Jo̱baˈ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, e ˈnʉ́ˈˋ ˈnéˉ niˈɨ́ˆ óoˊnaˈ e jneaˈˆ lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ i̱ jmóoˋ lají̱i̱ˈ˜ ta˜ e nɨcacuøˈˊ Dseaˋ Jmáangˉ jneaˈˆ, jo̱guɨ cajo̱ e lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ i̱ sɨnʉ́ˈˆ júuˆ e niˈéˆnaaˈ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ e jaˋ mɨˊ cajmijnéeiñˋ lamɨ˜ jéengˊguɨ. 	 U moet ons zien als dienstknechten van Christus, als beheerders van Gods geheimen.


Jo̱ lajo̱b ˈnéˉ ɨ́ˆ dsiˋnaaˈ jaléngˈˋ jneaa˜aaˈ, dseaˋ nɨngóoˊ cuíiˋnaaˈ jo̱guɨ jmitíˆiiˈ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱ song seaˋ e ɨˊ óoˊ ˈnʉ́ˈˋ e jiéˈˋguɨ jí̱i̱ˈ˜ laco̱ˈ e nɨcafáˈˉa na, jo̱baˈ ˈñiabˈˊ Fidiéeˇ dseaˋ nineárˉ moguíˆnaˈ cuaiñ˜ quiáˈˉ e jo̱. 	 Ik hoop dat alle gelouterde christenen onder u het daarover eens zijn. Mocht er, wat een minder belangrijk punt betreft, onenigheid zijn, dan zal God ook dat wel aan u duidelijk maken.


Jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ jo̱ eáamˊ calɨˈiáangˋ dsíirˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e cajméeˋ i̱ Lii˜ do ie˜ jo̱. 	 Het was dan ook niet verwonderlijk, dat er grote vreugde in de stad heerste.


Jo̱baˈ ie˜ jo̱ joˋ ˈnéˉguɨ faˈ e nijmeáˈˉguɨ dseaˋ júuˆ rúiñˈˋ jial laco̱ˈ nijmicuíiñˋ jnea˜, co̱ˈ lajɨɨmˋ dseaˋ nilɨcuíiñˋ jnea˜ ie˜ jo̱, nañiˊ faˈ lɨ́ɨiñˊ dseaˋ niingˉ o̱si jaˋ lɨ́ɨiñˊ lajo̱ é. 	 Niemand zal tegen zijn vriend, broer of buurman hoeven te zeggen: 'Jij moet de Here ook leren kennen', want van klein tot groot zal iedereen Mij kennen.


Jo̱ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ la féˈˋ Fidiéeˇ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ lɨ˜ féˈrˋ lala cuaiñ˜ quiáˈˉ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham: “Nɨcajméˉe e nilínˈˉ lafaˈ tiquiáˈˆ i̱ fɨ́ɨngˊ ˈléˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ.” Jo̱ lanab féˈˋ Fidiéeˇ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ. Jo̱ e júuˆ la calɨtib˜, co̱ˈ ˈñiabˈˊ Fidiéeˇ dseaˋ cacuørˊ. Jo̱guɨ jábˈˉ calɨ́ngˉ Abraham e júuˆ e cangɨ́ɨiñˋ quiáˈˉ dseaˋ do. Jo̱ jí̱i̱ˈ˜ Fidiéeˇbingˈ i̱ quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ e nijmijí̱ˈrˊ jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜ jo̱guɨ e nijmérˉ e nilɨseaˋ doñiˊ eeˋ e jaˋ mɨˊ seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ. 	 In de Boeken staat immers dat God hem aanwees als een vader van vele volken. (c) En hij is dat voor God, op Wie hij vertrouwde, Die de doden levend maakt en voor Wie alles wat nog moet komen, er al is geweest.


Jo̱ nʉ́ˈˉguɨ e nilɨseengˋ i̱ jiuung˜ dseaˋ suung˜ do, lajeeˇ e nʉ́ˈˉguɨ e jaˋ mɨˊ cajméeiñˈˋ do jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ e guiʉ́ˉ o̱si e jaˋ dseengˋ é, jo̱ lají̱i̱ˈ˜ latɨˊ ie˜ jo̱b cajíngˈˉ Fidiéeˇ lala e casɨ́ˈrˉ i̱ Rebeca do: “I̱ jiuung˜ dseaˋ suung˜ i̱ nilɨseengˋ quíiˈˉ nifɨˊ, íˋbingˈ i̱ nijméˉ ta˜ quiáˈˉ i̱ jiuung˜ i̱ nilɨseengˋ cøøngˋguɨjiʉ do.” Jo̱ røøbˋ cǿøngˋ e júuˆ na lɨ́ˈˆ laco̱ˈ la féˈˋ Fidiéeˇ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ lɨ˜ féˈˋ lala: “Jo̱ eáangˊ cajmiˈneáangˋ jnea˜ i̱ Jacóoˆ do, dsʉˈ jaˋ cajméeˋe lajo̱ có̱o̱ˈ˜ i̱ Esaú do.” Jo̱ có̱o̱ˈ˜ e júuˆ na jmɨta˜ dsiˋnaaˈ e ˈñiabˈˊ Fidiéeˇ seaˋ fɨˊ quiáˈrˉ e niguíñˈˋ dseaˋ i̱ iiñ˜ i̱ niˈuíingˉ dseaˋ quiáˈrˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ iiñ˜ e nijméiñˈˉ do, jo̱ jaˋ e lɨ́ɨˊ su nɨcajméerˋ e guiʉ́ˉ o̱si e jaˋ mɨˊ cajméerˋ lajo̱ é. 	 Toen zij in verwachting was van een tweeling, zei God dat het eerste kind de dienaar van het tweede zou worden. Daarmee bedoelde Hij de twee volken, die uit deze jongens zouden voortkomen. Want ergens in de Boeken staat dat God gezegd heeft: "Jakob heb Ik liefgehad, maar Esau niet." (b) Voor God stond dat al vast, hoewel zij nog niet eens geboren waren en geen goed of kwaad hadden gedaan. Daardoor was duidelijk dat God nooit iemand uitkiest op grond van diens daden, maar omdat Hij hem riep.


Jo̱ caguíñˈˋ lajeeˇ lajaléngˈˋ sɨju̱ˇ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ Davíˈˆ i̱ jmóoˋ ta˜ quiʉˈˊ Fidiéeˇ do jaangˋ i̱ ˈgøngˈˊguɨ eáangˊ e quiáˈˉ nileáiñˉ jneaa˜aaˈ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quíˉiiˈ. 	 Hij heeft ons een machtige Redder gestuurd uit het geslacht van Zijn dienaar David,


Jo̱ cangóbˉtu̱r e catɨ́ˋ ˈnɨˊ ya̱ˈˊ e cangoféiñˈˊ Fidiéeˇ, jo̱ dob caseáaiñˊ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do e güɨɨiñˋ, jo̱ camɨ́ɨˈˇtu̱r Fidiéeˇ laco̱ˈ nɨcajíñˈˉ lamɨ˜ jéengˊguɨ do. 	 Hij liet hen slapen. Voor de derde keer ging Hij weg en bad hetzelfde gebed.


Jo̱ o̱ˈguɨ jnea˜ cuøøˉ fɨˊ e jaléngˈˋ dseamɨ́ˋ niˈérˉ fɨˊ lɨ˜ sɨseángˈˊ dseaˋ o̱ˈguɨ e nisórˋ yʉ́ˈˆguɨ laco̱ˈ dseañʉˈˋ, co̱ˈ iing˜ jnea˜ e tiibˉ nijé̱rˉ mɨ˜ nitɨ́ˉ lɨ˜ sɨseángˈˊ dseaˋ quiáˈˉ e nijmiféiñˈˊ Fidiéeˇ. 	 Ik laat niet toe dat een vrouw een man leert of de baas over hem is. Zij moet zich in de samenkomsten rustig houden,


Jo̱ co̱ˈ lajo̱b lɨ́ɨˊ, jo̱baˈ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ e jmijnéeˋtu̱ óoˊnaˈ laco̱ˈ catɨ́ɨngˉ, jo̱guɨ joˋ eeˉnaˈ dseeˉ, co̱ˈ i̱ lɨɨng˜ ˈnʉ́ˈˋ dseángˈˉ jaˋ mɨˊ cuíimˋbɨˈ Fidiéeˇ. Jo̱ uiing˜ quiáˈˉ e fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ jaléˈˋ e júuˆ la e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ nɨcá̱ˆnaˈ fɨˈɨˈˋ. 	 Word nuchter en houd op met zondigen. Tot uw beschaming moet ik zeggen: Sommigen van u hebben geen kennis van God.


Jo̱ dsʉˈ mɨ˜ caguiéˉe fɨˊ jo̱, jaˋ iáangˋ dsiiˉ dsʉˈ uíiˈ˜ e jaˋ cadsénˈˋn i̱ dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ siiˋ Tito. Jo̱ uíiˈ˜ jo̱baˈ, ladsifɨˊ lajo̱b caˈɨ́ˈˉɨ júuˆ i̱ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ jo̱, jo̱ cangóˉo fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Macedonia. 	 Daarom nam ik snel weer afscheid en ging direct naar Macedonië om hem te zoeken.


Jo̱ i̱ dseaˋ mogui˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ fii˜ jmidseaˋ quiáˈˉ dseaˋ Israel có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ Israel i̱ lɨ́ɨngˊ saduceo eáangˊ calɨ́ˉ dsihuɨ́ɨiñˊ quiáˈˉ i̱ dseaˋ apóoˆ do có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmóoiñˈˋ do. 	 De hogepriester en de Sadduceeërs waren woedend en konden het niet uitstaan.


Jo̱ lalab féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cajmeˈˊ i̱ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈrˉ malɨɨ˜guɨ eáangˊ ie˜ lamɨ˜ cajíñˈˉ lala: “Fidiéebˇ dseaˋ niˈéˈrˉ lajaangˋ lajaangˋ dseaˋ.” Jo̱baˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ninúˉ júuˆ quiáˈˉ Tiquíˆiiˈ do jo̱guɨ nilɨtɨɨiñˋ guiʉ́ˉ quiáˈˉ dseaˋ do, jo̱baˈ có̱o̱ˈ˜ jneab˜ nijatáaiñˉ jóng. 	 De profeet Jesaja heeft geschreven: 'Zij zullen allemaal door God onderwezen worden.' (A) Ieder die de stem van God hoort en naar Hem luistert, komt bij Mij.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e cangolíingˆ i̱ rúngˈˋ Jesús do fɨˊ lɨ˜ catɨ́ˋ jmɨɨ˜, jo̱guɨbaˈ cangóˉ Jesús fɨˊ jo̱, jo̱ jaˋ fɨ́ɨngˊ dseaˋ i̱ ngolíingˉ có̱o̱ˈr˜, co̱ˈ jaˋ iiñ˜ dsérˉ fɨˊ jo̱ jee˜ dseaˋ fɨ́ɨngˊ. 	 Maar toen Zijn broers naar het feest waren vertrokken, ging Hij toch, zo onopvallend mogelijk.


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ dseata˜ Herodes lado, eáamˊ fɨˈíˆ calɨ́iñˉ, jo̱ dsʉco̱ˈ jéemˊ nɨcacuøˊguɨr júuˆ quiáˈrˉ fɨˊ quiniˇ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ niingˉ i̱ cagǿˈˋ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈr˜ do e nicuǿˈˉbre i̱ sɨmɨ́ˆ do lɨ́ˈˆ doñiˊ eeˋ iiñ˜, jo̱baˈ lajo̱b ˈnéˉ jmérˉ. 	 Dat vond Herodes verschrikkelijk, maar hij durfde niet te weigeren, omdat zijn gasten hadden gehoord wat hij het meisje had beloofd.


Dsʉˈ nañiˊ faˈ jaˋ seenˉ ˈñiáˈˋa jee˜ ˈnʉ́ˈˋ lana, dsʉˈ seemˋ jmɨguíˋ quiéˉe có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ, jo̱guɨ iáamˋ dsiiˉ e núuˋu júuˆ quíiˉnaˈ e røøbˋ seengˋnaˈ co̱lɨɨng˜, jo̱guɨ e teábˋ teáangˉnaˈ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ cajo̱. 	 Al ben ik lichamelijk ver weg, in mijn geest ben ik bij u. Ik zie met blijdschap hoe ordelijk het bij u toegaat en hoe sterk uw geloof in Christus is.


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ, jaˋ cuǿˈˆnaˈ dseeˉ jaangˋ dseaˋ quiáˈˉ lají̱i̱ˈ˜ e ɨˊ óoˊnaˈ e jmóorˋ, co̱ˈ ˈnéˉ jangˈˉ jmɨtáˆ óoˊnaˈ dseángˈˉ røøbˋ su dseengˋ o̱si jaˋ dseengˋ é lají̱i̱ˈ˜ e jmóoˋ i̱ dseaˋ íˋ, jo̱ lajo̱guɨbaˈ cuǿøngˋ e niˈɨ́ɨˆnaˈ íˈˋ røøˋ. 	 Laat u niet leiden door uw vooroordelen, maar wees eerlijk en rechtvaardig."


Jo̱ lɨ́ˉ jo̱, catɨ́ˋ ˈnɨˊ néeˈ˜ cajíngˈˉtu̱ dseata˜ Pilato casɨ́ˈrˉ jaléngˈˋ dseaˋ fɨɨˋ: —Jo̱ ¿e˜guɨ dseángˈˉ e gaˋ nɨcajméerˋ? Jaˋguɨ eeˋ dseeˉ niguiéˈˊ jnea˜ e røøiñˋ faˈ e cuǿøngˋ e nijúuiñˉ. Dsʉˈ lɨfaˈ nicuǿøˆbaar iihuɨ́ɨˊ, jo̱ lɨ́ˉ jo̱, nilaamˉtu̱r caléˈˋ catú̱ˉ. 	 "Maar waarom dan?" vroeg Pilatus voor de derde keer. "Wat voor kwaad heeft Hij gedaan? Ik zie niet in waarom Hij ter dood veroordeeld moet worden. Ik zal Hem zweepslagen laten geven en in vrijheid stellen."


Jo̱ lalab cajmeˈˊ jaangˋ dseaˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ ie˜ lamɨ˜ caféˈrˋ lala: “Laˈeáangˊ e jáˈˉ calɨ́nˉn júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱baˈ cafáˈˉa.” Jo̱ lajo̱b jmooˋ jneaˈˆ cajo̱, co̱ˈ lajo̱b jáˈˉ lɨ́ɨˋnaaˈ, jo̱ uíiˈ˜ e jo̱baˈ féˈˋnaaˈ. 	 Wij geloven dat God voor ons zal zorgen. Dat is hetzelfde wat een van de psalmschrijvers zei: "Ik geloof en daarom spreek ik." (a)


dsʉco̱ˈ nɨcaˈíimˈ˜baa júuˆ quiáˈˉ jial tíiˊ e ˈneáanˈˋ jaléngˈˋ dseaˋ rúnˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ jo̱guɨ jial jáˈˉ lɨ́ɨnˈˋ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ cajo̱. 	 want ik hoor dat u de Here trouw bent en dat u uw medechristenen liefhebt.


Jo̱guɨ jaˋ jmɨˈgórˋ lají̱i̱ˈ˜ e tɨ́ɨˋnaaˈ fɨˊ guáˈˉ féˈˋ quíˉiiˈ fɨˊ Jerusalén; co̱ˈ iiñ˜ nidsijéeiñˋ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ quíˉiiˈ do, jo̱ uiing˜ e jo̱baˈ e caséengˈ˜naaˈre. 	 Toen hij ook nog probeerde de tempel te ontwijden, hebben wij hem gevangen genomen. Wij wilden hem volgens onze wet veroordelen.


Jo̱ mɨ˜ cangáˉ i̱ fii˜ ˈléeˉ do có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ teáangˉ có̱o̱ˈr˜ do i̱ jmóoˋ íˆ Jesús jial cajǿˈˋ uǿˉ jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e calɨ́ˉguɨ do, jo̱baˈ eáamˊ cafǿiñˈˊ jóng jo̱ cajíñˈˉ: —E nijábˈˉ e i̱ dseañʉˈˋ na lɨ́ɨiñˊ i̱ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ camɨ́ɨngˈ˜ do. 	 De commandant en zijn soldaten die bij het kruis waren, schrokken vreselijk van de aardbeving en alle andere dingen die er gebeurden. "Deze man was werkelijk de Zoon van God!" riepen ze uit.


’Jo̱ lana nifáˈˆduu jial lɨ́ɨngˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ seengˋ jmɨɨ˜ na, co̱ˈ jaléngˈˋ íˋ lɨ́ɨiñˊ la lɨ́ɨngˊ jiuung˜ i̱ táangˋ tacóoˋ fɨˊ ˈmóoˈ˜, jo̱ mɨ˜ nitɨˈángˈˋ rúiñˈˋ féˈrˋ lala: 	 Wat kan Ik over u zeggen? U bent net kinderen die buiten spelen en tegen hun vriendjes zeggen:


Jo̱ nijmɨgǿøiñˋ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ nɨteáangˈ˜ fɨˊ e nidsilíiñˋ fɨˊ lɨ˜ ˈlɨˈˆ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ e quɨ́ɨˈr˜ jmɨɨ˜ jmérˉ. Jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ nɨteáaiñˈ˜ e fɨˊ jo̱, co̱ˈ jaˋ calɨˈiiñ˜ faˈ caˈíñˈˋ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ e laco̱ˈ nileáiñˋ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈrˉ. 	 In elk geval de mensen die op weg zijn naar de ondergang, omdat zij niets willen weten van de waarheid waardoor zij gered hadden kunnen worden.


jo̱ cangoˈáamˊbre dseaˋ do fɨˊ co̱o̱ˋ dsíiˊ tóˋ lɨ˜ jaˋ i̱i̱ˋ mɨˊ áangˋ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ; jo̱ uǿˉ quiáˈˉbre lɨ́ɨˊ lɨ˜ caˈáaiñˉ dseaˋ do, jo̱ jaˋ mɨˊ ngóoˊ eáangˊ caquiʉˈrˊ ta˜ e calɨ́ˉ e tooˋ é̱e̱ˋ do. Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ calɨ́ˉ, caquiéerˋ co̱o̱ˋ cu̱u̱˜ e dséeˉ e otooˋ é̱e̱ˋ do jo̱ cangámˈˉbre jóng. 	 Daarna legde hij het in een nieuw graf dat hij pas in de rotsen had laten uithakken. Hij rolde een grote steen voor de ingang en ging weg.


Dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ seengˋ fɨˊ na fɨˊ Roma, lana fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ jaangˋ dseamɨ́ˋ i̱ siiˋ Febe i̱ jmóoˋ ta˜ jmɨcó̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ seengˋ fɨˊ Cencrea. 	 Ik wil Phébe bij u aanbevelen. Zij is een fijne zuster, die veel goed werk in de gemeente van Kenchrea doet.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e jo̱, i̱ ángel i̱ catɨˊ guiángˉ do cajmɨjøˋbre e cóoˆ quiáˈrˉ do fɨˊ guiáˈˆ güíˋ; jo̱ tɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ güeangˈˆ e siˈˊ fɨˊ ñifɨ́ˉ guicanʉ́ˈˋ co̱o̱ˋ luu˜ e teáˋ e jáaˊ e fɨˊ lɨ˜ lɨ́ɨˊ é̱e̱ˆ e lɨ˜ guiing˜ i̱ dseaˋ niingˉ i̱ quiʉˈˊ ta˜ do jo̱ féˈˋ lala: —¡Lanab nɨcatɨ́ˋ íˈˋ e nɨcatóˈˊ lajaléˈˋ! 	 De zevende engel goot zijn schaal in de lucht uit. Een stem uit de troon in de tempel riep: "Het is gebeurd!"


Jo̱ caquidsibˊ Jesús guóorˋ fɨˊ yʉ́ˈˆ mogui˜ lajaangˋ lajaangˋ i̱ jiuung˜ do, jo̱ ngɨ́ˋ jo̱, cagüɨˈɨ́ɨˊbre fɨˊ jo̱. 	 Hij legde Zijn handen op hun hoofdjes en zegende hen voordat Hij verder ging.


Jo̱ dsʉˈ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ jaˋ caˈírˉ fɨˊ É̱e̱ˆ Laniingˉ Güeangˈˆ quiáˈˉ e ˈnʉ́ʉˊ ˈmɨˈˊ e cajmeˈˊ dseaˋ jmɨgüíˋ, co̱ˈ e ˈnʉ́ʉˊ jo̱ lɨ́ɨˊ jí̱i̱ˈ˜ lafaˈ co̱o̱ˋ e li˜ e seaˋ fɨˊ ñifɨ́ˉ fɨˊ lɨ˜ Laniingˉ Güeangˈˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ. Co̱ˈ Dseaˋ Jmáangˉ dseángˈˉ fɨˊ ñifɨ́bˉ lɨ˜ caguiéiñˈˉ, jo̱ lana dob nɨguiiñ˜ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ e mɨˈrˊ dseaˋ do uii˜ quíˉiiˈ. 	 Christus is het heiligdom binnengegaan om in onze plaats voor God te verschijnen. Hij deed dat niet in het heiligdom dat door mensen was gemaakt, want dat was slechts een afbeelding van het werkelijke heiligdom in de hemel.


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, e lajaangˋ lajaamˋ ˈnʉ́ˈˋ ˈnéˉ nilɨseengˋnaˈ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ lɨ́ˈˆ jí̱i̱ˈ˜ laco̱ˈ la lɨ́ɨngˊnaˈ ie˜ lamɨ˜ catǿˈˉ dseaˋ do ˈnʉ́ˈˋ e calɨ́ngˉnaˈ dseaˋ quiáˈrˉ. 	 Broeders, wat u was toen de Here u riep, dat moet u blijven.


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ e jaˋ nijúuˈ˜naˈ e fɨˊ dsíiˊ ˈnʉñíˆ do cartɨˊ niquɨ́ˈˆnaˈ jaléˈˋ cuuˉ e nimɨ́rˉ, co̱ˈ lajo̱b lɨ́ɨˊ fɨng catɨ́ˋ fɨˊ quiniˇ dseata˜. 	 En u komt de gevangenis niet uit, voordat u de laatste cent betaald hebt."


co̱ˈ laˈeáangˊ íˋbre e caláangˉnaˈ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quíiˉnaˈ; co̱ˈ lajo̱baˈ e íingˈ˜naˈ mɨ˜ jáˈˉ calɨ́ngˉnaˈ júuˆ quiáˈˉ dseaˋ do. 	 omdat u erop vertrouwt gered te zullen worden.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ caguiéˉ Jesús fɨˊ co̱o̱ˋ lɨ˜ siˈˊ ˈnʉ́ʉˊ, jo̱ caˈíˉbre fɨˊ dsíiˊ, jo̱ cangotáamˈ˜bɨ i̱ dseaˋ tiuungˉ do fɨˊ jo̱ cajo̱, jo̱ Jesús cajmɨngɨ́ˈrˉ dseaˋ do: —¿Su jáˈˉ lɨ́ɨngˋ ˈnʉ́ˈˋ e quɨ́ɨˈ˜baa jmɨɨ˜ jmee˜e e nilɨjnéˈˋtu̱ˈ? Jo̱baˈ cañíiñˈˋ do: —Dseángˈˉ jábˈˉ lɨ́ɨˋnaaˈ, Fíiˋiiˈ. 	 Toen Jezus het huis inging, liepen de blinden gewoon met Hem mee naar binnen. "Gelooft u dat Ik uw ogen kan genezen?" vroeg Hij. "Ja, Here", antwoordden zij.


jo̱baˈ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉˋ e jméeˆbaˈ nʉ́ʉˈ˜ jaléˈˋ e nifɨ́ɨˆɨ ˈnʉˋ, jo̱ jaˋ jmɨsɨ́ɨnˈˆ jaléˈˋ e jo̱ có̱o̱ˈ˜ e jiéˈˋ, jo̱ lajo̱baˈ jaˋ e uiing˜ seaˋ e nijɨɨnˈ˜. Jo̱ jmeeˉbɨˈ lajo̱ cartɨˊ mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ e nigüéengˉtu̱ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la. 	 Dan zal er niets op je zijn aan te merken tot de dag dat onze Here Jezus Christus zal verschijnen.


Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ dseaˋ do jo̱ cajmɨngɨ́ˈrˉ Jesús lala: —Jo̱, ¿i̱˜ dseángˈˉ lɨ́ɨngˊ ˈnʉˋ jóng? Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáˈˉ i̱ dseaˋ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ nɨcafɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ lamɨ˜ jéengˊguɨ, íbˋ jnea˜. 	 "Maar wie bent U dan?" vroegen zij. "Dat heb Ik vanaf het begin al verteld.


Jo̱ mɨ˜ caguilíiñˉ fɨˊ quiáiñˈˉ do, dob ráangˋ iemɨséˆ Tʉ́ˆ Simón e iʉ˜ guíimˆbre, jo̱ casɨ́ˈˉ i̱ dseaˋ do Jesús e˜ calɨ́ˉ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseamɨ́ˋ do. 	 Simons schoonmoeder was ziek en lag met koorts op bed. De mannen vertelden het aan Jezus.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, canúˉu co̱o̱ˋ e guicaˈi̱i̱ˉ e jáaˊ fɨˊ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ, jo̱ e jo̱ nʉ́ˈˋ laco̱ˈ nʉ́ˈˋ lɨ˜ íiˊ co̱o̱ˋ lóoˈ˜ e féˈˋ jo̱guɨ canʉ́ˈˋ caˈi̱i̱ˉ laco̱ˈguɨ la nʉ́ˈˋ mɨ˜ quieˈˋ güɨˈñiáˆ e teáˋ eáangˊ, jo̱ nʉ́ˈˋbɨ cajo̱ laco̱ˈ la nʉ́ˈˋ faˈ mɨ˜ teáangˈ˜ dseaˋ fɨ́ɨngˊ i̱ bóˈˋ jaléˈˋ lúuˊ quiáˈrˉ e siiˋ arpa. 	 En ik hoorde een geluid uit de hemel als van een enorme waterval of van zware donderslagen. Het leek ook wel op harpmuziek.


Jo̱ dsʉˈ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ Israel i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ fariseo do jaˋ iiñ˜ faˈ jáˈˉ calɨ́iñˉ e lamɨ˜ tiuungˉ i̱ dseaˋ i̱ nɨjnéˈˋ lana jo̱baˈ catǿˈrˉ sejmiiˋ i̱ dseaˋ do. 	 De Joodse leiders wilden niet geloven dat hij vroeger blind was geweest. Daarom lieten zij zijn ouders roepen.


jo̱guɨ eáamˊ niˈrˊ jaléˈˋ e júuˆ ˈlɨˈˆ e erˊ do lɨ́ˈˆ laco̱ˈ lɨ́ɨˊ co̱o̱ˋ jmohuɨ́ɨˊ e dsicuángˋ jmɨnáˉ. Jo̱ lajo̱b cangongɨ́ɨngˉ i̱ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Himeneo có̱o̱ˈ˜guɨ i̱ siiˋ Fileto, 	 Hun woorden zullen voortwoekeren als een kankergezwel. Hymeneüs en Filetus zijn zulke mensen.


Jo̱ i̱ lɨɨng˜ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˉ e niiñˉ eáangˊ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱ dsʉˈ íˋbingˈ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ jaˋ eeˋ niingˉ mɨ˜ nitɨ́ˉ e íˈˋ jo̱. Jo̱ dsʉˈ i̱ lɨɨng˜ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˉ e jaˋ eeˋ niiñˉ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱ íˋbingˈ i̱ eáangˊguɨ nilɨniingˉ mɨ˜ nitɨ́ˉ e íˈˋ jo̱. 	 En in de komende wereld krijgt hij het eeuwige leven. Vele eersten zullen de laatsten zijn en vele laatsten de eersten."


Jo̱guɨ íingˊ dseeˉ uii˜ quíˆnaaˈ quiáˈˉ jaléˈˋ e jaˋ dseengˋ e nɨcajmóˆnaaˈ, lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ jneaˈˆ íingˊnaaˈ dseeˉ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ jmɨgüíˋ mɨ˜ eeˋgo̱ nɨcaˈléerˊ quíˉnaaˈ. Jo̱guɨ jmeeˉ íˆ jneaˈˆ lacaangˋ lɨ˜ ngɨˋnaaˈ e laco̱ˈ jaˋ nijiʉ́ˈˋnaaˈ fɨˊ ni˜ dseeˉ, jo̱guɨ jmeeˉ íˆ jneaˈˆ cajo̱ e laco̱ˈ jaˋ nijmeángˈˋ jaléngˈˋ i̱ ˈlɨngˈˆ jneaˈˆ. Jo̱ lanab caˈeˊ Jesús ie˜ jo̱ jial féengˈ˜naaˈ Fidiéeˇ. 	 Vergeef ons de zonden die wij hebben gedaan. Want wij vergeven ook de mensen die ons iets hebben aangedaan. Laat niet toe dat wij in verleiding komen."


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, i̱ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ do cangojéeiñˋ Jesús fɨˊ fɨɨˋ güeangˈˆ quiáˈˉ dseaˋ góorˋ dseaˋ Israel e siiˋ Jerusalén, jo̱ caseáaiñˋ dseaˋ do cartɨˊ yʉ́ˈˆ guáˈˉ féˈˋ e siˈˊ fɨˊ jo̱. 	 Toen nam de duivel Hem mee naar het dak van de tempel in Jeruzalem


Jo̱baˈ cañíiˋtu̱ Abraham quiáˈˉ i̱ dseaˋ seaˋ cuuˉ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: “Song jaˋ jíiˈr˜ o̱ˈguɨ jáˈˉ lɨ́ɨiñˋ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ Moi˜ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ malɨˈˋguɨ eáangˊ, jo̱baˈ lajo̱b jaˋ nilɨjíiˈr˜ o̱ˈguɨ jáˈˉ nilíiñˋ cajo̱ nañiˊ faˈ jaangˋ ˈlɨɨ˜ nijí̱ˈrˊ jo̱ niguiengˈˊtu̱r fɨˊ jmɨgüíˋ caléˈˋ catú̱ˉ.” 	 'Dat is niet waar', zei Abraham. 'Als zij niet naar Mozes en de profeten luisteren, zullen zij ook niet luisteren naar iemand die terugkomt uit de dood."


Jo̱guɨ Aristarco, jaangˋ dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ iuungˉ ˈnʉñíˆ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ fɨˊ la, guiéiñˈˊ júuˆ guicó̱o̱ˈˇ quíiˉnaˈ cajo̱, jo̱guɨ lajo̱bɨ i̱ siiˋ Marcos cajo̱, jaangˋ rúngˈˋ Bernabé. Jo̱guɨ ˈnʉ́ˈˋ, nɨcanʉ́ʉˉbaˈ júuˆ quiáˈˉ Marcos; jo̱ song dsiˈeer˜ ˈnʉ́ˈˋ, íimˈ˜baˈr có̱o̱ˈ˜ e guiʉ́ˉ fɨˊ na. 	 U moet de hartelijke groeten hebben van Aristarchus, mijn medegevangene, en van Markus, de neef van Barnabas. Ik heb u al eerder gevraagd om als Markus naar u toekomt, hem met open armen te ontvangen.


Jo̱ dseángˈˉ jloˈˆ jɨngˈˋ i̱ ángel do lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la jnéengˉ jɨˋ mɨ˜ jmijneáˋ güɨˈñiáˆ jɨ˜reˈ, jo̱guɨ jloˈˆ teeˋ sɨ̱ˈrˆ cajo̱ dseángˈˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ la teeˋ joobˋ dseángˈˉ. 	 Zijn gezicht schitterde als de bliksem en Zijn kleren waren zo wit als sneeuw.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, cajǿøˉ Jesús lacúngˈˊ lɨ˜ siñˈˊ, jo̱ casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ guitúungˋ quiáˈrˉ do lala: —¡Eáamˊ huɨ́ɨngˊ lɨ́ɨˊ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ seaˋ cuuˉ e nijángˈˋ yaaiñ˜ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ e laco̱ˈ dseaˋ do nicá̱ˋ nifɨˊ quiáˈrˉ! 	 Jezus keerde Zich om en zei tegen Zijn discipelen: "Wat is het voor rijke mensen moeilijk om in het Koninkrijk van God te komen."


Jo̱ lana fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋuuˈ, e ˈnéˉ nijmiˈneáamˋbaˈ dseaˋ rúˈˋnaaˈ. Jo̱ lajalébˈˋ e júuˆ e jmoˈˊo na quíiˉnaˈ jaˋ lɨ́ɨˊ co̱o̱ˋ júuˆ e ˈnéˉ lɨti˜ e ˈmɨ́ɨˉ, co̱ˈ e jo̱b cajo̱ e caˈíingˈ˜naaˈ latɨˊ mɨ˜ uiing˜ do. 	 Daarom wil ik u herinneren aan het oude gebod dat God ons al in het begin heeft gegeven: Gelovigen moeten elkaar liefhebben.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋguɨ lajo̱, cajmijnéemˋ ˈñiaˈˊ Jesús caléˈˋ catú̱ˉ fɨˊ quiniˇ guiángˉ i̱ dseaˋ i̱ laˈóˈˋ quíingˈ˜ jee˜ dseaˋ guitúungˋ quiáˈrˉ e fɨˊ ˈnɨˈˋ co̱o̱ˋ guiéeˊ lɨ˜ siiˋ Tiberias e néeˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Galilea. 	 Hierna kwam Jezus nog een keer bij Zijn discipelen en dat was bij het meer van Tiberias. Het gebeurde als volgt.


Jo̱baˈ cañíiˋ Tʉ́ˆ Simón jo̱ casɨ́ˈrˉ Jesús jo̱ cajíñˈˉ: —Fíiˋi, teábˋ dsiˋ jnea˜ e ninii˜i có̱o̱ˈ˜ ˈnʉˋ fɨˊ ˈnʉñíˆ fɨng song casángˈˊ dseaˋ ˈnʉˋ, jo̱guɨ co̱lɨɨm˜ nijú̱u̱ˉnaaˈ fɨng calɨˈnéˉ lajo̱. 	 Simon zei: "Here, ik ben bereid met U de gevangenis in te gaan en zelfs de dood."


Jo̱ mɨ˜ caguiéiñˈˉ quiá̱ˈˉ oˈnʉ́ˆ quiáˈrˉ, jo̱b singˈˊ jaangˋ dseaˋ ˈléengˈ˜, jo̱ cajmɨngɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: “¿E˜guɨˈ jmooˋnaˈ teáangˈ˜naˈ na?” 	 Hij riep een knecht en vroeg wat er aan de hand was.


Jo̱ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ Tiquíˆiiˈ Fidiéeˇ ˈñiaˈˊbre dseaˋ cuørˊ e seengˋ dseaˋ, jo̱baˈ lajo̱b cajo̱ dseaˋ íˋbingˈ i̱ nɨcacuøˈˊ jnea˜, dseaˋ lɨ́ɨnˊn Jó̱o̱rˊ, e laco̱ˈ ˈñiáˈˋbaa dseaˋ cuǿøˆø dseaˋ e seeiñˋ. 	 De Vader heeft leven in Zichzelf. Hij heeft deze macht ook aan Zijn Zoon gegeven, zodat Hij ook leven in Zichzelf heeft.


Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ, dsʉco̱ˈ uíiˈ˜ e lɨ́ɨngˊ dseaˋ dseaˋ sɨju̱ˇ Adán, jo̱baˈ tɨ́ɨiñˉ ˈmóˉ lajaléiñˈˋ. Jo̱guɨ lajo̱bɨ cajo̱, laˈeáangˊ e nɨlɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱baˈ nijí̱ˈˊtú̱u̱ˈ e laco̱ˈ nilɨse̱e̱ˉnaaˈ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ. 	 Zoals alle mensen, als nakomelingen van Adam, sterven, zo zullen ook alle volgelingen van Christus levend worden gemaakt.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, lajalémˈˋ i̱ dseaˋ do cangojéeiñˋ Jesús fɨˊ quiniˇ jaangˋ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ i̱ siiˋ Pilato. 	 Ze stonden op en brachten Hem met z'n allen naar gouverneur Pilatus.


Jo̱guɨ lana, dseángˈˉ jó̱o̱bˊ Fidiéeˇ nɨlɨ́ɨˊɨɨˈ; dsʉˈ jaˋ neˇeeˈ røøˋ eeˋ e nidsijéeˊ quíˉiiˈ cøøngˋguɨ, lɨfaˈ nɨsɨtabˇ dsiˋnaaˈ e mɨ˜ nigüéengˉtu̱ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱baˈ ie˜ jo̱ nilíiˉnaaˈ laco̱ˈguɨ la lɨ́ɨngˊ Fidiéeˇ ˈñiaˈrˊ, dsʉco̱ˈ nilɨne˜baaˈ jial dseángˈˉ lɨ́ɨngˊ dseaˋ do. 	 Ja, vrienden, wij zijn kinderen van God en kunnen ons er geen voorstelling van maken hoe het later zal zijn. Maar wij weten één ding: Als Christus komt, zullen wij zijn zoals Hij, omdat wij Hem dan zien zoals Hij werkelijk is.


“Fíiˋi, nɨcajngamˈˊ dseaˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ féˈˋ cuaiñ˜ quíiˈˉ, jo̱guɨ nɨcajgiéemˉbre jaléˈˋ nifeˈˋ quíiˈˉ lɨ˜ jmiféngˈˊ dseaˋ ˈnʉˋ; jo̱ lají̱i̱ˈ˜ jneab˜ dseaˋ quíiˈˉ i̱ jaˋ mɨˊ cajngangˈˊ dseaˋ, jo̱ dsʉˈ lajo̱b iiñ˜ nijmérˉ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ cajo̱.” 	 "Here", zei hij, "zij hebben Uw profeten vermoord en Uw altaren omvergehaald. Alleen ik ben nog over en nu willen zij mij ook vermoorden." (a)


Jo̱ jaˋ eeˋ ta˜ íingˆ quiáˈˉ jaangˋ dseaˋ e sɨlɨ́ɨˈrˇ jaléˈˋ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ song jaˋguɨ cuíiñˋ jnea˜, co̱ˈ fɨˊ lɨ˜ ˈlɨbˈˆ nidséiñˈˉ mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ e nijúuiñˉ, jo̱ doguɨb lɨ˜ ninírˋ iihuɨ́ɨˊ lata˜. 	 Wat hebt u eraan de hele wereld te winnen en uzelf te verspelen of schade toe te brengen?


Dsʉˈ jnea˜ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ: Jaˋ có̱o̱ˉnaˈ quíiˉnaˈ mɨ˜ i̱i̱ˋ jmángˈˋ ˈnʉ́ˈˋ gaˋ; dsʉˈ fɨng song i̱i̱ˋ caquiʉ̱́ʉ̱ˋ cataangˋ moníˆnaˈ, jo̱baˈ cuǿøˈ˜naˈr e cataangˋguɨ do güɨquiʉ̱́ʉ̱rˋ cajo̱. 	 Maar Ik zeg u: Vergeld geen kwaad met kwaad. Als iemand u een klap op de ene wang geeft, keer hem dan ook uw andere wang toe.


Co̱ˈ jnea˜ jaˋ fáˈˋa la ñiiˉ ˈñiáˈˋa, dsʉco̱ˈ Tiquíˆiiˈ i̱ casíingˋ jnea˜ fɨˊ jmɨgüíˋ la, íbˋ i̱ nɨcaquiʉˈˊ ta˜ quiéˉe lají̱i̱ˈ˜ e ˈnéˉ e nifáˈˆa. 	 Want Ik heb niet uit Mijzelf gesproken, maar Ik heb gezegd wat Mij is opgedragen door mijn Vader, Die Mij heeft gestuurd.


Jo̱baˈ güɨguiéngˈˊ óoˊnaˈ cajo̱ e doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ dseángˈˉ jángˈˋ ˈñiaˈˊ fɨˊ jaguóˋ Fidiéeˇ, jí̱i̱ˈ˜ íbˋ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ jó̱o̱ˊ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham. 	 De echte kinderen van Abraham zijn dus de mensen die, net als hij, op God vertrouwen.


Jo̱ cajíngˈˉguɨ i̱ Tʉ́ˆ Simón do uii˜ quiáˈˉ Judas Iscariote: —Jo̱ tó̱o̱ˋ co̱o̱ˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e siiˋ salmos lala: ˈNéˉ e jøb˜ nijé̱ˉ é̱e̱ˆ quiáˈrˉ; jo̱ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ jaˋ i̱i̱ˋ nigüeáˋ. Jo̱guɨ tó̱o̱ˋguɨ cajo̱: ˈNéˉ e jaangˋguɨ i̱ nijméˉ ta˜ cuaiñ˜ quiáˈrˉ. Jo̱ lajo̱b to̱o̱˜ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 Dit klopt precies met wat er in de Psalmen van David staat: 'Laat zijn huis leegstaan; laat er nooit meer iemand in wonen' (A) en 'Laat een ander zijn taak overnemen!' (B)


Jo̱baˈ lalab casɨ́ˈˉ Jesús jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —Doñiˊ jiébˈˋ jmɨˈgóˋ dseaˋ jaangˋ dseaˋ i̱ féˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ, lɨfaˈ jaˋ jmɨˈgórˋ dseaˋ do fɨˊ lɨ˜ lɨ́ɨˊ góoiñˈˋ fɨˊ lɨ˜ calɨséiñˋ fɨˊ lɨ˜ neáangˊ jaléngˈˋ rúiñˈˋ o̱si jaléngˈˋ dseaˋ sɨnʉ́ʉˆ quiáˈrˉ é. 	 Jezus zei: "Een profeet wordt door iedereen geëerd, maar niet door de mensen uit zijn eigen stad en ook niet door zijn familie."


Jo̱ laco̱o̱ˋ ji̱i̱ˋ laco̱o̱ˋ ji̱i̱ˋ jaléngˈˋ jmidseaˋ laniingˉ quiáˈˉ dseaˋ Israel ˈnéˉ e dsitáaiñˈ˜ e fɨˊ É̱e̱ˆ lɨ˜ Laniingˉ Güeangˈˆ quiáˈˉ e ˈnʉ́ʉˊ ˈmɨˈˊ do e dsijí̱i̱ˈr˜ jmɨ˜ jóˈˋ núuˆ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ. Jo̱ dsʉˈ jaˋ cajméeˋ Dseaˋ Jmáangˉ laco̱ˈguɨ cajméeˋ i̱ jmidseaˋ íˋ, co̱ˈ co̱o̱ˋ ya̱ˈˊbaˈ caˈíˉ dseaˋ do fɨˊ É̱e̱ˆ lɨ˜ nɨgüeangˈˆguɨ fɨˊ ñifɨ́ˉ e cacuørˊ jmɨˈøøiñˉ, jo̱ jaˋ caˈírˉ jmiguiʉˊ ya̱ˈˊ. 	 Hij heeft Zich ook niet telkens weer geofferd, zoals de hogepriester, die elk jaar weer het Allerheiligste moest binnengaan om dierlijk bloed te offeren.


Jo̱ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmóobˋ i̱ dseaˋ laˈíˋ cuǿøngˋ jmicuíingˋnaˈr. Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ cajo̱, ˈnʉ́ˈˋ líˈˋnaˈ jmicuíiˋnaˈ co̱o̱ˋ ˈmaˋ ofɨɨˋ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ ofɨɨˋ e ɨ́ɨbˋ; dsʉco̱ˈ co̱o̱ˋ ˈmató̱o̱ˊ jaˋ cuǿøngˋ faˈ e niˈɨ́ˉ mɨ́ˈˆ huɨɨngˋ jǿˈˆ yʉ́ˈˆ, o̱ˈguɨ co̱o̱ˋ ˈmató̱o̱ˊ fíˈˋ jaˋ cuǿøngˋ faˈ e niˈɨ́ˉ güɨñíˈˆ yʉ́ˈˆ. 	 Aan hun doen en laten kunt u zien wat zij zijn, zoals men een boom kan herkennen aan zijn vruchten. U hoeft aan doornstruiken geen druiven te zoeken en aan distels geen vijgen.


’Jo̱ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ jángˈˋ ˈñiaˈˊ fɨˊ jaguóˋ i̱ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ do, jo̱baˈ i̱ dseaˋ íˋ jaˋ niˈíñˈˋ iihuɨ́ɨˊ uii˜ quiáˈˉ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈrˉ mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ lajo̱; jo̱ dsʉˈ i̱ dseaˋ i̱ jaˋ jángˈˋ ˈñiaˈˊ fɨˊ jaguóˋ i̱ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ do, jo̱baˈ i̱ dseaˋ íˋ niˈímˈˋbre iihuɨ́ɨˊ uii˜ quiáˈˉ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈrˉ, co̱ˈ jaˋ mɨˊ cajángˈˋ ˈñiaˈrˊ fɨˊ jaguóˋ i̱ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ camɨ́ɨngˈ˜ do. 	 Wie zijn vertrouwen op Jezus stelt, wordt niet veroordeeld. Maar wie niet gelooft, is al veroordeeld omdat hij geen vertrouwen heeft gehad in de naam van Gods enige Zoon.


Jo̱ cangɨ́ɨmˋ Saulo fɨˊ e nijmérˉ lajo̱, jo̱baˈ fɨˊ Damasco cangórˉ. Jo̱ dsʉˈ mɨ˜ nɨjaquiéemˊ e niguiéerˊ e fɨˊ jo̱, co̱o̱ˋ cajneábˉ co̱o̱ˋ jɨˋ e teáˋ eáangˊ lacúngˈˊ lajíingˋ e lɨ˜ ngóorˊ do, jo̱ e jɨˋ do jnéengˉ jáaˊ catɨˊ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ. 	 Toen hij in de buurt van Damascus kwam, flitste er plotseling een licht vanuit de hemel, dat hem gevangen hield.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e jo̱, catɨ́ɨmˉbaaˈ e jiˋjiʉ do e fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ i̱ ángel do jo̱ cagǿˈˉbaa; jo̱ jáˈˉbaˈ e fɨˊ moˈóoˋo jlobˈˆ róoˉ e do, lɨfaˈ mɨ˜ catɨ́ˋ fɨˊ dsíiˊ túˈˋu, gabˋ guíˈˆ e do. 	 Ik nam het boek aan van de engel en at het op. Het was inderdaad zoet als honing, maar lag zwaar op mijn maag.


Jo̱guɨ ˈnʉ́ˈˋ ñíˆbaˈ guiʉ́ˉ e ie˜ lamɨ˜ jaˋ mɨˊ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱baˈ cuøbˈˊ fɨˊ yaang˜naˈ e jmɨˈgooˋnaˈ jaléngˈˋ diée˜ i̱ jaˋ féˈˋ. 	 Toen u nog niet gelovig was, leefde u onder de misleidende invloed van afgoden.


Jo̱ i̱ dseaˋ i̱ nɨcasíingˋ Fidiéeˇ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jmangˈˉ júuˆ quiáˈˉ dseaˋ íˋbaˈ féˈrˋ, dsʉco̱ˈ Fidiéeˇbingˈ i̱ cuøˈˊ dseaˋ do lalíingˋ Jmɨguíˋ quiáˈrˉ. 	 Hij is door God gestuurd en geeft de woorden van God door. God geeft Hem Zijn Geest zonder beperking.


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáˈˉ i̱ dseaˋ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —O̱ˈguɨ jnea˜ nijméeˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ júuˆ cajo̱ i̱˜ i̱ quiʉˈˊ ta˜ quiéˉe e jmóoˋo jaléˈˋ e jmóoˋo la lana. 	 Jezus antwoordde daarop: "Dan geef Ik ook geen antwoord op uw vraag."


Jo̱ uiing˜ e jo̱baˈ, cajméˈˉe e jiˋ laˈuii˜ do quíiˉnaˈ, dsʉco̱ˈ jaˋ iin˜n nii˜i e niˈeeˇe ˈnʉ́ˈˋ e laco̱ˈ nijmijiuungˇnaˈ dsiiˉ, co̱ˈ lɨ́ˈˆ lɨˊ ˈnéˉ e nijmiˈiáangˋnaˈ dsiˋbaa. Jo̱ dseángˈˉ lamɨ˜ ta˜ dsiiˉ e lajɨɨmˋ ˈnʉ́ˈˋ nilɨˈiáangˋ óoˊnaˈ lají̱i̱ˈ˜ e iáangˋ dsiˋ jnea˜. 	 Ik heb u in mijn laatste brief een en ander geschreven met de bedoeling dat ik niet zal worden bedroefd door hen die mij juist grote blijdschap zouden moeten geven. Ik had de stellige overtuiging dat uw geluk afhangt van het mijne.


Jo̱ mɨ́ɨˈ˜ɨ ˈnʉˋ e jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ nilɨseeiñˋ dseángˈˉ cøøngˋ lajeeˇ laˈóˈˋ rúiñˈˋ e laco̱ˈ niˈuíiñˉ lafaˈ jaangˋ dseaˋ laˈeáangˊ e seeiñˋ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ jneaa˜aaˈ, Teaa˜, lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ seengˋ ˈnʉˋ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ jo̱guɨ jnea˜ seenˉ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉˋ. Jo̱ mɨ́ɨˈ˜ɨ ˈnʉˋ e güɨlɨseemˋbre cøøngˋ lajo̱ laˈóˈˋ írˋ lɨ́ˈˆ dseángˈˉ laco̱ˈ sɨˈíˆ, jo̱ lajo̱baˈ nilɨjáˈˉ lɨ́ɨngˋ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ e ˈnʉbˋ dseaˋ casíinˈˋ jnea˜ fɨˊ jmɨgüíˋ la. 	 Ik vraag U, Vader, of zij net zo één mogen zijn als U en Ik. U bent in Mij en Ik ben in U. Laat hen ook zo in Ons zijn. Dan zal de wereld geloven dat U Mij gestuurd hebt.


Dsʉco̱ˈ jnea˜, dseaˋ gáaˊa fɨˊ ñifɨ́ˉ, lɨ́ɨnˊn laco̱ˈ e iñíˈˆ e cuøˊ Tiquíˆiiˈ Fidiéeˇ do e laco̱ˈ lɨseengˋ dseaˋ cøøngˋ có̱o̱ˈr˜ lata˜. 	 Want het brood van God is Hij, Die uit de hemel is gekomen. Hij geeft het leven aan deze wereld."


Jo̱ i̱ lɨɨng˜ dseaˋ i̱ cangáˉ mɨ˜ casingˈˊ i̱ dseaˋ do i̱ búˈˆ do cajíñˈˉ: —¿E˜guɨ jmooˋ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ? ¿Jialɨˈˊ sɨ́ɨngˈ˜naˈ i̱ búˈˆ na? 	 "Wat moet dat daar?" riepen een paar mensen die het zagen. "Is dat veulen soms van u?"


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáiñˈˉ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ lala: —Faco̱ˈ ˈnʉ́ˈˋ aangˉnaˈ joˈseˈˋ jo̱ calɨngɨɨng˜naˈ e catǿngˈˋ jaangˋ fɨˊ dsíiˊ ɨ̱́ɨ̱ˊ ˈñiaˈˊ ie˜ jmɨɨ˜ e jmiˈíngˈˊnaaˈ, jaˋ líˈˆ dsiiˉ faˈ lɨ́ˈˆ niseáang˜naˈreˈ lajo̱, co̱ˈ nigüɨseáamˈ˜baˈreˈ. 	 Maar Jezus antwoordde: "Als u maar één schaap had en het zou op de sabbat in een put vallen, wat zou u dan doen? Het eruit halen natuurlijk!


Jo̱baˈ cuǿøngˋ líˋ feˇeeˈ e jaˋ e niingˉ i̱ dseaˋ i̱ cajníˋ do o̱ˈguɨ i̱ dseaˋ i̱ caguiengˈˊ jmɨɨˋ do, jo̱ dsʉˈ jí̱i̱ˈ˜ Fidiéeˇbingˈ i̱ niingˉguɨ, co̱ˈ íˋbingˈ i̱ cajméeˋ e cacuángˉ e mɨjú̱ˋ do. 	 Planter en verzorger zijn niet belangrijk, maar God wel. Hij geeft de groei.


Jo̱guɨ lana fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ i̱ jaˋ mɨˊ cacungˈˊ guóˋ, có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseamɨ́ˋ i̱ ˈnɨ́ɨˉ, e guiʉ́ˉguɨ e jaˋ nicúngˈˋnaˈ guóoˋnaˈ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la lɨ́ɨngˊ jnea˜. 	 Ik vind het voor ongetrouwde mannen en weduwen beter dat zij alleen blijven net als ik.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, fɨ́ɨngˊ dseaˋ caguilíiñˉ e jéeiñˋ jaléngˈˋ jiuung˜ quiáˈrˉ fɨˊ lɨ˜ táangˋ Jesús e iiñ˜ e nijmigüeangˈˆ dseaˋ do jaléngˈˋ i̱ jiuung˜ do. Jo̱ mɨ˜ cangáˉ i̱ dseaˋ guitúungˋ do e jmóoˋ dseaˋ lajo̱, jo̱baˈ canaaiñˋ ˈgaamˋbre quiáˈˉ jaléngˈˋ i̱ sejmiiˋ i̱ jiuung˜ do. 	 Op een dag brachten enkele mensen hun kleine kinderen bij Hem. Zij wilden graag dat Hij ze zou aanraken en zegenen. De discipelen zeiden echter dat ze moesten weggaan.


Jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e nɨcalɨ́ˉ na, eáamˊ dseáangˈ˜ quíˉiiˈ fɨng i̱i̱ˋ cajméeˋ dseeˉ quíˉiiˈ quiáˈˉ jaléˈˋ e nɨcajmóˆooˈ, co̱ˈ jaˋ e uiing˜ seaˋ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ e nijmɨˈǿngˈˋ yee˜naaˈ fɨng calɨngɨɨˉ e˜ uiing˜ quiáˈˉ e nɨcatóˈˋ dseaˋ mɨ́ɨˈ˜. 	 Maar maak een eind aan deze rel, anders krijgen wij moeilijkheden met de regering in Rome. Als die ons ter verantwoording roept, zullen wij ons niet kunnen verdedigen, want al deze drukte is voor niets."


Jo̱guɨ faco̱ˈ e jaˋ jáˈˉ e jí̱ˈˊtu̱ jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜, jo̱baˈ jneaˈˆ lɨco̱ˈ lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ i̱ jmɨgóobˋ. Co̱ˈ guiaˋnaaˈ júuˆ e Fidiéebˇ dseaˋ cajmijí̱ˈˊtu̱r Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ e o̱ˈ jáˈˉ e cajmijí̱ˈˊtu̱r faco̱ˈ dseángˈˉ jáˈˉ e joˋ jí̱ˈˊtu̱ jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜. 	 Erger nog, dan zijn wij bedriegers, omdat wij tegen God in hebben verklaard dat Hij Christus weer levend heeft gemaakt. Als er geen doden weer levend worden, kan dat niet waar zijn.


Jo̱ co̱ˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáamˉ nɨlɨ́ɨˊguɨ́ɨˈ, jo̱baˈ dseaˋ sɨju̱ˇ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham lɨ́ɨˊɨɨˈ cajo̱, jo̱baˈ dseángˈˉ catɨ́ɨˉbaaˈ lají̱i̱ˈ˜ e cajíngˈˉ Fidiéeˇ e nicuǿˈrˉ dseaˋ quiáˈrˉ lamɨ˜ jéengˊguɨ. 	 Als u een deel van Christus bent, bent u ook kinderen van Abraham en dan is wat God hem beloofde, ook voor u.


’Jo̱ lala fɨ́ɨˉɨ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ; jaˋ fǿøngˈ˜naˈ jaléngˈˋ i̱ iing˜ jngángˈˆ ˈnʉ́ˈˋ, co̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ e jo̱baˈ tɨɨiñˋ jmérˉ. 	 Jullie zijn mijn vrienden. Wees niet bang voor de mensen die je willen vermoorden. Zij kunnen alleen maar je lichaam doden, maar hebben daarna geen macht meer over je.


Co̱ˈ lalab féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ lɨ˜ féˈˋ dseaˋ do lala cuaiñ˜ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ: Niquiee˜e co̱o̱ˋ cu̱u̱˜ fɨˊ Sión, jo̱ có̱o̱ˈ˜ e cu̱u̱˜ jo̱ seemˋ dseaˋ i̱ niquiungˈˉ. Jo̱ dsʉˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jáˈˉ lɨ́ɨngˋ júuˆ quiáˈˉ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱baˈ jaˋ nilɨgøøiñˋ có̱o̱ˈ˜ e jo̱, co̱ˈ Dseaˋ Jmáamˉbingˈ lɨ́ɨngˊ lafaˈ e cu̱u̱˜ do. 	 God had hen daar al voor gewaarschuwd. "Pas op", zei Hij, "Ik leg temidden van de Israëlieten een struikelblok neer, een steen waaraan zij zich zullen stoten. Maar wie op Hem zijn vertrouwen vestigt, zal nooit teleurgesteld worden." (h)


Jo̱ lajeeˇ guiˈnáˈˆ sɨ́ɨmˋbɨ i̱ dseaˋ do jaléˈˋ e júuˆ na, co̱o̱ˋ cajnémˉ Jesús jo̱ casíngˈˋ ˈñiaˈrˊ jee˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ do lala: —Güɨlɨseemˋ ˈnʉ́ˈˋ juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ. 	 Terwijl zij nog aan het vertellen waren, stond Jezus plotseling bij hen.


Jo̱guɨ dsʉˈ e júuˆ e ˈnéˉ lɨti˜ e jmoˈˊo la quíiˉnaˈ lana laco̱ˈ co̱o̱ˋ júuˆ ˈmɨ́ɨbˉ lɨ́ɨˊ; jo̱ dseángˈˉ jábˈˉ e júuˆ jo̱, jo̱ cajmitib˜ Dseaˋ Jmáangˉ laco̱ˈguɨ jmitíˆ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱, co̱ˈ nɨcangoˈíimˊ e nʉʉˋ sǿˈˋ do, jo̱ lana nɨcanaangˋ jɨngˈˋ i̱ jɨngˈˋ jloˈˆ do. 	 Toch is het steeds weer nieuw en het betreft zowel Christus als u. Als wij dit gebod gehoorzamen door elkaar lief te hebben, verdwijnt de duisternis uit ons leven en komt het licht van Christus binnen.


Jo̱ mɨ˜ cafǿnˈˉn ˈnʉ́ˈˋ e guiaaˉ e júuˆ jo̱, jaˋ cajmeáan˜n ta˜ júuˆ jloˈˆ e laco̱ˈ jáˈˉ nilíingˋnaˈ júuˆ quiéˉe. Co̱ˈ ˈnʉ́ˈˋ jáˈˉ calɨ́ngˉnaˈ e júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ e guiaaˉ do laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ e cajméeˋ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e dsigáˋ dsíiˊ dseaˋ. 	 De woorden waarmee ik u over Jezus Christus vertelde, waren niet scherp en overtuigend. Maar u ervoer dat het uit mijn hart kwam en God liet er kracht van uitgaan.


Jo̱ lajeeˇ e táamˋbɨ́ɨ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱baˈ jneab˜ lɨ́ɨnˊn e jɨˋ e cuøˊ e jnéˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. 	 Zolang Ik in de wereld ben, ben Ik het licht van de wereld."


Jo̱ lalab féˈrˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ teáˋ: —Jmɨˈgooˋnaˈ Fidiéeˇ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ jo̱guɨ jmiféngˈˊnaˈr, co̱ˈ lanáb catɨ́ˋ íˈˋ e niquidsirˊ íˈˋ quiáˈˉ lajaangˋ lajaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. Jo̱ jmiféngˈˊnaˈ i̱ dseaˋ íˋ, co̱ˈ íˋbingˈ i̱ cajméeˋ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ có̱o̱ˈ˜ guóoˈ˜ uǿˉ jo̱guɨ jmɨñíˈˆ lɨ́ˈˆ lacaangˋ lɨ˜ níingˈ˜ jmɨɨˋ. 	 Hij riep: "Heb ontzag voor God; eer Hem, want de tijd is gekomen dat Hij recht zal spreken. Aanbid Hem, Die de hemel en de aarde, de zee en de waterbronnen gemaakt heeft."


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ i̱ dseaˋ guitúungˋ quiáˈrˉ do lajo̱, dsíngˈˉ fɨˈíˆ calɨ́iñˉ, jo̱ canaaiñˋ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do i̱˜ lajeeˇ írˋ nijméˉ ta˜ jo̱, jo̱ lalab cajíngˈˉ lajaangˋ lajaaiñˋ: —Fíiˋiiˈ, ¿su o̱ˈ jnea˜, faa˜aaˈ? 	 Dat sneed hen diep door de ziel. En een voor een vroegen zij: "Ik ben het toch niet?"


Jo̱ catɨ́ɨngˉ Jesús guooˋ i̱ sɨmɨ́ˆ jiuung˜ i̱ ˈlɨɨ˜ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ lala: —Talita cum —e guǿngˈˋ: Míˆ, jnea˜ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉˋ e niráanˈˉ. 	 Hij nam haar bij de hand en zei: "Sta op, meisje." Het meisje, dat twaalf jaar was, sprong uit haar bed en liep de kamer rond! Haar ouders wisten niet wat zij zagen.


Jo̱guɨ ˈnʉ́ˈˋ, lamɨ˜ jéengˊguɨ, dseaˋ sɨˈnaangˋ quiáˈˉ Fidiéebˇ lɨ́ɨngˊnaˈ, jo̱guɨ ˈníˈˋ máamˊbɨˈ dseaˋ do cajo̱, co̱ˈ jmangˈˉ e ˈlɨˈˆ ɨˊ óoˊnaˈ jo̱guɨ jmangˈˉ e ˈlɨˈˆ jmooˋnaˈ cajo̱. 	 Dat geldt ook voor u, die vroeger zo ver van God verwijderd was. U leefde als vijand van Hem. Dat bleek uit de slechte dingen die u dacht en deed. God heeft alles met u goedgemaakt.


Co̱ˈ fɨˊ dsíiˊ dseaˋ lɨ˜ jalíˋ jaléˈˋ e gaˋ e ɨˊ dsíirˊ, jo̱ e jo̱ quiéengˋ e jngangˈˊ dseaˋ rúiñˈˋ, o̱si e ˈlee˜ dseaˋ e güɨɨiñˋ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ i̱ o̱ˈ quiáˈrˉ, o̱si e jmóoˋ dseaˋ jaléˈˋ e jaˋ tíiˊ ta˜ e lɨ́ˋ dsíiˊ ngúuˊ táaiñˋ, o̱si jmóorˋ ɨ̱ɨ̱ˋ é, o̱si ngɨrˊ ta˜ quie̱ˊ júuˆ e o̱ˈ jáˈˉ, o̱si jmineaiñˈˆ dseaˋ rúiñˈˋ é. 	 Daardoor wordt een mens slecht. Want uit het innerlijk komen slechte gedachten, moord, overspel, ontucht, diefstal, leugen en roddel voort.


Jo̱ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ, i̱i̱ˋ ˈnʉ́ˈˋ dseaˋ dsi˜ loguáˆnaˈ, nʉ́ʉˉnaˈ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e jíngˈˉ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e catɨ́ɨngˉ lajɨˋ guiéˉ ˈléˈˋ dseaˋ quiéˉe.” 	 Als u oren hebt, luister dan naar wat de Geest tegen de gemeenten zegt.


Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ fii˜ do quiáˈˉ i̱ dseaˋ ˈléengˈ˜ quiáˈrˉ do: “ˈNʉˋ lɨnˈˊ jaangˋ dseaˋ ˈléengˈ˜ i̱ sooˋ dsíiˊ jo̱guɨ i̱ fɨˈˊ, jo̱ song nɨñíˆbaˈ guiʉ́ˉ e jnea˜ sɨtɨ́ɨnˇn lají̱i̱ˈ˜ ta˜ cajméeˋ dseaˋ jiéngˈˋ jo̱guɨ e gúˈˋ gǿˈˋø jaléˈˋ ta˜ jmóoˋ dseaˋ jiéngˈˋ, 	 De heer antwoordde: 'Je bent een slechte, luie knecht. Je wist dus dat ik je je verdienste zou afnemen.


Jo̱guɨ o̱ˈ quiáˈˉ jí̱i̱ˈ˜ e na e jmiˈiáangˋ dsiˋnaaˈ, co̱ˈ lajo̱b cajo̱ jmiˈiáamˋ dsiˋnaaˈ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e huɨ́ɨngˊ e dsijéeˊ quíˉiiˈ. Co̱ˈ nɨne˜baaˈ guiʉ́ˉ e mɨ˜ ningɨ́ˋ e dsingɨ́ɨngˉnaaˈ jaléˈˋ e jo̱, jo̱baˈ eáangˊguɨb nilɨféngˈˊ dsiˋnaaˈ có̱o̱ˈ˜ doñiˊ eeˋ e nidsijéeˊ quíˉiiˈ jóng. 	 Maar dat is niet het enige waarover wij zo blij zijn. Wij zijn ook nog blij als wij het moeilijk hebben, want wij weten dat wij daardoor leren vol te houden.


’Jo̱ ie˜ jmɨɨ˜ jo̱, joˋ e nijmɨngɨ́ɨˈˇguɨˈ jnea˜ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ; co̱ˈ e jáˈˉbaˈ e fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ e ie˜ jo̱ Tiquíˆiiˈ nicuǿˈˉbre ˈnʉ́ˈˋ jaléˈˋ e nimɨ́ɨˈ˜naˈre laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ jnea˜. 	 Als het zover is, hoeft u Mij niets meer te vragen. Luister goed, Ik zeg dat u dan alles rechtstreeks aan de Vader kunt vragen en Hij zal het u geven in mijn naam.


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ e ɨˊ Jesús e júuˆ do, jo̱ cajníibˊtu̱r e jiˋ do jo̱ cajá̱ˈrˋ i̱ dseaˋ néeˊ ni˜ e guáˈˉ do, jo̱ caguábˋtu̱r. Jo̱ jalémˈˋ i̱ dseaˋ teáangˈ˜ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ do teáaiñˉ jǿøiñˉ Jesús. 	 Hij deed het boek dicht, gaf het aan de dienaar en ging zitten. Alle ogen waren op Hem gericht.


Jo̱ jaléˈˋ e nimɨ́ɨˈ˜naˈ Fidiéeˇ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ jnea˜, jo̱baˈ jneab˜ nijmee˜e jaléˈˋ e jo̱ quíiˉnaˈ, jo̱ lajo̱baˈ nijmiféngˈˊ dseaˋ Tiquiéˆe Fidiéeˇ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmóoˋ jnea˜ do. 	 Wat u in mijn naam biddend vraagt, zal Ik doen. Want daardoor zal blijken hoe groot en machtig de Vader in Mij is.


Güɨlíingˋnaˈ jo̱ güɨjméeˈ˜naˈ júuˆ dseaˋ guijángˋ quiáˈrˉ, jo̱ jee˜ jo̱ quíingˈ˜ Tʉ́ˆ Simón cajo̱, jo̱ síiˈ˜naˈr lala: “Jéengˊguɨ nidséˉ Jesús fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Galilea laco̱ˈguɨ ˈnʉ́ˈˋ, jo̱ fɨˊ jo̱b nimáang˜naˈre lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ jí̱i̱ˈ˜ e cajíñˈˉ ie˜ lamɨ˜ nʉ́ˈˉguɨ e nijngángˈˉ dseaˋ írˋ.” 	 Vertel Zijn discipelen en Petrus dat Jezus naar Galilea gaat. Daar zullen zij Hem ontmoeten, zoals Hij hun voor Zijn sterven al heeft gezegd."


Jo̱ co̱ˈ nɨñibˊ Jesús lají̱i̱ˈ˜ e éeˊ i̱ dseaˋ do quiáˈrˉ, jo̱baˈ cajmɨngɨ́ˈrˉ dseaˋ do lala: —¿Su ˈníˈˋ máamˊ ˈnʉ́ˈˋ e júuˆ quiéˉe la? 	 Jezus wist wel dat zij hierover bezig waren en vroeg hun: "Erger Ik u met mijn woorden?


Jo̱guɨ mɨ́ɨˈ˜naaˈ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ e nijmɨcó̱o̱ˈr˜ ˈnʉ́ˈˋ e nilɨˈneáangˋguɨˈ dseaˋ rúngˈˋnaˈ lɨ́ˈˆ lajaléngˈˋ dseaˋ laco̱ˈguɨ jneaˈˆ eáamˊ ˈneáangˋnaaˈ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱. 	 Het is onze grote wens dat de Here uw liefde voor elkaar en voor anderen zal laten groeien en overvloeien, net als onze liefde voor u.


Jo̱ contøømˉ ˈnéˉ jmiféngˈˊnaaˈ Fidiéeˇ i̱ lɨ́ɨngˊ Tiquiáˈˆ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ, co̱ˈ íbˋ Tiquíˆiiˈ i̱ fɨˈˋ lɨ́ɨngˉ jneaa˜aaˈ jo̱guɨ íbˋ Fidiéeˇ i̱ jmitíiˈ˜ dsiˋnaaˈ mɨ˜ eeˋgo̱ huɨ́ɨngˊ dsijéeˊ quíˉiiˈ. 	 Alle eer en lof is voor God, de Vader van onze Here Jezus Christus en de bron van alle liefdevolle hulp.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ caguilíingˋ i̱ dseaˋ fɨ́ɨngˊ do fɨˊ lɨ́ˈˆ lɨˊ ˈngóoˈ˜ cataangˋ e guiéeˊ do, jo̱baˈ fɨˊ jo̱b cajíñˈˊ Jesús jo̱ lalab cajmɨngɨ́ˈrˉ dseaˋ do: —Tɨfaˈˊ, ¿lɨ˜ cañingˈˉ ˈnʉˋ fɨˊ la? 	 Toen zij Hem daar vonden, vroegen zij: "Meester, wanneer bent U hier aangekomen?"


Jo̱ dsʉˈ lanaguɨ jaˋ ne˜naaˈ røøˋ jial lɨ́ɨˊ lajaléˈˋ, co̱ˈ lɨ́ɨˊ lafaˈ mɨ˜ jøøng˜ yee˜naaˈ fɨˊ ni˜ espejo e jaˋ ˈgooˋ jnéengˉ. Jo̱ dsʉˈ niguiéebˊ jmɨɨ˜ mɨ˜ nilɨne˜naaˈ jial dseángˈˉ lɨ́ɨˊ lajaléˈˋ. Co̱ˈ lana jaléˈˋ e tɨɨnˉ ngánˈˋn jaˋ mɨˊ ñiiˉ dseángˈˉ laˈiéˈˋ jial lɨ́ɨˊ, jo̱ dsʉˈ niguiéebˊ jmɨɨ˜ mɨ˜ nilɨñiiˉ jial dseángˈˉ lɨ́ɨˊ lajaléˈˋ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ la cuíingˋ Fidiéeˇ jnea˜. 	 Nu hebben wij nog geen heldere kijk op Christus, maar later zullen wij oog in oog met Hem staan. Ik ken Hem nu nog niet volkomen, maar dan zal ik Hem volledig kennen, zoals Hij mij door en door kent.


Co̱ˈ jalébˈˋ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ na quiáˈˉ Fidiéeˇ e cajmeˈˊ Moi˜ nɨcaˈɨ́bˋ jaléngˈˋ dseaˋ quie̱ˊ nifɨˊ quiáˈˉ guáˈˉ quiáˈˉ dseaˋ góoˋooˈ dseaˋ Israel fɨˊ lacaangˋ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ quíˉiiˈ e té̱e̱ˉ fɨˊ laˈúngˉ jee˜ fɨɨˋ laco̱o̱ˋ jmɨɨ˜ mɨ˜ tɨˊ e jmiˈíngˈˊnaaˈ. 	 Want sinds jaar en dag zijn er in alle steden mensen, die de wet van Mozes bekendmaken. Elke sabbat wordt de wet in de synagoge voorgelezen."


Jo̱ co̱ˈ calɨlíˈˆ Jesús lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ i̱ dseaˋ do jmɨcaaiñ˜, jo̱baˈ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do lala: —¿Jialɨˈˊ ˈnóˈˋnaˈ e iing˜naˈ niguiéˈˊnaˈ jial e niˈnɨ́ɨng˜naˈ jnea˜ fɨˊ quiniˇ dseata˜? Fɨng na cuǿøˈ˜naˈ jnea˜ co̱o̱ˋ cuuˉ jo̱ nijǿøˆø. 	 Jezus doorzag hen en zei: "U probeert Mij weer te vangen, hè? Geef Mij eens een geldstuk, dan zullen we eens zien."


Jo̱ jnea˜, Fidiéeˇ, nisɨ́nˉn gángˉ lajeeˇ dseaˋ quiéˉe i̱ tíiˊ ni˜, jo̱ i̱ dseaˋ íˋ quiˈrˊ ˈmɨˈˊ e quiˈˊ dseaˋ mɨ˜ lɨ́ɨiñˊ fɨˈíˆ, jo̱ jneab˜ cajo̱ nicuǿøˆøre e niféˈrˋ cuaiñ˜ quiéˉe lajeeˇ mil doscientos sesenta jmɨɨ˜. 	 Dan zal Ik mijn twee getuigen sturen. Zij zullen rouwkleren dragen en tijdens die 1260 dagen zeggen wat Ik hun opdraag."


Jo̱ lalab fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ: ¿Jie˜ fɨˊ lɨ˜ naangˋ uiing˜ jaléˈˋ e jmiquíngˈˉ óoˊnaˈ jo̱guɨ jaléˈˋ mɨ́ɨˈ˜ e jmooˋnaˈ laˈóˈˋ rúngˈˋnaˈ? Jo̱ jmooˋnaˈ lajo̱ co̱ˈ contøømˉ suungˋnaˈ jaléˈˋ e lɨ́ˋ óoˊnaˈ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱guɨ jmangˈˉ e gabˋ ɨˊ óoˊnaˈ, ¿jáˆ jáˈˉ? 	 Maar hoe komt het dan dat u altijd ruzie maakt en vecht? Omdat er slechte verlangens in u zijn, die u daartoe aanzetten.


Jo̱ jnea˜ iin˜n e jaˋ ningɨɨng˜naˈ jaléˈˋ fɨˈíˆ dsíiˊ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la. Jo̱ i̱ dseañʉˈˋ i̱ jaˋ mɨˊ cacungˈˊ guóˋ, eáangˊguɨ guiing˜ dsíirˊ e jmóorˋ jaléˈˋ e iing˜ Dseaˋ Jmáangˉ jo̱guɨ jial e nijmiˈiáaiñˋ dsíiˊ dseaˋ do. 	 Ik zou wel willen dat u geen zorgen had. Iemand die niet getrouwd is, kan al zijn tijd en aandacht aan de zaken van de Here besteden. Zo is hij of zij in de gelegenheid uitsluitend de Here te dienen.


—Ii˜naaˈ e jméeˈ˜ jneaˈˆ júuˆ, Tɨfaˈˊ, lɨ˜ e nidsijéeˊ jaléˈˋ e fóˈˋ ˈnʉˋ na. Jo̱ ¿e˜ e nicuǿˉ li˜ quiáˈˉ e joˋ huǿøˉ ró̱o̱ˋ jmɨgüíˋ jo̱guɨ e nɨjaquiéengˊ e tɨˊ lɨ˜ nidsijéeˊ jaléˈˋ e jo̱? 	 "Wanneer zal gebeuren wat U daarnet over de tempel hebt gezegd? En hoe kunnen wij weten dat het zover is?"


lajeeˇ e sɨjeengˇnaaˈ e niˈíingˈ˜naaˈ lají̱i̱ˈ˜ jaléˈˋ e niguoˈˆ e catɨ́ɨˉnaaˈ do e nicuǿˈˉ Fidiéeˇ jneaa˜aaˈ e nɨsɨˈmáˈrˉ fɨˊ ñifɨ́ˉ quiáˈrˉ. Jo̱ jaléˈˋ e sɨjeengˇnaaˈ do jaˋ tó̱o̱ˋ jmɨɨ˜ faˈ e niˈíingˉ o̱ˈguɨ tó̱o̱ˋ jmɨɨ˜ faˈ e nilɨˈlɨˈˆ o̱ˈguɨ faˈ e nilɨfíngˈˆ laco̱ˈguɨ co̱o̱ˋ líˆ. 	 Daarom leven wij nu toe naar het eeuwige leven, dat wij ontvangen zullen. Dat is de erfenis die God allang voor u heeft klaarliggen in de hemel, een erfenis die door niets of niemand zal worden aangetast en nooit waardeloos zal worden. Omdat u op God vertrouwt, zal Hij u beschermen.


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Güɨhuíingˉ cáanˋn, Satanás, dsʉco̱ˈ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ féˈˋguɨ: “Jí̱i̱ˈ˜ Fidiéeˇ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉbingˈ nijmifénˈˊ, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ ta˜ quiʉˈˊ íˋbre e nijmitíˈˆ cajo̱.” 	 "Ga weg, satan", zei Jezus. "Er staat immers in de Boeken: 'Geef niemand anders eer dan de Here, uw God. Doe alleen wat Hij zegt."


Jo̱ ie˜ mɨ˜ cadsíˈˉ i̱ jiuung˜ do guitu̱ˊ ji̱i̱ˋ, jo̱ fɨˊ jo̱b cangórˉ có̱o̱ˈ˜ sejmiirˋ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ sɨnʉ́ʉˆ quiáˈrˉ jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ neáangˊ fɨˊ Nazaret. Jo̱ fɨˊ jo̱b caje̱ˊ lajaléngˈˋ i̱ dseaˋ do lajeeˇ catɨ́ˋ e jmɨɨ˜ do. 	 Toen Jezus twaalf jaar oud was, mocht Hij voor het eerst mee.


Jo̱ jnea˜ liúumˈ˜baa jo̱guɨ ɨ́ɨˋbaa ˈgooˋ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ˈneáanˋn. Jo̱baˈ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉˋ e cuǿøˈ˜ bíˋ uøˈˊ e ngocángˋ oˈˊ laco̱ˈ catɨ́ɨngˉ, jo̱guɨ quɨ́ˈˉ jíingˈ˜ uøˈˊ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ. 	 Ik ben heel streng voor de mensen die Ik liefheb. Ik straf u net zo lang totdat u niet meer onverschillig bent en tot inkeer komt.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, lajeeˇ e ngɨˊ Jesús co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ quiáˈrˉ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Galilea, lalab cajíñˈˉ casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do: —Tɨˊ lɨ˜ niguiéebˊ íˈˋ e jnea˜, dseaˋ i̱ cajáˉ fɨˊ ñifɨ́ˉ e lɨ́ɨnˊn jaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ, tɨˊ lɨ˜ niténˈˋn fɨˊ jaguóˋ dseaˋ jmɨgüíˋ 	 In de tijd dat zij door Galilea trokken, zei Jezus: "Het is bijna zover dat Ik in de handen van de mensen zal vallen.


Jo̱ lajeeˇ singˈˊ Jesús co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do, jo̱ cajǿøngˉneiñˈ jo̱ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do lala: —Juguiʉ́ˉjiʉ quíiˆ ˈnʉ́ˈˋ, jaˋ e lɨ́ɨˊ jialguɨ la tiñíingˉnaˈ, co̱ˈ Fidiéebˇ dseaˋ nɨquie̱ˊ nifɨˊ quíiˉnaˈ lana. 	 Daarna keek Hij Zijn discipelen aan en zei: "Gelukkig zijn de armen, want voor hen is het Koninkrijk van God.


Jo̱ mɨ˜ calɨñiˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ ngɨˊ có̱o̱ˈ˜ Juan i̱ seáangˋ dseaˋ jmɨɨˋ do e nɨcalɨ́ˉ lado, jo̱baˈ dsifɨˊ lajo̱b camɨrˊ fɨˊ e nitǿøˋbre i̱ ˈlɨɨ˜ do e quiáˈˉ e niˈáangˉneiñˈ. 	 Toen de discipelen van Johannes dit hoorden, gingen ze zijn lijk halen en begroeven het.


Dsʉco̱ˈ nɨne˜baaˈ guiʉ́ˉ e ie˜ mɨ˜ cajgáangˉnaaˈ jmɨɨˋ uíiˈ˜ e nɨlɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱baˈ lafaˈ e cajúmˉbaaˈ jóng có̱o̱ˈ˜ dseaˋ do fɨˊ dseˈˋ crúuˆ. 	 Weet u niet dat ieder die in Christus Jezus gedoopt is, met Hem één is geworden in Zijn dood?


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e caféˈˋ Jesús jaléˈˋ e júuˆ jo̱ fɨˊ quiniˇ dseaˋ guijángˋ quiáˈrˉ, jo̱baˈ caséerˋ nir˜ fɨˊ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ jo̱ cajíñˈˉ lala: —Teaa˜, lanab catɨ́ˋ íˈˋ quiéˉe, jo̱baˈ jmɨˈgooˋ jnea˜ e lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ jnea˜ nijmɨˈgooˉ ˈnʉˋ. 	 Nadat Jezus dit gezegd had, keek Hij omhoog naar de hemel en zei: "Vader, het is zover. Laat zien hoe groot en machtig Uw Zoon is, dan kan Hij laten zien hoe groot en machtig U bent.


Jo̱baˈ dseebˉ nicuǿˈˉ Fidiéeˇ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ lajo̱, co̱ˈ calɨˈiiñ˜ e cajméerˋ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ do jo̱guɨ jaˋ calɨˈiiñ˜ faˈ jáˈˉ calɨ́iñˉ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Zij zullen allemaal veroordeeld worden, omdat zij niet de waarheid geloven, maar met genoegen onrecht accepteren.


Jo̱ i̱i̱ˋ i̱ jáˈˉ lɨ́ɨngˋ e júuˆ e cacuøˊ Fidiéeˇ quiáˈˉ Jó̱o̱rˊ, jo̱baˈ dseángˈˉ ímˈˋbre e júuˆ jo̱ carˋ ngocángˋ dsíirˊ. Jo̱guɨ i̱i̱ˋ i̱ jaˋ jáˈˉ lɨ́ɨngˋ lají̱i̱ˈ˜ e júuˆ e cacuøˊ Fidiéeˇ do, jo̱baˈ lɨ́ɨˊ lafaˈ féˈrˋ e Fidiéeˇ lɨ́ɨiñˊ jaangˋ i̱ adseeˋ, co̱ˈ jaˋ jáˈˉ lɨ́ɨiñˋ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e cacuøˊ dseaˋ do uii˜ quiáˈˉ Jó̱o̱rˊ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Ieder die dit gelooft, heeft het getuigenis van God aanvaard. Als iemand dit niet gelooft, zegt hij daarmee dat God een leugenaar is, omdat hij niet gelooft wat God over Zijn Zoon heeft gezegd.


’Jo̱ co̱ˈ e jáˈˉ e lɨ́ɨˊnaˈ dseaˋ sɨju̱ˇ Fidiéeˇ, jo̱baˈ jaˋ cuǿøngˋ e ɨ́ˆ óoˊnaˈ e Fidiéeˇ lɨ́ɨiñˊ laco̱ˈ jaléngˈˋ diée˜ i̱ jmáangˋ dseaˋ có̱o̱ˈ˜ cunéeˇ o̱si có̱o̱ˈ˜ cuteeˋ o̱si dseaˋ cu̱u̱˜ é, jo̱ jmáangˋ dseaˋ jialco̱ˈ iim˜bre jaléngˈˋ íˋ. 	 Wij zijn dus uit God voortgekomen en moeten niet denken dat wij Hem kunnen uitbeelden in goud, zilver of steen. God is niet te vangen in een kunstwerk of de verbeelding van een mens.


Jo̱ jnea˜ nɨcajméˉe e nɨcangángˉ Saulo ˈnʉˋ lafaˈ mɨ˜ quɨrˊ e guieˈˊ fɨˊ lɨ˜ guiiñ˜, jo̱ niquidsiˈˋ guóoˈˋ fɨˊ moguir˜, jo̱ lajo̱b nilɨjnéˈˋtu̱r caléˈˋ catú̱ˉ. 	 In een visioen heeft hij u zien binnenkomen. En in dat visioen legde u uw handen op hem, waardoor hij weer kon zien."


Jo̱ dsíngˈˉ calɨˈiáangˋ dsíiˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do mɨ˜ canúurˉ e júuˆ jo̱, jo̱guɨ cacuørˊ júuˆ quiáˈrˉ e nicuǿˈrˉ Judas Iscariote cuuˉ e ˈléeiñˈ˜ do e quiáˈˉ e nijáiñˈˋ Jesús. 	 Die waren daar natuurlijk blij mee. Zij besloten hem er geld voor te geven.


Jo̱ dsʉˈ o̱faˈ fáˈˉa e nɨlɨ́ˈˉɨ lajaléˈˋ e fáˈˉa na, o̱ˈguɨ e dseángˈˉ nɨguiúnˉn fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ cajo̱; dsʉˈ jmɨˈúumˋbɨ́ɨ e laco̱ˈ nilíˈˋi e jo̱, co̱ˈ uii˜ e jo̱baˈ catángˈˆ Dseaˋ Jmáangˉ jnea˜ lamɨ˜ jéengˊguɨ. 	 Daarmee wil ik niet zeggen dat ik er al ben of dat ik al volmaakt ben, maar wel dat ik met dat doel voor ogen blijf doorgaan. Die volmaaktheid probeer ik te grijpen, waarvoor ook Christus mij gegrepen heeft.


Jo̱guɨ lafaˈ e nilaangˉnaˈre dseaˋ lɨ́ɨiñˊ jaangˋ dseaˋ güeangˈˆ jo̱guɨ éerˋ røøˋ, dsʉˈ lɨ́ˈˉ rɨquɨbˈˊ cajmeeˉnaˈ. Co̱ˈ ˈnʉ́ˈˋ camɨ́ˆnaˈ e caláangˉ jaangˋ dseaˋ i̱ ˈléeˊ i̱ nɨcajngangˈˊ dseaˋ rúngˈˋ lafaˈ e nilaangˉnaˈ írˋ, 	 U hebt Hem afgewezen, zelfs toen Pilatus vond dat Hij vrijgelaten moest worden.


Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do lala: —Jí̱i̱ˈ˜ ˈñiáˋ iñíˈˆ có̱o̱ˈ˜guɨ gángˉ ˈñʉˋ, jí̱i̱ˈ˜ jo̱baˈ seaˋ quíˉnaaˈ lana. 	 "Hoe dan?" vroegen zij. "Het enige wat wij hebben, zijn vijf broden en twee vissen."


Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ Paaˉ do fɨˊ quiniˇ i̱ dseata˜ do có̱o̱ˈ˜ júuˆ e jmɨˈǿngˈˋ ˈñiaˈrˊ jo̱ cajíñˈˉ: —Jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ e gaˋ jaˋ mɨˊ cajméˉ jnea˜, o̱ˈguɨ faˈ nɨcafáˈˉa gaˋ uii˜ quiáˈˉ jaléˈˋ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ dseaˋ góoˋo dseaˋ Israel, o̱ˈguɨ faˈ nɨcafáˈˉa gaˋ uii˜ quiáˈˉ guáˈˉ féˈˋ quiáˈˉ dseaˋ íˋ cajo̱, o̱ˈguɨ quiáˈˉ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ i̱ guiing˜ quiʉˈˊ ta˜ fɨˊ Roma. 	 Paulus verdedigde zich en zei: "Ik heb de Joodse wet niet overtreden, de tempel niet ontwijd en mij ook niet tegen het Romeinse bewind verzet."


Jo̱ uíiˈ˜ jo̱baˈ jaléngˈˋ dseaˋ Israel i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ fariseo có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ i̱ tɨfaˈˊ do cajmɨngɨ́ˈrˉ Jesús jo̱ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do lala: —¿Jialɨˈˊ jaléngˈˋ dseaˋ quíiˈˉ jaˋ nʉ́ʉˈr˜ faˈ e jmitir˜ lají̱i̱ˈ˜ e quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ ˈlɨɨ˜ dseaˋ áangˊ quíˉnaaˈ, dseaˋ Israel, co̱ˈ jaˋ ru̱ˈrˊ guóorˋ laco̱ˈ sɨˈíˆ nʉ́ˈˉguɨ e nidǿˈrˉ ir˜? 	 De Farizeeërs en godsdienstleraars vroegen aan Jezus: "Waarom trekken Uw discipelen zich niets aan van de oude traditie? Zij hebben voor het eten niet eens hun handen gewassen."


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ e cajíngˈˉ Jesús jaléˈˋ e júuˆ na, jo̱ caˈeˈˊguɨr jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ lala jo̱ cajíñˈˉ: —Song jaangˋ dseaˋ tiuungˉ nijéiñˉ jaangˋguɨ dseaˋ tiuungˉ, jo̱baˈ dseángˈˉ fɨˊ ɨ̱́ɨ̱bˊ nijiúiñˈˋ lajɨˋ huáaiñˉ do. 	 Jezus maakte een en ander duidelijk met een paar voorbeelden: "De ene blinde kan de andere blinde niet leiden. Want als de één in een kuil valt, trekt hij de ander mee.


Jo̱guɨ mɨ́ɨˈ˜ɨ Fidiéeˇ e nicuǿˈrˉ ˈnʉ́ˈˋ e nijneáˋ moguíˆnaˈ e laco̱ˈ nilɨñíˆnaˈ e˜ e nɨsɨjeengˇnaˈ e niˈíingˈ˜naˈ quiáˈrˉ, co̱ˈ dseaˋ quiáˈˉbre nɨlɨ́ɨngˊnaˈ, jo̱guɨ jial tíiˊ jloˈˆ jo̱guɨ niguoˈˆ jaléˈˋ e cuøˈˊ Fidiéeˇ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈrˉ i̱ catɨ́ɨngˉ lajo̱. 	 Ik bid dat u innerlijk vol licht zult zijn, zodat u iets zult zien van de heerlijke toekomst, waarvoor u geroepen bent. Dan zult u weten wat een geweldige rijkdom God voor al Zijn kinderen heeft klaarliggen.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caquɨmˈˉtu̱ i̱ dseaˋ quiáˈˉ Jesús i̱ gángˉ do fɨˊ quiáˈrˉ. 	 De twee discipelen gingen terug naar huis.


’Jo̱guɨ mɨ˜ sɨɨng˜naˈ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ, jaˋ fóˈˋnaˈ jmiguiʉˊ ya̱ˈˊ jaléˈˋ júuˆ e jaˋ uiing˜ seaˋ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la jmóoˋ dseaˋ i̱ jaˋ cuíingˋ Fidiéeˇ; co̱ˈ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ ɨˊ dsíirˊ e song jmiguiʉˊguɨ niféˈrˋ, jo̱baˈ jáˈˉguɨ ninúˉ diée˜ quiáˈrˉ jaléˈˋ júuˆ quiáˈrˉ. 	 Als u bidt, doe dat dan niet langdradig en met zinloze woorden, zoals de andere volken doen. Want die denken dat hun gebeden worden verhoord als zij veel woorden gebruiken.


Jo̱ song e lɨɨng˜ guotɨɨˉ dseaˋ íngˈˋ iihuɨ́ɨˊ, jo̱baˈ lajalébˈˋ e caguieeˉguɨ do íngˈˋ cajo̱; jo̱guɨ song e lɨɨng˜ guotɨɨˉ dseaˋ eáangˊguɨ jmángˈˋ dseaˋ guiʉ́ˉ, jo̱baˈ lajalébˈˋ e caguieeˉguɨ do lɨˈiáamˋ dsíiˊ cajo̱. 	 Elk deel moet voor de andere delen van het lichaam zorgen. Als één deel lijdt, lijden de anderen mee. En als één deel geëerd wordt, zijn de andere delen daar even blij mee als hij.


Dsʉˈ Jesús casɨ́ˈˉguɨr i̱ dseamɨ́ˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —Jnea˜ nɨcaˈínˉn jaléˈˋ dseeˉ quíiˈˉ dsʉco̱ˈ jábˈˉ calɨ́nˈˉ jaléˈˋ júuˆ quiéˉe; jo̱baˈ lana guǿngˈˊ có̱o̱ˈ˜ e guiʉ́ˉ fɨˊ quíiˈˉ. 	 Maar Jezus ging er niet op in en zei tegen de vrouw: "U bent gered door uw geloof. Ga in vrede."


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e cataiñˈˉ fɨˊ, jo̱ cangɨ́ɨiñˊ fɨˊ guóoˈ˜ uǿˉ lɨ˜ se̱ˈˊ Pisidia; jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caguilíingˋtu̱r fɨˊ Perge lɨ˜ se̱ˈˊ Panfilia, 	 Paulus en Barnabas reisden door Pisidië en Pamfylië in de richting van de havenstad Attalia.


Jo̱ lajaléˈˋ e júuˆ la ˈnéˉ fɨ́ˈˆ jaléngˈˋ dseaˋ jo̱guɨ ˈnéˉ éˈˆre cajo̱. 	 Zorg ervoor dat iedereen dit goed leert.


Co̱ˈ i̱ dseaˋ íˋ nɨcasɨ́ˈrˉ jnea˜ e i̱ lɨɨng˜ ˈnʉ́ˈˋ fóˈˋnaˈ e lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ quiéˉe, jo̱guɨ i̱ lɨɨng˜guɨ ˈnʉ́ˈˋ fóˈˋnaˈ e lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ quiáˈˉ Apolos, jo̱guɨ i̱ jiéngˈˋguɨ féˈˋ e lɨ́ɨiñˊ dseaˋ quiáˈˉ Tʉ́ˆ, jo̱guɨ i̱ lɨɨng˜guɨ dseaˋ ɨˊ dsíirˊ e jí̱i̱ˈ˜ íˋbre lɨ́ɨiñˊ dseángˈˉ jí̱i̱ˈ˜ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 De een zegt: "Ik hoor bij Paulus." De ander: "Ik bij Apollos." Weer een ander: "Maar ik bij Petrus." Sommigen zeggen zelfs: "Wij zijn de echte volgelingen van Jezus Christus!"


Jo̱ mɨ˜ caniúiñˈˊ guiáˈˆ fɨˊ, jo̱ caˈnaiñˈˉ Jesús jee˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ caguiaangˉ do, dsʉˈ joˋ lɨ˜ cadséngˈˋneiñˈ do. Jo̱baˈ caquɨmˈˉtu̱r fɨˊ Jerusalén e cangoˈnéeiñˈˇ i̱ jiuung˜ do. 	 Hij was echter nergens te vinden. Daarom liepen ze terug naar Jeruzalem.


Dsʉˈ co̱o̱bˋ mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ e niˈíingˉ lají̱i̱ˈ˜ bíˋ e seaˋ quiáˈˉ i̱ ˈlɨngˈˆ fɨˊ jmɨgüíˋ la co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ e dsináangˊ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. Jo̱guɨ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ jmóoˋ jí̱i̱ˈ˜ e iing˜ Fidiéeˇ, latab˜ nilɨseeiñˋ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ do. 	 Aan de wereld en haar zondige begeerten komt een einde; maar wie doet wat God wil, zal eeuwig blijven leven.


Co̱ˈ lɨ́ˈˆ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ ɨˊ dsíiˊ e líˈˋbre nileángˉ ˈñiaˈrˊ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈrˉ, jo̱ dsʉˈ i̱ dseaˋ íˋ conguiabˊ nibíiñˆ fɨˊ lɨ˜ ˈlɨˈˆ; jo̱guɨ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ nijúuiñˉ uíiˈ˜ e lɨ́ɨiñˊ dseaˋ quiéˉe jo̱guɨ uíiˈ˜ e niˈrˊ júuˆ quiáˈˉ jial laangˋ dseaˋ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈrˉ, jo̱baˈ i̱ dseaˋ íˋ nitíimˈ˜bre fɨ˜ quiniˇ Fidiéeˇ jóng. 	 Wie voor zichzelf wil leven, zal zijn leven verliezen. Maar wie zijn leven opgeeft voor Mij en voor Gods plan, behoudt het.


Co̱ˈ lalab féˈˋguɨ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cajíngˈˉ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ Davíˈˆ: Mɨ́ɨˈ˜ɨ ˈnʉˋ, Fidiéeˇ, e lajeeˇ e seángˈˋ rúngˈˋ dseaˋ góoˊo dseaˋ Israel e gøˈrˊ ir˜ co̱lɨɨng˜ jí̱i̱ˈ˜ laco̱ˈ quɨ́ˈˉ tɨ́ɨiñˋ, jo̱ lajeeˇ jo̱, lajeeˇ jí̱i̱ˈ˜ e jaˋ líˈˆbre, mɨɨˉ e niˈuíingˉ gaˋ quiáˈrˉ e laco̱ˈ nitéiñˈˋ fɨˊ ni˜ dseeˉ, jo̱ lajo̱baˈ niˈíñˈˋ iihuɨ́ɨˊ laco̱ˈ catɨ́ɨngˉ. 	 David zei: "Laat het lekkere eten een valstrik voor hen worden. Laten ze in de val lopen en struikelen. Dat is hun verdiende loon.


’Jo̱baˈ fáˈˋ jnea˜ e jaˋ ˈnéˉ nijmiguíingˆnaaˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel i̱ nɨcatʉ́ˋ jaléˈˋ e quɨ́ˈˉ tɨ́ɨiñˋ lamɨ˜ jéengˊguɨ e jmiféiñˈˊ lɨ́ˈˆ doñiˊ eeˋ, jo̱guɨ lana nɨjmiféiñˈˊ i̱ Fidiéeˇ i̱ jáˈˉ do. 	 Daarom vind ik dat wij de niet-Joden die God gehoorzamen, niet moeten lastigvallen met de wet van Mozes.


Jo̱ cacuøbˈˊ Jesús fɨˊ jaléngˈˋ i̱ ˈlɨngˈˆ do e nijméiñˈˉ do lajo̱, jo̱baˈ caˈuøømˋbiñˈ do fɨˊ dsíiˊ i̱ dseañʉˈˋ do, jo̱ fɨˊ dsíiˊ i̱ cúˆ i̱ taang˜ dob cangotáaiñˈ˜. Jo̱ dsifɨˊ lajo̱b canaangˋ i̱ cúˆ do cuí̱i̱ˋreˈ fɨˊ lɨ˜ quia̱˜, jo̱ cajiúngˈˋneˈ jiáaˊ carˋ catɨsɨ́ɨngˈˇneˈ fɨˊ é̱ˈˋ co̱o̱ˋ guiéeˊ, jo̱ fɨˊ jo̱b cajgóˈˋreˈ jmɨɨˋ jo̱ cajúmˉbreˈ jaléngˈˋneˈ. Jo̱ tíibˊ i̱ cúˆ i̱ taang˜ do la tú̱ˉ mil. 	 Jezus vond dat goed. De geesten kwamen uit de man en gingen in de varkens. Op hetzelfde moment stormde de hele kudde de helling af, het meer in. Ze verdronken allemaal.


’Jo̱ mɨ˜ niguiéeˊ e jmɨɨ˜ jo̱, i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ taang˜ fɨˊ caluuˇ o̱si fɨˊ yʉ́ˈˆ ˈnʉ́ʉˊ é, ǿøngˉguɨ quiáˈrˉ güɨcuí̱i̱ˋbre jo̱ jaˋ güɨˈɨ́ˆ dsíirˊ faˈ e niquɨɨiñˋ e nidsiˈuǿøˈr˜ jaléˈˋ e seaˋ quiáˈrˉ. Jo̱guɨ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ táangˋ fɨˊ lɨ˜ jmóorˋ ta˜ quiáˈrˉ, ǿøngˉguɨ quiáˈrˉ güɨcuí̱i̱ˋbre jo̱ jaˋ güɨˈɨ́ˆ dsíirˊ faˈ e nidséngˈˉguɨr fɨˊ quiáˈrˉ. 	 Wie dan op het platte dak van zijn huis zit, moet niet naar binnen gaan om zijn spullen mee te nemen. Wie op het veld is, moet niet naar huis teruggaan.


Jo̱ ie˜ jo̱ caguiéˉ jaangˋ dseañʉˈˋ dseaˋ Israel i̱ siiˋ Apolos fɨˊ Éfeso. Jo̱ i̱ dseañʉˈˋ íˋ niseeiñˋ fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ e siiˋ Alejandría e néeˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Egipto. Jo̱ dseaˋ do eáamˊ jloˈˆ tɨɨiñˋ guiarˊ júuˆ jo̱guɨ eáamˊ cuíirˋ jaléˈˋ e féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cajmeˈˊ dseaˋ malɨɨ˜guɨ eáangˊ. 	 Ondertussen was er in Efeze een Jood aangekomen, die heel goed kon spreken en de Boeken zeer goed kende. Hij heette Apollos en kwam uit Alexandrië in Egypte.


Jo̱ song seengˋ i̱ eˊ júuˆ e jiéˈˋguɨ e jaˋ cǿøngˋ røøˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ júuˆ e caˈeˊ Dseaˋ Jmáangˉ jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ jial nilɨseengˋ dseaˋ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ, 	 Misschien gaan sommigen er tegen in, maar vergeet niet dat dit het zuivere, gezonde onderwijs van onze Here Jezus Christus is; het is het fundament voor een leven dat Gods goedkeuring heeft.


Jo̱ quie̱rˊ co̱o̱ˋ e jmáiñˈˋ ta˜ quiáˈˉ e nisíñˈˋ mɨcuɨˈieeˋ, jo̱ nisérˉ caˈˊ e quiˊ quiáˈˉ do. Jo̱ dsʉˈ e mɨcuɨˈieeˋ do niˈmeárˉ fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ jo̱guɨ e quiˊ do quiáˈˉ nijɨ̱́ˉbre fɨˊ lɨ˜ cooˋ jɨˋ e jaˋ tó̱o̱ˋ jmɨɨ˜ yʉˈˊ. 	 Hij staat klaar om het kaf van het koren te scheiden. Het koren zal Hij opslaan in de schuur. Maar het kaf zal Hij verbranden in een vuur dat nooit uitgaat."


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, e lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ cangongɨ́ɨngˉ Dseaˋ Jmáangˉ iihuɨ́ɨˊ lajeeˇ táaiñˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱baˈ lajo̱b ˈnʉ́ˈˋ cajo̱ ˈnéˉ e jméeˆnaˈ téˈˋbaˈ jo̱guɨ e féngˈˊ óoˊnaˈ mɨ˜ ningɨɨng˜naˈ e huɨ́ɨngˊ. Jo̱ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ ngɨ́ɨngˊ e huɨ́ɨngˊ fɨˊ jmɨgüíˋ la, nɨcaˈímˉ bíˋ quiáˈˉ dseeˉ quiáˈˉ i̱ dseaˋ íˋ. 	 Omdat Christus voor ons geleden heeft en gestorven is, moeten wij ons wapenen met dezelfde innerlijke overtuiging als Hij. Omdat Hij heeft geleden, heeft de zonde zijn macht over ons verloren.


Dsʉco̱ˈ cuǿøngˋ Adámbingˈ i̱ cajméaangˋ Fidiéeˇ, jo̱guɨbaˈ cajmeáaiñˋ i̱ dseamɨ́ˋ i̱ siiˋ Eva do. 	 omdat God eerst Adam heeft gemaakt en pas daarna Eva.


Jo̱ nɨcajíngˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ e jaˋ iing˜ Fidiéeˇ o̱ˈguɨ tɨˊ dsíirˊ e ji̱ˈˊ dseaˋ jmɨˈøøngˉ jóˈˋ núuˆ fɨˊ quinirˇ o̱ˈguɨ jaléˈˋ feáˈˉ quiáˈˉ jaléngˈˋ jóˈˋ i̱ nɨcacáangˉ fɨˊ nifeˈˋ e laco̱ˈ niˈíingˉ dseaˋ do dseeˉ quiáˈˉ dseaˋ. Jo̱ cajíñˈˉ lajo̱ doñiˊ faˈ e lajo̱b ta˜ quiʉˈˊ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cacuøˈrˊ Moi˜ ie˜ malɨɨ˜guɨ do, e dseángˈˉ lajo̱b guíingˋ ˈnéˉ jméˉ dseaˋ jmɨgüíˋ. 	 Nadat Christus had gezegd dat God niet tevreden was met de verschillende offers en gaven, die onder het oude verbond vereist waren, voegde Hij eraan toe:


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ e jo̱, lalab cajíngˈˉ Jesús casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do: —Ñilíingˉnaˈ ñiquiéˈˋnaˈ íiˊ taˈéˋ. Jo̱ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do jaˋ teáˋ dsíirˊ faˈ eeˋ nijmɨngɨ́ˈrˉ dseaˋ do i̱˜ dseángˈˉ lɨ́ɨngˊ dseaˋ do, co̱ˈ ñiˊbre e dseaˋ dob lɨ́ɨngˊ Fíirˋ. 	 "Kom", zei Jezus. "Laten wij gaan eten." Geen van de discipelen durfde te vragen wie Hij was, want zij wisten dat Hij de Here was.


Co̱ˈ ie˜ jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ nitíñˉ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ rúiñˈˋ, jo̱guɨ co̱o̱ˋ fɨɨˋ nitíngˉ có̱o̱ˈ˜ co̱o̱ˋguɨ fɨɨˋ, jo̱guɨ nilɨseaˋ ooˉ fɨˊ la fɨ˜ na, jo̱guɨ jmiguiʉbˊ lɨ˜ nijǿˈˋ uǿˉ e eáangˊ cajo̱. 	 Over de hele wereld zullen volken tegen elkaar worden opgehitst. Er zullen hongersnoden en aardbevingen zijn. Nu hier, dan daar.


Jo̱guɨ nicuǿøˆø jaléngˈˋ dseañʉˈˋ dseamɨ́ˋ i̱ jmóoˋ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ jnea˜ Jmɨguíˋ quiéˉe, jo̱ lajo̱b niguiárˉ júuˆ cuaiñ˜ quiéˉe mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ lajo̱. 	 In die dagen zal God Zijn Geest ook uitstorten over ondergeschikten en zij zullen Zijn woorden spreken.


Co̱ˈ dseángˈˉ e jábˈˉ, e jmɨ˜ güɨtáˆ jiuung˜ do có̱o̱ˈ˜guɨ jmɨ˜ jaléngˈˋ joˈchíˈˆ dseángˈˉ jaˋ quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ faˈ e niˈíingˉ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈˉ dseaˋ jmɨgüíˋ. 	 Want het bloed van stieren en bokken kan nooit voorgoed met de zonden afrekenen.


Jo̱ lají̱i̱ˈ˜ malɨˈˋguɨ eáangˊ jaangˋ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ i̱ calɨsíˋ Saíiˆ caté̱e̱rˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ lala: Lalab féˈˋ Fidiéeˇ e casɨ́ˈrˉ Dseaˋ Jmáangˉ: Nisɨ́ɨnˆn jaangˋ dseaˋ i̱ niguiáˉ júuˆ quiéˉe nʉ́ˈˉguɨ e niguoˈˆ fɨˊ jmɨgüíˋ e laco̱ˈ niguiarˊ guiʉ́ˉ fɨˊ lɨ˜ ningɨ́ˈˆ. 	 Het is precies zoals beschreven staat in het boek van de profeet Jesaja: "Luister, Ik stuur mijn bode voor Mij uit om de weg gereed te maken." (a)


Jo̱ co̱o̱ˋ néeˈ˜ cajméeˋ ayuno jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ ngɨˊ có̱o̱ˈ˜ Juan i̱ seáangˋ dseaˋ jmɨɨˋ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ fariseo. Jo̱ lajeeˇ jo̱, caguilíingˉ i̱ lɨɨng˜ dseaˋ fɨˊ lɨ˜ táangˋ Jesús jo̱ cajmɨngɨ́ˈrˉ dseaˋ do lala: —Jaléngˈˋ i̱ dseaˋ quiáˈˉ Juan i̱ seáangˋ dseaˋ jmɨɨˋ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ fariseo jmóoˋbre ayuno, jo̱ ¿jialɨˈˊ jaléngˈˋ dseaˋ quíiˉ ˈnʉˋ jaˋ jmóorˋ lajo̱? 	 De discipelen van Johannes de Doper sloegen soms maaltijden over. De Farizeeërs hielden zich ook aan de gewoonte om te vasten. Op een dag kwamen zij naar Jezus toe en vroegen waarom Zijn discipelen dat niet deden.


Jo̱baˈ jmaquíimˊ guiing˜ dsíirˊ e˜ nijmérˉ lacaˈíingˈ˜ caˈíiñˈ˜. Jo̱ i̱ dseamɨ́ˋ i̱ jaˋ mɨˊ sɨcúngˈˆ guóˋ có̱o̱ˈ˜guɨ i̱ dseángˈˉ jaˋ cacúngˈˋ guóˋ, eáangˊguɨ guiing˜ dsíirˊ e jmóorˋ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ Dseaˋ Jmáangˉ jo̱guɨ e éerˋ guiʉ́ˉ fɨˊ quiniˇ dseaˋ do có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmóorˋ jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e ɨˊ dsíirˊ. Jo̱ dsʉˈ i̱ dseamɨ́ˋ i̱ nɨsɨcúngˈˆ guóˋ, eáangˊguɨ guiing˜ dsíirˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e dsijéeˊ fɨˊ jmɨgüíˋ jo̱guɨ jial e nijmiˈiáaiñˋ dsíiˊ dseañʉˈˋ quiáˈrˉ. 	 Een getrouwde vrouw heeft hetzelfde probleem. Ook zij is bezig met de dingen van de wereld en probeert het haar man naar de zin te maken. Heel anders is het voor een ongetrouwde vrouw. Zij kan al haar tijd en aandacht aan de zaak van de Here besteden en behoort Hem met hart en ziel toe.


Jo̱guɨ jnea˜ —jíngˈˉ Juan— dseángˈˉ lafaˈ dseaˋ quɨbˊ dseángˈˉ camóˉguɨ́ɨ e cajá̱ˋguɨ́ɨ jee˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱ i̱ ángel do cangojéeiñˋ jnea˜ fɨˊ co̱o̱ˋ lɨ˜ lɨ́ɨˊ jee˜ guóoˈ˜ uǿˉ quiʉ̱́ˋ, jo̱ fɨˊ jo̱b camánˉn jaangˋ dseamɨ́ˋ i̱ guiing˜ fɨˊ mocóoˈ˜ jaangˋ jóˈˋ dséeˉ i̱ yúungˉ i̱ seaˋ guiéˉ mogui˜ jo̱guɨ guíˉ fíˆreˈ. Jo̱ fɨˊ latøøngˉ i̱ jóˈˋ do tó̱o̱ˋ jmangˈˉ júuˆ e gabˋ e jmineangˈˆ Fidiéeˇ. 	 De engel nam mij in de geest mee naar een woestijn. Daar zag ik een vrouw op een rood beest zitten. Het beest had zeven koppen en tien horens en zijn lijf stond vol met scheldnamen tegen God.


Jo̱ mɨ˜ caguilíiñˉ fɨˊ e ˈnʉ́ʉˊ do, dsifɨˊ ladob cangotáaiñˈ˜ e fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ do jo̱ cangáiñˉ i̱ jiuung˜ do có̱o̱ˈ˜ niquiáiñˈˆ Yáˆ.Jo̱ casíˈrˋ uǿˉ jnir˜ fɨˊ quiniˇ i̱ jiuung˜ do jo̱guɨ canaaiñˋ e jmiféngˈˊneiñˈ do cajo̱. Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ e cajmérˉ e jo̱, jo̱ caneáarˊ guóoˊ quiáˈrˉ e quie̱rˊ do, jo̱ cacuøˈrˊ i̱ jiuung˜ do cunéeˇ có̱o̱ˈ˜guɨ sʉ̱ˋ e ˈmoˈˆ eáangˊ có̱o̱ˈ˜guɨ cuí̱i̱ˊ e jloˈˆ jmeafɨɨˋ cajo̱. 	 Zij gingen naar binnen en vonden het kind en Zijn moeder Maria. Eerbiedig knielden zij voor Hem neer. Zij gaven Hem kostbare geschenken: goud, wierook en mirre.


Jo̱ dsʉˈ o̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ e cagüéngˉ Tito fɨˊ la e iáangˋ dsiˋnaaˈ, co̱ˈ lajo̱b lɨ́ɨˊnaaˈ cajo̱ uíiˈ˜ e eáamˊ iáangˋ dsíiˊ i̱ Tito la dsʉco̱ˈ cajmiˈiáangˋnaˈ dsíirˊ. Jo̱guɨ cajímˈˉbɨguɨr cajo̱ e eáamˊ iing˜ ˈnʉ́ˈˋ e nimáang˜tu̱ˈ jnea˜, jo̱guɨ cajímˈˉbɨr jaléˈˋ fɨˈíˆ dsíiˊ e jmooˋnaˈ uíiˈ˜ jnea˜ jo̱guɨ cajo̱ eáamˊ guiing˜ óoˊnaˈ jnea˜. Jo̱ uíiˈ˜ e lajo̱b jmooˋnaˈ, jo̱baˈ có̱o̱ˈ˜ e jo̱ eáangˊguɨ calɨˈiáangˋ dsiiˉ. 	 Wij werden niet alleen blij doordat hij er was, maar ook doordat hij goed nieuws meebracht. Hij zei een fijne tijd bij u te hebben gehad. En toen hij mij vertelde dat u naar mijn komst uitziet en ook over uw zorg en inspanning voor mij, nam mijn blijdschap alleen maar toe.


Jo̱ mɨ˜ calɨlíˈˆ i̱ fii˜ ˈléeˉ romano i̱ singˈˊ jmóoˋ íˆ cáangˋ Jesús e nɨcajúmˉ dseaˋ do, jo̱baˈ cajíñˈˉ lala: —Dseángˈˉ e jáˈˉbaˈ e i̱ dseañʉˈˋ na lɨ́ɨiñˊ i̱ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ camɨ́ɨngˈ˜ do. 	 Toen de Romeinse officier, die tegenover het kruis stond, zag hoe Jezus stierf, zei hij: "Deze man was beslist een Zoon van God."


Jo̱ mɨ˜ cangángˉ Jesús i̱ dseaˋ dséeˈ˜ do, dsifɨˊ lajo̱b cajmɨngɨˈrˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ neáangˊ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —¿Su cuǿøngˋ e nijmiˈleáanˆn jaangˋ dseaˋ dséeˈ˜ lajeeˇ jmɨɨ˜ e jmiˈíngˈˊnaaˈ o̱faˈ jaˋ cuǿøngˋ é? 	 Jezus vroeg aan de Farizeeërs en godsdienstleraars in dat huis: "Mag men volgens de wet van Mozes iemand op de sabbat genezen of niet?"


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, casɨ́ˈˉguɨ Jesús jaléngˈˋ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do jo̱ cajíñˈˉ: —Jaˋ fǿøngˈ˜naˈ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ˈníˈˋ níingˉ ˈnʉ́ˈˋ, co̱ˈ jaˋ seaˋ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ júuˆ e jaˋ ñiˊ dseaˋ faˈ jaˋ tó̱o̱ˋ jmɨɨ˜ e nilɨñiˊ dseaˋ, o̱ˈguɨ co̱o̱ˋ e sɨˈmaˇ faˈ jaˋ tó̱o̱ˋ jmɨɨ˜ e niguiéˈˊ dseaˋ cajo̱. 	 Maar wees niet bang voor de mensen die je kwaad willen doen. Want er komt een tijd dat de waarheid aan het licht wordt gebracht. Alle geheimen worden dan bekendgemaakt.


Jo̱ lana, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, nisɨɨ˜naaˈ capíˈˆ cuaiñ˜ quiáˈˉ e˜ calɨ́ˉ có̱o̱ˈ˜ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ quíˉiiˈ Abraham. 	 Hoe staat het dan met Abraham, die de stamvader van ons Joodse volk is?


—Dseaˋ rúˈˋuuˈ, dseaˋ góoˋo dseaˋ Israel, có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ mogui˜ quíˉiiˈ, nʉ́ʉˉnaˈ júuˆ quiéˉe e nifáˈˆa quiáˈˉ jaléˈˋ e nɨcajméˉe e laco̱ˈ ningángˈˋnaˈ e o̱ˈ jáˈˉ jaléˈˋ dseeˉ e cuøˈˊnaˈ jnea˜. 	 "Mannen, broeders en vaders", zei hij, "luister naar wat ik tot mijn verdediging te zeggen heb."


Jo̱guɨ lajo̱b cajo̱ caˈíimˉ Fidiéeˇ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ fɨɨˋ Sodoma có̱o̱ˈ˜guɨ fɨˊ fɨɨˋ Gomorra e cacóoˉ eáangˊ fɨˊ jo̱ cartɨˊ caje̱ˊ yaang˜ faˋ e laco̱ˈ nilɨñiˊ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ nilɨseengˋ cøøngˋguɨ e lajo̱b iihuɨ́ɨˊ niˈíngˈˋ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jmóoˋ gaˋ i̱ ˈníˈˋ níingˉ Fidiéeˇ. 	 Later keerde Hij de steden Sodom en Gomorra ondersteboven en bedekte ze met as; zij werden volledig verwoest. Daarmee stelde Hij een voorbeeld voor alle mensen die niets van Hem willen weten.


Jo̱ catǿˉbre Jesús fɨˊ quiniˇ fii˜ laniingˉ quiáˈˉ jaléngˈˋ jmidseaˋ quiáˈˉ dseaˋ góorˋ dseaˋ Israel; jo̱ fɨˊ jo̱b caseángˈˊ jaléngˈˋ fii˜ jmidseaˋ quiáˈrˉ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ cǿøngˈ˜ quiáˈrˉ jo̱guɨ jaléngˈˋ tɨfaˈˊ quiáˈˉ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ dseaˋ Israel cajo̱. 	 Jezus werd naar het paleis van de hogepriester gebracht, waar de Hoge Raad was bijeengekomen.


Jo̱ jo̱bɨ lɨco̱ˈ nɨcatóˈˊ e jíñˈˉ e jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ cajingˈˊ ˈñiaˈrˊ, jo̱ cangáiñˉ Jesús e dob nɨsingˈˊ dseaˋ do cáaiñˋ, jo̱ dsʉˈ jí̱i̱ˈ˜ jaˋ ñirˊ e íbˋ dseaˋ do. 	 Zij keek achterom. Daar stond Jezus, maar zij herkende Hem niet. Zij dacht dat het de tuinman was.


Jo̱ camɨ́ɨˈ˜ɨ Tito jmɨˈeeˇ e nidsiˈéerˇ ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ na, jo̱ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ írˋ casɨ́ɨnˉn i̱ jaangˋguɨ dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱ i̱ Tito do dseángˈˉ jaˋ cajmɨgǿømˋbre ˈnʉ́ˈˋ mɨ˜ caguiérˉ fɨˊ na; jo̱ dseángˈˉ e jábˈˉ cajo̱ e lajɨˋ huóoˉbaaˈ røøˋ nɨcaˈeeˉnaaˈ, co̱ˈ conrøøbˋ ɨˊ dsiˋnaaˈ. 	 Ik heb Titus en die andere broeder gevraagd naar u toe te gaan. Hebben die soms hun eigen voordeel gezocht? Uitgesloten! Zij en ik hebben dezelfde Geest en volgen dezelfde weg.


Jo̱guɨ canúˉbɨ́ɨ cajo̱ jiéˈˋ jí̱i̱ˈ˜ tíiˊ i̱ dseaˋ i̱ niˈíngˈˋ e sello quiáˈˉ Fidiéeˇ do, jo̱ i̱ dseaˋ íˋ tíirˊ ciento cuarenta y cuatro mil jee˜ jaléngˈˋ ˈléˈˋ dseaˋ Israel. 	 En ik hoorde hoeveel mensen het zegel kregen: 144.000 uit het volk van Israël: 12.000 uit elk van de twaalf stammen, dus uit Juda, Ruben en Gad, uit Aser, Naftali en Manasse, uit Simeon, Levi en Issaschar, uit Zebulon, Jozef en Benjamin.


jo̱ lalab féˈrˋ: —Lanab catɨ́ˋ íˈˋ e nɨjaquiéengˊ e nicá̱ˋ Fidiéeˇ nifɨˊ quiáˈˉ lajaangˋ lajaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. Jo̱ nab tíiˊguɨ e quɨ́ˈˉ jíngˈˋ yaang˜naˈ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ jo̱guɨ íingˈ˜naˈ e ngocángˋ óoˊnaˈ júuˆ quiáˈrˉ. 	 "Eindelijk is het zover!" riep Hij. "Het Koninkrijk van God is vlakbij. Keer u af van de zonde en geloof het goede nieuws."


Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ sɨmingˈˋ do quiáˈˉ Jesús: —¿E˜guɨ e júuˆ ˈnéˉ lɨti˜ do jóng? Jo̱ cañíiˋtu̱ Jesús quiáiñˈˉ do jo̱ casɨ́ˈrˉ lala: —Lalab lɨ́ɨˊ jaléˈˋ e júuˆ ˈnéˉ lɨti˜ do: Jaˋ jngánˈˋ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ rúnˈˋ; jo̱guɨ jaˋ ˈleeˈ˜ e nigüɨ́nˈˋ có̱o̱ˈ˜ dseañʉˈˋ dseamɨ́ˋ i̱ o̱ˈ quíiˈˉ; jo̱guɨ jaˋ jmooˈˋ ɨ̱ɨ̱ˋ; o̱ˈguɨ cuøˈˊ dseaˋ dseeˉ e jaˋ uiing˜ seaˋ; 	 "Welke geboden?" vroeg hij. Jezus antwoordde: "U mag niet moorden. U mag geen overspel plegen. U mag niet stelen.


Jo̱guɨb e ˈmóˉ có̱o̱ˈ˜guɨ e fɨˊ lɨ˜ teáangˈ˜ jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜ do, fɨˊ dob cabíiñˉ e fɨˊ é̱ˈˋ guiéeˊ fɨˊ lɨ˜ cooˋ jɨˋ e téeˈ˜ azufre e jaˋ tó̱o̱ˋ jmɨɨ˜ niyʉˈˊ. Jo̱ e guiéeˊ do, e jo̱b e guǿngˈˋ ˈmóˉ e catɨ́ˋ tú̱ˉ do. 	 Het graf en het dodenrijk werden in de poel van vuur gegooid. Dat is de tweede dood.


Co̱ˈ nɨñíbˆ ˈnʉ́ˈˋ guiʉ́ˉ e Dseaˋ Jmáamˉbingˈ i̱ dseángˈˉ éeˋ guiʉ́ˉ, jo̱guɨ nɨñíˆbɨ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱ e doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ éeˋ guiʉ́ˉ contøøngˉ, dseaˋ íbˋ dseángˈˉ i̱ lɨ́ɨngˊ jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ. 	 Omdat wij weten dat God goed en rechtvaardig is, mogen wij terecht aannemen dat alle mensen, die doen wat goed en rechtvaardig is, kinderen van God zijn.


Jo̱ co̱ˈ ˈnʉ́ˈˋ jmooˋnaˈ quijí̱ˉ e ooˉnaˈ jaléˈˋ e cuøˊ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱baˈ jmɨˈúungˋnaˈ e niñíingˋnaˈ lalíingˋ jaléˈˋ e nilɨˈíingˆ ta˜ quiáˈˉ e laco̱ˈ teáˋguɨ nisíngˈˋnaˈ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Dus moet u, omdat u zo vurig naar de gaven van de Geest verlangt, proberen uit te blinken in d!e gaven waar de gemeente door opgebouwd wordt.


Jo̱baˈ mɨ˜ cajneáˉ e jmɨɨ˜ jo̱, eáangˊguɨ huɨ́ɨngˊ nɨˈíiˊ guíˋ jo̱guɨ eáangˊguɨ nɨró̱o̱ˉ jmɨɨˋ cajo̱, jo̱baˈ canaaiñˋ uøˈrˊ e lee˜ e téeˈ˜ dsíiˊ e móoˊ do jo̱ cabírˋ fɨˊ é̱ˈˋ jmɨñíˈˆ. 	 Omdat het schip vreselijk van de storm te lijden had, gooide de bemanning de volgende dag een deel van de lading overboord.


Jo̱ ie˜ jo̱ caˈuøøngˋ co̱o̱ˋ tú̱ˉ mɨ́ɨngˈ˜ dseaˋ Israel fɨˊ Judea jo̱ cangolíiñˆ fɨˊ Antioquía lɨ˜ se̱ˈˊ Siria. Jo̱ mɨ˜ caguilíiñˉ fɨˊ jo̱, canaaiñˋ eˈrˊ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ neáangˊ fɨˊ jo̱ e quiáˈˉ jaˋ nileáiñˈˋ do jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈrˉ fɨng song jaˋ jmitir˜ jaléˈˋ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cajmeˈˊ Moi˜ e nitó̱ˉ li˜ fɨˊ ngúuˊ táangˋ jiuung˜ sɨñʉʉˆ quiáˈrˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ la lɨtɨ́ɨngˋ dseaˋ Israel. 	 Enkele mannen uit Judea kwamen de christenen van Antiochië vertellen, dat zij niet gered konden worden, als ze zich niet eerst volgens Joods gebruik lieten besnijden.


Jo̱ Jesús cagüɨˈrˊ guooˋ i̱ dseamɨ́ˋ do, jo̱ dsifɨˊ lajo̱b caguáˉ e iʉ˜ guíiñˈˆ do. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, i̱ dseamɨ́ˋ do caró̱o̱rˉ jo̱ cajméerˋ e cagǿbˈˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do. 	 Hij raakte haar hand aan en de koorts verdween. De vrouw stond op en maakte een maaltijd voor Hem klaar.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e cajíngˈˉ Paaˉ jaléˈˋ e júuˆ na, jo̱ casíˈrˋ uǿˉ jnir˜, jo̱ caféiñˈˊ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ caguiaangˉ do. 	 Toen hij uitgesproken was, knielde Paulus samen met hen allen neer en bad.


dsʉˈ dob nicaje̱ˊ i̱ jiuung˜ Jesús do fɨˊ Jerusalén. Jo̱ jaˋ nicalɨlíˈˆ sejmiirˋ e nicaje̱rˊ, co̱ˈ lɨ́ɨiñˉ e jee˜ i̱ dseaˋ caguiaangˉ dob ngaiñˈˊ. Jo̱ catamˈˉbre fɨˊ lajaléiñˈˋ do lajeeˇ co̱o̱ˋ jmɨɨ˜. 	 Zijn ouders misten Hem eerst niet eens, want zij dachten dat Hij ergens tussen de andere reizigers liep. Maar 's avonds werden zij toch ongerust en gingen Hem zoeken tussen hun familie en vrienden.


Jo̱ lajo̱b calɨ́ˉ có̱o̱ˈ˜ Jesús cajo̱, fɨˊ caluuˇ fɨɨˋ Jerusalén cajúiñˉ e laco̱ˈ có̱o̱ˈ˜ e jmɨˈøøiñˉ e catu̱u̱ˋ do cajméerˋ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈrˉ e joˋ røøngˋguɨiñˈ dseeˉ. 	 Daarom is ook Jezus buiten de stad een vreselijke dood gestorven; om ons door Zijn bloed voor God af te zonderen en onze zonden weg te doen.


Jo̱ mɨ˜ caguiéˉ Jesús fɨˊ jo̱, dob caguáˋ Yáˆ quiá̱ˈˉ lɨ˜ guiing˜ Jesús e núurˋ jaléˈˋ júuˆ e eˊ dseaˋ do. 	 De zuster van deze vrouw, Maria, ging meteen bij Jezus zitten om naar Hem te luisteren.


Jo̱ i̱ Cornelio do co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ sɨnʉ́ʉˆ quiáˈrˉ, røøbˋ eáamˊ jmiféiñˈˊ Fidiéeˇ jo̱guɨ eáamˊ nʉ́ʉˈr˜ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ dseaˋ do, jo̱guɨ jmɨcó̱o̱ˈ˜bɨr có̱o̱ˈ˜ cuuˉ jaléngˈˋ dseaˋ Israel i̱ jaˋ seaˋ e ˈnéˉ, jo̱guɨ contøømˉ féiñˈˊ Fidiéeˇ cajo̱. 	 Deze man was erg gelovig. Hij en zijn hele gezin hadden diep ontzag voor God. Hij gaf veel weg aan de armen en was een man van gebed.


Jo̱ dsifɨbˊ cangoquiéengˊ i̱ fii˜ ˈléeˉ do fɨˊ lɨ˜ singˈˊ Paaˉ, jo̱ cajmɨngɨ́ˈˉreiñˈ do jo̱ cajíñˈˉ: —¿Su jábˈˉ e dseaˋ romanob lɨ́ɨngˊ ˈnʉˋ? Jo̱ cañíiˋ Paaˉ quiáˈˉ i̱ fii˜ ˈléeˉ do jo̱ cajíñˈˉ: —E jábˈˉ, íbˋ jnea˜. 	 De commandant kwam naar Paulus toe en zei: "Zeg, bent u Romein?" "Inderdaad" zei Paulus.


Jo̱baˈ lalab cañíiˋ dseata˜ Pilato quiáˈˉ i̱ dseaˋ Israel do jo̱ cajíñˈˉ: —Teeˉ ˈnʉ́ˈˋ yaang˜naˈ i̱ dseañʉˈˋ góoˋnaˈ na jo̱ quidsiˋnaˈ íˈˋ quiáˈrˉ yaang˜naˈ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋnaˈ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quíiˉnaˈ, ˈnʉ́ˈˋ dseaˋ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ Israel. Jo̱ mɨ˜ canúuˉ i̱ dseaˋ Israel do e júuˆ jo̱, jo̱baˈ lalab cajíñˈˉ: —Dsʉˈ jneaˈˆ, dseaˋ lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ Israel, jaˋ seaˋ fɨˊ quíˉnaaˈ quiáˈˉ dseaˋ romano e nicuǿøˆnaaˈ iihuɨ́ɨˊ lɨ́ˈˆ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ cartɨˊ nijúuiñˉ. 	 "Neem Hem maar weer mee", zei Pilatus. "U hebt een eigen wet. Spreek zelf maar recht over Hem." "Maar het is ons verboden zelf iemand terecht te stellen", brachten de Joden er tegenin.


Jo̱ Fidiéeˇ nɨcajméerˋ e nɨcalɨne˜naaˈ lajaléˈˋ e na laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈrˉ. Jo̱ e Jmɨguíˋ quiáˈrˉ dobaˈ guiˈˊ júuˆ laˈuiing˜, jo̱ jɨˋguɨ jmóoˋ lajo̱ có̱o̱ˈ˜ e jaˋ cǿøngˋ có̱o̱ˈ˜ e ɨˊ dsíiˊ ˈñiaˈˊ Fidiéeˇ. 	 God heeft het ons door de Geest duidelijk gemaakt. Want voor de Geest is niets verborgen, zelfs het diepste wezen van God niet.


Jo̱ lɨco̱ˈ caˈɨ́ɨmˉ i̱ dseaˋ jlúungˈ˜ do, jo̱ dsifɨˊ lajo̱b casíñˈˉ, jo̱ canaaiñˋ ngɨˊbre jóng. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caˈíˉbre có̱o̱ˈ˜ i̱ dseaˋ gángˉ do fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ e nɨngɨrˊ, jo̱ cangáiñˈˉ ɨ́ɨiñˋ fɨˊ dsíiˊ jo̱ e jmiféiñˈˊ Fidiéeˇ. 	 Hij sprong op, stond even stil en begon toen te lopen. Daarna ging hij lopend met hen de tempel binnen en danste van blijdschap en loofde God.


Jo̱ lanaguɨ iin˜n nifǿnˈˆn jaléngˈˋ dseaˋ cǿøngˈ˜ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quíiˉnaˈ jee˜ laˈóˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, co̱ˈ jnea˜ lɨ́ɨnˊn jaangˋ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ laco̱ˈ íˋbre cajo̱, jo̱guɨ camóˉbɨ́ɨ jaléˈˋ iihuɨ́ɨˊ e cangongɨ́ɨngˉ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ, jo̱guɨ nitɨ́mˉbaa cajo̱ laco̱ˈ i̱ dseaˋ íˋ e nimoo˜o e laniingˉ ˈgøngˈˊ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ mɨ˜ nijáaˊtu̱r fɨˊ jmɨgüíˋ la. 	 Op grond van de verantwoordelijkheid, die ik ook als voorganger heb, doe ik een beroep op de andere voorgangers. Ik heb Christus aan het kruis zien sterven en als Hij terugkomt, zal ik deelhebben aan Zijn heerlijkheid.


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáiñˈˉ do jo̱ cajíñˈˉ: —I̱ ˈlɨngˈˆ i̱ lado líbˋ niˈuǿiñˈˉ dsʉˈ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e féngˈˊ dseaˋ Fidiéeˇ jo̱guɨ jmóorˋ ayuno. 	 Jezus antwoordde: "Boze geesten gaan alleen maar op de vlucht voor gebed."


Jo̱baˈ caguíimˋbre dseaˋ do sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ, jo̱ caˈǿøngˋneiñˈ catɨˊ guiéeˈ˜ fɨɨˋ, jo̱guɨ cangojéengˋneiñˈ cartɨˊ co̱o̱ˋ yʉ́ˈˆ jiáaˊ. Jo̱ fɨˊ jo̱b lɨ˜ lamɨ˜ iiñ˜ nibíiñˉ dseaˋ do, co̱ˈ ɨˊ dsíirˊ e nijngámˈˉbreiñˈ. 	 Zij brachten Hem naar de rand van een afgrond even buiten het dorp.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e cajíngˈˉ Jesús e júuˆ jo̱, dsifɨˊ ladob cagüɨˈɨ́ɨrˊ jo̱ cangóˉtu̱r fɨˊ móˈˋ Olivos lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ jí̱i̱ˈ˜ e quɨ́ˈˉ tɨ́ɨiñˋ e jmóorˋ. Jo̱ cangolíimˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do cajo̱ tɨˈleáaiñˊ laco̱ˈ cangóˉ dseaˋ do. 	 Jezus en Zijn discipelen verlieten de kamer en gingen zoals gewoonlijk naar de Olijfberg.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, catǿˈˉ Jesús dseaˋ quiáˈrˉ jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Eáamˊ fɨ́ɨˉ lɨ́ɨnˉn jaléngˈˋ i̱ dseaˋ la, co̱ˈ na nɨngóoˊ ˈnɨˊ jmɨɨb˜ e taaiñ˜ fɨˊ la có̱o̱ˈ˜ jnea˜ jo̱ jaˋ seaˋ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ e nidǿˈrˉ. Jo̱ jaˋ iin˜n faˈ lɨ́ˈˆ niguiéenˈ˜nre lajo̱ fɨˊ quiáˈrˉ e jaˋ mɨˊ gǿˈrˋ, co̱ˈ dseáamˈ˜ fɨng caˈuóˈrˋ guiáˈˆ fɨˊ. 	 Jezus riep Zijn discipelen bij Zich en zei tegen hen: "Ik heb met deze mensen te doen. Ze zijn nu al drie dagen bij Mij en hebben niets te eten. Ik wil ze niet zonder eten naar huis laten gaan. Anders zullen ze onderweg nog naar worden van de honger."


Jo̱guɨ fɨ́ɨngˊ dseaˋ nijmɨgóorˋ jo̱ nijíñˈˉ: “Fɨˊ lab táaiñˋ”, o̱si: “Fɨˊ dob táaiñˋ é”, dsʉˈ jaˋ jáˈˉ güɨlíingˋnaˈ, o̱ˈguɨ güɨlíingˉnaˈ fɨˊ lɨ˜ nitǿˈrˋ ˈnʉ́ˈˋ. 	 Jullie zullen wel geruchten horen dat Ik hier of daar ben.


Jo̱ mɨ˜ caguilíiñˉ fɨˊ Jerusalén, cajmɨngɨ́ˈrˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ seengˋ fɨˊ jo̱, jo̱ cajíñˈˉ: —¿Jnang˜ i̱ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ quiáˈˉ dseaˋ Israel i̱ nɨcalɨséngˋ do? Dsʉco̱ˈ nɨcaneeng˜naaˈ nʉ́ʉˊ quiáˈrˉ fɨˊ lɨ́ˈˆ lɨˊ guoˈˋ ieeˋ, jo̱baˈ ne˜naaˈ e nɨcalɨséiñˋ jo̱ lana nijáaˊnaaˈ e nijmiféngˈˊnaaˈre. 	 "Waar kunnen wij de nieuwe koning van de Joden vinden?" vroegen zij. "Want in ons land, ver in het oosten, hebben wij een bijzondere ster zien opgaan. Daardoor wisten wij dat de grote Joodse koning geboren was. Wij zijn gekomen om Hem eer te bewijzen."


Jo̱baˈ lalab cañíiˋ dseata˜ Pilato quiáˈˉ Jesús jo̱ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do: —Jaˋ dseaˋ Israel lɨ́ɨngˊ jnea˜ la. Co̱ˈ jaléngˈˋ dseaˋ góoˈˋ dseaˋ Israel co̱lɨɨng˜guɨ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ fii˜ jmidseaˋ quíiˉnaˈ, dseaˋ íˋbingˈ i̱ nɨcajángˈˋ ˈnʉˋ fɨˊ quiniiˉ la lana. Jo̱guɨ ˈnʉˋ, ¿e˜ dseeˉ seaˋ quíiˈˉ quiáˈˉ e ˈnɨ́ɨngˋ dseaˋ ˈnʉˋ? 	 "Ik ben geen Jood!" zei Pilatus. "U bent hier gebracht door de priesters van Uw eigen volk. Waarom weet ik niet. Wat hebt U gedaan?"


Jo̱ mɨ˜ niguiengˈˊtu̱r fɨˊ na, íingˈ˜naˈr e iáangˋ óoˊnaˈ, co̱ˈ dseaˋ quiáˈˉ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ lɨ́ɨiñˊ. Jo̱guɨ jmɨˈgooˋbaˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ éeˋ laco̱ˈguɨ éeˋ i̱ dseaˋ na. 	 Verwelkom hem dus met grote blijdschap, zoals u het de Here zou doen. Mensen als hij moet u in ere houden,


Jo̱ dsʉˈ lanaguɨ, lajeeˇ lɨ˜ ngóoˊ cadséngˉ, Fidiéeˇ cangɨ́ɨiñˋ júuˆ quiáˈrˉ condséeˊ quíˉiiˈ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ i̱ Jó̱o̱rˊ camɨ́ɨngˈ˜ do. Jo̱guɨ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ i̱ Jó̱o̱rˊ do cajo̱ cajméerˋ latøøngˉ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ có̱o̱ˈ˜guɨ guóoˈ˜ uǿˉ latɨˊ mɨ˜ uiing˜, jo̱guɨ nɨcangɨ́ɨiñˋ fɨˊ jaguóˋ i̱ Jó̱o̱rˊ camɨ́ɨngˈ˜ do dseángˈˉ lajaléˈˋbaˈ e seaˋ fɨˊ jo̱. 	 aan Wie Hij alles heeft gegeven en door Wie Hij de wereld heeft gemaakt.


’Jo̱ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ ñirˊ e˜ jmɨɨ˜ jo̱guɨ e˜ oor˜ e nidsijéeˊ e jo̱, co̱ˈ jɨˋguɨ jaléngˈˋ ángeles quiáˈˉ Fidiéeˇ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ jaˋ ñiˊ e jo̱, o̱ˈguɨ jnea˜ ñiiˉ cajo̱. Co̱ˈ dseángˈˉ lají̱i̱ˈ˜ Tiquíˆiiˈ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ, jí̱i̱ˈ˜ íˋbingˈ dseángˈˉ ñiˊ e jo̱. 	 Maar wanneer dat allemaal zal gebeuren, op welke dag en welk uur, weet niemand. Ook de engelen in de hemel weten het niet. Alleen de Vader weet het.


Jo̱baˈ lalab cajíngˈˉ Tʉ́ˆ Simón e casɨ́ˈrˉ Jesús: —Fíiˋi, juguiʉ́ˉ oˊ e taang˜naaˈ co̱lɨɨng˜ fɨˊ la, faˈ na nijméeˈ˜e ˈnɨˊ ˈnʉ́ʉˊjiʉ có̱o̱ˈ˜ máˈˆ ˈma˜, co̱o̱ˋ quíiˉ ˈnʉˋ, co̱o̱ˋguɨ quiáˈˉ Moi˜ jo̱guɨ co̱o̱ˋ quiáˈˉ Líiˆ. 	 Petrus zei spontaan: "Here, wat geweldig dat wij hier zijn! Zal ik drie tenten maken? Eén voor U, één voor Mozes en één voor Elia?"


Jo̱guɨ e Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e nɨcangɨ́ɨngˉnaaˈ do,e jo̱baˈ e jmɨcó̱o̱ˈ˜ jneaa˜aaˈ uíiˈ˜ e jaˋ quɨ́ɨˈ˜naaˈ jmɨɨ˜ jméˆnaaˈ yee˜naaˈ. Co̱ˈ faco̱ˈ mɨ˜ ii˜naaˈ sɨɨng˜naaˈ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ, jaˋ quɨ́ɨˈ˜naaˈ jmɨɨ˜ jméˆnaaˈ laco̱ˈ sɨˈíˆ. Jo̱baˈ e Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e seengˋ có̱o̱ˈ˜ jneaa˜aaˈ do, e jo̱baˈ e mɨˊ uíiˈ˜ quíˉiiˈ laco̱ˈ sɨˈíˆ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ. Jo̱ jmóoˋ lajo̱ dseángˈˉ e jí̱i̱ˈ˜ jaˋ seaˋ júuˆ jial niféˈˋ e mɨˊ uíiˈ˜ quíˉiiˈ e Jmɨguíˋ do. 	 De Heilige Geest helpt ons hierbij, want wij zijn zo zwak. Wij weten niet eens hoe wij moeten bidden. Daarom behartigt de Heilige Geest onze belangen. Zo intens dat daarvoor geen woorden zijn.


Jo̱ lajeeˇ e nɨdseáamˉ eáangˊ i̱ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham do, jo̱guɨ joˋ quɨ́ɨˈr˜ jmɨɨ˜ faˈ e nilɨseengˋ jó̱o̱rˊ co̱ˈ eáamˊ nɨyʉ́ʉˈr˜, jo̱ dsʉˈ jábˈˉ calɨ́iñˈˉ do júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ e quiáˈˉ nilɨseemˋ jó̱o̱rˊ nañiˊ faˈ jaˋ quɨ́ɨˈr˜ jmɨɨ˜ lajo̱. Jo̱ dsʉˈ lajo̱b calɨ́ˉ, jo̱ “caˈuíiñˉ lafaˈ tiquiáˈˆ i̱ fɨ́ɨngˊ ˈléˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ” lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la nɨcasɨ́ˈˉ Fidiéeˇ írˋ lamɨ˜ jéengˊguɨ ie˜ lamɨ˜ cajíngˈˉ dseaˋ do lala: “Lanab nilɨseengˋ fɨ́ɨngˊ dseaˋ sɨjú̱ˈˆ.” 	 Hoewel alle hoop vervlogen was, bleef Abraham verwachten en geloven dat hij de stamvader van vele volken zou worden, want God had het gezegd! Hij besefte maar al te goed dat hij op honderdjarige leeftijd te oud was om nog een kind te verwekken.


Jo̱guɨ cajo̱ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáamˉbingˈ caguíngˈˋ i̱ dseaˋ do e laco̱ˈ ningɨ́rˉ có̱o̱ˈ˜ jneaˈˆ jo̱guɨ e laco̱ˈ nijmɨcó̱o̱ˈr˜ jneaˈˆ e nidsicá̱ˆnaaˈ jaléˈˋ e caseángˈˊ do. Jo̱ jaléˈˋ e jo̱ jmooˉnaaˈ e laco̱ˈ jmɨˈgooˉnaaˈ Fíiˋnaaˈ Fidiéeˇ jo̱guɨ e laco̱ˈ niníˋ dseaˋ jial tíiˊ e iáangˋ dsiˋnaaˈ e jmɨcó̱o̱ˈ˜naaˈ dseaˋ rúˈˋnaaˈ. 	 Hij is de man die door de gemeenten werd aangewezen om, samen met mij, de opbrengst van de collecten naar Jeruzalem te brengen. Daardoor wordt de Here geëerd en blijkt dat wij (als gelovigen) ons best doen om elkaar te helpen.


Jo̱ co̱ˈ jaˋ mɨˊ jǿøˉguɨ́ɨˈ lají̱i̱ˈ˜ e nɨsɨjeengˇnaaˈ e niˈíingˈ˜naaˈ quiáˈˉ Fidiéeˇ do, jo̱baˈ ˈnéˉ e dseángˈˉ jaˋ nilɨtúngˉ dsiˋnaaˈ e sɨjeengˇnaaˈ e jo̱. 	 Maar zolang het er nog niet is, blijven wij het geduldig verwachten.


E jábˈˉ, lajo̱b lɨ́ɨˊ, Teaa˜, co̱ˈ lajo̱b nɨcalɨˈiing˜ ˈnʉˋ e calɨ́ˉ. 	 Ja, Vader, want zo hebt U het graag gewild."


Dsʉco̱ˈ lalab féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ: Jo̱ e iáangˋ dsíiˊbre nɨcacuøˈrˊ jaléngˈˋ dseaˋ tiñíingˉ, jo̱guɨ jaléˈˋ e guiʉ́ˉ e cajméerˋ, dseángˈˉ jaˋ tó̱o̱ˋ jmɨɨ˜ faˈ e niˈíingˉ. 	 Het staat zo in de Boeken: "De goede en rechtvaardige geeft veel aan de armen. Voor het goede wat hij doet, zal hij altijd worden geëerd." (b)


Lana Fíiˋnaaˈ Fidiéeˇ nicuǿˈrˉ ˈnʉˋ co̱o̱ˋ iihuɨ́ɨˊ, jo̱ nijá̱ˈˆ e joˋ líˋ jǿøˈˆ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ cartɨˊ mɨ˜ niquiʉ́ˈˉ Fidiéeˇ ta˜ e nilɨjnéˈˋtu̱ˈ caléˈˋ catú̱ˉ. Jo̱ dsifɨˊ lajo̱b calɨnʉ́ˋ jminiˇ i̱ Elimas do, jo̱ canaaiñˋ jmóorˋ quijí̱ˉ i̱˜ dseaˋ i̱ nisó̱ˈˋ ˈmaˈuˇ quiáˈrˉ co̱ˈ joˋ líˋ jǿørˉ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ. 	 Nu geeft God u uw verdiende loon. U zult blind worden en het zal lang duren voordat u de zon weer kunt zien." Op hetzelfde moment kwam er een waas voor de ogen van Elymas en even later zag hij niets meer. Hij liep tastend rond, op zoek naar iemand die hem kon leiden.


Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ dseaˋ do: —Jáˈˉ güɨlíinˈˋ júuˆ quiáˈˉ Fíiˋnaaˈ Jesús jo̱ niˈíimˉ dseeˉ quíiˈˉ có̱o̱ˈ˜guɨ dseeˉ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ sɨnʉ́ʉˆ quíiˈˉ. 	 "Geloof in de Here Jezus", antwoordden zij. "Dan zult u gered worden en uw gezin ook."


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do e cajíngˈˉ i̱ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ do lado, jo̱ cañíirˋ lajaléiñˈˋ do jo̱ cajíñˈˉ: “Fíiˋnaaˈ, jialɨˈˊ e i̱ na niñíiñˋ, co̱ˈ guíˉguɨ cuuˉ nɨquie̱rˊ.” 	 'Maar koning', antwoordden ze, 'die heeft toch al genoeg.'


Jo̱ o̱ˈ quiáˈˉ Davíˈˆ féˈˋ e júuˆ la, co̱ˈ mɨ˜ cajmiti˜ i̱ Davíˈˆ do lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ Fidiéeˇ e nijmérˉ, jo̱guɨbaˈ cajúiñˉ, jo̱ fɨˊ dob caˈáiñˉ fɨˊ cáangˋ lɨ˜ sɨˈaangˇ ˈlɨɨ˜ tiquiáˈrˆ, jo̱ ngúuˊ táaiñˋ cajgobˈˋ fɨˊ nʉ́ˈˉ uǿˉ. 	 Die woorden hebben geen betrekking op David. Want nadat die de mensen van zijn tijd volgens de wil van God had gediend, is hij gestorven. Hij is bij zijn voorouders begraven en zijn lichaam is vergaan.


Jo̱ mɨ˜ cajneáˉ e jmɨɨ˜ co̱o̱ˋguɨ do e laˈeeˋ, cangɨ́ɨngˊtu̱ Jesús có̱o̱ˈ˜ dseaˋ quiáˈrˉ fɨˊ lɨ˜ gui˜ e ˈmaˋ güɨñíˈˆ do, jo̱baˈ cangárˉ e nɨcalɨquiʉ̱́ˋbaˈ do catɨˊ jmóˆ quiáˈˉ. 	 De volgende morgen kwamen zij weer langs de vijgeboom, waar Jezus geen vruchten aan had gevonden. Zij zagen dat hij helemaal verdord was.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caje̱ˊbɨ Paaˉ tú̱ˉ jíngˋguɨ e fɨˊ ˈnʉ́ʉˊ lɨ˜ quɨ́ɨrˊ do e siˈˊ fɨˊ Roma. Jo̱ fɨˊ jo̱b íñˈˋ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ dsilíingˉ i̱ dsiˈeeˇ írˋ. 	 Paulus woonde twee volle jaren in het huis dat hij had gehuurd en ontving iedereen die bij hem kwam.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, lajeeˇ iuungˉ Jesús fɨˊ e ngóorˊ fɨˊ Jerusalén, cangɨ́ɨiñˊ jee˜ uǿˉ lɨ˜ iángˈˊ Samaria có̱o̱ˈ˜ Galilea. 	 Op weg naar Jeruzalem kwam Jezus bij de grens tussen Galilea en Samaria.


Jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ nigüeángˈˋ e jmitir˜ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ jnea˜ e nijmérˉ, jo̱baˈ nicuǿøˆbaare ta˜ e niquiʉ́ˈrˉ ta˜ fɨˊ jaléˈˋ fɨɨˋ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ na; 	 Wie overwint en tot het einde doet wat Ik van hem vraag, zal Ik macht geven over vreemde volken.


Jo̱ dseángˈˉ eáamˊ iáangˋ dsiiˉ cartɨˊ øøˉ quiáˈˉ e iáangˋ dsiiˉ do, jo̱ contøømˉ seenˉ e ta˜ dsiiˉ e jéemˋ Fíiˋi jnea˜. 	 Daar ben ik zo blij om dat ik het moet uitzingen! Er is zelfs hoop voor mijn lichaam.


Jo̱baˈ i̱ dseaˋ quiáˈˉ Jesús i̱ iiñ˜ eáangˊ do lalab casɨ́ˈrˉ Tʉ́ˆ Simón jo̱ cajíñˈˉ: —¡Fíiˋbaaˈ i̱ singˈˊ dóoˉ! Jo̱ dsifɨˊ mɨ˜ calɨlíˈˆ Tʉ́ˆ Simón e Fii˜bre i̱ singˈˊ do, jo̱baˈ lajmɨnábˉ caquɨ́ˈrˆ sɨ̱ˈrˆ e caˈuøˈrˊ lajeeˇ jmóorˋ ta˜, jo̱ ngɨ́ˋ jo̱ canaaiñˋ bárˋ jmɨɨˋ e nidsérˉ fɨˊ lɨ˜ singˈˊ dseaˋ do, jo̱baˈ lajo̱b cajméerˋ. 	 Johannes zei tegen Petrus: "Het is de Here." Toen Simon Petrus dat hoorde, trok hij vlug iets aan en sprong in het water.


Jo̱ co̱ˈ nɨtab˜ dsiiˉ e seemˉbɨ́ɨ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱baˈ nija̱ˋbɨ́ɨ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ na e laco̱ˈ nijmɨcó̱o̱ˈ˜bɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ e nidsicuángˋguɨ quíiˉnaˈ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ e laco̱ˈ eáangˊguɨ nilɨˈiáangˋ óoˊnaˈ có̱o̱ˈ˜ e júuˆ e jáˈˉ nɨcalɨ́ngˉnaˈ do. 	 Daarom zal ik mijn werk onder u voortzetten en u helpen te groeien in uw geloof en blijdschap.


Jo̱ i̱ dseañʉˈˋ i̱ lamɨ˜ jéeˊ i̱ ˈlɨngˈˆ quiáˈˉ do camɨˈrˊ Jesús jmɨˈeeˇ e nidsérˉ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ do, dsʉˈ jaˋ cacuøˊ Jesús fɨˊ lajo̱. Jo̱ caquiʉˈrˊ ta˜ i̱ dseañʉˈˋ do e cangáiñˈˉ do fɨˊ quiáˈrˉ, jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ jo̱ cajíñˈˉ: 	 De man uit wie de boze geesten waren weggegaan, smeekte of hij mee mocht. Maar Jezus wilde dat niet.


Jo̱ féˈˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ e teáˋ eáangˊ, jo̱ lalab jíñˈˉ do: —Fíiˋnaaˈ, ˈnʉbˋ dseaˋ i̱ güeanˈˆ i̱ jaˋ dseeˉ røøngˋ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ jo̱guɨ dseángˈˉ i̱ jmiti˜ júuˆ quiáˈˉ contøøngˉ. Jo̱ ¿lɨ˜ catɨˊ niquidsiˈˋ íˈˋ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ jo̱guɨ nicuǿˈˆre iihuɨ́ɨˊ uii˜ quiáˈˉ e cajngaiñˈˊ jneaˈˆ? 	 Zij riepen: "U bent een heilig Heerser en U houdt Uw woord. Hoelang duurt het nog voordat U wraak neemt voor wat zij ons hebben aangedaan?"


Jo̱baˈ cañíiˋtu̱ Jesús quiáˈˉ i̱ dseaˋ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Mɨˊ ˈnooˋ dsigáˋbɨ áaˊ ˈnʉ́ˈˋ có̱o̱ˈ˜ lají̱i̱ˈ˜ e cajméˉe do ˈñiaˈˊ ie˜ jmɨɨ˜ e jmiˈíngˈˊnaaˈ, jneaa˜aaˈ dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ dseaˋ Israel. 	 Jezus antwoordde: "Over één ding dat Ik doe, bent u al verbaasd.


Jo̱guɨ jaˋ nijmiˈneáaiñˋ o̱ˈguɨ nilíˋ fɨ́ɨˉ lɨ́ɨiñˉ jaléngˈˋ dseaˋ, jo̱guɨ niféˈrˋ júuˆ adseeˋ e ˈnɨ́ɨiñˋ jaléngˈˋ dseaˋ rúiñˈˋ, jo̱guɨ jaˋ téengˉ yaaiñ˜ e iiñ˜ nijmérˉ lají̱i̱ˈ˜ e ˈlɨˈˆ e lɨ́ˋ dsíirˊ, jo̱guɨ eáamˊ nijmérˉ saangˋ dsíirˊ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ rúiñˈˋ, jo̱guɨ nijmérˉ e ˈníˈˋ níimˉbre lajaléˈˋ e guiʉ́ˉ e jmóoˋ dseaˋ. 	 Zij zullen hatelijk en koppig zijn; roddelen, ruzie maken en een lage moraal hebben. Zij zullen bruut en wreed zijn en met goede mensen spotten.


Jo̱ fɨˊ jo̱b caguilíingˉ dseaˋ i̱ jéengˋ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ güɨɨng˜ jo̱guɨ i̱ jaˋ líˋ féˈˋ. Jo̱ camɨˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do e faˈ Jesús niquidsirˊ guóorˋ fɨˊ mogui˜ i̱ dseaˋ dséeˈ˜ do. 	 Daar werd een dove man bij Hem gebracht, die ook nauwelijks kon praten. De mensen vroegen Jezus of Hij Zijn hand op deze man wilde leggen om hem te genezen.


Jo̱ nɨngóoˊ guiáamˈ˜ e jmɨɨ˜ do mɨ˜ caguiéˉ Jesús fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ féˈˋ quiáˈˉ dseaˋ góorˋ dseaˋ Israel e siˈˊ fɨˊ Jerusalén, jo̱ mɨfɨ́ɨngˋ canaaiñˋ eˈˊbre dseaˋ mɨ˜ caguiérˉ fɨˊ jo̱. 	 Halverwege de feestweek ging Jezus naar de tempel en sprak de mensen toe.


Jo̱ mɨ˜ cangángˉ Jesús i̱ dseaˋ ˈleáangˉ i̱ sɨseángˈˊ do ie˜ jo̱, eáamˊ calɨ́ˉ fɨ́ɨˉ lɨ́ɨngˉneiñˈ, co̱ˈ dsíngˈˉ jmiquíngˈˉ dsíiñˈˊ do jo̱guɨ dsíngˈˉ lɨjiuung˜ dsíiñˈˊ cajo̱. Co̱ˈ lɨ́ɨiñˈˊ do laco̱ˈ lɨ́ɨngˊ jaléngˈˋ joˈseˈˋ mɨ˜ jaˋ seengˋ fii˜reˈ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quiáaˉreˈ. 	 Hij was diep geroerd toen Hij zag hoe de mensen afgemat waren en zich geen raad wisten. Zij leken op een kudde schapen zonder herder.


Jo̱ lajo̱baˈ nilɨseaˋ quíiˉnaˈ langɨ́ɨngˉ íingˈ˜ jaléˈˋ e ˈnéˉnaˈ e laco̱ˈ cuǿøngˋ e eáangˊguɨ nijmɨcó̱o̱ˈ˜naˈ dseaˋ rúngˈˋnaˈ e iáangˋ óoˊnaˈ. Jo̱ mɨ˜ nijá̱a̱ˈ˜naaˈ jaléngˈˋ dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ jaléˈˋ e cuuˉ e nɨcaseáangˈ˜naˈ do, jo̱baˈ eáangˊ nicuǿˈrˉ guiˈmáangˈˇ Fidiéeˇ. 	 Ja, Hij geeft zoveel dat u altijd veel kunt weggeven. En wanneer wij uw gift brengen aan hen die te kort hebben, zullen zij God danken en prijzen voor uw hulp.


Jo̱baˈ cajmeˈˊ dseaˋ júuˆ i̱ dseaˋ tiuungˉ do e Jesús dseaˋ seengˋ fɨˊ Nazaret guiˈnáˈˆ ngɨ́ɨiñˊ fɨˊ do có̱o̱ˈ˜ dseaˋ quiáˈrˉ. 	 "Jezus van Nazareth komt eraan", zei men. De man begon onmiddellijk te roepen: "Jezus! Zoon van David! Heb medelijden met mij!"


Jo̱ cajíñˈˉ casɨ́ˈrˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do lala: —Lalab féˈˋ Fidiéeˇ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ: “E ˈnʉʉˉ la nilɨsiiˋ ˈnʉ́ʉˊ lɨ˜ nisɨ́ngˉ dseaˋ có̱o̱ˈ˜ jnea˜”; jo̱ dsʉˈ ˈnʉ́ˈˋ nɨcajmiˈuíingˆnaˈ co̱o̱ˋ ˈnʉ́ʉˊ lɨ˜ teáangˈ˜ jaléngˈˋ ɨ̱ɨ̱ˋ. 	 "Er is geschreven dat Gods huis een huis van gebed moet zijn. Maar wat hebt u ervan gemaakt? Een rovershol!" zei Hij.


Jo̱ laco̱ˈ guiˈnangˈˇ simˈˊbɨ Tʉ́ˆ Simón e féˈrˋ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ jee˜ i̱ dseaˋ i̱ sɨseángˈˊ do, mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ cangɨ́ɨngˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 Terwijl Petrus nog sprak, viel de Heilige Geest op allen die naar hem luisterden.


Jo̱ co̱ˈ lajo̱b lɨ́ɨˊ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ nɨcatǿˈˉ Fidiéeˇ e laco̱ˈ niˈuíingˉnaˈ dseaˋ quiáˈrˉ, jo̱baˈ ˈnéˉ jmiguiémˈˊ áaˊnaˈ carˋ ngocángˋ óoˊnaˈ e Jesús i̱ casíingˋ Fidiéeˇ fɨˊ jmɨgüíˋ la cuaiñ˜ quiáˈrˉ, caˈuíiñˉ jaangˋ jmidseaˋ i̱ laniingˉguɨ jee˜ jaléngˈˋ jmidseaˋ e laco̱ˈ niféˈrˋ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ dseaˋ guiing˜ fɨˊ ñifɨ́ˉ uii˜ quíˉiiˈ, dseaˋ jáˈˉ lɨ́ɨˋnaaˈ júuˆ quiáˈrˉ. 	 Broeders, God heeft u voor Zichzelf afgezonderd en u uitgekozen om u met ons een hemelse bestemming te geven. Daarom wil ik dat u uw aandacht richt op Jezus, de apostel van God en de hogepriester van ons geloof.


Jo̱ nɨñibˋ jnea˜ guiʉ́ˉ e dseaˋ sɨju̱ˇ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham lɨ́ɨngˊ ˈnʉ́ˈˋ; jo̱ dsʉˈ ˈnʉ́ˈˋ iing˜naˈ jngangˈˆnaˈ jnea˜, co̱ˈ jaˋ iing˜naˈ íingˈ˜naˈ júuˆ quiéˉe. 	 Ik weet heel goed dat u van Abraham afstamt. Toch probeert u Mij te doden, omdat mijn boodschap niet tot uw hart doordringt.


Jo̱ mɨ˜ cajneáˉ e jmɨɨ˜ jo̱, jaléngˈˋ fii˜ jmidseaˋ quiáˈˉ dseaˋ Israel caseángˈˋ yaaiñ˜ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ cǿøngˈ˜ quiáˈrˉ có̱o̱ˈ˜guɨ tɨfaˈˊ quiáˈˉ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ dseaˋ Israel, lɨ́ˈˆ lajɨɨngˋ i̱ dseaˋ Israel i̱ quie̱ˊ nifɨˊ i̱ quiʉˈˊ ta˜, jo̱ catǿˉbre Jesús e ˈñúuiñˈ˜ fɨˊ quiniˇ dseata˜ Pilato. 	 Vroeg in de morgen kwamen de leden van de Hoge Raad bijeen om te overleggen wat hun te doen stond. Zij besloten Jezus naar Pilatus, de Romeinse gouverneur, te brengen. Enkele soldaten boeiden Hem en namen Hem mee.


Jo̱ mɨ˜ caguilíingˉ i̱ ˈléeˉ do fɨˊ lɨ˜ táangˋ Jesús fɨˊ dseˈˋ crúuˆ, jo̱baˈ calɨlíˈrˆ e nɨˈlɨɨm˜ dseaˋ do, jo̱baˈ joˋ e cajmeáiñˈˋ dseaˋ do faˈ cajéeˋguɨr tɨɨiñˈˉ. 	 Maar toen zij bij Jezus kwamen, zagen zij dat Hij al gestorven was.


Co̱ˈ ˈnʉbˋ dseaˋ niˈuíinˈˉ dseaˋ quiáˈrˉ, jo̱guɨ nijméeˈ˜ dseaˋ júuˆ laˈúngˉ fɨˊ jmɨgüíˋ lajaléˈˋ e nɨñíiˈˉ jo̱guɨ lajaléˈˋ e nɨnʉ́ʉˈˉ cajo̱ cuaiñ˜ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Want u zult Zijn getuige zijn en alle mensen vertellen wat u hebt gezien en gehoord.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ cagüɨˈɨ́ɨˊ Jesús e fɨˊ dsíiˊ móoˊ do, dob nɨteáangˉ i̱ dseaˋ ˈleáangˉ do, jo̱ calɨ́ˉ fɨ́ɨˉ lɨ́ɨmˉbre jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jo̱ cajmiˈleáamˉbre lajaléngˈˋ dseaˋ dséeˈ˜ i̱ jéeiñˈˋ do. 	 Toen Jezus terugkwam, stonden al die mensen Hem op te wachten. Hij kreeg medelijden met hen en genas allen die ziek waren.


Jo̱ dsʉˈ mɨ˜ nijáiñˈˋ ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ quiniˇ dseata˜, jaˋ jmeeˉnaˈ fɨˈíˆ jial nifɨ́ˈˆnaˈr o̱si jial ningɨɨˉnaˈ quiáˈrˉ é, co̱ˈ Fidiéebˇ dseaˋ nicuǿˈrˉ ˈnʉ́ˈˋ e ñíˆnaˈ e˜ júuˆ e ningɨɨˉnaˈ quiáˈrˉ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ e lɨɨng˜ eeˋ nijmɨngɨ́ˈrˉ ˈnʉ́ˈˋ. 	 Als je wordt gearresteerd, hoef je je geen zorgen te maken over wat je moet zeggen. De juiste woorden zullen je op het juiste moment worden ingegeven.


Jo̱ lana guiéenˈ˜n júuˆ guicó̱o̱ˈˇ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ na i̱ nɨlɨ́ɨngˊ dseaˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱guɨ cajo̱ jaléngˈˋ dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ taang˜ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ fɨˊ la guiéemˉbre júuˆ guicó̱o̱ˈˇ quíiˉnaˈ. 	 Breng mijn groeten over aan alle christenen daar.


Dsʉco̱ˈ mɨ˜ cajáˉ i̱ Jonás do e caguiarˊ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ fɨˊ Nínive, lajalémˈˋ i̱ dseaˋ seengˋ e fɨɨˋ jo̱ dsifɨˊ lajo̱b caquɨ́ˈˉ jíngˈˋ yaaiñ˜ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ, jo̱baˈ i̱ dseaˋ íˋbingˈ nijméˉguɨ dseeˉ quíiˉnaˈ mɨ˜ niguiéeˊ jmɨɨ˜ e niquidsiˊ Fidiéeˇ íˈˋ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. Jo̱ dsʉˈ jnea˜ niingˉguɨ laco̱ˈ i̱ Jonás do. 	 Op die dag zullen de mannen van Ninevé ook levend worden en dit volk veroordelen. Want zij luisterden naar de waarschuwingen van Jona en keerden zich af van het kwaad. Maar Ik ben meer dan Jona!


Jnea˜ Paaˉ, jo̱ lɨ́ɨnˊn jaangˋ dseaˋ apóoˆ i̱ jmóoˋ ta˜ niˈˊ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱ Fidiéeˇ i̱ láangˋ jneaa˜aaˈ jee˜ dseeˉ quíˉiiˈ có̱o̱ˈ˜guɨ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ cuøˈˊ jneaa˜aaˈ e nɨta˜ dsiˋnaaˈ có̱o̱ˈr˜, íˋbingˈ caquiʉˈˊ ta˜ lajo̱. 	 Van: Paulus, een apostel van Christus Jezus, uitgezonden in opdracht van God, onze bevrijder, en van Christus Jezus, op Wie onze hoop gevestigd is.


Jo̱ uíiˈ˜ jaléˈˋ e júuˆ e guiaaˉ dob, casangˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ góoˋooˈ dseaˋ Israel jnea˜ fɨˊ siguiˊ quiáˈˉ guáˈˉ quíˉiiˈ, jo̱ jɨˋguɨ lamɨ˜ iiñ˜ e nijngámˈˉbre jnea˜. 	 Dat was de reden waarom de Joden mij in de tempel gevangen namen en daarna probeerden te vermoorden.


Jo̱ jo̱b mɨ˜ canaangˋ dseata˜ Pilato e ˈnóˈrˊ jial nileáiñˉ Jesús, jo̱ dsʉˈ mɨ˜ calɨlíˈˆ i̱ dseaˋ Israel do e jo̱, jo̱baˈ canaaiñˋ taˈˊguɨr mɨ́ɨˈ˜ jo̱ sɨ́ˈrˋ dseaˋ do lala: —Song nilaanˈˉ i̱ dseaˋ na, jo̱baˈ lɨ́ɨˊ lafaˈ ˈníˈˋ máamˊbaˈ jóng i̱ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ i̱ guiing˜ fɨˊ Roma, co̱ˈ lɨ́ˈˆ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ jíngˈˉ e lɨ́ɨiñˊ jaangˋ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ, jo̱baˈ lɨ́ɨˊ lafaˈ e ˈníˈˋ níimˉbre i̱ dseata˜ i̱ guiing˜ fɨˊ Roma do. 	 Pilatus werd door die woorden diep getroffen en probeerde een manier te vinden om Jezus vrij te laten. Maar de Joden bleven schreeuwen: "Als u die man vrijlaat, bent u geen vriend van de keizer! Wie zichzelf tot koning uitroept, is een vijand van de keizer!"


Jo̱ lajeeˇ jo̱ ngɨˊ i̱ Tʉ́ˆ Simón do e dsiˈeer˜ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱ lajeeˇ jo̱ cangórˉ fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ lɨ˜ siiˋ Lida e cangoˈeerˇ jaléngˈˋ dseaˋ íbˋ cajo̱ i̱ neáangˊ fɨˊ jo̱. 	 Petrus maakte een rondreis langs alle plaatsen waar volgelingen van Jezus woonden en kwam ook in de stad Lydda.


Jo̱baˈ mɨ˜ canʉʉˋ e jmɨɨ˜ jo̱, caguiébˉ Jesús co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ guitúungˋ quiáˈrˉ fɨˊ jo̱. 	 's Avonds kwam Jezus met de andere discipelen. Onder het eten zei Hij: "Eén van jullie zal Mij verraden; één die samen met Mij eet."


Dsʉco̱ˈ dseañʉˈˋbingˈ lɨ́ɨngˊ dseaˋ mogui˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseamɨ́ˋ quiáˈrˉ laco̱ˈguɨ Dseaˋ Jmáangˉ lɨ́ɨiñˊ dseaˋ mogui˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈrˉ. Jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do lɨ́ɨˊ lafaˈ co̱o̱bˋ ngúuˊ táaiñˋ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ do. Jo̱ dseaˋ dob dseaˋ láaiñˋ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈrˉ jee˜ dseeˉ quiáiñˈˉ. 	 De man leidt zijn vrouw, zoals Christus Zijn Gemeente leidt; Hij gaf Zijn leven om haar te redden!


Jo̱ lajaléˈˋ e iihuɨ́ɨˊ e dsingɨ́ɨngˉ jneaˈˆ fɨˊ jmɨgüíˋ la, e cateábˋ jaléˈˋ e jo̱, jo̱guɨ jaˋ eeˋ ˈgaˈˊ lɨˊ tíiˊ; jo̱ dsʉˈ lajaléˈˋ e jo̱ nilɨˈíingˆ ta˜ quíˉnaaˈ lata˜ e laco̱ˈ niˈuíingˉ guiʉ́ˉ quíˉnaaˈ e jaˋ cǿøngˋ có̱o̱ˈ˜ fɨˊ ñifɨ́ˉ. 	 Onze moeilijkheden en pijn zijn uiteindelijk niet zo groot en zullen ook niet zo lang duren. Maar het gevolg ervan is dat wij voor altijd in Gods heerlijke nabijheid zullen leven.


Jo̱ dsʉˈ dsifɨˊ lajo̱b cañíiˋ Jesús quiáˈˉ i̱ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ do jo̱ cajíñˈˉ: —Dsʉˈ lalab féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ: “Jaˋ nilɨseengˋ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ juguiʉ́ˉ e lɨco̱ˈ niˈɨ̱́ˈˋ nidǿˈrˉ jaléˈˋ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ, co̱ˈ ˈnéˉ e nijmitir˜ jaléˈˋ ta˜ quiʉˈˊ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱ lajo̱guɨbaˈ nilɨseeiñˋ juguiʉ́ˉ.” 	 "Nee", antwoordde Jezus, "want in de Boeken staat dat eten niet het belangrijkste is, maar dat echt leven bestaat uit het gehoorzamen van elk gebod van God."


co̱ˈ lafaˈ ngúuˊ táamˋbre lɨ́ɨˊ jneaa˜aaˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ dseaˋ quiáˈrˉ. 	 Zijn lichaam, waarvan wij deel uitmaken.


Jo̱ ie˜ jo̱ seengˋ gángˉ jmidseaˋ laniingˉ, jaangˋ i̱ siiˋ Anás có̱o̱ˈ˜guɨ jaangˋ i̱ siiˋ Caifás. Jo̱ ie˜ jo̱ cajo̱ i̱ Juan do i̱ lɨ́ɨngˊ jó̱o̱ˊ Zacarías guiiñ˜ fɨˊ jee˜ uǿˉ quiʉ̱́ˋ mɨ˜ caféˈˋ Fidiéeˇ caféngˈˊneiñˈ e nɨcatɨ́bˋ íˈˋ e nináiñˈˋ do e niguiárˉ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ fɨˊ jee˜ dseaˋ jmɨgüíˋ. 	 Annas en Kajafas waren de hogepriesters van de Joden. Toen Johannes, de zoon van Zacharias, in de woestijn was, hoorde hij de stem van God.


Jo̱ mɨ˜ niguiéerˊ laco̱o̱ˋ fɨɨˋ lɨ˜ dséerˊ, dsifɨˊ ladob írˋ fɨˊ dsíiˊ guáˈˉ quiáˈˉ dseaˋ góorˋ dseaˋ Israel, jo̱ fɨˊ jo̱b eˈrˊ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ dsilíingˉ fɨˊ guáˈˉ do jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ. Jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ núuˋ júuˆ quiáˈrˉ eáamˊ jmiféiñˈˊ dseaˋ do. 	 Het duurde niet lang of Hij was daar overal bekend. Hij sprak in de verschillende synagogen en stond bij iedereen hoog in aanzien.


Jo̱ lajɨɨmˋ dseaˋ jmɨgüíˋ nilíˋ ˈníˈˋ níiñˉ ˈnʉ́ˈˋ uíiˈ˜ e cuíingˋnaˈ jnea˜; jo̱ dsʉˈ i̱ dseaˋ i̱ nitéˈˋ e siñˈˊ teáˋ fɨˊ guiʉ́ˉ contøøngˉ có̱o̱ˈ˜ jnea˜, jo̱baˈ i̱ dseaˋ íˋbingˈ i̱ nileángˋ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈˉ mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ lajo̱. 	 Iedereen zal jullie haten omdat jullie bij Mij horen. Maar wie standhoudt tot het allerlaatst, zal worden gered.


Jo̱ co̱ˈ lajo̱b lɨ́ɨˊ, jo̱baˈ jmini˜ dseaˋ jaˋ cuǿøngˋ e nijíngˈˉ e nisɨ́ˈˋ guooˋ: “Jaˋ ˈneánˉn ˈnʉˋ”, o̱ˈguɨ mogui˜ faˈ e nijíngˈˉ e nisɨ́ˈˋ tɨɨˉ: “Jaˋ ˈneánˉn ˈnʉˋ”. 	 Het oog kan niet tegen de hand zeggen: "Ik heb je niet nodig." En het hoofd kan ook niet tegen de voeten zeggen: "Ik heb jullie niet nodig."


Jo̱guɨ jmeeˉnaˈ úungˋ e laco̱ˈ ningángˈˋ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋguɨ mɨˊ ngángˈˋ røøˋ laco̱ˈ sɨˈíˆ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Leef mee met de mensen die twijfelen.


E jáˈˉ e fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ e i̱ lɨɨng˜ lajeeˇ i̱ dseaˋ i̱ teáangˉ la jaˋ mɨˊ júuiñˉ cartɨˊ ninírˋ jial lɨ́ɨˊ mɨ˜ nɨcá̱ˋ Fidiéeˇ nifɨˊ quiáˈˉ lajaangˋ lajaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. Jo̱ jaléˈˋ e júuˆ na cajíngˈˉ Jesús casɨ́ˈrˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do ie˜ jo̱. 	 Eén ding is zeker: Sommigen die hier bij Mij staan, zullen niet sterven voordat zij het Koninkrijk van God hebben gezien!"


¡Majmifémˈˊbaaˈre lata˜! Jo̱ lajo̱b ˈnéˉ líˋ. 	 Die daarvoor altijd en eeuwig geëerd en geprezen zal worden. Amen.


Jo̱ mɨ˜ cajnéˉ dsíiˊ i̱ dseaˋ i̱ jmóoˋ íˆ ˈnʉñíˆ do jo̱guɨ cangárˉ e nɨˈóobˊ jaléˈˋ jnɨ́ˆ quiáˈˉ e ˈnʉñíˆ do, jo̱baˈ dsifɨˊ lajo̱b caguirˊ ñisʉ̱ˈˋ quiáˈrˉ e sɨˈíˆ nijngángˈˉ ˈñiaˈrˊ, co̱ˈ ɨˊ dsíirˊ e nɨcaláamˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ sɨjnɨ́ɨngˇ do. 	 De cipier schrok wakker. Toen hij alle deuren van de gevangenis zag openstaan, trok hij zijn zwaard om zelfmoord te plegen, want hij dacht dat de gevangenen ontsnapt waren.


Jo̱ e labaˈ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, e mɨ˜ jaangˋ dseaˋ dseángˈˉ jáˈˉ lɨ́ɨiñˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱baˈ dseángˈˉ nɨtab˜ dsíirˊ jóng e nijmitib˜ dseaˋ do jaléˈˋ júuˆ e sɨ́ˈˋreiñˈ, jo̱guɨ dseángˈˉ lafaˈ nɨcaˈímˈˋbre lají̱i̱ˈ˜ e nɨcamɨrˊ do nañiˊ faˈ jaˋ mɨˊ níˋrer. 	 Wat is geloof? Het is de absolute zekerheid dat onze hoop ook werkelijkheid wordt en het is het bewijs van dingen die wij niet kunnen zien.


Dsʉˈ e jáˈˉ, i̱ lɨɨng˜ dseaˋ i̱ jmɨcaang˜ e lɨ́ɨiñˊ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ calɨˈiiñ˜ faˈ Tito niˈíñˈˋ e li˜ fɨˊ ngúuˊ táaiñˋ do lɨ́ˈˆ laco̱ˈ lɨtɨ́ɨngˋ dseaˋ Israel. Jo̱ i̱ dseaˋ do cangotáaiñˈ˜ jee˜ jneaˈˆ e laco̱ˈ cá̱rˋ cuente jial guiʉ́ˉ se̱e̱ˉnaaˈ laˈeáangˊ e cajáangˈ˜ yee˜naaˈ fɨˊ jaguóˋ Dseaˋ Jmáangˉ, co̱ˈ i̱ dseaˋ do iiñ˜ faˈ jneaˈˆ nisɨɨ˜naaˈ røøˋ e dseángˈˉ ˈnéˉ nijmitíbˆtú̱u̱ˈ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Moi˜ do e laco̱ˈ niˈíingˉ dseeˉ quíˉnaaˈ. 	 Die vraag zou niet eens zijn opgekomen als niet enkele schijnchristenen erop hadden aangedrongen dat hij besneden moest worden. Die waren binnengedrongen om ons te bespioneren en te zien of wij ons wel aan de Joodse wet hielden. Zij probeerden ons weer tot slavernij te brengen; maar als wij één zijn met Christus Jezus, zijn wij vrij!


Jo̱baˈ guiʉ́ˉguɨ e jaˋ cøˈˆnaˈ ngúuˊ o̱ˈguɨ uˈˆnaˈ jmɨ́ˈˆ mɨ́ˈˆ huɨɨngˋ jǿˈˆ o̱ˈguɨ jméeˆnaˈ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ e laco̱ˈ dseáangˈ˜ e niténgˈˋ dseaˋ rúngˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ ni˜ dseeˉ. 	 Wie vlees eet en het daardoor een andere gelovige moeilijk maakt, moet het laten. Met wijn drinken of iets anders is het net zo.


Jo̱ gángˉ ɨ̱ɨ̱ˋ catángˉ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ Jesús cajo̱, jmáˈˆ jángˋ crúuˆ la jaaiñˈˋ do, jaaiñˈˋ do táaiñˋ lɨ́ˈˆ lɨˊ dséeˊ jo̱ jaangˋguɨiñˈ do lɨ́ˈˆ lɨˊ tuung˜. 	 Die morgen werden er ook twee rovers gekruisigd, de een links en de ander rechts van Jezus.


Jo̱guɨ jmiˈneáangˋnaˈ dseaˋ rúngˈˋnaˈ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ catɨ́ɨngˉ e jmóoˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ nijmɨˈgooˋ rúngˈˋnaˈ cajo̱. 	 Houd veel van elkaar, als broeders en zusters, en laat elkaar uw waardering blijken.


Dsʉˈ jaléngˈˋ jneaa˜aaˈ nɨsɨtaˇ dsiˋnaaˈ e Fidiéeˇ niˈíngˈˋ jneaa˜aaˈ e lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ i̱ jaˋ røøngˋ dseeˉ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈrˉ jo̱guɨ laˈeáangˊ e cajáangˈ˜ yee˜naaˈ fɨˊ jaguóˋ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Wij, christenen, vertrouwen erop en zien er met grote verwachting naar uit dat Jezus Christus het voor ons met God in orde maakt. De Heilige Geest geeft ons die zekerheid.


Jo̱guɨ lajo̱bɨ cajo̱ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáamˉbingˈ nɨcaguiaˊ uiing˜ e jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ jmóoˋ ta˜ guiaˊ júuˆ quiáˈrˉ ˈnéˉ seeiñˋ e íñˈˋ lají̱i̱ˈ˜ e ˈnérˉ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e ta˜ e jmóorˋ do. 	 Zo heeft de Here ook gezegd dat de mensen die het goede nieuws brengen, moeten worden onderhouden door de mensen die dat goede nieuws ontvangen.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e nɨcangolíingˋ i̱ dseaˋ i̱ jmɨtɨ́ɨngˋ quiáˈˉ jaléngˈˋ nʉ́ʉˊ do, jo̱ lajeeˇ güɨɨngˋ i̱ Séˆ do, caleábˋtu̱ caquɨiñˊ jaangˋ ángel quiáˈˉ Fidiéeˇ. Jo̱ i̱ ángel do casɨ́ˈrˉ i̱ Séˆ do jo̱ cajíñˈˉ: —¡Séˆ, ráanˈˉ jo̱ jéengˋ i̱ jiuung˜ na có̱o̱ˈ˜guɨ niquiáˈrˆ jo̱ cui̱i̱ˉnaˈ fɨˊ Egipto! Jo̱ fɨˊ jo̱b nijá̱ˆnaˈ cartɨˊ mɨ˜ nijméeˈ˜e ˈnʉ́ˈˋ júuˆ, dsʉco̱ˈ i̱ dseata˜ Herodes do nɨˈnáiñˈˊ i̱ jiuung˜ na e nijngámˈˉbre. 	 Nadat zij waren vertrokken, zag Jozef in een droom een engel van God. "Luister, Jozef", zei hij. "Vlucht met het kind en Zijn moeder naar Egypte en blijf daar tot ik zeg dat u kunt terugkomen. Want Herodes zal alles doen om het kind te doden."


Jo̱ mɨ˜ lɨ˜ cǿngˋguɨ lajo̱, caguilíimˋtu̱ i̱ dseaˋ setenta do fɨˊ lɨ˜ táangˋ Jesús, jo̱ dsíngˈˉ iáangˋ dsíirˊ mɨ˜ caguilíiñˋ, jo̱ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —Tɨfaˈˊ, dsíngˈˉ iáangˋ dsiˋnaaˈ jóˈˋnaaˈ lana, co̱ˈ jɨˋguɨ jaléngˈˋ i̱ ˈlɨngˈˆ i̱ jéeˊ quiáˈˉ dseaˋ calɨnʉ́ʉˈr˜ jaléˈˋ júuˆ quíˉnaaˈ mɨ˜ casíiˈ˜naaˈr e ngóoˊnaaˈ lafaˈ guóoˊ ˈnʉˋ. 	 Na verloop van tijd kwamen de zeventig discipelen weer bij Hem terug. "Here", zeiden zij opgetogen, "als wij Uw naam gebruiken, doen zelfs de boze geesten wat wij zeggen!"


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, cacóorˋ e quiáˈˉ i̱i̱ˋ nilíˈˋ lajeeˇ lajɨˋ huáaiñˈˉ do; jo̱baˈ Matíi˜bingˈ calɨ́ˈˉ, jo̱ íbˋ caˈíngˉ cuaiñ˜ quiáˈˉ i̱ Judas do, jo̱ co̱lɨɨm˜ canaaiñˋ ngɨrˊ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseaˋ apóoˆ guijángˋ do ladsifɨˊ lado. 	 Zij gingen erom loten wie het zou worden en het lot viel op Matthias. Voortaan was hij één van de twaalf apostelen.


co̱ˈ eáangˊguɨ iiñ˜ e dseaˋ jmɨgüíˋbingˈ nijmɨˈgóˋ írˋ laco̱ˈguɨ e nijméˉ ˈñiaˈˊ Fidiéeˇ lajo̱ có̱o̱ˈr˜. 	 Zij vonden het belangrijker wat de mensen van hen zeiden, dan wat God van hen dacht.