Mɨrɨ yau eke main eta'pʉ uya Papa ena' use'man nɨto' iwʉ' tapai 7 pan kon inserʉ amʉ' auro'ka iya, “Entantɨ', Papa uya kota'man nɨto' en amʉ' 7 kaisaron i'kwanpɨ'tantɨ' non pona,” ta'pʉ iya. 	 Ik hoorde een stem uit de tempel die de zeven engelen het bevel gaf: "Ga de zeven schalen met Gods wraak uitgieten over de aarde."


Kʉrai uya uye'masa' kon, main uya pa'nʉ'nɨsa' apai, ipa'nʉ'sa' pe urɨ'nokon pe tenai', apʉne pʉra iye'menukasa', “Ipa'nʉ'sa' kon kamoro yʉi pɨ' isinkasa' kon,” tukai'. 	 Christus heeft ons vrijgekocht van de vloek die de wet over ons bracht, door voor ons die vloek op Zich te nemen. Er staat immers: "Wie aan een paal is opgehangen, is vervloekt." (E)


Non po iyesi yau, use'man nɨto' tʉrawasomanin pe pʉra rɨ iyesi mɨrɨ, apʉne pʉra moro ka'pon amʉ' esi pɨ' tʉtʉsen tʉnin nan pe main uya ekamasa' awɨrɨ. 	 Overigens, als Hij nog op aarde was, zou Hij niet eens priester zijn, omdat er al priesters zijn die offers brengen volgens de Joodse wet.


mɨrɨpan utɨto' oton tʉpataron kon ka'pon amʉ' Kokʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Makokʉ amʉ' enku'tɨse'na—asakɨrɨ'nan non ekun yawon kon. To' amʉranʉ'to' iya oton ɨsewa'nomase'na, anpisin pe parau e'pi pon wɨ'sɨ' esi kasa. 	 Hij zal erop uitgaan om de volken van de vier windstreken, Gog en Magog, te misleiden en aan te zetten tot de oorlog; er waren zoveel soldaten als het zand van de zee.


“E'tane imu uya, ‘Kane,’ tukai' imaimu eikʉ'pʉ. Mɨrɨ ta tʉpo, teseru ensima'pʉ iya, mɨrɨpan utɨ'pʉ. 	 'Jongen, ga vandaag op het land werken.' En de jongen antwoordde:


Mɨrɨ pɨ' si, upɨ' ɨwɨpʉremasa' yau, tanporon nɨ esi ɨiwano' pe,” ta'pʉ iya. 	 Ik geef het aan wie ik wil. Als U mij aanbidt, krijgt U het allemaal."


Tanporon kon uya rɨ main awɨrɨ ɨwe'to' kon etasa' man, mɨrɨ wenai ipan pe rɨ pori' pe e'ai' ɨpɨ'nokon; e'tane wakʉ pe te'sen ti'tui' ɨwesi kon i'se e'ai', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri ku'nin nan ye' pe pʉra. 	 Iedereen heeft gehoord van uw gehoorzaamheid aan Christus. U begrijpt wel dat ik daar heel blij mee ben. Ik wil graag dat u steeds meer vertrouwd raakt met het goede en dat u zich in geen enkel opzicht inlaat met het kwade.


Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan esi'pʉ Sises enpɨtʉ pɨ' eseru'tɨto' pe tʉuya'nokon. A'ko pe enpɨtʉ pɨ' to' esi'pʉ Sapa' a'tai ka'pon epi'tɨ iya ene i'se. 	 De godsdienstleraars en Farizeeërs hielden Jezus goed in het oog. Want als Hij deze ongelukkige man nu, dus op de sabbat, zou genezen, zouden zij een reden hebben Hem aan te klagen.


Serɨ ekonekan nɨsa' e'ku'to' pe ita'ku'tɨto' weyu ton e'seposa' a'tai—tanporon nɨ Epʉn pon mɨrɨ awonsi'kɨ non pon amʉranʉ'nin pe tikin nɨ itesa', kʉrɨ rɨ kʉrɨ rɨ Kʉrai. 	 Hij heeft besloten alles in de hemel en op aarde bijeen te brengen onder het absolute gezag van Christus, als de tijd ervoor gekomen is.


Mɨrɨ a'tai, ta'pʉ iya, ‘Papa, ukʉipʉnʉ kon esi'pʉ itese' pɨ' uya ayanʉnsa' man, teseru i'tunin pe ɨwesi pa, Ipokena' Pe Te'sen inanʉmʉ'pʉ ene pa, inta winon imaimu etanin pe ɨwesi pa. 	 Hij zei: 'De God van onze voorouders heeft u al van tevoren aangewezen om Zijn wil te kennen, om de Rechtvaardige Christus te zien en te horen spreken.


Tanporon kon Ron pon kon enakan Papa ni'nʉnkanʉ ton mɨrɨ awonsi'kɨ ikɨ'masa' kon wakʉ ton pe to' e'to' pe: Wakʉ nonkasa' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra ɨwe'to' kon Papa, ukʉipʉnʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru Sises Kʉrai winon nesii ɨyenakan kon pe. 	 Beste vrienden van God in Rome, die geroepen zijn om bij God te horen: Het is mijn diepe verlangen dat u de genade en de vrede van God, onze Vader, en van de Here Jezus Christus zult ervaren.


Mɨrɨ koro'tau, Saarʉ usakorotasa' uya, “Sises poitorʉ ton tʉ'ka uya,” ta'pʉ. Saarʉ utɨ'pʉ Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru piya' 	 Saulus bleef de discipelen van Jezus fanatiek achtervolgen en dreigde hen met dood en gevangenis. Hij ging naar de hogepriester en


“Mɨrɨ a'tai si, to' eikʉ iya mɨrɨ, ‘I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨ'rɨ rɨ ku'sa' auya'nokon pʉra na'ne', pʉsamoro sepa' nan nʉ'kwɨ kuru utonpa ton pe te'san pɨ', urɨ pɨ' iku'sa' auya'nokon pe pʉra rɨ iyesi.’ 	 Ik zal hun antwoorden: 'Toen u de minste van mijn broeders niet wilde helpen, wilde u Mij niet helpen.'


“Tu'kan kon nɨ kɨ'ma e'tane, tu'ke pʉra to' anʉmʉ,” ta'pʉ Sises uya. 	 Velen zijn geroepen, maar weinigen zijn uitgekozen."


Tʉpana'pano ke Papa uya Itepuru i'mʉ'sa'ka'pʉ iyeri'sa' apai, mɨrɨpan uya rɨ marɨ ui'mʉ'sa'kato' oton kon. 	 Wat u ook doet, doe het uit liefde.


mɨrɨpan kon uya tikʉ ke te'sen e'mepɨtʉ'pʉ aro', kʉron pe, mɨrɨpan ke to' uya arʉko'tɨ'pʉ. To' uya iyɨɨi'tɨ'pʉ itenwo'netʉ winon itemiyatʉ ya', mɨrɨpan kon e'sekunkapɨtʉ'pʉ irau, mɨrɨ awonsi'kɨ to' uya isapema'pʉ. “Miyarɨ, Esuwerʉ amʉ' kin!” ta'pʉ to' uya Sises pɨ'. 	 Zij maakten een kroon van takken, waar dorens aanzaten, en zetten die op Zijn hoofd. Ze gaven Hem een stok in Zijn rechterhand, als een scepter. Ze vielen voor Hem op de knieën en joelden: "Leve de koning van de Joden!"


Ɨpoitorʉ ton pɨ', ‘Enpa'katɨ',’ ta'pʉ uya e'tane, to' uya ikupʉ poken pʉra iyesi'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 Ik heb Uw discipelen gevraagd die geest weg te jagen. Maar dat konden zij niet."


E'tane Isaan uya kopʉna Era' esereme'sa' a'tai, iyakon no'pʉ Eratiyas wenai mɨrɨ awonsi'kɨ tanporon nɨ ɨri ton inkuu'pʉ pɨ', 	 Gouverneur Herodes (die al heel wat slechte dingen had gedaan) maakte een einde aan Johannes' optreden door hem gevangen te nemen. Want Johannes had in het openbaar gezegd dat het niet goed was dat Herodes samenleefde met Herodias, de vrouw van zijn broer.


eke ton apon po kuru te'san Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉnamasan pata'se' yau kuru te'san enta'nan a'tai'ne. 	 In de synagoge en aan tafel zitten zij graag op de voornaamste plaatsen.


Ɨsɨ pe ukɨ'pɨ'nʉnpɨ' nɨ ereutasa' tʉpo, Paarʉ uya tʉtonpa ton kɨ'ma'pʉ, mɨrɨpan kon pori'mapɨtʉ tʉpo, Paarʉ uya, “Ɨisirɨ utɨyai',” ta'pʉ to' pɨ', mɨrɨpan utɨ'pʉ Ma'sitoniya pona, to' tʉnɨnse E'pe'sas po. 	 Nadat de rust was weergekeerd, riep Paulus de christenen bij zich en sprak hen moed in. Daarna nam hij afscheid en vertrok naar Macedonië.


“Ɨsenupatɨ' serɨ pi' e' pɨ': Emenna' pe ipanta ton mɨrɨ awonsi'kɨ iyare a'ta a'tai, i'tu auya'nokon wʉi uye'kapʉ a'ko pe tukai'. 	 Ik zal het jullie duidelijk maken met een voorbeeld. Wanneer de takken van de vijgeboom zacht worden en er knoppen en blaadjes uit komen, komt de zomer eraan.


6 kaisa rɨ kapʉi Resipe' esi koro'tau mono' pe, inserʉ Kepʉrerʉ ennoko'pʉ Papa uya Kiyarari awon pata Nasare' itese' pona. 	 Toen Elisabeth in haar zesde maand was, stuurde God de engel Gabriël naar Nazareth, een dorp in Galilea.


Iyakon ese' esi'pʉ Meri. Mɨrɨpan ereutasa' esi'pʉ Sises piyau, tauro'kato' eta pɨ' iyesi'pʉ. 	 De zuster van deze vrouw, Maria, ging meteen bij Jezus zitten om naar Hem te luisteren.


Mɨrɨpan kamoro ui'se pʉra iye'sa' kon nʉ'san kin pe, uyeyaton non, kota'ma uya mɨrɨ. To' ine'tɨ', mɨrɨpan kon tʉ'ka kon pa uyenu airɨ,’ ta'pʉ iya,” ta'pʉ Sises uya. 	 En breng nu mijn vijanden, die in opstand zijn gekomen, hier en dood hen voor mijn ogen!"


I'tu uya rɨ, tanporon nɨ kupʉ, imeruntɨrʉ ke. 	 Ik ben in staat alles te doen door Christus, Die mij daarvoor de kracht geeft.


Sises esi'pʉ miyarɨ rɨ 12 kaisaron kon tʉpoitorʉ ton auro'ka pɨ'. Ta'pʉ iya to' pɨ', “Ɨyennoko uya 'nokon serɨ ɨri ton ka'pon amʉ' koro'ta', karimeru ennoko kasa ɨsɨ ton, ene amʉ' koro'tau. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', emepoke' pe me'tʉi' ɨkʉi kasa, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsɨ pe pʉra wako'wa kasa me'tʉi'. 	 Ik stuur jullie erop uit als schapen onder wolven. Wees zo verstandig en oplettend als slangen, en zo oprecht en onschuldig als duiven.


E'tane kʉrɨ rɨ i'napairon ku'nin uyepʉ iweyu ya', wakʉ teseru usento' pe Papa eseru awɨrɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 Maar wie Gods wil doet, komt tot het licht, zodat van alles wat hij doet, gezien kan worden dat het tot eer van God is."


Mɨrɨpan kon uya kanan iwɨpɨtʉ'pʉ i'pai pɨ' yʉi ke, mɨrɨpan kon eta'tapɨtʉ'pʉ ipona. To' uta'mo'kapɨtʉ'pʉ tese'mu kon pona'ne inama pe itese'. 	 Daarna sloegen zij Hem met een stok op het hoofd en spuugden naar Hem. Zij deden net of zij Hem vereerden door voor Hem op de knieën te vallen.


Paire' uya ta'pʉ ipɨ', “Ɨ'rɨ mɨrɨ i'napairon?” Serɨ ta pe, itɨ'pʉ kanan Esuwerʉ amʉ' piya'. Ta'pʉ iya to' pɨ', “Ɨ'rɨ imakooi eposa' uya pʉra man. 	 "Waarheid?" vroeg Pilatus. "Wat is waarheid?" Hij ging weer naar buiten en zei tegen de Joden: "Volgens mij heeft Hij geen misdaad begaan.


Kin usakorota'pʉ, mɨrɨpan uya tʉsoisaai amʉ' ennoko'pʉ kamoro to' wɨnin nʉ'san ma'tanʉ'se'na, to' pata'se' rɨ po'tɨpɨ'se'na. 	 De koning was woedend. Hij stuurde zijn leger erop uit om de moordenaars te doden en hun stad plat te branden.


Apʉne pʉra siku'ai'ne' esi wakʉ ɨnku'pai e'to' pe pʉra; ɨri, ɨnku'pai pʉra e'to' kupʉ uya—serɨ kupʉ pɨ' rɨ uko'mamʉ. 	 Hoewel ik het goede wil, doe ik het niet. In plaats daarvan doe ik het slechte en dat wil ik nu juist niet.


Inserʉ uya ta'pʉ, “Non, parau, mɨrɨ awonsi'kɨ yʉi kʉ'ma'tanʉ'tʉu Papa, itese' pɨ' ina e'to' poitorʉ ton ma'kʉi'tɨpɨtʉ to' pee'pɨ pɨ'ne a'si'pɨ'to' ike ke ina uya pʉ'kʉ pona rɨ.” 	 "Wacht! Breng nog geen schade toe aan de aarde, de zee en de bomen, want wij moeten eerst het zegel van onze God op het voorhoofd van Zijn dienaren drukken."


Kʉrɨ rɨ ipoitorʉ epuru uye'to' oton wʉi a'tai itenupɨkɨrɨ iye'tane pʉra, mɨrɨ a'kʉra' iyepʉ ta tane iya pʉra rɨ. 	 en leeft er maar op los en bedrinkt zich, dan komt zijn meester op een moment dat hij hem helemaal niet verwacht.


Ɨpiyapai na'kɨ itɨ'pʉ pe iyesi aka'ne' pe rɨ ɨpiya' tenna'poto' pe inkero' pe rɨ— 	 Misschien kunt u het zo bekijken: U bent hem een tijdje kwijt geweest, maar nu kan hij voor altijd van u zijn,


Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan e'soto'pɨ'sa' esi'pʉ mɨrɨ yau Sises eseru'tɨ pɨ'. 	 Ondertussen stonden de leidende priester s en de godsdie nstleraars fanatiek allerlei beschuldigingen te schreeuwen.


Sises uya to' eikʉ'pʉ, “Kin Tepi' nʉkupʉ'pʉ pe' etasa' auya'nokon pʉra nai, tʉpoitorʉ ton pokon pe iwan pe tesi kon a'tai? 	 Maar Jezus antwoordde: "Hebt u niet gelezen wat koning David deed, toen hij en zijn vrienden honger kregen?


“Ɨ'rɨ pen nɨ, ɨpʉreman uya rɨken serɨ rupɨ enpa'ka,” ta'pʉ Sises uya. 	 Jezus antwoordde: "Boze geesten gaan alleen maar op de vlucht voor gebed."


Auro'kanin nʉ'pʉ inserʉ utɨ'pʉ a'tai, Koneriyas uya asa'rɨ tʉpoitorʉ ton kɨ'ma'pʉ. Tikin nɨ soisa kɨ'ma'pʉ iya nɨrɨ, Papa apurɨnin, tʉtonpa pe te'sen. 	 Zodra de engel weg was, riep Cornelius twee van zijn huisknechten en één van zijn lijfwachten, een gelovig man.


Apʉne pʉra urɨ'nokon uko'mamʉ uiwano' kon pe rɨken pen, mɨrɨ awonsi'kɨ eri'nɨ uiwano' kon pe rɨken pen. 	 Want niemand van ons leeft voor zichzelf. En niemand van ons maakt zelf uit wanneer en waar hij zal sterven.


Mɨrɨpan a'tai, Se'tan ewomʉ'pʉ Isutas, Eskariya' tato' ipɨ' ya', 12 kaisaron kon ipoitorʉ ton tonpa pe te'sen. 	 Satan kwam in Judas Iskariot, één van de twaalf discipelen. Daarop ging Judas naar de leidende priesters en de tempelwachters om met hen te overleggen hoe hij hen kon helpen Jezus gevangen te nemen.


Mɨrɨ a'tai si, tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' uyapurɨ pɨ' te'san e'nonkato' oton, tu'kan kon nɨ ka'pon amʉ' uya tʉtonpa kon eparankato' oton, mɨrɨ awonsi'kɨ to' ewaruma'tɨto' oton. 	 Velen van jullie moeten dan ineens niets meer van Mij hebben.


Mɨrɨpan a'tai, Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Nai pan kon ɨmɨrɨ'nokon iya'kwarʉ pʉnon kon nɨ, apurɨ auya'nokon pʉra kuru rɨ iyesi pu'kena' amʉ' nekama'pʉ te'ku'ton tukai'. 	 Jezus zei tegen hen: "Wat bent u toch dom! Wat hebt u moeite om alles te geloven wat door de profeten is gezegd.


e'tane kamoro Papa nʉkɨ'ma'san, asa'rɨ rɨ Esuwerʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Kiri' amʉ' pona, Kʉrai esi Papa meruntɨrʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Papa pu'ketʉ pe. 	 dankte God ervoor en zei: "Dit is mijn lichaam, dat Ik voor u geef. Eet het geregeld als een herinnering aan Mij."


Mɨrɨ tʉpo, Sises uya mɨrɨ pata nɨmɨ'pʉ; parau ku'pɨri Kiyarari e'pi poro itɨ'pʉ. Wʉ' pona iyenuku'pʉ, mɨrɨpan ereuta'pʉ. 	 Later ging Jezus terug naar het meer van Galilea.


Wakʉ A'kwarʉ ke tʉutarʉ'tɨi', Sises enna'po'pʉ Isotan apai, mɨrɨpan arɨ'pʉ Iya'kwarʉ uya rɨmono' ta'. 	 Jezus ging vol van de Heilige Geest uit de Jordaanvallei weg.


Serɨ ta'pʉ iya, se kasa uma'tato' oton ta tʉuya ekama pe rɨ. 	 Daarmee bedoelde Hij dat Hij aan het kruis zou sterven.


Apʉne pʉra ka'pon anʉmʉ Papa uya ipokena' pe ta'nokon apurɨto' winɨ main awɨrɨ e'nɨ winɨ pʉra. 	 Wij komen met God in het reine door op Jezus te vertrouwen en niet door stipt de wet na te leven.


Ta'pʉ iya, ‘Mɨrɨ wenai, warawo' uya tʉkʉipʉnʉ, tʉsan nɨrɨ nɨnto' pe iyesi, mɨrɨpan uta'sikʉ tʉno'pʉ ya', mɨrɨpan asa'ron kon ena tikin nɨ ipun.’ 	 Een man zal zijn vader en moeder verlaten om te trouwen. Hij en zijn vrouw zijn dan aan elkaar verbonden.


Mɨrɨpan uye'kaa'pʉ Saiman Pi'ta poi rɨ, tekama'po ton, “Uyepuru, u'ta si korʉka auya?” tukai'. 	 "Here", protesteerde Simon Petrus, "U gaat mijn voeten toch niet wassen?"


Serɨ ton ta tʉpo, ta'pʉ iya to' pɨ', “Utonpa kon Ʉrasaras e'nʉmʉ, e'tane utɨ enpakase'na iye'nʉnto' apai,” ta'pʉ iya. 	 Even later zei Hij: "Onze vriend Lazarus is in slaap gevallen, maar Ik ga hem wakker maken."


Saiman Pi'ta, Tamas (Titimas tato' ipɨ'), Na'taniyerʉ, Kena, Kiyarari yawon winon; Sepiti munkɨ amʉ', mɨrɨ awonsi'kɨ asa'ron kon tʉron kon ipoitorʉ ton esi'pʉ a'samʉtʉ yau. 	 Simon Petrus, Thomas, Nathanaël uit Kana in Galilea, Jakobus en Johannes en nog twee andere discipelen waren daar bij elkaar.


Tɨwɨ Papa tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' esa', siyaro' pe ekonekan nɨto' mʉnʉ poro iyeri'sa' uyepuru kon Sises i'mʉ'sa'kanin nʉ'pʉ, kʉrɨ rɨ eke kuru karimeru amʉ' Pa'simanin, 	 Ik bid dat de God van de vrede, Die de Here Jezus (onze grote Herder) door het bloed van het eeuwige verbond uit de dood heeft laten opstaan,


Ka'pon, Papa winon uya enpoikato' pe iyesi ipiyau meruntɨ esi serɨ non po makoi ton pɨ' tʉusentu'masen pe,” ta'pʉ iya, Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan pɨ' nɨrɨ. Mɨrɨ tʉpo, ta'pʉ iya ipu'tɨka'sa' pɨ', “E'mʉ'sa'ka', ɨye'kwe' anʉnkɨ, enna'po' apata'se' ya',” ta'pʉ iya. 	 Ik zal u laten zien dat de Mensenzoon macht heeft om zonden te vergeven." Hij zei tegen de verlamde: "Sta op, neem uw draagbaar en ga naar huis."


Kin amʉ' non pon kon ekumasa' kʉrɨ rɨ eke tekumasen a'kɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' e'taripasa' ɨri inkupʉnʉ euku pɨ',” ta'pʉ iya. 	 De koningen van de aarde hebben ontucht met haar gepleegd en de bewoners van de aarde zijn dronken geworden van de wijn van haar ontucht."


Temiyatʉ ɨnka'pʉ Sises uya, mɨrɨpan uya a'pɨtʉ'pʉ, “Ɨnku'pai rɨ e'ai', wakʉ pe e'kɨ!” ta'pʉ iya ipɨ'. Inke pʉra rɨ, tʉwereei apai iyekoneka'pʉ. 	 Jezus raakte de man aan. "Ik wil het", zei Hij. "Word weer gezond." Hij had het nog maar net gezegd of de melaatsheid was verdwenen.


tai'ma to' pɨ', “Entantɨ' ɨyentau'nokon na'ne' eke iwa pata ya'. Mɨrɨ yau, inke pʉra rɨ isa'ka'si ewa'tɨsa' eporo auya'nokon mɨrɨ, imʉre ipiyau, mɨrɨpan kon teukai', to' mʉne'tʉi' upiya'. 	 "Als jullie het dorp binnenkomen, zie je een ezelin en haar veulen vastgebonden staan. Maak die los en breng ze hier.


Ekama uya serɨ ɨpɨ'nokon iye'kupʉ wapiya, iye'kupʉ a'tai apurɨ kon pa kʉrɨ rɨ pe esi tukai'. 	 Ik vertel het nu alvast. Als het dan gebeurt, zullen jullie geloven dat Ik ben die Ik ben.


Mɨrɨpan mʉre usemo'ka'pʉ pana' pe mɨrɨ awonsi'kɨ emiya'pokena' pe, Papa uya wakʉ nonkasa' esi'pʉ ipona. 	 Daar groeide het kind op tot een flinke, sterke jongen. Hij bleek een bijzondere wijsheid te hebben. De genade van God was op Hem.


Sises uya ta'pʉ ipɨ', “Uyapurɨkɨ uri'san, iweyu uye'nɨ pɨ' man ikʉipʉnʉ pɨ' ka'pon amʉ' ɨpʉremato' oton pen serɨ wʉ' po mɨrɨ pe pʉra Surusiran po rɨ. 	 Jezus antwoordde: "Geloof Mij, er komt een tijd dat de mensen de Vader niet zullen aanbidden op de Gerizim en ook niet in Jeruzalem.


Kʉrai uya sa'ne pa'taisiman nɨse'na uyenno'sa' pʉra iyesi, e'tane wakʉ itekare ekamai'—ka'pon pu'ketʉ maimu yai pʉra, Kʉrai kurusukuui e'meruntɨrʉʉi'ka namai'. 	 Het volgende wat ik moet regelen, is iets waar ik geen goed woord voor over heb. Het gaat namelijk om uw bijeenkomsten, die schadelijk zijn in plaats van nuttig.


“Mɨrɨpan uya tʉkʉipʉnʉ eikʉ'pʉ, ‘Apʉne uyeta', amaimu pʉreme'nin pen sa'ne urɨ ko; ayapiyo' pe tʉuko'mansen inke rɨ wʉipiya ton kaisarɨ rɨ, e'tane utonpa ton pokon pe epori'mato' pe urepanin pen nɨ ɨmɨrɨ. 	 Maar hij antwoordde: 'Luister, vader! Al die jaren heb ik mij voor u uitgesloofd. Ik heb altijd gedaan wat u zei. Maar u hebt mij nog nooit een bokje gegeven om te slachten en feest te vieren met mijn vrienden.


“Eta'pʉ auya'nokon pena rɨ kanan ka'pon amʉ' pɨ' ta'pʉ, ‘Ausauro'sa' rʉ'pʉ ipɨ', iku'to' pe auya kʉ'pʉremekʉi, e'tane Papa ya' ausauro'sa' rʉ'pʉ awɨrɨ rɨ e'kɨ.’ 	 In de wet van Mozes staat ook: 'U moet zich aan uw eed houden. Wat u voor God hebt gezworen, moet u nakomen.'


I'nai rɨ iyesi, sa'man pe pʉra rɨ kiyamerʉ epa'ka akusa enu euta awɨrɨ imaminke' epa'ka Papa e'to' esa' wannɨ pe ya' entai,” ta'pʉ Sises uya. 	 Het is voor een kameel gemakkelijker om door het oog van een naald te gaan, dan voor een rijke om het Koninkrijk van God binnen te komen."


Mɨrɨ a'tai, Isens mɨrɨ awonsi'kɨ Isaan, Sepiti munkɨ amʉ' uyee'pʉ ipiya', “Ti'sa, ɨ'rɨ rɨ ina nekama'poyai'ne' ɨpɨ' kupʉ auya i'se ina man ina iwano' pe,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 Jakobus en Johannes kwamen naast Hem lopen. "Meester", zeiden zij, "wij willen U iets vragen. U moet iets voor ons doen."


Mɨrɨpan kon esi'pʉ Papa apurɨpɨtʉ pɨ', inke rɨ wʉi kaisa rɨ use'man nɨto', ɨpʉreman nɨto' iwʉ' pʉ'kʉ tau. 	 Ze bleven voortdurend in de tempel om God te eren en te danken.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', kʉkʉkʉ pe te'sen ɨyemekon kon mɨrɨ awonsi'kɨ ɨ'sɨ'mʉn ɨyese'mu kon imeruntɨtanʉ'tɨ'. 	 Steek dus de handen uit de mouwen en ga stevig op uw benen staan.


Tanporo serɨ ton ekamanin nʉ'pʉ uya, “I'napai rɨ iyesi mɨrɨ; serɨ pe kuru uye'ai',” ta. Amen. Ɨsi'kɨ, Itepuru Sises. 	 Hij, Die dit alles bekend heeft gemaakt, zegt: "Ja, Ik kom al spoedig." Amen. Ja, Here Jezus, kom!


Serɨ iweyu pʉ'kʉ pona rɨ ina esi iwan pe mɨrɨ awonsi'kɨ tuna'kiri' ke, ipooi'pɨ rɨ esi ina pon pe, tʉwɨpɨ'san pe rɨ ina esi, ipata pʉra rɨ ina esi. 	 Maar als iemand iets tegen mij zegt in een taal die ik niet versta, blijven wij vreemden voor elkaar.


12 kaisaron kon tʉpoitorʉ ton auro'ka tʉpo, Sises utɨ'pʉ mɨrɨ pata apai itekare ekamai' mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' enupai' Kiyarari po'nan pata ton yau. 	 Nadat Jezus Zijn twaalf discipelen had gezegd wat zij moesten doen, ging Hij weg om in verschillende steden te spreken.


Sises e'sara'tɨ'pʉ Papa uya tʉtʉrawasooi'tɨ'pʉ kupʉ pɨ', 30 e'to' airɨ rɨ iwʉipiyaai esii'ma. Isose' mumu tato' ipɨ'. Isose' esi'pʉ Irai mu pe. 	 Jezus begon in het openbaar op te treden toen Hij ongeveer dertig jaar oud was. Men dacht dat Jozef Zijn vader was.


“Si'tuyai' ɨmɨrɨ'nokon serɨ itekare, Papa e'to' esa' wannɨ pe ekama'pʉ uya ipana ya' ton uya uyento' oton pen serɨ enta'. 	 Ik weet dat niemand van u aan wie ik het Koninkrijk van God bekend heb gemaakt, mij meer zal zien.


Iwinɨ tanporo ipun ena ɨsipona ikara ton ke, usemo'ka e'kapʉ tiwano' pe usi'nʉnkato' yau, ɨsi'kaisa rɨ tʉtʉrawasooi kon kupʉ to' uya ke. 	 Door Hem wordt het lichaam prachtig samengevoegd; elk deel helpt de andere delen naar vermogen, zodat het hele lichaam gezond groeit en vol liefde is.


Papa uya ɨku'sa' pʉra man ɨ'rɨ ku'nin pe ina a'kɨrɨ serɨ tʉrawaso yau, apʉne pʉra ɨyewan esi wakʉ pe pʉra Papa pona. 	 U hebt hier part noch deel aan. U staat niet zuiver voor God. Vreselijk dat u met zo'n voorstel aankomt.


Ɨmɨrɨ nin si, Esuwerʉ pe te'sesa'sen; main, Mosi' winon enupɨkɨrɨ te'sen mɨrɨ awonsi'kɨ Papa pokon pe ɨwe'to' pɨ' tʉutapurɨsen. 	 En u, die er trots op bent Joden te zijn, vertrouwt op de geschreven wet van God! U bent er trots op dat u de enige, ware God kent en weet wat Hij wil.


Ɨnʉ' rɨ kʉrɨ tʉuko'manto' eporo pɨ' na'ne' uya tʉuko'manto' nonka rɨ mɨrɨ. Ɨnʉ' rɨ kʉrɨ tʉuko'manto' nonkanin nʉ'pʉ uwenai uya tʉuko'manto' epoto' oton mɨrɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 Wie zijn leven niet wil opgeven, zal het verliezen. Maar wie zijn leven opgeeft voor Mij, zal het behouden.


Pari'si amʉ' uyee'pʉ mɨrɨpan kon e'sara'tɨ'pʉ Sises ekama'popɨtʉ pɨ'. I'tupɨtʉ pe to' uya ekama'po'pʉ i'tuto' ipɨkɨrɨ Epʉn winon pɨ'. 	 Enkele Farizeeërs die hadden gehoord dat Hij er was, kwamen naar Hem toe en gingen met Hem in debat. "Kunt U God laten bewijzen dat Hij U heeft gestuurd?" vroegen zij. Zij wilden Hem op de proef stellen.


Ka'pon uya ipana'tɨ'pʉ, “Asan mɨrɨ awonsi'kɨ ayakon non e'soto'pɨ'sa' man pʉroroi po. Ayauro'kapai to' esi,” ta'pʉ iya. 	 Toen iemand Hem vertelde dat zij er waren, vroeg Hij: "Wie is mijn moeder? En wie zijn mijn broers?"


Uruwai' amʉ' uta'kokapɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan wakʉ ton ka'pon amʉ' iyeri'sa' kon e'mʉ'sa'ka'pʉ kanan. 	 Graven gingen open en vele gelovige mannen en vrouwen, die gestorven waren, werden weer levend.


Ipon a'pɨtʉ'pʉ iya, mɨrɨpan mʉn tʉutɨsen ereuta'pʉ mɨrɨ a'tai rɨ. E'ne' pe iye'to' anpokʉmanin usepi'tɨ'pʉ. 	 Het bloeden hield onmiddellijk op en zij merkte dat ze genezen was. Ze verloor geen bloed meer.


Serɨ ta'pʉ iya, apʉne pʉra Sises uya epa'kakɨ iyapai taka'sa' pɨ' tʉpɨ'. Sises uya eporo rawɨrɨ, inke rɨ sa'ne makoi a'kwarʉ uya a'sisa' ko'manʉ'sa' esi'pʉ. To' uya rɨ temiyatʉ, ti'ta rɨ auronpɨ'sa' e'tane i'sen ke, tʉpa'simanin ke rɨ te'tane, i'kɨrɨpɨtʉ'pʉ iya rɨ, mɨrɨpan apɨtʉ'pʉ makoi a'kwarʉ ton uya tʉ'kena'pɨ ya'. 	 "Doe mij alstublieft geen pijn!" Jezus had namelijk tegen de boze geest gezegd dat hij uit de man moest weggaan. De boze geest had zich vaak van de man meester gemaakt. Dan was hij niet meer te houden, rukte zijn boeien stuk en rende de woestijn in, volledig in de macht van de boze geest.


“Ewai', Esuwerʉ amʉ' epuru ton e'kamasa' ɨyekama'po pɨ' Paarʉ enpa'ka pa, Esuwerʉ amʉ' Konsʉrʉʉi ton ena'. Mɨrɨpan kon uya tato' oton ina esi wakʉ iwa pe ɨnekama'popɨ'pai tukai', e'tane i'napai rɨ pʉra mɨrɨ esi. 	 "De Joden hebben een afspraak gemaakt", zei Paulus' neef. "Zij zullen u morgen vragen Paulus nog eens voor de Raad te brengen, zogenaamd om hem nader te ondervragen.


Era' uya soisa apiyo'ma'pʉ Isens, Isaan rui wɨto' pe iya supara ke. 	 Jakobus, de broer van Johannes, liet hij doden door het zwaard.


Se ta uya, inonkasa' rʉ'pʉ anʉnnin esi pɨ' mʉre pe rɨ marɨ, poitorʉ kasa pʉra tʉpona rɨ iyesi pen nɨ, tanporon nɨ tiwano' esa' pe rɨ te'tane. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader. Hij moet doen wat zijn voogden en de beheerders van de erfenis hem zeggen. Pas als hij de leeftijd heeft bereikt, die zijn vader in het testament heeft genoemd, mag hij met de erfenis doen wat hij zelf wil.


Pena nurɨne iye'sa' rʉ'pʉ urɨ main pʉra iyesi a'tai; e'tane apiyontɨn nɨto' uye'sa' a'tai, makoi usenpoika'pʉ, 	 Vroeger leefde ik zonder de wet. Maar toen ik de wet leerde kennen, ontdekte ik wat zonde is. En het leven maakte plaats voor de dood.


Epe'kena' pon renen tato', enkena' mɨrɨ awonsi'kɨ itoi'masa' pen ke irepasa' iyepontɨto' ya' pe,” tukai'. (Epe'kena' pon renen tato' esi ipokena' pe wakʉ ton nʉkupʉ'pʉ rʉ'pʉ.) 	 Zij mocht een kleed van schitterend wit linnen aantrekken. Dat fijne linnen stelt de goede daden van de gelovigen voor."


E'tane entantɨ' ipoitorʉ ton nʉ'san ipana'tɨtantɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ Pi'ta rɨ, ‘Itɨ mɨrɨ Kiyarari pona arawɨrɨ'nokon. Mɨrɨ yau ene auya'nokon, ta'pʉ tʉuya kasa rɨ,’” ta'pʉ iya. 	 Vertel Zijn discipelen en Petrus dat Jezus naar Galilea gaat. Daar zullen zij Hem ontmoeten, zoals Hij hun voor Zijn sterven al heeft gezegd."


Tanporo upiyau na'ne' nɨrɨ esi ɨiwano' pe, tanporo ɨpiyau na'ne' esi nɨrɨ uiwano' pe. Kamoro uriya' uyapurɨpɨ'to' uye'sa'. 	 Zij zijn van U. Alles wat van Mij is, is van U. En wat van U is, is van Mij. In hen wordt weerspiegeld wie Ik ben.


Serɨ ton i'tu auya'nokon pe iyesi pɨ', ɨpʉrema'nokon mɨrɨ, mɨrɨ ton kupʉ auya'nokon yau. 	 Jullie zullen gelukkig zijn, als je van deze kennis gebruik maakt.


Na'ne' nin esi, mɨ pe ɨye'kupʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ autapurɨ kon. Tanporo serɨ waraino utapurɨn esi ɨri pe. 	 Maar de manier waarop u nu praat, getuigt van zelfingenomenheid. Dat is niet goed.


“Amen! Apurɨpɨ'to' mɨrɨ awonsi'kɨ eke pe iku'to', ipu'ketʉ, tenki tato', inamato', imeruntɨrʉ, ipana'pano nesii Papa iwano' pe tɨwɨrɨ rɨ. Amen!” ta'pʉ to' uya. 	 "Amen", zeiden zij. "Alle lof, heerlijkheid, wijsheid en dank, alle eer, macht en kracht is voor onze God, voor altijd en eeuwig. Amen."


e'tane ɨnʉ' rɨ tʉwo'pa'pʉ uya ensinin nʉ'pʉ e'tuna'kiripa pen nɨ nin mɨrɨ. Tuna iwo'pa'pʉ uya ike ena i'napaino rɨ i'tuna'kwaai pe rɨ, mɨrɨpan uya to'panʉ'nin tuna ke irepa, iko'manto' ike ke tɨwɨrɨ rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Maar wie van het water drinkt dat Ik hem geef, zal nooit meer dorst krijgen. Dat water zal in hem als een fontein worden, waaruit eeuwig leven voortkomt."


Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton, Main pɨ' enupanin nan uya wakʉ kupʉ iya ensa' a'tai, mɨrɨ awonsi'kɨ mʉre amʉ' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ, “Usana! Kin Tepi' pa rʉ'pʉ apurɨpɨtʉ serɨ!” tawon etasa' a'tai, Esuwerʉ amʉ' epuru ton usakorota'pʉ ipan pe mɨrɨ pɨ'. 	 De leidende priesters en de godsdienstleraars zagen deze geweldige wonderen en hoorden hoe zelfs kinderen in de tempel riepen: "God zegene de Zoon van David!"


Pʉse rɨ sa'ne si kʉrɨ rɨ ko iye'menukasa' itekare usauro'sa' rʉ'pʉ ipɨ': “‘Umaimu ekamanin ennoko uya mɨrɨ arawɨrɨ, ɨye'ma konekanin pe awapiya,’ ta'pʉ rʉ'pʉ ipɨ',” ta'pʉ iya. 	 Want hij is de man over wie (in het boek van Maleachi) is geschreven. Hij is de heraut, die voor Mij zou uitgaan om mijn komst aan te kondigen.


Asa'ron kon ka'pon amʉ' e'to' oton umɨ yau; tikin nɨ itanʉnto' oton, isakon e'nɨnto' oton. 	 Dan zullen twee mannen samen op het veld werken. De een zal worden meegenomen, de ander achterblijven.


E'tane Esuwerʉ pe to' uya ito'ka'nʉ'sa' a'tai, isaurokʉ i'se pʉra to' esi'pʉ. Tikin nɨ te'sepose to' ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ asa' ite'kwa kʉra' emiya era'tɨto' e'to' poro, “Eke kʉrɨ rɨ Arʉ'times E'pe'sas pon kon iwano'!” tai'ma. 	 Maar toen de mensen merkten dat hij een Jood was en dus niet in Artemis geloofde, schreeuwden zij twee uur lang in koor: "Groot is Artemis van Efeze! Groot is Artemis van Efeze!"


Moro iyesi'pʉ mɨrɨ yau wai yawon waain peneka, mɨrɨpan ka' su'pa tʉki'se, iyʉi i'so'pu ye' pɨ' to' uya inta na' itʉrʉ'pʉ. 	 Een van de soldaten doopte een spons in een kan met zure wijn. Hij stak die op een stok en hield hem bij Jezus' mond.


Sises e'mʉ'sa'ka'pʉ, mɨrɨpan uya ekama'po'pʉ, “Ma'non, nai kamo si? Ɨnʉ' uya ɨri ta uya uya ɨyeno'masa' pʉra rɨ?” ta'pʉ iya. 	 Hij stond op en vroeg: "Waar is iedereen? Heeft niemand u veroordeeld?"


Mɨrɨpan pʉsamoro asa'ron kon uya Emeas e'ma tau iye'ku'sa' rʉ'pʉ ekama'pʉ kanan to' pɨ', ito'ka'nʉkʉ'pʉ tʉuya'nokon pʉreti i'kwɨtʉ iya a'tai. 	 De twee mannen uit Emmaüs vertelden dat zij Jezus ook hadden gezien. Dat Hij met hen was meegelopen en dat ze Hem pas hadden herkend toen Hij het brood brak.


Sises uya mɨrɨ tawon etasa' a'tai, iyenna'po'pʉ Isutiya poi Kiyarari pona. 	 Daarom verliet Hij Judea en ging terug naar Galilea.


Serɨ etasa' ina uya a'tai, ina mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon amʉ' mɨrɨ awon kon uya Paarʉ temekʉ'pʉ itɨ namai' Surusiran pona. 	 Toen we dat hoorden, smeekten wij en de andere christenen Paulus niet naar Jeruzalem te gaan.


“Tɨwɨ tikin nɨ ɨyenwo'netʉ winɨ mɨrɨ awonsi'kɨ akamisi winɨ ina nereutai ayapon po ɨyereutasa' a'tai kʉrore po,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 "Mogen wij in Uw Koninkrijk naast U op de troon zitten?" vroegen zij, "de één links en de ander rechts van U?"


To' esanon uya serɨ ensa' a'tai, to' utɨ'pʉ pata pona ekare'tɨse'na siya rɨ pata kaisarɨ rɨ. 	 De varkenshoeders sloegen op de vlucht en vertelden in stad en land wat er was gebeurd.


Mɨrɨpan kon enari'nʉmʉ'pʉ ipan pe, mɨrɨpan kon uya si Papa apurɨpɨtʉ'pʉ. “Eke pu'kena' uye'sa' man u'koro'ta'nokon! Papa uye'sa' man tʉmunkɨ ton pika'tɨse'na!” ta'pʉ to' uya. 	 Er ging een golf van ontzag door de mensen. Zij eerden en prezen God. "Wat een geweldige profeet heeft God naar ons toegestuurd! Vandaag hebben wij gezien wat God kan doen!" zeiden zij.


Esuwerʉ amʉ' esi'pʉ unonka i'se pʉra, mɨrɨ wenai enno'sa' urɨ Sisa uya uyeseru aimenkato' pe, ɨ'rɨ rɨ ekamʉn tʉto' uya pʉra rɨ iye'tane utonpa ton, Esuwerʉ amʉ' pɨ'. 	 Maar toen de Joden daar heftig tegen protesteerden, heb ik mij op de keizer beroepen, overigens zonder de bedoeling mijn volk aan te klagen.


Mɨrɨ ema'sa' yau, Sises ekoneka'pʉ Kiyarari pona tʉutɨto' pe. Piri' eporo'pʉ iya, ta'pʉ iya ipɨ', “Upɨkɨrɨ ɨsi'kɨ.” 	 En hij bracht Simon bij Jezus. Jezus keek Simon aan en zei: "Jij bent Simon, de zoon van Johannes. Jij krijgt een andere naam. Ik noem je voortaan Petrus."


Ka'kʉran e'ma'pʉka to' uya pʉra iyesi, e'tane to' apʉrʉmʉ ipiyapai, apʉne pʉra ka'kʉran maimu i'tu to' uya pʉra iyesi.” 	 Maar ze zullen zeker niet met een vreemde meegaan. Ze zullen voor een vreemde op de vlucht slaan, omdat ze zijn stem niet kennen."


Paarʉ uya miye' eposa' a'tai, tu'kan kon e'sakoropasa' esi'pʉ ipan pe. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', soisa amʉ' uya arɨ'pʉ tʉra'runpai'. 	 Toen zij bij de trappen van het fort kwamen, drong de menigte zo heftig tegen Paulus op dat de soldaten hem naar boven moesten dragen.


Mɨrɨpan uya ta'pʉ tanporo to' pɨ', “Ɨnʉ' rɨ uyepʉ pe iyesi yau uye'ma'pʉ pe, tʉpɨ' rɨ tʉupu'tɨka'se tʉkurusukuui tanʉnse wʉi kaisa rɨ nʉyepʉi upɨkɨrɨ. 	 Daarna zei Hij tegen allen die bij Hem waren: "Wie bij Mij wil horen, moet zichzelf volledig onbelangrijk vinden. Hij moet iedere dag zijn kruis dragen en dicht bij Mij blijven. Want wie zijn leven opgeeft voor Mij, zal het redden. Maar wie zijn leven wil vasthouden, zal het verliezen.


Mɨrɨpan kon ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ, “Ɨ'rɨ pe ina ku'se'na ɨuye'sa', Papa Mumu? Iweyu rawɨrɨ rɨ pe' ina kota'mai' ɨuye'sa'?” ta'pʉ to' uya. 	 "Wat wilt U van ons, Zoon van God?" schreeuwden zij. "U hebt het recht niet ons nu al te kwellen!"


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨ'rɨ rɨ Iya'kwarʉ uya ɨyemeporʉ'tɨto' kon temeporʉ ke pʉra ɨwesi kon pen nɨ ɨnenpai kuru ɨyenurikʉ kon koro'tau Sises Kʉrai usenpoika. 	 Een man hoort niets op zijn hoofd te hebben; hij is de afdruk en de afspiegeling van God; maar de vrouw is de afspiegeling van haar man. Want de vrouw is uit de man gemaakt en niet omgekeerd.


Mɨrɨ ekama tʉpo, Sises uya ekama'po'pʉ, “Nai kʉrɨ ken si esi osorʉwawon kon apai ama' amʉ' eponin nʉ'pʉ tonpa pe tukai' mi'tuyan?” ta'pʉ iya. 	 Wat denkt u? Wie van deze drie was de medemens van het slachtoffer van de roofoverval?"


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; tanporo serɨ e'moronka mɨrɨ serɨ a'taino kon pona,” ta'pʉ Sises uya. 	 Het oordeel over al het kwaad van vroeger zal op het hoofd van deze generatie neerkomen.


To' tamokori ton pokon pe unkoneka'pʉ ekonekan nɨto' waraino pen, to' emiya pɨ' to' a'si'pʉ uya a'taino to' ato' pe uya Isi' apai, apʉne pʉra tʉmɨrɨ'nokon pokon pe ekoneka a'tai tʉusaurokʉ'pʉ kon awɨrɨ pʉra to' esi'pʉ, mɨrɨpan kon piyapai era'tɨ'pʉ, ta Itepuru uya. 	 Het zal een ander verbond zijn dan dat Ik met hun voorouders sloot op de dag dat Ik hen uit Egypte leidde; die hielden zich niet aan het verbond, zodat Ik hun de rug heb toegekeerd.


Ipan pe ɨsɨ pe to' e'sei'pɨtʉ'pʉ. Mɨrɨ wenai, to' e'nonka'pʉ ɨsipiyapai; Panapas uya Ma' anʉmʉ'pʉ tisakon pe. To' utɨ'pʉ kanau yau Sai'pʉras pona; 	 Het geschil liep zo hoog op dat Paulus en Barnabas uit elkaar gingen. Barnabas ging naar Cyprus en nam Johannes Markus mee.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Papa munkɨ inanʉmʉ'san pe ɨwesi kon koro'tau, wakʉ pe, ti'nʉnkasan pe, epontɨtɨ' ɨsentu'kena' ke, ɨsi'nʉnkena' ke, mɨ pe te'ku'sen pen ke, ɨ'sɨ'mʉn yaino ke mɨrɨ awonsi'kɨ tʉuseta'kasen pen ke. 	 Omkleed u, omdat God u heeft uitgekozen en zoveel van u houdt, zelf ook met innerlijk medeleven, goedheid, nederigheid, zachtaardigheid en geduld.


Pʉse rɨ Sises si e'to' oton Epʉn po Papa uya tanporon koneka emenna' pe pona rɨ, pena rɨ tʉusaurokʉ'pʉ kasa wakʉ ton pu'kena' amʉ' yai. 	 Hij moest naar de hemel teruggaan tot de tijd van het volledige herstel. Over die tijd heeft God vanaf het begin al gesproken door Zijn heilige profeten.


“‘Wakʉ kuru rɨ ku'sa' auya man, upoitorʉ, wakʉ mɨrɨ awonsi'kɨ usauro'nɨsa' awɨron! Tu'kan pen nʉ'kwɨ rɨ pɨ' yawɨrɨ ɨwe'sa' man. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', tu'kan nɨ esa' pe ɨnonka uya. Ɨsi'kɨ upiya' pori' pe e'tanʉ'kɨ ɨyepuru pokon pe!’ ta'pʉ iya. 	 De heer zei: 'Je bent een goede en betrouwbare knecht. Omdat je dit kleine bedrag goed hebt beheerd, zal ik je grote verantwoordelijkheid geven. Deel in mijn vreugde!'


Kamoro ekama'popɨtʉ pɨ' te'san utama'pʉ ipiyapai mɨrɨ a'tai rɨ. Soisa amʉ' epuru enari'nʉmʉ'pʉ, Paarʉ, Roman pe te'sen auronpɨ'sa' tʉuya pɨ' i'sen ke. 	 De soldaten die Paulus hardhandig zouden verhoren, lieten hem onmiddellijk los. De commandant zelf werd ongerust toen hij begreep dat hij een Romein had laten boeien.


Itepoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ e'ma ta' ekonekan nɨto' pe iyesi'pʉ, pʉre'po'si e'to' a'tai rɨ, “Pʉse rɨ si kin, ɨiwano' kon,” ta'pʉ Paire' uya Esuwerʉ amʉ' pɨ'. 	 Het was twaalf uur 's middags. Die avond zou de sabbat van de Paasweek beginnen. "Hier is jullie koning", zei Pilatus tegen de Joden.


Saiman Pi'ta uya eikʉ'pʉ, “Uyepuru, ɨnʉ' piya' nɨrɨ ina utɨ? Ɨpiyau sa'ne Main esi mɨrɨ ko, tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' pe ku'nin. 	 Simon Petrus antwoordde: "Naar wie moeten wij toegaan, Here? U bent de enige Die ons over het eeuwige leven kan vertellen.


Penaro' rʉ'pʉ a'sarutanʉ'nin eno'matɨ', emenna' iki'masa' pʉrowa pe ɨwesi kon pa a'sarutanʉ'nin a'kɨrɨ pʉra—me'atʉi'ne' pe kuru nin si, apʉne pʉra Kʉrai, urɨ'nokon iwano' To' Epoi Itɨ'pʉ iwano' karimeru mʉre, e'wɨsa' pɨ'. 	 Hij is gezien door Jakobus en daarna nog eens door alle apostelen.


Urɨ, Paarʉ uya serɨ menuka uyemiyatʉ ke. Urɨ uya rɨ e'ma—enpoika uya pen nɨ e'tane, ukai'ya ɨmɨrɨ rɨ uya ɨke rɨ uwomasa' man. 	 Ik zal het u terugbetalen. Dat garandeer ik, Paulus, hier met mijn eigen handschrift. En dan wil ik niet eens praten over wat u mij schuldig bent! U bent mij uzelf schuldig!


Iyenna'po a'tai, iyereutasa' esi'pʉ tʉkanwa tararan yau. Eke pe pu'kena' Aisaya nʉmenuka'pʉ kareta ekama iya esi'pʉ. 	 keerde nu naar zijn land terug. Onderweg zat hij hardop te lezen uit het boek van de profeet Jesaja.


“Pori' pe ɨwesi kon mɨrɨ ka'pon amʉ' uya asapema kon a'tai, iwenai pʉra ɨkota'ma'nokon a'tai mɨrɨ awonsi'kɨ to' usaurokʉ ɨri pe rɨ ɨpɨ'nokon a'tai urɨ uriya'. 	 Gelukkig bent u als u beledigingen, vervolgingen, leugens en laster te verdragen krijgt omdat u bij Mij hoort.


tʉron kon uya kanan pu'kena' Iraisa usenpoikasa' ta wenai, tʉron kon uya rɨ marɨ penaro' kon eke ton pu'kena' amʉ' tonpa e'mʉ'sa'kasa' ta pɨ'. 	 Anderen zeiden: "Het is Elia of in ieder geval één van de oude profeten die is teruggekomen uit de dood." Er deden allerlei geruchten de ronde.


Kamoro si asakɨrɨ'nan kon ene amʉ' userenka apono' pon apurɨpɨtʉ pe, inama pe mɨrɨ awonsi'kɨ tenki ta tʉuya'nokon pe, tʉuko'mansen pɨ' inke rɨ, inke rɨ, 	 Die vier levende wezens eren, prijzen en danken Hem, Die op de troon zit en Die voor altijd en eeuwig leeft.


kʉrɨ rɨ pe rɨ enno'sa' pe e'ai'ne' i'sen yau. Ɨpʉrematɨ' enari'mʉra ekamato' pe uya, e'to' awɨrɨ. 	 Als gezant van de Here zit ik hier geboeid in de gevangenis. Bid daarom dat ik onbevreesd zal zeggen wat ik zeggen moet.


Wakʉ nonkasa' ke Papa uya urepasa' na'ne' ke, iyapon nonka uya isenupasa' kuru ɨutɨ amɨnin ye' pe, mɨrɨpan po tʉron kon amɨnin nan uya amɨto' pe. E'tane nin si tɨ ti'tui' kuru to' uya amɨto' pe iyesi tʉnamɨnʉ kon. 	 Maar wanneer het blijvende en volmaakte komt, is dat het einde van het gebrekkige en onvolmaakte.


“Main Mosi' winon mɨrɨ awonsi'kɨ pu'kena' amʉ' Maimu esi'pʉ meruntɨ pe, Isaan Pa'tes uyepʉ pʉ'kʉ pona; mɨrɨ si'kɨrɨ Papa e'to' esa' wannɨ pe ekareei usekamasa' serɨ, mɨrɨpan pɨkɨrɨ e'pai tu'kan kon nɨ uta'kwarʉkan pɨ' man. 	 Voordat Johannes de Doper kwam, moest u zich houden aan wat Mozes en de profeten hadden gezegd. Johannes kwam met het goede nieuws dat het Koninkrijk van God dichterbij was gekomen. En iedereen probeert uit alle macht er een plaatsje te krijgen.


“Ka'pon amʉ' enno'kɨ a'ko pan parɨ umɨ ton mɨrɨ awonsi'kɨ eke iwa ton pata amʉ' ya'ne, tiwano' kon pe tenta'nato' kon ipɨ' e'mato' pe to' uya,” ta'pʉ to' uya. 	 dan kunnen ze naar de dorpen en boerderijen gaan om eten te kopen. Hier kunnen zij niets krijgen; er woont hier niemand."


Se pe rɨ e'tane sepan kon kuru nɨrɨ Papa munkɨ amʉ' o'koi' kuru, serɨ wakʉ nonkasa' ke urepa'pʉ: Esuwerʉ amʉ' ton pen ena' iwarinpa pokena' pen nɨ eke Kʉrai iwano' ekamanin pe. 	 En dan te bedenken dat ik de minste van alle gelovigen ben! Alleen door de genade van God mag ik andere volken op de onvoorstelbare rijkdom van Christus wijzen.


Tekama'popɨtʉ pɨ' rɨ to' e'tane, iye'mʉ'sa'kasa' uya ta'pʉ to' pɨ', “Ɨnʉ' rɨ ɨ'koro'tawon kon esi yau imakooi pʉra, tɨwɨ si asara'tɨi'nokon tɨ' ke iwɨnɨ pɨ',” ta'pʉ iya. 	 Toen zij bleven aandringen, stond Hij op en zei: "Laat hij die zelf nooit zondigt, de eerste steen maar gooien!"


Imenukasa' itekare nɨkayai'ne' kasa, “Kʉrɨ apurɨ pɨ' na'ne' ɨpiyɨ'to' pʉra rɨ iyesi,” nɨkayai'ne'. 	 Zo staat het ook in de Boeken: "Ieder die op Hem vertrouwt, zal niet teleurgesteld worden." (a)


Enpoika'pʉ uya Esuwerʉ amʉ', Kiri' amʉ' pɨ' nɨrɨ tʉmakooi kon pɨ' to' usewankama era'tɨto' pe Papa winɨkʉi', Sises yau apurɨto' esa' pe to' enato' pe. 	 Ik heb er bij Joden en Grieken op aangedrongen zich tot God te bekeren en in de Here Jezus te geloven.


Eke pe to' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ. Tanporo to' utɨ'pʉ itekare pɨ', temiyatʉ kon tʉpɨtʉ'pʉ to' uya tʉpana kon pona imaimu eta tʉuya'nokon namai'. 	 De Joden konden zich niet langer inhouden en schreeuwden van woede. Zij stopten hun vingers in hun oren en stormden allemaal tegelijk op hem af.


mɨrɨ pɨ' ɨnkupʉnʉ e'to' pe nesii ama'ai, ɨkʉipʉnʉ, ama'ai ɨnkupʉnʉ ennin nʉ'pʉ uya ɨye'mato' pe. 	 Uw Vader kent alle geheimen. Hij zal u ervoor belonen.


Karimeru pa'simanin nan enna'po'pʉ tʉuserenka kon pe eke pe Papa esi pɨ'. Tanporo tʉneta'pʉ kon pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ tʉnene'pʉ kon pɨ' nɨrɨ, inserʉ uya ekama'pʉ kasa. 	 Later gingen de herders weer terug naar hun kudde in het veld. Zij prezen God voor wat zij hadden gehoord en gezien. Het was precies zoals de engel had verteld.


Mi'tuyatʉi'ne' kasa rɨ, ipʉremasa' pe to' esi ta, kamoro imoronkanin nʉ'san pɨ'. Isopu uya imoronkasa' rʉ'pʉ etasa' auya'nokon, mɨrɨ awonsi'kɨ iu'matʉ pe ene'pʉ Itepuru nʉkupʉ'pʉ rʉ'pʉ. Itepuru esi eke pe tʉusentu'masen mɨrɨ awonsi'kɨ aiko tawon nɨ. 	 Wij noemen hen gelukkig, omdat zij dwars door alles heen de Here trouw gebleven zijn. Denk maar eens aan Job, die het niet opgaf. U weet hoe het met hem afliep. Daaruit blijkt dat de Here liefdevol en goed is en vol medeleven Zijn hulp geeft.


Ɨyeyaton kon pe pe' enasa' serɨ i'nairon tekamai' ɨpɨ'nokon? 	 Ben ik, omdat ik u de waarheid heb gezegd, opeens uw vijand geworden?


Ɨpiyɨ'nʉ'nin kon pe serɨ menuka uya pen, e'tane apanama uya 'nokon, umunkɨ pe ɨwesi kon pɨ'. 	 Want als ik in een vreemde taal bid, is het mijn géést die bidt; mijn verstand staat erbuiten.


E'tane rɨ Sises uya tenu tʉpɨtʉ'pʉ, ɨnʉ' uya iku'sa' tukai'. 	 Maar Hij keek rond om te zien wie het geweest was. Geschrokken kwam de vrouw naar Hem toe. Zij beefde over haar hele lichaam, omdat zij zich realiseerde wat met haar was gebeurd. Zij viel op haar knieën en vertelde Hem precies wat er was gebeurd.


Tu'kan kon ka'pon amʉ' ensa' tʉuya a'tai, to' pɨ' isentu'ma'pʉ, apʉne pʉra ipan pe rɨ usewankaman pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ tiwano' kon pe to' epika'tɨ poken pʉra rɨ to' esi pɨ'. To' esi'pʉ karimeru amʉ' ipa'simanin pʉnon kon kasa. 	 Hij was diep geroerd toen Hij zag hoe de mensen afgemat waren en zich geen raad wisten. Zij leken op een kudde schapen zonder herder.


Paperan po pu'kena' amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ ton, mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo non po iwɨsa' kon mʉnʉ e'seporo'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 Zij is schuldig aan het bloed van alle mensen, die op aarde zijn vermoord."


“Urɨ nɨrɨ uya apurɨ'pʉ man wakʉ pe na'kɨ iyesi tukai' tanporon yau rɨ Nasare' pon Sises ewa'noma pɨ' esi'pʉ. 	 Ik heb vroeger zelf ook gemeend al het mogelijke te moeten doen om de leer van Jezus van Nazareth te bestrijden.


Mɨrɨ a'tai, Pari'si amʉ' uya kanan ekama'po'pʉ nai kasa ennin pe iyenasa' tukai'. Ta'pʉ iya to' pɨ', “Tawa nonka'pʉ iya uyenu pona, ikumisi'pʉ uya, ennin pe nin si esi serɨ,” ta'pʉ iya. 	 De Farizeeërs vroegen de man ook hoe het kwam dat hij kon zien. Hij antwoordde: "Hij deed wat modder op mijn ogen. Daarna heb ik mij gewassen en nu kan ik zien."


Warawo' to' koro'tawon ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ, “Ti'sa!” ta'pʉ iya. “Ɨyekama'po uya umu ene pa, tikin nan nʉ'kwɨ. 	 Er was een man bij die luidkeels riep: "Meester! Kom toch kijken naar mijn jongen! Het is mijn enig kind.


Mɨrɨ a'tai, imu, entun eseru yau rɨ iyentusa' rʉ'pʉ uya Iya'kwarʉ winɨ iyentusa' kota'ma'pʉ. Mɨrɨ kasa rɨ si iyesi serɨ pe. 	 Zoals de zoon van de vrije vrouw vervolgd werd door de zoon van de slavin, worden nu de mensen die uit de Heilige Geest geboren zijn, vervolgd door hen die onder de slavernij van de wet leven.


Eta'! E'mʉ'sa'kasa' mʉra'ta nau iwɨpɨtʉ pɨ', mɨrɨpan ɨnʉ' uya rɨ umaimu etasa' uya mʉra'ta a'kokasa' yau, iya'kɨrɨ itiwʉ' ta' ewomʉ mɨrɨ, ipokon pe ata're'tɨse'na mɨrɨ awonsi'kɨ upokon pe kanan ita're'tɨ mɨrɨ. 	 Luister, Ik klop op de deur. Als iemand Mij hoort en de deur opendoet, zal Ik bij hem binnenkomen. Dan zullen wij samen eten; hij met Mij en Ik met hem.


E'tane apʉne pʉra sa'man pe rɨ tera'tɨsen pe pʉra rɨ ɨyewan esi pɨ', kota'man nɨto' amʉranʉkʉ auya ɨiwano' pe rɨ Papa uya kota'man nɨto' weyu a'taino pe, ipokena' eseru aimenkato' iya usenpoika a'tai. 	 Maar nee, u blijft hardnekkig weigeren uw leven te veranderen. Het is uw eigen schuld als de toorn van God u treft op de dag van het rechtvaardige oordeel.


Sises uya to' entakanoma'pʉ, “Serɨ a'taino kon emari'ma, mɨrɨpan kon e'tʉrʉ emari'man nɨto' yau. 	 Jezus antwoordde: "Trouwen is iets voor de mensen van deze wereld.


Paarʉ nʉkupʉ'pʉ tense, papa amʉ' tato' pe rɨ Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas kupʉ'pʉ to' uya. Tʉmaimu kon, Rai'koniya pon kon maimu yau to' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Apʉne, entɨ'! Pʉsamoro ka'pon amʉ' esi mɨrɨ papa amʉ' pe, e'tane ka'pon amʉ' pe to' era'tɨsa', mɨrɨpan kon u'tɨsa' ka' winɨpai upika'tɨse'na'nokon!” ta'pʉ to' uya. 	 Er steeg een luid gejuich op onder de mensen die erbij stonden. "De goden!" riepen zij in hun eigen taal. "De goden zijn in mensengedaante naar ons toegekomen!"


To' uya rɨ enpɨ'tane ka'pon e'mʉ'sa'ka'pʉ, tapon anʉmʉ'pʉ iya, mɨrɨpan utɨ'pʉ. Ipan pe rɨ to' usewansiuka'pʉ, mɨrɨpan kon uya Papa apurɨpɨtʉ'pʉ, “Serɨ waraino ensa' uya'nokon pʉra rɨ man!” tai'ma. 	 De man sprong overeind, nam zijn draagbaar onder de arm en liep tussen de verblufte omstanders door naar buiten. Er steeg een gejuich op tot eer van God. "Zoiets hebben wij nog nooit gezien!" reageerde iedereen.


Mɨrɨpan uya ta'pʉ to' pɨ', “Aya'kɨrɨ'nokon kuru rɨ enta'napai e'sa' serɨ To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ i'kiyari pɨ', ukota'ma to' uya rawɨrɨ. 	 Hij zei: "Ik heb er geweldig naar verlangd dit Paasmaal met jullie te eten. Nog even en dan breekt voor Mij een tijd van groot lijden aan.


Mɨrɨ pɨ' si mɨ pe ɨye'kupʉ kon! Ɨupokoitato' kon ipɨ' poken pʉra pe' nai kʉrɨ rɨ pe' ka'pon serɨ ku'nin nʉ'pʉ enpa'ka auya'nokon poken pʉra nai ɨ'koro'tapai'nokon? 	 Als u blijft bij wat ik u heb gezegd, is dat uw redding. Anders had u net zo goed niet gelovig kunnen worden.


Asa'rɨ rɨ marɨ pe' wakʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ine'ne' tuna epa'ka poken nai mɨrɨ rɨ marɨ tuna epa'kato' euta yai? 	 Er komt uit een en dezelfde bron toch ook niet afwisselend schoon en vuil water!


Esuwerʉ amʉ' Konsʉrʉʉi ton uya pʉse rɨ Si'tipʉn maimu etasa' a'tai, ipan pe to' usakorota'pʉ. Mɨrɨ a'tai, to' uya tʉyɨ kon kɨtɨtɨi'ma'pʉ, ipan pe tʉusakorota kon pe. 	 Toen de Joden in de rechtszaal d t hoorden, waren zij diep gegriefd en knarsetandden zij van woede.


Inke pʉra tʉpoitorʉ ton ekanwa'tɨto' pe kanau ya' ikuu'pʉ Sises uya, to' utɨto' pe tʉrawɨrɨ iratoi pona, anpisin enno'tane tʉuya. 	 Hierna zei Hij tegen Zijn discipelen dat zij met de boot moesten overvaren naar de andere kant van het meer. Hij zou nog blijven om de mensen weg te sturen.


Ɨmɨrɨ'nokon ɨkʉi munkɨ ton! Nai kasa ɨmɨrɨ'nokon ɨri pe te'san usaurokʉ wakʉ pe? Apʉne pʉra ɨyewan kon epe'tɨsa' apaino kuru enpa'ka auya'nokon mɨrɨ anta kon yai. 	 Stelletje sluwe slangen! Hoe kunnen slechte kerels als u iets goeds zeggen?


Inke kuru tʉusaurokʉ kon tʉpo, Pi'ta e'mʉ'sa'ka'pʉ, ta'pʉ iya to' pɨ', “Utonpa ton, i'tu auya'nokon pena Papa uya uyanʉmʉ'pʉ ɨ'koro'tapai'nokon, Esuwerʉ amʉ' pen uya itekare etato' pe urɨ winɨ, to' uya apurɨto' pe nɨrɨ. 	 Na veel heen en weer gepraat stond Petrus op. "Mannen broeders", zei hij, "u weet allemaal dat God mij uit uw midden heeft uitgekozen om het goede nieuws van Jezus Christus aan de andere volken bekend te maken, zodat ook zij in Hem kunnen geloven.


Mɨrɨ tʉpo, 6 pe to' ku'nin inserʉ uya tʉronpi' turunpa'pʉ. Main eta'pʉ uya korʉ pun konekasa' use'man nɨto' apon ekun retʉ poi Papa piyau te'sen winɨpai. 	 De zesde engel blies op zijn bazuin: Ik hoorde uit de vier horens van het gouden altaar, dat voor de troon van God staat, een stem die tegen de zesde engel zei:


Mɨrɨpan Sises uya ta'pʉ, “Sapa' ekonekasa' ka'pon iwano' pe, ka'pon ekonekasa' pen Sapa' iwano' pe. 	 De sabbat is een dag om de mensen rust te geven en niet een dag om hen te dwingen niets te doen.


Pori' pe ka'pon esi mɨrɨ tʉuta'mo'kasen pen unkupʉnʉ uriya',” ta'pʉ iya. 	 Zeg Johannes vooral dit: U bent gelukkig als u Mij aanvaardt zoals Ik ben."


Apʉne pʉra Papa uya tanporo ka'pon amʉ' a'sisa' main awɨrɨ pʉra e'nɨto' ya', tanporo to' pɨ' tʉusentu'mato' pe. 	 Want God heeft alle mensen aan de ongehoorzaamheid overgegeven om hun allemaal genadig te kunnen zijn.


Iye'to' pe rɨ nin kurusu' pona to' uya upokapɨ'sa' kon serɨ ɨri ku'sa' wenai rɨ nin, e'tane pʉse rɨ uya ɨri ku'sa' pʉra rɨ iyesi, iwenai pʉra rɨ nin kurusu' pona to' uya ipokapɨ'sa' na'ne',” ta'pʉ iya. 	 Wij krijgen ons verdiende loon, maar deze Man heeft niets verkeerds gedaan."


E'tane kamoro tiwano' kon pe rɨ te'san mɨrɨ awonsi'kɨ i'nairon ana'sipai pʉra te'san mɨrɨ awonsi'kɨ ɨri pɨkɨrɨ te'san pɨ', moro isakorotasa' pɨ' ekota'man nɨto' esi mɨrɨ. 	 Anderzijds zal Hij Zijn strenge straf laten neerkomen op hen die alleen maar aan zichzelf denken en die, in plaats van zich aan de waarheid te houden, onrecht doen.


(Asa'ron kon kanan ka'pon amʉ' e'to' oton tʉmainarʉ kon yau. Tikin nɨ anʉnto' oton, isakon e'nɨnto' oton,” ta'pʉ Sises uya.) 	 Twee mannen zullen op het land werken. De een zal worden meegenomen om bij Mij te zijn. De ander moet achterblijven."


Apʉne entɨ', iye'nama pʉra rɨ annau isaurokʉ, ɨnʉ' uya ɨ'rɨ ta pʉra rɨ ipɨ'. Pata epuru ton uya pe', Kʉrai rɨ ta pe iyesi ipɨ'? 	 Hij spreekt zomaar in het openbaar en niemand zegt er wat van. Misschien is de Hoge Raad erachter gekomen dat Hij toch de Christus is.


To' epori'ma'pʉ mɨrɨ tetai', mɨrɨpan kon usaurokʉ'pʉ pʉrata ke irepato' tʉuya'nokon pɨ', mɨrɨpan esi'pʉ itʉto' tʉuya weyu eporo i'se. 	 Toen zij dat hoorden, waren ze blij verrast en beloofden hem geld. Judas wachtte zijn kans af om Jezus te verraden.


Papa munkɨ amʉ' ewa'nomato' pe iya irepasa' esi'pʉ to' entai iye'to' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ eke pe iye'to' ke irepasa' esi'pʉ tanporo rɨ irʉko' amʉ', tʉponaron kon, tʉmaimuron kon, tʉpataron kon epoi iye'to' pe. 	 Het beest mocht oorlog voeren tegen het volk van God en het overwinnen. Hij kreeg macht over alle landen en volken.


“Ɨnʉ' uya rɨ Papa repa'pʉ, Papa uya te'mato' pe?” 	 Wie heeft Hem ooit iets gegeven waarvoor Hij iets terug moet geven?


Mɨrɨ kasa rɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' epuru ton uya rɨ isapema'pʉ. 	 De mannen van de Hoge Raad lieten zich ook niet onbetuigd. "Hij heeft anderen gered", spotten ze. "Maar Hij kan Zichzelf niet eens redden! U bent toch de koning van Israël? Kom eens van dat kruis af. Dan zullen we in U geloven.


Pata karetaai menukapɨ'nin uya anpisin e'paka'nʉkʉ'pʉ. “E'pe'sas pon kon ka'pon amʉ'! I'tu auya'nokon pʉra pe' nai tanporo mɨ awɨron pata uya i'tu E'pe'sas esi eke Arʉ'times pɨ' ɨpʉreman nɨto' iwʉ' erasu pe te'san pe tukai'? Mɨrɨ nɨrɨ ipe ika'sa' Epʉn winɨ ita'mo'kasa' erasuntɨnin pe e'nɨ'nokon tukai'. 	 Maar de secretaris van de stad bracht de gemoederen tot bedaren. "Mannen van Efeze!" riep hij. "Wie ter wereld weet nou niet dat Efeze de stad van de grote Artemis is! Wij zijn de bewakers van haar beroemde tempel en van haar beeld, dat uit de hemel is gevallen.


Usentu'man nɨto', tʉusewankamai' pʉra e'nɨto', mɨrɨ awonsi'kɨ usi'nʉnkan nɨto' nesii ɨiwano' kon pe miyarɨ rɨ. 	 Ik wens u meer en meer Gods genade, vrede en liefde toe.


Usewansiukasa' man inke pʉra kuru rɨ ɨkɨ'manin nʉ'pʉ kon wakʉ nonkasa' Kʉrai uya winɨ nonka auya'nokon pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyera'tɨ kon tʉponaron nɨ itekare winɨkʉi'— 	 Ik ben verbaasd dat u mijn woorden zo vlug naast u hebt neergelegd en een ander 'evangelie' gelooft. God heeft in Zijn liefde en goedheid door Jezus Christus eeuwig leven gegeven en nu gelooft u een boodschap die niet van God is!


Ɨnnɨ kuru pʉra rɨ to' piyapai tu'kan kon nɨ peiruku amʉ' esi'pʉ enta'nan pɨ'. 	 In de verte liep een grote troep varkens eten te zoeken. "Als U ons toch wegjaagt, stuur ons dan in die varkens", smeekten de boze geesten.


Saiman nekamayan ko upɨ'nokon, Esuwerʉ amʉ' pen pɨ' ‘aiko’ tato' tʉuya enpoika Papa uya, to' tonpa ton anʉmʉ tʉuya winɨ tʉmunkɨ pe to' e'to' pe. 	 Petrus heeft ons verteld hoe God voor het eerst mensen van een ander volk benaderde om hen tot Zijn volk te maken.


Nakei esi'pʉ Meya' mu pe. Meya' esi'pʉ Ma'ta'tayas mu pe. Ma'ta'tayas esi'pʉ Semeyai mu pe. Semeyai esi'pʉ Isose' mu pe. Isose' esi'pʉ Isuta mu pe. 	 De vader van Esli was Naggai; de vader van Naggai was Maäth; de vader van Maäth was Mattathias; de vader van Mattathias was Semeïn; de vader van Semeïn was Josech; de vader van Josech was Joda;


Mɨrɨ awonsi'kɨ tapurɨi' pʉra e'nɨto' yau to' esi pʉra iyesi yau, to' rɨ are'na'tɨ ipona, apʉne pʉra Papa rɨ esi to' are'na'tɨka'nin pe rɨ kanan. 	 Aan de andere kant: Als de Israëlieten tot geloof komen, zullen zij weer op de boom worden geënt. Ja, God kan dat!


Mɨrɨ a'tai, Paarʉ esi'pʉ ka'pon amʉ' anauro'kapai e'tane, Sises apurɨnin nan esi'pʉ itɨ i'se pʉra. 	 Paulus wilde er zelf ook heen gaan, maar de christenen hielden hem tegen.


Wakʉ nonkasa' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' nesii ɨyenakan kon pe, Papa, ukʉipʉnʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru Sises Kʉrai winɨpaino. 	 Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader, en van de Here Jezus Christus.


Tʉron nɨ a'tai nin si, tʉweyu kon e'seposa' a'tai, tamʉtʉ ton pokon pe Sakaraya e'tʉrawasoma esi'pʉ, use'man nɨto' Papa ena' tʉrawasoma pɨ' Surusiran po, Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' tau. 	 Op een dag had Zacharias dienst in de tempel, omdat zijn afdeling aan de beurt was.


Entakato' tʉtʉrawasooi i'ma'kai, iyakʉ'pʉsa' pe mɨrɨ awonsi'kɨ iyenuka'sa' pe ɨwesi kon pa, ɨ'rɨ i'se pʉra rɨ. 	 Laat uw geduld dus toenemen en probeer niet de problemen te ontlopen. Als uw geduld volgroeid is, zult u alles aankunnen en een sterk en zuiver karakter hebben.


Iye'menukasa' na'ne' kasa: “Ɨmɨrɨ'nokon epika'tɨto' pe uma'tan nɨto' yau ina esi pata tʉko'manʉ'se; karimeru amʉ' iwɨto' kon pe iku'sa' kon kasa rɨ ina esi,” tawon. 	 Wij lezen in de Psalmen dat wij, omdat wij bij Hem horen, de hele dag de dood voor ogen hebben. Wij worden beschouwd als slachtschapen. (b)


Serɨ eta tʉuya a'tai, Sises uya ta'pʉ Isairas pɨ', “Kɨsewankamai. Uyapurɨkɨ rɨken, mɨrɨ a'tai Papa uya ito'panʉkʉ rɨ mɨrɨ,” ta'pʉ iya. 	 Jezus hoorde wat er was gebeurd en zei tegen de vader: "Wees niet bang! Heb vertrouwen in Mij, want het meisje zal weer helemaal gezond worden."


“Ɨ'rɨ ke uye'ma auya'nokon ɨyena'nokon itʉsa' uya yau?” ta'pʉ iya to' pɨ', mɨrɨpan kon uya 30 kaisa rɨ sirʉpa pʉrata pun i'tu'pʉ itiwano' pe. 	 Hij vroeg: "Hoeveel krijg ik als ik u Jezus in handen speel?"


tikin nɨ nin si itewan mɨrɨ awonsi'kɨ inta esii'ma urɨ'nokon Epuru Sises Kʉrai e'to' itese' pɨ' Papa mɨrɨ awonsi'kɨ Ikʉipʉnʉ apurɨpɨtʉ kon pa. 	 Dan kunt u, eensgezind en eenstemmig, de God en Vader van onze Here Jezus Christus loven en prijzen.


Isose' nɨrɨ si utɨ'pʉ mɨrɨ Nasare', Kiyarari pon ponsi'kɨ, Isutiya pona Tepi' pata'se' Pe'teri'en itese' pona, apʉne pʉra Tepi' pa rʉ'pʉ pe tesi pɨ'. 	 En omdat Jozef van David afstamde, moest hij naar Bethlehem in Judea, want daar had David vroeger gewoond.


Ta'pʉ to' uya ɨpɨ'nokon, “Iweyu u'matʉ a'tai, sapeman pe tʉuta'kɨrɨsan e'to' oton, ɨri eseru i'se te'to' kon awɨrɨ te'san,” tawon. 	 "Tegen het einde van de tijd zullen er spotters komen, die zich aan hun onreine verlangens overgeven."


mɨrɨpan asa'ron kon ena tikin nɨ ipun,’ tasa' iya. Asa'rɨ to' esi pen, e'tane tikin nɨ to' esi. 	 Hij en zijn vrouw zijn dan niet langer twee, maar één. Wat God bij elkaar heeft gebracht, mag door geen mens worden gescheiden."


Mɨrɨ ekama uya ɨpɨ'nokon, mɨrɨ kasa kuru si iyesi epori'man esi eke pe Epʉn po tikin nan tʉmakooikenan era'tɨsa' a'tai, kamo 99 kaisaron kon ipokena' ton ka'pon amʉ' pɨ' pori' pe e'nɨ entai. 	 Zo is ook in de hemel meer blijdschap over één zondaar die bij God terugkomt dan over 99 anderen die niet verdwaald waren.


E'tane to' e'manenpato' Paarʉ pɨ' esi'pʉ Papa apurɨto' tʉuya'nokon pɨ'. To' e'manenpato' kanan esi'pʉ ka'pon, Sises itese' pɨkɨrɨ. Iyeri'sa' rʉ'pʉ e'tane si, Paarʉ uya, ‘Moro iyesi,’ ta. 	 Het ging om kwesties van hun godsdienst en over een zekere Jezus, Die al dood is, maar Die volgens Paulus leeft!


Anpisin pe ka'pon amʉ' epirikʉ koro'tau, Sises uya ta'pʉ, “Ɨri ton nɨ serɨ a'taino kon! Eke Papa tʉrawasooi i'tuto' ipɨkɨrɨ ekama'ponin nan e'tane, ikupʉ uya pen. Isona pɨ', i'tuto' ipɨkɨrɨ rʉ'pʉ rɨken kupʉ uya. 	 Zij drongen hoe langer hoe meer tegen Hem op. "De mensen van deze tijd zijn slecht", zei Jezus. "Zij doen niets anders dan vragen om een teken uit de hemel. Zij willen een bewijs dat Ik de Christus ben. Maar het enige bewijs dat zij zullen krijgen, is het teken van Jona.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', utonpa ton, urɨ'nokon esi poitorʉ uri'san munkɨ pe pʉra, e'tane ɨnʉ' enawon pen munkɨ pe e'nɨ'nokon. 	 Nu, broeders, wij zijn geen kinderen van de slavin, die zich aan de wet moeten houden. Nee, wij zijn kinderen van de vrije vrouw.


Nai esi sa'man pe pʉra: ‘Amakooi pɨ' usentu'ma,’ ta; mɨrɨ pe pʉra, ‘E'mʉ'sa'ka', asakɨ,’ ta katɨ ipu'tɨka'sa' pɨ'? 	 Wat is moeilijker: Zijn zonden vergeven of hem genezen?


Mɨrɨ Main enasa' esi'pʉ ka'pon pe, mɨrɨpan uko'mamʉ'pʉ ina piyau. Ina uya a'kwa ene'pʉ, tikin nan nʉ'kwɨ kuru rɨ imu a'kwarii, Ikʉipʉnʉ winɨ iye'sa', eke pe rɨ wakʉ nonkasa' mɨrɨ awonsi'kɨ i'napairon esa' pe. 	 En Christus (A) kreeg een menselijk lichaam en leefde bij ons hier op aarde. Hij was vol vergevende liefde en waarheid. Wij hebben gezien hoe groot en machtig Hij is, de enige Zoon van de hemelse Vader.


ama' amʉ' rɨ, mentaino kon nɨ, te'taripasan nɨ, ɨri pe tʉtonpa kon pa'nʉ'nin nan, tʉtonpa kon a'kwarʉkanin nan itimamin pɨ', uya Papa e'to' esa' wannɨ pe eporo pʉra iye'to' oton. 	 Als Timotheüs bij u komt, schrik hem dan niet af. Laat hij zich bij u thuisvoelen, want hij werkt net zo goed voor de Here als ik.


Tikin ite'kwa e'ta'nʉ'nɨ emapu'tɨnin ipanama' mɨrɨ awonsi'kɨ iyakon ite'kwa pe. Mɨrɨ tʉpo nin si, kɨsa'pɨ'pɨtʉi. 	 Als iemand scheiding onder jullie maakt, moet je hem één, zo nodig twee keer waarschuwen. Als hij niet wil luisteren, moet je niet meer met hem omgaan.


Sises uya ennoko'pʉ ipata'se' ya', “Kenna'poi eke iwa pata pona,” ta'pʉ iya ipɨ'. 	 Jezus stuurde hem naar huis en zei: "Ga het dorp niet in."


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; itepuru uya tanporon nɨ tapuruui esa' pe iku'to' oton. 	 Zo'n knecht krijgt het beheer over al zijn bezittingen.


Isapema'pʉ tʉuya'nokon nonka tʉpo, to' uya tʉtariren pon mo'ka'pʉ, mɨrɨpan kon uya ipontɨ'pʉ ipon nɨ nin si ya'. Mɨrɨpan arɨ'pʉ to' uya kurusu' pona ipokapɨ'se'na. 	 Nadat zij Hem bespot hadden, deden de soldaten Hem de rode mantel af, trokken Hem Zijn eigen kleren weer aan en brachten Hem weg om gekruisigd te worden.


Isara'tɨsa' iya e'tane, i'ma'ka iya pʉra iyesi yau, tanporon kon ennin nan uta'kɨrɨ mɨrɨ ipɨ', 	 Anders komt hij misschien niet verder dan de fundering. Iedereen zou lachen en zeggen:


Ɨ'rɨ ken si ku'nin pe main esi mɨrɨ? Iponantɨsa' mɨrɨ makoi esi pɨ', ekamasa' rʉ'pʉ Epʉra'an pa rʉ'pʉ uyepʉ pona rɨ. Papa uya main tʉrʉ'pʉ inserʉ amʉ' poro Mosi', ka'sanawon wannɨ ena' ka'pon amʉ' enakan pe. 	 Waarom moest de wet er dan komen? Die is gekomen om duidelijk te maken dat er zonde is. De wet zou alleen maar gelden zolang de Messias er nog niet was, die God beloofd had. God heeft de wet door engelen aan Mozes gegeven voor het Joodse volk.


mɨrɨpan kon uya ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ meruntɨrʉ winɨ serɨ ton kupʉ auya? Ɨnʉ' uya serɨ meruntɨ ke ɨrepasa' serɨ kupʉ pa?” ta'pʉ to' uya. 	 Zij zeiden tegen Hem: "Over gisteren; waar haalt U de moed vandaan om hier zo tekeer te gaan? Wie geeft U het recht zo op te treden?"


“Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' Wakʉ tukai' uyesakʉ auya?” tukai' Sises uya eikʉ'pʉ. “Ɨnʉ' wakʉ pʉra rɨ iyesi, e'tane Papa rɨken. 	 "Waarom noemt u Mij goed?" vroeg Jezus. "Alleen God is toch goed? U weet wat u te doen staat: U mag niet doden, geen overspel plegen en niet stelen; u mag niet liegen, niemand bedriegen en moet respect hebben voor uw vader en moeder."


Itenu ton esi'pʉ apo' epo'tɨ kasa mɨrɨ awonsi'kɨ tu'kan nɨ aro', kʉron amʉ' esi'pʉ i'pai po. Ese' e'menukasa' esi'pʉ ipɨ', ɨnʉ' ni'tunʉ pen nɨ, kʉrɨ rɨ uya rɨken i'tu. 	 Zijn ogen zijn als laaiend vuur en op Zijn hoofd draagt Hij vele kronen. Hijzelf is de enige die de naam kent die op Hem geschreven is.


Sises piya' tʉuye'sa' kon a'tai, “Isaan Pa'tes uya ina enno'sa' ɨpiya' ɨyekama'pose'na, ‘Ɨmɨrɨ rɨ pe' kʉrɨ rɨ tʉuye'ton ta'pʉ rʉ'pʉ ipɨ', tʉron nɨ rɨ katɨ uyepʉ enupɨkɨrɨ ina e'to' nai?’” ta'pʉ to' uya. 	 Toen de twee mannen Jezus vonden, was Hij juist bezig vele mensen te genezen van allerlei ziekten en kwalen. Uit verschillende mensen joeg Hij boze geesten weg en Hij genas de ogen van vele blinden. De twee mannen brachten Hem de vraag van Johannes over.


Mɨrɨ wenai, “Eke pe iyesi; tiwano' pe tʉusauro'sen pe,” ta'pʉ isanon uya. 	 Daarom zeiden zij: "Hij is oud en wijs genoeg. Vraag het hem zelf."


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ, asa'rɨ ipaikii eponin nʉ'pʉ utɨ'pʉ inke pʉra rɨ mɨrɨ pʉrata e'tonpa'tɨto' pe itʉrawasomase'na, mɨrɨpan uya asa'rɨ rɨ marɨ paikii tonpa'tɨ'pʉ. 	 De man die 2000 geldstukken had gekregen, deed hetzelfde.


mɨrɨpan uko'mansa' esi'pʉ uruwai' koro'tau, ɨnʉ' uya rɨ tauronpɨ'se enkurunpa poken pʉra rɨ iyenaka'sa' esi'pʉ, i'sen ke rɨ auronpɨtʉ poken pʉra rɨ. 	 Hij woonde tussen de rotsgraven en was zo sterk dat niemand hem in bedwang kon houden.


Iyepiya'tɨ pe kuru, itekare ekama'pʉ uya Tamaskas pata awon kon pɨ', Surusiran pon kon mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo Isutiya pata pon kon pana ya' nɨrɨ. Mɨrɨ tʉpo, itekare ekama'pʉ uya Esuwerʉ amʉ' pen pana ya' to' era'tɨto' pe tʉmakooi kon apai Papa winɨkʉi'. To' auro'ka'pʉ uya i'napai rɨ to' uko'manto' pe tʉmakooi kon apai tera'tɨsa' kon ekamanin pe. 	 Ik ging eerst naar Damascus, toen naar Jeruzalem en heel Judea en daarna naar andere landen. Overal waar ik kwam, heb ik de mensen opgeroepen tot bekering, tot een leven met God, wat ook uit hun doen en laten zou moeten blijken.


“Utonpa ton, kin Tepi' poro Wakʉ A'kwarʉ usauro'sa' rʉ'pʉ Isutas pɨ' si uta'ku'tɨsa' man. Sises a'si ton kon anin pe iyena'pʉ. 	 "Vrienden", zei hij. "Wat er over Judas in de Boeken staat, moest gebeuren. Door David heeft de Heilige Geest gezegd hoe het met hem zou aflopen. Judas heeft de mensen die Jezus gevangen wilden nemen, de weg gewezen.


I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, ɨupokoitato' oton kon, tʉuta'kwarʉkai' aukaranto' oton kon pata epori'ma tane. Ɨupokoitato' oton kon, e'tane ɨpokooi kon era'tɨto' oton epori'man pe. 	 Luister goed! De mensen zullen blij zijn over wat er met Mij gebeurt, maar u zult door verdriet overmand worden. Maar uw verdriet zal omslaan in blijdschap.


Inserʉ uyee'pʉ ipiya'. Mɨrɨpan a'tai, “Miyarɨ, Papa Nanʉmʉ'pʉ! Itepuru man ɨpiyau,” ta'pʉ iya. 	 Gabriël kwam bij haar binnen en zei: "Ik wens u vrede toe! U bent een gelukkige vrouw. De Here zij met u!"


Tʉron kon enupanin nan, E'pi'kuriyan tato' ton ipɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon Si'towi' tato' kon esi'pʉ ipokon pe e'sei'pɨ' nɨ pɨ' inapurɨnʉ ton pɨ'. Tʉron kon pʉsamoro uya, “Ɨ'rɨ si ta pʉse iya'kwarʉ pʉn ka'pon uya?” ta'pʉ to' uya. Tʉron kon uya ta'pʉ, “Tʉron nɨ papa pɨ' ɨpʉreman nɨto' pe enupan nɨ iya, tʉron nɨ pata awon kon kasa,” ta'pʉ to' uya. Serɨ ta'pʉ ka'pon amʉ' uya, apʉne pʉra wakʉ Sises e'mʉ'sa'ka'pʉ ekareei ekama Paarʉ uya pɨ'. 	 Hij raakte ook in discussie met enkele Epicureïsche en Stoïcijnse wijsgeren. Sommigen van hen merkten schamper op: "Wat wil die praatjesmaker eigenlijk?" Omdat Paulus over Jezus en Zijn opstanding sprak, zeiden anderen: "Het lijkt wel of hij ons in andere goden wil laten geloven."


Eseru aimenkato' apon po Paire' ereutasa' koro'tau rɨ, ino'pʉ uya se main enno'sa' esi'pʉ ipiya': “Ɨ'rɨ pe kʉrɨ rɨ, ɨ'rɨ ku'nin nʉ'pʉ pen nɨ ka'pon kʉ'kupʉi. Ɨri pe serɨ pe tekota'mapɨ'se e'ne'pɨ'sa' man kʉrɨ rɨ uriya',” ta'pʉ iya. 	 Terwijl hij met de rechtszaak bezig was, stuurde zijn vrouw hem een boodschap: "Laat die goede man toch vrij. Hij heeft geen enkele schuld. Ik heb vannacht in een droom vreselijk veel verdriet om Hem gehad."


Ikʉipʉnʉ esi na'ne' kasa uko'man nɨto' esa' pe, mɨrɨ kasa rɨ marɨ tʉmu konekasa' iya uko'man nɨto' esa' pe. 	 De Vader heeft leven in Zichzelf. Hij heeft deze macht ook aan Zijn Zoon gegeven, zodat Hij ook leven in Zichzelf heeft.


E'tane tu'ke Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Satu'si amʉ' uyepʉ ene tʉuya a'tai epa'taisiman ku'to' iya airɨ, ta'pʉ iya to' pɨ', “Ɨmɨrɨ'nokon ɨsɨ ton ɨkʉi munkɨ ton! Ɨnʉ' uya apana'tɨsa' kon ayainʉmʉ kon pa nʉye'ai'ne' ekota'man nɨto' piyapai? 	 Er kwamen ook verscheidene Farizeeërs en Sadduceeërs naar hem toe om zich te laten dopen. Toen hij hen zag, begon hij hun de les te lezen. "Stelletje listige slangen!" riep hij. "Wie heeft u voor de wraak van God gewaarschuwd?


E'tane enta'nai' ka'pon amʉ' kɨ'ma auya pe iyesi yau, entu'manin nan, ipu'tɨka'sa' ton, wasesenpa' nan, tenku'na' nan nɨken mʉkɨ'mai'. 	 Nodig in plaats daarvan de armen, kreupelen, lammen en blinden uit.


I'se iye'to' i'tunin pe ɨwesi yau, mɨrɨ awonsi'kɨ ewai' tawon pe te'sen epoi te'sen pɨ' apʉne pʉra main nenupa'pʉ pe ɨwesi pɨ'. 	 Omdat u onderwijs uit de wet krijgt, kunt u onderscheiden wat goed is.


E'tane Pi'ta uya e'ma'pʉka'pʉ ɨnnonsi'kɨ rɨ, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru iwʉ' pʉrorooi pona, mɨrɨpan ewomʉ'pʉ, iyereuta'pʉ erasu ton piya' te'ku'sen ense'na. 	 Petrus volgde op een afstand. Hij ging naar de binnenplaats van het paleis van de hogepriester. Daar bleef hij bij de soldaten zitten om te zien hoe het met Jezus zou aflopen.


Ɨmɨrɨ'nokon Sameriya pon kon uya i'tu pʉra rɨ iyesi ɨwɨpʉremato' kon ipɨ'; e'tane ina ɨpʉrema tʉni'tunʉ kon pɨ', apʉne pʉra epika'tɨn nɨto' uyepʉ Esuwerʉ amʉ' winɨ. 	 U aanbidt blindelings, want u kent God niet. Wij weten wie wij aanbidden. Wij kennen God. De Redder van de wereld komt uit het Joodse volk.


Tʉron nɨ a'tai, Sises uya tʉpoitorʉ ton pɨ', “Parau ku'pɨri ratoi pona e'kwɨrɨ'nɨpai'nokon,” ta'pʉ. Mɨrɨpan kon ekanwa'tɨsa' utɨ'pʉ. 	 Op een dag stapte Hij met Zijn discipelen in een boot en zei: "Kom, wij gaan naar de overkant van het meer."


Rame' esi'pʉ Me'tusera mu pe. Me'tusera esi'pʉ Iino' mu pe. Iino' esi'pʉ Isaretʉ mu pe. Isaretʉ esi'pʉ Mararerʉ mu pe. Mararerʉ esi'pʉ Kenan mu pe. 	 de vader van Noach was Lamech; de vader van Lamech was Mathusalem; de vader van Mathusalem was Henoch; de vader van Henoch was Jered; de vader van Jered was Mahalaleël;


Sises utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' apai Saiman pata'se' ya'. Saiman ewo'pʉ esi'pʉ ipan pe e'kɨɨi'man pɨ'. Mɨrɨpan Sises ekama'po'pʉ to' uya epi'tɨto' pe iya. 	 Uit de synagoge ging Hij naar het huis van Simon. Simons schoonmoeder lag met hoge koorts in bed. Haar huisgenoten vroegen Jezus of Hij haar wilde genezen.


Sapa' e'seposa' a'tai, to' enupa pɨ' iye'sara'tɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau. Tu'ke rɨ ka'pon amʉ' esi'pʉ mɨrɨ yau, mɨrɨpan eta tʉuya'nokon a'tai, tanporon kon nɨ usewansiuka'pʉ. “Nai yau serɨ ton eporo'pʉ pʉse rɨ ka'pon uya?” tukai' to' usekama'popɨtʉ'pʉ. “Ɨ'rɨ rɨ pu'ketʉ ke irepasa' pe iyesi? Ɨ'rɨ kasa rɨ eke rɨ Papa tʉrawasooi kupʉ iya? 	 De volgende sabbat ging Hij naar de synagoge en nam daar het woord. Iedereen was hoogst verbaasd. "Waar heeft Hij dat allemaal vandaan?" vroeg men elkaar. "Hoe komt Hij aan die wijsheid? En hebben jullie gezien wat voor wonderen Hij doet?" Ze kwamen er niet over uitgepraat.


“Tʉpana ke te'sen, tɨwɨ Ita'kwarʉ uya so'si ton auro'kayai'ne' etai. 	 Als u oren hebt, luister dan naar wat de Geest tegen de gemeenten zegt.


mɨrɨ awonsi'kɨ mɨrɨ kaisaron ta pokena' pen nɨ urɨ'nokon apurɨnin nan iwano' pe intʉrʉnʉ eke kuru rɨ ipana'pano. Mɨrɨ ipana'pano esi eke imeruntɨrʉ e'tʉrawasoma pe rɨ, 	 Ik bid dat u zult beseffen hoe ontzaglijk groot de kracht is, die God ter beschikking stelt aan ons die in Hem geloven.


Sises pawana'tɨ'pʉ ɨri a'kwarʉ ton uya peiruku amʉ' ya' tenno'to' kon pe iya. 	 De boze geesten smeekten: "Laat ons alstublieft in die varkens gaan! Stuur ons daar maar in!"


Apʉne pʉra Papa pu'ketʉ yau, pata uya tʉpu'ketʉ yau i'tusa' pʉra iyesi, Papa epori'ma'pʉ se pe te'sen itekare ina nekamanʉ poro kamoro apurɨnin nan epika'tɨto' pe. 	 Voordat de maaltijd goed en wel is begonnen, schrokt iedereen zoveel mogelijk naar binnen, met het gevolg dat sommigen nog honger hebben en anderen dronken zijn.


Moro Kiri' amʉ' tonpa ton esi'pʉ to' koro'tau ɨpʉremai' itɨsa' kon nʉ'san Iweyu Rʉ'pʉ pɨ'. 	 Enkele Grieken die naar het Paasfeest waren gekomen om God te aanbidden,


Mɨrɨpan uya tapiyo' ton tonpa kɨ'ma'pʉ, mɨrɨpan ekama'po'pʉ iya, ‘Ɨ'rɨ ne'ku'an?’ tukai'. 	 Hij riep een knecht en vroeg wat er aan de hand was.


Itʉkɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyena' iye'tʉto' pe. Wakʉ i'tuto' yai, eremuru'sa', itʉntʉnmasa', mɨrɨpan anʉ'sa' e'tʉrʉ'kwa, tʉrʉ mɨrɨ ɨye'mata pona. Apʉne pʉra i'tuto' auya yai, yai ɨyenakan i'tu mɨrɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 Geef veel en u zult veel terugkrijgen, meer dan overvloedig. Want wie veel geeft, zal veel krijgen. En wie weinig geeft, zal weinig krijgen."


E'tane pʉra rɨ, utɨ si serɨ Surusiran pona wakʉ ton mɨrɨ yawon kon apiyo' pe. 	 Voorlopig is het nog niet zover. Ik ben nu onderweg naar Jeruzalem om de gelovigen daar geld te brengen.


apʉne pʉra Sises Kʉrai ekamato' ina uya esi'pʉ meruntɨ pe ayau'nokon. 	 Als een vrouw niets op haar hoofd wil dragen, kan zij net zo goed haar haren laten afknippen. Maar als zij dat onfatsoenlijk vindt, moet zij iets op haar hoofd dragen.


Serɨ si tʉrawaso enuka'nʉ'sa' uya tʉpo mɨrɨ awonsi'kɨ to' uya si tʉneporonʉ kon eposa' ene tʉpo, utɨ si mɨrɨ Sʉ'pen pona utɨ pe ɨyenei'ma'nokon. 	 Als ik dat geregeld heb, ga ik op weg naar Spanje en hoop bij u langs te komen.


mɨrɨ awɨrɨ rɨ sa'ne ɨutɨ kon esi mɨrɨ e'suranman pɨ' uyenta'tʉine' awɨrɨ rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ pe eta auya'nokon urɨ rɨ esi e'suranman pɨ'. 	 U hebt dezelfde strijd als ik. U weet hoe ik voor Christus heb geleden; en zoals u hebt gehoord, ben ik op het ogenblik weer in een verschrikkelijke strijd gewikkeld.


Tʉron kon Main pɨ' enupanin nan Surusiran winɨ iye'sa' kon uya ta'pʉ, “Pirɨsipupʉ esi mɨrɨ iyau. Makoi amʉ' epuru winɨ makoi a'kwarʉ ton enpa'kapɨtʉ iya mɨrɨ,” ta'pʉ. 	 Enkele godsdienstleraars, die uit Jeruzalem waren gekomen, merkten op: "De duivel, de leider van de boze geesten, zit in Hem. Die geeft Hem macht om boze geesten te verjagen."


Uyenu tʉrʉ'pʉ uya, mɨrɨ a'tai tu'kan kon nɨ inserʉ amʉ' maimu eta'pʉ uya, tu'kan kon nɨ, tu'kan kon nɨ, 1,000 kaisaron kon pona rɨ 1,000 e'to' airɨ, 10,000 ite'kwa rɨ 10,000 kaisaron kon. To' e'soto'pɨ'sa' esi'pʉ apono' woi, ene amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ itepuru ton woi. 	 Toen zag en hoorde ik miljoenen engelen om de troon en ook de levende wezens en de ouderlingen.


iye'menkasa' kon pe pʉra pe' me'ku'atʉu mɨrɨ awonsi'kɨ eseru aimenkanin pe ɨyenasa' kon, ipoken pʉra ɨri pe ɨusenuminka kon winɨ rɨ? 	 Dan zou u mensen op hun uiterlijk beoordelen. U zou zich laten leiden door verkeerde maatstaven.


Mɨrɨpan uya, “Sises man nurɨne. Ene'pʉ uya,” ta tane iya, to' uya apurɨ pʉra rɨ iyesi'pʉ. 	 Zij vertelde hun dat Jezus weer leefde en dat zij Hem met eigen ogen had gezien. Maar de mannen geloofden het niet.


Mɨrɨ ema'sa' yau, anpisin ton kuru rɨ iye'sa' kon nʉ'san Iweyu Rʉ'pʉ pɨ' uya Surusiran pona Sises utɨ etasa' esi'pʉ. 	 De volgende morgen hoorde men dat Jezus op weg was naar Jeruzalem. Het nieuws ging door de stad. De grote menigte mensen, die voor het Paasfeest gekomen was,


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨpiya' kuru rɨ utɨ ta uya pʉn, e'tane amaimu itʉkɨ, mɨrɨ a'tai upoitorʉ usepi'tɨto' pe. 	 "Here, ik wil het U verder niet lastig maken. Ik ben het niet waard dat U in mijn huis komt. Daarom heb ik het ook niet gedurfd zelf naar U toe te komen. Eén woord van U is genoeg om mijn knecht te genezen.


Tanporo kuru Papa amataai ya' enatɨ', wakʉ pe ɨye'soto'ka kon pa makoi eseru namai'. 	 Bewapen u met alle wapens die God ons geeft. Dan zal de duivel met zijn slinkse streken u geen kwaad kunnen doen.


Esuwerʉ amʉ' e'sara'tɨ'pʉ ipɨ' entarun nɨ pɨ', apʉne pʉra, “Urɨ kʉrɨ rɨ pʉreti Epʉn poi iu'tɨsa',” ta iya pɨ'. 	 De Joden begonnen onrust te stoken, omdat Hij had gezegd: "Ik ben het brood dat uit de hemel is gekomen."


Wakʉ A'kwarʉ uya enpoika'pʉ serɨ winɨ Ipan Wakʉ Kuru Pata e'ma uta'kokasa' pʉra iyesi moro rɨ marɨ wapiyaro' tʉponaron iponaro' ta'porin esi pɨ'. 	 De Heilige Geest wilde daarmee duidelijk maken dat men niet in het Allerheiligste kon komen, zolang het voorste deel van de tent en alles wat ermee te maken had, nog bestond.


E'tane Sises uya to' apurɨ'pʉ pen, apʉne pʉra mɨrɨ waraino kon tukai' to' i'tu tʉuya wenai. 	 Maar Hij bleef terughoudend, omdat Hij de mensen door en door kende.


Pʉse rɨ ka'pon ena'pʉ wakʉ pe, mɨrɨpan e'mʉ'sa'kasa', enna'po'pʉ tʉpata'se' ya'. 	 De man stond op en liep naar huis.


Ɨnʉ' rɨ entakanin nʉ'pʉ uya serɨ epoto' oton uwinɨpai, itese' pɨ' iye'to' Papa pe esi mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ umu pe iye'to' oton. 	 Wie overwint, krijgt het van Mij. Ik zal zijn God zijn en hij mijn zoon.


Serɨ ton eke ton Papa tʉrawasooi ti'tuto' ipɨkɨrɨ ku'sa' Sises uya e'tane tʉ'koro'tau'nokon, to' uya apurɨ pʉra rɨ marɨ iyesi'pʉ. 	 Ondanks de vele wonderen die Hij voor hun ogen had gedaan, geloofden de meeste mensen niet dat Hij de Christus was.


Mɨrɨpan uya ta'pʉ tʉpoitorʉ ton pɨ', “Iweyu uye'nɨ pɨ' man Ka'pon, Papa winon ɨnenpai ɨwe'to' oton kon, e'tane ento' auya'nokon oton pen nɨ. 	 Hij zei tegen Zijn discipelen: "De tijd zal komen dat jullie ernaar verlangen Mij te zien, al was het maar een dag. En toch zullen jullie Mij niet zien.


Ɨmɨrɨ main pɨ' tʉutapurɨsen, main pe' ti'kwɨ'se Papa namanin pe pʉra te'sen ɨmɨrɨ? 	 U gaat er prat op Gods wet te kennen. Maar waarom maakt u God dan te schande door Zijn wet te overtreden?


E'tane iye'menukasa' itekare uya ekama tanporo orʉ esi makoi na'si'pʉ pe, mɨrɨ si usauro'nɨsa' rʉ'pʉ ipɨ', iye'tʉsa' rʉ'pʉ pe te'sen apurɨto' poro Sises Kʉrai yau, e'tʉto' pe kamoro apurɨnin nan ena'. 	 Want volgens de Boeken zitten alle mensen in de macht van de zonde. De enige manier om aan de macht van de zonde te ontkomen is: op Jezus Christus te vertrouwen.


mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ si tikin nan ipun yau to' konekanin pe asa'rɨ rɨ marɨ Papa piya' kurusu' po terikʉ winɨ, to' usewa'nomato' mo'ka'pʉ iya. 	 Nu wij tot hetzelfde lichaam behoren, is de wederzijdse haat verdwenen, want wij zijn allebei met God verzoend. Door het kruis is er een einde aan de tegenstelling gekomen.


Tɨwɨ wakʉ nonkasa' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra ɨwe'to' kon Papa, ukʉipʉnʉ kon mɨrɨ awonsi'kɨ Itepuru Sises Kʉrai winɨpaino nesii ɨyenakan kon pe. 	 De genade en vrede van God, onze Vader, en van onze Here Jezus Christus wens ik u toe.


Mɨrɨ rɨ suntaaka e'sara'tɨ ko'mamiri pe, a'samʉtʉ yau ipoitorʉ ton esi a'tai, mʉra'ta ta'kopɨ'se Esuwerʉ amʉ' pɨ' enari'ke' pe tesi kon pɨ', Sises uyee'pʉ, mɨrɨpan e'soto'ka'pʉ to' koro'tau, mɨrɨpan uya, “Miyarɨ'nokon!” ta'pʉ to' pɨ'. 	 's Avonds zaten de discipelen bij elkaar. Zij hadden de deur op slot gedaan, omdat zij bang waren voor de Joden. Ineens was Jezus bij hen. "Vrede", zei Hij.


Mɨrɨpan tʉron kon uya tato' oton wʉ' ton pɨ', ‘Ina iwasa'kakɨ,’ i'kʉrʉ ton pɨ', ‘Ina iu'na'tɨkɨ,’ tato' oton to' uya. 	 In die dagen zullen de mensen erom smeken dat de bergen op hen vallen en dat de heuvels hen bedekken.


Takuru'ke rɨ e'to' e'tane ɨi'tupɨ'to' kon pe, ɨri pe rɨ ukuu'pʉ auya'nokon pen mɨrɨ pe pʉra upɨ' rɨ ɨunuirata'pʉ kon pen nɨ. E'tane ru'ku, uyereutanʉkʉ'pʉ auya'nokon Papa inserʉʉi pe esi kasa rɨ, Kʉrai Sises pe esi kasa rɨ. 	 maar dat heeft u er niet van weerhouden mij welkom te heten als een boodschapper van God, ja, als Christus Jezus Zelf. Hoewel dat vast niet meeviel, hebt u niets laten merken van enige afkeer of iets dergelijks.


E'tane kʉrɨ rɨ ka'pon utɨ'pʉ siya rɨ itekareei ekamase. Mɨrɨ moron nʉ'pʉ pe Sises epa'ka poken pʉra rɨ iyesi'pʉ eke iwa pata ton ya'ne, e'tane rɨ ka'pon amʉ' uye'pɨtʉ'pʉ mɨ'tapai'ne rɨ ipiya'. 	 Maar de man kon het toch niet voor zich houden. Opgewonden vertelde hij overal dat Jezus hem had genezen. Jezus kwam zo in de belangstelling te staan dat Hij niet meer onopgemerkt een stad kon binnengaan. Daarom bleef Hij maar buiten op het platteland. Maar ook daar wisten de mensen Hem te vinden.


Mɨrɨ a'tai, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru uya Si'tipʉn ekama'po'pʉ, “I'napai rɨ pe' ka'pon amʉ' nʉsauro'ai'ne' ɨpɨ' esi?” tukai'. 	 De hogepriester vroeg: "Is het waar wat zij zeggen?"


Irentasa' Papa kʉroreei ke, pata urentasa' esi'pʉ epe'kena' kuru tɨ' kasa, tɨ' isaspa tato' kasa, awai'nan tɨ' kʉrestarʉ tato' kasa. 	 Er kwam een gloed vanaf als van een zeer dure edelsteen, als van een kristalheldere diamant.


Mɨrɨ a'tai, Paarʉ uko'mamʉ'pʉ tikin nɨ wʉipiya mɨrɨ awonsi'kɨ 6 kaisa rɨ kapʉi ipona Papa maimu ke to' enupa pɨ'. 	 Daarom bleef Paulus nog anderhalf jaar in Corinthe en sprak er over God.


E'tane ekonekatɨ' rɨken pena rɨ ɨusewankama kon namai', nai kasa kuru si e'wapu'tɨ ta auya'nokon namai'. 	 Ga niet van tevoren bedenken wat je zult zeggen om je te verdedigen. Onthoud dat goed! Ik zal jullie de juiste woorden in de mond leggen.


Kamoro ennin nʉ'san uya ka'pon amʉ' pana'tɨ'pʉ iye'ku'sa' makoi a'kwarʉ yen ka'pon pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ peiruku amʉ' pɨ' rɨ nɨrɨ. 	 Zij werden bang. De mensen die het hadden gezien, vertelden hoe de boze geesten uit de man in de varkens waren gegaan.


Wakʉ pe te'ku'san! I'tu auya'nokon non mɨrɨ awonsi'kɨ ka' winɨ rɨ ɨ'rɨ rɨ enpoikanin pe ɨwesi kon. Ɨ'rɨ pe ken si iyesi pɨ' serɨ pe iweyu na'ne' enpoika i'tu auya'nokon pʉra iyesi? 	 Huichelaars! U ziet dus aan de lucht wat voor weer het wordt. Maar u ziet niet wat voor tijd u tegemoet gaat.


Tanporon nɨ e'kupʉ'pʉ Isutiya pata poro'ne i'tu auya'nokon mɨrɨ. Mɨrɨ ton e'sara'tɨ'pʉ Kiyarari po, itekare ekama pɨ' epa'taisimapɨ' nɨ pɨ' Isaan esi'pʉ pata'pʉ pe. 	 U weet wel wat er in Israël is gebeurd. Het begon in Galilea, niet lang nadat Johannes de Doper de mensen opriep zich te laten dopen.


To' apiyo'ma'pʉ iya to' epa'taisimato' pe Sises Kʉrai ese' yau, mɨrɨpan kon uya Pi'ta ekama'po'pʉ tʉpiyau'nokon iko'manto' pe miyarɨ rʉ'kwɨ parɨ. 	 Hij gaf de andere volgelingen van Jezus opdracht hen in de naam van Jezus Christus te dopen. Cornelius vroeg hem nog een paar dagen te blijven.


Ka'pon amʉ' usewansiuka'pʉ, tʉusauro'san pen ka'pon amʉ' usaurokʉ tetase, tʉron kon ipu'tɨka'sa' kon usepi'tɨsa' tense, tʉusasan pen usarɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ tenku'na' nan enasa' ennin pe tense. Mɨrɨ tense Papa apurɨpɨtʉ'pʉ to' uya Esuwerʉ amʉ' ɨpʉremato' ipɨ'. 	 Hij genas hen. Het was iets geweldigs! Mensen die vroeger geen woord konden uitbrengen, stonden te praten. Mensen die kreupel waren geweest, stonden recht op hun benen. Mensen die verlamd waren geweest, liepen gewoon rond. En mensen die blind waren geweest, keken nu hun ogen uit. De God van Israël werd door iedereen geëerd en geprezen.


Awanakʉi' mɨrɨ ema'sa' yau, to' utɨ koro'tau asanta tawɨrɨ, to' uya pi' e' ene'pʉ. Iyeri'sa' esi'pʉ siya rɨ imi' pona rɨ. 	 De volgende morgen kwamen zij weer langs de vijgeboom, waar Jezus geen vruchten aan had gevonden. Zij zagen dat hij helemaal verdord was.


iya'kwarʉ pʉnon kon pe, apurɨ pokena' ton pen pe, tʉusi'nʉnkasan pen pe, ɨsentu'mʉnon kon pe, aiko tawon nan pen pe. 	 Zij zijn onverstandig en onbetrouwbaar, ongevoelig en genadeloos.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', makoi kʉse'nin tʉuma'tasen ɨpun kon esa' pe ɨri i'se iye'to' awɨrɨ ɨwesi kon pa. 	 Laat de zonde dan niet meer heersen in uw sterfelijk lichaam. Wees geen slaaf meer van uw slechte begeerten.


Serɨ ton ta'pʉ Sises uya tʉpo, tenu tʉrʉ'pʉ iya Epʉn winɨkʉi', mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Papai, iweyu uye'sa' man. Ɨmu apurɨpɨ'kɨ, ɨmu uya nɨrɨ ayapurɨpɨ'to' pe. 	 Nadat Jezus dit gezegd had, keek Hij omhoog naar de hemel en zei: "Vader, het is zover. Laat zien hoe groot en machtig Uw Zoon is, dan kan Hij laten zien hoe groot en machtig U bent.


Tanporo ikʉipʉnʉ iwano' pe na'ne' esi mɨrɨ uiwano' rɨ. Mɨrɨ pe iyesi pɨ' ukayai'ne', Iya'kwarʉ uya uiwano' mo'ka i'tunin pe ɨwesi kon pa ikupʉ iya. 	 Alles wat van de Vader is, is ook van Mij. Daarom zeg Ik dat Hij alles wat Hij van Mij hoort, aan u zal vertellen.


Era' uya tentu'pʉ weyu rʉ'pʉ kupʉ esi'pʉ iyenta'nato' mɨrɨ awonsi'kɨ Eratiyas mʉre umanumʉ'pʉ to' iwano' pe. Serɨ uya Era' kupʉ'pʉ ipan pe rɨ pori' pe, 	 Op de verjaardag van Herodes kwam de dochter van Herodias de feestzaal binnen en danste voor de gasten.


e'tane tanporon nɨ nonka'pʉ iya, i'naino ipoitorʉ pe e'nɨto' anʉmʉ'pʉ iya, ka'pon pe tekonekasa' pɨ'. 	 Integendeel, Hij legde Zijn grote macht en heerlijkheid af en kwam als dienaar in het lichaam van een mens.


To' ɨ'kwɨrɨ'sa' a'tai, to' e'te'ka'pʉ Kenesare' airɨ, mɨrɨpan kon uya tʉkanwa kon ewa'tɨ'pʉ mɨrɨ yau. 	 Zij meerden bij Gennésareth af en gingen aan land. De mensen die op de kant stonden, herkenden Jezus onmiddellijk.


Tanporo kuru rɨ, iye'to' entai rɨ ɨwinɨpai'nokon eposa' uya man, serɨ kanan si epoka'sa' uya E'pa'pʉrotai'tas winɨ ɨnennoko'pʉ kon urepato' auya'nokon ike. A'po'nan ikɨtun tʉtʉsen pe iyesi, tanʉnsen ye' use'man nɨto' pe iyesi Papa pori'manin pe iyesi. 	 Ik heb de hele gift ontvangen en heb momenteel meer dan voldoende. Voorlopig kom ik niets tekort nu Epafroditus mij uw gaven heeft overhandigd. Zij zijn een heerlijk geurend offer, aangenaam voor God.


Sises uya ko', waain yen anʉmʉ'pʉ temiyatʉ ya', mɨrɨpan uya tenki ta'pʉ Papa pɨ', mɨrɨpan tʉpo tʉpoitorʉ ton pɨ' ta'pʉ, “Akaisarɨ'ne'nokon se waain, ko' yawon ensitɨ'. 	 Hij nam een beker wijn, dankte God ervoor en zei tegen Zijn discipelen: "Neem deze beker en drink er allemaal uit,


Urɨ kʉsapurɨtʉu, ukʉipʉnʉ tʉrawasooi ku'tane uya pʉra rɨ. 	 Als Ik niet dezelfde wonderen doe als mijn Vader, hoeft u Mij niet te geloven.


Mɨrɨ tʉpo, uyenu tʉrʉ'pʉ uya, mʉra'ta uta'kokasa' Epʉn po ene'pʉ uya urau. Mɨrɨ a'tai, wapiya uneta'pʉ wai, tʉronpi' warai maimu uya uyauro'ka'pʉ, “Enu'kɨ serɨ ya', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpɨ' enpoikato' pe uya te'ku'sen ton serɨ tʉpo,” tukai'. 	 Nadat ik dit gehoord en gezien had, zag ik een deur in de hemel openstaan en hoorde ik dezelfde luide stem. "Kom naar boven", zei Hij tegen mij, "dan zal Ik u laten zien wat hierna moet gebeuren."


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', “Papa apon piyau to' esi mɨrɨ, to' esi i'se iye'to' kupʉ pɨ' wʉi nai mɨrɨ awonsi'kɨ ewarupɨ nau, ipɨ' ɨpʉreman nɨto', use'man nɨto' iwʉ' tau; kʉrɨ rɨ apono' po iyereutasa' na'ne' uko'manto' oton to' pokon pe. 	 Daarom staan zij voor de troon van God en dienen zij Hem dag en nacht in Zijn tempel. Hij, Die op de troon zit, zal hen beschermen.


apʉne pʉra tʉtonpa ton amʉ' pokon pe tʉusewansiukasa' kon pɨ' tʉna'si'san kon moro' amʉ' tense. 	 De andere mannen konden het ook bijna niet geloven dat zij zoveel vis hadden gevangen.


Mɨrɨ a'tai, ɨsɨ pe tʉrʉ'pʉnʉ esi'pʉ, apʉne pʉra Itepuru inserʉʉi u'tɨ esi'pʉ Epʉn poi. Tɨ' akasa' uruwai' piya' itɨ'pʉ, mɨrɨpan uya tɨ' ama'pʉ imʉra'taai apai, mɨrɨpan po iyereuta'pʉ. 	 Plotseling was er een hevige aardbeving. Een engel van God kwam uit de hemel, rolde de steen opzij en ging erop zitten.


“Eri'nɨto' ya' tʉrui eparankato' oton iyakon uya, ikʉipʉnʉ uya nɨrɨ tʉmʉre; mɨrɨ kasa rɨ marɨ, mʉre amʉ' enato' oton tʉsan kon amʉ' ewa'noma pɨ' to' eri'to' ya' to' tʉrʉ pɨ'. 	 De ene broer zal de andere ter dood laten brengen. Vaders zullen dat zelfs doen met hun eigen kinderen. Kinderen zullen de hand tegen hun ouders opheffen en hen vermoorden.


Asa'ron kon ka'pon amʉ' usenpoika'pʉ a'kwa pe kuru, Mosi', mɨrɨ awonsi'kɨ Iraisa, 	 Zijn kleren werden verblindend wit. Ineens stonden twee mannen met Hem te praten. Het waren Mozes en Elia!


Paarʉ, a'sisa' pariki'si ta' Sises Kʉrai iwano', mɨrɨ awonsi'kɨ utonpa kon Temu'ti winɨpaino, Utonpa kon nʉ'kwɨ mɨrɨ awonsi'kɨ e'tʉrawasoman tonpa, Pairiman enakan, 	 Van: Paulus, die in de gevangenis zit omdat hij het goede nieuws van Jezus Christus heeft bekendgemaakt, en van onze broeder Timotheüs. Aan: Filémon, onze medewerker. Wij schrijven niet alleen aan u persoonlijk,


Uwɨpai pe' ɨwesi Isi' ko' wɨnɨ'pʉ auya kasa ko'mamiyau?’ tai'ma. 	 Of wilt u mij soms ook doodslaan, zoals gisteren die Egyptenaar?'


Ipan pe miyarɨ rɨ mɨrɨ pɨ' ipoitorʉ ton usewansiuka'pʉ, mɨrɨpan kon usekama'popɨtʉ'pʉ, “Ɨnʉ' kuru ken si epika'tɨ?” tukai'. 	 De discipelen wisten niet meer wat zij ervan moesten denken. "Maar wie kan er dan ooit gered worden?" vroegen zij.


Tu'kan ke rɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru uya eseru'tɨ'pʉ. 	 De leidende priesters begonnen Hem van allerlei dingen te beschuldigen.


mɨrɨ awonsi'kɨ Isowana, Kusa no'pʉ (Kusa esi'pʉ Era' esen o'non pe), mɨrɨ tʉpo Susana; mɨrɨ awonsi'kɨ tu'ke rɨ tʉron kon esi'pʉ. Pʉsamoro uri'sami'si amʉ' esi'pʉ mɨrɨ Sises pokon pika'tɨ pɨ' to' e'to' i'se ke rɨ tiwano' kon pe te'sen apai. 	 Onder hen waren Maria van Magdala (uit wie hij zeven boze geesten had weggejaagd), Johanna (de vrouw van Chuzas, die een belangrijke funktie had in de regering van Herodes) en Suzanna.


E'tane to' uya ɨ'rɨ rɨ iteseru eporo'pʉ pen nɨ mɨrɨ rɨ e'tane tu'ke rɨ kasi ye' pe tʉusauro'san esi'pʉ. Emennʉ'pʉ tʉpo rɨ, asa'ron kon ka'pon amʉ' uyee'pʉ, 	 En die getuigenissen waren niet met elkaar in overeenstemming.


Papa uya ta'pʉ uyeyaton kon enapai umo'ka kon tʉuya pɨ', tʉmaimu awɨrɨ e'nɨto' pe tenari'nʉnse pʉra. 	 Hij heeft ons het voorrecht gegeven Hem te dienen zonder angst, bevrijd uit de handen van onze vijanden.


To' uye'sa' a'tai Surusiran pona, to' ereutanʉkʉ'pʉ apurɨnin nan uya, enno'sa' kon mɨrɨ awonsi'kɨ so'si epuru ton uya. Mɨrɨ a'tai, Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas uya to' pɨ' ekama'pʉ tanporo Papa nʉkupʉ'pʉ tʉporo'nokon Esuwerʉ amʉ' pen koro'tau. 	 Toen zij in Jeruzalem kwamen, werden zij door de christengemeente, de apostelen en de leiders, met open armen ontvangen. Paulus en Barnabas vertelden wat God met hen had gedaan.


Ina nʉko'manʉkʉnʉ ɨri pɨ' ɨsentu'makɨ, ina usentu'masa' ɨri ko'manʉ'nin nan pɨ' na'ne' kasa. 	 Vergeef ons onze zonden, zoals wij anderen hun zonden vergeven.


Usauro'nɨ'nokon serɨ ama'aino Papa pu'ketʉ pɨ', ipu'ketʉ tonan tau iye'sa' rʉ'pʉ, uiwano' kon a'kwa pe Papa nʉkupʉ'pʉ pata epiya'tɨ rawɨrɨ rɨ. 	 De Geest openbaart Zich door elk van ons, tot welzijn van de hele gemeente.


Uya'sisa' wenai tu'ke rɨ tonpa ton pe te'san Itepuru yau, epori'mapɨ'sa' tʉusauro'san pe Papa Maimu pɨ' epiyɨ'kena' pe pʉra mɨrɨ awonsi'kɨ enari'mʉra. 	 En door mijn gevangenschap lijken vele christenen hier hun vrees voor de boeien te hebben overwonnen. Op de een of andere manier heeft mijn geduld hen bemoedigd, met het gevolg dat zij steeds vrijmoediger spreken over Jezus Christus.


Mɨrɨpan uri'san uya tʉ'tuna'kwaai yen nɨmɨ'pʉ, iyenna'po'pʉ pata pona, mɨrɨpan uya ka'pon amʉ' pɨ' ta'pʉ mɨrɨ yau, 	 De vrouw liet haar kruik bij de put staan en ging de stad in. "Kom mee!" riep zij naar de mensen.


E'tane pʉra rɨ ta uya: tanporon kon ina tamokori ton e'to' itese' pɨ' Papa rɨken apurɨpɨ'nin urɨ, i'napairon pen nɨkayai'ne' to' Ite'ma yawɨrɨ te'sen urɨ, tanporon nɨ sapurɨyai' main, Mosi' winon mɨrɨ awonsi'kɨ pu'kena' amʉ' nʉmenuka'pʉ. 	 Maar ik geef toe dat ik de God van onze voorouders dien, volgens de richting die zij een partij noemen. Ik geloof alles wat er in de wet van Mozes en de Boeken van de profeten geschreven staat.


Asakɨrɨ'nan kon warawo' amʉ' ennoko'pʉ to' uya Antiyo' pata pona. To' amʉrasa' a'tai tanporo so'si ta', kareta tʉrʉ'pʉ to' uya to' ena', 	 Nadat zij afscheid hadden genomen, gingen de mannen naar Antiochië, riepen daar alle christenen bijeen en overhandigden hun de brief.


Sises kanan e'sara'tɨkaa'pʉ to' enupa pɨ' parau ku'pɨri piyau. Anpisin ton ka'pon amʉ' iwoi iyamʉrasa' kon esi'pʉ tu'ke rɨ. Mɨrɨ pɨ', iyekanwa'tɨ'pʉ kanau ya' ereutai' parau ku'pɨri kau, tanporo ka'pon amʉ' e'tane a'mun po, tuna e'pi po. 	 Toen Jezus eens bij het meer was, kwamen er zoveel mensen naar Hem luisteren dat Hij maar in een boot ging zitten. Van daaruit sprak Hij verder tot de vele mensen die op de oever stonden.


Aya'kwarʉ kon tainʉnpai' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉuta'kwarʉpɨ'se, tʉukɨ'pɨ'nʉnpɨ'se akarantɨ'. Auta'kɨrɨto' kon ensimatɨ' tʉuta'kwarʉpɨ'se ukaran nɨ pe, pori' pe ɨwe'to' kon ipan pe ɨusewankono'ma kon pe. 	 Beklaag uzelf; huil en jammer van ellende. Het lachen moet u vergaan; uw blijdschap moet omslaan in verdriet.


Ne'orʉ esi'pʉ Seru' mu pe. Seru' esi'pʉ Reeu mu pe. Reeu esi'pʉ Perekʉ mu pe. Perekʉ esi'pʉ Ipɨrʉ mu pe. Ipɨrʉ esi'pʉ Sera mu pe. 	 de vader van Nahor was Seruch; de vader van Seruch was Rehu; de vader van Rehu was Peleg; de vader van Peleg was Heber; de vader van Heber was Sala;


Mara rɨ iyesi'pʉ tʉpo kamoro mɨrɨ yau te'soto'pɨ'se te'san utɨ'pʉ Pi'ta piya', tase'na ipɨ', “I'napai rɨ kuru rɨ ɨmɨrɨ kʉrɨ rɨ to' tonpa, ausaurokʉ eseru uya ɨyekama,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 Kort daarna kwam een van de mannen naar hem toe en zei: "Ik weet zeker dat u een discipel van Hem bent. Ik hoor het aan uw Galilees accent."


Era' esi'pʉ Isaan ɨnwɨpai, e'tane iyenari'nʉmʉ'pʉ ka'pon amʉ' pɨ', apʉne pʉra Isaan i'tu to' uya pɨ' pu'kena' pe. 	 Daarom had hij Johannes willen doden. Maar hij durfde het niet uit angst voor een opstand. Het volk geloofde dat Johannes een profeet was.


“Papa, non konekanin nʉ'pʉ, tanporon Epʉn mɨrɨ awonsi'kɨ non esi itiwano' pe, mɨrɨpan uko'mamʉ pen ka'pon namɨ'pʉ temiyatʉ ke ɨutɨ tau. 	 De God Die de hele wereld heeft gemaakt, de Here van hemel en aarde, woont niet in tempels die door mensen zijn gebouwd.


Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨtonpa ton nɨken nɨ pɨ' miyarɨ ta auya'nokon yau, ɨ'rɨ ken si kupʉ auya'nokon tʉron kon entai? Mɨrɨ pe' kupʉ Papa apurɨnin nan pen uya pʉra nai? 	 Als u alleen maar vriendelijk bent voor uw vrienden, doet u niets bijzonders. Dat doet immers iedereen.


Serɨ kupʉ'pʉ Paarʉ uya mɨrɨ asa'rɨ wʉipiya kaisa rɨ. Mɨrɨ a'tai, tu'kan kon nʉ'kwɨ rɨ Esuwerʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Kiri' amʉ', eke Eisa awɨrɨ tʉuko'mansan uya Itepuru ekareei eta'pʉ. 	 Dit deed hij meer dan twee jaar, zodat alle inwoners van de provincie Asia, zowel Joden als Grieken, over Jezus hoorden.


“Uni'nʉnkanʉ ton pɨrɨ'kanin mɨrɨ awonsi'kɨ to' panamanin urɨ. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', i'napairon pe mɨrɨ awonsi'kɨ amakooi kon yapai tera'tɨi' e'tɨ'. 	 Ik ben heel streng voor de mensen die Ik liefheb. Ik straf u net zo lang totdat u niet meer onverschillig bent en tot inkeer komt.


Ɨnʉ' uya rɨ tʉuko'manto' ɨnka miyarɨ parɨ, ipɨ' tʉusewankamai'? 	 Waar zijn zorgen trouwens goed voor? Kun je je leven erdoor verlengen?


12 kaisaron kon tʉpoitorʉ ton kɨ'ma'pʉ iya tʉpiya', mɨrɨpan kon repa'pʉ iya ɨri a'kwarʉ pa'kato' meruntɨrʉ ke, ti'tui' pʉra rɨ paran ton pɨ' takuru'ke'ne te'san nɨrɨ epi'tɨpɨ'nin nan pe. 	 Jezus riep Zijn twaalf discipelen en gaf hun macht om boze geesten te verjagen en alle ziekten en kwalen te genezen.


Karimeru mʉre uya isakon pe te'sen a'si'sa' a'kokasa' a'tai, ene isakon uya, “Ɨsi'kɨ!” ta eta'pʉ uya. 	 Het Lam verbrak het tweede zegel en ik hoorde het tweede levende wezen zeggen: "Kom."


Ɨnʉ' kʉrɨ eno'manin? Kʉrai Sises, iyeri'sa' rʉ'pʉ—mɨrɨ entai, iye'mʉ'sa'kasa' rʉ'pʉ uko'man nɨto' ya'—esi na'ne' Papa emiyatʉ enwo'netʉ winɨ, urɨ'nokon pona rɨ nɨrɨ ɨpʉreman pɨ' te'sen. 	 Wie zou ons kunnen veroordelen? Christus Jezus is immers voor ons gestorven! Wat nog belangrijker is: Hij is uit de dood teruggekomen en zit aan de rechterhand van God, waar Hij onze belangen behartigt.


Eke soisa amʉ' epuru uya a'si'pʉ. “Asa'rɨ i'sen ke aurontɨ',” ta'pʉ iya. Mɨrɨ a'tai, to' ekama'po'pʉ iya, “Ɨnʉ' pe iyesi? Ɨ'rɨ ku'sa' iya?” ta'pʉ iya. 	 De commandant stapte op Paulus toe, greep hem en liet hem met twee kettingen boeien. Daarna vroeg hij de mensen wie die man was en wat hij had gedaan.


Serɨ tonan tawon usenpoika'pʉ uyena', to'ken nʉ'kwɨ imenukaka'sa' uya na'ne' ipɨ'. 	 Wat ik hiervoor in het kort schreef, was tot nog toe onbekend. Maar God heeft het mij duidelijk gemaakt.


Mɨrɨpan mɨrɨ yau Iraisa mɨrɨ awonsi'kɨ Mosi' pokon usenpoika'pʉ to' rakʉi', Sises auro'ka pɨ' to' esi'pʉ. 	 Ze zagen ook Elia en Mozes erbij komen, die met Jezus spraken.


Sises ewomʉ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' pʉ'kʉ ta', mɨrɨ yau te'san ka'pon amʉ' usennan pɨ', kʉrʉpo'po pɨ' te'san enpa'ka'pʉ iya. Pʉrata ensimanin nan tepʉrʉʉi mɨrɨ awonsi'kɨ wako'wa amʉ' kʉrʉpo'pomanin nan apon ton nɨ rawoipɨtʉ'pʉ iya. 	 Jezus ging naar de tempel en joeg de handelaars en hun klanten eruit. De tafels van de geldwisselaars en de kraampjes van de duivenhandelaars gooide Hij omver.


Mɨrɨ yau si 5,000 e'to' airɨ warawoti'si amʉ' tu'kanoro esi'pʉ. Uri'sami'si amʉ', mʉre amʉ' nɨrɨ esi'pʉ mɨrɨ yau to' pokon pe pʉra to' i'tusa'. 	 Er bleef zelfs nog over: Twaalf manden vol. En er waren maar liefst 5000 mannen; dus vrouwen en kinderen niet meegerekend.


Serɨ pʉ'kʉ pona e'tʉrawasoma serɨ, e'suranman pɨ' tanporo ipana'pano ke iye'tʉrawasoma meruntɨ pe kuru uyau. 	 Dit is mijn werk. Ik kan dat alleen maar doen doordat ik van Christus de kracht daarvoor krijg.


Mɨrɨpan e'tane ikʉipʉnʉ uya ta'pʉ tapiyo' ton pɨ', ‘Inke pʉra wakʉ ipon ine'tɨ' ipontɨ kon pa, irimuui ɨntʉtɨ' itemiyatʉ pɨ'. Wakʉ ke kuru isapatooi'tɨtɨ'. 	 Maar de vader liet hem niet eens uitspreken en zei tegen de knechten: 'Vlug! Haal de mooiste kleren die we in huis hebben en geef hem die om aan te trekken. Geef hem een ring voor zijn vinger en een paar schoenen.


E'tane si serɨ ton nono yau e'tʉrawasomato' pʉra iyesi pɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ inke kuru rɨ wʉipiya tenno'pɨ'se ɨyenpai'nokon e'sa' pɨ', 	 Maar ik heb hier gedaan wat ik moest doen. Als ik ooit naar Spanje ga, kom ik bij u langs, want daar verlang ik al jaren naar. Ik hoop u op doorreis te ontmoeten en, na eerst een tijdje van uw gezelschap te hebben genoten, door u uitgeleide te worden gedaan.


E'tane, ipan pe Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan usakorota'pʉ. “Ɨ'rɨ pe iku'pai nai?” tukai' to' usaurokʉ'pʉ. 	 De tegenstanders van Jezus waren woedend. Zij staken de koppen bij elkaar om uit te vinden hoe zij met Hem konden afrekenen.


Mɨrɨ awonsi'kɨ, nai kasa ken itekare ekama to' uya tenno'sa' kon pen nɨ e'tane? Iye'menukasa' na'ne' kasa, “Ɨ'rɨ pan wakʉ ton nɨ i'ta ton kamoro wakʉ itekare ne'nin nan!” tawon. 	 Wie zal het hun vertellen, als hij niet gestuurd is? Daarover staat in de Boeken: "Wat heerlijk! Ik hoor het geluid van de voeten van de brenger van het goede nieuws!" (c)


“‘Ɨnʉ' ɨmɨrɨ, Uyepuru?’ tukai' ekama'po'pʉ uya. “‘Sises urɨ, Nasare' winon, mʉkota'mayai'ne',’ ta'pʉ iya. 	 'Wie bent U, Here?' vroeg ik. 'Ik ben de Jezus van Nazareth, Die u vervolgt', was het antwoord.


Ɨmɨrɨ'nokon kanan mɨrɨ kasa rɨ ɨwe'to' oton kon mɨrɨ Papa uya ɨnkupʉnʉ kon ke ɨrepasa' kon i'ma'kasa' auya'nokon yau, ta auya'nokon nin si mɨrɨ, ‘Sepa' nan nʉ'kwɨ rɨ nin sa'ne ina, ina uya tʉtʉrawasooi kon i'ma'kasa' man,’ ta auya'nokon,” ta'pʉ Sises uya. 	 Voor jullie geldt hetzelfde. Als je doet wat je moet doen, mag je niet op een compliment rekenen. Je hebt niet meer dan je plicht gedaan."


Serɨ pɨ' penaro' kon apurɨpɨtʉ'pʉ mɨrɨ. 	 Vroeger hebben vele mensen vanuit dit geloof geleefd. Zij zijn ook door hun geloof bekend geworden.


“Itepuru uya serɨ iweyu ton nu'tɨsa' pʉra iyesi yau, ɨnʉ' ne'nonkai'no pen nɨ. E'tane anʉnsa' kon, tʉnanʉmʉ'san pɨkɨrɨ nin ito'kena'masa' iya mɨrɨ. 	 En als God de tijd niet inkort, brengt geen mens het er levend af. Maar terwille van de mensen die Hij heeft uitgekozen, heeft Hij besloten het niet te lang te laten duren.


Utonpa ton, ɨpiya'nokon uye'taine' a'tai, eke pe rɨ ika'nɨ pe rɨ, pu'kena' pe rɨ Papa ekareei ekamai' uyepʉ pʉn. 	 Broeders, ik wil u over de geestelijke uitingen niet in onzekerheid laten.


To' enei'ma, Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “Ka'pon pona sa'man pe iyesi, e'tane Papa pona tanporo sa'man pe pʉra iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Jezus keek hen ernstig aan en zei: "Menselijk gesproken, niemand. Maar bij God is alles mogelijk."


Sises epa'ka'pʉ Surusiran pona, mɨrɨpan utɨ'pʉ Esuwerʉ amʉ' use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' ta', mɨrɨpan uya tanporon nɨ enpɨtʉ'pʉ. Pata uko'manka'sa' pɨ' nin si, iyenna'po'pʉ mɨrɨ Pe'tani pona 12 kaisaron kon tʉpoitorʉ ton pokon pe. 	 Zo reed Hij Jeruzalem binnen. Hij ging naar de tempel en bekeek daar alles. Daarna vertrok Hij met Zijn twaalf discipelen naar Bethanië, omdat het al laat was geworden.


Sises uya mɨrɨ pata nɨmɨ'pʉ pata Taya itese' pʉ'kʉ pona, mɨrɨpan ewomʉ'pʉ ɨutɨ ta', ɨnʉ' uya rɨ ti'tu i'se pʉra rɨ iyesi'pʉ, mɨrɨ yau iyesi tukai', e'tane iye'so'namʉ poken pʉra rɨ iyesi'pʉ. 	 Hij vertrok naar het gebied van Tyrus. Daar ging Hij een huis binnen. Hoewel Hij niet wilde dat men te weten kwam dat Hij er was, werd het toch bekend.


Makoi uya arɨ'pʉ ka'tawon wʉ' pona. Mɨrɨpan uya inke pʉra tanporo eke ton pata enpoika'pʉ itenu ya'. 	 De duivel nam Jezus mee naar een hoogvlakte en liet Hem in een oogopslag alle koninkrijken van de wereld zien.


Saiman, Usera' tukai' tesa'sen; mɨrɨ awonsi'kɨ Isutas Eskariya', eparankanin pe iyesi'pʉ na'ne'. 	 Simon de Zeloot (a) en Judas Iskariot (door wie Jezus is verraden).


Tʉron nɨ a'tai, Sises uya ikɨ'masa' kon ereutasa' ene'pʉ eke ton pe te'san apon po. Mɨrɨpan kon pana ya' se panton ekama'pʉ iya: 	 Het was Hem opgevallen dat de gasten allemaal op de beste plaatsen wilden zitten. Daarom gaf Hij hun deze raad:


Ina pona rɨ marɨ ɨpʉrematɨ', Papa uya ina maimu e'ma a'kokato' pe, ama'aino Kʉrai eseru enpoikato' pe ina uya, ipɨkɨrɨ i'sen yau e'ai'ne'. 	 Vergeet niet daarbij ook voor ons te bidden. Vraag God of Hij het woord dat wij doorgeven, duidelijk wil maken aan de mensen, zodat zij het geheim van Christus zullen begrijpen. Daarvoor zit ik nu immers ook in de gevangenis.


Utonpa ton, Kʉroi tonpa ton uya upana'tɨsa' man ɨsipɨ' ɨwe'pɨ'to' kon pɨ' ɨsiwano' pe. 	 Maar vergeet nooit dat in het leven met de Here de vrouw niets is zonder haar man en de man niets zonder zijn vrouw.


Ta'pʉ tʉuya awɨrɨ rɨ pena pu'kena' amʉ' poro rɨ. 	 zoals Hij lang geleden door Zijn heilige profeten had beloofd.


Ɨnʉ' rɨ iyapiyo' pe te'sen esi pʉra iyesi asa'ron kon tepuru ton apiyo' pe. Tikin nan ewaruma'tɨ iya, isakon i'nʉnka iya; tikin nan pɨ' ita'si, isakon sanoma iya pʉra. Asa'rɨ rɨ marɨ Papa mɨrɨ awonsi'kɨ pʉrata apiyo' pe ɨwesi kon pʉra iyesi,” ta'pʉ iya. 	 U kunt niet twee heren dienen. Dat is onmogelijk. Want u zult de ene haten en de andere liefhebben. Of omgekeerd: De ene van harte dienen en van de ander niets willen weten. U kunt niet God dienen en tegelijk achter het geld aanzitten."


Mɨrɨ wʉi a'tai, ɨ'rɨ pɨ' rɨ uyekama'po auya'nokon pen nɨ mɨrɨ. I'napairon ekama uya serɨ ɨpɨ'nokon; ukʉipʉnʉ uya rɨ ɨrepa kon uyese' yau ɨnekama'po'pʉ kon ke. 	 Als het zover is, hoeft u Mij niets meer te vragen. Luister goed, Ik zeg dat u dan alles rechtstreeks aan de Vader kunt vragen en Hij zal het u geven in mijn naam.


Ekama uya ɨpɨ'nokon, enta'nato' oton pen ipɨ' kanan, Papa na'ne' esa' wannɨ pe yau e'seposa' a'tai rɨken kanan enta'nan,” ta'pʉ iya. 	 Ik zeg jullie dat Ik het Paasmaal beslist niet meer zal eten tot het Koninkrijk van God volle werkelijkheid is geworden."


Tanporo to' ene'pʉ iya, mɨrɨpan uya ta'pʉ warawo' pɨ', “Ɨyemiyatʉ ɨnka'!” Ikupʉ'pʉ iya, mɨrɨpan emiyatʉ enna'po'pʉ tesi'pʉ ya'. 	 Hij keek hen een voor een aan. "Steek uw hand uit", zei Hij tegen de man. Terwijl de man dat deed, werd zijn hand helemaal gezond.


Ɨsiyena' te'tʉse e'tɨ', Kʉrai nama auya'nokon pe rɨ. 	 Onderwerp u aan elkaar uit ontzag voor Christus.


Ɨmɨrɨ'nokon nin si ɨri ton uya i'tu yau wakʉ ton e'repan nɨto' ike ke ɨmunkɨ kon repa auya'nokon, mɨrɨ entai kuru ɨkʉipʉnʉ kon, Epʉn pon uya Wakʉ A'kwarʉ tʉrʉ kamoro ekama'ponin nan ena',” ta'pʉ iya. 	 Dus, al ben je slecht, je geeft je kinderen toch wat zij nodig hebben. Hoeveel te meer zal je hemelse Vader de Heilige Geest geven aan wie Hem daarom vragen?"


E'tane Esuwerʉ pɨ' ta iya, “Pata tʉko'manʉ'se rɨ uyemiyatʉ tɨnkai' uko'mamʉ ka'pon amʉ' main awɨron kon pen mɨrɨ awonsi'kɨ sa'man nɨ itewan ton ena',” ta iya. 	 Maar wat Israël zelf betreft, zegt hij: "Het is een ongehoorzaam en dwars volk, waarnaar God de hele dag Zijn handen uitgestrekt houdt." (e)


Isaan uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Ɨ'rɨ rɨ eporo ka'pon uya pʉra iyesi, Epʉn winɨ rɨken tʉrepasa' a'tai eporo iya pe iyesi. 	 Johannes antwoordde: "Een mens heeft wat God hem geeft.


Kʉrɨ ama' pe iye'pɨ'sa' rʉ'pʉ kʉse'nin ama' pe mɨrɨ enta', e'tane tɨwɨ ne'tʉrawasomai, ɨ'rɨ rɨ kupʉ pɨ' nesii temiyatʉ ke, kamoro entu'ma' na'ne' nan repanin pe te'to' pe. 	 Wie een dief is, moet ophouden met stelen. Steek liever uw handen uit de mouwen en verdien eerlijk uw eigen brood. Dan kunt u nog eens iemand helpen die gebrek heeft.


Paarʉ, enno'sa' itekare ekamai'—ka'pon amʉ' winɨpai enno'sa' pen, mɨrɨ pe pʉra ka'pon nennoko'pʉ pen, e'tane Sises Kʉrai mɨrɨ awonsi'kɨ Papa, Ikʉipʉnʉ, i'mʉ'sa'kanin nʉ'pʉ iyerikʉ'pʉ apai nennoko'pʉ winɨpaino— 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


Tʉron kon nin si esi mɨrɨ ite' wakʉ non ya' ipa'karakasa' kasa. To' uya main eta, mɨrɨ awonsi'kɨ to' uya rɨ anʉmʉ, mɨrɨpan kon epeta 30, 60, mɨrɨ awonsi'kɨ 100 kaisarɨ rɨ ite'kwa ipa'karakasa' rʉ'pʉ entai rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Maar de goede grond stelt de mensen voor, die het woord van God horen en er met hun hele hart in geloven. Zij doen er iets mee. Het goede zaad brengt vrucht voort in hun leven. Wel dertig, zestig en honderd keer zoveel als is gezaaid."


Tiwarɨ rɨ tʉkurusukuui arɨi'ma itɨ'pʉ Pu'pɨ Ɨ'pʉ Rʉ'pʉ pata'se' ya' (Arami' pe Korʉko'ta tato' ya'). 	 Zij namen Jezus mee en brachten Hem naar een plaats buiten de stad. Die plaats heette 'de Schedelplaats' of in het Hebreeuws 'Golgotha'. Jezus droeg Zelf Zijn kruis.


Mɨrɨ koro'tau, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru uya Sises ekama'popɨtʉ'pʉ ipoitorʉ pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ enupan nɨto' iya pɨ'. 	 De hogepriester ondervroeg Jezus over Zijn discipelen en ideeën.


Mɨrɨpan uya rʉ'kwɨ Sises eta'pʉ, iyee'pʉ anpisin ton koro'tau ite'ma'pʉ pe. 	 Maar nu had ze gehoord over de wonderen die Jezus deed. Zij wrong zich tussen de mensen door naar Hem toe en raakte van achteren Zijn kleren aan.


A'poros e'sara'tɨ'pʉ enari'mʉra Sises ekareei ekama pɨ' Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' tau. Pʉre'sira mɨrɨ awonsi'kɨ A'kira uya etasa' a'tai, to' uya ikɨ'ma'pʉ tiwʉ' kon ta'. Mɨrɨ pata yau, wakʉ pe parɨ Papa eseru enpoika'pʉ to' uya ipana ya'. 	 Hij sprak vol vuur over Jezus en de dingen die hij zei, waren juist. Maar hij kwam niet verder dan de doop van Johannes. In de synagoge nam hij vrijmoedig het woord. Priscilla en Aquila hoorden hem. Zij namen hem mee naar huis en legden hem uit wat er allemaal met Jezus was gebeurd en wat dat betekende.