Jo̱baˈ lana dseángˈˉ nɨtab˜ dsiˋnaaˈ e jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ o̱ˈguɨ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ cuǿøngˋ líˋ jníngˉ quíˉiiˈ e ˈneáangˋ Dseaˋ Jmáangˉ jneaa˜aaˈ nañiˊ faˈ e íingˈ˜naaˈ iihuɨ́ɨˊ o̱si e huɨ́ɨngˊ dsijéeˊ quíˉiiˈ é, o̱si e jmángˈˋ dseaˋ jneaa˜aaˈ gaˋ dsʉˈ uíiˈ˜ e lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ é, o̱si e jaˋ ˈgaˈˊ lɨˊ seaˋ e quieeˇnaaˈ é, o̱si e nijngámˈˉbɨ dseaˋ jneaa˜aaˈ é. Jo̱ lajaléˈˋ e na jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ cuǿøngˋ líˋ jníngˉ e ˈneáangˋ Dseaˋ Jmáangˉ jneaa˜aaˈ. 	 Wat kan ons ooit van de liefde van Christus scheiden? Onderdrukking? Nood? Vervolging? Honger? Ontbering? Gevaar? De dood?


Jo̱ calɨlíˈˆ i̱ dseaˋ do e Fidiéeˇbingˈ caˈnáangˉ Tʉ́ˆ Simón e nilíiñˉ dseaˋ apóoˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ guiaˊ júuˆ quiáˈˉ dseaˋ do jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ Israel, jo̱ lajo̱b cajo̱ caˈnáangˉ Fidiéeˇ jnea˜ e nilíinˉn dseaˋ apóoˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ e laco̱ˈ niguiaaˆ e júuˆ jo̱ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel. 	 God gebruikte Petrus als apostel voor de Joden en mij als apostel voor de volken, die God nog niet kenden.


Jo̱ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉˋ, Timoteo, ˈnʉˋ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jmihuíingˆ uøˈˊ quiáˈˉ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ na. Jo̱ güɨlɨseemˋbaˈ fɨˊ jmɨgüíˋ la e eeˈˇ jmangˈˉ e guiʉ́ˉ, jo̱guɨ contøømˉ ˈnéˉ guiing˜ oˈˊ e jmeˈˆ jí̱i̱ˈ˜ e iáangˋ dsíiˊ Fidiéeˇ jo̱guɨ e sinˈˊ teáˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈrˉ jo̱guɨ e jmiˈneáanˈˋ dseaˋ rúnˈˋ jo̱guɨ e féngˈˊ oˈˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ iihuɨ́ɨˊ e íinˈ˜ jo̱guɨ e jaˋ jmɨjløngˈˆ uøˈˊ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ rúnˈˋ. 	 Timotheüs, jij bent een man van God. Vlucht voor al deze lelijke dingen en span je in voor wat rechtvaardig is, voor wat de mensen tot God brengt, voor het geloof, de liefde, de toewijding en de vriendelijkheid.


Jo̱ mɨ˜ caguiéˉnaaˈ fɨˊ Roma, cacuøbˊ i̱ ˈléeˉ do fɨˊ e nigüeáˋ Paaˉ quiáˈˉ dseaˋ jiéngˈˋ, jo̱guɨ e jaamˋ ˈléeˉ i̱ nijméˉguɨ íˆ írˋ. 	 Na onze aankomst in Rome werd Paulus gezegd dat hij mocht wonen waar hij wilde, al was het wel onder voortdurende bewaking van een soldaat.


Jo̱ calɨsɨ́ɨngˉ jial lɨ́ɨˊ sɨ̱ˈrˆ jo̱ dseángˈˉ cajnéngˉ e jɨˈˋ jo̱guɨ e teeˋ eáangˊ e jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ jaˋ líˈrˋ sérˉ teeˋ lado mɨ˜ ru̱ˈrˊ. 	 Zijn kleren werden verblindend wit, zo wit als niets ter wereld.


Jo̱baˈ cañíiˋtu̱ dseata˜ Pilato jo̱ casɨ́ˈrˉ Jesús jo̱ cajíñˈˉ: —¿Su jaˋ iinˈ˜ ngɨɨˈˉ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ quiéˉe jóng? ¿Su jaˋ ñíˆ ˈnʉˋ e cuǿømˋ nifɨ́ɨˆɨ dseaˋ quiéˉe e niteáiñˉ ˈnʉˋ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ, jo̱guɨ cuǿømˋbɨ cajo̱ e nifɨ́ɨˆɨre e nileáiñˉ ˈnʉˋ faco̱ˈ lajo̱? 	 "Waarom geeft U mij geen antwoord?" vroeg Pilatus. "Ik beslis of U vrijgelaten of gekruisigd zult worden."


Jo̱ lajeeˇ e iuunˉ fɨˊ e ngóoˊo fɨˊ na, dseángˈˉ ˈnéˉbaˈ e ningɨɨn˜n fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Macedonia; jo̱ mɨ˜ ningɨ́ˋ e ningɨɨn˜n fɨˊ jo̱, jo̱guɨbaˈ niguiéeˊe fɨˊ na fɨˊ Corinto. 	 Nadat ik in Macedonië ben geweest, kom ik bij u. Want ik wil eerst naar Macedonië gaan en daarna een tijdje bij u blijven; misschien wel de hele winter. In dat geval kunt u mij meegeven wat ik voor mijn volgende reis nodig heb, al weet ik nu nog niet waar ik naar toe zal gaan.


Jo̱ lajalébˈˋ e la cuøˊ co̱o̱ˋ li˜ quiáˈˉ jial lɨ́ɨˊ lana; dsʉco̱ˈ jaléˈˋ e calɨ́ˉ e fɨˊ dsíiˊ ˈnʉ́ʉˊ ˈmɨˈˊ do; faˈ jaléngˈˋ jóˈˋ i̱ cajíngˈˋ jmidseaˋ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléˈˋ e feáˈˉ e jiéˈˋguɨ e cacuøˈrˊ Fidiéeˇ, jo̱ dsʉˈ jaléˈˋ e jo̱ jaˋ quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ faˈ e nilɨguiʉ́ˉ dsíiˊ dseaˋ i̱ jmiféngˈˊ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e feáˈˉ do dseángˈˉ laco̱ˈ sɨˈíˆ fɨˊ quiniˇ dseaˋ do. 	 Hieruit kunnen wij een belangrijke les leren. Ook al werden al deze gaven en offers gebracht, ze konden het geweten van de mensen toch niet zuiveren.


Jo̱ mɨ˜ carǿngˉ e ˈmáaˊ do e teáangˈ˜ ˈñʉˋ, jo̱baˈ i̱ dseaˋ jmóoˋ ta˜ sángˈˊ ˈñʉˋ do niˈǿmˉbre e ˈmáaˊ do fɨˊ ˈnɨˈˋ jmɨɨˋ, jo̱ fɨˊ jo̱b niˈuǿiñˉ jaléngˈˋ i̱ ˈñʉˋ i̱ calɨ́ˈrˉ do jo̱ nitáiñˈˊ fɨˊ dsíiˊ ˈmatáˆ la li˜ i̱ guiúngˉguɨ jo̱guɨ nibíimˉbre jaléngˈˋ i̱ jaˋ dseengˋ. 	 Wanneer zijn net vol is, trekt hij het op de kant en gaat de vissen sorteren. De eetbare doet hij in de manden. De oneetbare gooit hij weg.


Jo̱ i̱ Bernabé do lɨ́ɨiñˊ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ guiúngˉ eáangˊ, jo̱ contøømˉ jéeˊ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ quiáˈrˉ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmóorˋ do, jo̱guɨ jábˈˉ lɨ́ɨiñˋ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ carˋ ngocángˋ dsíirˊ; jo̱ lajo̱b fɨ́ɨmˊ dseaˋ caˈuíiñˉ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ ie˜ jo̱. 	 Barnabas was een goed man, vol van de Heilige Geest en met een sterk geloof. Daarna werden nog veel meer mensen volgelingen van Jezus.


Jo̱guɨ song nijmɨcó̱o̱ˈ˜ i̱ dseaˋ seaˋ cuuˉ do jaléngˈˋ dseaˋ rúiñˈˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e seaˋ quiáˈrˉ, jo̱baˈ seaˋ uiing˜ quiáˈrˉ e nitíiñˈ˜ fɨˊ lɨ˜ guiʉ́ˉ mɨ˜ nijúuiñˉ e nilɨseeiñˋ juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ lata˜. 	 Door dat te doen, zullen zij voor zichzelf een echte schat voor de toekomst opslaan; dat is een veilige investering voor de eeuwigheid!


Jo̱ dsʉˈ cajíngˈˉ Jesús lado co̱ˈ e nɨnicajúmˉ i̱ Lázaro do, jo̱guɨ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do ɨˊ dsíirˊ e jáˈˉbaˈ e lɨ́ˈˆ güɨɨmˋ Lázaro lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ jí̱i̱ˈ˜ e nɨcajíngˈˉ dseaˋ do. 	 Zij dachten dat Jezus had gezegd dat Lazarus lag te slapen. Maar Jezus bedoelde dat hij gestorven was.


Jo̱ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e caguiáˆnaaˈ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ do, jmangˈˉ júuˆ jábˈˉ, jo̱guɨ e carˋ ngocángˋ dsiˋbaaˈ caguiáˆnaaˈ e júuˆ do cajo̱. Jo̱ dseángˈˉ jaˋ ɨˊ dsiˋbaaˈ faˈ e nijmɨgǿøngˋnaaˈ dseaˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e júuˆ e guiaˋnaaˈ do. 	 Het is dus wel duidelijk dat wij niet door valse motieven werden geleid of bijbedoelingen hadden, toen wij een beroep op u deden. Wij zijn in alle opzichten eerlijk en oprecht geweest.


’Jo̱ mɨ˜ niguilíingˉnaˈ fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ píˈˆ o̱si fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ féˈˋ é, ˈnéngˈˊnaˈ jaangˋ dseaˋ i̱ li˜ i̱ niˈíngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ sɨnʉ́ʉˆ quiáˈrˉ, jo̱ fɨˊ jo̱b nijá̱ˆnaˈ carta˜ taang˜naˈ fɨˊ e fɨɨˋ jo̱. 	 Wanneer jullie in een stad of dorp komen, zoek dan iemand bij wie je kunt logeren. Blijf daar tot je weer verder gaat.


Jo̱ caleábˋ catú̱ˉ cañíiˋ Tʉ́ˆ Simón jo̱ cajíñˈˉ: —Ni˜ fiiˉ jaˋ i̱ dseañʉˈˋ do cuíingˋ jnea˜ la, dseamɨ́ˋ. 	 Petrus zwoer dat het niet waar was. "Ik ken die man niet!" riep hij uit.


Jo̱ lalab tíiˊ ni˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e jábˈˉ e júuˆ la mɨ˜ féˈˋ lala: 	 De Heilige Geest heeft ook gezegd dat dit zo was.


Jo̱ jaˋ cuøˈˊ fɨˊ yaang˜naˈ faˈ e nijmɨˈgooˋnaˈ jaléˈˋ júuˆ e jaˋ cǿøngˋ røøˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. Co̱ˈ eáangˊguɨ quíingˊ e té̱e̱ˉnaaˈ teáˋ fɨˊ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ laˈeáangˊ e ˈneáangˋ Fidiéeˇ jneaa˜aaˈ e lafaˈ e jmitíˆnaaˈ júuˆ cuaiñ˜ quiáˈˉ jaléˈˋ e cuǿøngˋ o̱si e jaˋ cuǿøngˋ dǿˈˉ dseaˋ é; co̱ˈ jaléˈˋ e jo̱ jaˋ eeˋ ta˜ íingˆ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ faˈ e nijmɨcó̱o̱ˈ˜ quíˉiiˈ fɨˊ lɨ˜ nɨté̱e̱ˉnaaˈ. 	 Laat u daarom niet meeslepen door allerlei vreemde ideeën. Voor onze geestelijke kracht zijn wij alleen afhankelijk van de genade van God en niet van allerlei regels voor eten en drinken; want de mensen die op regels vertrouwden, hebben er niets aan gehad.


Jo̱ mɨ˜ caguiéˉe jee˜ ˈnʉ́ˈˋ e quiáˈˉ e niguiaaˉ e júuˆ jo̱, ɨˊ dsiiˉ e jaˋ ˈgooˋ quɨ́ɨˈ˜ɨ jmɨɨ˜ nijmee˜e lajo̱ jo̱guɨ e jléemˋbɨ́ɨ cajo̱ uíiˈ˜ e ˈgóˈˋo. 	 Toen ik kwam, was ik niet sterk. Integendeel, ik was bang en beefde.


Jo̱ mɨ˜ calɨlíˈˆ i̱ Tʉ́ˆ Simón do e dseángˈˉ jábˈˉ jaléˈˋ e cangongɨ́ɨiñˉ do jo̱baˈ cajíñˈˉ: —Nab nɨcamóˉo e dseángˈˉ jáˈˉbaˈ nicasíingˋ Fidiéeˇ i̱ ángel do quiáˈrˉ e cajaleaaiñˆ jnea˜ fɨˊ jaguóˋ i̱ dseata˜ Herodes do e laco̱ˈ jaˋ calɨ́ˈrˉ cajmɨcó̱o̱ˈ˜ rúiñˈˋ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ góoˋo dseaˋ Israel faˈ eeˋ cajmeáiñˈˋ jnea˜. 	 Daardoor kwam Petrus tot zichzelf. "Het is dus toch echt!" zei hij. "Nu weet ik dat God Zijn engel heeft gestuurd om mij uit de handen van Herodes te redden en mij te beschermen tegen de Joden."


Jo̱guɨ jmooˉbaaˈ téˈˋnaaˈ cajo̱ mɨ˜ bǿøngˉ dseaˋ jneaˈˆ có̱o̱ˈ˜ sɨɨˉ, jo̱guɨ mɨ˜ tángˈˊ dseaˋ jneaˈˆ fɨˊ dsíiˊ ˈnʉñíˆ, jo̱guɨ mɨ˜ tángˈˊ dseaˋ jneaˈˆ mɨ́ɨˈ˜, jo̱guɨ mɨ˜ jmooˉnaaˈ ta˜ iiˋ, jo̱guɨ mɨ˜ jaˋ ˈgaˈˊ lɨˊ güɨɨˉnaaˈ uǿøˋ, jo̱guɨ cajo̱ mɨ˜ ngɨɨngˇnaaˈ ooˉ. 	 Wij zijn geslagen, gevangen gezet en uitgejouwd; wij hebben gezwoegd, hele nachten hebben wij slapeloos doorgebracht en wij moesten het vaak zonder eten doen.


Jo̱ ie˜ jo̱b cajo̱ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Jesús cangoquiéeiñˊ fɨˊ lɨ˜ singˈˊ dseaˋ do jo̱ cajmɨngɨ́ˈrˉ lala: —Fíiˋnaaˈ, ¿i̱˜ lɨ́ɨngˉ ˈnʉˋ i̱ niingˉguɨ mɨ˜ Fidiéeˇ quie̱rˊ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ jmɨgüíˋ? 	 In diezelfde tijd kwamen de discipelen bij Jezus met de vraag wie van hen de grootste in het Koninkrijk van de hemelen zou zijn.


Jo̱ tú̱ˉ jí̱ˋ cangoca̱ˊ e jmóorˋ lajo̱. Dsʉˈ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, cagüɨˈɨ́ɨbˊ i̱ Félix do e lɨ́ɨiñˊ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ, jo̱ caˈíˉ jaangˋguɨ dseaˋ cuaiñ˜ quiáˈrˉ i̱ siiˋ Porcio Festo. Jo̱ co̱ˈ i̱ dseata˜ Félix do iiñ˜ e guiʉ́bˉ nijé̱rˉ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ Israel, jo̱baˈ caseáamˊbre Paaˉ lado la sɨjnɨ́ɨmˇbiñˈ. 	 Twee jaar later werd Felix opgevolgd door Porcius Festus. Om de Joden een plezier te doen, liet hij Paulus in gevangenschap achter.


Jo̱guɨ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉˋ, Timoteo, ˈnéˉ ñíˆbaˈ e mɨ˜ nɨjaquiéengˊ e tɨˊ lɨ˜ niˈíingˉ jmɨgüíˋ, eáamˊ huɨ́ɨngˊ nilíˋ. 	 Je moet weten dat het in de laatste dagen voor de christenen erg moeilijk zal worden.


Jo̱ dsʉˈ lajeeˇ jo̱b mɨ˜ cangáiñˉ jaangˋ dseamɨ́ˋ i̱ ˈnɨ́ɨˉ i̱ tiñíingˉ eáangˊ i̱ catá̱ˈˉ dsíiˊ e guóoˊ do tú̱ˉ cuuˉ e jiáangˋ eáangˊ e quíingˊ co̱o̱ˋ ñinéeˉ. 	 Er kwam ook een arme weduwe. Zij deed er twee koperen muntjes in.


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ ta˜ quiáˈˉ i̱ Paaˉ do có̱o̱ˈ˜guɨ Bernabé có̱o̱ˈ˜guɨ Juan Marcos e fɨˊ Pafos do, jo̱baˈ caˈuøømˋbre fɨˊ jo̱ e teáaiñˈ˜ fɨˊ dsíiˊ móoˊ, jo̱ cangolíiñˆ fɨˊ Perge e néeˊ fɨˊ lɨ́ˈˆ lɨˊ ˈngóoˈ˜ jmɨñíˈˆ lɨ˜ se̱ˈˊ Panfilia. Dsʉˈ i̱ Juan Marcos do joˋ cangóˉguɨr có̱o̱iñˈ˜ do, jo̱ caquɨmˈˉtu̱r fɨˊ Jerusalén. 	 Paulus en zijn metgezellen verlieten Pafos en gingen per boot naar Perge, in Pamfylië. Johannes Markus reisde niet verder met hen mee, maar ging vandaar naar Jeruzalem terug.


Jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ Israel i̱ seengˋ fɨˊ Berea eáangˊguɨ iiñ˜ ninúrˉ júuˆ guiaˊ dseaˋ do laco̱ˈguɨ dseaˋ seengˋ fɨˊ Tesalónica, jo̱ lajmɨnábˉ caˈíñˈˋ e júuˆ jo̱, jo̱guɨ laco̱o̱ˋ jmɨɨb˜ cuørˊ bíˋ e jmɨtɨ́ɨiñˋ jaléˈˋ e júuˆ to̱o̱˜ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e guiˈrˊ su e jábˈˉ e júuˆ e caguiaˊ Paaˉ do. 	 Toen ze daar aankwamen, gingen zij naar de synagoge. De Joden daar waren niet zo bevooroordeeld als die van Thessalonica. Zij luisterden heel aandachtig naar hen. Elke dag keken zij in de Boeken na of het waar was wat Paulus beweerde.


Jo̱ jnea˜ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ e Dseaˋ Jmáangˉ cagüéiñˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la e laco̱ˈ nijmɨcó̱o̱ˈr˜ dseaˋ Israel. Jo̱ calɨ́ˉ lajo̱ e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ cuøˊ li˜ e dseángˈˉ jmitib˜ Fidiéeˇ júuˆ quiáˈrˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ júuˆ e cacuøˈrˊ ˈlɨɨ˜ dseaˋ áangˊ quíˉiiˈ, dseaˋ Israel, ie˜ malɨɨ˜guɨ do. 	 Christus is een Dienaar van de Joden geworden om te laten zien dat God de waarheid spreekt. Hij heeft bewezen dat het waar is wat God aan Abraham, Isaäk en Jakob had beloofd.


Jo̱ lajɨˋ huáamˉbre ngolíiñˉ cuí̱i̱rˋ, lɨfaˈ i̱ jaangˋguɨ do jmɨnáˉguɨ cangórˉ laco̱ˈ Tʉ́ˆ Simón, jo̱baˈ jéengˊguɨbre caguiérˉ e fɨˊ lɨ˜ caˈángˉ Jesús do. 	 Johannes liep vlugger dan Petrus en was er het eerst.


Jo̱ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ jaˋ eeˋ ta˜ íingˆ quiáˈˉ dseaˋ jmɨgüíˋ e sɨlɨ́ɨˈrˇ latøøngˉ jmɨgüíˋ song jaˋguɨ cuíiñˋ jnea˜, co̱ˈ niˈíimˉ quiáˈrˉ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ e nijúuiñˉ, jo̱guɨ jaˋ cuǿøngˋ líˋ quírˉ cuuˉ e laco̱ˈ nitíiñˈ˜ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ. 	 Maar wie zijn leven voor Mij opgeeft, zal het terugkrijgen. Wat hebt u eraan de hele wereld te winnen en uw leven te verspelen? En wat is u meer waard dan uw leven?


jo̱ lalab casɨ́ˈrˉ: —Co̱o̱ˋ néeˈ˜ calɨséngˋ jaangˋ dseaˋ i̱ quidsiˊ íˈˋ fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ, jo̱ i̱ dseaˋ do jaˋ eeˋ jmiféiñˈˊ Fidiéeˇ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ o̱ˈguɨ jmɨˈgórˋ jaléngˈˋ dseaˋ rúiñˈˋ. 	 "In een stad was een rechter", begon Hij, "een goddeloze man die zich van niemand iets aantrok.


Jo̱ laco̱o̱ˋ néeˈ˜ mɨ˜ dséngˈˊ dsiiˉ ˈnʉ́ˈˋ, cuǿøˉø guiˈmáangˈˇ Fidiéeˇ uii˜ quíiˉnaˈ. 	 Telkens als ik aan u denk, dank ik God.


Jo̱ co̱ˈ i̱ dseata˜ Pilato do contøømˉ iiñ˜ e seeiñˋ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ, jo̱baˈ caguíimˋbre i̱ Barrabás do dsíiˊ ˈnʉñíˆ; jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e jo̱, caquiʉˈrˊ ta˜ e calɨhuɨ́ɨngˋ Jesús có̱o̱ˈ˜ ˈnii˜ jo̱ cajángˈˋneiñˈ do e quiáˈˉ nitángˉ dseaˋ do fɨˊ dseˈˋ crúubˆ jóng. 	 Pilatus besloot de mensen hun zin te geven en liet Barabbas vrij. Hij gaf de soldaten bevel Jezus te geselen en weg te brengen om aan het kruis opgehangen te worden.


Jo̱ lajeeˇ jo̱ i̱ ˈléeˉ do canaaiñˋ sɨ́ɨiñˋ laˈóˈˋ yaaiñ˜ lala: —Jaˋ guiing˜ nisiingˉnaaˈ e ˈmɨˈˊ na, jo̱ macóˆooˈ ne˜duuˈ i̱˜ nilíˈˋ nicó̱o̱ˋ. Jo̱ có̱o̱ˈ˜ e nab calɨti˜ jí̱i̱ˈ˜ laco̱ˈ la féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cajmeˈˊ dseaˋ malɨɨ˜guɨ eáangˊ lɨ˜ féˈˋ lala: “Cajméebˋ dseaˋ guiéeˆ jaléˈˋ sɨ̱́ˈˋɨ̱, jo̱guɨ cacóorˋ quiáˈˉ i̱˜ nilɨ́ˈˆ e sɨ̱́ˈˋɨ̱ e contøøngˉ do.” Jo̱ lajo̱b dseángˈˉ cajméeˋ i̱ ˈléeˉ do có̱o̱ˈ˜ sɨ̱ˈˆ Jesús. 	 "We moeten het maar niet in stukken scheuren. We gaan erom loten." Dat klopte met wat in de Boeken staat geschreven: "Zij hebben mijn kleren onder elkaar verdeeld en om mijn onderkleed geloot." (A)


Jo̱ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, e i̱i̱ˋ lajeeˇ laˈóˈˋ ˈnʉ́ˈˋ i̱ jaˋ ˈgaˈˊ lɨˊ seaˋ quiáˈˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱baˈ ˈnéˉ e nijmiˈiáamˋ dsíiˊ i̱ dseaˋ laˈíˋ, co̱ˈ Fidiéeˇbingˈ i̱ niseángˈˊ i̱ dseaˋ do yʉ́ˈˆ mɨ˜ nitɨ́ˉ oor˜ quiáˈrˉ. 	 Een christen die in de wereld onbetekenend is, mag blij zijn omdat hij in Gods ogen groot is.


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ i̱ sɨmɨ́ˆ do júuˆ quiáˈˉ i̱ ángel do, dsíngˈˉ cangogáˋ dsíirˊ jo̱ caˈɨ́ˋ dsíirˊ e˜ uiing˜ e cajíngˈˉ dseaˋ do lado. 	 Maria raakte daardoor in de war en werd bang. Zij vroeg zich af wat hij bedoelde.


Jo̱ ie˜ jo̱, tɨˊ lɨ˜ niˈíbˋ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ fɨˊ dsíiˊ Judas, jó̱o̱ˊ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Simón Iscariote, jo̱ i̱ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ do cajméerˋ e caˈɨ́ˋ dsíiˊ i̱ Judas do e niˈnɨ́iñˉ Jesús fɨˊ quiniˇ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ Israel. Jo̱ Jesús nɨñiˊbre guiʉ́ˉ e fɨˊ lɨ˜ guiing˜ Fidiéeˇ jáarˊ mɨ˜ cagüéiñˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱guɨ e fɨˊ jo̱b nidséngˈˉtu̱r mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ quiáˈrˉ. Jo̱ i̱ Tiquíˆiiˈ dob i̱ nɨcacuøˈˊ írˋ fɨˊ e néeˊ nir˜ lajaléˈˋ. 	 Terwijl zij zaten te eten, wist Jezus dat de duivel Judas Iskariot had overgehaald Hem te verraden.


Jo̱ jiéˈˋ jí̱i̱ˈ˜ cartɨˊ lɨ˜ quɨ́ɨˈ˜naˈ jmɨɨ˜ jmeeˉnaˈ e nilɨseengˋnaˈ juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ có̱o̱ˈ˜ lajaléngˈˋ dseaˋ rúngˈˋnaˈ. 	 Probeer, voor zover het van u afhangt, met iedereen in vrede te leven.


Jo̱ lajo̱b cangɨ́ɨiñˊ lacueeˋ lɨ˜ se̱ˈˊ Misia cartɨˊ caguilíiñˉ fɨˊ co̱o̱ˋ ooˉ jmɨɨˋ lɨ˜ siiˋ Troas. 	 Daarom trokken zij door Mysië in de richting van de westkust en kwamen in de havenstad Troas.


Jo̱ dsʉˈ jaˋ cadséˈrˋ jial laco̱ˈ nijmérˉ lajo̱, nañiˊ faˈ fɨ́ɨmˊ dseaˋ caguilíingˉ e ˈnɨ́ɨiñˋ Jesús có̱o̱ˈ˜ e júuˆ lajo̱ cajo̱. Jo̱ mɨˈmɨ́ɨngˉguɨjiʉ lajo̱ caguilíingˉ gángˉguɨ dseaˋ jiéngˈˋ 	 En die getuigenissen waren niet met elkaar in overeenstemming.


Jo̱ mɨ˜ cadséngˉ e jmɨɨ˜ do, jo̱ cangolíimˋtu̱r lajaléiñˈˋ do fɨˊ Nazaret, 	 Na de feestdagen gingen zij weer terug naar Nazareth, maar Jezus bleef in Jeruzalem achter.


Jo̱ ¿jie˜ fɨˊ caˈíˉ e jmiˈiáangˋ óoˊ ˈnʉ́ˈˋ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ ie˜ do? Co̱ˈ lanaguɨ joˋ ˈgaˈˊ lɨˊ iáangˋ óoˊnaˈ. Dsʉco̱ˈ cuǿømˋ fáˈˆa uii˜ quíiˉnaˈ ie˜ do e dseángˈˉ lafaˈ niguíˆ ˈnʉ́ˈˋ jminíˆnaˈ e nicuǿˈˆnaˈ jnea˜ e laco̱ˈ cuǿøngˋ e nijmɨcó̱o̱ˈˇnaˈ jnea˜. 	 Wat is er over van de blijdschap en het geluk van toen? Ik moet zeggen dat u toen bijzonder op mij gesteld was. U zou bij wijze van spreken uw eigen ogen hebben uitgerukt om die aan mij te geven.


Jo̱ cajmɨngɨ́ˈˉ Tʉ́ˆ Simón i̱ dseamɨ́ˋ quiáˈˉ ˈlɨɨ˜ Ananías do jo̱ cajíñˈˉ: —Jméeˈ˜ jnea˜ júuˆ, ¿su caˈnɨɨ˜baˈ e uǿˉ do có̱o̱ˈ˜ jí̱i̱ˈ˜ ˈmóoˈ˜ e nɨcaféeˈ˜naˈ do? Jo̱ cañíiˋ i̱ dseamɨ́ˋ do: —E jáˈˉ, lajo̱b calɨ́ˉ, co̱ˈ caˈnɨɨ˜baaˈ có̱o̱ˈ˜ jí̱i̱ˈ˜ e ˈmóoˈ˜ jo̱. 	 "Vertel eens", zei Petrus tegen haar, "is dit geld de hele opbrengst van uw land?" "Ja", antwoordde zij, "dat klopt."


Co̱ˈ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ ˈñiaˈˊbre, Fidiéeˇ cajméerˋ lajaléˈˋ e seaˋ fɨˊ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ jo̱guɨ lajaléˈˋ e seaˋ fɨˊ guóoˈ˜ uǿˉ, jaléˈˋ e jnéengˉ táˈˉ jaléˈˋ e jaˋ jnéengˉ, jo̱guɨ lajo̱bɨ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ guíˋ i̱ éeˋ guiʉ́ˉ i̱ lɨ́ɨngˊ fii˜ jo̱guɨ jaléngˈˋ i̱ óoˋ bíˋ, jo̱guɨ jaléngˈˋ i̱ quidsiˊ íˈˋ, jo̱guɨ jaléngˈˋ i̱ quiʉˈˊ ta˜ cajo̱. Jo̱ lajalébˈˋ e la cajméeˋ Fidiéeˇ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ íˋbingˈ i̱ catɨ́ɨngˉ lajaléˈˋ e la. 	 Christus Zelf heeft alles in de hemelen en op aarde geschapen, al het zichtbare en onzichtbare. Koningen en wereldheersers, regeringen en andere autoriteiten, alles is door Christus gemaakt tot Zijn eer.


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáˈˉ i̱ dseaˋ do lala: —¿E lɨ˜ song líˈˆbaa fóˈˋ ˈnʉˋ? ¡Co̱ˈ lajɨbˋ cuǿøngˋ seaˋ líˋ jmee˜ jnea˜ quiáˈˉ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ jáˈˉ lɨ́ɨngˋ júuˆ quiéˉe! 	 "Als U kunt?" vroeg Jezus. "Voor wie gelooft, is alles mogelijk."


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, catɨ́ɨiñˉ co̱o̱ˋ cóoˆ e a˜ jmɨ́ˈˆ mɨ́ˈˆ huɨɨngˋ jǿˈˆ, jo̱ cacuøˈrˊ guiˈmáangˈˇ Fidiéeˇ cajo̱ mɨfɨ́ɨngˋ cajméerˋ guiéeˆ, jo̱baˈ lajɨɨmˋbre caˈɨ̱́ˈrˉ e a˜ dsíiˊ e cóoˆ do. 	 "Hier", zei Hij, "dit is mijn lichaam." Daarna nam Hij een beker wijn, dankte God ervoor en gaf hem aan Zijn discipelen. Zij dronken er allemaal uit.


jo̱guɨ e jaˋ fǿøngˈ˜naˈ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ˈníˈˋ ˈníiˉ quíiˉnaˈ. Co̱ˈ e na cuøˊ li˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do e nɨngolíiñˉ fɨˊ lɨ˜ ˈlɨˈˆ, jo̱ dsʉˈ quíiˉ ˈnʉ́ˈˋ cuøˊ li˜ e nilɨseemˋbaˈ lata˜ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ, co̱ˈ lajo̱b nɨsɨˈíˆ quiáˈˉ dseaˋ do. 	 En laat u daarbij in geen enkel opzicht schrik aanjagen door uw tegenstanders. Dat zal hun dan duidelijk maken dat zij verloren gaan, maar voor u zal het een duidelijk teken van God zijn, dat Hij u heeft verlost.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ caˈíˉ Paaˉ fɨˊ jo̱, dob nɨteáangˉ jaléngˈˋ dseaˋ Israel i̱ jalíingˉ tɨˊ Jerusalén i̱ jmóoˋ dseeˉ quiáˈrˉ do, jo̱ cangoquiéeiñˊ fɨˊ quiniˇ i̱ dseata˜ do jo̱ canaaiñˋ jmóorˋ dseeˉ quiáˈˉ Paaˉ, jo̱ iibˋ eáangˊ e dseeˉ e cuøˈˊreiñˈ do, dsʉˈ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ jaˋ e cadséˈrˋ faˈ dseángˈˉ e jáˈˉ lají̱i̱ˈ˜ e dseeˉ e jmóorˋ quiáˈˉ dseaˋ do. 	 Meteen gingen de Jeruzalemse Joden om Paulus heen staan en brachten vele zware beschuldigingen tegen hem in. Maar zij konden niets bewijzen.


Jo̱ i̱ dseañʉˈˋ i̱ néeˊ ni˜ do jaˋ cuǿøngˋ faˈ e seengˋ fɨ́ɨngˊ dseamɨ́ˋ quiáˈrˉ, jo̱guɨ ˈnéˉ e tɨɨiñˋ quiʉˈrˊ ta˜ røøˋ jaléngˈˋ jó̱o̱rˊ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ sɨnʉ́ʉˆ quiáˈrˉ i̱ caguiaangˉguɨ. 	 Een helper mag maar één vrouw hebben en moet zijn gezin goed kunnen besturen.


Co̱ˈ laˈeáangˊ Fidiéeˇbaˈ se̱e̱ˉnaaˈ jí̱ˈˋnaaˈ jo̱guɨ ngɨˋnaaˈ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ cajíngˈˉ i̱ lɨɨng˜ dseaˋ góoˋnaˈ malɨˈˋ i̱ jmoˈˊ júuˆ ie˜ mɨ˜ cajíñˈˉ lala: “I̱ sɨju̱ˇ Fidiéebˇ jneaˈˆ.” 	 Toch is God niet ver bij ons vandaan, want in Hem leven, bewegen en zijn wij. Eén van uw dichters heeft het zo gezegd: 'Wij zijn uit Hem voortgekomen.'


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, cajé̱bˈˋ i̱ dseaˋ do e cu̱u̱˜ e sɨjnɨˊ fɨˊ oˈnʉ́ˆ é̱e̱ˋ quiáˈˉ i̱ Lázaro do, jo̱guɨ Jesús dsifɨˊ lanab cajǿørˉ fɨˊ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ jo̱ cajíñˈˉ: —Teaa˜, lana cuǿøˉø ˈnʉˋ guiˈmáangˈˇ, co̱ˈ jábˈˉ canʉ́ʉˈˉ júuˆ quiéˉe. 	 Zij haalden de steen weg. Jezus keek omhoog en zei: "Vader, dank U wel dat U mijn gebed verhoort.


Co̱ˈ mɨ˜ cataang˜ jneaˈˆ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ, cacuǿøˆbaaˈ ˈnʉ́ˈˋ lají̱i̱ˈ˜ e júuˆ la e féˈˋ lala: Doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ jaˋ iing˜ jméˉ ta˜, jaˋ cuǿˈˆnaˈr e nidǿˈrˉ. 	 Toen wij nog bij u waren, hebben we u er al op gewezen dat iemand die niet wil werken, ook geen eten krijgt.


Jo̱baˈ cajíngˈˉ Jesús casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ fariseo do: —Jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ fariseo, rú̱u̱ˈ˜naˈ jaléˈˋ cuéeˈ˜ huɨ̱́ɨ̱ˊ quíiˉnaˈ jí̱i̱ˈ˜ lɨ́ˈˆ caluuˇ, jo̱ dsʉˈ eáamˊ ˈlɨˈˆ lɨˊ dsíiˊ. Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨngˊ ˈnʉ́ˈˋ yaang˜naˈ cajo̱, co̱ˈ guiʉ́bˉ tɨɨngˋnaˈ rú̱u̱ˈ˜naˈ níˆnaˈ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ mɨ˜ jaˋ líˈˆ dseaˋ jial tíiˊ jmooˋnaˈ ɨ̱ɨ̱ˋ quiáˈrˉ jo̱ eeˋguɨ jaléˈˋ ˈlɨˈˆ rúngˈˋnaˈ jmooˋnaˈ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ. 	 Jezus zei tegen hem: "Jullie Farizeeërs wassen alleen de buitenkant. Maar van binnen zijn jullie nog vuil, vol hebzucht en boosaardigheid.


Jo̱ teábˋ óoˊnaˈ, dsʉco̱ˈ lafaˈ jaamˋ dseaˋ lɨ́ɨngˊnaˈ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ; jo̱guɨ jaˋ fɨˈíˆ lɨ́ɨngˊnaˈ, co̱ˈ Dseaˋ Jmáamˉ ˈneáangˋ ˈnʉ́ˈˋ jo̱guɨ Jmɨguíˋ quiáˈrˉ seemˋ røøˋ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ; jo̱guɨ jmiˈneáangˋ rúngˈˋnaˈ, jo̱guɨ fɨˈˋ lɨ́ɨngˉ rúngˈˋnaˈ cajo̱, 	 Als u elkaar in Christus helpt, als u elkaar met liefde bemoedigt, als u door de Geest één bent met elkaar, als u zich over elkaar ontfermt en liefdevol met elkaar omgaat,


’Juguiʉ́ˉjiʉ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ dsíngˈˉ lɨjiuung˜ dsíiˊ, co̱ˈ Fidiéebˇ nijmiˈiáaiñˋ dsíiˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ. 	 Gelukkig zijn zij die verdriet hebben, want zij zullen getroost worden.


Jo̱ lɨco̱ˈ jaˋ ɨ́ˉ dsíiˊ i̱ dseaˋ do gaˋ uii˜ quíˆiiˈ, guaˋ fɨˊ lɨ˜ néeˊ guiéeˊ, jo̱ güɨbíiˊ ˈmáaˊ quíiˈˉ jo̱ guiing˜ i̱ laˈuii˜ ˈñʉˋ i̱ nilíˈˋ; jo̱ fɨˊ moˈooˉ i̱ ˈñʉˋ íˋ nɨsɨcúˈˆ co̱o̱ˋ cuuˉ, jo̱ có̱o̱ˈ˜ jí̱i̱ˈ˜ e jo̱b nɨtɨ́ngˈˋ guiʉ́ˉ quiáˈˉ e nigüɨquíˈˆ quíˉiiˈ quiáˈˉ lají̱i̱ˈ˜ cuuˉ e catɨ́ɨˉnaaˈ niquíˆiiˈ quiáˈˉ guáˈˉ; jo̱baˈ quie̱ˊ e cuuˉ do jo̱ güɨqui˜ jóng. 	 "De burgers zijn dus vrijgesteld", zei Jezus. "Maar wij zullen die belastingontvangers niet kwaad maken. Ga naar het meer en gooi een lijn uit. In de bek van de eerste vis die je vangt, zul je een geldstuk vinden. Dat is genoeg om de tempelbelasting te betalen, voor jou en voor Mij."


fɨng song jmɨcó̱o̱ˈˇ ˈnʉ́ˈˋ jneaˈˆ e nimɨ́ɨˈ˜naˈ Fidiéeˇ uii˜ quíˉnaaˈ. Jo̱guɨ song fɨ́ɨmˊbaˈ nimɨ́ɨˈ˜naˈ Fidiéeˇ uii˜ quíˉnaaˈ, jo̱baˈ fɨ́ɨmˊbaˈ cajo̱ nicuǿˈˉnaˈ guiˈmáangˈˇ Fidiéeˇ uíiˈ˜ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e guiʉ́ˉ e jmóorˋ có̱o̱ˈ˜ jneaˈˆ. 	 Maar u moet ons ook helpen door uw gebed voor ons. Als men dan ziet hoe God uw gebeden verhoort, zal Hij lof en dank van vele mensen ontvangen.


Jo̱ dsʉˈ fɨˊ lɨ́ˈˆ caluuˇ e fɨɨˋ do nijé̱ˉ jaléngˈˋ i̱ jmóoˋ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ, lafaˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jmóoˋ jaléˈˋ ta˜ dseaˋ láangˋ, jo̱guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ éeˋ dseeˉ e ˈléerˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e lɨ́ˋ dsíiˊ ngúuˊ táaiñˋ, jo̱guɨ jaléngˈˋ i̱ jmóoˋ ta˜ jngangˈˊ jaléngˈˋ dseaˋ rúngˈˋ, jo̱guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jmóoˋ ta˜ jmiféngˈˊ jaléngˈˋ diée˜ i̱ o̱ˈ jáˈˉ, jo̱guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ tɨˊ dsíiˊ jmóoˋ ta˜ jmɨgóoˋ. 	 Buiten de stad zijn de honden, de tovenaars, de overspeligen, de moordenaars, de afgodendienaars en allen die met plezier liegen en bedriegen.


Dsʉˈ i̱ lɨɨng˜guɨ i̱ dseaˋ do jábˈˉ calɨ́iñˉ júuˆ e guiaˊ i̱ Paaˉ do. Jo̱ jee˜ íˋ quiéengˋ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Dionisio i̱ lɨ́ɨngˊ jaangˋ dseata˜ quiáˈˉ Areópago, jo̱guɨ jaangˋ dseamɨ́ˋ i̱ siiˋ Dámaris, jo̱guɨ dseaˋ i̱ jiéngˈˋguɨ cajo̱. 	 Sommige mannen sloten zich bij hem aan en werden christen. Onder hen waren Dionysius, een stadsbestuurder, en een vrouw, die Damaris heette, en nog enkele anderen.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ casúungˉ e co̱o̱ˋ mil ji̱i̱ˋ do, jo̱b mɨ˜ catɨ́ˋ íˈˋ e nileángˋ i̱ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ do fɨˊ lɨ˜ sɨjnɨ́ɨiñˇ. 	 Als die duizend jaar voorbij zijn, zal satan uit zijn gevangenis worden losgelaten.


Jo̱ e mɨ́ɨˈ˜ jo̱ caˈuíingˉ uíiˈ˜ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Demetrio i̱ nijmóoˋ ta˜ có̱o̱ˈ˜ layaang˜ cuteeˋ. Jo̱ i̱ dseaˋ íˋ nijmóorˋ ta˜ jmɨlɨɨng˜ guáˈˉjiʉ e lɨ́ɨˊ có̱o̱ˈ˜ cuteeˋ, jo̱ e jo̱b guáˈˉ quiáˈˉ i̱ diée˜ i̱ siiˋ Artemisa. Jo̱ i̱ Demetrio do jmiguiʉbˊ quɨ́ɨrˊ e ˈléengˈ˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ jmóoˋ ta˜ có̱o̱ˈr˜ do. 	 Het begon bij Demetrius, een zilversmid die zilveren tempeltjes van de godin Artemis maakte en vele vakmensen werk verschafte.


Jo̱ calɨ́ˉ lajo̱ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ la féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ lɨ˜ féˈˋ lala: “Jo̱ Fidiéeˇ cajméerˋ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ Israel e ueˈˋ moguiñˈ˜ e laco̱ˈ jaˋ ningáiñˈˋ laco̱ˈ catɨ́ɨngˉ, jo̱guɨ cajméeˋbre jminiñˈ˜ cajo̱ e lafaˈ jaˋ cuǿøngˋ nijǿøiñˉ jo̱guɨ loguaiñˈ˜ cajo̱ e lafaˈ jaˋ cuǿøngˋ ninúiñˈˉ.” Jo̱ lanab lɨ́ɨngˊ i̱ dseaˋ íˋ cartɨˊ lana. 	 Dat klopt met wat in de Boeken staat: "God heeft hen geestelijk diep in slaap gebracht. Met hun ogen zien zij niet en met hun oren horen zij niet. Dat is nog steeds zo." (c)


Jo̱ cañíiˋtu̱ Tʉ́ˆ Simón quiáˈˉ Jesús jo̱ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do: —¡Dseángˈˉ jaˋ cuøˊbaa fɨˊ e ˈnʉˋ nirú̱u̱ˈ˜ tɨ́ɨˋɨ! Jo̱baˈ lalab cañíiˋtu̱ Jesús quiáˈˉ dseaˋ do: —Lɨ́ˈˆ jí̱i̱ˈ˜ e labaˈ lɨ́ɨˊ, e song jaˋ nirú̱u̱ˈ˜u̱ tɨɨˈ˜, jo̱baˈ jaˋ quɨ́ˈˉ jmɨɨ˜ jóng e lɨ́ɨngˊguɨˈ dseaˋ quiéˉe. 	 "Geen sprake van! Ik wil niet dat U mijn voeten wast!" zei Petrus. "Als Ik ze niet mag wassen, Petrus, ben je mijn vriend niet", antwoordde Jezus.


Jo̱ co̱ˈ guiúmˉ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ e jí̱i̱ˈ˜ jaˋ catɨ́ɨngˉnaˈ, jo̱baˈ nɨcangɨ́ɨngˋnaˈ e nileángˋnaˈ jee˜ dseeˉ quíiˉnaˈ laˈeáangˊ e cajáangˈ˜ yaang˜naˈ fɨˊ jaguórˋ. Dsʉˈ e jo̱ jaˋ calɨ́ˈˉnaˈ yaang˜naˈ, co̱ˈ Fidiéeˇbingˈ cacuøˈˊ ˈnʉ́ˈˋ e jo̱ e jaˋ ˈleeˈ˜. 	 Door Zijn genade bent u gered; doordat u in Hem ging geloven. Dat is niet uw eigen verdienste, maar een geschenk van God.


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉɨ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ e ˈnʉ́bˈˋ eˈˊnaˈ jaléngˈˋ dseaˋ jiéngˈˋ, jo̱ dsʉˈ eáangˊguɨ ˈnéˉ e nijmɨtɨ́ɨngˋnaˈ yaang˜naˈ; jo̱guɨ ˈnʉ́ˈˋ guiaˋnaˈ júuˆ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ e jaˋ dseengˋ e jmóoˋ dseaˋ ɨ̱ɨ̱ˋ, jo̱ dsʉˈ cuǿøngˋ ˈnʉ́ˈˋbɨ jmooˋnaˈ ɨ̱ɨ̱ˋ quiáˈˉ dseaˋ rúngˈˋnaˈ; 	 Maar als u anderen onderwijst, waarom onderwijst u zichzelf dan niet? U beweert dat men niet mag stelen. Steelt u zelf dan niet?


Jo̱ uiing˜ lajo̱baˈ jaˋ mɨˊ catiuung˜naaˈ e mɨ́ɨˈ˜naaˈ Fidiéeˇ uii˜ quíiˉnaˈ latɨˊ e jmɨɨ˜ e calɨne˜naaˈ júuˆ quíiˉnaˈ. Jo̱guɨ mɨ́ɨˈ˜naaˈr e laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈrˉ nicuǿˈrˉ ˈnʉ́ˈˋ e ngángˈˋnaˈ jo̱guɨ tɨɨngˋnaˈ jo̱ lajo̱baˈ nilɨñíˆnaˈ røøˋ e˜ e iing˜ dseaˋ do e nijméeˆnaˈ. 	 Daarom blijven wij, sinds wij dat hebben gehoord, steeds voor u bidden. Wij vragen God u te laten begrijpen wat Hij wil dat u doen zult. Wij vragen voor u om wijsheid en geestelijk inzicht,


Jo̱ Fidiéeˇbingˈ i̱ nɨcajméeˋ e teáˋ té̱e̱ˉnaaˈ fɨˊ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ íˋbɨ cajo̱ i̱ nɨcaguíngˈˋ jneaa˜aaˈ e laco̱ˈ lana nɨlɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ quiáˈrˉ. 	 God heeft u en ons door Christus vaste grond onder de voeten gegeven; en wij, als apostelen, zijn door Hem aangesteld.


Jo̱ lajeeˇ e jaˋ mɨˊ guiéeˊe fɨˊ na, cuǿøˈ˜ bíˋ uøˈˊ e niˈɨ́ˈˆ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ fɨˊ lɨ˜ seángˈˊ dseaˋ, jo̱guɨ cuǿøˈ˜guɨˈ bíˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ có̱o̱ˈ˜ e júuˆ jo̱, jo̱guɨ éeˈ˜guɨr cajo̱. 	 Tot ik kom, moet je uit de Boeken voorlezen. Leg de gemeente uit wat het betekent en maak het goede nieuws bekend.


Jo̱ cajíngˈˉ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ casɨ́ˈrˉ i̱ Ananías do: —Ráanˈˉ, jo̱ gua˜ fɨˊ co̱o̱ˋ jee˜ ˈnʉ́ʉˊ lɨ˜ siiˋ Derecha. Jo̱ mɨ˜ niguieˈˊ quiáˈˉ jaangˋ dseaˋ i̱ siiˋ Judas, jo̱ nijmɨngɨ́ɨnˈ˜ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Saulo i̱ seengˋ fɨˊ Tarso, co̱ˈ lana guiiñ˜ féiñˈˊ jnea˜. 	 De Here zei: "Ga naar de Rechte Straat, naar het huis van Judas. Daar logeert een zekere Saulus uit Tarsus; hij is nu aan het bidden.


Jo̱ mɨ˜ cangáˉ Tʉ́ˆ Simón jaléˈˋ e do, dsifɨˊ lajo̱b casíˈrˋ uǿˉ jnir˜ fɨˊ quiniˇ Jesús laco̱ˈ teáaiñˈ˜ dsíiˊ e móoˊ do, jo̱ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —Fíiˋi, jaˋ catɨ́ɨnˈˉ sinˈˊ cáanˋn, co̱ˈ jaangˋ dseaˋ dseeˉ dseaˋ quibˊ lɨ́ɨngˊ jnea˜. 	 Simon Petrus was hiervan zo onder de indruk dat hij voor Jezus op de knieën viel en zei: "Och Here, laat mij maar alleen. Ik ben veel te slecht om bij U in de buurt te zijn."


Jo̱ lajo̱b lɨne˜naaˈ jial tíiˊ ˈneáangˋ Fidiéeˇ jneaa˜aaˈ; dsʉˈ jneaa˜aaˈ jaˋ cajmiˈneáangˋnaaˈ dseaˋ do laˈuii˜, co̱ˈ íˋbre dseaˋ cajmiˈneáaiñˋ jneaa˜aaˈ laˈuii˜, jo̱ uiing˜ lajo̱baˈ casíiñˋ i̱ Jó̱o̱rˊ i̱ cajúngˉ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ do e laco̱ˈ caˈíngˉ dseeˉ quíˉiiˈ. 	 De liefde waarover het hier gaat, is niet onze liefde voor God, maar Zijn liefde voor ons. Daarom stuurde Hij Zijn Zoon, Die de straf voor onze zonden op Zich heeft genomen om de verhouding tussen God en ons weer goed te maken.


Jo̱guɨ cajǿøiñˉ i̱ dseaˋ i̱ neáangˊ lacúngˈˊ lajíingˋ lɨ˜ guiiñ˜ do jo̱ cajíñˈˉ: 	 Hij keek de kring rond en zei: "Kijk, dat zijn mijn moeder en mijn broers.


Jo̱guɨ mɨ́ɨˈ˜bɨ́ɨˈ Fidiéeˇ e nicuǿˈrˉ ˈnʉ́ˈˋ bíˋ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e laniingˉ ˈgøiñˈˊ do, jo̱ lajo̱b nilíˈˋ ˈnʉ́ˈˋ nitéˈˋnaˈ jo̱guɨ nilɨféngˈˊ óoˊnaˈ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e nidsingɨ́ɨngˉnaˈ, 	 Ook vragen wij Hem u te sterken met Zijn geweldige, hemelse kracht, opdat u alles blij kunt verdragen;


Co̱ˈ Fíiˋnaaˈ jmóoˋbre íˆ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈrˉ i̱ jmóoˋ jaléˈˋ e guiʉ́ˉ, jo̱guɨ jábˈˉ núurˋ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ dseaˋ íˋ mɨ˜ eeˋgo̱ mɨˈrˊ dseaˋ do, dsʉˈ ˈníˈˋ níimˉbre jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ jmóoˋ gaˋ. 	 De Here let op de mensen die doen wat Hij wil en Hij luistert naar hun gebeden; maar Hij wil niets te maken hebben met mensen die slechte dingen doen." (A)


Jo̱ lajeeˇ e táangˋ Jesús fɨˊ dseˈˋ crúuˆ, dob teáangˉ quiúungˉ dseamɨ́ˋ e tɨɨˉ laco̱ˈ siˈˊ e crúuˆ do; jo̱ jaaiñˈˋ do lɨ́ɨngˊ niquiáˈˆ Jesús, jo̱guɨ jaangˋguɨ rúngˈˋ dseaˋ ngáangˈ˜ có̱o̱ˈ˜ niquiáˈrˆ, jo̱guɨ jaangˋguɨ i̱ siiˋ Yáˆ i̱ lɨ́ɨngˊ dseamɨ́ˋ quiáˈˉ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Cleofas, jo̱ jaangˋguɨ i̱ siiˋ Yáˆ i̱ seengˋ fɨˊ Magdala. 	 Jezus' moeder stond met haar zuster, Maria van Klopas en Maria van Magdala bij het kruis.


Jo̱ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, nɨñíˆbaˈ guiʉ́ˉ e lɨɨm˜ ta˜ calɨˈíingˆ jaléˈˋ e cajmóˆnaaˈ lajeeˇ cataang˜naaˈ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ Tesalónica. 	 Broeders, u weet zelf dat ons bezoek aan u niet voor niets was.


Jo̱baˈ lajɨɨmˋbre cagǿˈrˋ ie˜ jo̱ carˋ calɨtaaiñ˜ guiʉ́ˉ, jo̱ caséˉbɨ guiéˉguɨ ˈmatáˆ e téeˈ˜ jaléˈˋ ˈnáˈˆ e caséˉguɨ do. 	 Iedereen at tot hij genoeg had. Er bleef zelfs nog over. Zeven manden vol.


Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ, dsʉco̱ˈ o̱ˈ ˈñiáˈˋa dseaˋ jmóoˋ jaléˈˋ e jaˋ dseengˋ do, dsʉco̱ˈ dseeˉ quiéˉbaa e quiʉˈˊ ta˜ e jmóoˋo jaléˈˋ e jo̱. 	 Wel, dan doe ik die slechte dingen niet zélf, maar de zonde die mij beheerst.


jo̱ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ néeˈ˜ jaˋ camɨ́ˆnaaˈ e niquiee˜naaˈ quiáˈˉ dseaˋ e jaˋ niquíˆnaaˈ quiáˈrˉ. Co̱ˈ lɨ́ˈˆ lɨˊ cajmɨˈúungˋnaaˈ e cajmóˆnaaˈ ta˜ uǿøˋ jmɨ́ɨbˋ e laco̱ˈ jaˋ cacuǿøˈ˜naaˈ iihuɨ́ɨˊ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ ˈnʉ́ˈˋ. 	 Wij hebben van niemand geprofiteerd; dag en nacht hebben wij hard gewerkt om niemand tot last te zijn.


Jo̱baˈ dsifɨˊ lanab cajíngˈˉ Jesús casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ do lala: —¡Jneab˜ la, jo̱ jaˋ fǿøngˈ˜naˈ! 	 maar Hij zei: "Ik ben het! Jullie hoeven niet bang te zijn."


Jo̱ co̱ˈ joˋ sɨlɨ́ɨˈˇguɨ ˈnʉ́ˈˋ jaléˈˋ dseeˉ quíiˉnaˈ lana, jo̱baˈ nɨcajáangˈ˜ yaang˜naˈ e nijméeˆnaˈ jmangˈˉ lají̱i̱ˈ˜ e guiʉ́ˉ. 	 Nu u van de zonde verlost bent, mag u een nieuwe meester dienen: De rechtvaardigheid.


Jo̱baˈ laco̱ˈ cuǿøngˋ feˇeeˈ e jaléngˈˋ jmidseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ sɨju̱ˇ Leví, dseaˋ íˋbingˈ íngˈˋ lana lají̱i̱ˈ˜ e co̱o̱ˋ lajeeˇ guíˉ íingˈ˜ e catɨ́ɨiñˈˉ do, jo̱ lɨ́ɨˊ lafaˈ e caquíibˊ jaléngˈˋ i̱ jmidseaˋ do e jo̱ e catɨ́ɨngˉ i̱ Melquisedec do ie˜ lamɨ˜ caquíiˊ yʉ́ʉˈ˜ Abraham quiáˈˉ dseaˋ do. 	 Wij zouden zelfs kunnen zeggen dat Levi, de stamvader van alle priesters, in de persoon van Abraham een tiende deel van de buit aan Melchizédek gaf.


Jo̱ lajeeˇ lajɨɨngˋ dseaˋ i̱ cagǿˈˋ do ie˜ jo̱ tíirˊ ˈñiáˋ mil yaang˜ dseañʉˈˋ, jo̱ jaˋ lɨˈíingˆ dseamɨ́ˋ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ jiuung˜. 	 Er bleef zelfs nog over: Twaalf manden vol. En er waren maar liefst 5000 mannen; dus vrouwen en kinderen niet meegerekend.


Co̱ˈ lalab féˈrˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ: Jo̱ dseángˈˉ lajeeˇ lajmɨnáˉ nijáaˊtu̱ fɨˊ jmɨgüíˋ la i̱ sɨˈíˆ nijáaˊ, jo̱ joˋ faˈ dseángˈˉ lɨˈɨɨng˜guɨr eáangˊ. 	 Het zal niet lang meer duren voordat Christus terugkomt. Hij kan elk ogenblik komen. (D)


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ cangɨ́ˋ e casɨ́ɨngˉ Jesús có̱o̱ˈ˜ dseaˋ saduceo, jo̱ caseámˈˊ rúngˈˋ dseaˋ fariseo mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ calɨñirˊ e cateáˋ lanab cañíiˋ Jesús lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e cajmɨngɨ́ɨˋ i̱ dseaˋ saduceo do. Jo̱ i̱ dseaˋ íˋ cangolíimˉbre fɨˊ lɨ˜ táangˋ Jesús. 	 Behalve de Farizeeërs. Want toen zij hoorden dat Hij de Sadduceeërs de mond had gesnoerd, kwamen zij met een nieuwe strikvraag.


Jo̱guɨ jmiguiéngˈˊ áaˊnaˈ cajo̱ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ rúngˈˋnaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ nɨcajmɨcó̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ lamɨ˜ uii˜ quiáˈˉ jial jáˈˉ calɨ́ngˉnaˈ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ; jo̱guɨ íiˋ óoˊnaˈ jial calɨséiñˋ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ cartɨˊ catɨ́ˋ íˈˋ e cajúiñˉ, jo̱baˈ teáˋguɨ síngˈˋ yaang˜naˈ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ cajméeˋ i̱ dseaˋ íˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ dseaˋ do. 	 Vergeet de voorgangers niet die u het woord van God hebben doorgegeven. Kijk eens hoe zij hebben geleefd; vertrouw net zo op God als zij deden.


Jo̱guɨ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ seengˋnaˈ fɨˊ Capernaum, ¿su lɨ́ɨngˉnaˈ e ˈnʉ́ˈˋbingˈ i̱ nisángˈˊ cartɨˊ yʉ́ˈˆguɨ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ? Jo̱ o̱ˈ lajo̱, co̱ˈ ˈnʉ́ˈˋbingˈ i̱ nijgiáangˋ tɨˊ lɨ˜ ˈlɨˈˆ mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ lajo̱. Co̱faˈ mɨ˜ fɨˊ fɨɨˋ Sodoma calɨ́ˉ lajaléˈˋ e quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ laco̱ˈguɨ jí̱i̱ˈ˜ e nɨcajméˉe jee˜ ˈnʉ́ˈˋ, jo̱baˈ jaˋ caˈíngˉ e fɨɨˋ jo̱, jo̱ sɨji̱ˈˆbɨ latɨˊ lana. 	 En Kapernaüm? Zal het hemelhoog verheven worden? Nee, het zal dodelijk vernederd worden! Want als de geweldige wonderen die Ik in Kapernaüm heb gedaan, in de zondige stad Sodom waren gebeurd, zou ze er nu nog zijn.


Jo̱ dsʉˈ song jaléˈˋ e gaˋ e jmooˉnaaˈ íingˆ ta˜ e laco̱ˈ eáangˊguɨ nilɨlíˈˆ dseaˋ jialco̱ˈ jmóoˋ Fidiéeˇ jmangˈˉ jaléˈˋ e guiʉ́ˉ, jo̱baˈ ¿e˜ nifeˇeeˈ jóng? ¿Su e gabˋ jmóoˋ Fidiéeˇ mɨ˜ cuørˊ iihuɨ́ɨˊ uíiˈ˜ jaléˈˋ e gaˋ e jmooˉnaaˈ do? (Dsʉˈ fáˈˉa e júuˆ la lɨ́ˈˆ laco̱ˈ la féˈˋ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ jmɨgüíˋ.) 	 Maar als onze onrechtvaardigheid de rechtvaardigheid van God bevestigt, hebben wij d...n recht van spreken? Is God dus onrechtvaardig als Hij ons oordeelt? Dat is natuurlijk een menselijke gedachte!


’Jo̱ co̱o̱ˋ ya̱ˈˊ, lajeeˇ e iuunˉ fɨˊ ngóoˊo fɨˊ Damasco cuaiñ˜ quiáˈˉ e jmáanˈ˜n gaˋ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ seengˋ fɨˊ do, jo̱ ie˜ jo̱ nɨngóoˊo quie̱e̱ˉ ta˜ có̱o̱ˈ˜guɨ júuˆ quiáˈˉ jaléngˈˋ fii˜ jmidseaˋ quiáˈˉ dseaˋ góoˊooˈ dseaˋ Israel e nijmeáanˈ˜n gaˋ jaléngˈˋ dseaˋ cuíingˋ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Zo ging ik ook naar Damascus, met toestemming van de hoofdpriesters. Zij hadden mij de bevoegdheid gegeven namens hen op te treden.


Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ dseaˋ do quiáˈˉ Jesús jo̱ cajíñˈˉ: —Jneaˈˆ lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ sɨju̱ˇ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ néeˈ˜ jaˋ mɨˊ calɨ́ˉnaaˈ dseaˋ ˈléengˈ˜ quiáˈˉ dseaˋ jiéngˈˋ; jo̱baˈ ¿jial lɨ́ɨˊ e fóˈˋ ˈnʉˋ e niˈuíingˉnaaˈ lafaˈ dseaˋ sɨlaangˇ? 	 "Wij zijn nooit slaven geweest", zeiden zij. "Wij stammen af van Abraham. Hoe kunt u dan zeggen dat wij bevrijd moeten worden?"


Dsʉˈ jaˋ cacuøˈˊ Fidiéeˇ dseaˋ íˋ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ uǿˉ ie˜ jo̱. Jo̱ Fidiéeˇ casɨ́ˈrˉ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham e nicuǿˈˉbre dseaˋ sɨju̱ˇ dseaˋ do e uǿˉ do, nañiˊ faˈ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ jó̱o̱ˊ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham jaˋ mɨˊ seengˋ ie˜ jo̱. 	 Daarna leidde God hem naar dit land, waar u nu woont. Maar God gaf het hem niet; nog geen voetbreed ervan. God beloofde het aan Abrahams nakomelingen te geven, hoewel hij nog steeds geen kinderen had.


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ iin˜n eáangˊ, la catɨ́ˋ tú̱bˉ e jiˋ la e jmoˈˊo e catɨ́ɨngˉnaˈ. Jo̱ e jiˋ la có̱o̱ˈ˜guɨ e lamɨ˜ jéengˊguɨ do jmoˈˊo e laco̱ˈ niˈɨ́ˉ áaˊnaˈ røøˋ jo̱guɨ e niˈeeˉnaˈ guiʉ́ˉ laco̱ˈ catɨ́ɨngˉ e jmóoˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Vrienden, dit is al de tweede brief die ik u schrijf. In beide heb ik uw geheugen willen opfrissen, zodat u helder zult blijven zien waar het om gaat.


Jo̱ dsʉˈ mɨˈmɨ́ɨngˉguɨjiʉ lajo̱ caguiéˉ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ seengˋ fɨˊ Samaria i̱ laˈóˈˋ ˈníˈˋ níingˉ rúngˈˋ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ Israel. Jo̱ mɨ˜ cangáiñˉ i̱ dseaˋ sɨhuɨ́ɨngˋ do, dsíngˈˉ calɨ́ˉ fɨˈˋ lɨ́ɨngˉneiñˈ. 	 Gelukkig kwam er ook iemand langs die medelijden kreeg toen hij hem daar zag liggen. Het was een Samaritaan, een vijand van de Joden. (A)


Jo̱guɨ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, jiuung˜, nʉ́ʉˈ˜baˈ jaléˈˋ ta˜ quiʉˈˊ tiquíiˆ niquíiˆnaˈ, co̱ˈ lajo̱baˈ e iáangˋ dsíiˊ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Kinderen, jullie moeten gehoorzaam zijn aan je vader en moeder, want dat vindt de Here goed.


Jo̱ i̱ dseaˋ i̱ cuøˊ e jo̱ dseángˈˉ nɨcaˈéemˋ ˈñiaˈrˊ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱ nɨcaneem˜baaˈr, jo̱baˈ nɨcaníiˈ˜naaˈ júuˆ quiáˈˉ jaléˈˋ e nɨcaneˋnaaˈ quiáˈrˉ; jo̱guɨ lana guiaˋnaaˈ júuˆ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ quiáˈˉ i̱ dseaˋ i̱ cuøˊ e ee˜ dseaˋ lata˜ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ do, jo̱ dseaˋ íbˋ cajo̱ i̱ caguáˋ fɨˊ ñifɨ́ˉ lamɨ˜ jéengˊguɨ có̱o̱ˈ˜ Tiquiáˈrˆ, jo̱guɨ i̱ Tiquiáˈrˆ do nɨcaˈéemˋbre dseaˋ do jee˜ jneaa˜aaˈ fɨˊ jmɨgüíˋ la. 	 Het leven is niet langer verborgen, want wij hebben het zelf gezien. En omdat wij het zelf gezien hebben, maken wij het ook aan anderen bekend. Het was bij de Vader, maar is voor ons zichtbaar geworden.


Jo̱guɨ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ lafaˈ i̱ joˈseˈˋ do niguiénˈˉn lɨ́ˈˉ lɨˊ dséeˊ laco̱ˈ guiin˜n, jo̱guɨ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ lafaˈ i̱ joˈchíˈˆ do niguiénˈˉn lɨ́ˈˉ lɨˊ tuung˜ laco̱ˈ guiin˜n. 	 De schapen zal Ik aan mijn rechterhand zetten en de bokken aan mijn linkerhand.


Jo̱ e fɨˊ quiniˇ e lɨ˜ guiing˜ i̱ dseaˋ do, fɨˊ jo̱b jnéengˉ cajo̱ laco̱ˈ la jnéengˉ fɨˊ ni˜ jmɨñíˈˆ, jo̱ jnéengˉ taˈˊ jmɨ́ˋ lafaˈ co̱o̱ˋ sɨ́ɨˊ jɨˈˋ. Jo̱ dseángˈˉ guiáˈˆ jóoˋ jo̱guɨ lacúngˈˊ lajíingˋ e fɨˊ lɨ˜ guiing˜ i̱ dseaˋ laniingˉ do, neáangˊ quiúungˉ i̱ jí̱ˈˋ i̱ dsi˜ jmiguiʉˊ jminiˇ lɨ́ˈˆ quiniˇ jo̱guɨ lajo̱bɨ lɨ́ˈˆ caluuˇ cajo̱. 	 Er lag voor de troon ook iets wat leek op een kristalheldere, spiegelgladde zee. Rondom de troon stonden vier levende wezens, die van voren en van achteren bezet waren met ogen.


Jo̱ Fidiéebˇ dseaˋ ñirˊ jial tíiˊ e iin˜n nimáan˜n lajaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ e cuøˈˊ Dseaˋ Jmáangˉ jnea˜ e nijmiˈneáanˋn ˈnʉ́ˈˋ. 	 God weet hoe ik naar u verlang met de liefde van Christus Jezus.


Jo̱ ie˜ jo̱ niseengˋ jaangˋ dseamɨ́ˋ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ lɨ˜ siiˋ Jope. Jo̱ i̱ dseamɨ́ˋ do nisiirˋ Tabita, e guǿngˈˋ Dorcas có̱o̱ˈ˜ jmíiˊ griego. Jo̱ i̱ dseamɨ́ˋ íˋ contøømˉ jmóorˋ jaléˈˋ e guiʉ́ˉ jo̱guɨ jmɨcó̱o̱ˈr˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ seaˋ e ˈnéˉ. 	 In de stad Joppe woonde een volgelinge van Jezus, die Tabitha heette (in het Grieks Dorcas). Deze vrouw deed heel veel goeds, in het bijzonder voor de armen.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ catɨ́ˋ íˈˋ e carooˋ e mɨ́ˈˆ huɨɨngˋ jǿˈˆ do, jo̱ caguiémˈˊ i̱ dseaˋ fii˜ uǿˉ do co̱o̱ˋ tú̱ˉ mɨ́ɨngˈ˜ dseaˋ ˈléengˈ˜ quiáˈrˉ i̱ cangoquié̱e̱ˋ lají̱i̱ˈ˜ e catɨ́ɨiñˈˉ do. 	 In de oogsttijd stuurde hij enkele mannen naar de boeren toe om zijn deel van de oogst op te halen.


Jo̱ nɨne˜baaˈ røøˋ e laco̱ˈ catɨ́ɨmˉ quidsiˊ Fidiéeˇ íˈˋ quiáˈˉ lajaléngˈˋ dseaˋ i̱ jmóoˋ e gaˋ lajo̱. 	 Wij weten dat God rechtvaardig oordeelt. Hij geeft ieder die zulke slechte dingen doet een rechtvaardige straf.


Jo̱ lají̱i̱ˈ˜ e cangongɨ́ɨngˉ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ calɨ́ˉ lajo̱ e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ nilɨñiˊ dseaˋ jial tíiˊ ˈgøngˈˊ Fidiéeˇ jo̱guɨ jial tíiˊ tɨɨiñˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmóorˋ. Jo̱ jaléˈˋ e jo̱ catɨ́ɨngˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ nɨcatǿˈˉ Fidiéeˇ e niˈuíiñˉ dseaˋ quiáˈrˉ, nañiˊ su lɨ́ɨngˊ dseaˋ dseaˋ Israel o̱si jaˋ lɨ́ɨiñˈˊ lajo̱ é. 	 Maar voor degenen die door God geroepen zijn, is Christus de kracht en de wijsheid van God.


jo̱ laco̱ˈ cuǿøngˋ fáˈˆa e nijmɨcó̱o̱ˈ˜guɨ rúˈˋnaaˈ laˈeáangˊ e jáˈˉ lɨ́ɨˋnaaˈ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Of kan ik het beter zo zeggen: Ik wil graag dat u en ik door elkaars geloof bemoedigd zullen worden.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e cajíngˈˉ Jesús e júuˆ na, jo̱baˈ caji̱ˈˊtu̱ Tʉ́ˆ Simón nir˜ jo̱ mɨfɨ́ɨngˋ cangáiñˉ i̱ dseaˋ quiáˈˉ Jesús i̱ eáangˊ ˈneáaiñˋ do e jáaiñˈˊ do caluurˇ, jo̱ i̱ dseaˋ íbˋ cajo̱ i̱ caguáˋ cáangˋ Jesús ie˜ mɨ˜ cagǿˈrˋ íiˊ canʉʉˋ, jo̱ cajmɨngɨ́ˈrˉ dseaˋ do e i̱˜ dseángˈˉ lajeeˇ laˈóˈˋ írˋ i̱ niˈnɨ́ngˉ írˋ. 	 Petrus keek achterom en zag dat ze door Johannes gevolgd werden. Johannes had zich tijdens de maaltijd naar Jezus toe gebogen en Hem gevraagd wie de verrader was.


Jo̱ eáamˊ fɨ́ɨngˊ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ nɨngɨˊ có̱o̱ˈ˜ Jesús; jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ seeiñˈˋ do i̱ seengˋ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Galilea jo̱guɨ seemˋbɨ i̱ jalíingˉ fɨˊ jaléˈˋ fɨɨˋ e téeˈ˜ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Decápolis jo̱guɨ seemˋbɨ i̱ jalíingˉ fɨˊ Jerusalén jo̱guɨ seemˋbɨ cajo̱ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jalíingˉ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Judea có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jalíingˉ lɨ́ˈˆ lɨˊ ˈngóoˈ˜ laco̱ˈ iʉ˜ guaˋ Jordán. 	 Hij werd gevolgd door een menigte mensen. Zij kwamen uit Galilea, Dekapolis, Jeruzalem, Judea en het Overjordaanse.


Jo̱ lajeeˇ e iuungˉ Jesús fɨˊ guáˈˉ féˈˋ quiáˈˉ dseaˋ góorˋ e siˈˊ fɨˊ Jerusalén e eˈrˊ dseaˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱ lalab cajmɨngɨ́ˈrˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ teáangˈ˜ do: —¿Jial lɨ́ɨˊ quiáˈˉ i̱ tɨfaˈˊ quiáˈˉ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quíˉiiˈ, dseaˋ Israel, e féˈrˋ e Dseaˋ Jmáangˉ lɨ́ɨiñˊ sɨju̱ˇ dseata˜ Davíˈˆ? 	 Terwijl Jezus op het tempelplein stond te spreken, stelde Hij de mensen een vraag. "Hoe kunnen de godsdienstleraars nu zeggen dat de Christus een zoon van David moet zijn?


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ i̱ jmidseaˋ laniingˉ do lajo̱, lɨco̱ˈ casíiñˋ sɨ̱ˈˆbre e cuøˊ li˜ e lɨguíimˉbre jo̱ cajíñˈˉ: —Lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e nɨcaféˈˋ i̱ dseañʉˈˋ na gabˋ féˈrˋ uíiˈ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱ joˋ i̱ ˈneángˉguɨ́ɨˈ faˈ i̱ niˈnɨ́ngˉguɨ írˋ, co̱ˈ ˈnʉ́bˈˋ nɨcanʉ́ʉˉguɨˈ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ gaˋ e nɨcaféˈrˋ. 	 Hevig verontwaardigd scheurde de hogepriester zijn kleren kapot. Hij schreeuwde: "Hij belastert God! Hebben we nu nog getuigen nodig! U hebt allemaal gehoord wat Hij zei! Wat doen wij met Hem?"


’Jo̱ Fidiéeˇ cacuøˈrˊ júuˆ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham, jo̱ catɨguaˇ júuˆ e tó̱o̱ˋ li˜ fɨˊ ngúuˊ táangˋ lají̱i̱ˈ˜ yʉ̱ʉ̱ˋ sɨñʉʉˆ e laco̱ˈ cuøˊ li˜ e Fidiéebˇ lɨ́ɨngˊ Diée˜ quiáˈrˉ, jo̱ lajo̱b ta˜ caquiʉˈˊ Fidiéeˇ quiáˈˉ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham e nijmiti˜bre e jo̱. Jo̱baˈ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ calɨséngˋ jaangˋ jiuung˜ sɨñʉʉˆ quiáˈrˉ i̱ calɨsíˋ Isáaˊ, jo̱ caté̱e̱ˋbre li˜ fɨˊ ngúuˊ táaiñˈˋ do mɨ˜ cadsíñˉ jñiáˉ jmɨɨ˜ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ ta˜ cahuɨ̱́ˈˋ quiáˈrˉ. Jo̱guɨ lajo̱b cajméeˋ i̱ Isáaˊ do mɨ˜ calɨséngˋ jaangˋ jó̱o̱rˊ sɨñʉʉˆ i̱ calɨsíˋ Jacóoˆ, jo̱guɨ lajo̱b cajméeˋ Jacóoˆ cajo̱ có̱o̱ˈ˜ lajɨˋ guitúungˋ jó̱o̱rˊ sɨñʉʉˆ i̱ calɨséngˋ quiáˈrˉ. Jo̱ i̱ guitúungˋ dseañʉˈˋ íbˋ lɨ́ɨˊ tiquiáˈˆ lajɨˋ guitu̱ˊ ˈléˈˋ dseaˋ Israel i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ áangˊ quíˉiiˈ do. 	 God zei tegen Abraham dat hij en al zijn nakomelingen besneden moesten worden. Dat zou het teken zijn van Gods verbond met hem. Later werd zijn zoon Isaäk geboren. Toen die acht dagen oud was, werd hij besneden. Hetzelfde deed Isaäk later bij zijn zoon Jakob. En Jakob deed het ook weer bij zijn twaalf zonen, die de stamvaders van ons volk zijn.


Jo̱ co̱ˈ ˈgóˈˋbre fɨng casɨcǿøngˉ e móoˊ do có̱o̱ˈ˜ cu̱u̱˜ ˈlooˋ, jo̱baˈ cabírˋ quiʉ̱́ˋ ˈloˈˆ ñíˆ lɨ́ˈˉ caluuˇ e móoˊ do e laco̱ˈ joˋ ningɨ́ˉguɨ e móoˊ do. Jo̱ lajeeˇ jo̱ féiñˈˊ Fidiéeˇ e joˋ güɨlɨˈɨɨ˜guɨ e nijneáˋ. 	 Omdat zij bang waren ergens op de rotsen te lopen, gooiden ze van het achterschip vier ankers uit en baden of het licht mocht worden.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, cacúmˈˋtu̱ guooˋ i̱ dseamɨ́ˋ do có̱o̱ˈ˜ i̱ rúngˈˋ i̱ ˈlɨɨ˜ dseañʉˈˋ quiáˈrˉ i̱ catɨ́ˋ gaangˋ do, jo̱ jaˋ huǿøˉ cangóˉ jo̱ cajúmˉbre cajo̱, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ jó̱o̱rˊ jaˋ i̱i̱ˋ calɨséngˋ. Jo̱ lajo̱b cangongɨ́ɨiñˉ lajaléiñˈˋ do. Jo̱ co̱o̱bˋ mɨ˜ catóˈˊ júuiñˉ lajɨˋ guiáiñˉ do, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ jó̱o̱rˊ jaˋ i̱i̱ˋ calɨséngˋ. 	 Er waren nog steeds geen kinderen. En zo ging het verder. De een na de ander trouwde met de vrouw en stierf zonder kinderen na te laten.


Jo̱guɨ jmeeˉgo̱ uíiˈ˜ diée˜ quíiˈˉ e niguiáˈˆ guiʉ́ˉ jiéˈˋ fɨˊ lɨ˜ nija̱a̱ˉ fɨˊ na, dsʉco̱ˈ nɨtab˜ dsiiˉ e nijmitib˜ Fidiéeˇ lají̱i̱ˈ˜ e nɨcamɨ́ɨˈ˜naˈre uii˜ quiéˉe e nicuǿˈrˉ jnea˜ fɨˊ e ninii˜tú̱u̱ fɨˊ na e niˈeeˇe ˈnʉ́ˈˋ caléˈˋ catú̱ˉ. 	 Houd een logeerkamer voor mij klaar, want ik hoop dat God uw gebeden zal verhoren, zodat ik binnenkort als vrij man naar u toe zal kunnen komen.


Jo̱ mɨ˜ cajmeaˈˊ i̱ fii˜ ˈléeˉ do júuˆ i̱ dseata˜ do, jo̱baˈ dseata˜ Pilato cacuøˈˊbre fɨˊ i̱ Séˆ do e nidsiˈáaiñˊ Jesús. 	 Die zei dat Jezus inderdaad al was gestorven. Toen kreeg Jozef toestemming het lichaam mee te nemen.


Jo̱ jaˋ ˈnéˉ jméeˆnaˈ lajo̱, co̱ˈ jaˋ fɨ́ɨngˊ Dseaˋ Jmáangˉ seengˋ; jo̱guɨ o̱ˈ jnea˜ cajo̱ dseaˋ catángˉ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ e laco̱ˈ nileángˋnaˈ fɨˊ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quíiˆnaˈ, o̱ˈguɨ cajgáangˉnaˈ jmɨɨˋ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ jnea˜. ¡Co̱ˈ dseángˈˉ o̱ˈ lajo̱! 	 Is Christus dan in stukken verdeeld? Ben ?k soms voor u aan het kruis gestorven of bent u in mijn naam gedoopt?


Jo̱ e labaˈ iin˜n fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ ˈneáanˋn eáangˊ, e mɨ˜ eeˋgo̱ caˈléeˊ dseaˋ quíiˉnaˈ, jaˋ ˈnéˉ faˈ e nicóˆnaˈ quíiˉnaˈ, co̱ˈ jaˋ dseengˋ e jméeˆnaˈ lajo̱; co̱ˈ lɨ́ˈˆ lɨˊ ˈnéˉ e nisée˜naˈ fɨˊ jaguóˋ Fidiéeˇ e júuˆ jo̱, co̱ˈ íˋbingˈ i̱ niˈɨ́ˉ íˈˋ laco̱ˈ catɨ́ɨngˉ; co̱ˈ lalab féˈrˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ: “Jneab˜ Fidiéeˇ dseaˋ catɨ́ɨnˉn e niˈɨɨ˜ɨ íˈˋ laco̱ˈ catɨ́ɨngˉ, jo̱ jnea˜bingˈ i̱ niquɨˈˆ táaˊ dseángˈˉ laco̱ˈ sɨˈíˆ.” Jo̱ lanab jí̱i̱ˈ˜ lɨ́ɨˊ júuˆ e jíngˈˉ Fíiˋnaaˈ Fidiéeˇ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ. 	 Neem nooit wraak, vrienden! Laat dat maar aan God over, want Hij heeft gezegd: "Als er gestraft moet worden, doe Ik dat. Ik zal het wel betaald zetten." (a) Weet u wat u moet doen?


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ canúuˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ teáangˉ do ie˜ jo̱ e júuˆ quiáˈˉ Jesús do, jo̱baˈ lalab cañíirˋ quiáˈˉ dseaˋ do: —Nɨneb˜ jneaˈˆ røøˋ e tó̱o̱ˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e latab˜ nilɨseengˋ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱baˈ ¿jialɨˈˊ fóˈˋ ˈnʉˋ e i̱ dseaˋ i̱ jáaˊ fɨˊ ñifɨ́ˉ e lɨ́ɨiñˊ jaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ ˈnéˉ nisáiñˈˊ fɨˊ yʉ́ˈˆ mɨ˜ nijngaˈˉ dseaˋ quiáˈrˉ? Jo̱guɨ ¿i̱˜ i̱ dseaˋ i̱ julɨ́ˋ na? 	 De mensen antwoordden: "Er staat in de Boeken dat de Christus er altijd zal blijven. Waarom zegt U dan dat U boven de aarde uitgetild zult worden? Bent U de Christus wel?"


Jo̱baˈ cañíiˋtu̱ Tʉ́ˆ Simón jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ do: —¡Dseángˈˉ e jábˈˉ ni˜ fiiˉ e jaˋ i̱ dseañʉˈˋ do cuíingˋ jnea˜ la! Jo̱ ladsifɨˊ lanab caquiˈˊ jaangˋ tuidséeˆ. 	 Petrus begon te vloeken en te tieren. "U bent gek! Ik ken die man niet! Ik zweer het!"


Co̱ˈ ˈnʉ́ˈˋ, jaléngˈˋ dseaˋ Samaria, jí̱i̱ˈ˜ jaˋ cuíingˋnaˈ i̱˜ i̱ jmiféngˈˊnaˈ do; jo̱ dsʉˈ jaléngˈˋ jneaˈˆ, dseaˋ lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ Israel, nɨcuíimˋbaaˈ i̱˜ i̱ ˈnéˉ jmiféngˈˊnaaˈ do, co̱ˈ jee˜ jneaˈˆ, dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ dseaˋ Israel, jo̱b lɨ˜ caguíngˈˋ Fidiéeˇ jaangˋ i̱ nileángˉ dseaˋ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈrˉ. 	 U aanbidt blindelings, want u kent God niet. Wij weten wie wij aanbidden. Wij kennen God. De Redder van de wereld komt uit het Joodse volk.


Jo̱ eáamˊ jmiˈiáangˋ dsiiˉ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ uíiˈ˜ e ˈnʉ́ˈˋ nɨcadsengˈˆtu̱ óoˊnaˈ jnea˜ caléˈˋ catú̱ˉ. Dsʉˈ o̱faˈ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ có̱o̱ˈ˜ e júuˆ na e nɨcaˈíngˉ óoˊnaˈ jnea˜, co̱ˈ nɨñibˋ jnea˜ e uíiˈ˜ e jaˋ dsitíingˈ˜ quíiˉbaaˈ faˈ e nɨcajmɨcó̱o̱ˈ˜naˈ jnea˜. 	 Ik ben erg blij en dankbaar dat u mij weer hebt geholpen. U was al een hele tijd bezorgd geweest, maar kreeg steeds de kans niet om iets te doen.


Jo̱guɨ laco̱o̱ˋ néeˈ˜ mɨ˜ fǿnˈˋn Fidiéeˇ uii˜ quíiˉnaˈ lajaléngˈˋnaˈ, jmóoˋo e iáangˋ dsiˋbaa, 	 Als ik voor u bid, is mijn hart vol vreugde over de geweldige medewerking die u hebt gegeven aan het bekendmaken van het goede nieuws, vanaf de dag dat u het voor het eerst hoorde tot nu toe.


Jo̱baˈ cajíngˈˉ Jesús casɨ́ˈrˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do: —Mɨ˜ iingˇnaˈ sɨɨng˜naˈ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ, lalab ˈnéˉ naangˉnaˈ foˈˆnaˈ: Tiquíˆiiˈ, dseaˋ guiinˈ˜ ñifɨ́ˉ, güɨjmifémˈˊ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ ˈnʉˋ, co̱ˈ ˈnʉbˋ dseaˋ fénˈˊ fɨˊ laˈúngˉ fɨˊ jmɨgüíˋ. Jo̱guɨ güɨjángˈˋ yaang˜ dseaˋ fɨˊ quiníˈˆ e laco̱ˈ niquiʉ́ˈˆ ta˜ quiáˈrˉ lajaangˋ lajaaiñˋ. Jo̱guɨ güɨjmitib˜ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ jaléˈˋ e iing˜ ˈnʉˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ lɨti˜ fɨˊ ñifɨ́ˉ quíiˈˉ. 	 Jezus zei: "Als u bidt, zeg dan: 'Onze Vader in de hemelen! Wij eren Uw heilige naam.


Jo̱guɨ lajo̱bɨ i̱ lɨɨng˜ dseaˋ i̱ jmɨtɨ́ɨngˋ júuˆ quiáˈˉ Epicuro có̱o̱ˈ˜guɨ dseaˋ estoico i̱ jmɨtɨ́ɨngˋ júuˆ quiáˈˉ Zenón, canaaiñˋ sɨ́ˈˋ rúiñˈˋ có̱o̱ˈ˜ Paaˉ cajo̱, jo̱ i̱ lɨɨng˜ i̱ dseaˋ do féˈrˋ jo̱ sɨ́ˈˋ rúiñˈˋ lajeeˇ yaaiñ˜ e éeiñˋ Paaˉ jo̱ féˈrˋ: —¿E˜ e féˈˋ i̱ dseaˋ cueeˋ mɨˈmɨ́ˋ na? Jo̱guɨ féˈˋguɨ i̱ caguiaangˉguɨ do: —Lɨ́ɨˊ dseaˋ seengˋ lɨ˜ jiébˈˋ i̱ na, jo̱guɨ iiñ˜ nijmɨgǿøiñˋ dseaˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e féˈrˋ na e quiáˈˉ jaléngˈˋ diée˜ i̱ ˈmɨ́ɨngˉ. Jo̱ féˈrˋ e jo̱ co̱ˈ uíiˈ˜ e guiaˊ Paaˉ júuˆ quiáˈˉ Jesús, jo̱guɨ jial mɨ˜ cajméeˋ Fidiéeˇ e cají̱ˈˊtu̱ dseaˋ do jee˜ jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜. 	 Hij raakte ook in discussie met enkele Epicureïsche en Stoïcijnse wijsgeren. Sommigen van hen merkten schamper op: "Wat wil die praatjesmaker eigenlijk?" Omdat Paulus over Jezus en Zijn opstanding sprak, zeiden anderen: "Het lijkt wel of hij ons in andere goden wil laten geloven."


Jo̱ jaangˋ i̱ dseaˋ guitúungˋ do caguirˊ ñíˆ quiáˈrˉ, jo̱ caquiʉˈrˊ logua˜ dséeˊ quiáˈˉ jaangˋ dseaˋ i̱ jmóoˋ ta˜ quiáˈˉ i̱ jmidseaˋ i̱ laniingˉ do. 	 Eén van hen zwaaide met zijn zwaard en sloeg de knecht van de hogepriester het rechteroor af.


Jo̱ lalab siiˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ apóoˆ i̱ niˈˊ júuˆ quiáˈrˉ do: i̱ singˈˊ nifɨˊ do siirˋ Simón, jo̱guɨ siiˋbɨr Tʉ́ˆ cajo̱, jo̱guɨ jaangˋ rúiñˈˋ do i̱ siiˋ Dɨ́ˆ; jo̱guɨ Tiáa˜ có̱o̱ˈ˜ jaangˋ rúiñˈˋ i̱ siiˋ Juan, jo̱ lajɨˋ huáaiñˈˉ na lɨ́ɨiñˊ jó̱o̱ˊ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Zebedeo; 	 Dit zijn de namen van Zijn twaalf discipelen: Simon (ook wel Petrus genoemd) en diens broer Andreas, Jakobus en Johannes (-) allebei zonen van Zebedeüs,


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, e ˈnéˉ jmɨˈúungˋnaˈ e nilɨseengˋnaˈ e laco̱ˈ cuøˊ li˜ e dseángˈˉ nɨcatǿˈˉ Fidiéeˇ ˈnʉ́ˈˋ jo̱guɨ e nɨcaguíñˈˋ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱. Jo̱ song jmooˋbaˈ lajo̱, jo̱baˈ jaˋ dseáangˈ˜ quíiˆnaˈ e nijiúngˈˋnaˈ fɨˊ ni˜ dseeˉ. 	 Broeders, laat daarom uit uw gedrag blijken dat God u heeft geroepen en uitgekozen; dan zult u nooit struikelen of vallen.


Jo̱ dsʉˈ jnea˜ dseángˈˉ jaˋ mɨˊ cajmeáamˈ˜baa ta˜ lají̱i̱ˈ˜ e sɨˈíˆ e catɨ́ɨnˉn do, o̱ˈguɨ jmoˈˊo e júuˆ la quíiˉnaˈ e laco̱ˈ ˈnʉ́ˈˋ lɨɨng˜ eeˋ nicuǿˈˆnaˈ jnea˜ e ˈnéˉe. ¡Dsʉco̱ˈ guiʉ́ˉguɨ quiéˉe e nijúunˉn e laco̱ˈguɨ i̱ lɨɨng˜ dseaˋ nijé̱ˈˋ e iáangˋ dsiiˉ uíiˈ˜ e nɨcaguiáˋa júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ do e jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ jaˋ mɨˊ cajmɨcó̱o̱ˈ˜naˈ jnea˜ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e ˈnéˉe! 	 Maar ik heb nooit van dat recht gebruik gemaakt. En ik schrijf dit ook niet om daar verandering in te brengen. Ik zou nog liever van honger omkomen dan mij de voldoening te laten afnemen dat ik u het goede nieuws gebracht heb zonder er loon voor te krijgen.


Jo̱ dsʉˈ jaˋ huí̱i̱ˉ dsilíiñˉ có̱o̱ˈ˜ e jmɨgóorˋ do, co̱ˈ jalémˈˋ dseaˋ nilɨñirˊ guiʉ́ˉ e jaléngˈˋ i̱ dseaˋ laˈíˋ jaˋ ɨˊ dsíirˊ røøˋ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ calɨ́ˉ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseaˋ gángˉ i̱ siiˋ Janes có̱o̱ˈ˜guɨ Jambres ie˜ lamɨ˜ cajníiñˊ quiáˈˉ Moi˜ do. 	 Maar zij kunnen daar niet altijd mee doorgaan. Op een dag zal hun dwaasheid aan het licht komen, net als de zonde van Jannes en Jambres.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ tú̱ˉ ˈnɨˊ jmɨɨ˜ lajo̱, i̱ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ i̱ siiˋ Agripa do co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseamɨ́ˋ rúiñˈˋ i̱ siiˋ Berenice cangolíiñˉ fɨˊ Cesarea e cangoˈeerˇ i̱ dseata˜ Festo do. 	 Kort daarop kwam koning Agrippa met zijn zuster Bernice in Caesarea aan voor een bezoek aan Festus.


Jo̱ fɨˊ dob cabíingˉneiñˈ do e fɨˊ lɨ˜ lɨ́ɨˊ tooˋ nʉʉˋ sǿˈˋ do, jo̱ fɨˊ jo̱b cajnɨiñˈˉ do lajeeˇ co̱o̱ˋ mil ji̱i̱ˋ, jo̱ caté̱e̱rˋ co̱o̱ˋ sello fɨˊ dseˈˋ jnɨ́ˆ e laco̱ˈ joˋ quɨ́ˈˉ jmɨɨ˜ faˈ e nijmɨgǿøngˋguɨiñˈ do dseaˋ jmɨgüíˋ cartɨˊ ningɨ́ngˉ e co̱o̱ˋ mil ji̱i̱ˋ do. Jo̱ mɨ˜ ningɨ́ˋ jo̱, jo̱guɨbaˈ e nɨcuǿøngˋ nileáiñˈˋ do cateáˋ. 	 Daarna gooide hij hem in de bodemloze put, sloot die af en verzegelde het slot. Dus kon de oude slang de volken in de komende duizend jaar niet verleiden. Na al die jaren moet hij voor een korte tijd vrijgelaten worden.


Dsʉco̱ˈ song ˈnʉˋ jmifénˈˊ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜ lají̱i̱ˈ˜ jmɨguíˋ quíiˈˉ, jo̱ dsʉˈ lajeeˇ jo̱ ninúˉ jaangˋguɨ dseaˋ i̱ jaˋ mɨˊ ngángˈˋ e júuˆ e fóˈˋ do, jo̱baˈ i̱ dseaˋ íˋ jaˋ cuǿøngˋ nisɨ́ˈrˋ Fidiéeˇ e lajo̱b nilíˋ, dsʉco̱ˈ jaˋ ngáiñˈˋ lají̱i̱ˈ˜ e júuˆ e fóˈˋ do. 	 Want als u alleen met uw geest God prijst en dankt, hoe kan dan een belangstellende die daar ook is, zeggen of hij het met u eens is? Hij verstaat er immers niets van!


Jo̱ nañiˊ faˈ eáangˊ nɨcaˈíngˈˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jaléˈˋ iihuɨ́ɨˊ, dsʉˈ dseángˈˉ eáamˊ iáangˋ dsíirˊ. Jo̱ nañiˊ faˈ tiñíimˉbre eáangˊ, jo̱ dsʉˈ e iáangˋ dsíiˊbre nɨcaseáiñˈˋ jaléˈˋ cuuˉ e laco̱ˈ nijmɨcó̱o̱ˈr˜ dseaˋ rúiñˈˋ, jo̱ nɨcacuørˊ e jo̱ lafaˈ eáangˊ seaˋ cuuˉ quiáˈrˉ. 	 Hoe meer zij door zware moeilijkheden op de proef werden gesteld, hoe groter ook hun blijdschap werd. Hoewel zij zelf in armoede verkeerden, hebben zij heel veel voor anderen gedaan.


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús casɨ́ˈrˉ i̱ dseamɨ́ˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —Marta, Marta, dsíngˈˉ guiing˜ oˈˊ dsʉco̱ˈ jaˋ nidsiñíinˈˋ e nijméeˈˆ jaléˈˋ e lɨ́ɨˊ quíiˈˉ. 	 "Martha, Martha", antwoordde Jezus. "Wat maak je je toch druk! In het leven heb je niet zoveel nodig. Eigenlijk maar één ding. Maria heeft dat ene ontdekt en het zal haar niet worden afgenomen."


Jo̱ jnea˜ ɨˊ dsiiˉ e Fidiéeˇ nɨcajméerˋ có̱o̱ˈ˜ jneaˈˆ, dseaˋ i̱ sɨ́ɨngˋ Dseaˋ Jmáangˉ cuaiñ˜ quiáˈrˉ, e lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ i̱ uǿngˉguɨ i̱ lafaˈ nɨhuɨ̱́ˈˋ ta˜ i̱ ˈnéˉ nijúungˉ. Co̱ˈ jneaˈˆ nɨcaˈuíingˉnaaˈ dseaˋ i̱ tɨˊ dsíiˊ ngɨ́ɨmˉ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ jo̱guɨ jaléngˈˋ ángeles mɨ˜ jǿøiñˉ jneaˈˆ. 	 Soms denk ik wel eens dat God ons, apostelen, de laagste plaats heeft toegewezen, als gevangenen die de dood in de armen lopen. Want in de arena van de wereld zijn wij een schouwspel geworden voor engelen en mensen. Wat een tegenstelling tussen u en ons!


Jo̱ mɨ˜ caséeˋ i̱ dseaˋ quiáˈˉ Jesús do nir˜, jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ i̱ dseaˋ gángˉ do joˋ i̱i̱ˋ seengˋ e fɨˊ do; ˈñiabˈˊ Jesús singˈˊguɨr. 	 Toen zij opkeken, zagen ze alleen Jezus nog.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ canaangˋ cacuángˉ e mɨjú̱ˋ cuɨˈieeˋ do jo̱ canaangˋ caˈiaˋ láaˊ quiáˈˉ, jo̱ mɨfɨ́ɨngˋ cajnémˉbɨ cajo̱ e onuuˋ guíiˉ do. 	 Toen het graan begon te groeien, schoot ook het onkruid op.


Jo̱ jee˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ dséeˈ˜ do niquiéengˋ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ nidséeˈ˜ lají̱i̱ˈ˜ nɨngóoˊ guiguiˊ dsíˋ jñiáˉ ji̱i̱ˋ. 	 Er lag ook een man die al 38 jaar ziek was.


Jo̱ e juguiʉ́ˉ na jaˋ catɨ́ɨngˉ jí̱i̱ˈ˜ dseaˋ Israel i̱ quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ tó̱o̱ˊ li˜ fɨˊ ngúuˊ táangˋ, co̱ˈ catɨ́ɨmˉ cajo̱ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel dseaˋ i̱ jaˋ quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ lajo̱. Co̱ˈ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ la nɨcasíiˈ˜naaˈ ˈnʉ́ˈˋ e Fidiéeˇ caˈímˈˋbre ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham e lɨiñˈˊ do jaangˋ dseaˋ i̱ jaˋ røøngˋ dseeˉ fɨˊ quinirˇ dsʉˈ uíiˈ˜ e jáˈˉ calɨ́ngˉ dseaˋ do júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, 	 Geldt dit alleen voor de Joden, die besneden zijn? Of ook voor de mensen bij wie dat niet gebeurd is? Ik heb toch gezegd dat Abraham vrijspraak kreeg, omdat hij op God vertrouwde! Nu, wanneer was dat?


Jo̱ té̱e̱ˊ áaˊnaˈ jial lɨ́ɨngˊnaˈ ie˜ lamɨ˜ jéengˊguɨ do, ˈnʉ́ˈˋ dseaˋ jaˋ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ Israel. Jo̱ jaléngˈˋ jneaˈˆ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel i̱ tɨ́ɨngˋ tó̱o̱ˋ li˜ fɨˊ ngúuˊ táangˋ lají̱i̱ˈ˜ dseañʉˈˋ e laco̱ˈ cuøˊ li˜ e lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱ jneabˈˆ cajo̱ i̱ féˈˋ e jaˋ lɨ́ɨngˊ ˈnʉ́ˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 Vergeet niet dat u van geboorte niet bij het volk van God hoort. De Joden noemen u minachtend 'de onbesnedenen'. Dat besneden-zijn van hen betekent overigens niets meer dan dat er een snee in hun lichaam is gemaakt.


Jo̱ mɨ˜ caguilíiñˉ e fɨˊ móˈˋ jo̱, jo̱b cajíngˈˉ Jesús casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do: —Féengˈ˜naˈ Fidiéeˇ, jo̱ lajo̱baˈ jaˋ dseáangˈ˜ e nijiúngˈˋnaˈ fɨˊ ni˜ dseeˉ. 	 Daar zei Hij tegen hen: "Bid God dat de verleiding jullie niet teveel zal worden."


Dsʉco̱ˈ lajɨbˋ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ e sɨˈíˆ guiaaˉ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ nɨcajmiti˜baa, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ faˈ cajméˉe e jaˋ cajmitiiˉ. 	 Want ik heb u alles over Gods wil en plan verteld.


Quie̱ˋnaˈ cuente quiáˈˉ fɨ́ɨngˊ ta̱ˊ i̱ ngɨˊ fɨˊ guiáˈˆ güíˋ; jaˋ e jniˊreˈ o̱ˈguɨ e sɨtɨ́ɨngˊneˈ o̱ˈguɨ ˈmeaˊreˈ jaléˈˋ e nidǿˈˉreˈ fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ quiáaˉreˈ. Dsʉˈ Tiquíiˆ ˈnʉ́ˈˋ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ hémˈˊbreiñˈ do. Jo̱guɨ ˈnʉ́ˈˋ, ¡eáangˊguɨ quíingˊnaˈ laco̱ˈguɨ e fɨ́ɨngˊ ta̱ˊ! 	 Let eens op de vogels. Die maken zich geen zorgen over wat zij moeten eten. Zij hoeven niet te zaaien of te oogsten of te bewaren, want God geeft hun wat zij nodig hebben.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e cangojéeˊ jaléˈˋ e jo̱, jo̱baˈ caˈɨ́ˋ dsíiˊ i̱ Paaˉ do e nidséˉtu̱r e nidsiˈeer˜ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ neáangˊ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Macedonia có̱o̱ˈ˜guɨ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Acaya, jo̱ e mɨ˜ ningɨ́ˋ jo̱, ningɨ́iñˉ tɨˊ Jerusalén. Jo̱guɨ féˈˋbɨr cajo̱ e mɨ˜ ningɨ́ˋ e dsérˉ fɨˊ Jerusalén, dseángˈˉ ˈnéˉbaˈ e dsérˉ tɨˊ Roma. 	 Toen Paulus daar met zijn werk klaar was, voelde hij zich gedrongen eerst een reis door Macedonië en Achaje te maken en pas daarna naar Jeruzalem terug te gaan. "Als ik daar ben geweest", zei hij, "moet ik naar Rome."


Jo̱ mɨ˜ cahuɨ̱́ˈˋ ta˜ e caguijéeiñˋ Paaˉ fɨˊ quiniˇ i̱ dseata˜ do e quiáˈˉ e nisɨ́ngˉ e júuˆ do, jo̱baˈ canaangˋ i̱ Tértulo do e ˈnɨ́ɨiñˋ Paaˉ fɨˊ quiniˇ i̱ dseata˜ Félix do jo̱ lalab cajíñˈˉ: —ˈMáamˈˇ ˈnʉˋ, dseata˜ dseaˋ féngˈˊ quíˉiiˈ, e laˈeáangˊ ˈnʉˋbaˈ e se̱e̱ˉnaaˈ juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ. Jo̱guɨ laˈeáangˊ e eáamˊ tɨɨnˈˋ cajo̱, jmiguiʉbˊ jaléˈˋ e guiʉ́ˉ nɨcaˈuíingˉ latøøngˉ góoˋnaaˈ. 	 Zij dienden bij de gouverneur een aanklacht in tegen Paulus. Toen Paulus naar voren was geroepen, begon Tertullus zijn beschuldigingen met de volgende woorden: "Excellentie, u hebt ervoor gezorgd dat ons volk in vrede en rust kan leven.


Jo̱ cangojéeˊ jaléˈˋ e la e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ calɨti˜ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ e féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ e cajmeˈˊ dseaˋ malɨɨ˜guɨ eáangˊ lɨ˜ féˈˋ lala: “Jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ móoˋ teáaiñˈ˜ jaˋ nijéˋ.” 	 Wat er met Jezus gebeurde, klopt met wat er geschreven staat: "Geen van Zijn botten zal gebroken worden." (B)


Jo̱ co̱ˈ lajo̱b lamɨ˜ lɨ́ɨngˊ ˈnʉ́ˈˋ, jo̱baˈ lana iin˜n e ñíˆnaˈ e jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ i̱ féˈˋ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ cuǿøngˋ líˋ féˈrˋ jaléˈˋ júuˆ ˈlɨˈˆ uii˜ quiáˈˉ Jesús. Jo̱guɨ lajo̱bɨ cajo̱, jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ cuǿøngˋ líˋ féˈrˋ e Jesús lɨ́ɨngˊ Fiir˜ fɨng song i̱ dseaˋ íˋ jaˋ féˈrˋ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e bíˋ e ˈgøngˈˊ quiáˈˉ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 Daarom wil ik u erop wijzen dat niemand die door de Geest van God geleid wordt, kan zeggen dat Jezus vervloekt is. En evenmin kan iemand oprecht zeggen dat Jezus de Heer is, behalve als hij door de Heilige Geest geleid wordt.


Jo̱ co̱ˈ dseángˈˉ conguiabˊ nɨcaˈíingˉ Fidiéeˇ jaléˈˋ dseeˉ, jo̱baˈ dseángˈˉ joˋ ˈnéˉ faˈ eeˋ lɨɨng˜ feáˈˉ niji̱ˈˉguɨ dseaˋ fɨˊ quiniˇ dseaˋ do e laco̱ˈ niˈíiñˉ jaléˈˋ dseeˉ. 	 Als de zonden vergeven en vergeten zijn, is er geen offer meer nodig.


Jo̱ co̱ˈ eáamˊ sɨguíinˆn quiáˈˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ quiéˉe do, jo̱baˈ cacuǿˋø júuˆ quiéˉe quiáˈˉ i̱ dseaˋ do lala: “Dseángˈˉ jaˋ niñíiñˋ e nijmiˈíñˈˊ e seeiñˋ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ laco̱ˈ ngóoˊ jmɨɨ˜”. 	 In Zijn toorn heeft Hij Zichzelf plechtig beloofd hen nooit in Zijn rust te laten leven. (A)


Jo̱ eeˉnaˈ røøˋ fɨˊ quiniˇ dseaˋ jo̱ jmiliingˇ yaang˜naˈ e laco̱ˈ nilɨlíˈˆ jaléngˈˋ dseaˋ rúngˈˋnaˈ e jáˈˉbaˈ e nɨcaquɨ́ˈˉ jíimˈˇ yaang˜naˈ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ. 	 Laat eerst maar eens in uw leven de gevolgen van de bekering zichtbaar worden.


Jo̱ lana nigüɨlíingˉnaˈ, jo̱ quie̱ˋnaˈ cuente e nisɨ́ɨnˆn ˈnʉ́ˈˋ lafaˈ sɨ́ɨnˆn jaangˋ joˈseˈˋ jee˜ jaléngˈˋ ieˈdsinúuˆ. 	 Ga dan en vergeet niet dat Ik jullie er op uitstuur als lammeren tussen de wolven.


Jo̱guɨ song jméeˆnaˈ jaléˈˋ e jo̱ cajo̱, jo̱ lajo̱baˈ nilɨta˜ óoˊnaˈ e Fidiéeˇbingˈ niˈíngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ có̱o̱ˈ˜ e guiʉ́ˉ fɨˊ jmɨgüíˋ co̱o̱ˋ fɨˊ lɨ˜ guiing˜ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ quiʉˈrˊ ta˜ lata˜, i̱ dseaˋ i̱ caleáangˋ jneaa˜aaˈ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quíˉiiˈ. 	 Als u zo leeft, zal God de poorten van het eeuwige koninkrijk van onze Here en Redder, Jezus Christus, wijd voor u openzetten.


Jo̱ co̱o̱ˋ ya̱ˈˊ ie˜ jmɨɨ˜ e jmiˈíngˈˊ dseaˋ góoˋ Jesús dseaˋ Israel, jo̱ caguiéˉ dseaˋ do co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈrˉ fɨˊ co̱o̱ˋ guieeˋ lɨ˜ sɨjneaˇ cuɨˈieeˋ. Jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do mɨ˜ cangɨ́ɨiñˊ fɨˊ jo̱, canaaiñˋ éeiñˉ láaˊ quiáˈˉ e cuɨˈieeˋ e seaˋ do ie˜ jo̱. 	 Op een zaterdag (of 'sabbat' zoals de Joden zeggen) liep Jezus met Zijn discipelen door de graanvelden. De discipelen plukten zo nu en dan wat aren en haalden de graankorrels eruit om op te eten.


Jo̱ dseángˈˉ eáamˊ jaˋ ˈgóˈrˋ guiarˊ e júuˆ do quiáˈˉ jial iing˜ Fidiéeˇ nicá̱rˋ nifɨˊ quiáˈˉ lajaangˋ lajaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. Jo̱guɨ eˈˊguɨr jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ guilíingˉ do cajo̱ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ jaˋ i̱i̱ˋ jnɨ́ɨngˊ quiáˈrˉ faˈ jaˋ cuǿøngˋ jmérˉ lajo̱. Jo̱ lanab jí̱i̱ˈ˜ lɨ́ɨˊ júuˆ e cajmeˈˊ Lucas e catɨ́ɨngˉ Teófilo. 	 Hij liet geen kans voorbijgaan om over het Koninkrijk van God te spreken. Met grote vrijmoedigheid sprak hij over de Here Jezus Christus. En niemand legde hem een strobreed in de weg.


Jo̱ laˈuii˜ nifɨ́ɨˆɨ ˈnʉ́ˈˋ e nɨcasɨ́ˈˉ dseaˋ jnea˜ e jaˋ røøˋ sɨɨng˜naˈ mɨ˜ seáangˈ˜ rúngˈˋnaˈ e jmiféngˈˊnaˈ Fidiéeˇ. Jo̱ seabˋ mɨ˜ jábˈˉ lɨ́ɨngˋ jnea˜ e júuˆ jo̱. 	 Ik heb gehoord dat er, wanneer u bijeenkomt, nogal wat onenigheid is. En ik geloof wel dat er iets van waarheid in is.


Jo̱ jaangˋ dseaˋ i̱ guiúngˉ, jmangˈˉ júuˆ guiʉ́bˉ féˈrˋ, co̱ˈ jmangˈˉ e guiʉ́ˉbaˈ ɨˊ dsíirˊ; jo̱guɨ jaangˋ dseaˋ i̱ sooˋ dsíiˊ, jmangˈˉ júuˆ gabˋ féˈrˋ, co̱ˈ jmangˈˉ e gaˋbaˈ ɨˊ dsíirˊ. 	 Want waar het hart vol van is, daar loopt de mond van over. Dat een goed mens vol goedheid is, blijkt uit wat hij zegt.


Jo̱ faˈ nʉ́ʉˈ˜ jaangˋ dseaˋ jaléˈˋ e júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ do dsʉˈ jaˋ jmitir˜ faˈ co̱o̱bˋ e júuˆ do, jo̱baˈ dseángˈˉ óoˋbre dseeˉ jóng, co̱ˈ jaˋ jmitir˜ dseángˈˉ lajaléˈˋ e júuˆ quiáˈˉ dseaˋ do. 	 Als iemand zich aan de hele wet van God houdt, maar die op één punt overtreedt, is hij in feite net zo schuldig als iemand die de hele wet heeft overtreden.


Jo̱ canaangˋ dseaˋ fɨɨˋ e iiñ˜ nijmeámˈˋbreiñˈ do, jo̱guɨ i̱ dseata˜ quidsiˊ íˈˋ do caquiʉˈrˊ ta˜ e niˈuǿiñˈˉ do sɨ̱ˈˆ i̱ dseaˋ do jo̱guɨ nibǿøngˉneiñˈ do có̱o̱ˈ˜ sɨɨˉ. 	 De mensen die erbij waren gekomen, keerden zich allemaal tegen Paulus en Silas. De rechters rukten hun de kleren van het lijf en lieten hen geselen.


Jo̱ laˈeáangˊ e jábˈˉ calɨ́iñˉ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱baˈ cangóˉbre cangogüeárˋ e fɨˊ guóoˈ˜ uǿˉ fɨˊ lɨ˜ cajíngˈˉ dseaˋ do lamɨ˜ jéengˊguɨ e nicuǿˈˉreiñˈ e nigüeárˋ lafaˈ dseaˋ i̱ jáaˊ fɨˊ lɨ˜ jiéˈˋ. Jo̱ ˈnʉ́ʉˊ ˈmɨbˈˊ cajmeˈrˊ e caguárˋ, jo̱guɨ lajo̱b calɨ́ˉ ˈnʉ˜ i̱ jó̱o̱rˊ i̱ siiˋ Isáaˊ do jo̱guɨ i̱ guieer˜ i̱ siiˋ Jacóoˆ do cajo̱, jo̱ lajɨˋ huáangˉ i̱ dseañʉˈˋ na caˈímˈˋbre lají̱i̱ˈ˜ e cajíngˈˉ Fidiéeˇ e nicuǿˈˉreiñˈ lamɨ˜ jéengˊguɨ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ caˈíngˈˋ dseaˋ cǿøngˈ˜ quiáˈrˉ cajo̱. 	 En zelfs toen hij in het land kwam dat God hem beloofd had, woonde hij in tenten als een vreemdeling; evenals Isaäk en Jakob, aan wie God dezelfde belofte deed.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, jneaˈˆ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseaˋ caguiaangˉguɨ do cangojéemˊbaaˈ quiáˈˉ Paaˉ e téeˈ˜naaˈ dsíiˊ móoˊ cartɨˊ caguiéˉnaaˈ tɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ e siiˋ Aso. Jo̱ fɨˊ jo̱guɨb sɨˈíˆ e dsiteeˉnaaˈ Paaˉ laco̱ˈ nɨcasɨɨ˜naaˈ røøˋ jéengˊguɨ, co̱ˈ ˈñiaˈrˊ calɨˈiiñ˜ e cangórˉ e ngɨrˊ la tó̱o̱ˋ ni˜ guóoˈ˜ uǿˉ. 	 Wij voeren zonder Paulus naar Assus, waar hij weer aan boord zou komen. Hij had dit zo geregeld, omdat hij zelf te voet wilde gaan.


—Lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quíˉiiˈ, e jaˋ cuǿøngˋ nicuǿøˆnaaˈ dseeˉ jaangˋ dseaˋ e jí̱i̱ˈ˜ jaˋ mɨˊ cane˜eeˈ røøˋ jaléˈˋ e jmóorˋ do, su guiʉ́ˉ o̱si jaˋ dseengˋ é. 	 "Volgens onze wet mogen wij niemand zomaar veroordelen", zei hij. "Wij moeten Hem eerst verhoren en nagaan wat Hij gedaan heeft."


Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ dseaˋ do: “Cien sɨ́ɨˊ e a˜ aceite røønˉ quiáˈrˉ.” Jo̱ dsifɨˊ lajo̱b cajíngˈˉ i̱ dseaˋ ˈléengˈ˜ do casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ do: “Lab ró̱o̱ˋ jiˋ lɨ˜ táanˈˋ e røønˈˋ. Té̱e̱ˊ lana e røønˈˋ jí̱i̱ˈ˜ cincuenta sɨ́ɨˊ.” 	 'Honderd vaten olie', antwoordde de man. 'Hier is uw schuldbekentenis', zei de beheerder. 'Verscheur die en schrijf een nieuwe voor vijftig vaten.'


Jo̱ có̱o̱ˈ˜ nisɨ́ɨˈˇbaaˈ jmiféngˈˊnaaˈ Tiquíˆiiˈ Fidiéeˇ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ, jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ e jo̱b cajo̱ ˈlee˜naaˈ mɨ˜ eeˋgo̱ féˈˋnaaˈ gaˋ uii˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ rúˈˋnaaˈ i̱ cajmeáangˋ Fidiéeˇ lɨ˜ laco̱ˈ lɨ́ɨiñˊ ˈñiaˈrˊ. 	 De ene keer prijst ze onze Here en Vader en de andere keer vervloekt zij mensen, die naar het beeld van God gemaakt zijn.


Jo̱ jaléngˈˋ jneaa˜aaˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ jmɨgüíˋ, røøbˋ seaˋ ngúuˊ táangˋnaaˈ có̱o̱ˈ˜guɨ jmɨˈøøngˉnaaˈ. Jo̱ lajo̱b cajo̱ mɨ˜ cajáˉ Jesús fɨˊ jmɨgüíˋ la, seabˋ ngúuˊ táaiñˋ có̱o̱ˈ˜guɨ jmɨˈøøiñˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la lɨ́ɨngˊ dseaˋ jmɨgüíˋ. Jo̱ dseaˋ do caˈuíiñˉ lajo̱ e laco̱ˈ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e cajúiñˉ e lɨ́ɨiñˊ jaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ, caˈíiñˉ bíˋ quiáˈˉ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ i̱ lɨ́ɨngˊ fii˜ quiáˈˉ ˈmóˉ. 	 Omdat wij mensen van vlees en bloed zijn, is Hij ook een mens van vlees en bloed geworden; want alleen als mens kon Hij sterven en zo de duivel, die de macht over de dood had, machteloos maken.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caˈeˊguɨ Jesús e júuˆ la jo̱ cajíñˈˉ: —Nɨcanʉ́ʉbˉ ˈnʉ́ˈˋ e júuˆ la malɨɨ˜guɨ eáangˊ: “Jaˋ ˈleeˈ˜ e nigüɨ́nˈˋ có̱o̱ˈ˜ dseañʉˈˋ o̱si dseamɨ́ˋ i̱ o̱ˈ quíiˈˉ.” 	 De wet van Mozes zegt: 'U mag geen overspel plegen.' Maar Ik zeg: Wie met begerige ogen naar een vrouw kijkt, heeft in zijn hart al overspel met haar gepleegd.


’Jo̱baˈ mɨ˜ jmɨcó̱o̱ˈˇnaˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ˈnéˉ quiáˈˉ lajo̱, jaˋ jmooˋnaˈ lɨ˜ cuǿøngˋ jǿøˉ dseaˋ fɨ́ɨngˊ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la lɨ́ɨngˊ dseaˋ i̱ jmɨcaang˜ e jmóorˋ jaléˈˋ e iing˜ Fidiéeˇ, dsʉˈ o̱ˈ jáˈˉ e jmóorˋ lajo̱. Co̱ˈ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ jmɨcaaiñ˜ e jmɨcó̱o̱ˈr˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ˈnéˉ quiáˈˉ lajo̱ fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ có̱o̱ˈ˜guɨ lacaangˋ jee˜ ˈnʉ́ʉˊ e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ niféˈˋ dseaˋ guiʉ́ˉ uii˜ quiáˈˉbre. Jo̱ dsʉˈ jnea˜ jmɨtaaˆ óoˊnaˈ e có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmɨcaang˜ i̱ dseaˋ do, nɨcalɨ́ˈˉbre lají̱i̱ˈ˜ e ˈnóˈrˊ do, co̱ˈ joˋ eeˋ niˈíngˈˆguɨr jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 Wanneer u een arme iets geeft, bazuin het dan niet rond. Dat doen de huichelaars. Het gaat hen erom iedereen in de synagoge en op straat te laten zien hoe goed zij zijn. Zij willen door de mensen geprezen worden.


jo̱ tiquiáˈˆ Maat calɨsírˋ Matatías, jo̱ tiquiáˈˆ Matatías calɨsírˋ Semei, jo̱ tiquiáˈˆ Semei calɨsírˋ Sec, jo̱ tiquiáˈˆ Sec calɨsírˋ Judá, 	 De vader van Esli was Naggai; de vader van Naggai was Maäth; de vader van Maäth was Mattathias; de vader van Mattathias was Semeïn; de vader van Semeïn was Josech; de vader van Josech was Joda;


Jo̱ i̱ ángel la caˈñúiñˈˋ i̱ jóˈˋ guiéˉ mogui˜ do i̱ lɨ́ɨngˊ jóˈˋ ˈlɨngˈˆ i̱ nɨngóoˊ seengˋ, jo̱ íbˋ i̱ lɨ́ɨngˊ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ i̱ siiˋ Satanás, jo̱ caˈñúngˈˋneiñˈ do có̱o̱ˈ˜ ñíˆ cadena lajeeˇ mil ji̱i̱ˋ. 	 Hij pakte de draak (de oude slang, satan, de duivel) en boeide hem voor duizend jaar.


Jo̱guɨ Timoteo, jaangˋ dseaˋ rúˈˋnaaˈ i̱ jmóoˋ ta˜ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jnea˜, guiémˈˊbre júuˆ guicó̱o̱ˈˇ quíiˉnaˈ cajo̱, jo̱guɨ lajo̱bɨ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ góoˊo i̱ siiˋ Lucio có̱o̱ˈ˜guɨ Jasón jo̱guɨ Sosípater guiémˈˊbre júuˆ guicó̱o̱ˈˇ quíiˉnaˈ cajo̱. 	 Ik breng u ook nog de groeten over van mijn naaste medewerker Timotheüs en mijn landgenoten Lucius, Jason en Sosipater.


Dsʉˈ i̱ Tée˜ do eáamˊ jéeˊ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ quiáˈrˉ, jo̱ caséerˋ nir˜ fɨˊ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ jo̱ cangárˉ cateáˋ fɨˊ lɨ˜ laniingˉ ˈgøngˈˊ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱guɨ cangáiñˉ Jesús e singˈˊ dseaˋ do lɨ́ˈˆ lɨˊ dséeˊ cáangˋ Tiquiáˈrˆ Fidiéeˇ. 	 Maar Stefanus schonk geen aandacht meer aan hen. Hij was vol van de Heilige Geest, keek omhoog en zag de schitterende heerlijkheid van God. Ook zag hij Jezus aan de rechterhand van God.


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ i̱ dseaˋ guitúungˋ do lado, eáamˊ fɨˈíˆ calɨ́iñˉ, jo̱ canaaiñˋ jmɨngɨ́ˈrˉ dseaˋ do lajaangˋ lajaaiñˋ: —¿Su jneab˜, faa˜aaˈ? Jo̱ jiéngˈˋguɨ jaangˋ cañíiˋ: —¿Si jneab˜ é? 	 Dat was een slag voor hen. Verdrietig vroegen zij allemaal: "Ik toch niet?"


Jo̱ lajeeˇ e taaiñ˜ e sɨˈrˊ lɨ˜ ˈñʉ́ʉˊ quiáˈˉ i̱ búˈˆ do, dob caguilíingˉ dseaˋ fii˜ i̱ jóˈˋ do, jo̱ casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ gángˉ do jo̱ cajíñˈˉ: —¿Jialɨˈˊ sɨ́ɨngˈ˜naˈ búˈˆ quíˉnaaˈ? 	 Ze maakten het dier los. Daar kwamen de eigenaars al aan. "Wat moet dat?" vroegen ze. "Waarom maken jullie ons veulen los?"


’Dseaˋ rúˈˋuuˈ, jaléngˈˋ jneaˈˆ dseaˋ Israel dseaˋ sɨju̱ˇ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ quíˆiiˈ Abraham lɨ́ɨˊnaaˈ, jo̱guɨ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ jaˋ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ Israel i̱ jmɨˈgóˋ Fidiéeˇ, catɨ́ɨmˉbaaˈ lajaléˈˋnaaˈ e juguiʉ́ˉ e guiaaˉ la quiáˈˉ jial nileángˋnaaˈ jee˜ dseeˉ quíˉnaaˈ. 	 Mannen broeders, afstammelingen van Abraham en u die ontzag voor God hebt: Wij hebben het nieuws ontvangen dat er redding is door Jezus Christus.


Jo̱ calɨséngˋ Jesús fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ e siiˋ Belén e néeˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Judea. Jo̱ ie˜ jo̱ lɨ́ɨngˊ jaangˋ dseaˋ i̱ siiˋ Herodes dseata˜ dseaˋ féngˈˊ quiáˈˉ jaléˈˋ fɨɨˋ e seaˋ fɨˊ jo̱. Jo̱ ie˜ jo̱b cajo̱ caguilíingˉ fɨˊ Jerusalén tú̱ˉ ˈnɨˊ mɨ́ɨngˈ˜ dseaˋ i̱ jmɨtɨ́ɨngˋ quiáˈˉ jaléngˈˋ nʉ́ʉˊ, jo̱ i̱ dseaˋ do huí̱i̱bˉ eáangˊ jalíiñˉ fɨˊ lɨ́ˈˆ lɨˊ guoˈˋ ieeˋ. 	 Jezus werd geboren in Bethlehem in de provincie Judea. Koning Herodes was toen aan het bewind. In dezelfde tijd kwamen er enkele sterrenkundigen uit het oosten naar Jeruzalem.


—Jéengˈ˜ na, Jesús, dseaˋ seengˋ fɨˊ Nazaret. ¿Jialɨˈˊ ñijmiguíinˈˆ jneaˈˆ? ¿Su cañíˈˉ e niˈíinˈ˜ jneaˈˆ? Cuíimˋbaaˈ ˈnʉˋ, jo̱baˈ ne˜naaˈ e lɨnˈˊ dseaˋ güeangˈˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ. 	 "Jezus van Nazareth, ga weg! Ik wil niets met U te maken hebben. U bent gekomen om ons te vernietigen! Ik weet wel wie U bent: De heilige Zoon van God!"


Jo̱ fɨˊ ni˜ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ e cajmeˈˊ Moi˜ féˈˋ e jaléngˈˋ i̱ dseamɨ́ˋ i̱ jmóoˋ lajo̱ ˈnéˉ niquiúngˈˉ dseaˋ írˋ cu̱u̱b˜ cartɨˊ nijúuiñˉ. Jo̱guɨ ˈnʉˋ, ¿jial fóˈˋ? 	 In de wet van Mozes staat dat wij zo'n vrouw moeten stenigen. Wat is Uw mening?"


Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ; jo̱ laˈuii˜, mɨ˜ canaangˋ e calɨseáˋ dseeˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la, calɨ́ˉ lajo̱ uíiˈ˜ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ calɨsíˋ Adán. Jo̱ dsifɨˊ mɨ˜ cangɨ́ˋ e caˈéerˋ dseeˉ, jo̱b mɨ˜ canaangˋ e calɨseáˋ ˈmóˉ; jo̱ co̱ˈ lajo̱b cajméeiñˈˋ do lamɨ˜ uii˜, jo̱baˈ lajɨɨmˋ dseaˋ latɨˊ lana seaˋ ˈmóˉ quiáˈrˉ uíiˈ˜ jaléˈˋ e dseeˉ e éerˋ. 	 Samengevat is het zo: Door de schuld van één mens, Adam, is de zonde in de wereld gekomen en de dood is het logische gevolg van de zonde. De dood breidde zich uit naar alle mensen, want zij zondigden allemaal.


Jo̱ lajeeˇ guiˈnáˈˆ féˈˋbɨ Tʉ́ˆ Simón lado, mɨ˜ cajgóˉ cabøø˜ jníiˊ e jɨˈˋ jloˈˆ fɨˊ lɨ˜ teáangˉ dseaˋ do, jo̱ fɨˊ jee˜ e jníiˊ do guicanʉ́ˈˋ e lɨɨng˜ i̱i̱ˋ guicaféˈˋ jo̱ guicajíñˈˉ: —I̱ lab Jó̱o̱ˋo̱ i̱ ˈneáanˋn eáangˊ jo̱ eáamˊ iáangˋ dsiiˉ có̱o̱ˈr˜. Jmeeˉnaˈ nʉ́ʉˉnaˈ júuˆ quiáˈrˉ. 	 Maar voordat hij was uitgesproken, kwam er een lichtende wolk boven hen. Een stem uit die wolk zei: "Dit is mijn geliefde Zoon, de man naar mijn hart. Luister naar Hem."


Jo̱ e lab júuˆ e cacuøˈrˊ dseaˋ do ie˜ jo̱ mɨ˜ cajíñˈˉ lala: “E jábˈˉ, jneab˜ nijmigüeanˈˆn ˈnʉˋ jo̱guɨ nijmee˜e e nilɨseengˋ i̱ ˈleáangˉ dseaˋ sɨjú̱ˈˆ.” 	 "Abraham", zei Hij, "Ik zal u telkens weer zegenen. Ik zal u een zoon geven en u stamvader van een groot volk maken." (A)


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ Móˆ e jo̱, jo̱baˈ cañíirˋ quiáˈˉ Jesús jo̱ cajíñˈˉ: —¡Dseángˈˉ e jáˈˉ e ˈnʉbˋ Fíiˋi jo̱guɨ ˈnʉbˋ Fidiéeˇ quiéˉe cajo̱! 	 "Mijn Here en mijn God", stamelde Thomas.


Jo̱ mɨ˜ ningɨ́ˋ e nidsijéeˊ jaléˈˋ e jo̱ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel, jo̱guɨbaˈ nileángˋ jaléngˈˋ dseaˋ Israel jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈrˉ. Jo̱ e na lɨ́ɨˊ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ la féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ lɨ˜ féˈrˋ lala: Jo̱ fɨˊ Sión lɨ˜ nijáaˊ i̱ dseaˋ i̱ nileángˉ dseaˋ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáiñˈˉ. Jo̱ íbˋ i̱ nijé̱ˈˋ jaléˈˋ e jaˋ dseengˋ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ sɨju̱ˇ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Jacóoˆ. 	 Dan zal heel Israël gered worden. Dat staat ook in de Boeken: "De grote bevrijder zal uit Sion komen om het kwaad van Israël weg te doen." (f)


Jo̱ eáamˊ calɨˈiáangˋ dsíiˊ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜ dseaˋ áangˊ quíˉnaaˈ uíiˈ˜ e jábˈˉ calɨ́ngˉ jaléngˈˋ dseaˋ do júuˆ quiáˈˉ dseaˋ do. 	 Vroeger hebben vele mensen vanuit dit geloof geleefd. Zij zijn ook door hun geloof bekend geworden.


Jo̱ lajo̱baˈ iing˜ jnea˜ e jaléngˈˋ dseaˋ güɨjmifémˈˊbre Fidiéeˇ fɨˊ doñiˊ jiéˈˋ fɨˊ lɨ˜ seeiñˋ e ɨˊ dsíirˊ jmangˈˉ e guiʉ́ˉ jo̱guɨ e o̱ˈ guíiñˉ o̱ˈguɨ e jɨ́ɨiñˋ cajo̱. 	 Daarom wil ik dat als mannen hun handen opheffen om te bidden, zij eerlijk en oprecht zijn, zonder enige twijfel of wrok in hun hart.


Dsʉco̱ˈ tǿˈˋ Fidiéeˇ i̱ fɨ́ɨmˊ dseaˋ e nijángˈˋ yaaiñ˜ fɨˊ jaguórˋ, lɨfaˈ jí̱i̱ˈ˜ tú̱ˉ ˈnɨˊ mɨ́ɨngˈ˜bingˈ i̱ guíñˈˋ. 	 Velen zijn geroepen, maar weinigen zijn uitgekozen."


Jo̱ nab nɨcalɨti˜ laco̱ˈ féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ cuaiñ˜ quiáˈˉ i̱ Juan i̱ seáangˋ dseaˋ jmɨɨˋ do mɨ˜ cajíngˈˉ Fidiéeˇ e casɨ́ˈrˉ Dseaˋ Jmáangˉ lala: Nisɨ́ɨnˆn jaangˋ dseaˋ i̱ niguiáˉ júuˆ quiéˉe nʉ́ˈˉguɨ e niguóˈˆ fɨˊ jmɨgüíˋ e laco̱ˈ niguiárˉ guiʉ́ˉ fɨˊ lɨ˜ ningɨ́ˈˆ. 	 Want hij is de man over wie (in het boek van Maleachi) is geschreven. Hij is de heraut, die voor Mij zou uitgaan om mijn komst aan te kondigen.


Jo̱ mɨ˜ cangáiñˉ Tʉ́ˆ Simón e dob guiiñ˜ do ˈnɨˈˋ jɨˋ jmiguiáiñˈˊ, lɨ́ˈˆ caje̱rˊ jǿømˉbre dseaˋ do jo̱ casɨ́ˈrˉ lala: —Cangɨ́bˆ jáˈˉ ˈnʉˋ có̱o̱ˈ˜ Jesús i̱ seengˋ fɨˊ Nazaret do, ¿jáˆ jáˈˉ? 	 "Hé!" zei zij en keek hem eens goed aan. "U was toch ook bij die man uit Nazareth, bij die Jezus?"


Jo̱ dsifɨˊ mɨ˜ canúuˉ Jesús e tǿˋ i̱ dseaˋ tiuungˉ do, dsifɨˊ ladob caje̱rˊ, jo̱ caquiʉˈrˊ ta˜ e cangotéeˋ dseaˋ i̱ dseaˋ tiuungˉ do jo̱ cangojéengˋneiñˈ tɨˊ quiá̱ˈˉ lɨ˜ singˈˊ Jesús. Jo̱ mɨ˜ caguiéiñˈˉ do quiá̱ˈˉ, jo̱ cajmɨngɨˈˊreiñˈ: 	 Jezus bleef staan. "Breng die blinde man eens bij Mij", zei Hij.


Dsʉˈ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caguilíingˉ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ lacúngˈˊ lɨ˜ ráangˋ i̱ Paaˉ do fɨˊ caluuˇ e fɨɨˋ do, jo̱ dsifɨˊ lajo̱b caró̱o̱ˉtu̱iñˈ do, jo̱ caˈíbˉtu̱r e fɨˊ jee˜ fɨɨˋ do. Jo̱ mɨ˜ cajneáˉ e jmɨɨ˜ jo̱, caˈuøømˋ i̱ Paaˉ do có̱o̱ˈ˜guɨ Bernabé e fɨˊ jo̱, jo̱ cangolíiñˆ fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ lɨ˜ siiˋ Derbe. 	 Maar toen de christenen om hem heen kwamen staan, stond hij op en liep de stad binnen. De volgende morgen vertrok hij met Barnabas naar Derbe en


Jo̱ uíiˈ˜ e lajo̱b lɨ́ɨˊ, jo̱baˈ Fidiéeˇ eáamˊ calɨ́ˉ fɨ́ɨˉ lɨ́ɨiñˉ jnea˜; jo̱ cajméerˋ lajo̱ e laco̱ˈ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ cajmijnéeiñˋ fɨˊ quiniˇ jaléngˈˋ dseaˋ jiéngˈˋ jial tíiˊ e féngˈˊ dsíirˊ uii˜ quiéˉe. Jo̱ cajméerˋ lajo̱ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ e laco̱ˈ cuøˊ li˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ nabɨ nijángˈˋ yaang˜ fɨˊ jaguóˋ dseaˋ do, jo̱ lajo̱baˈ nilɨseeiñˋ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ lata˜. 	 Maar God heeft mij vergeven, opdat Jezus Christus mij zou kunnen gebruiken als een voor- beeld om te laten zien hoeveel geduld Hij heeft. Zo zullen anderen beseffen dat ook zij eeuwig leven kunnen krijgen.


Jo̱ dseángˈˉ e jábˈˉ e jmiguiʉbˊ guotɨɨˉ dseaˋ seaˋ, jo̱ dsʉˈ jaamˋ dseaˋ lɨ́ɨiñˊ có̱o̱ˈ˜ lajaléˈˋ e jo̱. 	 Maar er zijn vele delen en samen vormen zij één lichaam.


Jo̱ jneabˈˆ dseaˋ lafaˈ nɨcajníˆnaaˈ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ uíiˈ˜ e nɨcaguiáˉnaaˈ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱baˈ ɨˊ dsiˋnaaˈ e o̱ˈ ˈleáangˉ song lɨɨng˜go̱ e mɨ́ɨˈ˜naaˈ ˈnʉ́ˈˋ e nijmɨcó̱o̱ˈ˜naˈ jneaˈˆ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e ˈnéˉnaaˈ. 	 Wij hebben geestelijk zaad in u gezaaid. Is het dan teveel gevraagd dat wij eten en drinken oogsten?


Jo̱ dsʉˈ ˈnʉˋ ˈnéˉ jméeˈˆ e jaˋ jáˈˉ lɨ́ɨnˈˋ jaléˈˋ júuˆ e jaˋ e uiing˜ seaˋ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la féˈˋ i̱ lɨɨng˜ dseaˋ áangˊ quíˉnaaˈ; co̱ˈ lɨ́ˈˆ lɨˊ ˈnéˉ e nijmɨˈúunˈˋ e jmɨˈgooˋbɨˈ Fidiéeˇ carˋ ngocángˋ oˈˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmooˈˋ jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e fóˈˋ, co̱ˈ e lajo̱baˈ e íingˆ ta˜ quíiˈˉ. 	 Verknoei je tijd niet met discussies over zinloze ideeën en flauwe sprookjes. Benut je tijd en energie om geestelijk in conditie te blijven.


Jo̱ eáamˊ ˈnéˉ eeˉnaˈ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈr˜, jo̱guɨ ˈnéˉ jmiˈneáangˋnaˈre quiáˈˉ jaléˈˋ e ta˜ e jmóorˋ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ. Jo̱ güɨlɨseemˋbaˈ juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ rúngˈˋnaˈ. 	 Respecteer hen en houd van hen, omdat zij zoveel voor u doen. Leef in vrede met elkaar.


Dsʉˈ lajeeˇ lana, fɨˊ ñifɨ́ˉbɨ ˈnéˉ seeiñˋ cartɨˊ mɨ˜ niguiáˉtu̱ Fidiéeˇ guiʉ́ˉ lajaléˈˋ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ laco̱ˈguɨ to̱o̱˜ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ jo̱guɨ laco̱ˈguɨ casɨ́ˈrˉ dseaˋ quiáˈrˉ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈrˉ malɨɨ˜guɨ eáangˊ, 	 Hij moest naar de hemel teruggaan tot de tijd van het volledige herstel. Over die tijd heeft God vanaf het begin al gesproken door Zijn heilige profeten.


lɨ́ˈˆ lajaléngˈˋ dseaˋ i̱ ˈléeˊ e güɨɨiñˋ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ i̱ o̱ˈ quiáˈrˉ, o̱si dseañʉˈˋ ˈléerˊ e güɨɨiñˋ laˈóˈˋ dseañuiñˈˋ, o̱si dseamɨ́ˋ ˈléerˊ e güɨɨiñˋ laˈóˈˋ dseamɨ́ɨiñˉ é, jo̱guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jmóoˋ ta˜ lǿøngˊ jo̱guɨ ta˜ ˈnɨ́ɨngˋ dseaˋ, jo̱guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ngɨˊ ta˜ quie̱ˊ jaléˈˋ júuˆ adseeˋ, jo̱guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ éengˋ fiiˉ, jo̱ dsʉˈ o̱ˈ jáˈˉ jaléˈˋ e féˈrˋ do. Jo̱ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ cuǿøngˋ feˇeeˈ, e e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ do catɨ́ɨngˉ jaléngˈˋ i̱ jmóoˋ lɨ́ˈˆ doñiˊ eeˋ e jaˋ cǿøngˋ røøˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ niguoˈˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 die ontucht plegen met volwassenen èn met kinderen, die het niet nauw nemen met het mijn en dijn, die voor een leugen, ja zelfs voor een meineed niet terugdeinzen en allerlei dingen doen, die ingaan tegen het geweldige nieuws van onze goede God, van Wie ik een boodschapper ben.


Jnea˜ siiˉ Tiáa˜, jaangˋ dseaˋ i̱ jmóoˋ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜guɨ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱ jmoˈˊo e jiˋ la e catɨ́ɨngˉ lajɨˋ guitu̱ˊ ˈléˈˋ dseaˋ Israel i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ sɨsooˇ sɨjǿngˆ fɨˊ laˈúngˉ fɨˊ jmɨgüíˋ. Guicó̱o̱ˈˇbaaˈ lajaangˋ lajaangˋnaˈ. 	 Van: Jakobus, een dienaar van God en van de Here Jezus Christus. Aan: De Joodse christenen die over de hele wereld verstrooid zijn.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e caˈiéngˉ Jesús ñisʉ̱ˈˋ, jo̱baˈ ie˜ jo̱ cangóˉ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Séˆ i̱ niseengˋ fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ e siiˋ Arimatea, jo̱ cangórˉ cangomɨ́ɨˈrˇ dseata˜ Pilato fɨˊ e nidsijgiáaiñˊ Jesús fɨˊ lɨ˜ táangˋ dseaˋ do fɨˊ dseˈˋ crúuˆ jo̱ nidsijéengˋneiñˈ fɨˊ lɨ˜ niˈáiñˉ. Jo̱ i̱ Séˆ do nɨlɨ́ɨiñˊ jaangˋ dseaˋ quiáˈˉ Jesús, dsʉˈ jí̱i̱ˈ˜ la ñirˊ ˈñiaˈˊbre, co̱ˈ ˈgǿmˈˋbre jaléngˈˋ dseaˋ Israel fɨng song calɨñiñˈˊ do e nɨlɨ́ɨiñˈˊ lajo̱. Jo̱ cacuøbˊ dseata˜ Pilato fɨˊ lajo̱, jo̱ cangóbˉ Séˆ e cangojgiáaiñˇ Jesús fɨˊ lɨ˜ táangˋ dseaˋ do fɨˊ dseˈˋ crúuˆ, jo̱ mɨfɨ́ɨngˋ cangojéeiñˋ dseaˋ do fɨˊ lɨ˜ caˈámˉbiñˈ. 	 Nadat het allemaal voorbij was, vroeg Jozef van Arimathea aan Pilatus of hij Jezus' lichaam mocht wegnemen. Pilatus vond het goed. Deze Jozef was een volgeling van Jezus. Maar hij had er niet voor durven uitkomen, omdat hij bang was voor de Joden. Daarop haalde hij Jezus' lichaam van het kruis af.


Jo̱ lana nijmɨngɨɨˇtú̱u̱ caléˈˋ catú̱ˉ: Jo̱ mɨ˜ caquiungˈˆ dseaˋ Israel, ¿su dseángˈˉ conguiabˊ caˈnaaiñˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ? U̱˜, dseángˈˉ o̱ˈ lajo̱. Jo̱ dsʉˈ mɨ˜ cajméeˋ dseaˋ Israel saangˋ dsíirˊ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ, jo̱ e jo̱ calɨˈíingˉ ta˜ e laco̱ˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel nitɨ́iñˉ e nileángˉ Fidiéeˇ írˋ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáiñˈˉ. Jo̱ lajo̱baˈ eáamˊ nilíˋ dsihuɨ́ɨngˊ jaléngˈˋ dseaˋ Israel quiáˈˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ uíiˈ˜ e lajo̱ nɨcajméeˋ Fidiéeˇ có̱o̱iñˈ˜ do. 	 Zijn de Israëlieten dan gestruikeld om voorgoed te blijven liggen? Natuurlijk niet! Maar door hun weigering om te gehoorzamen, is nu de andere volken het heil te beurt gevallen en wel om de Israëlieten jaloers te maken.


Jo̱ cuǿøˉø guiˈmáangˈˇ Fidiéeˇ uii˜ e cajméerˋ e Tito caˈɨ́ˋ dsíirˊ eáangˊ uíiˈ˜ quíiˉnaˈ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ e ɨˊ dsiˋ jnea˜ cajo̱. 	 Ik ben God dankbaar dat Titus zich net zo voor u inspant als ik.


Co̱ˈ jaˋ nicuǿˉ Fidiéeˇ fɨˊ e nija̱ˋ jnea˜ fɨˊ dsíiˊ tóˋ é̱e̱ˋ, o̱ˈguɨ nicuǿrˉ fɨˊ faˈ lɨ́ˈˆ nijgiéˈˋ lajo̱ ngúuˊ táanˋn, dseaˋ güeánˈˆn i̱ jmóoˋ lají̱i̱ˈ˜ ta˜ e iing˜ írˋ. 	 Here, U zult mij niet dood laten blijven. U zult het lichaam van Uw heilige Zoon niet laten vergaan.


Jo̱ nɨcanʉ́ʉˉbaˈ e nɨcafɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ lamɨ˜ jéengˊguɨ e ninínˈˆn fɨˊ lɨ˜ guiing˜ Tiquíˆiiˈ, jo̱ dsʉˈ nigáabˊtú̱u̱ jo̱ nilɨseemˋtú̱u̱ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ caléˈˋ catú̱ˉ. Jo̱ faco̱ˈ dseángˈˉ jáˈˉ e ˈnʉ́ˈˋ ˈneáangˋnaˈ jnea˜, jo̱baˈ calɨˈiáamˋ óoˊnaˈ jóng mɨ˜ calɨñíˆnaˈ e ninínˈˆn fɨˊ lɨ˜ guiing˜ Tiquíˆiiˈ faco̱ˈ lajo̱, co̱ˈ íˋbre dseaˋ niingˉguɨr laco̱ˈguɨ jnea˜. 	 U hebt Mij horen zeggen dat Ik wegga en weer terugkom. Als u werkelijk van Mij hield, zou u blij zijn dat Ik naar de Vader ga, want de Vader is groter dan Ik.


Jo̱guɨ lana, jnea˜ Paaˉ jmoˈˊo e júuˆ guicó̱o̱ˈˇ la quíiˉnaˈ có̱o̱ˈ˜ guóoˋo ˈñiáˈˋbaa. 	 De laatste groet schrijf ik zelf.


Jo̱ lajeeˇ sɨ́ɨngˋ i̱ dseaˋ do lado, dob singˈˊ Tʉ́ˆ Simón e báˋbɨr jnɨ́ˆ fɨˊ caluuˇ. Jo̱ lɨ́ˈˆ mɨ˜ caneáarˊ e jnɨ́ˆ do, jo̱guɨb calɨlíˈrˆ e Tʉ́ˆ Simómbingˈ nisingˈˊ, jo̱ sóongˆ cafǿiñˈˊ mɨ˜ cangáiñˉ dseaˋ do. 	 Petrus bleef net zo lang kloppen tot zij aan de deur kwamen. Toen zij hem binnenlieten, zagen ze tot hun grote verbazing dat hij het echt was.


Jo̱ jí̱i̱ˈ˜ latɨˊ mɨ˜ uiim˜ nɨseaˋ e siiˋ Júuˆ do, jo̱ e jo̱ lɨ́ɨngˊ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ; jo̱ cøømˋ seengˋ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ, co̱ˈ íbˋ dseángˈˉ Fidiéeˇ cajo̱. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht.


Jo̱ lalab lɨ́ɨˊ e júuˆ e guiarˊ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ dsilíingˉ dsinʉ́ʉˉ júuˆ quiáˈrˉ do: —Mɨ˜ nisóongˉ jnea˜, nijáaˊ jaangˋ i̱ ˈgøngˈˊguɨ laco̱ˈ jnea˜; jo̱baˈ jnea˜ quiniˇ i̱ dseaˋ íˋ jaˋ e quíinˊn e co̱ˈ tuun˜n e sɨ́ɨˈ˜ɨ ˈnii˜ ñiˊ ˈñʉ́ʉˊ lomɨɨrˉ. 	 "Het duurt niet lang meer", riep hij, "en dan komt er Iemand, die veel belangrijker is dan ik. Vergeleken bij Hem ben ik niets. Ik ben niet eens waard Zijn schoenen los te maken.


Jo̱ e fɨɨˋ e siiˋ Betania do jaˋ huí̱i̱ˉ néeˊ laco̱ˈguɨ Jerusalén, co̱ˈ tíibˊjiʉ jí̱i̱ˈ˜ la ˈnɨˊ kilómetro, 	 Bethanië ligt op nog geen drie kilometer van Jeruzalem.


Jo̱ lajeeˇ e nɨcataan˜n fɨˊ jmɨgüíˋ la có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ quiéˉe la, nɨcanebˈˉ niiˉre jo̱guɨ nɨcajméˉbaare íˆ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e ˈgøngˈˊ quíiˈˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ e nɨcuǿøˈ˜ jnea˜ e lɨ́ɨnˊn. Jo̱ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ i̱ dseaˋ quiéˉe la jaˋ mɨˊ caˈnaaiñˋ có̱o̱ˈ˜ jnea˜, dsʉˈ dseángˈˉ jí̱i̱ˈ˜ i̱ jaangˋ i̱ nijángˈˋ jnea˜ fɨˊ jaguóˋ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ ˈníˈˋ níingˉ jnea˜, jí̱i̱ˈ˜ íˋbingˈ i̱ nɨcaˈnaangˋ conguiaˊ, jo̱ dsʉˈ nɨcalɨ́ˉ lajo̱ e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ nilɨti˜ lají̱i̱ˈ˜ e tó̱o̱ˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quíˉiiˈ e cajmeˈˊ dseaˋ malɨɨ˜guɨ eáangˊ. 	 Zolang Ik bij hen was, beschermde Ik hen in Uw naam die U Mij hebt gegeven. Ik heb geen van hen aan zijn lot overgelaten, behalve Judas, die zich door de duivel liet leiden. (A) Daardoor kwam immers uit wat in de Boeken stond.


Co̱ˈ dsiˈlóoˆbɨ cajnéngˉ jaangˋ ángel quiáˈˉ Fidiéeˇ quiéˉe i̱ jmóoˋ lají̱i̱ˈ˜ ta˜ quiʉˈˊ dseaˋ do, 	 Vannacht heeft er een engel bij mij gestaan, een engel van de God, aan Wie ik toebehoor en Die ik dien.


Jo̱ mɨ˜ jmooˋnaˈ e tú̱ˉ niˈɨ́ˉ dsíiˊ i̱ dseaˋ rúngˈˋnaˈ i̱ jaˋ mɨˊ ˈgooˋ singˈˊ teáˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱baˈ dseebˉ eeˉ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱ fɨˊ quiniˇ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Door uw broeder over te halen iets te doen wat hij eigenlijk niet wil, zondigt u tegen hem èn tegen Christus.


Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ do quiáˈˉ i̱ dseaˋ ˈléengˈ˜ quiáˈrˉ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: “Nicuǿøˆbaa ˈnʉˋ e nilíinˈˉ dseata˜ quiáˈˉ ˈñiáˋ fɨɨˋ cajo̱.” 	 'Prima', zei de koning. 'Jij wordt gouverneur over vijf steden.'


jo̱baˈ dseebˉ nilɨseaˋ quiáˈrˉ jóng quiáˈˉ e jaˋ nijmitir˜ lají̱i̱ˈ˜ e sɨˈíˆ e catɨ́ɨiñˉ e nijmérˉ. 	 Dan zal er een oordeel over hen komen, omdat zij zich niet houden aan de belofte die zij Christus hadden gedaan.


Jo̱ jo̱b caguoˈˉ júuˆ e niˈnɨ́ɨiñˋ dseaˋ do uíiˈ˜ e jaˋ jmiti˜ Paaˉ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ e laco̱ˈ tɨ́ɨngˋ i̱ dseaˋ góorˋ dseaˋ Israel do e jmóorˋ. Dsʉˈ jaˋ e dseeˉ seaˋ quiáiñˈˉ e eáangˊ faˈ dsi˜ íˈˋ e nijngángˈˉneiñˈ o̱ˈguɨ e nitángˈˊneiñˈ fɨˊ dsíiˊ ˈnʉñíˆ. 	 Maar daar bleek dat hij niets heeft gedaan waarop de doodstraf of gevangenisstraf staat. Het ging bij hun beschuldiging om bepaalde kwesties van het Joodse geloof.


—¿Jialɨˈˊ jmooˋnaˈ lana? Co̱ˈ o̱ˈ diée˜ jneaˈˆ, jneaˈˆ lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ jmɨgüíˋ laco̱ˈguɨ la lɨ́ɨngˊ ˈnʉ́ˈˋ. Jo̱ cajáˉnaaˈ fɨˊ la uiing˜ jo̱b cajo̱ e cajasíiˈˇnaaˈ ˈnʉ́ˈˋ e ˈnéˉ nitʉ́ˆbaˈ lají̱i̱ˈ˜ e tɨ́ɨngˋnaˈ jmooˋnaˈ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ iing˜naˈ jmeeˉnaˈ lana có̱o̱ˈ˜ jneaˈˆ, co̱ˈ jaˋ eeˋ ta˜ íingˆ quíiˉnaˈ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ e jo̱, jo̱ quɨ́ˈˉ jíingˈˇ yaang˜naˈ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ i̱ dseángˈˉ jáˈˉ do, co̱ˈ íbˋ dseaˋ cajméerˋ jmɨgüíˋ có̱o̱ˈ˜guɨ guóoˈ˜ uǿˉ có̱o̱ˈ˜guɨ jmɨñíˈˆ, lɨ́ˈˆ lajaléˈˋ e seaˋ laˈúngˉ fɨˊ jmɨgüíˋ. 	 "Mannen!" schreeuwden zij. "Wat bent u nu van plan? Wij zijn maar gewone mensen, net als u! Wij hebben goed nieuws voor u. De goden die u aanbidt, zijn geen echte goden. U moet de levende God vereren! Hij heeft de hemel, de aarde en de zee gemaakt en alles wat daarin is.


jo̱guɨ dseángˈˉ lajangˈˉ guiaˋnaaˈ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ bíˋ ˈgøngˈˊ quiáˈˉ Fidiéeˇ jmooˉnaaˈ jaléˈˋ e quɨ́ɨˈ˜naaˈ jmɨɨ˜. Jo̱ jmáangˈ˜naaˈ ta˜ e eeˉnaaˈ røøˋ na e laco̱ˈ jmɨˈǿngˈˋ yee˜naaˈ jee˜ jaléˈˋ e dsingɨ́ɨngˉnaaˈ jo̱guɨ e laco̱ˈ ningɨɨˉnaaˈ quiáˈˉ dseaˋ. 	 Onze woorden zijn een getuigenis van de waarheid en God heeft ons daarvoor kracht gegeven. De rechtvaardigheid was ons wapen, zowel in de aanval als in de verdediging.


Jo̱guɨ féˈˋbɨ dseaˋ e júuˆ la cajo̱: “Jo̱ jaléˈˋ e quieeˇnaaˈ dsitóoˈ˜ fɨˊ dsíiˊ túˈˋnaaˈ, jo̱guɨ e túˈˋnaaˈ do íingˆ ta˜ quiáˈˉ e guɨngˈˊ jaléˈˋ e quieeˇnaaˈ do.” Jo̱ e jábˈˉ e júuˆ jo̱, lɨfaˈ Fidiéeˇ tó̱o̱bˋ jmɨɨ˜ mɨ˜ niˈíiñˉ lajɨˋ tú̱ˉ e jo̱. Jo̱guɨ jaˋ cajméeˋ Fidiéeˇ ngúuˊ táangˋ dseaˋ e lɨco̱ˈ íingˆ ta˜ e nijméˉ dseaˋ jaléˈˋ e jaˋ dseengˋ, dsʉco̱ˈ jaléˈˋ ngúuˊ táangˋ dseaˋ íingˆ ta˜ e nijméˉ dseaˋ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáamˉbingˈ cuǿøngˋ jméˆnaaˈ lajo̱. 	 Het voedsel is voor het lichaam en het lichaam is voor het voedsel. God zal ze allebei overbodig maken. Ons lichaam is niet bestemd voor de ontucht, maar voor de Here en de Here zorgt voor het lichaam!


Jo̱ jneab˜ dseaˋ i̱ laˈuii˜ do jo̱guɨ jnea˜bɨ i̱ tɨˊ lɨ˜ cadséngˉ do cajo̱, jo̱ jneab˜ i̱ seengˋ ie˜ lají̱i̱ˈ˜ mɨ˜ catɨro̱o̱ˇ jmɨgüíˋ, jo̱guɨ jnea˜bɨ cajo̱ i̱ seengˋ cartɨˊ mɨ˜ niˈíingˉ jmɨgüíˋ. 	 Ik ben de Alfa en de Omega, de eerste en de laatste, het begin en het einde."


Jo̱guɨ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ ni˜ guóoˈ˜ uǿˉ jmɨgüíˋ i̱ jmóoˋ ta˜ láaˊ jo̱guɨ ta˜ ˈnɨ́ɨˋ, eáamˊ fɨˈíˆ nilíiñˉ co̱ˈ carjɨˋ niquíˈˉbre, dsʉco̱ˈ joˋ jiéˈˋ lɨ˜ seengˋguɨ i̱ nijméˉ ta˜ láaˊ jaléˈˋ e iiñ˜ e nidsiˈnɨɨ˜ quiáˈrˉ do. 	 Over de hele wereld zullen zakenmensen huilen en jammeren omdat er niemand meer over is om hun handelswaar te kopen.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ caquɨngˈˉ Jesús e niˈíˋtu̱r fɨˊ dsíiˊ móoˊ e nidséiñˈˉ, i̱ dseañʉˈˋ i̱ lamɨ˜ teáangˈ˜ i̱ ˈlɨngˈˆ dsíiˊ do camɨˈrˊ Jesús fɨˊ e nidsérˉ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ do. 	 Hij ging weer in de boot. De man die bezeten was geweest, zei dat hij graag met Hem meewilde, maar Jezus vond dat niet goed.


Jo̱baˈ Jesús cangórˉ catɨˊ doguɨjiʉ, jo̱ catúuiñˊ cartɨˊ cajnúuˉ dsequíirˊ fɨˊ ni˜ uǿˆ, jo̱ camɨˈrˊ Fidiéeˇ faˈ jaˋ niˈíñˈˋ iihuɨ́ɨˊ lají̱i̱ˈ˜ e nɨsɨjéeˇ quiáˈrˉ mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ lajo̱. 	 Hij liep een stukje verder en liet Zich vallen. Hij vroeg God of het mogelijk was dat Hij al die verschrikkelijke dingen die voor Hem lagen, niet hoefde door te maken.


Jo̱ mɨ˜ cangáˉ Jesús e fɨ́ɨngˊ dseaˋ ngolíingˉ caluurˇ laco̱ˈ ngóorˊ, jo̱baˈ cajgóorˉ fɨˊ co̱o̱ˋ yʉ́ˈˆ móˈˋ jo̱ fɨˊ jo̱b caguárˋ. Jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do cangoquiéeiñˊ fɨˊ lɨ˜ guiing˜ dseaˋ do, 	 Op een dag, toen er weer heel veel mensen naar Hem toe kwamen, liep Jezus de berg op en ging zitten. Zijn discipelen kwamen bij Hem.


Jo̱ Jesús caquiʉˈrˊ ta˜ lahuɨ́ɨngˊ quiáˈˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do e jaˋ i̱i̱ˋ nisɨ́iñˈˋ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caquiʉˈrˊ ta˜ e cangɨ́ɨngˋ i̱ jiuung˜ sɨmɨ́ˆ do e cagǿˈrˋ. Jo̱ i̱ jiuung˜ sɨmɨ́ˆ do nɨningóorˊ guitu̱ˊ ji̱i̱ˋ. 	 Zij waren er helemaal ondersteboven van. Jezus drukte hen op het hart niemand te vertellen wat er was gebeurd. Voor Hij wegging, zei Hij dat ze het meisje iets te eten moesten geven.


Co̱ˈ contøømˉ nilɨseengˋ jaléngˈˋ dseaˋ tiñíingˉ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ, dsʉˈ jnea˜guɨ cateáˋbaˈ cagaˈeeˉ niiˉ fɨˊ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ. 	 Arme mensen zijn er altijd, maar Ik ben niet lang meer hier. Zij heeft deze zalfolie over mijn lichaam uitgegoten, als voorbereiding op mijn begrafenis.


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉˋ, Timoteo, ˈnʉˋ i̱ lɨnˈˊ lafaˈ jó̱o̱ˋo̱, lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ jí̱i̱ˈ˜ júuˆ e nɨcaféˈˋ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ lamɨ˜ jéengˊguɨ uii˜ quíiˈˉ, e laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e júuˆ jo̱ nijmɨˈúunˈˋ e nijméeˈˆ røøˋ lají̱i̱ˈ˜ ta˜ e nɨcangɨ́ɨnˈˋ. Jo̱ jméeˈˆ e ta˜ jo̱ laˈeáangˊ e nɨsinˈˊ teáˋ fɨˊ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ jo̱guɨ e nɨtɨɨnˈˋ guíiˈ˜ e guiʉ́ˉ e catɨ́ɨnˈˉ e nijmeˈˆ. Dsʉˈ i̱ lɨɨng˜guɨ dseaˋ nɨñiˊbre jaléˈˋ e guiʉ́ˉ e ˈnéˉ jmérˉ dsʉˈ jaˋ cajméerˋ lajo̱, jo̱baˈ jaˋ téˈrˋ e teáaiñˉ teáˋ fɨˊ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Timotheüs, mijn zoon, dit moet je doen: Neem deel aan de goede strijd voor de Here, zoals Hij je door Zijn profeten heeft gezegd.


jo̱guɨ cangɨ́ˋbɨ́ɨ laco̱ˈguɨ jaangˋ dseaˋ i̱ jáaˊ fɨˊ caluuˇ, dsʉˈ ˈnʉ́ˈˋ jaˋ cacuǿøˈ˜naˈ jnea˜ lɨ˜ cajmiˈíinˉn; jo̱guɨ calɨˈnéˉbɨ́ɨ sɨ̱́ˈˋɨ̱, dsʉˈ ˈnʉ́ˈˋ jaˋ cacuǿøˈ˜naˈ jnea˜ sɨ̱́ˈˋɨ̱; jo̱guɨ calɨdséeˈ˜bɨ́ɨ jo̱guɨ caˈúuˋu ˈnʉñíˆ cajo̱, dsʉˈ ˈnʉ́ˈˋ jaˋ caguiˈeeˇnaˈ jnea˜.” 	 Ik was een vreemdeling en u wilde Mij niet in huis opnemen. Ik had niets om aan te trekken en u wilde Mij geen kleren geven. Ik was ziek en u wilde Mij niet opzoeken. Ik zat in de gevangenis en u hebt Mij aan mijn lot overgelaten.'


Co̱ˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jmóoˋ ta˜ fɨˊ ˈnʉ́ʉˊ lɨ˜ guiing˜ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ quiáˈˉ dseaˋ romano có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋguɨ dseaˋ caguiaangˉ, guiʉ́bˉ ñirˊ e sɨjnɨ́ɨnˇn fɨˊ dsíiˊ ˈnʉñíˆ dsʉˈ uíiˈ˜ e lɨ́ɨnˊn dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Allen hier, ook de soldaten, weten dat ik terwille van Christus gevangen zit.


Co̱ˈ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ e lɨ́ˋ dsíiˊ dseaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la jaˋ jáaˊ quiáˈˉ Tiquíˆiiˈ Fidiéeˇ, co̱ˈ quiáˈˉ i̱ ˈlɨmˈˆ lɨ˜ jáaˈˊ do co̱faˈ jaléˈˋ e la: mɨ˜ lɨ́ˋ dsíiˊ dseaˋ jaléˈˋ e iing˜ ngúuˊ táaiñˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱guɨ mɨ˜ dsináaiñˊ lɨ́ˈˆ doñiˊ eeˋ ˈlɨˈˆ cangárˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱guɨ mɨ˜ iiñ˜ e íˋbre sɨlɨ́ɨˈrˇ jaléˈˋ e jloˈˆ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la e laco̱ˈ jmiféngˈˊ dseaˋ írˋ. 	 Alles wat van de wereld is (de zondige begeerten, de hebzucht en de hoogmoed, die door macht en bezit ontstaat) is er niet door de Vader, maar door de wereld.


Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ sɨmingˈˋ do jo̱ cajíñˈˉ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Fɨ́ɨmˊ dseaˋ góoˋo dseaˋ Israel nɨcasɨ́ɨiñˉ røøˋ e nimɨ́ˈrˉ ˈnʉˋ fɨˊ e dsaˈóˋ niguiéenˈ˜ Paaˉ caléˈˋ catú̱ˉ fɨˊ quiniˇ jaléngˈˋ dseata˜ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quíˉiiˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ dseaˋ Israel. Jo̱ i̱ dseaˋ íˋ nɨguiarˊ guiʉ́ˉ e nijmɨgǿøiñˋ ˈnʉˋ e laco̱ˈ nisɨ́ngˉguɨ røøˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ dseeˉ e seaˋ quiáˈˉ i̱ Paaˉ do. Dsʉˈ e jo̱ nijmérˉ e lɨ́ˈˆ laco̱ˈ ˈnʉˋ niguiéemˈ˜baˈ dseaˋ do, jo̱ lajo̱b nilíˈrˋ nijngángˈˉneiñˈ. 	 "De Joden hebben een afspraak gemaakt", zei Paulus' neef. "Zij zullen u morgen vragen Paulus nog eens voor de Raad te brengen, zogenaamd om hem nader te ondervragen.


Jnea˜ Paaˉ, jo̱ fɨˊ ˈnʉñíbˆ sɨjnɨ́ɨnˇn dsʉˈ uíiˈ˜ e guiaaˉ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱ sɨ́ɨnˋn e jiˋ la co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jaangˋguɨ dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ siiˋ Timoteo. Jo̱ fɨˊ ni˜ e jiˋ la to̱o̱˜ júuˆ quiéˉe e catɨ́ɨngˉ ˈnʉˋ, Filemón, co̱ˈ lɨnˈˊ jaangˋ dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ ˈneáangˋnaaˈ eáangˊ jo̱guɨ i̱ jmóoˋ ta˜ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jneaˈˆ jee˜ ta˜ guiaˊ júuˆ quiáˈˆ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Van: Paulus, die in de gevangenis zit omdat hij het goede nieuws van Jezus Christus heeft bekendgemaakt, en van onze broeder Timotheüs. Aan: Filémon, onze medewerker. Wij schrijven niet alleen aan u persoonlijk,


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, cagüɨˈɨ́ɨbˊ Jesús fɨˊ jo̱, jo̱ cangórˉ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Tiro có̱o̱ˈ˜guɨ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Sidón. 	 Jezus verliet dat deel van het land en ging op weg naar de streek van Tyrus en Sidon.


Co̱ˈ i̱ dseaˋ i̱ jaˋ féˈˋ gaˋ uii˜ quíˉiiˈ, jo̱baˈ có̱o̱ˈ˜ jneaa˜aaˈ sɨtáaiñˆ. 	 Wie niet tégen ons is, is vccr ons.


Jo̱ lalab casɨ́ˈrˉ íˋ: “Song jaˋ ta˜ seaˋ jméeˆ ˈnʉ́ˈˋ, güɨlíingˉnaˈ güɨjmeeˉnaˈ ta˜ quiáˈˉ mɨ́ˈˆ huɨɨngˋ jǿˈˆ quiéˉe, jo̱ niquɨ́ˆbaa quíiˆnaˈ laco̱ˈ sɨˈíˆ.” Jo̱ cangolíimˆ i̱ dseaˋ do cangojméerˆ ta˜. 	 Hij zei dat zij ook in de wijngaard konden gaan werken en dat hij ze zou betalen wat redelijk was.


Jo̱ uíiˈ˜ e jmóoˋ i̱ dseaˋ do jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ do, jo̱baˈ Fidiéeˇ nɨcatiúumˉbre jaléngˈˋ íˋ e laco̱ˈ nijméiñˈˉ do jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ jo̱ e lɨ́ˋ dsíirˊ, co̱ˈ eáamˊ gaˋ beángˈˊ dseeˉ yaaiñ˜ lajeeˇ laˈóˈˋ yaaiñ˜. 	 Daarom liet God hen een speelbal worden van hun eigen onreine begeerten, zodat hun lichamen misbruikt en onteerd werden.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, cangóˉo fɨˊ Antioquía, jo̱ lajeeˇ jo̱b caguiéˉ Tʉ́ˆ Simón fɨˊ jo̱, jo̱ cajíimˉbaare dseángˈˉ fɨˊ quinirˇ lana, co̱ˈ jaˋ dseengˋ jaléˈˋ e cajméerˋ do. 	 Maar later, toen Petrus in Antiochië was, was ik het ten overstaan van iedereen met hem oneens. Want wat hij deed, was niet goed.


’Jo̱ jaléˈˋ júuˆ e caguiaˊ i̱ Juan do lɨ́ɨˊ laco̱ˈ cajlɨ́ɨˈ˜ quɨ́ɨˋ e cooˋ e laco̱ˈ eˈˊ dseaˋ fɨˊ; jo̱ ˈnʉ́ˈˋ lajeeˇ cateáˋbaˈ cajmiˈiáangˋ óoˊnaˈ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e júuˆ e caguiaˊ i̱ Juan do. 	 Johannes was een helder schijnende lamp en u hebt een korte tijd van dat licht genoten.


Jo̱guɨ fǿnˈˋn ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, e song la eeˉbɨ́ɨˈ dseeˉ e guita˜ dsiˋnaaˈ mɨ˜ cangɨ́ˋ e nɨcalɨcuíingˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱baˈ joˋ seaˋ feáˈˉ jóng e laco̱ˈ cuǿøngˋ e niˈíingˉguɨ jaléˈˋ e dseeˉ jo̱ fɨng song jmooˉnaaˈ lajo̱. 	 Wij hebben de waarheid leren kennen en weten dat Jezus Christus voor onze zonden gestorven is. Maar als wij willens en wetens blijven zondigen, is er geen offer meer over om onze zonden weg te doen.


Jo̱ cajímˈˉbɨguɨ i̱ ángel do casɨ́ˈrˉ jnea˜ lala cajo̱: —Lají̱i̱ˈ˜ e jmɨɨˋ e cañíiˈˉ do e fɨˊ lɨ˜ guiing˜ i̱ dseamɨ́ˋ i̱ jmóoˋ ta˜ ˈnɨ́ɨngˋ ˈñiaˈˊ do, e jo̱ guǿngˈˋ jaléˈˋ fɨɨˋ píˈˆ o̱si jaléˈˋ fɨɨˋ cóoˈ˜ é jo̱guɨ lacaˈíingˈ˜ caˈíingˈ˜ dseaˋ jo̱guɨ lacaˈíingˈ˜ caˈíingˈ˜ jmíiˊ e féˈˋ dseaˋ cajo̱. 	 De waterwegen die u hebt gezien, waar de hoer aan zit, zijn alle rassen, volken, stammen en taalgroepen.


Jo̱ dsʉˈ ɨˈˋ lɨ́ɨmˉbaa e nifɨ́ɨˆɨ ˈnʉ́ˈˋ e jneaˈˆ jaˋ calɨseáˋ bíˋ quíˉnaaˈ faˈ cajmóˆnaaˈ lajo̱ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ. Jo̱ song i̱ dseaˋ i̱ caguiaangˉguɨ do teábˋ dsíirˊ e jmɨráangˉ yaaiñ˜, jo̱baˈ teábˋ dsiˋ jnea˜ e nijmee˜e lajo̱ cajo̱, nañiˊ faˈ fáˈˉa la féˈˋ jaangˋ dseaˋ i̱ jaˋ røøˋ líˈˆ. 	 Ik ga me straks nog schamen dat wij u zo zacht hebben aangepakt. Maar vergis u niet: Wat zij durven zeggen (en nu spreek ik weer alsof ik niet wijs ben) dat durf ik ook.


Jo̱ uíiˈ˜ lajo̱baˈ e jnea˜, i̱ cagüéngˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la e gáaˊa fɨˊ ñifɨ́ˉ e lɨ́ɨnˊn jaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ, seabˋ fɨˊ quiéˉe e quiʉ́ˈˉʉ ta˜ lajeeˇ e jmɨɨ˜ e jmiˈíngˈˊ dseaˋ góoˋo dseaˋ Israel. 	 Als Mensenzoon beslis Ik wat op de sabbat mag, want Ik kom van God."


Jo̱baˈ cuǿøˉbɨ dsiiˉ e eeˇe guiʉ́ˉ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ jo̱guɨ fɨˊ quiniˇ dseaˋ rúnˈˋn dseaˋ jmɨgüíˋ cajo̱. 	 Daarom doe ik mijn best om voor God en de mensen altijd een zuiver geweten te houden.


Jo̱ mɨ́ɨˈ˜naaˈ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ e niˈɨ́rˉ güeaˈˆ quiáˈrˉ jee˜ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ. Jo̱ lajo̱b nilíˋ. Jo̱ lanab jí̱i̱ˈ˜ féˈˋ jiˋ quiáˈˉ Paaˉ e catɨ́ɨngˉ Filemón. 	 Ik wens u toe dat uw geest door de genade van de Here Jezus Christus gesterkt zal worden.


Jo̱ e lab e júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ e ˈnéˉ lɨti˜ do, e nijáangˈ˜ yee˜naaˈ fɨˊ jaguóˋ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ e nijmiˈneáangˋnaˈ dseaˋ rúˈˋnaaˈ laco̱ˈ ta˜ quiʉˈˊ Fidiéeˇ. 	 God vraagt van ons dat wij in Zijn Zoon Jezus Christus geloven en dat wij van elkaar houden, zoals Christus ons heeft opgedragen.


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáˈˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Seaˋbɨ co̱o̱ˋ e ˈnéˉ nijmɨngɨ́ɨˈˇ jnea˜ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱. Ñiiˉnaˈ quiéˉe lana. 	 "Ik heb eerst een vraag voor u", antwoordde Hij. "Van wie kreeg Johannes de bevoegdheid om te dopen? Van God of van de mensen?"


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Lɨ́ˈˆ jmeeˉ laco̱ˈ e fɨ́ɨˉɨ ˈnʉˋ lana; co̱ˈ la guíimˋ ˈnéˉ jmitíˆiiˈ jaléˈˋ ta˜ quiʉˈˊ Fidiéeˇ e ˈnéˉ jmóˆooˈ. Jo̱baˈ caˈíbˉ dsíiˊ i̱ Juan do e niseáiñˉ dseaˋ do jmɨɨˋ. 	 "Toch wil Ik dat je Mij doopt", antwoordde Jezus. "Want we moeten precies doen wat God van ons verlangt." Toen doopte Johannes Hem.


Jo̱baˈ lajɨɨmˋ i̱ dseaˋ i̱ seengˋ e fɨɨˋ do cangolíiñˉ fɨˊ lɨ˜ táangˋ Jesús. Jo̱ mɨ˜ cangáiñˉ dseaˋ do, jo̱ camɨˈˊreiñˈ jmɨˈeeˇ faˈ e nigüɨˈɨ́ɨbˊ dseaˋ do e fɨˊ guóoˈ˜ uǿˉ lɨ˜ táaiñˋ do. 	 De hele stad liep uit, naar Jezus toe. Toen zij bij Hem kwamen, vroegen zij Hem dringend weg te gaan.


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, jmɨˈúungˋnaˈ e nijmiˈneáangˋnaˈ rúngˈˋnaˈ, jo̱guɨ jmeeˇnaˈ quijí̱ˉ e niñíingˋnaˈ jaléˈˋ e cuøˊ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e tɨɨngˋ dseaˋ, dsʉˈ lɨfaˈ dseángˈˉ la guíingˋguɨ eáangˊ e niñíingˋnaˈ e tɨɨngˋnaˈ fóˈˋnaˈ júuˆ e íingˈ˜naˈ quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 Laat de liefde uw doel zijn, maar streef ook naar de gaven van de Geest, in het bijzonder naar het spreken namens God.


Co̱ˈ nɨñíbˆ ˈnʉ́ˈˋ guiʉ́ˉ jial dseángˈˉ ˈnéˉ nilɨseengˋnaˈ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ nɨcalɨsé̱ˋ jneaˈˆ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ; dsʉco̱ˈ jmoobˉ jneaˈˆ ta˜ lajeeˇ calɨsé̱ˋnaaˈ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ, 	 U weet zelf hoe wij bij u hebben geleefd. Daaraan kunt u een voorbeeld nemen. U hebt ons onze plicht zien vervullen.


Jo̱ dsʉˈ Paaˉ dsifɨˊ ladob cabóˈrˋ guóorˋ fɨˊ ni˜ jɨˋ, jo̱ catǿmˈˋ i̱ mɨˈˋ do, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ jaˋ e calɨ́iñˉ. 	 Paulus schudde echter het beest van zijn hand af, zodat het in het vuur viel. Hij had verder nergens last van.


Jo̱ mɨ˜ caguilíiñˉ fɨˊ co̱o̱ˋ lɨ˜ siiˋ Gólgota e guǿngˈˋ Cuo̱ˈˋ Mogui˜ ˈLɨɨ˜, 	 Zo kwamen zij bij de heuvel Golgotha, dat betekent 'Schedelplaats'. De soldaten gaven Jezus wijn met een pijnstillend middel erin. Maar toen Hij ervan proefde, wilde Hij het niet drinken.


Jo̱ güɨlɨseemˋbaˈ juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ. Jo̱ guicó̱o̱ˈˇbaˈ jíngˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ cuíingˋnaˈ fɨˊ la. Jo̱guɨ guicó̱o̱bˈˇ lajaléngˈˋ dseaˋ rúˈˋuuˈ i̱ cuíingˋnaaˈ fɨˊ na e fáˈˋ jnea˜. Jo̱ lanab jí̱i̱ˈ˜ féˈˋ jiˋ e catɨ́ˋ ˈnɨˊ quiáˈˉ Juan. 	 Ik wens u het allerbeste. U moet de groeten hebben van de vrienden hier. Breng alle vrienden daar persoonlijk mijn groeten over.


¡Jo̱ lana ne˜duuˈ su nitéˈˋ ˈnʉ́ˈˋ e féngˈˊ áaˊnaˈ song lɨ́ɨˊ júuˆ í̱i̱ˊ jaléˈˋ e nifáˈˉa la! Jo̱ dseángˈˉ jmeeˉbaˈ téˈˋnaˈ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ jialco̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ e cuǿøngˋ. 	 Verdraag het maar als ik nog even zo 'dwaas' doorga op dit onderwerp. Maar natuurlijk verdraagt u mij!


Jo̱guɨ guicó̱o̱bˈˇ cajo̱ i̱ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Rufo, jaangˋ dseaˋ i̱ dsíngˈˉ ñiˊ dseaˋ e cuíiñˋ Dseaˋ Jmáangˉ jo̱guɨ e eáamˊ teáˋ siñˈˊ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ dseaˋ do cajo̱; jo̱guɨ guicó̱o̱bˈˇ niquiáˈrˆ cajo̱, dsʉco̱ˈ íˋ lɨ́ɨngˊ lafaˈ niquiéˆbaa cajo̱. 	 Doe de groeten aan Rufus, die ook bij de Here hoort, en aan zijn moeder, die ook voor mij als een moeder is.


Jo̱ mɨ˜ cadsengˈˉ dsíiˊ i̱ Tʉ́ˆ Simón do e cajíngˈˉ Jesús lajo̱, jo̱ dsíngˈˉ calɨjiuung˜ dsíirˊ, jo̱ dsifɨˊ lajo̱b cagüɨˈɨ́ɨrˊ jo̱ dsíngˈˉ canaaiñˋ quɨˈrˊ jóng. 	 Huilend liep Petrus de binnenplaats af. Hij was er kapot van.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caguiémˈˉtu̱ Saulo fɨˊ Jerusalén, jo̱ calɨˈiiñ˜ e niseáiñˈˊ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ neáangˊ fɨˊ jo̱; dsʉˈ lajɨɨmˋ i̱ dseaˋ do ˈgǿmˈˋbreiñˈ, co̱ˈ jaˋ jáˈˉ lɨ́ɨiñˋ e nɨlɨ́ɨngˊ Saulo dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Toen Saulus in Jeruzalem aankwam, probeerde hij zich bij de andere discipelen van Jezus aan te sluiten. Maar die waren allemaal bang voor hem, omdat zij niet konden geloven dat hij ook een discipel van Jezus was geworden.


Jo̱ caje̱ˊbɨ dseata˜ Festo fɨˊ Jerusalén jñiáˉ si guíˉ jmɨɨ˜guɨ. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, jo̱guɨbaˈ caquɨiñˈˉ fɨˊ Cesarea. Jo̱ mɨ˜ cajneáˉ e jmɨɨ˜ jo̱, jo̱ cangóˉbre fɨˊ lɨ˜ nigüeárˋ e niquidsirˊ íˈˋ. Jo̱ caquiʉˈrˊ ta˜ e calɨtéˈˆ Paaˉ fɨˊ jo̱. 	 Na een dag of negen ging Festus terug naar Caesarea. De volgende dag ging hij op zijn stoel in het gerechtshof zitten en liet Paulus voorleiden.


Jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jmóoˋ jmangˈˉ e ˈlɨˈˆ ˈníˈˋ níimˉbre i̱ Jɨngˈˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ do, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ jaˋ iiñ˜ nidsiquiéeiñˊ fɨˊ cáangˋ dseaˋ do, co̱ˈ jaˋ iiñ˜ e nilɨlíˈˆ dseaˋ jmɨgüíˋ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ e jmóorˋ do. 	 Want wie zondigt, heeft een hekel aan het licht. Hij ontwijkt het uit angst dat al die slechte dingen aan het licht zullen komen.


Jo̱ joˋ huǿøˉ ngóˉ mɨ˜ ngɨ́ˋ jo̱ mɨ˜ catɨ́ˋ jmɨɨ˜ quiáˈˉ dseata˜ Herodes e cadsíˈrˉ ji̱i̱ˋ. Jo̱ i̱ Herodías do niseengˋ jaangˋ sɨmɨ́ˆ quiáˈrˉ, jo̱ i̱ sɨmɨ́ˆ íˋ cagüɨˈɨ́ɨrˊ e cadséeiñˋ dseángˈˉ fɨˊ quiniˇ lɨ˜ neáangˊ i̱ dseaˋ sɨmɨ́ɨngˇ do. Jo̱ co̱ˈ eáamˊ catɨ́ˋ dsíiˊ i̱ dseata˜ Herodes do lají̱i̱ˈ˜ e cajméeˋ i̱ sɨmɨ́ˆ do, 	 Op de verjaardag van Herodes kwam de dochter van Herodias de feestzaal binnen en danste voor de gasten.


Jo̱ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ lanab e jmóoˋ e jmɨrǿngˋ dseeˉ yaang˜ dseaˋ, jo̱ o̱ˈ uíiˈ˜ e jaˋ jmitir˜ lají̱i̱ˈ˜ e quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ dseaˋ e ru̱ˈrˊ guóorˋ nʉ́ˈˉguɨ e nidǿˈrˉ ir˜, co̱ˈ e jo̱ jaˋ jmóoˋ e lɨrøøngˋ dseaˋ dseeˉ. 	 Daardoor wordt de mens slecht. Maar men wordt niet slecht door te eten zonder de handen te hebben gewassen."


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e sɨ́ɨngˋ Marta có̱o̱ˈ˜ Jesús, caquɨmˈˉbre e cangotéerˋ i̱ rúiñˈˋ i̱ siiˋ Yáˆ do. Jo̱ mɨ˜ caguiéiñˈˉ fɨˊ quiáˈrˉ, lalab casɨ́ˈrˉ i̱ rúiñˈˋ do lɨ˜ jaˋ núuˋ dseaˋ jo̱ cajíñˈˉ: —Dob guiing˜ i̱ tɨfaˈˊ do, jo̱ ˈnʉbˋ tǿˈrˋ lana. 	 Hierna ging zij weg om haar zuster te halen. "Maria", zei zij zacht, "de Meester is er en Hij wil je spreken."


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ e féˈˋ Simeón lajo̱, jo̱ cajámˈˋbre i̱ yʉ̱ʉ̱ˋ do có̱o̱ˈ˜ sejmiiñˈˋ. Jo̱ dsifɨˊ ladob cangoquiéengˊ jaangˋ dseamɨ́ˋ i̱ siiˋ A̱a̱ˉ fɨˊ lɨ˜ singˈˊ Yáˆ có̱o̱ˈ˜guɨ Séˆ e jéeiñˋ i̱ yʉ̱ʉ̱ˋ do, jo̱ féˈˋ i̱ dseamɨ́ˋ i̱ siiˋ A̱a̱ˉ do cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ cajo̱, jo̱ i̱ dseamɨ́ˋ íˋ lɨ́ɨiñˊ jó̱o̱ˊ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Fanuel i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ sɨju̱ˇ jaangˋ dseaˋ i̱ calɨsíˋ Aser. Jo̱ i̱ dseamɨ́ˋ do eáamˊ nɨyúiñˈˊ; ochenta y cuatro ji̱i̱ˋ nɨngóoˊ e ˈnɨ́ɨiñˉ jo̱ leˈeáamˆbɨr eáangˊ mɨ˜ cacúngˈˉ guórˋ, jo̱ guiéˉ ji̱i̱ˋ mɨ˜ cangɨ́ˋguɨ lajo̱, cajúmˉ dseañʉˈˋ quiáˈrˉ. 	 Er was in de tempel ook een profetes, Anna, een dochter van Fanuël. Ze hoorde bij de stam van Aser en was84 jaar oud. Zeven jaar na haar huwelijk was haar man gestorven. En nu kwam ze nooit buiten de tempel. Dag en nacht bleef zij daar om God te dienen met vasten en bidden.


Jo̱ dsʉˈ dsifɨˊ ladob caniˈˉ júuˆ e dsíngˈˉ ˈgøngˈˊ Jesús. Jo̱ dsíngˈˉ fɨ́ɨngˊ dseaˋ cangolíingˆ e ˈnáiñˈˊ dseaˋ do e iiñ˜ ninúrˉ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱guɨ iiñ˜ e nijmiˈleáangˉ dseaˋ do lají̱i̱ˈ˜ jmohuɨ́ɨˊ e lɨ́ɨiñˈˊ do. 	 Toch wist iedereen binnen de kortste tijd wat voor kracht er van Jezus uitging. Van alle kanten stroomden de mensen toe om te luisteren naar wat Hij zei en om genezen te worden.