Jo̱ íimˆjiʉ ta˜ quiáˈˉ dseaˋ mɨ˜ jmóorˋ e cuøˈrˊ bíˋ ngúuˊ táaiñˋ, jo̱ dsʉˈ eáangˊguɨ íingˆ ta˜ fɨng e jmɨˈgóˋ dseaˋ Fidiéeˇ carˋ ngocángˋ dsíirˊ, dsʉco̱ˈ e jo̱ eáamˊ íingˆ ta˜ quiáˈrˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la jo̱guɨ fɨˊ jmɨgüíˋ co̱o̱ˋ cajo̱. 	 Lichaamsoefening is niet zo nuttig, maar de oefening van de geest is juist wel erg nuttig; het heeft een goede uitwerking op alles wat je doet. Dat zal je niet alleen in dit leven helpen, maar ook in het toekomstige.


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, e dseángˈˉ lajamˈˆ nɨta˜ dsiiˉ e jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ e nijmɨˈnángˋ jneaa˜aaˈ e eáangˊ ˈneáangˋ Fidiéeˇ jneaa˜aaˈ; co̱ˈ jaˋ quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ jméˉ lajo̱ ˈmóˉ, o̱ˈguɨ jaléˈˋ e dsingɨ́ɨngˉnaaˈ lajeeˇ se̱e̱ˉnaaˈ, o̱ˈguɨ jaléngˈˋ ángeles quiáˈˉ Fidiéeˇ, o̱ˈguɨ jaléˈˋ guíˋ e íiˊ fɨˊ guiáˈˆ güíˋ, o̱ˈguɨ jaléˈˋ e dsingɨ́ɨˉnaaˈ lajeeˇ lana o̱si lɨ˜ dséˆguɨ é, o̱ˈguɨ jaléˈˋ e seaˋ fɨˊ yʉ́ˈˆ jmɨgüíˋ, o̱ˈguɨ jaléˈˋ e seaˋ fɨˊ nʉ́ˈˉ uǿˉ, o̱ˈguɨ lɨ́ˈˆ doñiˊ eeˋ e cajméeˋ Fidiéeˇ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ. Co̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ jaˋ cuǿøngˋ faˈ e nijméˉ e niˈnángˋnaaˈ e eáangˊ ˈneáangˋ Fidiéeˇ jneaa˜aaˈ. Jo̱ e jo̱ nɨcajmɨtar˜ dsiˋnaaˈ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Ik ben ervan overtuigd dat niets ons kan scheiden van Gods liefde, die in Christus tot uiting komt. De dood niet, het leven niet, engelen niet, regeringen niet, de dingen van vandaag niet, de dingen van morgen niet. Nee, er is geen enkele kracht die dat kan.


Jo̱guɨ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ sɨtɨ́ɨngˊ e onuuˋ guíiˉ do jo̱ nidsitóoˈˇ fɨˊ ni˜ jɨˋ e nicóˋ, lajo̱b cajo̱ nidsijéeˊ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ niˈíingˉ jmɨgüíˋ. 	 Zoals in dit verhaal het onkruid bijeengehaald en verbrand wordt, zo zal het ook gaan bij het einde van deze tijd.


Jo̱guɨ jaˋ quɨ́ˈˉ jmɨɨ˜ cajo̱ faˈ e røøˋ lɨ́ɨˊ e guáˈˉ lɨ˜ jmiféngˈˊ dseaˋ Fidiéeˇ laco̱ˈguɨ e guáˈˉ fɨˊ lɨ˜ teáangˆ jaléngˈˋ diée˜ dseaˋ cu̱u̱˜. Dsʉco̱ˈ jneaa˜aaˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, lɨ́ɨˊnaaˈ lafaˈ guáˈˉ quiáˈˉ Fidiéeˇ i̱ seengˋ carˋ ngongɨ́ɨˋ jmɨɨ˜ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ cajíñˈˉ ˈñiaˈrˊ ie˜ lamɨ˜ jéengˊguɨ do ie˜ lamɨ˜ cajíñˈˉ lala: Jo̱ contøømˉ nilɨseenˉ jo̱guɨ ningɨɨˉ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ quiéˉe. Jo̱guɨ jneab˜ dseaˋ nilíinˉn Fidiéeˇ quiáˈrˉ jo̱guɨ íbˋ dseaˋ nilíingˉ dseaˋ quiéˉe cajo̱. 	 Wat voor eenheid kan er bestaan tussen Gods tempel en die van de valse goden? Ja, wij zijn de tempel van de levende God, Die heeft gezegd: "Ik zal bij hen wonen en bij hen zijn. Ik zal hun God zijn en zij zullen mijn volk zijn." (b)


Jo̱guɨ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱ dseaˋ catɨ́ɨngˉnaˈ e nifoˈˆnaˈ uii˜ quiéˉe fɨˊ quiniˇ dseaˋ jmɨgüíˋ, co̱ˈ conrøøbˋ nɨcalɨsé̱ˋnaaˈ jí̱i̱ˈ˜ ie˜ latɨˊ mɨ˜ calɨcuíingˋ rúˈˋnaaˈ do. 	 Omdat u vanaf het begin bij Mij bent geweest, moet u ook van Mij getuigen."


Jo̱ dsʉˈ nʉ́ˈˉguɨ e ngóoˊo fɨˊ na fɨˊ Roma, jangˈˉ níngˈˆteáa fɨˊ Jerusalén e nico̱o̱ˇo̱ capíˈˆ jaléˈˋ e ˈnéˉ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ tiñíingˉ i̱ seengˋ fɨˊ jo̱. 	 Voorlopig is het nog niet zover. Ik ben nu onderweg naar Jeruzalem om de gelovigen daar geld te brengen.


Jo̱guɨ cañíiˋ i̱ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ Agripa do quiáˈˉ dseata˜ Festo jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Cuǿømˋ nileángˋ i̱ dseañʉˈˋ la lana faco̱ˈ mɨ˜ jaˋ mɨˊ camɨrˊ ˈñiaˈrˊ jéengˊguɨ e niquidsiˊ i̱ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ i̱ guiing˜ fɨˊ Roma do íˈˋ quiáˈrˉ lají̱i̱ˈ˜ e lɨ́ɨˊ quiáˈrˉ. 	 En de koning zei nog tegen Festus: "Als hij zich niet op de keizer beroepen had, zou hij nu vrij man zijn."


Jo̱ mɨfɨ́ɨngˋ canúˉu co̱o̱ˋ luu˜ e jáaˊ fɨˊ lɨ˜ lɨ́ɨˊ é̱e̱ˆ e fɨˊ lɨ˜ guiing˜ i̱ laniingˉ quiʉˈˊ ta˜ do, jo̱ lalab cajíngˈˉ có̱o̱ˈ˜ júuˆ e teáˋ eáangˊ: —Lana Fidiéeˇ nɨseeiñˋ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ, jo̱ contøømˉ nilɨseeiñˋ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ do, jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ íbˋ niˈuíingˉ dseaˋ quiáˈrˉ, jo̱guɨ ˈñiabˈˊ Fidiéeˇ nilɨseeiñˋ có̱o̱iñˈ˜ do, jo̱guɨ jí̱i̱ˈ˜ íbˋ niˈuíingˉ Fidiéeˇ quiáˈrˉ cajo̱. 	 Ik hoorde een luide stem uit de troon zeggen: "Gods huis staat nu bij de mensen. Hij zal bij hen wonen. Zij zullen Zijn volk zijn en Hij zal Zelf bij hen zijn.


’Jo̱ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ e jaˋ quɨ́ˈˉ jmɨɨ˜ faˈ niseáan˜n ˈnʉ́ˈˋ e lafaˈ ˈnɨ́ɨngˉnaˈ, co̱ˈ nigáabˊtú̱u̱ caléˈˋ catú̱ˉ jo̱ nilɨseemˋtú̱u̱ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ. 	 Ik zal u niet als ouderloze kinderen achterlaten. Ik kom bij u terug.


Jo̱ song ˈnʉ́ˈˋ jaˋ jáˈˉ lɨ́ɨngˋnaˈ e júuˆ e cajmeˈˊ íˋ, jo̱baˈ ¿jial cuǿøngˋ e jáˈˉ nilíingˋnaˈ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ jóng? Jo̱ lanab jí̱i̱ˈ˜ lɨ́ɨˊ júuˆ quiáˈˉ Jesús e casɨ́ˈrˉ dseaˋ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ Israel ie˜ jo̱. 	 Als u niet gelooft wat hij heeft geschreven, hoe zult u dan geloven wat Ik zeg?"


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e cangolíingˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do, caˈíbˉ Jesús fɨˊ e cangórˉ fɨˊ co̱o̱ˋ yʉ́ˈˆ móˈˋ e siiˋ Olivos. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉˋ, Timoteo, jmeáangˈ˜guɨˈ ta˜ lají̱i̱ˈ˜ e quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ e cangɨ́ɨngˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ mɨ˜ caquidsiiˉ guóoˋo fɨˊ yʉ́ˈˆ moguíˈˆ. 	 Daarom dring ik erop aan dat je de gave van God, die je ontving toen ik je de handen oplegde, zult ontwikkelen.


Jo̱ uiing˜ lajo̱baˈ joˋ ˈgaˈˊ lɨ˜ jmijnéengˋguɨ ˈñiaˈˊ Jesús jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ góorˋ dseaˋ Israel, jo̱ cagüɨˈɨ́ɨˊbre e fɨˊ lamɨ˜ táaiñˋ do e lɨ˜ se̱ˈˊ Judea, jo̱ fɨˊ dob cangórˉ fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ e siiˋ Efraín e néeˊ quiá̱ˈˉ fɨˊ guóoˈ˜ uǿˆ quiʉ̱́ˋ, jo̱ fɨˊ jo̱b caje̱rˊ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈrˉ. 	 Daarom bewoog Jezus Zich niet langer vrij onder de mensen, maar ging naar Efraïm, een rustig plaatsje aan de rand van de woestijn. Daar bleef Hij enige tijd met Zijn discipelen.


Jo̱ lajeeˇ cajgáiñˉ e fɨˊ yʉ́ˈˆ móˈˋ do, caquiʉˈˊ Jesús ta˜ quiáˈˉ i̱ dseaˋ gaangˋ do quiáˈrˉ e jaˋ niguiáiñˈˉ do júuˆ lají̱i̱ˈ˜ e nɨcangárˉ do, co̱ˈ cartɨˊ mɨ˜ ningɨ́ˋ e nijí̱ˈˊtu̱ i̱ dseaˋ i̱ jáaˊ fɨˊ ñifɨ́ˉ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ jmɨgüíˋ, jo̱baˈ nɨcuǿøngˋ e nijméeiñˈˉ do júuˆ quiáˈˉ jaléˈˋ e jo̱. 	 Terwijl zij van de berg afdaalden, zei Jezus dat ze hier pas over mochten spreken als Hij uit de dood teruggekomen zou zijn. Dus hielden zij het voor zich.


dsʉco̱ˈ ie˜ jo̱ gabˋ eáangˊ nilɨseaˋ iihuɨ́ɨˊ e jaˋ mɨˊ cangaˊ dseaˋ lají̱i̱ˈ˜ mɨ˜ catɨro̱o̱ˇ jmɨgüíˋ o̱ˈguɨ faˈ niníˋguɨr caléˈˋ catú̱ˉ cajo̱. 	 Bid dat je niet in de winter zult moeten vluchten of op een sabbat. Want er zal een onderdrukking zijn zoals de wereld nog nooit heeft gekend en zoals ook nooit meer zal terugkomen.


Jo̱ dsifɨˊ lajo̱b i̱ fii˜ ˈléeˉ do catǿˈrˉ gángˉ dseaˋ nʉˈluu˜ quiáˈrˉ jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ jo̱ cajíñˈˉ: —Guieengˉnaˈ guiʉ́ˉ tú̱ˉ ciento ˈléeˉ i̱ ngɨˊ tɨɨˉ, jo̱guɨ setenta i̱ nigüeáˋ cuea˜, jo̱guɨ tú̱ˉ cientoguɨ i̱ nicá̱ˋ ñisʉ̱ˈˋ, jo̱ nidséˆeeˈ fɨˊ Cesarea la i̱i̱ˉ ñʉ́ˉ e uǿøˋ na. 	 Hij riep twee van zijn officieren en zei tegen hen: "Vanavond om negen uur moeten 200 soldaten klaarstaan om naar Caesarea te gaan en ook nog 200 speerdragers en 70 ruiters.


Jo̱ mɨˈmɨ́ɨngˉguɨjiʉ lajo̱ caguilíimˋtu̱ i̱ sɨmɨ́ˆ i̱ jaˋ ñiing˜ dsíiˊ do i̱ cangolíingˉ fɨˊ tieen˜ do, jo̱ guicatǿrˉ caluuˇ ˈnʉ́ʉˊ jo̱ guicajíñˈˉ: “¡Fíiˋiiˈ, fíiˋiiˈ, faˈ jgiéeˋ oˈˊ e náˆgo̱ ˈnʉ́ʉˊ!” 	 Later kwamen de domme meisjes ook, maar zij konden er niet meer in. 'Heer!' riepen ze. 'Heer, laat ons er ook in!'


Jo̱ i̱ dseaˋ do eáamˊ iáangˋ dsíirˊ dsʉˈ e níiñˉ i̱ nʉ́ʉˊ do. 	 De ster ging voor hen uit en bleef stilstaan boven het huis waar het kind woonde.


Jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ canúuˉ júuˆ quiáˈˉ i̱ Juan do ie˜ jo̱ cajgáamˉbre jmɨɨˋ, jo̱guɨ lajo̱b cajméeˋ cajo̱ jɨˋguɨ jaléngˈˋ nodsicuuˉ i̱ jmóoˋ ta˜ quiáˈˉ dseata˜ quiáˈˉ Roma, co̱ˈ calɨlíˈrˆ e Fidiéeˇbingˈ i̱ éeˋ røøˋ laco̱ˈ catɨ́ɨngˉ. 	 Allen die Johannes hoorden (zelfs de tolontvangers) hebben erkend dat Gods eisen juist waren en lieten zich dopen.


Jo̱ cajíngˈˉguɨ Jesús e júuˆ la: —Jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ ˈléengˈ˜ jaˋ quɨ́ˈˉ jmɨɨ˜ faˈ nijmérˉ ta˜ fɨˊ quiniˇ gángˉ fiir˜ co̱lɨɨng˜, dsʉco̱ˈ song cajméerˋ lajo̱, jo̱baˈ nilíˋ ˈníˈˋ níimˉbre jaangˋ jo̱guɨ nijmiti˜bre ta˜ e niquiʉ́ˈˉ i̱ jaangˋguɨ do. Jo̱ co̱ˈ lajo̱b lɨ́ɨˊ, jo̱baˈ jaˋ quɨ́ˈˉ jmɨɨ˜ faˈ e nijmitíˆnaˈ jaléˈˋ ta˜ quiʉˈˊ Fidiéeˇ jo̱guɨ e nijmitíˆnaˈ cajo̱ jaléˈˋ ta˜ seángˈˋ jmiguiʉˊ cuuˉ fɨˊ jmɨgüíˋ. 	 U kunt niet twee heren dienen. Dat is onmogelijk. Want u zult de ene haten en de andere liefhebben. Of omgekeerd: De ene van harte dienen en van de ander niets willen weten. U kunt niet God dienen en tegelijk achter het geld aanzitten."


’Jo̱ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, cuǿøˈ˜teaˈ jnea˜ fɨˊ e nifǿnˈˆn ˈnʉ́ˈˋ carˋ ngocángˋ dsiiˉ e i̱ quíˉiiˈ dseata˜ Davíˈˆ do jaˋ féˈrˋ uii˜ quiáˈrˉ ˈñiaˈrˊ, co̱ˈ e jáˈˉbaˈ cajúmˉbre jo̱guɨ caˈámˉbre cajo̱, jo̱ e é̱e̱ˋ quiáˈrˉ do sɨjí̱ˈˋbɨ latɨˊ lana jee˜ jneaa˜aaˈ. 	 Vrienden, ik hoef u niet te vertellen dat David gestorven en begraven is. Zijn graf is nog altijd te zien.


Jo̱ dsʉˈ jnea˜guɨ fáˈˋa e i̱ dseaˋ i̱ éengˋ e nifeˈˋ do, o̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ quiáˈˉ e jo̱ jmóorˋ lajo̱, co̱ˈ lajo̱b jmóorˋ cajo̱ quiáˈˉ lajaléˈˋ e seaˋ e fɨˊ ni˜ do. 	 Wie zweert bij het altaar, zweert bij het hele altaar.


Jo̱ ie˜ jo̱ niseengˋ jaangˋ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ i̱ siiˋ Herodes i̱ quiʉˈˊ ta˜ latøøngˉ lɨ˜ se̱ˈˊ Galilea. Jo̱ i̱ dseata˜ íˋ, mɨ˜ calɨñirˊ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e féˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Jesús, 	 Toen Herodes over Jezus hoorde, zei hij tegen zijn dienaars: "Dat moet Johannes de Doper zijn, die weer levend is geworden. Daarom kan Hij al die wonderen doen."


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ Jesús lado, jo̱ dsíngˈˉ cangogáˋ dsíirˊ jo̱ caji̱ˈrˊ nir˜ cajǿøiñˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ có̱o̱ˈr˜ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ jo̱ cajíñˈˉ lala: —Lajeeˇ lajaléngˈˋ dseaˋ góoˋnaaˈ dseaˋ Israel jaˋ mɨˊ cajínˈˊn jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ i̱ dseángˈˉ lajangˈˆ jáˈˉ lɨ́ɨngˋ júuˆ quiéˉe laco̱ˈguɨ i̱ dseaˋ romano la. 	 Jezus was verbaasd. "Hebt u dat gehoord?" zei Hij tegen de mensen die met Hem waren meegekomen. "Nergens in Israël heb Ik iemand ontdekt die zoveel vertrouwen in Mij heeft!"


Jo̱guɨ cajíngˈˉguɨr cajo̱ cuaiñ˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ ángeles mɨ˜ cajíñˈˉ lala: Jmóoˋo e jaléngˈˋ ángeles quiéˉe lɨ́ɨiñˊ laco̱ˈ guíˋ, jo̱guɨ jmóoˋo e lajaléiñˈˋ do lɨ́ɨiñˊ laco̱ˈ mɨ˜ sǿngˈˊ niingˉ jɨˋ. 	 God zegt van Zijn engelen dat zij zo vlug zijn als de wind; dienaars van vuur en vlam. (c)


Jo̱ mɨ˜ calɨñiˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ seengˋ fɨˊ jo̱ jaléˈˋ e calɨ́ˉ e jmɨɨ˜ jo̱, jo̱ dsifɨˊ ladob cangolíiñˆ fɨˊ lɨ˜ táangˋ Jesús. Jo̱ mɨ˜ caguilíiñˉ fɨˊ lɨ˜ táangˋ dseaˋ do, jo̱ cangárˉ e dob nɨguiing˜ i̱ dseaˋ i̱ lamɨ˜ jéeˊ i̱ ˈlɨngˈˆ quiáˈˉ do co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ Jesús, jo̱ nɨquiˈˊbre sɨ̱ˈrˆ, jo̱ joˋ eeˋ lɨ́ɨiñˊ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ. Jo̱ dsíngˈˉ cafǿngˈˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ caguilíingˉ do. 	 Het duurde niet lang of er kwamen van alle kanten mensen aanlopen om het met eigen ogen te zien. Zij zagen de man, die van de boze geesten bevrijd was, aan de voeten van Jezus zitten. Hij had kleren aan en was volledig bij zijn verstand.


Jo̱ mɨ˜ caguiéˉ Jesús fɨˊ jo̱, cangáiñˉ i̱ dseañʉˈˋ i̱ dséeˈ˜ do e dob ráaiñˈˋ jo̱guɨ calɨñirˊ e lají̱i̱ˈ˜ lɨɨ˜baˈ nidséeˈ˜ i̱ dseaˋ do, jo̱baˈ cajmɨngɨ́ˈˉreiñˈ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —¿Iinˈ˜ e niˈleáanˈˉ lají̱i̱ˈ˜ jmohuɨ́ɨˊ lɨnˈˊ? 	 Jezus zag hem daar liggen en wist dat hij al heel lang ziek was. Hij vroeg: "Wilt u gezond worden?"


Jo̱ cajíngˈˉguɨ Jesús e júuˆ la: —Jo̱ song ˈñiaˈˊbɨ dseata˜ Davíˈˆ sɨ́ˈrˋ Dseaˋ Jmáangˉ Fíiˋi, jo̱baˈ ¿jial cuǿøngˋ e Dseaˋ Jmáangˉ lɨ́ɨiñˊ dseaˋ sɨju̱ˇ dseata˜ Davíˈˆ jóng? Jo̱ lajaléngˈˋ i̱ dseaˋ fɨ́ɨngˊ i̱ teáangˉ núuˋ do eáamˊ iáangˋ dsíirˊ e núurˋ jaléˈˋ júuˆ e féˈˋ Jesús. 	 Als David Hem zijn Here noemt, hoe kan de Christus dan zijn zoon zijn?" Heel veel mensen stonden geboeid naar Hem te luisteren.


Jo̱ lajo̱baˈ nijmiféngˈˊnaaˈ Fidiéeˇ, Tiquiáˈˆ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ, co̱lɨɨng˜ lajɨɨˉnaaˈ. 	 Dan kunt u, eensgezind en eenstemmig, de God en Vader van onze Here Jezus Christus loven en prijzen.


Jo̱ song lajo̱b lɨ́ɨˊ cajo̱, jo̱baˈ cuǿøngˋ feˇeeˈ jóng, ¿jialɨˈˊ jaˋ jmóˆooˈ e gaˋ e laco̱ˈ niˈuíingˉ jmangˈˉ e guiʉ́ˉ? Jo̱ lanab féˈˋ i̱ lɨɨng˜ dseaˋ e cuøˈrˊ jnea˜ dseeˉ, co̱ˈ féˈrˋ e e júuˆ lanabaˈ éeˉ jnea˜ dseaˋ rúnˈˋn, jo̱ dsʉˈ dseángˈˉ o̱ˈ lajo̱. Jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ féˈˋ gaˋ lajo̱ lɨ́ˈˆ catɨ́ɨiñˉ e niˈíñˈˋ lají̱i̱ˈ˜ iihuɨ́ɨˊ quiáˈˉ jaléˈˋ e gaˋ e jmóorˋ do. 	 Sommigen laten ons zeggen: Doe het kwade dan maar, opdat het goede daaruit voortkomt. Deze mensen verdienen het oordeel.


Jo̱ ie˜ jo̱, ˈnʉñíbˆ iuungˉ i̱ Juan i̱ seáangˋ dseaˋ jmɨɨˋ do. Jo̱ lajeeˇ iuuiñˉ fɨˊ jo̱b mɨ˜ calɨñirˊ jaléˈˋ e quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ tɨɨngˋ Dseaˋ Jmáangˉ e jmóorˋ, jo̱baˈ casíiñˋ co̱o̱ˋ tú̱ˉ mɨ́ɨngˈ˜ dseaˋ quiáˈrˉ fɨˊ lɨ˜ táangˋ dseaˋ do 	 Johannes de Doper, die nu in de gevangenis zat, hoorde over alle wonderen die Christus deed. Daarom stuurde hij zijn discipelen naar Hem toe met de vraag:


Jo̱ cangɨɨng˜naaˈ lɨ́ˈˉ caluuˇ co̱o̱ˋ guóoˈ˜ uǿˉjiʉ e siiˋ Cauda e néeˊ ni˜ jmɨñíˈˆ, co̱ˈ fɨˊ jo̱b jaˋguɨ íiˊ guíˋ e teáˋ eáangˊ. Jo̱guɨ eáamˊ cacá̱ˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ quie̱ˊ e móoˊ do ta˜ e casɨtɨ́ɨrˊ e móoˊjiʉ e ngɨˊ fɨˊ caluuˇ móoˊ féˈˋ quiáˈrˉ e laco̱ˈ nileángˋnaaˈ fɨng li˜ calɨˈnéˉ lajo̱. 	 Op een zeker moment kwamen we in de luwte van het eilandje Clauda en daar lukte het met veel moeite de sloep aan boord te hijsen.


Jo̱ féengˈ˜naˈ Fidiéeˇ yejí̱ˉ. 	 Bid onophoudelijk.


Jo̱ mɨ˜ ninúuˆnaˈ e nijíñˈˉ lajo̱, jo̱ ninaanˉ ˈnʉ́ˈˋ nifɨ́ˈˆnaˈr: “Co̱lɨɨm˜ nɨcaˈiéˆeeˈ e nɨcaˈneeˈˆ caquiee˜eeˈ, jo̱guɨ ˈnʉbˋ dseaˋ nɨcaˈéˈˆ fɨˊ jee˜ fɨɨˋ góoˋnaaˈ.” 	 'Maar we hebben samen met U gegeten en gedronken. U hebt in onze straten gesproken.'


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ jo̱, jo̱ canaangˋ Jesús co̱o̱ˋ ˈléˈˋguɨ júuˆ quiáˈrˉ jo̱ cajíñˈˉ: —Mɨ˜ jmijneáˋ jaangˋ dseaˋ co̱o̱ˋ candíiˆ quiáˈrˉ, ˈnéˉ nisíˈrˋ co̱o̱ˋ lɨ˜ ñíiˊ, jo̱baˈ nijneáˋ fɨˊ laˈúngˉ sɨnʉ́ʉˆ quiáˈrˉ. Jo̱ jaˋ jmijneárˋ e jɨˋ do e laco̱ˈ nisíˈrˋ fɨˊ co̱o̱ˋ dsíiˊ caja o̱ˈguɨ e niˈmeárˉ fɨˊ co̱o̱ˋ lɨ˜ jaˋ jnéengˉ, co̱ˈ iiñ˜ e jnébˈˋ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ dsitáangˈ˜ fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ quiáˈrˉ. 	 Niemand doet een lamp aan en zet die ergens onder, waar hij niet te zien is. Nee, hij zet hem op een verhoging. Ieder die de kamer binnenkomt, heeft dan licht.


Jo̱ uíiˈ˜ e júuˆ na, jo̱baˈ lana cuǿøngˋ feˇeeˈ e o̱ˈ lajaléngˈˋ dseaˋ sɨju̱ˇ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham dseángˈˉ jáˈˉ lɨ́ɨiñˊ jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ, co̱ˈ dseángˈˉ o̱ˈ lajo̱. Dsʉco̱ˈ lají̱i̱ˈ˜ dseaˋ i̱ seengˋ i̱ jáˈˉ lɨ́ɨngˋ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e cacuøˈˊ Fidiéeˇ i̱ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham do lamɨ˜ jéengˊguɨ, lají̱i̱ˈ˜ íˋbingˈ i̱ dseángˈˉ jáˈˉ lɨ́ɨngˊ jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ. 	 Dus zijn Abrahams natuurlijke kinderen niet vanzelf kinderen van God. Nee, dat zijn alleen zij die, net als Abraham, op de belofte van God vertrouwen.


Jo̱ cuaamˋ Jesús lajeeˇ jo̱ laco̱ˈ ngóorˊ jmɨɨ˜, jo̱ dsíngˈˉ ngóoˊ lɨtɨɨiñˋ, jo̱ eáamˊ jmigüeangˈˆ Fidiéeˇ írˋ. 	 Daar groeide het kind op tot een flinke, sterke jongen. Hij bleek een bijzondere wijsheid te hebben. De genade van God was op Hem.


Jo̱guɨ lana nifɨ́ɨˆɨ ˈnʉ́ˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ jaléˈˋ jmiñiˇ e cǿˈˋnaˈ e lɨ́ɨˊ feáˈˉ e cuøˈˊnaˈ jaléngˈˋ diée˜ i̱ o̱ˈ jáˈˉ; jo̱ guiʉ́bˉ nɨne˜naaˈ e jaléngˈˋ i̱ diée˜ laˈíˋ jaˋ e ta˜ íiñˆ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ fɨˊ jmɨgüíˋ, dsʉco̱ˈ dseángˈˉ jaamˋ Fidiéeˇ i̱ dseángˈˉ jáˈˉ i̱ seengˋ. 	 Wel, als het om dat eten gaat, weten wij dat er geen andere goden bestaan.


Jo̱guɨ jaˋ ˈnéˉ faˈ e nitáangˈ˜ fɨˊ ni˜ jiˋ do jaléngˈˋ i̱ dseamɨ́ˋ ˈnɨ́ɨˉ i̱ jaˋ mɨˊ ngolíingˉ sesenta ji̱i̱ˋ e laco̱ˈ nilɨcó̱o̱ˈr˜ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e ˈnérˉ; dsʉco̱ˈ co̱o̱bˋ mɨ˜ nilɨˈiiñ˜ e nidsihuíiñˉ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱ iiñ˜ e nicúmˈˋtu̱r guóorˋ caléˈˋ catú̱ˉ, 	 De jongere weduwen mogen geen deel uitmaken van deze speciale groep, want als hun verlangen naar een man na een tijdje sterker wordt dan hun toewijding aan Christus, zullen zij weer willen trouwen.


Jo̱ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ do calɨˈíingˆ ta˜ e laco̱ˈ jnea˜ calɨñiiˉ e eáamˊ eeˉ dseeˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la uíiˈ˜ e eáangˊ lɨ́ˋ dsiiˉ jaléˈˋ e seaˋ fɨˊ jo̱. Dsʉˈ mɨ˜ jaˋ seaˋ júuˆ quiʉˈˊ ta˜, jo̱baˈ jaˋ líˈˆ dseaˋ e éerˋ dseeˉ jóng. 	 Maar de zonde maakte misbruik van de wet om slechte begeerten in mij op te wekken. Want als er geen wet is, die overtreden kan worden, heeft de zonde geen schijn van kans.


Jo̱ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, nɨcuíiˋbaˈ røøˋ jial lɨ́ɨˊ jaléˈˋ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱guɨ nɨñíˆbɨˈ cajo̱ e e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ do quiʉˈˊ ta˜ dseaˋ jí̱i̱ˈ˜ lajeeˇ e seengˋ dseaˋ fɨˊ jmɨgüíbˋ. 	 Broeders, ik spreek toch tegen mensen die de wet kennen. Dan moet u ook weten (net zo goed als ik) dat de wet alleen iets over ons te zeggen heeft zolang wij leven.


Jo̱guɨ lajo̱bɨ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱, jaléngˈˋ simingˈˋ, ˈnéˉ jméeˆnaˈ nʉ́ʉˈ˜naˈ jo̱guɨ e jmɨˈgooˋnaˈ jaléngˈˋ dseaˋ cǿøngˈ˜. Jo̱ lajɨɨngˋ ˈnʉ́ˈˋ jaˋ ˈnéˉ jméeˆnaˈ jløngˈˆnaˈ quiáˈˉ rúngˈˋnaˈ, dsʉco̱ˈ lalab féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ lɨ˜ féˈˋ lala: Dseángˈˉ teáˋ séeˋ Fidiéeˇ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jmɨcǿøngˈ˜ yaang˜, dsʉˈ eáamˊ guiʉ́ˉ jmɨcó̱o̱ˈr˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ jmóoˋ lajo̱ dsʉˈ ñiˊbre e ˈnéˉ e nijmɨcó̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ quiáˈrˉ. 	 Jonge mensen, doe wat de voorgangers zeggen. U moet in de omgang met elkaar nederig zijn, want God is tegen trotse mensen. Maar als u nederig bent, zal Hij u genade geven.


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáˈˉ i̱ dseaˋ do: —Jaléngˈˋ dseaˋ seengˋ jmɨɨ˜ na dsíngˈˉ nɨrøøiñˋ dseeˉ jo̱guɨ jaˋ jmitir˜ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, co̱ˈ lɨco̱ˈ mɨˈrˊ jnea˜ e nijmee˜e co̱o̱ˋ e li˜ e quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ e dsigáˋ dsíiˊ dseaˋ. Dsʉˈ jaˋ nijmee˜e jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ e jo̱ fɨˊ quinirˇ, co̱ˈ nɨcalɨseábˋ e jo̱ lamɨ˜ jéengˊguɨ e cangongɨ́ɨngˉ Jonás, jaangˋ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ malɨɨ˜guɨ eáangˊ. 	 Jezus antwoordde: "Alleen een slecht en ongelovig volk vraagt om nog meer bewijzen. Het enige bewijs dat u krijgt, is dat van Jona.


Jo̱ dsifɨˊ lajo̱b cajíngˈˉ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do: —¡Song jáˈˉ e ˈnʉˋ lɨnˈˊ i̱ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ camɨ́ɨngˈ˜ do, jo̱baˈ jmeeˉ e niˈuíingˉ iñíˈˆ e cu̱u̱˜ néeˊ la! 	 De duivel zei: "Als U de Zoon van God bent, zeg dan tegen deze steen dat hij een brood moet worden."


Jo̱ jmiˈiáangˋ óoˊnaˈ contøøngˉ. 	 Wees ook altijd blij.


’Juguiʉ́ˉjiʉ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ fɨ́ɨˉ lɨ́ɨngˉ jaléngˈˋ dseaˋ rúngˈˋ, co̱ˈ Fidiéebˇ nilíˋ fɨ́ɨˉ lɨ́ɨiñˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ. 	 Gelukkig zijn de mensen met een liefdevol en helpend hart, want zij zullen zelf liefde ontmoeten en hulp ontvangen.


Jo̱ ˈnéˉ nijmɨˈúumˋbɨ́ɨˈ jial e nijmɨcó̱o̱ˈˇnaaˈ jaléngˈˋ dseaˋ rúˈˋnaaˈ e nijmiˈneáaiñˋ rúiñˈˋ jo̱guɨ jial e nijmérˉ jmangˈˆ e guiʉ́ˉ. 	 Laten wij op elkaar letten en elkaar aansporen God en de mensen lief te hebben en altijd goed te doen.


jo̱guɨ jmɨˈgooˋ tiquíiˈˆ có̱o̱ˈ˜guɨ niquíiˈˆ; jo̱guɨ jmiˈneáanˈˋ jaléngˈˋ dseaˋ rúnˈˋ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ jmiˈneáanˈˋ uøˈˊ. 	 U mag niet liegen. U moet respect hebben voor uw ouders. U moet net zoveel van uw medemens houden als van uzelf."


Jo̱baˈ jmeáangˈ˜naˈ ta˜ jaléˈˋ e cangɨ́ɨngˋnaˈ e cacuøˈˊ Fidiéeˇ ˈnʉ́ˈˋ e nijmɨˈǿngˈˋ yaang˜naˈ, jo̱ lajo̱baˈ nitéˈˋnaˈ có̱o̱ˈ˜ i̱ ˈlɨngˈˆ mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ e nijmeáiñˈˋ ˈnʉ́ˈˋ gaˋ. Jo̱baˈ mɨ˜ calɨ́ˈˉnaˈ jaléˈˋ e jo̱, jie˜ mɨˊ tʉ́ˋnaˈ lají̱i̱ˈ˜ fɨˊ teáangˉnaˈ jóng. 	 Bewapen u dus met al Gods wapens om u te kunnen verdedigen als de vijand aanvalt. Dan zult u, na grote dingen te hebben gedaan, ongeslagen uit de strijd tevoorschijn komen.


Jo̱ e Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ do røøbˋ sɨ́ɨngˋ có̱o̱ˈ˜ jmɨguíˋ quíˉiiˈ e laco̱ˈ nɨta˜ dsiˋnaaˈ e dseángˈˉ jáˈˉbaˈ e nɨlɨ́ɨˊnaaˈ jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ. 	 Want in ons diepste wezen overtuigt Gods Geest ons ervan dat wij kinderen van God zijn.


Jo̱ dsʉˈ Fidiéeˇ cajméerˋ e cají̱bˈˊtu̱ dseaˋ do mɨ˜ cadsíˉ ˈnɨˊ jmɨɨ˜ lajo̱. 	 Maar God heeft Hem weer levend gemaakt.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋguɨ lajo̱, caˈnɨ́ɨbˋ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Ananías co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ dseamɨ́ˋ quiáˈrˉ i̱ siiˋ Safira co̱o̱ˋ uǿˉ. 	 Ook een zekere Ananias verkocht een stuk land. Maar hij hield, met instemming van zijn vrouw Saffira, een deel van de opbrengst achter.


Jo̱ e lab e júuˆ e caˈeˈˊ Dseaˋ Jmáangˉ jneaˈˆ, jo̱ e jo̱b e éeˉnaaˈ ˈnʉ́ˈˋ lana, e Fidiéeˇ lɨ́ɨiñˊ jaangˋ i̱ jɨngˈˋ jloˈˆ, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ e nʉʉˋ sǿˈˋ jaˋ seaˋ quiáˈrˉ. 	 Wat wij van God gehoord hebben en hierbij doorgeven, is dit:


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáˈˉ i̱ niquiáˈrˆ do jo̱ cajíñˈˉ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do lala: —Neaa˜, ¿jialɨˈˊ fɨˈˊ jnea˜ lana? Co̱ˈ lana jaˋ mɨˊ catɨ́ˋbɨ íˈˋ e nijmee˜e lají̱i̱ˈ˜ ta˜ e sɨˈíinˆn do. 	 "Laat Mij met rust," antwoordde Hij. "Het is mijn tijd nog niet."


Jo̱ co̱ˈ Dseaˋ Jmáamˉbingˈ cuøˈˊ ˈnʉ́ˈˋ e seengˋnaˈ juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ, ˈnʉ́ˈˋ dseaˋ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ quiáˈrˉ, jo̱baˈ seemˋbɨˈ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ do, co̱ˈ uíiˈ˜ lajo̱baˈ catǿˈˉ Fidiéeˇ ˈnʉ́ˈˋ e nilíingˉnaˈ lafaˈ co̱o̱bˋ ngúuˊ táangˋnaˈ laˈóˈˋ ˈnʉ́ˈˋ. Jo̱ cuǿøˈ˜baˈ Fidiéeˇ guiˈmáangˈˇ có̱o̱ˈ˜ lajaléˈˋ e jmóorˋ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ. 	 Laat de vrede van God uw harten beheersen. God wil dat zo, opdat u één bent in het Lichaam van Christus. Wees daarom dankbaar.


Jo̱ e lɨɨng˜guɨ e mɨjú̱ˋ do cajiʉ́ˈˋ fɨˊ jee˜ ˈmató̱o̱ˊ, jo̱ co̱ˈ eáangˊguɨ cacuángˉ e ˈmató̱o̱ˊ do jo̱ niúmˈˊ caˈuíingˉ quiáˈˉ e mɨjú̱ˋ e caˈiáangˋ do, jo̱baˈ e mɨjú̱ˋ do dseángˈˉ jaˋ e cacuøbˊ. 	 Ander zaad viel tussen de distels. De distels overwoekerden het, zodat er geen vrucht aan kwam.


Jo̱guɨ féemˈ˜baˈr có̱o̱ˈ˜ jmangˈˉ juguiʉ́ˉ e nitɨ́ˉ dsíirˊ, jo̱guɨ ˈnéˉ ñíˆnaˈ jial ningɨɨˉnaˈ quiáˈˉ lajaangˋ lajaangˋ i̱ dseaˋ i̱ fǿngˈˋnaˈ do. 	 Wees in uw spreken vriendelijk en verstandig en zorg ervoor dat u iedereen een goed antwoord geeft.


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ e féˈˋ Jesús lado, jo̱ cangolíimˋtu̱ i̱ dseaˋ quiáˈˉ i̱ Juan i̱ seáangˋ dseaˋ jmɨɨˋ do, jo̱ Jesús canaaiñˋ sɨ́ˈrˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ taang˜ có̱o̱ˈr˜ do jaléˈˋ juguiʉ́ˉ uii˜ quiáˈˉ i̱ Juan do, jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ do jo̱ cajíñˈˉ lala: —¿E˜ caguijǿøˉ ˈnʉ́ˈˋ mɨ˜ canʉ́ʉˉnaˈ e ningɨˊ i̱ Juan i̱ seáangˋ dseaˋ jmɨɨˋ do fɨˊ guóoˈ˜ uǿˉ quiʉ̱́ˋ? ¿Jáˆ leáaˈ˜?, jaˋ caguijøøng˜ ˈnʉ́ˈˋ jaangˋ dseaˋ i̱ uaang˜ júuˆ quiáˈˉ i̱ jmóoˋ lɨ́ˈˆ doñiˊ eeˋ ta˜ quiʉˈˊ dseaˋ jiéngˈˋ i̱ lɨ́ɨngˊ la lɨ́ɨˊ co̱o̱ˋ cuɨñíˈˆ e dséeˊ cataangˋ lɨ́ˈˆ doñiˊ jiéˈˋ fɨˊ lɨ˜ íiˊ guíˋ, 	 De mannen gingen naar Johannes terug. Jezus sprak met de mensen over Johannes. "Naar wat voor man zijn jullie gaan kijken daar in de woestijn? Was hij een rietstengel, die door de wind heen en weer wordt bewogen?


Jo̱ cajíngˈˉ i̱ sejmiirˋ do lajo̱, co̱ˈ ˈgóˈˋbre fɨng eeˋ cajmeángˈˋ dseaˋ Israel i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ fariseo írˋ. Co̱ˈ i̱ dseaˋ íˋ, røøbˋ nɨcasɨ́ɨiñˉ e song seengˋ dseaˋ i̱ jmicuíingˋ Jesús e lɨ́ɨiñˈˊ do Dseaˋ Jmáangˉ i̱ sɨjeengˇ dseaˋ Israel i̱ nicá̱ˋ nifɨˊ quiáˈrˉ, jo̱baˈ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ jmóoˋ lajo̱, joˋ seaˋ fɨˊ quiáˈrˉ faˈ e niquɨ́ngˈˊguɨr jee˜ dseaˋ Israel o̱ˈguɨ cuǿøngˋ faˈ e nidsilíingˉguɨr fɨˊ guáˈˉ quiáˈˉ dseaˋ do cajo̱. 	 Zij zeiden dit omdat zij bang waren voor de Joodse leiders. Want die hadden besloten dat ieder die erkende dat Jezus de Christus was, niet meer in de synagoge mocht komen.


Jo̱ mɨˈmɨ́ɨngˉguɨjiʉ lajo̱ cangɨ́ɨngˊ jaangˋ dseaˋ levita. Jo̱ mɨ˜ caguiérˉ lɨ˜ ráangˋ i̱ dseaˋ sɨhuɨ́ɨngˋ do, cajméerˋ lafaˈ jaˋ cangámˉbreiñˈ do cajo̱, jo̱ cangɨ́ɨmˊbre; jaˋ eeˋ cajmɨcó̱o̱ˈr˜ i̱ dseaˋ do cajo̱. 	 Een tempeldienaar die voorbijkwam, deed hetzelfde en liet de man gewoon liggen.


Co̱ˈ jaˋ e lɨ́ɨˊ song tó̱o̱ˋ li˜ fɨˊ ngúuˊ táangˋ dseaˋ o̱si jaˋ lɨ́ɨˊ lajo̱ é, co̱ˈ e labaˈ e niingˉguɨ eáangˊ e ˈnéˉ nijmiti˜ dseaˋ jaléˈˋ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 Want het al of niet besneden zijn heeft niets te betekenen. Waar het om gaat, is of u doet wat God wil.


Teófilo, nɨñíbˆ ˈnʉˋ e fɨ́ɨmˊ dseaˋ cajmeˈrˊ fɨˊ ni˜ jiˋ jaléˈˋ e nɨcalɨ́ˉ jee˜ jneaa˜aaˈ, 	 Beste Theofilus, er zijn al verscheidene boeken over het leven van Jezus Christus geschreven.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, cajíngˈˉguɨ Jesús e júuˆ la: —Jo̱ mɨ˜ Fidiéeˇ quie̱rˊ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ, jo̱ e jo̱ lɨ́ɨˊ laco̱ˈ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ cagüɨˈɨ́ɨˊ cangóˉ fɨˊ lɨ˜ huí̱i̱ˉ. Jo̱ dsʉˈ lajeeˇ e nʉ́ˈˉguɨ e nigüɨˈɨ́ɨrˊ nidsérˉ, jo̱ catǿˈrˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ jmóoˋ ta˜ quiáˈrˉ do, jo̱ cacuøˈˊreiñˈ do cuuˉ e laco̱ˈ nijméiñˈˉ do ta˜ e nilɨseaˋguɨ e dsíˋ quiáˈˉ e cuuˉ do. 	 Het Koninkrijk van de hemelen is als iemand die naar het buitenland ging en zijn geld toevertrouwde aan zijn knechten.


Jo̱baˈ lajo̱b cajméeˋ i̱ dseaˋ guijángˋ quiáˈˉ Jesús do, cangolíimˆbre fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Galilea jo̱ cangolíiñˆ fɨˊ co̱o̱ˋ yʉ́ˈˆ móˈˋ fɨˊ lɨ˜ caquiʉˈˊ Jesús ta˜. 	 De elf discipelen gingen naar Galilea, naar de berg waar zij Jezus zouden ontmoeten.


Jo̱ lalab fáˈˋa e nɨñíbˉ jnea˜ guiʉ́ˉ lajaléˈˋ e jmooˈˋ, jo̱baˈ ñiˋbaa e jaˋ mɨˊ ˈnaanˈˋ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ o̱ˈguɨ cuøˈˊ bíˋ uøˈˊ faˈ e nisíngˉguɨˈ teáˋ có̱o̱ˈ˜ jnea˜. Dsʉˈ e labaˈ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉˋ e ˈnéˉ e nɨˈɨ́ˆ oˈˊ røøˋ jnangˇ fɨˊ e iinˈ˜ e nicá̱ˈˆ; su e nisínˈˉ teáˋ có̱o̱ˈ˜ jnea˜, o̱si e ˈníˈˋ manˈˊ jnea˜ é. 	 Ik ken uw doen en laten. Ik weet dat u niet koud en niet warm bent. W s u maar koud of warm!


Jo̱ jaangˋ lajeeˇ i̱ quiúungˉ do cacuøˈrˊ lajaangˋ lajaangˋ i̱ ángeles i̱ guiángˉ do jmacó̱ˋ cóoˆ e lɨ́ɨˊ có̱o̱ˈ˜ layaang˜ cunéeˇ, jo̱ fɨˊ dsíiˊ jo̱b lɨ˜ sɨrǿøngˋ e iihuɨ́ɨˊ quiáˈˉ e guíingˉ Fidiéeˇ i̱ seengˋ carˋ ngongɨ́ɨˋ jmɨɨ˜ do. 	 Eén van de vier levende wezens gaf elk van de engelen een gouden schaal, vol met de wraak van God, Die eeuwig leeft.


Jo̱b mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ caquiˈˊ tuidséeˆ e catɨ́ˋ tú̱ˉ ya̱ˈˊ, jo̱ jo̱guɨb cadsengˈˉ dsíiˊ Tʉ́ˆ Simón cajo̱ e cajímˈˉ Jesús la nʉ́ˈˉguɨ do lala: “Nʉ́ˈˉguɨ e niquíˈˉ tuidséeˆ e nitɨ́ˉ tú̱ˉ ya̱ˈˊ, ˈnʉˋ nifoˈˆ ˈnɨˊ ya̱ˈˊ e jaˋ cuíinˈˋ jnea˜.” Jo̱ mɨ˜ cadsengˈˉ dsíirˊ guiʉ́ˉ e jo̱, canaaiñˋ quɨˈˊbre jóng dseángˈˉ e ngocángˋ dsíirˊ. 	 Hij had dit nog maar net gezegd of de haan kraaide voor de tweede keer. Toen schoot hem te binnen wat Jezus had gezegd: "Voor de haan twee keer heeft gekraaid, zul je drie keer hebben gezegd dat je Mij niet kent." Toen hij zich realiseerde wat hij had gedaan, barstte hij in tranen uit.


Jo̱guɨ eáamˊ ˈneáangˋ jnea˜ ˈnʉ́ˈˋ lajɨɨngˋnaˈ, dsʉco̱ˈ lajɨɨˉbaaˈ lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Fíiˋnaaˈ Jesús. Jo̱ lajo̱b nilíˋ. Jo̱ lana catóˈˊ e jiˋ laˈuii˜ quiáˈˉ Paaˉ e catɨ́ɨngˉ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ seengˋ fɨˊ Corinto. 	 Mijn hart gaat uit naar u allen die bij Christus Jezus horen.


Jo̱ co̱o̱ˋ ya̱ˈˊbaˈ cajúngˉ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ uíiˈ˜ jaléˈˋ dseeˉ quíˉiiˈ, jo̱ lajo̱baˈ caˈíiñˉ carˋ ngongɨ́ɨˋ jmɨɨ˜ e bíˋ quiáˈˉ jaléˈˋ e dseeˉ jo̱. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, cají̱ˈˊtu̱r caléˈˋ catú̱ˉ e laco̱ˈ lana nɨseeiñˋ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ carˋ ngongɨ́ɨˋ jmɨɨ˜. 	 Door Zijn sterven heeft Hij de macht van de zonde eens en voor altijd gebroken.


e laco̱ˈ líˈˋnaˈ guíiˈ˜naˈ contøøngˉ lajaléˈˋ e guiʉ́ˉ. Jo̱ lajo̱b quɨ́ɨˈ˜naˈ jmɨɨ˜ e seengˋnaˈ e eeˉnaˈ guiʉ́ˉ e laco̱ˈ jaˋ nilɨseaˋ dseeˉ quíiˉnaˈ mɨ˜ nitɨ́ˉ jmɨɨ˜ e nigüéengˉtu̱ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ jmɨgüíˋ la. 	 Ik wil dat u scherp het verschil tussen goed en kwaad zult zien. Dan zult u op de dag van Jezus Christus zuiver zijn, zonder dat er iets op u aan te merken is.


Dsʉˈ e na lɨ́ɨˊ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e catɨ́ɨngˉnaˈ yaam˜baˈ na quiáˈˉ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quíiˉnaˈ, jo̱baˈ yaam˜baˈ catɨ́ɨngˉnaˈ niguíiˈ˜naˈ e na, co̱ˈ jnea˜ jaˋ iin˜n niquɨ́nˈˆn e júuˆ na. 	 Maar nu het een kwestie is van woorden en namen en uw eigen Joodse wet, zoekt u het zelf maar uit. Ik ben niet van plan mij daarmee te bemoeien."


’Jo̱ dsíngˈˉ nilɨsɨ́ɨngˉ jial jnéengˉ ieeˋ có̱o̱ˈ˜guɨ sɨˈˋ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ nʉ́ʉˊ. Jo̱guɨ dsíngˈˉ nidsigáˋ dsíiˊ dseaˋ jo̱guɨ niféiñˈˊ cajo̱ uíiˈ˜ e gaˋ niró̱o̱ˉ jmɨñíˈˆ jo̱guɨ gaˋ nitáˈˉ mɨ́ɨˈ˜. 	 Er zullen vreemde verschijnselen in het heelal zijn: waarschuwingen en tekenen van de zon, maan en sterren. De volken op aarde zullen in paniek raken. Ze zullen helemaal overstuur raken door het gebulder van de zee en de branding.


Jo̱ mɨ˜ lɨɨng˜ e cuøˈˊnaˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ seaˋ e ˈnéˉ quiáˈˉ, jo̱baˈ ˈnéˉ jmeeˉnaˈ lajo̱ e ngocángˋ óoˊbaˈ, jo̱ lajo̱baˈ niˈuíingˉ guiʉ́ˉ quíiˉnaˈ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ. 	 Uw innerlijke zuiverheid blijkt het beste uit de mildheid waarmee u geeft.


Jo̱baˈ lalab casɨ́ˈˉ Jesús i̱ dseaˋ íˋ: —¿Su jǿøˉ ˈnʉ́ˈˋ jial jloˈˆ e guáˈˉ siˈˊ na? Jo̱ dsʉˈ e jáˈˉbaˈ e fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ e jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ cu̱u̱˜ joˋ nijé̱ˉ sɨfɨ́ɨngˇguɨ rúngˈˋ quiáˈˉ e guáˈˉ e móoˉnaˈ siˈˊ na lana; co̱ˈ lajɨbˋ niˈíingˉ jo̱ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ joˋ e nijé̱ˉguɨ. 	 Jezus zei tegen hen: "Al deze gebouwen zullen worden verwoest. Er zal geen steen op de andere blijven."


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ canúuˉ i̱ dseaˋ Israel do e júuˆ jo̱, jo̱baˈ canaaiñˋ tɨ́ɨngˊ júuˆ quiáˈrˉ lajeeˇ laˈóˈˋ yaaiñ˜ uii˜ quiáˈˉ Jesús, jo̱ jmɨngɨ́ˈˉ rúiñˈˋ lala: —Jo̱ ¿jial cuǿøngˋ e i̱ dseañʉˈˋ na nicuǿrˉ ngúuˊ táaiñˋ e lafaˈ niquiee˜naaˈ? 	 De Joden kregen hierover ruzie onder elkaar. "Hoe kan Hij ons Zijn lichaam te eten geven?" zeiden zij.


Jo̱baˈ cajíngˈˉ Jesús casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ guitúungˋ do: —Quiáˈˉ Fidiéeˇ nɨcangɨ́ɨngˋ ˈnʉ́ˈˋ e ngángˈˋnaˈ jaléˈˋ e jaˋ mɨˊ ñiˊ dseaˋ jéengˊguɨ, e dseaˋ íˋ iiñ˜ cá̱rˋ nifɨˊ quiáˈˉ lajaangˋ lajaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. Dsʉˈ jnea˜ éeˉe jaléngˈˋ i̱ dseaˋ na có̱o̱ˈ˜ júuˆ jáˈˉ e lafaˈ júuˆ cuento e laco̱ˈ mɨ˜ ninírˋ, nijé̱rˉ lafaˈ jaˋ eeˋ cangáˉbre, jo̱guɨ mɨ˜ ninúrˉ, nijé̱rˉ lafaˈ jaˋ eeˋ canúuˉbre cajo̱. 	 Hij antwoordde: "Jullie hebben het voorrecht te weten waar het in Gods koninkrijk eigenlijk om gaat. De anderen mensen horen de gelijkenissen wel, maar begrijpen er niets van. Dat is trouwens ook de bedoeling.


Jo̱baˈ cañíiˋ Paaˉ quiáˈˉ i̱ dseata˜ Festo do jo̱ cajíñˈˉ: —Fɨˊ lab iuunˉ fɨˊ lɨ˜ quidsiˊ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ dseaˋ guiing˜ fɨˊ Roma íˈˋ, jo̱baˈ fɨˊ lab lɨ˜ catɨ́ɨngˉ e nitɨdsiˊ íˈˋ quiéˉe. Jo̱guɨ guiʉ́bˉ ñíˆ ˈnʉˋ cajo̱, dseata˜ quíˉiiˈ, e jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ e gaˋ jaˋ mɨˊ cajméˉe quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ góoˋo. 	 "Ik sta voor de Romeinse rechtbank", antwoordde Paulus. "Dan moet mijn zaak daar ook worden behandeld! Zoals u wel weet, heb ik de Joden niets gedaan.


Jo̱baˈ cañíiˋ Abraham quiáˈˉ i̱ dseaˋ seaˋ cuuˉ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: “Jó̱o̱ˋo̱, té̱e̱ˊ oˈˊ, eáamˊ juguiʉ́ˉ cateaang˜ ˈnʉˋ fɨˊ jmɨgüíˋ, jo̱guɨ Lázaro eáamˊ cangárˉ iihuɨ́ɨˊ lajeeˇ jo̱. Jo̱ lanaguɨbaˈ nɨníˋ Lázaro juguiʉ́ˉ, dsʉˈ ˈnʉˋ nabɨ nɨcatɨ́ˋ íˈˋ e nimóˈˆ jaléˈˋ iihuɨ́ɨˊ. 	 Maar Abraham zei tegen hem: 'U bent zeker vergeten dat u tijdens uw leven alles had wat uw hart begeerde en Lazarus had niets dan ellende. Nu is het andersom: Hij wordt hier getroost en u vergaat van de pijn.


Dsʉˈ mɨ˜ ningɨ́ˋ e nɨcaˈíingˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ jaléˈˋ iihuɨ́ɨˊ lajeeˇ cateáˋ, jo̱b mɨ˜ nijméˉ Fidiéeˇ e niˈuíingˉnaˈ dseaˋ guiúngˉ dseángˈˉ laco̱ˈ sɨˈíˆ, jo̱guɨ nijmérˉ e nisíngˈˉnaˈ teáˋguɨ fɨˊ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ e nɨta˜ óoˊnaˈ e Fidiéebˇ dseaˋ nicá̱ˋ nifɨˊ quíiˉnaˈ. Dsʉco̱ˈ dseaˋ dobingˈ i̱ eáangˊ ˈneáangˋ jneaa˜aaˈ, jo̱ nɨcatǿˈrˉ jneaa˜aaˈ cajo̱ e laco̱ˈ niˈuíingˉnaˈ dseaˋ i̱ seengˋ cøøngˋ có̱o̱ˈr˜ lata˜ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ Jó̱o̱rˊ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Onze God is een en al ontferming. Hij heeft u allen geroepen om deel te hebben aan dezelfde eeuwige heerlijkheid als Christus. Nadat het een korte tijd heel moeilijk is geweest, zal Hij u persoonlijk overeind helpen op de plaats waar u hoort te staan. Hij zal u zc sterk maken dat u nooit meer hoeft te wankelen.


’Dsʉˈ mɨ˜ cangɨ́ˋ tú̱ˉ ˈnɨˊ ji̱i̱ˋ e ngɨɨˉ fɨˊ lɨ˜ jiéˈˋ, jo̱guɨbaˈ caquɨnˈˉtú̱u̱ fɨˊ Jerusalén e ngocuǿøˉø cuuˉ jaléngˈˋ dseaˋ tiñíingˉ, jo̱guɨ ngocuǿøˉø Fidiéeˇ laco̱ˈ lɨtɨ́ɨngˋ dseaˋ góoˋo dseaˋ Israel e cuøˈrˊ dseaˋ do. 	 Na jaren in het buitenland te zijn geweest, kwam ik in mijn land terug met geld voor de armen van mijn volk en offers voor God.


Jo̱ lajeeˇ jo̱b catǿˈrˉ i̱ dseaˋ guitúungˋ quiáˈrˉ do jo̱ canaaiñˋ sɨ́ɨngˋneiñˈ do táˈˉ la gáiñˈˉ e nidsiˈéeiñˈ˜ do dseaˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱guɨ cacuøˈˊbɨreiñˈ e quɨ́ɨˈr˜ jmɨɨ˜ cajo̱ e quiʉˈrˊ ta˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ i̱ ˈlɨngˈˆ. 	 Op een dag riep Jezus Zijn twaalf discipelen bij Zich. Hij stuurde hen er twee aan twee op uit en gaf hun macht om boze geesten te verjagen.


Jo̱guɨ co̱ˈ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, Fidiéeˇ catǿˈrˉ ˈnʉ́ˈˋ e laco̱ˈ joˋ quiʉˈˊguɨ ta˜ quíiˉnaˈ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Moi˜ do. Jo̱ co̱ˈ lajo̱b lɨ́ɨngˊnaˈ, jo̱baˈ joˋ jméeˆnaˈ lɨ́ˈˆ doñiˊ eeˋ lɨ́ˋ óoˊnaˈ yaang˜naˈ, co̱ˈ dseaˋ sɨlaamˇ nɨlɨ́ɨngˊnaˈ. Dsʉco̱ˈ guiʉ́ˉguɨ e jmɨcó̱o̱ˈ˜ rúngˈˋnaˈ lajeeˇ laˈóˈˋ yaang˜naˈ uíiˈ˜ e ˈneáangˋ rúngˈˋnaˈ. 	 Broeders, God heeft u niet de vrijheid gegeven om te misbruiken en uw eigen zin te doen, maar om elkaar te dienen in een geest van liefde.


Dsʉco̱ˈ lajaléˈˋ e ɨˊ dsíiˊ dseaˋ jmɨgüíˋ e eáangˊ tɨɨiñˋ ngáiñˈˋ, jmangˈˉ júuˆ í̱i̱bˊ lɨ́ɨˊ jaléˈˋ e jo̱ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ. Co̱ˈ lalab féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ: “Fidiéeˇ nijmeáiñˈˋ ta˜ jaléˈˋ e ɨˊ dsíiˊ dseaˋ e tɨɨiñˋ ngáiñˈˋ e laco̱ˈ nijmɨgǿøngˋ yaaiñ˜.” 	 De wijsheid van deze wereld is voor God immers dwaasheid! Zo staat het ook in de Boeken: "God vangt de wijzen in hun eigen sluwheid." (a)


Co̱ˈ laco̱o̱ˋ jmɨɨb˜ nɨcangɨ́ˋ jnea˜ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ e éeˉe ˈnʉ́ˈˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ féˈˋ quíˉiiˈ, dsʉˈ jaˋ caˈíˋ óoˊnaˈ faˈ lají̱i̱ˈ˜ ie˜ jo̱ caséngˈˊnaˈ jnea˜. Dsʉˈ lanaguɨ nɨlɨtib˜ náng laco̱ˈguɨ la féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 Had u Mij niet kunnen arresteren toen Ik in de tempel was? Daar was Ik toch elke dag? Maar het moet zo gaan als de profeten hebben gezegd. Daarom gebeurt dit allemaal."


Co̱ˈ ˈnʉ́ˈˋ jmɨˈgooˋnaˈ jaléˈˋ jmɨɨ˜ o̱si jaléˈˋ sɨˈˋ o̱si jaléˈˋ ji̱i̱ˋ é. 	 U bepaalt uw aandacht bij dagen, maanden, seizoenen en jaren.


Jo̱ lajɨɨngˋ i̱ dseaˋ i̱ jmóoˋ dseeˉ quiáˈˉ Paaˉ do casaiñˈˉ jaangˋguɨ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Sóstenes i̱ lɨ́ɨngˊ fii˜ quiáˈˉ guáˈˉjiʉ quiáˈˉ dseaˋ Israel e siˈˊ fɨˊ do, jo̱ jo̱b cabǿøiñˉ i̱ dseaˋ do fɨˊ quiniˇ lɨ˜ neáangˊ i̱ dseata˜ dseaˋ quidsiˊ íˈˋ do, dsʉˈ jaˋ e jíngˈˉ dseata˜ Galión jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ quiáˈˉ jaléˈˋ e jmóoˋ i̱ dseaˋ do. 	 Toen grepen zij Sosthenes, de leider van de synagoge en gaven hem voor de ogen van Gallio een pak slaag. Maar Gallio trok zich er niets van aan.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ e féˈˋ Jesús e júuˆ jo̱, jo̱ cajmɨngɨ́ˈrˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do lala: —¿E˜ lɨ́ɨngˉ ˈnʉ́ˈˋ e nijméˉ i̱ dseaˋ fii˜ guóoˈ˜ uǿˉ do? E jábˈˉ nidséˉbre jo̱ nidsijngáamˈ˜bre jaléngˈˋ i̱ dseaˋ jmóoˋ ta˜ uǿˉ quiáˈrˉ do, jo̱ i̱ jiémˈˋ nitáiñˈˊ i̱ nijméˉ ta˜ e fɨˊ ni˜ guóoˈ˜ uǿˉ quiáˈrˉ do. Jo̱baˈ cajíngˈˉguɨ Jesús lala: 	 Wat zal de eigenaar van de wijngaard doen, als hij dit hoort? Zal hij die boeren niet hun verdiende loon geven en uit de weg ruimen? De wijngaard zal hij aan andere mensen geven.


Jo̱ song foˈˆnaˈ e nijmeeˉnaˈ, jo̱baˈ jmeeˉnaˈ jóng; jo̱ song foˈˆnaˈ e jaˋ jmeeˉnaˈ, jo̱baˈ jaˋ jmooˋnaˈ jóng; dsʉco̱ˈ song jmooˋnaˈ e jiéˈˋguɨ, jo̱baˈ nɨjmooˋnaˈ nʉ́ʉˈ˜naˈ júuˆ quiáˈˉ i̱ ˈlɨmˈˆ jóng. 	 Houdt u aan uw woord. Ja is ja en nee is nee. Als u uw woorden kracht bijzet door een eed, klopt er iets niet.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, laco̱o̱ˋ jmɨɨ˜ dsiˈéeˈ˜ Jesús jaléngˈˋ dseaˋ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ fɨˊ guáˈˉ féˈˋ e siˈˊ fɨˊ Jerusalén. Jo̱ laco̱o̱ˋ ˈlóoˉ dséerˊ dsije̱r˜ fɨˊ co̱o̱ˋ yʉ́ˈˆ cuo̱ˈˋ e siiˋ Olivos e fɨˊ ˈnɨˈˋ fɨɨˋ Jerusalén do. 	 Elke dag ging Jezus naar de tempel om onderwijs te geven. De mensen kwamen al vroeg in de morgen naar Hem luisteren. En elke avond ging Hij de stad uit om ergens op de Olijfberg de nacht door te brengen.


Jo̱ dsʉˈ mɨ˜ canúuˉ i̱ sɨmingˈˋ do lado sóongˆ calɨguíiñˉ, jo̱ joˋ calɨˈiiñ˜ faˈ caˈíˉguɨr e sɨnʉ́ʉˆ lɨ˜ néeˊ jmɨɨ˜ do. Jo̱ mɨ˜ calɨlíˈˆ tiquiáˈrˆ e táangˋ i̱ jó̱o̱rˊ do caluuˇ, dsifɨˊ lajo̱b cagüɨˈɨ́ɨrˊ jo̱ caguitéeˋreiñˈ. 	 De oudste broer werd kwaad en wilde niet naar binnen gaan. Zijn vader kwam naar buiten en probeerde hem mee te krijgen.


Jo̱ dsʉˈ fɨng caguiéˉ jaangˋguɨ dseaˋ i̱ ˈgøngˈˊguɨ eáangˊ, jo̱ nilíˈˋbre tíñˉ có̱o̱ˈ˜ i̱ dseaˋ jaangˋguɨ do, jo̱baˈ niˈuǿˈˉbre jaléˈˋ e seaˋ quiáiñˈˉ do. 	 Maar als er iemand komt die sterker is en beter bewapend dan hij en die overwint hem, dan neemt hij hem zijn wapens af en geeft zijn buit aan anderen.


Jo̱guɨ ˈnébˉ ñíˆ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱ e jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáamˉbingˈ i̱ niˈɨ́ˉ íˈˋ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ mɨ˜ nitɨ́ˉ e íˈˋ jo̱; jo̱ co̱ˈ lajo̱b nijméeˆnaˈ, jo̱baˈ ˈnéˉ ñíˆbaˈ jial niˈɨ́ɨˆnaˈ íˈˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jaˋ ˈgaˈˊ lɨ˜ niingˉ e dsijéeˊ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ. 	 Waarom niet bij uw medegelovigen? Of weet u niet dat de gelovigen straks over de wereld zullen rechtspreken? Kunt u dan zulke kleinigheden nog niet eens onder elkaar oplossen?


Jo̱baˈ cajíngˈˉ Jesús casɨ́ˈˉreiñˈ: —Te̱ˈˋtu̱ ñisʉ̱ˈˋ quíiˈˉ é̱e̱ˆ quiáˈˉ, dsʉco̱ˈ i̱ dseaˋ i̱ tɨ́ɨngˊ có̱o̱ˈ˜ ñisʉ̱ˈˋ, có̱o̱ˈ˜ e jo̱b nijúuiñˉ cajo̱. 	 "Doe dat zwaard weg", zei Jezus tegen hem. "Wie geweld gebruikt, zal zelf door geweld omkomen.


Jo̱ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, e jie˜ mɨ˜ cuøˈˊ fɨˊ yaang˜naˈ e dseaˋ jiéngˈˋ nijmɨgǿøiñˋ ˈnʉ́ˈˋ, co̱ˈ íimˉ lají̱i̱ˈ˜ e guiʉ́ˉ e quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ dseaˋ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ rúiñˈˋ i̱ éeˋ gaˋ. 	 Maar laat u niets wijsmaken. Slechte vrienden bederven goede zeden.


Jo̱ lajo̱b i̱ Séˆ do có̱o̱ˈ˜guɨ Nicodemo cajgiáamˉbre Jesús fɨˊ dseˈˋ crúuˆ, jo̱ mɨfɨ́ɨngˋ canaaiñˋ súuiñˉ dseaˋ do jaléˈˋ e jmeafɨɨˋ do jo̱ caquɨ́ngˈˋneiñˈ có̱o̱ˈ˜ co̱o̱ˋ ˈmɨˈˊ téˋ e sɨyáˈˆ e jmɨɨˋ jmeafɨɨˋ do, co̱ˈ lajo̱b quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ jaléngˈˋ dseaˋ Israel e jmóorˋ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜ quiáˈrˉ mɨ˜ niˈáangˉneiñˈ. 	 De twee mannen wikkelden Jezus' lichaam met de geurige kruiden in linnen doeken. Dat deden de Joden altijd als zij iemand begroeven.


Jo̱ dseángˈˉ e jáˈˉbaˈ e lɨ́ɨngˊ i̱ dseaˋ seengˋ fɨˊ na laco̱ˈ cajíngˈˉ i̱ dseaˋ íˋ. Jo̱ uíiˈ˜ jo̱baˈ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉˋ, Tito, e dseángˈˉ có̱o̱ˈ˜ júuˆ teábˋ ˈnéˉ liúunˈ˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ, jo̱ lajo̱baˈ e nidsicuángˋguɨ quiáˈrˉ e teáaiñˉ teáˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Dat is waar. Pak de christenen van Kreta dan ook hard aan, zodat zij sterk worden in het geloof en


Co̱ˈ faco̱ˈ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ do dseángˈˉ e jáˈˉ quɨ́ɨˈ˜ jmɨɨ˜ e niˈíingˉ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈˉ dseaˋ, jo̱baˈ joˋ ɨ́ˉ dsíiˊ dseaˋ jóng e lɨ́ɨiñˊ dseaˋ óoˋ dseeˉ, jo̱guɨ nitʉ́ˋbre cajo̱ e nicuǿrˉ jmɨ˜ jóˈˋ núuˆ uíiˈ˜ dseeˉ quiáˈrˉ faco̱ˈ lajo̱. 	 Als dat wel had gekund, zou één offer genoeg zijn geweest; dan zouden de gelovigen eens en voor altijd gereinigd zijn en zouden zij geen besef van schuld meer hebben.


Jo̱guɨ ˈnéˉbɨ mɨ́ˈrˉ Fidiéeˇ cajo̱ uii˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ cǿøngˈ˜ i̱ quiʉˈˊ ta˜ có̱o̱ˈ˜guɨ quiáˈˉ lɨ́ˈˆ doñiˊ i̱i̱ˋ dseata˜ cajo̱, e laco̱ˈ cuǿøngˋ e nilɨse̱e̱ˉnaaˈ juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ e jaˋ jmooˉnaaˈ ta˜ jɨ́ɨngˋ, jo̱guɨ e jmɨˈgooˋnaaˈ Fidiéeˇ e ngocángˋ dsiˋnaaˈ, jo̱guɨ e se̱e̱ˉnaaˈ e jmooˉnaaˈ jmangˈˉ e guiʉ́ˉ. 	 Bid zo ook voor koningen en alle anderen die een hoge positie hebben, opdat wij in rust en vrede mogen leven en de Here vrij in alles kunnen dienen.


Jo̱ mɨ˜ cahuɨ̱́ˈˋ ta˜ lajo̱, jo̱baˈ cagüɨˈɨ́ɨˊ i̱ Séˆ do fɨˊ lɨ˜ guiiñˇ fɨˊ fɨɨˋ Nazaret lɨ˜ se̱ˈˊ Galilea, jo̱ cangáiñˈˉ fɨˊ góorˋ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Judea fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ e siiˋ Belén fɨˊ lɨ˜ calɨséngˋ i̱ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ i̱ siiˋ Davíˈˆ do, jaangˋ dseaˋ sɨju̱ˇ Séˆ i̱ calɨséngˋ malɨˈˋguɨ eáangˊ. 	 En omdat Jozef van David afstamde, moest hij naar Bethlehem in Judea, want daar had David vroeger gewoond.


Jo̱ cajíngˈˉ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ casɨ́ˈrˉ i̱ Lii˜ do: —Gua˜ jo̱ güɨquiéengˊ laco̱ˈ ngoˈˊ e bǿøˈ˜ do. 	 De Heilige Geest zei tegen Filippus: "Haal die wagen in en blijf ernaast lopen."


Jo̱ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, quɨ́ɨˈ˜naˈ jmɨɨ˜ jméeˆnaˈ doñiˊ eeˋ uii˜ e jáˈˉ lɨ́ɨngˋnaˈ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱guɨ eáangˊ tɨɨngˋnaˈ foˈˆnaˈ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱guɨ eáangˊ tɨɨngˋ ngángˈˋnaˈ e júuˆ jo̱, jo̱guɨ eáangˊ guiaˊ áaˊnaˈ e jmɨcó̱o̱ˈ˜naˈ jaléngˈˋ dseaˋ rúngˈˋnaˈ, jo̱guɨ eáangˊ ˈneáangˋnaˈ jneaˈˆ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ e calɨtɨ́ngˋnaˈ quíˉnaaˈ, jo̱ lajo̱baˈ ˈnéˉ e eáangˊguɨ nisángˈˊnaˈ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e seáangˈ˜naˈ do. 	 In alle opzichten bent u een voorbeeld; in geloof, in spreken en kennis, in enthousiasme en liefde voor ons. Blink dan ook uit in vrijgevigheid!


Jo̱ lajeeˇ sɨ́ɨngˋ i̱ Juan do có̱o̱ˈ˜ i̱ nodsicuuˉ do, caguilíingˉ co̱o̱ˋ tú̱ˉ mɨ́ɨngˈ˜ ˈléeˉ fɨˊ lɨ˜ táaiñˋ jo̱ cajmɨngɨˈˊreiñˈ: —Jo̱guɨ jneaˈˆ, ¿e˜ ˈnéˉ nijmóˆnaaˈ e laco̱ˈ niˈeeˉnaaˈ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ? Jo̱baˈ cañíiˋ i̱ Juan do jo̱ casɨ́ˈrˉ i̱ ˈléeˉ do: —E labaˈ ˈnéˉ nijmitíˆ ˈnʉ́ˈˋ: Jaˋ eeˋ uǿøˈ˜naˈ quiáˈˉ dseaˋ laguidseaangˆ, o̱ˈguɨ føngˈˊnaˈ dseaˋ, o̱ˈguɨ jmooˋnaˈ dseeˉ quiáˈˉ dseaˋ e ngɨɨ˜guɨ, o̱ˈguɨ niˈnɨ́ɨng˜naˈ dseaˋ e jaˋ eeˋ mɨˊ cajméerˋ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ; jo̱ güɨlɨˈiáangˋ óoˊnaˈ có̱o̱ˈ˜ lají̱i̱ˈ˜ e ˈléengˈ˜naˈ. 	 "En wij?" vroegen een paar soldaten. "Hoe moeten wij leven?" Johannes antwoordde: "Pers niemand iets af. Gebruik geen geweld of valse beschuldigingen om meer geld te krijgen. Wees tevreden met uw soldij."


Jo̱ co̱ˈ jábˈˉ lɨ́ɨngˋ ˈnʉ́ˈˋ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱baˈ dseaˋ íˋbingˈ jmóoˋ íˆ ˈnʉ́ˈˋ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e eáangˊ ˈgøiñˈˊ do; jo̱ lajo̱baˈ nilíˈˋnaˈ e nileángˋnaˈ jee˜ jaléˈˋ iihuɨ́ɨˊ e catɨ́ɨngˉ jaléngˈˋ dseaˋ dseeˉ dseaˋ quiˊ cartɨˊ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ e Fidiéeˇ nileáiñˉ lajaléngˈˋ jo̱guɨ lajaléˈˋ e seaˋ. 	 Hij zal u in Zijn grote kracht bewaren, zodat u veilig bent om die rijke erfenis aan het einde van de tijd te ontvangen.


Jo̱ jaˋ røøˋ lɨ́ɨˊ ngúuˊ táangˋ lajaléngˈˋ i̱ seengˋ fɨˊ jmɨgüíˋ, co̱ˈ e jiébˈˋ lɨ́ɨˊ ngúuˊ táangˋ dseaˋ laco̱ˈguɨ ngúuˊ táangˋ jóˈˋ nuuˋ có̱o̱ˈ˜guɨ quiáˈˉ jaléngˈˋ ta̱ˊ có̱o̱ˈ˜guɨ quiáˈˉ jaléngˈˋ ˈñʉˋ. 	 Elk vlees is niet gelijk; er is verschil tussen het vlees van mensen, vee, vogels en vissen.


Jo̱ ie˜ jo̱ e fɨˊ dsíiˊ guáˈˉ dob niˈiuungˉ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ niˈiuungˉ i̱ ˈlɨngˈˆ dsíiˊ. Jo̱baˈ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ cangángˉ i̱ dseaˋ do Jesús, dsifɨˊ ladob i̱ ˈlɨngˈˆ do cajméerˋ e caˈóoˋ i̱ dseañʉˈˋ do jo̱ cajíñˈˉ do lala: 	 In die synagoge was een man met een boze geest. Hij begon te schreeuwen:


Jo̱ dsʉˈ lajaléngˈˋ i̱ dseaˋ guijángˋ do caquɨmˈˉtu̱r fɨˊ Jerusalén mɨ˜ cangoyúungˈ˜ e cajmiféiñˈˊ dseaˋ do, jo̱ dsíngˈˉ iáangˋ dsíirˊ cangolíiñˋ. 	 Zij vielen in aanbidding voor Hem neer. Daarna gingen zij met grote vreugde terug naar Jeruzalem.


Co̱ˈ lalab júuˆ seaˋ quiáˈˉ ˈlɨɨ˜ dseaˋ áangˊ quíˉiiˈ e cangɨ́ɨiñˋ e cagǿˈrˋ iñíˈˆ e siiˋ maná lajeeˇ cangɨrˊ fɨˊ ni˜ guóoˈ˜ uǿˉ quiʉ̱́ˋ malɨɨ˜guɨ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ lɨ˜ féˈˋ: “Jo̱ Fidiéeˇ dseaˋ cacuøˈˊ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do iñíˈˆ e cagǿˈrˋ e jáaˊ fɨˊ ñifɨ́ˉ.” 	 Onze voorouders hadden in de woestijn steeds te eten. Er staat in de Boeken dat zij van Mozes brood uit de hemel kregen."


jo̱guɨ jmɨˈúungˋnaˈ e teáˋguɨ nisíngˈˉnaˈ e fɨˊ jo̱, jo̱ lajo̱baˈ cuǿøngˋ e nijmɨcó̱o̱ˈ˜naˈ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ rúngˈˋnaˈ i̱ jaˋ ˈgooˋ teáangˉ teáˋ e fɨˊ guiʉ́ˉ jo̱ e laco̱ˈ teáˋguɨ nisíñˈˉ fɨˊ jo̱. 	 Zet bij het lopen uw voeten recht neer; anders verstuikt u uw kreupele voeten en die moeten nu juist genezen.


Jo̱ jnea˜ ɨ́ɨˋbaa ˈgooˋ quíiˉnaˈ e jieˊ mɨ˜ jmeeˋnaˈ jaléˈˋ e gaˋ. Co̱ˈ ˈnʉ́ˈˋ lɨ́ɨngˊnaˈ lafaˈ jaangˋ sɨmɨ́ˆ i̱ jaˋ eeˋ sɨˈlɨngˈˆ, jo̱baˈ nɨcacuǿøˉ jnea˜ ˈnʉ́ˈˋ júuˆ quiéˉe e nijéenˉn ˈnʉ́ˈˋ e lafaˈ nicúungˈ˜naˈ guóoˋnaˈ dseángˈˉ có̱o̱ˈ˜ jaamˋ dseañʉˈˋ, jo̱ i̱ dseañʉˈˋ íˋ, íbˋ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Ik zie scherp op u toe met dezelfde zorg als waarmee God op u let. Ik heb u (als in een huwelijk) aan Christus gegeven. Eigenlijk net alsof u, als een maagd, aan Christus bent verbonden.


Jo̱guɨ jaléˈˋ lúuˊ e bóˈˋ jaléngˈˋ dseaˋ fɨˊ jee˜ fɨɨˋ na, faˈ jaléˈˋ lúuˊ e siiˋ arpa có̱o̱ˈ˜guɨ jaléˈˋ lúuˊ táˋ jo̱guɨ jaléˈˋ lúuˊ trompéˈˆ, joˋ tó̱o̱ˋ jmɨɨ˜ faˈ e ninʉ́ˈˋguɨ e niˈi̱i̱˜ jaléˈˋ e jo̱. Jo̱ ie˜ jo̱ joˋ nijnéngˋguɨ jí̱i̱ˈ˜ camɨ́ɨngˈ˜ dseaˋ i̱ jmóoˋ ta˜, o̱ˈguɨ e i̱i̱ˉ e cu̱u̱˜ ˈlooˋ do ninʉ́ˈˋguɨ fɨˊ quiníˈˆ cajo̱. 	 Er zal geen muziek meer gehoord worden, ook niet van harp, fluit of bazuin. Er zullen geen ambachtslui meer werken en geen molen zal meer draaien.


Jo̱ dsʉˈ e júuˆ labaˈ iin˜n e nilɨñíˆnaˈ, e jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ júuˆ e cajmeˈˊ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈrˉ dseángˈˉ jaˋ caféˈrˋ o̱ˈguɨ cajméerˋ júuˆ e˜ guǿngˈˋ e júuˆ jo̱ dseángˈˉ laco̱ˈ iiñ˜ yaaiñ˜. 	 U moet goed onthouden dat niets van wat de profeten in de Boeken hebben gezegd, zonder de hulp van de Heilige Geest kan worden uitgelegd.


Jo̱ mɨ˜ féˈˋnaaˈ e cøømˋ se̱e̱ˉnaaˈ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ, jo̱guɨ dsʉˈ lajeeˇ jo̱ beáamˈ˜ dseeˉ yee˜naaˈ laco̱ˈguɨ la jmóoˋ i̱ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ lɨ˜ nʉʉˋ sǿˈˋ, jo̱baˈ jmɨgǿømˋ yee˜naaˈ có̱o̱ˈ˜ e féˈˋnaaˈ do jóng, co̱ˈ jaˋ jmooˉnaaˈ laco̱ˈguɨ la iing˜ Fidiéeˇ e nijmóˆooˈ. 	 God is licht en er is in Hem geen spoor van duisternis. Als wij dus zeggen dat wij bij Hem horen, maar in het donker leven, liegen wij; wat wij zeggen, is niet waar.


jo̱guɨ nilíˋ fɨˈˋ lɨ́ɨmˉbre jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜ dseaˋ cǿøngˈ˜ quíˆnaaˈ, co̱ˈ jaˋ niˈíingˉ dsíirˊ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e cajmɨrǿrˋ có̱o̱ˈ˜ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ quíˆiiˈ Abraham lají̱i̱ˈ˜ malɨˈˋguɨ eáangˊ. 	 Hij is goed voor onze voorouders geweest.


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáˈˉ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ: —Lalab féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ: “Jaˋ nilɨseengˋ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ juguiʉ́ˉ e lɨco̱ˈ niˈɨ̱́ˈˋ nidǿˈrˉ jaléˈˋ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ. Co̱ˈ ˈnéˉ nijmiti˜bre jaléˈˋ ta˜ quiʉˈˊ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, jo̱ lajo̱guɨbaˈ e nilɨseeiñˋ juguiʉ́ˉ jóng.” 	 Maar Jezus antwoordde: "In de Boeken staat dat er in het leven belangrijker dingen zijn dan brood alleen."


’E ngɨ˜ fɨ́ɨˉ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ seaˋ e cøˈˆnaˈ lalíingˋ lana, co̱ˈ niguiéeˊ jmɨɨ˜ mɨ˜ nimóˆnaˈ ooˉ. ’E ngɨ˜ fɨ́ɨˉ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ jmiˈiáangˋ óoˊnaˈ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la, co̱ˈ niguiéebˊ jmɨɨ˜ mɨ˜ nilɨjiuung˜ óoˊnaˈ carˋ niquɨˈˆnaˈ uii˜ quiáˈˉ jaléˈˋ e jo̱. 	 Pas op als u in overvloed leeft, want er komt een tijd dat u honger zult hebben. Pas op als u nu plezier hebt, want eens zult u huilen van ellende.


Jo̱guɨ mɨ˜ iing˜ jaangˋ dseaˋ e nijmérˉ e jaˋ dseengˋ, jo̱ jaˋ güɨˈíˋ dsíirˊ e Fidiéeˇbingˈ i̱ jmóoˋ e iiñ˜ e nijmérˉ lajo̱, co̱ˈ Fidiéeˇ jaˋ catɨ́ɨiñˉ jí̱i̱ˈ˜ capíˈˆ faˈ e nijmérˉ e jaˋ dseengˋ, o̱ˈguɨ jmóorˋ faˈ e lajo̱b nijméˉ dseaˋ jiéngˈˋ cajo̱. 	 Maar als u moeite hebt om de zonde het hoofd te bieden, moet u niet zeggen dat God u in de verleiding brengt. God heeft nooit de neiging iets slechts te doen en Hij brengt niemand in verleiding.


Jo̱baˈ dsifɨˊ mɨ˜ nitéˈˊ e ta˜ e nijmeeˇe do e quiáˈˉ nijá̱a̱ˈˇa̱ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ neáangˊ fɨˊ Jerusalén jaléˈˋ e caseángˈˊ do, jo̱guɨbaˈ nijúu˜u e ninii˜i fɨˊ España jóng, jo̱ lajeeˇ e iuunˉ fɨˊ e ngóoˊo fɨˊ jo̱, jo̱baˈ ɨˊ dsiiˉ e ningɨɨn˜n cateáˋ fɨˊ na fɨˊ Roma. 	 Als ik dat geregeld heb, ga ik op weg naar Spanje en hoop bij u langs te komen.


Co̱ˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ cuíingˋ Dseaˋ Jmáangˉ lɨ́ɨiñˊ la lɨ́ɨngˊ dseaˋ i̱ sɨjlɨ́ɨˆ jminiˇ mɨ˜ uǿøˋ, jo̱guɨ jmóorˋ ta˜ ɨ̱́ˈˋ mɨ˜ uǿøˋ cajo̱. 	 In de nacht slapen de mensen en bedrinken dronkaards zich.


Jnea˜ Paaˉ, jo̱ sɨjnɨ́ɨnˇn uíiˈ˜ e guiaaˉ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ jee˜ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ jaˋ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ Israel. Jo̱ mɨ́ɨˈ˜ɨ ˈnʉ́ˈˋ e güɨlɨseemˋbaˈ laco̱ˈ sɨˈíˆ e seengˋ dseaˋ i̱ catǿˈˉ Fidiéeˇ i̱ niˈuíingˉ dseaˋ quiáˈrˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ nɨcatǿˈrˉ ˈnʉ́ˈˋ e caˈuíingˉnaˈ lajo̱. 	 Ik zit gevangen omdat ik de Here dien en vraag u dringend te leven zoals past bij mensen die door de Here geroepen zijn.


Dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, féemˈ˜baˈ Fidiéeˇ uii˜ quíˉiiˈ. 	 Broeders, bid voor ons.


Jo̱ i̱ dseamɨ́ˋ i̱ siiˋ Yáˆ i̱ rúngˈˋ Lázaro, íbˋ i̱ caˈéeˉ jmɨɨˋ jmeafɨɨˋ tɨɨˉ Jesús jo̱guɨ cajmiquiʉ̱́ˈrˉ có̱o̱ˈ˜ jñʉguir˜ tɨɨˉ dseaˋ do lamɨ˜ jéengˊguɨ. 	 Maria was de vrouw die kostbare parfumolie over de voeten van Jezus uitgoot en deze met haar lange haar afdroogde.


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ e caféˈˋ Jesús lajo̱, jo̱baˈ dsifɨˊ lanab cagüɨˈɨ́ɨˊ i̱ dseaˋ i̱ lamɨ˜ ˈlɨɨng˜ do, jo̱ laco̱ˈ sɨbéˈˋbɨ ˈmɨˈˊ guotɨɨrˉ, jo̱guɨ nir˜ sɨbéˈˋ co̱o̱ˋ jmáangˈ˜ ˈmɨˈˊ. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, lalab cajíngˈˉ Jesús casɨ́ˈrˉ i̱ dseaˋ i̱ teáangˉ do ie˜ jo̱: —Síiˈ˜naˈ e ˈmɨˈˊ e sɨbeángˈˋ i̱ dseaˋ i̱ cají̱ˈˊtu̱ na, jo̱ lajo̱baˈ cuǿøngˋ e ngɨ́rˉ. 	 De gestorven man kwam uit het graf. Zijn handen en voeten waren met linnen windsels omwikkeld en er was een doek over zijn gezicht gebonden. "Haal die doek en die windsels eraf", zei Jezus, "en laat hem naar huis gaan."


Jo̱ laco̱o̱ˋ ji̱i̱ˋ mɨ˜ tɨˊ jmɨɨ˜ Pascua quiáˈˉ dseaˋ Israel, nitɨ́ɨngˋ sejmiiˋ Jesús e dsilíiñˉ fɨˊ Jerusalén. 	 Het was de gewoonte van Jezus' ouders elk jaar naar Jeruzalem te gaan voor de viering van het Paasfeest.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caˈuøømˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do fɨˊ laˈúngˉ fɨˊ jmɨgüíˋ e cangoguiar˜ júuˆ quiáˈˉ jial laangˋ dseaˋ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈrˉ, jo̱ ˈñiabˈˊ Fíiˋnaaˈ jmɨcó̱o̱ˈr˜ i̱ dseaˋ íˋ e guiaiñˈˊ do júuˆ quiáˈrˉ, jo̱guɨ caˈeˈˊbɨr dseaˋ jmɨgüíˋ e dseángˈˉ e jáˈˉ júuˆ quiáˈrˉ, co̱ˈ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jmóorˋ jaléˈˋ e dsigáˋ dsíiˊ dseaˋ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ güeaˈˆ quiáˈˉ Fíiˋnaaˈ. Jo̱ lajo̱b nilíˋ. Jo̱ lanab jí̱i̱ˈ˜ lɨ́ɨˊ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cajmeˈˊ Marcos. 	 De discipelen trokken er op uit om overal het geweldige nieuws te vertellen. En de Here werkte met hen mee. Hij zette hun woorden kracht bij door er wonderen op te laten volgen.


Jo̱ song dseángˈˉ jáˈˉ lɨ́ɨiñˋ e Fidiéeˇ seengˋ có̱o̱ˈr˜, jo̱baˈ íbˋ catɨ́ɨngˉ nileángˋ írˋ lana song dseángˈˉ jáˈˉ e iing˜neiñˈ; co̱ˈ nɨcajímˈˉbɨr e lɨ́ɨiñˊ i̱ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ camɨ́ɨngˈ˜ do, ¿jáˆ leáaˈ˜? 	 Hij vertrouwde toch op God? Als God zoveel met Hem opheeft, laat Die Hem dan komen redden. Hij is immers Gods Zoon?"


Jo̱ caˈɨ́ˈˋbre júuˆ i̱ dseaˋ do jo̱ casɨ́ˈrˉ: —ˈNéˉ e seemˉbaa fɨˊ Jerusalén e nitɨ́ˉ jmɨɨ˜ e nɨjaquiéengˊ fɨˊ jo̱. Jo̱ lɨ́ˈˆ jial ta˜ niquiʉ́ˈˉ Fidiéeˇ quiéˉbaa e nigáaˊtú̱u̱ e gaˈeeˇe ˈnʉ́ˈˋ fɨˊ la caléˈˋ catú̱ˉ. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, cagüɨˈɨ́ɨbˊ Paaˉ e fɨˊ Éfeso do e iuuiñˉ fɨˊ dsíiˊ móoˊ, 	 Hij nam afscheid van hen met de woorden: "Als God het wil, kom ik bij u terug." Hij verliet Efeze per schip.


Dsʉco̱ˈ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ na nɨcacuøˈˊbre jnea˜ bíˋ e laco̱ˈ nilɨˈiáangˋguɨ dsiiˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ la nɨcajméerˋ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ. Jo̱baˈ catɨ́ɨmˉbaˈ e nijmɨˈgooˋnaˈ i̱ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ laco̱ˈ i̱ na. 	 Zij hebben mij gerustgesteld en bemoedigd en u ook, natuurlijk. U moet zulke mannen waarderen.


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ jo̱, jo̱ cajíngˈˉguɨ Jesús casɨ́ˈrˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do: —Jaˋ seaˋ ˈmaˋ ofɨɨˋ e guiʉ́ˉ e cuøˊ ofɨɨˋ e jaˋ dseengˋ, o̱ˈguɨ seaˋ ˈmaˋ ofɨɨˋ e jaˋ dseengˋ faˈ e cuøˊ ofɨɨˋ e guiʉ́ˉ. 	 Aan een goede boom komen geen slechte vruchten en aan een slechte boom geen goede.


Jo̱ Fidiéeˇ nɨcajméerˋ e nɨlɨ́ɨnˊn jaangˋ dseaˋ i̱ jmɨcó̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈrˉ. Jo̱ dseaˋ do nɨcacuøˈrˊ jnea˜ ta˜ e niguiaaˉ laˈiéˈˋ júuˆ quiáˈrˉ, jo̱ lajo̱b niˈuíiingˉ guiʉ́ˉ quíiˉnaˈ. 	 God heeft mij immers opgedragen de Gemeente te dienen, door haar bekend te maken met de geweldige rijkdom van Zijn Woord.


Jo̱guɨ faˈ dseaˋ i̱ seengˋ fɨˊ co̱o̱ˋ fɨɨˋ, jo̱ nilíˋ e ˈníˈˋ níingˉ rúiñˈˋ lajeeˇ laˈóˈˋ yaaiñ˜, jo̱baˈ jaˋ huǿøˉ nitéˈˋ e seengˋ dseaˋ e fɨˊ fɨɨˋ jo̱, ¿jáˆ jáˈˉ? 	 "Hoe kan de duivel zichzelf nu wegjagen? Een land waar burgeroorlog is, heeft geen macht.


Dsʉˈ mɨ˜ calɨlíˈˆi e jaˋ røøˋ ta˜ éeˋ i̱ dseaˋ do, co̱ˈ jaˋ cǿøngˋ røøˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱baˈ caˈgaanˉ quiáˈˉ Tʉ́ˆ Simón fɨˊ quiniˇ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ teáangˉ do ie˜ jo̱, jo̱ cafɨ́ɨˉɨre lala: “ˈNʉˋ calɨsénˈˋ e lɨnˈˊ dseaˋ Israel, jo̱ nɨcajmeeˈˉ e lafaˈ jaˋ lɨnˈˊ dseaˋ Israel, dsʉco̱ˈ joˋ jmitíˈˆ laco̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ laco̱ˈ quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ dseaˋ íˋ mɨ˜ caquiéˈˋ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel. Jo̱ ¿jialɨˈˊ lana iinˈ˜ e niquiʉ́ˈˆ ta˜ laguidseaangˆ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel e laco̱ˈ nijmitir˜ jí̱i̱ˈ˜ laco̱ˈ quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ dseaˋ Israel jo̱ lajo̱baˈ uíiñˉ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ? Dseángˈˉ jaˋ dseengˋ laco̱ˈ ɨˊ oˈˊ.” 	 Ik had meteen door dat dit in strijd was met het goede nieuws. Daarom zei ik, in bijzijn van allen, tegen Petrus: "Petrus, u bent een Jood van geboorte. Hoe kunt u van anderen eisen dat zij als Joden gaan leven, als u zelf niet volgens de Joodse wetten leeft?"


Jo̱ ˈñiabˈˊ Zacarías caˈírˉ tɨˊ nifeˈˋ ie˜ jo̱ e quie̱rˊ e sʉ̱ˋ do. Jo̱ lajeeˇ cooˋ e sʉ̱ˋ do, lajalémˈˋ dseaˋ teáaiñˉ fɨˊ caluuˇ e jmiféiñˈˊ Fidiéeˇ. 	 Terwijl hij in het heiligdom bezig was, stonden op het tempelplein vele mensen te bidden.


jaangˋguɨ i̱ siiˋ Judas, rúngˈˋ dseaˋ ngáangˈ˜ có̱o̱ˈ˜ i̱ Tiáa˜ do; jo̱ lɨ˜ cadséngˉguɨ jaangˋguɨ i̱ siiˋ Judas Iscariote, dseaˋ i̱ cajángˈˋ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ jaguóˋ jaléngˈˋ dseaˋ cǿøngˈ˜ quiáˈˉ dseaˋ Israel. 	 Judas (de zoon van Jakobus) en Judas Iskariot (die Hem later zou verraden).


Jo̱ mɨ˜ catɨ́ˋ íˈˋ e carooˋ e mɨ́ˈˆ huɨɨngˋ jǿˈˆ do, jo̱ caguiéiñˈˊ jaangˋ dseaˋ quiáˈrˉ e tɨˊ lɨ˜ táaiñˋ do i̱ cangomɨɨ˜ lají̱i̱ˈ˜ guiéeˆ quiáˈrˉ e catɨ́ɨiñˉ quiáˈˉ e ta˜ jmáˈˉjiʉ e jmóoˋ i̱ dseaˋ do fɨˊ ni˜ guóoˈ˜ uǿˉ quiáˈrˉ. Jo̱ dsʉˈ mɨ˜ caguiéngˈˉ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do e lɨ˜ taang˜ i̱ dseaˋ jmóoˋ ta˜ e uǿˉ do, caquiéˈˊbiñˈ do quiáˈrˉ e lafaˈ e nicuǿˈˉreiñˈ do lají̱i̱ˈ˜ guiéeˆ quiáˈˉ i̱ dseaˋ fii˜ uǿˉ do, jo̱ caguiémˈˊbreiñˈ do caléˈˋ catú̱ˉ fɨˊ lɨ˜ cajárˉ, jo̱ jaˋ eeˋ cacuøˈˊreiñˈ do jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ. 	 Daarna ging hij voor lange tijd naar het buitenland. In de oogsttijd stuurde hij een knecht naar de boerderij om zijn deel van de oogst op te halen. Maar de boeren gaven hem een pak slaag en stuurden hem met lege handen terug.


Dsʉˈ mɨ˜ lɨ́ɨngˊnaˈ lajo̱, o̱ˈ e cacuøˊ Fidiéeˇ e tɨɨngˋnaˈ do, co̱ˈ lajɨˋ e na jí̱i̱ˈ˜ e jmóoˋ dseaˋ dseeˉ dseaˋ quiˊ fɨˊ jmɨgüíˋ lab e nʉ́ʉˈr˜ lají̱i̱ˈ˜ ta˜ quiʉˈˊ ˈñiaˈˊ fii˜ i̱ ˈlɨmˈˆ. 	 Want jaloezie en egoïsme lijken in de verste verte niet op Gods wijsheid; nee, zij zijn aards, ongeestelijk en duivels.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ canúuˉ Jesús lají̱i̱ˈ˜ e sɨ́ɨngˋ i̱ dseaˋ do lajeeˇ e iuuiñˉ eˈrˊ dseaˋ fɨˊ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ féˈˋ e siˈˊ fɨˊ Jerusalén, jo̱baˈ cañíirˋ teáˋ jo̱ cajíñˈˉ: —E jáˈˉ e nɨcuíimˋbaˈ jnea˜, jo̱guɨ nɨñíˆbɨˈ jie˜ fɨˊ lɨ˜ gáaˊa. Jo̱ dsʉˈ jnea˜ jaˋ cagáˉa fɨˊ la e la ñiiˉ ˈñiáˈˋa, co̱ˈ cagáˉbaa dsʉˈ júuˆ e sɨnʉ́ˈˆʉ quiáˈˉ i̱ lajangˈˆ do e jí̱i̱ˈ˜ ˈnʉ́ˈˋ jaˋ cuíingˋnaˈ íˋ. 	 Terwijl Jezus in de tempel stond te spreken, riep Hij: "U kent Mij en weet waar Ik vandaan kom. Toch ben Ik niet uit eigen beweging gekomen. U kent God niet.


Jo̱ gabˋjiʉ nʉ́ˈˋ júuˆ jí̱i̱ˈ˜ laco̱ˈ e siiˋ i̱ nʉ́ʉˊ do, co̱ˈ siirˋ Co̱o̱ˋ e Guíˈˉ; jo̱guɨ jie˜ jaˋ condseáˈˉ lajeeˇ lajaléˈˋ jmɨɨˋ calɨˈlɨbˈˆ e calɨguíˈˉ, jo̱ i̱ fɨ́ɨmˊ jaléngˈˋ dseaˋ cajúngˉ dsʉˈ e caˈɨ̱́ˈrˉ e jmɨɨˋ e cacángˈˉ lafaˈ oguíiˉ do. 	 De naam van de ster was "Bitter". (A) Een derde deel van het water werd bitter; en omdat het bitter was, stierven vele mensen ervan.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, canaangˋ laˈuii˜ jmɨɨ˜ e quiáˈˉ gøˈˊ dseaˋ Israel iñíˈˆ e jaˋ quie̱ˈˆ quiéengˋ, jo̱guɨ e jngangˈˊ dseaˋ Israel jaléngˈˋ joˈseˈˋ jiuung˜ quiáˈˉ e jmɨɨ˜ jo̱. Jo̱baˈ lalab cajmɨngɨ́ɨˋ i̱ dseaˋ guitúungˋ quiáˈˉ Jesús cajmɨngɨ́ˈrˉ dseaˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —Fíiˋnaaˈ, ¿jie˜ fɨˊ fóˈˋ ˈnʉˋ e nidséˆnaaˈ nidsiguiáˆnaaˈ guiʉ́ˉ quiáˈˉ e niquiee˜naaˈ íiˊ canʉʉˋ quiáˈˉ jmɨɨ˜ Pascua? 	 Op de eerste dag van het Paasfeest werden de offerdieren geslacht. De discipelen vroegen aan Jezus: "Waar wilt U het Paasmaal eten? Dan kunnen wij het vast gaan klaarmaken."


Jo̱ lalab fɨ́ɨˉɨ ˈnʉˋ, e guiʉ́bˉ ñiiˉ lajalébˈˋ e jmooˈˋ, jo̱guɨ ñiˋbaa cajo̱ e seenˈˋ fɨˊ lɨ˜ quiʉˈˊ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ ta˜, dsʉˈ jaˋ mɨˊ catiunˈˊ e dseángˈˉ jáˈˉ lɨ́ɨnˈˉ lají̱i̱ˈ˜ júuˆ quiéˉe. Jo̱guɨ jaˋ mɨˊ catiunˈˊ jnea˜ faˈ e jaˋ mɨˊ jmitíˈˆ lají̱i̱ˈ˜ ta˜ quiʉ́ˈˋʉ, o̱ˈguɨ mɨˊ catiunˈˊ jnea˜ ie˜ mɨ˜ cajngangˈˊ dseaˋ i̱ dseaˋ quiéˉe i̱ siiˋ Antipas i̱ cajmiti˜ júuˆ quiéˉe e fɨˊ fɨɨˋ e fɨˊ lɨ˜ quiʉˈˊ fii˜ i̱ ˈlɨngˈˆ i̱ siiˋ Satanás ta˜ do. 	 Ik weet dat u in de stad woont, waar de troon van satan staat. Toch bent u Mij trouw gebleven. U hebt het geloof in Mij niet herroepen, ook niet toen mijn trouwe getuige Antipas vermoord werd in uw stad, waar satan woont.


Jo̱ co̱ˈ eáamˊ ˈneáangˋnaaˈ ˈnʉ́ˈˋ, jo̱baˈ ii˜naaˈ e nicuǿøˆnaaˈ ˈnʉ́ˈˋ e júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ e quiáˈˉ jial laangˋ dseaˋ jee˜ dseeˉ quiáˈrˉ; dsʉˈ o̱ˈ dseángˈˉ jí̱i̱ˈ˜ júuˆ jo̱ cajo̱, co̱ˈ cartɨˊ jáangˈ˜ yee˜baaˈ song ˈnéˉ lajo̱ uíiˈ˜ e ˈneáangˋnaaˈ ˈnʉ́ˈˋ. 	 Wij hadden zoveel liefde voor u gekregen, dat wij u niet alleen met plezier Gods boodschap brachten, maar zelfs ons leven voor u wilden geven.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ cajǿøˉ i̱ dseaˋ gaangˋ do lacúngˈˊ lajíingˋ e lɨ˜ teáaiñˈˉ do, jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ i̱ dseaˋ gángˆ do joˋ i̱i̱ˋ cangángˉguɨr cáangˋ Jesús, jo̱ jí̱i̱ˈ˜ ˈñiabˈˊ dseaˋ do caje̱ˊguɨr. 	 Toen zij om zich heen keken, zagen ze plotseling dat Mozes en Elia weg waren. Alleen Jezus was nog bij hen.


Jo̱ dsíngˈˉ cafǿngˈˊ i̱ dseamɨ́ˋ do mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ cangáiñˉ i̱ dseañʉˈˋ do, jo̱ catúuiñˊ cartɨˊ ni˜ uǿˆ dsʉˈ e cafǿiñˈˊ dseaˋ do. Jo̱guɨbaˈ caféˈˋ i̱ dseañʉˈˋ do e caféiñˈˊ i̱ dseamɨ́ˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —¿Jialɨˈˊ ngɨˋnaˈ ˈnángˈˋnaˈ jee˜ jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜ i̱ dseaˋ i̱ jí̱ˈˋ lana? 	 De schrik sloeg de vrouwen om het hart en ze bogen zich diep neer. De mannen vroegen: "Waarom komt u in een graf zoeken naar de Levende?


Jo̱ dsifɨbˊ catǿˈˉ Jesús i̱ dseaˋ do e cangolíiñˈˆ do có̱o̱ˈr˜, jo̱ ladsifɨˊ lanab cangolíingˆ i̱ dseaˋ do có̱o̱ˈ˜ Jesús; jo̱ dob caseáaiñˈˊ do tiquiáˈrˆ fɨˊ dsíiˊ e móoˊ do co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ jmɨcó̱o̱ˈ˜guɨ quiáˈrˉ. 	 Hij riep hen ook en zij lieten hun vader met de knechten in de boot achter en gingen met Jezus mee.


Jo̱ mɨ́ɨˈ˜ɨ Fidiéeˇ i̱ cuøˊ e se̱e̱ˉnaaˈ juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ, jo̱guɨ i̱ cajméeˋ e cají̱ˈˊtu̱ Fíiˋnaaˈ Jesús jee˜ jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜, jo̱guɨ i̱ jmóoˋ íˆ jneaa˜aaˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊnaaˈ lafaˈ joˈseˈˋ quiáˈrˉ; jo̱baˈ mɨ́ɨˈ˜ɨ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ jmɨˈøøngˉ Dseaˋ Jmáangˉ e catu̱u̱ˋ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ e tíiˊ ni˜ lata˜ e júuˆ tɨguaˇ e ˈmɨ́ɨˉ e cajméeˋ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜ jneaa˜aaˈ, 	 Ik bid dat de God van de vrede, Die de Here Jezus (onze grote Herder) door het bloed van het eeuwige verbond uit de dood heeft laten opstaan,


Jo̱baˈ dsifɨˊ ladob caráangˉ i̱ dseaˋ caang˜ tɨɨˉ do, jo̱ cacó̱rˉ e ˈmaˋ lɨ˜ lamɨ˜ dsíiñˈˆ do la níˋ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ teáangˉ do ie˜ jo̱. Jo̱ mɨ˜ cangáˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do lají̱i̱ˈ˜ e calɨ́ˉ do, jo̱baˈ lajɨɨmˋbre cangoˈgóˋ dsíirˊ jo̱ canaaiñˋ jmiféiñˈˊ Fidiéeˇ jo̱ féˈrˋ: —Dseángˈˉ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ ya̱ˈˊ jaˋ mɨˊ caneˋnaaˈ lají̱i̱ˈ˜ e nɨcalɨ́ˉ jmɨɨ˜ na. 	 De man sprong overeind, nam zijn draagbaar onder de arm en liep tussen de verblufte omstanders door naar buiten. Er steeg een gejuich op tot eer van God. "Zoiets hebben wij nog nooit gezien!" reageerde iedereen.


Jo̱ dsʉˈ cajíñˈˉ casɨ́ˈrˉ jnea˜ lala: —Juan, jaˋ jmooˈˋ lana, co̱ˈ jnea˜ lɨ́ɨnˊn jaangˋ i̱ jmóoˋ ta˜ quiáˈˉ Fidiéebˇ cajo̱, jo̱ røøbˋ lɨ́ɨˊnaaˈ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉˋ co̱lɨɨng˜ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ rúnˈˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ malɨɨ˜guɨ eáangˊ lɨ́ˈˆ lajaléngˈˋ i̱ jmiti˜ jaléˈˋ e júuˆ e féˈˋ e fɨˊ ni˜ jiˋ la. Jo̱ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉˋ e lají̱i̱ˈ˜ Fidiéeˇbingˈ i̱ ˈnéˉ nijmifénˈˊ. 	 Maar hij zei: "Doe dat niet! Ik ben slechts een dienaar van de Here, net als u en uw broeders, de profeten en net als ieder, die ter harte neemt wat in dit boek staat. Vereer alleen God!"


Jo̱ uíiˈ˜ e eáangˊ guiúngˉ Fidiéeˇ có̱o̱ˈ˜ jnea˜, jo̱baˈ cacuǿˈrˉ jnea˜ ta˜ e lɨ́ɨnˊn lafaˈ jaangˋ tɨjí̱i̱ˋ i̱ caguiaˊ uiing˜ tɨɨˉ fɨɨˋ, jo̱guɨ dseaˋ jiémˈˋ i̱ nɨcanaangˋ seˈˊ ieˈˋ e fɨˊ ni˜ jo̱. Jo̱ lɨfaˈ lajaangˋ lajaamˋ dseaˋ ˈnéˉ ñiing˜ dsíirˊ jial laco̱ˈ jmoˈrˊ e ˈnʉ́ʉˊ do. 	 God heeft mij het voorrecht en de kracht gegeven om als een goed architect de fundering te leggen, waarop een ander voortbouwt. Natuurlijk moet iedereen wel oppassen hòe hij daarop bouwt.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, caˈuøøˉnaaˈ fɨˊ ooˉ jmɨɨˋ e siiˋ Sidón do e quíingˈ˜naaˈ guíˋ, jo̱baˈ cangɨɨng˜naaˈ fɨˊ lɨ́ˈˆ lɨˊ caˈˊ fɨˊ co̱o̱ˋ guóoˈ˜ uǿˉ e néeˊ ni˜ jmɨñíˈˆ e siiˋ Chipre fɨˊ lɨ˜ jaˋ ˈgaˈˊ lɨˊ báˋ e guíˋ do, dsʉco̱ˈ eáangˊ jnaˈˊ laco̱ˈ ngóoˊnaaˈ. 	 Toen wij de haven van Sidon uitvoeren, hadden we de wind tegen. Daarom zetten wij koers naar het noorden en zeilden om Cyprus heen,


Jo̱ ˈñiaˈˊ ie˜ jmɨɨ˜ e cajúngˉ Jesús do, lɨ́ɨˊ e guatɨˈlóˉ jmɨɨ˜ Pascua quiáˈˉ dseaˋ Israel, jo̱ co̱ˈ jaˋ quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ i̱ dseaˋ íˋ faˈ e seáangˉ ˈlɨɨ˜ quiáˈrˉ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ lajeeˇ e jmɨɨ˜ jo̱, co̱ˈ dseángˈˉ jmɨɨ˜ e laniimˉ quiáˈrˉ ie˜ jo̱, jo̱baˈ camɨˈˊ dseaˋ Israel fɨˊ i̱ dseata˜ Pilato do e nicuǿiñˈˉ do fɨˊ e nijérˉ tɨɨˉ i̱ dseaˋ taang˜ dseˈˋ crúuˆ do e laco̱ˈ nijúuiñˈˉ do jmɨnáˉguɨ, jo̱ lajo̱baˈ cuǿøngˋ e nijgiáaiñˈˋ do e fɨˊ lɨ˜ taaiñˈ˜ do. 	 Die avond zou de sabbat beginnen. Daarom wilden de Joden niet dat de mannen nog langer aan de kruisen zouden blijven hangen. Zij vroegen Pilatus hun benen te laten breken. Dan zouden zij eerder sterven en konden de lichamen vccr de sabbat van het kruis worden afgenomen, want dat was erg belangrijk.


Jo̱ ie˜ lamɨ˜ jmitíˆnaaˈ jaléˈˋ e jaˋ dseengˋ e lɨ́ˋ dsíiˊ ngúuˊ táangˋnaaˈ, e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ do calɨˈíingˆ ta˜ e laco̱ˈ eáangˊguɨ lɨ́ˋ dsiˋnaaˈ e nijmóˆnaaˈ jaléˈˋ e jaˋ dseengˋ do. Jo̱ jaléˈˋ e jo̱ dseángˈˉ jí̱i̱ˈ˜ fɨˊ ˈmóbˉ siˈˊ. 	 Toen wij nog ons eigen leven leidden, werd ons lichaam beheerst door zondige begeerten, die werden aangewakkerd door de wet. Het enige gevolg daarvan was de dood.


Dsʉˈ mɨ˜ canúuˉ dseata˜ Herodes e júuˆ la, jo̱baˈ lalab cajíñˈˉ: —Juan i̱ lamɨ˜ seáangˋ dseaˋ jmɨɨbˋ i̱ na, dseaˋ i̱ nɨcaquiʉ́ˈˉʉ ta˜ e cahuɨ̱́ˈˋ moguir˜, jo̱ lɨfaˈ lanaguɨ e nɨcají̱ˈˊtu̱r jee˜ jaléngˈˋ ˈlɨɨ˜. 	 Herodes was ervan overtuigd dat Johannes de Doper die hij had laten onthoofden, weer levend was geworden.


Jo̱ cangojéeˊ e lajeeˇ e jmɨɨ˜ domiing˜ e jmiféngˈˊ dseaˋ Fidiéeˇ cajá̱ˋa̱ jee˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ dseaˋ do jo̱ canúˉu lɨ́ˈˆ calúuˋu co̱o̱ˋ luu˜ e féˈˋ teáˋ eáangˊ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ mɨ˜ i̱i̱ˉ co̱o̱ˋ lúuˊ trompéˈˆ, jo̱ lalab cajíngˈˉ sɨ́ˈˋ jnea˜: 	 Door de Heilige Geest werd mijn geest meegenomen naar de dag van de Here. Ik hoorde een luide stem, die klonk als een bazuin, achter mij zeggen:


Jo̱baˈ cañíiˋ Jesús quiáiñˈˉ do lala: —Ñiing˜ áaˊnaˈ e jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ jaˋ i̱i̱ˋ nijmɨgǿøngˋ ˈnʉ́ˈˋ. 	 "Ik waarschuw jullie", zei Jezus. "Laat je door niemand van de wijs brengen.


Jo̱baˈ casɨ́ˈˉguɨ Jesús jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do jo̱ cajíñˈˉ: —Co̱o̱ˋ néeˈ˜ caguiaˊ jaangˋ dseañʉˈˋ guiʉ́ˉ e nidǿˈˉ fɨ́ɨngˊ dseaˋ i̱ mɨ́ɨng˜ fɨˊ quiáˈrˉ. 	 Jezus antwoordde: "Iemand organiseerde een groot feest en nodigde vele mensen uit.


Jo̱ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ caguárˋ e nidǿˈrˉ ir˜ e canʉʉˋ, jo̱ catɨ́ɨngˉ Jesús co̱o̱ˋ iñíˈˆ jo̱ cacuøˈrˊ guiˈmáangˈˇ Fidiéeˇ, jo̱ lɨ́ˉ jo̱ cafíiñˋ e iñíˈˆ do jo̱ cacuøˈrˊ i̱ dseaˋ gángˉ do. 	 Hij ging met hen mee naar huis om er de nacht door te brengen. Terwijl ze met elkaar aan tafel zaten, nam Hij het brood, dankte God ervoor, brak het in stukken en gaf het hun.


jo̱guɨ dseángˈˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ nɨcacuøˈˊ Tiquiéˆe jnea˜ fɨˊ e niquiʉ́ˈˋʉ ta˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ, lajo̱b i̱ dseaˋ íˋ cajo̱ niñíiñˋ lafaˈ ˈmaˈuˇ quiáˈˉ dseata˜, jo̱ có̱o̱ˈ˜ e jo̱b niquiʉ́ˈrˉ ta˜ fɨˊ jaléˈˋ fɨɨˋ cartɨˊ nijmérˉ jmiguiʉˊ cuíiˈ˜ laco̱ˈguɨ mɨ˜ fíingˉ co̱o̱ˋ tuˈˊ. 	 Hij zal met een ijzeren staaf over hen regeren; zij worden verbrijzeld als bros aardewerk. Dat is de macht die Ik ook van mijn Vader gekregen heb.


Dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ jo̱guɨ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cuøˈˊ jneaa˜aaˈ e eáamˊ ˈneáangˋ rúˈˋnaaˈ do, jo̱baˈ lana mɨ́ɨˈ˜ɨ ˈnʉ́ˈˋ jmɨˈeeˇ e nijmɨcó̱o̱ˈˇ rúˈˋnaaˈ co̱lɨɨng˜ e nimɨ́ɨˈ˜naˈ Fidiéeˇ uii˜ quiéˉe. 	 Terwille van onze Here Jezus Christus en terwille van de liefde die de Heilige Geest ons heeft gegeven, doe ik een dringend beroep op u. Wilt u mij helpen door vurig voor mij te bidden?


Jo̱ song guiaaˉ e júuˆ jo̱ e iáangˋ dsiiˉ ˈñiáˈˋa, jo̱baˈ lɨɨm˜ eeˋ nɨseaˋ quiéˉe e niˈíinˈ˜n; jo̱ dsʉˈ song jmóoˋo e ta˜ jo̱ laguidseaangˉ, dsʉˈ dseángˈˉ ˈnéˉ jmee˜baa, co̱ˈ lajo̱b ta˜ e nɨcacuøˈˊ Fidiéeˇ jnea˜. 	 Als ik dit werk uit vrije wil deed, zou ik een beloning krijgen. Maar dat is niet zo, ik doe eenvoudig wat de Here mij heeft opgedragen.


Jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ sɨˈíˆ nijmɨhuɨ́ɨngˋ i̱ Paaˉ do, caliúumˋ yaaiñ˜ fɨˊ quiniˇ dseaˋ do. Jo̱ jɨˋguɨ i̱ fii˜ ˈléeˉ do caliúumˋ ˈñiaˈrˊ cajo̱ mɨ˜ calɨñirˊ e dseaˋ romanob lɨ́ɨngˊ i̱ Paaˉ do; jo̱guɨ caˈíbˉ føˈˊ quiáˈrˉ dsʉˈ e nɨcaˈñúngˈˋneiñˈ jéengˊguɨ. 	 De soldaten die Paulus hardhandig zouden verhoren, lieten hem onmiddellijk los. De commandant zelf werd ongerust toen hij begreep dat hij een Romein had laten boeien.


Jo̱ jmiˈneáangˋnaˈ jaléngˈˋ dseaˋ dseángˈˉ laco̱ˈ sɨˈíˆ lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la jmóoˋ Tiquíiˆnaˈ dseaˋ guiing˜ ñifɨ́ˉ. 	 Wees volmaakt, zoals ook uw hemelse Vader volmaakt is."


Co̱ˈ i̱ dseaˋ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ do ˈnéˉ jmérˉ jmangˈˉ e guiʉ́bˉ e laco̱ˈ jaˋ cuǿøngˋ e nicuǿˈˉ dseaˋ dseeˉ írˋ. Jo̱guɨ jaˋ ˈnéˉ e seengˋ fɨ́ɨngˊ dseamɨ́ˋ quiáˈrˉ, jo̱guɨ ˈnéˉ e iʉ˜ dsíirˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ ta˜ quiáˈrˉ jo̱guɨ e guiing˜ dsíirˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ ta˜ e nijmérˉ, jo̱guɨ ˈnéˉ e nijmɨˈgóˋ dseaˋ írˋ. Jo̱guɨ ˈnéˉ e sɨtɨ́ɨiñˇ e cuǿˈrˉ lɨ́ˈˆ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ e nidǿiñˈˉ jo̱guɨ lɨ˜ nijéiñˈˉ mɨ˜ i̱i̱ˋ guilíingˉ fɨˊ quiáˈrˉ; jo̱guɨ eáangˊ ˈnéˉ tɨɨiñˋ e eˈrˊ jaléngˈˋ dseaˋ cajo̱; 	 Wel, een voorganger moet een goed man zijn, op wiens leven niets aan te merken is. Hij mag maar één vrouw hebben en moet beheerst, attent en ordelijk zijn. Hij moet het fijn vinden om gasten te ontvangen en goed onderwijs kunnen geven.


Jo̱ jo̱guɨbaˈ cajméeˋ i̱ dseaˋ gángˉ do júuˆ jaléˈˋ e calɨ́iñˉ guiáˈˆ fɨˊ, jo̱ jial calɨcuíiñˋ Jesús mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ cafíingˋ dseaˋ do iñíˈˆ e nidǿˈrˉ. 	 De twee mannen uit Emmaüs vertelden dat zij Jezus ook hadden gezien. Dat Hij met hen was meegelopen en dat ze Hem pas hadden herkend toen Hij het brood brak.


Jo̱ e labaˈ jmɨtaaˆ oˈˊ, e ie˜ lamɨ˜ bíˋbɨ aˈˊ, guiaˋbaˈ guiʉ́ˉ quíiˈˉ e guoˈˊ jiéˈˋ fɨˊ lɨ˜ iinˈ˜; jo̱ dsʉˈ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ nɨdseáanˈˉ, niníiˈ˜ cuéeˈˋ jo̱ dseaˋ jiémˈˋ niguiáˉ guiʉ́ˉ quíiˈˉ, jo̱guɨ nijéiñˉ ˈnʉˋ jiéˈˋ fɨˊ lɨ˜ jaˋ iinˈ˜ guóˈˆ. 	 "Luister, toen je jong was, maakte je je eigen plannen en ging waarheen je wilde. Maar als je ouder wordt, zul je niet meer zo vrij zijn. Anderen zullen plannen voor je maken en je brengen waar je niet wilt."


Jo̱ dsʉˈ Fidiéeˇ nijmérˉ e niquíˉ jaléngˈˋ dseaˋ seengˋ jmɨɨ˜ na jaléˈˋ e cangongɨ́ɨngˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈrˉ i̱ nɨcalɨséngˋ lají̱i̱ˈ˜ mɨ˜ catɨro̱o̱ˇ jmɨgüíˋ jo̱ latɨˊ lana 	 Als mannen van deze generatie zult u verantwoordelijk worden gesteld voor de moord op al Gods dienaren,


Jo̱ mɨ˜ cajneáˉ co̱o̱ˋguɨ jmɨɨ˜ lajo̱, caˈɨ́ˋ dsíiˊ Jesús e cangóˉtu̱r fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Galilea, jo̱ fɨˊ jo̱b cajíngˈˊ rúiñˈˋ có̱o̱ˈ˜ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ siiˋ Lii˜, jo̱ lalab casɨ́ˈˉreiñˈ do: —Máˉaaˈ có̱o̱ˈ˜ jnea˜. 	 En hij bracht Simon bij Jezus. Jezus keek Simon aan en zei: "Jij bent Simon, de zoon van Johannes. Jij krijgt een andere naam. Ik noem je voortaan Petrus."


Jo̱ mɨ˜ caguilíiñˉ co̱o̱ˋ cuo̱ˈˋ lɨ˜ siiˋ Cuo̱ˈˋ Mogui˜ ˈLɨɨ˜, jo̱ fɨˊ jo̱b cateáaiñˋ Jesús fɨˊ dseˈˋ crúuˆ có̱o̱ˈ˜ lajɨˋ gángˉ i̱ ɨ̱ɨ̱ˋ do, jmáˈˉ jángˋ crúuˆ lajaaiñˈˋ do: jo̱ jmáˈˉ jángˋ i̱ ɨ̱ɨ̱ˋ do catáiñˉ lacataangˋ cáangˋ Jesús, jaangˋ lɨ́ˈˉ lɨˊ dséeˊ jo̱guɨ jaangˋ lɨ́ˈˉ lɨˊ tuung˜. 	 'Schedel' of 'Golgotha' heette die plaats. Daar werden ze alle drie gekruisigd. Jezus in het midden en de twee misdadigers aan weerszijden van Hem.


Jo̱ gabˋ lɨ́ɨˊ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ e seaˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmɨrǿngˋ yaaiñ˜ dseeˉ, co̱ˈ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jo̱b e tǿiñˈˋ fɨˊ ni˜ dseeˉ. Jo̱ dsʉˈ e ngɨ˜ fɨ́ɨbˆ i̱ dseaˋ i̱ jmóoˋ e niténgˈˋ dseaˋ rúiñˈˋ fɨˊ ni˜ dseeˉ. 	 Het zal slecht aflopen met de wereld vanwege alle verleidingen. Het is onvermijdelijk dat er verleidingen komen. Maar als het uw schuld is dat iemand verkeerde dingen doet, loopt het slecht met u af.


Jo̱ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ íngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ laco̱ˈ i̱ jiuung˜ la laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ jnea˜, jo̱baˈ güɨlɨñirˊ guiʉ́ˉ e jneab˜ íñˈˋ cajo̱. 	 Wie zo'n kind met open armen ontvangt, uit liefde voor Mij, ontvangt Mij.


Jo̱ dsʉco̱ˈ eáamˊ ˈneáangˋ Fidiéeˇ jneaa˜aaˈ, jo̱ uiing˜ e jo̱baˈ e joˋ ii˜naaˈ e nijmóˆguɨ́ɨˈ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléˈˋ e gaˋ e jmóoˋ dseaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la, co̱ˈ lɨ́ˈˆ lɨˊ ii˜naaˈ e se̱e̱ˉnaaˈ fɨˊ jmɨgüíˋ la e jangˈˉ niˈɨ́ɨˉ dsiˋnaaˈ røøˋ mɨ˜ eeˋgo̱ nijmóˆooˈ, jo̱guɨ e se̱e̱ˉnaaˈ e eeˉnaaˈ lají̱i̱ˈ˜ e guiʉ́ˉ, jo̱guɨ e jmóˆnaaˈ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ Fidiéeˇ. 	 En daardoor leren wij dat wij ons van ons slechte leven en onze zondige genoegens moeten afkeren om daarna van dag tot dag verstandig en goed te leven, met ontzag voor God.


Jo̱baˈ dsíngˈˉ ˈnéˉ ñiing˜ óoˊnaˈ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e jmooˋnaˈ. Jo̱ song jaangˋ dseaˋ rúngˈˋnaˈ caˈéerˋ dseeˉ, jo̱baˈ síiˈ˜naˈr e jaˋ dseengˋ e jmérˉ lajo̱. Jo̱guɨ song caquɨ́ˈˉ jíngˈˋ ˈñiaˈrˊ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ uíiˈ˜ e dseeˉ do, jo̱baˈ íingˊnaˈ dseeˉ uii˜ quiáˈrˉ jóng. 	 Ik waarschuw jullie. Als je broer zondigt, wijs hem dan terecht. Als hij spijt heeft, moet je hem vergeven.


Dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, yejí̱bˉ ˈnéˉ cuǿøˈ˜naaˈ guiˈmáangˈˇ Fidiéeˇ uii˜ quíiˉ ˈnʉ́ˈˋ, co̱ˈ lajo̱b catɨ́ɨngˉ ˈnéˉ jmóˆnaaˈ, co̱ˈ eáangˊguɨ jáˈˉ lɨ́ɨngˋ ˈnʉ́ˈˋ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ laco̱o̱ˋ jmɨɨ˜ jo̱guɨ eáangˊguɨ jmiˈneáangˋnaˈ dseaˋ rúngˈˋnaˈ laco̱o̱ˋ jmɨɨ˜ laco̱o̱ˋ jmɨɨ˜ cajo̱. 	 Broeders, wij moeten altijd God voor u danken, omdat daar alle reden toe is. Want uw geloof wordt steeds sterker en de liefde die u voor elkaar hebt, neemt dag aan dag toe.


Jo̱baˈ lajɨɨmˋ i̱ dseaˋ quiáˈˉ Jesús do catiúumˉbre dseaˋ do jo̱ cacuí̱i̱ˋbre. 	 Alle discipelen lieten Hem in de steek. Zij maakten dat ze wegkwamen.


Jo̱ ngɨ́ˋ jo̱, jo̱ dob caséeˊ i̱ dseamɨ́ˋ do e dsʉʉˉ quiáˈrˉ do e lɨ˜ sɨˈíˆ niguiéˈrˋ jmɨɨˋ do, jo̱ caquɨmˈˉtu̱r fɨˊ jee˜ fɨɨˋ; jo̱ mɨ˜ caguiéiñˈˉ fɨˊ jo̱, canaaiñˋ guiarˊ júuˆ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ góorˋ jo̱ sɨ́ˈˋreiñˈ lala: 	 De vrouw liet haar kruik bij de put staan en ging de stad in. "Kom mee!" riep zij naar de mensen.


Jo̱guɨ cajímˈˉbɨguɨr cajo̱ lala: —Jaléˈˋ e ɨˊ dsíiˊ dseaˋ, jaléˈˋ e jo̱baˈ uíingˉ e jmɨˈlɨngˈˆ yaaiñ˜ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ dsʉco̱ˈ fɨˊ gabˋ cá̱rˋ. 	 Hij ging verder: "Je wordt slecht door wat je denkt. Uit je innerlijk, je hart, komen slechte gedachten voort.


Jo̱ dsifɨˊ lajo̱b cangórˉ fɨˊ lɨ˜ táangˋ Jesús fɨˊ dseˈˋ crúuˆ, jo̱ cajgiáaiñˉ dseaˋ do, jo̱ caquɨ́iñˈˋ co̱o̱ˋ ˈmɨˈˊ téˋ e niguoˈˆ, jo̱ cangojéeiñˋ dseaˋ do e caˈáiñˉ fɨˊ dsíiˊ co̱o̱ˋ tooˋ jiáaˊ, co̱ˈ lajo̱b quɨ́ˈˉ tɨ́ɨngˋ jaléngˈˋ dseaˋ Israel e áaiñˉ ˈlɨɨ˜ quiáˈrˉ. Jo̱ e fɨˊ jo̱ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ ˈlɨɨ˜ jaˋ mɨˊ caˈáangˉ lamɨ˜ jéengˊguɨ. 	 Nadat hij het lichaam van Jezus van het kruis had afgenomen, wikkelde hij het in een lang stuk linnen. Daarna legde hij het in een nog niet eerder gebruikt graf, dat in de rotsen was uitgehakt.


Jo̱guɨ té̱e̱ˊ óoˊnaˈ cajo̱ jial féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cajmeˈˊ Moi˜, co̱ˈ fɨˊ ni˜ jo̱ féˈˋ e jaˋ dseeˉ éeˋ jaléngˈˋ jmidseaˋ nañiˊ faˈ jmóorˋ ta˜ fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ féˈˋ lajeeˇ jmɨɨ˜ e jmiˈíngˈˊ jneaa˜aaˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ dseaˋ Israel. 	 En hebt u niet in de wet van Mozes gelezen dat de priesters op de sabbat in de tempel mogen werken?


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, mɨ˜ caguiéˉ co̱o̱ˋguɨ jmɨɨ˜ e jmiˈíngˈˊ jaléngˈˋ dseaˋ Israel, jo̱ caˈíˉ Jesús fɨˊ dsíiˊ co̱o̱ˋ guáˈˉ quiáˈˉ dseaˋ góorˋ dseaˋ Israel, jo̱ canaaiñˋ eˈrˊ jaléngˈˋ dseaˋ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ Fidiéeˇ. Jo̱ jo̱b nitáangˋ jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ nicaang˜ guooˋ dséeˊ. 	 Op een andere sabbat, toen Hij in de synagoge was en de mensen over God vertelde, zat daar ook een man met een lamme, verschrompelde rechterhand.


Jo̱ mɨ˜ niguiéngˈˊnaˈreˈ, dsíngˈˉ nilɨˈiáangˋ óoˊnaˈ jo̱ nitøøˉnaˈreˈ e dsíingˉneˈ yʉ́ˈˆ ˈnáˆnaˈ. 	 Als u het verdwaalde schaap dan vond, zou u uw vrienden en buren bij elkaar roepen en zeggen: 'Luister. Mijn schaap was verdwaald en ik heb het teruggevonden. Zijn jullie ook niet blij?'


Jo̱ mɨ́ɨˈ˜ɨ ˈnʉˋ lajo̱ uíiˈ˜ e co̱o̱bˋ fɨˊ tɨ́ˈˉnaaˈ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ, jo̱baˈ jmeeˉgo̱ uíiˈ˜ diée˜ e niˈíimˈ˜baˈ i̱ Onésimo la có̱o̱ˈ˜ júuˆ røøˋ uíiˈ˜ e lɨnˈˊ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ; jo̱ mɨ˜ nijmeˈˆ lajo̱, jo̱baˈ eáamˊ nilɨˈiáangˋ dsiiˉ jóng. 	 Ja, broeder, maak mij blij door deze daad van liefde; dan zal mijn hart in Christus verkwikt worden en de Here prijzen.


—Lajo̱b to̱o̱˜ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e dseángˈˉ nɨsɨˈíˆbaˈ e cajúnˉn, jnea˜ dseaˋ lɨ́ɨnˊn Dseaˋ Jmáangˉ i̱ casíingˋ Fidiéeˇ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱ mɨ˜ catɨ́ˋ ˈnɨˊ jmɨɨ˜ lajo̱, cají̱bˈˊtú̱u̱ caléˈˋ catú̱ˉ; 	 "Dus", zei Hij, "het was al lang voorzegd dat de Christus zou lijden en sterven. En op de derde dag zou Hij weer levend worden.


Jo̱ i̱ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ Abraham do dseángˈˉ lamɨ˜ sɨjeemˇbre e nigüeárˋ e fɨˊ fɨɨˋ ˈmɨ́ɨˉ e jaˋ tó̱o̱ˋ jmɨɨ˜ niˈíingˉ e cajíngˈˉ Fidiéeˇ e nicuǿˈrˉ dseaˋ do. Jo̱ ˈñiabˈˊ Fidiéeˇ dseaˋ caguiarˊ guiʉ́ˉ jo̱guɨ cajmeˈrˊ e fɨɨˋ jo̱. 	 Abraham vertrouwde erop dat God hem zou brengen in de stad met de vaste fundering, waarvan God Zelf de architect en bouwer is.


Jo̱ jaléˈˋ júuˆ e féˈrˋ, jmangˈˉ júuˆ ˈlɨbˈˆ lɨ́ɨˊ. Jo̱ eáamˊ jmɨgǿøiñˋ dseaˋ rúiñˈˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e féˈrˋ. Jo̱ jaléˈˋ e júuˆ jo̱ eáamˊ ˈléeˊ, lɨ́ˈˆ laco̱ˈ lɨ́ɨˊ e nóˆ quiáˈˉ jaangˋ mɨˈˋ i̱ guíingˉ. 	 De mensen slaan walgelijke, gemene taal uit. Zij gebruiken hun tong voor leugen en bedrog. Hun lippen spuwen dodelijk vergif.


Jo̱ jɨˋguɨ Moi˜ cajmeˈrˊ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e nijí̱bˈˊtu̱ ˈlɨɨ˜, co̱ˈ ie˜ lamɨ˜ cangárˉ e gui˜ co̱o̱ˋ ˈmató̱o̱ˊ e gui˜ jɨˋ, jo̱ jee˜ e jɨˋ do caféˈˋ Fíiˋnaaˈ jo̱ cajméerˋ júuˆ e íˋbre lɨ́ɨiñˊ Fidiéeˇ quiáˈˉ Abraham có̱o̱ˈ˜guɨ Isáaˊ jo̱guɨ Jacóoˆ. 	 Dat de doden weer levend worden, staat overigens duidelijk in de boeken van Mozes. Als hij vertelt hoe hij God in die brandende braamstruik zag, spreekt hij over 'de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob'.


Jo̱ cajíngˈˉguɨ i̱ Juan do lala cajo̱: —Co̱o̱ˋ jmɨɨ˜ camóˉ jnea˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ e cajgóˉ fɨˊ ñifɨ́ˉ jo̱ caje̱ˊ fɨˊ yʉ́ˈˆ gui˜ Jesús e lɨɨng˜ jaangˋ mee˜. 	 Ik heb de Heilige Geest als een duif uit de hemel zien komen en Hij bleef op Jezus.


Jo̱ nɨcaˈéˈˆnaaˈ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, quiáˈˉ jial tíiˊ ˈgøngˈˊ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ jo̱guɨ jial lɨ́ɨˊ mɨ˜ nijáaˊtu̱r fɨˊ jmɨgüíˋ la caléˈˋ catú̱ˉ, jo̱ dseángˈˉ lajangˈˉ e júuˆ jo̱, jo̱ o̱ˈ júuˆ e cuǿøngˋ nijmiˈuíingˉ dseaˋ e nijméˈrˉ e jaˋ mɨˊ cangarˊ, co̱ˈ dseángˈˉ e jáˈˉ e cane˜naaˈ có̱o̱ˈ˜ jminiˇnaaˈ yee˜baaˈ jial tíiˊ ˈgøngˈˊ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ. 	 Toen wij u vertelden dat onze Here Jezus Christus groot en sterk is en eens terug zal komen, was dat geen verzinsel. Ik heb met eigen ogen Zijn macht en majesteit gezien.


Jo̱baˈ cajíngˈˉ i̱ dseaˋ tiuungˉ do e nɨcuǿømˋjiʉ líˋ jǿørˉ jo̱ cajíñˈˉ: —Nɨmáamˊbaa jaléngˈˋ dseaˋ. Jǿøˉø e jnéengˉ lafaˈ ˈmaˋ e ngɨˊ. 	 De man keek om zich heen en zei: "Ja, ik zie de mensen lopen. Maar, wat raar, het lijken net bomen."


Jo̱baˈ cajíngˈˉ Jesús casɨ́ˈrˉ i̱ dseamɨ́ˋ do: —Jaˋ fǿøngˈ˜naˈ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ, jo̱ güɨlíingˋnaˈ lana jo̱ güɨsíiˈ˜naˈ jaléngˈˋ dseaˋ quiéˉe i̱ lɨ́ɨngˊ laco̱ˈ rúnˈˋn e güɨdsilíiñˋ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Galilea lajmɨnáˉ, jo̱ fɨˊ jo̱b nijí̱ˈˊ rúˈˋnaaˈ có̱o̱ˈr˜. 	 "Wees maar niet bang", zei Jezus. "Vertel mijn broeders dat zij meteen naar Galilea moeten vertrekken. Daar zullen zij Mij ontmoeten."


Jo̱baˈ cajmɨngɨ́ˈˉ i̱ dseaˋ gángˉ do Jesús jo̱ casɨ́ˈrˉ dseaˋ do: —¿Jie˜ fɨˊ lɨ˜ iing˜ ˈnʉˋ e nidsiguiáˆnaaˈ guiʉ́ˉ jaléˈˋ e jo̱? 	 "Waar moeten we dat doen?" vroegen ze.


Dsʉˈ mɨ˜ seengˋ dseaˋ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ, co̱ˈ laˈeáangˊ e Jmɨguíˋ dobaˈ jmiˈneáangˋ rúiñˈˋ, jo̱guɨ e iáangˋ dsíirˊ, jo̱guɨ e seeiñˋ juguiʉ́ˉ júuˆ røøˋ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ rúiñˈˋ, jo̱guɨ e féngˈˊ dsíirˊ quiáˈˉ rúiñˈˋ, jo̱guɨ e guiúiñˉ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ rúiñˈˋ, jo̱guɨ guiʉ́bˉ éerˋ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseaˋ rúiñˈˋ, jo̱guɨ jmiti˜bre lají̱i̱ˈ˜ júuˆ e cuørˊ, 	 Maar de Heilige Geest brengt ons tot betere dingen: Liefde, blijdschap, vrede, geduld, vriendelijkheid, mildheid, trouw, tederheid en zelfbeheersing.


Jo̱ nɨjméˉe jaléˈˋ e jo̱ e laco̱ˈ lajalémˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel nijmicuíiñˋ jnea˜ fɨˊ laˈúngˉ fɨˊ jmɨgüíˋ. 	 zodat de rest van de mensheid de Here zal zoeken, alle vreemde volken die Ik voor Mijzelf heb opgeëist.


jo̱guɨ i̱i̱ˋ i̱ iing˜ i̱ nijméˉ e niingˉguɨr jee˜ ˈnʉ́ˈˋ, íˋbingˈ i̱ ˈnéˉ jméˉ jaléˈˋ ta˜ huɨ̱́ˈˋ jee˜ jaléngˈˋ i̱ caguiaangˉguɨ e jaˋ jmiféngˈˊ ˈñiaˈrˊ. 	 En wie de voornaamste wil zijn, moet ieders slaaf worden.


Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, co̱ˈ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ e cajúngˉ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ do, lɨ́ɨˊ lafaˈ e cajúmˉ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱. Jo̱ lana joˋ quiʉˈˊguɨ ta˜ ˈnʉ́ˈˋ e júuˆ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ do. Jo̱ calɨ́ˉ lajo̱ e laco̱ˈ nɨlɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱ co̱ˈ dseaˋ quiáˈˉ i̱ dseaˋ i̱ cají̱ˈˊtu̱ caléˈˋ catú̱ˉ nɨlɨ́ɨngˊnaˈ, jo̱baˈ lají̱i̱ˈ˜ e iing˜ Fidiéeˇ nɨjmooˋnaˈ lana. 	 Broeders, zo bent u niet meer gebonden aan de Joodse wet. Want toen Christus stierf, bent u mèt Hem gestorven. Voor de wet bestaat u niet meer. Nu behoort u toe aan iemand anders, aan Christus Die uit de dood is opgestaan. En hierdoor kunnen wij voor God een vruchtbaar leven leiden.


Jo̱baˈ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, e jaˋ jmɨgǿøngˋ yaang˜naˈ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ mɨ˜ féˈˋ dseaˋ e nɨcagüéngˉtu̱ Dseaˋ Jmáangˉ. Dsʉco̱ˈ lajeeˇ nʉ́ˈˉguɨ e jmɨɨ˜ jo̱, dseángˈˉ cabˈˊ niguiéngˉ dseaˋ Fidiéeˇ, jo̱ ie˜ jo̱b cajo̱ nijmijnéengˋ ˈñiaˈˊ i̱ dseaˋ i̱ ˈlɨngˈˆ do fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱ Fidiéeˇ dseángˈˉ nibíimˉbreiñˈ do fɨˊ lɨ˜ ˈlɨˈˆ. 	 Laat u door niemand iets wijs maken. Want die dag komt pas als twee dingen zijn gebeurd: Eerst zal de grote ontrouw aan God komen en daarna zal de 'mens van zeer grote zonde' opstaan, die voortkomt uit de goddeloosheid.


Jo̱baˈ casíˈˋi uǿˉ jniiˉ fɨˊ uii˜ tɨɨˉ i̱ ángel do e laco̱ˈ nijmifénˈˊnre, dsʉˈ írˋ cañíirˋ quiéˉe lala: —Juan, jaˋ jmooˈˋ lana; co̱ˈ jnea˜ jaangˋ i̱ jmóoˋ ta˜ quiáˈˉ Fidiéebˇ lɨ́ɨnˊn cajo̱, co̱ˈ røøbˋ lɨ́ɨˊnaaˈ có̱o̱ˈ˜ ˈnʉˋ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ rúnˈˋ i̱ teáangˉ teáˋ i̱ jmiti˜ dseángˈˉ lajangˈˆ júuˆ quiáˈˉ Jesús. Jo̱ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ e lají̱i̱ˈ˜ Fidiéeˇbingˈ i̱ ˈnéˉ nijmifénˈˊ. Jo̱guɨ lají̱i̱ˈ˜ e júuˆ jáˈˉ e guiaˊ dseaˋ quiáˈˉ Jesús, e jo̱b cajo̱ e caguiaˊ jaléngˈˋ i̱ ˈlɨɨ˜ yʉ́ʉˈ˜ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ malɨɨ˜guɨ eáangˊ. 	 Ik viel voor hem neer om hem te aanbidden, maar hij zei: "Doe dat niet! Ik ben een dienaar van Jezus, net als u en uw broeders, die openlijk voor hun geloof in Jezus uitkomen. Aanbid God. De kern van alle profetie is het getuigenis van Jezus."


Jo̱ dsʉˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ Israel i̱ eáangˊ cuøˈˊ bíˋ yaang˜ e jmitir˜ laˈuiing˜ jaléˈˋ júuˆ quiʉˈˊ ta˜ e laco̱ˈ niˈíngˈˋ Fidiéeˇ írˋ e lɨiñˈˊ dseaˋ i̱ jaˋ røøngˋ dseeˉ fɨˊ quinirˇ, jo̱ dsʉˈ jaˋ calɨ́ˈrˉ lajo̱. 	 Maar de Israëlieten deden daarvoor wél hun uiterste best. Zij hielden zich strikt aan de wet van God en probeerden zo door Hem aangenomen te worden.


Jo̱ e labaˈ sɨˈíˆ e cafɨ́ɨˆɨ ˈnʉ́ˈˋ e dseángˈˉ jaˋ quɨngˈˆnaˈ jee˜ i̱ dseaˋ i̱ jíngˈˉ e lɨ́ɨiñˊ dseaˋ quiáˈˆ Dseaˋ Jmáangˉ jo̱ dsʉˈ jmóoˋbre jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ e lɨ́ˋ dsíiˊ ngúuˊ táaiñˋ, o̱si e eáangˊ iiñ˜ e sɨlɨ́ɨˈrˇ jaléˈˋ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ, o̱si e jmiféiñˈˊ jaléngˈˋ diée˜ i̱ o̱ˈ jáˈˉ, o̱si e ngɨrˊ ta˜ quie̱ˊ jaléˈˋ adseeˋ, o̱si e jmóorˋ ta˜ ɨ̱́ˈˋ méeˊ, o̱si e jmóorˋ ɨ̱ɨ̱ˋ é. Jo̱ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ lana jɨˋguɨ co̱ˈ quiáˈˉ cøˈˆnaˈ íˆnaˈ jaˋ seáangˈ˜ rúngˈˋnaˈ có̱o̱ˈr˜. 	 Nu schrijf ik u echter helemaal niet om te gaan met iemand die, al zegt hij een gelovige te zijn, er op sexueel gebied maar op losleeft, egoïstisch is, afgoden dient, roddelt, teveel drinkt of anderen berooft. Met zo iemand moet u zelfs niet samen eten.


Co̱ˈ e lɨɨng˜ uiim˜baˈ e tó̱o̱ˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ lala: “Fidiéeˇ dseángˈˉ e lajamˈˉbaˈ eáangˊ ˈneáaiñˋ jneaa˜aaˈ, co̱ˈ íˋbingˈ cacuøˈˊ lajaangˋ lajaangˋ jneaa˜aaˈ e jmɨguíˋ có̱o̱ˈ˜ e se̱e̱ˉnaaˈ.” 	 Er staat niet voor niets in de Boeken: "God wil de geest die Hij in ons liet wonen, helemaal voor Zich alleen hebben." (A)


Jo̱ caguilíiñˉ fɨˊ ˈnɨˈˋ lɨ˜ iángˈˊ có̱o̱ˈ˜ Misia, co̱ˈ fɨˊ jo̱b ɨˊ dsíirˊ e ningɨ́iñˉ fɨˊ lɨ˜ se̱ˈˊ Bitinia, dsʉˈ caléˈˋ catú̱ˉ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ jaˋ cacuøˈˊ fɨˊ írˋ e ningɨ́iñˉ fɨˊ jo̱. 	 Toen ze in Mysië kwamen, wilden zij doorreizen naar Bithynië, maar de Geest van Jezus hield hen tegen.


Jo̱ jaléˈˋ e fɨɨˋ na cangɨ́ɨngˊtu̱r caléˈˋ catú̱ˉ, jo̱ caféiñˈˊ jaléngˈˋ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ seengˋ fɨˊ jo̱ e jaˋ nitiúuiñˈˉ do lají̱i̱ˈ˜ fɨˊ guiʉ́ˉ lɨ˜ nɨteáaiñˉ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ; jo̱guɨ casɨ́ˈˉguɨreiñˈ do cajo̱ e jaléngˈˋ dseaˋ i̱ iing˜ e Fidiéeˇ nicá̱ˋ nifɨˊ quiáˈrˉ ˈnéˉ nidsingɨ́ɨiñˉ jaléˈˋ iihuɨ́ɨˊ. 	 en bemoedigden de christenen daar. Zij spoorden hen aan in Jezus Christus te blijven geloven, ondanks de vervolgingen. "Want", zeiden zij, "voordat wij in het Koninkrijk van God komen, moeten wij nu eenmaal veel moeilijkheden doormaken."


Jo̱ lajo̱b cajméˉe fɨˊ jee˜ fɨɨˋ Jerusalén, e cangomɨɨˉ júuˆ fɨˊ quiniˇ jaléngˈˋ fii˜ jmidseaˋ e catánˈˋn fɨ́ɨngˊ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ dsíiˊ ˈnʉñíˆ. Jo̱guɨ mɨ˜ huɨ̱́ˈˋ ta˜ e júungˉ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ, dob sínˈˋn e cuøøˉ júuˆ quiéˉe cajo̱. 	 Met toestemming van de hoofdpriesters heb ik in Jeruzalem vele van Zijn volgelingen gevangen gezet. En als tegen hen de doodstraf werd geëist, stemde ik daar altijd mee in.


Jo̱guɨ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ dséeˈ˜ i̱ jéeˊ i̱ ˈlɨngˈˆ quiáˈˉ laco̱ˈ mɨ˜ níiñˉ Jesús, dsifɨˊ lajo̱b síˈrˋ uǿˉ jnir˜ fɨˊ quiniˇ dseaˋ do jo̱ óorˋ teáˋ jo̱ féˈrˋ lala: —ˈNʉˋ lɨnˈˊ i̱ Jó̱o̱ˊ Fidiéeˇ camɨ́ɨngˈ˜ do. 	 Wanneer mensen met boze geesten Hem zagen, vielen zij voor Hem op de grond en schreeuwden: "U bent de Zoon van God!"


Jo̱ co̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ Fidiéeˇ quíˉbaaˈ dseaˋ seaˋ lajɨˋ quiáˈrˉ, jo̱baˈ íbˋ dseaˋ nicuǿˈˉ ˈnʉ́ˈˋ lajaléˈˋ e ˈnéˉnaˈ e jloˈˆ e jaˋ cǿøngˋ có̱o̱ˈ˜ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e nɨcajméeˋ Dseaˋ Jmáangˉ có̱o̱ˈ˜ jneaa˜aaˈ. 	 Mijn God zal uit Zijn rijkdom in Christus Jezus u alles geven wat u nodig hebt.


Jo̱guɨ ˈnéˉ e dseángˈˉ e jábˈˉ lɨ́ɨiñˋ carˋ ngocángˋ dsíirˊ e júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ e jáˈˉ lɨ́ɨˋnaaˈ do, jo̱guɨ ˈnéˉ ñiˊbre jnang˜ e guiʉ́ˉ e nijmérˉ. 	 Zij moeten oprechte volgelingen van Christus zijn.


Dseaˋ rúˈˋnaaˈ, ˈneáamˋ Fidiéeˇ ˈnʉ́ˈˋ, jo̱guɨ nɨne˜bɨ́ɨˈ e íˋbre dseaˋ caguíñˈˋ ˈnʉ́ˈˋ e nɨlɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ quiáˈrˉ. 	 Beste broeders, wij weten dat God van u houdt en u heeft uitgekozen.


Jo̱guɨ jaléˈˋ e jmóoˋ jnea˜ do eáangˊguɨ cuøˊ li˜ i̱˜ jnea˜, jo̱ eáangˊguɨb niingˉ laco̱ˈ e júuˆ e cajíngˈˉ i̱ Juan do uii˜ quiéˉe; co̱ˈ lají̱i̱ˈ˜ e jmóoˋ jnea˜, ta˜ jo̱b e cacuøˈˊ Tiquíˆiiˈ Fidiéeˇ jnea˜ e nijmee˜e. Jo̱ jaléˈˋ e jmóoˋo do cuøˊ li˜ e Tiquíˆiiˈ Fidiéebˇ dseaˋ casíiñˋ jnea˜ fɨˊ jmɨgüíˋ la. 	 Maar Ik heb een getuigenis dat meer waarde heeft dan dat van Johannes. Denk eens aan de wonderen die de Vader Mij laat doen. Die zijn het bewijs dat Hij Mij gestuurd heeft.


Jo̱ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ teáangˉ do ie˜ jo̱, eáangˊ cangogáˋ dsíirˊ jo̱ canaaiñˋ sɨ́ˈˋ rúiñˈˋ lajeeˇ yaaiñ˜ jo̱ féˈrˋ lala: —Jangámˉ song Jó̱o̱ˊ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ Davíˈˆ i̱ na. 	 De mensen wisten niet wat zij zagen. "Misschien is Jezus de Christus wel!" zeiden zij.


Jo̱ co̱ˈnáˈˉ lajo̱b cangotíingˋ cangɨ́ɨngˊ jaangˋ jmidseaˋ quiáˈˉ dseaˋ Israel fɨˊ lɨ˜ ráangˋ i̱ dseaˋ sɨhuɨ́ɨngˋ do. Jo̱ mɨ˜ caguiérˉ fɨˊ lɨ˜ ráaiñˈˋ do, cajméerˋ lafaˈ jaˋ cangámˉbreiñˈ, jo̱ cangɨ́ɨmˊbre; jaˋ eeˋ cajmɨcó̱o̱ˈr˜ i̱ dseaˋ sɨhuɨ́ɨngˋ do. 	 Toevallig kwam een priester langs. Maar toen hij de man zag liggen, ging hij aan de overkant van de weg voorbij.


Jo̱guɨ song có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e cøˈˆnaˈ seemˋ dseaˋ rúngˈˋnaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ jaˋ tɨˊ dsíiˊ jaléˈˋ e jmooˋnaˈ do, jo̱ song lajo̱b lɨ́ɨˊ, jo̱baˈ lafaˈ jaˋ jmiˈneáamˋbaˈ i̱ dseaˋ rúngˈˋnaˈ do jóng. Jo̱ uíiˈ˜ e lajo̱b lɨ́ɨˊ, jo̱baˈ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ e jaˋ cuǿøngˋ e có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e cǿˈˋnaˈ nijméˉ e niténgˈˋ dseaˋ rúngˈˋnaˈ fɨˊ ni˜ dseeˉ, co̱ˈ uíiˈ˜ i̱ dseaˋ íˋbingˈ e cajúngˉ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ. 	 Als u een andere gelovige voor het hoofd stoot door iets te eten waartegen hij bezwaar heeft, laat u zich niet door de liefde leiden. Wat u eet, mag niet zijn ondergang worden. Christus is ook voor hèm gestorven.


Jo̱guɨ mɨ˜ ninúuˆnaˈ e nɨjáaˊ mɨ́ɨˈ˜ jo̱ nɨnéeˊ ta˜ tɨ́ɨngˊ, jaˋ fǿøngˈ˜naˈ jí̱i̱ˈ˜ co̱o̱ˋ, co̱ˈ jaléˈˋ e jo̱ ˈnéˉ nilɨtib˜ lajeeˇ nʉ́ˈˉguɨ e niˈíingˉ jmɨgüíˋ. 	 Wanneer jullie horen over oorlogen en opstanden, raak dan niet in paniek. Die dingen moeten wel gebeuren, maar het einde komt dan nog niet.


jo̱baˈ lalab cafáˈˉa: “Lab cagüénˉn fɨˊ jmɨgüíˋ la e laco̱ˈ nijmitiiˉ jí̱i̱ˈ˜ laco̱ˈ iing˜ ˈnʉˋ, Fíiˋi Fidiéeˇ, lɨ́ˈˆ laco̱ˈguɨ la féˈˋ fɨˊ ni˜ jiˋ quíiˈˉ lɨ˜ féˈˋ cuaiñ˜ quiéˉe.” 	 Toen zei Ik: 'Hier ben Ik om Uw wil te doen, om mijn leven neer te leggen, zoals in de Boeken staat." (A)


Jo̱ jaléngˈˋ dseata˜ quíiˉnaˈ ˈnéˉ nidsilíiñˉ có̱o̱ˈ˜ jnea˜ fɨˊ Cesarea, jo̱ song seaˋ dseeˉ e nɨcaˈéeˋ i̱ dseañʉˈˋ do, jo̱baˈ fɨˊ jo̱b cuǿøngˋ jmeeˉnaˈ dseeˉ quiáˈrˉ. 	 "Laten enkele van uw leiders met mij meereizen. Als die man iets verkeerds heeft gedaan, kunnen zij hem beschuldigen" zei hij.


Jo̱ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáamˉbaˈ e nɨse̱e̱ˉnaaˈ lajo̱ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ. Jo̱ nɨcangɨ́ɨngˋnaaˈ e jo̱ uíiˈ˜ e jáˈˉ lɨ́ɨˋnaaˈ júuˆ quiáˈrˉ. Jo̱ lajo̱b nɨse̱e̱ˉnaaˈ lana, jo̱guɨ eáamˊ iáangˋ dsiˋnaaˈ, co̱ˈ nɨtab˜ dsiˋnaaˈ e dseángˈˉ nilɨseemˉbaaˈ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ fɨˊ lɨ˜ niingˉ ˈgøiñˈˊ mɨ˜ nitɨ́ˉ e íˈˋ jo̱. 	 Hij heeft ons dit bevoorrechte leven binnengeleid, waar wij vol verwachting uitkijken naar alle grootse dingen die Hij voor ons heeft klaarliggen.


¡Dseaˋ ˈlɨngˈˆ ˈnʉ́ˈˋ, co̱ˈ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ i̱ tú̱ˉ ɨ̱́ˈˉ! ¿Jáˆ ñíˆ ˈnʉ́ˈˋ e mɨ˜ iing˜naˈ e jmiˈiáangˋ óoˊnaˈ có̱o̱ˈ˜ lají̱i̱ˈ˜ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱baˈ ˈníˈˋ máamˊbaˈ Fidiéeˇ jóng dseaˋ guiiñ˜ ñifɨ́ˉ? Co̱faˈ lɨ́ˈˆ doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ iing˜ e nijmiˈiáangˋ dsíirˊ có̱o̱ˈ˜ lají̱i̱ˈ˜ e seaˋ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱baˈ niˈuíiñˉ jóng jaangˋ dseaˋ i̱ ˈníˈˋ níingˉ Fidiéeˇ. 	 Bedriegers, weet u niet dat als u vriendschap met de wereld sluit, dit gelijk betekent dat u een vijand van God bent? Wie voor de wereld kiest, kiest God als zijn vijand.


Jo̱ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ, e jaléngˈˋ jneaa˜aaˈ, dseaˋ eáangˊguɨ teáˋ nɨté̱e̱ˉnaaˈ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ dseaˋ do, ˈnéˉ e nijmɨcó̱o̱ˈ˜baaˈ jaléngˈˋ dseaˋ rúˈˋnaaˈ i̱ jaˋguɨ teáangˉ teáˋ có̱o̱ˈ˜ e júuˆ jo̱. Co̱ˈ jaˋ ˈnéˉ jmóˆooˈ dseángˈˉ lají̱i̱ˈ˜ e guiʉ́ˉ quíˉnaaˈ yee˜naaˈ. 	 Als wij sterk zijn in ons geloof, moeten wij rekening houden met de gevoeligheid van anderen die minder sterk zijn. Wij moeten niet aan onszelf denken.


Jo̱guɨ iáamˋ dsiiˉ cajo̱ e nɨcagüɨlíingˉ fɨˊ la i̱ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ siiˋ Estéfanas có̱o̱ˈ˜guɨ Fortunato jo̱guɨ Acaico, co̱ˈ lɨ́ɨˊ lafaˈ e nɨcagüɨlíingˉ ˈnʉ́ˈˋbaˈ e nɨcagüɨlíingˉ íˋ fɨˊ la. 	 Ik ben heel blij dat Stefanas, Fortunatas en Achaïcus hier zijn gekomen. Nu mis ik u niet meer zo erg.


Jo̱ dsʉˈ jneaa˜aaˈ, dseaˋ seengˋ ñifɨ́bˉ nɨlɨ́ɨˊnaaˈ, jo̱guɨ fɨˊ jo̱b cajo̱ nijáaˊtu̱ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ nɨsɨjeengˇnaaˈ do i̱ nɨcaleáangˋ jneaa˜aaˈ jee˜ dseeˉ quíˉiiˈ. 	 Wij zijn echter, al wonen wij hier op aarde, burgers van een stad in de hemel, vanwaar wij ook onze Verlosser verwachten, de Here Jezus Christus.


Dsʉco̱ˈ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ nilɨjíiˈ˜ jaléˈˋ júuˆ quiáˈˉ dseaˋ do, niˈíimˉbre jo̱ niˈnámˋbre conguiaˊ jee˜ jneaa˜aaˈ, dseaˋ lɨ́ɨˊɨɨˈ dseaˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ.” Jo̱ lanab cajíngˈˉ Moi˜ ie˜ jo̱. 	 Maar wie niet naar Hem luistert, zal gedood worden!" (C)


Co̱ˈ jaˋ jmooˉnaaˈ ta˜ tɨ́ɨngˊ có̱o̱ˈ˜ dseaˋ jmɨgüíˋ, co̱ˈ ta˜ tɨ́ɨngˊ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ guíˋ ˈlɨˈˆ e eáangˊ óoˋ bíˋ e íiˊ fɨˊ guiáˈˆ güíˋbaˈ jmooˉnaaˈ, co̱ˈ e guíˋ jo̱ quie̱ˊ nifɨˊ jo̱guɨ sɨlɨ́ɨˈˇ jaléngˈˋ dseaˋ fɨˊ la fɨˊ na. 	 Want wij vechten niet tegen mensen, maar tegen onzichtbare wezens: De duivelse heersers en machten, die deze donkere wereld tiranniseren, een heel leger van boosaardige geesten in de onzichtbare wereld om ons heen.


’Jo̱ e labaˈ jmɨtaaˆ óoˊnaˈ, e doñiˊ i̱i̱ˋ dseaˋ i̱ jáˈˉ lɨ́ɨngˋ júuˆ quiéˉe jo̱guɨ nʉ́ʉˈr˜ júuˆ quiáˈˉ i̱ dseaˋ i̱ casíingˋ jnea˜ fɨˊ jmɨgüíˋ la, jo̱baˈ jaléngˈˋ dseaˋ íˋ niñíimˋbre e seeiñˋ cøøngˋ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ lata˜ jo̱ jaˋ nidsilíiñˋ fɨˊ lɨ˜ ˈlɨˈˆ; co̱ˈ lɨ́ɨˊ lafaˈ lamɨ˜ sɨjúumˉbre, jo̱ dsʉˈ lana lɨ́ɨˊ lafaˈ nɨcají̱ˈˊtu̱r laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Fidiéeˇ. 	 Het is zoals Ik zeg: Wie naar mijn woorden luistert en gelooft in Hem Die Mij gestuurd heeft, heeft eeuwig leven. Zo iemand wordt niet veroordeeld, maar is overgeplaatst uit de dood in het leven.


Jo̱guɨ Jesús casíiñˋ jneaˈˆ e niguiáˆnaaˈ júuˆ quiáˈrˉ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ, jo̱guɨ e nijmóˆnaaˈ júuˆ røøˋ e Fidiéebˇ dseaˋ casíiñˋ dseaˋ do e niquidsirˊ íˈˋ jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ i̱ jí̱ˈˋguɨ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ i̱ nɨˈlɨɨng˜ mɨ˜ catɨ́ˋ íˈˋ lajo̱. 	 Hij heeft ons opdracht gegeven dit nieuws bekend te maken en de mensen te verzekeren dat Jezus door God is aangesteld om recht te spreken over de levenden en de doden.


Jo̱ i̱ lɨɨng˜ i̱ dseaˋ Israel cajo̱, íbˋ i̱ cajngangˈˊ jaléngˈˋ dseaˋ rúiñˈˋ i̱ caféˈˋ cuaiñ˜ quiáˈˉ Fidiéeˇ malɨɨ˜guɨ eáangˊ. Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋguɨ e jo̱, i̱ lɨɨng˜guɨ i̱ dseaˋ íˋ cajngaiñˈˊ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ lɨ́ɨngˊ dseaˋ góorˋ cajo̱. Jo̱guɨ i̱ lɨɨng˜guɨiñˈ do cajmeáiñˈˋ gaˋ jneaˈˆ cajo̱, dseaˋ lɨ́ɨˊnaaˈ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ. Jo̱ jaˋ jmóorˋ laco̱ˈ tɨˊ dsíiˊ Fidiéeˇ, jo̱guɨ ˈníˈˋ níimˉbre lajaléngˈˋguɨ dseaˋ jmɨgüíˋ cajo̱. 	 Die hebben niet alleen hun profeten gedood, maar zelfs de Here Jezus omgebracht; en wij zijn vreselijk door hen vervolgd. Zij verzetten zich zowel tegen God als tegen de mensen


Jo̱ jaléˈˋ e ˈlɨˈˆ lanab lamɨ˜ jmóoˋ i̱ lɨɨng˜ ˈnʉ́ˈˋ lamɨ˜ jéengˊguɨ, jo̱ dsʉˈ lana nɨcaˈíimˉ Fidiéeˇ jaléˈˋ dseeˉ quíiˉnaˈ jo̱guɨ nɨcajméerˋ e dseángˈˉ jí̱i̱ˈ˜ dseaˋ quiáˈˉbre nɨlɨ́ɨngˊnaˈ. Jo̱guɨ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ jo̱guɨ có̱o̱ˈ˜ Jmɨguíˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ ˈnʉ́ˈˋ nɨlɨ́ɨngˊnaˈ lana dseaˋ i̱ jaˋ dseeˉ røøngˋ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ. 	 Sommigen van u zijn vroeger ook zo geweest. U bent nu schoongewassen en voor God afgezonderd. U bent onschuldig verklaard in de naam van de Here Jezus Christus en door de Geest van onze God.


Jo̱ song i̱ dseamɨ́ˋ ˈnɨ́ɨˉ do seengˋ jó̱o̱rˊ o̱si guieer˜ é, jo̱baˈ íˋbingˈ i̱ catɨ́ɨngˉ i̱ ˈnéˉ nijméˉ íˆ írˋ e laco̱ˈ nijmɨtɨ́ɨiñˋ do laˈuii˜ jial e ˈnéˉ nijmɨcó̱o̱ˈr˜ jaléngˈˋ dseaˋ sɨnʉ́ʉˆ quiáˈrˉ jo̱guɨ jial e nijmérˉ lɨ́ˈˆ laco̱ˈ cato̱ˈˋ fɨ́ɨngˋ sejmiirˋ írˋ, dsʉco̱ˈ lajo̱baˈ e guiʉ́ˉ jo̱guɨ cajo̱ lajo̱baˈ e iáangˋ dsíiˊ Fidiéeˇ. 	 Als een weduwe echter kinderen of kleinkinderen heeft, moeten die voor haar zorgen. Zij moeten allereerst aan hun eigen familieleden tonen wat het betekent om met God te leven. Dit zal zichtbaar worden in hun zorg voor ouders en grootouders. Dat is Gods wil en een vreugde voor Hem.


Jo̱ dsʉˈ Jesús catǿˈˉbre jaléngˈˋ i̱ dseaˋ guitúungˋ do quiáˈrˉ jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ lala: —Nɨñíbˆ ˈnʉ́ˈˋ guiʉ́ˉ e jee˜ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ jaˋ cuíingˋ Fidiéeˇ seengˋ jaléngˈˋ dseata˜ i̱ quiʉˈˊ ta˜ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ, jo̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ i̱ quiʉˈˊ ta˜ do eáamˊ sɨlɨˈrˊ có̱o̱ˈ˜ e ta˜ lɨ́ɨiñˊ do. Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ cajo̱ có̱o̱ˈ˜ jaléngˈˋ dseata˜ dseaˋ féngˈˊ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ, co̱ˈ laguidseaamˆ quiʉˈrˊ ta˜ quiáiñˈˉ do. 	 Jezus riep hen bij Zich en zei: "Jullie weten wel dat de mannen die het voor het zeggen hebben, de bevolking onderdrukken en misbruik maken van hun macht.


Jo̱ mɨ˜ canúuˉ i̱ dseaˋ guitúungˋ do e cajíngˈˉ Jesús lado, jí̱i̱ˈ˜ camɨ́ˈˆ júuˆ jaˋ cangáiñˈˋ o̱ˈguɨ ñirˊ e˜ uiing˜ quiáˈˉ e caféˈˋ dseaˋ do lado. 	 Ze konden niet begrijpen wat Hij ermee bedoelde. Het leek of Hij in raadsels sprak.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, lajɨˋ guiángˉ ángeles i̱ quie̱ˊ jmacó̱ˋ lúuˊ trompéˈˆ caguiéengˋ guiʉ́ˉ yaaiñ˜ e nijiʉ́ʉˉbre. 	 De zeven engelen met de bazuinen maakten zich klaar om erop te blazen.


Jo̱ jnea˜ iin˜n e nilɨñíˆ ˈnʉ́ˈˋ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, e jaléˈˋ e nɨcangongɨ́ɨnˉn fɨˊ la dseángˈˉ eáamˊ nɨcalɨˈíingˆ ta˜ e laco̱ˈ niniˈˆguɨ júuˆ quiáˈˉ jial laangˋ dseaˋ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quiáˈrˉ. 	 Het volgende wil ik u graag laten weten, beste broeders: Alles wat mij hier is overkomen, heeft ertoe bijgedragen dat het goede nieuws over Jezus Christus beter bekend werd.


Jo̱ laco̱o̱ˋ ya̱ˈˊ mɨ˜ fǿnˈˋn Fíiˋi Fidiéeˇ, contøømˉ cuǿøˉøre guiˈmáangˈˇ uii˜ quíiˈˉ, Filemón, 	 Als ik voor u bid, dank ik God telkens weer,


Co̱ˈ doñiˊ i̱i̱ˋ i̱ jaˋ jmiˈneáangˋ rúngˈˋ, jo̱baˈ jaˋ mɨˊ calɨcuíiñˋ Fidiéeˇ, co̱ˈ jí̱i̱ˈ˜ dseaˋ íbˋ dseaˋ lɨ́ɨiñˊ jaangˋ i̱ ˈnéeˋ. 	 Maar wie niet liefheeft, kent God niet; want God is Zelf liefde.


’Jo̱guɨ song i̱i̱ˋ dseaˋ jmóorˋ jial e niténgˈˋ fɨˊ ni˜ dseeˉ doñiˊ i̱i̱ˋ i̱ jiuung˜ lala i̱ nɨjáˈˉ lɨ́ɨngˋ júuˆ quiéˉe, jo̱baˈ guiʉ́ˉguɨb niˈuíingˉ quiáˈˉ i̱ dseaˋ íˋ e nidsibíingˊ ˈñiaˈrˊ fɨˊ é̱ˈˋ jmɨɨˋ e guineeˇ co̱o̱ˋ cu̱u̱˜ ˈlooˋ fɨˊ moluur˜. 	 Maar als iemand één van deze jonge mensen die in Mij geloven, op het slechte pad brengt, zou het voor hem beter zijn met een zware steen om zijn hals in de zee te worden gegooid.


Jo̱ mɨ˜ nɨcaˈɨ́ɨrˉ júuˆ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ do, cajgóoˉbre fɨˊ co̱o̱ˋ yʉ́ˈˆ móˈˋ ˈñiaˈrˊ e quiáˈˉ nidsiféiñˈˊ Fidiéeˇ. 	 Toen iedereen weg was, ging Jezus de berg op om te bidden. Alleen.


Jo̱ e lab e fɨ́ɨˉtú̱u̱ ˈnʉ́ˈˋ do caléˈˋ catú̱ˉ e˜ ˈnéˉ nijmeeˉnaˈ: nijmiˈneáangˋnaˈ dseaˋ rúngˈˋnaˈ. 	 Ik draag u op van elkaar te houden.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, i̱ ˈléeˉ do cajméerˋ co̱o̱ˋ lɨ́ˈˆ corona có̱o̱ˈ˜ layaang˜ tó̱o̱ˊ, jo̱ e jo̱b catá̱ˈrˉ fɨˊ mogui˜ Jesús, jo̱guɨ cajlɨ́ɨiñˋ dseaˋ do có̱o̱ˈ˜ co̱o̱ˋ ˈmɨˈˊ niungˈˋ e lɨ́ɨˊ laco̱ˈ e quie̱ˊ dseaˋ niingˉ i̱ quiʉˈˊ ta˜. 	 De soldaten maakten een krans van doornige takken en zetten die op Zijn hoofd. Daarna deden zij Hem een rode mantel om en zeiden spottend:


Dsʉˈ jaléngˈˋ i̱ fii˜ jmidseaˋ do canaaiñˋ taˈrˊ mɨ́ɨˈ˜ jo̱ canaaiñˋ sɨ́ˈrˋ jaléngˈˋ dseaˋ jiéngˈˋguɨ e guiʉ́ˉguɨ e nileángˋ Barrabás. 	 Zij stookten de mensen op om de vrijlating van Barabbas te eisen.


jo̱ tiquiáˈˆ Aminadab calɨsírˋ Aram, jo̱ tiquiáˈˆ Aram calɨsírˋ Esrom, jo̱ tiquiáˈˆ Esrom calɨsírˋ Fares, jo̱ tiquiáˈˆ Fares calɨsírˋ Judá, 	 de vader van Nahasson was Aminadab; de vader van Aminadab was Admin; de vader van Admin was Arni; de vader van Arni was Hesron; de vader van Hesron was Perez;


Jo̱ e laco̱ˈ e féngˈˊ dsíiˊ i̱ dseaˋ íˋ, lajo̱bɨ ˈnéˉ e féngˈˊ óoˊ ˈnʉ́ˈˋ cajo̱, jo̱guɨ cuǿøˈ˜guɨˈ fɨˊ yaang˜naˈ e teáangˉguɨˈ teáˋ fɨˊ guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ Dseaˋ Jmáangˉ, co̱ˈ lajeeˇ lajmɨnábˉ nigüéengˉtu̱ Fíiˋnaaˈ fɨˊ jmɨgüíˋ la caléˈˋ catú̱ˉ. 	 Wees dus geduldig en houd moed, want het duurt niet lang meer voordat de Here komt.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, mɨ˜ caguiéˉ Jesús fɨˊ Jerusalén, dsifɨˊ ladob caˈírˉ fɨˊ dsíiˊ sɨnʉ́ʉˆ guáˈˉ quiáˈˉ dseaˋ góorˋ dseaˋ Israel. Jo̱ mɨ˜ cangáiñˉ jaléngˈˋ dseaˋ i̱ teáangˈ˜ ta˜ jmóoˋ ˈmóoˈ˜ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e ˈnɨ́ɨrˋ, jo̱ dsifɨˊ ladob caˈǿøngˋneiñˈ 	 Toen Hij in de tempel kwam, joeg Hij de handelaars eruit. "Er is geschreven: Gods huis moet een huis van gebed zijn. Maar wat hebben jullie ervan gemaakt? Een rovershol!"


Jo̱ mɨ˜ calɨ́ˉ e caféˈˋ Simeón lajo̱, jo̱ cataiñˈˉ güeaˈˆ i̱ yʉ̱ʉ̱ˋ do có̱o̱ˈ˜ sejmiiñˈˋ jo̱guɨ cajíñˈˉ casɨ́ˈrˉ Yáˆ: —I̱ yʉ̱ʉ̱ˋ la nɨsɨˈíiñˆ mɨ˜ nicuáiñˋ e niguiárˉ júuˆ jial nijmicuíingˋ dseaˋ Fidiéeˇ, jo̱baˈ fɨ́ɨmˊ dseaˋ jmɨgüíˋ niquɨ́ˈˉ jíngˈˋ yaaiñ˜ fɨˊ quiniˇ Fidiéeˇ. Dsʉˈ seemˋ dseaˋ i̱ jaˋ niˈíngˈˋ jaléˈˋ júuˆ e niguiáiñˈˉ do, co̱ˈ jaˋ nitɨ́ˉ dsíirˊ, 	 Simeon noemde hen bevoorrechte mensen. "Maar", waarschuwde hij Maria, "er zal een zwaard door uw ziel gaan. Want velen in Israël zullen zich aan dit kind ergeren, tot hun eigen ongeluk. Maar vele anderen zal Hij de grootste vreugde geven. Hij zal de diepste gedachten van de mensen aan het licht brengen."


Jo̱ dseaˋ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ lɨ́ɨngˊ jnea˜, jo̱baˈ seabˋ uiing˜ quiéˉe e eáangˊ jmiˈiáangˋ dsiiˉ uíiˈ˜ jaléˈˋ e ta˜ e nɨcangɨ́ɨnˋn e jmóoˋo quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 Door Christus Jezus mag ik mij daarop beroemen bij God.


Jo̱guɨ song Fidiéeˇ lɨɨng˜ eeˋ caˈeˈrˊ jaangˋguɨ dseaˋ lafaˈ mɨ˜ quɨiñˈˊ lajeeˇ e féˈˋbɨ i̱ dseaˋ i̱ caˈíngˈˋ e júuˆ do, jo̱baˈ guiʉ́ˉguɨ e niquiúmˈˉ i̱ dseaˋ i̱ féˈˋ e júuˆ e caˈíñˈˋ quiáˈˉ Fidiéeˇ. 	 Maar als er iemand zit aan wie God ineens iets duidelijk maakt, moet degene die juist aan het woord was, stoppen met spreken.


Jo̱ jo̱b mɨ˜ cajméeˋ quijí̱ˉ jaléngˈˋ fii˜ jmidseaˋ quiáˈˉ dseaˋ Israel jo̱guɨ jaléngˈˋ tɨfaˈˊ quiáˈrˉ có̱o̱ˈ˜guɨ jaléngˈˋ dseaˋ cǿøngˈ˜ quiáˈrˉ jial e nisáiñˈˊ dseaˋ do, co̱ˈ calɨlíˈˆbre e caféiñˈˋ do e éeiñˋ jaléngˈˋ íbˋ. Jo̱ dsʉco̱ˈ ˈgǿmˈˋbɨr jaléngˈˋ dseaˋ i̱ núuˋ júuˆ quiáˈˉ dseaˋ do, jo̱baˈ catiúumˉbre dseaˋ do jo̱ cangolíimˋbre jóng. 	 De mannen van de Hoge Raad begrepen wel dat dit verhaal op hen sloeg. Zij zouden Hem het liefst meteen gevangen nemen. Maar zij durfden niet, omdat zij bang waren dat het volk het niet zou nemen. Dus lieten zij Hem met rust en gingen weg.


Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ, dseaˋ rúˈˋnaaˈ, jaˋ lɨ́ɨˊnaaˈ lafaˈ jó̱o̱ˊ dseamɨ́ˋ i̱ sɨˈnɨɨngˇ, co̱ˈ lana nɨlɨ́ɨˊɨɨˈ lafaˈ jó̱o̱ˊ dseángˈˉ dseamɨ́ˋ i̱ jaˋ sɨˈnɨɨngˇ do. 	 Nu, broeders, wij zijn geen kinderen van de slavin, die zich aan de wet moeten houden. Nee, wij zijn kinderen van de vrije vrouw.


Jo̱ lana dob guiiñ˜ fɨˊ quiáˈˉ jaangˋguɨ i̱ siiˋ Simón cajo̱, jaangˋ dseañʉˈˋ i̱ guiing˜ fɨˊ ˈnɨˈˋ jmɨñíˈˆ i̱ jmóoˋ ta˜ jmɨˈua˜ loo˜ jóˈˋ. 	 Hij logeert bij Simon, de leerlooier die aan zee woont."


Jo̱ caquiéˈˋbaˈ e jo̱ uíiˈ˜ e nɨñíˆnaˈ, jo̱ dsʉˈ mɨ˜ cajmee˜naˈ lajo̱, jo̱baˈ jmooˋnaˈ e nicá̱ˋ fɨˊ gaˋ i̱ dseaˋ rúngˈˋnaˈ i̱ jaˋ mɨˊ ˈgooˋ singˈˊ teáˋ có̱o̱ˈ˜ júuˆ quiáˈˉ Dseaˋ Jmáangˉ do. Jo̱ uíiˈ˜ i̱ dseaˋ íbˋ cajo̱ e cajúngˉ Dseaˋ Jmáangˉ fɨˊ dseˈˋ crúuˆ. 	 Waarom zou u zo'n zwakke broeder door uw grotere kennis naar de ondergang helpen? Christus is voor hem gestorven!


Jo̱ eáangˊguɨ jaˋ huɨ́ɨngˊ e jaangˋ jóˈˋ camello ningɨ́ngˉneˈ fɨˊ dsíiˊ tooˋ jminiˇ mocuuˉ e laco̱ˈguɨ jaangˋ dseaˋ seaˋ cuuˉ nijángˈˋ ˈñiaˈrˊ fɨˊ jaguóˋ Fidiéeˇ e laco̱ˈ dseaˋ do nicá̱ˋ nifɨˊ quiáˈrˉ. 	 Het is voor een kameel gemakkelijker om door het oog van een naald te gaan, dan voor een rijke om het Koninkrijk van God binnen te komen."


Jo̱ song jaˋ jmooˋnaˈ e guiʉ́ˉ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e seaˋ quíiˉnaˈ fɨˊ jmɨgüíˋ lɨ˜ seengˋ dseaˋ dseeˉ dseaˋ quiˊ, jo̱baˈ lajo̱b jaˋ nicuǿˈˉ Fidiéeˇ ˈnʉ́ˈˋ lají̱i̱ˈ˜ e catɨ́ɨngˉnaˈ, dseaˋ lɨ́ɨngˊnaˈ dseaˋ quiáˈrˉ. 	 Als u niet eens eerlijk met geld omgaat, wie zal u dan de ware rijkdom toevertrouwen?


Co̱ˈ ie˜ lamɨ˜ jéengˊguɨ do, e ta˜ quiáˈˉ jmidseaˋ laniingˉ quiáˈˉ dseaˋ Israel quiáˈˉ e nidsica̱rˊ jí̱i̱ˈ˜ jmɨ˜ jóˈˋ catɨˊ É̱e̱ˆ lɨ˜ Laniingˉ Güeangˈˆ quiáˈˉ e ˈnʉ́ʉˊ ˈmɨˈˊ e lɨ˜ jmiféngˈˊ jaléngˈˋ dseaˋ do Fidiéeˇ, jo̱ cuøˈrˊ Fidiéeˇ e jo̱ e laco̱ˈ laˈuii˜ niˈíingˉ dseeˉ quiáˈrˉ ˈñiaˈrˊ, jo̱guɨ mɨ˜ ningɨ́ˋ jo̱, niˈíingˉ dseeˉ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ góorˋ; jo̱ dsʉˈ i̱ jóˈˋ i̱ caˈuøøˋ jmɨˈøøngˉ do, cartɨˊ caluuˇ fɨɨbˋ dsijíiñˋ íˋ. 	 Onder dat verbond bracht de hogepriester het bloed van een geslacht dier in de tempel, als een offer voor de zonden. Maar het lichaam van het dier werd buiten de stadsmuren verbrand.


Jo̱guɨ nɨcacuøˈˊbɨr jnea˜ e ooˉ ta˜ e niquidsiiˉ íˈˋ quiáˈˉ jaléngˈˋ dseaˋ jmɨgüíˋ uii˜ quiáˈˉ jaléˈˋ dseeˉ quiáiñˈˆ, co̱ˈ jneab˜ dseaˋ cagáˉa fɨˊ ñifɨ́ˉ e lɨ́ɨnˊn jaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. 	 Ook gaf Hij Hem de macht om recht te spreken over de mensen omdat Hij de Mensenzoon geworden is.


Jo̱ fɨ́ɨˉɨ ˈnʉ́ˈˋ e jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ dseaˋ cuǿøngˋ líˋ jángˈˋ ˈñiaˈrˊ fɨˊ jaguóoˋo fɨng song Tiquíˆiiˈ Fidiéeˇ i̱ casíingˋ jnea˜ fɨˊ jmɨgüíˋ la jaˋ nijajéengˋ i̱ dseaˋ íˋ fɨˊ quiniiˉ; jo̱guɨ jneab˜ dseaˋ nijméeˈ˜e e nijí̱ˈˊtu̱ jaléngˈˋ i̱ dseaˋ íˋ mɨ˜ tɨˊ lɨ˜ jo̱. 	 "Niemand kan bij Mij komen als de Vader hem niet zover brengt. En op de laatste dag zal Ik hem uit de dood terughalen.


Jo̱ lajo̱b lɨ́ɨˊ, jaˋ jmijíiˆnaˈ mɨ˜ éengˋ dseaˋ ˈnʉ́ˈˋ có̱o̱ˈ˜ jaléˈˋ e úˈˋ cǿˈˋnaˈ, o̱si e˜ jaléˈˋ jmɨɨ˜ e jmɨˈgooˋnaˈ laco̱o̱ˋ ji̱i̱ˋ, o̱si fɨng jmɨˈgooˋnaˈ mɨ˜ yuungˋ sɨˈˋ é, o̱si jial jmɨˈgooˋnaˈ jaléˈˋ jmɨɨ˜ e jmiˈíngˈˊ dseaˋ. 	 Laat u dus door niemand bekritiseren over wat u eet of drinkt. En of u zich al of niet aan feestdagen en rustdagen moet houden.


Jo̱ laˈeáangˊ có̱o̱ˈ˜ Fíiˋnaaˈ Dseaˋ Jmáangˉ i̱ caleáangˋ jneaa˜aaˈ jee˜ jaléˈˋ dseeˉ quíˉiiˈ, nɨcacuøbˈˊ Fidiéeˇ jneaa˜aaˈ Jmɨguíˋ quiáˈrˉ lalíingˋ. 	 Die Hij rijkelijk over ons heeft uitgegoten. En dat allemaal om wat Jezus Christus, onze Red- der, heeft gedaan.


’Jo̱ fɨ́ɨˉguɨ́ɨ ˈnʉˋ, Juan, e nijméeˈ˜ co̱o̱ˋ jiˋ e catɨ́ɨngˉ i̱ dseaˋ i̱ quie̱ˊ nifɨˊ quiáˈˉ dseaˋ quiéˉe i̱ neáangˊ fɨˊ fɨɨˋ Esmirna, jo̱ lalab jméeˈ˜: “Lalab féˈˋ i̱ dseaˋ laˈuii˜ do jo̱guɨ i̱ dseaˋ tɨˊ lɨ˜ dséngˉguɨ do, i̱ dseaˋ i̱ cajúngˉ do jo̱guɨ i̱ cají̱ˈˊtu̱ mɨ˜ catɨ́ˋ ˈnɨˊ jmɨɨ˜ lajo̱: 	 SMYRNA Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Smyrna: Dit zijn de woorden van de eerste en de laatste, van Hem Die dood geweest is en weer levend is geworden:


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ jo̱, lalab casɨ́ˈˉguɨ Jesús i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do: —¡Té̱e̱ˊ áaˊnaˈ! Jnea˜ nisɨ́ɨnˆn ˈnʉ́ˈˋ jee˜ dseaˋ i̱ ˈníˈˋ níingˉ ˈnʉ́ˈˋ lafaˈ jaangˋ joˈseˈˋ i̱ nɨˈiuungˉ jee˜ ieˈdsinúuˆ. Jo̱guɨ jmeeˉnaˈ líˈˆnaˈ laco̱ˈguɨ la líˈˆ jaangˋ mɨˈˋ, jo̱ ˈnéˉbɨ cajo̱ e jaˋ ˈlee˜naˈ dsʉco̱ˈ faˈ jaangˋ mee˜ jaˋ ˈléeˊreˈ. 	 Ik stuur jullie erop uit als schapen onder wolven. Wees zo verstandig en oplettend als slangen, en zo oprecht en onschuldig als duiven.


Jo̱ mɨ˜ cangɨ́ˋ caquiee˜naaˈ guiʉ́ˉ lajɨɨˉnaaˈ do, cabíbˋ i̱ dseaˋ do e mɨcuɨˈieeˋ e téeˈ˜ dsíiˊ e móoˊ do e laco̱ˈ joˋguɨ iiˋ e móoˊ do. 	 Nadat wij hadden gegeten, maakte de bemanning het schip lichter door de lading graan overboord te zetten.


Jo̱ ngɨ́ˋ jo̱ cajgámˉbre e fɨˊ yʉ́ˈˆ móˈˋ do. Jo̱ lajeeˇ jo̱ caquiʉˈˊ Jesús ta˜ quiáˈˉ i̱ dseaˋ quiáˈrˉ do jo̱ casɨ́ˈˉreiñˈ lala: —Jaˋ fɨ́ˈˆnaˈ jí̱i̱ˈ˜ jaangˋ lají̱i̱ˈ˜ e cañíiˉnaˈ e fɨˊ yʉ́ˈˆ móˈˋ la cartɨˊ mɨ˜ nitɨ́ˉ íˈˋ e nijí̱ˈˊtu̱ jnea˜, dseaˋ cagáˉa fɨˊ ñifɨ́ˉ e lɨ́ɨnˊn jaangˋ dseaˋ jmɨgüíˋ. 	 Bij het afdalen van de berg zei Jezus dat zij niemand iets mochten vertellen van wat zij hadden gezien, tot Hij zou zijn teruggekomen uit de dood.


Jo̱ laco̱o̱ˋ néeˈ˜ mɨ˜ jmiféngˈˊ i̱ quiúungˉ do Fidiéeˇ e cuøˈrˊ dseaˋ do guiˈmáangˈˇ, jo̱guɨ mɨ˜ jmɨˈgórˋ dseaˋ do dseaˋ guiing˜ fɨˊ ñifɨ́ˉ, dseaˋ i̱ seengˋ carˋ ngongɨ́ɨˋ jmɨɨ˜, 	 Die vier levende wezens eren, prijzen en danken Hem, Die op de troon zit en Die voor altijd en eeuwig leeft.


Jo̱ jaléngˈˋ ˈléeˉ quiáˈˉ i̱ dseata˜ do catǿˉbre Jesús fɨˊ ˈnʉfɨ́ˋ jo̱ casíñˈˋ yaaiñ˜ lacúngˈˊ lajíngˉ laco̱ˈ singˈˊ dseaˋ do. 	 De soldaten namen Jezus eerst mee naar de binnenplaats van het paleis.