Pata uko'mansa' a'tai, 12 kaisaron kon ipoitorʉ ton uyee'pʉ ipiya', “To' enno'kɨ eke iwa ton pata pona'ne mɨrɨ awonsi'kɨ umɨ awɨrɨ'ne ti'kiyari kon epoto' pe to' uya, pata tʉto' tʉuya'nokon nɨ epoto' pe to' uya. Ɨnnon pata yau e'nɨ pɨ',” ta'pʉ to' uya. 	 Tegen de avond kwamen de twaalf discipelen bij Hem staan en zeiden: "U moet de mensen nu toch laten gaan! Dan kunnen zij nog eten kopen en onderdak vinden in de dorpen en boerderijen in de omtrek. Want in deze verlaten streek is niets te krijgen."


Kurusu' pona ipokapɨ'sa' tʉuya'nokon a'tai, ipon nʉ'pʉ ta'nʉkʉ'pʉ to' uya te'wapiya'kapɨ'se, 	 Na Hem aan het kruis gehangen te hebben, verdeelden de soldaten Zijn kleren onder elkaar door erom te dobbelen


Mɨrɨ pɨ' si Pari'si amʉ' uya ta'pʉ mɨrɨ tʉtonpa kon pɨ', “Menyatʉu, ɨ'rɨ kupʉ poken pʉra rɨ iyesi. Entɨ', tanporo pata yawon kon utɨ ipɨkɨrɨ!” ta'pʉ to' uya. 	 De Farizeeërs zeiden tegen elkaar: "Het helpt allemaal niets! De hele wereld loopt achter Hem aan."


Mɨrɨ a'tai, mʉre amʉ' nee'pʉ to' uya Sises piya' temiyatʉ tʉto' pe iya to' pona mɨrɨ awonsi'kɨ iyɨpʉremato' pe to' pona, e'tane ipoitorʉ ton uya kamoro to' ne'nin nʉ'san eseremekʉ'pʉ. 	 Later brachten enkele mensen hun kinderen bij Jezus. Zij wilden graag dat Hij Zijn handen op hen zou leggen en voor hen zou bidden. Maar de discipelen zeiden dat zij Hem niet mochten lastig vallen.


Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon nɨ Esuwerʉ amʉ' Konsʉrʉʉi ton esi'pʉ kasi pe rɨ Sises eseru'tɨto' warinpa pɨ', iyeri'to' ya' itʉto' pe tʉuya'nokon. 	 De leidende priesters en de andere leden van de Hoge Raad zochten getuigen om Jezus ter dood te kunnen veroordelen. Maar zij vonden alleen mensen die een vals getuigenis wilden afleggen.


Ɨsɨ yau me'atʉi', ɨmɨrɨ'nokon tʉuta're'tɨsan, apʉne pʉra iwan pe ɨwe'to' oton kon. Ɨsɨ yau me'atʉi', ɨmɨrɨ'nokon tʉuta'kɨrɨsan, apʉne pʉra tʉuta'kwarʉkai' aukaranto' oton kon. 	 Pas op als u in overvloed leeft, want er komt een tijd dat u honger zult hebben. Pas op als u nu plezier hebt, want eens zult u huilen van ellende.


Serɨ etasa' tʉuya a'tai, Ananayas uta'mo'ka'pʉ eke' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ ipan pe rɨ serɨ etanin nʉ'san enari'nʉmʉ'pʉ iye'ku'sa' rʉ'pʉ pɨ'. 	 Toen Ananias dat hoorde, zakte hij in elkaar en stierf. Iedereen was vreselijk geschrokken.


Eikʉ pe, Sises uya ta'pʉ: “Ka'pon utɨ'pʉ Surusiran poi Iseri'ko pona, mɨrɨpan uya ama' amʉ' eporo'pʉ. Mɨrɨpan kon uya a'si'pʉ, mɨrɨpan kon uya iponkapɨtʉ'pʉ, to' uya iwɨpɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan akamasa' nɨmɨ'pʉ to' uya. 	 Als antwoord gaf Jezus hem dit voorbeeld: "Een man reisde van Jeruzalem naar Jericho. Onderweg werd hij door rovers overvallen. Zij rukten hem de kleren van het lijf, sloegen hem bont en blauw en lieten hem halfdood langs de weg liggen.


Tʉusewankamai' pʉra pe' e'nɨto' ne'sa' uya pe ekama auya'nokon serɨ non pona? Tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' ne'sa' uya pen, e'tane epantakapɨ'nɨto' nin. 	 Denken jullie soms dat Ik ben gekomen om vrede op de aarde te brengen? Dat is niet zo! Ik breng juist strijd en verdeeldheid.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', utonpa ton, unkupʉnʉ kon kuru esi—e'tane u'naino kon umakooi kon pɨ' pen, tʉuko'mansan pe iteseru awɨrɨ pen. 	 Dus, broeders, zijn wij aan onze eigen zin niets meer verplicht. Wij hoeven er niet aan toe te geven.


Kapirita mʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ paka mʉre mʉnʉ winɨ iyewomʉ'pʉ pen; e'tane iyewomʉ'pʉ Ipan Wakʉ Kuru Pata ya' tikin ite'kwa tʉnakonomaton pe pʉra rɨ tʉmʉnʉ winɨ rɨ, tɨwɨro' pe rɨ uye'mato' kon tepose. 	 Eens en voor altijd ging Hij met bloed het Allerheiligste binnen en sprenkelde het op de plaats waar de zonden worden vergeven. Maar dat was niet het bloed van bokken en kalveren; nee, het was Zijn eigen bloed. En daarmee heeft Hij ons voor eeuwig van de zonde bevrijd.


Ipoitorʉ ton usewansiuka'pʉ imaimu pɨ'. E'tane Sises uya takaa'pʉ kanan, “Mʉre amʉ', sa'man pe kuru rɨ iyesi Papa e'to' esa' wannɨ pe ya' epa'kan poken pʉra. 	 De discipelen waren hoogst verbaasd. Daarom zei Jezus: "Ja, het is verschrikkelijk moeilijk om in het Koninkrijk van God te komen.


Mɨrɨ a'tai, ipoitorʉ ton enna'po'pʉ tʉpata kon ya', 	 De twee discipelen gingen terug naar huis.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Sises poro miyarɨ rɨ Papa ena' use'man pe apurɨpɨ'pai'nokon—mʉta tʉrawasooi winɨ itese' pɨ' tʉsauro'sen. 	 Met de hulp van Jezus zullen wij God altijd blijven eren; en ons offer aan God is dat wij openlijk voor Jezus uitkomen.


Tepi' uya rɨ ekamasa' Eren apon yau: “‘Itepuru uya ta'pʉ uyepuru pɨ': “Ereutakɨ uyenwo'netʉ winɨ, 	 Want David schreef in één van zijn Psalmen: 'God zei tegen mijn Here: Kom naast Mij zitten, aan mijn rechterhand,


Mɨrɨ yau, ite'kwanau pʉra rɨ, pata a'merumʉ'pʉ, eke pe a'setun kasa, ka' winɨpai, mɨrɨpan ewomʉ'pʉ to' iwʉ' ta', 	 In eens kwam er uit de hemel een geluid, alsof er een storm opstak. Het was in het hele huis te horen.


Tʉron kon ipoitorʉ ton uya nin si e'ma'pʉka'pʉ mɨrɨ kanau yau, tu'kan kon moro' amʉ' en punwe tewa'tɨi' to' uya ipi'sikʉ'pʉ, apʉne pʉra ɨnnɨ kuru pʉra rɨ 300 pi' e'to' airɨ rɨ tuna e'pi piyapai tesi kon ke. 	 De anderen kwamen met de boot en sleepten het volle net mee. Zij waren maar honderd meter van de kant af.


wʉi enu uya pata wei'tɨ pʉra iyesi'pʉ to' e'to' airɨ. Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' wapu ekaraka'pʉ a'sa'mʉyai. 	 Het zonlicht was weg. Plotseling scheurde het zware gordijn in de tempel doormidden.


Iyɨkena' supara epa'ka'pʉ inta yai, mɨrɨ ke tʉpataron kon ka'pon amʉ' wɨto' iya oton. “To' esa' pe iye'to' oton wa'ka pun itɨɨi pe,” mɨrɨpan uya waain kasu'kato' oton, Meruntɨ pe kuru te'sen ye' Papa uya kota'man nɨto' kasu'kato' en yai. 	 Uit Zijn mond komt een scherp zwaard, waarmee Hij de vijandige volken zal neerslaan. Hij zal hen met een ijzeren staf regeren en hen vertrappen in de wijnpers van de grimmige toorn van de Almachtige God.


Iu'matʉ pe rɨ, utonpa ton, ɨ'rɨ rɨ i'nai rɨ na'ne', ɨ'rɨ rɨ tese ke na'ne', ɨ'rɨ rɨ ipokena', ɨ'rɨ rɨ esukenan, ɨ'rɨ rɨ wakʉ pe oso tato' ipɨ' pe na'ne', ɨ'rɨ rɨ en yau na'ne'—ɨ'rɨ rɨ wakʉ pe kuru rɨ na'ne' mɨrɨ pe pʉra tapurɨpɨ'sen ye' pe, mɨrɨ waraino ton pɨ' kuru ɨsenuminkatɨ'. 	 Broeders, richt daarom uw gedachten op alles wat waar, eervol, rechtvaardig, zuiver en mooi is en wat goed bekend staat, kortom alles wat deugdzaam en loffelijk is.


Mɨrɨpan kon utɨ'pʉ eke iwa ton pata kaisa rɨ'ne, wakʉ itekare ekama pɨ', e'ne' ton nɨ nɨrɨ epi'tɨ pɨ'. 	 De discipelen gingen de dorpen langs. Ze vertelden overal het goede nieuws en genazen de zieken.


Pata uko'mansa' a'tai, ka'pon amʉ' uya takuru'kena' nan nee'pʉ Sises piya'. Mɨrɨpan uya temiyatʉ ke to' a'pɨ'pɨtʉ'pʉ to' kaisa rɨ'ne, to' epi'tɨ'pʉ iya. 	 Bij het ondergaan van de zon werden vele zieke mensen bij Hem gebracht. Hij legde Zijn handen op hen en genas hen allemaal.


“Ka'pon entanʉ'tɨ' tanporon nɨ unku'pɨtʉ'pʉ ekamasa' iya upɨ'. Kʉrai pe pe' si pʉse rɨ esi serɨ?” ta'pʉ iya. 	 "Er is een Man Die mij wist te vertellen wat er in mijn leven gebeurd is. Zou Hij de Christus kunnen zijn?"


To' uya si itʉrʉ'pʉ, mɨrɨpan kon uya tu'ke rɨ moro' amʉ' a'si'pʉ to' punwerʉ ekaraka poken nɨ. 	 Zij deden wat Jezus had gezegd en vingen zoveel vis dat hun netten begonnen te scheuren.


“Ɨserasu pe rɨ me'tʉi'. Ɨtʉto' oton kon mɨrɨ pata konsʉrʉʉi amʉ' ena', mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau ayari'po'pɨ'to' oton kon. Urɨ pɨkɨrɨ ɨye'soto'kato' oton kon kopʉna amʉ', mɨrɨ awonsi'kɨ kin amʉ' rau rɨ to' pana ya' urɨ ekama pɨ'. 	 En wat jullie zelf betreft, wees op je hoede! Omdat jullie bij Mij horen, zul je voor het gerecht worden gesleept. In de synagogen zul je harde klappen krijgen. Jullie zullen zelfs voor koningen en presidenten moeten verschijnen. Dat zijn allemaal kansen om over Mij te vertellen.


pʉse rɨ ka'pon itʉtɨ' Se'tan ena' ipun uma'tato' pe, iya'kwarʉ epika'tɨto' pe Itepuru weyu a'tai. 	 Hij is gezien door Petrus en daarna door de twaalf apostelen samen.


Ite' pɨmɨ uya, A'poros uya nin si inanʉkʉ mɨrɨ, e'tane Papa uya nin si a'tanʉkʉ mɨrɨ. 	 zij is niet blij met onrecht, maar juist met de waarheid.


Pʉsamoro ka'pon amʉ' ewan enasa' sa'man pe; to' uya eta pʉra rɨ iyesi tʉpana kon ke, tenu kon a'kopɨ'sa' to' uya, tenu kon ke to' uya ene nesii'no, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉpana kon ke to' netai'no, tewan kon ke to' nʉto'ka'nʉkʉi'no, to' nera'tɨi'no, mɨrɨpan kon sepi'tɨi'no,’ tawon. 	 Ze kijken wel, maar zien niet. Hun hart is onverschillig, hun oren zijn doof en hun ogen zitten dicht. Daarom zullen zij niets zien, horen of begrijpen. Daarom kunnen zij niet naar God terugkeren, want dan zou Hij hen moeten genezen.' (a)


Mɨrɨ awonsi'kɨ i'tu'nokon tanporon yau rɨ Papa e'tʉrawasoma wakʉ pe ti'nʉnkanin ku'nin pe, ikɨ'masa' kon mɨrɨto' pe ta'pʉ tʉuya awɨrɨ. 	 Eén ding weten wij: Voor wie Hem liefhebben laat God alles meewerken voor hun bestwil, want Hij heeft een plan met hen.


Tanporon kon use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru pe anʉnsa' uya asa'rɨ rɨ tʉtʉsen mɨrɨ awonsi'kɨ use'man nɨto' ike tʉrʉ, mɨrɨ kasa rɨ si pʉse rɨ nʉtʉton nɨ marɨ esi'pʉ. 	 Zoals elke priester is aangewezen om gaven en offers te brengen, zo moest ook Christus een offer brengen.


“Urɨ kʉrɨ rɨ anwarinpanʉ kon. Ɨ'rɨ na'kɨ pɨkɨrɨ uyense'na mɨsi'tʉu?” ta'pʉ Pi'ta uya to' pɨ'. 	 Petrus ging naar beneden. "U zoekt mij", zei hij tegen de mannen, "maar waarom eigenlijk?"


Ka'pon, Papa winon uya tinserʉʉi ton enno'to' oton serɨ non pona, mɨrɨpan kon uya ɨri ku'nin nʉ'san mɨrɨ awonsi'kɨ tʉtonpa kon e'makoima emapu'tɨnin nʉ'san amʉranʉ'to' oton Papa pata'se' yapai, 	 Ik zal mijn engelen erop uitsturen. Zij zullen alle verleidingen en alle slechte mensen uit mijn Koninkrijk bijeenhalen


Iwenai ɨnɨmɨ'pʉ uya na'ne' Kʉri' po esi'pʉ isuraikakapʉ pa iye'nonkasa' pʉra iye'nɨnsa' na'ne' mɨrɨ awonsi'kɨ pata kaisa rɨ'ne itepuru ton oton kon mananʉnkapʉi' ukataine' kasa ɨpɨ'. 	 Ik heb je op het eiland Kreta achtergelaten om te doen wat daar nog nodig was, namelijk in de gemeente van elke stad leiders aan te stellen, die zich zullen houden aan wat ik heb gezegd.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Saiman, ayauro'kato' uya ike moro man,” ta'pʉ iya. “Ekamakɨ, Ti'sa,” ta'pʉ iya nin si mɨrɨ ipɨ'. 	 Jezus gaf meteen antwoord op wat in de Farizeeër omging. "Simon", zei Hij, "Ik moet u iets zeggen." "Ja", antwoordde de Farizeeër. "Ik luister."


“En esi pun raan'puui pe rɨ. Wakʉ pe ɨyenu esi yau, tanporo ɨpun esi a'kwa pe. 	 Het oog is de lamp van het lichaam. Als uw oog open en gezond is, leeft u in het licht.


Mɨrɨ a'tai, eke soisa amʉ' epuru uya ta'pʉ, “Eke pe pʉrata ke tʉuse'mai' iyenasa' rʉ'pʉ urɨ kamoro Roman amʉ' tonpa pe,” ta'pʉ iya. “E'tane, entu'pʉ si'kɨrɨ nin usanon uya ukaretai'tɨ'pʉ to' tonpa pe e'to' pe,” ta'pʉ Paarʉ uya. 	 "Ik heb het Romeinse burgerschap voor veel geld gekocht", zei de commandant. "Maar ik ben Romein van geboorte", antwoordde Paulus.


Utonpa ton, a'kwa yawon Uyepuru kon Sises Kʉrai apurɨnin pe ɨwesi kon koro'tau, tenu yawon ke ke'tʉu. 	 Broeders, als u bij de Here Jezus Christus hoort (bij Hem, Die alle macht en majesteit heeft) maak dan geen onderscheid tussen rijk en arm.


Kʉrai ɨni'tupai esi mɨrɨ awonsi'kɨ iye'mʉ'sa'ka'pʉ meruntɨrʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ita'kɨrɨ iyekota'ma'pʉ yau esi, ikasa rɨ ena iyeri'to' yau, 	 Het enige wat ik wil, is Christus kennen en ervaren hoe groot de kracht is, waardoor Hij uit de dood is opgestaan. Ik wil ervaren wat het betekent om met Hem te lijden en te sterven


Mɨrɨ kasa rɨken pen, e'tane urɨ'nokon nɨ nɨrɨ, iyepiya'tɨ pe te'sen Wakʉ A'kwarʉ eponin nʉ'san nɨ a'nʉmʉ u'nau'nokon enurikʉ tenu ke esii'ma uyanʉnto' kon pɨ' imunkɨ pe, upun kon e'mato'. 	 Dat geldt ook voor ons. Ook al hebben wij, als een voorproef van het nieuwe leven, de Heilige Geest ontvangen. Wij zuchten ook en hunkeren naar de dag dat ons lichaam zal worden verlost van ziekte en dood.


Urɨ'nokon epuru Sises Kʉrai e'to' itese' pɨ' Papa, meruntɨ pe te'sen Ikʉipʉnʉ, ekama'po pɨ' rɨ esi ɨrepato' kon pe iya pu'ketʉ mɨrɨ awonsi'kɨ enpoikanin A'kwarʉ ke, wakʉ pe parɨ i'tunin pe ɨwesi kon pa. 	 dan vraag ik de God van onze Here Jezus Christus (de Vader Die alle eer verdient) u wijsheid te geven, opdat u helder en duidelijk zult zien wie Christus is en Hem door-en-door zult kennen.


“Ka'pon amʉ' ereutato' pe iku'tɨ',” ta'pʉ Sises uya. (Mɨrɨ yau, wana' e'kwa pe pata esi'pʉ.) 5,000 kaisaron kon ka'pon amʉ' ereutapɨtʉ'pʉ. 	 Jezus zei tegen Zijn discipelen: "Laat alle mensen in het gras gaan zitten." Toen bleek dat er alleen al zo'n 2000 mannen waren.


Uyarɨ'pʉ iya Ita'kwarʉ yau eke, ka'tawon wʉ' pona, mɨrɨpan uya Surusiran, wakʉ pata uyepʉ Epʉn apai Papa winɨpai ekama'pʉ upɨ'. 	 Hij droeg mij in de geest naar een grote, hoge berg en liet mij de heilige stad Jeruzalem zien, die van God uit de hemel naar beneden kwam. De stad schitterde als God Zelf.


Tʉnnɨmɨnʉ kon tʉpata kon pɨ' to' usenuminka yau, to' rɨ enna'po'pʉ nesii'no. 	 Als zij hadden gewild, zouden zij naar hun vroegere land hebben kunnen terugkeren.


Eparankanin uya tʉnku'ton ekamasa' esi'pʉ to' pɨ': “Kʉrɨ sa'su'kayai'ne' si kʉrɨ rɨ; ma'sitʉi',” tasa' esi'pʉ. 	 Judas, de verrader, had tegen de mannen gezegd: "De Man, die ik een kus zal geven, moeten jullie gevangen nemen."


Tu'ke kuru rɨ anpisin pe ka'pon amʉ' esi pɨ' tʉwoi, kanau ya' tekanwa'tɨi' iyereuta'pʉ ka'pon amʉ' e'tane a'mun po. 	 Er kwam een grote menigte mensen naar Hem toe. Daarom ging Hij in een boot. Van daaruit sprak Hij de mensen toe die op de oever stonden te luisteren.


Tʉron kon Sises apurɨnin nan uya i'tusa' a'tai, ka'pon amʉ' e'kamasa' iwɨnɨ pɨ', to' uya arɨ'pʉ Sisariya pona, mɨrɨpan ennoko'pʉ to' uya Tarʉsas pona. 	 Toen zijn vrienden dat hoorden, brachten zij Saulus naar Caesarea en stuurden hem vandaar naar Tarsus.


E'tane entu'manin nan repa auya a'tai, tɨwɨ akamisi winon ɨyemiyatʉ kʉsi'tunin ɨyenwo'netʉ winon ɨyemiyatʉ nʉkupʉnʉ, 	 Daarmee hebben zij hun beloning al. Als u goed voor iemand bent, houd het dan geheim. Laat uw linkerhand niet weten wat uw rechterhand doet.


Uri'sami'si amʉ' uya iyeri'sa' kon tʉtonpa kon e'mʉ'sa'kasa' epopɨtʉ'pʉ. Tʉron kon kota'ma'pʉ ipan pe tʉnonka kon i'se pʉra to' esi pɨ', wakʉ te'mʉ'sa'kato' kon epoto' pe tʉuya'nokon te'san terikʉ kon tʉpo. 	 Vrouwen kregen hun geliefden uit de dood terug. Anderen die op God vertrouwden, werden doodgeslagen; zij wilden liever sterven dan God de rug toekeren, omdat zij wisten later een beter leven te krijgen.


Ɨ'rɨ nin si tato' to' uya pʉra rɨ iyesi'pʉ mɨrɨ. 	 Ze wisten niet wat ze moesten antwoorden.


Ayapuruui kon ikʉrʉpo'pomatɨ', entu'manin nan repa kon pa. Ɨpʉrataai kon yen ɨnepotɨ' ipooi'pɨ pe tenasen pen, mamin, Epʉn po na'ne' tʉu'ma'sen pen. Mɨrɨ yau ama' uyepʉ pʉra iyesi a'ko pe, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨrʉkanin uya ima'tanʉkʉ pʉra rɨ iyesi. 	 Verkoop je bezittingen en geef de opbrengst aan wie tekort hebben. Zorg dat je een beurs krijgt die nooit opraakt, waar dieven niet bij kunnen en waar de mot niet aan vreet.


E'tane kʉrɨ rɨ uyeparanka ton emiya esi uyemiya pokon pe rɨ tepʉrʉ po. 	 Maar hier bij ons aan tafel zit de man die Mij zal verraden.


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan uya isapema'pʉ tʉmɨrɨ'nokon pe. “Tʉron kon pika'tɨ'pʉ iya, e'tane tiwano' pe iyepika'tɨ pʉra iyesi! 	 Ook de leidende priesters en de godsdienstleraars dreven onderling de spot met Hem. "Hij zou andere mensen redden, maar kan Zichzelf niet eens redden.


E'tane pʉse rɨ ka'pon, Erimas tato' ipɨ' Kiri' amʉ' maimu yau, enwoke' ta e'kwa pe esi'pʉ to' i'se pʉra, kopʉna auro'ka'pʉ iya Sises apurɨ iya namai'. 	 Elymas was daar fel tegen gekant en probeerde de aandacht van de gouverneur af te leiden om zo te voorkomen dat die in Jezus Christus zou gaan geloven.


Serɨ ta pɨ' Sises esi'pʉ to' enupai'ma Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ tau, to' use'mato' en ton pata piyau iwa esii'ma. E'tane ɨnʉ' uya a'si'pʉ pen nɨ, apʉne pʉra iweyu e'seposa' pʉra iyesi pɨ'. 	 Dit zei Jezus terwijl Hij de mensen toesprak in het gedeelte van de tempel waar de collectekisten stonden. Hij werd niet gevangen genomen, omdat het Zijn tijd nog niet was.


Erasu ton enna'po'pʉ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ' piya', mɨrɨpan kon uya ta'pʉ to' pɨ', “Ɨ'rɨ pɨ' tʉne'se pʉra ɨwesi'pʉ kon?” ta'pʉ to' uya. 	 Toen de tempeldienaars bij de leidende priesters en de Farizeeërs terugkwamen, vroegen die: "Waarom hebben jullie Hem niet meegebracht?"


Ɨtonpa kon pɨ' te'naipɨ'se pʉra, utonpa ton, ɨyeseru kon kuru nin aimenka mɨrɨ. Eseru aimenkanin man mʉra'ta nau rɨ iye'soto'kasa'! 	 Mopper niet over elkaar, broeders. Is op uzelf dan niets aan te merken? Ik wil u er nog eens op wijzen dat de Here eraan komt, opdat u hierom niet veroordeeld wordt.


Pena rɨ, Papa i'tu auya'nokon pʉra iyesi a'tai, apiyo' pe ɨwesi'pʉ kon kamo ti'naino kon papa amʉ' pen iwano' pe. 	 Toen u God nog niet kende, onderwierp u zich aan afgoden.


Wakʉ pe kuru iyesi mɨrɨ kamoro iyapiyo' ton itenupɨkɨrɨ te'san, ɨ'rɨ pe pʉra rɨ ewarupɨ nau rɨ iye'tane. 	 Of Hij nu 's avonds komt of na middernacht, voor degenen die klaar staan, zal het een heerlijk moment zijn.


12 kaisaron mʉra'ta amʉ' esi'pʉ 12 kaisaron mokon pun amʉ', tikin pa'ne mʉra'ta ekonekasa' esi'pʉ tikin pa'nan mokon pun ke, eke asanta, eke pata e'ma esi'pʉ esukenan korʉ pe, awai'ne wanamari kasa. 	 De twaalf poorten waren parels; elke poort bestond uit één parel. En de hoofdstraat was van zuiver goud, als doorzichtig glas.


Serɨ wenai Kʉrai esi emenna' ekonekan nɨto' yau iporo e'nɨto' pe, kamoro si ikɨ'masa' kon uya iye'kupʉ tukai' auro'kasa' kon uya tʉtʉsen epoto' pe siyaro' rɨ—serɨ si tʉuma'tasa' pɨ' to' epe' pe to' mo'kanin pe makoi, to' nʉkupʉ'pʉ apai wapiyaro' ekonekan nɨto' o'noro esii'ma. 	 Hij heeft ervoor gezorgd dat er een nieuw verbond kwam, zodat iedereen mag komen om te genieten van de rijkdom die God beloofd heeft. Christus is gestorven om hen te redden van de straf, die zij verdienden door de zonden die zij onder het oude verbond hadden gedaan.


Sises uya to' ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ kaisa rɨ rʉ'kwɨ pʉreti nai ɨpiyau'nokon? Apʉne entantɨ',” ta'pʉ iya. To' uya ensa' a'tai, “5 kaisaron nʉ'kwɨ pʉreti mɨrɨ awonsi'kɨ asa'ron kon nʉ'kwɨ moro' amʉ' man,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 "Hoeveel brood hebben jullie?" vroeg Hij. "Ga eens kijken."


Apʉne pʉra Isaan uyee'pʉ iyenta'na mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ ensi iya pʉra, mɨrɨpan pɨ', ‘Makoi esi iyau,’ ta'pʉ to' uya. 	 Want Johannes de Doper drinkt geen wijn en eet vaak niet, en u zegt: 'Hij is bezeten.'


Paarʉ uya eikʉ'pʉ, “Esuwerʉ urɨ, Tarʉsas, Siri'siya yawon yau iyentusa' rʉ'pʉ, patawon kanan urɨ tɨ ekasiman pen yawon. Apʉne, ka'pon amʉ' sauro'kai'ya,” ta'pʉ iya. 	 "Nee", zei Paulus. "Ik ben een Joods burger uit Tarsus, een bekende stad in Cilicië. Ik verzoek u dringend mij toe te staan iets tot het volk te zeggen."


Sises uya pʉreti anʉmʉ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ tenki ta'pʉ iya, mɨrɨ awonsi'kɨ itʉpɨtʉ'pʉ iya iyereutasa' kon ka'pon amʉ' ena'. Mɨrɨ kasa rɨ marɨ moro' amʉ' kupʉ'pʉ iya. 	 Toen iedereen zat, nam Jezus de broden, dankte God ervoor en begon het brood uit te delen. Met de vissen deed Hij net zo. En iedereen kon naar behoefte eten.


Sises uya tenu tʉpɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ', “Sa'man pe kuru rɨ iyesi, imaminke' ton epa'ka poken pʉra Papa e'to' esa' wannɨ pe ya'!” ta'pʉ iya. 	 Jezus keerde Zich om en zei tegen Zijn discipelen: "Wat is het voor rijke mensen moeilijk om in het Koninkrijk van God te komen."


Mɨrɨ a'tai, Sises piya' ipoitorʉ ton uyee'pʉ ama'ai, mɨrɨpan kon uya ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ina uya enpa'ka pʉra iyesi?” ta'pʉ to' uya. 	 Achteraf vroegen de discipelen Hem: "Waarom konden wij die boze geest niet uit die jongen wegjagen?"


Tanporo to' uta'kwarʉ'tɨ'pʉ Wakʉ A'kwarʉ ke, mɨrɨpan kon e'sara'tɨ'pʉ usauro'nɨ pɨ' tʉron kon ka'pon amʉ' maimu yau'ne, Iya'kwarʉ uya tʉusauro'to' kon pe tʉkupʉ kon pɨ'. 	 Zij werden allemaal gevuld met de Heilige Geest en begonnen in vreemde talen te spreken: woorden die de Heilige Geest hun ingaf.


Apʉne pʉra Papa uya ina apiyontɨsa' ina uya iku'to' pe, “‘To' weyu pe ɨyennoko uya serɨ non emʉ' kaisaron kon ka'pon amʉ' pana'tɨse'na, to' pika'tɨnin pe urɨ esi pɨ',’ tukai',” ta'pʉ Paarʉ uya. 	 want dat heeft de Here ons opgedragen. Hij zei: 'Ik heb U gemaakt tot een licht voor de niet-Joodse volken, om redding te brengen tot in de verste uithoeken van de aarde." (E)


Apurɨto' winɨ Esuwerʉ amʉ' uya Isuweyu Parau nɨ'kwɨrɨ'nʉkʉ'pʉ a'mun non poro utɨn kasa rɨ; mɨrɨ kupʉ i'se Isi' pon kon e'tane, to' aputa'pʉ. 	 Omdat de Israëlieten op God vertrouwden, zijn zij door de Rode Zee getrokken als over droog land. Maar de Egyptenaren die hen achterna gingen, verdronken allemaal.


Isose' esi'pʉ ipokena' pe te'sen, mɨrɨpan ekoneka'pʉ ama'ai imari'mato' tʉuya ereutanʉ'to' pe tʉuya. 	 Jozef wilde de verloving verbreken. Maar omdat hij een goed man was, besloot hij het in stilte te doen om haar de schande te besparen.


To' eikʉ'pʉ iya, “Tanporon nɨ ite' tʉnpɨmɨ'pʉ pen kuru'kato' oton ukʉipʉnʉ Epʉn po na'ne' uya. 	 Jezus antwoordde: "Iedere plant die niet door mijn Vader is geplant, zal worden uitgetrokken.


Ka'pon amʉ' uya mʉre amʉ' nee'pʉ Sises piya' to' a'pɨ'to' pe iya, e'tane ipoitorʉ ton uya to' eseremekʉ'pʉ. 	 Enkele moeders brachten hun kinderen bij Jezus. Zij wilden graag dat Hij ze zou aanraken, maar de discipelen traden daartegen op.


Itese' yau tanporon kon ka'pon amʉ' uya te'ku'to' kon tʉto' oton,” tawon. 	 En de hoop van de hele wereld zal op Hem gevestigd zijn." (b)


iyau tʉumisitai' mɨrɨ awonsi'kɨ te'ka'se iyau pana' pe apurɨto' auya'nokon tʉku'se ɨyenupa'pʉ kon awɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ eke pe kuru tenki tato' auya'nokon nanʉkʉi. 	 Met uw wortels diep in Hem verankerd, moet u uw leven door Hem laten opbouwen. Blijf in geloof vasthouden aan wat u over Hem hebt geleerd en laat uw hart daarbij overvloeien van dankbaarheid.


E'tane wakʉ pe ɨku'to' kon ipɨkɨrɨ moro man: Ni'korai'tan amʉ' eseru ewaruma'tɨ auya'nokon, uyewaruma rɨ nɨrɨ. 	 Het is wel goed dat u de verderfelijke praktijken van de Nicolaïeten haat, want Ik haat ze ook.


Sises uya ensa' a'tai, isakorota'pʉ, mɨrɨpan uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ', “Tɨwɨ mʉre amʉ' nʉyepʉi upiya'. To' kʉsereutanʉ'tʉu, apʉne pʉra Papa e'to' esa' wannɨ pe esi pʉsamoro waraino kon iwano' pe. 	 Jezus zag het en nam hun dat kwalijk. "Laat die kinderen toch bij Mij komen", zei Hij. "Houd ze niet tegen, want juist voor kinderen is het Koninkrijk van God.


To' uya tʉpi'si'se enpa'ka'pʉ pata yapai, mɨrɨpan kon e'sara'tɨ'pʉ eke ton tɨ' ma'kɨrɨ pɨ' ipona, iwɨnɨ'pʉ to' uya. Ka'pon amʉ' iwɨnin nan uya tʉpon kon pʉro'pon kanka'pʉ, mɨrɨpan nonka'pʉ to' uya non pona moineri'pɨ, Saarʉ piyau. 	 Zij sleurden hem de stad uit en gingen om hem heen staan. De getuigen begonnen hem met grote stenen te bekogelen. Zij trokken hun mantels uit en legden die neer bij een toeschouwer, een jonge man, die Saulus heette.


E'tane mɨrɨ kasa ɨwe'to' kon pe pʉra iyesi. E'tane ru'ku, eke pe na'ne' ɨ'koro'tau'nokon e'to' pe iyesi a'mi'pɨ wannɨ kasa, mɨrɨ awonsi'kɨ esa' wannɨ, apiyo' wannɨ kasa. 	 Maar onder jullie mag dat niet zo zijn.


Atamokori kon amʉ' uya mana tato' ɨ'pɨtʉ'pʉ rɨmono' tau, e'tane to' eri'pɨtʉ'pʉ. 	 Uw voorouders hebben in de woestijn brood uit de hemel gegeten en zijn toch gestorven.


Tanporo unkupʉnʉ winɨ, sa'man tʉrawaso kupʉ'pʉ uya winɨ, ɨyenupasa' uya 'nokon ipʉrataai pʉnon kon pika'tɨnin pe e'nɨto' pe. Sises uya se kasa ta'pʉ iku'tɨ' ɨyenu kon yau, ‘Wakʉ pe kuru iyesi te'repasan pe e'nɨ a'tai, tʉrepasan pe e'nɨ entai,’” ta'pʉ Paarʉ uya to' pɨ'. 	 Ik heb u steeds laten zien dat wij, door zc te werken, de armen tot steun moeten zijn. Denk maar eens aan de woorden van de Here Jezus. Hij zei dat geven beter is dan ontvangen."


Itonpa ton akontawon kon mɨrɨ awonsi'kɨ itonpa ton kuru uya etasa' esi'pʉ, eke pe kuru Papa usentu'masa' ipɨ' tawon. Mɨrɨpan kon esi'pʉ pori' pe ipokon pe. 	 Natuurlijk kwamen haar buren en familieleden het al gauw te weten. Iedereen was blij omdat de Here zo goed voor haar was geweest.


Apʉne pʉra onansa' pe te'sen e'nɨponkato' pe rɨ iyesi; iwapu'tɨsa' pe te'sen epa'ka kɨpo'pona. 	 Zo zal alles wat geheim of verborgen is, eens aan het licht komen.


Sises uya ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ i'se me'an?” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan eikʉ'pʉ iya, “Pʉsamoro asa'ron kon umunkɨ amʉ' iku'kɨ to' ereutato' pe ɨyenwo'netʉ winɨ, tʉron nɨ akamisi winɨ esa' wannɨ pe ɨwe'to' yau,” ta'pʉ iya. 	 "Wat wilt u?" vroeg Hij. "Ik wil graag dat U belooft dat mijn twee zoons in Uw Koninkrijk naast Uw troon mogen zitten. Eén links en één rechts van U."


Apurɨto' winɨ Isi' nɨmɨ'pʉ iya, kin sakorooi pɨ' te'namai' pʉra; sa'man annau rɨ apʉne pʉra tʉusensen pen ensa' tʉuya pɨ'. 	 In dat vertrouwen verliet hij Egypte en was niet bang voor de woede van de Farao. Hij liet zich niet van de wijs brengen; het was alsof hij steeds de onzichtbare God zag.


Mɨrɨ rɨ e'tane, tʉron nɨ uya kanan, “Uyepuru, aya'kɨrɨ utɨ, e'tane wapiya kuru utonpa ton piya' utɨi'ya, ‘Ɨisirɨ utɨyai',’ ka'se'na,” ta'pʉ iya. 	 Weer iemand anders zei: "Here, ik zal U volgen. Maar mag ik eerst naar huis gaan om afscheid te nemen van mijn familie?"


Sises uya serɨ etasa' a'tai, isewansiuka'pʉ ipɨ' era'tɨi'ma anpisin ka'pon amʉ' tʉpɨkɨrɨ te'san winɨkʉi' ta'pʉ, “Ta uya serɨ ɨpɨ'nokon, ɨnʉ' rɨ eposa' uya pʉra rɨ man Esuwerʉ amʉ' koro'tau eke rɨ serɨ waraino apurɨto',” ta'pʉ iya. 	 Jezus was verbaasd. "Hebt u dat gehoord?" zei Hij tegen de mensen die met Hem waren meegekomen. "Nergens in Israël heb Ik iemand ontdekt die zoveel vertrouwen in Mij heeft!"


Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ itonpa ton uya imaimu eikʉ'pʉ, “Papa Maimu awɨrɨ ina e'to' pe iyesi, ka'pon maimu awɨrɨ pen. 	 Petrus en de andere apostelen antwoordden: "Men moet God meer gehoorzamen dan de mensen.


mɨrɨpan kʉrɨ rɨ teta'kwanʉnsen tukai' to' ni'tunʉ Akorʉwan Mʉra'ta tato' yau Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' mʉra'ta nau te'sen pe ti'tuse, ipan pe to' usewansiuka'pʉ, iye'ku'sa' na'ne' ipɨ' pɨ'. 	 Vol verbazing herkenden zij hem als de verlamde man, die altijd bij de Mooie Poort zat te bedelen. Wat met hem gebeurd was, ging hun verstand te boven.


Ewai' Papai, serɨ ku'sa' auya i'se ɨwe'to' awɨrɨ pori' pe ɨku'nin pe iyesi pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Ja, Vader, want zo hebt U het graag gewild."


Iyema'sa' yau, Sisariya epokaa'pʉ to' uya. Tʉtonpa ton akonta awon kon mɨrɨ awonsi'kɨ tʉtonpa ton kuru tamʉranʉ'se Koneriyas esi'pʉ to' enupɨkɨrɨ. 	 De dag daarop kwamen zij in Caesarea aan. Cornelius, die zijn familie en zijn beste vrienden bijeen had geroepen, stond al te wachten.


Parau ku'pɨri po iyepʉ ene tʉuya'nokon a'tai, ipan pe rɨ to' etʉipɨtʉ'pʉ. “A'kwarʉ'pʉ rɨ kʉrɨ rɨ!” tukai' to' ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ tetʉipɨtʉ kon pe. 	 Zij schreeuwden van angst en dachten dat het een spook was.


e'tane miyarɨ rɨ ɨiwano' kon pe kuru upun yau e'to' pe iyesi, 	 Maar omdat u eigenlijk niet zonder mij kunt, reken ik erop dat ik nog wel enige tijd in deze wereld zal blijven.


E'tane kɨsewankamatʉu to' uya aya'sisa' kon a'tai, ɨ'rɨ ta uya, nai kasa ta uya tukai'. Mɨrɨ a'tai, amaimu'tɨ uya 'nokon mɨrɨ. 	 Als je wordt gearresteerd, hoef je je geen zorgen te maken over wat je moet zeggen. De juiste woorden zullen je op het juiste moment worden ingegeven.


“Nai airɨ, Itepuru?” ta'pʉ to' uya. To' eikʉ'pʉ iya, “Eke' airɨ rɨ anwana amʉ' amʉrato' oton,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 "Waar zal dit allemaal gebeuren?" vroegen de discipelen. Jezus antwoordde: "Waar het lijk ligt, daar komen de gieren." (A)


Orʉ iwano' ton pe pʉra to' esi, orʉ iwano' pe pʉra e'ai'ne' kasa. 	 Zij horen net zo min bij de wereld als Ik.


Asa'ron kon ama' rʉ'san pokapɨtʉ'pʉ to' uya ipokon pe; tikin nɨ itenwo'netʉ winɨ mɨrɨ awonsi'kɨ ikamisi winɨ tikin nɨ. 	 Die morgen werden er ook twee rovers gekruisigd, de een links en de ander rechts van Jezus.


Tɨwɨ kamoro itepuru ton nesii, itenu pʉra to' esi mɨrɨ. Tenku'nan uya tenku'nan arɨ a'tai, asa'rɨ rɨ to' uta'mo'ka mɨrɨ akasa' ya',” ta'pʉ Sises uya. 	 Trek u dus niets aan van de Farizeeërs. Zij zijn blinde gidsen, die blinde mensen leiden. Zij zullen samen in een kuil vallen."


“Serɨ non weyu pe rɨ ɨwesi kon. Wʉ' pon pata e'so'namʉ pʉra iyesi mɨrɨ. 	 U bent het licht van de wereld; een hoog gelegen stad die straalt in de nacht, kan iedereen zien.


Wʉi kaisa rɨ to' amʉrapɨtʉ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ ta', tanporo tamʉrapɨ'se to' uta're'tɨpɨtʉ'pʉ tiwʉ' kon tau'ne pori' pe, amʉre' pe pʉra to' usekanpɨtʉ'pʉ. 	 Elke dag kwamen zij in de tempel bijeen en waren één van hart en ziel; zij aten bij elkaar thuis, blij en onbezorgd.


Mɨrɨpan e'tane, ɨyeikʉ iya 'nokon, ‘Ɨi'tu uya 'nokon pʉra man, mɨrɨ pe pʉra mɨrɨ winon kon uye'sa' ta uya pʉra rɨ iyesi. Entantɨ' upiyapai, tanporo ɨmɨrɨ'nokon ɨri ku'nin nan!’ tato' iya oton. 	 En Hij zal antwoorden: 'Ik zeg het nog eens: Ik weet niet waar u vandaan komt. Ga weg! U hebt niet willen doen wat God zei.'


Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton esi'pʉ inke pʉra a'sito' tʉuya'nokon ipɨkɨrɨ warinpa pɨ', apʉne pʉra serɨ panton ekamasa' iya tʉpɨ'nokon ta iya e'kwa pe tukai', e'tane to' enari'nʉmʉ'pʉ ka'pon amʉ' pɨ'. 	 De godsdienstleraars en leidende priesters zouden Hem graag meteen gevangen nemen. Want zij begrepen heel goed dat deze gelijkenis op hen sloeg. Zij waren die misdadige boeren! Maar ze durfden Hem nog niets te doen, omdat ze bang waren voor het volk.


Kane, tanporo serɨ ton yau'ne e'nɨ'nokon entakanin nan entai kuru rɨ, kʉrɨ ui'nʉnkanin kon poro. 	 Maar onder al die omstandigheden hebben wij, dank zij Hem Die zoveel van ons houdt, de overwinning!


Tikin nɨ ɨwe'to' kon Iya'kwarʉ iwano' yau enkurunpatɨ' kuru tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' na'si'ai'ne' poro. 	 Doe uw uiterste best de eenheid te bewaren die de Heilige Geest onder u tot stand heeft ge- bracht, door in vrede met elkaar te leven.


Si'na' amʉ' tʉkonekai' to' ari'po'pɨ'to' tʉuya ike pe, paka amʉ', karimeru amʉ' enpa'kanʉkʉ'pʉ iya; pʉrata ensimanin nan tepʉrʉʉi rawoipɨtʉ'pʉ iya, to' pʉrataai tʉrʉ'pɨtʉ'pʉ iya. 	 Hij knoopte een paar stukken touw aan elkaar en joeg hen daarmee met hun dieren de tempel uit. Het geld van de wisselaars gooide Hij op de grond en hun tafeltjes gooide Hij omver.


Mɨrɨpan tenta'nai' pʉra tʉuseruma kon tʉpo, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉwɨpʉrema kon tʉpo, to' pona'ne temiyatʉ kon nonkapɨtʉ'pʉ to' uya to' pʉrema pe, mɨrɨpan kon ennoko'pʉ to' uya. 	 Zij bleven nog langer vasten en bidden. Daarna legden de anderen hun handen op de twee mannen en lieten hen gaan.


E'tane anapurɨnʉ ɨnetapai ina man, apʉne pʉra serɨ emenna' iyamʉtʉ yau ɨwe'to' esi wakʉ pe pʉra tukai' tanporon kon usaurokʉ pɨ',” ta'pʉ to' uya. 	 Maar het zou wel goed zijn om te weten wat voor ideeën u erop nahoudt. Want wij horen niet veel goeds over de partij waar u bijhoort."


Takuru'kenan uya eikʉ'pʉ, “Itepuru, ɨnʉ' pʉra rɨ iyesi serɨ yau utʉnin iku'pɨ ka' tuna e'sokousokouma a'tai, ɨtɨ i'se rʉ'kwɨ e'tane ika', tʉron nɨ utɨkapʉ uwapiya,” ta'pʉ iya. 	 De zieke man antwoordde Hem: "Ja, Here, maar ik heb niemand die mij het bad inhelpt als het water in beweging komt. En als ik het alleen probeer, ben ik altijd te laat."


Pena rɨ Papa uya iku'sa' esi'pʉ ɨyena'nokon itʉto' pe tʉuya, mɨrɨpan tʉrʉ'pʉ auya'nokon ɨri ton ena' to' uya kurusu' pona ipokapɨ'to' pe, iyeri'to' pe. 	 Maar Hij is, volgens Gods plan, in handen van ongelovige mensen gevallen. U hebt Hem door Romeinse soldaten aan een kruis laten slaan.


Tanporon kon, main, Mosi' winon piyapai imakoitasa' kon uma'tato' oton mɨrɨ main piyapai rɨ marɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon kon imakoitasa' kon main o'noro eseru utaimenkato' oton main ke. 	 De mensen die de wet van God niet kennen, gaan verloren zonder dat er naar de wet verwezen wordt. En de mensen die de wet van God wel kennen, worden door de wet veroordeeld.


Ina uya pe' e'ma, mɨrɨ pe pʉra ina uya e'ma pen nɨ katɨ?” ta'pʉ to' uya. E'tane wakʉ pe to' e'ku'to' eseru i'tusa' Sises uya esi'pʉ, “Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' usa'mapai ɨwesi kon? Apʉne pʉrata pun ine'tɨ' ento' pe uya,” ta'pʉ iya. 	 Jezus doorzag hen en zei: "U probeert Mij weer te vangen, hè? Geef Mij eens een geldstuk, dan zullen we eens zien."


Umɨ esanon uya ipoitorʉ ton a'si'pʉ. Tikin nan panta'ma'pʉ to' uya, tʉron nɨ wɨnɨ'pʉ to' uya, to' osorʉwano wɨpɨtʉ'pʉ to' uya tɨ' ke. 	 Maar de boeren begonnen met hen te vechten. De ene ranselden zij af. Een ander sloegen zij dood en weer een ander gooiden zij met stenen dood.


Mɨrɨ awonsi'kɨ amaimu rɨ marɨ tʉna'popɨ'se kɨpʉremai, Papa i'tunin nan pen kasa tʉmaimu kon useta pe tekamai', apʉne pʉra tu'kan nɨ esakʉ tʉuya'nokon pɨ'. 	 Als u bidt, doe dat dan niet langdradig en met zinloze woorden, zoals de andere volken doen. Want die denken dat hun gebeden worden verhoord als zij veel woorden gebruiken.


Tʉron nɨ ton ite' ton uta'pokʉ'pʉ tikʉkenan nʉ'ta'. Iya'ta'pʉ, mɨrɨpan e'tane ɨwɨtanʉkʉ'pʉ iya, mɨrɨpan epeta'pʉ pen nɨ. 	 Ander zaad viel tussen de distels. De distels overwoekerden het, zodat er geen vrucht aan kwam.


serɨ pe ina ekama'po auya'nokon ise'mesa' epi'tɨsa' ina uya pɨ', ɨ'rɨ kasa isepi'tɨsa' tukai'. 	 "Geachte leiders van Israël: Als ik het goed begrijp, worden wij vandaag verhoord omdat wij iets voor een invalide man hebben gedaan, waardoor hij is genezen.


Mɨrɨpan ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ eke pe: “Ita'mo'kasa' man! Eke Paperan uta'mo'kasa'! Mɨrɨpan enasa' makoi amʉ' pata'se' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ makoi a'kwarʉ amʉ', ɨri ton, i'se e'nɨto' kon pen nɨ toron amʉ' pata'se' pe iyenasa'. 	 Hij had een enorme stem en riep: "Gevallen! De grote stad Babylon is gevallen! Zij is een woonplaats geworden voor demonen en een gevangenis voor alle boze geesten. Binnen haar muren wonen alle vieze en lelijke vogels.


Ipoitorʉ ton tonpa pe te'sen, Anturu, Saiman Pi'ta akon uya ta'pʉ ipɨ', 	 Andreas mengde zich in het gesprek.


“Inke pʉra rɨ, usewankaman pata'pʉ pe, “‘Wʉi enu ewarumanto' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ kapʉi e'wei'tɨto' oton pen; Sirikɨ amʉ' uta'po'to' oton ka' apai, mɨrɨ awonsi'kɨ ka' po te'sen ton nɨ e'tʉkʉukato' oton.’ 	 Onmiddellijk na die dagen van terreur en ellende zal de zon worden verduisterd en de maan niet meer schijnen. Het zal net zijn of de sterren uit de hemel vallen. De machten van het heelal zullen door elkaar worden geschud.


“Simerʉna pon so'si inserʉʉi ena' imenuka': “Se ka'kɨ ɨmunkɨ amʉ' pɨ', tukai': Serɨ main esi Wapiyaro' mɨrɨ awonsi'kɨ Iu'matʉ, iyeri'sa' rʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tʉuko'mansen nurɨne winɨpaino. 	 SMYRNA Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Smyrna: Dit zijn de woorden van de eerste en de laatste, van Hem Die dood geweest is en weer levend is geworden:


Ita'kwarʉ si uyee'pʉ mɨrɨ, mɨrɨpan e'mʉ'sa'ka'pʉ mɨrɨ a'tai rɨ. Mɨrɨpan Sises uya to' pɨ' ta'pʉ, “Ewe'tɨ',” ta'pʉ iya. 	 Op dat moment keerde het leven in haar terug en stond zij op. "Geef haar wat te eten", zei Hij.


Itaan'pʉ ima'tasa' rʉ'san iwʉ' mo'kanin nan to' enapai, mɨrɨpan kon ɨpʉrema kusan pe, mɨ pe te'kupʉ kon pe. Pʉsamoro waraino kon kota'ma mɨrɨ ɨsɨ pe kuru rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Maar houd ze in de gaten! Zij persen de weduwen alles af, zelfs hun huis. En voor de vrome schijn zeggen zij lange gebeden op. De straf die zij krijgen, zal er alleen maar zwaarder door worden."


Tanporo ka'pon amʉ' serɨ ennin nʉ'san etarerumʉ'pʉ, “Sises utɨsa' tʉmakooikenan iwʉ' ta' ika'kʉranpase'na,” ta'pʉ to' uya. 	 Maar dat was niet naar de zin van de andere mensen. "Nu is Hij nota bene bij die slechte man op bezoek gegaan", mopperden ze.


Mɨrɨ a'tai, iwan pe iyesi'pʉ, enta'napai iyesi'pʉ. Iti'kiyari ekoneka koro'tau, Papa uya itenu a'kwaka'pʉ. 	 omdat hij honger had, wilde hij graag iets eten. Terwijl het eten werd klaargemaakt, raakte hij buiten zichzelf.


E'tane ipu'ketʉ, Epʉn poi tʉuye'sen esi mɨrɨ wapiya kuru esukenan nɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra e'nɨto', tʉusi'nʉnkasen, tʉron kon ennin, main awɨron nɨ, ɨsentu'kena' rɨ, eke rɨ wakʉ ku'nin, te'menkasen pen nɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ i'napairon nɨ. 	 Maar de wijsheid die van God komt, is bovenal zuiver. Zij is ook vreedzaam, vriendelijk en beleefd; zij is bereid te praten en anderen gelijk te geven; zij leeft intens met anderen mee en doet veel goed; zij spreekt rechtuit en is zeker en oprecht.


Mɨrɨ awonsi'kɨ Sises utɨpɨ'to' airɨ'ne—eke iwa ton pata amʉ', umɨ amʉ' awɨrɨ'ne rɨ—mɨrɨpan ka'pon amʉ' uya takuru'kena' nan apɨtʉ'pʉ kʉrʉpo'po pɨ' e'nɨto' pata'se' ya', mɨrɨpan kon uya ipan pe ipawana'tɨ'pʉ takuru'kena' nan uya ipon e'pi a'pɨ'to' pe, mɨrɨpan tanporon kon a'pɨ'nin nʉ'san usepi'tɨpɨtʉ'pʉ. 	 Waar Hij ook kwam (in dorpen, steden of gehuchten) overal legde men de zieken op straat. Overal smeekte men Hem of de zieken de kwast van Zijn mantel mochten aanraken. En alle zieken die Hem aanraakten, werden genezen.


e'tane Esuwerʉ amʉ', main ipoken e'nɨto' ku'nin nʉ'san, uya eposa' pʉra iyesi. 	 Maar de Israëlieten deden daarvoor wél hun uiterste best. Zij hielden zich strikt aan de wet van God en probeerden zo door Hem aangenomen te worden.


Serɨ ta iya pɨ', “Ewai' rɨ ka'wa,” ta'pʉ to' uya. Enno'sa' kon kɨ'ma'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon ari'po'pɨtʉ'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon uya ta'pʉ to' pɨ', “Sises ese' yau kasauro'tʉu serɨ tʉpo,” ta'pʉ to' uya. To' utɨto' pe to' nonka'pʉ to' uya. 	 Zij moesten hem gelijk geven. Na de apostelen te hebben binnengeroepen, lieten ze hun zweepslagen geven. Zij verboden hen streng ooit nog in het openbaar over Jezus te spreken en lieten hen daarna gaan.


E'tane nin si serɨ si Papa i'tu auya'nokon—mɨrɨ pe pʉra ru'ku, Papa uya ɨi'tu kon—nai pe ken si ɨyenna'po kon mɨ ton ɨ'sɨ'mʉnon, ɨri ton eseru ya'? To' uya rɨ pe' aya'sikapʉ kon kanan i'se ɨwesi kon? 	 Maar hoe kunt u, nu u God hebt leren kennen (of, beter gezegd: nu God L kent), daar weer naar teruggaan? Wilt u soms weer slaven worden van de een of andere armzalige, krachteloze godsdienst?


Ka'pon, anʉmʉ pɨ' te'sen e'ma mɨrɨ, mɨrɨpan uya kiyari amʉranʉkʉ tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' ya'. Mɨrɨpan nin si, kʉrɨ rɨ ipɨnnin nʉ'pʉ mɨrɨ awonsi'kɨ anʉnnin nʉ'pʉ epori'mato' pe ɨsi'kaisa rɨ. 	 De maaier krijgt zijn loon al en brengt mensen in Gods koninkrijk. Nu zijn de zaaier èn de maaier blij. Want de één zaait en de ander maait.


Auma'tato' oton kon amakooi kon yau ta'pʉ uya, kʉrɨ rɨ urɨ, ukayai'ne' apurɨ auya'nokon pʉra iyesi yau, auma'ta kon kuru rɨ amakooi kon yau,” ta'pʉ iya. 	 Daarom heb Ik gezegd dat u zult sterven zonder dat uw zonden vergeven zijn. Want als u niet gelooft dat Ik ben die Ik ben, zult u sterven zonder vergeving te hebben ontvangen."


wakʉ pe ɨweyu kon apurɨtɨ', apʉne pʉra wʉi ton man ɨri pe rɨ. 	 Grijp elke gelegenheid aan om goed te doen, want wij leven in een slechte tijd.


Kʉrɨ rɨ yau tanporo mɨrɨ amɨsa' enasa' ɨsipona, mɨrɨpan nin si e'mʉ'sa'kasa' wakʉ use'man nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpʉreman nɨto' iwʉ' pe tenai' Itepuru yau. 	 Hij houdt het hele gebouw bijeen. Wij vormen samen met Hem een heilige tempel voor God, een tempel die steeds groter wordt.


Sises usakorota uya to' enpɨtʉ'pʉ, ipan pe rɨ ɨpokoitai'ma rɨ marɨ, apʉne pʉra sa'man pe rɨ to' ewan esi pɨ', mɨrɨpan uya ta'pʉ ka'pon pɨ', “Ɨyemiyatʉ ɨnka'!” Ɨnka'pʉ iya, mɨrɨpan emiyatʉ enna'po'pʉ tesi'pʉ ya'. 	 Zij zeiden niets. Jezus keek boos om Zich heen. Wat een harde kerels waren dit! Het deed Hem pijn dat zij zo onverschillig waren voor de ellende van andere mensen. Tegen de ongelukkige man zei Hij: "Steek uw hand uit." De man deed het en zijn hand werd op slag weer gezond!


Tai'tas enakan, i'nairon kuru umu apurɨto' uya'nokon yau: Wakʉ nonkasa' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra e'nɨto', Papa, Ikʉipʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Kʉrai Sises, urɨ'nokon pika'tɨnin winon. 	 Ik wens je de genade en de vrede van God, de Vader, en van onze Here Jezus Christus toe.


te'ku'se utonpa ton ɨkɨntanʉ'nin pe, to' tonpa ton nɨ epika'tɨto' pe. 	 Maar wat zou het heerlijk zijn als ik mijn eigen volk jaloers kon maken, zodat in elk geval enkelen ervan Jezus Christus zouden aannemen en daardoor gered zouden worden!


Itɨ koro'tau, ka'pon amʉ' uya tʉpon kon ta'nʉkʉ'pʉ asanta tawɨrɨ. 	 De anderen spreidden hun jassen voor Hem uit op de weg. Toen Hij de helling van de Olijfberg opging, begonnen al Zijn volgelingen te zingen en te jubelen. Zij prezen God voor de geweldige wonderen, die zij Jezus hadden zien doen.


Mɨrɨ a'tai, pu'kena' amʉ' ewomʉ'pʉ ɨutɨ ta'. Mʉre si ensa' tʉuya'nokon a'tai, isan, Meri pokon pe, to' e'sekunka'pʉ apurɨpɨtʉ pe. Mɨrɨ a'tai, timamin kon yen a'koka'pʉ to' uya, mɨrɨpan kon uya irepapɨtʉ'pʉ epe'kena' ton ke: korʉ ke, a'po'nan ikɨtun, pʉrankensens tato' ke mɨrɨ awonsi'kɨ karapa, mɨrʉ tato' ke. 	 Zij gingen naar binnen en vonden het kind en Zijn moeder Maria. Eerbiedig knielden zij voor Hem neer. Zij gaven Hem kostbare geschenken: goud, wierook en mirre.


“Mɨrɨ pe iyesi pɨ', enei'ma e'tɨ'; apʉne pʉra iweyu mɨrɨ pe pʉra iwekusi i'tu auya'nokon pʉra iyesi pɨ',” ta'pʉ Sises uya tʉpoitorʉ ton pɨ'. 	 Wees daarom waakzaam, want u weet niet op welk moment Ik terugkom.


To' iwʉ' ta' ɨyewomʉ kon a'tai, ‘Miyarɨ,’ mʉkatʉi'. 	 Wees vooral vriendelijk tegen hem die jullie onderdak verleent.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨyekama'po uya 'nokon, temiya'nʉnse pʉra ɨwesi kon pa, ɨwenai'nokon ekota'ma pɨ', eke pe ɨku'to' kon ipɨ' pɨ' rɨ. 	 Verlies dus de moed niet door alles wat mij wordt aangedaan. Ik maak het allemaal door voor u; u zou het als een eer moeten beschouwen.


teposen ekare pɨ' uta'kwarʉka epoto' pe uya, Papa uya ukɨ'masa' na'ne' ipona Epʉn winɨkʉi' Kʉrai Sises awɨrɨ. 	 maar één ding weet ik zeker (en daarbij vergeet ik wat achter me ligt en strek ik mij uit naar wat voor mij ligt) ik snel recht op mijn doel af; ik wil de prijs behalen die, nu God mij door Christus Jezus geroepen heeft, in de hemel voor mij klaarligt.


apʉne pʉra Kʉrai tʉrawasooi pe te'sen serɨ kasa esi Papa pori'manin pe mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' uya wakʉ tato' ipɨ' pe. 	 God waardeert het als wij op deze wijze Christus dienen en ons door de Heilige Geest laten leiden; en de mensen zullen dat ook waarderen.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; Papa uya emenna' pe tanporon nɨ koneka a'tai, Ka'pon, Papa winon ereuta a'tai a'kwa tapon po, ɨmɨrɨ'nokon upɨkɨrɨ iye'sa' kon nɨrɨ ereutato' oton 12 kaisaron apono' po 12 kaisaron kon Esuwerʉ pon kon eseru aimenka pɨ'. 	 Jezus antwoordde: "Luister, wanneer Ik eenmaal op mijn schitterende troon zal zitten, zullen ook jullie op twaalf tronen zitten om recht te spreken over de twaalf stammen van Israël.


Paarʉ enu uta'kwaka'pʉ tʉpo, inke pʉra rɨ Ma'sitoniya pona tʉutɨto' kon pe ina e'kama'pʉ, apʉne pʉra ina uya i'tu'pʉ Papa esi mɨrɨ yau ina uya itekare ekama i'se tukai'. 	 Nadat Paulus het visioen had gekregen, deden wij ons best zo snel mogelijk naar Macedonië te vertrekken, want wij maakten eruit op dat God ons opdroeg de mensen daar het goede nieuws van Jezus Christus te vertellen.


Mɨrɨ a'tai, parau po mɨrɨ awonsi'kɨ non po iye'mʉ'sa'kasa' unene'pʉ inserʉ uya enwo'ne' winon temiyatʉ ɨnka'pʉ Epʉn winɨkʉi'. 	 De engel, die ik op de zee en het land zag staan, stak zijn rechterhand omhoog naar de hemel.


Apʉne pʉra se kasa ikupʉ uya tawon usekama'pʉ: “Iweyu pe iku'sa' rʉ'pʉ a'tai enna'po, mɨrɨ a'tai Sera e'to' oton tʉmʉre ke,” tukai'. 	 God had Abraham namelijk beloofd: "Volgend jaar kom Ik terug en dan zal Sara een zoon krijgen." (a)


To' osorʉwano rʉ'pʉ uya kanan imari'ma'pʉ, mɨrɨpan kanan erikʉ'pʉ. Mɨrɨ kasa tanporo 7 pan kon uya imari'mapɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan 7 pe rɨ to' erikʉ'pʉ tʉmunkɨ ke pʉra rɨ. 	 Er waren nog steeds geen kinderen. En zo ging het verder. De een na de ander trouwde met de vrouw en stierf zonder kinderen na te laten.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Enna'potɨ', ɨneta'pʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnene'pʉ kon ekamatantɨ' Isaan pɨ'; 	 Jezus antwoordde: "Ga terug naar Johannes en vertel hem over de wonderen die u Mij hebt zien doen.


Apʉne pʉra Papa i'tunin nan pen e'to' ipɨkɨrɨ ton serɨ, mɨrɨpan ɨkʉipʉnʉ kon, Epʉn pon uya i'tu serɨ ton i'se ɨwesi kon. 	 Met dat soort dingen vullen de ongelovigen hun leven. Uw hemelse Vader weet heel goed wat u allemaal nodig hebt.


Pʉse rɨ uri'san uya Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ itonpa ton e'ma'pʉkapɨtʉ'pʉ inke ɨkɨ'pɨ'nʉnpɨtʉi'ma, “Pʉsamoro ka'pon amʉ' esi Eke Papa poitorʉ ton pe, mɨrɨpan kon uya epika'tɨn nɨto' eseru ekama!” ta'pʉ iya. 	 Zij liep Paulus en ons achterna en riep: "Deze mannen zijn dienaren van de Allerhoogste God. Zij zijn gekomen om te vertellen hoe u gered kunt worden."


ɨyepori'ma pʉra iyesi'pʉ ipo'tɨ pe tʉtʉsen pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ makoi ku'sa' epe'pʉ pe tʉtʉsen pɨ'. 	 U was niet tevreden met de dierlijke offers, die voor U geslacht en verbrand werden om de zonden weg te doen.


“apʉne pʉra iye'menukasa': “‘Tinserʉʉi apiyo'ma iya ɨpɨ' wakʉ pe to' e'to' pe ɨyerasu pe. 	 Want er staat in de Boeken dat God Zijn engelen zal sturen om U te beschermen.


Mɨrɨ pɨ' nin si, iwɨnɨ pɨ' to' e'kama'pʉ mɨrɨ, mɨrɨ wʉi awonsi'kɨ. 	 Vanaf die dag zochten de Joodse leiders naar een gelegenheid om Hem te doden.


Asa'ron kon tenku'na' nan ka'pon amʉ' ereutasa' esi'pʉ asanta ka'ta po. Sises utɨ etasa' tʉuya'nokon a'tai, to' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Ina epuru, Tepi' pa rʉ'pʉ, ina pɨ' ɨsentu'makɨ!” ta'pʉ to' uya. 	 Langs de weg zaten twee blinde mannen. Zodra zij hoorden dat Jezus voorbijging, begonnen zij te roepen: "Here! Zoon van David! Heb medelijden met ons!"


Papa munkɨ amʉ' pokon pe tʉkota'mato' pe iye'kuu'pʉ, makoi eseru yau pori' pe tʉuko'mamʉ namai' aka'ne' pe rɨ. 	 Hij wilde liever met het volk van God slecht behandeld worden dan tijdelijk genieten van de zonde.


“Asa'rɨ ipaikii pʉrata eponin nʉ'pʉ uyee'pʉ tepuru piya', ‘Uyepuru, asa'rɨ ipaikii pʉrata urepataine' tonpa'tɨsa' uya man mɨrɨ rɨ tʉtʉrawasomai', asa'rɨ rɨ marɨ ipaikii ipona,’ ta'pʉ iya. 	 Daarna kwam de man die 2000 geldstukken had gekregen. 'Meneer,' zei hij tegen zijn meester, 'u hebt mij 2000 geldstukken toevertrouwd. Ik heb er nog eens zoveel bijverdiend.'


“Ɨsɨ sɨ, Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Pari'si amʉ', ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe te'ku'san! Pu'kena' amʉ' uruwasii oton tɨ' akapɨtʉ'pʉ auya'nokon mɨrɨ awonsi'kɨ ipokena' ton uruwasii ipʉrʉ'tɨpɨtʉ auya'nokon. 	 Godsdienstleraars en Farizeeërs, het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars! U bouwt monumenten voor de profeten, die door uw voorouders om het leven zijn gebracht. U legt bloemen op de graven van goede, onschuldige mensen en zegt:


Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' itau wapu ekaraka'pʉ a'sa'mʉyai inakapu awonsi'kɨ non pona. 	 Het zware gordijn in de tempel scheurde op datzelfde moment van boven naar beneden in tweeën.


Ɨnʉ' rupɨ esi eke pe, iyereutasa' na'ne' enta'nan pɨ', mɨrɨ pe pʉra apiyo' wannɨ katɨ? Enta'nan pɨ' iyereutasa' na'ne' esi eke pe ɨpona, tʉusekansen entai, e'tane urɨ esi ɨpiyau'nokon tʉusekansen kasa. 	 Wie van jullie het meeste dient, zal je leider zijn. In de wereld zit de meester aan tafel en laat zich door zijn knechten bedienen. Maar hier is het anders. Ik ben jullie Dienaar.


Paarʉ u'tɨ'pʉ, mɨrɨpan ena'pʉ ipʉro'pona, temiyatʉ tʉrʉ'pʉ iya iwoi, “Ipan pe kuru kɨsewankamatʉu! Nurɨne rɨ man!” ta'pʉ iya. 	 Paulus rende de trappen af, liet zich op de jongen vallen en sloeg zijn armen om hem heen. "Huil niet", zei hij. "De jongen leeft nog."


Asa'ron kon pe' toron amʉ' tekʉrʉpo'pomasan pen tikin nan pʉrata punu'pɨ kaisa rɨ? E'tane tikin nan nɨ to' tonpa uta'mo'ka pen mɨrɨ non pona ɨkʉipʉnʉ wanmʉra. 	 Geen enkele mus valt op de grond zonder dat je hemelse Vader ervan weet.


Retiya mɨrɨ awonsi'kɨ itiwʉ' tau te'san pa'taisima ina uya tʉpo, tiwʉ' ta' ina kɨ'ma'pʉ iya. “Itepuru Sises apurɨnin pe esi tukai' i'tu auya'nokon pɨ' si, uiwʉ' ta' ɨsi'tɨ',” ta'pʉ iya. Ina utɨto' pe tiwʉ' ta' ina kuu'pʉ iya. 	 Nadat zij en haar gezin gedoopt waren, drong zij er op aan dat wij bij haar zouden logeren. "Als u ervan overtuigd bent dat ik echt in de Here Jezus geloof", zei ze, "ga dan met mij mee naar huis en blijf logeren." Wij konden gewoon niet weigeren.


Itosorʉwano ite'kwa pe to' auro'ka'pʉ iya, “Ɨ'rɨto' pe? Ɨ'rɨ ɨri ku'sa' pʉse rɨ ka'pon uya? Ɨ'rɨ rɨ ima'tato' ipɨkɨrɨ eposa' uya pʉra man. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ikota'mato' pe ikupʉ uya, mɨrɨ awonsi'kɨ inonkato' pe,” ta'pʉ iya. 	 "Maar waarom dan?" vroeg Pilatus voor de derde keer. "Wat voor kwaad heeft Hij gedaan? Ik zie niet in waarom Hij ter dood veroordeeld moet worden. Ik zal Hem zweepslagen laten geven en in vrijheid stellen."


ka'pon sakorooi uya Papa e'to' i'se ipokena' pe uko'man nɨto' nepʉ pʉra iyesi. 	 want door kwaad te worden, kunnen wij Gods doel niet bereiken.


Eke pe wakʉ nonkasa' esa' pe e'nɨ winɨ wakʉ ke upʉremasa' iya 'nokon eporo ɨse'ma'pʉ tau'ne rɨ. 	 Omdat Christus zo oneindig veel heeft, hebben wij zoveel gekregen. Hij heeft ons met het goede overladen.


“Serɨ rɨken pe tʉpoitorʉ ton ennoko'pʉ iya, ‘Apʉne enkɨ! Tanporon nɨ ekonekaka'sa' man. Paka amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ eka'nʉ'sa' ton paka munkɨ amʉ' wɨka'sa' ekonekasa' man. Ɨsi'tɨ' si emari'man i'kiyari pɨ' enta'nai'!’ ta'pʉ iya. 	 Maar niemand wilde. Daarom stuurde hij andere knechten er op uit om te zeggen: 'Alles staat klaar. Het mestvee is geslacht en klaargemaakt, kom vlug naar het huwelijksfeest!'


E'tane mɨrɨ ku'sa' uya pe iyesi yau, itekare uya ekamasa' na'ne' uta'ku'tɨ pʉra rɨ iyesi, mɨrɨ e'ku'to' oton tasa' iya na'ne',” ta'pʉ iya. 	 Maar hoe kan dan in vervulling gaan wat over deze dingen is geschreven?"


Mɨrɨpan pɨ', “Enkɨ si, Papa apurɨ auya uya rɨ ɨyepi'tɨsa' man,” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. 	 En Jezus zei: "Goed. Nu kunt u weer zien. Door uw geloof bent u genezen."


Mɨrɨpan e'tane, Saiman uya ta'pʉ Sises pɨ', “Uyepuru, ewarupɨ nau ina rɨ nʉsi'tui to' a'si i'se ipan pe, e'tane ina uya to' a'si pʉn nɨ. E'tane pʉra, tʉpunwerʉ kon tʉrʉ ina uya, amaimu awɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Maar Meester", antwoordde Simon, "wij zijn de hele nacht aan het vissen geweest en hebben niets gevangen! Maar omdat U het zegt, zal ik het nog eens proberen."


Tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' mɨrɨ awonsi'kɨ usi'nʉnkan nɨto' apurɨto' pokon pe Papa, Ikʉipʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru Sises Kʉrai winon nesii utonpa kon enakan pe. 	 Broeders, ik vraag God de Vader en de Here Jezus Christus u de vrede en de liefde te geven, die het geloof met zich meebrengt.


Sises nennoko'san enna'posa' a'tai, tʉnkupʉ'pʉ kon ekama'pʉ to' uya Sises pɨ'. Mɨrɨ a'tai, Sises uya to' arɨ'pʉ anpisin a'kɨrɨ pʉra Pe'saita pata pona. 	 Na verloop van tijd kwamen de twaalf apostelen bij Jezus terug. Zij vertelden wat ze allemaal hadden gedaan. Omdat Jezus met hen alleen wilde zijn, trokken ze zich terug en gingen op weg naar de stad Bethsaïda.


Mɨ pe te'ku'sen pe enanpai'nokon pʉra, tonpa tʉsakoropai' pʉra, tɨkɨntai' pʉra e'nɨpai'nokon. 	 Laten wij niet hoog over onszelf opgeven, want daarmee lokken wij alleen maar rivaliteit en jaloezie uit.


Mɨrɨpan ɨutɨ esa' pɨ' mɨkatʉi', ‘Ti'sa man, nai yau tʉpoitorʉ ton pokon pe To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pɨ' tenta'na kon tukai' ɨni'tupai.’ 	 Zeg tegen de huiseigenaar: 'De Meester vraagt of u ons de kamer wilt laten zien waar Hij en Zijn discipelen het Paasmaal kunnen eten.'


apʉne pʉra Papa uya eseru aimenka usenpoikato' oton usentu'man pe pʉra kʉrɨ isentu'masa' rʉ'pʉ pen pona. Usentu'man uya eseru aimenka wapiya'ka mɨrɨ! 	 Als u geen medelijden met anderen hebt gehad, zal God ook geen medelijden met u hebben. Maar als u wel medelijden met anderen hebt gehad, zal Gods medelijden het winnen van Zijn oordeel.


Sises ewomʉ'pʉ ɨutɨ ta'. Anpisin nɨ kanan amʉrakaa'pʉ Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton enta'nato' a'tai pʉra rɨ. 	 Jezus ging een huis binnen en weer stroomden de mensen van alle kanten toe. Het huis liep zo vol dat Hij en Zijn discipelen niet eens de kans kregen om te eten.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ' tanporon kon uya rɨ eta tane, 	 Alle omstanders konden het horen toen Hij tegen Zijn discipelen zei: "Ik waarschuw jullie voor de godsdienstleraars.


Paarʉ, Kʉrai Sises nennoko'pʉ itekare ekamai' Papa eseru winɨ, winɨpaino, Wakʉ ton E'pe'sas pon kon enakan, tʉusaurokʉ'pʉ awɨron kon Kʉrai Sises yau: 	 Dit is een brief van Paulus, die door God is aangewezen als apostel van Jezus Christus, gericht aan alle gelovigen in de stad Efeze, die Christus Jezus trouw volgen.


Inke rɨ tenki ta pɨ' ina man, Papa, uyepuru kon Sises Kʉrai kʉipʉnʉ pɨ', ina ɨpʉrema ɨpona'nokon a'tai, 	 Altijd als wij voor u bidden, danken wij God, Die de Vader is van onze Here Jezus Christus.


Serɨ ton ta tʉuya e'nonkasa' a'tai, Sises uya Kiyarari nɨmɨ'pʉ, mɨrɨpan utɨ'pʉ Isutiya nono, Isotan tuna ratoi pona. 	 Hierna vertrok Jezus uit Galilea. Hij stak de Jordaan over en kwam in Judea.


Wakʉ pe rɨ iyesi mɨrɨ kuru ɨnku'pai ɨwesi kon a'tai, wakʉ iwano' pe iyesi pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ mɨrɨ kasa te'sen pe tɨwɨrɨ rɨ, ɨpiyau'nokon nɨken esi a'tai pen. 	 Inspanning voor een goede zaak is natuurlijk prachtig. Maar u moet dat altijd doen, niet alleen als ik bij u ben.


(Ipoitorʉ ton utɨ'pʉ esi'pʉ pata pona kiyari ennai'.) 	 Hij was op dat moment alleen omdat Zijn discipelen naar de stad waren om eten te kopen.


Tʉron kon si Pari'si amʉ' anpisin koro'tau te'san uya ta'pʉ Sises pɨ', “Ti'sa, ɨpoitorʉ ton e'paka'to' pe to' esereme'kɨ!” ta'pʉ to' uya. 	 Maar enkele Farizeeërs, die tussen de mensen liepen, zeiden tegen Jezus: "Meester, zeg toch tegen Uw volgelingen dat zij hun mond houden."


Mɨrɨ koro'tau, pana' pe tʉrʉ'pʉnʉ esi'pʉ, pariki'si usi'ki'ma'pʉ mɨrɨ, iyapon nɨ usi'ki'ma'pʉ. Inke pʉra rɨ, pariki'si mʉra'ta amʉ' uta'kokapɨtʉ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ a'sisa' kon auronpɨ'to' ike i'sen amʉ' emo'kapɨtʉ'pʉ. 	 Ineens was er een geweldige aardbeving. De gevangenis stond op haar grondvesten te trillen. Op hetzelfde moment sprongen alle deuren open en gingen de boeien van de gevangenen los.


Mɨrɨpan ipan pe rɨ ipawana'tɨ'pʉ iya, “Aiko rʉ'kwɨ uyensi man takuru'ke, iyeri'kapʉ rɨ. Apʉne ɨsi'kɨ, ɨyemiyatʉ inonkatanʉ'kɨ ipona, mɨrɨpan usepi'tɨto' pe iyerikʉ namai',” ta'pʉ iya. 	 "Wilt U alstublieft meekomen om Uw handen op haar te leggen", smeekte hij, "dan zal ze beter worden en blijven leven."


Tanporo si i'tupɨtʉ u'ma'sa' a'tai, Makoi uya inɨmɨ'pʉ tʉron nɨ a'taino pe. 	 Zo probeerde de duivel op alle mogelijke manieren Jezus om te praten. Maar zonder succes. Daarom liet hij Hem voorlopig met rust.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨnʉ' rɨ eke pe te'sen ewa'nomanin uya Papa nʉkuu'pʉ ewa'noma mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro mɨrɨ ku'nin nan uya eseru aimenkato' nepʉ mɨrɨ tʉpona'nokon nɨ. 	 Als iemand zich tegen het gezag verzet, verzet hij zich eigenlijk tegen God. En het is dan ook zijn eigen schuld als hij gestraft wordt.


“Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨuse'mato' Papa ena' esi a'tai, moro ɨyenu yau ɨri pe ɨtonpa e'ku'to' ɨpɨ' tʉku'se itɨkɨ ɨtonpa e'ku'to' ɨri pe ɨpɨ' konekai'. 	 Stel dat u in de tempel voor het altaar staat om God een offer te brengen. Als u zich daar dan herinnert dat uw broeder iets tegen u heeft, moet u het offer naast het altaar laten liggen.


Tʉmakooikenan ka'pon usenuminkato' esi uma'tan nɨto', e'tane Iya'kwarʉ e'to' itesa' pe te'sen usenuminkato' esi uko'man nɨto' pe mɨrɨ awonsi'kɨ usewankaman nɨto' pen; 	 Het alleen maar doen van uw eigen zin leidt tenslotte tot de dood. Maar de kracht van de Heilige Geest brengt ons leven en vrede.


Mɨrɨpan ipoitorʉ ton utɨ'pʉ itekare ekamase'na mɨ awɨrɨ rɨ, mɨrɨpan Itepuru e'tʉrawasoma'pʉ to' a'kɨrɨ, mɨrɨpan i'napai rɨ tʉmaimu to' nekamanʉ esi ekamanin pe i'tuto' ipɨkɨrɨ eke ton tʉrawaso kupʉ'pʉ iya. 	 De discipelen trokken er op uit om overal het geweldige nieuws te vertellen. En de Here werkte met hen mee. Hij zette hun woorden kracht bij door er wonderen op te laten volgen.


Mɨrɨpan pɨ' ta'pʉ to' uya, “E'tane sa'ne mɨrɨ tukai' ɨnʉ' rɨ ɨtonpa ese' pʉra iyesi,” ta'pʉ to' uya. 	 "Johannes? Er is toch niemand in de hele familie die zo heet!" zei men. Ze vroegen de vader wat hij ervan vond.


To' ekepu nonkasa' e'to' oton eke pata e'ma tau, kurusu' pona tepuru kon pokapɨtʉ'pʉ yau. Mɨrɨ pata ese' ekamanin pe to' nesakʉ'pʉ esi Satan mɨrɨ awonsi'kɨ Isi'. 	 Hun lijken zullen drie en een halve dag zomaar op straat blijven liggen in de grote stad, waar hun Heer gekruisigd is; de stad die heel toepasselijk Sodom en Egypte heet.


Ekaraka serɨ asa'ron a'sanau: emo'kapai rɨ esi mɨrɨ awonsi'kɨ Kʉrai a'kɨrɨ e'to' pe, wakʉ pe kuru rɨ nin; 	 Maar aan de andere kant zou ik graag deze wereld verlaten om bij Christus te zijn, want dat is toch verreweg het beste. Het is duidelijk dat er van twee kanten aan mij getrokken wordt.


‘Kenari'nʉmʉi Paarʉ! Me'mʉ'sa'kai' rɨ, ɨyekama'popɨ'to' Sisa uya yau. Papa uya nɨrɨ tʉusentu'ma wenai kamoro kanau yau iye'sa' kon aya'kɨrɨ pika'tɨsa' mɨrɨ.’ 	 'Paulus', zei hij, 'wees niet bang. U zult voor de keizer terecht staan. En terwille van u zal God ieder hier aan boord in veiligheid brengen.'


Mɨrɨ a'tai, Sises usaurokʉ'pʉ eke pe, “Ka'pon uya uyapurɨ a'tai, urɨ rɨken apurɨ iya pe iyesi pen, e'tane kʉrɨ uyenno'nin nʉ'pʉ. 	 "Wie op Mij vertrouwt", riep Jezus uit, "vertrouwt eigenlijk op God Die Mij gestuurd heeft.


“Surusiran pon kon ka'pon amʉ' pɨ' ekamatɨ', ‘Kin, ɨiwano' kon uye'nɨ pɨ' man, mɨ pe te'ku'se rɨ iyepʉ pen, iyepʉ isa'ka'si mʉre po,’” tawon. 	 "Zeg tegen Jeruzalem: Kijk, uw koning komt naar u toe. Hij is liefdevol. Hij rijdt op een ezelsveulen." (a)


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; unene'pʉ ikʉipʉnʉ piyau; ɨkʉipʉnʉ kon winɨ ɨneta'pʉ kon kupʉ auya'nokon nɨ nɨrɨ mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Ik vertel wat Ik bij mijn Vader gezien heb en u doet wat u van uw vader hebt gehoord."


Asa'rɨ rɨ marɨ Papa Maimu awɨron kon pe to' esi'pʉ, tanporon nɨ Papa Maimu awɨrɨ te'san pe to' esi'pʉ tʉpʉreme'se pʉra. 	 Zacharias en Elisabeth waren goede mensen, die zich stipt aan Gods wetten hielden.


Mɨrɨ ema'sa' yau, soisa amʉ' utaipo'pʉ ipan pe rɨ, apʉne pʉra ɨ'rɨ kasa Pi'ta epa'ka'pʉ tukai' to' uya i'tu pʉra rɨ iyesi'pʉ. 	 Bij het aanbreken van de dag was er grote opschudding onder de soldaten. Wat kon er met Petrus gebeurd zijn?


Mɨrɨ ema'sa' yau, mɨrɨ yau rɨ marɨ Isaan esi'pʉ, asa'ron kon tʉpoitorʉ ton pokon pe. 	 De volgende morgen was Johannes op dezelfde plaats met twee van zijn discipelen.


“Ɨyekareei rɨ eta uya mɨrɨ ɨri ku'sa' auya tawon nan uye'sa' a'tai,” ta'pʉ kopʉna uya. Kopʉna uya soisa amʉ' auro'ka'pʉ Paarʉ ato' pe to' uya Era' iwʉ' ta', mɨrɨ awonsi'kɨ soisa amʉ' e'to' pe iterasu pe. 	 "Ik zal u verhoren als uw aanklagers hier zijn", zei de gouverneur. Hij gaf bevel hem gevangen te zetten in het paleis van Herodes.


Ɨsi'kaisa rɨ to' ekoneka pʉra iyesi'pʉ, mɨrɨpan kon e'sara'tɨ'pʉ inɨmɨ pɨ', iu'matʉ pe rɨ se tawon ekama iya tʉpo, “Wakʉ A'kwarʉ usaurokʉ'pʉ rɨ i'napairon pɨ' ukʉipʉnʉ kon pɨ'. Ta'pʉ iya na'ne' Aisaya pu'kena' awɨrɨ: 	 Zij vertrokken, zonder dat ze het met Paulus eens waren geworden. Voor hun vertrek zei Paulus nog dit: "Wat de Heilige Geest door de profeet Jesaja tegen onze voorouders heeft gezegd, is maar al te waar!


Sises uya to' entakanoma'pʉ, “I'napairɨ rɨ Iraisa uye'to' oton ta to' uya, tanporon nɨ konekai' iyesi'pʉ ya'. 	 Hij antwoordde: "Elia komt inderdaad om voorbereidend werk te doen.


Pata uko'mansa' a'tai, ipoitorʉ ton uyee'pʉ ipiya', mɨrɨpan kon uya, “Pata uko'manka'sa' kuru rɨ man, ɨnnon sa'ne serɨ pata ko,” ta'pʉ. 	 Tegen de avond zeiden Zijn discipelen: "Het is al laat. U moet de mensen maar wegsturen,


E'tane makoi, iku'to' uya iwinɨ ta'sii' apiyontɨn nɨto' winɨ, uya uyau tanporon nɨ i'se ipan pe esi ku'sa'. Apʉne pʉra main pʉra iyesi a'tai, makoi esi iyeri'sa' pe. 	 Maar de zonde maakte misbruik van de wet om slechte begeerten in mij op te wekken. Want als er geen wet is, die overtreden kan worden, heeft de zonde geen schijn van kans.


“Se kasa kanan Papa e'to' esa' wannɨ pe esi punwe esi na'ne' kasa ka'pon amʉ' nʉtʉrʉnʉ parau ku'pɨri ka', mɨrɨpan kon uya ɨ'si'tau rɨ moro' amʉ' a'si. 	 Een ander voorbeeld van het Koninkrijk van de hemelen is een visser, die zijn net in het water gooit. Er komen allerlei vissen in, eetbare en oneetbare.


Iye'taripasa' pe uri'san ene'pʉ uya Papa munkɨ amʉ' mʉnʉ ke mɨrɨ awonsi'kɨ kamoro Sises ekamanin nan mʉnʉ ke. Ene uya a'tai, ipan pe rɨ usewansiuka'pʉ. 	 Ik zag dat de vrouw dronken was van het bloed van Gods kinderen, het bloed van hen die openlijk over Jezus hadden gesproken. Toen ik haar zo zag, was ik erg verbaasd.


Ɨ'rɨ rɨ i'se ɨwesi kon e'tane eporo auya'nokon pʉra iyesi. Iwenai ɨye'wɨnɨ kon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'rɨ rɨ enkuui pe ɨwesi kon, e'tane i'se ɨwe'to' kon eporo auya'nokon poken pʉra iyesi. Ɨsipɨ' ɨwesi kon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyepanta'ma kon. Eporo auya'nokon pʉra iyesi, apʉne pʉra Papa pɨ' ekama'po auya'nokon pʉra iyesi pɨ'. 	 U verlangt naar iets wat u niet hebt; u bent tot moord geneigd en jaloers en dat levert u niets op. U bent strijdlustig en oorlogszuchtig. Maar de enige reden dat u niet hebt wat u wilt, is omdat u God er niet om vraagt.


Ito'ka'nʉkʉ auya'nokon pʉra iyesi wakʉ iwa pe iyesi ɨpona'nokon tikin nɨ ka'pon eri'to' pe ka'pon amʉ' iwano' pe, tanporon kon ka'pon amʉ' ekota'ma entai,” ta'pʉ iya. 	 Begrijpt u niet dat het in ons voordeel is als deze Man in plaats van het volk sterft? Anders raken wij dit hele volk nog kwijt."


mɨrɨpan kon uya mɨrɨ pʉrata ke ɨinɨ ka'nin nan pata'se' e'ma'pʉ, uyepuru uya uyapiyo'ma'pʉ awɨrɨ rɨ,” tawon. 	 Daarvoor kochten ze het land van de pottenbakker. Dit moest ik van de Here zeggen." (a)


Papa e'to' iya'kwarʉ pʉra esi ka'pon pu'ketʉʉi entai ipu'ketʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ Papa e'to' ɨ'sɨ'mʉra esi pana' pe ka'pon meruntɨrʉ entai. 	 Na het eten nam Hij ook de beker en zei: "Deze beker is het nieuwe verbond, dat wordt bekrachtigd met mijn bloed. Drink die geregeld als een herinnering aan Mij."


Pe'tani po iyesi koro'tau, tʉteire' po tenai' tepʉrʉ piyau, ka'pon, Saiman, erekʉ'pan tukai' ti'tusen iwʉ' tau, uri'san uyee'pʉ po'toro arapasta yawon, epe'kena' po'piyun esukenan natʉ konekasa' esa' pe. Tʉputurʉkai' i'pai pona po'piyun ma'pʉ iya. 	 Jezus was in Bethanië, in het huis van Simon de melaatse. Tijdens het eten kwam er een vrouw binnen. Ze had een flesje echte, dure nardusolie bij zich. Zij brak de hals eraf en goot de olie over het hoofd van Jezus uit.


Kopʉna soisaai amʉ' uya si Sises arɨ'pʉ kopʉna pe e'nɨ iwʉ' ta', mɨrɨpan kon uya tu'kan kon nɨ soisa amʉ' amʉranʉkʉ'pʉ Sises woi. 	 De soldaten namen Jezus eerst mee naar de binnenplaats van het paleis.


“‘Papa uya se kasa tasa': Se ton kupʉ uya mɨrɨ non weyu u'matʉ a'tai: Uya'kwarʉ enno'to' uya oton tanporon kon pona. Ɨmu kon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyensi kon amʉ' uya umaimu ekamato' oton, moineri'san enu uta'kwakasa' uya ento' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ kɨɨyi' amʉ' e'ne'pɨ'to' oton. 	 'God zal aan het einde van de tijd Zijn Geest over alle mensen uitstorten. Uw zonen en dochters zullen Gods woorden spreken. Jonge mannen zullen visioenen zien en oude mannen bijzondere dromen hebben.


Uyanʉnsa' auya'nokon pen, e'tane ayanʉnsa' uya 'nokon ɨutɨ kon pa epetai', iteperu moro tʉuko'mansen ye' pe. Mɨrɨ a'tai, ikʉipʉnʉ uya ɨrepa kon ɨ'rɨ rɨ uyese' yau ɨnekama'ponʉ kon ke. 	 U hebt niet Mij uitgekozen, maar Ik heb u uitgekozen. Ik heb u aangewezen om erop uit te gaan en blijvende vrucht voort te brengen, zodat mijn Vader u alles zal geven wat u Hem vraagt in mijn naam.


Mɨrɨ a'tai, asakɨrɨ'nan kon ka'pon amʉ' uya ipu'tɨka'sa' ka'pon nee'pʉ ipiya'. 	 Vier mannen kwamen met een verlamde op een draagbaar. Zij wilden naar Jezus toe,


Tʉwɨpʉrema e'nonkasa' a'tai, Sises utɨ'pʉ tʉpoitorʉ ton pokon pe Kitʉron aranta tʉnɨ'kwɨrɨ'nʉ'se. Iratoi po are' e'kwa esi'pʉ, mɨrɨ ya' tʉpoitorʉ ton pokon pe Sises utɨ'pʉ. 	 Na deze woorden ging Jezus met Zijn discipelen naar een tuin aan de overkant van het Kidrondal.


Serɨ rɨken pe: Uiwʉ' oton iwa'kʉ'sa' ɨnkoneka', apʉne pʉra e'ku'to' man ɨpiya' enna'po ɨwɨpʉrema'pʉ kon ei'nin pe. 	 Houd een logeerkamer voor mij klaar, want ik hoop dat God uw gebeden zal verhoren, zodat ik binnenkort als vrij man naar u toe zal kunnen komen.


Eren yai ɨtonpa kon auro'katɨ', ɨpʉreman eremu mɨrɨ awonsi'kɨ iya'kwarʉ pe te'sen eren yai. Ɨserenkatɨ' ɨyewan kon apai Itepuru pɨ', 	 Spreek veel met elkaar over de Here en zing psalmen, lofliederen en geestelijke liederen. Zing met uw hele hart voor de Here.


E'tane si ka'pon to' nepi'tɨ'pʉ e'mʉ'sa'kasa' ene'pʉ to' uya to' piyau. Mɨrɨ a'tai, ɨ'rɨ rɨ tato' to' uya pʉra iyesi'pʉ Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan pɨ'. 	 Maar omdat de genezen man bij hen stond, konden zij niets tegen hen inbrengen.


Ɨmɨrɨ'nokon wakʉ pe te'ku'san, wapiya kuru ɨyenu apai paranka imo'kaka'kɨ, mɨrɨ a'tai wakʉ pe ene auya ɨtonpa enu apai amuru mo'ka pa,” ta'pʉ iya. 	 Hoe kunt u dan uw broeder helpen? Huichelaar! Zorg eerst dat die balk uit uw eigen oog weg is. Dan ziet u tenminste wat u doet, als u die splinter uit het oog van uw broeder haalt.


Kʉrɨ rɨ ene unene'pʉ esi'pʉ kaikusi kasa, i'ta amʉ' esi'pʉ ene, perʉ tato' i'ta kasa'ne, mɨrɨ awonsi'kɨ inta esi'pʉ rayan mʉta kasa. Urupere uya ene repa'pʉ tʉpana'pano ke tapon ke mɨrɨ awonsi'kɨ eke pe te'to' ike, ke. 	 Het beest dat ik zag, leek op een luipaard, maar had de poten van een beer en de muil van een leeuw. De draak gaf het beest zijn kracht en gezag, heel zijn grote macht.


Mɨrɨpan piyapai Makoi utɨ'pʉ. Inserʉ amʉ' uyee'pʉ ipika'tɨi'. 	 De duivel liet Jezus met rust en ging weg. Toen wamen er engelen om voor Jezus te zorgen.


To' uya Surusiran eporo koro'tau, Pe'pake ya' si to' uye'kaa'pʉ Are' Wʉpʉ pon. Sises uya asa'ron kon tʉpoitorʉ ton ennoko'pʉ, 	 Zij kwamen in de buurt van Bethfagé. Dat is een dorp op de helling van de Olijfberg, niet ver van Jeruzalem. Jezus stuurde er twee van Zijn discipelen heen en zei:


Mɨrɨ a'tai, 7 pan kon inserʉ amʉ' tonpa 7 kaisaron pʉsau amʉ' esa' pe iye'sa' rʉ'pʉ uyee'pʉ upiya', mɨrɨpan uya, “Ɨsi'kɨ, ɨpɨ' ekamato' pe uya eke tekumasen ekota'mato' eseru, kʉrɨ rɨ tu'kan tuna pʉro'po te'sen. 	 Eén van de zeven engelen met de zeven schalen zei tegen mij: "Kom, ik zal u laten zien onder welk oordeel de grote hoer valt, die aan vele waterwegen zit.


Moine e'wontɨsa' epe'kena' pon renen tato' atʉ ke tʉpon ke pʉra esii'ma utɨ esi'pʉ Sises pɨkɨrɨ. Mɨrɨpan a'si i'se to' e'tane, 	 Een jongeman volgde Jezus. Hij had niets anders aan dan een linnen kleed.


Pi'ta uya ipika'tɨ'pʉ i'mʉ'sa'ka pɨ' itemiyatʉ pɨ' ta'sii', “E'mʉ'sa'ka', urɨ pɨ' kɨpʉremai, ka'pon nɨ marɨ urɨ, awaraino,” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Maar Petrus trok hem overeind en zei: "Sta op! Ik ben ook maar een mens!"


Mɨrɨ pe rɨ, eke utanpokʉman esi'pʉ mɨrɨ pata yau. Ka'pon amʉ' uya Kayas mɨrɨ awonsi'kɨ Aresta'kos a'si'pʉ, Paarʉ upinimʉ tonpa pe te'san. Mɨrɨ a'tai, anpisin ka'pon amʉ' enasa' tikin nɨ uya Kayas mɨrɨ awonsi'kɨ Aresta'kos pi'sikʉ'pʉ amʉran nɨto' iwʉ' ta'. 	 De hele stad kwam in rep en roer. Ze stormden met z'n allen naar het theater en sleurden Gajus en Aristarchus, twee Macedonische reisgenoten van Paulus, mee.


Pʉse rɨ si ka'pon uta'sisa' esi'pʉ Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan pokon pɨ', mɨrɨpan ka'pon amʉ' usewansiukasa' eka'tumʉ'pʉ to' piya' Saraman Epa'kato' Iya' tato' ya'. 	 Zij liepen te hoop in de zuilenhal van Salomo, waar Petrus en Johannes door de man werden vastgehouden. Toen Petrus al die mensen zag, zei hij: "Mannen van Israël, waarom bent u zo verbaasd? Wat staat u ons aan te staren?


Enno'sa' kon nin si, warawo' amʉ' enna'po'pʉ ɨutɨ ta' takuru'kenan usepi'tɨsa' tepose. 	 De vrienden van de kapitein gingen het huis weer binnen en zagen dat de knecht helemaal genezen was.


Se pɨ' sa'ne ta uya: Tʉron nɨ uya, “Paarʉ a'kɨron nin urɨ;” tʉron nɨ, “A'poros a'kɨron nin urɨ;” tʉron nɨ, “Ke'pas a'kɨron nin urɨ;” tʉron nɨ nɨrɨ kanan, “Kʉrai a'kɨron nin urɨ,” ta pɨ'. 	 Want hoewel de eerste vrouw uit de man is genomen, wordt iedere man uit een vrouw geboren. En de oorsprong van alles is God.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, serɨ tʉpo Epʉn uta'koka ento' auya'nokon oton, Papa inserʉʉi ton u'tɨpɨtʉ mɨrɨ awonsi'kɨ enu'pɨtʉ Ka'pon, Papa winon pona,” ta'pʉ Sises uya. 	 Jezus antwoordde: "Dat geloof je omdat Ik zei dat Ik je onder de vijgeboom zag zitten? Je zult nog grotere daden zien!


Tɨ' ke to' uya tʉwɨnɨ koro'tau, Si'tipʉn ɨpʉrema'pʉ, “Uyepuru, Sises, uya'kwarʉ anʉnkɨ!” ta'pʉ iya. 	 Terwijl de stenen hem troffen, bad Stefanus: "Here Jezus, neem mijn geest bij U."


Sakaraya uya inserʉ ekama'po'pʉ, “Nai kasa i'tu uya i'napai rɨ serɨ esi tukai'? Intomi'si pe esi, uno'pʉ nɨrɨ esi no'sami'si pe,” ta'pʉ iya. 	 Zacharias zei tegen de engel: "Moet ik dat zomaar geloven? Ik ben immers al oud en mijn vrouw ook!"


Mɨrɨ a'tai, to' pokon pe iyekoneka'pʉ to' e'mato' pe tʉuya tikin nɨ wʉi e'tʉrawasoman epe' pʉrata pun ke, mɨrɨpan kon ennoko'pʉ iya tʉmainarʉ ya'. 	 Hij kwam met de arbeiders overeen dat hij ze een volledig dagloon zou betalen en zette hen aan het werk.


Serɨ ta'pʉ iya tʉpo, ipan pe ipokoita'pʉ ta'kwarʉ yau, mɨrɨpan uya ekama'pʉ, “I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨtonpa kon uya uyeparankato' oton,” ta'pʉ iya. 	 Nadat Hij dit had gezegd, werd Jezus diep ontroerd. "De waarheid is", zei Hij, "dat één van jullie Mij zal verraden."


E'tane ɨmenuka uya 'nokon, ɨtonpa kon pe te'ku'sen ɨnʉ' rɨ, tekumasen mɨrɨ pe pʉra mentaino, ika'sa' pɨ' tʉwɨpʉremasen, mɨrɨ pe pʉra tʉtonpa pɨ' tʉusauro'sen, te'taripasen, mɨrɨ pe pʉra itepe'pʉ pen nɨ esa'nin, pokon pe ke'tʉu. Pʉse rɨ rupɨ pokon pe rɨ kenta'natʉu. 	 En het gaat niet om hen of mij. Waar het om gaat, is dat wij allemaal hetzelfde goede nieuws hebben gebracht en dat u het hebt aangenomen.


uya nurɨne uku'sa' kon Kʉrai pokon pe iyeri'sa' pe rɨ e'nɨ tane main awɨrɨ pʉra e'nɨto' yau. I'nai rɨ kuru iyesi, eke wakʉ nonkasa' winɨ ɨyepika'tɨsa' kon. 	 Hij heeft ons samen met Christus levend gemaakt! Wat een genade! Dat u gered bent, is enkel en alleen genade van God.


Mɨrɨ a'tai, to' tonpa, Kaya'pas itese', use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru pe te'sen mɨrɨ wʉipiya yau, usaurokʉ'pʉ, “Ɨni'tunʉ kon pʉra rɨ iyesi mɨrɨ! 	 Kajafas, die dat jaar hogepriester was, zei: "U hebt geen flauw idee wat hier aan de hand is.


Mɨrɨ yau nɨrɨ, Esuwerʉ amʉ' esi'pʉ pata kaisa rɨ makoi a'kwarʉ pa'kapɨtʉ pɨ', Itepuru ese' tesa'pɨ'se makoi a'kwarʉ pa'ka i'se usi'tupɨ' nɨ pɨ' to' esi'pʉ. Ta to' uya, “Itepuru Sises ese' yau, Paarʉ itekareei nekamanʉ pe na'ne', kʉrɨ rɨ ese' yau epa'ka',” ta'pʉ to' uya. 	 Enkele rondreizende Joodse geestenbezweerders probeerden mensen van boze geesten te bevrijden door ook de naam van de Here Jezus te gebruiken. Zij hadden daarvoor deze spreuk: "Ik bezweer u bij de Jezus over wie Paulus spreekt."


Mosi' uya ekama se na'ne' kasa ipoken e'nɨto' esi main winɨ: “Ka'pon serɨ ton ku'nin uko'mamʉ mɨrɨ ton winɨ,” ta. 	 Volgens Mozes bent u alleen rechtvaardig als u precies doet wat in de wet staat; alleen d n zult u leven.


Mɨrɨ rɨken pe pʉra, upoitorʉ ton, warawoti'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ uri'sami'si amʉ' pona uya'kwarʉ enno'to' uya oton nɨ marɨ, mɨrɨpan kon uya umaimu ekamato' oton. 	 In die dagen zal God Zijn Geest ook uitstorten over ondergeschikten en zij zullen Zijn woorden spreken.


Ekama uya ɨpɨ'nokon; ɨnʉ' rɨ tʉno'pʉ nonkayai'ne', iyekumasa' pen nɨ e'tane, mɨrɨpan uya tʉron nɨ uri'san mari'ma, iyekuma pe iyesi mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Luister goed, Ik zeg u: Iemand die zijn vrouw verlaat en daarna opnieuw trouwt, pleegt overspel. Tenzij zijn eerste vrouw gemeenschap met een andere man heeft gehad."


non nɨ kʉsesakʉi---Papa pʉta apon mɨrɨ; Surusiran nɨ kʉsesakʉi---eke kin pata'se' mɨrɨ. 	 Of: 'Ik zweer bij de aarde', want de aarde is Gods voetenbank. Of: 'Ik zweer bij Jeruzalem', want dat is de stad van de grote koning.


“Eke pe rɨ tato' uya man ɨpɨ'nokon, e'tane a'si auya'nokon poken pʉra iyesi. 	 Ik zou u nog zoveel moeten zeggen, maar dat zou nu te zwaar zijn.


tɨkɨnta kon wenai rɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru uya Sises tʉsa' tena' i'tui'ma rɨ. 	 De leidende priesters hadden Jezus laten arresteren omdat zij jaloers op Hem waren.


Sakaraya ewonsa' a'tai Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta' a'po'nan kɨrɨi'nʉnpase'na, pʉroroi po tanporo iyamʉrasa' kon ɨpʉremase'na esi'pʉ ɨpʉreman pɨ'. 	 Terwijl hij in het heiligdom bezig was, stonden op het tempelplein vele mensen te bidden.


Mɨrɨ awonsi'kɨ ina kʉsarɨi i'tupɨ'nɨto' ya', e'tane ɨri pe te'sen piyapai ina imo'kakɨ.’ 	 Laat ons niet in verleiding komen, maar verlos ons van de kwade machten. Want het Koninkrijk is van U en alle kracht en glorie tot in de eeuwigheid. Amen.


Mɨrɨ a'tai, karimeru mʉre ene'pʉ uya. Iye'mʉ'sa'kasa' esi'pʉ apono' aporo' po, asakɨrɨ'nan kon ene amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ itepuru ton esi'pʉ iwoi. Karimeru mʉre usene'pʉ iwɨsa' rʉ'pʉ pe, 7 kaisa rɨ iretʉ mɨrɨ awonsi'kɨ 7 kaisa rɨ itenu ton esi'pʉ. Mɨrɨ ton esi'pʉ 7 kaisaron kon Papa A'kwarʉ amʉ' serɨ non emʉ' kaisa rɨ enno'sa' kon. 	 Toen zag ik tussen de troon en de vier levende wezens, in het midden van de 24 ouderlingen, een Lam staan. Het leek wel of het geslacht was. Het had zeven horens en zeven ogen; dat zijn de zeven Geesten van God, die over de hele aarde uitgestuurd zijn.


Tɨwɨ to' enu newarumamʉi to' uya ene namai', mɨrɨ awonsi'kɨ to' a'poi nʉse'mei tɨwɨro' pe rɨ,” ta. 	 Maak hun ogen zc dat zij niet meer kunnen zien. Maak hun rug voor altijd krom." (d)


iyawɨron pɨ', apʉne pʉra ikʉipʉnʉ piya' utɨ pɨ', mɨrɨ enta' uyene auya'nokon pʉra iye'to' ya'; 	 Van rechtvaardigheid, omdat Ik naar de Vader ga en u Mij niet meer zult zien.


Apʉne upana'tɨtɨ', ɨmɨrɨ'nokon main o'no e'paino kon, i'tu auya'nokon pʉra pe' nai main uya rɨ tasa'? 	 Luister, vrienden, u denkt nu wel dat u de Joodse wet moet gehoorzamen, maar probeer dan eens te ontdekken wat er precies in die wet staat.


“E'tane ɨsɨ yau me'atʉi' ɨmɨrɨ'nokon ipʉrataaikena' ton, apʉne pʉra wakʉ epoka'sa' auya'nokon pɨ'. 	 Maar pas op als u rijk bent! U bent er dan slecht aan toe! Want het geld is het enige geluk dat u ten deel valt.


Papa ena' use'man nɨto' iwʉ' epe'tɨsa' esi'pʉ ikɨrɨsin Papa a'kwarii mɨrɨ awonsi'kɨ ipana'pano ke, ɨnʉ' rɨ ewomʉ pʉra iyesi'pʉ ita' 7 kaisaron paran i'ma'ka 7 kaisaron kon inserʉ amʉ' uya pʉ'kʉ pona rɨ. 	 Toen werd de tempel gevuld met rook, als teken van Gods heerlijkheid en macht. Niemand kon de tempel meer binnengaan, totdat de zeven rampen van de zeven engelen voorbij waren.


Ɨnʉ' ken ka'pon nai ka'pon usenuminkato' i'tunin, iya'kwarʉ rɨ nin tɨ iyawon nɨ? Mɨrɨ kasa rɨ, ɨnʉ' uya Papa usenuminkato' i'tu pʉra rɨ iyesi, Papa A'kwarʉ uya rɨ nin i'tu. 	 Maar het is een en dezelfde Geest, Die dit allemaal bewerkt. Hij geeft ieder wat Hij nodig vindt. Hij deelt Zijn gaven uit zoals Hij wil.


Mɨrɨ a'tai, “Ɨ'rɨ tukai' ɨyenu uta'kokasa'?” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 "Hoe kan het dan dat u nu kunt zien?" vroegen zij.


To' soisaai amʉ' wɨnɨ'pʉ supara kaware pon mʉta yapai tepa'kasen uya, mɨrɨpan tanporon kon toron amʉ' uya i'se te'to' kon pʉ'kʉ pona rɨ to' pun anɨ'pʉ. 	 Heel hun aanhang werd gedood door het zwaard uit de mond van Hem, Die op het paard zit. En alle vogels deden zich tegoed aan hun vlees.


Apʉne pʉra Isutas esi'pʉ pʉrata esa' pe, tʉron kon nɨ nin si usenuminka'pʉ mɨrɨ, i'se te'to' kon Iweyu Rʉ'pʉ pɨ' e'nɨ iwano' pe rɨ na'kɨ ennato' pe iya, mɨrɨ pe pʉra entu'manin nan irepakɨ ta iya rɨ na'kɨ ta'pʉ to' uya. 	 Omdat Judas het geld beheerde, dachten sommigen dat hij iets voor het feest moest kopen of iets aan de armen moest gaan geven.


Usauro'nɨsa' rʉ'pʉ ton usekama'pʉ Epʉra'an pana ya' mɨrɨ awonsi'kɨ imu ena'. Itekare iye'menukasa' uya, “ɨmunkɨ amʉ',” tasa' pʉra iyesi, tu'kan kon ta e'kwa pe, e'tane, “ɨmʉre,” tasa' iya, tikin nan pɨ'; kʉrɨ rɨ si esi Kʉrai. 	 Wel, God deed Abraham en zijn Kind een belofte. Er staat niet in de Boeken dat die belofte aan Abrahams 'kinderen' werd gedaan, want dan zou die voor alle Joden gelden. Nee, er staat 'Kind' en daarmee wordt Christus bedoeld.


ɨnʉ' rɨ utapurɨ namai' tʉrau. 	 Want wie eet en drinkt zonder rekening te houden met de diepe betekenis van deze maaltijd, haalt Gods oordeel over zich.


Ukʉipʉnʉ uya ui'nʉnka, apʉne pʉra uko'manto' nonkasa' uya pɨ', anʉnka'to' pe uya kanan. 	 De Vader houdt van Mij, omdat Ik mijn leven geef en het later zal terugnemen.


Tanporo kamoro Sises i'tunin nan e'soto'pɨ'sa' esi'pʉ mɨrɨ te'ku'sen enpɨtʉ pɨ' ɨnnonsi'kɨ, uri'sami'si amʉ' rɨ esi'pʉ, iya'kɨrɨ iye'sa' kon nʉ'san Kiyarari poi. 	 Jezus' vrienden en ook de vrouwen die met Hem uit Galilea waren meegekomen, stonden op een afstand te kijken.


Miyarɨ ka'tɨ' Ru'pos pɨ', anʉnsa' Itepuru iwano' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ isan, usan pe rɨ kanan iye'sa' rʉ'pʉ. 	 Doe de groeten aan Rufus, die ook bij de Here hoort, en aan zijn moeder, die ook voor mij als een moeder is.


Mɨrɨ pata wekupiri ekonekasa' esi'pʉ 12 kaisaron tɨ', iyapon pe te'sen po'ne, mɨrɨpan pɨ'ne 12 kaisaron kon itekare ekamai' karimeru mʉre nennoko'san ese' ton e'menukasa' esi'pʉ. 	 De fundering van de stadsmuur bestond uit twaalf stenen, waarop de namen van de twaalf apostelen van het Lam stonden.


Apʉne pʉra iporo asa'rɨ rɨ marɨ urɨ'nokon utɨto' e'ma esi Ikʉipʉnʉ piya' tikin nan Iya'kwarʉ winɨ. 	 Door wat Jezus heeft gedaan, mogen wij (of we nu Joden zijn of niet) vrij bij de Vader komen, in één Geest.


Mɨrɨ ton ɨri ku'sa' iya tawon kareta pʉra iye'tane a'sisa' ennoko Ron pona pʉra iyesi,” ta'pʉ Pesʉ'tas uya to' pɨ'. 	 Want het lijkt mij onzinnig om een gevangene naar Rome te sturen zonder erbij te vermelden wat de aanklacht tegen hem is."


To' iwano' pe rʉko' amʉ' tɨpiya ton esi, mɨrɨ awonsi'kɨ Kʉrai ka'pon pe te'to' winɨ u'tɨsa' to' apai, Papa, tanporon nɨ epoino, tɨwɨrɨ rɨ apurɨpɨtʉ nesii! Amen. 	 En het grootste van al: Christus is, naar de mens gesproken, uit hen voortgekomen. Christus, Die boven alles staat. Alle lof en eer is daarom voor God, voor altijd! Amen.


Apʉne pʉra wapiyaro' ekonekan nɨto' esi yau wakʉ pe, tʉron nɨ ne'warinpai'no pen nɨ. 	 Aan het oude verbond mankeerde nogal wat. Als dat anders was geweest, zou er geen nieuw voor in de plaats gekomen zijn.


Apurɨto' winɨ Reyapu, pʉrata pɨkɨrɨ tekumasen, wɨnɨ pʉra iyesi'pʉ, main awɨron kon pen pokon pe, apʉne pʉra, ama'ai non ense itɨsa' kon ereutanʉ'sa' iya pɨ'. 	 Omdat de hoer Rachab op God vertrouwde, werd zij niet gedood, zoals de andere ongehoorzame inwoners van Jericho; want zij had de spionnen van Israël gastvrij ontvangen.


“Ɨtonpa pe' Resipe' mi'tuyan tʉumu'tasen pen nɨ tato' ipɨ' e'tane, 6 kaisa rɨ kapʉi mono' pe iyesi mɨrɨ, no'sami'si pe kuru iye'tane, 	 Ik heb nog meer nieuws. Het is over uw oude tante Elisabeth. U weet dat zij geen kinderen kon krijgen, maar nu verwacht zij een zoon. Zij is al in haar zesde maand.


Ka'pon amʉ' uye'to' oton wʉi enu uyepʉ winɨ, wʉi enu utɨ winɨ, wʉi enu enwo'netʉ winɨ, wʉi enu kamisi winɨ, mɨrɨpan kon ereutato' oton enta'nan pɨ' Papa e'to' esa' wannɨ pe yau. 	 Uit alle delen van de wereld zullen mensen plaatsnemen in het Koninkrijk van God.


Wʉ' ponsi'kɨ ɨu'tɨi'ma rɨ, Sises uya to' panama'pʉ, “Ɨnʉ' pɨ' rɨ ɨnene'pʉ kon kʉsekamatʉu, Ka'pon, Papa winon eri'sa' e'mʉ'sa'kasa' pʉ'kʉ pona rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Bij het afdalen van de berg zei Jezus dat zij niemand iets mochten vertellen van wat zij hadden gezien, tot Hij zou zijn teruggekomen uit de dood.


mɨrɨpan kon uya arɨ'pʉ wapiya Anas piya' Kaya'pas tamo, mɨrɨ wʉipiya yau use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru pe te'sen. 	 Zij boeiden Hem en brachten Hem eerst bij Annas, de schoonvader van Kajafas, de hogepriester van dat jaar.


“Ɨmɨrɨ'nokon mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo rɨ Esuwerʉ amʉ' uya i'tu i'se esi i'napai rɨ kuru iyesi tukai': Pʉse rɨ si Sises ɨnwɨnɨ'pʉ kon ku'sa' Papa uya man Itepuru pe mɨrɨ awonsi'kɨ Kʉrai pe,” ta'pʉ Pi'ta uya. 	 Het hele volk van Israël moet weten dat God deze Jezus, Die u gekruisigd hebt, tot Here en Christus heeft gemaakt."


Pʉsamoro rɨ si usaurokʉ koro'tau mɨrɨ pɨ', Sises e'soto'ka'pʉ to' koro'ta'. Mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Miyarɨ'nokon,” ta'pʉ iya. 	 Terwijl zij nog aan het vertellen waren, stond Jezus plotseling bij hen.


Kamoro kanan esi 7 pan kon kin amʉ'. 5 kaisa rɨ to' uta'mo'ka'pʉ, tikin nan esi moro tʉron nɨ uye'sa' pʉra rɨ marɨ iyesi; iye'sa' pe iyesi a'tai, mara rɨ mɨrɨ yau iye'to' oton. 	 Vijf van hen zijn gevallen, de zesde is nu aan het bewind en de zevende moet nog komen; maar zijn regering zal niet lang duren.


Mɨrɨ wenai poitorʉ pe ɨwesi kon pen, e'tane imu pe; imu pe si ɨwesi kon pɨ', Papa uya ɨkonekasa' kon tʉnnonka'pʉ anʉnnin pe. 	 U bent dus niet langer slaven, maar Gods eigen kinderen. Als Zijn kinderen hebt u recht op alles wat Hij bezit.


Metatʉu rɨ sa'ne ko isaurokʉ Papa sapema pe. Ɨ'rɨ tukai' ken mɨsenuminkayatʉu?” ta'pʉ iya. Tanporon kon uya rɨ eno'ma'pʉ ima'tato' pe. 	 "Nu hebben wij geen getuigen meer nodig!" riep hij. "Hebt u gehoord hoe Hij God beledigde? Wat doen wij met Hem?" Alle aanwezigen vonden dat Hij de doodstraf verdiende.


“Papai, ɨnku'pai ɨwesi yau, serɨ ko' imo'kakɨ uyenapai, e'tane i'se ɨwe'to' awɨrɨ iku'kɨ, i'se e'to' awɨrɨ pen,” ta'pʉ iya. [ 	 "Vader", bad Hij, "neem deze beker alstublieft van Mij weg.


“Kiyari akʉ'pʉsa' weyu e'seposa' a'tai, tʉpoitorʉ ton ennoko'pʉ iya umɨ tʉrʉ'pʉ tʉuya itena' ton piya' tiwano' oton epose'na. 	 In de oogsttijd stuurde hij enkele mannen naar de boeren toe om zijn deel van de oogst op te halen.


Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' sa'man pe rɨ umaimu esi ɨpona'nokon? Umaimu ɨnetapai pʉra ɨwesi kon pɨ' iyesi. 	 Waarom begrijpt u niet wat Ik zeg? U kunt mijn woorden niet verdragen.


Pori' pe kuru ɨku'to' iya oton mɨrɨ. Mɨrɨ awonsi'kɨ tu'kan kon nɨ epori'mato' oton iyentusa' a'tai, 	 Hij zal u en vele andere mensen heel erg blij maken.


Inke kuru ewarupɨ pe pata esi'pʉ; wʉi enu e'wei'tɨ pʉra, sirikɨ amʉ' nɨrɨ usene pʉra, apʉne pʉra a'setun nɨ esi wenai uye'nɨ pɨ'. Inke rʉ'kwɨ rɨ wakʉ pɨ' te'ku'pɨtʉ kon tʉpo, ina e'nonka'pʉ. 	 Wij zagen dagenlang geen zon en geen sterren. Er leek geen einde te komen aan de vreselijke storm. Langzamerhand lieten wij alle hoop op een behouden aankomst varen.


Mɨrɨ pɨ', Sises apurɨnin nan umeruntɨta'pʉ apurɨto' tʉuya'nokon yau, mɨrɨpan kon epirikʉ'pʉ tu'ke rɨ wʉi kaisa rɨ. 	 Daardoor werden de gemeenten in hun geloof versterkt en kwamen er dagelijks meer mensen bij.


Wʉ' piya' ɨuye'sa' kon pen ta'pɨ'sen mɨrɨ awonsi'kɨ apo' nʉpo'tɨnʉ; ewarupɨ ya', ipan ewarupɨ mɨrɨ awonsi'kɨ pana'pan a'setun; 	 U bent niet oog in oog komen te staan met iets ontzettends (met laaiend vuur, diepe duisternis en gierende wind) zoals de Israëlieten in de tijd van Mozes, toen God op de berg Sinaï Zijn wet gaf. (B)


Mɨrɨ a'tai, Paire' uya Sises anʉmʉ'pʉ, mɨrɨpan ari'po'pɨ'to' pe ikupʉ'pʉ iya. 	 Pilatus nam Jezus mee en liet Hem geselen.


Pori' pe kuru mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ pe kamoro esi wapiyaro' kon iyeri'sa' kon e'mʉ'sa'ka koro'tau na'ne' nan. Itisakon uma'tan nɨto' pana'pano pʉra iyesi to' entai, e'tane Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan pe to' e'to' oton Papa iwano' pe mɨrɨ awonsi'kɨ Kʉrai iwano' pe, mɨrɨpan kon e'to' oton itepuru pe ipokon pe 1,000 kaisa rɨ wʉipiya. 	 Gelukkig zijn zij die aan deze eerste opstanding deel hebben. Zij zijn voor God afgezonderd. De tweede dood zal hun niets kunnen doen. Zij zullen priesters van God en Christus worden en al die duizend jaar samen met Christus regeren.


“Ta uya ɨpɨ'nokon, ɨpʉrataai kon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨimamin kon ke entu'manin nan ipika'tɨtɨ' tʉtonpa ke ɨwesi kon pa, mɨrɨpan ɨpʉrataai kon u'ma'sa' a'tai, Papa uya ɨrepato' kon pe apata kon ke Epʉn po. 	 U moet verstandig met geld omgaan. Maak er vrienden mee, door het te gebruiken zoals Ik wil. Als u het eens moet achterlaten en in Gods eeuwige woning komt, zal Hij u liefdevol opnemen.


Iwekupiri esi'pʉ tɨ', isaspa tato' pe; eke pata esi'pʉ korʉ pe, esukenan wanamari kasa. 	 De stad zelf was van zuiver goud en zo doorzichtig als glas. De muur bestond uit een doorschijnend edelgesteente, uit diamant en


Mɨrɨpan e'mʉ'sa'kasa' uya mʉre mɨrɨ awonsi'kɨ isan arɨ'pʉ ewarupɨ nau Isi' pona, 	 Jozef stond meteen op en vertrok diezelfde nacht nog met Maria en het kind naar Egypte. Hij bleef daar tot Herodes gestorven was.


Utonpa ton, uta'sika'sa' pʉra iwa rɨ man ipɨ' e'tane tikin nan kupʉ uya, uye'ma'pʉ ta' te'sen tʉpu'tɨka'nʉ'se mɨrɨ awonsi'kɨ sa'man pe uta'kwarʉka urawɨrɨ te'sen ekare pɨ', 	 Ik denk niet dat ik daarin al geslaagd ben, broeders,


Serɨ ta'pʉ Sises uya mɨrɨ, A'kwarʉ pɨ' kamoro tapurɨnin nan pe te'san nepoton pɨ'. Mɨrɨ a'tai, A'kwarʉ e'tʉsa' pʉra rɨ marɨ iyesi'pʉ, apʉne pʉra Sises enasa' pʉra iyesi'pʉ tapurɨpɨ'to' ya'. 	 Hij sprak hier over de Geest Die gegeven zou worden aan de mensen die in Hem geloofden. Want de Geest was nog niet gekomen, omdat Jezus nog niet naar Zijn Vader was teruggegaan.


Utɨsa' pe iyesi yau apata'se' kon konekai', uye'kapʉ kanan ayase'na'nokon upiyau ɨwesi kon pa, e'ai'ne' yau ɨwesi kon pa. 	 Wanneer Ik daarmee klaar ben, kom Ik terug om u op te halen. Dan mag u voor altijd bij Mij zijn.


“Porʉkaman pon so'si inserʉʉi ena' imenuka': “Se ka'kɨ ɨmunkɨ amʉ' pɨ', tukai': Serɨ serɨ main, iyɨkena' ɨsi'ratoi pokon iyɨ supara esa' maimu. 	 PERGAMUM Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Pergamum: Dit zijn de woorden van Hem Die het scherpe, tweesnijdende zwaard in Zijn mond heeft:


Serɨ tawon etasa' kin pe te'sen Era' uya a'tai, isewankama'pʉ, mɨrɨpan kaisa rɨ Surusiran pon kon usewankama'pʉ. 	 Toen koning Herodes dit hoorde, raakte hij in paniek. In de stad was de spanning voelbaar.


Ɨyemiyatʉ tɨnkai' rɨ usepi'tɨn iku'kɨ, tɨwɨ i'tuto' ipɨkɨrɨ mɨrɨ awonsi'kɨ a'kwarʉpɨ'nin nɨrɨ iku'kɨ, wakʉ ɨpoitorʉ Sises ese' yau,” tukai' to' ɨpʉrema'pʉ. 	 Laat zien dat U achter ons staat, door mensen te genezen. Laten er wonderen en tekenen gebeuren wanneer wij namens Uw dienaar Jezus optreden."


Itepuru ton usewansiuka'pʉ, ɨpiyɨ'ke' pe pʉra Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan ene tʉuya'nokon pɨ' sepa' nan nɨ mɨrɨ awonsi'kɨ isenupasa' kon pen nɨ, e'tane to' uya to' to'ka'nʉkʉ'pʉ Sises a'kɨron kon nʉ'san pe. 	 De Joodse leiders keken ervan op dat Petrus en Johannes zich zo vrijmoedig verdedigden, hoewel zij toch onontwikkelde mannen waren. Zij herinnerden zich dat zij allebei veel met Jezus waren omgegaan.


E'tane ɨri pe ɨku'nin nan nʉ'pʉ kon pɨ' ɨusentu'ma kon pʉra iyesi yau, ɨkʉipʉnʉ rɨ nɨrɨ usentu'ma pʉra iyesi ɨpɨ'. 	 Maar als u hen niet vergeeft, zal uw hemelse Vader ook u niet vergeven.


Mɨrɨ awonsi'kɨ ipɨkɨron esi iwaraino rɨ marɨ: ‘Ɨtonpa i'nʉnkakɨ mɨsi'nʉnkayai'ne' kasa,’ tawon. 	 Het tweede, even belangrijke gebod is: 'Houd net zoveel van uw medemens als van uzelf.'


“Tanporon nɨ ku'to' uya pe iyesi,” ta rɨ—e'tane si tanporon esi pen pika'tɨnin pe. “Tanporon nɨ ku'to' uya pe iyesi,” ta rɨ—e'tane tanporon nɨ e'to' pe pʉra iyesi uyepuru pe. 	 Ik heb onze broeder Apollos dringend gevraagd met de andere broeders naar u toe te gaan. Maar hij wilde nu niet. Als hij later in de gelegenheid is, zal hij zeker komen.


Papa, tanporon usenuminkato' i'tunin uya enpoika'pʉ Esuwerʉ amʉ' pen anʉmʉ tʉuya Wakʉ A'kwarʉ tʉrʉ tʉuya winɨ to' pona, urɨ'nokon pɨ' ikupʉ'pʉ tʉuya kasa. 	 God heeft dat bevestigd door hun, net als ons, de Heilige Geest te geven.


Entɨ' ayauro'ka uya 'nokon serɨ ton pɨ' iweyu wapiya. 	 Wees dus op je hoede. Ik heb je gewaarschuwd.


“To' auro'ka'pʉ uya Roman amʉ' eseru esi inke pʉra ka'pon nonkanin nan pen iteyaton non ena'. Wapiya kuru a'sisa' mɨrɨ awonsi'kɨ iteyaton non utɨto' pe iyesi ekama'popɨ'nin piya'. Mɨrɨ yau, teyaton non pokon pe te'sepose isauro'to' pe, te'wa'kʉtʉ pe. 	 Ik wees hen erop dat het bij ons, Romeinen, niet de gewoonte is iemand te veroordelen omdat anderen dat vragen. Hij moet eerst de kans krijgen zich tegenover zijn aanklagers te verdedigen.


Sises usentu'ma'pʉ ipɨ'. Temiyatʉ ɨnka'pʉ iya, mɨrɨpan uya a'pɨtʉ'pʉ. “Ɨnku'pai rɨ e'ai'. Wakʉ pe e'kɨ!” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Toen Jezus zag hoe erg die man eraan toe was, kreeg Hij medelijden met hem.


Ekama iya rɨ mɨrɨ ɨpɨ'nokon eke rɨ ka'tawon ɨutɨ tapurui'tɨse ikonekasa'. Mɨrɨ yau si enta'nan nɨto' mʉkonekatʉi',” ta'pʉ iya. 	 Hij zal jullie mee naar boven nemen naar een grote kamer, waar alles staat wat we nodig hebben. Maak daar het Paasmaal voor ons klaar."


Mɨrɨ a'tai rɨ si, Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' itau wapu pe te'sen ekaraka'pʉ inakapu ponsi'kɨ non pona a'sa'mʉyai. Tʉrʉ'pʉnʉ amʉ' esi'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ tɨ' amʉ' uta'morʉpɨtʉ'pʉ. 	 Op hetzelfde moment scheurde het zware gordijn voor de heilige plaats in de tempel (b) van boven naar beneden in tweeën. De aarde sidderde en de rotsen scheurden.


Apʉne pʉra Era' uya rɨ Isaan a'sito' pe ikupʉ'pʉ. Auronpɨ'to' pe to' uya ikupʉ'pʉ iya, mɨrɨpan tʉto' pe pariki'si ta'. Era' uya serɨ kupʉ'pʉ Eratiyas wenai, tʉnmari'ma'pʉ takon Piri' no'pʉ pe rɨ iye'tane. 	 Hij had Johannes namelijk gevangen laten nemen omdat deze had gezegd dat het niet goed was dat hij met Herodias (de vrouw van zijn broer Filippus) samenleefde.


Mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron nɨ kanan panton ekama'pʉ Sises uya, “Papa e'to' esa' wannɨ pe esi pʉrowa a'sarutanʉ'nin kasa, uri'san nanʉmʉnʉ, mɨrɨpan uya pʉrowa pokon pe eke pe iki'ma, tanporo ipun yau iyena pʉ'kʉ pona,” ta'pʉ iya. 	 Hij vertelde nog een andere gelijkenis: "Het Koninkrijk van de hemelen is net gist dat u in het deeg doet om te laten rijzen. Als het deeg door en door is gerezen, kunt u er brood van bakken."


Pata ema'sa' a'tai, tʉpoitorʉ ton kɨ'ma'pʉ iya. 12 kaisa rɨ to' anʉmʉ'pʉ iya, itekare ekamai' enno'sa' kon pe to' koneka'pʉ iya. 	 Tegen de morgen riep Hij Zijn volgelingen bij Zich en koos er twaalf uit die Zijn discipelen zouden worden. 'Apostelen' noemde Hij hen ook wel.


Ina irepakɨ serɨ pe wʉi kaisa rɨ te'sen ina i'kiyari ke. 	 Geef ons vandaag het eten dat wij nodig hebben.


Uye'masa' iya 'nokon, Epʉra'an pʉremasa' rʉ'pʉ utɨto' pe Esuwerʉ amʉ' pen pona Kʉrai Sises poro, mɨrɨpan apurɨto' winɨ Ita'kwarʉ usauro'nɨsa' rʉ'pʉ ipɨ' epoto' pe. 	 Gods bedoeling is duidelijk. Nu kan Hij door Christus Jezus de andere volken de zegen geven, die Hij ook aan Abraham had beloofd; en nu kunnen wij de Heilige Geest ontvangen door in God te geloven.


“Eta'pʉ auya'nokon nɨ, ‘En epe'pʉ pe en nɨ esi; ɨ epe'pʉ pe ɨ rɨ esi,’ tawon. 	 De wet van Mozes zegt: 'Wie iemand een oog uitsteekt, moet daarvoor boeten met zijn eigen oog. Wie iemand een tand uit de mond slaat, moet daarvoor boeten met een tand uit zijn eigen mond.'


To' uyee'pʉ Sises piya', mɨrɨpan kon uya kʉrɨ rɨ anpisin kuwayau makoi a'kwarʉ yen pe te'sen ka'pon ene'pʉ iyepontɨsa', iyereutasa' esi'pʉ, wakʉ pe iya'kwarʉ. Tanporo enari'ke' pe to' ena'pʉ mɨrɨ pɨ'. 	 Zij zagen de man die een boze geest had gehad. Hij had nu kleren aan en was volledig bij zijn verstand.


mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' rɨ esi yau wapiyaro' e' pe e'pai, tɨwɨ nesii tanporon kon apiyo' pe. 	 En wie de voornaamste wil zijn, moet ieders slaaf worden.


Mʉre sanon nin si usewansiuka'pʉ mɨrɨ Simiyan usaurokʉ pɨ', ipɨ'. 	 Verwonderd luisterden Jozef en Maria naar wat Simeon over hun kind zei.


“Ɨnʉ' uya rɨ raan'pu po'tɨ pʉra iyesi onansa' pe iye'to' ya' itʉto' pe tʉuya, mɨrɨ pe pʉra pʉsau o'koi'. E'tane ru'ku, itapon pona itʉrʉ iya kamo tewonsan uya iweyu ene poken. 	 Niemand doet een lamp aan en zet die ergens onder, waar hij niet te zien is. Nee, hij zet hem op een verhoging. Ieder die de kamer binnenkomt, heeft dan licht.


Asa'ron kon uri'sami'si amʉ' e'to' oton a'nai' e'pa pɨ'; tikin nɨ anʉnto' oton, isakon e'nɨnto' oton. 	 Twee vrouwen zullen samen in huis aan het werk zijn. De een zal worden meegenomen om bij Mij te zijn. De ander moet achterblijven."


E'tane apʉne pʉra eke pe ui'nʉnkato' kon iya esi wenai, Papa, eke pe rɨ isentu'mato' te'sen, 	 Maar Gods liefde voor ons is zo groot dat Hij ons volledig gratie heeft verleend, zelfs al waren wij door onze misdaden dood voor Hem.


Ɨisakon pe si ukupʉ auya yau, ereutanʉ'kɨ si urɨ ereutanʉkʉ auya pe rɨ. 	 Als ik werkelijk uw vriend ben, ontvang Onésimus dan even hartelijk als u mij zou ontvangen.


Mɨrɨ pona ina koro'tau te'san uri'sami'si amʉ' uya ina ewansiukapɨ'an ko. Awanakʉi' kuru to' utɨ'pʉ tɨ' akasa' uruwai' pe pona, e'tane itekepu pʉra iyesi'pʉ mɨrɨ yau. Mɨrɨpan kon uye'sa' uya ina pana'tɨ'pʉ inserʉ amʉ' ene'pʉ tʉuya'nokon tukai'. Mɨrɨpan kon uya, ‘Sises e'mʉ'sa'ka'pʉ man,’ ta'pʉ to' pɨ'. 	 Een paar vrouwen van onze groep kwamen vandaag met een wonderlijk verhaal. Ze vertelden dat ze vanmorgen vroeg bij Jezus' graf waren geweest en


Serɨ ton uya ka'pon kupʉ mɨrɨ ɨri pe, temiyatʉ tʉkorʉkai' pʉra iyenta'na uya pen,” ta'pʉ Sises uya. 	 Daardoor wordt de mens slecht. Maar men wordt niet slecht door te eten zonder de handen te hebben gewassen."


Amaimu etasa' uya a'tai, uyau umʉre e'sanʉmʉ'pʉ tepori'ma ke. 	 Want toen je binnenkwam en ik je stem hoorde, begon het kind in mijn buik te trappelen van blijdschap.


Apiyo' pe pʉra e'nɨto' pe Kʉrai uya mo'kan nɨsa' serɨ. Mɨrɨ pɨ', pana' pe e'soto'katɨ', ke'wari'sa'tɨka'tʉu kanan apiyo' pe e'nɨto' ya' te'mʉkanse. 	 Christus heeft ons dus de vrijheid gegeven. Dat is pas echte vrijheid! Laat u die niet ontnemen door weer een slaaf van wetten te worden.


Serɨ rɨken pe Sises uya Kena, Kiyarari airon ka'kʉranpa'pʉ, tuna koneka'pʉ tʉuya yau waain pe. Mɨrɨ yau, ka'pon, kin poitorʉ pe te'sen esi'pʉ, takuru'kenan imu Ka'paneyan po. 	 Op Zijn reis door Galilea kwam Hij ook weer in Kana, waar Hij water in wijn had veranderd.


Sapa' a'tai, Sises esi'pʉ ka'pon amʉ' enupa pɨ' Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau. 	 Toen Jezus op een sabbat in een synagoge sprak, viel Zijn oog op een vrouw die helemaal krom liep. Zij had deze ziekte al achttien jaar en kon helemaal niet rechtop lopen.


Mɨrɨpan pɨ', “Urɨ rɨ,” ta'pʉ Sises uya. “Ka'pon, Papa winon ereutasa' Meruntɨ pe te'sen emiya enwo'netʉ winɨ ento' auya'nokon oton, mɨrɨ awonsi'kɨ iyepʉ kapuru' yau Epʉn poi,” ta'pʉ iya. 	 "Ja", zei Jezus. "Dat ben Ik. En U zult Mij zien zitten aan de rechterhand van God en Mij zien komen in de wolken."


e'tane enari'nʉn nɨto' rɨken eseru aimenkato' e'seporo pɨ', ɨsɨ rɨ apo', Papa eyaton non po'tɨ ton. 	 Het enige wat ons dan te wachten staat, is een vreselijk oordeel; want God zal al Zijn tegenstanders in een laaiend vuur verbranden.


apʉne pʉra inonkasa' anʉnto' pe iyesi, tawon nʉ'pʉ erikʉ'pʉ a'tai rɨken; nurɨne tawon nʉ'pʉ e'tane pʉra. 	 Met een testament is pas iets te beginnen als de man of vrouw die het gemaakt heeft, gestorven is. Want zolang die leeft, mag niemand een beroep op dat testament doen.


Tɨwɨ Kʉrai Maimu nʉko'mamʉi ayau'nokon eke pe kuru, tʉron kon enupa mɨrɨ awonsi'kɨ panama auya'nokon koro'tau tanporo tʉpu'ketʉ ke, mɨrɨ awonsi'kɨ eren ton pɨ' ɨserenkai'ma, ɨpʉreman eremu mɨrɨ awonsi'kɨ a'kwarʉ eremu ton tenki tai'ma ɨyewan kon yau Papa pɨ'. 	 Laat uw hart vol zijn van Christus' woord. Zijn woorden zullen uw leven verrijken en u wijsheid geven. Leer ze aan elkaar, wijs elkaar ermee terecht en zing erover in psalmen, lofgezangen en geestelijke liederen. Zing zo met een dankbaar hart voor de Here.


apʉne pʉra iyeri'sa' pe na'ne' emo'kasa' makoi apai. 	 De zonde heeft niets meer over ons te zeggen. De zonde heeft geen macht over een dode.


Eke Papa tʉrawasooi kupʉ iya poken pʉra rɨ iyesi'pʉ mɨrɨ yau, e'tane rɨ temiyatʉ rɨken nonkapɨtʉ'pʉ iya tu'kan kon pen ka'pon amʉ' takuru'kena' nan pona, mɨrɨpan kon epi'tɨpɨtʉ'pʉ iya. 	 Omdat zij erg wantrouwig waren, kon Hij bij hen geen grote wonderen doen. Wel genas Hij een paar zieken door hun de handen op te leggen.


Miyarɨ ka'tɨ' Tʉrai'pina mɨrɨ awonsi'kɨ Tʉrai'posa pɨ', kamoro uri'sami'si amʉ' sa'man pe rɨ te'tʉrawasomasan Itepuru apiyo' pe. Miyarɨ ka'tɨ' utonpa rʉ'kwɨ Pɨrʉses pɨ', kʉrɨ rɨ kanan uri'san sa'man pe kuru rɨ iye'tʉrawasomasa' Itepuru apiyo' pe. 	 Groet Tryfena en Tryfosa, die veel werk voor de Here doen. En onze beminde Persis, die veel voor de Here heeft gedaan.


Mɨrɨpan kon eka'tunpɨtʉ'pʉ, tanporo mɨrɨ pata nono yau'ne, mɨrɨpan kon uya takuru'kena' nan epɨrinpɨ'sa' te'kwe' kon po nee'pʉ ipiya', mɨrɨ airɨ iyesi tukai' etasa' tʉuya'nokon airɨ. 	 Zij vertelden overal in de omtrek dat Hij er was en begonnen zieken naar Hem toe te dragen.


Utonpa ton pe ɨwesi kon mɨrɨ ayapiyo'ma'pʉ uya 'nokon kupʉ auya'nokon yau. 	 U bent mijn vrienden als u doet wat Ik zeg.


Tanporon kon mɨrɨ tɨ' pona nʉta'mo'kayai'ne' nan utakiti'kwa mɨrɨ, e'tane ipona tɨ' nʉta'mo'kayai'ne' uta'si'kɨrɨ mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Hij voegde eraan toe: "Wie over die steen valt, zal te pletter slaan. En wie onder die steen terechtkomt, zal vermorzeld worden."


Ka'pon ennin nʉ'pʉ uya ekamasa', mɨrɨpan nekama'pʉ esi i'napai rɨ. I'tu iya i'napai rɨ tʉnekamanʉ esi tukai', ɨmɨrɨ rɨ nɨrɨ uya apurɨto' pe tʉkasimai' pʉra. 	 Johannes heeft dit met eigen ogen gezien.


Kasi ye' pe to' e'sa' pʉra rɨ iyesi, ɨ'rɨ rɨ ɨri pʉra rɨ to' esi. 	 Zij hebben geen leugen over hun lippen laten komen en er valt niets op hen aan te merken.


“‘Ɨ'rɨ kupʉ uya serɨ, uyepuru?’ tukai' ekama'po'pʉ uya. “‘E'mʉ'sa'ka', enta Tamaskas pona. Mɨrɨ yau, tanporo ɨnkupʉnʉ ke ayauro'kato' pe,’ ta'pʉ Itepuru uya. 	 'Wat moet ik doen, Here?' vroeg ik. En de Here antwoordde: 'Sta op en ga de stad in. Daar zal u worden verteld wat er allemaal voor u geregeld is en wat u moet doen.'


Iyepetasa' pe iyesi yau, wakʉ pe nin si iyesi mɨrɨ; mɨrɨ pʉra iyesi yau, a'tɨto' pe rɨ nin si,’ ta'pʉ iya,” ta'pʉ Sises uya. 	 Stel u voor dat er volgend jaar vijgen aan komen. Als het niet helpt, moeten we hem inderdaad omhakken."


Ta auya ipɨ', ‘Ui'kiyari ikoneka' unta'napa pa, mɨrɨ tʉpo rɨ nin si, ɨyenta'na parɨ,’ tawon ɨmɨrɨ. 	 Nee, hij maakt eerst het eten voor zijn heer klaar en bedient hem. Pas dan kan hij zelf gaan eten.


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “To' kʉsenno'tʉu. To' a're'tɨtɨ',” ta'pʉ iya. 	 Jezus antwoordde: "Dat hoeft niet. Geven j-llie hun maar te eten."


Piri' esi'pʉ Pe'saita winon, Anturu mɨrɨ awonsi'kɨ Pi'ta pata'se' winon pe. 	 De volgende dag besloot Jezus naar Galilea te gaan. Onderweg ontmoette Hij Filippus. "Kom", zei Hij, "ga met Mij mee."


Apʉne toron amʉ' entɨ' ka'tawon kon. Ti'kiyari kon pɨnnin nan pen nɨ, anʉnnin nan pen nɨ, mɨrɨ pe pʉra amʉranʉ'nin nan pen nɨ, e'tane rɨ ɨkʉipʉnʉ kon, Epʉn pon uya to' ewekʉ. Ɨmɨrɨ'nokon ken pe' si esi pen i'nʉnkena' pe to' entai? 	 Let eens op de vogels. Die maken zich geen zorgen over wat zij moeten eten. Zij hoeven niet te zaaien of te oogsten of te bewaren, want God geeft hun wat zij nodig hebben.


“Ekoneka', enta Isutas piya', To'saron itese' asanta ta',” ta'pʉ Itepuru uya ipɨ'. “Ɨnʉ' rɨ mekama'poi' mɨrɨ yau, ‘Ka'pon, Saarʉ itese', Tarʉsas winon pe' serɨ yau nai?’ tukai'. Serɨ a'tai, ɨpʉreman pɨ' man. 	 De Here zei: "Ga naar de Rechte Straat, naar het huis van Judas. Daar logeert een zekere Saulus uit Tarsus; hij is nu aan het bidden.


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, iteperu euku ensito' uya oton pen ɨpokon pe 'nokon Papa e'to' esa' wannɨ pe yau emenna' pe ensi uya pʉ'kʉ pona,” ta'pʉ iya. 	 Wat de wijn betreft, die zal Ik niet meer drinken tot de dag dat Ik de nieuwe wijn zal drinken in het Koninkrijk van God."


Ina pɨ' ekamakɨ; ɨ'rɨ ta auya se pɨ'; ipoken pe' iyesi Sisa ena' pʉrata tʉtʉsen e'ma a'tai, kane katɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 Nu hebben wij een vraag: Is het wel of niet goed om aan de Romeinse keizer belasting te betalen?"


Paarʉ apʉrʉnpanin nʉ'san uya arɨ'pʉ A'tens itese' eke pata pona, mɨrɨpan kon enna'po'pʉ Pereya pona Paarʉ maimu esa' pe, “Inke pʉra parɨ Sairas mɨrɨ awonsi'kɨ Temu'ti pokon uya uyepoto' pe,” tawon. 	 De mannen die bij Paulus waren, brachten hem helemaal naar Athene. Toen zij weer teruggingen, kregen ze van hem het bericht mee dat Silas en Timotheüs hem zo vlug mogelijk moesten nareizen.


Non enu yawon pen nɨ anʉnsa' iya mɨrɨ awonsi'kɨ eno'masa' rɨ, ipʉn nɨ, moro te'sen ma'tanʉ'to' pe tʉuya, 	 Daarom moet u uzelf eerst goed onderzoeken, voordat u van het brood eet en uit de beker drinkt.


Mɨrɨ a'tai, meruntɨ inserʉ uya tɨ' anʉmʉ'pʉ eke a'nai' e'pato' yai kaisaron nɨ, mɨrɨpan eno'ma'pʉ iya parau ka' se kasa tai'ma: “Serɨ kasa ɨsɨ pe eke pata Paperan eno'mato' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ epoton pe pʉra rɨ kanan. 	 Een sterke engel pakte een steen zo groot als een molensteen en gooide die in zee. "Zo zal de grote stad Babylon met één zwaai weggegooid worden", zei hij. "Zij zal voorgoed van de aardbodem worden weggevaagd.


Apʉne pʉra kamoro mɨrɨ main etanin nan esi pen ipokena' pe Papa enu yau, e'tane kamoro main awɨron kon anʉmʉ Papa uya ipokena' ton tukai'. 	 Om voor God vrijuit te gaan, moet u doen wat Hij wil, of u Zijn wet nu kent of niet.


E'tane serɨ pe tanporo se ton inonkatɨ': sakoro, a'ne' pe ɨwe'to' kon, e'wɨpai ɨwe'to' kon, kasi pe ɨtonpa kon pantomʉ'tɨto' auya'nokon, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri pe te'sen main inonkatɨ'. 	 maar nu mag er bij u geen sprake meer zijn van bitterheid, woede en boosaardigheid, van roddel en vuile taal.