Uyenno'sa' iya ka'pon amʉ' pika'tɨto' tʉuya weyu ekamase'na,” tawon. 	 Hij heeft mij gestuurd om uit te roepen dat gevangenen zullen worden vrijgelaten, dat blinden zullen zien, dat onderdrukten zullen worden bevrijd en dat de tijd van Gods genade is aangebroken." (B)


Oseya yau ta pɨ' na'ne' kasa: “‘Umunkɨ,’ ta uya to' pɨ' umunkɨ amʉ' pen nɨ pɨ'; mɨrɨ awonsi'kɨ ‘Ui'nʉn,’ ta uya ipɨ' ui'nʉn pen nɨ pɨ',” ta, 	 In het boek van de profeet Hosea zegt God immers: "Het volk dat niet van Mij was, zal Ik mijn volk noemen. En de mensen die Ik niet liefhad, zal Ik liefhebben.


Iyee'pʉ ina piya', Paarʉ pokʉrʉʉi anʉmʉ'pʉ iya, temiyatʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ti'ta auromʉ'pʉ iya, se tai'ma: “Wakʉ A'kwarʉ man se kasa ta pɨ', ‘Serɨ pokʉrʉ esa' auronpɨ'to' oton Esuwerʉ amʉ' uya Surusiran po, mɨrɨpan tʉto' oton to' uya Esuwerʉ amʉ' pen ena',’” ta'pʉ iya. 	 Hij stapte op ons toe, pakte de riem van Paulus en bond zichzelf ermee vast. "Luister naar de woorden van de Heilige Geest", zei hij. "Zo zullen de Joden in Jeruzalem de eigenaar van deze riem vastbinden en aan de Romeinen uitleveren."


Mɨrɨ kasa Papa uya wana' rɨ pontɨ pe iyesi yau, wana' serɨ pe na'ne' mɨrɨ awonsi'kɨ awanapairɨ eno'ma apo' ya', mɨrɨ entai rɨ ɨpontɨ iya 'nokon. Aiko sɨ, aiko pe rʉ'kwɨ apurɨto' auya'nokon esi! 	 Als God de planten die vandaag in het veld staan en morgen verbrand worden, zo mooi aankleedt, zal Hij jullie dan geen kleren geven? Bange twijfelaars!


Apʉne pʉra eke to' uya kota'man nɨto' weyu si serɨ yau man. Ɨnʉ' uya ken si a'kʉre'tɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 De grote dag van hun oordeel is gekomen en niemand zal die overleven."


Paire' nin si ekoneka'pʉ mɨrɨ to' nesakʉ'pʉ ke to' repa pɨ'. 	 Ten einde raad besloot Pilatus hun maar hun zin te geven. Hij liet Barabbas vrij. Barabbas, de moordenaar. Maar Jezus leverde hij aan hen uit. Ze mochten Hem laten kruisigen.


Mɨrɨ tʉpo, Paarʉ e'mʉ'sa'ka'pʉ ka'pon amʉ' amʉrasa' koro'tau, Areyo'pakas pata'se' yau, “A'tens pon kon ka'pon amʉ'! Ɨyene uya 'nokon tanporo rɨ ɨpʉreman iya'kwarʉ pe me'atʉi', 	 Paulus ging midden op de Areopagus staan en zei: "Mannen van Athene, aan alles in de stad zie ik dat u buitengewoon godsdienstig bent.


Ina esi Papa tʉrawasooi ku'nin nan pe a'samʉtʉ yau, ɨmɨrɨ'nokon esi Papa mainarʉ ton pe, Papa namɨnʉ ɨutɨ pe rɨ nɨrɨ. 	 Want wat wij weten, is onvolledig; en wat wij namens God zeggen, is gebrekkig.


“Inke pʉra rɨ, mɨrɨ pe pʉra inke rɨ, ɨpʉrema serɨ Papa pɨ', ɨmɨrɨ rɨken pen e'tane tanporo kamoro uyeta pɨ' na'ne' nan nɨ marɨ serɨ pe, enato' pe urɨ na'ne' kasa apurɨnin pe, a'sisa' pe pʉra rɨken,” tukai' Paarʉ uya imaimu eikʉ'pʉ. 	 "Ik zou God wel willen vragen", antwoordde Paulus, "of niet alleen u, maar ook ieder die mij nu hoort, vroeg of laat zo zal worden als ik; zonder deze boeien natuurlijk."


Ina utɨto' pe I'tari pona tukai' iye'ku'sa' pe iyesi'pʉ a'tai, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon a'sisa' kon nonka'pʉ to' uya soisa amʉ' epuru, Isuriyas itese' ena', “tamʉ' tawon kon Sisa Soisaai Amʉ',” tato' kon. 	 Toen besloten was dat wij naar Italië zouden varen, werden Paulus en enkele andere gevangenen aan een Romeins officier toevertrouwd. Hij heette Julius en was lid van het keurkorps van de keizer.


Mɨrɨ a'tai si, ipoitorʉ Sises ni'nʉnkanʉ uya Pi'ta pɨ', “Itepuru pe man!” ta'pʉ mɨrɨ. “Itepuru pe man,” ta iya etasa' tʉuya pe rɨ, Saiman Pi'ta uya tʉpon pʉro'pon e'me'pʉ tʉwoi (imo'kasa' iya esi'pʉ), mɨrɨpan e'sanʉmʉ'pʉ tuna ka'. 	 Johannes zei tegen Petrus: "Het is de Here." Toen Simon Petrus dat hoorde, trok hij vlug iets aan en sprong in het water.


Ɨnʉ' uya Papa ensa' pʉra iyesi; tikin nan kuru rɨ Papa Mumu, tʉkʉipʉnʉ enau te'sen kʉrɨ rɨ uya rɨken enpoikasa' i'tuto' pe. 	 Geen mens heeft God ooit gezien. Maar Zijn enige Zoon, Jezus Christus, Die één met Hem is, heeft ons laten zien wie God is.


Kariyo esi a'tai Roman amʉ' kopʉnaai pe, A'kaya pata epuru pe a'samʉtʉ ya' tʉwenai, Esuwerʉ amʉ' uya Paarʉ a'si'pʉ, mɨrɨpan kon uya inee'pʉ ko'tʉ pɨ' e'nɨ iwʉ' ta'. 	 Toen Gallio gouverneur van Achaje werd, spanden de Joden samen en brachten Paulus voor het gerecht.


Emennʉ'pʉ rɨ, kiyari ye' a'ta'pʉ epetan pɨ' iye'sara'tɨ'pʉ e'tane, ipoitorʉ ton uya wana' e' a'tasa' ene'pʉ kiyari ye' koro'tau. 	 Toen het graan begon te groeien, schoot ook het onkruid op.


Ina uya tauro'ka eta iya pʉra iyesi wenai, ina uya inonka'pʉ. “Tɨwɨ Itepuru e'to' i'se ne'kupʉi i'se iye'to' awɨrɨ,” ta'pʉ ina uya. 	 Toen wij begrepen dat hij zich niet liet ompraten, gaven wij het op en zeiden: "Wat God wil, moet gebeuren."


Inserʉ uya tʉu'tɨsen tuna uko'man nɨto' tuna'kwaai enpoika'pʉ uyena', awai'nan tɨ' kʉrestarʉ tato' warai, Papa apon mɨrɨ awonsi'kɨ karimeru mʉre apon winɨpai, 	 De engel liet mij een rivier met het levenswater zien. Helder als kristal was het.


Sises uya, “Ɨnʉ' uya apurɨ pʉra rɨ iyesi eke Papa tʉrawasooi i'tuto' ipɨkɨrɨ mɨrɨ awonsi'kɨ a'kwarʉpɨ'nin nɨken e'kupʉ a'tai apurɨ auya'nokon,” ta'pʉ. 	 "U zult nooit in Mij geloven als u geen duidelijke bewijzen en wonderen ziet", zuchtte Jezus.


“Eri'nɨto' ya' tʉrui eparankato' oton iyakon uya, ikʉipʉnʉ uya nɨrɨ tʉmʉre. Mɨrɨ kasa rɨ marɨ, mʉre amʉ' enato' oton tʉsan kon amʉ' ewa'noma pɨ' to' eri'to' ya' to' tʉrʉ pɨ'. 	 Er zullen mensen zijn die hun broer de dood injagen door hem te verraden. Vaders zullen hetzelfde doen met hun kinderen. En kinderen zullen tegen hun ouders in opstand komen en hen vermoorden.


Ipon, iyau iye'to' esi'pʉ mʉn ka' iki'sa' pe. Itese' esa'to' yau esi “Papa Maimu” tukai'. 	 Het kleed dat Hij draagt, is in bloed gedrenkt. De naam waarmee Hij wordt aangesproken, is 'Het Woord van God'.


To' tonpa Sises ni'nʉnkanʉ ipoitorʉ esi'pʉ ipiyau tʉteire' po. 	 Rechts van Jezus zat Johannes, Zijn beste vriend.


Mɨrɨ waraino iku'to' pe pori'manin uyepʉ pʉra rɨ iyesi mɨrɨ kʉrɨ ɨkɨ'manin kon nʉ'pʉ winɨ. 	 God in elk geval niet, want Hij heeft u geroepen om vrij te zijn.


Mɨrɨ ema'sa' yau wʉ' poi to' u'tɨsa' a'tai, anpisin nɨ ka'pon amʉ' uya to' eporo'pʉ. 	 Terwijl zij de volgende dag van de berg afdaalden, kwam een grote menigte mensen hen tegemoet om Jezus te zien.


Sises apurɨnin nan esi'pʉ tikin nɨ rɨ isenuminkato', tikin nɨ rɨ itewan. Ɨnʉ' uya rɨ uiwano' serɨ ta pʉra rɨ, e'tane tiwano' kon ke rɨ te'repasan pe to' esi'pʉ. 	 Alle mensen die in Jezus geloofden, waren van harte eensgezind. Niemand zei dat zijn bezittingen van hem alleen waren; alles was gemeenschappelijk.


iye'menukasa' na'ne' kasa: “Papa uya to' repa'pʉ epe' rɨ e'nɨto' a'kwarʉ ke, en ton to' uya ene namai' mɨrɨ awonsi'kɨ pana ton to' uya eta namai', serɨ wʉi pʉ'kʉ pona rɨ,” tukai'. 	 Dat klopt met wat in de Boeken staat: "God heeft hen geestelijk diep in slaap gebracht. Met hun ogen zien zij niet en met hun oren horen zij niet. Dat is nog steeds zo." (c)


I'nʉnkato' tanporo ewan wannɨ pokon pe, ito'ka'nʉ'to' pokon pe mɨrɨ awonsi'kɨ meruntɨrʉ wannɨ pokon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ tonpa i'nʉnka usi'nʉnkan kasa rɨ esi eke pe kuru tʉpo'tɨse tʉtʉsen mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ ton nɨ use'man nɨto' entai,” ta'pʉ iya. 	 Waar het op aankomt, is dat wij Hem liefhebben met alles wat in ons is en dat wij net zoveel van onze medemens houden als van onszelf. Dat is veel belangrijker dan het brengen van allerlei offers."


Utɨn pɨ' Sises e'sara'tɨ koro'tau, ka'pon eka'tunsa' uyee'pʉ, mɨrɨpan e'sekunka'pʉ irau, mɨrɨpan uya ekama'po'pʉ, “Wakʉ, Ti'sa, ɨ'rɨ kuru ku'to' uya esi tɨwɨrɨ uko'man nɨto' epoto' pe uya?” ta'pʉ iya. 	 Toen Hij weer verder ging, kwam er een man aanrennen. Hij viel voor Jezus op de knieën en zei: "Goede Meester, wat moet ik doen om het eeuwige leven te krijgen?"


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ iyamʉrasa' kon pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉpoitorʉ ton pɨ': 	 Jezus zei tegen de mensen en Zijn discipelen:


E'tane ru'ku, ɨmɨrɨ'nokon pe rɨ tʉusennakai' ɨsitonpa pe esii'ma ɨ'senta' ɨye'rapuma kon, ɨsitonpa pe rɨ esii'ma ɨ'senta' ipoken pʉra ɨwesi kon, ɨtonpa kon pokon pe kuru rɨ. 	 Ik blijf echter nog tot Pinksteren in Efeze, want hier liggen geweldige kansen om voor de Here te werken, al is de tegenstand ook niet gering.


Kiyari pe rɨ nin mɨrɨ awonsi'kɨ tensisen pe rɨ nin iyesi'pʉ, ekorʉkan pe rɨ—kɨpo'pon eseru pe rɨ nin emenna' eseru weyu e'seporo pona rɨ. 	 Het ging alleen om bepaalde gebruiken: Wat men wel en niet mocht eten en drinken, waarom en hoe men zich moest wassen. De mensen moesten zich eraan houden zolang Christus nog niet met Gods nieuwe, betere verbond was gekomen.


Iye'sa' a'tai, ɨutɨ eporo iya wakʉ pe akorokasa' pe mɨrɨ awonsi'kɨ ikonekasa' pe. 	 Als hij daar aankomt, ziet hij dat zijn oude woning helemaal schoon en opgeknapt is.


Wʉ' ponsi'kɨ Sises u'tɨsa' a'tai, anpisin ton nɨ ka'pon amʉ' uya e'ma'pʉka'pʉ. 	 Jezus ging de berg af en vele mensen liepen met Hem mee.


“Emennʉ'pʉ rɨ Surusiran pona uye'sa', utonpa ton entu'manin nan pʉrataai oton tʉse'na, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨse'mase'na ina use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta'. 	 Na jaren in het buitenland te zijn geweest, kwam ik in mijn land terug met geld voor de armen van mijn volk en offers voor God.


Wakʉ poken iyesi'pʉ Wakʉ A'kwarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ina pona, ɨmɨrɨ'nokon pona e'tape'ne' rɨ tʉrʉ namai' i'se e'nɨto' entai rɨ. 	 De Heilige Geest en wij hebben namelijk besloten u geen verdere verplichtingen op te leggen dan deze noodzakelijke dingen:


E'tane Sayan Wʉpʉ pona ɨuye'sa' kon, Epʉn pe te'sen Surusiran pona, nurɨnan Papa pata'se' eke kuru ya'. Tu'kan kon, tu'kan kon inserʉ amʉ' pori' pe iyamʉrasa' kon piya' ɨuye'sa' kon, 	 Nee, u staat voor de berg Sion en voor de stad van de levende God; het hemelse Jeruzalem, waar tienduizenden engelen wonen.


Itepuru apiyo' pe esi'pʉ se pe rɨ tenai', tʉukaranpɨ'se nɨrɨ, sa'man pe rɨ Esuwerʉ amʉ' uya ukota'ma tane. 	 de Here in alle nederigheid heb gediend. Door de aanslagen van de Joden had ik het zwaar te verduren en dat heeft mij veel tranen gekost.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Apʉne pʉra uyensa' auya pɨ', apurɨsa' auya; pori' pe kamo esi mɨrɨ ene tʉpo pʉra rɨ apurɨnin nan,” ta'pʉ iya. 	 "Geloof je het nu, omdat je Mij ziet?" zei Jezus. "Gelukkig zijn de mensen, die in Mij geloven zonder Mij gezien te hebben."


Serɨ si mɨrɨ ti'tuto' ipɨkɨrɨ ku'pɨtʉ tʉuya sara'tɨ'pʉ Sises uya Kena po, Kiyarari airɨ. Mɨrɨ si tʉmeruntɨrʉ enpoika'pʉ iya, mɨrɨpan apurɨ'pʉ ipoitorʉ ton uya. 	 Zo liet Jezus in Kana in Galilea voor het eerst zien wie Hij was. Daar toonde Hij Zijn grootheid en Zijn discipelen geloofden in Hem.


Ipon pʉra esi a'tai, urepa'pʉ auya'nokon upon ke; takuru'ke esi a'tai, umainanpa pɨ' ɨwesi'pʉ kon; pariki'si tau esi a'tai, uka'kʉranpase'na ɨutɨ'pʉ kon,’ tato' iya oton. 	 Ik had niets om aan te trekken en u hebt Mij kleren gegeven. Ik was ziek en u hebt Mij opgezocht. Ik zat in de gevangenis en u bent bij Mij geweest.'


“Ɨpunwerʉ kon eno'matɨ' kanau enwo'netʉ winɨkʉi'; mɨrɨ a'tai, to' rɨ eporo auya'nokon mɨrɨ,” ta'pʉ iya. To' uya iku'sa' a'tai, to' uya ipi'sikʉ poken pʉra rɨ to' punwerʉ esi'pʉ, apʉne pʉra tu'ke rɨ moro' amʉ' esi ke. 	 "Gooi het net uit aan de rechterkant van de boot", riep Hij. "Dan hebben jullie meer resultaat." Dat deden zij. En zij vingen zoveel vis, dat ze het net niet eens aan boord konden krijgen.


Tʉron nɨ inserʉ, korʉ pun konekasa' a'po'nan yen esa' uyee'pʉ, mɨrɨpan e'mʉ'sa'ka'pʉ use'man nɨto' apon piyau. Eke pe a'po'nan ke irepa'pʉ tanporon Papa munkɨ amʉ' ɨpʉrema piri'nin pe iye'to' pe, mɨrɨpan po'tɨto' pe korʉ pun konekasa' use'man nɨto' apon po apono' piyau te'sen. 	 Een andere engel ging met een gouden wierookpan bij het altaar staan en kreeg heel veel reukwerk dat hij, samen met de gebeden van de gelovigen, op het gouden altaar voor de troon moest offeren.


Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan uya mɨrɨ eta'pʉ, mɨrɨpan kon e'sara'tɨ'pʉ iwɨto' tʉuya'nokon eseru warinpa pɨ', ipɨ' tenari'nʉmʉ kon pɨ', apʉne pʉra anpisin nɨ usewansiukasa' pɨ' to' enupato' iya pɨ'. 	 De leidende priesters en godsdienstleraars hoorden dit en probeerden een manier te vinden om Hem uit de weg te ruimen. Zij zagen wel dat iedereen diep onder de indruk was van Zijn woorden en zij waren bang dat Hij meer invloed zou krijgen dan zij.


Ina utɨ'pʉ pata apai tuna tʉu'tɨsen e'pi pona Sapa' a'tai, Esuwerʉ amʉ' ɨpʉremato' pata'se' eporo i'se ina esi'pʉ. Ina ereutapɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan usauro'nɨ pɨ' ina e'sara'tɨ'pʉ mɨrɨ yau, iyamʉrasa' kon uri'sami'si amʉ' pokon pe. 	 Op de sabbat gingen wij de poort uit naar de rivier, omdat wij verwachtten daar mensen te ontmoeten die samenkwamen om te bidden. Er bleek een groepje vrouwen te zijn. Wij gingen bij hen zitten en vertelden hun over Jezus Christus.


Kʉrɨ ɨri ku'nin nesii ɨri kupʉ pɨ' rɨ; kʉrɨ ɨri pe na'ne' nesii ɨri pe rɨ; kʉrɨ ipokena' ku'nin nesii ikupʉ pɨ' rɨ; kʉrɨ wakʉ pe na'ne' nesii wakʉ pe rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Wie verkeerd doet, zal nog meer verkeerd doen; wie vuil is, zal nog vuiler worden; maar wie goed doet, moet nog meer goed doen en wie voor God afgezonderd is, moet nog meer voor God afgezonderd worden."


Iraisa pɨ' Sises usaurokʉ a'tai, Isaan Pa'tes pɨ' isaurokʉ tukai' ipoitorʉ ton uya i'tu'pʉ. 	 De discipelen maakten hieruit op dat Hij het over Johannes de Doper had.


Kairau amʉ' u'tɨ'pʉ ikɨrɨsin koro'tau non pona, mɨrɨpan kon upana'panta'pʉ mɨnɨ' amʉ' pana'pano kasa. 	 Uit de rook kwamen sprinkhanen, die op de aarde neerstreken. Zij kregen dezelfde macht als schorpioenen.


Tanporo eke pe iku'to' nesii itiwano' pe, kʉrɨ rɨ rɨken Papa upika'tɨnin kon, Sises Kʉrai uyepuru kon poro. Ewai', eke pe iku'to', eke pe iye'to' yau imeruntɨrʉ, ipana'pano, mɨrɨ awonsi'kɨ meruntɨ esi itiwano' pe, itɨpiya yau rɨ, serɨ pe na'ne' mɨrɨ awonsi'kɨ siyaro' rɨ! Amen. 	 Hij is de enige God; Hij redt ons door onze Here Jezus Christus. Voor Hem is alle heerlijkheid en majesteit, alle kracht en macht, sinds het begin, nu en voor eeuwig. Amen.


Sises nin si eikʉ'pʉ to' uya mɨrɨ, “Ina uya i'tu pʉra man,” ta'pʉ to' uya. Mɨrɨ a'tai, ta'pʉ iya, “Ekamasa' auya'nokon pʉra iyesi ke, ekama uya nɨrɨ pen nɨ serɨ mɨrɨ meruntɨrʉ winɨ serɨ ton kupʉ uya tukai',” ta'pʉ iya. 	 Tenslotte zeiden zij tegen Jezus dat ze het niet wisten. "Dan vertel Ik u ook niet wie Mij het recht geeft dit allemaal te doen", zei Hij.


A'sito' tʉuya'nokon ipɨkɨrɨ warinpa'pʉ to' uya, apʉne pʉra tʉpɨ'nokon ta iya e'kwa pe mɨrɨ panton ekamasa' iya tukai' to' uya i'tu'pʉ. E'tane anpisin ton ka'pon amʉ' pɨ' to' enari'nʉmʉ'pʉ; mɨrɨpan kon uya nin si inɨmɨ'pʉ mɨrɨ, to' utɨ'pʉ ipiyapai. 	 De mannen van de Hoge Raad begrepen wel dat dit verhaal op hen sloeg. Zij zouden Hem het liefst meteen gevangen nemen. Maar zij durfden niet, omdat zij bang waren dat het volk het niet zou nemen. Dus lieten zij Hem met rust en gingen weg.


Apʉne etatɨ', ɨmɨrɨ'nokon, “Serɨ pe, mɨrɨ pe pʉra awanapai rɨ se pata, mɨrɨ pe pʉra mɨ pata ya' utɨn mɨrɨ, tikin nɨ wʉipiya enno'se'na mɨrɨ yau, pʉrata epoto' kupʉ pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ pʉrata eporo pɨ',” tawon nan kon. 	 Er zijn mensen onder u die zeggen: "Vandaag of morgen gaan we naar die en die stad om zaken te doen. Wij zullen er een jaar blijven en goed winst maken."


Kamoro iwano' pe rɨken pen e'tane iye'ta'nʉ'sa' kon Papa munkɨ amʉ' iwano' pe rɨ nɨrɨ, to' amʉranʉ'nin pe tikin nɨ to' tʉkonekai'. 	 en niet alleen voor dat volk, maar ook voor de kinderen van God die over de wereld verspreid zijn. Jezus zou hen allemaal bijeenbrengen.


Iyenta'nato' koneka'pʉ to' uya mɨrɨ yau, Mata esi'pʉ ekamʉ pɨ', Ʉrasaras e'tane Sises piyawon kon tʉteire' kon po tepʉrʉ piyau te'san koro'tau. 	 De mensen uit Bethanië hielden ter ere van Hem een feestmaaltijd. Martha bediende daarbij. Jezus zat met Lazarus en de anderen aan tafel.


Serɨ pe si Papa uya ta'pʉ na'ne' penaro' kon ina tamokori ton pɨ' rɨ iyau e'ku'to' pɨkɨrɨ, serɨ pe uyekama'popɨtʉ auya na'ne'. 	 Nu sta ik hier terecht omdat ik verwacht dat God zal doen wat Hij onze voorouders heeft beloofd.


Ɨpoitorʉ ton piya' inee'pʉ uya, e'tane to' uya epi'tɨ poken pʉra iyesi'pʉ,” ta'pʉ iya Sises pɨ'. 	 Daarom heb ik hem bij Uw discipelen gebracht. Maar zij konden hem niet genezen."


“Ɨnʉ' uya'pɨtʉi?” ta'pʉ Sises uya. Ka'pon amʉ' e'wapu'tɨ pɨ', Pi'ta uya ta'pʉ, “Uyepuru, anpisin nɨ ne' ka'pon amʉ' aya'pɨ'pɨtʉ pɨ' ko,” ta'pʉ iya. 	 "Wie heeft Mij aangeraakt?" vroeg Jezus. De mensen zeiden allemaal dat ze Hem niet hadden aangeraakt. "Maar Meester", protesteerde Petrus, "De mensen dringen immers van alle kanten tegen U op!"


Tanporo etanin nʉ'san usaurokʉ'pʉ wakʉ pe ipɨ'. Mɨrɨpan to' usewansiuka'pʉ wakʉ imaimu pɨ'. “Isose' mu pen pe' pʉse rɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 Iedereen in de synagoge vond dat er iets heel bijzonders van Hem uitging. Wat Hij zei, was gewoon geweldig. Zij waren hoogst verbaasd. "Is dat niet de zoon van Jozef?" vroegen zij.


Mɨrɨ pɨ' si ta uya, ɨko'mantɨ' Ita'kwarʉ winɨ, mɨrɨ a'tai i'naino ɨri eseru pori'ma auya'nokon pʉra iyesi mɨrɨ. 	 Leef altijd in gehoorzaamheid aan de Heilige Geest; dan zal de zonde geen kans krijgen zich uit te leven.


E'tane main pʉreme'sa' to' uya uya eke pe pata pʉremato' ne'sa' yau, mɨrɨ awonsi'kɨ to' eno'masa' uya Esuwerʉ amʉ' pen pʉremato' eke pe kupʉ yau, mɨrɨ entai kuru si eke pe rɨ pʉreman nɨto' nepʉ tanporo wakʉ pe to' konekasa' Papa uya, uya! 	 De wereld heeft dus voordeel van hun ongehoorzaamheid. Als hun val de andere volken al zoveel goeds heeft gebracht, hoeveel te meer zal dat het geval zijn als straks alle Israëlieten gaan gehoorzamen!


E'tane rʉ'kwɨ nin si entu'manin itaan'pʉ ima'tasa' rʉ'pʉ uyee'pʉ, mɨrɨpan uya rʉ'kwɨ asa'ron pʉrata ka'pa muku'pɨ tʉrʉ'pʉ, peni punu'pɨ rʉ'kwɨ rɨ. 	 Er kwam ook een arme weduwe. Zij gooide er twee koperen muntjes in.


I'tu auya'nokon pʉra pe' nai ɨpun kon esi Wakʉ A'kwarʉ iwʉ' pe, ayau'nokon na'ne', ɨneporo'pʉ kon Papa winɨpai? Ɨiwano' kon pen nɨ ɨmɨrɨ'nokon; 	 Alle gemeenten in Asia groeten u. Ook van Aquila en Prisca en de gemeente die in hun huis samenkomt, wil ik de hartelijke, christelijke groeten overbrengen.


Mɨrɨ a'tai, Paire' uya ekama'po'pʉ, “Eta auya pʉra pe' iyesi ɨri pe to' usaurokʉ ɨpɨ'?” ta'pʉ iya. 	 "Hoort U niet wat zij zeggen?" vroeg Pilatus. Tot zijn grote verbazing gaf Jezus geen antwoord.


To' uya nɨrɨ i'tusa' serɨ tanporon urepa'pʉ auya esi ɨwinon pe tukai'. 	 Zij weten dat alles wat Ik heb van U komt.


Isaan winɨpaino, 7 kaisaron so'si amʉ' Eisa po te'san enakan. Wakʉ nonkasa' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' nesii ɨpiyau'nokon, moro te'sen, moro iye'sa' rʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tʉuye'ton winɨpaino, mɨrɨ awonsi'kɨ 7 kaisaron kon iya'kwarʉ amʉ' iyapon rau te'san winɨpaino, 	 Dit schrijft Johannes aan de zeven christengemeenten in Turkije (A): Ik wens u de genade en vrede toe van God, Die is en Die was en Die komt, van de zeven geesten die voor Zijn troon staan en


tʉmu pɨ', ka'pon pe te'to' yau Tepi' pa rʉ'pʉ pe na'ne'. 	 Het gaat over Gods Zoon, Jezus Christus, onze Here. Menselijk gezien stamt Hij van David af. Doordat Hij terugkwam uit de dood heeft de Heilige Geest bewezen dat Hij de machtige Zoon van God is.


“E'pana e'kɨ! Epa'kakɨ iyapai!” ta'pʉ Sises uya e'se'ne' pe ipɨ'. Mɨrɨ a'tai, makoi a'kwarʉ uya warawo' eno'ma'pʉ tu'kan kon koro'tau. Iyepa'ka'pʉ iyapai e'ne' pe pʉra rɨ tʉku'se. 	 Jezus snoerde hem de mond. "Zwijg", zei Hij tegen de boze geest. "Kom eruit." De boze geest gooide de man midden in de synagoge op de grond en ging uit hem weg, zonder hem verder kwaad te doen.


Tʉusenutɨi' to' utɨ'pʉ. Mɨrɨ a'tai Meri mɨrɨ awonsi'kɨ Isose' eporo'pʉ to' uya, mɨrɨ awonsi'kɨ mʉre esi'pʉ paka amʉ' yu yen yau. 	 Zij liepen snel naar het stadje, vonden Maria en Jozef en zagen het kind! Het lag in een voerbak.


“Mɨrɨ a'tai nin si tɨ, tanporon nɨ usene; ama'ai na'ne' serɨ pe usenpoikato' oton kɨpo'pona. 	 Zo zal ook alles wat geheim of verborgen is, aan het licht komen.


Kʉrai awɨrɨ ɨyun kon pi'pɨ puturʉkasa' auya'nokon kasa ɨwesi kon mɨrɨ, ɨri ɨyeseru kon nonkasa' auya'nokon winɨ, ka'pon amʉ' emiyatʉ ke serɨ e'ku'sa' pen e'tane Kʉrai uya iku'sa', 	 In Hem hebt u ook een besnijdenis ondergaan. Natuurlijk niet lichamelijk, maar geestelijk. Want Hij heeft u door Zijn Geest bevrijd van de macht van de zonde, die in uw lichaam heerst.


mɨrɨpan kon ene'pʉ iya, pʉrata ke to' uya tʉrepa tukai'. 	 De man keek hen aan in de verwachting iets van hen te krijgen.


Tanporo to' ukaramʉ'pʉ ipɨ' tʉuta'sii', to' uya a'su'ka'pʉ nɨrɨ. 	 Zij begonnen allemaal te huilen, vielen hem om de hals en kusten hem.


Nai airɨ ken si pu'kena' nai? Nai airɨ ken si isenupasa' nai? Nai airɨ ken si serɨ a'taino kon pata eseru pɨ' tʉusauro'san nai? Papa uya pe' se pe te'sen konekasa' pʉra nai pata pu'ketʉ pe? 	 Wanneer u bij elkaar komt om te eten, heeft dat niets te maken met de maaltijd van de Here.


“Kʉrɨ nin ka'pon umaimu eta pɨ' na'ne' e'tane, ikupʉ iya pʉra na'ne', iteseru aimenka uya pen nɨ, apʉne pʉra pata eseru aimenkai' uye'sa' pen, e'tane ipika'tɨi'. 	 Als iemand hoort wat Ik zeg en zich er niets van aantrekt, zal Ik hem niet veroordelen. Ik ben niet gekomen om de wereld te veroordelen, maar om haar te redden.


“Ɨmɨrɨ'nokon, Kiyarari pon kon, ɨ'rɨ pɨ' serɨ yau ɨye'soto'pɨ'sa' kon uya ka'ta' ɨyenu kon tʉpɨtʉ? Pʉse rɨ Sises enuku menyatʉine' Epʉn pona uye'to' oton, itɨ ene'pʉ auya'nokon kasa rɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 "Mannen uit Galilea", zeiden zij, "wat staat u toch naar de lucht te kijken? Jezus is in de hemel opgenomen. Maar Hij zal net zo terugkomen als u Hem hebt zien weggaan."


Uyenu tʉrʉ'pʉ uya, aimu'nan kaware ene'pʉ uya urau. Ipo te'sen uya urapa a'sisa' esi'pʉ, aro', kʉron tato' ke to' uya irepa'pʉ, mɨrɨpan utɨ'pʉ iwapiya'kanin ye' pe, iwapiya'kai'. 	 Verder zag ik een wit paard! Op het paard zat iemand met een boog in zijn hand en hij kreeg een kroon op zijn hoofd. Hij trok erop uit als overwinnaar naar zijn volgende overwinning.


Papa A'kwarʉ uya uyauro'ka'pʉ te'kʉ'kʉ'mai' pʉra rɨ to' a'kɨrɨ utɨto' pe, Esuwerʉ amʉ' pe pʉra rɨ to' e'tane. 6 kaisaron kon Isa'pa pon kon utonpa ton utɨ'pʉ uya'kɨrɨ Sisariya pona. Mɨrɨ yau, ka'pon iwʉ' ta' ina ewomʉ'pʉ. 	 Zij waren door iemand uit Caesarea gestuurd om mij te halen. De Geest zei dat ik zonder aarzelen met hen moest meegaan. En deze zes broeders besloten met mij mee te reizen.


Uyenu tʉrʉ'pʉ uya, mɨrɨ yau imisimɨ arinta ka'tau maimu eta'pʉ uya, eke pe, “Ɨsɨ' kusa! Ɨsɨ' kusa! Ɨsɨ pe iyesi kamoro moro non po na'ne' nan pona, tʉronpi' uturumʉ useta a'tai osorʉwawon kon inserʉ amʉ' ne'kamayai'ne' iturunpa pɨ'!” tawon. 	 Toen zag ik hoog in de lucht een arend vliegen en hij schreeuwde: "Och, hoe verschrikkelijk zal het voor de mensen op de aarde zijn, wanneer de drie andere engelen op hun bazuin blazen!"


“Mɨrɨ awonsi'kɨ 7 kaisaron pʉreti si'kwɨ'pɨ'taine' a'tai 4,000 kaisaron kon ka'pon amʉ' iwano' pe, ɨ'rɨ kaisa rɨ pa'siki'ti amʉ' tʉpe'tɨpɨ'se ipʉ'kʉ rʉ'san e'nonkasa' mentɨta'tʉi?” ta'pʉ iya. “7 kaisa rɨ,” tukai' to' uya eikʉ'pʉ. 	 "En toen Ik zeven broden aan die 4000 mensen gaf? Hoeveel bleef er toen over?"


Wakʉ pe i'napairon poro to' iku'kɨ, amaimu esi i'napairon. 	 Maak hen zuiver en heilig door hen te onderwijzen in Uw woord van waarheid.


Mɨrɨpan utɨ'pʉ tʉpata'se' ya'. Ka'pon amʉ' enupa pɨ' iye'sara'tɨ'pʉ to' usenupato' iwʉ' tau. Mɨrɨpan kon usewansiuka'pʉ. “Nai yau si tʉpu'ketʉ eporo'pʉ iya tʉusauro'to' pe mɨrɨ awonsi'kɨ tʉpana'pano eke Papa tʉrawasooi ku'nin pe te'to' pe?” ta'pʉ to' uya. 	 Daar sprak Hij in de synagoge. Iedereen verbaasde zich over Zijn wijsheid en de wonderen die Hij deed.


“Entu'manin nan kamoro ɨpiyawon kon nɨ i'se ɨwe'to' kon a'tai rɨ ɨnpika'tɨnʉ kon, e'tane inke urɨ pʉra iyesi ɨpiyau'nokon. 	 Arme mensen zijn er altijd. Als u vindt dat zij geholpen moeten worden, kunt u dat doen. Maar Ik zal niet lang meer bij u blijven.


Pena rɨ isi'tusa' rʉ'pʉ serɨ. 	 Dat heb Ik Mij vanaf het begin al voorgenomen.' (A)


Paire' epa'kakaa'pʉ kanan Esuwerʉ amʉ' pɨ' tase'na, “Apʉne entɨ', enpa'ka uya serɨ ɨyena'nokon i'tu kon pa ɨri pe iyesi tato' uya ipɨkɨrɨ pʉra rɨ iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Pilatus ging weer naar de Joden toe en zei tegen hen: "Hier is Hij weer. Begrijp mij goed: Volgens mij heeft Hij niets ernstigs gedaan."


“Mɨrɨ a'tai ta iya mɨrɨ, tʉkamisi winon kon pɨ', ‘Atamatɨ' upiyapai, ɨmɨrɨ'nokon Papa nʉpa'nʉkʉ'san! Entantɨ' apo' ya', Papa nʉkoneka'pʉ makoi mɨrɨ awonsi'kɨ itinserʉʉi ton iwano' pe! 	 Daarna zal Ik tegen de mensen aan mijn linkerhand zeggen: 'Weg jullie, vervloekten! Naar het eeuwige vuur dat voor de duivel en zijn trawanten bestemd is.


Apʉne pʉra pena rɨ to' eno'mato' pɨ' iye'menukasa' rʉ'san tʉron kon ka'pon amʉ' ewonsa' man ama'ai ɨ'koro'ta'nokon. Papa uya tasa' pen nɨ awɨrɨ te'san ka'pon amʉ', Papa, itese' pɨ' e'nɨto' uya wakʉ nonkasa' ensimanin nʉ'san makoi eseru ya', mɨrɨ awonsi'kɨ Sises Kʉrai tikin nan nɨ rɨken eke, uyepuru kon tʉnonkai'. 	 Ik zeg dit omdat er onbetrouwbare mensen zijn binnengedrongen, die beweren dat wij er maar op los kunnen leven. Volgens hen is Gods genade zo groot dat Hij alles door de vingers ziet. Het staat allang vast dat mensen die dit zeggen en toepassen, daarvoor veroordeeld zullen worden. Zij weigeren Jezus Christus als Leider en Heer van hun leven te erkennen.


Wakʉ pe, ipoken e'nɨto' pe itenu awɨrɨ uko'man nɨ kaisa rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Wij mogen bij Hem horen en doen wat Hij zegt, heel ons leven lang.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Iye'menukasa': ‘Itepuru, Papa, itese' pɨ' ɨwe'to' pɨ' rɨken ɨpʉrema', mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrɨ rɨ rɨken poitorʉ pe e'kɨ,’ tawon,” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde: "Er staat in de Boeken dat wij alleen God mogen aanbidden en niemand anders."


Ikaisa rɨ iteperu pɨkɨrɨ yʉi usi'tu mɨrɨ. Ka'pon amʉ' uya pi' pʉipɨtʉ pʉra rɨ iyesi mɨrɨ tikʉ kenan e'kwa apai, mɨrɨ pe pʉra kʉre' ɨmɨ'nɨ ton ye' apai. 	 Een boom is te herkennen aan zijn vruchten. Aan een doornstruik komen geen vijgen en aan een braamstruik geen druiven.


Isaan uya tanporo to' eikʉ'pʉ, “Apa'taisima uya 'nokon serɨ tuna ke, e'tane ka'pon meruntɨ kuru uye'to' oton, isapatooi euka uya pokena' pen nɨ. Apa'taisima iya 'nokon mɨrɨ Wakʉ A'kwarʉ ke mɨrɨ awonsi'kɨ apo' ke. 	 Om ieder misverstand uit de weg te ruimen, zei Johannes: "U hebt gezien dat ik in water doop. Maar het duurt niet lang of er komt Iemand die veel groter en machtiger is dan ik. Ik ben niet eens waard Zijn slaaf te zijn. Hij zal u dopen met de Heilige Geest en met vuur.


Ɨnʉ' uya rɨ uyapurɨ pe iyesi a'tai, iye'menukasa' itekare nɨkayai'ne' kasa rɨ, ‘I'napaino rɨ to'panʉ'nin tuna epa'ka mɨrɨ iyapai,’” ta'pʉ iya. 	 "Als u dorst hebt, kom dan bij Mij om te drinken. Er staat geschreven dat stromen van levend water uit uw binnenste zullen komen als u in Mij gelooft."


E'tane ‘ka'pon amʉ' winɨ’ ta yau, ka'pon amʉ' uya enari'pan, apʉne pʉra Isaan esi pu'kena' tukai' to' uya apurɨ'pʉ,” ta'pʉ to' uya. 	 'Waarom hebt u hem dan niet geloofd?' Maar als wij zeggen dat hij niet door God was gestuurd, krijgen wij het volk tegen ons. Al die mensen hier geloven dat Johannes een profeet was."


Ipoken pe' iyesi Sisa ena' pʉrata tʉtʉsen e'ma ina uya a'tai, kane katɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 Is het juist om de Romeinse keizer belasting te betalen of niet?"


Tanporo kareta amʉ' pu'kena' ton nʉmenuka'pʉ ka'pon amʉ' auro'kanin pe ipɨ' uya serɨ ekamasa': Ɨnʉ' rɨ kʉrɨ Sises apurɨnin pe te'sen uya, tʉmakooi pɨ' usentu'man nɨto' eporo mɨrɨ itese' poro,” ta'pʉ iya. 	 Alle profeten hebben over Hem gesproken. Zij hebben verklaard dat ieder die in Hem gelooft, door Zijn naam vergeving van zonden krijgt."


Mɨrɨ iten pʉro'po ika'sa' ton inserʉ amʉ' A'kwa iwano' ton esi'pʉ, ɨri pe e'nɨ'pʉ apai ekonekan pata'se' epoino. E'tane serɨ ton ekama poken pʉra man tanporo serɨ pe. 	 Over het deksel van de ark spreidden de schitterende cherubs hun vleugels uit. Dat gouden deksel was de plaats waar men God om vergeving vroeg. (A) Maar daar zullen we nu niet verder op ingaan.


Mʉre amʉ' ereutapɨ'sa' kʉrʉpo'po pata'se' yau na'ne' tʉukɨ'pɨ'nʉnpɨ'san tʉtonpa kon amʉ' pɨ' kasa: “‘Sarakuwa turunpa'pʉ ina uya ɨiwano' kon pe e'tane, aumanʉnsa' kon pʉra iyesi; eke' eremu pɨ' ina userenka'pʉ e'tane, aukaransa' kon pʉra iyesi,’ tawon nan kasa rɨ. 	 Zij zijn net kinderen die op straat spelen en tegen de andere kinderen zeggen: 'Wij hebben muziek gemaakt en jullie wilden niet dansen. Wij hebben begrafenisje gespeeld en jullie wilden niet treuren!'


E'tane wʉi enu enu'sa' a'tai, a'ne' pe ipuru'pʉ iya mɨrɨpan aipʉta'pʉ, apʉne pʉra imi' ton utɨpɨ'sa' pʉra iyesi wenai. 	 maar toen de felle zon ging schijnen, verschroeide het. Het ging dood, omdat het nauwelijks wortels had.


E'tane kʉrɨ, i'napairon A'kwarʉ uye'sa' a'tai, ayarɨ iya 'nokon mɨrɨ i'napairon ya'. Tiwano' pe isauro'to' oton pen, tʉneta'pʉ pɨ' rɨken isauro'to' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ ekamato' iya oton miyarɨ rɨ tʉuye'sen. 	 Maar als de Heilige Geest komt, zal Hij u de weg wijzen naar de volledige waarheid. Wat Hij u zal zeggen, heeft Hij niet uit Zichzelf, maar Hij geeft door wat Hij hoort. Hij zal vertellen wat er in de toekomst gaat gebeuren. Door u te vertellen wat Hij van Mij hoort, zal Hij Mij grootmaken.


Kʉrɨ rɨ ka'pon kʉ'senuminkanin ɨ'rɨ eporo tʉuya Itepuru winɨpai tukai'; 	 Zo iemand moet niet denken dat de Here hem iets zal geven,


Apʉne pʉra tikin nan nɨ ka'pon e'sa' pɨ' main awɨrɨ pʉra iporo tu'kan kon nɨ ena'pʉ tʉmakooikena' nan pe, mɨrɨ kasa rɨ marɨ tikin nan nɨ ka'pon esi pɨ' main awɨron pe tu'kan kon nɨ anʉmʉ Papa uya ipokena' ton pe. 	 Zoals de ongehoorzaamheid van Adam tot gevolg had dat de mensen zondaars werden, is het gevolg van de gehoorzaamheid van Christus dat tallozen rechtvaardig worden verklaard.


Ɨ'koro'tapai'nokon nɨ to' e'mʉ'sa'kato' oton, itekare ensimato' oton to' uya, Sises apurɨnin nan era'tɨto' oton to' pɨkɨrɨ. 	 Zelfs sommigen van u zullen de waarheid verdraaien en proberen de christenen aan hun kant te krijgen.


sirikɨ amʉ' uta'pokʉ'pʉ ka' poi non pona, iyakʉ'pʉsa' pen kiyari, pi' eperu a'pokʉ a'setun uya kasa. 	 De sterren vielen van de hemel op de aarde, als onrijpe vijgen die in een storm van de boom waaien.


“Ɨi'tuto' pe ɨyenpoika'pʉ uya ka'pon amʉ' urepasa' auya na'ne' nan orʉ apai ena'. Ɨiwano' pe to' esi'pʉ; to' tʉsa' auya uyena', mɨrɨpan kon uya amaimu apurɨsa'. 	 Door wat Ik gedaan en gezegd heb, weten deze mensen nu wie U bent. U hebt hen aan Mij gegeven, omdat zij van U waren. Zij hebben zich gehouden aan wat U zei.


Sa'man pe pʉra rɨ kiyamerʉ epa'ka akusa enu euta awɨrɨ, imaminke' epa'ka Papa e'to' esa' wannɨ pe ya' entai,” ta'pʉ iya. 	 Het is gemakkelijker voor een kameel om door het oog van een naald te kruipen, dan voor een rijke om in het Koninkrijk van God te komen."


Mɨrɨpan uya anpisin ka'pon amʉ' nɨmɨ'pʉ, mɨrɨpan utɨ'pʉ itau te'to' ɨutɨ ta'. Ipoitorʉ ton utɨ'pʉ iya'kɨrɨ, mɨrɨpan kon uya, “Apʉne, ɨ'rɨ ta e'kwa pe wana' umɨ yawon esi tukai' ekama',” ta'pʉ to' uya. 	 Jezus stuurde de mensen weg en ging naar huis. Zijn discipelen kwamen bij Hem zitten en vroegen wat Hij bedoelde met de gelijkenis over het onkruid tussen het graan.


Mɨrɨ yau, itaan'pʉ ima'tasa' rʉ'pʉ esi'pʉ tɨwɨrɨ rɨ ata'kwarʉkai' tʉuye'pɨ'sen ipiya', ‘Upika'tɨkɨ uma'tanʉkʉ i'se na'ne' uyeyaton enapai,’ tapɨ'se'na. 	 Een weduwe uit die stad kwam telkens bij hem. Zij eiste dat hij uitspraak zou doen in een conflict tussen haar en iemand die haar had benadeeld.


To' eikʉ'pʉ iya, “Eke pata pona ɨyepa'kasa' kon a'tai, ka'pon tuna yen anin uya ɨyeporo kon mɨrɨ. Mɨrɨpan pɨkɨrɨ ɨutɨ newonyai'ne' ta' mʉtɨtʉi'. 	 "Zodra jullie de stad binnenkomen", antwoordde Hij, "zul je een man zien die een kruik water draagt. Volg hem en ga hetzelfde huis binnen als hij.


Serɨ etasa' tʉuya'nokon a'tai, tu'kan kon ipoitorʉ ton uya, “Sa'man pe kuru se usenupan nɨto' man. Ɨnʉ' uya rɨ serɨ anʉmʉ?” ta'pʉ. 	 Veel van Zijn volgelingen hadden moeite met deze woorden. "Wat is Hij hard", zeiden zij. "Wie kan dit nu begrijpen?"


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Apʉne pʉra aiko pe rʉ'kwɨ apurɨto' auya'nokon esi. I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; aiko rʉ'kwɨ mosta' ena'pɨ kasa apurɨto' auya'nokon esi yau, wʉ' pɨ', ‘Atamakɨ mairɨ!’ tasa' auya'nokon a'tai, itama rɨ. Ɨ'rɨ rɨ kupʉ auya'nokon a'tai, sa'man pe pʉra rɨ iyesi ɨpona'nokon. 	 "Omdat jullie zo weinig geloof hebben", antwoordde Jezus. "Als jullie geloof maar zo klein is als een mosterdzaadje en je zegt tegen deze berg: 'Ga weg,' dan gaat hij weg. Dan is niets onmogelijk voor je.


Tepi' uya esakʉ ‘uyepuru’ tukai'; nai kasa ken si Tepi' pa rʉ'pʉ pe iyesi?” ta'pʉ iya. 	 Hoe kan de Christus nu Davids zoon zijn en tegelijk zijn Here?"


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Upɨkɨrɨ ɨsi'tɨ'. Ɨkonekato' kon pe uya ka'pon amʉ' a'sinin nan pe,” ta'pʉ iya. 	 Hij zei tegen hen: "Ga met Mij mee! Dan zal Ik een ander soort vissers van jullie maken. Vissers die mensen bij Mij brengen."


E'tane serɨ pe nin si, uyauron nin nʉ'pʉ kon ya' eri'nɨ winɨ, emo'kan nɨsa' main apai emenna' Iya'kwarʉ eseru yau iyapiyo' pe e'nɨto' kon pe, mɨrɨ awonsi'kɨ penaro' iye'menukasa' main awɨron pen nɨ. 	 Maar nu zijn wij van de wet bevrijd. Omdat wij gestorven zijn, kan zij ons niet vasthouden. Nu kunnen we God op een heel nieuwe manier dienen: Vanuit ons hart, door Zijn Geest en niet door het angstvallig houden van allerlei opgelegde wetten.


To' ewarumansa' ito'ka'nʉ'to' tʉuya'nokon yau, mɨrɨpan kon e'ta'nʉ'sa' Papa iwano' uko'man nɨto' piyapai, apʉne pʉra to' yau na'ne' ito'ka'nʉ'nin pen esi to' ewan usa'manta winɨ. 	 In hun hart is het helemaal donker. Zij staan ver van het leven van God, omdat zij niets van Hem willen weten en Hem niet willen begrijpen.


Apʉne pʉra enku'tɨnin nan kʉrai amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ enku'tɨnin nan pu'kena' amʉ' usenpoikato' oton, eke ton nɨ i'tuto' ipɨ' ton mɨrɨ awonsi'kɨ eke Papa tʉrawasooi ton ku'to' oton to' uya, Papa nanʉmʉ'san enku'tɨnin pe—ikupʉ tʉuya'nokon pe iyesi yau. 	 Want er zullen valse christussen en valse profeten komen. Die zullen opzienbarende wonderen doen om, zo mogelijk, zelfs de mensen die bij God horen op het verkeerde spoor te brengen.


Mɨrɨpan pɨ', “Sises Nasare' pon utɨ,” ta'pʉ to' uya. 	 "Jezus van Nazareth komt eraan", zei men. De man begon onmiddellijk te roepen: "Jezus! Zoon van David! Heb medelijden met mij!"


Serɨ ton esi mɨrɨ tʉuye'ton a'kwarʉ'pʉ pe rɨ; i'napairon kuru nin si e'seposa' mɨrɨ Kʉrai yau. 	 Dit soort dingen zijn immers maar tijdelijk. Zij zijn slechts een schaduw van toekomstige zaken. Maar ons lichaam behoort aan Christus toe.


“Pu'kena' amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Mosi' nekama'pʉ Main eno'mai' uye'sa' tukai' kʉsi'tutʉu. Eno'mase'na uye'sa' pen e'tane a'ku'tɨi' ru'ku uye'sa'. 	 Denk niet dat Ik ben gekomen om de wetten van Mozes en de woorden van de profeten opzij te schuiven. Ik ben juist gekomen om er de volle betekenis aan te geven.


To' ennoko tʉpo, Sises utɨ'pʉ wʉ' pona tikin sarɨ ɨpʉremase'na Papa pɨ'. Pata uko'mansa' a'tai, tikin sarɨ rɨ mɨrɨ yau iyesi'pʉ. 	 Toen iedereen weg was, ging Hij alleen de berg op om te bidden. Het werd donker en de discipelen waren al ver op het meer. Zij kwamen niet erg vooruit door de harde tegenwind en de hoge golven.


Mɨrɨ wenai, urɨ, Paarʉ, Kʉrai Sises iwano' pe a'sisa' pe te'sen ɨmɨrɨ'nokon Esuwerʉ amʉ' pen iwano' pe— 	 Ik zit terwille van Christus Jezus in de gevangenis, omdat ik zeg dat u, die geen Joden van geboorte bent, ook tot Gods huis behoort.


‘E'tane pʉse rɨ ayakon enna'posa' pɨ', itano'masa' rʉ'pʉ pe iyesi pɨ', ima'tasa' kasa rɨ iko'mansa' pɨ' epori'man,’ ta'pʉ ikʉipʉnʉ uya ipɨ',” ta'pʉ iya. 	 Wij kunnen niet anders dan feestvieren. Het is je eigen broer. Hij was dood en is weer levend geworden. We waren hem kwijt en hebben hem nu terug."


Eri'nɨ tʉpo e'mʉ'sa'kan a'tai, ka'pon amʉ' emari'mato' oton pen nɨ, mɨrɨ pe pʉra to' e'tʉrʉ pen nɨ emari'man nɨto' yau; inserʉ amʉ', Epʉn pon kon kasa rɨ to' e'to' oton. 	 Want als de doden weer levend worden, is er geen sprake meer van trouwen. Dan zijn de mensen als engelen in de hemel.


Orʉ iwano' pe ɨwesi kon yau, ɨi'nʉnka iya 'nokon mɨrɨ tiwano' pe ɨwesi kon pɨ'. Na'ne' rɨ nin si, orʉ iwano' pe ɨwesi kon pen, e'tane ayanʉnsa' uya 'nokon orʉ apai. Mɨrɨ wenai, orʉ uya ɨyewaruma'tɨ kon. 	 De mensen zouden alleen van u houden als u bij de wereld hoorde. Maar nu dat niet zo is, haten zij u. Dat doen zij omdat Ik u van hen heb losgemaakt.


To' wɨnɨ'pʉ tɨ' ke; to' sara'mo'pʉ saka ke a'sa'mʉyai; supara ke to' wɨnɨ'pʉ. To' upinimʉ'pʉ karimeru mɨrɨ awonsi'kɨ kapirita pi'pɨ ipon pe, entu'ma', ikota'masa' pe e'ne' pe mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri pe rɨ iku'sa' pe— 	 Zij werden gestenigd, gemarteld, doormidden gezaagd of met het zwaard gedood. Zij zwierven rond in schapevachten en geitevellen, door woestijnen en in de bergen. Zij moesten in grotten en holen wonen; zij leden gebrek en werden vervolgd en mishandeld. Zij waren te goed voor deze wereld.


Mɨrɨpan kon uya tʉtonpa kon amʉ' tʉron nɨ kanau yawon kon kɨ'ma'pʉ tʉpika'tɨnin kon pe. Mɨrɨpan kon uyee'pʉ, to' uya si asa'rɨ rɨ marɨ tʉkanwa kon pe'tɨ'pʉ. Mɨrɨpan kon kanwa e'sʉnkaiwa'pʉ rɨ. 	 Zij wenkten de mannen in de andere boot om hen te komen helpen. Even later was in beide boten zoveel vis, dat die bijna zonken.


Ima'tato' yau ipokon pe uta'si'nɨsa' yau, ipokon pe kuru rɨ marɨ uta'si'nɨ'nokon mɨrɨ iye'mʉ'sa'kato' yau. 	 Wij zijn dus één geworden met Hem, één in dood en leven.


E'tane tʉron nɨ uya ta poken iyesi, “Apurɨto' esa' pe ɨwesi; iku'to' esa' pe esi,” ta. E'tane ta uya nin, “Anapurɨnʉ ikupʉi'ma pʉra enpoikakɨ uyena', mɨrɨ awonsi'kɨ unapurɨnʉ ikupʉi'ma enpoikato' pe uya ɨyena',” tasa'. 	 Iemand zou kunnen zeggen: "Och, het hangt er maar van af hoe je het bekijkt. De één legt de nadruk op het geloof, de ander op de daden." Wel, als dat zo is, hoe kunt u mij dan uw geloof laten zien, als dat niet uit uw daden blijkt? Ik zal u mijn geloof laten zien uit wat ik doe.


Mɨrɨ pɨ' uri'san epa'ka'pʉ tʉsan ekama'pose'na. “Ɨ'rɨ kuru rɨ ekama'po uya serɨ?” ta'pʉ iya. “Isaan Pa'tes i'pai rʉ'pʉ ekama'po',” tukai' eikʉ'pʉ iya. 	 Zij ging naar buiten en vroeg aan haar moeder: "Wat moet ik vragen?" Haar moeder zei: "Vraag hem om het hoofd van Johannes de Doper."


Kʉrai Sises poitorʉ pe e'to' pe Esuwerʉ amʉ' pen iwano' pe use'man tʉrawasomanin eseru yau wakʉ Papa ekareei ekama pɨ', Esuwerʉ amʉ' pen enato' pe Papa nanʉmʉnʉ ton wakʉ tʉtʉsan ton pe, Wakʉ A'kwarʉ winɨ iyekonekasa' kon pe. 	 Ik ben een dienaar van Christus Jezus, die de andere volken het goede nieuws van God moet brengen. Daardoor mag ik hen aan God voorstellen als een offer dat Hij kan aanvaarden, een offer dat de Heilige Geest voor Hem heeft klaargemaakt.


Isaan uya ka'pon amʉ' pa'taisimapɨtʉ'pʉ tuna ke, e'tane serɨ pe iwa'ne rɨ Papa uya apa'taisimapɨtʉ kon mɨrɨ Wakʉ Ta'kwarʉ ke,” ta'pʉ iya. 	 Johannes doopte met water, maar over enkele dagen zullen jullie met de Heilige Geest gedoopt worden."


Mɨrɨ awonsi'kɨ itun pi'pɨ iputurʉkasa' kon kʉipʉnʉ pe rɨ marɨ iyesi, itun pi'pɨ iputurʉkasa' kon pe rɨken to' esi pen e'tane tʉutɨsan nɨ marɨ apurɨto' pʉta'pʉ awɨrɨ ukʉipʉnʉ kon Epʉra'an enau iye'sa' rʉ'pʉ itun pi'pɨ puturʉka rawɨrɨ. 	 Zij zijn pas echt kinderen van Abraham, als zij net zo op God vertrouwen als hij, toen hij nog niet besneden was.


Arami' pe isaurokʉ eta to' uya a'tai, e'pana parɨ to' ena'pʉ. Paarʉ uya ta'pʉ mɨrɨ a'tai, 	 Toen zij hem in het Hebreeuws hoorden spreken, waren ze een en al aandacht.


Kʉrɨ rɨ poro tanporon kon apurɨnin nan ekoneka, tanporon nɨ ekonekan pokena' pen nɨ ipiyapai, Mosi' nʉmenuka'pʉ winɨ. 	 Ieder die in Hem gelooft, wordt bevrijd van alle schuld en staat daardoor recht voor God; iets wat men nooit bereikt door zich aan de wet van Mozes te houden.


To' konekasa' auya esa' wannɨ pe to' e'to' pe, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan pe, itese' pɨ' ina e'to' apiyo' pe, mɨrɨpan kon e'to' pe serɨ non esanon pe,” tukai'. 	 U hebt hen bijeengebracht in een Koninkrijk en hen tot priesters van onze God gemaakt. En zij zullen op de aarde heersen."


“Mɨrɨpan uya Karʉtiya pon kon nɨmɨ'pʉ. Eran po iyepatama'pʉ. Ikʉipʉnʉ uma'ta'pʉ tʉpo, Papa uya ennoko'pʉ serɨ mʉko'manyatʉi'ne' ya'. 	 Hij trok uit zijn vaderland weg en ging naar Haran. Daar bleef hij wonen tot zijn vader stierf. Die was namelijk met hem meegegaan.


Sa'man annawɨrɨ rɨ ɨutɨto' kon pe iyesi te'nonkai' pʉra, Papa e'to' i'se ku'sa' auya'nokon a'tai, isaurokʉ'pʉ rʉ'pʉ iye'ku'to' pe eporo kon pa. 	 U moet volhouden om de wil van God te doen. Als u dat doet, krijgt u wat Hij heeft beloofd.


Ikʉipʉnʉ ya' tikin nɨ ina esi,” ta'pʉ iya. 	 De Vader en Ik zijn één."


Isutas uya pʉreti a'si pe rɨ, iyepa'ka'pʉ nin si. Ewarupɨ nau serɨ esi'pʉ. 	 Nadat hij het brood van Jezus had aangenomen, ging Judas vlug naar buiten, de nacht in.


Si'tipʉn uya imaimu eikʉ'pʉ, “Ɨmɨrɨ'nokon, tʉnamasan itepuru ton, apʉne etatɨ'. Papa usenpoika'pʉ Epʉra'an piya' Me'sa'po'temiya po Eran pona itɨ rawɨrɨ. 	 Stefanus antwoordde: "Mannen, jong en oud, luister! Abraham woonde eerst in Mesopotamië en daarna in Haran. Toen hij nog in Mesopotamië was, kwam God bij hem en zei:


“Ɨnʉ' pe rɨ Kʉrai esi tukai' mi'tuyatʉu? Ɨnʉ' pa rʉ'pʉ pe iyesi?” ta'pʉ iya. “Tepi' pa rʉ'pʉ tukai',” to' uya eikʉ'pʉ. 	 "Hoe staat het met de Christus? Van wie is Hij een zoon?" "Van David", antwoordden zij.


Iye'menukasa' na'ne' kasa Itepuru winon Maimu awɨrɨ, “Tanporon kon wapiya iyentusa' warawo' pe te'san tʉto' pe Papa ena',” tawon. 	 In de wet stond namelijk: 'Elk eerste kind dat een jongen is, moet aan de Here worden opgedragen.'


Iyepiya'tɨ yau Main esi'pʉ, Papa piyau Main esi'pʉ, Papa pe rɨ Main esi'pʉ. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht.


itekare parɨ pen kuru rɨ winɨkʉi'. Tʉron kon ka'pon amʉ' uya ɨyeno'ma kon poken iyesi utaipon nɨto' ya', mɨrɨpan kon esi wakʉ Kʉrai ekareei wʉuka i'se. 	 U bent van de wijs gebracht door bepaalde personen, die een verkeerd beeld van Christus geven.


Mɨrɨ a'tai si kin amʉ' non pon kon, itepuru amʉ', soisa epuru amʉ', ipʉrataaikena' ton, mɨrɨ awonsi'kɨ eke ton, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon nɨ poitorʉ ton mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' enawon kon pen nɨ e'so'nanpɨtʉ'pʉ tɨ' euta na'ne' mɨrɨ awonsi'kɨ wʉ' po te'san tɨ' o'koi'ne. 	 Alle mensen verstopten zich in holen en tussen de rotsen: Koningen, regeringsleiders en generaals; rijken en sterken; slaven en vrijen.


Apʉne pʉra imakooi uka'putasa' man ka' tepose, mɨrɨ awonsi'kɨ Papa uya ɨri ton iteseru kupʉ tenu yau. 	 God is haar misdaden niet vergeten. Haar zonden hebben zich hemelhoog opgestapeld.


Mɨrɨ a'tai, Saiman uya ta'pʉ Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan pɨ', “Ɨpʉrematɨ' upona. Mɨrɨ a'tai, mʉkayatʉi'ne' rɨ e'kupʉ namai' upɨ',” ta'pʉ iya. 	 Simon antwoordde: "Wilt u de Here voor mij vragen mij niet de straf te geven die u zojuist noemde?"


E'tane Sises esi'pʉ itɨ i'se pʉra, e'tane, “Enna'pokɨ apata ya', ɨtonpa ton koro'ta'. Eke pe rɨ Itepuru nʉkupʉ'pʉ ɨpɨ' isentu'masa' ekamata,” ta'pʉ iya. 	 "Ga naar huis", zei Hij, "naar uw familie en vrienden en vertel hun wat God voor u heeft gedaan, hoe goed Hij voor u is geweest."


Ɨnʉ' uya rɨ, ‘Serɨ ne' ko,’ mɨrɨ pe pʉra, ‘Mɨrɨ ne' ko,’ ta pʉra rɨ iyesi, apʉne pʉra, Papa e'to' esa' wannɨ pe esi ɨyewan kon yau rɨ,” ta'pʉ iya. 	 U zult niet kunnen zeggen: 'Kijk, hier is het', of 'daar is het'. Want het Koninkrijk van God is waar Ik ben."


Anpisin ton koro'tawon ka'pon uya eikʉ'pʉ, “Ti'sa, umu ne'sa' uya ɨpiya', apʉne pʉra ɨri a'kwarʉ esi iyau, mɨrɨpan uya imaimu'kasa'. 	 "Meester", antwoordde een man, "ik wilde mijn zoon bij U brengen.


Wapiyaro' ka'pon amʉ' i'tuto' pe serɨ esi'pʉ mɨrɨ Kiriniyas esi Siriya esa' pe a'tai. 	 Quirinius was toen gouverneur van Syrië.


“‘Kane, Uyepuru, ikupʉ uya pʉra iyesi, apʉne pʉra kamoro warai'nan o' amʉ' ansa' uya pʉra kuru rɨ iyesi,’ tukai' imaimu eikʉ'pʉ uya. 	 'Nee, Here, ik heb nog nooit iets gegeten wat mij als Jood verboden is.'


5 pe to' ku'nin inserʉ uya ti'sawʉ yawon i'kwamʉ'pʉ ene apon pona. Ewarupɨ pe itesa' pe iye'to' ena'pʉ. Ka'pon amʉ' uya tani kon i'kapɨtʉ'pʉ, apʉne pʉra e'ne' pe tesi kon pɨ'. 	 De vijfde engel goot zijn schaal uit over de troon van het beest, waardoor het in het koninkrijk van het beest vreselijk donker werd. De mensen hadden zo'n pijn, dat zij zich op de tong beten.


To' uyee'pʉ itepuru iwʉ' ta', mɨrɨ yau Sises uya tʉutano'masan eke pe rɨ ene'pʉ, pokoi pe rɨ tʉukɨ'pɨ'nʉnpɨ'se rɨ tʉukaransan eta'pʉ. 	 Toen zij bij het huis van Jaïrus kwamen, klonk daar gehuil en gejammer!


Sises e'takʉ'ka'pʉ, mɨrɨpan uya, “Kʉrɨ rɨ ka'pon ine'tɨ' upiya',” ta'pʉ. Iye'sa' a'tai, Sises uya ekama'po'pʉ, 	 Jezus bleef staan. "Breng die blinde man eens bij Mij", zei Hij.


Mereutanʉ'tɨi' Itepuru yau ipan pe, pori' pe esii'ma, ka'pon amʉ' kʉrɨ rɨ waraino kon mʉnamatʉi', 	 Verwelkom hem dus met grote blijdschap, zoals u het de Here zou doen. Mensen als hij moet u in ere houden,


Non a'kwarʉ eposa' uya'nokon pʉra iyesi, e'tane iya'kwarʉ Papa winɨpaino, ito'ka'nʉ'to' kon pe Papa uya urepa'pʉ kon ike. 	 Ons lichaam bestaat uit vele delen, maar al die delen samen vormen één lichaam. Zo is het ook met Christus.


Sises utɨ'pʉ wʉ' pona rɨ, mɨrɨpan uya kamo i'se te'to' ton kɨ'ma'pʉ, mɨrɨpan kon uyee'pʉ ipiya', 	 Later koos Hij een aantal mannen uit. Hij wilde dat zij met Hem meegingen.


Sises uya ta'pʉ, “Tɨwɨ mʉre amʉ' nʉyepʉi upiya'; to' kʉsereutanʉ'tʉu, apʉne pʉra pʉsamoro waraino kon kuru iwano' mɨrɨ Papa e'to' esa' wannɨ pe,” ta'pʉ iya. 	 "Laat die kinderen toch bij Mij komen", zei Jezus. "Houd ze niet tegen. Want het Koninkrijk van de hemelen is ook voor hen."


apʉne pʉra ɨsipɨkɨrɨ Papa inserʉʉi u'tɨ iku'pɨ mʉre'pʉ ka', mɨrɨpan uya tuna sokousokouma. Takuru'kenan si wapiya tʉutɨsen iku'pɨ mʉre'pʉ ka' iyesokousokouma'pʉ tʉpo usepi'tɨpɨtʉ'pʉ ti'tui' pʉra rɨ teparan kon pe te'sen apai.) 	 Want van tijd tot tijd raakte een engel uit de hemel het water aan. Wie dan het eerst in het water stapte werd genezen, wat voor ziekte hij ook had.


Mɨrɨpan uya ta'pʉ Sises pɨ', “Sises, ɨyenu yau rʉ'kwɨ ukupʉi' kin pe ɨyenasa' a'tai,” ta'pʉ iya. 	 Hij zei tegen Jezus: "Jezus, denk aan mij als U in Uw koninkrijk komt."


Wakʉ pe kuru ina uya pata eposa' a'tai, ina uya Marʉ'ta itese' mɨrɨ opa'wʉ tukai' i'tu'pʉ. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


te'mai' ennasa' rʉ'pʉ ton ɨmɨrɨ'nokon; mɨrɨ pe iyesi pɨ', Papa inamatɨ' ɨpun kon ke. 	 Alle broeders groeten u. Groet elkaar als broeders, warm en hartelijk.


Pari'si amʉ' iya'kɨrɨ te'san kon uya serɨ ta iya eta'pʉ. Ta'pʉ to' uya ipɨ', “Ɨ'rɨ? Tenku'ne nɨrɨ ina esi?” ta'pʉ to' uya. 	 Enkele Farizeeërs die erbij stonden, vroegen: "Zijn wij soms ook blind?"


“E'tane Iweyu Rʉ'pʉ a'tai pen, ka'pon amʉ' nin e'sara'tɨ esi usewa'noman pɨ',” ta'pʉ to' uya. 	 "Maar niet met Pasen", zeiden zij, "want dan komt er een geweldige opstand van."


Apʉne pʉra Ma'sitoniya mɨrɨ awonsi'kɨ A'kaya pon kon esi'pʉ pori' pe entu'manin nan wakʉ ton koro'tawon kon Surusiran pon kon pika'tɨ tʉuya'nokon pɨ'. 	 Want het leek de Griekse gelovigen goed iets voor hun arme geloofsgenoten in Jeruzalem te doen.


Mɨrɨ pɨ' ɨyenu kon yau ɨwe'to' kon kʉseno'matʉu; eke pe ɨyepe'pʉ kon eporo auya'nokon mɨrɨ. 	 Laat de moed niet zakken, want als u de Here trouw blijft, krijgt u een grote beloning.


Serɨ etasa' pata epuru mɨrɨ awonsi'kɨ anpisin ka'pon amʉ' uya a'tai, to' e'sakoropa'pʉ. 	 Toen het stadsbestuur en de te hoop gelopen mensen dat hoorden, raakten zij in de war.


Mɨrɨ a'tai, Saiman Pi'ta, supara esa' pe te'sen uya imo'ka'pʉ, mɨrɨpan uya use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru poitorʉ pana enwo'ne' winon a'tɨ'pʉ. (Ipoitorʉ ese' esi'pʉ Marʉ'kas.) 	 Plotseling trok Simon Petrus een zwaard. Hij haalde uit en sloeg Malchus, de knecht van de hogepriester, het rechteroor af.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ' ipan pe pori' pe kuru e'tɨ', apʉne pʉra eke rɨ ɨyepe'pʉ kon esi pɨ' Epʉn po, apʉne pʉra mɨrɨ kasa rɨ arawɨron kon pu'kena' amʉ' kota'mapɨtʉ'pʉ to' uya mɨrɨ. 	 Wees er blij om en jubel het uit! Want in de hemel ligt een geweldige beloning voor u klaar. Vroeger zijn de profeten immers ook zo vervolgd.


Tʉpoitorʉ ton, 12 kaisaron kon tʉkɨ'mai' tʉpiya', to' enno'pɨtʉ'pʉ iya asa'rɨ'ne, mɨrɨpan kon repa'pʉ iya to' meruntɨrʉ ke, makoi a'kwarʉ entai to' e'to' pe. 	 Op een dag riep Jezus Zijn twaalf discipelen bij Zich. Hij stuurde hen er twee aan twee op uit en gaf hun macht om boze geesten te verjagen.


Serɨ pʉ'kʉ pona rɨ ɨ'rɨ rɨ ekama'posa' auya'nokon pʉra man uyese' yau. Ekama'potɨ'; mɨrɨ a'tai, eporo auya'nokon nɨ mɨrɨ, mararon pe pʉra pori' pe ɨwe'to' kon esi mɨrɨ. 	 Tot nu toe hebt u nog niet in mijn naam gebeden. Bid en u zult ontvangen. Dat zal u grote vreugde geven.


E'ku'nɨto' ipɨ' pʉra kasa rɨ iye'tane, te'ku'to' yau rɨ Epʉra'an uya apurɨ'pʉ, mɨrɨpan ena'pʉ tu'kan kon tʉpataron kon kʉipʉnʉ pe, ta'pʉ na'ne' tʉpɨ' kasa rɨ, “Mɨrɨ kasa kuru apayan nʉ'san e'to' oton,” tawon. 	 Hoewel alle hoop vervlogen was, bleef Abraham verwachten en geloven dat hij de stamvader van vele volken zou worden, want God had het gezegd! Hij besefte maar al te goed dat hij op honderdjarige leeftijd te oud was om nog een kind te verwekken.


Serɨ ta tʉpo, Kiyarari po iye'nɨmɨ'pʉ. 	 En Hij bleef in Galilea, zoals Hij had gezegd.


To' a'kɨrɨ iu'tɨ'pʉ, mɨrɨpan e'soto'ka'pʉ rɨmon po. Tu'ke rɨ anpisin pe ipoitorʉ ton esi'pʉ mɨrɨ yau mɨrɨ awonsi'kɨ tu'ke rɨ ka'pon amʉ' Isutiya, mɨrɨ awonsi'kɨ Surusiran winon kon uye'sa' esi'pʉ. Tʉron kon ka'pon amʉ' uyee'pʉ parau e'pi Taya, Saitan winon kon. 	 Zij daalden af naar een vlak gedeelte, waar vele volgelingen van Jezus hen omringden. Van alle kanten waren de mensen toegestroomd om naar Hem te luisteren en door Hem te worden genezen. Zij kwamen helemaal uit Judea, Jeruzalem en uit de streek van Tyrus en Sidon aan de Middellandse Zee. Uit vele mensen joeg Hij boze geesten weg.


Pata a'merumʉ tetai', to' amʉra'pʉ Sises apurɨnin nan pata'se' ya'. To' usewansiuka'pʉ tʉmaimu kon tau'ne to' usaurokʉ eta tʉuya'nokon pɨ'. 	 Toen zij het geluid hoorden, liepen ze allemaal te hoop. Zij raakten in verwarring, omdat ieder van hen de apostelen in zijn eigen taal hoorde spreken.


Ewarupɨ pʉra rɨ iye'to' oton, raan'pu i'se pʉra rɨ to' e'to' oton mɨrɨ pe pʉra wʉi enu rɨ, apʉne pʉra Itepuru Papa e'to' oton to' weyu pe, mɨrɨpan kon e'to' oton esa' wannɨ, kin amʉ' pe inke rɨ, inke rɨ. 	 Er zal geen nacht meer zijn. Zij zullen geen lamp nodig hebben en ook het licht van de zon niet, omdat de Here God hun licht zal geven. En zij zullen voor altijd en eeuwig regeren.


Kʉrɨ rɨ ite' ita'po'sa' rʉ'pʉ tikʉkenan nʉ'ta' esi mɨrɨ ka'pon Main etanin nʉ'pʉ, e'tane tʉusewankamasen wakʉ pe ɨko'manpai tesi pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ imaminke' pe te'to' pɨ' tʉusenku'tɨsen. Mɨrɨ uya ɨwɨtanʉkʉ, tepetasen pe pʉra ikupʉ iya. 	 Dan zijn er mensen die het goede nieuws horen, maar het laten verstikken door de zorgen van het leven en het verlangen naar geld. Eigenlijk doen ze niets met het goede nieuws dat ze hebben gehoord. Dit soort mensen lijkt op de grond die vol distels staat.


Mɨrɨ a'tai, tʉron nɨ inserʉ epa'ka'pʉ Papa ena' use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' tapai, mɨrɨpan uya eke pe kapuru' po iyereutasa' auro'ka'pʉ, “Amariyarʉ, si'kʉrʉ apurɨkɨ, kiyari akʉ'pʉsa' anʉnkɨ, iweyu e'seposa' man non akʉ'pʉsa' a'tɨto' pe,” ta'pʉ iya. 	 Er kwam een engel uit de tempel en hij riep naar Hem, die op de wolk zat: "Zwaai met Uw sikkel en haal de oogst binnen! Het is tijd om te oogsten! De oogst van de aarde is rijp!"


Itepe'pʉ pe, apurɨto' uyepʉ tekamasen eta winɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ tekamasen useta Kʉrai maimu poro ina nekamanʉ pe te'sen. 	 Dus alleen door te luisteren naar wat Christus gezegd heeft, kunt u in Hem gaan geloven.


Esuwerʉ amʉ' epuru ton usewansiuka'pʉ ipan pe rɨ, mɨrɨpan kon uya ta'pʉ, “Nai kasa pʉse rɨ uya eke pe rɨ i'tu, urɨ'nokon kasa enupasa' kasa rɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 De Joodse leiders stonden verstomd en zeiden: "Waar haalt Hij die kennis vandaan? Hij heeft niet eens gestudeerd!"


Iyau e'man nɨto' esi imʉnʉ poro, makoi pɨ' usentu'man nɨto', Papa uya wakʉ nonkasa' na'ne' awɨrɨ eke pe kuru rɨ 	 Gods Zoon heeft Zijn leven en Zijn bloed gegeven om ons van de zonde te verlossen. Alles wat wij hebben misdaan, is ons daardoor vergeven. Wat een ongelofelijke genade!


Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ' uya tasa' esi'pʉ, ɨnʉ' uya rɨ Sises esi mɨrɨ yau tukai' i'tusa' yau, ekamato' pe iya, a'sito' pe tʉuya'nokon. 	 De leidende priesters en de Farizeeërs hadden laten bekendmaken dat ieder die wist waar Jezus Zich ophield, dat onmiddellijk moest melden. Dan zou Hij gevangen genomen worden.


Pori' pe e'ai', ɨmɨrɨ'nokon pɨ', mɨrɨ yau e'sa' pʉra iyesi pɨ', apurɨ kon pa. E'tane pʉra utɨnpai'nokon ipiya',” ta'pʉ iya. 	 Ik ben blij voor jullie dat Ik er niet bij was, want nu zal jullie vertrouwen in Mij sterker worden. Kom, we gaan naar hem toe."


“Mɨrɨ pe iyesi pɨ', tanporon kon serɨ ton umaimu ton eta pɨ' na'ne' nan mɨrɨpan kupʉ pɨ' na'ne' nan esi mɨrɨ ta'kwarʉ kenan ka'pon kasa tɨ' po tiwʉ' amɨnin. 	 Wie naar Mij luistert en doet wat Ik zeg, is verstandig. Hij lijkt op een man die zijn huis op een rots bouwt.


E'tane miyarɨ parɨ e'se'ne' pe parɨ Pi'ta uya ta'pʉ, “Ɨ'rɨ pe pʉra rɨ aya'kɨrɨ uma'ta pe iyesi yau, ɨnonka uya pen nɨ,” ta'pʉ iya. Mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon uya rɨ mɨrɨ rɨ marɨ ta'pʉ. 	 "Zeggen dat ik U niet ken?" viel Petrus uit. "Dat nooit! Al moest ik met U sterven!" Ook de anderen zeiden dat zij dat nooit zouden doen.


Soisa amʉ' uya Pi'ta a'si tʉpo, to' uya arɨ'pʉ pariki'si ta', mɨrɨpan Era' uya asakɨrɨ'nan kon iyamu'kuru' ton asakɨrɨ'nan yawon kon soisa amʉ' apiyo'ma'pʉ erasuntɨ pɨ'. Era' esi'pʉ Pi'ta tenpa'kai' pariki'si tapai ɨnekama'popɨ'pai Esuwerʉ amʉ' pana airɨ, To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ tʉpo. 	 Hij liet hem bewaken door zestien soldaten, die om de beurt, met z'n vieren, de wacht moesten houden. Want Herodes wilde Petrus pas na het Paasfeest in het openbaar laten terechtstaan.


To' auro'ka'pʉ to' uya non pon wana' mɨrɨ pe pʉra ti'tui' pʉra rɨ yʉi muku'pɨ, mɨrɨ pe pʉra yʉi ma'tanʉkʉ to' uya namai', e'tane ka'pon amʉ' rɨken, Papa ma'kʉʉi a'si'sa' pʉra na'ne' nan to' pee'pɨ pɨ'. 	 Er werd hun gezegd dat zij het gras, de bomen en de andere planten met rust moesten laten. Het enige wat zij moesten doen, was de mensen te steken die het zegel van God niet op hun voorhoofd hadden.


Ka'pon, Papa winon uye'sa' na'ne' kasa rɨ tapiyo' pe e'nɨto' pe pen, e'tane iyapiyo' pe e'se, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉuko'manto' tʉse'na, tu'kan kon ka'pon amʉ' epe' pe,” ta'pʉ iya. 	 Jullie moeten net zo zijn als Ik, want Ik ben niet gekomen om Mij te laten dienen. Ik ben gekomen om te dienen en mijn leven te geven als losgeld voor vele mensen."


Umaimu apurɨ auya pʉra iyesi pɨ', ɨye'maimu'ka nin mɨrɨ, ausauro'to' oton pen unekama'pʉ e'kupʉ pʉ'kʉ pona rɨ,” ta'pʉ inserʉ uya. 	 Daarom zult u vanaf nu niet meer kunnen spreken. Pas als het kind geboren is, zult u weer kunnen spreken. Want wat ik heb gezegd, zal precies op tijd uitkomen."


Pu'kena' to' tonpa uya rɨ tasa', “Kʉri' pon kon kamoro iteseru ton nɨ kasi ye' ton, ene amʉ' rɨ, emiya'ne' pe esii'ma mentai enta'napaino kon.” 	 Eén van hun eigen mensen, een profeet van Kreta, heeft over hen gezegd: "De Kretenzers zijn allemaal leugenaars; zij zijn lui en denken alleen maar aan veel eten."


Mɨrɨ koro'tau, iyeri'kaa'pʉ. Mɨrɨpan nin si arɨ'pʉ inserʉ amʉ' uya, Papa apurɨnin nan eri'sa' utɨse' ya'. Mɨrɨ yau nin si, Ʉrasaras uya Epʉra'an tʉtɨpiya eporo'pʉ mɨrɨ pena ima'tasa' rʉ'pʉ. Imaminkena' rɨ nɨrɨ eri'kaa'pʉ, mɨrɨpan ekepu u'na'tɨ'pʉ to' uya, 	 Tenslotte st ierf de bedelaar. Hij werd door de engelen bij Abraham gebracht.


Sises utɨ'pʉ siya rɨ Kiyarari awɨrɨ ka'pon amʉ' enupa pɨ' Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau'ne. Wakʉ itekare ekama pɨ' iyesi'pʉ, Papa e'to' esa' wannɨ pe pɨ'. Paran pokon kon mɨrɨ awonsi'kɨ takuru'kena' nan ka'pon amʉ' epi'tɨ pɨ' iyesi'pʉ. 	 Jezus trok door heel Galilea. Hij sprak in de synagogen en vertelde overal de blijde boodschap van het Koninkrijk. Hij genas de mensen van alle ziekten en kwalen.


Inserʉ amʉ' nɨrɨ kanan, eke pe te'to' kon yau enkurunpaino kon pen e'tane tʉpata'se' kon nonkanin nʉ'san pɨ' ɨyemiya'pontɨ uya 'nokon—pʉsamoro ku'sa' iya ewarupɨ yau a'sisa' pe inke rɨ eseru wannɨ aimenkato' Weyu pona rɨ. 	 Hij heeft engelen, die eerst met Hem over het heelal regeerden maar Hem ontrouw werden, gevangen gezet in de eeuwige duisternis; daar houdt Hij hen vast tot de dag van het grote oordeel.


E'tane rɨ kanan tʉron nɨ ennoko'pʉ iya. Kʉrɨ rɨ nin si wɨnɨ'pʉ to' uya mɨrɨ. Tu'ke rɨ tʉron kon enno'pɨtʉ'pʉ iya; tʉron kon nɨ panta'mapɨtʉ'pʉ to' uya, tʉron kon nɨ wɨnɨi'ma. 	 De eigenaar stuurde nog een knecht en die moest het met zijn leven bekopen. Daarna stuurde hij nog vele anderen, maar ze werden stuk voor stuk mishandeld of vermoord.


Mɨrɨ a'tai, main eta'pʉ uya Epʉn winɨpai, “Imenuka',” ta'pʉ iya, “Pori' pe kuru kamoro esi mɨrɨ serɨ tʉpo teri'ton kon Itepuru tʉrawasooi pe esii'ma.” “Ewai',” ta'pʉ Ita'kwarʉ uya, “Tʉumoronka'to' kon eposa' to' uya tʉtʉrawasooi kon apai, mɨrɨpan kon nʉkupʉ'pʉ utɨ to' pɨkɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Ik hoorde een stem uit de hemel zeggen: "Schrijf op: Gelukkig zijn de doden die van nu af in het vertrouwen op de Here sterven." "Inderdaad", zei de Geest, "zij zullen van hun zwoegen uitrusten en het loon krijgen dat hun toekomt voor al het werk dat zij hebben gedaan."


Apʉne pʉra urɨ pona, uko'man nɨ pe Kʉrai esi, mɨrɨ awonsi'kɨ eri'nɨ esi eporo pe. 	 Voor mij is het leven Christus Zelf en het sterven pure winst.


E'tane pʉra rɨ ekama uya ɨpɨ'nokon, Satan pon kon uya parɨ imoronkato' oton eseru aimenka weyu e'seposa' a'tai ɨmɨrɨ'nokon entai,” ta'pʉ iya. 	 De dag van het grote oordeel zal voor Sodom zeker niet zo erg zijn als voor Kapernaüm."


To' uya teposa' a'tai, ta'pʉ iya to' pɨ'; “Uko'mamʉ'pʉ eseru i'tu auya'nokon mɨrɨ ɨpiyau'nokon Eisa po esi a'tai. 	 zei tegen hen: "U weet hoe ik onder u heb geleefd; hoe ik vanaf de eerste stap die ik in Asia zette,


Temiyatʉ kon yau to' uya ayanʉmʉ, tɨ' pona a'ta wɨnɨ auya namai',’ tukai',” ta'pʉ iya. 	 Zij zullen U opvangen, zodat U niet te pletter slaat."


Inke pʉra, tikin nɨ to' tonpa pe te'sen si eka'tumʉ'pʉ mɨrɨ su'pa epose, waain maku'pɨ peneka ka' ikii'pʉ iya, yʉi pɨ' tepu'tɨi' Sises uya ensito' pe ikupʉ'pʉ. 	 Zij dachten dat Hij om Elia riep. Eén van hen haalde vlug een spons, liet er zure wijn intrekken en stak die op een stok. Hij hield die omhoog en liet Jezus ervan drinken.


Tanporo e'nɨ na'ne' kaisa rɨ uko'man nɨ'pʉ'nokon to' koro'tau pena a'tai, u'naino kon umakooi kon e'to' i'se kupʉ pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ i'se iye'to' mɨrɨ awonsi'kɨ isenuminkato' pɨkɨrɨ utɨn pɨ'. To' kasa rɨ, i'naino kota'man nɨto' iwano' pe e'nɨ'pʉ. 	 Zo was het ook met ons. Wij hebben allemaal aan onze slechte begeerten toegegeven. Wij hebben allemaal gedaan wat ons egoïsme ons ingaf. Door naar onze eigen natuur te leven, hadden wij Gods oordeel over ons gehaald.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Mosi' uya serɨ main menuka'pʉ, apʉne pʉra sa'man pe rɨ ɨyewan kon esi pɨ'. 	 "Dat staat er", zei Jezus, "omdat u uw vrouw toch wegstuurt als dat u uitkomt.


Paarʉ uya temiyatʉ ton nonka'pʉ a'tai to' pona, Wakʉ A'kwarʉ uyee'pʉ to' pona'ne. Mɨrɨ a'tai, to' usaurokʉ'pʉ tʉron nɨ ton main yai'ne, mɨrɨpan kon uya Papa Maimu ekama'pʉ. 	 Toen Paulus zijn handen op hen legde, kwam de Heilige Geest over hen. Zij spraken in vreemde talen en gaven woorden van God door.


Ekama uya etatɨ', tʉtonpa pe ɨwesi pɨ' ɨrepase'na iye'mʉ'sa'ka pen e'tane, ɨyepiyɨtʉ pʉra ekama'popɨtʉ auya pɨ' ɨrepase'na iye'mʉ'sa'ka i'se ɨwe'to' ke. 	 Maar als je aandringt, zal hij toch opstaan om je te geven wat je nodig hebt. Dat verzeker ik je. Niet omdat je zijn vriend bent, maar omdat je de moed hebt gehad te blijven aandringen.


Tʉron kon Sises apurɨnin nan utɨ'pʉ Isutiya yapai Antiyo' pona tʉtonpa kon enupase'na, “Ɨyun kon pi'pɨ puturʉkasa' auya'nokon a'tai rɨken, Mosi' nekama'pʉ awɨrɨ, Papa uya ɨpika'tɨ kon,” tase'na. 	 Enkele mannen uit Judea kwamen de christenen van Antiochië vertellen, dat zij niet gered konden worden, als ze zich niet eerst volgens Joods gebruik lieten besnijden.


to' wei'tɨnin pe kamo ewarupɨ yau tʉuko'mansan uma'tan nɨto' pɨ' tenari'nʉnsan. Uyanin kon pe usewankaman nɨto' pen e'ma tawɨrɨ,” ta'pʉ Sakaraya uya tʉmu pɨ'. 	 zodat de mensen die in het donker en de schaduw van de dood zitten, weer kunnen zien en wij op de weg van de vrede worden gebracht."


E'tane Sises era'tɨsa' a'tai tʉpoitorʉ ton ense'na, mɨrɨpan uya Pi'ta eseremekʉ'pʉ, “Upiyapai enta, Se'tan!” ta'pʉ iya. “Ɨusenuminkato' esi ka'pon usenuminkato' pe, Papa usenuminkato' kasa pʉra rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Jezus keerde Zich om. Met Zijn gezicht naar de andere discipelen vermaande Hij Petrus: "Satan, maak dat je wegkomt! Jij bekijkt de zaak van de menselijke kant en niet van Gods kant!"


Tanporon yau rɨ to' nenton ɨnku'kɨ wakʉ ɨnkupʉnʉ winɨ. Enupan nɨto' auya yau, i'nai rɨ ɨnku'pai ɨwe'to' enpoikakɨ, tʉnamasen pe, 	 Wees hun tot voorbeeld door alle goede dingen die je doet. Laat uit heel je leven blijken dat je de waarheid liefhebt en serieus neemt.


E'tane nin si, ɨyemo'kasa' kon pɨ' makoi apai mɨrɨ awonsi'kɨ Papa poitorʉ pe nin si ɨyenasa' kon, wakʉ si ɨneporonʉ kon esi ayanin kon wakʉ pe e'nɨto' ya', mɨrɨpan moron nʉ'pʉ esi inke rɨ uko'man nɨto'. 	 Maar u bent nu verlost van de zonde en slaven van God geworden. Het gevolg daarvan is dat u nu bij God hoort en eeuwig leven krijgt.


Isaan uya ekama'pʉ eke pe tʉukɨ'pɨ'nʉnse, “Pʉse rɨ si kʉrɨ rɨ unekama'pʉ, ‘Kʉrɨ rɨ si uye'ma'pʉ tau tʉuye'ton esi mɨrɨ eke uyentaino, penaro' uwapiyaro' rʉ'pʉ rɨ,’” ta'pʉ iya. 	 Johannes was Zijn getuige, die zei: "Ik heb gezegd dat er na mij Iemand zou komen, Die er eerder was dan ik. Hij was er al voordat ik geboren werd."


Pi'ta ewomʉ koro'tau, Koneriyas utɨ'pʉ mʉra'ta na' ipiya' ata'mo'kai' inama tʉuya ekamanin pe. 	 Toen Petrus binnenkwam, liep Cornelius naar hem toe en viel op zijn knieën.


“Sises, Nasare' pon, ɨ'rɨ pe ina ku'se'na ɨuye'sa'? Ina pe' ma'tanʉ'se'na ɨuye'sa'? Kɨnyi'tuyai' ɨmɨrɨ kʉrɨ rɨ—Wakʉ Ye' Papa Iwano'!” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 "Wat komt U doen, Jezus van Nazareth? Waar bemoeit U Zich mee? Bent U van plan ons kapot te maken? Denkt U dat ik niet weet wie U bent? U bent de Zoon van God!"


Mɨrɨ a'tai, tu'kan kon esi'pʉ ipan pe Piri' maimu ɨnetapai, wakʉ i'tuto' ipɨ' inkupʉnʉ ensa' tʉuya'nokon pɨ'. 	 De mensen die naar hem luisterden en zagen welke buitengewone dingen hij deed, hielden zich aan wat hij zei.


Itepe' e' pe un pi'pɨ puturʉkato' esi main awɨrɨ ɨwesi yau, e'tane main i'kwɨtʉ auya yau, itun pi'pɨ puturʉkasa' pen pe rɨ ɨyena. 	 Uiteraard heeft uw besnijdenis naar de Joodse wet alleen waarde als u zich aan de wet houdt.


Mɨrɨ a'tai si ta uya mɨrɨ, Tu'kan nɨ amʉranʉ'sa' uya mɨrɨ uko'manʉ'nin pe. E'tʉrawasoma pen nin si serɨ tʉpo. Enta'na, ensi uya, pori' pe uko'mamʉ!’ 	 'Dan heb ik ruimte genoeg om alles op te slaan. Als het klaar is, zal ik tegen mezelf zeggen: Jongen, je hebt voor jaren genoeg. Neem het er eens van: Eet, drink en geniet.'


“Ɨnʉ' rɨ tʉno'pʉ nonkayai'ne' mɨrɨpan uya tʉron nɨ uri'san mari'ma, ekuma pe iyesi, mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon inonkasa' rʉ'pʉ mari'mayai'ne', ekuma pe iyesi,” ta'pʉ Sises uya. 	 Wie van zijn vrouw scheidt en met een ander trouwt, pleegt overspel. En wie met een gescheiden vrouw trouwt, pleegt ook overspel.


Mɨrɨ pɨ', enari'nʉmʉ'pʉ, mɨrɨpan pɨ' ɨpʉrataai onanse'na utɨ'pʉ non ya'. Se si ɨiwano' pe te'sen,’ ta'pʉ iya. 	 Daarom heb ik uw geld in de grond verstopt. Hier hebt u het terug.'


Ennoko uya ɨpiya'nokon mɨrɨ pɨkɨrɨ, ina i'tu kon pa mɨrɨ kasa ina esi tukai', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpori'manin kon pe. 	 Ik stuur hem alleen maar naar u toe om u te laten weten hoe het met ons is, om u daarmee te bemoedigen.


E'tane Sises uya to' usenuminkato' i'tu'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ itemiyatʉ yaipʉtasa' amʉrasa' pɨ', “E'mʉ'sa'ka' tanporon kon rau,” ta'pʉ. Mɨrɨpan e'mʉ'sa'kasa' e'soto'ka'pʉ to' rau. 	 Maar Hij wist wat zij dachten. "Sta op", zei Hij tegen de man met de verschrompelde hand. "Kom hier bij Mij staan. Dan kan iedereen u zien." De man deed het.


Mɨrɨ tʉpo kanan, ka'ta' iyenuku'pʉ pʉreti pɨ' enta'nai'. Pata tema'kwai' tʉusaurokʉ tʉpo, itɨ'pʉ. 	 Paulus ging weer naar boven en brak het brood. Na te hebben gegeten, bleef hij nog een hele tijd spreken. Hij vertrok pas toen het al licht was.


Pi'ta ereutasa' esi'pʉ Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru iwʉ' pʉrorooi po, mɨrɨpan piya' to' poitorʉ, uri'san uyee'pʉ. “Ɨmɨrɨ sa'ne kʉrɨ rɨ ko Sises, Kiyarari pon a'kɨron nʉ'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 Ondertussen zat Petrus nog steeds op de binnenplaats van het paleis van de hogepriester. Een dienstmeisje kwam naar hem toe en zei: "U was ook bij die Jezus uit Galilea."


tɨwɨrɨ rɨ tenki tawon pe e'tɨ' Papa, Ikʉipʉnʉ pɨ' tanporon pɨ' rɨ, uyepuru kon Sises Kʉrai ese' yau. 	 Dank God, onze Vader, altijd voor alles in de naam van onze Here Jezus Christus.


To' uya uyekama'popɨtʉ'pʉ tʉpo, unonkapai to' esi'pʉ, apʉne pʉra ɨri ku'sa' uya pʉra iyesi'pʉ uwɨto' ipɨkɨrɨ. 	 Die wilden mij na het verhoor vrijlaten, omdat ik niets had gedaan waarop de doodstraf staat.


Kamoro si Papa ena' use'ma nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru e'seposa' a'tai Esuwerʉ amʉ' epuru ton pokon pe, to' ekoneka'pʉ mɨrɨ ku'to' kon pe tukai'. Soisa amʉ' ena' eke pe rɨ pʉrata tʉrʉ'pʉ to' uya. 	 De Hoge Raad werd onmiddellijk bijeengeroepen. Ze besloten de bewakers om te kopen en te laten zeggen dat ze in slaap waren gevallen.


ka'kʉran pe e'tane, ɨiwʉ' kon ta' ukɨ'masa' auya'nokon pʉra iyesi; upon i'se e'tane, upon ke urepasa' auya'nokon pʉra iyesi; takuru'ke e'tane, umainanpasa' auya'nokon pʉra iyesi; pariki'si tau e'tane, uka'kʉranpai' ɨutɨsa' kon pʉra iyesi,’ tato' iya oton to' pɨ'. 	 Ik was een vreemdeling en u wilde Mij niet in huis opnemen. Ik had niets om aan te trekken en u wilde Mij geen kleren geven. Ik was ziek en u wilde Mij niet opzoeken. Ik zat in de gevangenis en u hebt Mij aan mijn lot overgelaten.'


Ɨmu tukai' uyesakʉi, e'tane pʉra ayapiyo' ton tonpa pe uku'kɨ.’ 	 Ik ben het niet waard nog langer uw zoon genoemd te worden.


Mɨrɨ pɨ' si ka'pon e'to' i'se pɨ' mɨrɨ pe pʉra inkuu'pʉ pɨ' iyesi pen, e'tane Papa usentu'mato' pɨ' iyesi. 	 Het hangt er dus niet van af of u graag wilt of erg uw best doet. Nee, het hangt af van God, Die het goede met ons voor heeft.


e'tane ɨpʉremasa' man ɨpona, Saiman, anapurɨnʉ apai ɨyemo'ka namai'. Ɨyenna'posa' pe iyesi a'tai, ɨtonpa ton mʉmeruntɨtanʉkʉi' to' tauro'kai',” ta'pʉ iya. 	 Maar Ik heb gebeden dat je geloof je niet in de steek zal laten. Wanneer je van je verkeerde weg bent teruggekomen, sterk dan je broeders in hun geloof."


Inserʉ, Papa nennoko'pʉ uya Piri' auro'ka'pʉ, “Ekoneka' ɨutɨ pa wʉi enu enuku kamisi winɨkʉi' Surusiran poino asanta Kesa ponakan ta',” ta'pʉ iya. (Mɨrɨ asanta e'nonka'pʉ mɨrɨ.) 	 Filippus ging ook de stad uit, want een engel van God had tegen hem gezegd: "Zorg ervoor dat u vanmiddag op de weg van Jeruzalem naar Gaza bent; dat is een eenzame weg."


Mɨrɨpan tʉron kon nɨ eta'tapɨtʉ'pʉ ipona; to' uya itenu auromʉ'pʉ, tʉmokorooi kon ke to' uya iwɨnɨ'pʉ, mɨrɨpan, “Pu'kena' pe ekamakɨ!” ta'pʉ to' uya ipɨ', mɨrɨpan mo'ka'pʉ erasu ton uya, mɨrɨpan wɨpɨtʉ'pʉ to' uya. 	 Sommigen begonnen Hem te bespuwen. Ze deden Hem een blinddoek voor en sloegen Hem in Zijn gezicht. "Vertel eens, profeet", spotten zij, "wie heeft U geslagen?" Hij werd ook geslagen door de knechten die Hem bewaakten.


ipokena' pe e'nɨ i'se main e'to' e'seposa' e'to' pe eke pe uyau'nokon, u'naino kon umakooi kon pɨkɨrɨ tʉuko'mansan pe pen e'tane urɨ'nokon Iya'kwarʉ pɨkɨrɨ tʉuko'mansan. 	 Nu wordt aan de eis van de wet voldaan, want wij doen niet meer onze eigen zin, maar laten ons leiden door de Heilige Geest.


“Tanporon kon ɨmɨrɨ'nokon pɨ' ta uya pen nɨ; i'tu uya kamo unanʉmʉ'san, e'tane serɨ esi iye'menukasa' itekare a'ku'tɨnin pe: ‘Upokon pe rɨ iyenta'nasa' rʉ'pʉ enasa' uyewa'nomanin pe,’ tawon. 	 Wat Ik zeg, geldt niet voor iedereen hier. Ik weet wie Ik uitgekozen heb. Het moet gaan zoals geschreven staat: 'Hij die regelmatig met Mij at, heeft zich tegen Mij gekeerd.' (a)


Ɨkʉipʉnʉ kon nʉkupʉnʉ rɨ nin kupʉ auya'nokon mɨrɨ,” ta'pʉ iya. “Pʉrau amʉ' ton pen nɨ ina, Papa rɨken kʉrɨ rɨ ina kʉipʉnʉ,” ta'pʉ to' uya. 	 U doet precies hetzelfde als uw echte vader." "Wij zijn niet uit ontucht geboren!" protesteerden zij. "Niemand anders dan God is onze Vader."


Ɨnʉ' rɨ esi a'tai main etanin pe e'tane iku'nin pe pʉra, kʉrɨ rɨ esi mɨrɨ ka'pon, wanamari ya' temʉ' ennin kasa, 	 Misleid uzelf niet. Want als u alleen maar luistert en niets doet, lijkt u op iemand die in de spiegel heeft gekeken en


Mɨrɨ a'tai, kapuru' po iyereutasa' uya tʉmariyarʉ, si'kʉrʉ ari'ma'pʉ non epoi. Mɨrɨ a'tai nin si, non akʉ'pʉsa' uta'tɨ'pʉ. 	 En Hij die op de wolk zat, zwaaide met Zijn sikkel over de aarde en de oogst van de aarde werd binnengebracht.


Esuwerʉ amʉ' uya uyeposa' pʉra rɨ iyesi e'sei'pɨ' nɨ pɨ' ɨnʉ' ya' rɨ ina use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' tau. Mɨrɨ pe pʉra, ka'pon amʉ' rɨ tʉrʉnkasa' uya pʉra iyesi ɨri ku'to' pe to' uya ina usenupato' tau, mɨrɨ pe pʉra mairɨ rɨ pata yau. 	 Mijn aanklagers hebben mij met niemand zien discussiëren, mij nergens een oploop zien veroorzaken, noch in de tempel, noch in de synagoge, noch in de stad.


“Kʉrɨ uya'kɨrɨ pʉra na'ne' esi uyewa'noma pɨ', kʉrɨ rɨ upokon pe amʉranʉkʉ iya pʉra na'ne' uya ai'pika. 	 Wie niet vccr Mij is, is tegen Mij. Wie niet met Mij meewerkt om de mensen bijeen te brengen in mijn koninkrijk, jaagt ze uiteen.


Apʉne pʉra ka'pon pe ɨpiyau'nokon e'tane pʉra rɨ, uya'kwarʉ yau rɨ ɨpiyau'nokon esi mɨrɨ, wakʉ pe ɨwesi kon pɨ' epori'mapɨ' nɨ pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ pana' pe kuru Kʉrai apurɨto' auya'nokon esi pɨ'. 	 Al ben ik lichamelijk ver weg, in mijn geest ben ik bij u. Ik zie met blijdschap hoe ordelijk het bij u toegaat en hoe sterk uw geloof in Christus is.


“Serɨ serɨ umʉnʉ, emenna' ekonekan nɨto' iwano', tu'kan kon iwano' pe iye'kwansa',” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 "Dit is mijn bloed, dat voor vele mensen zal vloeien", zei Hij. "Het bezegelt het nieuwe verbond tussen God en de mens.


“Nai kasa si serɨ esi?” ta'pʉ Nekutimas uya mɨrɨ pɨ'. 	 Nicodémus vroeg: "Hoe gebeurt dat dan?"


Utamokori kon Seko' uya repan nʉ'pʉ ike serɨ tuna yen, kʉrɨ rɨ, imunkɨ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ itikʉn non nɨ uya tuna ensipɨtʉ'pʉ iyapai. Kʉrɨ rɨ entai kuru rɨ katɨ eke pe ɨwesi?” ta'pʉ iya. 	 Bent U dan meer dan onze stamvader Jakob? Hij heeft deze put gegraven. En zijn zoons, zijn vee en hijzelf hebben er water uit gedronken."


I'tu uya wakʉ uko'mamʉ pʉra iyesi uyau, mɨrɨ na'ne' u'naino ipan makoi yau. Apʉne pʉra wakʉ pe na'ne' ɨnku'pai esi, e'tane arɨ uya pʉra iyesi. 	 Ik weet dat ik door en door slecht ben, tenminste wat mijn oude natuur betreft. Ik kan het goede niet doen. Ik wil het wel, maar ik kan het niet.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Uyentai ɨmeruntɨrʉ pʉra iyesi ka'tapai ɨrepa'pʉ ike. Mɨrɨ pɨ' kʉrɨ ɨyena' utʉnin nʉ'pʉ umakoitasa' mɨrɨ eke pe kuru,” ta'pʉ iya. 	 "U zou geen macht over Mij hebben als God u die niet gegeven had", antwoordde Jezus. "De grootste schuld ligt bij hem die Mij aan u heeft overgeleverd."


Asanta piyau tʉna'sen ye', pi' tukai' tesa'sen ene tʉuya pɨ', itekare pɨ' itɨ'pʉ, e'tane ɨ'rɨ eporo'pʉ iya pen nɨ ipo, iyare ton nɨken, mɨrɨpan uya ta'pʉ ipɨ', “Tɨwɨ si tepetasen pe pʉra e'kɨ!” ta'pʉ iya. Inke pʉra rɨ yʉi useketa'pʉ. 	 Hij zag een vijgeboom langs de weg staan en liep er heen. Maar er zaten geen vijgen aan. Alleen maar bladeren. "U zult nooit meer vruchten dragen!" zei Hij tegen de boom. Meteen begon de vijgeboom te verdorren.


“Ikʉipʉnʉ uya ui'nʉnkasa' na'ne' kasa, mɨrɨ kasa ɨi'nʉnkasa' uya 'nokon. Moro si usi'nʉnkato' yau e'tɨ'. 	 Zoals de Vader van Mij houdt, houd Ik van u. Blijf u bewust van mijn liefde.


“Mɨrɨ a'tai nin si, kin uya ta mɨrɨ to' pɨ', ‘I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨ'rɨ rɨ ku'sa' auya'nokon na'ne' pʉsamoro sepa' nan nʉ'kwɨ kuru utonpa ton pe te'san pɨ', urɨ pɨ' iku'sa' auya'nokon pe iyesi,’ tato' iya oton. 	 Ik zal tegen hen zeggen: 'Toen u dit voor één van mijn minste broeders hebt gedaan, deed u het voor Mij.'


Serɨ etasa' itonpa ton uya a'tai, ikan to' utɨ'pʉ, apʉne pʉra ka'pon amʉ' uya, “Itano'masa',” ta pɨ'. 	 Zijn familie, die dit hoorde, ging er naar toe om Hem te halen. "Hij weet niet meer wat Hij doet", zeiden zij.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Isutas pata'pʉ iyakan epopai'nokon, pena rɨ Sises a'tai uya'kɨrɨ'nokon iye'sa' rʉ'pʉ, 	 Iemand anders moet dus de plaats van Judas innemen. Het moet een man zijn, die vanaf het begin erbij geweest is, sinds wij met Jezus het land doortrokken;


E'tane ɨyeseru kon esi tikin nɨ a'sisa' nonkato' pe Itepoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ a'tai. Mɨrɨ wenai Esuwerʉ amʉ' kin ken pe' nonka uya ɨyena'nokon?” ta'pʉ iya. 	 Omdat u gewend bent dat ik ieder jaar met Pasen een gevangene vrijlaat, zal ik 'de koning van de Joden' vrijlaten."


Uyanʉmʉ'pʉ tonan tau Papa, tanporon konekanin nʉ'pʉ, nʉkuu'pʉ iyepiya'tɨ si'kɨrɨ ku'nin pe sa'man pe pʉra tanporon kon ena'. 	 Ik mag de mensen laten zien hoe God, Die alles gemaakt heeft, Zijn verborgen plan uitvoert. Het plan dat Hij vanaf het begin voor Zich heeft gehouden.


Pata uko'mansa' a'tai, wʉi enu pata'pʉ pe, ka'pon amʉ' uya tanporo rɨ takuru'kena' nan mɨrɨ awonsi'kɨ makoi a'kwarʉ yen ton nee'pʉ Sises piya'. 	 Die avond na zonsondergang bracht men allemaal mensen bij Hem, die ziek waren of boze geesten in zich hadden.


To' maimu eikʉ'pʉ iya tai'ma, “Tʉmakooi ke iyesi, mɨrɨ pe pʉra imakooi pʉra iyesi, i'tu uya pʉra iyesi, e'tane tikin nan nɨ i'tu uya; tenku'ne esi'pʉ, e'tane serɨ pe ene uya!” ta'pʉ iya. 	 De man antwoordde: "Of Hij slecht is, weet ik niet. Ik weet maar één ding: Ik was blind en kan nu zien."


Utʉrawasooi pe pe' iyesi so'si tawon kon pen eseru aimenkato' pe uya? Kamoro pe' so'si tawon kon eseru aimenkato' auya pe pʉra iyesi? 	 Als u nu het heerlijke nieuws hebt gehoord dat Christus weer levend is geworden, hoe kunnen sommigen van u dan zeggen dat er geen enkele dode ooit weer levend wordt?


mɨrɨ awonsi'kɨ ekama'pʉ iya ina pɨ' ɨusi'nʉnkato' kon esi Iya'kwarʉ uya ɨkupʉ kon ke. 	 Hij heeft ons verteld hoe groot de liefde is, die u door de Heilige Geest hebt ontvangen.


Mɨrɨ a'tai, upɨ' ta'pʉ, “Papa Maimu ekamaka'kɨ kanan tu'kan kon ka'pon amʉ' tʉponaron kon pɨ', tʉpataron kon pɨ', tʉmaimuron kon pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ kin amʉ' pɨ',” tukai'. 	 Iemand zei tegen mij: "U zult ncg eens moeten profeteren over vele volken, naties, taalgroepen en koningen."


Inenupanʉ ton uya ipika'tɨ'pʉ, ewarupɨ nau tʉpa'kai'. Mɨrɨ a'tai, eke pa'siki'ti yau si'na' pɨ' to' uya inu'tɨ'pʉ pata wekupiri euta yai. 	 Toen het donker was, lieten zijn discipelen hem vanaf de stadsmuur in een mand naar beneden zakken.


“E'tane iweyu nʉye'an, iye'ka'sa' rɨ, ɨye'ta'nʉ'to' oton kon apata'se' kon ya'ne. Tikin sarɨ unonkato' auya'nokon oton. E'tane rɨ tikin sarɨ esi pen, apʉne pʉra ukʉipʉnʉ esi ke upiyau. 	 "Er komt een tijd dat u uiteengejaagd wordt; dan gaat ieder zijn eigen weg en laat Mij in de steek. Maar echt alleen zal Ik niet zijn, omdat de Vader dicht bij Mij is.


“Pʉse rɨ ka'pon enno'sa' uya man ɨpiya', Esuwerʉ amʉ' na'si'pʉ, mɨrɨpan kon esi ɨnwɨpai, e'tane usoisaai amʉ' uya imo'kasa' Roman amʉ' tonpa pe rɨ iyesi tukai' ito'ka'nʉ'sa' uya pɨ'. 	 De man die ik u stuur, is door de Joden gevangen genomen. Toen zij op het punt stonden hem te doden, ben ik er met mijn soldaten naar toe gegaan en heb hem uit hun handen bevrijd. Ik had ontdekt dat hij een Romein is.


Entakanoma pe Sises uya ekama'pʉ, “I'napairon ekama uya ɨpɨ', ɨnʉ' uya rɨ Papa e'to' esa' wannɨ pe ene pʉra rɨ iyesi iyakon ite'kwa pe iyentuka'sa' pʉra te'tane,” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde: "Luister goed, wie niet opnieuw geboren wordt, kan het Koninkrijk van God niet ontdekken."


Serɨ etasa' kopʉna uya yau, ɨkota'ma iya 'nokon namai' ina uya auro'ka mɨrɨ,” ta'pʉ to' uya to' pɨ'. 	 "En als de gouverneur ervan hoort", zei de Raad, "zullen wij wel een goed woordje voor jullie doen. Jullie hoeven echt niet ongerust te zijn."


Tʉron nɨ pe uku'sa' iya 'nokon pʉra rɨ iyesi kamoro piyapai. To' ewan korʉka'pʉ iya to' uya apurɨto' winɨ. 	 Hij maakt geen verschil tussen hen en ons. Doordat zij in Jezus Christus geloven, heeft Hij hun hart van kwaad gezuiverd.


tekamanin kareta, Tamaskas pon Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' ton ta' epose'na. Serɨ kareta uya Saarʉ ku'sa' esi'pʉ, Ite'ma awɨron kon, warawoti'si mɨrɨ awonsi'kɨ uri'sami'si a'sisa' ato' pe iya Surusiran pona. 	 vroeg om aanbevelingsbrieven voor de synagogen in Damascus, een stad waar veel Joden woonden. Hij wilde daar mannen en vrouwen opsporen die in Jezus geloofden, hen in de boeien slaan en naar Jeruzalem brengen. Hij kreeg die brieven en ging op weg.


Kʉrai esi main, Mosi' winon u'ma'sa' pe rɨ, tanporon kon nɨ apurɨnin nan iwano' pe Papa uya anʉn nɨ ipokena' pe e'nɨto' ya'. 	 Want nu Christus er is, hoeft niemand meer zijn best te doen om volgens de wet van Mozes rechtvaardig te worden. Ieder die op Christus vertrouwt, wordt rechtvaardig.


Ka'pon amʉ' utɨ'pʉ ipiya' Surusiran mɨrɨ awonsi'kɨ Isutiya apai, tanporo Isotan nono piyawo' nan pata apai'ne. 	 De mensen kwamen van alle kanten naar hem toe; uit Jeruzalem, het Jordaandal en zelfs uit heel Judea.


Mɨrɨ kasa ɨwesi kon mɨrɨ: Ɨupokoita kon weyu si serɨ, e'tane ɨyento' uya 'nokon oton; mɨrɨ a'tai, ɨyepori'ma kon mɨrɨ, ɨnʉ' uya rɨ pori' pe ɨwe'to' kon mo'kato' oton pen. 	 U hebt nu wel verdriet omdat Ik wegga, maar Ik zal u terugzien. Dan zult u grote blijdschap ervaren en die kan niemand u meer afnemen.


Tanporo mɨrɨ opa'wʉ ti'ma'kai' to' usarɨ'pʉ, Pa'pos itese' pata eporo tʉuya'nokon pona rɨ. Mɨrɨ pata yau, Esuwerʉ enwoke' pe esii'ma akono pe te'sen esi'pʉ Parʉ-Sises itese'. 	 Zij trokken het hele eiland door en kwamen tenslotte in Pafos, aan de westkust. Daar ontmoetten zij een Joodse tovenaar die beweerde dat hij een profeet was.


Na'taniyerʉ uya ta'pʉ ipɨ', “Ɨ'rɨ kasa ui'tu auya?” ta'pʉ iya. Sises uya imaimu eikʉ'pʉ, “Piri' uya ɨkɨ'ma wapiya, pi' e' o'no ɨwesi a'tai, ɨyene'pʉ uya,” ta'pʉ iya. 	 Toen Jezus Nathanaël zag aankomen, zei Hij: "Kijk, een eerlijke, oprechte man, een echte Israëliet!"


Sises uya tanporo to' amʉranʉkʉ'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “I'tu auya'nokon nɨ kamo itepuru pe na'ne' nan nɨ esi mɨrɨ Esuwerʉ amʉ' pen epuru pe, mɨrɨpan eke ton uya tʉmerunitɨrʉ kon apurɨ to' pɨ'. 	 Jezus riep hen bij Zich en zei: "Jullie weten wel dat de mannen die het voor het zeggen hebben, de bevolking onderdrukken en misbruik maken van hun macht.


Mɨrɨ a'tai, Sepiti munkɨ amʉ' san uyee'pʉ Sises piya' tʉmunkɨ amʉ' pokon pe, mɨrɨpan e'sekunkasa' uya ekama'po'pʉ, wakʉ ku'to' pe iya tiwano' pe. 	 De moeder van Jakobus en Johannes kwam met haar twee zonen naar Jezus toe. Zij boog zich voor Hem neer om Hem iets te vragen.


E'tane Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas pokon e'nɨmɨ'pʉ Antiyo' po. Mɨrɨ yau, tu'kan kon pokon pe esii'ma enupan pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru Sises maimu ekama pɨ' rɨ to' esi'pʉ. 	 Paulus en Barnabas bleven nog in Antiochië. Samen met vele anderen onderwezen zij over de Here Jezus en maakten het goede nieuws over Hem bekend.


Tu'kan kon nɨ uri'sami'si amʉ' esi'pʉ enpɨtʉ pɨ' ɨnnonsi'kɨ. Sises e'ma'pʉkasa' to' uya esi'pʉ Kiyarari poi, ipika'tɨ pɨ' to' esi'pʉ i'se iye'to' ke. 	 Een groep vrouwen stond op een afstand te kijken. Zij waren met Jezus meegekomen en hadden voor Hem gezorgd.


Tʉusi'tui' ɨko'mantɨ' tʉusewankamai' pʉra tanporon kon ka'pon amʉ' pokon pe mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe te'san pe; wakʉ pe te'san pe pʉra esii'ma, ɨnʉ' yan uya Itepuru ene pʉra iyesi. 	 Probeer de vrede met uw medemensen te bewaren en leef als afgezonderd voor de Here; anders zult u Hem nooit zien.


Sises e'sara'tɨkaa'pʉ kanan tʉpoitorʉ ton enupa pɨ'. Ta'pʉ iya, “Ti'tui' e'tɨ', wakʉ ɨnkupʉnʉ kon yau, wakʉ pe e'nɨto' pɨ' ka'pon amʉ' uya ɨyento' pe tukai'. Mɨrɨ ku'sa' auya a'tai, ɨyepe'pʉ eporo auya pʉra rɨ iyesi mɨrɨ ɨkʉipʉnʉ, Epʉn pon winɨ. 	 "Let erop dat u uw goede werken niet doet om bij de mensen op te vallen. Anders krijgt u geen beloning van uw hemelse Vader.


“Kane, ito'ka'nʉkʉ uya pʉra man. Ka'pon uya rɨ nin enpoika a'tai, ito'ka'nʉkʉ uya rɨ,” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan uya Piri' kɨ'ma'pʉ tʉpiyau iyereutato' pe tʉkanwa ya'. 	 "Begrijpt u wat u leest?" vroeg hij aan de man in de wagen. "Eerlijk gezegd, begrijp ik er niet veel van", antwoordde de man. "Er staat ook geen uitleg bij!" En hij vroeg Filippus bij hem in de wagen te komen zitten.


Kopʉna uya si isauro'to' pe iku'sa' a'tai, Paarʉ uya eikʉ'pʉ, “Si'tuyai' pena rɨ serɨ pata yawon kon eseru aimenka pɨ' ɨuko'mamʉ'pʉ tukai'. Mɨrɨ pɨ', pori' pe kuru esii'ma usekama serɨ. 	 De gouverneur gaf een teken dat het nu Paulus' beurt was om te spreken. "Omdat ik weet dat u al vele jaren de rechter van het Joodse volk bent", zei Paulus, "begin ik met goede moed aan mijn verdediging.


Ɨnʉ' rɨ Ka'pon, Papa winon pɨ' ewa'noma pe isauro'sa' rʉ'pʉ pɨ' usentu'man, e'tane ewa'noma pe Wakʉ A'kwarʉ pɨ' isauro'sa' rʉ'pʉ pɨ' usentu'man pen nɨ, serɨ a'tai'ne mɨrɨ pe pʉra serɨ entawon a'tai'ne rɨ. 	 Maar voor één ding krijgt u nooit vergeving. In deze wereld niet en in de toekomstige wereld ook niet. Dat is voor het belasteren van de Heilige Geest.


Mɨrɨ koro'tau, Papa inserʉʉi usenpoika'pʉ itenu ya'. Mɨrɨpan e'soto'kasa' esi'pʉ a'po'nan kɨrɨi'nʉnpato' apon enwo'netʉ winɨ. 	 Plotseling zag Zacharias een engel van de Here staan, rechts van het altaar waarop de wierook werd gebrand.


A'ko pe rɨ mɨrɨ yau iyesi'pʉ umɨ, eke opa'wʉ pata epuru, Pa'piriyas itese' mainarʉ. Ina ereutanʉkʉ'pʉ iya tiwʉ' ta' osorʉwau wʉi e'to' airɨ. 	 Daar vlakbij lag het landgoed van Publius, de gouverneur van het eiland. Hij was heel gastvrij voor ons en gaf ons drie dagen onderdak.


mɨrɨ awonsi'kɨ senaman, kiyari isu, karapa, mɨrʉ tato' mɨrɨ awonsi'kɨ a'po'nan tʉkɨrɨi'nʉnpasen, waain, are' kasi', wakʉ kuru pʉrowa mɨrɨ awonsi'kɨ wi'; paka amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ karimeru amʉ'; kaware amʉ', tararan amʉ'; apiyo' ton ennanin pʉra iyesi pɨ'. 	 van brons, ijzer en marmer, van kaneel en andere specerijen, van parfums, zalven en wierook, van wijn en olie, van fijn meel en graan, van lastdieren en schapen, van paarden en wagens, en zelfs van slaven, levende mensen.


E'tane ekama uya ɨpɨ'; ɨ'rɨ rɨ kʉkai ɨnku'ton pen nɨ pɨ', Epʉn nɨ kʉsesakʉi---Papa apon mɨrɨ, 	 Maar Ik zeg: Zweer nooit! Zeg niet: 'Ik zweer bij de hemel', want de hemel is de troon van God.


Mara rʉ'kwɨ rɨ to' weyu ke to' repa'pʉ ina uya pen, mɨrɨ yau i'nairon wakʉ itekare uko'manto' pe ɨpiyau'nokon. 	 Wij hebben ons door hen geen strobreed in de weg laten leggen, omdat wij absoluut wilden dat u de hele waarheid van het goede nieuws voor altijd zou kennen.


Mɨrɨ ɨri a'kwarʉ e'sara'tɨ a'tai, eno'ma iya non pona. Inta a'koronta, tʉyɨ kɨtɨtɨi'ma iya, mɨrɨpan e'sitɨnka. Ɨpoitorʉ ton ekama'po'pʉ uya to' uya enpa'kato' pe, e'tane to' uya ikupʉ poken pʉra iyesi'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 Hij kan niet praten omdat er een boze geest in hem zit. Telkens als die geest hem de baas wordt, gooit hij hem op de grond. Dan staat het schuim hem op de mond, knarst hij met zijn tanden en wordt hij helemaal stijf. Toen ik U niet kon vinden, heb ik Uw discipelen gevraagd of zij de boze geest wilden verjagen, maar dat lukte hun niet."


To' uya entakanoma'pʉ, “Tʉron kon uya Isaan Pa'tes ta; tʉron kon uya kanan pu'kena' Iraisa ta; tʉron kon uya rɨ marɨ penaro' kon eke ton pu'kena' amʉ' tonpa e'mʉ'sa'kasa' ta ɨpɨ',” ta'pʉ to' uya. 	 "Sommigen zeggen dat U Johannes de Doper bent", antwoordden zij. "Anderen Elia of één van de oude profeten die uit de dood is teruggekomen."


E'tane Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “To' e'paka'sa' a'tai, tɨ' amʉ' rɨ nɨrɨ e'sara'tɨ mɨrɨ ukɨ'pɨ'nʉnpɨ' nɨ pɨ',” ta'pʉ iya. 	 "Als zij hun mond houden", antwoordde Jezus, "zullen de stenen gaan roepen!"


Sises uya Iseri'ko eporo koro'tau, tenku'nan esi'pʉ asanta ka'ta po eta'kwanʉn nɨ pɨ'. 	 Niet ver van de stad Jericho zat een blinde man langs de weg te bedelen.


ka'tawon nɨ mɨrɨ pe pʉra i'nawon nɨ, mɨrɨ pe pʉra ɨ'rɨ rɨ tanporo ika'sa' yawon, uya pantakan pʉra rɨ iyesi Papa uya i'nʉnkan nɨto' apai Kʉrai Sises, uyepuru kon yau na'ne'. 	 Hoe hoog we zijn gestegen of in welke diepte wij ons ook bevinden, niets in de hele schepping kan ons scheiden van Gods liefde, die ons gegeven is in Christus Jezus, onze Heer.


Ɨpʉrema orʉ apai to' mo'ka pa pen, e'tane to' wapu pe ɨwesi pa ɨri namai'. 	 Ik vraag U niet hen uit de wereld weg te nemen, maar hen te beschermen tegen de duivel.


7 kaisaron kon Sʉ'kepa, use'man nɨto' Papa ena' tʉrawasomanin nan epuru pe te'sen munkɨ amʉ' uya serɨ ku'pɨtʉ'pʉ. 	 Het waren de zeven zonen van Sceva, een Joodse hoofdpriester. Toen die dit zeiden tegen een man die een boze geest had, antwoordde de geest:


Tʉron nɨ uya rɨ marɨ kanan ta'pʉ, ‘Serɨ pe kuru emari'masa' man. Mɨrɨ wenai, utɨ poken pʉra man,’ tukai' to' usekama'pʉ. 	 Ook hij kon niet komen. Weer een ander was pas getrouwd en daarom verhinderd.


Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru uya tʉpon karaka'pʉ. “Ɨ'rɨto' pe miyarɨ rɨ ekamanin nan i'se e'nɨ? 	 De hogepriester maakte zich vreselijk kwaad en scheurde zijn kleren kapot.


Se pe rɨ iye'ku'to' yau, ɨnʉ' rɨ iwenaino' pʉra iyesi'pʉ. Ɨnʉ' uya rɨ ipayan nʉ'san ekamato' oton pen nɨ, apʉne pʉra non po iko'manto' emo'ka'pʉ pɨ',” tawon. 	 Hij werd vernederd en zijn recht werd hem ontnomen. Wie zal over zijn nageslacht vertellen? Zijn leven is immers van de aarde weggenomen." (B)


E'tane, itentaino pana'pan ka'pon uye'sa' a'tai, itentai iyena mɨrɨ. Mɨrɨpan uya itamataai ton inapurɨnʉ pe te'sen mo'ka, mɨrɨpan uya itapuruui ton tʉneporo'pʉ pantakapɨtʉ tʉtonpa ton ena'. 	 Maar als er iemand komt die sterker is en beter bewapend dan hij en die overwint hem, dan neemt hij hem zijn wapens af en geeft zijn buit aan anderen.


“Ɨnʉ' uya rɨ ta pe iyesi yau, ‘Mɨrɨ yau man, rɨmono' tau,’ ta a'tai, kʉtɨtʉu; mɨrɨ pe pʉra, ‘Serɨ yau man, ɨutɨ a'mu yau,’ ta a'tai, kʉsapurɨtʉu. 	 Als iemand je komt vertellen dat de Christus is teruggekomen en dat hij in de woestijn is, trek je er niets van aan en ga niet kijken.


Tu'kan kon anpisin utɨ'pʉ ipɨkɨrɨ, mɨrɨpan kon epi'tɨ'pʉ iya mɨrɨ yau. 	 Talloze mensen volgden Hem en velen werden door Hem genezen.


Ɨsɨ esi mɨrɨ yau, miyarɨ rɨ Paarʉ uya tato' apurɨ pɨ' ka'pon amʉ' esi a'tai, urɨ'nokon nʉkupʉnʉ enato' oton tʉnamasen pe pʉra rɨ. Eke kuru uri'san papa tukai' tʉku'sen Arʉ'times iwʉ' enato' oton ka'pon amʉ' enu yau pʉra rɨ. Kamo rɨ nɨrɨ ika'sa' pɨ' tʉwɨpʉremasan Eisa pata awɨrɨ'ne, mɨrɨ awonsi'kɨ non emʉ' kaisa rɨ nɨrɨ inamato' pʉra rɨ iyenato' oton,” ta'pʉ iya. 	 Onze zaken lopen daardoor gevaar; straks raken wij onze tempeltjes aan de straatstenen niet meer kwijt. Maar dat niet alleen! Ook de tempel van de grote godin Artemis loopt gevaar uit de belangstelling te raken. Als het zo doorgaat, is die prachtige godin voor wie Asia en de hele wereld zich neerbuigt, straks vergeten!"


Osorʉwau kapʉi tʉpo, kanau epotorʉ'pʉ yau parau po ina utɨ'pʉ iko'mansa' komi' weyu pe pata esi wenai. Arisantiriya winon pe kanau esi'pʉ. Kanau putu pɨ' Munui' Amʉ' Papa tato' ipɨ' pe yʉi ewa'pɨ'sa' ton esi'pʉ. 	 Drie maanden na de schipbreuk gingen wij aan boord van een ander schip, de 'Tweelingen' uit Alexandrië. Het had in de haven van het eiland overwinterd.


Kwin pʉrataai esa' uya Piri' ekama'po'pʉ, “Ekamakɨ ɨnʉ' pɨ' pu'kena' uya imenukasa'; tʉmɨrɨ pɨ' pe', tʉron nɨ pɨ' rɨ katɨ?” ta'pʉ iya. 	 De Ethiopiër vroeg aan Filippus: "Heeft Jesaja het hier over zichzelf of over iemand anders?"


Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ' uya uri'san nee'pʉ, iyekuma koro'tau tʉneporo'pʉ kon, mɨrɨpan soto'ka'pʉ to' uya tu'kan kon annau, 	 De godsdienstleraars en Farizeeërs brachten een vrouw bij Hem, die op overspel was betrapt. Zij duwden haar midden in de kring en zeiden:


‘Papa urɨ, atamokori kon Epʉra'an, Aisi', mɨrɨ awonsi'kɨ Seko' e'to' itese' pɨ'.’ Mosi' enari'nʉmʉ e'tɨtɨtɨ'ka'pʉ, ɨnenpai pʉra. 	 'Ik ben de God van uw voorouders, de God van Abraham, Isaäk en Jakob.' Mozes begon te beven van schrik en durfde niet meer te kijken.


To' rɨ si epe'tɨsa' tanporon nɨ ɨri eseru ke, ɨri ke, mentai e'nɨto' ke mɨrɨ awonsi'kɨ iteseru pe te'sen awɨrɨ pʉra e'nɨto' ike ke. Ɨri pe tʉron kon pɨ' te'ku'san pe to' esi, te'wɨsan pe, ɨsipɨ' te'san pe, enku'tɨnin nan pe mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri ɨnku'pai te'san pe. Ka'pon eseru pɨ' tʉusauro'san pe, 	 Zij zitten vol onrechtvaardigheid en misdaad, vol hebzucht, kwaadaardigheid en jaloezie. Zij zijn uit op moord, ruzie, list en bedrog.


Tanporon kon non pon kon uya ene apurɨpɨ'to' oton—tanporon kon itese' pʉra na'ne' nan non e'kaa'pʉ awonsi'kɨ tʉuko'mansan ese' apon kareta pɨ', karimeru mʉre, iwɨsa' rʉ'pʉ iwano' pɨ'. 	 Alle mensen op aarde zullen hem aanbidden, behalve de mensen die al sinds het ontstaan van de wereld vermeld worden in het levensboek, het boek van het Lam, dat geslacht is.


“Ina kopʉnaai, ina nʉnamanʉ, Piri'kʉs, miyarɨ ta uya ɨpɨ'. “Urɨ, Kʉrautiyas Raisayas uya ɨmenuka. 	 "Aan Zijne Excellentie, gouverneur Felix:


Sises uye'sa' pʉra rɨ marɨ iyesi'pʉ eke iwa pata pona, e'tane Mata uya teporo'pʉ yau rɨ marɨ iyesi'pʉ. 	 Jezus was nog niet in het dorp aangekomen. Hij was op de plaats gebleven waar Martha Hem had ontmoet.


mɨrɨpan utɨ'pʉ apo' ya', ɨsɨ pata ya'. Mɨrɨ awonsi'kɨ si tenu tʉrʉ'pʉ iya mɨrɨ. Mɨrɨpan uya Epʉra'an piyau Ʉrasaras ene'pʉ ɨnnɨ kuru tʉpiyapai. 	 De rijke man stierf ook. Hij werd begraven en ging naar het dodenrijk, waar men van God gescheiden is. Terwijl hij daar grote pijn leed, zag hij in de verte Lazarus, die bij Abraham was.


Serɨ e'ma'pʉ pe, eke anpisin ka'pon amʉ' maimu waraino eta'pʉ uya Epʉn po, se kasa tawon: “Areruya! Epika'tɨn nɨto', eke pe iku'to' mɨrɨ awonsi'kɨ meruntɨ esi Papa iwano' pe, 	 Toen hoorde ik uit de hemel het geluid als van een grote menigte, die zei: "Loof God! Van Hem komt alle redding! Voor Hem is alle eer en macht!


Ɨnʉ' rɨ aiko pe rʉ'kwɨ na'ne' Main tonpa i'kwɨ'nin mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon enupanin mɨrɨ rɨ marɨ ku'to' pe to' uya e'to' oton aiko pe Papa e'to' esa' wannɨ pe yau; e'tane ɨnʉ' rɨ Main kupʉ pɨ' na'ne' mɨrɨ awonsi'kɨ ipɨ' enupanin pe na'ne' e'to' oton eke pe kuru Papa e'to' esa' wannɨ pe yau. 	 Wie tegen de mensen zegt dat het niet zo nauw luistert (en zelfs maar het kleinste gebod afschaft) zal de kleinste zijn in het Koninkrijk van de hemelen. Maar wie zich aan Gods wetten houdt (en anderen leert dat ook te doen) zal groot zijn in dat Koninkrijk.


Sises uya si Surusiran enkapʉ esi'pʉ, Are' Wʉpʉ ponsi'kɨ, mɨrɨ pata awonsi'kɨ ka'pon amʉ' wenai ikaramʉ e'sara'tɨ'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ, 	 Jeruzalem was nu niet ver meer. Zodra Jezus de stad zag liggen, begon Hij te huilen.


E'tane Papa pu'ketʉ usi'tu mɨrɨ i'napai rɨ, tanporo imunkɨ amʉ' winɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 De praktijk zal wel uitwijzen of u gelijk hebt."


Mɨrɨ koro'tau, ite'kwanau pʉra rɨ pana' pe, ɨsɨ pe rɨ a'setun uyee'pʉ parau ku'pɨri ka', mɨrɨpan uya eke pe rɨ sipa'sipa kupʉ'pʉ tuna pʉro'po. Eke pe sipa'sipa esi uya to' kanwa paru'tɨ esi'pʉ, e'tane rɨ Sises esi'pʉ e'nʉn nɨ pɨ'. 	 Terwijl zij overvoeren, stak er plotseling een hevige storm op. De golven waren zo hoog dat ze over de boot sloegen. Jezus lag te slapen en werd er niet wakker van.


Serɨ ton e'kupʉ'pʉ tʉpo, Paarʉ e'kama'pʉ utɨn pɨ' Surusiran pona, Ma'sitoniya mɨrɨ awonsi'kɨ A'kaya poro, “Surusiran pona tʉutɨ'pʉ tʉpo, utɨ kuru mɨrɨ Ron pata pona,” ta'pʉ iya. 	 Toen Paulus daar met zijn werk klaar was, voelde hij zich gedrongen eerst een reis door Macedonië en Achaje te maken en pas daarna naar Jeruzalem terug te gaan. "Als ik daar ben geweest", zei hij, "moet ik naar Rome."


Sises uya imaimu eikʉ'pʉ, “Pi' e' o'no ɨyene'pʉ uya tasa' uya ɨpɨ' pɨ' rɨ pe' uyapurɨ auya? Mɨrɨ entaino kuru ento' auya oton mɨrɨ. 	 "Meester", zei Nathanaël, "U bent de Zoon van God! De koning van Israël!"


To' tonpa ton nin si utɨto' pe to' pɨkɨrɨ iye'kwɨ'pɨ'sa' ton paranka pɨ' tʉuta'sipɨ'se, serɨ ta itepuru uya awɨrɨ ina e'sa' wenai, a'mun eporo'pʉ ina uya wakʉ pe rɨ. 	 De rest zou volgen op planken of andere drijvende dingen. Iedereen kwam veilig aan land.


Tu'kan kon uya eta'pʉ, mɨrɨpan kon utɨ'pʉ Sises pɨkɨrɨ. To' ereutanʉkʉ'pʉ iya, mɨrɨpan kon auro'ka'pʉ iya, Papa e'to' esa' wannɨ pe ekareei pɨ'. Ɨsepi'tɨpaino kon, e'ne' ton epi'tɨ'pʉ iya. 	 Maar de mensen begrepen wel waar Hij naar toe ging en liepen achter Hem aan. Jezus bleef vriendelijk en vertelde hun over het Koninkrijk van God en genas degenen die ziek waren.


Serɨ tawon eta tʉuya'nokon a'tai, to' usewansiuka'pʉ tenupato' iya 'nokon pɨ'. 	 Iedereen was diep onder de indruk van Zijn inzicht.


Serɨ ensa' tʉuya'nokon a'tai, Pari'si amʉ' uya Sises ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' Main uya tʉku'sen pen nɨ Sapa' a'tai tasa' rʉ'pʉ kupʉ auya'nokon Sapa' a'tai?” ta'pʉ to' uya. 	 Enkele Farizeeërs zeiden: "Dat mag niet! Wat u daar doet, is graan oogsten en dat is op de sabbat verboden."


Serɨ e'ma'pʉ pe, anpisin, anpisin pe kuru rɨ ka'pon amʉ' amʉrasa' ene'pʉ uya urau, ɨnʉ' uya tanporo to' i'tu poken pʉra rɨ. To' esi'pʉ tʉponaron kon ka'pon amʉ' pe'ne rɨ tʉron kon ko' pe rɨ, tʉpataron kon winɨpaino pe rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmaimuron kon pe'ne rɨ to' esi'pʉ. To' e'mʉ'sa'kasa' esi'pʉ apono' piyau mɨrɨ awonsi'kɨ karimeru mʉre piyau. To' epontɨpɨ'sa' esi'pʉ aimu'nan ya', temiyatʉ kon yau'ne patawa ye' apɨmu ton a'sipɨ'sa' to' uya esi'pʉ. 	 Daarna zag ik een ontelbare menigte mensen. Zij kwamen uit alle rassen, volken, stammen en taalgroepen. Zij stonden voor de troon en voor het Lam, met witte kleren aan en palmtakken in de hand.


“Mɨrɨpan pɨ' ta'pʉ itepuru uya, ‘Ɨmɨrɨ, emiya'ne' rɨ ipoitorʉ! I'tu auya si unpɨmɨ'pʉ pen nɨ anʉnnin pe esi, ite' untʉrʉ'pɨtʉ'pʉ pen nɨ amʉranʉ'nin pe esi? 	 De heer antwoordde: 'Je bent een slechte, luie knecht. Je wist dus dat ik je je verdienste zou afnemen.


Entakanoma'pʉ iya, “Ɨyekama'po uya 'nokon nɨ marɨ. Ekamatɨ' upɨ', 	 "Ik heb eerst een vraag voor u", antwoordde Hij. "Van wie kreeg Johannes de bevoegdheid om te dopen? Van God of van de mensen?"


Mɨrɨ a'tai si, Pari'si amʉ' uya serɨ ensa' a'tai, ta'pʉ to' uya Sises poitorʉ ton pɨ', “Ɨ'rɨto' pe ɨti'saai kon enta'na pʉrata amʉranʉ'nin nan mɨrɨ awonsi'kɨ tʉmakooikena' nan pokon pe rɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 De Farizeeërs zagen dat. "Waarom gaat uw meester met dat soort mensen om?" vroegen zij aan Zijn discipelen.


Itepuru e'to' pe iyesi ipokonomato' ipɨkɨrɨ pʉra, tikin nan tʉno'pʉ taan'pʉ pe, ka'pon, imunkɨ ton apurɨnin nan ye' ton pe mɨrɨ awonsi'kɨ seno'mari' pe mɨrɨ awonsi'kɨ main awɨron kon pe pʉra te'san pe pʉra. 	 Op de mannen die je uitkiest, mag niets aan te merken zijn; zij mogen slechts één vrouw hebben; hun kinderen moeten de Here liefhebben en er mag niet van hen gezegd kunnen worden dat zij vrijgevochten of ongehoorzaam zijn.


Ka'pon amʉ' uya moine arɨ'pʉ nurɨne. Ipan pe kuru pori' pe to' epori'masa' esi'pʉ. 	 De jongen werd levend en wel binnengebracht, wat voor alle gelovigen een geweldige bemoediging was.


Wakʉ rɨ mɨrɨ uwari'sarʉ apon, mɨrɨ awonsi'kɨ uwari'sarʉ esi asi'ono pe,” ta'pʉ Sises uya. 	 Wat Ik van u vraag is nooit te zwaar en de last die u voor Mij moet dragen, is licht."


Mɨrɨpan kon pika'tɨ'pʉ Papa uya. Itekare ekama pɨ' to' esi koro'tau, tu'kan kon nɨ Esuwerʉ amʉ' pen nɨ ena'pʉ Sises apurɨnin nan pe, mɨrɨpan kon era'tɨ'pʉ Papa winɨkʉi'. 	 En de Here werkte machtig met hen mee, zodat veel van die mensen ook in Hem gingen geloven en zich tot Hem bekeerden.


Mɨrɨ tʉpo, kin Akʉri'pa uya ta'pʉ Paarʉ pɨ', “Ɨmɨrɨ pe ausaurokʉ pa ɨku'sa' man,” ta'pʉ iya. Mɨrɨ a'tai, Paarʉ uya temiyatʉ anʉmʉ'pʉ tʉusauro'to' pe. Mɨrɨ a'tai tʉmɨrɨ pe usauro'nɨ pɨ' iye'sara'tɨ'pʉ. 	 Agrippa zei tegen Paulus: Ga uw gang. U mag voor uzelf spreken." Paulus stak zijn hand op en verdedigde zich met deze woorden:


Uyau Papa iwano' main pɨ' tepori'masen urɨ; 	 In mijn diepste wezen wil ik heel graag doen wat Gods wet van mij vraagt.


Isuta esi'pʉ Seko' mu pe. Seko' esi'pʉ Aisi' mu pe. Aisi' esi'pʉ Epʉra'an mu pe. Epʉra'an esi'pʉ Tera mu pe. Tera esi'pʉ Ne'orʉ mu pe. 	 de vader van Perez was Juda; de vader van Juda was Jakob; de vader van Jakob was Isaäk; de vader van Isaäk was Abraham; de vader van Abraham was Thera; de vader van Thera was Nahor;


Mɨrɨpan kon epa'ka'pʉ to' eka'tumʉ'pʉ uruwai' piyapai e'tɨtɨtɨ'kai'ma, apʉne pʉra ipan pe rɨ to' etʉipɨ'sa' esi'pʉ. Ɨ'rɨ ta'pʉ to' uya pen nɨ ɨnʉ' pɨ' rɨ, apʉne pʉra enari'ke' pe tesi kon pɨ'. 	 Bevend van schrik en helemaal overstuur gingen zij het graf uit en zetten het op een lopen. Zij waren zo bang dat zij er met niemand over spraken.


To' ɨpʉrema upɨ', ɨ'rɨ epoton kon kasa rɨ, to' usenupato' esi ka'pon amʉ' uya rɨken to' enupa'pʉ ipɨ' to' e'to' yawɨrɨ pe,’ tawon,” ta'pʉ iya. 	 Hun godsdienst is waardeloos. Ze houden zich alleen maar bezig met menselijke wetten en niet met de wet van God." (a)


“Ɨ'rɨ ken si kupʉ kʉrɨ rɨ kiyari e'kwa esa' uya? Iyepʉ kamoro itesa' pe tʉnnonka'san wɨse'na, mɨrɨpan uya nin si mɨrɨ kiyari e'kwa tʉrʉ mɨrɨ tʉron kon ena'. 	 Wat zal de eigenaar van de wijngaard doen, als hij dit hoort? Zal hij die boeren niet hun verdiende loon geven en uit de weg ruimen? De wijngaard zal hij aan andere mensen geven.


E'tane mɨrɨ kasa ɨwesi kon pen. E'tane ru'ku, ɨnʉ' rɨ esi yau eke pe enapai ɨ'koro'tau'nokon e'to' pe iyesi ɨpoitorʉ kon pe, 	 Maar onder jullie moet het anders gaan. Wie groot wil zijn, moet jullie dienaar worden.


Mɨrɨ uriya', Sises uya ka'pon amʉ' kɨ'ma'pʉ tʉpiya'. Mɨrɨ yau, panton ekama'pʉ iya to' pɨ': “Nai kasa Se'tan nɨrɨ enpa'ka Se'tan uya tukai'? 	 Jezus riep hen bij Zich. Om hun duidelijk te maken hoe onzinnig hun opmerking was, zei Hij:


Tanporo etanin nan usewansiuka'pʉ, “Pʉse rɨ pen pe' pʉse, Surusiran pon kon kʉrɨ rɨ ese' pokon kon tʉ'kataine' pen? Iye'sa' kanan pen pe' se, kamoro a'sipɨ'se'na, mɨrɨpan kon ase'na use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru ena'?” ta'pʉ to' uya. 	 Allen die hem hoorden, waren hoogst verbaasd. "Dit is toch de man, die in Jeruzalem de aanhangers van Jezus heeft uitgeroeid? Hij kwam hier toch om mensen van dat geloof gevangen te nemen en naar de hoofdpriesters in Jeruzalem te brengen?" Maar Saulus sprak met steeds meer overtuiging en bracht de Joden in Damascus in verwarring door te bewijzen dat Jezus de Christus is.


Mɨrɨ a'tai, Meri uya se kasa ta'pʉ: “Uyewan uya kuru Papa apurɨpɨtʉ. 	 Maria antwoordde: "Ik prijs de Here met mijn hele hart!


Pena Tepi' uya Itepuru maimu ekama'pʉ, “‘Papa, Itepuru ene uya inke rɨ upiyau. Mɨrɨ uriya', usi'nʉkʉ pen. 	 Want David sprak over Jezus, toen hij zei: 'Ik weet dat de Here altijd bij mij is. Hij helpt mij en houdt mij overeind.


Isaan a'sisa' to' uya tʉpo pariki'si ta', Kiyarari pona Sises utɨ'pʉ, wakʉ Papa ekareei ekama pɨ'. 	 Later, toen Johannes de Doper door koning Herodes gevangen was genomen, ging Jezus terug naar Galilea om de mensen het goede nieuws van God te vertellen.


Mɨrɨ yau, soisa amʉ' epuru uya Paarʉ nee'pʉ. Esuwerʉ amʉ' epuru ton Surusiran poi iye'sa' kon esi'pʉ iwoi. “Tu'kan nɨ ɨri ku'sa' Paarʉ uya,” ta'pʉ Esuwerʉ amʉ' epuru ton uya Pesʉ'tas pɨ', e'tane i'napai rɨ iyesi tukai' to' uya i'tu pʉra iyesi'pʉ. 	 Meteen gingen de Jeruzalemse Joden om Paulus heen staan en brachten vele zware beschuldigingen tegen hem in. Maar zij konden niets bewijzen.


Tʉron kon nin si ipoitorʉ ton uya, Itepuru ensa' tʉuya'nokon nʉ'pʉ ekama a'tai, ta'pʉ iya, “Tui' ɨ rʉ'pʉ itemiyatʉ pokon, mɨrɨpan ya' uyemiyatʉ tʉsa' uya a'tai, mɨrɨ awonsi'kɨ iteire' ya' uyemiyatʉ tʉsa' uya a'tai kuru nin apurɨ uya mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Toen de andere discipelen hem vertelden dat zij de Here hadden gezien, wilde hij het niet geloven. "Ik kan het pas geloven", zei hij, "als ik de wonden van de spijkers in Zijn handen zie en met mijn eigen hand voel dat Hij een wond in Zijn zij heeft!"


Ɨyereutanʉ'nin kon nʉ'pʉ piyau me'tʉi', tʉron nɨ pata nɨmɨ auya'nokon pona rɨ, 	 Word je in een huis uitgenodigd, blijf daar dan logeren tot je verder gaat naar de volgende plaats.


mɨrɨpan kon uya apo' waraino ene'pʉ, mɨrɨpan e'ta'nʉkʉ'pʉ to' kaisa rɨ to' i'pai pona'ne ereutai'. 	 Zij zagen iets wat op vuur leek; vlammen die zich boven ieder van hen verspreidden.


Mɨrɨ a'tai A'sarutanʉ'sa' Pen Pʉreti Pɨ' Enta'nan Weyu e'seporo'pʉ karimeru mʉre wɨto' Itepoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ iwano' pe. 	 Op de eerste dag van het Paasfeest moest in ieder gezin een lam of een geitje worden geslacht.