipan pe tʉnwarinpa'pʉ kon eposa' Esuwerʉ amʉ' uya pʉra iyesi, e'tane tʉron kon to' tonpa ton anʉnsa' kon uya rɨken eporo'pʉ. Tʉron kon to' tonpa ton ewan usa'manta'pʉ, 	 De Israëlieten hebben dus niet gekregen wat zij zo graag wilden, op een klein gedeelte na. Die waren door God uitgekozen. Maar de meesten werden steeds ongevoeliger.


Ɨnkupʉnʉ kon si'tuyai', i'tu uya ikomi' pe pʉra ɨwesi kon mɨrɨ awonsi'kɨ a'ne' pe pʉra nɨrɨ. Tisakonʉ'kai' ɨwesi kon i'se e'ai'. 	 Ik ken uw doen en laten. Ik weet dat u niet koud en niet warm bent. W s u maar koud of warm!


Serɨ etasa' mɨrɨ yau te'san tonpa uya a'tai, ta'pʉ iya Sises pɨ', “Pori' pe kuru kamoro esi mɨrɨ enta'nan pɨ' te'ton kon Papa e'to' esa' wannɨ pe yau,” ta'pʉ iya. 	 Iemand bij Jezus aan tafel hoorde dit en zei: "Wat moet het heerlijk zijn in het Koninkrijk van God te komen!"


Usauro'nɨ pɨ' kuru rɨ iyesi koro'tau, Isutas, 12 kaisaron kon tonpa pe te'sen usenpoika'pʉ. Ipokon pe anpisin usepai'tɨpɨ'sa' supara ke mɨrɨ awonsi'kɨ wa'tana ke esi'pʉ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru, Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton nennoko'san. 	 Op dat moment kwam Judas eraan, samen met een bende mannen die door de Hoge Raad waren gestuurd. Zij hadden zwaarden en knuppels bij zich.


Mɨrɨ rɨ e'tane mɨrɨ koro'tau rɨ tu'kan kon nɨ itepuru ton uya apurɨ'pʉ rɨ. E'tane Pari'si amʉ' esi pɨ', tʉnapurɨnʉ kon ɨnekamapai pʉra to' esi'pʉ. To' uya tenpa'ka kon tʉusenupato' kon iwʉ' tapai tukai' to' enari'nʉmʉ'pʉ; 	 Toch waren er heel wat vooraanstaande Joden, die wel geloofden dat Jezus de Christus was. Maar zij durfden er niet voor uit te komen, omdat zij bang waren dat de Farizeeërs hen uit de synagoge zouden verjagen.


Apʉne pʉra tato' oton to' uya iweyu e'seposa' a'tai, ‘Wakʉ ton kuru rɨ kamoro uri'sami'si amʉ' mʉre a'sinin nan pen, mʉre yen pe itewan e'sa' kon pen, mʉre na'su'ka'pʉ pen imanatʉ ton.’ 	 Huil om uzelf en om uw kinderen. Er komt een tijd dat de vrouwen die geen kinderen hebben gehad, benijd zullen worden.


Miyarɨ ka'tɨ' Asenkʉri'tas, Pʉrekon, Ɨrʉmes, Pa'tʉropas, Ɨrʉmas mɨrɨ awonsi'kɨ tonpa ton amʉ', to' piyau na'ne' nan pɨ'. 	 Groet ook Asyncritus, Phlégon, Hermes, Patrobas, Hermas en de andere gelovigen die bij hen zijn.


mɨrɨ awonsi'kɨ Kʉrai, Papa Nanʉmʉ'pʉ ennoko iya mɨrɨ---Sises rɨ. 	 Hij zal dan Jezus weer naar u toe sturen, van Wie al tevoren vaststond dat Hij uw Messias (A) zou zijn.


Main pɨ' enupanin nan tonpa ton, Pari'si amʉ' pe te'san uya Sises enta'na ene'pʉ pʉrata amʉranʉ'nin nan mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmakooikena' nan pokon pe, mɨrɨpan kon uya ipoitorʉ ton ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' kamoro rupɨ pokon pe iyenta'na?” ta'pʉ. 	 Toen enkele godsdienstleraars zagen met wie Hij de maaltijd gebruikte, zeiden zij tegen Zijn discipelen: "Schaamt Hij Zich niet met dat soort mensen te eten?"


Surusiran eposa' ina uya a'tai, ina tonpa ton uya ina ereutanʉkʉ'pʉ tepori'ma kon pe. 	 Bij onze aankomst in Jeruzalem werden wij door de christenen hartelijk ontvangen.


Sises pɨ' uyenu kon tʉtʉse e'nɨpai'nokon, apurɨto' piya'tɨnin nʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe ikonekanin nʉ'pʉ, pori' pe te'to' esi pɨ' tʉrau kurusu' moronkanin nʉ'pʉ, ɨpiyɨ'nɨto' tʉnamai' pʉra rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ si Papa apon enwo'netʉ winɨ iyereuta'pʉ. 	 Daarbij moeten wij blijven kijken naar Jezus, Die ons de weg wijst. Hij is het doel van ons geloof. Hij kon Zich aan het kruis laten slaan en de schande negeren, omdat Hij wist welke blijdschap Hem te wachten stond. En nu zit Hij op de ereplaats naast de troon van God.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, Satan mɨrɨ awonsi'kɨ Komora uya imoronka poken parɨ iye'to' oton eseru aimenka weyu a'tai mɨrɨ pata uya imoronka entai iye'tane,” ta'pʉ iya. 	 Werkelijk, zo'n stad zal er op de dag van het grote oordeel erger aan toe zijn dan de beruchte steden Sodom en Gomorra.


Mɨrɨ tʉpo, Esuwerʉ amʉ' enta'nato' weyu pɨ' Sises utɨ'pʉ Surusiran pona. 	 Jezus ging enige tijd later terug naar Jeruzalem om een van de Joodse feesten bij te wonen.


Sises uya nin si eikʉ'pʉ mɨrɨ, “Papa uya uyenno'sa' serɨ Esuwerʉ amʉ' piya' rɨken, itano'masa' kon karimeru amʉ' kasa te'san piya',” ta'pʉ iya. 	 Jezus zei tegen de vrouw: "Ik ben gestuurd om de Joden te helpen en niet de andere volken."


E'nonkasa' pe rɨ esi asa'ron kon ena' Kiri' amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Kiri' amʉ' pen nɨ ena', asa'rɨ rɨ emepoke' ton mɨrɨ awonsi'kɨ emepo pʉnon kon ena'. 	 Het is namelijk mijn plicht beschaafde èn primitieve volken, ontwikkelde èn ongeletterde mensen het goede nieuws te brengen.


e'tane Meri, e'soto'kasa' esi'pʉ tɨ' akasa' uruwai' pe piyau ukaran nɨ pɨ'. Akaramʉi'ma te'tɨmuikai' tenu tʉpɨtʉ'pʉ iya tɨ' akasa' uruwai' pe ya', 	 Maria van Magdala bleef echter bij het graf achter.


Mɨrɨpan kon usewansiuka'pʉ Papa meruntɨrʉ ke Sises e'tʉrawasoma pɨ'. Tʉusewansiuka'pʉ kon si'kɨrɨ rɨ ka'pon amʉ' esi koro'tau Sises nʉkupʉ'pʉ pɨ', ta'pʉ iya tʉpoitorʉ ton pɨ', 	 Bij het zien van de macht van God werden de mensen met ontzag vervuld. Terwijl iedereen nog een en al verbazing was over alles wat Hij deed, zei Jezus tegen Zijn discipelen:


Mɨrɨ tʉpo, Makoi, to' enku'tɨnin nʉ'pʉ useno'ma'pʉ sorʉ'pa epo'tɨ ku'pɨri ka', ene mɨrɨ awonsi'kɨ ennakanin pu'kena' eno'makaa'pʉ ika' rʉ'pʉ ka'; mɨrɨpan kon ekota'mato' oton wʉi kaisa rɨ mɨrɨ awonsi'kɨ ewarupɨ kaisa rɨ inke rɨ, inke rɨ. 	 En de duivel die hen verleidde, werd in het brandende zwavelmeer gegooid, waar ook het beest en de leugenprofeet waren. Daar zullen zij dag en nacht gepijnigd worden, voor altijd en eeuwig.


E'mʉ'sa'katɨ'! Utɨnpai'nokon! Uyeparankanin si uye'ka'nɨ pɨ' man!” ta'pʉ iya. 	 Sta op. Kijk, daar is mijn verrader al."


Iyeri'sa' kon ene'pʉ uya, eke ton mɨrɨ awonsi'kɨ aiko ton pokon pe rɨ, to' e'mʉ'sa'kasa' apono' piyau. Kareta amʉ' uta'koka'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ kareta uta'koka'pʉ, serɨ esi tʉuko'manton kon karetaai. Iyeri'sa' kon eseru aimenka'pʉ to' uya to' nʉkupʉ'pʉ pɨkɨrɨ, kareta yau iye'menukasa' pɨkɨrɨ. 	 Ik zag de doden, groot en klein, voor de troon staan. Er werden boeken opengedaan; ook het levensboek. En de doden werden geoordeeld volgens wat in de boeken stond, volgens de dingen die zij hadden gedaan.


Sises uya kanan temiyatʉ tʉkaa'pʉ itenu pona. Serɨ a'tai kuru si, wakʉ pe itenu ena'pʉ mɨrɨ, mɨrɨpan uya tanporon nɨ ene'pʉ wakʉ pe. 	 Jezus legde Zijn handen nog eens op de ogen van de man. Hierna kon hij weer normaal zien. Hij was genezen en zag alles duidelijk.


Serɨ etasa' Main pɨ' enupanin nan tonpa ton uya a'tai, “Pʉse rɨ ka'pon usaurokʉ Papa sapema pe rɨ,” ta'pʉ to' uya tewan kon yau. 	 "Moet je nu eens horen! Die man doet of Hij God Zelf is!" zeiden enkele godsdienstleraars.


Mɨrɨ pɨ' ipoitorʉ ton utɨ'pʉ asanta ka'ta pona ka'pon amʉ' tʉneporonʉ kon nɨ amʉranʉ'se'na, asa'rɨ rɨ, wakʉ ton, ɨri ton nɨ, mɨrɨpan emari'man nɨto' itau ɨutɨ epe'tɨ'pʉ ka'pon amʉ' ke. 	 De knechten gingen de straat op en brachten alle mensen binnen die zij konden vinden, zowel goede als slechte. Al gauw zat de feestzaal vol gasten.


apʉne pʉra tʉkaisarɨ'nokon tʉwari'sarʉ kon arɨ to' uya mɨrɨ. 	 Ieder is zelf verantwoordelijk voor wat hij doet.


Mɨrɨ a'tai nin si, ‘Ɨpokon pe sa'ne ina nʉta're'tɨtai ko, mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' menupatai ko ina e'ma tau'ne.’ 	 'Maar we hebben samen met U gegeten en gedronken. U hebt in onze straten gesproken.'


mɨrɨpan e'tane ama'ai iwɨto' tʉuya'nokon eporo i'se to' e'tane, to' uya eporo pʉra iyesi'pʉ, apʉne pʉra ka'pon amʉ' esi'pʉ ipan pe rɨ imaimu eta pɨ'. 	 Maar zij wisten niet hoe. Want het volk hing aan Zijn lippen.


Ɨnʉ' rɨ kʉrɨ rɨ Itepuru ekama'ponin nʉ'pʉ tʉpika'tɨnin pe, epika'tɨto' oton tasa' iya,’ ta'pʉ rʉ'pʉ Isowerʉ uya. 	 Maar ieder die de naam van de Here aanroept, zal gered worden.' (A)


Tanporo to' amʉrasa' a'tai Kiyarari pona, Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ka'pon, Papa winon eparankato' oton ka'pon amʉ' ena'. 	 In de tijd dat zij door Galilea trokken, zei Jezus: "Het is bijna zover dat Ik in de handen van de mensen zal vallen.


mɨrɨpan kon uya Sises auro'ka'pʉ. To' usaurokʉ'pʉ itɨto' pɨ', iye'ku'to' pe ta'pʉ rʉ'pʉ Papa uya uta'ku'tɨto' pe iyerikʉ winɨ Surusiran po. 	 Zij waren gekomen in een hemels licht en spraken met Hem over Zijn dood en dat Hij buiten de muren van Jeruzalem zou sterven.


Apono' woi 24 kaisa rɨ apono' ton esi'pʉ, mɨrɨpan po'ne 24 kaisa rɨ itepuru ton ereutasa' esi'pʉ. To' epontɨpɨ'sa' esi'pʉ aimu'nan tʉpon kon ya', mɨrɨpan kon arʉkooi kʉron esi'pʉ korʉ pun konepɨ'sa' pe'ne to' i'pai po. 	 Rondom de troon stonden 24 tronen en op elk van die tronen zat een ouderling met witte kleren aan en een gouden kroon op zijn hoofd.


Surusiran pona Sises epa'kasa' a'tai, ka'pon amʉ' eke pata pon kon e'tʉrʉnka'pʉ, mɨrɨpan kon uya, “Ɨnʉ' pʉse rɨ?” ta'pʉ. 	 Zo reed Hij Jeruzalem binnen. De hele stad was in rep en roer. "Wie is dit toch?" werd er gevraagd.


Sises uya kanan takaa'pʉ, “Ɨnʉ' yan kasa to' esi tukai' serɨ a'taino kon ekama uya? Mʉre amʉ' ereutapɨ'sa' kʉrʉpo'po pata'se' yau na'ne' tʉukɨ'pɨ'nʉnpɨ'san tʉron kon pɨ' kasa to' esi: 	 Wat kan Ik over u zeggen? U bent net kinderen die buiten spelen en tegen hun vriendjes zeggen:


“Ti'sa,” ta'pʉ Isaan uya, “Ka'pon ene'pʉ ina uya ɨyese' yau makoi a'kwarʉ ton enpa'kapɨ'nin. Iyereutato' pe ina uya ikupʉ'pʉ, apʉne pʉra urɨ'nokon tonpa pe pʉra iyesi pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Johannes zei: "Meester, wij hebben iemand gezien die Uw naam gebruikte om boze geesten te verjagen. Wij hebben hem gezegd dat dat niet mocht, omdat hij niet bij ons hoort."


To' uya iponka'pʉ, mɨrɨpan tʉtariren pon ke to' uya ipontɨ'pʉ, 	 Daar riepen ze het hele bataljon bijeen. Ze rukten Hem de kleren van het lijf en deden Hem een rode mantel om.


Paarʉ arɨ to' uya koro'tau soisa amʉ' iwʉ' ta', eke soisa amʉ' epuru ekama'po'pʉ iya, “Apʉne, kanyauro'kai'ya,” ta'pʉ iya. “Kiri' pe pe' tʉusauro'sen ɨmɨrɨ?” ta'pʉ soisa amʉ' epuru uya ipɨ'. 	 Bovenaan de trappen, vlak voordat hij het fort binnengebracht zou worden, vroeg Paulus de commandant: "Mag ik iets zeggen?"


Esuwerʉ amʉ' Meri piyau iye'sa' kon ɨutɨ tau iya'kwarʉ nepʉ pɨ' uya iye'mʉ'sa'ka ensa' inke pʉra, mɨrɨpan epa'ka a'tai, to' uya e'ma'pʉka'pʉ, tʉuta'kwarʉkai' akaranse tɨ' akasa' uruwai' pe ya' itɨ pe tekamai'. 	 De Joden die bij Maria waren om haar te troosten, zagen hoe zij vlug opstond en naar buiten liep. Zij volgden haar omdat zij dachten dat zij naar het graf ging om haar verdriet uit te huilen.


“Papa uya kuru serɨ ku'sa' serɨ uiwano' pe,” ta'pʉ iya. “Serɨ a'tai kuru si piyɨ'nʉ' imʉre pʉra ka'pon amʉ' koro'tau e'to' mo'kasa' iya man upiyapai,” ta'pʉ Resipe' uya. 	 "Wat is de Here goed voor mij!" juichte zij. "Hij heeft de schande van mij weggenomen dat ik geen kinderen had."


Kanau ya' to' ekanwa'tɨsa' a'tai rɨ, a'setun ereuta'pʉ. 	 Zodra zij in de boot stapten, ging de wind liggen.


Serɨ nin si mɨrɨ to' pokon pe ekonekato' iwinɨ to' makooi mo'kasa' uya a'tai,” tukai'. 	 "Dit is mijn afspraak met hen: Ik zal hun zonden wegnemen." (g)


apʉne pʉra ɨusi'nʉnkato' mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru Sises Kʉrai apurɨto' auya mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo wakʉ ton i'nʉnkato' auya eta uya pɨ'. 	 want ik hoor dat u de Here trouw bent en dat u uw medechristenen liefhebt.


Apʉne pʉra tanporon kon tʉpataron kon ka'pon amʉ' uya waain ensi'pʉ, mɨrɨ ɨsɨ waain iyekumato' euku. Tanporon kon kin amʉ' non pon kon ekumasa' iya'kɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrʉpo'po pɨ' te'san enasa' ipʉrataaikena' pe, wakʉ ton kuru itapuruui ton tonpa ke rɨ,” tukai'. 	 Want alle volken hebben van de wijn van haar woeste ontucht gedronken. De koningen van de aarde hebben ontucht met haar gepleegd en de zakenmensen van over de hele wereld zijn rijk geworden door haar grote welvaart."


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' ya' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsi'kaisa rɨ usemo'kan nɨto' pe apurɨto' yau epika'tɨn nɨto' ya' anin ku'pai'nokon. 	 Wij moeten dus alleen doen wat de vrede ten goede komt. Laten wij steeds het beste voor elkaar zoeken.


Ka' uta'kokasa' ene'pʉ iya. Kareku waraino u'tɨ non pona a'kwa' kasa ewa'tɨsa' asakɨrɨ'nan si'na' ke itekun enne'pɨ'ne ene'pʉ iya. 	 Hij zag de hemel open en er kwam iets naar beneden wat op een groot kleed leek. Het werd aan de vier hoeken vastgehouden en op de aarde neergelaten.


Ripai e'mʉ'sa'ka'pʉ, tanporon nɨ nɨmɨ'pʉ iya, iya'kɨrɨ itɨ'pʉ. 	 Jezus zei tegen hem: "Kom, ga met Mij mee." Levi stond op, liet alles achter en ging met Hem mee.


Tanporon kon ɨyekama'poyai'ne'nokon irepatɨ', ɨnʉ' uya rɨ ɨiwano' kon anʉmʉ yau, inna'pokɨ kʉkatʉu. 	 Als iemand u iets vraagt, geef het hem. Als u iets wordt afgepakt, probeer dan niet het terug te krijgen.


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ tanporo serɨ ton e'kupʉ ene auya'nokon a'tai, i'tu auya'nokon a'ko pe iyesi, mʉra'ta nau rɨ. 	 Zo is het ook wanneer jullie al deze dingen zien gebeuren. Dat is het teken dat Ik bijna terugkom.


Soisa amʉ' epuru uya Sises ekareei eta'pʉ, mɨrɨpan uya Esuwerʉ amʉ' epuru ton ennoko'pʉ ikɨ'mai' tʉpoitorʉ epi'tɨi' iye'to' pe. 	 Toen de kapitein over Jezus hoorde, stuurde hij enkele voorname Joodse burgers naar Hem toe met de vraag of Hij wilde komen om zijn knecht te genezen.


Ka'pon uyepʉ pe iyesi yau ayamʉrasa' kon koro'ta', korʉ pun konekasa' irimuui pe, wakʉ ya' iyepontɨpɨ'sa', mɨrɨ awonsi'kɨ entu'manin, ɨri rɨ nin ipon nɨrɨ uyepʉ. 	 Stel u voor dat u bij elkaar bent en er komt iemand binnen met dure kleren aan en gouden ringen aan zijn vingers, en u doet onderdanig en zegt: "Gaat u maar hier zitten, meneer. Dit is een goede plaats voor u." Maar aan de arme man, die gelijk met die ander binnenkomt, schenkt u nauwelijks aandacht. Als u dan tegen hem zou zeggen: "Blijf daar maar staan, of ga ergens op de grond zitten."


To' utanʉnsa' utɨ'pʉ non emʉ' kaisa rɨ e'sorʉ'mai'ma, mɨrɨpan kon uya Papa munkɨ amʉ' pata'se' oimentɨ'pʉ, eke pata ini'nʉnkanʉ, e'tane apo' u'tɨ'pʉ Epʉn winɨpai, mɨrɨpan uya to' ma'tanʉkʉ'pʉ. 	 Zij rukten van alle kanten op en belegerden het kamp van de gelovigen, de stad die God liefheeft. Maar er kwam vuur uit de hemel dat hen verteerde.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', iya'kwarʉ pʉra ke'tʉu, e'tane Itepuru eseru tʉto'ka'nʉ'se. 	 Denk goed na en probeer te ontdekken wat de Here van u verlangt.


Mɨrɨ a'tai eke' e'mʉ'sa'ka'pʉ, mɨrɨpan usaurokʉ'pʉ. Mɨrɨpan tʉrʉ'pʉ iya isan ena'. 	 De dode jongen ging zitten en begon te praten. Jezus zei tegen de moeder: "Hier is uw zoon weer."


Papa pe' esi Esuwerʉ amʉ' rɨken e'to' itese' pɨ' pe? Esuwerʉ amʉ' pen e'to' itese' pɨ' rɨ nɨrɨ pen pe' kʉrɨ? Ewai', Esuwerʉ amʉ' pen nɨ nɨrɨ, 	 God is toch niet alleen de God van de Joden; Hij is immers ook de God van de andere volken?


Serɨ esi Isaan maimu rʉ'pʉ, Esuwerʉ amʉ' epuru ton Surusiran pon kon uya Esuwerʉ amʉ' use'mato' tʉrawasomanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Ripai amʉ' enno'sa' Isaan ekama'pose'na a'taino, ɨnʉ' pe ɨwesi tukai'. 	 De Joodse leiders stuurden priesters en tempeldienaars naar Johannes om te vragen wie hij was.


Kamoro Se'tan munkɨ amʉ', kasi ye' ton Esuwerʉ amʉ' pe te'ku'san kasi pe rɨ, ɨpiya'nokon to' uye'to' pe ikupʉ uya mɨrɨ a'ta kon piya' epeimase'na. To' uya si i'tu mɨrɨ ɨi'nʉnka kon uya tukai'. 	 Ik zal mensen naar u toesturen die bij satan horen. Zij doen zich voor als Joden, als kinderen van God, maar het zijn leugenaars. Ik zal hen aan uw voeten laten neerknielen; zij zullen niet anders kunnen dan erkennen dat Ik u liefheb.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Iye'menukasa', ‘Ka'pon esi tʉuko'mansen pʉreti pɨ' rɨken pen, e'tane tanporon nɨ main pɨ' Papa mʉta yapai tʉuye'sen,’ tawon,” ta'pʉ iya. 	 "Nee", antwoordde Jezus, "want in de Boeken staat dat eten niet het belangrijkste is, maar dat echt leven bestaat uit het gehoorzamen van elk gebod van God."


Tanporon kon nɨ era'tɨsa' ɨsi'kaisa rɨ siya tanporo rɨ to' enasa' se pe rɨ; ɨnʉ' rɨ pʉra iyesi wakʉ ku'nin, tikin nan pʉra rɨ.” 	 Alle mensen hebben zich van God afgekeerd; zij zijn met elkaar de verkeerde weg opgegaan! Niemand doet wat goed is, zelfs niet één.


I'nairon itekare poro pʉra to' esi ensa' uya a'tai, tu'kan kon koro'tau Pi'ta pɨ' ta'pʉ uya, “Esuwerʉ pon pe ɨwesi, e'tane rɨ Esuwerʉ pon pen kasa ɨuko'mamʉ, Esuwerʉ pon kasa pʉra. Ɨ'rɨ kasa ken si Esuwerʉ amʉ' pen a'kwarʉka auya Esuwerʉ amʉ' eseru yau to' utɨto' pe? 	 Ik had meteen door dat dit in strijd was met het goede nieuws. Daarom zei ik, in bijzijn van allen, tegen Petrus: "Petrus, u bent een Jood van geboorte. Hoe kunt u van anderen eisen dat zij als Joden gaan leven, als u zelf niet volgens de Joodse wetten leeft?"


Sises uya eikʉ'pʉ, “Tasa' iya: ‘Itepuru, Papa, itese' pɨ' ɨwe'to' kʉsi'tupɨtʉi,’ tawon,” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde: "Maar er staat ook dat men God niet mag uitdagen."


Ɨmɨrɨ'nokon, utonpa ton kɨ'masa' a'sisa' pe ɨwesi kon pa pen, e'tane a'sisa' pe pʉra ɨwe'to' kon ɨku'tɨ' nin ɨri eseru kupʉ pɨ'; e'tane ru'ku, ɨsiyapiyo' pe e'tɨ' ɨusi'nʉnkato' kon yau. 	 Broeders, God heeft u niet de vrijheid gegeven om te misbruiken en uw eigen zin te doen, maar om elkaar te dienen in een geest van liefde.


“Non waiyori pe rɨ ɨwesi kon, e'tane ine'ne' pe pʉra waiyo enasa' yau, nai kasa ine'ne' pe kanan iye'to' pe ikupʉ? Wakʉ pe pʉra rɨ iyesi mɨrɨ, eno'mato' pe rɨ iyesi ka'pon amʉ' uya iwasa'pɨ'to' pe tʉusarɨ kon a'tai. 	 U bent het zout dat de wereld leefbaar moet houden. Maar als u uw invloed verliest, wat moet er dan van de wereld worden? Weet u waar u dan nog goed voor bent? Om weggegooid en vertrapt te worden.


E'tane ipokena' ton e'wei'tɨto' oton wʉi enu kasa tʉkʉipʉnʉ kon e'to' esa' wannɨ pe yau. Kʉrɨ rɨ tʉpana ke na'ne' tɨwɨ netai,” ta'pʉ Sises uya. 	 Maar de goede en gelovige mensen zullen in het Koninkrijk van hun Vader stralen als de zon. Onthoud dit goed!


Mɨrɨpan kon uya tɨ' ama'pʉ. Mɨrɨ a'tai, kakʉi' tenu tʉtʉse Sises uya ta'pʉ, “Papai, tenki ukayai' umaimu etasa' auya pɨ'. 	 Zij haalden de steen weg. Jezus keek omhoog en zei: "Vader, dank U wel dat U mijn gebed verhoort.


Sises uya ta'pʉ, “I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ipata'se' yau, pu'kena' nama pʉra iyesi. 	 Waarom doet U dat hier niet, in Uw vaderstad?' Luister goed: een profeet wordt in zijn eigen stad niet geaccepteerd.


Itenu uta'kwakasa' uya ene'pʉ ka'pon, Ananayas itese' uyepʉ, temiyatʉ tʉse'na tʉpona, ennin pe tenato' pe,” ta'pʉ Itepuru uya itenu uta'kwakasa' koro'tau. 	 In een visioen heeft hij u zien binnenkomen. En in dat visioen legde u uw handen op hem, waardoor hij weer kon zien."


mɨrɨpan kon anʉmʉ'pʉ iya 12 kaisa rɨ. To' koneka'pʉ iya itekare ekamai' enno'sa' kon pe, tʉpiyau to' e'to' pe mɨrɨ awonsi'kɨ to' enno'to' pe tʉuya itekare ekamase'na, 	 Samen trokken ze de bergen in. Hij wees er twaalf aan als Zijn vaste discipelen. Die zou Hij erop uitsturen om de mensen Gods plan bekend te maken.


E'tane to' uya ito'ka'nʉkʉ pʉra iyesi'pʉ ɨ'rɨ ta e'kwa pe serɨ esi tukai'. To' piyapai iye'so'nansa' esi'pʉ to' uya a'si poken pʉra, mɨrɨpan kon enari'nʉmʉ'pʉ mɨrɨ pɨ' ɨnekama'popai pʉra. 	 Maar de discipelen begrepen niet wat Hij ermee bedoelde. Het was hun een raadsel. Toch durfden zij Hem er niet naar te vragen.


Uko'man nɨ pe iyesi yau, Itepuru iwano' pe uko'man nɨ; mɨrɨ awonsi'kɨ eri'nɨ pe iyesi yau, eri'nɨ Itepuru iwano' pe. Mɨrɨ pɨ' si, uko'man nɨ pe iyesi yau mɨrɨ pe pʉra eri'nɨ pe iyesi yau, Itepuru iwano' pe rɨ e'nɨ. 	 Ons leven is voor de Here en ook ons sterven is voor de Here. Wij zijn van Hem, in leven en dood.


“Mɨrɨpan etasa' itepuru uya a'tai, apurɨpɨtʉ'pʉ iya, ɨri ku'sa' iya rɨ e'tane, tʉuko'manto' e'ma konekasa' iya pɨ'. Serɨ ta uya apʉne pʉra serɨ non pon kon esi emiya'poke' ton non eseru wenai uta'kwarʉkan pɨ' te'san, Papa munkɨ uta'kwarʉka non eseru pɨ' pʉra rɨ nin iyesi mɨrɨ. 	 De heer moest vol bewondering toegeven dat die sluwe beheerder zijn eigen zaken heel goed had behartigd. Ja, de mensen van deze wereld zijn in hun omgang met de medemensen vaak veel handiger dan de mensen die bij God horen.


Apʉne pʉra Papa uya to' ewan ya' ipata'tɨsa' pɨ' ɨ'rɨ rɨ i'se te'to' ku'to' pe to' uya, ɨsi'kaisa rɨ tekonekai' tʉpana'pano kon tʉto' pe to' uya ene ena', ikoneka pe itesa' pe iye'to' pe, Papa maimu uta'ku'tɨ pʉ'kʉ pona rɨ. 	 Want God heeft hun het verlangen gegeven samen te werken en hun koninkrijk aan het beest te geven, totdat de woorden van God uitkomen. Daarmee vervullen zij zonder het te weten Gods plan.


e'tane tʉuko'manto' kon pɨ' tʉusewankamasan, ipʉrataaike' pe e'nɨto' nenku'tɨnʉ ton, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ ton nɨ i'se to' e'to' uya main ɨwɨtanʉkʉ. Mɨrɨ uya nin si iyepeta pʉra ikupʉ. 	 Maar de zorgen van het leven, de zinloze jacht naar rijkdom en het verlangen naar allerlei andere dingen krijgen de overhand. Het gevolg is dat deze mensen niets doen met wat zij hebben gehoord.


“Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨwɨpʉrema kon a'tai, wakʉ pe te'ku'san kasa ke'tʉu. Ɨpʉremapaino kon te'mʉ'sa'kai' Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau mɨrɨ awonsi'kɨ asanta ka'taporo rɨ, tento' kon pe ka'pon amʉ' uya. I'napairon nɨ ekama uya serɨ ɨpɨ'nokon, to' uya tepe'pʉ kon epoka'sa' rɨ mɨrɨ. 	 Nu iets over het bidden. Wees niet zoals de huichelaars; die bidden zo dat iedereen het kan horen en zien, op de hoek van de straat en in de synagoge.


Mɨrɨ awonsi'kɨ e'ku'nɨto' uya ika'nɨ' pʉra ku'nɨ pen, apʉne pʉra Papa uya tʉusi'nʉnkato' nonkasa' uyewan kon ya' Wakʉ A'kwarʉ winɨ, itʉsa' iya na'ne' uyena'nokon. 	 Die hoop is geen valse hoop, omdat Hij ons hart gevuld heeft met Zijn liefde door de Heilige Geest, Die Hij ons heeft gegeven.


Ekonekan Weyu pe iyesi'pʉ, Sapa' e'ma ta'. Pata uko'mamʉ koro'tau, 	 Tegen de avond kwam Jozef van Arimathea naar de plaats van de kruisiging. Hij was een voornaam lid van de Hoge Raad en keek persoonlijk met grote verwachting uit naar het Koninkrijk van God. Het was bijna sabbat en dan mogen de Joden niets doen. Toen ging Jozef naar Pilatus en vroeg hem om het lichaam van Jezus.


“Wapiyaro' uye'sa' uya, ‘Uyepuru, tikin nɨ urepa'pʉ auya ike piri'sa' uya man, 10 kaisa rɨ nin si maina esi,’ ta'pʉ. 	 De eerste had enorme winst gemaakt. Wel tien keer het bedrag dat hij had gekregen.


Ɨ'rɨ ken si tukai' Papa uya eikʉ'pʉ nai? “Uiwano' pe 7,000 kaisaron kon nonkasa' uya man iye'sekunkasa' kon pen Peyarʉ pɨ',” tukai'. 	 En wat antwoordde God hem? "Ik heb ervoor gezorgd dat er nog 7000 mannen aan mijn kant staan. Ook die hebben hun knieën niet voor Baäl gebogen." (b)


Mɨrɨ enta' to' ekama'popɨ'to' ike i'tu uya pʉra iyesi'pʉ, mɨrɨpan to' eseru koneka i'tu uya pʉra iyesi'pʉ. Mɨrɨ pɨ', Paarʉ ekama'po'pʉ uya Surusiran pona itɨto' pe mɨrɨ yau ekama'popɨ'to' pe, 	 Omdat ik niet wist wat ik ermee aan moest, stelde ik Paulus voor naar Jeruzalem te gaan en daar de rechtzaak voort te zetten.


Serɨ etanin nʉ'san uya nin si ekama'po'pʉ mɨrɨ, “Ɨnʉ' kuru ken si epika'tɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 "Maar wie kan dan wel gered worden?" vroegen de mensen die het hadden gehoord.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Ɨnʉ' uya rɨ ui'nʉnka pe iyesi yau, tenupato' uya awɨrɨ rɨ iyesi mɨrɨ. Ukʉipʉnʉ uya i'nʉnkato' oton, mɨrɨpan piya' ina uye'to' oton, iyau tʉpata kon koneka ina uya. 	 Jezus antwoordde hem: "Als iemand van Mij houdt, zal hij doen wat Ik heb gezegd. Mijn Vader zal van hem houden en samen zullen Wij bij hem komen wonen.


Apʉne pʉra anpisin pe ka'pon amʉ' esi pɨ' ikupʉ tʉuya'nokon pʉra iyesi i'tusa' tʉuya'nokon a'tai, to' ekainʉmʉ'pʉ ɨutɨ nakapu pona. Mɨrɨpan kon uya inɨpon mo'ka'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ to' uya inu'tɨ'pʉ iteuta yai, anpisin ton aporo'pona, Sises poi rɨ. 	 Zij probeerden hem het huis binnen te dragen tot vlakbij Jezus. Maar er stonden zoveel mensen dat het niet lukte. Daarom gingen zij het platte dak op en haalden daar enkele tegels weg. Vervolgens lieten zij de man op zijn draagbaar door het gat zakken tot vlak voor de voeten van Jezus.


Iyereutasa' pe te'sen usene'pʉ enkena' pe tɨ', isaspa tato' mɨrɨ awonsi'kɨ tɨ', kaneriyan tato' kasa. Apono' woi ɨkɨɨimɨ esi'pʉ tɨ', emɨrarʉ tato' kasa. 	 Die schitterde als de zuiverste edelsteen, als de diamant en sardius. Om de troon stond een regenboog, die zo helder was als smaragd.


Mɨrɨ a'tai tʉron kon nʉ'san tʉpoitorʉ ton ennoko'pʉ iya wapiyaro' ennoko'pʉ tʉuya entai, umɨ esanon uya mɨrɨ kasa rɨ marɨ to' kupʉ'pʉ. 	 Daarna stuurde de eigenaar andere mannen. Nog meer dan de eerste keer. Maar het verging die al niet veel beter.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨnʉ' rɨ kʉrɨ Papa e'to' esa' wannɨ pe eporo iya pʉra na'ne' mʉre kasa te'se ewonto' oton pen nɨ ya',” ta'pʉ iya. 	 Het is zelfs zo dat wie niet als een kind in het Koninkrijk van God gelooft, er nooit kan komen."


“Iya'tai pʉra, 100 kaisa rɨ karimeru amʉ' itikʉn ton ɨtonpa kon esi yau, mɨrɨpan kon tonpa utano'masa' pe iyesi yau, 99 pan kon pe' nɨnnin pen ayupon pata yau itano'masa' e'ma'pʉ tau tʉutɨto' pe eporo tʉuya pʉ'kʉ pona rɨ? 	 "Als u nu eens honderd schapen had en één ervan raakte verdwaald, wat zou u dan doen? Het zoeken! Net zolang tot u het vond. De andere 99 zou u gewoon laten grazen.


Mɨrɨ yau, Seko' tuna'kwaai yen esi'pʉ, Sises nin si useta'kasa' tʉutɨ ke rɨ, ereuta'pʉ mɨrɨ tuna yen piyau. 12 a'kʉra' pata esi'pʉ. 	 en daar was ook de bron van Jakob. Jezus was moe van het lopen en rustte uit bij de bron; dat was omstreeks twaalf uur 's middags.


Amuru tʉrʉ'pɨ'to' oton to' uya ti'pai kon pona, tʉuta'kwarʉkai' akaramʉi'ma to' ukɨ'pɨ'nʉnpɨ'to' oton: “‘Ɨsɨ kusa! Ɨsɨ kusa mɨrɨ eke pata! Mɨrɨ pata winɨ kamoro parau kau kanau esanon ena'pʉ imaminkena' pe, itimamin winɨ rɨ. Tikin ite'kwa kʉra' emiya era'tɨto' airɨ ima'tasa'! 	 Zij strooiden van verdriet stof op hun hoofd en huilden en jammerden: 'O, grote stad! Wat verschrikkelijk! Eerst maakte zij alle scheepseigenaren rijk door haar welvaart; nu ligt zij er binnen een uur ontredderd bij.'


(apʉne pʉra iweyu eperu pe e'nɨ esi tanporo wakʉ pe e'nɨto' yau, ipoken e'nɨto' yau mɨrɨ awonsi'kɨ i'nairon yau) 	 Laat dat dan ook blijken uit uw doen en laten. Het gevolg van het licht in u, is dat u alleen maar doet wat goed, juist en waar is.


E'tane Esuwerʉ amʉ' e'sara'tɨ a'tai ɨri pe, ipa'nʉkʉ pe Paarʉ pɨ' usauro'nɨ pɨ', Paarʉ uya tʉpon tɨutɨ'pʉ, Papa uya to' nonkasa' ekamanin pe. “Ɨiwano' kon pe rɨ aumakoita kon ɨmʉnʉ kon utɨ emapu'tɨ auya'nokon ke, urɨ iwano' pe pʉra iye'to' oton Papa uya ɨponi'sima kon a'tai. Serɨ apai utɨto' oton Esuwerʉ amʉ' pen piya',” ta'pʉ iya. 	 Maar toen zij vijandig werden en met Jezus gingen spotten, schudde Paulus het stof van zijn kleren en zei: "U veroordeelt uzelf. Het is niet meer mijn verantwoording. Vanaf nu ga ik naar de mensen die niet tot het Joodse volk behoren."


Iye'u'na'tɨsa' pe rɨ e'nɨ'pʉ'nokon; mɨrɨ pe iyesi pɨ', ipokon pe epa'taisiman nɨto' poro uma'tan nɨto' ya', Kʉrai e'mʉ'sa'ka'pʉ terikʉ'pʉ apai kasa kuru eke pe Ikʉipʉnʉ ku'to' poro, urɨ'nokon nɨ nɨrɨ uko'manto' pe iyesi emenna' uko'man nɨto' yau. 	 Die doop in Hem was onze begrafenis. En zoals Christus weer levend is gemaakt door de heerlijke macht van de Vader, zo mogen wij nu ook een heel nieuw leven leiden.


Itɨ'pʉ Isotan ratoi pona, Isaan uya epa'taisiman kupʉ'pʉ pena iwa'ne pata piya'. Mɨrɨ yau, iko'mamʉ'pʉ. 	 Jezus ging terug naar de andere kant van de Jordaan, naar de plaats waar Johannes voor het eerst doopte. Daar bleef Hij een tijd.


Tu'kan kon ka'pon amʉ' uyee'pʉ ipiya'. Ta'pʉ to' uya, “Isaan uya i'tuto' ipɨkɨrɨ kupʉ'pʉ pen, e'tane tanporon Isaan usaurokʉ'pʉ pʉse pɨ' esi i'napai rɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 Velen kwamen naar Hem toe en zeiden tegen elkaar: "Johannes heeft geen wonderen gedaan. Maar alles wat hij over deze Jezus zei, is waar gebleken."


“A'ko pe iweyu uyepʉ koro'tau, Papa uya tʉusaurokʉ'pʉ ku'to' pe Epʉra'an pɨ', tu'ke kuru utonpa kon amʉ' epansa' esi'pʉ. 	 De tijd dat God Zijn belofte aan Abraham zou waarmaken, kwam steeds dichterbij. Het volk werd in Egypte groter en groter.


Imenuka uya ɨyena', eke Tiyo'peras, tu'kan kon nɨ uya imenukasa' iye'ku'sa' rʉ'pʉ Sises pɨ' ina koro'tau. 	 Beste Theofilus, er zijn al verscheidene boeken over het leven van Jezus Christus geschreven.


Mɨrɨpan pɨ' Sises uya ta'pʉ, “Ka'pon, Papa winon, anʉnsa' auya'nokon a'tai ka'takʉi', mɨrɨ a'tai ui'tuto' auya'nokon oton ɨnʉ' pe esi tukai', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ rɨ kupʉ uya pʉra iyesi uiwano' pe, e'tane ikʉipʉnʉ uya rɨken uyenupa'pʉ pɨ' usaurokʉ. 	 Jezus zei: "Wanneer u Mij gedood hebt (A), zult u weten wie Ik ben. Dan zal het u duidelijk zijn dat Ik niet mijn eigen wil heb gedaan, maar alleen heb gezegd wat de Vader Mij geleerd heeft.


Tʉron nɨ pe, to' uya ene'pʉ urepasa' itekare ekamato' tʉrawasooi ke Esuwerʉ amʉ' pen pana ya', Esuwerʉ amʉ' pɨ' Pi'ta uya itekare ekamato' pe irepa'pʉ itʉrawasooi ke na'ne' kasa. 	 Zij zagen in dat het, zoals het Petrus' opdracht was het goede nieuws aan de Joden te brengen, mijn opdracht was het onder de andere volken bekend te maken.


Punwe epe'tɨsa' a'tai, to' uya ipi'sikʉ makʉi'. Tereutai', tansan pe te'san menkato' pe tʉuya'nokon pa'siki'ti ya', mɨrɨ awonsi'kɨ tansan pen ma'kɨrɨi'ma. 	 Wanneer zijn net vol is, trekt hij het op de kant en gaat de vissen sorteren. De eetbare doet hij in de manden. De oneetbare gooit hij weg.


Tʉron kon Esuwerʉ amʉ' ena'pʉ Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas pokon tonpa pe, tu'kan kon nɨ Kiri' amʉ' Papa namanin nan pokon pe rɨ nɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉnamai' te'san uri'sami'si amʉ' rɨ nɨrɨ. 	 Enkele Joden raakten ervan overtuigd dat Paulus de waarheid sprak en sloten zich bij hem en Silas aan. Dat was ook het geval met een hele groep gelovige Grieken en verscheidene invloedrijke vrouwen uit de stad.


Anpisin ton kɨ'ma'pʉ Sises uya tʉpiya', mɨrɨpan uya, “Umaimu etatɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ ito'ka'nʉ'tɨ'. 	 Hierna riep Jezus de mensen bij Zich. "Luister! Probeer te begrijpen wat Ik bedoel.


“Sises, Nasare' pon,” tukai' to' uya eikʉ'pʉ. “Kʉrɨ rɨ urɨ,” ta'pʉ Sises uya. (Isutas nin si eparankanin e'soto'kasa' esi'pʉ mɨrɨ to' pokon pe.) 	 "Jezus van Nazareth", antwoordden zij. "Dat ben Ik", zei Hij. De verrader Judas was er ook bij.


“Utonpa ton Esuwerʉ amʉ', Epʉra'an payan nʉ'san, Esuwerʉ amʉ' pen nɨ nɨrɨ Papa namanin nan, etatɨ'! Urɨ'nokon iwano' pe kuru Papa uya epika'tɨn nɨto' eseru ennoko'pʉ. 	 Mannen broeders, afstammelingen van Abraham en u die ontzag voor God hebt: Wij hebben het nieuws ontvangen dat er redding is door Jezus Christus.


Apana'tɨ uya 'nokon serɨ ɨnʉ' uya rɨ wakʉ pe rɨ tʉusauro'se ɨyenku'tɨ kon namai'. 	 Ik zeg dit om te voorkomen dat men u door mooie woorden misleidt.


Mɨrɨ si etasa' tʉuya'nokon tukai' itonpa ton esi'pʉ mɨrɨ, pʉse rɨ si ipoitorʉ erikʉ pʉra iye'to' oton, tukai'. E'tane Sises uya iyeri'to' oton pen tasa' pʉra iyesi; “Iko'mamʉ i'se esi yau enna'po pona rɨ, ɨ'rɨ pe mɨrɨ esi ɨpona?” tasa' iya rɨken esi. 	 Onder de vrienden van Jezus deed daarna het verhaal de ronde dat Johannes niet zou sterven. Maar Jezus had niet gezegd dat hij niet zou sterven. Hij had alleen gezegd: "Als Ik wil dat hij blijft leven tot Ik terugkom, is dat niet uw zaak."


Ina esa' pe ɨwe'to' nʉyepʉi, serɨ non po ɨyeseru ne'kupʉi Epʉn po iyesi na'ne' kasa. 	 Laat Uw Koninkrijk spoedig komen. Laat Uw wil op de aarde worden gedaan, net zoals in de hemel.


To' uya eikʉ'pʉ, “Ina kamoro Epʉra'an payan ton; ɨnʉ' rɨ enawon kon ye' pen nɨ. Nai kasa imo'kasa' pe ɨwe'to' oton kon ta auya?” ta'pʉ to' uya. 	 "Wij zijn nooit slaven geweest", zeiden zij. "Wij stammen af van Abraham. Hoe kunt u dan zeggen dat wij bevrijd moeten worden?"


I'tu auya'nokon pʉra pe' iyesi ɨye'tʉsa' kon a'tai ka'pon ena' imaimu awɨrɨ ɨwesi kon pa ipoitorʉ ton pe, imaimu awɨrɨ ɨwe'to' kon poitorʉ pe ɨwesi kon? Makoi poitorʉ pe ɨwesi kon yau, uma'tan nɨto' ya' anin, mɨrɨ pe pʉra main awɨrɨ e'nɨto' ya', ipoken uko'man nɨto' ya' anin. 	 Als u bij iemand als slaaf in dienst komt, moet u doen wat hij zegt. Hij is de baas over u. Of de zonde is uw meester, met het gevolg dat u de dood tegemoet gaat; cf God is uw meester, met het gevolg dat u vrijgesproken wordt.


“Mɨrɨ awonsi'kɨ kanan, ka'pon tʉutɨsen kasa iye'to' oton, tʉpoitorʉ ton kɨ'manin mɨrɨpan kon ena' timamin tʉnin. 	 Het Koninkrijk van de hemelen is als iemand die naar het buitenland ging en zijn geld toevertrouwde aan zijn knechten.


Tʉron kon Sises apurɨnin nan esi'pʉ Sai'pʉras opa'wʉ pon kon mɨrɨ awonsi'kɨ Sairini pata yawon kon, mɨrɨpan kon utɨ'pʉ Antiyo' pata ya'. Mɨrɨ yau, itekare ekama'pʉ to' uya Esuwerʉ amʉ' pen nɨ pɨ', wakʉ Itepuru Sises ekareei. 	 Maar sommigen van die vluchtelingen waren afkomstig uit Cyprus en Cyrene. Toen zij in Antiochië kwamen, spraken zij ook met niet-Joodse mensen en vertelden hun over de Here Jezus.


Mɨrɨ a'tai, ka'pon amʉ' serɨ eke Papa tʉrawasooi i'tuto' ipɨkɨrɨ e'kupʉ ennin nʉ'san uya ta'pʉ, “I'napai rɨ kuru rɨ pʉse rɨ esi Pu'kena' tʉuye'ton ta'pʉ ipɨ' pe,” ta'pʉ to' uya. 	 Het drong tot de mensen door dat Hij iets geweldigs had gedaan. "Ja", zeiden zij, "Hij moet de Profeet zijn, die komen zou!"


Tanporo esii'ma to' uya ekama'po'pʉ, “Papa Mumu pe ken pe' si ɨwesi?” ta'pʉ to' uya. To' eikʉ'pʉ iya, “Ipoken me'atʉi' kʉrɨ rɨ pe esi mʉkayatʉi'ne',” ta'pʉ iya. 	 "U bent dus de Zoon van God?" vroeg de Hoge Raad. Hij antwoordde: "Nu u het zelf zegt: Ja, dat ben Ik."


Eri'nɨ tʉpo e'mʉ'sa'kan nɨsa' a'tai, ɨnʉ' no'pʉ pe ken si iyesi mɨrɨ, apʉne pʉra sa'ne 7 kaisaron kon uya imari'mapɨ'sa'?” ta'pʉ to' uya. 	 Hoe is het nu als zij weer levend worden? Wie van die broers zal dan haar man zijn? Want zij zijn alle zeven met haar getrouwd geweest."


Enurikʉ serɨ mɨrɨ awonsi'kɨ e'ku'to' esi epiyɨ'to' pe pʉra, e'tane enari'ke' pʉra e'to' serɨ pe siya rɨ Kʉrai namato' pe upun yau, uko'manto' yau mɨrɨ pe pʉra eri'to' yau. 	 Ik heb de vurige verwachting en vaste hoop dat ik niets zal doen waarvoor ik mij zal moeten schamen, maar dat ik net als altijd openlijk voor Christus zal uitkomen. Zijn grootheid zal ook in mij zichtbaar worden, of ik nu in leven blijf of sterf.


Apʉne pʉra ka'pon ewan yapai ɨri pɨ' isenuminkato' uyepʉ; e'wɨn, tʉron kon no'pʉ a'kɨrɨ te'sen pe, tʉnmari'ma'pʉ pen nɨ a'kɨrɨ tekumasen pe, ama' e' pe rɨ, kasi ye' pe rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri pe tʉron kon pɨ' tʉusauro'sen pe. 	 Daardoor wordt een mens slecht. Want uit het innerlijk komen slechte gedachten, moord, overspel, ontucht, diefstal, leugen en roddel voort.


Serɨ ke apana'tɨsa' uya 'nokon mɨrɨ pori' pe e'to' pe ɨpɨ'nokon mɨrɨ awonsi'kɨ pori' pe ɨwe'to' kon e'to' pe mararon pe pʉra. 	 Ik heb dit gezegd met de bedoeling dat mijn blijdschap in u zal zijn. U zult grote blijdschap ervaren.


Ɨyenupa'pʉ kon, ɨuko'mamʉ'pʉ kon eseru pɨ', penaro' ɨyeseru kon nonka kon pa, ɨyenku'tɨpai'nokon te'sen pɨkɨrɨ ɨwesi kon nʉma'tanʉkʉ'pʉ; 	 moet u uw oude menselijke natuur als oude kleren uittrekken; uw vroegere manier van leven, waardoor u geluk en vrede meende te vinden, maar die u in werkelijkheid dood en verderf bracht.


Paire' uya ta'pʉ to' pɨ', “Atɨ' si iteseru aimenka kon pa main, Mosi' winon awɨrɨ,” ta'pʉ iya. Esuwerʉ amʉ' epuru ton uya ta'pʉ ipɨ', “Main, Mosi' winon pe pʉra rɨ iyesi ɨnʉ' rɨ tʉto' pe ina uya iyeri'to' ya',” ta'pʉ to' uya. 	 "Neem Hem maar weer mee", zei Pilatus. "U hebt een eigen wet. Spreek zelf maar recht over Hem." "Maar het is ons verboden zelf iemand terecht te stellen", brachten de Joden er tegenin.


“E'tane ɨnʉ' uya rɨ pʉsamoro uyapurɨnin nan aiko ton nʉ'kwɨ tonpa e'makoima emapu'tɨsa' yau, wakʉ iwa pe rɨ iyesi kʉrɨ rɨ ka'pon i'mʉ pɨ' eke a'nai' e'pato' ike tɨ' ewa'tɨsa' a'tai, mɨrɨpan eno'mato' pe parau ka' iyaputato' pe. 	 Maar als iemand één van deze kleine kinderen die in Mij geloven, op het slechte pad brengt, zou het beter voor hem zijn dat hij met een zware steen om zijn nek in de zee werd gegooid.


I'tu auya'nokon Sises, Nasare' pon Papa uya Ta'kwarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmeruntɨrʉ tʉrʉ'pʉ ipona. Sises utɨpɨtʉ'pʉ nɨrɨ wakʉ kupʉ pɨ' pata kaisa rɨ'ne, ka'pon amʉ' epi'tɨpɨtʉ pɨ' Makoi meruntɨrʉ apai. Sises uya serɨ ton kupʉ'pʉ Papa esi wenai tʉpika'tɨnin pe. 	 U hebt vast wel gehoord van Jezus van Nazareth, de Man aan wie God de Heilige Geest en grote kracht gaf. Hij trok het land door en deed heel veel goeds. Hij genas alle mensen die in de macht van de duivel leefden, want God was met Hem.


Makoi uya arɨ'pʉ Surusiran pona mɨrɨpan uya Papa ena' Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ka'tawon inakapu putu po iye'mʉ'sa'kato' pe ikupʉ'pʉ. “Papa Mumu pe ɨwesi yau, ata'mo'kakɨ serɨ awonsi'kɨ,” ta'pʉ iya ipɨ', 	 Daarna nam de duivel Hem mee naar het dak van de tempel in Jeruzalem. "Als U de Zoon van God bent", zei hij, "spring dan naar beneden.


Serɨ tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto', to' uya ɨi'tuto' pe i'napairon Papa pe ɨwesi, Sises Kʉrai nɨrɨ i'tuto' pe to' uya ɨnennoko'pʉ tukai'. 	 Het eeuwige leven is dat zij U kennen als de enig ware God, en Jezus als de Christus Die U naar de aarde hebt gestuurd.


Mɨrɨ a'tai, eke main eta'pʉ uya Epʉn po, se kasa tawon: “Serɨ si Papa uya pika'tɨn nɨto' uye'sa' man, Papa uya tʉpana'pano enpoikasa' kin pe te'to'. Pana' pe te'to' enpoikasa' Inanʉmʉ'pʉ, Kʉrai uya. Utonpa kon amʉ' sapema pɨ' te'sen, Papa piyawonsi'kɨ to' sapema pɨ' wʉi mɨrɨ awonsi'kɨ ewarupɨ kaisa rɨ eno'masa' man Epʉn poi. 	 Ik hoorde een luide stem in de hemel zeggen: "Eindelijk is het zover. God heeft de bevrijding gebracht. Hij heeft Zijn macht gebruikt om Zijn Koninkrijk te vestigen. Zijn Christus heeft hier nu het gezag. De aanklager, die onze broeders dag en nacht voor God beschuldigd heeft, is uit de hemel gegooid.


Iweyu uye'nɨ pɨ' man ɨsɨ rɨ e'ku'to' oton ɨpɨ'nokon, ɨyeyaton kon amʉ' uya tɨ' amʉ' ka'to' oton apata'se' kon woi tekainʉnto' kon ipoi pe ɨwɨse'na'nokon. Sen winɨ'ne rɨ to' uya awa'kʉ'pɨ'to' oton kon ayainʉmʉ kon poken pʉra rɨ. 	 Nu is het te laat. Straks zullen uw vijanden u belegeren, u omsingelen en van alle kanten tegen u opdringen.


Ipanta tonpa ton anpɨ'pʉ pe iyesi yau, ɨmɨrɨ si, mɨ airon are' enpu pe ɨwe'tane, ike ipata'pʉ yai rɨ are'na'tɨsa', mɨrɨpan nin si usewekʉ ite'ku are' mi' winon pɨ', 	 Sommige takken van de goede olijfboom zijn afgebroken. En u, niet-Joden, bent als wilde olijftakken op de goede olijfboom geënt. Nu u tussen de andere takken staat, krijgt u net als zij voedsel uit de wortel.


Meri, tʉno'pʉ oton pokon pe rɨ to' utɨ'pʉ tese' kon menukai'. Mono' pe iyesi'pʉ (Papa A'kwarʉ mʉre yen pe). 	 Samen met Maria, zijn zwangere vrouw, verliet hij Nazareth in Galilea om zich te laten inschrijven.


7 kaisaron kon sirikɨ amʉ' a'sisa' iya esi'pʉ temiyatʉ enwo'netʉ winɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ iyɨkena', ɨsi'ratoi pokon iyɨ supara epa'ka'pʉ inta yapai. Itemʉ' esi'pʉ a'kwa pe kuru rɨ wʉi enu esi a'ne' pe a'taino kasa. 	 In Zijn rechterhand hield Hij zeven sterren; uit Zijn mond kwam een scherp, tweesnijdend zwaard en Zijn gezicht straalde en schitterde als de felle zon.


E'tane kʉrɨ rɨ pana' pe te'sen tʉnapurɨnʉ yau iu'matʉ pʉ'kʉ pona, kʉrɨ rɨ si epika'tɨto' oton. 	 Het kwaad zal hand over hand toenemen, zodat de liefde van de meeste mensen zal verkoelen. Maar wie dwars door alles heen aan Mij vasthoudt, zal gered worden.


“Mɨrɨpan uya te'mai' pʉra tepuru imamin e'ma'tɨnin nʉ'san kɨ'ma'pʉ, mɨrɨpan kon uyee'pʉ tikin pa'ne. Wapiya iye'sa' ekama'po'pʉ iya, ‘Ɨ'rɨ kaisa rɨ te'mai' pʉra uyepuru imamin arɨ'pʉ auya nai?’ ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Hij liet de mensen die bij zijn heer in de schuld stonden een voor een bij zich komen. 'Wat bent u mijn heer nog schuldig?' vroeg hij aan de eerste.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ɨri sɨ! Ɨri ton nɨ, apurɨnin nan pen nɨ serɨ a'taino kon! Ɨ'rɨ pʉ'kʉ pona ɨpiyau'nokon uko'mamʉ? Ɨ'rɨ pʉ'kʉ pona aya'kɨrɨ'nokon esi? Ɨmu ine'kɨ se ya',” ta'pʉ iya. 	 "Wat bent u toch harde en ongelovige mensen", zei Jezus. "Hoe houd Ik het bij u uit? Breng uw zoon maar bij Mij."


Main urepa'pʉ auya ike ke to' repasa' uya, mɨrɨpan anʉnsa' to' uya. To' uya nɨrɨ i'tusa' ɨwinɨ uye'sa' tukai', uyenno'sa' auya tukai' nɨrɨ to' uya apurɨsa'. 	 Want wat U Mij hebt verteld, heb Ik aan hen doorgegeven. En zij hebben het aanvaard. Zij zijn tot het geloof en de overtuiging gekomen dat U Mij hebt gestuurd.


Mɨrɨ yau, Esuwerʉ amʉ' uyee'pʉ Sisariya pona, Paarʉ eseru aimenkato' a'tai. Ina uyee'pʉ ema'sa' yau, Paarʉ ne'to' pe to' uya ekama'pʉ uya. 	 Die Joden kwamen met mij mee hier naartoe en ik heb de zaak de volgende dag meteen in behandeling genomen. Maar toen ik Paulus liet voorleiden, beschuldigden zij hem van iets heel anders dan ik had verwacht.


Moro use'man nɨto' apon esi ipoi kamoro ta'porin tau te'tʉrawasomasan enta'nato' itau pen nɨ. 	 Wij hebben een altaar, waarvan niet gegeten mag worden door mensen die in dienst staan van het oude verbond.


Ɨmɨrɨ'nokon pe ausaurokʉ kon pen mɨrɨ, e'tane ɨkʉipʉnʉ kon A'kwarʉ usauro'to' oton mɨrɨ ayawɨrɨ'nokon. 	 Dan zijn jullie het niet die spreken. Dan is het de Geest van je hemelse Vader die door je spreekt.


Isairas iwʉ' ta' tʉuye'sa' a'tai, ɨnʉ' rɨ ewomʉ i'se pʉra iyesi'pʉ ta'kɨrɨ, Pi'ta, Isens, mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan nɨken mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrɨ rɨ si mʉre sanon. 	 Zij kwamen bij het huis aan en Jezus wilde niet dat iemand met Hem mee naar binnen ging behalve Petrus, Jakobus en Johannes en de ouders van het meisje.


Apurɨto' yau iyɨpʉremasa' uya takuru'kenan epi'tɨ mɨrɨ; Itepuru uya rɨ i'mʉ'sa'ka. Imakoitasa' pe iyesi yau, ipɨ' rɨ usentu'man. 	 Als zij in geloof bidden, zal de zieke genezen worden; de Here zal hem gezond maken. En als hij gezondigd heeft, zal de Here het hem vergeven.


Isutas esi'pʉ anʉnsa' rʉ'pʉ ina tonpa pe itekare ekama pɨ' iye'tʉrawasomato' pe,” ta'pʉ Pi'ta uya. 	 Hij was één van ons en had dezelfde opdracht als wij.


Isutʉ, Sises Kʉrai poitorʉ, Isens akon nɨrɨ winɨpaino, Kamoro ikɨ'masa' kon, Papa Ikʉipʉnʉ ni'nʉnka'san, mɨrɨ awonsi'kɨ Sises Kʉrai nʉpa'sima'san enakan: 	 Van: Judas, een dienaar van Jezus Christus en een broer van Jakobus. Aan: Alle mensen die door God, de Vader, geroepen zijn. Hij houdt van u en Zijn Zoon Jezus Christus bewaart u.


Pori' pe te'ton kon kamoro mɨ pe te'ku'san pen, apʉne pʉra tanporo rɨ non tʉrʉ Papa uya to' ena'. 	 Gelukkig zijn de zachtmoedigen, want de aarde is voor hen.


Sises uya to' ekama'po'pʉ, “Ɨnʉ' si usan? Ɨnʉ' yan si uyakon non?” ta'pʉ iya. 	 Hij antwoordde: "Wie is mijn moeder en wie zijn mijn broers?"


Oko pe pʉra rɨ, to' kɨ'ma'pʉ iya, mɨrɨpan kon uya tʉkʉipʉnʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ aka'ne' pe anʉnsa' kon ipoitorʉ ton pokon pe tʉnɨnse kanau yau, to' utɨ'pʉ ipɨkɨrɨ. 	 Hij riep hen ook en zij lieten hun vader met de knechten in de boot achter en gingen met Jezus mee.


Mɨrɨ yau, pata kaisa rɨ to' usarɨ'pʉ. Surusiran pon kon enno'sa' kon mɨrɨ awonsi'kɨ so'si epuru ton nʉkoneka'pʉ main Esuwerʉ amʉ' pen napurɨ ton pe iku'sa' ekama pɨ' to' esi'pʉ pata kaisa rɨ. 	 Op hun rondreis langs de verschillende steden, lazen zij de christenen de besluiten voor van de apostelen en leiders in Jeruzalem en zeiden er nadrukkelijk bij dat zij zich daaraan moesten houden.


Tu'kan kon piyai'san amʉ' eseru kupʉ pɨ' iko'mansa' kon uya tu'kan nɨ ɨri ekareei apon kareta amʉranʉkʉ'pʉ, mɨrɨpan po'tɨpɨtʉ'pʉ to' uya annau. Pʉrata pe kareta ton epe' i'tu'pʉ to' uya a'tai, 50,000 kaisa rɨ sirʉpa pun pe iyepa'ka'pʉ. 	 Velen die zich met toverij hadden beziggehouden, gooiden hun toverboeken op een stapel en staken die voor de ogen van heel de stad in brand. Er ging naar schatting voor 50.000 zilverstukken in vlammen op.


(Isutas pɨ' isaurokʉ'pʉ, Saiman Eskariya' mu pɨ'. 12 kaisaron kon tonpa pe rɨ esii'ma, Isutas uya teparankato' oton pɨ'.) 	 Daarmee bedoelde Hij Judas, de zoon van Simon Iskariot. Die zou Hem later verraden!


Mɨrɨ yau, to' mainanpa pɨ' te'san eka'tumʉ'pʉ pata pona, mɨrɨpan kon uya tanporo iye'ku'sa' rʉ'pʉ ekama'pʉ ka'pon amʉ' pɨ'. To' uya rɨ nɨrɨ kamo makoi a'kwarʉ yen ton pe te'san ka'pon amʉ' pɨ' iye'ku'sa' rʉ'pʉ ekama'pʉ. 	 De varkenshoeders vluchtten naar een nabijgelegen stad en vertelden wat er allemaal was gebeurd. Het verhaal over de twee bezetenen bracht grote opschudding teweeg.


Kiyarari ponsi'kɨ pʉsamoro uri'sami'si amʉ' uyee'pʉ iya'kɨrɨ, i'se iye'to' ke to' uya imainanpa'pʉ. Tu'kan kon tʉron kon uri'sami'si amʉ' iya'kɨrɨ iye'sa' kon nʉ'san Surusiran pona rɨ nɨrɨ esi'pʉ mɨrɨ yau. 	 Samen met vele andere vrouwen waren zij Jezus gevolgd en hadden voor Hem gezorgd in de tijd dat Hij in Galilea was. Ze waren met Hem meegekomen naar Jeruzalem.


“Ɨnʉ' uya mɨrɨ wʉi mɨrɨ pe pʉra iwekusi i'tu pʉra rɨ iyesi, inserʉ amʉ' Epʉn pon kon uya rɨ mɨrɨ pe pʉra imu uya rɨ, e'tane ikʉipʉnʉ uya rɨken i'tu. 	 Maar wanneer, op welke dag en welk uur deze dingen zullen gebeuren, weet niemand. De engelen niet en zelfs Ik niet. Dat weet alleen de Vader.


“Tanporo serɨ ton ke ɨrepa uya, urɨ pɨ' te'sekunkai' ɨwɨpʉrema yau,” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 "Dat zal ik U allemaal geven", zei hij, "als U voor mij neerknielt en mij eert."


Tɨwɨ kamoro Isutiya po na'ne' nan nainʉmʉi wʉ' ton pona'ne; tɨwɨ kamoro eke pata yawon kon nepa'kai, mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro pata yau na'ne' nan kʉsepa'kanin eke pata pona. 	 Laten de mensen die dan in Judea zijn, naar de bergen vluchten. En wie op het platteland zijn, moeten niet naar de stad gaan.


E'tane Papa uya i'mʉ'sa'ka'pʉ eri'nɨto' apai. 	 Maar God heeft Hem weer levend gemaakt.


Ipʉrataai pʉra iyesi'pʉ tepuru e'mato' iya ike. Kin uya ta'pʉ, ‘Ikʉrʉpo'pomatɨ', ino'pʉ, imunkɨ amʉ' pokon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ itimamin ton nɨ, mɨrɨpan epe'pʉ uya inko'manʉ'pɨtʉ'pʉ e'mato' pe,’ ta'pʉ kin uya. 	 Maar de man kon niet betalen. De koning nam het besluit hem als slaaf te verkopen om zo aan geld te komen. Ook zijn vrouw en kinderen en al zijn bezittingen moesten worden verkocht.


“Ɨ'rɨ pɨ', ‘Uyepuru, uyepuru,’ tukai' uyesa'pɨtʉ auya'nokon, ukayai'ne' kupʉi'ma pʉra rɨ? 	 Hoe haalt u het in uw hoofd Mij 'Here' te noemen? U doet niet eens wat Ik zeg.


Sises utɨ'pʉ ipiya', itemiyatʉ pɨ' ta'sii' i'mʉ'sa'ka'pʉ iya. Iye'kɨɨi'mato' ereuta'pʉ, mɨrɨpan uya to' mʉta'napa'pʉ. 	 Toen Hij binnenkwam, ging Hij naar haar toe, pakte haar bij de hand en trok haar overeind. De koorts verdween meteen. Zij stond op en maakte eten voor hen klaar.


Mɨrɨ si'kɨrɨ Kʉrai a'kɨrɨ ɨye'mʉ'sa'kasa' kon pɨ', ɨyewan kon itʉtɨ' kau na'ne' nan pɨ' rɨken nɨ, Papa enwo'netʉ winɨ Kʉrai ereutasa' na'ne' yawon pɨ'. 	 Nu u met Christus bent opgestaan uit de dood, moet u zich bezighouden met hemelse zaken. Want Christus zit daar nu op de allerhoogste plaats aan de rechterhand van God.


Mɨrɨ awonsi'kɨ tiwano' pe rɨ Se'tan usewa'noma yau mɨrɨpan epantakapɨ'sa', moro iko'mamʉ pen nɨ mɨrɨ; iu'ma'to' rɨ e'seposa'. 	 Als de duivel tegen zichzelf vecht, blijft er niets van hem over.


“I'napairɨ rɨ ɨyekota'ma kon urɨ ekota'mato' oton kasa rɨ, e'tane umeruntɨrʉ pʉra man iku'to' pe uya, ɨnʉ' ereutato' pe uyenwo'netʉ winɨ mɨrɨ awonsi'kɨ ukamisi winɨ nɨrɨ. Serɨ pata ton esi mɨrɨ kamoro ukʉipʉnʉ uya to' pata pe ikonekasa' na'ne' iwano' pe iyesi,” ta'pʉ iya. 	 "Inderdaad", zei Hij. "Jullie zullen uit mijn beker drinken. Maar wie aan weerskanten van mijn troon zullen zitten, beslis Ik niet. Die plaatsen zijn bestemd voor de mensen die mijn Vader heeft uitgekozen."


Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Upiyapai enta, Se'tan! Apʉne pʉra iye'menukasa', ‘Itepuru, Papa, itese' pɨ' ɨwe'to' pɨ' rɨken ɨpʉrema'; Kʉrɨ rɨ rɨken poitorʉ pe e'kɨ,’ tawon,” ta'pʉ Sises uya. 	 "Ga weg, satan", zei Jezus. "Er staat immers in de Boeken: 'Geef niemand anders eer dan de Here, uw God. Doe alleen wat Hij zegt."


Sises uya ene'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Sa'man pe kuru rɨ iyesi imaminke' ton epa'ka poken pʉra Papa e'to' esa' wannɨ pe ya'! 	 Jezus keek hem na en zei: "Wat is het voor rijke mensen moeilijk om in het Koninkrijk van God te komen!


E'tane, urɨ utanʉnsa' a'tai non apai, tanporon kon nɨ kɨ'mato' uya oton upiya',” ta'pʉ iya. 	 Als Ik boven de aarde uitgetild ben, zal Ik allen naar Mij toe trekken."


E'tane ene a'si'pʉ to' uya pariki'si ta', ennakanin pu'kena' pokon pe, eke itʉrawasooi ton, i'tuto' ipɨ' ku'nin nʉ'pʉ ipiyau. Serɨ i'tuto' ipɨ' ton ke kamoro ene ma'kʉʉi ke iye'menukasa' kon, mɨrɨ awonsi'kɨ ipe ika'sa' apurɨpɨ'nin nʉ'san enku'tɨ'pʉ iya mɨrɨ. Ene mɨrɨ awonsi'kɨ ennakanin pu'kena' eno'ma'pʉ to' uya nurɨne apo' ku'pɨri ka' sorʉ'pa ke tepo'tɨsen. 	 Het beest en de leugenprofeet, die onder het oog van het beest opmerkelijke dingen had gedaan, werden gevangen genomen. Door die opmerkelijke dingen waren alle mensen verleid, die het teken van het beest droegen en het standbeeld van het beest aanbaden. Zowel het beest als de leugenprofeet werden levend in het brandende zwavelmeer gegooid.


Pi'ta uya imaimu eikʉ'pʉ, “Ɨpʉrataai pokon pe auma'ta mɨrɨ, apʉne pʉra ɨusenuminka pɨ' Papa winon e'ma auya pʉrata ke tukai'! 	 "Uw geld zal u te gronde richten!" antwoordde Petrus. "Wat God geeft, is niet te koop.


Ɨ'rɨ pe ken si kʉrɨ nai, ikʉipʉnʉ nanʉmʉ'pʉ tiwano' pe kuru, mɨrɨpan enno'sa' iya orʉ pona? Ɨ'rɨto' pe ken ɨri pe isapema pe tʉusauro'sen ta auya'nokon, ‘Papa Mumu urɨ,’ ta uya pɨ'? 	 Hoe durft u dan te beweren dat Ik God beledig door te stellen dat Ik Zijn Zoon ben? Ik ben nog wel door de Vader uitgekozen en naar de wereld gestuurd.


Tenu a'kwarʉkena' nan pen! Nai esi eke pe kuru: korʉ, Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' katɨ---korʉ ku'nin wakʉ pe? 	 Wat een domme redenering! U bent stekeblind. Wat is belangrijker? Het goud of de tempel waardoor het goud heilig wordt?


Ɨnʉ' kʉrɨ A'poros? Ɨnʉ' kʉrɨ Paarʉ? Poitorʉ ton nɨ nin, kamoro poro apurɨnin nan pe ɨyenasa' kon—Itepuru uya to' poirɨ'ne to' tʉrawasoi'tɨpɨ'sa' awɨrɨ. 	 zij kwetst niet, is niet egoïstisch en voelt zich nooit beledigd; zij neemt niemand iets kwalijk;


ekama'popɨ'se'na, “Ɨmɨrɨ pe' kʉrɨ rɨ tʉuye'ton ta'pʉ rʉ'pʉ ipɨ', tʉron nɨ rɨ katɨ uyepʉ enupɨkɨrɨ ina e'to' nai?” tukai'. 	 "Jezus, bent U het op wie wij hebben gewacht? Of moeten wij uitkijken naar iemand anders?"


Pi'ta uya ensa' a'tai, ekama'po'pʉ iya, “Uyepuru, pʉse kanan si?” ta'pʉ iya. 	 Toen Petrus hem zag, vroeg hij aan Jezus: "En wat staat hem te wachten, Here?"


Tenku'na' nan mɨrɨ awonsi'kɨ ise'mesa' kon uyee'pʉ ipiya' Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta', mɨrɨpan kon epi'tɨpɨtʉ'pʉ iya. 	 Er kwamen allemaal blinde en lamme mensen naar Hem toe en Hij genas hen.


Mɨrɨ a'tai, Pari'si amʉ' uya tʉusenupato' kon iwʉ' nɨmɨ'pʉ, mɨrɨpan kon e'seporo'pʉ kin pe te'sen, Era' tonpa ton pokon pe, mɨrɨpan kon ekoneka'pʉ Sises wɨto' pe tʉuya'nokon pɨ'. 	 De Farizeeërs liepen meteen de synagoge uit en gingen naar de leden van de partij van Herodes om met hen te overleggen hoe zij Jezus uit de weg konden ruimen.


“Ɨ'rɨto' pe ɨye'nʉmʉ kon? Te'mʉ'sa'kai' ɨpʉrematɨ', i'tupɨ'nɨto' ya' auta'mo'ka kon namai',” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 "Hoe is het mogelijk?" zei Hij. "Slapen jullie? Bid God dat de verleiding jullie niet teveel zal worden."


E'tane wakʉ pe rɨ upika'tɨ pɨ' ɨwe'sa' kon man ekamʉn yau esi koro'tau. 	 Hoe dan ook, het is goed dat u de druk waaronder ik leef, hebt verlicht.


tʉron kon imo'katɨ' apo' apai, to' pika'tɨ pe; tʉron kon pɨ' ɨusentu'mato' kon enpoikatɨ', enari'nʉn nɨ pokon pe tʉsumai'—ɨri iteseru ton ke to' na'sikʉ'pʉ to' pon ewaruma'tɨi'ma. 	 Houd hen vast en red hen uit het vuur. Maar bij sommige mensen moet u voorzichtig zijn met uw medeleven; u zou mogelijk door hun zonden kunnen worden beïnvloed. Haat elk spoor van hun zonde.


Apʉne pʉra kʉrɨ rɨ rɨ esi usewankaman namai'no pe, asa'rɨ te'san ku'nin nʉ'pʉ tikin nɨ, mɨrɨpan uya wa'kʉ'nin pe te'sen ma'tanʉkʉ'pʉ, ɨ'seyaton pe e'nɨto' wekupiri, 	 Want Hijzelf is onze vrede. Hij heeft u en ons tot één volk gemaakt door de muur van vijandschap, die tussen ons in stond, af te breken.


Mɨrɨ panton ekama iya tʉpo, to' pokon pe Sises utɨ'pʉ Surusiran pona. 	 Nadat Hij dit verhaal had verteld, ging Jezus met Zijn discipelen verder naar Jeruzalem.


ɨyeyaton non ku'tane uya a'ta apon pe,”’ tasa'. 	 totdat Ik U de overwinning geef over al Uw vijanden!" (b)


Tepi' enu'sa' pʉra iyesi tʉpun yau Epʉn pona, e'tane Tepi' uya ta'pʉ, “‘Itepuru uya ta'pʉ uyepuru pɨ'; “Uyenwo'netʉ winɨkʉi' ereutatanʉ'kɨ Itepuru pe ɨwesi pa, 	 David is niet zelf naar de hemel gegaan en sprak dus niet over zichzelf toen hij zei: 'Dit sprak de Here tot mijn Here: Kom naast Mij zitten, aan mijn rechterhand,


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Ɨyentarunto' kon e'paka'nʉ'tɨ'. 	 "Houd op met dat gemopper", zei Jezus.


I'tu uya, serɨ uya arɨn tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' ya'. Mɨrɨ pɨ' si usauro'ai'ne' ikʉipʉnʉ uya upana'tɨ'pʉ rʉ'pʉ ekama uya,” ta'pʉ iya. 	 Hij heeft Mij opgedragen de mensen eeuwig leven te geven. Daarom zeg Ik alleen wat mijn Vader Mij verteld heeft."


Sises uya to' usenuminkato' i'tu'pʉ. Mɨrɨpan uya, “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' se ton pɨ' ɨusenuminka kon? Serɨ kasa ɨusenuminka kon poken pʉra man. 	 Jezus wist wel wat in hen omging en vroeg: "Wat gaat er in uw hart om?


E'tane rɨ, upiya' ɨsi'pai pʉra ɨwesi kon ɨuko'manto' kon epose'na. 	 En toch wilt u niet bij Mij komen om eeuwig leven te vinden.


Ipoitorʉ ton uya mɨrɨ kasa rɨ nin si To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pɨ' te'to' kon koneka'pʉ, ta'pʉ iya na'ne' awɨrɨ rɨ. 	 De discipelen deden zoals Hij hun gezegd had en maakten het Paasmaal klaar.


Tʉkasa ta'porin ton ka'pɨ'nin pe to' esi wenai, to' piyau e'tʉrawasoman pɨ' iko'mamʉ'pʉ. 	 Paulus bleef bij hen en werkte met hen samen, omdat zij (net als hij) tentenmakers waren.


Tepi' esi'pʉ pu'kena', mɨrɨpan uya Papa uya, ‘Ikupʉ uya kuru rɨ mɨrɨ,’ tukai' tauro'ka'pʉ rʉ'pʉ si i'tu'pʉ: tikin nɨ ipayan amʉ' tonpa ku'to' oton Papa uya itepuru pe, Papa munkɨ amʉ' esa' pe, Tepi' esi'pʉ to' esa' pe kasa, tawon. 	 Maar hij wist wat er na zijn dood zou gebeuren. God had hem beloofd dat één van zijn nakomelingen in zijn plaats koning zou worden.


Mɨrɨ a'tai nin si, ta'pʉ iya mɨrɨ uri'san pɨ', “Amakooi ton pɨ' usentu'masa' man,” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Jezus zei daarop tegen de vrouw: "U ontvangt vergeving voor al uw zonden."


Sises uya tanporo to' tʉkɨ'mai' to' amʉranʉkʉ'pʉ. Ta'pʉ iya to' pɨ', “I'tu auya'nokon Esuwerʉ amʉ' pen epuru ton esi to' esa' pe, mɨrɨpan eke ton uya tʉmeruntɨrʉ kon apurɨ to' pɨ'. 	 Jezus riep hen allemaal bij Zich en zei: "Jullie weten dat de mannen die het in de wereld voor het zeggen hebben, de bevolking onderdrukken. Zij maken misbruik van hun macht. Maar onder jullie is dat totaal anders.


Mɨrɨ a'tai nin si ama'nomi'si iwa ton enupa to' uya mɨrɨ tʉtaan'pʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmunkɨ kon i'nʉnkanin nan pe, 	 Zo moeten de oudere vrouwen de jongere aanmoedigen rustig te leven, hun man en kinderen lief te hebben,


Serɨ ton pɨ' Sises usaurokʉ e'nonkasa' a'tai, anpisin ton nɨ ka'pon amʉ' usewansiuka'pʉ enupan nɨto' iya pɨ', 	 Jezus zweeg. Ieder die Hem had gehoord, stond perplex. Want Hij sprak zo heel anders dan de godsdienstleraars.


Tu'kan kon pen nɨ ka'pon amʉ' ena'pʉ Paarʉ pɨkɨron kon pe, mɨrɨpan kon uya nɨrɨ Sises apurɨ'pʉ. To' koro'tau Sises apurɨnin pe iyenasa' ese' esi Tayano'siyas, Areyo'pakas itese' konsʉrʉ amʉ' tonpa pe te'sen, Tamares itese' nɨrɨ uri'san, mɨrɨ tʉpo tʉron kon uya rɨ nɨrɨ Sises apurɨ'pʉ. 	 Sommige mannen sloten zich bij hem aan en werden christen. Onder hen waren Dionysius, een stadsbestuurder, en een vrouw, die Damaris heette, en nog enkele anderen.


Tʉron kon sa'ne uye'pɨ'sa' man ko, Pa'tiya winɨpai, Metiya winɨpai, mɨrɨ awonsi'kɨ Eran winɨpai, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon kanan Me'sa'po'temiya, Isutiya, Ka'pato'siya, Pontas, Eisa Mʉre'pʉ, 	 uit Parthië, Medië, Elam en Mesopotamië, uit Judea, Capadocië, Pontus, Asia, Frygië en Pamfylië, uit Egypte en de streek van Cyrene in Libië. Er zijn hier Joden en Joodse bekeerlingen uit Rome, Kreta en Arabië. Hoe bestaat het dat ieder van ons in zijn eigen taal hoort spreken over de geweldige dingen, die God gedaan heeft!"


apʉne pʉra uruwai' yau esi i'se pʉra ɨwesi pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ, urɨ ɨpoitorʉ ukɨta i'se pʉra ɨwesi. 	 Here, U zult mij niet dood laten blijven. U zult het lichaam van Uw heilige Zoon niet laten vergaan.


Ɨnʉ' uya rɨ penaro' ensi tʉpo emenna' waain ensi pʉra iyesi, ‘Penaro' esi wakʉ pe kuru upona,’ ta iya,” ta'pʉ Sises uya. 	 Als iemand van de oude wijn heeft gedronken, wil hij de nieuwe niet eens proeven. Hij vindt de oude goed genoeg."


Ɨnʉ' uya rɨ emenna' waain entɨ pʉra rɨ iyesi mɨrɨ ipooi'pɨ iten ya'. Mɨrɨ kasa iyesi yau, asa'rɨ rɨ nin si ima'ta mɨrɨ. Emenna' iten esi emenna' waain yen pe,” ta'pʉ iya. 	 En wie doet er nu jonge wijn in oude leren zakken? Het leer van oude wijnzakken is hard en stug. Door het gisten van de jonge wijn komen er barsten in. De wijn gaat verloren en de zakken zijn waardeloos. Nee, jonge wijn doet u in nieuwe, soepele wijnzakken."


A'kwarʉpɨ'nin ku'to' uya oton ka' yau, mɨrɨ awonsi'kɨ i'tuto' ipɨ' non po kanan. Mɨrɨ a'tai, mɨrɨ yau mʉn e'to' oton, apo' mɨrɨ awonsi'kɨ ipun pe ikɨrɨsin e'to' oton. 	 Hij zal hoog aan de hemel bijzondere dingen laten gebeuren en beneden op de aarde duidelijke tekenen geven: bloed, vuur en rookwolken.


Ɨ'rɨ wenai kuru rɨ uyepuru san uya uka'kʉranpasa' ko? 	 Wat een eer dat de moeder van mijn Here bij mij op bezoek komt.


Mɨrɨ pɨ' to' auro'ka uya mɨrɨ panton yai: “Ennin pe rɨ to' e'tane, to' uya ene pʉra iyesi pɨ'; etanin pe rɨ to' e'tane, to' uya eta mɨrɨ pe pʉra ito'ka'nʉkʉ pʉra iyesi pɨ'. 	 Daarom gebruik Ik gelijkenissen. De mensen horen en zien Mij wel, maar begrijpen Mij niet.


Kaware amʉ' pana'pano esi'pʉ to' mʉta yau mɨrɨ awonsi'kɨ to' aukʉ yau. To' aukʉ esi'pʉ ɨkʉi kasa ti'pai ke, mɨrɨpan kon uya ka'pon amʉ' i'kapɨtʉ'pʉ. 	 De dodelijke macht van de paarden zat niet alleen in hun mond, maar ook in hun staart, die er als een slang uitzag. Aan het einde van die staart zat een slangekop en daarmee deden zij de mensen pijn.


E'tane ɨnʉ' rɨ, unonkayai'ne' ka'pon amʉ' rau, urɨ uya rɨ nɨrɨ inonka mɨrɨ ukʉipʉnʉ, Epʉn pon rau. 	 Maar als je voor de mensen net doet of je Mij niet kent, zal Ik ook tegen mijn hemelse Vader net doen of Ik jou niet ken.


Mɨrɨ a'tai, Piri' esi ene'pʉ to' uya itekare ekama pɨ' Aso'tas po, siya rɨ pata kaisa rɨ'ne Sisariya pona rɨ. 	 Filippus ontdekte dat hij in Asdod was. Vandaar ging hij naar het noorden en kwam tenslotte in Caesarea. Onderweg sprak hij in alle plaatsen over Jezus Christus.


Utonpa ton, ɨnʉ' rɨ e'makoimasa' a'tai, ɨmɨrɨ'nokon, ta'kwarʉ ke na'ne' nan nʉna'poi ɨ'sɨ'mʉn yai. E'tane ɨsenkɨ, a'tai pʉra ɨi'tupɨ'to' rɨ marɨ esi. 	 Broeders, als iemand op iets verkeerds wordt betrapt, moet u (als mensen die door de Geest geleid worden) hem vriendelijk terechtwijzen. Vergeet niet dat u zelf ook in de verleiding kunt komen iets verkeerds te doen.


Se serɨ apiyontɨn nɨto' uya: Ɨtonpa kon i'nʉnkatɨ', ɨi'nʉnkasa' uya 'nokon na'ne' kasa. 	 Ik zeg dat u net zoveel van elkaar moet houden als Ik van u gehouden heb.


Itepuru ena' unmenukanʉ i'tu uya pʉra iyesi, mɨrɨ pe iyesi pɨ' pʉse rɨ senno'ai' tawon, apʉne pʉra ɨri ku'sa' iya pʉra iyesi pɨ'. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨpiya'nokon ine'sa' uya, ɨmɨrɨ kuru kin Akʉri'pa piya'. Ekama'popɨtʉ uya'nokon tʉpo, itepuru Sisa ena' unmenukanʉ oton nin si i'tu uya mɨrɨ. 	 Ik weet nu niet wat ik de keizer moet schrijven. Daarom heb ik de man hier laten voorleiden, in het bijzonder om door u, koning Agrippa, te worden gehoord. Misschien komt daar iets uit wat ik kan schrijven.


Mɨrɨ koro'tau, kʉrɨ rɨ inserʉ piyau tu'kan kon inserʉ amʉ' esi'pʉ userenkan pɨ', “Eke kuru Papa esi ka'tawon, mɨrɨ awonsi'kɨ non po nɨrɨ tʉusewankamai' pʉra ka'pon amʉ' e'to' pe ikupʉ iya, kamo wakʉ tato' tʉuya ton nɨ pɨ',” tukai' to' userenka'pʉ. 	 Plotseling kwam bij de engel een menigte andere engelen die God loofden. Een hemels leger was het.


Mɨrɨ koro'tau, ka'pon, makoi a'kwarʉ yen pe te'sen mɨrɨ yau Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau, ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ, 	 In die synagoge was een man met een boze geest. Hij begon te schreeuwen:


Ɨiwano' kon nɨ Main, Mosi' winon yau iye'menukasa', asa'ron kon ka'pon amʉ' uya ekama a'tai i'napai rɨ iyesi tasa'. 	 In uw wet staat dat als twee getuigen hetzelfde zeggen, hun getuigenis rechtsgeldig is.


Ɨ'rɨ ta e'kwa pe serɨ esi se, ta Pi'ta uya koro'tau, “Osorʉwawon kon ka'pon amʉ' esi ɨyenpai,” ta'pʉ Ita'kwarʉ uya ipɨ'. 	 Terwijl Petrus nog over het visioen zat na te denken, zei de Geest tegen hem: "Petrus, er zijn enkele mannen voor u.


Tanporon kon etanin nʉ'san usenuminka'pʉ serɨ pɨ', mɨrɨpan kon usekama'popɨtʉ'pʉ, “Ɨnʉ' pe rɨ si pʉse rɨ mʉre e'to' oton?” ta'pʉ to' uya, apʉne pʉra Papa meruntɨrʉ yau iyesi pɨ'. 	 Ieder die het nieuws hoorde, nam het ter harte en zei: "Wat zal er van dat kind worden?" Want het was duidelijk dat de Here iets bijzonders met hem voorhad.


Tepuru kon pe kin pe, iya'mu pʉn iteuta inserʉʉi ku'sa' to' uya esi'pʉ. Itese' Ipuru amʉ' maimu yau “Apatan,” mɨrɨ awonsi'kɨ Kiri' amʉ' maimu yau “A'poriyon”. 	 Hun aanvoerder was een engel uit de bodemloze put. In het Hebreeuws heette hij Abaddon en in het Grieks Apollyon. (A)


Tʉusiwʉtʉntɨpɨ'se Esuwerʉ amʉ' nʉkupʉnʉ weyu e'seporo esi'pʉ. 	 Het liep tegen de tijd van het Loofhuttenfeest.


Utɨnpai'nokon eporo'pʉ uya'nokon na'ne' awɨrɨ rɨken. 	 Alleen, laten wij in ons gedrag wel consequent doorgaan op de ingeslagen weg.


Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Temu'ti, Sises Kʉrai poitorʉ ton winɨpaino, Tanporo wakʉ ton a'samʉtʉ pe so'si epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ to' pika'tɨnin nan pokon pe te'san Sises Kʉrai yau Piri'pai yau te'san enakan: 	 Van: Paulus en Timotheüs, dienaren van Christus Jezus. Aan: Alle gelovigen in de stad Filippi en hun voorgangers en diakenen.


5 kaisaron pʉreti si'kwɨ'pɨ'taine' a'tai 5,000 kaisaron kon ka'pon amʉ' iwano' pe, ɨ'rɨ kaisa rɨ pa'siki'ti amʉ' tʉpe'tɨpɨ'se ipʉ'kʉ rʉ'san mentɨta'tʉi?” ta'pʉ iya to' pɨ'. “12 kaisa rɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 Zijn jullie alweer vergeten wat er gebeurde toen Ik vijf broden uitdeelde aan die 5000 mensen? Hoeveel manden hadden jullie nodig om het overschot op te halen?" "Twaalf", antwoordden zij.


Enwo'ne' winon ɨyemiyatʉ uya ɨye'makoima emapu'tɨ pe iyesi yau, a'tɨkɨ eno'ma pa; wakʉ iwa pe iyesi mɨrɨ tikin nɨ ɨpun tonpa'kasa' auya a'tai, tanporo ɨpun eno'ma ekota'man nɨto' ya' entai,” ta'pʉ Sises uya. 	 En als uw hand u tot verkeerde dingen brengt, hak hem dan maar af en gooi hem weg. Want het is beter één lichaamsdeel kwijt te raken, dan zelf in de hel terecht te komen.


Iye'wapu'tɨ'pʉ pen, e'tane isekama'pʉ, “Kʉrai pen urɨ,” tukai'. 	 "Ik ben de Christus niet", vertelde hij hun.


Pi'ta uya eikʉ'pʉ, “Ka'kʉran amʉ' winɨ,” ta'pʉ iya. “Patawon amʉ' use'mato' pe pʉra iyesi,” ta'pʉ Sises uya. 	 "Van volken die zij hebben onderworpen", antwoordde Petrus.


Serɨ etasa' Sises uya a'tai, ta'pʉ iya ipɨ', “Tikin nan nɨken iyawɨrɨ ɨwe'to' e'ku'sa' man; tanporo ɨimamin pe na'ne' ikʉrʉpo'pomakɨ, mɨrɨpan itepe'pʉ tʉrʉ pa entu'manin nan ena', mɨrɨpan epe'pʉ pe wakʉ eporo pa Epʉn po. Mɨrɨ ku'sa' auya tʉpo, upɨkɨrɨ si ɨsi'kɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Toch is er iets wat u nog niet hebt ge daan", zei Jezus. "Verkoop alles wat u hebt en geef het geld aan de armen. Daardoor krijgt u een schat in de hemel. Kom daarna terug en ga met Mij mee."


Sameriya poro itɨto' e'ma esi'pʉ. 	 Hij moest door Samaria


Sises uya ta'pʉ, “Ɨnʉ' rɨ kʉ'pana'tɨi, e'tane enta ɨsenpoikata Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin ena' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨuse'mato' pe te'sen, Mosi' uya tasa' na'ne' awɨrɨ mʉtʉrʉi', ɨyekorʉkasa' pɨ', ekamanin pe to' pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Jezus zei dat hij er met niemand over mocht praten. "Ga naar de priester en laat u onderzoeken. Doe wat in de wet van Mozes staat en breng het offer voor de genezing van melaatsheid. Dan zal niemand kunnen ontkennen dat u genezen bent."


“I'tu auya'nokon mɨrɨ Esuwerʉ amʉ' enta'na pʉra iyesi tʉron kon Esuwerʉ amʉ' pen a'kɨrɨ, to' rɨ ka'kʉranpa to' uya pʉra rɨ iyesi to' iwʉ' ta'. E'tane pʉra, Papa uya enpoikasa' man uyenu ya' tʉron kon wakʉ pe inkoneka'san pɨ' ɨri tukai' esi namai'. 	 Petrus nam het woord en zei: "U weet vast wel dat het mij als Jood verboden is met mensen van een ander volk om te gaan. Maar God heeft mij duidelijk gemaakt dat ik niemand minderwaardig of onrein mag vinden.


Entu'manin akon wannɨ ne'kupʉi mɨ pe eke yau tesi pɨ'. 	 Een christen die in de wereld onbetekenend is, mag blij zijn omdat hij in Gods ogen groot is.


Apiyo' ton pe te'san enupakɨ tesanon kon namanin nan pe to' e'to' pe tanporon yau rɨ, pori' pe to' ɨnku'paino kon pe, to' ei'pɨ'nin nan pe pʉra, 	 Zeg tegen de slaven dat zij hun eigenaars moeten gehoorzamen, zodat die tevreden over hen kunnen zijn. Zij mogen geen grote mond tegen hen opzetten.


mɨrɨpan kon uya, “Nai airɨ mʉre, Esuwerʉ amʉ' kin pe te'ton entusa' nai? Kaiyono' epa'kasa' ene'pʉ ina uya iyentusa' ekamanin. Mɨrɨ pɨ' apurɨpɨ'se'na ina uye'sa',” ta'pʉ to' uya. 	 "Waar kunnen wij de nieuwe koning van de Joden vinden?" vroegen zij. "Want in ons land, ver in het oosten, hebben wij een bijzondere ster zien opgaan. Daardoor wisten wij dat de grote Joodse koning geboren was. Wij zijn gekomen om Hem eer te bewijzen."


Mɨrɨ pɨ' Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan uya Sises ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ɨpoitorʉ ton esi pʉra iyesi uyepuru kon eseru rʉ'pʉ awɨrɨ, e'tane ɨri rɨ temiyatʉ kon ke to' enta'na?” ta'pʉ to' uya. 	 De Farizeeërs en godsdienstleraars vroegen aan Jezus: "Waarom trekken Uw discipelen zich niets aan van de oude traditie? Zij hebben voor het eten niet eens hun handen gewassen."


Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas pokon uko'manpɨtʉ'pʉ Antiyo' po inke rɨ kapʉi tenno'pɨ'se, Sises pɨ' enupasa' kon mɨrɨ pata yawon kon piyau. 	 Paulus en Barnabas bleven nog een hele tijd bij de christenen in Antiochië.


Mɨrɨ ema'sa' yau, Esuwerʉ amʉ' usaurokʉ'pʉ ɨ'rɨ kasa Paarʉ wɨto' pe tukai', mɨrɨpan kon e'kama'pʉ, “Ɨ'rɨ rɨ ensi pen mɨrɨ awonsi'kɨ uta're'tɨn pen iwɨnɨ pʉ'kʉ pona,” ta'pʉ to' uya. 	 De volgende morgen beraamden zo'n veertig Joden een samenzwering om een aanslag te plegen op Paulus. Onder een vloek verplichtten zij zich ertoe niets te eten of te drinken zolang zij hem niet hadden gedood.


To' enta'na koro'tau rɨ, Sises uya pʉreti anʉmʉ'pʉ, mɨrɨpan uya tenki ta'pʉ Papa pɨ'. I'kwɨ'pɨtʉ'pʉ iya, mɨrɨpan ekamʉ'pʉ iya tʉpoitorʉ ton ena', tai'ma to' pɨ', “Anʉntɨ', mɨrɨpan ɨ'tɨ'. Serɨ serɨ upun,” ta'pʉ iya. 	 Tijdens het eten nam Jezus een brood, dankte God ervoor, brak het en gaf het aan Zijn discipelen. "Neem dit", zei Hij, "en eet het op, want dit is mijn lichaam."


apʉne pʉra tʉpoitorʉ ton enupa tʉuya pɨ'. Ta'pʉ iya to' pɨ', “Ka'pon, Papa winon eparankato' oton ka'pon amʉ' ena'. To' uya iwɨto' oton, e'tane itosorʉwano wʉi pata'pʉ pe iye'mʉ'sa'kato' oton,” ta'pʉ iya. 	 Jezus wilde met Zijn discipelen alleen zijn om hun bepaalde dingen uit te leggen. "Ik zal verraden worden en in handen van de mensen vallen", zei Hij. "Zij zullen Mij vermoorden, maar na drie dagen zal Ik uit de dood terugkomen."


Sises uya eikʉ'pʉ, “Ɨnʉ' rɨ serɨ tuna ensinin nʉ'pʉ e'tuna'kiripakapʉ kanan mɨrɨ, 	 Jezus antwoordde: "Wie van het water uit deze put drinkt, krijgt weer dorst.


E'tane, makoi amʉ' enpa'ka uya pe iyesi yau Papa meruntɨrʉ ke, mɨrɨ nin si Papa e'to' esa' wannɨ pe uye'sa' ɨpiya'nokon,” ta'pʉ iya. 	 Maar als Ik door de kracht van God boze geesten verjaag, is dat een teken dat het Koninkrijk van God gekomen is.


Tʉuma'tato' kon annau rɨ upika'tɨ'pʉ to' uya. Urɨ rɨken pen e'tane tanporon nɨ so'si ton Esuwerʉ amʉ' pen iwano' ton esi pori' pe to' pɨ'. 	 Zij hebben voor mij hun leven gewaagd. Ik ben niet de enige die hen dankbaar is; alle gemeenten buiten Israël zijn dat ook.


Serɨ kareta usekama ɨpɨ'nokon tʉpo, Ʉrawote'siya po so'si pɨ' kanan isekama mentʉi', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨmɨrɨ'nokon kanan Ʉrawote'siya pon kon karetaai unennoko'pʉ rɨ marɨ mekamatʉi'. 	 Als deze brief bij u is voorgelezen, laat hem dan ook in de gemeente van Laodicea voorlezen. En zorg ervoor dat u ook de brief leest die ik aan hen gestuurd heb.


itʉrawasooi rʉ'pʉ usenpoika mɨrɨ, mɨrɨ pe iyesi tukai', apʉne pʉra Iweyu uya inepʉ mɨrɨ a'kwa ya'. Apo' uya enpoika mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ apo' uya i'tu mɨrɨ wakʉ pe to' tʉrawasooi rʉ'pʉ esi ento' pe. 	 Kortom, er zijn drie dingen die blijven: Geloof, hoop en liefde. Maar de liefde is het voornaamste.


E'tane se pe rɨ usekama'popɨ' nɨ main ton pɨ' mɨrɨ tʉpo ɨiwano' kon ɨyeseru kon, ɨiwano' kon pe rɨ ɨnkoneka'pʉ kon pɨ' rɨ ɨwesi kon wenai, ɨiwano' kon pe ikonekatɨ'. Serɨ waraino ɨyeseru kon aimenka uya pʉra man,” ta'pʉ iya. 	 Maar nu het een kwestie is van woorden en namen en uw eigen Joodse wet, zoekt u het zelf maar uit. Ik ben niet van plan mij daarmee te bemoeien."


‘Mɨrɨ wenai, warawo' uya tʉkʉipʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tʉsan nɨnto' esi, mɨrɨpan uta'sikʉ tʉno'pʉ ya', 	 Daarom moet een man zijn vader en moeder verlaten om te trouwen.


Mɨrɨ a'tai, Paarʉ uya ta'pʉ soisa amʉ' epuru pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ soisa amʉ' pɨ' rɨ, “Pʉsamo kanau yau te'tʉrawasomasan esi a'tai rɨken kanau yau, ɨyepika'tɨto' oton kon mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Maar Paulus waarschuwde de officier en de soldaten: "Als de bemanning niet aan boord blijft, zal niemand dit overleven."


“Meri,” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. Iyera'tɨ'pʉ Sises winɨkʉi' ɨkɨ'pɨ'nʉmʉi'ma Arami' pe, “Raponai!” (Ti'sa ta e'kwa pe). 	 "Maria", zei Jezus. Zij keek Hem aan. "Meester!" riep zij uit.


Pi'ta usenuminka koro'tau, “Ɨ'rɨ kuru si ekamanin se ko?” tukai', Koneriyas nennoko'san ka'pon amʉ' esi'pʉ enuri'nɨ pɨ' mʉra'ta nau. 	 Petrus wist er niet goed raad mee. Hij vroeg zich af wat dat visioen kon betekenen. Op datzelfde moment stonden er enkele mannen voor de deur, die gestuurd waren door Cornelius. Zij hadden het huis van de leerlooier Simon gevonden en


“E'pana e'kɨ! Epa'kakɨ iyapai!” ta'pʉ Sises uya e'se'ne' pe. 	 "Zwijg", zei Jezus tegen de boze geest. "Ga onmiddellijk uit die man!"


Mɨrɨ yau Main e'tʉsa' esi'pʉ esa' wannɨ pe uyanin kon pe Kʉrai piya', ekonekan nɨto' pe apurɨto' winɨ. 	 Laat ik het anders zeggen: De wet was onze leermeester tot Christus kwam; Christus zou ons leren dat wij alleen maar recht voor God zouden staan door in Hem te geloven.


“Apa, Papai, tanporon nɨ e'ku'to' pe iku'nin pe ɨwesi, serɨ ko' imo'kakɨ uyenapai. E'tane i'se ɨwe'to' rɨken e'ku'to', i'se e'to' pen,” ta'pʉ iya. 	 "Abba! (b) Vader!" zei Hij. "Voor U is alles mogelijk. Neemt U die beker bij Mij vandaan. En toch, niet wat Ik wil, maar wat U wilt moet gebeuren."


“Makoi a'kwarʉ epa'kasa' a'tai ka'pon apai, itɨ mɨrɨ tʉ'kenan pata ya'. Tereutato' yau warinpa pɨ', mɨrɨpan eporo iya pʉra iyesi. 	 Dit slechte volk lijkt op iemand uit wie een boze geest is weggegaan. Zo'n geest zwerft een tijd door de woestijn, op zoek naar rust. Maar hij vindt geen rust en zegt tenslotte:


Ɨnʉ' uya rɨ tʉuko'manto' ɨnka miyarɨ parɨ ipɨ' tʉusewankamai'? 	 U bent Hem toch meer waard dan de vogels! Al die zorgen maken uw leven geen dag langer.


“Nai kʉrɨ rupɨ uya tʉkʉipʉnʉ e'to' i'se kupʉ'pʉ tukai', mi'tuyatʉu?” ta'pʉ iya. “Wapiyaro' uya kuru,” tukai' to' uya imaimu eikʉ'pʉ. Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ, “I'napairon ekama uya serɨ ɨpɨ'nokon; pʉsamoro pʉrata amʉranʉ'nin nan mɨrɨ awonsi'kɨ uri'sami'si amʉ' ɨri pe iteseru iko'mansa' rʉ'san uya Papa e'to' esa' wannɨ pe epoto' oton arawɨrɨ'nokon. 	 'Ja, vader', maar hij ging niet. Wie van de twee heeft gedaan wat zijn vader zei?" "De eerste, natuurlijk", antwoordden zij. Jezus legde hun uit wat Hij ermee wilde zeggen: "Oplichters en hoeren zullen vast en zeker eerder in het Koninkrijk van God komen dan u.


Mɨrɨ pɨ' isenuminka'pʉ tʉpo, Papa inserʉʉi uyee'pʉ ipiya' iye'ne'pɨtʉ yau, mɨrɨpan uya ta'pʉ ipɨ', “Isose', Tepi' pa rʉ'pʉ, tenari'nʉnse pʉra Meri anʉnkɨ ɨno'pʉ pe, apʉne pʉra Wakʉ A'kwarʉ winɨ imono'tasa' mɨrɨ. 	 Terwijl hij hierover lag na te denken, kreeg hij een droom en zag een engel van God naast zich staan. "Jozef, zoon van David", zei de engel, "u kunt gerust met Maria trouwen.


Serɨ pori' pe e'nɨto' pe' esi itun pi'pɨ iputurʉkasa' kon iwano' pe rɨken, mɨrɨ pe pʉra itun pi'pɨ iputurʉkasa' kon pen nɨ nɨrɨ katɨ iwano' pe iyesi? Epʉra'an anʉmʉ'pʉ ipokena' tukai' apurɨto' iya pɨkɨrɨ ta pɨ' e'nɨsa'. 	 Geldt dit alleen voor de Joden, die besneden zijn? Of ook voor de mensen bij wie dat niet gebeurd is? Ik heb toch gezegd dat Abraham vrijspraak kreeg, omdat hij op God vertrouwde! Nu, wanneer was dat?


E'tane Sises poitorʉ ton tonpa, Isutas Eskariya', eparanka ton si pona ipoken pʉra iyesi'pʉ, 	 Eén van de discipelen, Judas Iskariot, die Hem later verraden zou, zei:


Iteseru si esi'pʉ mɨrɨ, to' enta'nato' weyu a'tai a'sisa' nonkato' ka'pon amʉ' nekama'po'pʉ. 	 Pilatus had de gewoonte met Pasen een gevangene vrij te laten. De mensen mochten zeggen wie.


enno'sa' kon ena', mɨrɨpan ekanpɨtʉ'pʉ to' uya to' kaisa rɨ ipʉra kuru to' esi pɨ' tense. 	 Die deelden uit aan ieder die iets nodig had.


Mɨrɨ a'tai'ne, Sises utɨ'pʉ wʉ' poi rɨ ɨpʉremai', ewarupɨ nau ɨpʉreman pɨ' iyesi'pʉ Papa pɨ' pata tema'kwai'. 	 Korte tijd daarna ging Hij de bergen in om te bidden. Hij bad de hele nacht tot God.


Awanakʉi' kuru, ewarupɨ pe rɨ marɨ pata e'tane, Sises e'mʉ'sa'ka'pʉ, mɨrɨpan utɨ'pʉ ɨutɨ tapai tʉ'kenan pata ya' ɨpʉremase'na. 	 Op een morgen stond Hij voor dag en dauw op en ging alleen naar een stil plekje om te bidden.


Utonpa ton, iputurʉka pɨ' rɨ marɨ usaurokʉ yau, ɨ'rɨ pe ken iyesi pɨ' ɨsɨ pe rɨ to' uya ukupʉ rɨ marɨ? Mɨrɨ pe iyesi pɨ' si, kurusu' uya ɨkɨnʉntanʉ'nɨto' useno'ma'pʉ. 	 Sommigen beweren zelfs dat !k zeg dat besnijden nodig is. Maar dan vraag ik mij wel af, broeders, waarom ik nog steeds vervolgd word. Als dat waar was, zou niemand zich eraan stoten dat ik Christus bekendmaak, Die aan het kruis gestorven is.


Iteseru pen nɨ ɨnʉ' rɨ erikʉ pʉra iyesi ipokena' pe te'sen ka'pon iwano' pe, wakʉ ka'pon iwano' pe ɨnʉ' rɨ e'to' e'tane eri'pai itiwano' pe. 	 Is er iemand die voor een onschuldig mens wil sterven? Nauwelijks! Misschien gaat iemand nog zover dat hij zijn leven geeft voor een goed mens.


Kopʉna eseru esi'pʉ ka'pon nonkato' pariki'si tapai to' enta'nato' weyu a'tai anpisin ton nanʉmʉ'pʉ. 	 Nu had de gouverneur de gewoonte ieder jaar met Pasen een gevangene vrij te laten en de mensen mochten altijd kiezen wie dat zou zijn.


“Se kanan ekama uya etatɨ': Asa'rɨ tekonekai' serɨ non po ɨ'rɨ rɨ ɨnekama'ponʉ kon pɨ', ukʉipʉnʉ, Epʉn pon uya rɨ amaimu kon eikʉ. 	 Dit moet u vooral weten: Als twee van u het hier op aarde eens zijn over iets wat u mijn hemelse Vader vraagt, zal Hij het voor u doen.


Mɨrɨ na'ne' kasa kuru rɨ marɨ, pʉsamoro te'ne'pɨ'san uya tʉpun kon ma'tanʉkʉ, meruntɨ tentaino kon pe te'sen nurunpa, inserʉ amʉ' sapema rɨ nɨrɨ. 	 Maar de mensen over wie ik net sprak, trekken zich daar niets van aan. Zij laten hun fantasie de vrije loop en doen schandalige dingen met hun lichaam. Zij aanvaarden geen enkel gezag en spotten met de hemelse machten.


I'napai rɨ ɨtonpa kon pokon pe ko'tʉ tau ɨwe'to' kon uya ekama, ɨneporonʉ kon eposa' auya'nokon pʉra iyesi. Tɨwɨ ipoken pʉra ɨku'to' kon anʉntɨ'. Tɨwɨ tennakai' to' arapumatʉu. 	 Deze keer wil ik niet alleen maar even bij u aankomen. Ik zou graag wat langer blijven als de Here het goed vindt.


Soisa amʉ' utɨ'pʉ itepuru uya tauro'kato' kon awɨrɨ rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ kareta arɨ'pʉ to' uya ta'kɨrɨ'nokon. Paarʉ arɨ'pʉ to' uya ta'kɨrɨ'nokon ewarupɨ nau pata Antipateres pʉ'kʉ pona rɨ. 	 De soldaten deden wat hun was opgedragen en brachten Paulus die nacht naar Antipatris.


Ekama uya ɨpɨ'nokon, tanporon nɨ makoi mɨrɨ awonsi'kɨ Papa sapema pe isauro'sa' kon ka'pon amʉ' pɨ' rɨ usentu'man, e'tane Iya'kwarʉ sapema pe isauro'sa' kon pɨ' usentu'man pen nɨ. 	 Wat voor verkeerds u ook doet, zelfs al spreekt u kwaad van Mij, het kan u worden vergeven.


Mɨrɨ a'tai Saarʉ, Paarʉ tukai' to' nesakʉnʉ uta'kwarʉ'tɨ'pʉ Wakʉ A'kwarʉ ke uya to'sa rɨ Erimas ene'pʉ, 	 Saulus (die toen al Paulus werd genoemd) was vol van de Heilige Geest, keek Elymas recht in de ogen en zei:


Kane, ikʉipʉnʉ uya rɨ tʉmɨrɨ pe ɨi'nʉnka kon, apʉne pʉra ui'nʉnkasa' auya'nokon pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ Papa winɨ uye'sa' pɨ' apurɨsa' auya'nokon pɨ'. 	 want de Vader houdt Zelf van u omdat u van Mij houdt en gelooft dat Ik bij Hem vandaan kom.


Mɨrɨ a'tai si, Pi'ta e'pa'nʉkʉ'pʉ tiwano' pe rɨ, mɨrɨpan uya, “Tɨwɨ Papa ukota'mai kasi pe usaurokʉ pɨ'. Kʉrɨ rɨ i'tu uya pʉra man!” ta'pʉ. Mɨrɨ ta iya a'tai rɨ, kɨrɨtɨkɨ uturumʉ'pʉ. 	 Petrus begon te vloeken en te tieren. "U bent gek! Ik ken die man niet! Ik zweer het!"


Mɨrɨpan uya ta'pʉ ka'pon amʉ' tʉpiyawon kon pɨ', “Isaan Pa'tes kʉrɨ rɨ. Iye'mʉ'sa'kasa' terikʉ'pʉ apai; mɨrɨ wenai, eke Papa tʉrawasooi kupʉ iya mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Herodes had Johannes namelijk gearresteerd en op aandringen van Herodias, de vrouw van zijn broer Filippus, gevangen gezet.


Mɨ pe te'ku'sen pe pʉra enatɨ' Itepuru rau, ayanʉnto' kon pe iya. 	 Als u beseft dat u klein bent voor de Here, zal Hij u verheffen.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Kʉsereutanʉ'tʉu, apʉne pʉra ɨnʉ' rɨ eke Papa tʉrawasooi ku'nin nʉ'pʉ uyese' yau usaurokʉ poken pʉra iyesi mɨrɨ tʉpo ɨri pe upɨ'. 	 Maar Jezus zei: "Houd hem niet tegen, want iemand die in mijn naam wonderen doet, zal niet vlug kwaad van Mij spreken.


E'tane si iya'tai pʉra kʉrɨ rɨ ipoitorʉ uya ta pe iyesi yau, ‘Uyepuru nʉko'manyan inke rɨ, iyepʉ pʉra,’ ta iya yau, mɨrɨpan e'sara'tɨ warawo' amʉ', uri'sami'si amʉ' ipoitorʉ ton panta'ma pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ enta'nan pɨ', ensi pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ e'taripan pɨ'. 	 Maar de rentmeester kan ook denken: 'Mijn heer komt voorlopig niet terug.' Hij kan de arbeiders en de werksters beginnen te slaan. Hij kan erop los leven en dronken worden.


Aisaya uya wapiya ekamasa' na'ne' kasa: “Itepuru meruntɨ pe kuru te'sen ye' uya rɨken upayan kon pʉra unonkasa' kon yau, Satan kasa ena'nokon nesii'no, mɨrɨ awonsi'kɨ Komora kasa e'nɨ'nokon nesii'no,” tukai'. 	 Jesaja had al eerder gezegd: "Als God niet zo goed was geweest om enkele Israëlieten over te laten, zou het volk van Israël volledig uitgeroeid zijn, net als de inwoners van Sodom en Gomorra." (g)


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; kʉrɨ apurɨpɨ' na'ne' uya tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' eposa'. 	 Luister goed: Wie in Mij gelooft, heeft eeuwig leven.


Piri', mɨrɨ awonsi'kɨ Pa'taramiu; Tamas, mɨrɨ awonsi'kɨ Ma'siu, Roman kopʉnaai ena' use'man nɨto' amʉranʉ'nin; Isens (Arʉ'piyas mu), mɨrɨ awonsi'kɨ Tatiyas; 	 Filippus en Bartholomeüs, Thomas en Mattheüs (de tolontvanger), Jakobus (de zoon van Alfeüs) en Thaddeüs,


E'tane to' munkɨ pʉra iyesi'pʉ, apʉne pʉra Resipe' esi'pʉ tʉumu'tasen pe pʉra. Asa'rɨ rɨ marɨ to' ukɨɨi'pansa' esi'pʉ. 	 Zij hadden geen kinderen, omdat Elizabeth onvruchtbaar was. Op het moment dat dit verhaal begint, waren zij allebei al erg oud.


Tanporon kon etanin nʉ'san usewansiuka'pʉ karimeru pa'simanin nan nekama'pʉ pɨ'. 	 Ieder die hun verhaal hoorde, was verbaasd.


Kamoro ennin nʉ'san uya ekama'pʉ ka'pon amʉ' pɨ', “Makoi a'kwarʉ yen pe te'sen epi'tɨ'pʉ Sises uya,” tukai'. 	 Zij werden bang. Degenen die het hadden zien gebeuren, vertelden hoe de man was genezen.


Ɨusi'nʉnkato' uya eke pe rɨ pori' pe uku'sa' man mɨrɨ awonsi'kɨ uyari'nʉnpasa' iya rɨ, apʉne pʉra ɨmɨrɨ, utonpa, uya wakʉ ton ewan to'panʉ'sa' pɨ'. 	 Uw liefde heeft mij veel troost en blijdschap gegeven, broeder; uw vriendelijkheid heeft vele christenen goed gedaan.


Ipoitorʉ ton si utɨ'pʉ eke pata pona, mɨrɨpan kon uya si eporo'pʉ Sises uya tauro'ka'pʉ kon kasa rɨ, mɨrɨpan kon uya si To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pɨ' te'to' kon koneka'pʉ. 	 De twee discipelen gingen naar de stad, vonden alles precies zoals Jezus gezegd had en begonnen een en ander voor de maaltijd in orde te maken.


Saiman Pi'ta uya ekama'po'pʉ, “Uyepuru, nai ya' ɨutɨ?” ta'pʉ iya. Sises uya eikʉ'pʉ, “Utɨyai'ne' ya' upɨkɨrɨ ɨuyepʉ pʉra iyesi, e'tane emennʉ'pʉ rɨ upɨkɨrɨ ɨuye'to' oton,” ta'pʉ iya. 	 Simon Petrus vroeg: "Here, waar gaat U dan heen?" "Daarheen kun je Mij nu niet volgen", antwoordde Jezus, "maar later wel."


Iyewonsa' na'ne' ita' ɨutɨ esa' mekama'potʉi', ‘Ti'sa man: Nai airɨ uiwʉ' oton nai To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pɨ' upoitorʉ ton pokon pe enta'nato' itau? ta pɨ',’ mʉkatʉi'. 	 Volg hem, kijk waar hij naar binnen gaat en vraag of jullie de eigenaar van het huis mogen spreken. Zeg tegen hem dat Ik jullie heb gestuurd en vraag in welke kamer van zijn huis wij vanavond mogen eten.


Awanakʉi' kuru rɨ nin si, suntaaka epiya'tɨ pe, Sapa' ema'sa' yau, Meri Mataren mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ Meri utɨ'pʉ Sises uruwasii tɨ' akasa' ense'na. 	 Op de dag na de sabbat gingen Maria van Magdala en de andere Maria voor dag en dauw naar het graf.


Sises uya anpisin ton nɨ kɨ'makaa'pʉ kanan tʉpiya', mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Apʉne uyetatɨ', tanporo ɨmɨrɨ'nokon, mɨrɨ awonsi'kɨ se ito'ka'nʉ'tɨ'. 	 Jezus riep de mensen bij Zich en zei tegen hen: "Luister! Dit is iets wat u beslist moet weten.


Mɨrɨ awonsi'kɨ Papa uya ui'mʉ'sa'kasa' kon Kʉrai pokon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ uyaponontɨsa' iya 'nokon ipokon pe Epʉn pe te'sen pata yau, Kʉrai Sises yau, 	 Hij heeft ons (die één met Jezus Christus zijn) samen met Hem levend gemaakt en ook met Hem een plaats in de hemel gegeven.


Mɨrɨ a'tai, karimeru mʉre e'mʉ'sa'kasa' ene'pʉ uya urau Sayan Wʉpʉ po. 144,000 kaisaron kon ka'pon amʉ' esi'pʉ ipiyau, itese' mɨrɨ awonsi'kɨ ikʉipʉnʉ ese' menukanin nʉ'san tʉpee'pɨ kon pɨ'. 	 Ik zag het Lam op de berg Sion staan. Er waren 144.000 mensen bij Hem. Zij hadden Zijn naam en de naam van Zijn Vader op hun voorhoofd.


Mɨrɨpan kon pɨ' panton ekama'pʉ iya, “Ka'pon uya kʉre' itese' si'na' pe te'sen kiyari ye' patama'pʉ tʉmainarʉ yau, mɨrɨpan tʉrʉ'pʉ iya umɨ pɨ' te'san ena'. Mɨrɨpan utɨ'pʉ tʉron nɨ pata ya' ɨko'manse'na inke rɨ. 	 Hierna vertelde Jezus de mensen een gelijkenis. "Een man legde een wijngaard aan en verhuurde die aan enkele boeren.


E'tane wakʉ pe ɨyenu kon esi mɨrɨ, apʉne pʉra ene iya pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ apana kon eta iya pɨ'. 	 Gelukkig hebben jullie ogen die kunnen zien en oren die kunnen horen!


Asakɨrɨ'nan kon a'pɨ'pʉnon itensi ton esi'pʉ pu'kena' pe itekare ekamanin nan. 	 Deze broeder had vier ongetrouwde dochters, die vaak woorden van God doorgaven en dus profetessen waren.


ɨpʉrema yau tɨwɨrɨ rɨ; mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpʉrema si serɨ pe rɨ Papa eseru awɨrɨ ite'ma uta'kokasa' e'to' pe ɨpiya'nokon utɨto' pe. 	 Telkens wanneer ik bid, vraag ik God of ik (als Hij het tenminste goed vindt) een veilige reis naar Rome mag maken om u te bezoeken.


E'tane nin aparapii kon yawon itʉtɨ' entu'manin nan ena', mɨrɨpan tanporon nɨ nin si esi mɨrɨ wakʉ pe ɨiwano' kon pe,” ta'pʉ iya. 	 Uw innerlijke zuiverheid blijkt het beste uit de mildheid waarmee u geeft.


E'tane 7 pe te'sen inserʉ uya tʉronpi' turunpa a'tai, Papa uya ama' pe te'ku'to' ku'to' oton, tʉpoitorʉ ton, pu'kena' amʉ' pɨ' ekama'pʉ tʉuya kasa rɨ. 	 "Van uitstel is geen sprake meer. Als de zevende engel op zijn bazuin blaast, zal God Zijn verborgen plan uitvoeren, zoals Hij Zijn dienaren, de profeten, beloofd had."


apʉne pʉra tanporo pata yau upinimʉ koro'tau, ɨwɨpʉremato' kon yau ene pɨ' ɨuse'mato' kon apon eporo'pʉ uya. Mɨrɨ pɨ' iye'menukasa' ensa' uya man, ‘Ti'tusen pen nɨ Papa ena',’ tawon. Serɨ pe si ɨni'tunʉ kon pen nɨ ɨpʉreman nɨto' ipɨ' ekareei ekama uya serɨ ɨpɨ'nokon. 	 Want terwijl ik hier rondliep en de beelden en altaren van uw goden bekeek, zag ik ook een altaar waarop stond: 'Voor de onbekende god'. U hebt Hem vereerd, zonder Hem te kennen. En nu kom ik u over Hem vertellen.


Ɨyenu kon yau main usaurokʉ'pʉ rʉ'pʉ mʉku'tʉi': ‘Ɨnʉ' rɨ ipoitorʉ esi pʉra iyesi eke pe tesa' entai,’ tawon. To' uya ukota'masa' yau, to' uya rɨ marɨ ɨkota'ma kon mɨrɨ. Urɨ uya tenupato' kon awɨrɨ to' esi yau, to' rɨ esi mɨrɨ ɨmɨrɨ'nokon uya to' enupa'pʉ awɨrɨ rɨ marɨ. 	 Weet u nog dat Ik zei dat een dienaar niet de meerdere van zijn heer is? Als zij Mij hebben vervolgd, zullen ze u ook vervolgen. Als zij niet naar Mij hebben geluisterd, zullen ze ook niet naar u luisteren.


Sises ekareei ekama'pʉ ka'pon amʉ' uya mɨ awɨrɨ rɨ Isutiya poro, mɨrɨ awonsi'kɨ iwoino' nan pata awɨrɨ'ne. 	 Het nieuws over wat gebeurd was, ging door heel Judea en de omliggende streken.


Uyenu tʉrʉ'pʉ uya, aimu'nan kapuru' ene'pʉ uya urau. Mɨrɨ po ka'pon, Papa winon waraino ereutasa' ene'pʉ uya. Korʉ pun konekasa' aro' kʉron pe i'pai po mɨrɨ awonsi'kɨ iyɨkena' mariya, si'kʉrʉ tato' itenau. 	 Toen zag ik een witte wolk en op die wolk zat Iemand die op een Mensenzoon leek. Hij had een gouden kroon op Zijn hoofd en een scherpe sikkel in Zijn hand.


Tiwano' pe rɨ iye'pa'nʉkʉ'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Pʉse rɨ ka'pon ipɨ' masauro'atʉi'ne' i'tu uya pʉra man!” ta'pʉ iya. 	 Hij begon te vloeken en te tieren en beweerde bij hoog en bij laag dat hij Jezus niet kende. "Ik ken die Man niet", zei hij.


A'kwarʉ amʉ' uya kin amʉ' amʉranʉkʉ'pʉ tanporo pata Amaketan tukai' Ipuru amʉ' nesakʉnʉ ya'. 	 En de drie geesten brachten de koningen en hun legers bijeen op de plaats die in het Hebreeuws 'Armageddon' heet.


Mɨrɨ a'tai kuru rɨ, ɨsɨ pe tʉrʉ'pʉnʉ esi'pʉ. 1 10 kaisa rɨ eke pata uta'morʉka'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ 7,000 kaisa rɨ ka'pon amʉ' wɨnɨ'pʉ tʉrʉ'pʉnʉ uya. Ka'pon amʉ' tonpa'san enari'nʉmʉ'pʉ ipan pe, mɨrɨpan kon uya eke pe Papa, Epʉn pon e'to' apurɨpɨtʉ'pʉ. 	 Op dat moment zal er een zware aardbeving komen. Een tiende deel van de stad zal volledig verwoest worden en 7000 mensen zullen omkomen. De mensen die het er levend afbrengen, zullen niet weten waar zij het zoeken moeten en de God van de hemel eren.


Mɨrɨ tʉpo, ite'ma'pʉ pe iye'sa' ekama'po'pʉ iya, ‘Ɨ'rɨ kaisa rɨ te'mai' pʉra uyepuru imamin arɨ'pʉ auya nai?’ ta'pʉ iya ipɨ'. “‘1,000 kaisa rɨ pʉrowa paikii,’ ta'pʉ iya. “Mɨrɨpan pɨ' ta'pʉ iya, ‘Se si imenuka' 80 kaisa rɨ pʉrowa paikii tukai',’ ta'pʉ iya. 	 'En wat bent u mijn heer schuldig?' vroeg hij aan de volgende. 'Honderd zakken tarwe', was het antwoord. 'Hier is uw schuldbekentenis', zei de beheerder. 'Verscheur die en schrijf een nieuwe voor tachtig zakken.'


Iye'ku'sa' rʉ'pʉ etasa' tʉuya a'tai, Sises ekanwa'tɨ'pʉ kanau ya', mɨrɨpan kon utɨ'pʉ tʉpoitorʉ ton pokon pe tʉ'kena'pɨ ya'. Tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' uya serɨ eta'pʉ, mɨrɨpan kon utɨ'pʉ tʉ'ta kon po Sises pɨkɨrɨ pata ton apai'ne. 	 Bij het horen van dit nieuws stapte Jezus in een boot en ging naar een afgelegen plaats om alleen te zijn. Maar de mensen zagen waar Hij naar toe ging en uit vele dorpen liepen zij Hem achterna.


Mɨrɨ koro'tau rɨ nin si, utɨ rɨ, serɨ pe, awanapai rɨ, mɨrɨ ema'sa' yau, Surusiran pona. I'napai rɨ iyesi, ɨnʉ' rɨ pu'kena' wɨto' pʉra iyesi mɨrɨ mɨ airɨ rɨ e'tane Surusiran po rɨken. 	 Het duurt niet lang meer tot Ik klaar ben. Hoe dan ook, Ik moet nog een paar dagen verder reizen. Want het is niet mogelijk dat een profeet van God ergens anders wordt gedood dan in de stad Jeruzalem.


Mɨrɨ a'tai Sises uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ', “Mɨrɨ pe iyesi pɨ' ekama uya serɨ ɨpɨ'nokon, ɨuko'manto' kon pɨ' rɨ kɨsewankamatʉu, ɨ'rɨ pɨ' enta'nato' pe, mɨrɨ pe pʉra ɨpun kon pɨ' rɨ, ɨ'rɨ esi upon pe, tukai'. 	 Jezus zei tegen Zijn discipelen: "Maak je geen zorgen over je levensonderhoud, over wat je zult eten of aantrekken.


Korʉ, sirʉpa, ka'pa rɨ kʉsatʉu ɨpokʉrʉʉi kon yau; 	 Neem geen geld mee, geen reistas met extra kleren en schoenen. Zelfs geen wandelstok. Want je zult krijgen wat je nodig hebt.


Mɨrɨ pata'pʉ pe, tʉsanon enna'po koro'tau, iye'nɨmɨ'pʉ Surusiran po to' wanmʉra rɨ. 	 Na de feestdagen gingen zij weer terug naar Nazareth, maar Jezus bleef in Jeruzalem achter.


“E'tane kamoro uya, ‘Kane, eke pe pʉra rʉ'kwɨ iparu man; ukaisarɨ'nokon pʉra man,’ ta'pʉ to' uya. ‘E'tane ru'ku, siya'pu ta' araan'puui kon paru ɨne'matantɨ' ɨiwano' kon pe,’ ta'pʉ to' uya. 	 Maar de verstandige meisjes antwoordden: 'Wij hebben niet genoeg voor ons allemaal. Jullie kunnen beter naar de winkel gaan en zelf olie kopen.'


Mɨrɨpan e'mʉ'sa'ka'pʉ tepʉrʉ piyapai, tʉpon pʉro'pon mo'ka'pʉ iya, mɨrɨpan uya towerʉ e'me'pʉ tʉworo'pai pɨ'. 	 Hij stond van tafel op, legde Zijn mantel af en deed een linnen doek om Zijn middel.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya, “Apurɨ auya yau, Papa meruntɨrʉ ene auya tukai' pe' apana'tɨ uya pʉn?” ta'pʉ. 	 "Ik heb toch gezegd dat je, als je op Mij vertrouwt, de macht en grootheid van God zult zien?" antwoordde Jezus.


“Tʉron nɨ uya ta'pʉ, ‘Serɨ pe kuru 5 kaisa rɨ asa'rɨ'ne i'mʉkansa' kon paka amʉ' waraino kon ennasa' uya man, mɨrɨpan kon i'tuse'na utɨ serɨ. Ɨri pe mɨrɨ pɨ' ke'kupʉi.’ 	 De ander zei dat hij net vijf paar ossen had gekocht en die zou gaan keuren.


Eke pata pʉrorooi po pero amʉ'; enwoke' eseru ku'nin nan, ekumanpɨ' te'san, te'wɨsan, ika'sa' apurɨnin nan, mɨrɨ awonsi'kɨ kasi ye' ton, main ke mɨrɨ awonsi'kɨ tʉku'se esi. 	 Buiten de stad zijn de honden, de tovenaars, de overspeligen, de moordenaars, de afgodendienaars en allen die met plezier liegen en bedriegen.


Mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, serɨ yau iye'soto'pɨ'sa' na'ne' nan tonpa ton eri'to' oton pen nɨ Papa e'to' esa' wannɨ pe uyepʉ meruntɨ pe ene tʉuya'nokon rawɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Hij zei: "Sommigen van u, die hier bij Mij staan, zullen nog voor hun dood het Koninkrijk van God zien komen met grote kracht!"


Sises uya ene'pʉ i'nʉnka pe, “Tikin nan nɨken e'nonkasa' man. Tanporo ɨpiyau na'ne' ikʉrʉpo'pomata, mɨrɨpan epe'pʉ tʉrʉ pa entu'manin nan ena'. Mɨrɨ a'tai nin si, imaminke' pe ɨwesi mɨrɨ Epʉn po. Mɨrɨ ku'sa' auya tʉpo, upɨkɨrɨ ɨuyepʉ pa,” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Het was duidelijk zichtbaar dat Jezus genegenheid had voor deze man. Hij keek hem aan en zei: "Er is één ding dat u niet hebt gedaan. Ga naar huis, verkoop alles wat u hebt en geef het geld aan de armen. Kom dan terug en volg Mij. Dan zult u rijk zijn in de hemel."


“E'tane ipoken pʉra ɨwe'to' kon eposa' uya man: Moro Peran eseru ku'nin nan man ɨ'koro'tau'nokon. Para' enupa'pʉ iya Esuwerʉ amʉ' e'makoimato' ipɨkɨrɨ ku'to' pe iya, ika'sa' ena' itʉsa' rʉ'pʉ pɨ' to' uta're'tɨto' pe mɨrɨ awonsi'kɨ to' ekumato' pe. 	 Maar er zijn enkele dingen die Ik tegen u heb. U laat de volgelingen van Bileam onder u hun gang gaan. Bileam vertelde koning Balak immers hoe hij de Israëlieten ten val kon brengen: Door hen vlees te laten eten dat aan afgoden geofferd was en door hen ontucht te laten plegen.


Ɨ'rɨ rɨ kʉrʉpo'po iwʉ' tapai ine'sa' pɨ', to' enta'na pen wapiya kuru ikorʉkasa' tʉuya'nokon a'tai rɨken to' enta'na, mɨrɨpan kon uya tenupa'pʉ kon nɨ kupʉ iye'to' awɨrɨ Papa enu yau, tʉkokʉ kon, terin kon, ka'pa konekasa' tʉ'sawʉ kon, mɨrɨ awonsi'kɨ te'kwe' kon amʉ' rɨ korʉka.) 	 Als zij van de markt komen, wassen zij zich eerst en gaan dan pas eten. Er zijn veel van die oude gewoonten, waaraan zij nog altijd vasthouden. Zo spoelen zij ook bekers, potten en pannen af voordat zij die gebruiken.


Iyeri'sa' kon e'mʉ'sa'ka tawon pɨ', Mosi' karetaai yawon pe' ensa' auya'nokon pʉra rɨ iyesi, yu' epo'tɨ'pʉ tawon? Mɨrɨ yau, Papa uya ta'pʉ ipɨ', ‘Urɨ kʉrɨ rɨ Epʉra'an, Aisi' mɨrɨ awonsi'kɨ Seko' pokon e'to' itese' pɨ'.’ 	 En dat de doden weer levend worden, staat duidelijk in de boeken van Mozes. Of hebt u die niet goed gelezen? Mozes kwam immers bij de brandende braamstruik en hoorde God zeggen: 'Ik ben de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob.' (b) Dat zou God niet hebben gezegd als deze mannen na hun dood niet weer levend waren geworden.


E'tane Saiman mɨrɨ awonsi'kɨ itonpa ton utɨ'pʉ iwarinpase'na. 	 Later gingen Simon en de anderen Hem achterna. Toen zij Hem vonden, zeiden zij: "Iedereen vraagt naar U."


Upun esi pɨ' i'napairon kuru kiyari pe, umʉnʉ nɨrɨ i'napairon tensisen pe. 	 Want mijn vlees is echt voedsel en mijn bloed is echte drank.


Sises usaurokʉ e'nonka tʉpo, tikin nan Pari'si uya ikɨ'ma'pʉ ata're'tɨi'. Mɨrɨpan ewomʉ'pʉ, mɨrɨpan ena'pʉ tʉteire' po tepʉrʉ piyau. 	 Hij was nauwelijks uitgesproken of een Farizeeër nodigde Hem uit mee te gaan eten.


Soisa amʉ' epuru uya kareta menuka'pʉ se kasa: 	 Daarna schreef hij een brief waarin stond:


Ɨmɨrɨ'nokon tenku'na' nan, Pari'si amʉ'! Wapiya kuru iyau a'sawʉ kon, aparapii kon ikorʉkaka'tɨ'. Mɨrɨ a'tai, iya'poi esi mɨrɨ wakʉ pe rɨ nɨrɨ. 	 Blinde Farizeeërs! Maak eerst de binnenkant van de beker schoon. Dan zal ook de buitenkant schoon worden.


Apʉne pʉra Itepuru uya iyekota'mato' ya' non tʉrʉ inke pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ kupʉ poken pʉra,” ta. 	 Want de Here rekent grondig met het volk af. Hij maakt korte metten." (f)


Mɨrɨpan arɨ'pʉ iya anpisin ton piyapai tikin sarɨ, temiyatʉ muku'pɨ tʉrʉ'pʉ iya ipana ya', mɨrɨ awonsi'kɨ iyeta'ta'pʉ, mɨrɨpan uya iyani a'pɨtʉ'pʉ. 	 Jezus nam hem apart. Hij stak Zijn vingers in de oren van de man, spuugde en raakte zijn tong aan.


To' ekama'po'pʉ iya, “Sises pe' esi Kiyarari ko' pe?” tukai', 	 "Komt Hij dan uit Galilea?" vroeg Pilatus.


Mɨrɨ a'tai rɨ, Sises uya tʉmeruntɨrʉ epa'ka'pʉ i'tu'pʉ, mɨrɨpan era'tɨpɨtʉ'pʉ anpisin koro'tau, mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Ɨnʉ' upon a'pɨtʉi?” tai'ma. 	 Op dat moment draaide Jezus Zich om en vroeg: "Wie heeft mijn kleren aangeraakt?" Want Hij voelde dat er kracht van Hem was uitgegaan.


Unkupʉ'pʉ ekama to' uya u'ma'sa' a'tai, ene, iya'mu pʉn iteuta yapai iyepa'kasa' uya to' ewa'nomato' oton. To' entai iye'to' oton, mɨrɨpan uya to' wɨto' oton. 	 Als zij klaar zijn met hun getuigenis, zal het beest uit de bodemloze put opkomen en hun de oorlog aandoen. Het zal hen overwinnen en doden.


Mɨrɨ kasa si ani aiko rɨ pun pʉ'kʉ esi, e'tane eke pe tʉutapurɨsen. Ɨsenuminkatɨ' eke rɨ yu' epo'tɨ pɨ' aiko rɨ apo' e'sirinkasa' ke. 	 Net als het bit van een paard en het roer van een schip, is ook de tong een klein ding, maar wat kan het veel kwaad doen! Eén vonkje is genoeg om een heel bos in brand te zetten.


Iyamʉrasa' kon esi'pʉ ɨsɨ pe ukɨ'pɨ'nʉnpɨ' nɨ pɨ'; tʉron kon esi'pʉ tʉron nɨ pe ukɨ'pɨ'nʉnpɨ' nɨ pɨ'; tʉron kon nɨrɨ, tʉron nɨ pe rɨ. Mɨrɨ yawon kon tu'kan kon ka'pon amʉ' uya ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' to' amʉrasa' mɨrɨ yau tukai' i'tu pʉra rɨ iyesi'pʉ. 	 In het theater schreeuwden de mensen allemaal door elkaar. De meesten wisten niet eens wat er aan de hand was; zij waren zomaar meegelopen.


E'tane, “Kʉ'kupʉi,” ta'pʉ iya upɨ', “Awaraino rɨ marɨ urɨ mɨrɨ awonsi'kɨ ɨtonpa ton pu'kena' amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro serɨ kareta yau iye'menukasa' awɨron kon tonpa. Papa apurɨpɨ'kɨ!” ta'pʉ iya. 	 Maar hij zei: "Doe dat niet! Ik ben slechts een dienaar van de Here, net als u en uw broeders, de profeten en net als ieder, die ter harte neemt wat in dit boek staat. Vereer alleen God!"


Pi'ta uya ta'pʉ ipɨ', “Tanporon nɨ sa'ne nɨnsa' ina uya ɨpɨkɨrɨ tʉutɨto' kon pe,” ta'pʉ iya. 	 "Wij hebben alles achtergelaten om U te volgen", merkte Petrus op.


Sises uya nin si ta'pʉ mɨrɨ ipɨ', “Serɨ ɨutɨ tawon pika'tɨsa' Papa uya man serɨ pe, apʉne pʉra apurɨnin pe ɨwesi pɨ' Epʉra'an esi'pʉ kasa. 	 Jezus zei tegen hem: "Er is vandaag redding gekomen in uw huis.


Uyapurɨtɨ', urɨ esi ikʉipʉnʉ yau, ikʉipʉnʉ esi uyau ta uya a'tai; mɨrɨ pe pʉra, eke Papa tʉrawasooi amʉ' kupʉ uya rɨ apurɨtɨ'. 	 Geloof toch dat Ik in de Vader ben en dat de Vader in Mij is. De dingen die Ik doe, zijn het bewijs daarvan.


E'tane rɨ Papa uya ikupʉ tʉuya tukai' tauro'ka'pʉ apurɨ'pʉ iya, apurɨto' iya umeruntɨta'pʉ, mɨrɨpan uya Papa apurɨpɨtʉ'pʉ, 	 Hij klemde zich vast aan de belofte van God. Zijn vertrouwen bleef sterk en hij gaf God alle eer.


Enno'sa' kon uya tu'kan nɨ i'tuto' ipɨkɨrɨ mɨrɨ awonsi'kɨ a'kwarʉpɨ'nin kupʉ'pʉ ka'pon amʉ' koro'tau, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon Sises apurɨnin nan pe te'san esi'pʉ pʉroroi po, Saraman Epa'kato' Iya' tato' tau. 	 De apostelen deden heel veel wonderen en tekenen onder het volk. De gelovigen kwamen regelmatig bij elkaar in de tempel, in de Zuilenhal van Salomo, één van hart en ziel.


Kamoro si uri'sami'si amʉ' enna'po'pʉ mɨrɨ uruwai' piyapai to' etʉipɨ'sa' esi'pʉ e'tane ipan pe rɨ kanan to' esi'pʉ pori' pe, mɨrɨpan kon utɨ'pʉ teka'tunse ipoitorʉ ton pana'tɨse'na. 	 Hevig geschrokken en tegelijkertijd vol blijdschap holden de vrouwen weg om de discipelen te vertellen wat de engel had gezegd.


Saarʉ esi'pʉ usauro'nɨ pɨ' e'maimu'pɨ' nɨ pɨ' Sises ekareei pɨ' Esuwerʉ amʉ', Kiri' pe tʉusauro'san pokon pe enpoika i'se to' pɨ', e'tane miyarɨ rɨ iwɨnɨ pɨ' to' e'kama'pʉ. 	 sprak openlijk over Jezus. De Griekstalige Joden waren hem niet goedgezind. Na enkele verhitte gesprekken met hem, probeerden zij hem te doden.


Tikin nɨ upun kon esa' esi na'ne' kasa tu'ke rɨ ipʉ'kʉ ton e'tane, mɨrɨpan serɨ ton ipʉ'kʉ ton esi pen tikin nɨ itʉrawasooi, 	 Een menselijk lichaam bestaat uit vele delen en die delen doen niet allemaal hetzelfde. Zo is het ook met ons.


tanporon kon eseru aimenkase'na, mɨrɨ awonsi'kɨ Papa uya tasa' pen nɨ awɨrɨ te'san eno'mase'na, Papa uya tasa' pen nɨ awɨrɨ te'san nʉkupʉ'pʉ Papa uya tasa' pen nɨ awɨrɨ te'san eseru yau, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon nɨ ɨsɨ pe Papa uya tasa' pen nɨ awɨrɨ te'san tʉmakooikena' nan usauro'sa' rʉ'pʉ ewa'noma pe,” ta'pʉ iya. 	 Hij zal alle onbetrouwbare mensen straffen voor hun verzet tegen God en voor de grote mond die zij tegen Hem hebben opgezet."


“Sepuran mɨrɨ awonsi'kɨ Na'tari nono pon kon, ka'pon amʉ' Kiyarari e'ma awɨron kon mɨrɨ awonsi'kɨ tuna Isotan ratoi pon kon, Kiyarari, Esuwerʉ amʉ' pen nono yau te'san. 	 "Zoals Hij aanvankelijk smaad heeft gebracht over het land Zebulon en het land Naftali, brengt Hij later glorie naar de weg van de zee aan de andere zijde van de Jordaan, het woongebied van de heidenen.


Mɨrɨpan ɨri rɨ poitorʉ eno'ma pʉroroi pona, ewarupɨ ya'. Mɨrɨ yau, ukaran nɨ pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉyɨ kɨtɨtɨi'ka pɨ' iye'to' pe,’ ta'pʉ iya. 	 Met deze knecht valt niets te beginnen. Gooi hem buiten, in de diepste duisternis. Daar is wroeging en verdriet.'


Nekutimas esi'pʉ isakon pe, pena iwa Sises piya' ewarupɨ nau itɨsa' rʉ'pʉ. Nekutimas uya karapa mɨrʉ isumasa' aro tato' pokon pe nee'pʉ, 75 pon e'to' airɨ rɨ. 	 Nicodémus, die op een nacht met Jezus was komen praten, ging met hem mee. Hij had ruim dertig kilo balsemkruiden bij zich, een mengsel van mirre en aloë.


Main e'tonpa'tɨ'pʉ ɨri e'kupʉ epanto' pe. E'tane makoi epansa' yau, wakʉ nonkasa' epansa' miyarɨ rɨ, 	 Toen de wet van God erbij kwam om aan te tonen dat geen mens zich aan Gods geboden zou houden, namen de overtredingen toe. Maar hoe de zonde ook toenam, Gods genade nam nog veel meer toe.


Se tawon ekama pɨ' iyesi'pʉ: “To' uya arɨ'pʉ karimeru arɨ kasa iwɨse'na. Karimeru mʉre kasa ti'po' akʉ'tane e'pana te'sen, mɨrɨpan kasa isaurokʉ pʉra iyesi'pʉ. 	 In het gedeelte dat de Ethiopiër aan het lezen was, zei de profeet Jesaja: "Hij was als een schaap, dat voor de slacht weggebracht werd. Hij deed zijn mond niet open, zoals een lam stil is terwijl het geschoren wordt.


Serɨ ensa' ipoitorʉ ton, Isens mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan uya a'tai, to' uya ekama'po'pʉ, “Uyepuru, apo' pe' nu'tɨ uya'nokon i'se me'an Epʉn poi to' ma'tanʉ'nin pe?” ta'pʉ to' uya. 	 Toen Jakobus en Johannes dit hoorden, vroegen zij Jezus: "Meester, vindt U het goed dat wij vuur van de hemel laten komen om die mensen te verbranden?"