Jo̱guɨ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ jmɨgóoˋ do jmɨˈlɨˈˆbre fɨˊ lɨ˜ jmooˋ ˈnʉ́ˈˋ jmɨɨ˜ lɨ˜ seángˈˊ rúngˈˋnaˈ e cǿˈˋnaˈ íˆnaˈ co̱lɨɨng˜. Co̱ˈ lɨ́ˈˆ tɨˊ dsíirˊ e teáaiñˈ˜ ta˜ jmiˈiáangˋ dsíiˊ e ɨ̱́ˈˋ gøˈrˊ, jo̱guɨ jaˋ eeˋ jmɨˈgórˋ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ lajeeˇ e jmooˋ ˈnʉ́ˈˋ e jmɨɨ˜ do. Jo̱guɨ i̱ dseaˋ i̱ jmɨgóoˋ do lɨ́ɨiñˊ lafaˈ dseaˋ i̱ níˋ joˈseˈˋ i̱ eáangˊguɨ jmóoˋ íˆ ˈñiaˈˊ e lafaˈ nijmérˉ íˆ joˈseˈˋ quiáˈrˉ; jo̱guɨ lɨ́ɨiñˊ cajo̱ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ lɨ́ɨˊ jníiˊ e dsiguíingˉ có̱o̱ˈ˜ guíˋ lajo̱, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ jaˋ tu̱u̱ˋ jmɨ́ɨˊ; o̱si lɨ́ɨiñˊ lafaˈ ˈmaˋ ofɨɨˋ e jaˋ cuøˊ ofɨɨˋ mɨ˜ nitɨ́ˉ ji̱i̱ˋ quiáˈˉ. Jo̱ co̱ˈ lajo̱b lɨ́ɨngˊguɨ i̱ dseaˋ do, jo̱baˈ lana lɨ́ɨiñˊ lafaˈ ˈmaˋ ofɨɨˋ e nɨcagüɨtǿøˈ˜ catɨ́ˉ jmóˆ quiáˈˉ, jo̱ nɨnéeˊ guiʉ́ˉ e nidsitóoˈ˜ fɨˊ ni˜ jɨˋ e jaˋ tó̱o̱ˋ jmɨɨ˜ yʉˈˊ. 	 Deze mensen bederven de feestelijke maaltijden die u met elkaar houdt. Het is hun alleen om eten en drinken begonnen. Zij schamen zich nergens voor en denken alleen maar aan zichzelf. Zij zijn als wolken die over dorstig land drijven, zonder regen te geven; Zij lijken op vruchtbomen die zelfs in de oogsttijd geen vruchten geven en daarom omgehakt worden; al het leven is er uit.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ cajneáˉ e jmɨɨ˜ co̱o̱ˋguɨ do, jo̱ ie˜ jo̱ cangotíingˋ jmɨɨ˜ e jmiˈíngˈˊ jaléngˈˋ dseaˋ Israel, jo̱b mɨ˜ cangolíingˉ jaléngˈˋ fii˜ jmidseaˋ quiáˈˉ dseaˋ Israel co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ Israel i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ fariseo fɨˊ lɨ˜ guiing˜ dseata˜ Pilato jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ do: 	 De eerste dag van het Paasfeest was voorbij. De leidende priesters en de Farizeeërs gingen naar Pilatus en zeiden:


Jo̱guɨ song jaangˋ dseaˋ laˈóˈˋ ˈnʉ́ˈˋ ráaiñˋ dséeˈr˜, jo̱baˈ ˈnéˉ e nitǿˈrˋ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ e laco̱ˈ i̱ dseaˋ íˋ nimɨ́ˈrˉ Fidiéeˇ uii˜ quiáˈˉ i̱ dseaˋ dséeˈ˜ do e niˈleáamˆbiñˈ do, jo̱ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ nisú̱u̱rˉ capíˈˆ noo˜ fɨˊ guiaquíiˊ i̱ dseaˋ dséeˈ˜ do, jo̱ lajo̱baˈ niˈleáaiñˈˉ do. 	 Als iemand ziek is, laat hij de voorgangers van de gemeente vragen bij hem te komen om met hem te bidden en hem namens de Here met olie te zalven.


Jo̱ jnea˜ jmɨtaaˉ óoˊnaˈ e dseángˈˉ i̱i̱ˋ i̱ jaˋ iing˜ niˈíngˈˋ e Fidiéeˇ nicá̱rˋ nifɨˊ quiáˈrˉ laco̱ˈguɨ íngˈˋ jaangˋ jiuung˜, jo̱baˈ jaˋ to̱o̱˜ jmɨɨ˜ e niˈíngˈˋ Fidiéeˇ dseaˋ do cajo̱. 	 Het is zelfs zo dat wie niet het eenvoudige geloof van een kind heeft, niet eens in het Koninkrijk van God kan komen."


Jo̱ lɨ́ˉ jo̱, lalab casɨ́ˈˉguɨ Jesús i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do jo̱ cajíñˈˉ: —Jaˋ ɨ́ˆ óoˊ ˈnʉ́ˈˋ e cagáˉa fɨˊ jmɨgüíˋ la e cagaˈíinˊn jaléˈˋ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cajmeˈˊ Moi˜, o̱ˈguɨ e cagaˈíinˊn jaléˈˋ júuˆ e caˈeˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ malɨɨ˜guɨ eáangˊ. Co̱ˈ jaˋ cagáˉa faˈ e cagaˈíinˊn jaléˈˋ e jo̱, co̱ˈ jnea˜ cagáˉa fɨˊ jmɨgüíˋ la e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ nilɨti˜ jaléˈˋ e júuˆ jo̱b. 	 Denk niet dat Ik ben gekomen om de wetten van Mozes en de woorden van de profeten opzij te schuiven. Ik ben juist gekomen om er de volle betekenis aan te geven.


Jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ uǿøiñˋ jaléngˈˋ dseaˋ dséeˈ˜ quiáˈrˉ e dsíiñˋ ni˜ ˈmaˋ, jo̱ dsijéeiñˋ fɨˊ jee˜ ˈnʉ́ʉˊ e laco̱ˈ mɨ˜ ningɨ́ngˉ Tʉ́ˆ Simón fɨˊ jo̱, faˈ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ i̱ˈˆ quiáˈˉbre nitɨ́ˉ lɨ˜ tengˈˊ jaangˋ gángˉ i̱ dseaˋ dséeˈ˜ do, jo̱ lajo̱b niˈleáaiñˈˉ do. 	 De mensen droegen de zieken naar buiten en legden hen neer op veldbedden en matrassen; zij hoopten dat als Petrus voorbijkwam, in elk geval zijn schaduw op hen zou vallen.


Jo̱ song ɨˈˋ lɨ́ɨmˉbaaˈ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ uíiˈ˜ e jmooˉnaaˈ jaléˈˋ e jaˋ catɨ́ɨngˉ do, jo̱baˈ güɨguiéngˈˊ dsiˋnaaˈ e dseángˈˉ dseaˋ féngˈˊ lɨ́ɨiñˊ jo̱guɨ nɨñirˊ lajaléˈˋ. 	 Maar ook als ons geweten ons aanklaagt, is God toch groter dan ons geweten. Hij weet alles.


Jo̱ Fidiéebˇ dseaˋ cuørˊ jaléˈˋ e mɨjú̱ˋ e jniˊ dseaˋ, jo̱ íˋbɨ cajo̱ i̱ cuøˊ e laco̱ˈ seaˋ jaléˈˋ e gøˈˊ dseaˋ. Jo̱ íbˋ dseaˋ nicuǿˈˉ ˈnʉ́ˈˋ lajaléˈˋ e ˈnéˉ quíiˉnaˈ e laco̱ˈ nijngáˆnaˈ, jo̱guɨ dseaˋ íbˋ cajo̱ dseaˋ nijmérˉ e nidsicuángˋguɨ jaléˈˋ e roˈˋnaˈ e laco̱ˈ cuǿøngˋ e jmɨcó̱o̱ˈ˜naˈ e iáangˋ óoˊnaˈ jaléngˈˋ dseaˋ rúngˈˋnaˈ. 	 God, Die de boer zaad geeft om te zaaien en ons brood om te eten, zal u steeds meer zaad en steeds grotere oogsten geven. Dan kunt u van uw overvloed steeds meer uitdelen.


Jo̱ caféˈˋguɨ Jesús co̱o̱ˋguɨ júuˆ jáˈˉ e lafaˈ júuˆ cuento jo̱ cajíñˈˉ lala: —Jo̱ mɨ˜ Fidiéeˇ quie̱rˊ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ, lɨ́ɨˊ laco̱ˈ mɨ˜ jaangˋ dseaˋ fii˜ co̱o̱ˋ uǿˉ lɨ˜ sɨjneaˇ mɨ́ˈˆ huɨɨngˋ jǿˈˆ, jo̱ i̱ dseaˋ íˋ cagüɨˈɨ́ɨrˊ co̱o̱ˋ ya̱ˈˊ e laˈeeˋ e cangoˈnéeiñˆ dseaˋ ˈléengˈ˜ i̱ nijméˉ ta˜ quiáˈˉ e mɨ́ˈˆ huɨɨngˋ jǿˈˆ do. 	 "U kunt zich het Koninkrijk van de hemelen zo voorstellen: De eigenaar van een landgoed ging er 's morgens vroeg op uit om arbeiders te huren voor het werk in zijn wijngaard.


Jo̱ lɨ́ˉ e jo̱, güɨˈɨ́ɨbˊ Paaˉ fɨˊ do. 	 En daarmee verliet Paulus hen.


Jo̱ jaˋ güɨdsigáˋ óoˊnaˈ quiáˈˉ jaléˈˋ e fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ la, co̱ˈ niguiéebˊ jmɨɨ˜ mɨ˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ nɨˈlɨɨng˜ ninúrˉ júuˆ quiéˉe 	 Verbaas u niet hierover. Eens zullen alle doden Zijn stem horen.


Dsʉˈ nʉ́ˈˉguɨ e cagüéngˉ Jesús fɨˊ jmɨgüíˋ la, cangɨˊ jaangˋ dseaˋ góoˋooˈ i̱ siiˋ Juan e niˈrˊ júuˆ jee˜ jneaˈˆ dseaˋ Israel quiáˈˉ jial ˈnéˉ niquɨ́ˈˉ jíngˈˋ yaang˜ dseaˋ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ jo̱ lajo̱guɨbaˈ cuǿøngˋ nisáiñˋ jmɨɨˋ. 	 Voordat Jezus in het openbaar optrad, riep Johannes de Doper het volk van Israël op tot bekering, die door een doop in water gevolgd moest worden.


Jo̱ seemˋ i̱ féˈˋ e eáamˊ iiˋ jo̱guɨ huɨ́ɨˊ jaléˈˋ júuˆ e tó̱o̱ˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiéˉe, jo̱ dsʉˈ mɨ˜ táanˋn jee˜ ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ na, jaˋ eeˋ tíiˊi jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ, jo̱guɨ jaˋ ˈgaˈˊ lɨˊ jmɨˈgóˋ dseaˋ jnea˜ mɨ˜ fáˈˉa. 	 Als sommigen van u zeggen: "Zijn brieven zijn wel gewichtig en streng, maar zijn persoonlijk optreden is helemaal niet zo sterk en hij spreekt aarzelend",


jo̱ uíiˈ˜ e lajo̱b nɨcajmeeˉnaˈ, jo̱baˈ nicuǿøˆø ˈnʉ́ˈˋ e niquiʉ́ˈˆnaˈ ta˜ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ fɨˊ ñifɨ́ˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la nɨcangɨ́ɨngˋ jnea˜ quiáˈˉ Tiquiéˆe Fidiéeˇ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ e niquiʉ́ˈˆʉ ta˜ cajo̱. 	 Daarom zullen jullie mogen eten en drinken aan mijn tafel in het koninkrijk, dat mijn Vader Mij heeft gegeven.


Jo̱ lajeeˇ táangˋ Jesús e fɨˊ dsíiˊ guáˈˉ do, jo̱b caguilíingˉ jaléngˈˋ dseaˋ tiuungˉ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ jlúungˈ˜, jo̱ cajmiˈleáangˉ Jesús jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ. 	 Er kwamen allemaal blinde en lamme mensen naar Hem toe en Hij genas hen.


Jo̱baˈ canaangˋ i̱ dseaˋ seaˋ cuuˉ do áiñˈˋ i̱ dseaˋ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: “Teaa˜ Abraham, fɨ́ɨˉ güɨlíinˈˋ jnea˜ jo̱ síingˋgo̱ Lázaro faˈ nicuǿˈrˉ jnea˜ capíˈˆ jmɨɨˋ, co̱ˈ nilɨˈleaˋ nisɨ́ˈˋɨ, co̱ˈ dsíngˈˉ quie̱e̱ˉ iihuɨ́ɨˊ e fɨˊ ni˜ jɨˋ la.” 	 'Vader Abraham!' kermde hij. 'Heb toch medelijden met mij! Stuur Lazarus hier naar toe. Laat hij zijn vinger nat maken en daarmee mijn tong verkoelen. Want het is verschrikkelijk hier in deze vlammen.'


jo̱ cajmɨngɨ́ɨrˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ teáˋ su dob lɨ˜ guiing˜ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Simón i̱ siiˋbɨ Tʉ́ˆ cajo̱. 	 vroegen of daar ook een zekere Petrus logeerde.


Jo̱ sɨˈíˆ e tɨˊ nijngámˈˉbre i̱ Paaˉ do mɨ˜ caguiéˉ júuˆ fɨˊ quiniˇ fii˜ féngˈˊ quiáˈˉ ˈléeˉ romano e sóongˆ taˈˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ Jerusalén do mɨ́ɨˈ˜. 	 De woedende menigte stortte zich op Paulus en probeerde hem te doden. Ondertussen werd aan de commandant van het Romeinse garnizoen gemeld dat heel Jeruzalem in opschudding was.


Jo̱baˈ mɨ˜ caguilíiñˈˉ do fɨˊ lɨ˜ táangˋ Jesús, jo̱ cajmɨngɨˈrˊ dseaˋ do lala jo̱ cajíñˈˉ: —Tɨfaˈˊ, nɨneb˜ jneaˈˆ røøˋ e jmangˈˉ júuˆ jábˈˉ jaléˈˋ e eˋ ˈnʉˋ, jo̱guɨ jaˋ jǿøˉ ˈnʉˋ cajo̱ jial lɨ́ɨngˊ dseaˋ lɨ́ˈˆ caluuˇ, jo̱guɨ ˈnʉˋ eˈˊ jneaˈˆ jial dseángˈˉ laco̱ˈ iing˜ Fidiéeˇ e se̱e̱ˉnaaˈ. 	 "Meester", zeiden die tegen Jezus, "wij weten dat U eerlijk bent. Wat U de mensen leert, is de waarheid. U laat Zich niet beïnvloeden door wat anderen denken, maar zegt ronduit wat God wil.


Jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ cangotáamˈ˜bre jee˜ jneaa˜aaˈ lamɨ˜ jéengˊguɨ, dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, dsʉˈ catiúumˉtu̱r jneaa˜aaˈ; co̱faˈ mɨ˜ jaˋ cajméerˋ lajo̱, jo̱baˈ quíimˈ˜bɨr jee˜ jneaa˜aaˈ latɨˊ lana jóng, dsʉˈ catiúumˉbre jneaa˜aaˈ. Jo̱ calɨ́ˉ lajo̱ e laco̱ˈ calɨñiˊ dseaˋ røøˋ e jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ i̱ dseaˋ do lɨ́ɨiñˊ laco̱ˈ jneaa˜aaˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Die vijanden van Christus hebben vroeger bij ons gehoord, maar niet echt. Anders zouden ze bij ons zijn gebleven. Door ons de rug toe te keren, hebben zij laten zien dat ze niet allemaal bij ons hoorden.


Jo̱ lajo̱b fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ, joˋ tíiˊguɨr gáiñˉ, co̱ˈ lafaˈ jaamˋbre nɨcaˈuíiñˉ. Co̱ˈ Fidiéeˇbingˈ caguiaˊ uiing˜ e cúngˈˋ dseaˋ guóorˋ, jo̱baˈ joˋ cuǿøngˋ faˈ e nitiúungˉguɨ dseaˋ rúiñˈˋ mɨ˜ cangɨ́ˋguɨ e cacúiñˈˋ guóorˋ. 	 Zij zijn één. Niet langer twee, maar één. En geen mens mag scheiden wat God heeft samengebracht."


Jo̱ té̱e̱ˊ áaˊnaˈ lají̱i̱ˈ˜ e nɨcafɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ do: “Jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ jmóoˋ ta˜ niingˉguɨr laco̱ˈ fiir˜.” Jo̱ quie̱ˋnaˈ cuente e gabˋ nijmeángˈˋ dseaˋ jnea˜, jo̱baˈ lajo̱b nijmeángˈˋ dseaˋ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱; jo̱guɨ song jaˋ mɨˊ calɨnʉ́ʉˈr˜ júuˆ quiéˉe, jo̱baˈ lajo̱b jaˋ nilɨnʉ́ʉˈr˜ júuˆ quíiˉnaˈ cajo̱. 	 Weet u nog dat Ik zei dat een dienaar niet de meerdere van zijn heer is? Als zij Mij hebben vervolgd, zullen ze u ook vervolgen. Als zij niet naar Mij hebben geluisterd, zullen ze ook niet naar u luisteren.


Jo̱guɨ song guóoˋnaˈ dséeˊ jmóoˋ e niténgˈˋnaˈ fɨˊ ni˜ dseeˉ, jo̱baˈ guiʉ́ˉguɨ quíiˉnaˈ e quiʉˈˆbaˈ jo̱ nigüɨbíiˊnaˈ huí̱i̱bˉ laco̱ˈ seengˋnaˈ yaang˜naˈ; dsʉco̱ˈ guiʉ́ˉguɨ e niˈíingˉ jí̱i̱ˈ˜ guóoˋnaˈ e laco̱ˈguɨ e nibíingˆnaˈ latøøngˉnaˈ fɨˊ lɨ˜ ˈlɨˈˆ. 	 En als uw hand u tot verkeerde dingen brengt, hak hem dan maar af en gooi hem weg. Want het is beter één lichaamsdeel kwijt te raken, dan zelf in de hel terecht te komen.


jo̱ dsʉˈ jaˋ ngɨɨ˜ lɨ˜ ˈnéˉ jméˉ dseaˋ lajo̱ có̱o̱ˈ˜ e guotɨɨrˉ e guiʉ́ˉguɨ jnéengˉ. Jo̱ dsʉˈ Fidiéeˇ cajméerˋ e laco̱ˈ e guotɨɨˉ dseaˋ e eáangˊguɨ jaˋ jíiˈr˜, e jo̱baˈ e eáangˊguɨ nijmeáiñˈˋ guiʉ́ˉ. 	 De nette lichaamsdelen hebben dat niet zo nodig. God heeft het lichaam tot een eenheid samengevoegd en de op het eerste gezicht niet zo belangrijke delen een belangrijke plaats gegeven.


Jo̱guɨ guiéemˈ˜baa júuˆ guicó̱o̱ˈˇ quiáˈˉ Yáˆ cajo̱, co̱ˈ eáamˊ nɨcajméerˋ ta˜ jmɨcó̱o̱ˈ˜ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ. 	 Doe de groeten aan Maria, die zoveel voor u heeft gedaan.


Jo̱ ie˜ jo̱, jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ rúnˈˋn dseaˋ Israel i̱ conrøøngˋjiʉ có̱o̱ˈ˜ jnea˜, lají̱i̱ˈ˜ jnea˜bingˈ i̱ jmiti˜guɨ røøˋ jaléˈˋ e quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ dseaˋ góoˋo dseaˋ Israel e jmóorˋ, jo̱guɨ cuǿøˉøre bíˋ e laco̱ˈ nijmitir˜ laco̱ˈ sɨˈíˆ e jo̱. 	 Ik was één van de vurigste Joden van mijn leeftijd en deed mijn uiterste best de tradities van onze voorouders te handhaven.


Jo̱guɨ i̱ lɨɨng˜ i̱ dseaˋ íˋ jmóorˋ e ta˜ jo̱ e ngocángˋ dsíiˊbre co̱ˈ eáamˊ ˈneáaiñˋ Fidiéeˇ, co̱ˈ ñiˊbre e uiing˜ e iuungˉ jnea˜ fɨˊ la e laco̱ˈ jmɨˈǿnˈˋn júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ; 	 Die doen het uit liefde. Zij weten dat ik door God geroepen ben om hier het geloof in Jezus Christus te verdedigen.


Jo̱baˈ casɨ́ˈˉ Jesús i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do jo̱ cajíñˈˉ lala: —E jáˈˉ e fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ e huɨ́ɨmˊ lɨ́ɨˊ quiáˈˉ jaangˋ dseaˋ seaˋ cuuˉ e nijángˈˋ ˈñiaˈrˊ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ e laco̱ˈ dseaˋ do nicá̱ˋ nifɨˊ quiáˈrˉ. 	 Jezus zei tegen Zijn discipelen: "Voor een rijke is het bijna onmogelijk om in het Koninkrijk van de hemelen te komen.


Jo̱ jee˜ jo̱b quiéengˋ Anás i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ mogui˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ fii˜ jmidseaˋ quiáˈˉ dseaˋ Israel, jo̱guɨ jmidseaˋ Caifás, jo̱guɨ Juan, jo̱guɨ Jaangˉ, lɨ́ˈˆ lajaléngˈˋ dseaˋ sɨnʉ́ʉˆ caguiaangˉguɨ quiáˈˉ i̱ dseaˋ mogui˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ fii˜ jmidseaˋ do. 	 Onder hen waren de hogepriester Annas, Kajafas, Johannes, Alexander en andere familieleden van de hogepriester.


Jo̱baˈ casamˈˉbre i̱ jó̱o̱ˊ i̱ dseaˋ fii˜ uǿˉ do, jo̱ cajngamˈˊbreiñˈ do, jo̱ cangojéengˋneiñˈ do fɨˊ lɨ́ˈˉ caluubˇ e guóoˈ˜ uǿˉ quiáiñˈˉ do. 	 Zij grepen hem, sloegen hem dood en gooiden hem over de muur.


—Teaa˜, song iinˈ˜ jo̱baˈ cuǿømˋ líˋ laanˈ˜ jnea˜ jee˜ jaléˈˋ iihuɨ́ɨˊ e tɨˊ lɨ˜ nidsingɨ́ɨnˉn; jo̱ dsʉˈ jaˋ güɨlíˋ laco̱ˈ iing˜ jnea˜, co̱ˈ güɨlɨtib˜ jial dseángˈˉ jí̱i̱ˈ˜ iing˜ ˈnʉˋ e nilɨti˜. 	 "Vader", bad Hij, "neem deze beker alstublieft van Mij weg.


Dsʉˈ lanaguɨ nɨcalɨneb˜ jneaˈˆ e seemˋ ˈnʉ́ˈˋ e fɨ́ngˈˉnaˈ jméeˆnaˈ ta˜, jo̱ lɨco̱ˈ tɨˊ óoˊnaˈ e quíingˈ˜naˈ lɨ˜ jaˋ catɨ́ɨmˉbaˈ. 	 Want wij horen dat er sommigen onder u zijn die hun plichten niet vervullen. Zij werken niet, maar houden zich bezig met zaken die hun niet aangaan.


Jo̱ ˈnéˉ éˈˆ jaléngˈˋ dseaˋ cǿøngˈ˜ e jaˋ ˈnéˉ jmérˉ ta˜ ɨ̱́ˈˋ, jo̱guɨ e ˈnéˉ érˉ røøˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmóorˋ, jo̱guɨ e ˈnéˉ iʉ˜ dsíirˊ e jmitir˜ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e quɨ́ˈˉ tɨ́ɨiñˋ jmóorˋ, jo̱guɨ e ˈnéˉ e jmiˈneáaiñˋ jaléngˈˋ dseaˋ rúiñˈˋ, jo̱guɨ e ˈnéˉ cajo̱ e nicuǿˈˉ bíˋ yaaiñ˜ e laco̱ˈ nijmérˉ téˈrˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ iihuɨ́ɨˊ e íñˈˋ. 	 Leer oudere mannen dat zij nuchter, ernstig en verstandig moeten zijn; zij moeten de waarheid kennen en geloven en alles met liefde en geduld doen.


’Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ, song jminíˆnaˈ dséeˊ jmóoˋ e niténgˈˋnaˈ fɨˊ ni˜ dseeˉ, jo̱baˈ guiʉ́ˉguɨ e guíˆbaˈ jo̱ nigüɨbíiˊnaˈ fɨˊ lɨ˜ huí̱i̱ˉ laco̱ˈ seengˋnaˈ yaang˜naˈ; dsʉco̱ˈ guiʉ́ˉguɨ quíiˉnaˈ e niˈíingˉ capíˈˆ ngúuˊ táangˋnaˈ e laco̱ˈguɨ e nibíingˆnaˈ latøøngˉnaˈ fɨˊ lɨ˜ ˈlɨˈˆ. 	 Als uw oog dus slechte begeerten in u opwekt, ruk het dan uit en gooi het weg. Want het is beter één lichaamsdeel kwijt te raken, dan zelf in de hel te worden gegooid.


Jo̱ cajméerˋ lajo̱ e laco̱ˈ nijmiféngˈˊnaaˈ Fidiéeˇ, co̱ˈ eáamˊ guiúiñˉ có̱o̱ˈ˜ jneaa˜aaˈ nañiˊ faˈ jaˋ catɨ́ɨˉnaaˈ e jo̱. Jo̱ cacuøˈrˊ jneaa˜aaˈ e jo̱ e jaˋ ˈleeˈ˜ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jó̱o̱rˊ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ ˈneáaiñˋ eáangˊ do. 	 opdat wij Hem zouden prijzen voor Zijn onovertroffen genade. En Hij heeft ons door Zijn geliefde Zoon laten ervaren hoe buitengewoon goed Hij is.


Dsʉco̱ˈ lají̱i̱ˈ˜ e nidsicá̱ˆnaaˈ do e nicuǿøˆnaaˈ i̱ dseaˋ rúˈˋnaaˈ do o̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ lɨco̱ˈ nijmɨcó̱o̱ˈ˜naaˈr có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e ˈnérˉ, co̱ˈ lajo̱b cajo̱, laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e nicuǿøˈ˜naaˈr do, nijméˉ e eáangˊguɨ nicuǿˈrˉ guiˈmáangˈˇ Fidiéeˇ. 	 Door deze vrijgevigheid worden niet alleen gelovigen in nood geholpen, maar ontvangt ook God veel lof en eer.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, canaaiñˋ féˈrˋ teáˋ lala e lǿøngˉneiñˈ: —¡Güɨlɨseemˋ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ quiáˈˉ dseaˋ Israel! 	 salueerden en riepen: "Lang leve de koning van de Joden!"


Jo̱ có̱o̱ˈ˜ e la catɨ́ˋ ˈnɨˊ ya̱ˈˊ e jmɨngɨ́ˈˉ Jesús i̱ Tʉ́ˆ Simón do jo̱ cajíngˈˉtu̱r caléˈˋ catú̱ˉ: —Tʉ́ˆ Simón, jó̱o̱ˊ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Juan, ¿su ˈneáanˈˋ jnea˜? Jo̱ mɨ˜ canúuˆ Tʉ́ˆ e júuˆ jo̱ caléˈˋ catú̱ˉ, jo̱baˈ fɨˈíbˆ calɨ́iñˉ, co̱ˈ có̱o̱ˈ˜ e la catɨ́ˋ ˈnɨˊ ya̱bˈˊ e jmɨngɨ́ˈˉ Jesús írˋ su ˈneáangˋ dseaˋ do írˋ. Jo̱baˈ cañíiˋtu̱ Tʉ́ˆ Simón quiáˈˉ dseaˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —Fíiˋi, guiʉ́bˉ dseángˈˉ ñíˆ ˈnʉˋ lajaléˈˋ, jo̱baˈ ñíˆbaˈ e ˈneáamˋbaa ˈnʉˋ. Jo̱ ngɨ́ˋ jo̱, caléˈˋ catú̱ˉ cañíiˋ Jesús quiáˈˉ Tʉ́ˆ Simón jo̱ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do lala: —Jmeeˉ íˆ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ lafaˈ joˈseˈˋ quiéˉe. 	 Voor de derde keer vroeg Jezus: "Simon, zoon van Johannes, houd je van Mij?" Toen Jezus hem voor de derde keer vroeg of hij van Hem hield, werd Petrus verdrietig. "Here", zei hij, "U weet alles. U weet toch dat ik van U houd!" "Zorg dan voor mijn schapen", zei Jezus.


Jo̱ i̱ dseaˋ i̱ jniˊ e mɨjú̱ˋ do jo̱guɨ i̱ dseaˋ i̱ guiengˈˊ jmɨɨˋ do, røøbˋ ta˜ quiáˈrˉ. Jo̱ dsʉˈ ˈñiabˈˊ Fidiéeˇ dseaˋ nicuǿˈrˉ lajaangˋ lajaaiñˈˋ do jiéˈˋ jí̱i̱ˈ˜ ta˜ e nɨcajméeiñˈˋ. 	 De planter en de verzorger kunnen niet zonder elkaar. Zij krijgen allebei de beloning die hun toekomt, afhankelijk van het werk dat zij deden.


Jo̱ ¿su jaˋ jáˈˉ lɨ́ɨnˈˋ ˈnʉˋ e jnea˜ cøømˋ seengˋ có̱o̱ˈ˜ Tiquíˆiiˈ jo̱guɨ e Tiquíˆiiˈ cøømˋ seeiñˋ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ cajo̱? Co̱ˈ jaléˈˋ e fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ na jaˋ fáˈˋa e la tɨɨnˉ ˈñiáˈˋa, co̱ˈ Tiquíˆiiˈ i̱ seengˋ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ do, dseaˋ íbˋ i̱ jmóoˋ lají̱i̱ˈ˜ ta˜ quiáˈˆ. 	 Gelooft u niet dat Ik in de Vader ben en dat de Vader in Mij is? Wat Ik tegen u zeg, komt niet van Mijzelf, maar van mijn Vader. Hij leeft in Mij en doet in Mij Zijn werk.


Jo̱ co̱ˈ juguiʉ́ˉ júuˆ røøbˋ nɨseengˋ ˈnʉ́ˈˋ laˈóˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱baˈ jmɨˈúungˋnaˈ e seengˋguɨˈ lajo̱. 	 Doe uw uiterste best de eenheid te bewaren die de Heilige Geest onder u tot stand heeft ge- bracht, door in vrede met elkaar te leven.


Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ ángel Gabriel do: —Fidiéeˇ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ nijmérˉ có̱o̱ˈ˜ güeaˈˆ ˈgøngˈˊ quiáˈrˉ e niquɨnˈˉ lafaˈ jee˜ cabøø˜ jníiˊ, jo̱ lajeeˇ jo̱baˈ nicuǿˈrˉ ˈnʉˋ Jmɨguíˋ quiáˈrˉ, jo̱ jo̱guɨbaˈ nigüɨquiéenˈˋ i̱ yʉ̱ʉ̱ˋ güeangˈˆ i̱ lɨ́ɨngˊ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ do. 	 De engel antwoordde: "De Heilige Geest zal over u komen. U zult zwanger worden door de kracht van God. Daarom zal uw Kind heilig zijn en de Zoon van God worden genoemd.


Jo̱guɨ camóˉbɨ́ɨ cajo̱ co̱o̱ˋ lɨ˜ jnéengˉ laco̱ˈ la jnéengˉ jmɨñíˈˆ e jnéengˉ laco̱ˈ jnéengˉ sɨ́ɨˊ e sɨcáangˈˇ có̱o̱ˈ˜ jɨˋ; jo̱ quiá̱ˈˉ e jmɨñíˈˆ e jnéengˉ la jnéengˉ sɨ́ɨˊ do teáangˉ lajɨɨngˋ dseaˋ i̱ calɨ́ˈˉ e jaˋ caquiʉˈˊ ta˜ quiáˈrˉ i̱ jóˈˋ dséeˉ laˈuii˜ do có̱o̱ˈ˜guɨ i̱ diée˜ guóoˈ˜ quiáaˉreˈ do, jo̱guɨ e jaˋ caˈíñˈˋ cajo̱ e li˜ quiáˈˉ i̱ jóˈˋ do o̱ˈguɨ lají̱i̱ˈ˜ e número e siiˋreˈ do cajo̱. Jo̱guɨ quie̱rˊ lúuˊ e siiˋ arpa e cangɨ́ɨiñˋ e cacuøˊ Fidiéeˇ. 	 Ik zag iets dat leek op een zee van glas, dat met vuur vermengd was. Bij die glazen zee stonden de mensen die als overwinnaars uit de strijd met het beest, zijn beeld en het nummer van zijn naam tevoorschijn waren gekomen.


Co̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ cuǿøngˋ líˋ jmeáiñˈˋ ˈnʉˋ gaˋ song jmɨˈúungˋnaˈ e jmooˋnaˈ jmangˈˉ e guiʉ́ˉ. 	 Wie zal u kwaad doen, als u zich inspant voor het goede?


Jo̱ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ e nɨcafɨ́ɨˉɨ ˈnʉˋ, Timoteo, ie˜ cangóˉo fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Macedonia, jo̱ fáˈˋtú̱u̱ lana, e dobɨ nijá̱ˈˆ e fɨˊ fɨɨˋ Éfeso e laco̱ˈ niliúunˈ˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ eˊ júuˆ e jaˋ cǿøngˋ røøˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ e joˋ nijméˉguɨr lajo̱. 	 Ik herinner je aan wat ik je heb opgedragen toen ik naar Macedonië vertrok: Blijf in Efeze en weerhoud mensen, die een verkeerde leer brengen, om die uit te dragen.


Jo̱ mɨ˜ caguilíingˉ dseaˋ i̱ iing˜ nisángˋ jmɨɨˋ e fɨˊ guaˋ lɨ˜ táangˋ i̱ Juan i̱ seáangˋ dseaˋ jmɨɨˋ do, jo̱ casɨ́ˈˉ i̱ Juan do lajaangˋ lajaangˋ i̱ dseaˋ i̱ caguilíingˉ do ie˜ jo̱: —¡Jó̱o̱ˊ jaléngˈˋ mɨˈˋ guíingˉ ˈnʉ́ˈˋ! ¿I̱˜ cajmeˈˊ ˈnʉ́ˈˋ júuˆ e lala cuǿøngˋ nileángˋnaˈ lají̱i̱ˈ˜ iihuɨ́ɨˊ e nɨjaquiéengˊ jmɨɨ˜ na? 	 De mensen kwamen in drommen naar Johannes om zich te laten dopen. Maar hij zei hun eerst duidelijk waar het op stond. "Adderengebroed! Ik weet wel waarom u zich wilt laten dopen. U probeert aan het oordeel te ontsnappen, zonder het met God in orde te maken.


Co̱ˈ song i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ iing˜ nijmɨtɨ́ɨngˋ júuˆ quiéˉe jo̱guɨ nijmitir˜ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiéˉe, jaˋ huɨ́ɨngˊ quiáˈrˉ e nijmérˉ lajo̱, co̱ˈ jaˋ iiˋ e ta˜ jo̱. 	 Wat Ik van u vraag is nooit te zwaar en de last die u voor Mij moet dragen, is licht."


Jo̱baˈ cañíiˋtu̱ Jesús quiáˈˉ i̱ dseamɨ́ˋ do: —Faco̱ˈ jiʉ˜ ñíˆ ˈnʉˋ jaléˈˋ e guiʉ́ˉ e iing˜ Fidiéeˇ e cuǿˈrˉ ˈnʉˋ, jo̱guɨ faco̱ˈ ñíˈˆ cajo̱ i̱˜ jnea˜ dseaˋ i̱ mɨ́ɨˈ˜ɨ ˈnʉˋ jmɨɨˋ, jo̱baˈ faco̱ˈ lajo̱, ˈnʉbˋ dseaˋ catɨ́ɨnˈˉ e nimɨ́ɨˈ˜ jnea˜ jmɨɨˋ jóng, jo̱baˈ jneab˜ nicuǿøˆø ˈnʉˋ e jmɨɨˋ có̱o̱ˈ˜ e cuøˊ e seengˋ dseaˋ lata˜. 	 "Als u wist wat God geeft en Wie Ik ben Die u om water heeft gevraagd", antwoordde Jezus, "dan zou u M!j om water hebben gevraagd en Ik zou u levend water hebben gegeven."


Jo̱ mɨ˜ casɨ́ˈˉ dseaˋ júuˆ ˈléˈˋ dseaˋ do, dsʉˈ jaˋ cañíirˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ ˈléˈˋ quiáˈˉ dseaˋ íˋ; jo̱guɨ mɨ˜ cacuøˈˊ dseaˋ jaléˈˋ iihuɨ́ɨˊ dseaˋ do, dsʉˈ jaˋ cañíirˋ e cuøˈrˊ dseeˉ i̱ dseaˋ íˋ, dsʉco̱ˈ lɨ́ˈˉ lɨˊ e cajángˈˋ ˈñiaˈrˊ fɨˊ jaguóˋ Fidiéeˇ, co̱ˈ nɨñirˊ e quidsiˊ dseaˋ do íˈˋ quiáˈˉ lajɨɨngˋ dseaˋ laco̱ˈ catɨ́ɨmˉ. 	 Als Hij beledigd werd, zei Hij niets lelijks terug. Als de mensen Hem pijn deden, dreigde Hij niet het hun betaald te zetten. Hij liet het allemaal over aan God, Die rechtvaardig oordeelt.


Jo̱ jmeeˉbaˈ fɨ́ɨˉ lɨ́ɨngˉ rúngˈˋnaˈ laco̱ˈguɨ Tiquíˆiiˈ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ fɨ́ɨˉ lɨ́ɨiñˉ ˈnʉ́ˈˋ. 	 Heb net zoveel liefde en medeleven als uw hemelse Vader. Veroordeel niemand; want anders komt het op uw eigen hoofd terecht. Neem niemand iets kwalijk. Dan zal ook u niets kwalijk worden genomen.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e féˈˋ Paaˉ lajo̱, jo̱ catɨ́ɨiñˉ co̱o̱ˋ iñíˈˆ jo̱ cacuøˈrˊ guiˈmáangˈˇ Fidiéeˇ fɨˊ quiniˇ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do. Jo̱ lɨ́ˉ jo̱ cafíiñˋ e iñíˈˆ do jo̱ canaaiñˋ gøˈˊbre. 	 Daarna nam Paulus een brood en dankte God ervoor in het bijzijn van alle anderen.


Jo̱ lajo̱bɨ cajo̱ seemˋbɨ co̱o̱ˋ tú̱ˉ mɨ́ɨngˈ˜ dseaˋ laˈóˈˋ ˈnʉ́ˈˋ i̱ neáangˊ fɨˊ na i̱ jaˋ mɨˊ catʉ́ˋ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ e quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ e jmóoˋ jaléngˈˋ dseaˋ nicolaíta. 	 Zo zijn er ook onder u mensen, die de verderfelijke leer van de Nicolaïeten volgen.


Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseaˋ i̱ seengˋ laco̱ˈ lɨ́ˋ dsíirˊ yaaiñ˜, co̱ˈ mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ quiáˈrˉ e nijúuiñˉ, niˈnámˋbre quiáˈˉ Fidiéeˇ lata˜. Jo̱guɨ i̱ dseaˋ i̱ seengˋ laco̱ˈ iing˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱baˈ laˈeáangˊ e Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ dob nilɨseeiñˋ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ do lata˜. 	 Wie naar de oude menselijke natuur leeft, kan alleen maar dood en verderf verwachten. Maar wie door de Heilige Geest leeft, zal ervaren dat de Geest eeuwig leven geeft.


Jo̱ song nʉ́ʉˈ˜baaˈ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱baˈ nɨsɨtabˇ dsiˋnaaˈ e nɨcalɨcuíimˋbaaˈre jóng. 	 Hoe kunnen wij er zeker van zijn dat wij bij Hem horen? Als we doen wat Hij zegt!


Jo̱ lajeeˇ lab, jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ cuíingˋ jnea˜ joˋ niníingˉguɨr jnea˜; jo̱ dsʉˈ ˈnʉ́ˈˋ nimáam˜tu̱ˈ jnea˜ jo̱guɨ contøømˉ nilɨseengˋnaˈ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ cajo̱, co̱ˈ seemˋ jnea˜ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ lata˜. 	 Nog even en dan kan de wereld Mij niet meer zien. Maar u zult Mij wel kunnen zien, omdat Ik dan weer leef. Daardoor zult u het echte leven ontvangen.


Jo̱ dsifɨˊ mɨ˜ caˈíngˈˋ Judas Iscariote e iñíˈˆ do, jo̱baˈ cagüɨˈɨ́ɨˊbre e fɨˊ lɨ˜ neáaiñˊ do. Jo̱ nɨcanʉʉbˋ. 	 Nadat hij het brood van Jezus had aangenomen, ging Judas vlug naar buiten, de nacht in.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ cuatrocientos cincuenta ji̱i̱ˋ e caguáˋ dseaˋ cǿøngˈ˜ quíˉiiˈ dseaˋ Israel fɨˊ Egipto, jo̱guɨb cacuǿøngˋ Fidiéeˇ lajɨɨngˋ dseaˋ íˋ dseaˋ i̱ cacá̱ˉ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ góorˋ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ cǿøngˈ˜ quíˉiiˈ do. Jo̱ dseaˋ góoˋooˈ i̱ siiˋ Samuel i̱ féˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ, íˋbingˈ cacá̱ˉ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ áangˊ quíˉiiˈ do cartɨˊ lɨ˜ cadséngˉ. 	 Daarna gaf Hij hun telkens weer nieuwe leiders, 450 jaar lang, tot de profeet Samuël.


’Dsʉˈ ˈnʉ́ˈˋ ˈnéˉ nijmiˈneáangˋnaˈ jaléngˈˋ i̱ ˈníˈˋ níingˉ ˈnʉ́ˈˋ, jo̱guɨ jmangˈˉ e guiʉ́ˉ ˈnéˉ nijmeeˉnaˈ có̱o̱ˈ˜ lajaléngˈˋ dseaˋ. Jo̱guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ lɨɨng˜ eeˋgo̱ jmɨˈǿøngˋ ˈnʉ́ˈˋ, jaˋ güɨˈɨ́ˆ óoˊnaˈ faˈ dseángˈˉ e niquɨ́ˈˉtu̱r quíiˆnaˈ. Jo̱ song nijmitíˆnaˈ jaléˈˋ e nɨcafáˈˉa na, jo̱baˈ dseángˈˉ nilɨseabˋ guiéeˆ quíiˉnaˈ, jo̱ lajo̱guɨbaˈ nilíingˉnaˈ jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ, co̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ íbˋ dseaˋ guiúngˉ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ doñiˊ faˈ sooˋ dsíirˊ o̱si jaˋ cuøˈrˊ guiˈmáangˈˇ dseaˋ do é mɨ˜ eeˋgo̱ íñˈˋ. 	 Weet u wat u moet doen? Uw vijanden liefhebben en goed voor hen zijn en hun iets te leen geven zonder erop te rekenen dat ze u terugbetalen. Dan krijgt u een grote beloning in de hemel. Dan zult u echte zonen van God zijn. Want Hij is vriendelijk en goed voor ondankbare en slechte mensen.


Jo̱ mɨ˜ calɨñiˊ i̱ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ neáangˊ fɨˊ Jerusalén do jaléˈˋ e calɨ́ˉ fɨˊ Antioquía, jo̱baˈ casíiñˋ i̱ Bernabé do fɨˊ jo̱. 	 De volgelingen van Jezus in Jeruzalem hoorden ervan en stuurden Barnabas naar Antiochië.


Jo̱ jnea˜ lafaˈ jaangˋ dseaˋ i̱ jaˋ røøˋ líˈˆ lɨ́ɨnˊn uíiˈ˜ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e nɨcafáˈˉa na uii˜ quiéˉe; jo̱ dsʉˈ ˈnʉ́bˈˋ dseaˋ nɨcacuǿøˈ˜naˈ jnea˜ ˈgooˋ e nɨcafáˈˉa lana. Co̱ˈ ˈnʉ́ˈˋ dseaˋ catɨ́ɨngˉnaˈ e nifoˈˆnaˈ guiʉ́ˉ uii˜ quiéˉe. Jo̱ nañiˊ faˈ jaˋ ˈgaˈˊ lɨ˜ niimˉbɨ jnea˜, dsʉˈ jaˋ uǿngˉguɨ́ɨ laco̱ˈ i̱ dseaˋ caguiaangˉguɨ i̱ güɨtáangˉ ˈnʉ́ˈˋ có̱o̱ˈ˜ do i̱ ngɨˊ féˈˋ e lɨ́ɨiñˊ dseaˋ cǿøngˈ˜ i̱ casíingˋ Dseaˋ Jmáangˉ cuaiñ˜ quiáˈrˉ. 	 Ik heb mij gedragen alsof ik niet wijs ben en dat is uw schuld. Als u goed van mij had gesproken, had ik het niet hoeven doen. Die 'geweldige boodschappers van God' hebben niets wat ik niet ook heb, al ben ik niets waard.


Jo̱ dsʉˈ lana joˋ quie̱ˊguɨ nifɨˊ quíˉiiˈ lají̱i̱ˈ˜ e féˈˋ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ do, co̱ˈ nɨlɨ́ɨngˊnaaˈ lafaˈ dseaˋ i̱ sɨjúumˉ, co̱ˈ joˋ sɨlɨ́ɨˈˇguɨ jneaa˜aaˈ jaléˈˋ dseeˉ quíˉiiˈ. Jo̱ co̱ˈ lajo̱b nɨlɨ́ɨˊ, jo̱baˈ lana fɨˊ ˈmɨ́ɨbˉ nɨté̱e̱ˉnaaˈ e nɨjmooˉnaaˈ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ Fidiéeˇ e nijmóˆooˈ, jo̱ o̱ˈ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e júuˆ yʉ́ʉˈ˜ quiʉˈˊ ta˜ do. 	 Maar nu zijn wij van de wet bevrijd. Omdat wij gestorven zijn, kan zij ons niet vasthouden. Nu kunnen we God op een heel nieuwe manier dienen: Vanuit ons hart, door Zijn Geest en niet door het angstvallig houden van allerlei opgelegde wetten.


Jo̱ mɨ˜ cangoquiéengˊ i̱ dseaˋ do fɨˊ quiniˇnaaˈ, jo̱ catɨ́ɨiñˉ e ˈmɨˈˊ e ˈñʉ́ʉˊ tuˈˊ Paaˉ, jo̱ có̱o̱ˈ˜ e jo̱b caˈñʉ́ˈrˋ guóorˋ có̱o̱ˈ˜ tɨɨrˉ jo̱ cajíñˈˉ: —Lalab nɨcajíngˈˉ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e niˈñúngˈˋ dseaˋ góoˋooˈ dseaˋ Israel i̱ fii˜ quiáˈˉ e ˈmɨˈˊ ˈñʉ́ʉˊ tuˈˊ la, jo̱guɨ nijáiñˈˋ dseaˋ do jaguóˋ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel. 	 Hij stapte op ons toe, pakte de riem van Paulus en bond zichzelf ermee vast. "Luister naar de woorden van de Heilige Geest", zei hij. "Zo zullen de Joden in Jeruzalem de eigenaar van deze riem vastbinden en aan de Romeinen uitleveren."


Jo̱baˈ nijmóbˆ jneaˈˆ júuˆ fɨˊ quiniˇ ˈnʉ́ˈˋ e laco̱ˈ nilɨneˇnaaˈ có̱o̱ˈ˜guɨ dseaˋ Israel caguiaangˉguɨ e i̱ dseañʉˈˋ i̱ singˈˊ quiniˇnaaˈ lajɨɨˉnaaˈ laˈóˈˋ té̱e̱ˉnaaˈ la caˈláaiñˉ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ seengˋ fɨˊ Nazaret, i̱ dseaˋ i̱ cateáangˊ ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ do, jo̱guɨ i̱ cajmijí̱ˈˊtu̱ Fidiéeˇ caléˈˋ catú̱ˉ. 	 Nu, wat ik u en het hele volk van Israël moet zeggen, is dit: Dat deze man hier gezond vccr u staat, komt door de naam en de macht van Jezus Christus uit Nazareth, Die door u gekruisigd werd, maar door God weer levend is gemaakt.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ cagüɨˈɨ́ɨˊ Jesús e fɨˊ dsíiˊ e móoˊ do, jo̱ cangáiñˉ dseángˈˉ i̱ ˈleáamˉ dseaˋ i̱ caseángˈˊ fɨˊ jo̱, jo̱baˈ calɨ́ˉ fɨ́ɨˉ lɨ́ɨmˉbreiñˈ do dsʉco̱ˈ teáaiñˈˉ do la teáangˉ joˈseˈˋ i̱ jaˋ seengˋ i̱ to̱ˈˋ fɨ́ɨngˋ íˋreˈ. Jo̱baˈ canaamˋbre eˈrˊ i̱ dseaˋ do jaléˈˋ júuˆ quiáˈrˉ. 	 Toen Jezus uit de boot stapte, zag het op de oever zwart van de mensen, die uit de dorpen en steden waren gekomen. Hij had met hen te doen, het leek net een kudde schapen zonder herder. Daarom vertelde Hij hun weer over God.


Jo̱ eáamˊ cangoˈgóˋ dsíiˊ Moi˜ mɨ˜ cangárˉ e jo̱. Jo̱guɨ mɨ˜ cangoquiéeiñˊ cartɨˊ quiá̱ˈˉguɨ e laco̱ˈ nijǿørˉ guiʉ́ˉ e jo̱, jo̱ canúurˉ luu˜ Fidiéeˇ e guicajíngˈˉ lala: 	 Hij wist niet wat hij zag. Toen hij dichterbij kwam om het beter te kunnen bekijken, sprak God tegen hem.


Jo̱baˈ i̱ dseata˜ do casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ íˋ: “Ruuˈˇ, ¿jial caˈíˋ oˈˊ caˈuˈˊ fɨˊ la jaˋguɨ sɨ̱́ˈˋ quíiˈ˜ quiáˈˉ lɨ˜ cungˈˊ guóˋ dseaˋ?” Jo̱ tiibˉ caje̱ˊ i̱ dseaˋ i̱ jaˋ quie̱ˊ sɨ̱ˈˆ laco̱ˈ sɨˈíˆ do. 	 'Beste vriend. Hoe is het mogelijk dat u hier zonder feestkleding zit?' Maar de man had geen antwoord.


Jo̱ casɨ́ˈˉguɨ Jesús jaléngˈˋ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do có̱o̱ˈ˜ e júuˆ lajo̱b cajo̱ jo̱ cajíñˈˉ: —Jo̱ lalab lɨ́ɨˊ mɨ˜ Fidiéeˇ quie̱rˊ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ: Jo̱ e jo̱ lɨ́ɨˊ la lɨ́ɨˊ quie̱ˈˆ e cángˈˋ jaangˋ dseamɨ́ˋ fɨˊ jee˜ ca̱˜ iñíˈˆ quiáˈrˉ. Jo̱ có̱o̱ˈ˜ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ e quie̱ˈˆ dob jmóoˋ e ró̱o̱ˉ jaléˈˋ e ca̱˜ iñíˈˆ do. 	 Hij vertelde nog een andere gelijkenis: "Het Koninkrijk van de hemelen is net gist dat u in het deeg doet om te laten rijzen. Als het deeg door en door is gerezen, kunt u er brood van bakken."


jo̱ casɨ́ˈrˉ Jesús: —¡Nuuˈˋ lají̱i̱ˈ˜ e féˈˋ jaléngˈˋ i̱ jiuung˜ na! Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáiñˈˉ do: —Núuˋbaa, jo̱guɨ ¿su jaˋ mɨˊ caˈíˋ ˈnʉ́ˈˋ lají̱i̱ˈ˜ e tó̱o̱ˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ lɨ˜ féˈˋ lala?: ˈNʉˋ, Fidiéeˇ, nɨcajmeeˈˉ e có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e øˊ jaléngˈˋ jiuung˜ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ yʉ̱ʉ̱ˋ nijmiféiñˈˊ ˈnʉˋ. 	 Zij werden kwaad. "Hoort U niet wat zij zeggen?" vroegen zij aan Jezus. "Jawel", was Zijn antwoord. "Maar hebt u nooit in de Psalmen gelezen: 'Zelfs kinderen en babies zullen Hem prijzen?" (b)


Jo̱ i̱ dseaˋ íˋguɨ guiarˊ jaléˈˋ e júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ do jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ jaléˈˋ e cangárˉ do lafaˈ mɨ˜ quɨrˊ, jo̱guɨ tíibˊ nir˜ cajo̱ lají̱i̱ˈ˜ e júuˆ e cacuøˊ Fidiéeˇ e calɨti˜ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Johannes heeft opgeschreven wat hij van God gehoord heeft en wat Jezus Christus hem heeft bekendgemaakt.


jo̱ nijngáiñˈˉ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ. Jo̱ lɨ́ˉ jo̱, niquɨ́ˈrˋ jaléˈˋ ˈnʉ́ˆnaˈ catɨˊ tɨɨˉ fɨɨˋ, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ cu̱u̱˜ joˋ nisérˉ faˈ e sɨfɨ́ɨngˇguɨ e quie̱ˊguɨ eáangˆ ˈnʉ́ˆnaˈ, dsʉco̱ˈ jaˋ calɨcuíingˋnaˈ jnea˜ e lɨ́ɨnˊn Dseaˋ Jmáangˉ mɨ˜ cataan˜n jee˜ ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la. 	 Ze zullen u en uw inwoners vertrappen. Zij zullen geen steen op de andere laten. Want God heeft u de kans gegeven, maar u hebt die laten voorbijgaan."


Jo̱baˈ cajmeáangˋ i̱ dseaˋ Israel dseaˋ áangˊ quíˉiiˈ do jaangˋ diée˜ i̱ lɨ́ɨngˊ la lɨ́ɨngˊ güɨtáˆ jiuung˜ có̱o̱ˈ˜ layaang˜ cunéeˇ. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e cajmɨlɨɨiñ˜ i̱ diée˜ do, jo̱ canaaiñˋ jmifémˈˊbreiñˈ do, jo̱ jngaiñˈˊ jaléngˈˋ jóˈˋ e cuøiñˈˊ i̱ diée˜ do, jo̱guɨ jmóorˋ jmɨɨ˜ e jmiféiñˈˊ i̱ diée˜ íˋ cajo̱ i̱ cajmeáaiñˋ có̱o̱ˈ˜ layaang˜ guóorˋ do. 	 Want wij weten niet wat er met Mozes gebeurd is, die ons uit Egypte heeft geleid.' Zij maakten een beeld in de vorm van een kalf. Toen het klaar was, legden zij er offers voor neer en vierden uitbundig feest. Zij genoten van wat ze hadden gemaakt.


Jo̱ uiing˜ e dsica̱rˊ e jmɨ˜ jóˈˋ núuˆ do fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ laco̱o̱ˋ ji̱i̱ˋ laco̱o̱ˋ ji̱i̱ˋ e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ jmiguiéngˈˊ dsíirˊ laco̱o̱ˋ ji̱i̱ˋ e lɨ́ɨmˊbɨr dseaˋ óoˋ dseeˉ. 	 Maar wat er gebeurde, was precies het tegenovergestelde. In plaats van hen van zonden te bevrijden, herinnerden die jaarlijkse offers hun aan hun ongehoorzaamheid en schuld.


Jo̱ jo̱guɨb mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ e nigáaˊtu̱ jnea˜ fɨˊ jmɨgüíˋ la, dseaˋ lɨ́ɨnˊn jaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ i̱ jáaˊ fɨˊ ñifɨ́ˉ, jo̱ nigáaˊa fɨˊ jee˜ cabøø˜ jníiˊ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléˈˋ e ˈgøngˈˊ jo̱guɨ e jɨˈˋ laniingˉ güeaˈˆ jɨˈˋ niguoˈˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 Dan zal iedereen Mij zien komen in de wolken, met veel macht en schittering.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e casɨ́ɨngˉ Jesús có̱o̱ˈ˜ i̱ dseaˋ guitúungˋ do, catamˈˉtu̱r fɨˊ teáaiñˈ˜ jo̱ caguilíiñˉ quiá̱ˈˉ co̱o̱ˋ fɨɨˋ lɨ˜ siiˋ Jericó. Jo̱ ˈnɨˈˋ fɨˊ niguiing˜ jaangˋ dseaˋ tiuungˉ e mɨrˊ jaléˈˋ e ˈnérˉ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ngɨ́ɨngˊ e fɨˊ lɨ˜ guiiñ˜ do. 	 Niet ver van de stad Jericho zat een blinde man langs de weg te bedelen.


jo̱baˈ dsíngˈˉ iin˜n e ninii˜i fɨˊ na fɨˊ Roma e laco̱ˈ niguiaaˉ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ jee˜ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ neáangˊnaˈ fɨˊ na. 	 Daarom verlang ik er vurig naar om, voor zover dat in mijn vermogen ligt, ook u in Rome die blijde boodschap te brengen.


Jo̱ dsʉˈ lajeeˇ nʉ́ˈˉguɨ e niguilíiñˈˉ do fɨˊ lɨ˜ táangˋ Jesús, i̱ dseaˋ quiáˈˉ Jesús do casɨ́ˈrˉ dseaˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —¿Jáˆ cøˈˆjiʉˈ íˈˆ, Tɨfaˈˊ? 	 Ondertussen vroegen de discipelen of Jezus iets wilde eten.


Jo̱ dsʉˈ ˈnʉ́ˈˋ, nɨseabˋ ˈnʉ́ˆnaˈ lɨ˜ cuǿøngˋ uˈˆ cøˈˆnaˈ, jo̱baˈ ¿jialɨˈˊ jmooˋnaˈ jaˋ jíiˈ˜naˈ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ jialɨˈˊ cuøˈˊnaˈ fɨˈɨˈˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ jaˋ seaˋ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ quiáˈˉ? Jo̱ uíiˈ˜ e lajo̱b jmooˋ ˈnʉ́ˈˋ, jo̱baˈ jí̱i̱ˈ˜ jaˋ ñiiˉ eeˋ nifáˈˆa uii˜ quíiˉnaˈ. ¡Co̱ˈ dseángˈˉ jaˋ iáangˋ dsiiˉ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmooˋnaˈ do! 	 Als u echt zoveel honger hebt, moet u eerst thuis iets eten. Betekent de gemeente van God zo weinig voor u dat de arme medegelovigen door u geen kans krijgen om te eten? Wat denkt u? Dat ik u een compliment zal geven? Ik denk er niet aan!


Jo̱baˈ i̱ dseañʉˈˋ i̱ caˈéeˋ dseeˉ do ˈnéˉ nijáangˈ˜naˈr fɨˊ jaguóˋ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ i̱ siiˋ Satanás e laco̱ˈ niˈíingˉ ngúuˊ táaiñˋ. Jo̱baˈ mɨ˜ nigüéengˉtu̱ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jangámˉ nileángˋ jmɨguíˋ quiáˈrˉ. 	 uit onze gemeenschap stoten en aan satan overleveren. Daardoor zal zijn menselijke natuur worden verwoest, maar kan zijn geest op de grote dag van de Here gered worden.


Dsʉˈ Fidiéeˇbingˈ nɨcajméeˋ jaléˈˋ e jo̱ quíˉiiˈ, co̱ˈ cajméerˋ e lafaˈ calɨˈmɨ́ɨmˉbaaˈ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ e laco̱ˈ nijmóˆooˈ jmangˈˉ e guiʉ́ˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ jí̱i̱ˈ˜ guiʉ́ˉ nɨcaguiarˊ quíˉiiˈ jéengˊguɨ e nijmóˆooˈ. 	 God heeft ons één gemaakt met Jezus Christus met de bedoeling dat wij het goede zouden doen, want dat heeft Hij altijd al gewild. Maar dan moeten wij daar ook ernst mee maken en die dingen doen!


Jo̱ nañiˊ faˈ e jábˈˉ e laˈeáangˊ dseañʉˈˋbaˈ e caˈuíingˉ dseamɨ́ˋ lamɨ˜ uiing˜, jo̱ dsʉˈ e jábˈˉ cajo̱ e laˈeáangˊ dseamɨ́ˋbaˈ e lɨseengˋ dseañʉˈˋ. Jo̱ lajalébˈˋ e jo̱ Fidiéeˇbingˈ i̱ caguiaˊ uiing˜ e lɨ́ɨˊ lajo̱. 	 Want hoewel de eerste vrouw uit de man is genomen, wordt iedere man uit een vrouw geboren. En de oorsprong van alles is God.


dsʉˈ Jesús caˈuǿømˋbre jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do fɨˊ lɨ˜ teáaiñˈ˜. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caˈíˉbre fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ jo̱ mɨfɨ́ɨngˋ catɨ́ɨiñˉ guooˋ i̱ sɨmɨ́ˆ ˈlɨɨ˜ do, jo̱ dsifɨˊ lajo̱b caráaiñˈˉ do. 	 Nadat iedereen het huis uit was, ging Hij naar de kamer waar het meisje lag en nam haar bij de hand. Zij werd wakker en stond op.


’¡E ngɨ˜ fɨ́ɨbˉ ˈnʉ́ˈˋ, jaléngˈˋ dseaˋ fariseo! Co̱ˈ dsíngˈˉ guiing˜ óoˊnaˈ e nicuǿˈˆnaˈ Fidiéeˇ dseángˈˉ caˈíingˈ˜ lajeeˇ guíˉ íingˈ˜ lajaléˈˋ ooˋ quiáˈˉ jmiñiˇ e roˈˋnaˈ, jo̱ dsʉˈ jaˋ e guiing˜ óoˊnaˈ faˈ e niˈɨ́ɨˆnaˈ íˈˋ røøˋ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ rúngˈˋnaˈ o̱ˈguɨ e jmiˈneáangˋnaˈ Fidiéeˇ. Co̱ˈ lajaléˈˋ e jo̱baˈ ˈnéˉ nijmitíˆnaˈ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléˈˋ e caguieeˉguɨ do cajo̱. 	 U geeft tien procent van al uw inkomsten aan de tempel. Maar u denkt er niet aan rechtvaardig te zijn en God lief te hebben. En daar komt het nu juist op aan. Natuurlijk is het geven van die tien procent heel goed, maar u mag de andere dingen niet verwaarlozen.


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáˈˉ lajaléiñˈˋ do jo̱ lalab casɨ́ˈˉreiñˈ: —Ngɨ́ɨmˋ ˈnʉ́ˈˋ e cuøˊ Fidiéeˇ e ñíˆnaˈ jialco̱ˈ quie̱ˊ Fidiéeˇ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ e jaˋ mɨˊ ñiˊ dseaˋ jmɨgüíˋ lamɨ˜ jéengˊguɨ; dsʉˈ jaléngˈˋguɨ dseaˋ i̱ jaˋ mɨˊ íngˈˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, núurˋ e júuˆ do laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ júuˆ e lɨ́ɨˊ lafaˈ júuˆ cuento. 	 Jezus antwoordde: "Jullie horen dingen over het Koninkrijk van God, die voor degenen die er buiten staan nog verborgen zijn. Die mensen vertel Ik er over met behulp van gelijkenissen.


Jo̱guɨ mɨ́ɨˈ˜naˈ Fidiéeˇ uii˜ quiéˉ jnea˜ cajo̱, e nicuǿˈrˉ jnea˜ e ñiˋbaa e˜ júuˆ niguiaaˉ jee˜ dseaˋ e jaˋ ˈgóˈˋo e laco̱ˈ nilɨñiˊ dseaˋ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ e quiáˈˉ jial laangˋ dseaˋ jee˜ dseeˉ quiáˈrˉ e jaˋ mɨˊ calɨñirˊ lamɨ˜ jéengˊguɨ. 	 Bid ook voor mij; vraag God mij de juiste woorden te geven als ik mijn mond open doe, zodat ik vrijmoedig het geheim van het goede nieuws bekend mag maken.


Jo̱ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, ñiing˜ áaˊnaˈ jial niˈeeˉnaˈ jmangˈˉ e guiʉ́ˉ, jo̱ jaˋ güɨlɨseengˋnaˈ e jmooˋnaˈ jaléˈˋ e jaˋ uiing˜ seaˋ, co̱ˈ lɨ́ˈˆ lɨˊ ˈnéˉ ɨ́ˆ áaˊnaˈ laco̱ˈ catɨ́ɨmˉ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmooˋnaˈ do. 	 Kijk daarom goed uit hoe u leeft. Wees niet onnozel, maar verstandig.


Co̱ˈ jɨˋguɨ Dseaˋ Jmáangˉ jaˋ caˈnoˈrˉ jial laco̱ˈ nijmiˈiáangˋ dsíirˊ ˈñiaˈrˊ, co̱ˈ lɨ́ˈˆ lɨˊ cangongɨ́ɨiñˉ jí̱i̱ˈ˜ laco̱ˈ féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ lɨ˜ féˈˋ lala: “Jaléˈˋ e gaˋ e caféˈˋ dseaˋ uii˜ quíiˈˉ, jneab˜ cangongɨ́ɨngˉ jaléˈˋ e jo̱.” 	 Want ook Christus heeft niet Zijn eigen belang gezocht. Van Hem staat in de Boeken "de beledigingen die op God gericht waren, hebben mij getroffen." (a)


Jo̱guɨ nɨcacuǿøˉbaa jaléngˈˋ i̱ dseaˋ quiéˉe la e nilɨgüeaiñˈˆ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ ˈnʉˋ nɨcacuǿøˈ˜ jnea˜ e nɨcalɨgüeanˈˆn, jo̱ lajo̱baˈ i̱ dseaˋ quiéˉe la niˈuíiñˉ lafaˈ jaamˋ dseaˋ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la lɨ́ɨngˊ jnea˜ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉˋ e jaamˋ dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ: 	 Ik heb hun dezelfde eer gegeven als U Mij gegeven hebt, om hen zo één te laten zijn als U en Ik.


dsʉˈ e oˈnʉ́ˆ jo̱guɨ e fɨˊ e ngoˈˊ fɨˊ lɨ˜ guiʉ́ˆ, dsʉʉbˋ jo̱guɨ huɨ́ɨmˊ eáangˊ cajo̱, jo̱baˈ jaˋ ˈleáangˉ dseaˋ i̱ dsilíingˋ fɨˊ jo̱. 	 Maar de poort naar het leven is nauw. En de weg erheen smal. Weinig mensen vinden hem.


Co̱ˈ jaléngˈˋ íˋ lɨ́ɨiñˊ la lɨ́ɨngˊ jiuung˜ i̱ taang˜ tacóoˋ fɨˊ ˈmóoˈ˜, jo̱ mɨ˜ nitɨˈángˈˋ rúiñˈˋ jo̱ féˈrˋ lala: “Jneaˈˆ cajiʉ́ʉˆnaaˈ lúuˊ, dsʉˈ jaˋ cadseeng˜naˈ; jo̱ caˈǿˆnaaˈ jaléˈˋ e øˊ dseaˋ lɨ˜ ráangˋ ˈlɨɨ˜, dsʉˈ jaˋ caquíiˈ˜naˈ.” 	 Zij zijn net kinderen die op straat spelen en tegen de andere kinderen zeggen: 'Wij hebben muziek gemaakt en jullie wilden niet dansen. Wij hebben begrafenisje gespeeld en jullie wilden niet treuren!'


Jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ Jerusalén có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Judea có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ i̱ neáangˊ quiá̱ˈˉ guaˋ Jordán dsilíiñˉ e dsinʉ́ʉrˉ jaléˈˋ júuˆ e guiaˊ i̱ Juan do. 	 De mensen kwamen van alle kanten naar hem toe; uit Jeruzalem, het Jordaandal en zelfs uit heel Judea.


Jo̱ mɨ˜ calɨlíˈˆ i̱ jóˈˋ guiéˉ mogui˜ do e cabiing˜neˈ fɨˊ ni˜ guóoˈ˜ uǿˆ, jo̱baˈ canaangˋneˈ ngɨˊreˈ ˈnámˈˊbreˈ i̱ dseamɨ́ˋ i̱ cangoquieengˇ i̱ yʉ̱ʉ̱ˋ sɨñʉʉˆ do. 	 Toen tot de duivel doordrong dat hij op de aarde was neergegooid, achtervolgde hij de vrouw uit wie het jongetje was geboren.


Jo̱ dseángˈˉ jmitib˜ Fidiéeˇ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ cuørˊ, jo̱ jmɨcó̱o̱ˈ˜bɨr ˈnʉ́ˈˋ e jaˋ nijmɨtúngˆ óoˊnaˈ lají̱i̱ˈ˜ fɨˊ teáangˉnaˈ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ nijmɨˈǿiñˈˋ ˈnʉ́ˈˋ e laco̱ˈ jaˋ nijmɨgǿøngˋ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱. 	 Wij weten dat de Here wel te vertrouwen is. Hij zal u sterk maken en u tegen de aanvallen van de duivel beschermen.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ cangángˉtu̱ Tʉ́ˆ Simón i̱ dseaˋ do, jo̱baˈ lalab cajmɨngɨ́ˈrˉ Jesús jo̱ cajíñˈˉ: —Fíiˋi, jo̱ i̱ dseañʉˈˋ i̱ singˈˊ la, ¿e˜ nidsingɨ́ɨiñˉ? 	 Toen Petrus hem zag, vroeg hij aan Jezus: "En wat staat hem te wachten, Here?"


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, i̱ Líiˆ do camɨˈˊtu̱r Fidiéeˇ e nitʉ́ˋtu̱ jmɨ́ɨˊ, jo̱baˈ lajo̱b calɨ́ˉ, catu̱u̱bˋtu̱ jmɨ́ɨˊ, jo̱guɨ canaamˋtu̱ cuøˊ jaléˈˋ e jniˊ dseaˋ fɨˊ guóoˈ˜ uǿˉ. 	 Daarna vroeg hij God het weer te laten regenen en de regen viel in stromen naar beneden. Het land werd weer fris en groen.


Jo̱baˈ jnea˜ iin˜n e nijméeˆnaˈ nʉ́ʉˈ˜baˈ júuˆ quiáˈˉ i̱ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ lɨ́ɨngˊ laco̱ˈ i̱ dseaˋ sɨnʉ́ʉˆ quiáˈˉ Estéfanas, jo̱ lajo̱b ˈnéˉ nijméeˆnaˈ cajo̱ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ jmɨcó̱o̱ˈ˜ jo̱guɨ i̱ jmóoˋ ta˜ lajo̱. 	 Ik wil graag dat u zich door hen laat leiden en door allen die zich voor u inspannen.


Jo̱ cajmeeˈˉ có̱o̱ˈ˜ lajaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ e ˈnʉbˋ dseaˋ quié̱ˈˋ nifɨˊ quiáˈrˉ lajaangˋ lajaaiñˋ. Jo̱guɨ cajmeeˈˉ cajo̱ e jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ lɨ́ɨiñˊ lají̱i̱ˈ˜ jmidseaˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ. Jo̱guɨ co̱o̱bˋ mɨ˜ niguiéeˊ jmɨɨ˜ e niquiʉ́ˈrˆ ta˜ fɨˊ latøøngˉ jmɨgüíˋ. 	 U hebt hen bijeengebracht in een Koninkrijk en hen tot priesters van onze God gemaakt. En zij zullen op de aarde heersen."


Jo̱ nɨñibˊ ˈnʉ́ˈˋ e røøbˋ éeˋ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜ lajaléngˈˋ dseaˋ, jo̱ quidsirˊ íˈˋ quiáˈˉ lajaangˋ lajaangˋ dseaˋ lɨ́ˈˆ jialco̱ˈ lɨ́ɨˊ dseeˉ quiáˈˉ dseaˋ, jo̱guɨ jaˋ jmóorˋ ta˜ guíngˈˋ dseaˋ cajo̱. Jo̱ song ˈnʉ́ˈˋ fóˈˋnaˈ Teaa˜ fɨˈˊnaˈ Fidiéeˇ, jo̱baˈ contøømˉ ˈnéˉ e nijmiféngˈˊnaˈr carjóˈˋ jmɨɨ˜ e ngɨ́ɨngˋnaˈ taang˜naˈ fɨˊ jmɨgüíˋ la. 	 U roept God aan als uw Vader. Maar dat brengt wel verantwoordelijkheid mee; Hij beoordeelt ieder naar zijn daden. Daarom moet u, zolang u hier op aarde woont, ontzag voor Hem hebben.


Jo̱ lajɨɨngˋ i̱ dseaˋ seengˋ fɨˊ Atenas do có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jalíingˉ fɨˊ lɨ˜ jiéˈˋ i̱ neáangˊ fɨˊ do, contøømˉ tɨˊ dsíirˊ núurˋ jo̱guɨ sɨ́ɨiñˋ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ ˈmɨ́ɨˉ e quie̱ˊ lɨ́ˈˉ doñiˊ i̱i̱ˋ. 	 De Atheners en de vreemdelingen in de stad hadden alle tijd om naar de nieuwste ideeën te luisteren en daarover verder te praten.


Jo̱ dsʉˈ lana Fidiéeˇ nɨcacuøˈrˊ jneaa˜aaˈ e nɨne˜naaˈ jial e íñˈˋ jneaa˜aaˈ e lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ i̱ jaˋ røøngˋ dseeˉ fɨˊ quinirˇ. Jo̱ jmóorˋ lajo̱ dsʉˈ o̱ˈ uíiˈ˜ e jmitíˆnaaˈ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ e cajmeˈˊ Moi˜. Jo̱ røøbˋ cǿøngˋ e júuˆ na laco̱ˈguɨ e féˈˋ e fɨˊ ni˜ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ do jo̱guɨ laco̱ˈ e caféˈˋ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ malɨɨ˜guɨ eáangˊ. 	 Maar nu is aan het licht gekomen dat God de mens buiten de wet om vrijspraak wil geven. Daar is in de Boeken al op gewezen.


jo̱ lajo̱baˈ e calɨti˜ e cajmeˈˊ Saíiˆ, jaangˋ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ malɨɨ˜guɨ eáangˊ ie˜ lamɨ˜ cajíñˈˉ lala: Fíiˋnaaˈ, ¿i̱˜ i̱ jáˈˉ nɨcalɨ́ngˉ júuˆ quíiˈˉ e guiaˋnaaˈ? Jo̱guɨ ¿i̱˜ i̱ nɨcalɨñiˊ jial tíiˊ ˈgønˈˊ, Fíiˋnaaˈ Fidiéeˇ? 	 Op hen waren de woorden van de profeet Jesaja van toepassing: "Wie heeft geloofd wat wij vertelden? En wie heeft ingezien dat God Zijn hand in al deze wonderen had?" (B)


Jo̱ jaˋ jmoˈˊo e júuˆ la quíiˆnaˈ e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ nicuǿøˆø ˈnʉ́ˈˋ fɨˈɨˈˋ, co̱ˈ jmoˈˊo e júuˆ la quíiˉnaˈ e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ niliúunˈ˜n ˈnʉ́ˈˋ, co̱ˈ lafaˈ jó̱o̱ˋbaa lɨ́ɨngˊnaˈ i̱ ˈneáanˋn eáangˊ. 	 Ik schrijf dit niet om u een gevoel van schaamte te geven, maar om u, mijn beste vrienden, terecht te wijzen.


Dsʉˈ ie˜ jo̱, sóongˆ nisɨguíingˆ i̱ dseata˜ Herodes do quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ niseengˋ fɨˊ Tiro có̱o̱ˈ˜ Sidón, dsʉˈ i̱ Herodes do i̱ ˈnéˉ nicuǿˉ fɨˊ e nilɨseaˋ jaléˈˋ e nidǿˈˉ i̱ dseaˋ seengˋ fɨˊ Tiro có̱o̱ˈ˜guɨ i̱ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ Sidón; jo̱baˈ i̱ dseaˋ seengˋ fɨˊ lajɨˋ tú̱ˉ fɨɨˋ jo̱ dseángˈˉ ˈnébˉ e nilɨseeiñˋ røøˋ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseata˜ do e laco̱ˈ nilɨseaˋ jaléˈˋ e gøiñˈˊ do. Jo̱ calɨ́ˈˉbre jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ lɨ́ɨngˊ jaangˋ dseaˋ nʉˈluu˜ quiáˈˉ i̱ dseata˜ Herodes do i̱ siiˋ Blasto, jo̱ cacuøˈˊreiñˈ do cuuˉ e laco̱ˈ niféiñˈˋ do uii˜ quiáiñˈˉ. Jo̱ lajo̱guɨbaˈ calɨ́ˈrˉ e sɨ́ɨiñˋ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseata˜ Herodes do. 	 Terwijl hij daar was, stuurden de steden Tyrus en Sidon een delegatie naar hem toe. Zij hadden zich namelijk om de een of andere reden de woede van Herodes op de hals gehaald. Omdat hun voedsel uit het gebied van Herodes moest komen, kregen zij Blastus, de secretaris van de koning, zover dat hij Herodes namens hen om vrede vroeg.


Jo̱ ngɨ́ˋ jo̱, camóˉo e óoˊ fɨˊ ñifɨ́ˉ; jo̱ fɨˊ jo̱b cajnéngˉ jaangˋ cuea˜ teaangˋ, jo̱guɨ i̱ dseaˋ i̱ guiing˜ fɨˊ mocóoˈ˜reˈ do lɨ́ɨiñˊ jaangˋ dseaˋ i̱ dseángˈˉ lajangˈˆ jmiti˜ jaléˈˋ júuˆ quiáˈrˉ jo̱guɨ jmangˈˉ júuˆ jáˈˉbaˈ féˈrˋ cajo̱, dsʉco̱ˈ lají̱i̱ˈ˜ ta˜ e quiʉˈrˊ jo̱guɨ jaléˈˋ ˈniiˋ e guiarˊ, dseángˈˉ røøbˋ jmóorˋ dseángˈˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ sɨˈíˆ. 	 Ik zag de hemel opengaan en plotseling zag ik een wit paard. Hij die erop zat, heet Trouw en Oprechtheid. In Zijn oordeel en in de strijd is Hij rechtvaardig.


Jo̱ lajo̱b lajɨˋ guiámˉ i̱ dseañʉˈˋ do cacúngˈˉ guóorˋ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseamɨ́ˋ do, dsʉˈ jí̱i̱ˈ˜ jaaiñˈˋ do faˈ calɨséngˋ jiuung˜ quiáˈrˉ. Jo̱ mɨ˜ lɨˊ cǿngˋguɨjiʉ lajo̱, cajúmˉ i̱ dseamɨ́ˋ do ˈñiaˈrˊ cajo̱. 	 Met de derde ging het net zo. Geen van de zeven broers kreeg kinderen bij de vrouw en zij stierven allemaal. Tenslotte stierf ook de vrouw.


Co̱ˈ niguiéebˊ jmɨɨ˜ mɨ˜ niféˈˋ jaléngˈˋ dseaˋ: “Juguiʉ́ˉjiʉ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseamɨ́ˋ i̱ jaˋ cuǿøngˋ nidsiquieeng˜ yʉ̱ʉ̱ˋ, jo̱ jaˋ i̱i̱ˋ calɨséngˋ quiáˈrˉ i̱ cacuǿˈrˉ tʉ́ˈˋ.” 	 Huil om uzelf en om uw kinderen. Er komt een tijd dat de vrouwen die geen kinderen hebben gehad, benijd zullen worden.


Jo̱ mɨ˜ cajneáˉ e jmɨɨ˜ jo̱, co̱ˈ eáamˊ iing˜ i̱ fii˜ ˈléeˉ do e nilɨñirˊ røøˋ e˜ uiing˜ e dseeˉ e jmóoˋ dseaˋ Israel quiáˈˉ i̱ Paaˉ do, jo̱ cajé̱ˈˋbre e ñíˆ cadena e ˈñúungˈ˜ dseaˋ do, jo̱ caquiʉˈrˊ ta˜ e niseángˈˊ jaléngˈˋ fii˜ jmidseaˋ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseata˜ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ Israel e niseáiñˈˊ do co̱lɨɨng˜ e quiáˈˉ nisɨ́iñˉ uii˜ quiáˈˉ i̱ Paaˉ do. Jo̱ mɨ˜ nɨsɨseángˈˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do, jo̱ caquiʉˈrˊ ta˜ e cagüɨˈɨ́ɨbˊ i̱ Paaˉ do fɨˊ dsíiˊ ˈnʉñíˆ, jo̱ cangojéengˋneiñˈ fɨˊ quiniˇ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ caseángˈˊ do. 	 Omdat de commandant precies wilde weten waarvan de Joden Paulus beschuldigden, riep hij de volgende dag de leidende priesters en de gehele Hoge Raad bijeen. Hij liet Paulus uit de gevangenis halen en leidde hem voor.


Jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ seengˋ fɨˊ ni˜ guóoˈ˜ uǿˉ jmɨgüíˋ có̱o̱ˈ˜ e jɨˋ jo̱b ningɨ́rˉ, jo̱guɨ jaléngˈˋ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ i̱ seengˋ fɨˊ jmɨgüíˋ, fɨˊ dob nija̱ˈrˊ jaléˈˋ bíˋ quiáˈrˉ fɨˊ quiniˇ Fíiˋnaaˈ Fidiéeˇ e laco̱ˈ e nijmiféiñˈˊ dseaˋ do jo̱guɨ nijmɨˈgóˈˋreiñˈ cajo̱. 	 De volken zullen in haar licht leven en de koningen van de aarde zullen hun rijkdom er naar toe brengen.


Jo̱ uíiˈ˜ e jáˈˉ calɨ́iñˈˉ do e júuˆ jo̱, jo̱baˈ caˈíngˈˋ Fidiéeˇ írˋ e lɨiñˈˊ do jaangˋ dseaˋ i̱ jaˋ røøngˋ dseeˉ fɨˊ quinirˇ. 	 Daarom verklaarde God hem rechtvaardig.


Jo̱ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ jaˋ caˈéerˋ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ dseeˉ o̱ˈguɨ cajmɨgǿøiñˋ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e féˈrˋ. 	 Hij deed geen kwaad en zei nooit iets wat niet waar was.


’Juguiʉ́ˉjiʉ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ dsingɨ́ɨngˉ e jmóˈˉ dseaˋ gaˋ quiáˈrˉ uíiˈ˜ e jmóorˋ jaléˈˋ e iing˜ Fidiéeˇ, co̱ˈ i̱ dseaˋ i̱ dsingɨ́ɨngˉ jaléˈˋ e jo̱, Fidiéeˇbingˈ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quiáˈrˉ. 	 Gelukkig zijn de mensen die vervolgd worden omdat zij Gods wil doen, want het Koninkrijk van de hemelen is voor hen.


Jo̱ dsʉˈ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ ɨˊ óoˊnaˈ e cagáˉa fɨˊ jmɨgüíˋ la e gajméeˋe e lɨseengˋnaˈ juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ, dsʉˈ o̱ˈ lajo̱; co̱ˈ uíiˈ˜ jnea˜ náˉbɨ nijméˉ dseaˋ mɨ́ɨˈ˜ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ rúiñˈˋ. 	 Denken jullie soms dat Ik ben gekomen om vrede op de aarde te brengen? Dat is niet zo! Ik breng juist strijd en verdeeldheid.


Jo̱ dsifɨˊ lanab caguiˊ Tʉ́ˆ Simón ñisʉ̱ˈˋ e quie̱rˊ ie˜ jo̱, jo̱ caquiʉˈrˊ cataangˋ logua˜ dséeˊ quiáˈˉ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Malco i̱ nɨlɨ́ɨngˊ dseaˋ ˈléengˈ˜ quiáˈˉ i̱ jmidseaˋ i̱ laniingˉ ie˜ jo̱. 	 Plotseling trok Simon Petrus een zwaard. Hij haalde uit en sloeg Malchus, de knecht van de hogepriester, het rechteroor af.


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ jo̱, jo̱ cajíngˈˉ Jesús: —¿Jial lɨ́ɨngˉnaˈ e lɨ́ɨˊ mɨ˜ quie̱ˊ Fidiéeˇ nifɨˊ quiáˈˉ jaangˋ dseaˋ? Jo̱guɨ ¿e˜ có̱o̱ˈ˜ cuǿøngˋ nicøøngˇnaaˈ? 	 Hij zei tegen de mensen: "Hoe kan Ik u duidelijk maken wat het Koninkrijk van God is? Ik zal het doen aan de hand van een vergelijking.


Dsʉco̱ˈ i̱ lɨɨng˜ dseaˋ i̱ jáˈˉ nɨcalɨ́ngˉ e júuˆ jmɨgóoˋ do nɨcatʉ́ˋbre e jáˈˉ lɨ́ɨiñˋ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱ mɨ́ɨˈ˜ɨ Fíiˋnaaˈ Fidiéeˇ e niˈɨ́rˉ güeaˈˆ quiáˈrˉ fɨˊ lɨ˜ seengˋnaˈ. Jo̱ lajo̱b nilíˋ. Jo̱ lanab jí̱i̱ˈ˜ féˈˋ jiˋ laˈuii˜ quiáˈˉ Paaˉ e catɨ́ɨngˉ Timoteo. 	 Sommigen van hen missen het belangrijkste in het leven: Zij kennen God niet werkelijk. Ik bid dat God jullie Zijn genade zal geven.


Jo̱ co̱ˈ Fidiéeˇ ˈñiaˈˊbre calɨˈiiñ˜, jo̱baˈ cacuørˊ e nilɨse̱e̱ˉnaaˈ cøøngˋ có̱o̱ˈr˜ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e jáˈˉ lɨ́ɨˋnaaˈ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱ cajméerˋ lajo̱ e laco̱ˈ jaléngˈˋ jneaa˜aaˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ quiáˈrˉ, nisíngˈˉnaaˈ fɨˊ quiniˇguɨ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ nijméˉ Fidiéeˇ i̱ nilíingˉ dseaˋ quiáˈrˉ. 	 Hij heeft ons, volgens Zijn plan, nieuw leven gegeven door ons de waarheid bekend te maken. Zo zijn wij als het ware de eerste kinderen van Zijn gezin geworden.


Co̱ˈ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ níingˈ˜ quiáˈˉ tiquiáˈˆ niquiáˈˆ, jo̱baˈ jí̱i̱ˈ˜ dseaˋ jmɨgüíbˋ lɨ́ɨiñˊ; jo̱ dsʉˈ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ lɨseengˋ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱baˈ Jmɨguíˋ jo̱b jéeˊ quiáˈrˉ. 	 Uit mensen komt menselijk leven voort, maar uit de Geest van God komt geestelijk leven voort.


Jo̱baˈ lalab cañíiˋ i̱ dseaˋ Israel i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ fariseo do quiáˈˉ i̱ ɨ́ɨˈ˜ do: —Jo̱ ¿su la quie̱ˊ ˈnʉ́bˈˋ cajo̱ nɨcalɨgǿngˋnaˈ júuˆ quiáˈrˉ? 	 "Heeft Hij jullie ook al omgepraat?" vroegen de Farizeeërs.


Jo̱ lajeeˇ sɨ́ɨngˋ Juan i̱ seáangˋ dseaˋ jmɨɨˋ do có̱o̱ˈ˜ i̱ dseaˋ do, jo̱b caguilíingˉ co̱o̱ˋ tú̱ˉ mɨ́ɨngˈ˜ nodsicuuˉ i̱ iing˜ nisángˋ jmɨɨˋ, jo̱ cajmɨngɨˈrˊ i̱ Juan do jo̱ cajíñˈˉ: —Tɨfaˈˊ, ¿e˜ ˈnéˉ jmóˆ jneaˈˆ e laco̱ˈ niˈeeˉnaaˈ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ? 	 Er kwamen zelfs tolontvangers (berucht om hun afzetterij (A)) die zich wilden laten dopen. "Meester, hoe moeten wij nu leven?" vroegen zij.


Jo̱guɨ ˈnʉ́ˈˋ lana nɨsɨguiúmˉbaˈ laˈeáangˊ e nɨcaˈíingˈ˜naˈ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e nɨcafɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ. 	 U bent zuiver door het woord dat Ik tot u gesproken heb.


Jo̱ co̱ˈ dseaˋ quiáˈˉ Fidiéebˇ lɨ́ɨngˊ ˈnʉ́ˈˋ, jo̱baˈ jí̱i̱ˈ˜ jaˋ cuǿøngˋ ɨ́ˆ óoˊnaˈ faˈ e sɨɨng˜naˈ có̱o̱ˈ˜ dseañʉˈˋ o̱si dseamɨ́ˋ i̱ o̱ˈ quíiˉnaˈ é, o̱ˈguɨ e ɨˊ óoˊnaˈ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ e jiéˈˋguɨ cajo̱, o̱ˈguɨ suungˋnaˈ lɨ́ˈˆ doñiˊ eeˋ. 	 Van ontucht, vuiligheid of hebzucht mag bij u geen sprake zijn.


Jo̱ cañíiˋ Tʉ́ˆ Simón quiáˈˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —ˈNéˉ quɨ́ˈˉ jíingˈˇ yaang˜naˈ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ, jo̱guɨ nisángˋnaˈ jmɨɨˋ lajaangˋ lajaangˋnaˈ laco̱ˈ cuøˊ li˜ e nɨlɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱ lajo̱baˈ niˈíingˉ Fidiéeˇ jaléˈˋ dseeˉ quíiˆnaˈ, jo̱guɨ nicuǿˈrˉ ˈnʉ́ˈˋ Jmɨguíˋ quiáˈrˉ cajo̱. 	 Petrus antwoordde: "U moet zich bekeren tot God en u laten dopen in de naam van Jezus Christus, want dan worden uw zonden vergeven. Dan komt ook de Heilige Geest in u wonen.


Jo̱ có̱o̱ˈ˜ e tú̱ˉ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ nab lɨ́ɨˊ júuˆ tɨɨˉ fɨɨˋ quiáˈˉ lajaléˈˋ e caguieeˉguɨ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ jo̱guɨ lajaléˈˋ júuˆ e caˈeˊ i̱ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ malɨɨ˜guɨ eáangˊ. 	 Deze twee geboden zijn de basis van de hele wet en de profeten."


Jo̱ co̱o̱ˋguɨ néeˈ˜ canaangˋtu̱ Jesús e eˈrˊ dseaˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ fɨˊ ˈnɨˈˋ e guiéeˊ do. Jo̱ dsʉco̱ˈ i̱ fɨ́ɨmˊ dseaˋ caseángˈˊtu̱ e fɨˊ jo̱, jo̱baˈ lajeeˇ jo̱ caˈíbˉtu̱ Jesús fɨˊ dsíiˊ co̱o̱ˋ móoˊ e siˈˊ e ˈnɨˈˋ e guiéeˊ do, jo̱ fɨˊ jo̱b caguárˋ lajeeˇ e jaléngˈˋ i̱ dseaˋ caguiaangˉ do teáaiñˉ fɨˊ ˈnɨˈˋ e guiéeˊ do e núurˋ júuˆ quiáiñˈˉ do. 	 Toen Jezus eens bij het meer was, kwamen er zoveel mensen naar Hem luisteren dat Hij maar in een boot ging zitten. Van daaruit sprak Hij verder tot de vele mensen die op de oever stonden.


Jo̱guɨ e jnɨ́ɨngˈ˜ lɨ˜ catɨ́ˋ tú̱ˉ quiáˈˉ e ˈnʉ́ʉˊ ˈmɨˈˊ do dseángˈˉ lají̱i̱ˈ˜ jmidseaˋ laniimˉbingˈ i̱ cuǿøngˋ líˋ íˋ e fɨˊ dsíiˊ jo̱ co̱o̱ˋ néeˈ˜ laco̱o̱ˋ ji̱i̱ˋ; jo̱baˈ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ e niˈírˋ e fɨˊ jo̱, ˈnéˉ e nɨquie̱rˊ feáˈˉ e lɨ́ɨˊ có̱o̱ˈ˜ jmɨ˜ jóˈˋ núuˆ e laco̱ˈ nicuǿˈrˉ Fidiéeˇ, jo̱ lajo̱baˈ dseaˋ do niˈíiñˉ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈˉ i̱ jmidseaˋ do ˈñiaˈrˊ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ góorˋ caguiaangˉguɨ mɨ˜ éeiñˈˋ dseeˉ e jaˋ lɨlíˈrˆ lajo̱. 	 Maar in het achterste deel mocht alleen de hogepriester komen en dan nog maar één keer per jaar. Hij moest bloed meenemen en dat op het gouden deksel van de ark sprenkelen om daarmee zijn eigen zonden en die van het hele volk voor God te bedekken.


Jo̱guɨ cangɨ́ɨmˋbreˈ fɨˊ cajo̱ e nijméˉreˈ ˈniiˋ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ cartɨˊ nilíˈˋbreˈ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ; jo̱ dseángˈˉ i̱ jóˈˋ dséeˉ dobingˈ i̱ quiʉˈˊ ta˜ lɨ́ˈˆ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ fɨɨˋ cóoˈ˜ o̱si fɨˊ fɨɨˋ píˈˆ é o̱si lɨ́ˈˆ doñiˊ eeˋ jmíiˊ e féˈˋ dseaˋ é. 	 Het beest mocht oorlog voeren tegen het volk van God en het overwinnen. Hij kreeg macht over alle landen en volken.


Jo̱ cajméeˋ Fidiéeˇ lajo̱ e laco̱ˈ jneaa˜aaˈ quɨ́ɨˈ˜naaˈ jmɨɨ˜ e nijmitíˆnaaˈ laco̱ˈ catɨ́ɨngˉ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ do. Co̱ˈ joˋ se̱e̱ˉnaaˈ fɨˊ jmɨgüíˋ la e jmooˉguɨ́ɨˈ jaléˈˋ e lɨ́ˋ dsíiˊ ngúuˊ táangˋnaaˈ, dsʉˈ lana nɨse̱e̱ˉnaaˈ e nɨjmooˉnaaˈ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ la iing˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e nijmóˆnaaˈ. 	 Nu wordt aan de eis van de wet voldaan, want wij doen niet meer onze eigen zin, maar laten ons leiden door de Heilige Geest.


Jo̱ ie˜ jo̱ cangoˈíimˊ lajaléˈˋ uǿˉjiʉ e néeˊ lacaangˋ ni˜ jmɨñíˈˆ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléˈˋ móˈˋ. 	 Alle eilanden verdwenen en van de bergen was niets meer te zien.


Jo̱guɨ song seengˋ dseaˋ i̱ jaˋ tʉ́ˋ e beángˈˊ dseeˉ ˈñiaˈrˊ, jo̱baˈ dseaˋ quiáˈˉ fii˜ i̱ ˈlɨmˈˆ lɨ́ɨiñˊ, dsʉco̱ˈ íˋbingˈ i̱ beángˈˊ dseeˉ ˈñiaˈˊ latɨˊ mɨ˜ uiing˜. Jo̱ uiing˜ jo̱baˈ cajáˉ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ fɨˊ jmɨgüíˋ la e laco̱ˈ niˈíiñˉ jaléˈˋ ta˜ quiáˈˉ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ do. 	 Maar wie blijft zondigen, bewijst daarmee dat hij bij de duivel hoort, die nadat hij voor het eerst gezondigd had, altijd is blijven zondigen. Maar de Zoon van God is gekomen om aan de aktiviteiten van de duivel een einde te maken.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, co̱o̱ˋ jmɨɨ˜ caguíingˋ Jesús jaangˋ i̱ ˈlɨngˈˆ i̱ jéeˊ quiáˈˉ jaangˋ dseañʉˈˋ, jo̱ i̱ ˈlɨngˈˆ do nɨnicajméerˋ e jaˋ líˋ féˈˋ i̱ dseañʉˈˋ do jí̱i̱ˈ˜ camɨ́ˈˆ júuˆ. Dsʉˈ mɨ˜ caguíingˋ Jesús i̱ ˈlɨngˈˆ i̱ jéeˊ quiáˈˉ i̱ dseaˋ do, dsifɨˊ ladob canaangˋ féˈˋtu̱iñˈ do. Jo̱ dsíngˈˉ cangogáˋ dsíiˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ teáangˉ do mɨ˜ calɨ́ˉ lado, 	 Op een keer joeg Jezus uit iemand een boze geest weg, die hem stom maakte. Zodra de geest weg was, begon de man te praten. De mensen stonden perplex.


Jo̱ mɨ˜ calɨñiˊ i̱ dseaˋ ˈléengˈ˜ rúiñˈˋ i̱ caguiaangˉguɨ do e júuˆ jo̱, jo̱baˈ cangosíiˈ˜bre fiir˜ lají̱i̱ˈ˜ e cajmeángˈˋ i̱ dseaˋ ˈléengˈ˜ rúiñˈˋ i̱ jaangˋguɨ do. 	 Enkele andere mensen die het zagen, vonden dit verschrikkelijk. Ze gingen het de koning vertellen.


Dsʉˈ mɨ˜ calɨñiˊ i̱ Jacóoˆ do e seabˋ mɨcuɨˈieeˋ fɨˊ Egipto, jo̱baˈ fɨˊ jo̱b casíiñˋ jaléngˈˋ jó̱o̱rˊ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ áangˊ quíˉiiˈ do. Jo̱ e jo̱b laˈuii˜ ya̱ˈˊ e cangolíiñˈˆ do fɨˊ Egipto. 	 Jakob hoorde dat er in Egypte nog wel voedsel was te krijgen en stuurde zijn zonen er naar toe. Later stuurde hij hen nog eens.


Jo̱guɨ cajo̱ jmɨˈgooˈˋ jaléngˈˋ dseamɨ́ˋ ˈnɨ́ɨˉ i̱ jaˋ seengˋ i̱ nijmɨcó̱o̱ˈ˜ quiáˈrˉ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e ˈnérˉ. 	 Zorg voor de weduwen, als zij tenminste niemand anders hebben die voor hen zorgt.


Jo̱ ooˉ e ta˜ ooˉ la dsʉˈ uíiˈ˜ e eáangˊ guiúngˉ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜ jnea˜. Jo̱ e guiúiñˉ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ do eáamˊ nɨcalɨˈíingˆ ta˜, co̱ˈ jnea˜ eáangˊguɨ nɨcacuøˈˊ dsiiˉ có̱o̱ˈ˜ e ta˜ e jmóoˋo la lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ i̱ dseaˋ caguiaangˉguɨ do. Jo̱ nañiˊ faˈ o̱ˈ jnea˜re dseaˋ nɨcajméˉe lajo̱, co̱ˈ Fidiéebˇ dseaˋ nɨcajmɨcó̱o̱ˈ˜ jnea˜ uíiˈ˜ e eáangˊ guiúiñˉ có̱o̱ˈ˜ jnea˜. 	 Maar wat ik ben, ben ik omdat God zo goed voor mij is geweest. En dat was niet tevergeefs, want ik heb harder gewerkt dan de andere apostelen. Toch heb ik dat niet zelf gedaan, maar deed God het door Zijn genade.


Jo̱ jí̱i̱ˈ˜ íbˋ dseaˋ catɨ́ɨngˉ nijmiféngˈˊ dseaˋ, co̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ íbˋ dseaˋ lɨ́ɨngˊ Fíiˋnaaˈ dseaˋ féngˈˊ dseaˋ ñíingˊ fɨˊ laˈúngˉ, jo̱guɨ dseaˋ íbˋ dseaˋ cuǿøngˋ líˋ jmérˉ lɨ́ˈˆ doñiˊ eeˋ, jo̱guɨ jí̱i̱ˈ˜ íbˋ dseaˋ óorˋ ta˜ e quiʉˈrˊ ta˜ fɨˊ laˈúngˉ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱ lajo̱b jmóorˋ lají̱i̱ˈ˜ nʉ́ˈˉguɨ e nitɨro̱o̱ˇ jmɨgüíˋ, jo̱guɨ lajo̱b jmóorˋ lana jo̱guɨ tɨˊ lɨ˜ dséˆguɨ cajo̱ lɨ́ˈˆ dseángˈˉ carˋ ngongɨ́ɨˋ jmɨɨ˜. Jo̱ lajo̱b nilíˋ. Jo̱ lanab jí̱i̱ˈ˜ féˈˋ jiˋ quiáˈˉ Judas. 	 Hij is de enige God; Hij redt ons door onze Here Jezus Christus. Voor Hem is alle heerlijkheid en majesteit, alle kracht en macht, sinds het begin, nu en voor eeuwig. Amen.


co̱ˈ niquiʉ́ˈˆnaˈre ta˜ jo̱ nifɨ́ˈˆnaˈr: “Guia˜ guiʉ́ˉ e nidǿøˈ˜ø jo̱ ningɨ́ɨnˈˉ fɨˊ quiniiˉ jaléˈˋ e jo̱. Jo̱ mɨ˜ ningɨ́ˋ jo̱guɨbaˈ niˈuˈˆ nicøˈˆ ˈnʉˋ uøˈˊ.” 	 Nee, hij maakt eerst het eten voor zijn heer klaar en bedient hem. Pas dan kan hij zelf gaan eten.


jo̱ lajeeˇ jo̱b, co̱o̱ˋ cajǿbˈˋ uǿˉ e teáˋ eáangˊ jo̱ canaangˋ sojáˉ tɨɨˉ fɨɨˋ quiáˈˉ e ˈnʉñíˆ do. Jo̱ dsifɨˊ lajo̱b canaˊ jaléˈˋ jnɨ́ˆ quiáˈˉ, jo̱guɨ casojiʉ́bˈˋ jaléˈˋ ñíˆ cadena e ˈñúungˈ˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ sɨjnɨ́ɨngˇ do. 	 Ineens was er een geweldige aardbeving. De gevangenis stond op haar grondvesten te trillen. Op hetzelfde moment sprongen alle deuren open en gingen de boeien van de gevangenen los.


Dsʉˈ Jesús cañíirˋ quiáˈˉ i̱ dseaˋ Israel i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ fariseo do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ jo̱ cajíñˈˉ: —Lɨ́ˈˆ jí̱i̱ˈ˜ labaˈ lɨ́ɨˊ, co̱ˈ fɨng song joˋ jmiféngˈˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ la jnea˜, jo̱baˈ jaléˈˋ cu̱u̱b˜ niró̱o̱ˉ jóng jo̱ niféˈˋ e jmiféngˈˊ jnea˜. 	 "Als zij hun mond houden", antwoordde Jezus, "zullen de stenen gaan roepen!"


’Jo̱ güɨlɨne˜baaˈ guiʉ́ˉ jaléngˈˋ jneaa˜aaˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ dseaˋ Israel, e i̱ Jesús i̱ cateáangˊ ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ do, íˋbingˈ cacuǿøngˋ Fidiéeˇ e lɨ́ɨiñˊ Fii˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ, jo̱guɨ caleáaiñˋ jneaa˜aaˈ jee˜ dseeˉ quíˉiiˈ cajo̱. 	 Het hele volk van Israël moet weten dat God deze Jezus, Die u gekruisigd hebt, tot Here en Christus heeft gemaakt."


Jo̱ lɨ˜ ngóoˊ cadséngˉguɨ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, e ɨ́ˆ óoˊnaˈ lali˜ júuˆ e jáˈˉ jo̱guɨ júuˆ e catɨ́ɨngˉ jmɨˈgóˋ dseaˋ, jo̱guɨ jmangˈˉ júuˆ dséebˊ ˈnéˉ cá̱ˆnaˈ. Jo̱guɨ ˈnéˉ cá̱ˆnaˈ cajo̱ jmangˈˉ juguiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜guɨ júuˆ iáangˋ dsíiˊ jo̱guɨ júuˆ niguoˈˆ. Jo̱guɨ íiˋ áaˊnaˈ lali˜ e guiʉ́ˉ jo̱guɨ jaléˈˋ e catɨ́ɨngˉ niféˈˋ dseaˋ guiʉ́ˉ uii˜ quiáˈˉ. 	 Broeders, richt daarom uw gedachten op alles wat waar, eervol, rechtvaardig, zuiver en mooi is en wat goed bekend staat, kortom alles wat deugdzaam en loffelijk is.


Jo̱baˈ cañíiˋtu̱ i̱ dseamɨ́ˋ do quiáˈˉ Jesús: —Jábˈˉ, Fíiˋnaaˈ, lajo̱b lɨ́ɨˊ; dsʉˈ e jáˈˉ cajo̱ e jɨˋguɨ dsiiˋ sɨtɨ́ɨngˊneˈ jaléˈˋ e cuíiˈ˜ iñíˈˆ e sojiʉ́ˈˋ fɨˊ nʉ́ˈˉ mes˜ quiáˈˉ fii˜reˈ. 	 "Inderdaad, Here. Maar de honden mogen toch wel de kruimels opeten die van de tafel vallen", was haar antwoord.


Co̱ˈ jnea˜ jɨˋguɨ cartɨˊ iin˜n e sɨˈlɨnˈˆn fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ e laco̱ˈ sɨˈnaanˉ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ e faco̱ˈ lajo̱guɨ e nilíˈˋi e nijmɨcó̱o̱ˈˇo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ góoˊo do e laco̱ˈ jaˋ niˈíñˈˋ iihuɨ́ɨˊ uíiˈ˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈrˉ. 	 Echt, ik zou zelf van Christus afgesneden willen zijn, als ik daarmee mijn broeders van de ondergang zou kunnen redden.


Jo̱ Dseaˋ Jmáamˉbingˈ i̱ cacuǿøngˋ ˈñiaˈˊ e cajúiñˉ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ uíiˈ˜ dseeˉ quíˉnaaˈ e laco̱ˈ jaˋ nisíngˈˆ yee˜naaˈ fɨˊ gaˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la, co̱ˈ lajo̱b calɨˈiing˜ Tiquíˆiiˈ Fidiéeˇ e cajméerˋ. 	 Christus heeft Zichzelf voor onze zonden aan de dood overgegeven, om ons te bevrijden uit de macht van de hedendaagse slechte wereld. Hij deed daarmee de wil van God, onze Vader,


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caquɨngˈˉ Jesús có̱o̱ˈ˜ Tʉ́ˆ Simón jo̱guɨ Tiáa˜ có̱o̱ˈ˜guɨ Juan fɨˊ lɨ˜ táangˋ jaléngˈˋ dseaˋ guitúungˋ quiáˈrˉ i̱ caguiaangˉguɨ do, jo̱ cadséiñˈˋ dseaˋ do jee˜ cabøø˜ jaléngˈˋ dseaˋ jiéngˈˋ, jo̱guɨ i̱ lɨɨng˜ tɨfaˈˊ quiáˈˉ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ dseaˋ Israel teáaiñˉ sɨ́ɨiñˋ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do. 	 Zij kwamen aan de voet van de berg en zagen dat de andere discipelen met enkele godsdienstleraars in discussie waren. Er stonden veel mensen om hen heen.


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ i̱ dseaˋ Israel i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ fariseo e júuˆ quiáˈˉ i̱ dseaˋ i̱ caˈláangˉ do, jo̱baˈ cajíñˈˉ casɨ́ˈˉreiñˈ lala: —ˈNʉˋ, dseaˋ cangáanˈ˜ e eáangˊ sɨlɨ́ɨˈˇ dseeˉ ˈnʉˋ, jo̱guɨ lana, ¿jialɨˈˊ ˈnʉˋ nɨˈiinˈ˜ e niˈéˈˆ jneaˈˆ jial ˈnéˉ jmóˆooˈ? Jo̱baˈ i̱ dseaˋ Israel i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ fariseo do caguíiñˋ i̱ dseaˋ i̱ lamɨ˜ tiuungˉ do conguiaˊ e fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ quiáˈrˉ do. 	 De leiders werden kwaad en zeiden: "U bent zelf een zondaar! U moet niet denken dat u ons de les kunt lezen!" En zij joegen hem weg.


Jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ seengˋ jmɨɨ˜ na dsíngˈˉ nɨrøøiñˋ dseeˉ jo̱guɨ jaˋ jmitir˜ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱guɨ mɨˈrˊ jnea˜ e nijmee˜e jaléˈˋ e li˜ e quɨ́ɨˈ˜ɨ jmɨɨ˜; dsʉˈ jaˋ nijmee˜e jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ e jo̱ fɨˊ quinirˇ, co̱ˈ nɨcalɨseábˋ e jo̱ lamɨ˜ jéengˊguɨ e cangongɨ́ɨngˉ Jonás, jaangˋ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ malɨɨ˜guɨ eáangˊ. Jo̱ dob caseáaiñˊ i̱ dseaˋ do, jo̱ fɨˊ lɨ˜ jiébˈˋ cangórˉ. 	 Dit slechte en onbetrouwbare volk wil dus een teken uit de hemel hebben. Het zal geen enkel teken krijgen dan het teken van Jona." Jezus keerde hun de rug toe en ging weg. Hij stak met Zijn discipelen het meer over.


Jo̱ mɨ˜ nineáaiñˊ fɨˊ quiáˈˉ Zaqueo, lalab cajíñˈˉ do casɨ́ˈrˉ Fíiˋnaaˈ Jesús: —Janúˈˋ, Fíiˋi, lana nicuǿˆø jaléngˈˋ dseaˋ tiñíingˉ condseáˈˉ jaléˈˋ e seaˋ quiéˉe, jo̱ quiáˈˉ lajaangˋ lajaangˋ dseaˋ i̱ nɨcajméˉe ɨ̱ɨ̱ˋ quiáˈˉ, lana nijá̱a̱ˈ˜a̱re quiʉ̱́ˋ ˈléˈˋguɨ laco̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ e nɨcacá̱ˉa̱ quiáˈrˉ do. 	 Ondertussen was Zacheüs voor de Here gaan staan. "Here", zei hij, "ik zal de helft van mijn rijkdom aan de armen geven. En als ik iemand teveel belasting heb laten betalen, zal ik hem vier keer zoveel teruggeven."


Dsʉˈ mɨ˜ niñíingˋnaˈ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ lajaangˋ lajaangˋnaˈ, jo̱b nilɨseaˋ bíˋ quíiˉnaˈ e laco̱ˈ nigüɨguiáˆnaˈ júuˆ quiéˉe fɨˊ laˈúngˉ jee˜ fɨɨˋ Jerusalén có̱o̱ˈ˜guɨ latøøngˉ lɨ˜ se̱ˈˊ Judea, jo̱guɨ lajo̱bɨ cajo̱ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Samaria, jo̱guɨ fɨˊ laˈúngˉ fɨˊ jmɨgüíˋ. 	 Maar als de Heilige Geest op jullie neerkomt, zullen jullie kracht krijgen om de waarheid over Mij te vertellen aan de mensen in Jeruzalem en ook in Judea en Samaria. Zelfs tot in de verste uithoeken van de wereld."


Jo̱ ladsifɨˊ lajo̱b cajǿˈˋ uǿˉ e eáangˊ, jo̱ có̱o̱ˈ˜ e jo̱b cajléngˈˉ guóoˈ˜ uǿˉ jo̱ caˈímˉ caquiúungˈ˜jiʉ e fɨɨˋ jo̱, co̱ˈ caquɨ́bˈˉ jaléˈˋ ˈnʉ́ʉˊ jo̱ guiéˉ mil dseaˋ cajúngˉ. Jo̱guɨ lají̱i̱ˈ˜ i̱ jaˋ cajúngˉ có̱o̱ˈ˜ e jo̱, eáamˊ cafǿiñˈˊ, jo̱ jo̱guɨb mɨ˜ canaaiñˋ e jmiféiñˈˊ Fidiéeˇ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ. 	 Op dat moment zal er een zware aardbeving komen. Een tiende deel van de stad zal volledig verwoest worden en 7000 mensen zullen omkomen. De mensen die het er levend afbrengen, zullen niet weten waar zij het zoeken moeten en de God van de hemel eren.


Jo̱ có̱o̱ˈ˜ e jo̱b catɨ́ˋ ˈnɨˊ néeˈ˜ e jmóoˋ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ quijí̱ˉ jial e nirǿngˋ Jesús dseeˉ, dsʉˈ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ néeˈ˜ jaˋ calɨ́ˈrˉ lajo̱. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, mɨ˜ joˋ ñiˊ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ jial nijmérˉ e nirǿngˋ Jesús dseeˉ, jo̱baˈ catiúumˉbre dseaˋ do, jo̱ cangohuíimˉbre lajeeˇ cateáˋ. 	 Zo probeerde de duivel op alle mogelijke manieren Jezus om te praten. Maar zonder succes. Daarom liet hij Hem voorlopig met rust.


Jo̱ doñiˊ faˈ e Dseaˋ Jmáangˉ lɨ́ɨiñˊ dseángˈˉ i̱ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ camɨ́ɨngˈ˜ do, dsʉˈ dseángˈˉ ˈnéˉbaˈ e cangongɨ́ɨiñˉ jaléˈˋ e iihuɨ́ɨˊ do e laco̱ˈ calɨlíˈrˆ jial ˈnéˉ jmérˉ nʉ́ʉˈr˜ mɨ˜ quiʉˈˊ Tiquiáˈrˆ ta˜ lajo̱. 	 Zelfs al was Jezus de Zoon van God, toch moest Hij uit ervaring leren wat gehoorzaamheid was. Ook als dat pijn en verlatenheid betekende.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋguɨ lajo̱, lajeeˇ e táamˋbɨ Jesús fɨˊ jo̱, jo̱ ie˜ jo̱ niseengˋ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Lázaro có̱o̱ˈ˜guɨ gángˉguɨ dseamɨ́ˋ rúiñˈˋ, jaangˋ i̱ siiˋ Yáˆ jo̱guɨ jaangˋ i̱ siiˋ Marta, jo̱ lajɨˋ gaaiñˈˋ do seeiñˋ fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ lɨ˜ siiˋ Betania. Jo̱ ie˜ jo̱ guiáangˈ˜ ráangˋ Lázaro e dséeˈr˜. 	 Lazarus uit Bethanië, de broer van Maria en Martha, was ziek.


’Jo̱ ¿jialɨˈˊ ca̱ˈˋ cuente lají̱i̱ˈ˜ quiˊ iʉ˜ jminiˇ jaangˋ dseaˋ rúnˈˋ, jo̱ dsʉˈ jaˋ ca̱ˈˋ cuente uøˈˊ e jie˜ jaˋ latøøngˉ co̱o̱ˋ ˈmabˋ iʉ˜ jminíˈˆ? 	 Waarom maakt u zich druk over de splinter in het oog van een ander terwijl in uw eigen oog een balk zit?


Co̱ˈ faco̱ˈ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do guiim˜bɨ dsíirˊ uii˜ quiáˈˉ e fɨˊ lɨ˜ caˈuøøiñˋ do, jo̱baˈ caquɨmˈˉtu̱r jóng e fɨˊ jo̱ faco̱ˈ mɨ˜ cajméerˋ lajo̱. 	 Als zij hadden gewild, zouden zij naar hun vroegere land hebben kunnen terugkeren.


Jo̱ lana, ¿jialɨˈˊ jaˋ jáˈˉ lɨ́ɨngˋnaˈ lají̱i̱ˈ˜ e nɨcajméeˋ Fidiéeˇ quiáˈˉ jial laangˋ dseaˋ jee˜ dseeˉ quiáˈrˉ? ˈNʉ́ˈˋ iing˜naˈ cuǿˈˆnaˈ i̱ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel i̱ jáˈˉ lɨ́ɨngˋ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ co̱o̱ˋ lee˜ e jí̱i̱ˈ˜ jneaa˜aaˈ, dseaˋ Israel, o̱ˈguɨ ˈlɨɨ˜ dseaˋ cǿøngˈ˜ quíˉiiˈ caquɨ́ɨˈ˜naaˈ jmɨɨ˜ caséˆeeˈ quiáˈˉ e nilɨti˜ jaléˈˋ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ do. 	 Wel, waarom wilt u het beter weten dan God, door deze nieuwe christenen een juk op de schouders te leggen dat voor ons en onze voorouders al te zwaar was?


Jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ngɨ́ɨngˊ lajeeˇ e táangˋ Jesús fɨˊ dseˈˋ crúuˆ lɨco̱ˈ guiaˈrˊ gui˜bre e jǿøiñˉ dseaˋ do jo̱ féˈrˋ lala: —¡Ja̱a̱ˉ! ¿Su o̱ˈ ˈnʉˋbɨ i̱ féˈˋ i̱ líˈˋ quɨˈˆ guáˈˉ féˈˋ quiáˈˉ dseaˋ góoˈˋ, jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ ˈnɨˊ jmɨɨ˜ lajo̱ líˈˋ jméeˈ˜tu̱ˈ? 	 De mensen die voorbijkwamen, scholden Hem uit en schudden hun hoofd. "Moet je Hem zien", jouwden zij. "Hij zou toch de tempel afbreken en in drie dagen weer opbouwen?


Dsʉco̱ˈ lají̱i̱ˈ˜ dseeˉ e nɨcaˈéeˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ, dseángˈˉ e ñíibˊ eáangˊ e tíiˊ cartɨ́ˋ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ. Jo̱ nɨtó̱o̱bˋ dsíiˊ Fidiéeˇ jaléˈˋ dseeˉ e nɨcaˈéeiñˈˋ do, jo̱baˈ lana nɨnéebˊ guiʉ́ˉ quiáˈˉ Fidiéeˇ e nicuǿˈˉreiñˈ do iihuɨ́ɨˊ uíiˈ˜ quiáˈˉ jaléˈˋ e jo̱. 	 God is haar misdaden niet vergeten. Haar zonden hebben zich hemelhoog opgestapeld.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋguɨ lajo̱, jaléngˈˋ dseaˋ Israel i̱ seengˋ fɨˊ Damasco do canaaiñˋ sɨ́ɨiñˋ røøˋ jial nijngáiñˈˉ i̱ Saulo i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ góorˋ do. 	 Een tijd later besloten de Joodse leiders hem te doden.


Jo̱ e lab e niingˉguɨ e ˈnéˉ e nɨtó̱ˉ áaˊnaˈ nifɨˊ quiáˈˉ e júuˆ la, e mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ nɨjaquiéengˊ e niˈíingˉ jmɨgüíˋ, nijalíingˉ jaléngˈˋ dseaˋ e lɨ́ˈˆ nilɨseeiñˋ e jmóorˋ lají̱i̱ˈ˜ e gaˋ e lɨ́ˋ dsíirˊ yaam˜bre, jo̱guɨ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ laˈíˋ nijmérˉ ta˜ lǿøˆ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ júuˆ güeangˈˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ quiáˈrˉ cajo̱, 	 Ik wil u er vooral op wijzen dat er in de laatste dagen mensen zullen komen, die met alles spotten en alleen maar hun eigen zin doen. Zij zullen schamper opmerken:


Jo̱ jnea˜ e guiʉ́ˉ dsiˋbaa nijmeáanˈ˜n ta˜ jaléˈˋ e seaˋ quiéˉe, jo̱ jɨˋguɨ cartɨˊ ˈñiáˈˋa nijmeáanˈ˜n ˈñiáˈˋa lajo̱ e laco̱ˈ niˈuíingˉ guiʉ́ˉ quíiˉnaˈ; jo̱ dsʉˈ laco̱ˈ ngóoˊ e eáangˊguɨ lɨˈneáanˋn ˈnʉ́ˈˋ, ˈnʉ́ˈˋ lɨ́ˈˆ rɨquɨˈˊ jmooˋnaˈ có̱o̱ˈ˜ jnea˜, co̱ˈ jiʉ˜guɨ ˈneáangˋnaˈ jnea˜ laco̱o̱ˋ ya̱ˈˊ. 	 Ik zal heel graag mijzelf en alles wat ik heb, geven voor uw welzijn; al lijkt het erop dat hoe meer ik u liefheb, des te minder ik door u geliefd word.


Jo̱ e labaˈ jmɨtaaˆ óoˊnaˈ, e jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ ˈléengˈ˜ niingˉguɨr laco̱ˈ fiir˜, jo̱guɨ e jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ i̱ ngɨˊ ta˜ quie̱ˊ júuˆ niingˉguɨr laco̱ˈguɨ i̱ dseaˋ i̱ casíingˋ írˋ do. 	 Luister goed, een knecht is niet de meerdere van zijn baas en een boodschapper niet van wie hem gestuurd heeft!


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caˈeˊguɨ Jesús e júuˆ la jo̱ cajíñˈˉ: —Jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ quɨ́ɨˈr˜ jmɨɨ˜ faˈ e nijmérˉ ta˜ fɨˊ quiniˇ gángˉ fiir˜ co̱lɨɨng˜, dsʉco̱ˈ song cajméerˋ lajo̱, jo̱baˈ nilíˋ ˈníˈˋ níimˉbre jaangˋ jo̱guɨ nijmiti˜bre ta˜ e niquiʉ́ˈˉ i̱ jaangˋguɨ do. Jo̱ co̱ˈ lajo̱b lɨ́ɨˊ, jo̱baˈ jaˋ quɨ́ˈˉ jmɨɨ˜ faˈ e ˈnʉ́ˈˋ nijmitíˆnaˈ co̱lɨɨng˜ jaléˈˋ ta˜ quiʉˈˊ Fidiéeˇ jo̱guɨ nijmitíˆnaˈ cajo̱ jaléˈˋ ta˜ seángˈˊ jmiguiʉˊ cuuˉ. 	 U kunt niet voor twee heren tegelijk werken. Want u krijgt een hekel aan de een en gaat van de ander houden of omgekeerd. Zo kunt u ook niet God dienen en tegelijk uw hart op het geld (a) zetten.


Jnea˜ siiˋ Juan, jo̱ lɨ́ɨnˊn jaangˋ dseaˋ féngˈˊ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ jee˜ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱ jmoˈˊo e jiˋ la e catɨ́ɨngˉ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ i̱ nɨcaguíngˈˋ Fidiéeˇ e caˈuíingˉnaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱ dseángˈˉ lajamˈˉbaˈ e ˈneáangˋ jnea˜ ˈnʉ́ˈˋ, jo̱ o̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ jnea˜ cajo̱, co̱ˈ lajo̱b jaléngˈˋguɨ dseaˋ i̱ nɨcaˈíngˈˋ júuˆ quiáˈˉ i̱ Fidiéeˇ i̱ jáˈˉ do. 	 Van: Johannes, de ouderling. Aan: De vrouw, die door God uitgekozen is en aan haar kinderen. Ik heb u oprecht lief en daarin ben ik niet de enige; alle mensen die de waarheid hebben leren kennen, houden ook van u.


Jo̱guɨ fɨˊ ni˜ jaléˈˋ jiˋ e nɨcasiing˜naaˈ quíiˉnaˈ, jaˋ mɨˊ cajméeˈ˜naaˈ júuˆ e jiéˈˋ e laco̱ˈ huɨ́ɨngˊ ngángˈˋnaˈ o̱si e niˈɨ́ˆnaˈ. Jo̱ sɨjeenˇ e dseángˈˉ ningámˈˋbaˈ røøˋ 	 Mijn brieven zijn rechttoe, rechtaan geweest. Er is niets onduidelijks bij.


Jo̱ jí̱i̱ˈ˜ i̱ dseaˋ i̱ jáˈˉ lɨ́ɨngˋ e Jesús lɨ́ɨiñˊ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ, jí̱i̱ˈ˜ íˋbingˈ lɨˈˋ e jaˋ lɨgøøngˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ. 	 Alleen als wij geloven dat Jezus de Zoon van God is, kunnen wij de verleidingen van de wereld weerstaan.


Jo̱guɨ dsʉˈ quiáˈˉ jaangˋ dseamɨ́ˋ co̱o̱ˋ e jlobˈˆ lɨ́ɨˊ e séerˊ guir˜ e lɨcueeˋ, dsʉco̱ˈ cangɨ́ɨiñˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cueeˋ guir˜ e laco̱ˈ jmáiñˈˋ ta˜ e jo̱ e lafaˈ jlɨˊ ˈmɨˈˊ fɨˊ moguir˜. 	 Maar als een vrouw het haar lang draagt, is dat een eer voor haar, want het lange haar is voor de vrouw een natuurlijke sluier.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, jo̱ cajmɨngɨˈˊ Jesús jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jo̱ cajíñˈˉ casɨ́ˈˉreiñˈ: —¿Jialɨˈˊ féˈˋ dseaˋ e sɨju̱ˇ dseata˜ Davíbˈˆ lɨ́ɨngˊ Dseaˋ Jmáangˉ? 	 Daarna had Hij een vraag voor hen: "Waarom wordt gezegd dat de Christus rechtstreeks van David zal afstammen?


Jo̱guɨ cajáˉbɨ Dseaˋ Jmáangˉ cajo̱ e laco̱ˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel nijmiféiñˈˊ Fidiéeˇ uíiˈ˜ e eáangˊ fɨˈˋ lɨ́ɨngˉ dseaˋ do jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ lɨ˜ féˈˋ lala: Jo̱ nijmifénˈˊn ˈnʉˋ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel, jo̱guɨ nijmifénˈˊn ˈnʉˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e øøˉ. 	 Een andere reden is dat ook de overige volken God zouden danken en eren voor Zijn genade. "Daarom zal Ik de volken over U vertellen", staat er in de Boeken. "Ik zal Uw naam bejubelen." (b)


jo̱baˈ lalab cañíiˋ i̱ dseaˋ do quiáˈˉ Jesús: —Jaˋ ne˜naaˈ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ. Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáiñˈˉ do: —O̱ˈguɨ jnea˜ cuǿøngˋ líˋ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ i̱˜ i̱ quiʉˈˊ ta˜ quiéˉe e jmóoˋo jaléˈˋ e la. 	 Daarom zeiden zij maar dat ze het niet wisten. "Wel", antwoordde Jezus, "dan vertel Ik u ook niet wie Mij het recht geeft dit allemaal te doen."


Dsʉˈ e jáˈˉ, nɨneˋbaaˈ e Fidiéeˇbingˈ cajmeáangˋ Jesús jaˋguɨ faˈ dseángˈˉ niiñˉ laco̱ˈguɨ jaléngˈˋ ángeles lajeeˇ e calɨ́iñˉ dseaˋ jmɨgüíˋ. Jo̱ co̱ˈ eáamˊ ˈneáangˋ Fidiéeˇ jneaa˜aaˈ, jo̱baˈ cajméerˋ e cajúngˉ Jesús cuaiñ˜ quíˉiiˈ. Jo̱ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e iihuɨ́ɨˊ e cangɨ́ɨngˋ Jesús mɨ˜ cajúiñˈˉ do, jo̱baˈ lana nɨne˜naaˈ e nɨcajméeˋ Fidiéeˇ e dseaˋ do caˈuíiñˉ jaangˋ dseaˋ ˈgøngˈˊ i̱ ˈnéˉ nijmɨˈgóˋ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ jo̱guɨ i̱ ˈnéˉ nijmiféngˈˊ dseaˋ cajo̱. 	 maar wij zien Jezus wel. Hij heeft gedurende een tijd lager dan de engelen gestaan omdat Hij sterven moest, maar is nu door God met heerlijkheid en eer gekroond, omdat Hij door Gods genade voor ons de dood is ingegaan.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋguɨ jmiguiʉˊ ji̱i̱ˋ lajo̱, jo̱ ie˜ jo̱ cangɨˊ jaangˋ dseaˋ i̱ siiˋ Juan i̱ seáangˋ dseaˋ jmɨɨˋ fɨˊ ni˜ guóoˈ˜ uǿˆ quiʉ̱́ˋ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Judea, 	 Terwijl zij nog in Nazareth woonden, begon Johannes de Doper te preken in de woestijn van Judea.


Dsʉco̱ˈ i̱ dseaˋ i̱ cangɨ́ɨngˋ e féˈrˋ jmíiˊ e jaˋ ñirˊ jéengˊguɨ, Fidiéeˇbingˈ i̱ féiñˈˋ jo̱ o̱ˈ dseaˋ jmɨgüíˋ, co̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ jiéngˈˋ ngángˈˋ e jmíiˊ do. Jo̱ i̱ dseaˋ do féˈrˋ e jmíiˊ do laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱ jaléˈˋ e féˈrˋ do jaˋ mɨˊ cajmijnéengˋ Fidiéeˇ lamɨ˜ jéengˊguɨ. 	 Als iemand in een vreemde taal spreekt, spreekt hij tot God en niet tot mensen, want zij verstaan hem niet. Wat hij onder de leiding van de Geest zegt, is geheimtaal.


Jo̱ lana joˋ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ i̱ lɨco̱ˈ jmóoˋ ta˜ quiéˉe, dsʉco̱ˈ i̱ dseaˋ laˈíˋ jí̱i̱ˈ˜ jaˋ ñirˊ e˜ uiing˜ e ta˜ e jmóorˋ quiáˈˉ i̱ fiir˜ do. Dsʉˈ lana nɨlɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ seengˋ røøˋ có̱o̱ˈ˜baa, co̱ˈ nɨcacuǿøˉbaa ˈnʉ́ˈˋ e nɨcalɨñíˆnaˈ jaléˈˋ e júuˆ e caˈíinˈ˜n quiáˈˉ Tiquiéˆe. 	 Ik noem u niet langer slaven, want een heer neemt zijn slaven niet in vertrouwen. Maar Ik noem u vrienden, omdat Ik u alles heb verteld wat Ik van mijn Vader gehoord heb.


Jo̱ mɨ˜ cangáˉ i̱ dseamɨ́ˋ do lajo̱, jo̱ dsíngˈˉ cafǿiñˈˊ jí̱i̱ˈ˜ joˋ ñirˊ e˜ nijmérˉ. Jo̱ lajeeˇ jo̱ co̱o̱ˋ cangáˉbre e cajnéngˉ gángˉ dseañʉˈˋ quiá̱ˈˉ laco̱ˈ teáaiñˉ, jo̱ i̱ dseañʉˈˋ do quiˈrˊ ˈmɨˈˊ téˋ e jɨˈˋ jloˈˆ. 	 Ze wisten niet wat ze daarmee aan moesten. Plotseling waren er twee mannen bij hen, in blinkende kleren.


Jo̱ lajɨɨˉnaaˈ laˈóˈˋ ngóoˊnaaˈ dsíiˊ e móoˊ do tíiˊbaaˈ tú̱ˉ ciento dsíˋ setenta y seis dseaˋ. 	 We waren in totaal met 276 mensen.


Co̱ˈ ˈnʉ́ˈˋ tiúumˊbaˈ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ jo̱ lɨ́ˈˆ jmitíˆnaˈ dseángˈˉ lají̱i̱ˈ˜ e quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ laˈóˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. 	 U houdt vast aan de traditie, maar aan Gods opdracht denkt u niet.


Jo̱ ne˜baaˈ røøˋ e cøømˋ se̱e̱ˉnaaˈ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ jo̱guɨ dseaˋ do cøømˋ seeiñˋ có̱o̱ˈ˜ jneaa˜aaˈ contøøngˉ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈrˉ e nɨcangɨ́ɨngˋnaaˈ. 	 En Hij heeft ons Zijn Heilige Geest gegeven; daardoor weten wij dat wij één met Hem zijn en Hij één met ons is.


jo̱guɨ jmiféiñˈˊ Fidiéeˇ. Jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ eáamˊ guiʉ́ˉ féˈrˋ uii˜ quiáiñˈˉ, jo̱guɨ laco̱o̱ˋ jmɨɨ˜ laco̱o̱ˋ jmɨɨ˜ jmóoˋ Fidiéeˇ e fɨ́ɨngˊguɨ dseaˋ caˈuíiñˉ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Zij prezen God en het hele volk was hun goedgezind. En God zorgde dat er elke dag weer nieuwe mensen bijkwamen, die gered werden.


jo̱guɨ fóˈˋnaˈ cajo̱ e nɨñíˆbɨˈ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ Fidiéeˇ e nijméeˆnaˈ, jo̱guɨ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ do jmɨcó̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ e niguíiˈ˜naˈ jnang˜ e guiʉ́ˉ e nijméeˆnaˈ, 	 Omdat u onderwijs uit de wet krijgt, kunt u onderscheiden wat goed is.


Jo̱ nijmɨcó̱o̱ˈ˜bre jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ɨˊ dsíiˊ e jaˋ seengˋ i̱i̱ˋ nijmɨcó̱o̱ˈ˜ quiáˈrˉ. Jo̱guɨ nijmɨcó̱o̱ˈ˜bɨr cajo̱ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ɨˊ dsíiˊ e jaˋ niquɨ́ɨˈr˜ jmɨɨ˜. Jo̱guɨ niguiárˉ júuˆ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ carˋ nilɨta˜ dsíiñˈˊ e dseángˈˉ røøbˋ ɨ́ɨˋ íˈˋ quiáˈˉ lajaangˋ lajaangˋ dseaˋ. 	 Op straat zal niemand Zijn stem horen. Hij zal de gewonde niet verbrijzelen en ook een klein sprankje hoop zal Hij niet uitdoven. Hij zal het recht doen overwinnen.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, canúˉguɨ́ɨ co̱o̱ˋguɨ luu˜ e jáaˊ fɨˊ nifeˈˋ e jíngˈˉ lala: —Jábˈˉ, lajo̱b lɨ́ɨˊ, Fíiˋnaaˈ Fidiéeˇ, ˈnʉbˋ dseaˋ i̱ quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ jméˆ lɨ́ˈˆ doñiˊ eeˋ, co̱ˈ nɨcaquidsíˋbaˈ íˈˋ laco̱ˈ catɨ́ɨngˉ jo̱guɨ laco̱ˈ sɨˈíˆ cajo̱. 	 En ik hoorde het altaar zeggen: "Ja, Here, Almachtige God, Heerser over alles, Uw oordelen zijn juist en goed."


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, camóˉguɨ́ɨ fɨˊ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ co̱o̱ˋguɨ e li˜ e dsigáˋ dsíiˊ dseaˋ eáangˊ, jo̱ camánˉn guiángˉ ángeles i̱ quie̱ˊ jiéˈˋguɨ guiéˉguɨ íingˈ˜ iihuɨ́ɨˊ e cartɨˊ lɨ˜ dséngˉ, jo̱ có̱o̱ˈ˜ e jo̱b e niguiáˋ féngˈˊ dsíiˊ Fidiéeˇ quiáˈˉ lají̱i̱ˈ˜ e nɨsɨguíiñˈˆ do. 	 Ik zag nog iets anders in de hemel. Het was indrukwekkend en wonderlijk: Zeven engelen met de zeven laatste rampen. Na die rampen zal Gods toorn voorbij zijn.


Jo̱ dsʉˈ Jesús catǿˈrˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ guitúungˋ do quiáˈrˉ jo̱ casɨ́ˈrˉ lala: —Nɨñíbˆ ˈnʉ́ˈˋ guiʉ́ˉ e jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ cuíingˋ Fidiéeˇ seengˋ jaléngˈˋ dseata˜ i̱ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ, jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ quiʉˈˊ ta˜ do eáamˊ sɨlɨˈrˊ có̱o̱ˈ˜ e ta˜ lɨ́ɨiñˈˊ do. Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ cajo̱ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ, co̱ˈ laguidseaamˆ quiʉˈrˊ ta˜ quiáiñˈˉ do. 	 Jezus riep hen allemaal bij Zich en zei: "Jullie weten dat de mannen die het in de wereld voor het zeggen hebben, de bevolking onderdrukken. Zij maken misbruik van hun macht. Maar onder jullie is dat totaal anders.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e casɨ́ˈˉ Fíiˋnaaˈ Jesús jaléngˈˋ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do lajo̱, jo̱baˈ cajgóoˉbre fɨˊ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ jóng, jo̱ cangámˈˉtu̱r fɨˊ ñifɨ́ˉ fɨˊ lɨ˜ cajárˉ, jo̱ cangogüeaˋtu̱r lɨ́ˈˆ lɨˊ dséeˊ laco̱ˈguɨ la guiing˜ Tiquiáˈrˆ Fidiéeˇ. 	 Nadat Hij met hen gesproken had, werd Jezus opgenomen in de hemel en ging aan de rechterhand van God zitten.


Jo̱ cajíngˈˉtu̱ i̱ ángel do: —Jaˋ fǿønˈ˜ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ, co̱ˈ iáamˋ dsíiˊ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉˋ, 	 "Wees niet bang, Maria", zei de engel, "want God heeft besloten u heel bijzonder te zegenen.


Jo̱ dsʉˈ mɨ˜ caguiéngˈˉ i̱ sɨmingˈˋ do lɨ˜ taang˜ i̱ dseaˋ jmóoˋ ta˜ do, jo̱ dsifɨˊ ladob canaaiñˈˋ do sɨ́ɨiñˋ lajeeˇ yaaiñˇ: “Jí̱i̱ˈ˜ i̱ nabingˈ i̱ seengˋ i̱ nilíingˉ fii˜ e uǿˉ la mɨ˜ nijúungˉ tiquiáˈrˆ. Jo̱baˈ majngáangˈˇnaaˈr lana, ná la cagüéiñˉ fɨˊ la, jo̱ jneaˈˆ dseaˋ nilíiˉiiˈ fii˜ latøøngˉ e uǿˉ la.” 	 Maar toen de boeren zijn zoon zagen aankomen, zeiden ze tegen elkaar: 'Dit is onze kans! Die jongen erft al het land als zijn vader sterft. We zullen hem vermoorden,


Jo̱baˈ cajmɨngɨ́ˈˉ Jesús i̱ dseaˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —Janúˈˋ sɨmingˈˋ, jaˋ mɨˊ lɨˈˊnaˈ ˈñʉˋ, ¿jáˆ jáˈˉ? Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do jo̱ cajíñˈˉ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do: —U̱˜, jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ jaˋ i̱i̱ˋ mɨˊ calɨˈˊnaaˈ. 	 Jezus riep: "Vrienden, hebben jullie iets te eten?" "Nee", antwoordden zij.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, canaangˋ Jesús eˈrˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do co̱o̱ˋ júuˆ jáˈˉ e lafaˈ júuˆ cuento, jo̱ caˈeˈˊreiñˈ e ˈnéˉ féiñˈˊ Fidiéeˇ contøøngˉ e ngocángˋ dsíirˊ, 	 Jezus vertelde Zijn discipelen een gelijkenis om duidelijk te maken dat men altijd moet blijven bidden, net zolang tot het antwoord komt.


Jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseamɨ́ˋ i̱ caguicó̱o̱ˋ júuˆ do siirˋ Yáˆ i̱ seengˋ fɨˊ Magdala, jaangˋguɨ i̱ siiˋ Sɨhuo̱o̱ˉ, jaangˋguɨ i̱ siiˋ Yáˆ niquiáˈˆ Tiáa˜, jo̱guɨ quíimˈ˜bɨ dseamɨ́ˋ i̱ caguiaangˉguɨ cajo̱. 	 Maar toen de vrouwen (het waren Maria van Magdala, Johanna, Maria (de moeder van Jakobus) en verschillende anderen


Jo̱ co̱ˈ lajo̱b nilíˋ, jo̱baˈ lajaangˋ lajaamˋ jneaa˜aaˈ ˈnéˉ e niguiéeˆnaaˈ júuˆ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ e niquidsirˊ íˈˋ quíˉiiˈ. 	 Wij zullen ons persoonlijk voor God moeten verantwoorden.


Jo̱ nijmɨsɨ́ɨmˉbre ngúuˊ táangˋnaaˈ e jaˋ bíˋ seaˋ quiáˈˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱ nicuǿˈrˉ jneaa˜aaˈ ngúuˊ táangˋnaaˈ e ˈmɨ́ɨˉ e nɨgüeangˈˆ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ lɨ́ɨˊ e ngúuˊ táaiñˋ ˈñiaˈrˊ. Jo̱ nijmérˉ lajo̱ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e bíˋ ˈgøngˈˊ quiáˈrˉ có̱o̱ˈ˜ e quiʉˈrˊ ta˜ fɨˊ laˈúngˉ. 	 Door de onbeperkte kracht waarmee Hij alles aan Zich onderwerpt, zal Hij ons sterfelijke lichaam veranderen in een hemels lichaam, dat net zo sterk en schitterend is als het Zijne.


Jo̱ dsʉˈ i̱ lɨɨng˜guɨ i̱ dseaˋ do féˈrˋ jo̱ jíñˈˉ: —Jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ líˈrˋ féˈrˋ dseángˈˉ laco̱ˈ féˈˋ i̱ dseañʉˈˋ na faco̱ˈ jáˈˉ e iuungˉ i̱ ˈlɨngˈˆ dsíirˊ. Co̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ i̱ iuungˉ i̱ ˈlɨngˈˆ dsíiˊ líˈrˋ jmérˉ e nilɨjnéˈˋ jaangˋ dseaˋ tiuungˉ laco̱ˈguɨ cajméeˋ i̱ dseañʉˈˋ na. 	 Anderen waren het daar niet mee eens en zeiden: "Dit zijn geen woorden van iemand die in de macht van een boze geest is. Een boze geest kan niemand van blindheid genezen!"


Jo̱guɨ jaléˈˋ guotɨɨˉ dseaˋ e jaˋ ˈgaˈˊ lɨˊ jíiˈr˜, e jo̱baˈ e eáangˊguɨ quɨ̱ˈrˊ røøˋ. Jo̱guɨ jaléˈˋ e guotɨɨˉ dseaˋ e ɨˊ dsíirˊ e eáangˊguɨ gaˋ jnéengˉ, e jo̱baˈ e eáangˊguɨ tɨ́ɨngˊ jmáiñˈˋ guiʉ́ˉ, 	 Aan de delen van ons lichaam die we niet graag laten zien, geven we bijzondere zorg en de minder nette delen van ons lichaam worden netjes bedekt.


Jo̱baˈ cañíiˋ Tʉ́ˆ Simón quiáˈˉ dseaˋ do lala: —Nañiˊ faˈ lajɨɨmˋ nitiúungˉ ˈnʉˋ, Fíiˋi, dsʉˈ jnea˜ jaˋ nijmee˜e lajo̱. 	 Petrus zei tegen Hem: "Zelfs al zouden alle mensen zich voor U schamen, ik nooit!"


Jo̱ lafaˈ e jáˈˉ, co̱o̱ˋ ya̱ˈˊ calɨséngˋ guiángˉ dseañʉˈˋ i̱ laˈóˈˋ rúngˈˋ, jo̱ i̱ dseañʉˈˋ laˈuii˜ do cacúmˈˋ guóorˋ, dsʉˈ joˋ huǿøˉ ngóˉ cajúmˉbre la jaˋ mɨˊ seemˋbɨ jó̱o̱rˊ. 	 Nu waren er eens zeven broers. De oudste trouwde, maar er kwamen geen kinderen.


jo̱ dsʉˈ lajo̱b calɨ́ˉtu̱, cajúmˉbiñˈ do jo̱ jaˋ jó̱o̱rˊ calɨséngˋ cajo̱. Jo̱ lajo̱b i̱ rúiñˈˋ i̱ catɨ́ˋ ˈnɨˊ do cajo̱, cacúmˈˋbre guóorˋ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseamɨ́ˋ íˋ, dsʉˈ lajo̱btu̱ caˈuíingˉ quiáˈrˉ, cajúmˉbre e jí̱i̱ˈ˜ jaˋ jó̱o̱rˊ calɨséngˋ. Jo̱ lajo̱b calɨ́ngˉ lajɨˋ guiángˉ i̱ dseañʉˈˋ do, cajúmˉbre e jí̱i̱ˈ˜ jaˋ jó̱o̱rˊ calɨséngˋ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseamɨ́ˋ do. 	 Dus trouwde de volgende broer met de weduwe. En zo ging het verder, tot de vrouw tenslotte met ieder van de zeven broers getrouwd was geweest.


Dsʉˈ mɨ˜ catóˈˊ féˈˋ Paaˉ e jo̱, jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ fariseo do có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ saduceo canaaiñˋ e jmiquímˈˉ dsíiˊ rúiñˈˋ lajeeˇ yaaiñ˜, jo̱ caˈuíingˉ tú̱ˉ ˈléˈˋ i̱ dseaˋ i̱ caseángˈˊ do ie˜ jo̱. 	 Door die woorden ontstond er onenigheid tussen de Farizeeërs en de Sadduceeërs. Weg was hun eensgezindheid!


Jo̱ dsʉˈ jneaˈˆ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ quɨ́ɨˈ˜naaˈ jmɨɨ˜ e nijméˆnaaˈ e lafaˈ e quíˉnaaˈ yee˜naaˈ jaléˈˋ e jo̱, co̱ˈ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇbaˈ e quɨ́ɨˈ˜naaˈ jmɨɨ˜ jmooˉnaaˈ jaléˈˋ e jmooˉnaaˈ. 	 Wij denken niet zelf iets van blijvende waarde te kunnen doen. Onze kracht en de resultaten komen alleen van God.


Jo̱ dsʉˈ fɨng song jaˋ cajmiti˜ i̱ dseaˋ néeˊ ni˜ i̱ dseaˋ ˈléengˈ˜ do lají̱i̱ˈ˜ ta˜ caquiʉˈˊ fiir˜, co̱ˈ caˈɨ́ˋ dsíirˊ e jaˋ mɨˊ niguiengˈˊ fiir˜ lajmɨnáˉ, jo̱ lajeeˇ jo̱ cajméerˋ sooˋ dsíirˊ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ ˈléengˈ˜ i̱ néeˊ nir˜, jo̱guɨ canáiñˋ ɨ̱́ˈˋ gøˈrˊ jaléˈˋ e seaˋ, jo̱guɨ cajméerˋ ta˜ ɨ̱́ˈˋ méeˊ; 	 Maar de rentmeester kan ook denken: 'Mijn heer komt voorlopig niet terug.' Hij kan de arbeiders en de werksters beginnen te slaan. Hij kan erop los leven en dronken worden.


Jo̱ i̱ Paaˉ do calɨˈiiñ˜ e niˈírˋ e niféiñˈˊ i̱ dseaˋ fɨ́ɨngˊ do, dsʉˈ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ jaˋ cacuørˊ fɨˊ lajo̱. 	 Paulus wilde er zelf ook heen gaan, maar de christenen hielden hem tegen.


Jo̱ dsʉˈ jnea˜ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉˋ, dseaˋ lɨnˈˊ jí̱i̱ˈ˜ dseaˋ jmɨgüíˋ, e jaˋ seaˋ fɨˊ quíiˈˉ faˈ e nifɨ́ˈˆ Fidiéeˇ e˜ uiing˜ seaˋ quiáˈˉ jaléˈˋ e jmóorˋ. Co̱faˈ co̱o̱ˋ tuˈˊ jaˋ fɨˊ seaˋ quiáˈˉ faˈ e nisɨ́ˈˋ i̱ dseaˋ i̱ cajméeˋ do: “¿Jialɨˈˊ cajmeaanˈˉ jnea˜ lala?” 	 Hoe durft u zo tegen God te spreken? Het maaksel zegt toch ook niet tegen zijn maker: "Waarom hebt u mij zo gemaakt?"


Jo̱ catɨˊ jo̱b canaangˋ eˈˊ Jesús jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jmiguiʉbˊ jaléˈˋ júuˆ quiáˈrˉ, jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ co̱o̱ˋ júuˆ jáˈˉ e lafaˈ júuˆ cuento jo̱ cajíñˈˉ: 	 Hij vertelde hun onder andere deze gelijkenis:


Jo̱baˈ guiʉ́ˉguɨ quiáˈˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ laˈíˋ faˈ e jaˋ mɨˊ canaaiñˋ e teáaiñˉ fɨˊ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ laco̱ˈguɨ catʉ́ˋtu̱r jaléˈˋ e nɨcangɨ́ɨiñˈˋ do mɨ˜ nɨcalɨcuíiñˋ dseaˋ do jo̱guɨ e nɨcasíñˈˋ yaaiñ˜ fɨˊ guiʉ́ˉ có̱o̱iñˈ˜ do. 	 Het zou beter zijn geweest als hij nooit had geweten hoe hij rechtvaardig leven moest. Maar nu hij het grote gebod kent en er niets meer van wil weten, geldt voor hem dit oude spreekwoord: "Een hond keert terug naar zijn eigen braaksel", en ook: "Een gewassen varken wentelt zich toch weer in de modder." (A)


Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, dsʉco̱ˈ fɨˊ moˈooˉ jaangˋ dseaˋ cuǿømˋ líˋ uǿˋ júuˆ e jmiféiñˈˊ Fidiéeˇ jo̱guɨ júuˆ e féˈrˋ gaˋ quiáˈˉ dseaˋ rúiñˈˋ cajo̱, jo̱ dseángˈˉ jaˋ dseengˋ e nijméˉ dseaˋ lajo̱. 	 Wij prijzen en vervloeken met dezelfde mond. Maar dat is niet goed, broeders!


Jo̱ co̱o̱bˋ ˈléˈˋ nɨlɨ́ɨˊɨɨˈ laˈóˈˋ jneaa˜aaˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ dseángˈˉ lají̱i̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇbaˈ seengˋ jee˜ jneaa˜aaˈ, jo̱guɨ caˈíimˈ˜ e guiʉ́ˉ e sɨjeengˇnaaˈ e nilɨse̱e̱ˉnaaˈ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ lata˜. 	 Wij horen immers allemaal bij hetzelfde lichaam; wij hebben dezelfde Geest; wij verwachten dezelfde heerlijke toekomst, omdat God ons heeft geroepen.


Jo̱guɨ la guíimˋ mɨ́ɨˈ˜ɨ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱ e nifǿngˈˆnaˈ Fidiéeˇ uii˜ quiéˉe e laco̱ˈ dseaˋ do nicuǿˈrˉ jnea˜ fɨˊ e lajeeˇ lajmɨnáˉ nilɨseengˉtú̱u̱ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ caléˈˋ catú̱ˉ. 	 Doe dit vooral opdat God mij snel de gelegenheid zal geven naar u terug te keren.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e cajmijí̱ˈˊtu̱ Fidiéeˇ i̱ jó̱o̱rˊ Dseaˋ Jmáangˉ do, laˈuii˜ casíiñˋ dseaˋ do jee˜ jneaa˜aaˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ dseaˋ Israel, e laco̱ˈ niñíingˋnaaˈ e niˈnángˋnaaˈ jee˜ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ e jmooˉnaaˈ lajaangˋ lajaangˋnaaˈ. Jo̱ lanab lɨ́ɨˊ jaléˈˋ júuˆ e caguiaˊ Tʉ́ˆ Simón ie˜ jo̱. 	 God heeft Zijn dienaar Jezus in de eerste plaats laten opstaan om u te zegenen, zodat u het kwaad de rug zult toekeren."


Jo̱ mɨ˜ cadsíˈˉ i̱ yʉ̱ʉ̱ˋ quiáˈˉ Elisabet do jñiáˉ jmɨɨ˜, jo̱baˈ cangojéengˋneiñˈ e nitó̱ˉ li˜ fɨˊ ngúuˊ táaiñˋ laco̱ˈ e quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ dseaˋ Israel. Jo̱ mɨ˜ cajméerˋ lajo̱, sɨˈíˆ nilɨsiiˋ i̱ yʉ̱ʉ̱ˋ do laco̱ˈ siiˋ tiquiáˈrˆ Zacarías. 	 Toen het kind acht dagen oud was, werd naar Joods gebruik zijn voorhuid weggesneden en kreeg hij zijn naam. Ieder die bij deze plechtigheid aanwezig was, dacht dat het kind net als zijn vader Zacharias zou heten.


Jo̱ ie˜ jo̱ teáangˈ˜ fɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel fɨˊ Jerusalén i̱ jalíingˉ fɨˊ laˈúngˉ fɨˊ jmɨgüíˋ e laco̱ˈ nijmitir˜ lají̱i̱ˈ˜ e tɨ́ɨngˋ dseaˋ do fɨˊ jo̱ e jmiféiñˈˊ Fidiéeˇ. 	 In die dagen waren er in Jeruzalem vele gelovige Joden uit alle landen van de wereld.


Dseaˋ rúˈˋnaaˈ i̱ ˈneáanˋn eáangˊ, lana nɨjaquiéengˊ e tɨˊ lɨ˜ niˈíimˉ jmɨgüíˋ. Jo̱guɨ nɨcanʉ́ʉbˉ ˈnʉ́ˈˋ e nʉ́ˈˉguɨjiʉ e jo̱, nijáaˊ jaangˋ dseaˋ i̱ ˈlɨngˈˆ i̱ ˈníˈˋ níiˉ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱ nɨcalɨñíˆbaaˈ røøˋ e téebˉ ró̱o̱ˋguɨ jmɨgüíˋ, co̱ˈ latɨˊ lanab nɨcanaangˋ ngɨˊ fɨ́ɨngˊ dseaˋ i̱ ˈníˈˋ níiˉ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Vrienden, de wereld loopt op haar einde. U hebt gehoord dat de antichrist zal komen. Hij is de grote vijand van Christus. Maar ik wil u erop wijzen dat er al heel wat vijanden van Christus rondlopen. Daaruit blijkt duidelijk dat het laatste uur voor de wereld geslagen heeft.


Dsʉco̱ˈ jaˋ catǿˈˉ Fidiéeˇ jneaa˜aaˈ faˈ e nijmóˆnaaˈ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ, co̱ˈ catǿˈrˉ jneaa˜aaˈ e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ nilɨse̱e̱ˉnaaˈ e lɨ́ɨˊnaaˈ dseángˈˉ dseaˋ quiáˈˉbre. 	 God heeft ons geroepen om zuiver voor Hem te leven en niet om ons met allerlei onzuiverheid in te laten.


Fíiˋnaaˈ Fidiéeˇ,ˈnʉbˋ dseángˈˉ dseaˋ féngˈˊ dseaˋ ñíingˊ fɨˊ laˈúngˉ fɨˊ jmɨgüíˋ, jo̱baˈ ˈnʉbˋ dseaˋ catɨ́ɨngˉ e nijmiféngˈˊ dseaˋ ˈnʉˋ, jo̱guɨ e nijmɨˈgóˋ dseaˋ ˈnʉˋ, jo̱guɨ e niféˈˋ dseaˋ e eáamˊ ˈgønˈˊ cajo̱, co̱ˈ ˈnʉbˋ dseaˋ cajmeeˈˉ lajaléˈˋ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ, jo̱ jalébˈˋ e cajmeeˉ ˈnʉˋ calɨseáˋ dseángˈˉ laco̱ˈ la iinˈ˜ uøˈˊ. 	 En zij zeggen: "Here, onze God, U bent alle lof, eer en macht waard, omdat U alles gemaakt hebt. Alles is ontstaan en gemaakt, omdat U het wilde."


Jo̱ lalab cajíngˈˉ Jesús casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do: —Cuøøngˉnaˈ jaangˋ gángˉ ˈñʉˋ i̱ nɨcalɨ́ˈˆnaˈ na. 	 "Haal eens een paar van de vissen die jullie hebben gevangen", zei Jezus.


Jo̱ jeeng˜ e guiéˉ candeléer˜ e jɨˈˋ do camánˉn jaangˋ i̱ jnéengˉ dseángˈˉ laco̱ˈ jaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ i̱ quiˈˊ co̱o̱ˋ ˈmɨˈˊ e cueeˋ e tíiˊ cartɨˊ uii˜ tɨɨrˉ, jo̱guɨ ˈñʉ́ʉˊ nʉ́ˈˉ dsíirˊ co̱o̱ˋ e lɨ́ɨˊ có̱o̱ˈ˜ layaang˜ cunéeˇ, 	 Tussen de lampen stond Iemand Die er uitzag als de Mensenzoon. Hij droeg een lang kleed, dat tot op Zijn voeten hing en had een gouden band om Zijn borst.


Jo̱guɨ lajaléˈˋ e jmooˋnaˈ, jmeeˉbaˈ e laco̱ˈ jmiˈneáangˋnaˈ dseaˋ rúngˈˋnaˈ. 	 Wat u ook doet, doe het uit liefde.


Jo̱ lajaléˈˋ e jmooˋnaˈ, ˈnéˉ jméeˆnaˈ e ngocángˋ óoˊbaˈ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ quiáˈˉ ˈñiabˈˊ Fidiéeˇ e jmooˋnaˈ e jo̱, jo̱ o̱ˈ laco̱ˈ mɨ˜ jmooˋnaˈ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ dseaˋ jmɨgüíˋ. 	 Wat u ook doet, doe alle werk met plezier, alsof het voor de Here is en niet voor mensen.


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ e cajíngˈˉ Jesús lajo̱, jo̱ caféngˈˊguɨr jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jo̱ cajíñˈˉ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Nʉ́ʉˉnaˈ jaléˈˋ júuˆ quiéˉe: ˈNéˉ nijmiˈneáamˋbaˈ jaléngˈˋ i̱ ˈníˈˋ níingˉ ˈnʉ́ˈˋ, jo̱guɨ jmeeˉnaˈ jmangˈˉ e guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ˈléeˊ quíiˉnaˈ, 	 Luister, allemaal! Heb uw vijanden lief. Als de mensen u haten, wees dan goed voor hen.


jo̱ i̱ dseamɨ́ˋ do cacuí̱i̱ˋbre cangórˉ fɨˊ ni˜ guóoˈ˜ uǿˉ quiʉ̱́ˋ, co̱ˈ fɨˊ jo̱ caguiaˊ Fidiéeˇ guiʉ́ˉ e nilíiñˈˉ do íˆ lajeeˇ mil doscientos sesenta jmɨɨ˜. 	 De vrouw vluchtte de woestijn in, waar God een schuilplaats voor haar had. Daar zou zij 1260 dagen lang verzorgd worden.


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ lana e ˈnéˉbaˈ cøbˈˆjiʉˈ íˆnaˈ, co̱ˈ la guíimˋ ˈnéˉ quíiˉnaˈ lajo̱, co̱ˈ có̱o̱ˈ˜ e jo̱baˈ cuøˊ bíˋ quíiˉnaˈ e seengˋnaˈ; jo̱ jneaa˜aaˈ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ jaˋ e nilíiˉiiˈ, jí̱i̱ˈ˜ camɨ́ˈˆ jñʉˋ guiˋnaaˈ jaˋ niˈíingˉ. 	 Toe, eet wat! Uw leven hangt ervan af. Er zal geen haar op uw hoofd gekrenkt worden."


Jo̱ co̱o̱ˋ jmɨɨ˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ Israel i̱ seengˋ fɨˊ Jerusalén casíiñˋ co̱o̱ˋ tú̱ˉ mɨ́ɨngˈ˜ jmidseaˋ quiáˈrˉ có̱o̱ˈ˜guɨ jaangˋ gángˉ dseaˋ levita fɨˊ lɨ˜ táangˋ i̱ Juan i̱ seáangˋ dseaˋ jmɨɨˋ do e cangojmɨngɨ́ɨˈrˇ dseaˋ do lala: —¿I̱˜ dseaˋ lɨnˈˊ? 	 De Joodse leiders stuurden priesters en tempeldienaars naar Johannes om te vragen wie hij was.


Jo̱baˈ cabˈˊ caquiéerˋ e ˈmɨˈˊ jlɨ́ɨiñˋ do, jo̱ lɨco̱ˈ caˈɨ́ɨmˉbre jo̱ caguiérˉ catɨˊ quiniˇ Jesús. 	 De man gooide zijn jas neer, sprong op en liep naar Jezus toe.


Jo̱ dsʉˈ seabˋ co̱o̱ˋ júuˆ e nɨˈléeˊ quíiˈˉ lana, jo̱ e lab e jo̱: joˋ guiéeˊ e ˈneáanˈˋ jnea˜ o̱ˈguɨ dseaˋ rúnˈˋ laco̱ˈguɨ lamɨ˜ uiing˜ do ie˜ lamɨ˜ canaanˈˋ e cuíinˈˋ jnea˜. 	 Toch heb Ik één ding op u tegen. U houdt niet meer zoveel van Mij als in het begin.


Jo̱ jnea˜ fáˈˋa lají̱i̱ˈ˜ e nɨcaˈeˈˊ Tiquiéˆe jneab˜, jo̱ dsʉˈ ˈnʉ́ˈˋ jmooˋnaˈ lají̱i̱ˈ˜ e féˈˋ tiquíiˆbaˈ. 	 Ik vertel wat Ik bij mijn Vader gezien heb en u doet wat u van uw vader hebt gehoord."


jo̱ co̱ˈ dseaˋ dseeˉ dseaˋ quibˊ lɨ́ɨngˊ jaléngˈˋ i̱ jmidseaˋ do, jo̱baˈ ˈnéˉ lɨɨng˜ e feáˈˉ niji̱ˈrˉ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ e laco̱ˈ niˈíingˉ dseeˉ quiáˈrˉ yaaiñ˜ jo̱guɨ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ caguiaangˉguɨ cajo̱. 	 Hij staat immers aan dezelfde verleidingen bloot en begrijpt hun problemen daarom heel goed.


Jo̱ caˈɨ́ˋ dsiˋnaaˈ e dseángˈˉ nijngámˈˉ dseaˋ jneaˈˆ. Jo̱ dsʉˈ cangojéeˊ e jo̱ e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ calɨlíˈˆnaaˈ e jaˋ quɨ́ˈˉ jmɨɨ˜ jmóˆnaaˈ yee˜naaˈ, dsʉco̱ˈ ˈnéˉ e nɨseáang˜ yee˜naaˈ fɨˊ jaguóˋ Fidiéeˇ i̱ jɨˋguɨ jmijí̱ˈˊtu̱ jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜. 	 Wij hadden het gevoel ten dode opgeschreven te zijn en konden er zelf niets tegen doen. Maar dat was goed, want toen hebben wij alles aan God overgegeven. Alleen Hij kon ons nog redden; Hij, Die zelfs doden levend maakt.


Jo̱guɨ laˈeáangˊ e jábˈˉ calɨ́ngˉ i̱ Moi˜ do júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱baˈ cagüɨˈɨ́ɨˊbre có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ góorˋ e fɨˊ Egipto do e jí̱i̱ˈ˜ jaˋ líˈrˆ ˈgóˈrˋ doñiˊ faˈ dsíngˈˉ calɨguíingˉ i̱ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ do; jo̱ jaˋ caquɨ́ɨiñˈˉ tu̱caiñˈˊ fɨˊ lɨ˜ nɨsiñˈˊ, co̱ˈ nʉ́ʉˈ˜bre cajméerˋ laco̱ˈ sɨˈíˆ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ cuǿøngˋ feˇeeˈ e faˈ dseángˈˉ lanab níiñˉ i̱ Fidiéeˇ i̱ seengˋ carˋ ngongɨ́ɨˋ jmɨɨ˜. 	 In dat vertrouwen verliet hij Egypte en was niet bang voor de woede van de Farao. Hij liet zich niet van de wijs brengen; het was alsof hij steeds de onzichtbare God zag.


Jo̱baˈ lalab cañíiˋ Jesús quiáˈˉ i̱ dseaˋ do: —Jnea˜bɨ e jɨˋ e jneáˋ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ lajeeˇ lana, jo̱ dsʉˈ joˋ huǿøˉ e lɨ́ɨngˊguɨ́ɨ lajo̱ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ la. Jo̱baˈ jmɨˈúumˋbaˈ e seemˋbaˈ guiʉ́ˉ lajeeˇ e seemˉbɨ́ɨ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ la e laco̱ˈ jaˋ nilíˈˋ e lɨ˜ nʉʉˋ do ˈnʉ́ˈˋ. Dsʉco̱ˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ seengˋ e fɨˊ lɨ˜ nʉʉˋ, jo̱baˈ jí̱i̱ˈ˜ jaˋ ñirˊ jie˜ fɨˊ lɨ˜ seeiñˋ. 	 "Het licht zal niet lang meer bij u zijn", antwoordde Jezus. "Loop in het licht zolang het kan. Want als de duisternis u overvalt, ziet u de weg niet meer.


Jo̱baˈ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ canúuˉ dseata˜ Pilato e júuˆ jo̱, eáangˊguɨ cafǿiñˈˊ jóng. 	 Toen Pilatus dat hoorde, werd hij echt bang.


Guiˈmáamˈˇbaˈ Fíiˋnaaˈ Fidiéeˇ, co̱ˈ nɨcalɨtib˜ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quíiˈˉ e cajméeˈ˜ jnea˜ jéengˊguɨ. Jo̱baˈ dsíngˈˉ iáangˋ dsiiˉ lana, jo̱ nɨcuǿømˋ nitøøˈˉ jnea˜ fɨˊ ñifɨ́ˉ quíiˈˉ, jnea˜ dseaˋ i̱ jmóoˋ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ ˈnʉˋ; 	 "Here", juichte hij, "het wachten is voorbij! Nu ben ik gerust. U hebt Uw woord gehouden.


Jo̱ lajeeˇ e nʉ́ˈˉguɨ e nijneáˋ ie˜ jo̱, Paaˉ caquiʉˈrˊ ta˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ ngolíingˉ do e nidǿˈrˉ capíˈˆjiʉ jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Lana nɨngóoˊ tú̱ˉ semaan˜ e ɨˊ dsiˋnaaˈ e ne˜duuˈ e˜ nidsijéeˊ quíˉiiˈ, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ iˋnaaˈ jaˋ mɨˊ caquiee˜naaˈ laco̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ e quɨ́ˈˉ tɨ́ɨˋnaaˈ. 	 Tegen de morgen spoorde Paulus allen aan iets te eten. "U wacht nu al veertien dagen op beter weer. Ondertussen hebt u niets gegeten.


Dsʉˈ mɨ˜ catɨ́ˋ íˈˋ lajo̱, jo̱baˈ casíingˋ Fidiéeˇ Jó̱o̱rˊ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la e calɨséiñˋ laco̱ˈ lɨseengˋ lɨ́ˈˆ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. Jo̱guɨ co̱ˈ dseaˋ Israel lɨ́ɨiñˊ, jo̱baˈ ˈnéˉ jmiti˜bre e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Moi˜ do. 	 Maar toen de juiste tijd gekomen was, de tijd die God daarvoor had bepaald, stuurde God Zijn Zoon, Die als mens uit een Joodse moeder werd geboren en aan de Joodse wet onderworpen was.


Jo̱ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, e jmɨˈgooˋbaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ jmóoˋ ta˜ jmɨcó̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ e quie̱rˊ nifɨˊ quíiˉnaˈ jo̱guɨ eˈrˊ ˈnʉ́ˈˋ jial laco̱ˈ catɨ́ɨngˉ e nilɨseengˋnaˈ, dseaˋ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Broeders, wij vragen u respect te hebben voor uw leiders die door de Here zijn aangewezen. Zij verrichten veel werk onder u en wijzen u terecht waar dat nodig is.


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ Ananías e jo̱, lalab cañíirˋ jo̱ cajíñˈˉ: —Fíiˋi, fɨ́ɨmˊ dseaˋ nɨcajmeaˈrˊ jnea˜ júuˆ uii˜ quiáˈˉ i̱ dseañʉˈˋ íˋ quiáˈˉ jaléˈˋ e gaˋ e nɨcajmeáiñˈˋ dseaˋ quíiˈˉ fɨˊ Jerusalén. 	 Ananias maakte bezwaren. "Maar, Here", zei hij. "Ik heb zoveel slechte dingen over die man gehoord. Hij heeft Uw mensen in Jeruzalem veel kwaad gedaan.


Jo̱ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ jaˋ cuǿøngˋ líˋ jíñˈˉ e o̱ˈ lajo̱ e na, jo̱baˈ catiiˉnaˈ jo̱ jaˋ e jmooˋnaˈ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ e jaˋ mɨˊ caˈíˋ óoˊnaˈ røøˋ. 	 Dat zal geen mens ontkennen. Blijf dus kalm en doe geen domme dingen.


Jo̱ eáamˊ jéengˋ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ i̱ Saulo do i̱ siiˋbɨ Paaˉ cajo̱, jo̱baˈ cajǿøiñˉ i̱ Elimas do laˈúungˋ 	 Saulus (die toen al Paulus werd genoemd) was vol van de Heilige Geest, keek Elymas recht in de ogen en zei:


Jo̱ dsifɨˊ lajo̱b caró̱o̱ˉ i̱ Paaˉ do lɨ˜ guiiñ˜, jo̱ cajméerˋ li˜ có̱o̱ˈ˜ guóorˋ e laco̱ˈ ninúˉ i̱ dseaˋ do júuˆ quiáˈrˉ, jo̱ lalab cajíñˈˉ casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ do: —Nʉ́ʉˉnaˈ júuˆ quiéˉe jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ góoˋooˈ dseaˋ Israel, jo̱guɨ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ dseaˋ jaˋ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ Israel i̱ jmɨˈgooˋnaˈ Fidiéeˇ quíˉ jneaˈˆ: 	 Paulus stond op en wenkte om stilte. "Mannen van Israël en u die ontzag voor God hebt,


Jo̱ fɨ́ɨmˊ dseaˋ i̱ ngolíingˉ laco̱ˈ ngóoˊ Jesús, jo̱guɨ dsíngˈˉ fɨ́ɨngˊ dseamɨ́ˋ i̱ ngolíingˉ quɨˈˊ jo̱ tɨˈóorˋ e lɨjiuung˜ dsíirˊ uii˜ quiáˈˉ Jesús. 	 Er liep een hele massa mensen achter Jezus aan. De vrouwen huilden en jammerden.


Co̱faˈ jlobˈˆ cajméeˋ Fidiéeˇ e jnéengˉ jaléˈˋ líˆ e jaˋ huǿøˉ téˈˋ, dsʉˈ jaléngˈˋguɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ i̱ jaˋ mɨˊ teáangˉ teáˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiéˉe, jmiguiʉˊguɨ niñíingˋnaˈ quiáˈˉ Fidiéeˇ jaléˈˋ e ˈnéˉnaˈ. 	 Als God de planten die vandaag in het veld staan en morgen verbrand worden, zo mooi aankleedt, zal Hij jullie dan geen kleren geven? Bange twijfelaars!


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, cagüɨˈɨ́ɨˊ jaangˋguɨ ángel fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ e siˈˊ fɨˊ ñifɨ́ˉ, jo̱ íˋ quie̱ˊbre cajo̱ co̱o̱ˋ ñíˆ hoz e ˈméˉ. 	 Ik zag nog een engel uit de tempel in de hemel komen en hij had ook een scherpe sikkel.


Jo̱ laˈeáangˊ e jáˈˉ calɨ́ngˉ Abraham júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱baˈ caquɨ́ɨˈ˜bre jmɨɨ˜ e calɨséngˋ jó̱o̱rˊ có̱o̱ˈ˜ dseamɨ́ˋ quiáˈrˉ i̱ siiˋ Sara, nañiˊ faˈ eáamˊ nɨdseáaiñˉ lajɨˋ huáaiñˉ do. Jo̱ lajo̱b calɨ́ˉ, co̱ˈ dseángˈˉ jábˈˉ calɨ́iñˉ e nijmitib˜ Fidiéeˇ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e nɨcacuøˈˊreiñˈ lamɨ˜ jéengˊguɨ. 	 Sara vertrouwde op God en kreeg daarom een zoon, toen zij daar eigenlijk al te oud voor was. God had het haar beloofd en zij erkende dat Hij te vertrouwen is.


Jo̱ lajeeˇ cateáangˋ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la, eáamˊ teáˋ caféeiñˈ˜ Fidiéeˇ jo̱guɨ camɨˈrˊ dseaˋ do e ngocángˋ dsíirˊ carjɨˋ quɨˈˊbre e quɨ́ɨˈ˜ dseaˋ do jmɨɨ˜ e nileángˉneiñˈ fɨˊ ni˜ ˈmóˆ; jo̱ uíiˈ˜ e cajmiti˜ Dseaˋ Jmáangˉ carˋ ngocángˋ dsíirˊ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ Fidiéeˇ, jo̱baˈ jábˈˉ canúuˉ dseaˋ do lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quiáˈrˉ. 	 Terwijl Hij hier op aarde was, heeft Christus onder tranen geroepen tot God, Die Hem van de dood kon redden. God verhoorde Zijn gebeden, omdat Hij Zich aan Gods wil onderwierp.


Jo̱baˈ cangóˉ Jesús fɨˊ lɨ˜ ráangˋ i̱ dseaˋ dséeˈ˜ do. Jo̱ mɨ˜ caguiérˉ lɨ˜ ráaiñˈˋ do, jo̱ cajíiñˉ e jmohuɨ́ɨˊ e lɨ́ɨngˊ i̱ dseaˋ do. Jo̱ dsifɨˊ ladob caˈláangˉ i̱ dseamɨ́ˋ do, jo̱ cajémˈˋ e iʉ˜ guíiñˈˆ do. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ lado, jo̱ caró̱o̱ˉbre jo̱ cajméerˋ e cagǿˈˋ Jesús có̱o̱ˈ˜ i̱ dseaˋ caguiaangˉguɨ do. 	 Hij kwam bij haar bed staan en zei dat de koorts moest verdwijnen. Haar temperatuur werd onmiddellijk normaal. Zij stond op en maakte eten voor Jezus en de anderen klaar.


dsʉˈ i̱ lɨɨng˜ i̱ dseaˋ do cajíñˈˉ caˈéeiñˋ Jesús: —Laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ bíˋ quiáˈˉ Beelzebú i̱ lɨ́ɨngˊ fii˜ jaléngˈˋ i̱ ˈlɨngˈˆ, laˈeáangˊ íˋbingˈ tɨɨngˋ i̱ dseañʉˈˋ na e uǿøiñˋ i̱ ˈlɨngˈˆ i̱ teáangˈ˜ dsíiˊ dseaˋ. 	 Maar sommigen zeiden: "Geen wonder dat Hij boze geesten kan wegjagen. De duivel zelf heeft Hem die macht gegeven."


Jo̱ jmiguiéngˈˊ óoˊnaˈ quiáˈˉ e calɨ́ˉ ie˜ malɨɨ˜ do ie˜ cateáangˋ jaangˋ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ fɨˊ jmɨgüíˋ la i̱ calɨsíˋ Líiˆ. Jo̱ i̱ dseañʉˈˋ íˋ lɨ́ɨiñˊ jaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ laco̱ˈ lɨ́ɨngˊ jneaa˜aaˈ, dsʉˈ mɨ˜ camɨˈˊ dseaˋ do Fidiéeˇ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ dseaˋ do e niquiúngˈˉ e tu̱u̱ˋ jmɨ́ɨˊ, jo̱ lajo̱b calɨ́ˉ. Jo̱baˈ lajeeˇ ˈnɨˊ ji̱i̱ˋ dsíˋ caˈnáˈˆ jaˋ catu̱u̱ˋ jmɨ́ɨˊ fɨˊ e guóoˈ˜ uǿˉ jo̱. 	 Elia was een gewoon mens, net als wij. Hij vroeg God of Hij geen regen meer op het land wilde laten vallen; en drie en een half jaar lang viel er geen druppel regen!


Jaˋ fǿøngˈ˜naˈ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ i̱ seengˋ fɨˊ fɨɨˋ Sión; jo̱ jǿøˉnaˈ, lab nɨjáaˊ i̱ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ quíiˉnaˈ e guiiñ˜ fɨˊ mocóoˈ˜ jaangˋ búˈˆ jiuung˜. 	 "Wees niet bang, volk van Jeruzalem! Uw koning komt op de rug van een jonge ezel." (A)


Dsʉco̱ˈ lajaangˋ lajaamˋ dseaˋ ˈnéˉ to̱ˈˋ fɨ́ɨiñˋ lají̱i̱ˈ˜ e lɨ́ɨˊ quiáˈrˉ. 	 Ieder is zelf verantwoordelijk voor wat hij doet.


Jo̱ lajɨɨmˋ dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ seengˋ fɨˊ la guiéiñˈˊ júuˆ guicó̱o̱ˈˇ quíiˉnaˈ. 	 Mijn wens voor u is dat de genade van onze Here Jezus Christus, de liefde van God en de innige band die de Heilige Geest geeft, met u zullen zijn.


Jo̱ uíiˈ˜ e lajo̱b lɨ́ɨˊ, jo̱baˈ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ ˈnʉ́ˈˋ cuǿøngˋ líˋ foˈˆnaˈ e có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Paabˉ cajgáangˉnaˈ jmɨɨˋ. 	 Nu kan dus niemand zeggen dat hij in mijn naam gedoopt is en bij mij hoort.


Jo̱ lajo̱b ˈnéˉ líˋ e laco̱ˈ jaˋ sɨˈnaangˋ quiáˈˉ rúngˈˋ jaléˈˋ guotɨɨˉ dseaˋ, co̱ˈ lɨ́ˈˆ lɨˊ ˈnéˉ e laco̱o̱bˋ guotɨɨˉ dseaˋ ˈnéˉ jméˉ íˆ quiáˈˉ rúngˈˋ. 	 Anders zou er onenigheid in het lichaam zijn.


Jo̱ bárˋ sɨɨˉ mogui˜ dseaˋ do, jo̱guɨ ˈñíiñˊ dseaˋ do, jo̱guɨ jmɨcaaiñ˜ e jmiféiñˈˊ dseaˋ do e síˈrˋ uǿˉ jnir˜ fɨˊ quiniñˈˇ. 	 Daarna sloegen zij Hem met een stok op het hoofd en spuugden naar Hem. Zij deden net of zij Hem vereerden door voor Hem op de knieën te vallen.


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ dseata˜ Pilato e júuˆ jo̱, jo̱baˈ lalab cañíirˋ quiáˈˉ i̱ dseaˋ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Lají̱i̱ˈ˜ e júuˆ e nɨcaquiʉ́ˈˉʉ ta˜ e nɨcató̱ˉ na, dseángˈˉ lanab nijé̱ˉ. 	 "Wat ik geschreven heb, blijft staan", antwoordde Pilatus.


Jo̱ lamɨ˜ jéengˊguɨ i̱ Onésimo la lamɨ˜ lɨ́ɨiñˊ jaangˋ dseaˋ i̱ jmóoˋ ta˜ quíiˈˉ e jaˋ ˈléeiñˈ˜ i̱ jaˋ ˈgaˈˊ lɨˊ ta˜ íingˆ quíiˈˉ. Jo̱ dsʉˈ lanaguɨ, eáamˊ nɨˈíiñˆ ta˜ quíiˈˉ jo̱guɨ quiéˉ jnea˜ cajo̱. 	 Onésimus is u tot nu toe niet van veel nut geweest, maar vanaf nu zal hij zowel u als mij van veel nut zijn.


jo̱guɨ lafaˈ fɨˈíˆ lɨ́ɨˊnaaˈ, dsʉˈ o̱ˈ jáˈˉ lajo̱, co̱ˈ contøømˉ iáangˋ dsiˋnaaˈ; jo̱guɨ lafaˈ dseaˋ tiñíingˉ lɨ́ɨˊnaaˈ, dsʉˈ o̱ˈ jáˈˉ lajo̱, co̱ˈ i̱ fɨ́ɨmˊ dseaˋ eáangˊguɨ nɨcaˈíñˈˋ güeaˈˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ jneaˈˆ; jo̱guɨ lɨ́ɨˊnaaˈ lafaˈ dseaˋ i̱ jaˋ seaˋ quiáˈˉ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ, dsʉˈ o̱ˈ jáˈˉ e jo̱, co̱ˈ lajalébˈˋ e ˈnéˉnaaˈ seabˋ. 	 Ons hart doet pijn, maar de Here geeft ons blijdschap. Wij zijn arm, maar geven anderen veel geestelijke rijkdom. Wij hebben niets, maar genieten van alles.


Co̱ˈ lalab féˈˋ Fidiéeˇ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ: Jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ quɨ́ɨˈr˜ jmɨɨ˜ faˈ e nilɨñirˊ jialco̱ˈ ɨˊ dsíiˊ Fidiéeˇ o̱ˈguɨ cajo̱ faˈ e nijíñˈˉ e˜ jaléˈˋ e ˈnéˉ nijméˉ dseaˋ do. 	 Wie zou Hem ooit raad kunnen geven?


Jo̱ i̱ jmidseaˋ dseaˋ féngˈˊ i̱ laniingˉguɨ quíˉiiˈ do quɨ́ɨˈ˜bre jmɨɨ˜ e nilíˈˋ fɨ́ɨˉ lɨ́ɨiñˉ jneaa˜aaˈ, dsʉco̱ˈ nɨñiˊbre jial dseángˈˉ huɨ́ɨngˊ se̱e̱ˉnaaˈ fɨˊ jmɨgüíˋ la e jaˋ nitéˈˉnaaˈ fɨˊ ni˜ dseeˉ. Co̱ˈ dseaˋ íˋ cajo̱ cangɨ́ɨmˊbre jee˜ jaléˈˋ iihuɨ́ɨˊ lajeeˇ cateáaiñˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la, lɨfaˈ írˋ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ dseeˉ jaˋ caˈéerˋ. 	 Deze hogepriester begrijpt onze zwakheden, omdat Hij dezelfde verleidingen heeft gekend als wij; maar Hij heeft er geen ogenblik aan toegegeven; Hij heeft nooit gezondigd.


Jo̱ laco̱ˈ cuǿøngˋ féˈˆnaaˈ e e júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ do lɨɨb˜ eáangˊ sɨˈmáˈrˆ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ, dseángˈˉ malɨɨ˜guɨ eáangˊ laco̱ˈ nɨcangongɨ́ɨngˋ ji̱i̱ˋ, dsʉˈ lanaguɨ nɨcajmijnéemˋbre e júuˆ do jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈrˉ. 	 Dat heeft God door de eeuwen heen verborgen gehouden, maar nu bekendgemaakt aan hen die Hem liefhebben en voor Hem willen leven.


Jo̱ jɨˋguɨ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ jmóoˋ úungˋ e tó̱o̱rˊ li˜ fɨˊ ngúuˊ táaiñˋ do jaˋ jmitir˜ jaléˈˋ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Moi˜. Dsʉˈ jmóorˋ úungˋ e ˈnʉ́ˈˋ nitó̱ˆnaˈ li˜ fɨˊ ngúuˊ táangˋnaˈ e laco̱ˈ nijmérˉ ráaiñˉ fɨˊ quiniˇ jaléngˈˋ dseaˋ jiéngˈˋ e nɨcalɨ́ˈˉbre ˈnʉ́ˈˋ e nɨcajmeeˇnaˈ li˜ fɨˊ ngúuˊ táangˋnaˈ. 	 Maar die voorvechters van de besnijdenis doen zelf niet eens wat de Joodse wet zegt! De reden dat zij u willen besnijden, is om daarover te kunnen opscheppen.


Jo̱ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, jméeˈ˜naˈ júuˆ laˈóˈˋ rúngˈˋnaˈ quiáˈˉ jaléˈˋ dseeˉ e nɨcarøøngˋnaˈ, jo̱ mɨ́ɨˈ˜naˈ Fidiéeˇ uii˜ quiáˈˉ rúngˈˋnaˈ cajo̱ e laco̱ˈ nitíingˈ˜naˈ. Co̱ˈ mɨ˜ jaangˋ dseaˋ singˈˊ teáˋ fɨˊ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ jo̱ féngˈˊ i̱ dseaˋ do Fidiéeˇ dseángˈˉ e caniingˉ ɨˊ dsíirˊ, jo̱baˈ eáamˊ íingˆ ta˜ e ˈgøngˈˊ e júuˆ jo̱ fɨˊ quiniˇ Fíiˋnaaˈ. 	 Beken daarom uw zonden aan elkaar en bid voor elkaar, zodat u genezen wordt. Want als een goed en rechtvaardig mens God om iets bidt, heeft dat een geweldige uitwerking.


Jo̱ i̱ dseaˋ i̱ guiing˜ cáangˋ Jesús do cangoquiéeiñˊ quiá̱ˈˉguɨ laco̱ˈ guiing˜ dseaˋ do, jo̱ lalab cajmɨngɨ́ˈrˉ dseaˋ do: —Fíiˋi, ¿i̱˜ i̱ dseaˋ i̱ julɨ́ˋ na? 	 Johannes boog zich naar Jezus toe en vroeg: "Here, wie doet dat dan?"


Jo̱guɨ ˈnʉ́ˈˋ, guiʉ́bˉ lamɨ˜ seengˋnaˈ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ; dsʉˈ lanaguɨ lɨɨm˜ i̱i̱ˋ nɨcatángˈˋ ˈnʉ́ˈˋ júuˆ e nɨcatʉ́ʉˊnaˈ e joˋ nʉ́ʉˈ˜naˈ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 U was zo goed op weg. Wie heeft u ervan weerhouden de waarheid te blijven volgen?


Jo̱ lana fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ, ˈnéˉ e eáamˊ sɨñiingˇ óoˊnaˈ, co̱ˈ nɨcaliúumˈ˜baa ˈnʉ́ˈˋ e júuˆ la lamɨ˜ jéengˊguɨ. 	 Ik zeg het van tevoren. Jullie zijn gewaarschuwd.


¿Su jaˋ ñíˆ ˈnʉˋ e cuǿømˋ fɨ́ɨˉ jnea˜ Tiquiéˆe, jo̱ nimɨ́ɨnˈ˜nre lɨ́ɨˊguɨ guitúungˋ ˈléˈˋ ˈléeˉ i̱ lɨ́ɨngˊ ángeles i̱ lɨ́ɨngˊ guotɨɨrˉ, jo̱ ladsifɨˊ lanab nisíñˉ? 	 Besef je niet dat Ik mijn Vader zou kunnen vragen duizenden engelen te sturen om ons te verdedigen? En Hij zou ze sturen.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, Leví catǿˈrˉ Jesús e nidséˉ dseaˋ do e nidsihéˈrˋ fɨˊ quiáiñˈˉ. Jo̱ fɨˊ jo̱ nɨguiing˜ dseaˋ do gøˈrˊ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ngɨˊ có̱o̱ˈr˜ jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ i̱ fɨ́ɨngˊ dseaˋ i̱ mɨˊ cuuˉ quiáˈˉ dseata˜ guiing˜ fɨˊ Roma jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jiéngˈˋguɨ i̱ seaˋ júuˆ i̱ røøngˋ dseeˉ cajo̱. 	 Die avond aten Jezus en Zijn discipelen bij Levi thuis. Er waren ook veel collega's van Levi uitgenodigd en nog anderen met een slechte naam. Want van dat soort mensen gingen er nogal wat achter Jezus aan.