Mɨrɨ si i'se iye'to' winɨ, wakʉ pe nin si ekonekan nɨsa'nokon, Sises Kʉrai pun use'man nɨto' ike poro tikin nan parɨ rɨ. 	 Door te doen wat God van Hem vroeg en eens en voor altijd voor ons te sterven, heeft Christus onze zonden vergeven en ons gereinigd.


Uyene iya a'tai, uyenno'nin nʉ'pʉ ene iya mɨrɨ. 	 En wie Mij ziet, ziet God, Die Mij gestuurd heeft.


Ipon pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ ite'mata pɨ' ese' e'menukasa' esi'pʉ: Kin amʉ' epuru mɨrɨ awonsi'kɨ itepuru ton epuru tukai'. 	 Op Zijn kleed en op Zijn dij staat deze naam: 'Koning van alle koningen en Heer van alle heren.'


Epʉn pon ɨkʉipʉnʉ kon munkɨ amʉ' pe ɨwesi kon pa. Ɨri ton nɨ mɨrɨ awonsi'kɨ wakʉ ton nɨ weyu pe wʉi enu enuku emapu'tɨnin. Ipokena' ton mɨrɨ awonsi'kɨ ipokena' ton pen nɨ pona tuna ennoko iya. 	 Als u dat doet, bent u echt zonen van uw hemelse Vader. Want Hij geeft het licht van de zon aan goede en slechte mensen. Hij laat het regenen voor schuldigen en onschuldigen.


apʉne pʉra tanporon nɨ ku'nin pe Papa esi,” ta'pʉ iya. 	 Voor God is niets onmogelijk. Wat Hij zegt, gebeurt."


Piri' utɨ'pʉ Anturu pana'tɨi'; Anturu mɨrɨ awonsi'kɨ Piri' uya nin si Sises pana'tɨ'pʉ mɨrɨ. 	 Filippus vertelde het aan Andreas en samen gingen zij naar Jezus om het Hem te vragen.


Mɨrɨ a'tai si, ɨ'rɨ ken? Umakoita'nokon ken pe' si apʉne pʉra main o'no pʉra e'nɨ pɨ' e'tane eke wakʉ nonkasa' o'no e'nɨ pɨ'? Kane ku! 	 Hoe zit het dan? Mogen wij dus zondigen, omdat wij niet meer onder de wet vallen maar op de genade van God vertrouwen? U weet wel beter.


Saiman, Pi'ta tukai' tesa'sen kɨ'manin nan ka'pon amʉ' ɨnenno'kɨ Isa'pa pata pona. 	 Stuur een paar mannen naar Joppe om een zekere Petrus te zoeken en hem te vragen naar uw huis te komen.


E'tane si serɨ pe Kʉrai Sises yau ɨmɨrɨ'nokon, pena ɨnnɨ iye'sa' kon ne'sa' si a'ko pe Kʉrai mʉnʉ poro. 	 U leefde zonder hoop en zonder God. Maar nu u één met Christus bent, is er geen afstand meer tussen Gods volk en u. Doordat Christus Zijn leven en Zijn bloed voor u heeft gegeven, bent u dichtbij gekomen.


Mɨrɨpan kon uya nin si Sises maimu eikʉ'pʉ mɨrɨ, “Ewai' nawon, ina uya i'tu pʉra rɨ man nai winon pe iyesi'pʉ tukai',” ta'pʉ to' uya. 	 Tenslotte zeiden ze dat ze het niet wisten.


Mɨrɨ pɨ', soisa amʉ' uya si'na' ton akʉ'pɨtʉ'pʉ tuna ka' epika'tɨn nɨto' kanwa uta'mo'kato' pe. 	 Daarop kapten de soldaten de touwen van de sloep en lieten hem wegdrijven.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨmɨrɨ, ka'pon, ɨnʉ' rɨ eseru aimenkanin, ɨye'wapu'tɨto' ipona pʉra iyesi, ɨ'rɨ poirɨ rɨ tʉron nɨ eseru aimenka auya, ɨiwano' pe rɨ nin ɨuseno'ma mɨrɨ, apʉne pʉra ɨmɨrɨ eseru aimenkanin uya mɨrɨ ton nɨ kupʉ. 	 Maar ook alle andere mensen treft dit oordeel. Want wie zegt dat dergelijke mensen streng gestraft moeten worden, veroordeelt daarmee zichzelf. U doet immers dezelfde dingen?


Kaware amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ to' pon kon ene'pʉ uya, to' pʉropo nɨpon esi'pʉ isuweyu pe apo' kasa, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉtarire, mɨrɨ awonsi'kɨ kara'kwa' pe, sorʉ'pa tato' kasa. Kaware amʉ' i'pai esi'pʉ rayan amʉ' i'pai kasa, to' mʉta yai apo', ikɨrɨsin mɨrɨ awonsi'kɨ sorʉ'pa epa'ka'pʉ. 	 In het visioen zag ik dat de soldaten vuurrode, grijsblauwe en lichtgele harnassen droegen. De paarden hadden een hoofd als een leeuw en uit hun mond kwam vuur, rook en zwavel.


Serɨ si munkɨ pe e'nɨ'nokon yau, intʉrʉnʉ anʉnnin pe e'nɨ—Papa nʉtʉrʉnʉ anʉnnin pe mɨrɨ awonsi'kɨ Kʉrai nanʉmʉnʉ intʉrʉnʉ anʉnnin pe iya'kɨrɨ, i'nai rɨ iyekota'mato' yau e'nɨsa' yau, eke pe iku'to' yau rɨ marɨ e'nɨto' pe. 	 En als wij Gods kinderen zijn, krijgen wij ook wat ons, als Zijn kinderen, toekomt. Wat God aan Zijn Zoon Jezus Christus geeft, zal Hij ons ook geven. Als wij hetzelfde lijden doormaken als Hij, zullen wij ook dezelfde heerlijkheid krijgen als Hij.


Eri'nɨsa' a'tai te'nonkasen imamin nʉ'pʉ wannɨ karetaai esi a'tai, i'nai rɨ pe' inonka tawon nʉ'pʉ eri'kaa'pʉ tukai' ti'tusen pe iyesi, 	 Met dit verbond, dat God met ons heeft gesloten, is het net als met een testament; er moet eerst iemand sterven, voordat het van kracht wordt.


Enpoika pɨ' iyesi'pʉ Kʉrai ekota'mato' pe iyesi'pʉ, ima'tato' pe iyesi'pʉ, mɨrɨ tʉpo iye'mʉ'sa'kato' pe terikʉ'pʉ apai iyesi'pʉ nɨrɨ. “Pʉse rɨ Sises kanyauro'kayatʉi'ne' esi mɨrɨ Kʉrai pe,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 Aan de hand daarvan liet hij hun zien dat de Christus, die zij verwachtten, na veel lijden moest sterven en daarna weer levend zou worden. "Wel", zei hij, "de Jezus over wie ik spreek, is de Christus!"


Mɨrɨ a'tai, itɨ 7 kaisaron kon ɨri ton kuru tentaino kon nepʉ iya. To' ewomʉ mɨrɨ yau ɨko'manse'na. Mɨrɨ a'tai, ipan pe, ɨri pe ka'pon esi wapiya tesi'pʉ entai,” ta'pʉ iya. 	 Hij gaat zeven andere geesten halen, die nog slechter zijn dan hijzelf. Samen trekken ze erin en blijven er wonen. Zo iemand is er daarna nog veel erger aan toe dan daarvoor."


E'tane serɨ pe ɨkonekasa' iya 'nokon tʉpokon pe, Kʉrai pun winɨ iyeri'to' winɨ, ɨtʉto' kon pe tʉuya wakʉ pe tenu yau, imaku'pɨ pe pʉra, ɨpɨ'nokon e'nɨto' iwenai pʉra— 	 Hij heeft dit gedaan door de dood aan het kruis van Zijn eigen menselijk lichaam. Als gevolg daarvan heeft Christus u in de dichte nabijheid van God gebracht.


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, tanporon nɨ ka'pon amʉ' makooi, isapema pe rɨ to' usauro'sa' rʉ'pʉ pɨ' usentu'man. 	 Ik wil u dit zeggen: U kunt vergeving krijgen voor alle zonden die u hebt gedaan, zelfs voor elke vorm van belasteren.


Tʉwɨpʉrema tʉpo, ka'pon amʉ' auro'ka pɨ' iye'sara'tɨ'pʉ. “Tanporon nɨ esi ukʉipʉnʉ nʉnonka'pʉ pe uyena'. Ɨnʉ' uya rɨ imu i'tu pʉra iyesi, e'tane ikʉipʉnʉ uya rɨken i'tu. Ɨnʉ' uya rɨ ikʉipʉnʉ i'tu pʉra iyesi, e'tane imu uya rɨken i'tu mɨrɨ awonsi'kɨ kamo nɨrɨ imu na'ne' e'to' ɨnenpoikapai itena' ton,” ta'pʉ iya. 	 Hij sprak weer tot de mensen. "Mijn Vader heeft Mij alles toevertrouwd. Hij is de enige die de Zoon echt kent. En Ik ben de enige die de Vader echt kent. En ook de mensen die Ik heb laten zien wie Hij is, kennen Hem.


Mɨrɨpan Sises ɨpʉrema'pʉ ipan pe, tʉuta'kwarʉkai', apʉne pʉra pokoi pe tesi pɨ', mɨrɨpan eramu'ta usee'kwa esi'pʉ non pona mʉn kasa.] 	 En Hij begon vuriger te bidden. Hij was zo verschrikkelijk bang geworden, dat het zweet Hem uitbrak en als grote druppels bloed op de grond viel.


Sises uya to' eta'pʉ, mɨrɨpan kon eikʉ'pʉ iya, “Atu' pe te'san ka'pon amʉ' esi mɨrɨ ta'ta i'se pʉra rɨ, e'tane kamoro takuru'ke te'san nɨken esi i'se. Uye'sa' serɨ ipokena' ton nɨ ka'pon amʉ' kɨ'mase'na pen, e'tane tʉmakooikena' nan nɨken,” ta'pʉ iya. 	 Jezus hoorde het en zei tegen hen: "Gezonde mensen hebben geen dokter nodig, maar zieke en zwakke mensen wel. Ik ben niet gekomen om de goede mensen te redden, maar juist de slechte."


Tanporo iyamʉrasa' kon esi'pʉ e'pana Panapas mɨrɨ awonsi'kɨ Paarʉ eta pɨ' i'tuto' ipɨkɨrɨ mɨrɨ awonsi'kɨ a'kwarʉpɨ'nin ku'sa' Papa uya tʉporo'nokon Esuwerʉ amʉ' pen koro'tau ekama tane to' uya. 	 Toen werd het stil in de bijeenkomst. Iedereen ging ervoor zitten om te luisteren naar wat Paulus en Barnabas te zeggen hadden. God had door deze twee mannen geweldige dingen en grote wonderen onder de vreemde volken gedaan.


Itemekon a'sipɨ'sa' to' uya esi'pʉ ari'po'pɨ'tane, Paarʉ uya ta'pʉ itepuru e'mʉ'sa'kasa' pɨ' mɨrɨ yau, “Iye'to' pe rɨ pe' iyesi Roman pe te'sen ari'po'pɨtʉ a'tai ɨnʉ' uya rɨ ɨri iteseru eposa' pʉra iye'tane?” ta'pʉ iya. 	 Terwijl zij Paulus voorover bogen en vastbonden, vroeg hij aan de officier die erbij stond: "Mag u zonder enige vorm van proces zomaar een Romein zweepslagen geven?"


Mɨrɨpan Sises ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ, “Papai, ɨyena' si uya'kwarʉ sitʉyai'!” ta'pʉ iya. Serɨ ta tʉpo si, iyerikʉ'pʉ mɨrɨ. 	 Op dat moment riep Jezus: "Vader, Ik vertrouw mijn geest aan U toe!" En met die woorden blies Hij Zijn laatste adem uit.


Tʉron kon Esuwerʉ amʉ' uya Arisanta itese' ka'pon a'tu'ma'pʉ amʉran nɨto' iwʉ' tau, ka'pon amʉ' rau iye'mʉ'sa'kato' pe. Tʉron kon ka'pon amʉ' anpisin koro'tau te'san ukɨ'pɨ'nʉmʉ'pʉ Arisanta auro'ka pe. Arisanta uya temiyatʉ anʉmʉ'pʉ, e'pana e'tɨ' ta tʉuya e'kwa pe, tiwano' pe rɨ tʉusaurokʉ wenai. 	 De Joden schoven een zekere Alexander naar voren. Zij vonden dat hij maar eens wat moest zeggen. Hij hief zijn hand op en wilde zijn standpunt verdedigen.


Eke i'tuto' ipɨkɨrɨ usenpoika'pʉ ka' yau: Uri'san epontɨsa' esi'pʉ wʉi enu ke, kapʉi esi'pʉ i'ta o'no, mɨrɨ awonsi'kɨ 12 kaisaron kon sirikɨ amʉ' aro', kʉron tato' esi'pʉ i'pai po. 	 Er was in de hemel iets heel opmerkelijks te zien: Een vrouw die met de zon bekleed was, de maan onder haar voeten had en een kroon van twaalf sterren droeg.


Mɨrɨ tʉpo, Paarʉ utɨ'pʉ Ti'tiyas Isa'su'tas, Esuwerʉ pen iwʉ' ta' itekare ekamai'. Ti'tiyas Isa'su'tas esi'pʉ Papa pɨ' tʉwɨpʉremasen pe, Esuwerʉ amʉ' usenupato' iwʉ' piyawon itiwʉ'. 	 Hij verliet de synagoge en ging naar het huis ernaast, waar Titius Justus woonde. Dit was een man die God vereerde, hoewel hij geen Jood was.


Ka'pon amʉ', tanporo tʉponaron kon, rʉko' amʉ', tʉmaimuron kon mɨrɨ awonsi'kɨ tʉpataron kon koro'tapaino kon uya to' ekepu enpɨ'to' oton osorʉwau wʉi mɨrɨ awonsi'kɨ pʉre'po'si pʉ'kʉ pona iyema'sa' yau, to' ekepu u'na'tɨ to' uya i'se pʉra to' e'to' oton. 	 De lijken zullen niet worden vrijgegeven voor de begrafenis. Van over de hele wereld zullen mensen ernaar komen kijken.


Eri'nɨsa' pe iyesi yau Kʉrai pokon pe, apurɨ'nokon ipokon pe rɨ marɨ uko'man nɨ'nokon tukai'. 	 Als wij met Christus gestorven zijn, geloven wij dat we ook met Hem zullen leven.


To' uya ayato' oton kon mɨrɨ kopʉna mɨrɨ awonsi'kɨ kin amʉ' piya' urɨ wenai, urɨ ekama kon pa Esuwerʉ amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' pen pɨ'. 	 Jullie moeten terechtstaan voor presidenten en koningen, omdat jullie bij Mij horen. Dat zijn kansen hun over Mij te vertellen en de wereld te laten weten wie Ik ben.


Ka'pon ipɨnnin mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon inanʉ'nin esi mɨrɨ tʉpona rɨ'ne pʉra rɨ, mɨrɨpan kon e'mato' oton esi mɨrɨ itʉrawasooi rʉ'pʉ pɨkɨrɨ rɨ. 	 Aan de liefde komt nooit een einde. Het spreken namens God zal eens niet meer nodig zijn; het spreken in vreemde talen zal ophouden; kennis zal dan niet meer worden gevraagd.


Ɨmɨrɨ'nokon temari'masa' kon e'tane tekumasan waraino kon ka'pon amʉ', i'tu auya'nokon pʉra pe' iyesi, orʉ kupʉ auya'nokon ɨtonpa kon pe a'tai, Papa ewaruma'tɨ auya'nokon pe iyesi? Ɨnʉ' rɨ orʉ tonpa pe e'paino ena mɨrɨ Papa eyaton pe. 	 Bedriegers, weet u niet dat als u vriendschap met de wereld sluit, dit gelijk betekent dat u een vijand van God bent? Wie voor de wereld kiest, kiest God als zijn vijand.


Ipan pe to' etʉipɨtʉ'pʉ, a'kwarʉ'pʉ ensa' tʉuya'nokon pe tekamai'. 	 Ze schrokken allemaal en dachten dat Hij een geest was.


Ɨsi'tai repapɨ'nɨto' esi, wakʉ nonkasa' uyena'nokon awɨrɨ. Ka'pon repato' ike pe pu'kena' pe usauro'nɨto' esi yau, tɨwɨ napurɨi apurɨto' tʉuya yau iyesi kaisarɨ rɨ. 	 De gaven die God ons heeft gegeven, zijn verschillend.


Ɨnʉ' rɨ Papa e'to' i'se ɨnku'pai na'ne' uya i'tuto' oton kɨnyenupayatʉi'ne' esi Papa winon pe mɨrɨ pe pʉra uiwano' pe rɨ tukai'. 	 Als iemand ernaar verlangt Gods wil te doen, zal Hij kunnen onderscheiden of mijn woorden van God komen of van Mijzelf.


Tu'kan kon ka'pon amʉ' uya to' eseremekʉ'pʉ, “E'pana e'tɨ'!” ta'pʉ to' uya, e'tane rɨ eke pe parɨ to' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Ina epuru, Tepi' pa rʉ'pʉ, ina pɨ' ɨsentu'makɨ!” ta'pʉ to' uya. 	 De mensen zeiden dat zij hun mond moesten houden, maar zij trokken zich er niets van aan en schreeuwden nog harder.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ tʉpatawono pɨ', “Ɨye'kɨ'ma a'tai, ɨtonpa ton nɨken kʉ'kɨ'mai, tapiyara ton kʉ'kɨ'mai, apʉne pʉra to' use'ma esi ɨmɨrɨ tʉkɨ'mai'. 	 Jezus zei tegen Zijn gastheer: "Wanneer u mensen uitnodigt bij u thuis te komen eten, vraag dan niet uw vrienden, broers, familieleden of rijke buren. Want die kunnen u op hun beurt ook weer uitnodigen.


apʉne pʉra ima'taiwa'pʉ rɨ Kʉrai tʉrawasooi pɨ', ɨsɨ rɨ tʉuma'tato' annau rɨ iyena'pʉ upika'tɨnin pe, ɨmɨrɨ'nokon uya ikupʉ poken pʉra iyesi pɨ'. 	 want hij heeft voor het werk van Christus de dood voor ogen gezien. Hij heeft zijn leven op het spel gezet door voor mij te doen wat u zelf niet hebt kunnen doen.


“Kʉrʉpo'po pɨ' te'san uya se kasa tato' oton ipɨ', ‘Tanporo wakʉ ton i'se ɨwe'sa' rʉ'pʉ utɨ'pʉ man, tanporo ɨimamin ton, wakʉ pe ɨwe'to' utɨ'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ epoto' auya oton pen nɨ.’ 	 Al die lekkere en mooie dingen waar u zo naar verlangde, krijgt u niet. Al uw pracht en praal is u voorgoed afgenomen.


Papa uya to' pika'tɨ'pʉ 7 kaisaron kon tʉpataron kon Kenan pon kon ka'pon amʉ' enpa'kato' pe to' uya, mɨrɨpan uya to' nono tʉsa' uiwano' kon pe. 	 Nadat Hij de zeven volken die in Kanaän woonden had uitgeroeid, gaf Hij het land aan de Israëlieten.


Mɨrɨpan soisa amʉ' epuru uya arɨ'pʉ tʉpiya' mɨrɨ awonsi'kɨ, “Ɨ'rɨ na'kɨ esi ɨnekamanʉ upɨ'?” ta'pʉ iya. 	 De commandant nam de jongeman bij de hand en toen zij alleen waren, vroeg hij: "Wat heb je me te vertellen?"


Isa'ka'si mʉre ne'sa' to' uya a'tai Sises piya', tʉpon kon tʉpɨtʉ'pʉ to' uya ipʉro'pona, mɨrɨpan po iyereuta'pʉ. 	 Zij brachten het veulen bij Jezus, legden hun jassen erop en Hij ging erop zitten.


Kamoro ka'pon amʉ' esi uri'sami'si a'kɨrɨ iyekumasa' kon pen nɨ. A'pɨ' pʉra to' esi. Karimeru mʉre pɨkɨrɨ to' e'sa' mɨ airɨ rɨ itɨ a'tai. Ennasa' kon tʉron kon ka'pon amʉ' koro'tapai, mɨrɨpan kon e'to' oton wapiya kuru Papa mɨrɨ awonsi'kɨ karimeru mʉre ena' tʉtʉsan pe. 	 Zij hebben met niemand gemeenschap gehad, maar zijn zuiver gebleven. Zij volgen het Lam waar Hij ook heengaat. Zij zijn vrijgekocht uit de mensen, de eerste vruchten voor God en het Lam.


Ewarupɨ' tau mɨrɨ awonsi'kɨ wʉi nai rɨ usarɨn pɨ' iyesi'pʉ uruwai' mɨrɨ awonsi'kɨ wʉ' poro'ne rɨ, ukɨ'pɨ'nʉnpɨ' nɨ pɨ' rɨ, tiwano' pe rɨ uta'tɨpɨ' nɨ pɨ' tɨ' ke. 	 Dag en nacht zwierf hij rond tussen de graven en ging ook vaak de bergen in. Hij liep altijd te schreeuwen en sloeg zichzelf met scherpe stenen.


Esi'kaya esi'pʉ Mana'sa kʉipʉnʉ pe, Mana'sa esi'pʉ Eman kʉipʉnʉ pe, Eman esi'pʉ Iso'saya kʉipʉnʉ pe, 	 Hizkia was de vader van Manasse; Manasse de vader van Amon; Amon de vader van Josia;


Kane! Apurɨ Itepuru Sises uya wakʉ nonkasa' poro epika'tɨn nɨsa', to' kasa rɨ,” ta'pʉ iya. 	 Wij geloven immers op dezelfde wijze als zij gered te worden, door de genade van de Here Jezus!"


“Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' aiko rʉ'kwɨ rɨ paranka punu'pɨ ɨnenpai ɨwesi ɨtonpa enu yawon, eke rɨ paranka e'tane ɨyenu yau? 	 Waarom maakt u zich druk over de splinter in het oog van een ander terwijl in uw eigen oog een balk zit?


Apʉne pʉra ka'pon amʉ' eseru maimenkayatʉi'ne' kasa rɨ marɨ ɨyeseru kon aimenka mɨrɨ. I'tuto' auya'nokon yai pe rɨ ɨnkupʉ'pʉ yai rɨ ɨyena'nokon i'tu mɨrɨ. 	 Want zoals u anderen behandelt, zult u zelf behandeld worden.


Eke soisa amʉ' epuru utɨ'pʉ Paarʉ ekama'pose'na, “Uyauro'kakɨ, Roman amʉ' karetaai esa' pe' ɨmɨrɨ?” ta'pʉ iya. “Ewai',” ta'pʉ Paarʉ uya. 	 De commandant kwam naar Paulus toe en zei: "Zeg, bent u Romein?" "Inderdaad" zei Paulus.


Mɨrɨ yau, tʉron kon ka'pon amʉ' uya makoi yen ka'pon nee'pʉ Sises piya'. Kʉrɨ rɨ ka'pon esi'pʉ tenku'nan mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusauro'sen pen. Mɨrɨpan epi'tɨ'pʉ Sises uya makoi a'kwarʉ tenpa'kai', mɨrɨpan enasa' esi'pʉ tʉusauro'sen pe, mɨrɨ awonsi'kɨ ennin pe. 	 Er werd iemand bij Jezus gebracht die een boze geest had en blind en doof was. Jezus genas hem zodat hij weer kon zien en spreken.


Soisa amʉ' epuru uya serɨ etasa' a'tai, itɨ'pʉ eke soisa amʉ' epuru piya' ekamase'na, “Ɨ'rɨ kupʉ auya? Roman pe sa'ne man ko!” ta'pʉ iya. 	 De officier ging naar de commandant en zei: "Wat gaat u doen? Die man is een Romein!"


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨyekama'po uya 'nokon kuru, utonpa ton, ɨsentu'ke' pe Papa esi pɨ', te'tʉsen pe ɨwesi kon pa nurɨnan use'man nɨto' ton ike ye' pe, wakʉ, Papa pori'manin ye' pe—iya'kwarʉ yau apurɨpɨ'to' auya'nokon. 	 Ik zeg u daarom, broeders, dat u zich helemaal aan God moet wijden. Temeer omdat Hij u al Zijn liefdevolle goedheid aanbiedt. Laat uw lichaam een levend offer zijn; heilig, zodat het een vreugde voor God is. Als u zich bedenkt wat Hij voor u heeft gedaan, is dat toch niet teveel gevraagd?


Epori'mayai' apa'taisimasa' uya 'nokon pʉra iyesi pɨ', Kʉrispos mɨrɨ awonsi'kɨ Kayas rɨken, 	 Leert de natuur zelf niet hoe het hoort? Het is voor de man een schande om lang haar te hebben.


‘Ka'pon, Papa winon tʉto' oton ka'pon amʉ' uya tʉmakooikenan kon ena' to' uya ipokapɨ'to' pe kurusu' pona, e'tane iye'mʉ'sa'kato' oton itosorʉwano wʉi a'tai,’ tawon,” ta'pʉ to' iya. 	 Hij zei immers dat Hij door verraad in de handen van slechte mensen zou vallen en door hen gekruisigd zou worden. Maar ook dat hij op de derde dag uit de dood zou opstaan."


Sises apurɨnin nan tonpa, Piri' itese' utɨ'pʉ Sameriya pata ya', mɨrɨpan uya mɨrɨ yau Kʉrai ekama'pʉ ka'pon amʉ' pɨ'. 	 Filippus bijvoorbeeld, ging naar de stad Samaria en vertelde dat Jezus de Christus is.


Kin pe Era' esi a'tai Isutiya po, moro Papa ena' use'man nɨto' tʉrawasomanin esi'pʉ Sakaraya itese', Apisa o'noron kon tonpa. Ino'pʉ, Resipe' itese' esi'pʉ kanan, Eran pa rʉ'pʉ pe. 	 Mijn verhaal begint bij de Joodse priester Zacharias, die leefde in de tijd dat Herodes koning van Judea was. Hij behoorde tot de priesterafdeling van Abia. Zijn vrouw Elisabeth kwam net als hijzelf uit het priestergeslacht van Aäron.


Mɨrɨ rɨ e'tane ekama uya serɨ ɨpɨ'nokon; Saraman, imaminkena' epontɨsa' pʉra iyesi'pʉ mɨrɨ ton kasa. 	 En toch zag koning Salomo, met al zijn pracht en praal, er niet zo mooi uit als zij.


Mɨrɨ a'tai, Seko' utɨ'pʉ Isi' pona, mɨrɨpan uma'ta'pʉ. Imunkɨ amʉ' rɨ nɨrɨ uma'tapɨtʉ'pʉ mɨrɨ yau. 	 Jakob bleef in Egypte wonen en is daar ook gestorven. Ook zijn zonen hebben er tot hun dood gewoond.


Mɨrɨpan kon uya esa'pɨtʉ'pʉ, “Miyarɨ, Esuwerʉ amʉ' kin!” ta'pʉ to' uya. 	 salueerden en riepen: "Lang leve de koning van de Joden!"


ereutasa' pʉra rɨ iyesi ɨpɨ'nokon tenki tapɨtʉ pɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpona'nokon ɨpʉremato' rɨ esi uyenu yau. 	 Ik bid altijd voor u en


Mɨrɨ ema'sa' yau, anpisin ton parau ku'pɨri ratoi po iye'nɨnsa' kon uya tikin nan nɨken kanau utɨ'pʉ i'tu'pʉ. To' uya i'tu'pʉ Sises utɨ pʉra iyesi'pʉ kanau yau tʉpoitorʉ ton a'kɨrɨ, ipokon pe pʉra to' utɨ'pʉ. 	 De volgende morgen kwamen weer heel veel mensen naar de plaats waar Jezus het brood had uitgedeeld. Zij dachten dat Hij daar nog zou zijn, omdat Zijn discipelen de vorige dag alleen waren weggevaren.


Ɨ'rɨ pe ken si iyesi pɨ' Papa i'tupɨtʉ i'se ɨwesi kon? Sa'man pe rɨ Esuwerʉ amʉ' pen apurɨnin nan kupʉ i'se ɨwesi kon mɨrɨ, urɨ'nokon mɨrɨ awonsi'kɨ ukʉipʉnʉ kon nʉkupʉ'pʉ pen nɨ. 	 Wel, waarom wilt u het beter weten dan God, door deze nieuwe christenen een juk op de schouders te leggen dat voor ons en onze voorouders al te zwaar was?


Apʉne pʉra Papa e'to' esa' wannɨ pe esi usauro'nɨ pe rɨken pen, e'tane ipana'pano. 	 Broeders, denk niet als kinderen, maar wees volwassen in uw denken. Alleen in het kwaad moet u onmondig zijn.


Mɨrɨ tʉpo, Paarʉ uya ta'pʉ Ananayas pɨ', “Papa uya ɨkota'ma mɨrɨ, wakʉ pe tʉusensen, mɨrɨ ku'sa' auya pɨ'. Main, Mosi' winon awɨrɨ mɨrɨ airɨ ɨyereutasa' uya uyekama'popɨtʉ, e'tane iyawɨrɨ pʉra ɨwesi, ka'pon amʉ' mapiyo'mayai'ne' to' uya unta'mopɨ'to' pe,” ta'pʉ iya. 	 "God zal u slaan, huichelaar", zei Paulus tegen hem. "U zit hier om volgens de wet recht over mij te spreken. Geeft u iemand opdracht mij te slaan, wat tegen de wet is?"


Unkoneka'pʉ ton pen pe' se ton tanporon nɨ?’ 	 Ik heb de hele wereld gemaakt!' (C)


Sises uya 12 kaisaron kon tʉpoitorʉ ton tʉpantakai' ta'pʉ to' pɨ', “Utɨ'nokon serɨ Surusiran pona. Mɨrɨpan tanporon nɨ pu'kena' amʉ' nʉmenuka'pʉ Ka'pon, Papa winon pɨ' uta'ku'tɨto' oton mɨrɨ yau. 	 Hij nam de twaalf apart en zei: "Zoals jullie weten, gaan we naar Jeruzale m. Alles wat de profeten over Mij hebben geschreven, zal in vervulling gaan.


E'tane Pari'si usewansiuka'pʉ, apʉne pʉra temiyatʉ korʉkasa' Sises uya pʉra iyesi pɨ' tʉuta're'tɨ wapiya, teseru kon yau. 	 Jezus nam de uitnodiging aan. Toen Hij aan tafel ging zonder Zijn handen te hebben gewassen, was de Farizeeër verbaasd, want Joden vergeten dat nooit.


Mosi' uya mɨrɨ etasa' a'tai, iyapʉrʉmʉ'pʉ Metiyan pona. Mɨrɨ yau, iko'mamʉ'pʉ ka'kʉran pe. Mɨrɨ yau, asa'rɨ imu'ta'pʉ. 	 Mozes schrok daar erg van en vluchtte het land uit. Hij ging in Midian wonen in kreeg daar twee zonen.


E'tane tanporon nɨ isenpoikasa' iweyu ke ena tensen pe, 	 Maar als het licht op hen valt, wordt duidelijk hoe slecht zij eigenlijk zijn. Sommigen van hen kunnen dan zelfs kinderen van het licht worden!


Mɨrɨpan ɨnʉ' rɨ utɨ i'se pʉra iyesi'pʉ ta'kɨrɨ, Pi'ta, Isens mɨrɨ awonsi'kɨ iyakon Isaan nɨken. 	 Hij wilde niet dat er veel mensen met Hem meegingen. Alleen Petrus, Jakobus en Johannes mochten mee.


Isaan pon esi'pʉ kiyamerʉ i'po' konekasa', o' pi'pɨ konekasa' esi'pʉ ipokʉrʉʉi pe iworo'pai pɨ'. Iti'kiyari esi'pʉ kairau amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ teusan e'ku. 	 Johannes droeg kleren van kameelhaar en had een leren riem om. Hij at sprinkhanen en honing van wilde bijen.


Mɨrɨ wʉi a'tai, ɨnʉ' rɨ tiwʉ' nakapu po na'ne' kʉu'tɨnin tiwʉ' tawon timamin kan. Mɨrɨ kasa rɨ kanan, ɨnʉ' rɨ tʉmainarʉ yau na'ne' nɨrɨ kʉsenna'ponin pata pona ɨ'rɨ kan nɨ. 	 Wie dan op het platte dak van zijn huis zit, moet niet naar binnen gaan om zijn spullen mee te nemen. Wie op het veld is, moet niet naar huis teruggaan.


Mɨrɨpan kon uya, “Itepuru Sises apurɨkɨ ɨyepika'tɨ pa, ɨmɨrɨ mɨrɨ awonsi'kɨ ɨiwʉ' tau te'san,” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 "Geloof in de Here Jezus", antwoordden zij. "Dan zult u gered worden en uw gezin ook."


Ɨnnɨ ka'pon utɨ kasa iyesi: Tʉpoitorʉ ton enau tiwʉ' nɨmɨ iya, to' tʉrawasooi ke to' tʉrepapɨ'se, mɨrɨ awonsi'kɨ mʉra'tanawon pɨ' tenu ke e'kɨ tai'ma. 	 Je kunt het vergelijken met iemand die naar een ander land gaat en zijn knechten op zijn huis laat passen. Ieder van hen krijgt een taak. De portier moet op de uitkijk blijven staan.


E'tane Papa uya i'mʉ'sa'ka'pʉ eri'nɨto' meruntɨrʉ apai, eri'nɨto' uya a'sisa' ko'manʉkʉ namai'. 	 God, Die dit voorzag, heeft Hem uit de greep van de dood bevrijd en weer levend gemaakt. De dood kon Hem niet vasthouden.


Mɨrɨpan uya rɨ ta'pʉ, “Nepa'kayai'ne' ka'pon yapai uya nin ikupʉ mɨrɨ ɨri pe. 	 Hij ging verder: "Je wordt slecht door wat je denkt. Uit je innerlijk, je hart, komen slechte gedachten voort.


Ipoitorʉ ton uya serɨ ensa' a'tai, to' usakorota'pʉ, mɨrɨpan kon uya, “Ɨ'rɨto' pe ima'tanʉkʉ iya?” ta'pʉ. 	 De discipelen waren hevig verontwaardigd. "Wat een verspilling!" mopperden zij. "Zij had die zalfolie duur kunnen verkopen en het geld aan de armen kunnen geven!"


Wapiyaro' ene usene'pʉ rayan kasa, mɨrɨ awonsi'kɨ ite'ma'pʉ winon esi'pʉ paka mʉre kasa, to' osorʉwano esi'pʉ ka'pon emʉ' ke, mɨrɨ awonsi'kɨ to' asakɨrɨ'pano esi'pʉ imisimɨ arinta kasa. 	 Het eerste van die wezens leek op een leeuw, het tweede op een jonge stier, het derde had een mensengezicht en het vierde leek op een vliegende arend.


Mɨrɨ tʉpo si, Sises uya to' nɨmɨ'pʉ, mɨrɨpan utɨ'pʉ Pe'tani pona. Mɨrɨ yau, pata tʉrʉ'pʉ iya. 	 Hij liet hen staan en ging terug naar Bethanië, waar Hij de nacht doorbracht.


Apana'tɨ uya 'nokon, Satan uya imoronka poken pa rɨ iye'to' oton mɨrɨ wʉi a'tai, mɨrɨ pata uya imoronka entai iye'tane,” ta'pʉ iya. 	 Op de vreselijke dag van het grote oordeel zal het voor zo'n stad erger zijn dan voor het beruchte Sodom.


Asaurokʉi'ma to' utɨ esi'pʉ tanporo iye'ku'sa' rʉ'pʉ pɨ' Surusiran po. 	 Ze spraken met elkaar over alle gebeurtenissen.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Ekama uya serɨ ɨpɨ', Pi'ta, kɨrɨtɨkɨ uturumʉ rawɨrɨ serɨ pe, osorʉwau ite'kwa ui'tunin pe pʉra ɨye'ku'to' oton,” ta'pʉ iya. 	 Maar Jezus antwoordde: "Ik wil je één ding zeggen, Petrus: Voordat de haan kraait, zul je drie keer hebben gezegd dat je Mij niet kent."


Papa uya tʉmu i'mʉ'sa'ka'pʉ iyeri'sa' apai, mɨrɨpan eri'to' oton pen nɨ mɨrɨ enta'. Mɨrɨ pɨ', Papa uya utamokori kon amʉ' auro'ka'pʉ, “‘Ɨpika'tɨ uya 'nokon kuru mɨrɨ, umunkɨ amʉ', Tepi' auro'ka'pʉ uya awɨrɨ rɨ.’ 	 Dat God Hem weer levend heeft gemaakt en Hem nooit meer zal laten sterven, klopt met wat er in de Boeken staat. 'Ik zal voor U de geweldige dingen doen die Ik David heb beloofd' (B)


mɨrɨpan kon piyapai ɨpʉremaka'se'na kanan itɨ'pʉ itosorʉwano ite'kwa pe, wapiya tʉwɨpʉrema'pʉ kasa rɨ marɨ iyepʉrema'pʉ. 	 Hij liet hen slapen. Voor de derde keer ging Hij weg en bad hetzelfde gebed.


“Mooi, mi'tuyai',” ta'pʉ uya ipɨ'. “Pʉsamoro kamoro ekota'man nɨto' yai iyepa'kasa' kon, tʉpon kon korʉkasa' to' uya aimu'ne'ne karimeru mʉre mʉnʉ ke. 	 Ik antwoordde: "Ik weet het niet, maar - wel. Wilt u het mij zeggen?" En hij zei tegen mij: "Dat zijn de mensen die de grote verdrukking hebben doorstaan. Zij hebben hun kleren wit gewassen in het bloed van het Lam.


Ɨtonpa kon nɨ na'kɨ nai takuru'ke? Tɨwɨ so'si epuru ton kɨ'mai tʉpona to' ɨpʉremato' pe, mɨrɨ awonsi'kɨ tʉkarapaimato' pe Itepuru ese' yau. 	 Als iemand ziek is, laat hij de voorgangers van de gemeente vragen bij hem te komen om met hem te bidden en hem namens de Here met olie te zalven.


Mɨrɨ yau, tʉron nɨ esi uyekamanin i'napai rɨ uyekama iya tukai' i'tu uya. 	 Maar God getuigt van Mij dat Ik de waarheid spreek. Ik weet dat Hij gelijk heeft.


Use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru poitorʉ tonpa pe te'sen, Pi'ta nakʉtʉ'pʉ ipana tonpa pe te'sen uya ta'pʉ, “Ɨmɨrɨ pen pe' iya'kɨrɨ are' e'kwa nau sentaine' pen?” ta'pʉ iya. 	 "Maar ik geloof dat ik u bij Hem in de tuin heb gezien", zei een knecht van de hogepriester. Deze was familie van de knecht van wie Petrus een oor had afgeslagen.


Ɨumono'tato' oton, mɨrɨpan entuto' oton warawo' pe, mɨrɨpan mese'tɨi' Sises tukai'. 	 U zult zwanger worden en een zoon krijgen, die u de naam Jezus moet geven.


E'tane tetai' pʉra to' utɨpɨtʉ'pʉ, mɨrɨpan tikin nan utɨ'pʉ tʉmainarʉ ya', tʉron nɨ tʉnkupʉnʉ rɨ ku'se'na. 	 Maar de mensen die uitgenodigd waren, haalden hun schouders op en gingen aan hun werk. De één naar zijn boerderij, de ander naar zijn zaak.


To' eikʉ'pʉ iya, “Ɨnʉ' ni'tunʉ pen nɨ ama'aino Papa e'to' esa' wannɨ pe i'tu kon pa ɨyena'nokon itʉsa', e'tane to' ena' itʉsa' pʉra iyesi. 	 "Jullie hebben het voorrecht te begrijpen wat het Koninkrijk van de hemelen eigenlijk is", antwoordde Hij.


Mɨrɨpan uya ta'pʉ, “Serɨ pɨ' sa'ne si kanyauro'kata'tʉi ko: ɨnʉ' rɨ uyepʉ pʉra iyesi upiya' ikʉipʉnʉ uya rɨken iye'ku'to' pe iku'sa' a'tai iyepʉ,” ta'pʉ iya. 	 Hij zei: "Daarom heb Ik u gezegd dat niemand bij Mij kan komen als de Vader hem niet zover brengt."


I'ta amʉ' esi'pʉ karukuri epo'tɨ urentasa' kasa, mɨrɨ awonsi'kɨ tuna ena kasa imaimu useta'pʉ. 	 Zijn voeten glansden als gesmolten brons en Hij had een stem als een donderende waterval.


Sises uya eikʉ'pʉ, “Ɨpɨ' ta uya serɨ, serɨ pe upiyau ɨwesi mɨrɨ wakʉ upata yau,” ta'pʉ Sises uya ipɨ'. 	 Jezus antwoordde: "Vandaag zult u met Mij in het paradijs zijn. Daar kunt u zeker van zijn."


“Esuwerʉ amʉ' uya wakʉ pe uko'mamʉ'pʉ eseru i'tu mɨrɨ, mʉre pe esi'pʉ si'kɨrɨ utonpa ton koro'tau Surusiran po. 	 Alle Joden weten hoe ik heb geleefd. Zij kennen mij van jongsaf aan. Ik heb mijn opvoeding eerst in Tarsus en later in Jeruzalem genoten.


e'tane iyera'tɨ'pʉ to' piyapai, mɨrɨpan utɨ'pʉ. 	 Daar wilden zij Hem vanaf duwen. Maar Hij keerde Zich om, liep ongehinderd tussen hen door en ging Zijn eigen weg.


Mɨrɨ a'tai, tʉron nɨ eke inserʉ u'tɨ ene'pʉ uya Epʉn winɨpai. Iyepontɨsa' esi'pʉ kapuru' ya', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨkɨɨimɨ esi'pʉ i'pai epoi, itemʉ' esi'pʉ wʉi enu kasa, mɨrɨ awonsi'kɨ i'si ton esi'pʉ apo' tepo'tɨsen esi ipiyaino ton kasa. 	 Toen zag ik een andere sterke engel uit de hemel komen. Hij was gekleed in een wolk en had een regenboog rondom zijn hoofd.


Te'nonka pe, Pi'ta uya ta'pʉ, “Papa uya, tʉron kon piya' ennoko tʉuya wapiya kuru, tʉni'mʉ'sa'ka'pʉ, tʉpoitorʉ ennoko'pʉ ɨpiya'nokon, ɨpʉrema kon pe, ɨri ɨyeseru kon tʉnonkai' ɨwesi kon pa,” ta'pʉ Pi'ta uya to' pɨ'. 	 God heeft Zijn dienaar Jezus in de eerste plaats laten opstaan om u te zegenen, zodat u het kwaad de rug zult toekeren."


Isanon uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Ina uya i'tu pʉse rɨ esi ina mʉre pe, iyentusa' rʉ'pʉ tenku'ne. 	 Zijn ouders antwoordden: "Dit is onze zoon en hij is blind geboren.


E'tane pʉra rɨ, ina mɨrɨ pe pʉra inserʉ Epʉn poino uya rɨ tʉron nɨ itekare ekama pe iyesi yau, serɨ ina nekamayai'ne' ɨpɨ'nokon warai pen nɨ, tɨwɨ ipa'nʉ'sa' pe nesii! 	 Als iemand aankomt met een andere leer dan het goede nieuws dat u van mij gehoord hebt, moet u hem uit de weg gaan als een vervloekte; zelfs al zou ik het zijn of een engel uit de hemel.


Mɨrɨ a'tai, tʉron kon Pari'si amʉ' uya ta'pʉ, “Papa winon pe pʉra pʉse rɨ ka'pon esi, apʉne pʉra Sapa' apurɨ iya pʉra iyesi,” ta'pʉ to' uya. “Ɨ'rɨ tukai' i'tuto' ipɨkɨrɨ kupʉ tʉmakooikenan nɨ ka'pon uya?” ta'pʉ tʉron kon ka'pon amʉ' uya, mɨrɨpan kon epantakapɨtʉ'pʉ. 	 Enkele Farizeeërs zeiden: "Die Jezus is niet door God gestuurd. Anders zou Hij niet op de sabbat werken." "Maar", brachten anderen er tegenin, "een slecht mens zou zulke goede dingen toch niet doen?" De meningen waren verdeeld.


Mɨrɨ yau iyesi'pʉ ka'pon, Koneriyas itese', Sisariya pata po tʉuko'mansen, Roman amʉ' soisaai epuru ton tonpa pe te'sen, I'tariyan soisa amʉ' tukai' tesa'san kon. 	 In Caesarea woonde Cornelius, de commandant van het zogenaamde Italiaanse regiment.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', Papa kasa te'san pe e'tɨ', ini'nʉnkanʉ ton imunkɨ pe, 	 Volg Gods voorbeeld in alles, zoals een geliefd kind zijn vader nadoet.


E'tane to' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ, “Atɨ'! Atɨ'! Kurusu' pona ipokapɨ'tɨ'!” ta'pʉ to' uya. “Kin pe' ɨiwano' kon pokapɨtʉ uya kurusu' pona?” ta'pʉ Paire' uya to' pɨ'. “Ina kin pʉra rɨ man, e'tane Sisa rɨken ina kin,” ta'pʉ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru uya. 	 "Weg met die man! Weg met Hem!" schreeuwden zij. "Kruisig Hem!" "Moet ik uw koning kruisigen?" vroeg Pilatus. "Hij is onze koning niet!" schreeuwden de priesters. "We hebben maar één koning en dat is de keizer!"


“Mɨrɨ wenai, warawo' uya tʉkʉipʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tʉsan nɨnto' pe iyesi, mɨrɨpan ena tʉno'pʉ ya' tikin nɨ, mɨrɨpan kon ena tikin nɨ ipun,” tasa'. 	 Dat wordt bevestigd door de Boeken, waarin staat: "Als een man trouwt, moet hij zijn ouders verlaten en één met zijn vrouw worden. Dan zullen zij samen één mens zijn." (B)


Nurɨne e'ai'; iyeri'sa' rʉ'pʉ urɨ e'tane, nurɨne e'ai' inkero', inkero' pe rɨ! Ekota'man pata'se' mɨrɨ awonsi'kɨ eri'nɨto' kii esa' pe e'ai'. 	 Ik ben de levende. Ik ben dood geweest, maar nu leef Ik voor altijd en eeuwig; Ik heb de dood en het dodenrijk overwonnen.


Papa uya mɨrɨ entaino kuru wakʉ konekasa' uiwano' kon pe, urɨ'nokon pokon pe rɨken to' ekonekasa' e'to' pe wakʉ pe. 	 God had een beter plan; Hij wilde niet dat zij zonder ons de volmaaktheid zouden bereiken.


Mɨrɨ pɨ' Pari'si amʉ' utɨ'pʉ nai kasa ipoken pʉra isauro'to' pe ikupʉ'nokon ka'se'na. 	 De Farizeeërs gingen weg om te overleggen hoe zij Jezus op een woord zouden kunnen vangen.


Mɨrɨ pɨ' rɨ pariki'si tau Pi'ta enkurunpa'pʉ to' uya, e'tane apurɨnin nan esi'pʉ Papa ekama'po pɨ', Pi'ta pika'tɨto' pe iya. 	 Daarom bleef Petrus in de gevangenis. De christenen waren voortdurend bijeen en baden voor hem tot God.


“Utɨ'nokon serɨ Surusiran pona. Mɨrɨ yau Ka'pon, Papa winon eparankato' oton use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan ena', to' uya eno'mato' oton ima'tato' ya', mɨrɨpan tʉto' oton to' uya Esuwerʉ amʉ' pen ena'. 	 "Ik zal daar in de handen van de leidende priesters en godsdienstleraars vallen", zei Hij. "Zij zullen Mij ter dood veroordelen en uitleveren aan de Romeinen.


Apʉne pʉra urɨ kʉrɨ rɨ tepuru kenan, soisa amʉ' esa' uwo'noro te'san. Pʉse pɨ', ‘Enta,’ ta uya a'tai, itɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrɨ pɨ', ‘Ɨsi'kɨ,’ ta uya a'tai, iyepʉ. Upoitorʉ pɨ', ‘Se iku'kɨ,’ ta uya a'tai, ikupʉ iya,” ta'pʉ iya. 	 Want ik moet doen wat mijn commandant mij opdraagt; en mijn soldaten moeten doen wat ik zeg. Als ik tegen een soldaat zeg: 'Ga', dan gaat hij. Als ik tegen een ander zeg: 'Kom', dan komt hij. En als ik tegen mijn knecht zeg: 'Doe dit eens', dan doet hij het. Zo is het ook met U. Als U zegt dat de ziekte uit mijn knecht moet verdwijnen, gebeurt dat!"


“Imenukakɨ, ɨnene'pʉ, serɨ pe na'ne' mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ tʉpo te'ku'ton. 	 Schrijf op wat u ziet; niet alleen dit, maar ook wat hierna zal gebeuren.


I'tu auya'nokon pʉra rɨ iyesi mɨrɨ, ukʉipʉnʉ pɨ' ɨpʉremato', mɨrɨ a'tai upiya' 12 kaisa rɨ ite'kwa anpisin ton kuru rɨ inserʉ amʉ' enno'to' iya upika'tɨnin nan pe. 	 Besef je niet dat Ik mijn Vader zou kunnen vragen duizenden engelen te sturen om ons te verdedigen? En Hij zou ze sturen.


pori'mapɨ'nin pe iyesi yau, tɨwɨ pori'man pɨ' nesii; entu'manin nan repanin pe iyesi yau, tɨwɨ amʉre'mʉra ne'repai; epuru pe iyesi yau, tɨwɨ esa' wannɨ pe nesii ari'kena' pe; tʉusentu'masen pe iyesi yau, tɨwɨ pori' pe esii'ma nʉkupʉi. 	 Wie anderen moet aansporen en bemoedigen, krijgt daar de woorden voor. Wie iets moet uitdelen, krijgt de gave om eenvoudig te blijven. Wie leiding moet geven, krijgt daar de wijsheid voor. Wie zich ontfermt over mensen die het moeilijk hebben, doet dit met opgewektheid.


Papa e'to' esa' wannɨ pe yau kii ke ɨrepa uya; serɨ non po ɨ'rɨ rɨ auronsa' auya a'tai, Papa uya kanan auromʉ mɨrɨ Epʉn po; mɨrɨ awonsi'kɨ serɨ non po ɨ'rɨ rɨ eukasa' auya iyesi a'tai, Papa uya kanan euka mɨrɨ Epʉn po,” ta'pʉ iya. 	 Ik zal je de sleutels geven van het Koninkrijk van de hemelen. De deuren die jij op aarde sluit, zullen in de hemel gesloten zijn. En de deuren die jij op aarde opent, zullen in de hemel geopend zijn."


Tʉusewa'nomasan mɨrɨ awonsi'kɨ usewa'noman man tawon eta auya'nokon a'tai, ketʉipɨ'tʉu mɨrɨ pɨ'. Serɨ warai'nan nɨ e'ku'to' pe iyesi e'tane apʉne rɨ non weyu u'ma'to' uye'tane rɨ iyesi. 	 Laat je niet in de war brengen door oorlogen en berichten over oorlog. Het staat vast dat die zullen komen, maar je mag er niet uit opmaken dat het einde er dan al is.


Mɨrɨ a'tai, Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan tonpa ton utɨ'pʉ Sises piya' Surusiran poi, mɨrɨpan kon uya, 	 Er kwamen enkele Farizeeërs en godsdienstleraars uit Jeruzalem om Jezus te ondervragen.


“I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon, serɨ a'taino kon kuru rɨ pʉra iyenato' oton pen nɨ serɨ ton e'kupʉ pʉ'kʉ pona rɨ. 	 Luister goed: Als deze dingen gebeuren, is het einde van deze tijd in aantocht.


To' iwano' pe ekonekasa' wakʉ pe, to' nɨrɨ ekonekasa' e'to' pe wakʉ pe. 	 Ik geef Mijzelf voor hen over om hen door de waarheid aan U te verbinden.


mɨrɨ pɨ' si mɨrɨ kasa rɨ iye'mʉ'sa'ka'pʉ terikʉ'pʉ apai eponin pe e'to' pe. 	 om uiteindelijk te komen tot de opstanding uit de dood.


Mɨrɨpan pɨ' Sises uya ta'pʉ 12 kaisaron kon tʉpoitorʉ ton pɨ', “Ɨmɨrɨ'nokon si, e'nonkapai rɨ marɨ na'kɨ me'atʉu?” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 "Willen jullie niet ook liever weggaan?" vroeg Jezus aan Zijn twaalf discipelen.


Miyarɨ rɨ usenupan nɨto' ekama'pʉ Sises uya; “Eta'pʉ auya'nokon pena rɨ ka'pon amʉ' pɨ' ta'pʉ, ‘Ɨtonpa kʉ'wɨnɨi,’ tawon, mɨrɨ awonsi'kɨ, ‘Ɨnʉ' rɨ tʉtonpa wɨnin nʉ'pʉ kota'mato' oton,’ tawon, 	 Vroeger zei men: 'Wie iemand vermoordt, moet sterven.' Maar Ik ga verder. Ik zeg: Als u kwaad bent op uw broeder, wordt u veroordeeld. Als u hem uitscheldt, moet u voor God terechtstaan.


Mɨrɨ pɨ' ta'pʉ iya, “Tanporon kon Main pɨ' enupanin usenupasa' Papa e'to' esa' wannɨ pe pɨ' esi mɨrɨ, ka'pon tiwʉ' tawon emenna' ton mɨrɨ awonsi'kɨ penaro' ton timamin enpa'kapɨ'nin kasa,” ta'pʉ iya. 	 Hij ging verder en zei: "Iedere leraar van de Joodse godsdienst die een discipel van Mij wordt, heeft een dubbele schat: De oude schat van Mozes en de profeten èn de nieuwe schat van Mij."


“Itepuru uya ta'pʉ ipɨ', ‘Wakʉ kuru rɨ ku'sa' auya man, upoitorʉ, wakʉ mɨrɨ awonsi'kɨ usauro'nɨsa' awɨron! Tu'kan pen nʉ'kwɨ rɨ pɨ' yawɨrɨ ɨwe'sa' man. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', tu'kan nɨ esa' pe ɨnonka uya. Ɨsi'kɨ, pori' pe ɨyepuru esi pokon pe e'tanʉ'kɨ,’ ta'pʉ iya. 	 'Prima,' zei de heer, 'Je bent een goede en betrouwbare knecht. Je hebt dit kleine bedrag goed beheerd en daarom zal ik je nu veel verantwoordelijkheid geven. Ook jij mag delen in mijn vreugde.'


Mɨrɨ a'tai, Sises uya mɨrɨ pata nɨmɨ'pʉ, mɨrɨpan utɨ'pʉ Isutiya nono pe te'sen ya' tuna Isotan ratoi pon anpisin pe rɨ kanan ka'pon amʉ' uye'kaa'pʉ ipiya', mɨrɨpan kon enupa'pʉ iya, teseru yau rɨ. 	 Jezus verliet Kapernaüm en ging naar het bergland van Judea en het Overjordaanse. Er liepen veel mensen met Hem mee en Hij vertelde hun, net als altijd, over God.


E'tane to' uya ito'ka'nʉkʉ pʉra rɨ iyesi'pʉ, ɨ'rɨ ta iya e'kwa pe iyesi tukai', mɨrɨpan kon enari'nʉmʉ'pʉ mɨrɨ pɨ' ɨnekama'popai pʉra. 	 De discipelen begrepen niet wat Hij daarmee bedoelde en durfden Hem er ook niet naar te vragen.


Tʉron kon esi'pʉ Sises eseru'tɨto' tʉuya'nokon iwenai kupʉ iya ene i'se, mɨrɨpan kon uya a'ko pe esii'ma enpɨtʉ'pʉ, Sapa' a'tai pe' epi'tɨ iya tukai'. 	 De Farizeeërs hielden Hem goed in het oog. Zij wachtten tot Hij de man zou genezen. Dan zouden ze een aanklacht tegen Hem kunnen indienen.


Mɨrɨ wenai, ɨyeta'pʉ kon tʉuya'nokon si'kɨrɨ ɨpona'nokon tʉwɨpʉremato' kon mɨrɨ awonsi'kɨ Papa ekama'poto' tʉuya'nokon ayarʉ'tɨto' kon pe iya iteseru i'tuto' auya'nokon ike ke tanporo iya'kwarʉ ipu'ketʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ito'ka'nʉ'to' poro ereutanʉ'sa' ina uya pʉra rɨ iyesi. 	 Daarom blijven wij, sinds wij dat hebben gehoord, steeds voor u bidden. Wij vragen God u te laten begrijpen wat Hij wil dat u doen zult. Wij vragen voor u om wijsheid en geestelijk inzicht,


I'nairon pe usaurokʉ Kʉrai yau—kasi pe esi pen, uya'kwarʉ uya apɨtanʉkʉ Wakʉ A'kwarʉ yau— 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


Resipe' entuto' weyu e'seposa' a'tai, iyentu'pʉ warawo' pe. 	 De dag kwam dat Elisabeths kind geboren werd en het was een jongen.


Epoka'sa' auya'nokon nɨ sa'ne tanporo i'se ɨwe'to' kon ta auya'nokon! Tanporon esa' pe rɨ ɨyenaka'sa' kon ta auya'nokon! Kin pe rɨ ɨyenapɨ'ka'sa' kon ina a'kɨrɨ pʉra rɨ ta auya'nokon! Kin pe kuru rɨ ɨyenapɨ'sa' kon i'se e'ai', ɨpokon pe ina e'to' pe kin pe! 	 En hoe moeten soldaten zich voor de strijd klaarmaken als de trompet geen duidelijk signaal geeft?


Mosi' uya tasa', ‘Ɨkʉipʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ asan inamakɨ,’ mɨrɨ awonsi'kɨ, ‘Ɨnʉ' rɨ tʉkʉipʉnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ tʉsan nɨ pa'nʉ'nin wɨto' pe iyesi.’ 	 Mozes, de dienaar van God, heeft bijvoorbeeld gezegd: 'Heb respect en waardering voor uw vader en moeder. Wie kwaad spreekt van zijn ouders, moet sterven.'


“Ɨ'rɨ pe ken si Sises, Kʉrai tato' ipɨ' kupʉ uya?” tukai' Paire' uya to' ekama'po'pʉ. Tanporon kon uya imaimu eikʉ'pʉ, “Kurusu' pona ipokapɨ'kɨ!” ta'pʉ to' uya. 	 "Maar wat moet ik dan doen met Jezus, die Christus wordt genoemd?" vroeg Pilatus. Ze schreeuwden: "Kruisig Hem!"


Mɨrɨpan uya inee'pʉ parapi po, mɨrɨpan uya itʉrʉ'pʉ uri'san ena', mɨrɨpan uya itʉrʉ'pʉ tʉsan ena'. 	 Hij kwam terug met het hoofd op een schaal en gaf het aan het meisje. En zij gaf het aan haar moeder.


Ɨ'rɨ rɨ uwinɨpai ɨusenupa'pʉ kon pɨ' mɨrɨ pe pʉra ananʉmʉ'pʉ kon mɨrɨ pe pʉra ɨneta'pʉ kon mɨrɨ pe pʉra ɨnene'pʉ kon uyau—iku'tɨ' si. Mɨrɨ awonsi'kɨ nin si Papa usewankaman nɨto' pʉn nɨ e'to' pe ɨpiyau'nokon. 	 Breng niet alleen in praktijk wat u van mij geleerd hebt, maar ook wat u van mij gehoord en gezien hebt; dan zal de God van de vrede met u zijn.


To' ese' esi'pʉ: Saiman (Pi'ta tukai' inese'tɨ'pʉ), iyakon Anturu, Isens, Isaan, Piri', Pa'taramiu, 	 Het waren Simon (die Hij voortaan Petrus noemde) en diens broer Andreas, Jakobus, Johannes,


Tai'ki'kas uya tanporo uyekareei ekama mɨrɨ ɨpɨ'nokon. Tonpa rʉ'kwɨ kʉrɨ rɨ, i'nairon pika'tɨnin nɨ mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ pe e'nɨ tonpa Itepuru yau. 	 Mijn goede vriend en broeder Tychicus, een trouwe werker die samen met mij de Here dient, zal u vertellen hoe het met mij gaat.


Serɨ ta iya a'tai, tanporo iteyaton non ɨpiyɨtʉ'pʉ, e'tane ka'pon amʉ' epori'ma'pʉ tanporon wakʉ ton inkupʉnʉ pɨ'. 	 Zijn tegenstanders schaamden zich. Maar de andere mensen waren heel blij over de geweldige dingen die Hij deed.


mɨrɨpan kon uya ta'pʉ Sises pɨ', “Ti'sa, pʉse rɨ uri'san eposa' ina uya ekuman pɨ'. 	 "Meester, deze vrouw is op heterdaad betrapt terwijl zij overspel pleegde.


Ite'ma i'tu auya'nokon mɨrɨ utɨn nɨto' ya' utɨyai'ne' ya',” ta'pʉ iya. 	 U weet de weg waar Ik naar toe ga."


I'tu tane auya'nokon pʉra rɨ, i'tu uya nin. I'tunin pen urɨ ta uya yau, kasi pe esi, akasa'nokon, e'tane i'tu uya, imaimu awɨrɨ nɨrɨ esi. 	 U hebt Hem nooit leren kennen. Ik ken Hem wel. Als Ik zou zeggen dat Ik Hem niet ken, zou Ik een leugenaar zijn, net als u. Maar Ik ken Hem en doe wat Hij zegt.


Ta'kɨrɨ tʉron nɨ pata ya'ne Temu'ti mɨrɨ awonsi'kɨ Sairas anapai Paarʉ esi'pʉ, mɨrɨpan uya Temu'ti yun pi'pɨ puturʉka'pʉ. Mɨrɨ kupʉ'pʉ iya, Temu'ti uya ekamʉra mɨrɨ pata yau te'san Esuwerʉ amʉ' e'kupʉ emapu'tɨ namai', apʉne pʉra Esuwerʉ pe pʉra ikʉipʉnʉ esi uya iku'sa' pe pʉra to' uya i'tu'pʉ. 	 Paulus wilde graag dat deze jongeman met hen meeging op reis. Om de Joden in die streek terwille te zijn, besneed hij Timotheüs, want zij wisten allemaal dat hij niet besneden was, omdat zijn vader een Griek was.


Tu'ke rɨ a'kwarʉpɨ'nin mɨrɨ awonsi'kɨ i'tuto' ipɨkɨrɨ kupʉ'pʉ enno'sa' kon uya, mɨrɨpan pɨ' tanporon kon enari'nʉmʉ'pʉ. 	 Iedereen was vol ontzag voor de wonderen en tekenen die de apostelen deden.


“Ɨsi'kaisa rɨ a'ta kon e'ma ikonekatɨ',” ise'mesa' pe te'sen utakonomapɨtʉ namai', e'tane isepi'tɨto' pe. 	 Zet bij het lopen uw voeten recht neer; anders verstuikt u uw kreupele voeten en die moeten nu juist genezen.


Mɨrɨ 5 kaisaron kapʉi koro'tau uma'tan nɨto' warinpato' oton ka'pon amʉ' uya, e'tane to' uya epoto' oton pen; eri'pai to' e'tane, uma'tan nɨto' utɨpɨ'to' oton to' piyapai. 	 In die vijf maanden zullen de mensen de dood zoeken, maar hem niet kunnen vinden; zij zullen niets liever willen dan sterven, maar de dood zal hen ontwijken.


“Kʉrai yau wakʉ pe ekonekan nɨto' warinpa koro'tau iyesi yau, tʉmakooi ke si usi'tun nɨto' ya' enan, makoi rɨ tʉrawasoma Kʉrai uya, ta iya pe' e'kwa pe iyesi mɨ? Kane ku! 	 Als wij erkennen dat wij door geloof in Christus rechtvaardig voor God worden, ontdekken wij tegelijkertijd dat wij zondaars zijn. Wanneer wij ons, als gevolg van die ontdekking, tot de wet wenden om gerechtvaardigd te worden, is Christus dan (in plaats van een dienaar van gerechtigheid en redding (a)) een dienaar van de zonde? Absoluut niet!


Wakʉ itekare esi na'ne' awɨrɨ, ɨ'seyaton pe to' esi mɨrɨ ɨmɨrɨ'nokon pɨkɨrɨ; e'tane utanʉn nɨto' esi na'ne' awɨrɨ, to' usi'nʉnka tʉtamokori kon pɨkɨrɨ, 	 Zij staan dus vijandig tegenover het goede nieuws van Jezus Christus. Daar hebt u voordeel van. Maar omdat zij vanouds het volk zijn dat God uitgekozen heeft, houdt Hij nog steeds van hen.


Ewarupɨ nau, Papa uya ka'pon Ma'sitoniya pon ento' pe Paarʉ enu a'kwaka'pʉ. Ka'pon e'mʉ'sa'kasa' ene'pʉ iya ata'kwarʉkase'na, “Ma'sitoniya pona ina ipika'tɨtanʉ'kɨ,” ta'pʉ iya. 	 Daar kreeg Paulus 's nachts een visioen. Hij zag een Macedonische man staan, die hem dringend vroeg: "Steek over naar Macedonië om ons te helpen!"


Serɨ uya rɨ pʉsamoro asa'ron kon ka'pon amʉ' ne'to' auya'nokon wenai pe pʉra iyesi'pʉ man. Ɨpʉreman nɨto' yawon ama'masa' mɨrɨ awonsi'kɨ ika'sa' itese' pɨ' e'nɨto' pe pa'nʉ'sa' to' uya pʉra iyesi nɨrɨ. 	 De mannen die u hier hebt gebracht, zijn geen tempelrovers en hebben niets lelijks over onze godin gezegd.


Anpisin mɨrɨ yau te'san uya etasa' uya, “Korʉme e'tʉrʉnka,” ta'pʉ; tʉron kon uya, “Inserʉ uya auro'ka,” ta'pʉ. 	 De mensen om Hem heen hoorden het ook. De meesten beweerden dat het een donderslag was geweest. Anderen zeiden dat een engel iets tegen Hem had gezegd.


Mɨrɨ a'tai, Sises uya ta'pʉ, “Ɨ'rɨ tukai' se pɨ' mɨsenuminkayatʉu? Ka'pon esi'pʉ asa'ron kon imunkɨ amʉ'. Wapiyaro' tʉmu piya' itɨ'pʉ, mɨrɨpan uya, ‘Mooi, e'tʉrawasomai' enta kʉre' itese' kiyari e'kwa na',’ ta'pʉ iya. 	 "Maar wat denkt u hiervan? Een man had twee zonen. Hij zei tegen de eerste:


“Mɨrɨpan poitorʉ uye'sa' uya ta'pʉ ipɨ', ‘Uyapiyo'ma'pʉ auya siku'kapʉi, e'tane moro rɨ marɨ ɨutɨ man, iyarʉ pʉra,’ ta'pʉ iya. 	 Maar toen die er waren, bleek er nog plaats over te zijn.


E'tane imi' pʉra iyesi wenai, inke pʉra kuru itano'ma. Manenpanin mɨrɨ pe pʉra kota'manin uye'sa' a'tai Main wenai, inke pʉra kuru ita'mo'ka. 	 Maar zij zijn oppervlakkig. Als zij moeilijkheden krijgen of om hun overtuiging worden vervolgd, moeten zij er ineens niets meer van hebben. Want het zaad had nauwelijks wortel geschoten. Dit soort mensen lijkt op de steenachtige grond.


Mɨrɨ ton koro'tau ka'pon, Papa winon waraino ene'pʉ uya, ipon esi'pʉ i'ta pʉ'kʉ pona mɨrɨ awonsi'kɨ korʉ pun konekasa' pe iyawoino esi'pʉ. 	 Tussen de lampen stond Iemand Die er uitzag als de Mensenzoon. Hij droeg een lang kleed, dat tot op Zijn voeten hing en had een gouden band om Zijn borst.


“Ɨsɨ sɨ, ipan pe main i'tunin nan, apʉne pʉra i'tunin pe e'nɨto' kii mo'kasa' auya'nokon pɨ'. Ɨmɨrɨ'nokon nɨ epa'kasa' pʉra iyesi, mɨrɨ awonsi'kɨ tepa'kasan wa'kʉ'pɨtʉ auya'nokon,” ta'pʉ Sises uya. 	 Slecht bent u, godsdienstleraars! U houdt de waarheid voor de mensen verborgen. U wilt er zelf niets van weten. Maar het ergste is dat u ook anderen tegenhoudt erin te geloven."


Mɨrɨ pe pʉra eke kanau amʉ' pɨ' i'tutɨ'. Eke ton pe rɨ iye'tane, pana'pan nɨ a'setun narɨnʉ pe, aiko rɨ e'se'tɨnin uya e'se'tɨ, anin e'to' i'se awɨrɨ itɨto' pe. 	 Met het roer dat toch maar een klein onderdeel van het schip is, kan de stuurman zijn grote schip sturen in de richting die hij wil, ook al staat er een sterke wind.


Mɨrɨ pɨ' nin si use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton e'kama'pʉ Ʉrasaras rɨ nɨrɨ wɨnɨ pɨ', 	 Van toen af aan waren de leidende priesters van mening dat ook Lazarus uit de weg geruimd moest worden.


“To' esen ton esi emenna' ton akasa' uruwai' ton pe; to' ani ton esi enku'tɨn nɨto' ku'nin pe.” “Ɨkʉi urarii rɨ esi to' e'pi pɨ'.” 	 De mensen slaan walgelijke, gemene taal uit. Zij gebruiken hun tong voor leugen en bedrog. Hun lippen spuwen dodelijk vergif.


Wakʉ main awɨrɨ e'tɨ', etanin pe rɨken pʉra. Mɨrɨ a'tai, ɨiwano' kon pe ɨusenku'tɨ kon pen. 	 Maar naar dat nieuws moet u niet alleen luisteren, u moet er ook naar handelen.


Uyewankamayatʉi', ɨpɨ'nokon nɨ sa'ne wakʉ rɨ ku'to' uya i'ma'kasa' uya pɨ'. 	 U mag wel weten dat ik mij zorgen maak om u. Ik ben bang dat alles wat ik voor u heb gedaan, voor niets geweest is.


Iteseru esi'pʉ serɨ pe si, so'si poro, i'tu pokena' pen nɨ Papa pu'ketʉ enato' pe ti'tusen pe esa' wannɨ ton mɨrɨ awonsi'kɨ eke ton ena' Epʉn eseru pe te'sen yawon kon, 	 God wil door de Gemeente aan de geestelijke heersers en machten laten zien hoe rijk en volmaakt Zijn wijsheid is.


Mɨrɨpan uya i'mʉ'sa'ka'pʉ itemiyatʉ pɨ' ta'sii', “Tari'ta kun!” ta'pʉ iya (“Uri'san mʉre, e'mʉ'sa'ka', ta uya ɨpɨ',” ta tʉuya e'kwa pe). 	 Hij nam haar bij de hand en zei: "Sta op, meisje." Het meisje, dat twaalf jaar was, sprong uit haar bed en liep de kamer rond! Haar ouders wisten niet wat zij zagen.


“Mɨrɨ airɨ imo'katɨ' tasa' na'ne' awɨrɨ rɨ, mʉmo'katʉi' itentai pen,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 "Wees voortaan eerlijk", antwoordde Johannes, "en vraag niet meer tol dan voorgeschreven is."


To' ewan enasa' sa'man pe, to' rɨ e'tʉsa' ɨri ku'to' pe tʉuya'nokon ipan pe rɨ tʉuse'se'tɨto' kon nɨ tʉnonkai', mɨrɨpan kon uya ti'tui' pʉra rɨ ɨri ton kupʉ. 	 Het kan hun niets schelen of iets goed of slecht is. Zij trekken zich nergens iets van aan en worden voortgedreven door hun slechte gedachten en wilde begeerten.


Mɨrɨ pɨ' Esuwerʉ amʉ' epuru ton uya, “Sapa' serɨ; wakʉ pe pʉra iyesi Main, Mosi' winon pona ayapon arɨ pɨ' me'ai'ne',” ta'pʉ to' uya ipɨ'. 	 Maar het was die dag sabbat. Daarom zeiden de Joden tegen de man die net genezen was: "Het is sabbat! Dan mag u die matras niet dragen."


I'tu auya'nokon, Papa uya tʉmaimu ennoko'pʉ Esuwerʉ amʉ' piya'. Wakʉ itekare ekama'pʉ iya, wakʉ pe tʉpokon pe uko'man nɨ emapu'tɨnin Sises poro. (Sises esi Esuwerʉ amʉ' epuru pe rɨken pen, e'tane tanporon kon nɨ epuru pe iyesi.) 	 Hij heeft het volk van Israël de heerlijke boodschap van vrede gebracht, door Jezus Christus, de Here van allen.


Ɨnʉ' rɨ uyapiyo' pe na'ne' uya uye'ma'pʉkato' pe iyesi; e'ai'ne' yau rɨ upoitorʉ rɨ kanan e'to' pe iyesi. Ukʉipʉnʉ uya rɨ uyapiyo' pe na'ne' nama mɨrɨ. 	 Als iemand Mij dient, moet hij Mij volgen. En waar Ik ben, moet ook mijn dienaar zijn. Als iemand Mij dient, zal de Vader hem eren.


Mɨrɨ e'tane rɨ, tʉron nɨ ton uta'pokʉ'pʉ wakʉ non ya', mɨrɨpan epeta'pʉ 100 kaisarɨ rɨ, 60 mɨrɨ pe pʉra 30 kaisarɨ rɨ ite'kwa ipɨmɨ'pʉ entai rɨ. 	 De rest van het zaad viel in goede grond en gaf een rijke oogst: wel dertig, zestig en honderd keer zoveel als er was gezaaid.


Papa uya tʉmunkɨ ton ewaruma'tɨsa' pʉra iyesi, iwapiya rɨ tʉni'tu'san. I'tu auya pʉra pe' nai iye'menukasa' itekare uya ta Iraisa pɨ' ipʉ'kʉ yau—Esuwerʉ amʉ' pataka'pʉ iya Papa pɨ' ɨri pe to' e'sa' pɨ': 	 Nee, God heeft het volk van Zijn keuze niet afgeschreven. U herinnert zich wel hoe de profeet Elia zich bij God over Israël beklaagde.


Ka'pon tanporon pɨ' rɨ tenta'nasen, kʉrɨ ipatamasa' kiyari pɨ' tenta'nasen pɨ' kʉ'sewaruma'tɨnin, mɨrɨ awonsi'kɨ ka'pon tanporon pɨ' tenta'nasen pen kʉrɨ tanporon pɨ' tenta'nasen pe te'sen eno'manin, apʉne pʉra Papa uya anʉnsa' pe iyesi pɨ'. 	 Wie alles eet, moet niet neerkijken op iemand die geen vlees eet. En wie geen vlees eet, moet iemand die dat wel doet, niet veroordelen. God heeft hen namelijk allebei aangenomen.


Isetasa' man ekuman esi ɨ'koro'tau'nokon tukai', ɨri kuru rɨ sa'ne Papa i'tunin nan pen koro'tau te'ku'sen pen nɨ: ka'pon esi tʉkʉipʉnʉ no'pʉ tʉsanʉ'tɨnin ya' rɨ. 	 Ik kom bij u met het goede nieuws, dat ik u al eens eerder heb gebracht. U hebt het aangenomen en het is nu de basis van uw leven.


Inke kuru iye'sa' koro'tau pʉra rɨ, pana'pan a'setun, kuranau warai uyee'pʉ opa'wʉ pata winɨpai kanau wɨse'na, Wʉi Enu Enuku Enwo'netʉ Winon A'setun tukai' tesa'sen. 	 Korte tijd later stak echter de beruchte noordooster storm (A) op.


Serɨ ewarupɨɨi tau Tepi' pata'se' yau ɨpika'tɨnin kon entusa' man, Kʉrai, Itepuru. 	 Vandaag is in Bethlehem de Redder geboren: Christus, de Here.


Iyema'sa' yau, Akʉri'pa mɨrɨ awonsi'kɨ Pones utɨ'pʉ amʉran nɨto' iwʉ' ta' tʉwaai ke, tʉsoisaai amʉ' ke eke pe tesi kon ekamanin pe. Eke ton soisa amʉ' epuru pe te'san mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon nɨ eke ton pe te'san Sisariya po uyee'pʉ to' a'kɨrɨ. Pesʉ'tas uya ta pɨ' Paarʉ nee'pʉ to' uya. 	 De volgende morgen stapten Agrippa en Bernice in vol ornaat de aula binnen. In hun gevolg warenhoge militairen en leden van het stadsbestuur.


Mɨrɨpan kon e'sara'tɨ'pʉ utɨn pɨ' kanau yau tʉ'kena'pɨ pata ya'. 	 Zij gingen de boot in en voeren weg om ergens alleen te zijn.


Apʉne pʉra main, Mosi' winon esi'pʉ na'ne' ɨ'sɨ'mʉra ikupʉ iya pʉra, i'naino makoi uya a'tu'mʉnka'nʉ'sa' ke, Papa uya ikuu'pʉ tiwano' tʉmu tenno'se tʉmakooikenan ka'pon kasa makoi mo'kanin pe tʉtʉsen pe. Mɨrɨpan uya makoi eno'ma'pʉ tʉmakooikenan ka'pon yau, 	 Het was voor de wet niet mogelijk te bevrijden, omdat zij stukliep op de zwakheid van de menselijke natuur. Daarom heeft God Zijn eigen Zoon gestuurd, Die net als de zondige mensen, een menselijk lichaam had. Om ons te bevrijden van de zonde heeft Hij het oordeel van God op Zich genomen.


Pata ema'sa' a'tai, ka'pon amʉ' epuru ton—asa'rɨ rɨ use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru ton eke ton kuru mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan amʉra'pʉ, mɨrɨpan kon rakʉi' Sises arɨ'pʉ to' uya. 	 Bij het aanbreken van de dag kwam de Hoge Raad bijeen. Jezus werd voorgeleid en moest zeggen of Hij de Christus was of niet. Hij antwoordde: "Als Ik het u zeg, gelooft u Mij toch niet.


e'tane eke pe iku'to', inamato' mɨrɨ awonsi'kɨ tʉusewankamai' pʉra e'nɨto' esi tanporo wakʉ ku'nin nan iwano' pe: wapiya Esuwerʉ amʉ' pɨ', mɨrɨ tʉpo Esuwerʉ amʉ' pen pɨ', 	 Maar ieder die het goede doet, zal door God worden verhoogd en vrede ervaren. Ook dat geldt niet alleen voor de Joden, maar eveneens voor alle andere mensen.


Ekama uya, ɨyepa'kato' oton kon pen nɨ tanporo ɨne'manʉ kon i'ma'ka auya'nokon pʉ'kʉ pona rɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 En u komt de gevangenis niet uit, voordat u de laatste cent betaald hebt."


Nai rupɨ i'se me'atʉu? Ɨkota'mai'nokon pe' utɨ i'se me'atʉu ɨmɨrɨ'nokon tari'po'pɨ'se, mɨrɨ pe pʉra usi'nʉnkan pe, ɨ'sɨ'mʉn yaino pe katɨ iya'kwarʉ? 	 In de Boeken staat dat God in onbekende talen en door de mond van vreemdelingen tot het volk zou spreken, maar dat zij niet naar Hem zouden luisteren. (b)


E'tane ru'ku, wapiya kuru esa' wannɨ pe iye'to' iwarinpatɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ ipokena' pe iye'to', mɨrɨ awonsi'kɨ tanporo serɨ ton nɨ nin si e'tʉrʉ mɨrɨ ɨyena'nokon nɨ nɨrɨ. 	 Geef God en Zijn Koninkrijk de hoogste plaats in uw leven. Hij zal dan in alles voor u zorgen.


Tanporon kon nɨ o' amʉ', toron amʉ', ene amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ parau kawon kon nɨ ene amʉ', moro' amʉ' rɨ esi tenupansan pe, mɨrɨpan kon nɨ enupankasa' ka'pon uya, 	 De mensen kunnen allerlei dieren temmen, of het nu zoogdieren, vogels, reptielen of vissen zijn; en ze hèbben dat ook gedaan.


Tʉnamanin nan pɨ', tʉusentu'masen Kʉrɨ rɨ, to' epamʉ kaisarɨ rɨ. 	 Hij is altijd goed voor mensen, die ontzag voor Hem hebben.


Mɨrɨpan kon maimu eikʉ'pʉ Paarʉ mɨrɨ awonsi'kɨ Panapas uya te'namai' pʉra, “Sises ekareei, Papa winon ekamato' ina uya pe iyesi wapiya Esuwerʉ amʉ' pɨ', e'tane Papa Maimu ewaruma'tɨ auya'nokon, mɨrɨ uya ekama wakʉ tɨwɨrɨ uko'man nɨto' eponin nan pe pʉra rɨ tukai' ɨye'kupʉ kon. 	 Paulus en Barnabas lieten zich niet van hun stuk brengen en zeiden: "Vanzelfsprekend moest u het eerst horen wat God te zeggen heeft. Maar nu u er niets van moet hebben en daarmee bewijst het eeuwige leven niet waard te zijn, gaan wij het de andere mensen vertellen,


Mɨrɨpan kamoro apurɨto' esanon pʉremasa' Epʉra'an, apurɨto' esa' pokon pe. 	 Ieder die net als Abraham op God vertrouwt, zal net zo worden gezegend als hij.


To' ennoko tʉuya rawɨrɨ, ta'pʉ iya to' pɨ', “Eke pe kiyari akʉ'pʉka'sa' tanʉnsen man, e'tane tu'ke pʉra tʉrawaso amʉ' esi. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', kiyari akʉ'pʉsa' anʉmʉ Epuru ekama'potɨ', tʉrawaso amʉ' enno'to' pe iya kiyari akʉ'pʉsa' anʉmʉ e'kwa na'. 	 Hij zei tegen hen: "Vraag God meer arbeiders te sturen om de oogst binnen te halen. Want de oogst is groot, maar er zijn te weinig arbeiders.


Sa'man pe pʉra rɨ uyekama'poto' auya ipɨ' to'ka'nʉkʉ auya mɨrɨ. Pena kuru pʉra rɨ 12 kaisarɨ rɨ wʉi Surusiran pona ɨpʉremai' utɨ'pʉ yapai. 	 Zoals u zult kunnen nagaan, kwam ik pas twaalf dagen geleden in Jeruzalem aan om onze God te aanbidden.


Mɨrɨ a'tai, Meri uya ten yau rɨ esukenan natʉ, epe'kena' po'piyun nee'pʉ, mɨrɨpan ma'pʉ iya Sises pʉta pona, ikuka'pʉ iya tʉnse' ke, mɨrɨpan po'piyun kɨtun uya a'po'ne ɨutɨ kɨ'nʉnpasa' esi'pʉ. 	 Maria nam dure nardusolie, goot die over de voeten van Jezus en droogde deze daarna af met haar lange haar. De fijne geur van de nardus vulde het hele huis.


Ɨmɨrɨ'nokon uya Papa uya ayapiyontɨto' kon apurɨ pʉra iyesi, e'tane ka'pon uya ɨyenupato' kon apurɨ auya'nokon nɨken,” ta'pʉ iya. 	 U houdt vast aan de traditie, maar aan Gods opdracht denkt u niet.


Sises uya si mɨrɨ pata nɨmɨ koro'tau, asa'ron kon tenku'na' nan uya e'ma'pʉka'pʉ. To' ukɨ'pɨ'nʉnpɨtʉ'pʉ ipɨ', “Ɨmɨrɨ, Tepi' pa rʉ'pʉ, ina pɨ' ɨsentu'ma'!” ta'pʉ to' uya. 	 Op de terugweg naar Kapernaüm liepen twee blinde mannen achter Hem aan. "Zoon van David!" schreeuwden zij. "Heb toch medelijden met ons!"


To' osorʉwano rʉ'pʉ uya ti'sawʉ yawon i'kwamʉ'pʉ tʉu'tɨsen tuna ka' mɨrɨ awonsi'kɨ non yai tepa'kasen tuna pona'ne rɨ, mɨrɨpan ton era'tɨ'pʉ mʉn pe. 	 De derde engel goot zijn schaal uit over de rivieren en de waterbronnen en al het water werd bloed.


mɨrɨ kasa Kʉrai yau urɨ'nokon, tu'kan kon nɨ ena tikin nɨ ipun pe, mɨrɨpan esi ɨsipʉ'kʉ pe'ne. 	 Al zijn we met velen, door onze verhouding tot Christus vormen wij één lichaam. En wij zijn stuk voor stuk leden van dat lichaam. Wij horen bij elkaar.


Apurɨto' winɨ Seko' uya terikʉ a'tai Isose' munkɨ amʉ' pʉrema'pʉ to' kaisa rɨ, mɨrɨpan e'tʉnkasa' tʉteke'semu putu pona uya Papa apurɨpɨtʉ'pʉ. 	 Omdat Jakob op God vertrouwde, zegende hij kort voor zijn dood de twee zonen van Jozef. Leunend op zijn stok, boog hij vol ontzag voor God.


Ɨ'rɨ ken si kupʉ uya'nokon? To' uya kuru eta mɨrɨ ɨuye'sa' tukai'. 	 Wat moeten wij daar nu mee? Want zij zullen vast horen dat u hier bent.


Sameriya pon uri'san uyee'pʉ tuna kan, mɨrɨpan pɨ', “Uyuku tuna ɨntʉkɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 Er kwam een Samaritaanse vrouw water putten. Jezus vroeg of zij Hem wat te drinken wilde geven.


Ɨpʉrema apurɨto' auya ekamʉ auya yau wakʉ pe iku'nin pe ɨwesi pa, tanporo ito'ka'nʉkʉ pa tanporon wakʉ ton Kʉrai yau uiwano' kon pe na'ne'. 	 Ik bid ook dat er van uw geloof kracht mag uitgaan en dat het mag doorwerken in veel goeds, dat Christus in ons bewerkt en waarnaar wij uitzien.


To' uya ina uyepʉ Ron pona tukai' etasa' a'tai, to' uye'sa' esi'pʉ ɨnnon A'piyas tepose rɨ, tʉron kon nɨrɨ uye'sa' esi'pʉ Osorʉwau Patatʉse' tepose'ne rɨ ina e'matai. Pʉsamoro eposa' tʉuya a'tai, Paarʉ uya Papa pɨ' tenki ta'pʉ, mɨrɨpan pori'ma'pʉ to' uya mɨrɨ yau. 	 De Romeinse christenen hadden gehoord dat wij in aantocht waren en kwamen ons tegemoet. Wij ontmoetten enkelen van hen al bij Forum Appii en weer anderen een paar kilometer verder, bij Tres Tabernae. Toen Paulus hen allen zag, dankte hij God en vatte nieuwe moed.


Isaan uya to' eikʉ'pʉ, “Urɨ uya to' pa'taisima tuna ke. E'tane moro man ɨ'koro'tau'nokon, ɨni'tunʉ kon pen. 	 Hij antwoordde: "U weet dat ik mensen met water doop. Maar temidden van u staat Hij Die u nog niet kent.


Kʉrai uye'sa' a'tai use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru pe wakʉ ton serɨ yau iyenaka'sa' na'ne' ton iwano' pe, itɨ'pʉ eke kuru ipan pe wakʉ pe te'sen ta'porin ka'pon nʉkoneka'pʉ pen awɨrɨ, serɨ rɨ ika'sa' pʉ'kʉ ta pen sa'ne. 	 Christus kwam als hogepriester van het nieuwe verbond dat wij nu hebben. Hij is de grotere en meer volmaakte tent in de hemel binnengegaan, die niet door mensen is gemaakt en niet tot deze wereld behoort.


Enna'po serɨ, tase'na ukʉipʉnʉ pɨ'; Papai, e'makoimasa' man Papa winɨkʉi' mɨrɨ awonsi'kɨ ɨwinɨkʉi' nɨrɨ. 	 Ik weet wat! Ik ga naar mijn vader en zal hem zeggen: 'Vader, ik heb gezondigd tegen God en tegen u.


Soisa amʉ' epuru uya nin si tʉpana'tɨsa' a'tai, “Iyeri'ka'sa' rɨ,” tukai', itekepu nin si nonka'pʉ iya mɨrɨ Isose' ena'. 	 Die zei dat Jezus inderdaad al was gestorven. Toen kreeg Jozef toestemming het lichaam mee te nemen.


Serɨ apurɨto' uyepʉ rawɨrɨ, Main uya a'sin nɨsa' esi'pʉ, a'kon nɨsa' iya esi'pʉ, apurɨto' usenpoika pʉ'kʉ pona rɨ. 	 Tot de komst van Christus werden wij door de wet bewaakt. Wij leefden bij wijze van spreken onder het strenge toezicht van de wet, zolang wij nog niet wisten dat wij op Jezus Christus mochten vertrouwen.


“Ɨmɨrɨ'nokon Esuwerʉ amʉ', serɨ umaimu etatɨ'! Pʉse rɨ Sises, Nasare' pon, ɨ'koro'tau'nokon iyesi'pʉ Papa nennoko'pʉ. Tu'kan nɨ eke Papa tʉrawasooi, a'kwarʉpɨ'nin, mɨrɨ awonsi'kɨ i'tuto' ipɨkɨrɨ rɨ ku'to' pe iya ɨyena'nokon. Papa uya enpoika'pʉ ɨyena'nokon inkupʉnʉ winɨ, Papa nennoko'pʉ tukai' i'tu kon pa, mi'tuyatʉi'ne' kasa rɨ. 	 Mannen van Israël, luister naar mij. Jezus van Nazareth is door God Zelf gestuurd. De wonderen en bijzondere dingen die Hij deed, zijn daar een duidelijk bewijs van. U hebt die met eigen ogen gezien.


Tu'kan kon nɨ utɨ'pʉ Sises pɨkɨrɨ kurusu' pona soisa amʉ' uya ipokapɨ'to' ya'. Uri'sami'si amʉ' rɨ tʉuta'kwarʉkai' tʉukaransan iwenai. 	 Er liep een hele massa mensen achter Jezus aan. De vrouwen huilden en jammerden.


Apʉne pʉra iwan pe e'tane, urepasa' auya'nokon pʉra iyesi ui'kiyari ke; tuna'kiri' ke e'tane, uwo'pa'pʉ auya'nokon pʉra iyesi; 	 Want Ik had honger en u wilde Mij niet te eten geven. Ik had dorst en u wilde Mij niet te drinken geven.


“Ipon nʉ'kwɨ rɨ a'pɨ'sa' uya yau, usepi'tɨ rɨ mɨrɨ,” ta'pʉ iya ti'nau rʉ'kwɨ rɨ. 	 "Als ik Zijn kleren maar kan aanraken, zal ik beter worden", dacht zij.


Karimeru mʉre uya itosorʉwano pe te'sen a'si'sa' a'kokasa' a'tai, ene amʉ' osorʉwano uya, “Ɨsi'kɨ!” ta eta'pʉ uya. Mɨrɨ yau, i'kʉrʉn kaware esi'pʉ. Ipo te'sen uya e'wemapɨ'nɨto' ipoi a'sisa' esi'pʉ tenau. 	 Toen het Lam het derde zegel verbrak, hoorde ik het derde levende wezen zeggen: "Kom." En ik zag een zwart paard, met iemand erop die een weegschaal in de hand hield.


Iyakon ite'kwa pe tenku'nan nʉ'pʉ ka'pon kɨ'makaa'pʉ to' uya kanan. Ta'pʉ to' uya ipɨ', “Papa apurɨpɨ'kɨ; pʉse rɨ nin i'tu pɨ' ina man tʉmakooikenan pe,” ta'pʉ to' uya. 	 Daarop riepen de Joodse leiders de man nog eens bij zich en zeiden: "Geef alle eer aan God. Wij weten dat die Jezus een slecht mens is."


Mɨrɨ yau, tiwano' pe Paarʉ e'wa'kʉtʉ'pʉ, “Ɨri pe rɨ ina, Esuwerʉ amʉ' iwano' main, Mosi' winon winɨkʉi' usauro'sa' pʉra man, mɨrɨ awonsi'kɨ ina use'mato', ɨpʉremato' iwʉ' eseru pʉreme'sa' uya pʉra rɨ man, mɨrɨ awonsi'kɨ Sisa pɨ' rɨ nɨrɨ ɨri ku'sa' uya pʉra rɨ iyesi,” ta'pʉ iya. 	 Paulus verdedigde zich en zei: "Ik heb de Joodse wet niet overtreden, de tempel niet ontwijd en mij ook niet tegen het Romeinse bewind verzet."


Pi'ta usaurokʉ koro'tau, enkena' kapuru' uya to' nɨpontɨ'pʉ. Main kapuru' yawon uya ta'pʉ, “Umu pʉse rɨ, Uni'nʉnkanʉ, ipɨ' pori' pe e'ai' ipan pe; imaimu etatɨ'!” tawon. 	 Maar voordat hij was uitgesproken, kwam er een lichtende wolk boven hen. Een stem uit die wolk zei: "Dit is mijn geliefde Zoon, de man naar mijn hart. Luister naar Hem."


Sises uya nin si to' usenuminkato' i'tu tʉuya pɨ', mʉre rʉ'kwɨ nee'pʉ mɨrɨ, mɨrɨpan soto'ka'pʉ iya tʉpiyau. 	 Jezus wist wel wat er in hen omging en liet een kind bij Zich komen.


E'tane rɨ to' utɨ'pʉ, mɨrɨpan kon uya serɨ si itekareei ekama'pʉ siya rɨ mɨrɨ nono kaisarɨ rɨ. 	 Jezus zei dat zij er beslist met niemand over mochten praten. Maar zij konden het niet voor zich houden en vertelden overal in de omgeving wat Jezus voor hen had gedaan.


Mɨrɨ tʉpo, non esa' utɨ'pʉ kʉrʉpo'po pɨ' e'nɨto' pata'se' ya' ko'mamʉ pe 5 a'kʉra' a'tai. Mɨrɨ yau, ka'pon amʉ' e'soto'pɨ'sa' ene'pʉ iya. To' ekama'po'pʉ iya, ‘Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ɨye'soto'pɨ'sa' kon te'tʉrawasomai' pʉra rɨ?’ ta'pʉ iya. 	 Om een uur of vijf ging hij nog eens naar de stad. Weer zag hij een stel mannen die niets te doen hadden. 'Waarom hangen jullie hier de hele dag rond?' vroeg hij.


Sises uya to' maimu eikʉ'pʉ, “Pʉse rɨ ka'pon e'makoimasa' pʉra iyesi, isanon nɨrɨ, e'tane Papa tʉrawasooi usenpoikato' pe iyawɨrɨ iye'ku'sa' pe iyesi. 	 "Nee", antwoordde Jezus. "Hij heeft geen zonde gedaan. En zijn ouders ook niet. Maar door hem van zijn blindheid te genezen, toont God Zijn macht.


Mɨrɨpan kon tʉnɨnse iyenna'po'pʉ kanau ya', mɨrɨpan e'kwɨrɨtʉ'pʉ iratoi pona. 	 Hij draaide Zich om en liet hen staan.


Nai pe ito'ka'nʉkʉ auya'nokon pʉra iyesi pʉreti pɨ' ayauro'ka uya 'nokon pen tukai'? E'tane Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Satu'si amʉ' uya pʉreti a'sarutanʉ'to' namai' ɨye'mainanpa kon pa,” ta'pʉ iya. 	 Waarom denken jullie dan dat Ik het zojuist over brood had? Ik waarschuwde jullie voor de gist van de Farizeeërs en Sadduceeërs!"


Serɨ ekamasa' uya serɨ ɨpɨ'nokon iye'kupʉ rawɨrɨ, iye'kupʉ a'tai si tɨ apurɨ kon pa. 	 Ik zeg het nu alvast. Als Ik straks weg ben, zult u in Mij geloven.


Mɨrɨ a'tai, tikin nan itepuru ton tonpa uya ta'pʉ upɨ', “Kakaramʉi. Enkɨ! Moro rayan Isuta ko', Tepi' atʉ rʉ'pʉ uya iwapiya'kasa' man; kʉrɨ rɨ uya si 7 kaisaron a'si'to' ike i'kwɨtʉ mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ kareta amon a'koka iya,” ta'pʉ iya. 	 Maar één van de ouderlingen zei tegen mij: "U hoeft niet te huilen, want de leeuw uit de stam Juda, de nakomeling van David, heeft de overwinning behaald. Daarom mag Hij de zeven zegels verbreken en de rol openmaken."


“Kʉrɨ rɨ ka'pon utonpa pe pʉra na'ne' esi mɨrɨ uyeyaton pe; kʉrɨ rɨ amʉranʉkʉ iya pʉra na'ne' uya'kɨrɨ uya, ita'nʉkʉ mɨrɨ. 	 Dan pas kun je zijn trawanten, de boze geesten, verjagen. Wie niet met Mij meewerkt, werkt Mij tegen.


E'tane rɨ, Sises uya mʉre amʉ' kɨ'ma'pʉ tʉpiya', “Tɨwɨ mʉre amʉ' nʉyepʉi upiya'; to' kʉsereutanʉ'tʉu, apʉne pʉra Papa e'to' esa' wannɨ pe kuru esi pʉsamoro waraino' nan iwano' pe. 	 Maar Jezus riep de kinderen bij Zich en zei tegen Zijn discipelen: "Laat die kinderen toch bij Mij komen! Houd ze niet tegen. Want voor zulke kleintjes is het Koninkrijk van God.


Ɨ'rɨ eponin pe ken si e'nɨ Esuwerʉ pe e'nɨ yau, mɨrɨ pe pʉra ɨ'rɨ epe' pe yun wannɨ pi'pɨ puturʉka? 	 Is het dan niet belangrijk om Jood te zijn? Wat heeft de besnijdenis dan voor nut?


E'tane apana'tɨ uya 'nokon Taya mɨrɨ awonsi'kɨ Saitan pon kon uya parɨ imoronkato' oton eseru aimenka weyu e'seposa' a'tai ɨmɨrɨ'nokon entai. 	 Voor Tyrus en Sidon zal het op de dag van het grote oordeel minder erg zijn dan voor u.


“Papa nʉkoneka'san pe e'nɨ wenai, usenuminkan poken pʉra iyesi ika'sa' pe iyesi tukai'; korʉ, tɨ', mɨrɨ pe pʉra sirʉpa, ka'pon nʉkoneka'pʉ ɨpʉreman nɨto' pe e'tane nurɨne pʉra iyesi. 	 Wij zijn dus uit God voortgekomen en moeten niet denken dat wij Hem kunnen uitbeelden in goud, zilver of steen. God is niet te vangen in een kunstwerk of de verbeelding van een mens.


E'tane, ɨmɨrɨ'nokon, utonpa ton nʉ'kwɨ, wakʉ kuru apurɨto' auya'nokon yau e'ka'tɨ', mɨrɨ awonsi'kɨ ɨpʉrematɨ' Wakʉ A'kwarʉ eseru yau. 	 Maar, vrienden, u moet uw allerheiligst geloof sterker laten worden en u bij uw bidden laten leiden door de Heilige Geest.


Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnʉ' rɨ esi'pʉ mɨrɨ enta' ɨnekama'popɨ'pai pʉra. 	 Van toen af durfde niemand Jezus nog iets te vragen.


To' pʉta korʉka nonka tʉuya tʉpo, iyepontɨkaa'pʉ kanan, mɨrɨpan enna'po'pʉ tʉpata'pʉ ya'. Mɨrɨpan uya, “Mʉto'ka'nʉ'atʉu pe' ɨpɨ'nokon siku'ai'ne'?” ta'pʉ to' pɨ'. 	 Toen Hij klaar was, sloeg Hij Zijn mantel om en ging weer aan tafel.


apʉne pʉra Papa esi pɨ' ɨsentu'kena' pe upɨ'nokon wʉi enu enuku uya Epʉn poi, uwei'tɨ kon na'ne' kasa, Papa uya Kʉrai tʉnanʉmʉ'pʉ enno'to' oton upiya'nokon, 	 Want het hart van onze God loopt over van liefde en goedheid. Een hemels licht zal op ons schijnen,


Papa uya i'mʉ'sa'kasa' tenwo'netʉ winɨ, iku'sa' iya esa' wannɨ pe mɨrɨ awonsi'kɨ pika'tɨnin pe, Esuwerʉ amʉ' ra'tɨnin pe, to' makooi pɨ' isentu'ma ke. 	 Hij heeft Hem aan Zijn rechterhand gezet; op de ereplaats! Jezus is verheven tot Leider en Redder. Hij zal Israël tot God laten terugkeren en de zonden van het volk vergeven.


Iwɨto' iwenai ento' ipɨ' menukasa' uya, ta esi'pʉ: esuwerʉ amʉ' kin, tukai'. 	 Aan het kruis hing een bordje. "Koning van de Joden" stond er op. Dat was de beschuldiging.


Eke pe kuru rɨ tʉrʉ'pʉnʉ amʉ' iwankan mɨrɨ awonsi'kɨ paran amʉ' e'to' oton pata ton yau'ne' mɨrɨ awonsi'kɨ nari'panin nɨ e'ku'to' oton mɨrɨ awonsi'kɨ eke rɨ ento' ipɨ' ton Epʉn apai e'to' oton. 	 Er zullen geweldige aardbevingen komen, hongersnoden en epidemieën. Nu hier en dan weer daar. In het heelal zullen verschrikkelijke dingen gebeuren.


To' asakɨrɨ'pano rʉ'pʉ uya ti'sawʉ yawon i'kwamʉ'pʉ wʉi enu pona, mɨrɨpan a'ne' pe iyesi uya ka'pon amʉ' puto' pe iku'sa' esi'pʉ. 	 De vierde engel goot zijn schaal over de zon uit. Die moest de mensen met vuur verbranden.


Isaan poitorʉ rʉ'san uyee'pʉ, mɨrɨpan kon uya itekepu arɨ'pʉ iu'na'tɨto' pe tʉuya'nokon, mɨrɨpan kon utɨ'pʉ Sises pana'tɨi'. 	 Later kwamen Johannes' discipelen het lichaam halen en begroeven het. Zij gingen ook naar Jezus toe om Hem te vertellen wat er gebeurd was.


I'tun nɨto' ike ke to' i'tu'pʉ to' uya, mɨrɨpan i'ki'ma tane to' uya ita'mo'ka'pʉ Ma'tayas winɨkʉi', mɨrɨpan Ma'tayas ena'pʉ 11 pan kon enno'sa' kon tonpa pe. 	 Zij gingen erom loten wie het zou worden en het lot viel op Matthias. Voortaan was hij één van de twaalf apostelen.


Ene auya'nokon inapurɨnʉ mɨrɨ awonsi'kɨ inkupʉnʉ e'tʉrawasoma'pʉ ɨsi'kaisa rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ inkupʉnʉ uya nin si inapurɨnʉ enuka'nʉ'sa' mɨrɨ. 	 Ziet u wat ik bedoel? Hij geloofde God en deed precies wat God van hem vroeg. Zijn geloof werd pas écht geloof door wat hij deed.


Wakʉ pe pe' ka'pon esi tanporo non pon eponin ta'kwarʉ nonkai'ma? Kane ku! 	 Wat hebt u eraan de hele wereld te winnen en uw leven te verspelen?


Nai ken si utapurɨn nɨto'? Mɨrɨ pʉra rɨ iyesi. Ɨ'rɨ iteseru pe? Main pe' awɨrɨ e'nɨ pɨ'? Kane, e'tane apurɨto' pɨ'. 	 Waarop kunnen wij ons dan nog beroemen? Nergens op! Waarom niet? Omdat we niet met God in het reine kunnen komen door ons aan de wet te houden.


“Ewai', uyepuru, sapurɨyai' Kʉrai pe ɨwesi, Papa Mumu pe tʉuye'ton serɨ non pona, tasa' rʉ'pʉ,” ta'pʉ iya. 	 "Ja, Here", antwoordde zij. "Ik geloof dat U de Christus bent, de Zoon van God, Die in de wereld komen zou."


Tanporon kon ukʉipʉnʉ urepayai'ne' ike ton uyepʉ mɨrɨ upiya'; ɨnʉ' rɨ upiya' tʉuye'sen nurunpa uya pʉra rɨ iyesi, 	 Alle mensen die de Vader Mij geeft, zullen naar Mij toekomen. En als iemand bij Mij komt, zal Ik hem nooit wegsturen.


To' uko'mamʉ tʉpo mɨrɨ yau, to' tonpa ton uya to' ennoko'pʉ tʉusewankamai' pʉra to' utɨto' pe tenno'nin nʉ'san kon piya'. 	 Judas en Silas bleven er nog een hele tijd en toen de christenen hen lieten gaan, moesten zij de hartelijke groeten doen aan degenen die hen gestuurd hadden.


Tanporo to' enu paru a'munakato' iya oton. Eri'nɨto' pʉra rɨ iye'to' oton, tʉuta'kwarʉkai' ukaran nɨ pʉra rɨ, ukaran nɨ pʉra rɨ, e'ne' pʉra rɨ, penaro' ton pʉra iyesi wenai,” tawon. 	 Hij zal alle tranen van hun ogen afwissen en er zal geen dood meer zijn. Van verdriet, rouw en pijn zal geen sprake meer zijn. Dat hoorde allemaal bij de oude wereld en die is voorgoed voorbij."


Sises uya ta'pʉ to' pɨ', “To' ewe'tɨ',” ta'pʉ iya. Mɨrɨpan pɨ' ta'pʉ to' uya, “5 kaisa rɨ rʉ'kwɨ itekiino pʉreti esi, mɨrɨ awonsi'kɨ asa'ron kon nʉ'kwɨ moro' amʉ'. Kiyari rɨ nin ennase utɨn nɨsa' a'tai, to' ewe'to'pan,” ta'pʉ to' uya. 	 "Geven jullie hun te eten", antwoordde Jezus. "Hoe dan?" vroegen zij. "Wij hebben hier maar vijf broden en twee vissen. Of moeten wij voor al deze mensen eten gaan kopen?"


Sises uya to' eta'pʉ, mɨrɨpan kon pɨ' ta'pʉ iya, “Atu' ka'pon esi pen mɨrɨ ta'ta i'se e'tane, takuru'kenan esi i'se. 	 "Omdat gezonde mensen geen dokter nodig hebben, maar zieke wel!" antwoordde Jezus.


mɨrɨpan uya Sises ekepu nonka'pʉ tiwano' pe emenna' pe tɨ' akasa' uruwai' pe ya'. Eke rɨ tɨ' tʉtɨrinkai' imʉra'taai a'koro'pʉ iya, mɨrɨpan nin si utɨ'pʉ mɨrɨ, mɨrɨ yapai. 	 Daarna legde hij het in een nieuw graf dat hij pas in de rotsen had laten uithakken. Hij rolde een grote steen voor de ingang en ging weg.


Mɨrɨ tʉpo, Tamas (Titimas tukai' tesa'sen) uya ta'pʉ tʉtonpa ton, ipoitorʉ ton pɨ', “Utɨnpai'nokon nɨ nɨrɨ uma'tan nɨto' pe ipokon pe,” ta'pʉ iya. 	 Thomas, die ook wel Didymus werd genoemd, zei tegen de andere discipelen: "Laten we meegaan om samen met Hem te sterven."


“Mɨrɨ yau warawo' mʉre man, 5 kaisa rɨ pʉreti mɨrɨ awonsi'kɨ asa'ron kon aiko ton moro' amʉ' esi ipiyau. Mɨrɨ e'tane ɨ'rɨ pʉ'kʉ pona itɨ tu'kan kon ewekʉ pɨ'?” ta'pʉ iya. 	 "Hier is een jongen, die vijf gerstebroden en twee gedroogde vissen heeft. Maar wat hebben wij daaraan voor zoveel mensen?"


Papa uya rɨ sa'ne iku'sa' esi'pʉ mɨrɨ ko pʉse rɨ tʉnanʉmʉ'pʉ ekota'mato' pe rɨ. Mɨrɨpan i'mʉ'sa'kasa' tʉuya e'to' pe tapurɨpɨ'sen pe Epʉn po,” ta'pʉ iya. 	 De Christus moest immers al die vreselijke dingen doormaken voor Hij Zijn heerlijkheid zou binnengaan?"


Pi'ta uya serɨ main eta'pʉ osorʉwau ite'kwa, mɨrɨ pe rɨ, o' amʉ' en enuku'pʉ ka' pona. 	 Dit gebeurde drie keer en toen werd het kleed weer in de hemel opgetrokken.


Kɨpu'tɨka'tʉu ka'kʉran amʉ' ereutanʉ'to' pɨ', mɨrɨ ku'nin nan tʉron kon ka'pon amʉ' uya inserʉ amʉ' ereutanʉkʉ'pʉ mɨrɨ i'tui'ma pʉra. 	 Wees altijd gastvrij voor vreemdelingen; daardoor hebben sommigen, zonder het zich bewust te zijn, engelen in huis gehad.


Tʉron nɨ a'tai ewarupɨ nau, Itepuru Sises uya Paarʉ auro'ka'pʉ itenu uta'kwakasa' yau, “Enari'ke' kesii. Asauro'kɨ rɨ. E'pana kesii, 	 Op een nacht zei de Here in een visioen tegen Paulus: "Wees niet bang! Spreek vrijuit. Laat u niet het zwijgen opleggen,


Apʉne pʉra makoi e'to' pe pʉra iyesi ɨyepuru kon pe, apʉne pʉra main o'no ɨwesi kon pen, e'tane wakʉ nonkasa' o'no. 	 Laat God dan ieder deel van uw lichaam kunnen gebruiken om goed te doen. Het is uit met de macht van de zonde over uw leven. U valt niet meer onder de wet die gehoorzaamheid eist, maar onder de genade van God.


Iyesi na'ne' kasa, urɨ pe iyesi pen nʉku'ai'ne', e'tane makoi uyau nʉko'manyai'ne'. 	 Wel, dan doe ik die slechte dingen niet zélf, maar de zonde die mij beheerst.


E'tane ayau'nokon Kʉrai esi yau, ɨpun kon esi iyeri'sa' pe apʉne pʉra makoi esi pɨ', e'tane aya'kwarʉ kon esi nurɨne apʉne pʉra Papa uya ayanʉmʉ kon pɨ' ipokena' ton pe. 	 Door de zonde is uw lichaam onderworpen aan de dood. Maar als Christus in u woont, is uw geest levend omdat God u als rechtvaardig beschouwt.


‘Uwarinpato' auya'nokon oton e'tane uyepoto' auya'nokon oton pen,’ mɨrɨ awonsi'kɨ, ‘Iyau e'ai'ne' ya' ɨutɨ kon pʉra iyesi,’ ta iya pɨ' sa'ne. Ɨ'rɨ ta iya e'kwa pe iyesi?” ta'pʉ to' uya. 	 Wat zou Hij bedoelen met: 'U zult Mij zoeken, maar niet vinden,' en met 'Waar Ik ben, kunt u niet komen'?"


Sises usaurokʉ esi'pʉ iyeri'sa' pɨ', e'tane iye'nʉmʉ pɨ' isaurokʉ pe to' uya ekama'pʉ. 	 Zij dachten dat Jezus had gezegd dat Lazarus lag te slapen. Maar Jezus bedoelde dat hij gestorven was.


Apʉne pʉra ɨimamin kon e'to' airɨ, mɨrɨ yau ɨyewan kon nɨ nɨrɨ esi. 	 Die zullen nooit vergaan en nooit worden gestolen. Als uw rijkdom in de hemel ligt, zal uw hart daar ook naar uitgaan.


Kamoro nɨrɨ eke pata epuru ton, Paarʉ mai'pʉremu ton uya main ennoko'pʉ itɨ namai'. 	 Enkele bevriende hoge ambtenaren van de provincie Asia lieten hem waarschuwen dat hij zijn leven niet in gevaar moest brengen door het theater binnen te gaan.


Isuta esi'pʉ Isowanan mu pe. Isowanan esi'pʉ Iri'sa mu pe. Iri'sa esi'pʉ Userupaperʉ mu pe. Userupaperʉ esi'pʉ Siya'tiyerʉ mu pe. Siya'tiyerʉ esi'pʉ Nirai mu pe. 	 de vader van Joda was Joanan; de vader van Joanan was Resa; de vader van Resa was Zerubabel; de vader van Zerubabel was Sealthiël;


Mɨrɨpan kon koro'tau, uri'san esi'pʉ mʉn pɨ' tʉutɨsen, iko'mansa' 12 kaisa rɨ wʉipiya mɨrɨ pɨ', e'tane ɨnʉ' uya epi'tɨ pʉra rɨ iyesi'pʉ. 	 Onderweg slaagde een vrouw erin bij Hem te komen en Hem van achteren aan te raken. Twaalf jaar lang had zij voortdurend bloed verloren. Niemand had haar kunnen genezen. Maar zodra zij de kwast van Jezus' mantel aanraakte, hield het bloeden op.


Ɨ'rɨ rɨ te'masen kʉsenkurunpatʉu te'mai' pʉra, ɨusi'nʉnkato' kon nɨken enkurunpatɨ' miyarɨ rɨ usi'nʉnkan pɨ', apʉne pʉra kʉrɨ tʉtonpa i'nʉnkanin uya main a'ku'tɨsa' pe iyesi. 	 Wij mogen bij niemand in de schuld staan. Maar één ding blijven we elkaar schuldig en dat is de liefde. Wie zijn medemens liefheeft, voldoet daarmee aan de wetten van God.


Tʉtonpa ton piya' iyee'pʉ, e'tane itonpa ton uya isanoma'pʉ pen. 	 Hij kwam in Zijn eigen land, maar Zijn eigen volk heeft Hem niet aanvaard.


Apʉne pʉra serɨ yau inke tʉuko'mansen eke upata kon pʉra iyesi, e'tane tʉuye'ton eke pata enupɨkɨrɨ e'nɨ'nokon serɨ. 	 Wij horen immers niet in deze wereld thuis; wij kijken uit naar de toekomstige stad.


Tu'kan kon ka'pon amʉ' koro'tawon uya ta'pʉ Sises pɨ', “Ti'sa, urui pɨ' ekamakɨ urepato' pe iya a'sa'mʉyai ina kʉipʉnʉ apuruui rʉ'pʉ ke,” ta'pʉ iya. 	 Iemand uit de mensen riep: "Meester, zeg toch tegen mijn broer dat hij mij het deel van de erfenis geeft waar ik recht op heb!"


Ipa'nʉ'sa' pe mɨrɨ awonsi'kɨ imo'kasa' pe Kʉrai piyapai esi i'se e'ai', utonpa ton pika'tɨnin pe, kamoro kuru tʉponaron kon upokon pe, 	 Echt, ik zou zelf van Christus afgesneden willen zijn, als ik daarmee mijn broeders van de ondergang zou kunnen redden.


“Kamoro si uri'sami'si amʉ' usenpaka'pʉ mɨrɨ, mɨrɨpan kon e'mʉ'sa'ka'pʉ tʉraan'puui kon po'tɨse'na. 	 Alle meisjes stonden op en maakten hun olielampen in orde. De domme meisjes vroegen de anderen om wat olie, omdat hun lampen uitgingen.


Apʉne pʉra ɨnʉ' rɨ ukʉipʉnʉ, Epʉn pon e'to' i'se ku'nin esi mɨrɨ, uyakon pe, uparusi pe, mɨrɨ awonsi'kɨ usan pe,” ta'pʉ Sises uya. 	 Ieder, die doet wat mijn hemelse Vader wil, is mijn broer, mijn zuster en mijn moeder."


Piri'kʉs, Ite'ma to'ka'nʉ'nin nʉ'pʉ uya Paarʉ ekama'popɨ'to' ereutanʉkʉ'pʉ. “Eke soisa amʉ' epuru uye'sa' a'tai, Raisayas itese', serɨ ɨko'tʉʉi konekato' pe uya nesii,” ta'pʉ iya. 	 Felix, die goed van het christendom op de hoogte was, brak de rechtzitting af en zei: "Als commandant Lysias hier komt, zal ik de zaak verder onderzoeken."


Tʉkʉipʉnʉ kenan kon urɨ'nokon main awɨron pe ukonekanin kon, mɨrɨ pɨ' nin si to' namanin nan urɨ'nokon. Mɨrɨ entai nin si, Epʉn pon Kʉipʉnʉ wannɨ ena' e'tʉn nɨto' pe iyesi mɨrɨ awonsi'kɨ uko'man nɨto' pe! 	 Vroeger, toen wij nog kinderen waren, kregen wij straf van onze natuurlijke vaders en wij hadden respect voor hen. Moeten wij ons dan niet nog veel meer onderwerpen aan de opvoeding van onze geestelijke Vader? Dan pas zullen wij leven.


Taan'pʉ ton, ɨno'pʉ kon i'nʉnkatɨ', Kʉrai uya so'si i'nʉnkasa' na'ne' kasa, te'nonkai' itiwano' pe, 	 Mannen, geef uw vrouw dezelfde liefde als Christus aan Zijn Gemeente gaf, toen Hij Zich volledig voor haar opofferde.


Ka'pon amʉ' uya serɨ etasa' a'tai, ipan pe to' ewan poka'pʉ iya, mɨrɨpan kon uya Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ itonpa ton ekama'po'pʉ, “Ina tonpa ton, ɨ'rɨ ken si kupʉ ina uya serɨ?” ta'pʉ to' uya. 	 Toen de mensen dit hoorden, voelden zij zich heel erg aangesproken en vroegen aan Petrus en de andere apostelen: "Vrienden, wat moeten wij doen?"


Asa'rɨ wʉipiya e'to' airɨ, Paarʉ uko'mamʉ'pʉ tʉne'manʉ ɨutɨ tau, tikin nɨ'ne tʉuye'san ereutanʉkʉ'pʉ iya to' auro'kato' pe tʉuya. 	 Paulus woonde twee volle jaren in het huis dat hij had gehuurd en ontving iedereen die bij hem kwam.


Sises uya ta'pʉ miyarɨ rɨ, “Kʉrɨ ayanʉnyai'ne' uya uyanʉmʉ rɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ kʉrɨ uyanʉnyai'ne' uya kʉrɨ uyenno'nin nʉ'pʉ anʉmʉ. 	 Wie jullie ontvangt, ontvangt Mij. En wie Mij ontvangt, ontvangt God Die Mij gestuurd heeft.


Utonpa kon nʉ'kwɨ, Ʉru', ta'ta pe te'sen mɨrɨ awonsi'kɨ Temas miyarɨ ta pɨ' man. 	 Onze geliefde dokter Lukas laat u ook groeten, evenals Demas.


Mɨrɨ a'tai 24 kaisaron kon itepuru ton tapon kon po iyereutasa' kon Papa piyau uta'mo'ka'pʉ temʉ' kon po, mɨrɨpan kon uya Papa apurɨpɨtʉ'pʉ. 	 De 24 ouderlingen, die voor God op hun troon zaten, vielen in aanbidding voor Hem neer en zeiden:


Ɨnʉ' kasa iyesi tukai' enpoika uya kʉrɨ upiya' nʉye'ai'ne' mɨrɨ awonsi'kɨ umaimu etayai'ne' mɨrɨpan kupʉ pɨ' na'ne'. 	 Ieder die naar Mij komt luisteren en doet wat Ik zeg, lijkt op een man die een huis bouwt en eerst diep graaft om de fundering op de rots te kunnen leggen. Als bij een overstroming golven tegen zijn huis beuken, blijft het staan, want het is degelijk gebouwd.


“Apʉne pʉra uyapurɨsa' auya pɨ', Papa uya ɨpika'tɨsa' man auma'tato' apai. Enta si tʉusewankamai' pʉra,” ta'pʉ Sises uya uri'san pɨ'. 	 Maar Jezus ging er niet op in en zei tegen de vrouw: "U bent gered door uw geloof. Ga in vrede."


Mɨrɨpan uya 10 kaisa rɨ tʉpoitorʉ ton kɨ'ma'pʉ mɨrɨpan kon repa'pʉ iya 10 kaisa rɨ maina. ‘Serɨ pʉrata itʉrawasomatɨ' enna'po pʉ'kʉ pona,’ ta'pʉ iya. 	 Voordat hij vertrok, riep hij tien van zijn medewerkers bij zich. Hij gaf ieder van hen tien goudstukken om daarmee handel te drijven.


“Mɨrɨ awonsi'kɨ ɨyewan kon tʉnonkai' pʉra e'tɨ' ɨnɨkunʉ mɨrɨ awonsi'kɨ ɨnensinʉ kon pɨ'; ipɨ' kɨsewankamatʉu. 	 Denk toch niet altijd aan eten en drinken. Ik wil niet dat jullie je daarover ongerust maken, zoals de andere mensen. Je hemelse Vader weet heel goed wat je nodig hebt.


E'tane, “Saarʉ piya' enta. Anʉnsa' uya man uyapiyo' pe, uyekareei pɨ' Esuwerʉ amʉ' pen, to' epuru ton, mɨrɨ awonsi'kɨ Esuwerʉ amʉ' auro'kato' pe iya. 	 Maar de Here zei tegen hem: "U moet gaan, Ananias! Ik heb besloten die man te gebruiken. Ik heb hem uitgekozen om Mij bekend te maken aan andere volken en hun koningen en ook aan het volk van Israël.


To' maimu eikʉ'pʉ iya, “Ɨri ton mɨrɨ awonsi'kɨ iyemari'masa' ekumankanin nan ka'pon amʉ' uya eke Papa tʉrawasooi i'tuto' tʉuya'nokon ipɨkɨrɨ ekama'po. Ikupʉ uya pen e'tane Isona, pu'kena' pɨ' i'tuto' ipɨ' rʉ'pʉ rɨken kupʉ uya. 	 Jezus antwoordde: "Alleen een slecht en ongelovig volk vraagt om nog meer bewijzen. Het enige bewijs dat u krijgt, is dat van Jona.


Serɨ pe iwa rɨ, ukʉipʉnʉ usaurokʉ'pʉ ennoko uya ta'pʉ rʉ'pʉ iya'kwarʉ ennoko uya mɨrɨ ɨpiya'nokon. Mɨrɨ pe iyesi pɨ', serɨ yau Surusiran po e'tɨ' Papa winon ɨmeruntɨrʉ kon eporo auya'nokon pʉ'kʉ pona,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 Luister: Ik zal de Heilige Geest sturen. Hij zal over jullie komen, zoals mijn Vader heeft beloofd. Blijf hier in de stad wachten tot jullie kracht uit de hemel hebben ontvangen."


Serɨ si esi serɨ pena pu'kena' amʉ' nʉmenuka'pʉ awɨrɨ. Iye'menukasa' na'ne' kasa: 	 Dat klopt met wat de profeet Amos heeft geschreven. Hij schreef namens God:


Tanporon kon Surusiran pon kon uya itekareei eta'pʉ, mɨrɨpan kon uya mɨrɨ non ese'tɨ'pʉ A'ketama tukai', Mʉn Pata'se' ta e'kwa pe.) 	 Iedereen in Jeruzalem hoorde ervan. Daarom heet dat stuk grond ook Akeldama, wat 'bloedgrond' betekent.


iporo epoto' eposa' apurɨto' winɨ serɨ eke nonkasa' iya' iyau e'mʉ'sa'kan nɨsa'nokon na'ne'. Mɨrɨ awonsi'kɨ epori'ma'nokon ipokon pe Papa ku'to' eke pe yau e'nɨ'nokon pɨ' e'ku'nɨto' yau. 	 Hij heeft ons dit bevoorrechte leven binnengeleid, waar wij vol verwachting uitkijken naar alle grootse dingen die Hij voor ons heeft klaarliggen.


Apʉne pʉra ɨyenpai'nokon iyesi mɨrɨ awonsi'kɨ ika'nɨ' pʉra rɨ iyesi, apʉne pʉra takuru'ke iyesi tawon etasa' auya'nokon pɨ'. 	 Nu stuur ik hem weer naar huis, want hij verlangt erg naar u allen; hij maakt zich ongerust omdat u hebt gehoord dat hij ziek was.


“Akon ite'kwa pe kanan uyauro'ka'pʉ iya, ‘Ɨ'rɨ pɨ' rɨ ɨri kʉkai, tanporon nɨ Papa nʉkoneka'pʉ esi wakʉ pe.’ 	 Maar de stem kwam nog een keer: 'Als God zegt dat u iets mag eten, mag u het eten!'


Tikin nɨ ene i'pai tonpa kuntɨpɨ'sa' ɨsɨ pe poken isene'pʉ, e'tane isepi'tɨsa' esi'pʉ. Tanporo non usewansiuka'pʉ mɨrɨpan kon utɨ'pʉ ene pɨkɨrɨ. 	 Het leek of één van zijn koppen dodelijk gewond was, maar de wond genas. De hele wereld liep vol verbazing achter het beest aan. Alle mensen vielen op de knieën en vereerden de draak, omdat hij het beest zo'n grote macht had gegeven.


Mɨrɨ tʉpo, Sises uya kanan ta'pʉ to' pɨ', “I'napairon ekama uya ɨpɨ'nokon; urɨ esi karimeru amʉ' mʉra'taai pe. 	 "Wat Ik u zeg, is de waarheid.


A'sarutanʉ'sa' Pen Pʉreti Pɨ' Enta'nan Weyu e'sara'tɨ a'tai, Sises poitorʉ ton uyee'pʉ ipiya' ekama'pose'na, “Nai yau kuru ina uya To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pɨ' ɨyenta'nato' koneka ina uya i'se me'an?” ta'pʉ to' uya. 	 Op de eerste dag van het Paasfeest (de dag dat de Joden al het brood dat met gist is gebakken uit hun huis verwijderen) vroegen de discipelen aan Jezus: "Waar zullen wij het Paasmaal klaarmaken?"


Tikin ite'kwa kʉra' emiya era'tɨto' a'tai rɨ eke kuru itimamin uma'ta'pʉ!’ “Tanporo eke kanau anin pe te'san, kanau yau tʉutɨsan, yau te'tʉrawasomasan mɨrɨ awonsi'kɨ tʉron kon nɨ parau kau te'tʉrawasomasan e'mʉ'sa'kato' oton ɨnnɨ. 	 Ook alle reders, stuurlui en matrozen, allen die op zee hun kost verdienen, stonden vanuit de verte te kijken naar de rook die uit de brandende stad opsteeg.


I'naino makoi tʉrawasooi esi tense rɨ: ekuman nɨto', ɨri eseru kupʉ pɨ' e'nɨto', mɨrɨ awonsi'kɨ unɨkɨrun nɨto', 	 Het is duidelijk wat de zondige natuur voortbrengt: Overspel, ontucht, vuiligheid en losbandigheid;


Mɨrɨ iweyu e'wei'tɨ'pʉ ewarupɨ yau, e'tane ewarupɨ uya ito'ka'nʉkʉ'pʉ pen. 	 Het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet in zijn macht kunnen krijgen.


Amʉre' pe rɨ ɨwesi kon pɨ' ɨ'rɨ rɨ kʉ'ku'tʉu mɨrɨ pe pʉra rɨ autaperʉka kon pe rɨ, e'tane se pe rɨ e'ku'tɨ', tʉron kon kupʉi'ma wakʉ pe ɨyentai'nokon. 	 Wees niet egoïstisch en probeer niet de eer naar u toe te trekken of een ander te bedriegen. Maar wees nederig en sla een ander hoger aan dan uzelf.


To' Epoi Itɨ'pʉ Weyu Rʉ'pʉ pɨ' e'nɨto' rawɨrɨ kuru rɨ, Sises uya i'tusa' esi'pʉ serɨ non nɨnto' tʉuya weyu e'seposa', ikʉipʉnʉ piya' si tʉutɨto'. Tiwano' ton pe te'san i'nʉnkakapʉ tʉpo, non po te'san, mɨrɨpan kon ena' nin si ipan pe to' i'nʉnkato' tʉuya enpoikakaa'pʉ iya. 	 Voordat het Paasfeest begon, wist Jezus dat de tijd was aangebroken dat Hij deze wereld zou verlaten om naar Zijn Vader te gaan. Juist toen liet Hij tot het einde toe zien hoe groot Zijn liefde was voor hen die in deze wereld bij Hem hoorden.


Serɨ kasa tʉusaurokʉ'pʉ tʉpo, non pona iyeta'ta'pʉ. Tawa koneka'pʉ iya eta' namanka'pʉ ke, mɨrɨpan tʉrʉ'pʉ iya ka'pon enu pona. 	 Daarna spuugde Hij op de grond en maakte wat modder van stof en speeksel. Dat deed Hij op de ogen van de blinde man en zei:


Isaan piya' amaimu kon esanon ennoko'pʉ auya'nokon, mɨrɨpan uya i'napairon enpoika'pʉ. 	 Jullie hebben mensen naar Johannes de Doper gestuurd om te horen wat hij zei. En hij heeft niets dan de waarheid gesproken.


Ikupʉ poken iyesi yau, ɨiwano' kon pe ɨwe'to' kon awɨrɨ, ɨko'mantɨ' ɨsɨ pe pʉra tanporon kon pokon pe. 	 Probeer, voor zover het van u afhangt, met iedereen in vrede te leven.


Ɨyenu kon yau nesii iweyu anʉnsa' auya'nokon a'taino rʉ'pʉ, meruntɨ pe ɨye'soto'ka'pʉ kon eke rɨ sa'man usi'tun nɨto' annawɨrɨ rɨ. 	 Vergeet nooit die heerlijke tijd toen u Christus pas had leren kennen. Al had u het zwaar te verduren, u liet de Here niet los.


Mɨrɨpan pɨ' to' usenuminka koro'tau, ite'kwanau pʉra rɨ, asa'ron kon ka'pon amʉ' e'soto'ka'pʉ to' piyau, to' pon ton e'wei'tɨpɨtʉ'pʉ a'kwa pe, kamiri' kasa. 	 Ze wisten niet wat ze daarmee aan moesten. Plotseling waren er twee mannen bij hen, in blinkende kleren.


“Mɨrɨpan kon utɨto' oton tɨwɨrɨ rɨ ekota'man nɨto' ya', e'tane ipokena' ton pe iye'sa' kon utɨto' oton tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' ya',” ta'pʉ Sises uya. 	 Die mensen gaan naar de eeuwige straf. Maar de goede en eerlijke mensen gaan naar het eeuwige leven."


Moro kanan si uri'san pu'kena' esi'pʉ mɨrɨ, Ana itese', Panuwerʉ ensi, Aisarʉ ko' tonpa. No'sami'si pe iyesi'pʉ. 7 kaisa rɨ rɨken wʉipiya iko'mansa' rʉ'pʉ temari'mai'. 	 Er was in de tempel ook een profetes, Anna, een dochter van Fanuël. Ze hoorde bij de stam van Aser en was84 jaar oud. Zeven jaar na haar huwelijk was haar man gestorven. En nu kwam ze nooit buiten de tempel. Dag en nacht bleef zij daar om God te dienen met vasten en bidden.


apʉne ɨyeyaton non entai ɨwesi pa ɨku'tane uya to' esa' pe ɨwesi pa,”’ tasa'. 	 dan zal Ik alle tegenstanders aan u onderwerpen.' (C)


Serɨ si ipona iku'nin pe te'sen ipʉ'kʉ i'tu pʉra rɨ ekama'posa' entai rɨ mɨrɨ kasa na'kɨ tato' entai rɨ, tʉmeruntɨrʉ awɨrɨ ne'tʉrawasomayai'ne' uyau'nokon, 	 God kan oneindig veel meer doen dan wij ooit kunnen bidden of beseffen. Dat blijkt uit de kracht die in ons werkt.


Uyenno'nin nʉ'pʉ rɨ pokon pe esi; tikin sarɨ unonkasa' iya pen, apʉne pʉra ipori'manin ku'nin pe esi ke,” ta'pʉ iya. 	 Hij is bij Mij. Hij heeft Mij nooit verlaten, omdat Ik altijd doe wat Hij wil."


Isutiya po itepuru pe Pesʉ'tas esi'pʉ. Mɨrɨ a'tai, Sisariya pona itɨ'pʉ, mɨrɨpan enna'po'pʉ Surusiran pona osorʉwau wʉi tʉpo. 	 Drie dagen nadat Festus in zijn gebied was aangekomen, ging hij van Caesarea naar Jeruzalem.


“Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' aiko rʉ'kwɨ rɨ paranka punu'pɨ ɨnenpai ɨwesi ɨtonpa enu yawon, eke rɨ paranka e'tane ɨyenu yau? 	 Waarom maakt u zich druk over een splinter in het oog van uw broeder, terwijl u niet eens merkt dat in uw eigen oog een balk zit?


Itena' mʉra'ta tʉrawasomanin uya mʉra'ta a'koka, karimeru amʉ' uya imaimu eta. To' ese' ton yai karimeru amʉ' kɨ'ma iya, mɨrɨpan kon pa'ka iya. 	 De wacht doet de deur voor hem open en de schapen spitsen hun oren als de stem van de herder klinkt. Hij roept zijn schapen bij hun naam en brengt ze naar buiten.


Mɨrɨpan Isutas, eparankanin oton uya nin si ta'pʉ, “Rapai, i'napai rɨ, urɨ pen kuru rɨ nin,” ta'pʉ iya. “Ewai', ɨmɨrɨ rɨ,” tukai' Sises uya eikʉ'pʉ. 	 Ook Judas vroeg: "Meester, ben ik het?" En Jezus antwoordde: "Ja."


Pi'ta mɨrɨ awonsi'kɨ inserʉ uya wapiyaro' kon soisa amʉ' entakakaa'pʉ, mɨrɨ awonsi'kɨ ite'ma'pʉ pe te'san kanan entakakaa'pʉ to' uya. Soisa amʉ' uya to' ene pʉra. To' uye'kaa'pʉ wa'ka pun pe te'sen mʉra'ta na', pata ya' tʉutɨsen, mɨrɨpan mʉra'ta uta'koka'pʉ tiwano' pe rɨ, mɨrɨpan kon epa'ka'pʉ. Ɨnnɨ rʉ'kwɨ rɨ asanta tau to' utɨkaa'pʉ tʉpo, inserʉ uya inɨmɨ'pʉ. 	 Zij liepen langs de eerste wacht, toen langs de tweede en bereikten tenslotte de grote ijzeren poort die op straat uitkwam. De poort ging vanzelf voor hen open en zij stapten naar buiten. De engel liep één straat met Petrus mee en liet hem toen alleen.


“Ka'pon amʉ' eseru kʉsaimenkatʉu, ɨyeseru kon nɨ nɨrɨ aimenka kʉse'nin. 	 "Spreek geen oordeel uit over andere mensen; dan zullen die ook over u geen oordeel uitspreken.


Kane, ta uya, ɨyera'tɨ kon pʉra iyesi yau amakooi kon apai, ɨmɨrɨ'nokon nɨ nɨrɨ uma'ta mɨrɨ to' kasa rɨ marɨ ɨwesi kon pɨ'. 	 "Is dit hun daarom overkomen? Nee! Het zal met u allemaal net zo slecht aflopen, als u niet gaat leven zoals God wil.


Mɨrɨ kasa rɨ marɨ, ka'pon amʉ' uya emenna' waain entɨ pʉra iyesi mɨrɨ ipooi'pɨ iten ya'. Mɨrɨ ku'sa' to' uya a'tai, emenna' waain uya penaro' rʉ'pʉ iten toi'kwa rɨ mɨrɨ; mɨrɨ tʉpo, asa'rɨ rɨ marɨ waain mɨrɨ awonsi'kɨ iten uma'tasa' rɨ mɨrɨ. Ka'pon amʉ' uya emenna' waain entɨto' pe iyesi emenna' iten ya'. Mɨrɨ a'tai, asa'rɨ rɨ marɨ wakʉ pe iyesi mɨrɨ,” ta'pʉ Sises uya. 	 En wie doet er nu jonge wijn in oude leren zakken? Het leer van oude wijnzakken is daar immers veel te stug voor. Het zou barsten door het gisten van de jonge wijn. De wijn zou weglopen en de zakken zouden onbruikbaar worden. Voor jonge wijn moet u nieuwe, soepele zakken gebruiken. Dan houdt u de wijn èn de zakken goed."


Main, Mosi' winon pe' awɨrɨ ɨwesi kon pɨ' Papa uya Ta'kwarʉ ke ɨrepa'pʉ kon, mɨrɨ awonsi'kɨ eke tʉtʉrawasooi pe' kupʉ'pʉ iya ɨ'koro'tau'nokon, mɨrɨ pe pʉra ɨneta'pʉ kon katɨ apurɨ auya'nokon pɨ'? 	 Geeft God u Zijn Geest en laat Hij wonderen onder u gebeuren omdat u zo goed doet wat de wet zegt? Of omdat u gelooft wat wij u over Jezus Christus hebben verteld?


Paarʉ, Papa poitorʉ mɨrɨ awonsi'kɨ enno'sa' itekare ekamai' Sises Kʉrai iwano' pe winɨpaino, Papa nanʉmʉ'san uya apurɨto' pe mɨrɨ awonsi'kɨ i'nairon i'tunin pe Papa uya tasa' ya' anin— 	 Van: Paulus. Aan: Titus, mijn kind in het geloof. Ik ben een dienaar van God en een apostel van Jezus Christus. God heeft mij er op uitgestuurd om het geloof te brengen aan de mensen die door Hem zijn uitgekozen en om hun de waarheid over God te laten kennen.


Uwarinpato' auya'nokon oton e'tane uyepoto' auya'nokon oton pen, apʉne pʉra iyau e'ai'ne' ya' ɨutɨ kon pʉra iyesi,” ta'pʉ iya. 	 U zult Mij zoeken, maar niet vinden. Want waar Ik ben, kunt u niet komen."


Mɨrɨ kasa rɨ, serɨ ton e'kupʉ ene auya'nokon a'tai, a'ko pe iyesi mʉra'ta nau rɨ tukai' i'tu auya'nokon. 	 Zo is het ook met de komst van de nieuwe wereld. Als je ziet gebeuren wat Ik zojuist heb gezegd, weet je dat het niet lang meer duurt, dat het vlakbij is.


Ɨmɨrɨ'nokon si, utonpa ton, esi Aisi' kasa, usauro'nɨsa' rʉ'pʉ iye'kupʉ tukai' munkɨ pe. 	 Broeders, wij zijn net als Isaäk de kinderen die God aan Abraham heeft beloofd.


Ipoitorʉ ton utɨ'pʉ tepuru kon piya', mɨrɨpan kon uya, ‘Ina epuru, wakʉ sa'ne kiyari ye' pɨntai ina ko, ina apiyontɨ'pʉ auya awɨrɨ rɨ, e'tane nai awon wana' e' a'tasa'?’ ta'pʉ to' uya. 	 De knechten gingen naar de boer toe en zeiden: 'Het veld waar u dat goede graan hebt gezaaid, staat vol onkruid!'


Iweyu e'sepoka'sa' a'tai, Sises mɨrɨ awonsi'kɨ ipoitorʉ ton enapɨtʉ'pʉ tʉteire' kon po tepʉrʉ piyau. 	 's Avonds kwam Jezus met de andere apostelen en ze gingen allemaal aan tafel.


Tʉusi'nʉnkasen pe e'tɨ' ɨsitonpa pe. Ɨtonpa kon tʉnamai' ɨyentaino kon pe e'tɨ'. 	 Houd veel van elkaar, als broeders en zusters, en laat elkaar uw waardering blijken.


Mannʉ' pe e'tɨ' mɨrɨ awonsi'kɨ aiko tawon pe ɨtonpa kon pɨ', ɨsentu'kena' pe ɨtonpa kon pɨ', Kʉrai yau Papa usentu'masa' ɨpɨ'nokon na'ne' kasa. 	 Wees in plaats daarvan vriendelijk en liefdevol voor elkaar. Vergeef elkaar, zoals God uw zonden heeft vergeven om wat Christus voor u deed.


Mɨrɨ a'tai, to' auro'ka'pʉ iya, ‘Ɨmɨrɨ'nokon nɨ marɨ, itɨtɨ' umainarʉ ya' e'tʉrawasomai'. Ɨye'ma uya 'nokon mɨrɨ iye'to' awɨrɨ rɨ,’ ta'pʉ iya. 	 Hij zei dat zij ook in de wijngaard konden gaan werken en dat hij ze zou betalen wat redelijk was.


Tʉuserumasen urɨ tenta'nai' pʉra asa'rɨ wʉi suntaaka a'sanau'ne, mɨrɨpan ɨrepato' tʉnin urɨ tasa' auya awɨrɨ uneporo'pʉ apai,’ tukai' iyɨpʉrema'pʉ. 	 Ik vast twee maal per week. En ik geef U tien procent van alles wat ik verdien.'


Ta uya ɨpɨ'nokon, wakʉ rɨken ku'to' auya'nokon pe iyesi Pari'si amʉ' mɨrɨ awonsi'kɨ Main pɨ' enupanin nan entai; mɨrɨ kupʉ auya pʉra iyesi a'tai, Papa e'to' esa' wannɨ pe ya' ɨyepa'kato' oton kon parɨ pen nɨ,” ta'pʉ iya. 	 Want Ik waarschuw u. Als uw oprechtheid niet groter is dan die van de godsdienstleraars en de Farizeeërs, komt u het Koninkrijk van de hemelen niet eens binnen.


Sises apurɨnin nan, ka'pon amʉ' nainʉnpa'san Surusiran apai utɨ'pʉ pata kaisa rɨ wakʉ Sises ekareei ekama pɨ'. 	 De volgelingen die uiteengejaagd waren, spraken overal over Jezus en vertelden wat Hij had gedaan.


Inke kuru ayauro'ka uya 'nokon pen, apʉne pʉra serɨ pata epuru uye'nɨ pɨ' man. Ɨ'rɨ pe uku'nin pen nɨ, 	 Ik heb niet veel tijd meer om met u te praten, want de overheerser van de wereld is in aantocht en heeft niets met Mij te maken.


Mɨrɨ tʉpo, Papa uya uyauro'ka eta'pʉ uya, ‘Pi'ta, ɨyo' oton tʉwɨse enta'na',’ tawon. 	 Ik hoorde een stem tegen mij zeggen: 'Sta op, Petrus! U mag er net zoveel van slachten en eten als u wilt.' Maar ik antwoordde:


“‘Ti'sa,’ ‘Uyepuru,’ tukai' uyesakʉ auya'nokon, mɨrɨ esi ipoken nɨ, kʉrɨ rɨ rɨ urɨ. 	 "Begrijpen jullie wat Ik gedaan heb?" vroeg Hij. "Jullie noemen mij Meester en Here. En dat is juist, want dat ben Ik ook.


makoi pɨ', apʉne pʉra ka'pon amʉ' uya uyapurɨ pʉra iyesi pɨ'; 	 Van zonde omdat zij weigeren in Mij te geloven.


To' eikʉ'pʉ iya, “Apurɨto' auya'nokon esi yau, aiko rʉ'kwɨ mosta' ena'pɨ kasa, ta auya'nokon nɨ mɨrɨ yʉi, morʉperi tato' ye' pɨ', ‘Ekuru'ka', parau ka' ɨye'pɨmɨ pa,’ ta auya a'tai, amaimu awɨrɨ rɨ iyesi. 	 "Als jullie geloof maar zo groot was als een mosterdzaadje", antwoordde Jezus, "zou het groot genoeg zijn om een boom met wortel en al uit de grond te rukken en naar de zee te sturen. Hij zou direct gehoorzamen.


Sises uya to' ekama'po'pʉ, “Ɨ'rɨ kaisa rɨ pʉreti nai ɨpiyau'nokon?” tukai'. Mɨrɨ pɨ', “7 pe rɨken mɨrɨ awonsi'kɨ tu'kan kon pen aiko ton moro' amʉ',” ta'pʉ to' uya. 	 "Hoeveel brood hebben jullie bij je?" vroeg Jezus. "Zeven broden en een paar visjes."


Mɨrɨpan e'tane, itekareei useta'pʉ. Mɨrɨ wenai, tu'kan kon ka'pon amʉ' uyee'pʉ etase'na mɨrɨ awonsi'kɨ ɨsepi'tɨpɨ'se'na teparan kon apai. 	 Toch wist iedereen binnen de kortste tijd wat voor kracht er van Jezus uitging. Van alle kanten stroomden de mensen toe om te luisteren naar wat Hij zei en om genezen te worden.


E'tane i'tunin pe pʉra iye'kuu'pʉ. “Ma'non, kʉrɨ rɨ i'tunin pen urɨ,” ta'pʉ iya. 	 "Hoe kom je erbij", antwoordde Petrus. "Ik ken Hem niet eens."


Ka'pon amʉ' ensa' Pi'ta uya a'tai, ta'pʉ iya to' pɨ', “Utonpa ton, Esuwerʉ amʉ', ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ɨusewansiukasa' kon serɨ pɨ'? Ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' ina enpɨtʉ auya'nokon? Tʉmeruntɨrʉ kon ke mɨrɨ awonsi'kɨ Papa pori'manin nan pe tesi kon pɨ' ina uya epi'tɨsa' pen mɨrɨ. 	 U denkt toch niet dat wij deze man door onze eigen kracht of godsdienstigheid hebben laten lopen?


Ɨpʉrematɨ' serɨ e'kupʉ namai' komi' pe pata e'to' weyu a'tai, 	 Bid dat het niet in de winter gebeurt.


Ɨyepuru kon amʉ' enno'tɨ' uya'kɨrɨ to' utɨto' pe, ɨri ton kupʉ iya mʉkayatʉi'ne' pɨ' Paarʉ patakase'na to' utɨto' pe, i'napai rɨ iyesi yau,” ta'pʉ iya to' pɨ'. 	 "Laten enkele van uw leiders met mij meereizen. Als die man iets verkeerds heeft gedaan, kunnen zij hem beschuldigen" zei hij.


Pari'si amʉ' uya ta'pʉ ipɨ', “Apʉne enkɨ, ɨ'rɨ pe iyesi pɨ' Main uya tʉku'sen pen Sapa' a'tai tasa' rʉ'pʉ kupʉ to' uya?” ta'pʉ. 	 Een paar Farizeeërs zeiden tegen Jezus: "Waarom zegt U daar niets van? U weet toch dat het vandaag sabbat is? Het is een rustdag. Wat zij doen, is verboden."


Tanporon kon si utɨ'pʉ mɨrɨ tese' kon menukai' tʉtɨpiya kon pata'pʉ ya'. 	 Iedereen moest naar de stad of het dorp van zijn voorouders gaan om zich te laten inschrijven.


Ipan pe rɨ Sises pawana'tɨ pɨ' iyesi'pʉ mɨrɨ pata yapai ɨri a'kwarʉ ton ennoko iya namai'. 	 En hij smeekte: "Jaag ons niet ver weg! Wij willen in deze buurt blijven!"


“Ɨyenku'tɨsa' iya 'nokon kanan na'kɨ?” ta'pʉ Pari'si amʉ' uya to' pɨ'. 	 "Heeft Hij jullie ook al omgepraat?" vroegen de Farizeeërs.


“Itepuru tonpa ton nɨ mɨrɨ pe pʉra Pari'si amʉ' tonpa ton nɨ uya pe' apurɨ tukai' mi'tuyatʉu? 	 "De leden van de Hoge Raad en de Farizeeërs geloven toch ook niet dat Hij de Christus is?


Ipoitorʉ ton tonpa ton uya ta'pʉ tʉtonpa kon pɨ', “Ɨ'rɨ ta iya e'kwa pe iyesi, ‘Serɨ pe iwa rɨ mɨrɨ enta' uyene auya'nokon pʉra iyena mɨrɨ, mɨrɨ awonsi'kɨ mɨrɨ tʉpo uyento' auya'nokon oton mɨrɨ,’ mɨrɨ awonsi'kɨ, ‘Apʉne pʉra ikʉipʉnʉ piya' utɨ pɨ',’ nɨkayai'ne'?” ta'pʉ to' uya. 	 Enkele discipelen zeiden tegen elkaar: "Wat zou Hij bedoelen met 'nog even' en 'Ik ga naar de Vader'? Wij begrijpen er niets van!"


Mɨrɨpan a'si i'se to' esi'pʉ, mɨrɨ e'tane ɨnʉ' uya rɨ a'pɨ'pɨtʉ'pʉ pen nɨ, apʉne pʉra iweyu e'seposa' pʉra rɨ marɨ iyesi'pʉ. 	 Om deze uitspraak wilden zij Hem gevangen nemen. Toch raakte niemand Hem aan, want Zijn tijd was nog niet aangebroken.


So'si ne'tʉyai'ne' kasa Kʉrai ena', mɨrɨ kasa no'pʉ ton e'tʉto' pe iyesi tʉtaan'pʉ kon ena' tanporon yau rɨ. 	 Dus, vrouwen, u moet zich in alles naar uw man voegen, zoals de Gemeente zich naar Christus voegt.


Kawon ton pɨ' rɨken ɨsenuminkatɨ', non pon pɨ' pen. 	 Richt daarom uw gedachten op de dingen van de hemel en niet op die van de aarde.


A'tariya ponsi'kɨ kanau yau, parau kau to' utɨ'pʉ Antiyo' pona rɨ marɨ te'sara'tɨ'pʉ kon ya'. Mɨrɨ yau, to' tʉrʉ'pʉ Papa uya wakʉ nonkasa' ya' to' tʉrawasooi to' uya enuka'nʉ'sa' na'ne' si ku'nin pe to' e'to' pe. 	 In Attalia gingen zij aan boord van een schip dat hen naar Antiochië in Syrië zou brengen. Nu zij hun taak hadden afgerond, gingen zij terug naar de stad waar zij aan hun reis waren begonnen. Daar hadden zij, samen met de andere leiders van de christengemeente, God gevraagd hen onder Zijn hoede te nemen, zodat zij konden doen wat Hij hun had opgedragen.


Utamokori kon amʉ' uya mɨrɨ amʉranʉ'nɨto' ita' eporo'pʉ tʉkʉipʉnʉ kon winɨ, mɨrɨpan arɨ'pʉ to' uya ta'kɨrɨ'nokon Isa'suwa a'kɨrɨ tʉutɨ kon a'tai non mo'kai'. Mɨrɨ non mo'ka'pʉ to' uya tʉron kon ka'pon amʉ' enapai. Papa uya to' ainʉnpa'pʉ Esuwerʉ amʉ' uya non mo'kato' pe. Iko'mamʉ'pʉ mɨrɨ pata yau Tepi' weyu e'seporo pona rɨ. 	 Later werd die tent door ons volk hier gebracht. Dat gebeurde toen het onder leiding van Jozua het land had ingenomen en alle inwoners eruit had verjaagd. Ons volk heeft de tent bij zich gehad tot in de dagen van David,


Pi'ta uya e'ma'pʉka'pʉ ɨnnonsi'kɨ rɨ, use'man nɨto' tʉrawasomanin nan epuru iwʉ' pʉrorooi pona. Mɨrɨ yau iyereutasa' esi'pʉ erasu amʉ' pokon pe a'non pɨ' apo' piyau. 	 Petrus was Hem op een afstand gevolgd, tot op de binnenplaats van het paleis van de hogepriester. Daar zat hij zich tussen het personeel te warmen bij een groot vuur.


E'tane rɨ pʉsamoro ka'pon amʉ' usaurokʉ tʉnto'ka'nʉkʉnʉ kon pen nɨ tʉsapemai'; to' nʉto'ka'nʉkʉnʉ tʉpe'nokon, o' amʉ' tʉusenuminkasan pen kasa—serɨ ɨri ton uya kuru to' ma'tanʉkʉ mɨrɨ. 	 Hij zei alleen: "De Here zal je straffen." Maar deze mannen spotten met alles wat zij niet kennen. Zij doen precies waar ze zin in hebben, net als dieren, en gaan daaraan dan ook ten gronde.


Saiman nɨ marɨ itese' ka'pon, o' pi'pɨ konepɨtʉ pɨ' te'sen iwʉ' tau iyesi mɨrɨ, parau e'pi po na'ne',” ta'pʉ iya. 	 Hij logeert bij Simon, de leerlooier die aan zee woont."


tanporon kon si apurɨnin nan uya tɨwɨrɨ rɨ uko'man nɨto' epoto' pe. 	 Opdat ieder die in Mij gelooft, eeuwig leven zal hebben.


Mɨrɨ pe iyesi pɨ', ɨnʉ' rɨ ɨyeseru kon aimenkanin ananɨnʉ kon mɨrɨ pe pʉra ɨnensinʉ kon winɨ, ɨ'rɨ weyu rʉ'pʉ pɨ' rɨ ɨwɨpʉrema kon winɨ, emenna' pe kapʉi epa'ka pɨ' ɨwɨpʉrema kon winɨ rɨ, mɨrɨ pe pʉra Sapa' weyu winɨ rɨ. 	 Laat u dus door niemand bekritiseren over wat u eet of drinkt. En of u zich al of niet aan feestdagen en rustdagen moet houden.


Mɨrɨpan u'tɨ'pʉ imaimu awɨrɨ, mɨrɨpan uya pori' pe esii'ma tiwʉ' ta' ereutanʉkʉ'pʉ. 	 Zacheüs liet zich snel uit de boom zakken en ontving Jezus gastvrij in zijn huis. Wat was hij blij!