Duma kanaga lo ma binuka itemo, "Icala! O Beelzebul, una magena o Iblis o bi toka wakokolano, Unaka wihike o buturu la ma ngale o toka wodusu." 	 Maar sommigen zeiden: "Geen wonder dat Hij boze geesten kan wegjagen. De duivel zelf heeft Hem die macht gegeven."


Ipasaka, de Una lo womasimane o Yakobuska, de kagena o bi rasul yangoduka. 	 Hij is gezien door Jakobus en daarna nog eens door alle apostelen.


O Gikimoi wosidailako la o bi nyawa yangodu wafanggali. O nyawa de manga sininga itotiai ona magena wangaho o sorogaka, duma o nyawa ma dorou ona magena wasisangisara ka sidutu ikakali. Maro wotototoro moi awi giaka kanaga de awi tatapaka. Wosidailako ma ngale o tamo qangodu wataqo sidago qatebi. O tamo qalalake gena asa watolomu de o polaka wadiahi, duma ma soora gena asa watupu so waumo o uku isosora-soraku de lo itatatu-tatu kawa." 	 Hij staat klaar om het kaf van het koren te scheiden. Het koren zal Hij opslaan in de schuur. Maar het kaf zal Hij verbranden in een vuur dat nooit uitgaat."


Itekawa, de o orasi magena o bi nyawa kagena itemo kali unaka, "We! Ngona upa nomanosu! Igogou, ngona manena to ona manga dodiao moi, sababu ngona ani lugono so panako itiai ngona o Galilea ma nyawa." 	 Kort daarna kwam een van de mannen naar hem toe en zei: "Ik weet zeker dat u een discipel van Hem bent. Ik hoor het aan uw Galilees accent."


Gena imatero maro Awi bobita ngone patotilakuka de nanga sala moi-moi magena walefoka, de ma lefo magena wapikika. De lo ma Kristus wosone so ma lefo magena aku o Gikimoi wasisaka, maro o nyawa moi kanaga yasidasangahadi so yosoneka. 	 Hij heeft ons strafblad dat tegen ons getuigde (de lijst met regels waaraan we ons niet hebben gehouden) verscheurd. Dat bewijs heeft Hij vernietigd door het aan het kruis te slaan.


Sababu ma ngale Ngohi tahinoka, so o tahu moi ma raba asa imateketinga moi de moika, gena ma binuka asa Ngohi imote, de ma binukali asa yoholu Ngohi imote. O ngopa yanau awi baba wiholu, de o ngopa o ngopeqeka ami awa momiholu, de lo ma moqoka ami dunu momiholu. 	 Iemands ergste vijanden zullen in zijn eigen huis wonen.


Ai dodiao nipipiricaya, upa nia sininga maro o ngopa-ngopa, so hika nia sininga gena idadi itiai maro o dodihimoka. Duma nako o dorou gena, ngini bilasu nimasitero maro o ngopa ma ceceke la yanako waasi o dorou yaaka. 	 Broeders, denk niet als kinderen, maar wees volwassen in uw denken. Alleen in het kwaad moet u onmondig zijn.


Duma o prajuritka manga sahe magena awi dupa la o Paulus wisisalamati, so una wasimahawa manga edekati magena yaaka. So ka wapareta nagoona aku itobo imatengo, de upa he o ifaka imasigocoho, hika imaumo iqoma o teoku ma ngale itobo sadine o dududusa. 	 Maar de officier verbood het omdat hij Paulus wilde sparen. Hij gaf bevel dat iedereen aan land moest zien te komen. Wie konden zwemmen, moesten het eerst overboord springen.


O gianongoru! Tanu niise o kia ngohi totetemo magenena: O Yesus o Nazaret ma nyawa, Una o Gikimoi wisulo la wahino nginino. Magena igogou de itiai, sababu o Yesus waaka nginika o nonako ihahairani, gena winisikelelo o Gikimoi Awi kuasa to ngini nia sidongirabaka. So qangodu magena ngini masirete lo nianakoka. 	 Mannen van Israël, luister naar mij. Jezus van Nazareth is door God Zelf gestuurd. De wonderen en bijzondere dingen die Hij deed, zijn daar een duidelijk bewijs van. U hebt die met eigen ogen gezien.


So o Yesus wotemo, "Ngona gena ngaroko o Israel ma nyawa manga guru moi nikukuruye, duma qadoohaso sidago o bi moi-moi ngona tonidodedemoka de ma ngale gena naakuwa nanako. 	 Jezus antwoordde: "U leert de Joden hoe zij met God en hun medemensen moeten leven. Begrijpt u niet wat Ik zeg?


So kagena de o Gurumi Qatetebi wotemo o Filipuska, "Nahika awi padati ma dateka, de notagi nowimote-mote." 	 De Heilige Geest zei tegen Filippus: "Haal die wagen in en blijf ernaast lopen."


De lo nakoso kanaga nia arata moi la o nyawa ma somoa yagolo, de hika niahike bato onaka. De upa lo niagolo la isigiliholi nia moi-moi, nakoso o bi nyawa yodupa so yaqeheka nginino. 	 Als iemand u iets vraagt, geef het hem. Als u iets wordt afgepakt, probeer dan niet het terug te krijgen.


Duma o Gikimoi wisioho kali o sone ma rabano, 	 Maar God heeft Hem weer levend gemaakt.


So nakoso niakelelo, de nagoona o Yudea ma daeraka bilasu yoloqa o talaye. 	 Als jullie het afschrikwekkende in de heilige plaats zien staan (a), waar de profeet Daniël het over had (lees dit nog maar eens aandachtig na)


De ongo Maria magena motemo, "Ngohi ai sininga ma rabaka o Jou towigiliri. 	 Maria antwoordde: "Ik prijs de Here met mijn hele hart!


Ngone aku posango upa komagena bai! Sababu itiaiwa, nakoso o Gikimoi ngomi o Yahudika ma nyawa womisangisarawa de kanaga o dunia ma nyawa moi wasangisarali. 	 Nee, God is niet onrechtvaardig! Anders zou Hij toch geen rechter van de wereld kunnen zijn.


Kagena de Awi muri-muri yotagi Una iwisimomi de imasigaso, "Guru! Guru! Done ngone inasigiloro!" So Una womomi de o paro qasosihilo de o moku-moku magenaka wotemo, "Hika niogo kasi!" De gila-gila o paro magena iogoka de o talaga magena lo irihika. 	 De discipelen maakten Jezus wakker. "Meester! Meester", schreeuwden zij, "wij vergaan!" Jezus bestrafte de wind en het woeste water en onmiddellijk werd het bladstil.


O Gikimoi Una magena towileleani de ai sininga ibolowo, imatero maro iqoqoma ai ete de ai topora lo iwileleanika. De Una magenaka ma ngale ngona ani piricaya o Yesuska gena ngohi tosumbayang, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." O putu de o wange ma ngale o nyawa o Yesus wipipiricaya ngohi togolo o Gikimoika, tanu o orasi isigeto-geto gena tonisininga so ai sumbayang ma rabaka ngona toniwosawa. 	 Net als mijn voorouders dien ik God met een zuiver geweten. Ik dank Hem ervoor dat ik dag en nacht voor jou kan bidden.


Ngona bilasu nomasirese o dodoto ma jarita ifufuma, gena imaketerowa de o dodoto o Gikimoi wodudupa. Duma maro o nyawa moi awi roheka wosiputuru, so komagena ngona lo bilasu ani siningaka nosiputuru. La ani moi-moi naaaka gena maro kia o Gikimoi wodudupa. 	 Verknoei je tijd niet met discussies over zinloze ideeën en flauwe sprookjes. Benut je tijd en energie om geestelijk in conditie te blijven.


Qabolo de ona itemo Unaka, "Suba, Jou! O Yahudika manga kolano!" 	 salueerden en riepen: "Lang leve de koning van de Joden!"


O bi nyawa yadadala yahino imaokono kagena de yotomina. Komagena lo o Yahudika manga roriri wisimaqe, de yotemo, "Cedeke! O nyawa ma somoa wasisalamati, hika o orasi manena Una Awi rohe masirete de wosisalamati, nakoso igogou Una o Salamati ma Kolano o Gikimoi wihihirika." 	 De mensen stonden toe te kijken. En de Joodse leiders deden niets dan Hem bespotten en uitlachen. "Hij heeft anderen gered", hoonden ze. "Laten we nu eens kijken of Hij Zichzelf kan redden; of Hij werkelijk de Christus is."


Magena posiade imatero maro o nyawa ma tuangi moi awi tahu wodongosa de wotagi o doku ma soa ikukuruka. Una magena womajobo waasi, de wileleleani wasulo awi tahu yojajaga so moi-moi de to ona manga manara awi tahu ma rabaka. O tahu ma ngora wojajagaka wobeseso wotemo, 'Nojaga nosidodiahi.' 	 Je kunt het vergelijken met iemand die naar een ander land gaat en zijn knechten op zijn huis laat passen. Ieder van hen krijgt een taak. De portier moet op de uitkijk blijven staan.


So Una asa wotemo onaka, "O nita manena asa igoge iteka kawa dede ngini. So o orasi manena naga bilasu ngini nigoge o nita ma rabaka, nakoso kanena nagasi nginika. Upa sidago o bubutu ngini inisitura, sababu o nyawa nakoso o bubutu ma rabaka igoge gena ona yanakowa kiaka asa ikahika. 	 "Het licht zal niet lang meer bij u zijn", antwoordde Jezus. "Loop in het licht zolang het kan. Want als de duisternis u overvalt, ziet u de weg niet meer.


O nabi una magena imadodiao qaloha de o Sergius Paulus o gura magenaka manga gubernur de una wococawaro moi. So kagena de ma gubernur una magena o Barnabas de o Saulus waaso la yahino awi simaka, sababu wodupa woise o Gikimoi Awi demo. 	 Hij heette Bar-Jezus (in het Grieks Elymas) en was bevriend met Sergius Paulus, de gouverneur van het eiland, een wijs man. De gouverneur riep Barnabas en Saulus bij zich omdat hij wilde horen wat zij over Jezus Christus te zeggen hadden.


O Paulus maro awi biasa moi awi dodagi ma rabaka gena o puji ma tahuka wotagi wowosa, so o dongoho magena ma deka o Sabat saange ma raba o Tesalonika manga puji ma tahuka wotagi. Kagena de una o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka wabibaca kasi ma ngale wadoto, la o bi nyawa kagenadahu bilasu iwipiricaya o Yesuska. 	 Naar zijn gewoonte ging Paulus naar hun synagoge en sprak drie sabbatten achtereen met hen over wat er in de Boeken stond.


O Gikimoi waaka so o bi moi-moi qangodu gena ma Kristus iwisigise. De ma Kristus gena witide la o bi gogobu yangodu wapareta, 	 God heeft letterlijk alles aan Christus onderworpen en Hem, als enig hoofd, aan de Gemeente gegeven.


De iqomaka ma ngale o Israelka ma nyawa gena ma nabi Yesaya awi Buku ma rabaka wosilefoka itemo, "O Israel ma nyawa ngaroko yadala maro o dowongi, duma ka yamuruo naga o Gikimoi aku wasisalamati. 	 Maar over de Israëlieten riep de profeet Jesaja uit: "Al is hun aantal nu niet te tellen, er zal maar een klein groepje van overblijven.


So una magena wahino ai dateka womaokoye de wotemo, 'Ai dodiao Saulus nopipiricaya, tanu nomasigelelo kali!' Orasi magena qabolo de ngohi aku tomasigelelo kali. 	 'Saul, broeder', zei hij, terwijl hij bij me stond, 'kijk eens omhoog.' Ik keek op en kon weer zien! Mijn ogen waren weer goed.


Ona yosango, "Bilasu una o bi nyawa ma dorou magena watooma, de gila-gila o raki magena wosisewa kali o nyawa imomanara ma somoaka, kiaka manga dupa, nako ma orasi yaado la yautuka gena, to una awi raki ma gimina bilasu iwihike." 	 "Hij zal die ellendelingen een vreselijke dood laten sterven", antwoordden zij. "En de wijngaard zal hij verhuren aan andere boeren, die hem op tijd zullen betalen wat hem toekomt."


He! Ngini ai dodiao nipipiricaya de tinidododara, o moi-moi iqomaka o surati manena ma rabaka talefo gena bilasu ngini niosininga. So ngini ningodu o orasi isigeto-geto upasi jai-jai nitoosa, duma bilasu nia dodiao niasigise qaloha de lo upasi jai-jai nibicara, duma bilasu iqoma nimasosininga kasi. 	 Beste broeders, vergeet niet dat het goed is om veel te luisteren, weinig te zeggen en niet snel kwaad te worden;


Ngaroko, ona manga manara komagena lo ngomi miahairaniwa, sababu o Iblis masirete aku womatagali la wodadi de womasitero maro o malaikat moi o sorogano o nita waaaho. 	 Maar denk nu niet dat het mij verbaast.


De kagena o Betaniaka ma nyawa ma ngale Una o rarame moi yaakaka, so Una wikoro de kanaga lo o Lazarus de o nyawa ikokoro ma binuka lo ona imatamika, de ongo Marta ona maleleani. 	 De mensen uit Bethanië hielden ter ere van Hem een feestmaaltijd. Martha bediende daarbij. Jezus zat met Lazarus en de anderen aan tafel.


Sababu kanaga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "Ngona gena o Imam ka sidutu ikakali, ka imatero maro iqoqomaka o Melkisedek awi manara." 	 In een van de Psalmen wordt daar al op gewezen. "U bent voor altijd priester zoals Melchizédek", staat er. (B)


upa nia sininga niatogoi maro nia ete de nia topora iqoqomaka so ona Ngohi iholu, ma orasi o Musa o Mesir ma tonano wasisupuka, so yahika o tona ibobeleuka. Ngaroko ma deka o taungu moruha o bi nonako ihahairani lo Ngohi taaaka so ona o moi-moi magena yakelelo, duma ona magena asa isidadu-dadu Ngohi idahake de itailako. 	 Zij daagden God uit toen Hij hen in de woestijn veertig jaar op de proef stelde. Hij bleef doorgaan met het doen van wonderen en zij zagen die.


Magena de wasimaha so o toka idadala gena isupu o nyawano de widongosaka, de yowosa o titika. O titi ma duduo magena iloqa de kugena o dirasuku itura, so qangodu o talagaku qalutu de isoneka. 	 Jezus vond dat goed. De geesten kwamen uit de man en gingen in de varkens. Op hetzelfde moment stormde de hele kudde de helling af, het meer in. Ze verdronken allemaal.


Duma Una wotemo, "Ngaroko he upa! La ngini bato niasioqo." De ona yotemo, "Ngomi gena ka cawali kanaga o roti ngai motoha de lo o nao ngai sinoto. Nagala ngomi bilasu mitagi o ino miaija ma ngale o nyawa yadadala ona manenaka." 	 "Geven jullie hun te eten", antwoordde Jezus. "Hoe dan?" vroegen zij. "Wij hebben hier maar vijf broden en twee vissen. Of moeten wij voor al deze mensen eten gaan kopen?"


Ai dodiao nipipiricaya, nako ai surati ma dofa manena tolefo kali gena, hika ngini nia siningaka ifoloi isanangi sababu ngini de o Jou nimatekerimoika. Ngaroko iqomaka tinidelefo qaboloka, duma ma ngale to ngini nia lawangi ona lo kagena naga so ngohi asa tinidelefo tosidadu kali. Nakoso ngohika gena, qatubusowa, de nakoso nginika gena, tinijaga so upa sidago o nyawa ma somoa inikulai. 	 Maar wat er ook gebeurt, broeders, wees blij in de Here. Ik word niet moe dit telkens weer te zeggen en voor u is het goed dit keer op keer te horen.


O nyawa yangodu iiise ona yohairani icarawa, de itemo, "Una magena qabolo o Yerusalemka de o bi nyawa o Yesus wipipiricaya wasisangisara bai! Igogou, kanena wahino awi edekati ona magena watago de wangaho o imam ma bi saheka la wakalaki." 	 Allen die hem hoorden, waren hoogst verbaasd. "Dit is toch de man, die in Jeruzalem de aanhangers van Jezus heeft uitgeroeid? Hij kwam hier toch om mensen van dat geloof gevangen te nemen en naar de hoofdpriesters in Jeruzalem te brengen?" Maar Saulus sprak met steeds meer overtuiging en bracht de Joden in Damascus in verwarring door te bewijzen dat Jezus de Christus is.


Ma ngale de o bi imamka ma bi sahe manga surati kuasa magegena so ngohi totagi o Damsyikka. 	 Zo ging ik ook naar Damascus, met toestemming van de hoofdpriesters. Zij hadden mij de bevoegdheid gegeven namens hen op te treden.


De ona yasango itemo, "Ma kapita o Kornelius womisulo ngomi so miahino miniaso. Una magena o nyawa awi sininga itotiai moi de o Gikimoika wodupa wisusuba, de lo una o Yahudika ma nyawa yangodu iwihoromati ifoloi. Una magena qabolo o Gikimoi Awi malaikat moi iwisulo la wogolo ngona nahinosi awi tahuno, ma ngale wosigise o kia ngona notetemo unaka." 	 Zij antwoordden: "Wij zijn gestuurd door Cornelius, een Romeins officier uit Caesarea. Hij is een goed man en heeft diep ontzag voor God. Hij wordt door de Joden op handen gedragen. Nu heeft een engel van God hem gezegd dat hij u moest vragen bij hem thuis te komen om te luisteren naar wat u te zeggen hebt."


Nakoso igogou Una o Israel ma Kolano de lo o Salamati ma Kolano, qaloha ilaku de o orasi manena Una o sangahadiku wouti la ngomi miwingaku de miwipiricaya ka cawali Una!" De o nyawa yasinoto yasisasangahadi ona lo imasimote Una wisimaqe. 	 Zeg, Christus, Koning van Israël! Laat ons eens wat zien en kom van dat kruis af! Dan zullen we in U geloven!" riepen zij. Zelfs de mannen die met Hem gekruisigd waren, maakten schampere opmerkingen.


Komagena so ma ngale ngini gena to ngomi mia nali de mia more he ka ilamo poli, sidago lo mia sukuru miatitide o Gikimoika gena, ngaroko ilamo, duma magena lo yaado waasi. 	 Hoe kunnen wij God ooit genoeg voor u danken en voor de blijdschap die u ons in onze gebeden geeft?


Iwosa de o nyawa yangodu magena yododora manga ili yapoputuruka sababu mosoneka. Duma Una wobicara, "O ngopa manena mosonewa, duma mikioloka, so upa niari." 	 Er waren allemaal mensen aan het huilen en jammeren om de dood van het kind. "Maak toch niet zoveel lawaai!" zei Jezus. "Houd op met huilen. Zij is niet dood; ze slaapt alleen maar."


De o Simon Petrus wotemo, "Ngohi totagi o nao tosoma." De ona ma binuka itemo, "Nako komagena, de ngomi lo minimote o nao posoma." So ona yangodu itagi yopane o deruku. Duma o putu magena o nao yamakewa. 	 "Ik ga vissen", zei Simon Petrus. "Wij gaan mee", zeiden de anderen. Zij gingen naar het meer en voeren met de boot weg. Maar die hele nacht vingen zij niets.


Ngohi manena, Yesus, la to Ngohi Ai malaikat towisulo una wotagi o bi moi-moi qangodu magena winisingangasu o bi gogobu ningoduka. Ngohi manena o Daud awi ngopa de awi dano, de lo maro o ngoma o koru ngaroko ma orasi o wange ibaoka de kanaga o ngoma magena ka isiwasi." 	 "Ik, Jezus, heb mijn engel gestuurd opdat u dit allemaal aan de gemeenten zult vertellen. Ik ben zowel de wortel als de nakomeling van David. Ik ben de schitterende morgenster."


Kagena de o Yesus Awi muri-muri wisano Unaka itemo, "Baba Guru, hika nomisingangasu muruoka asa o hali notetemo magena idadi. De lo nomisidumu o nonako o kia idadi nakoso ma orasi imasidiado." 	 "Wanneer gebeurt dat, Meester?" vroegen ze Hem. "En hoe kunnen we weten dat het zover is?"


Mutuwade ngini ningodu bilasu nimatekekaaka qaloha, ena gena nia sininga nisirimoi de nimatekesayangi, de nimatekedodara, de nimatekegalusiri de lo nia sininga qamomuuqu moi de moika. 	 Als wij dit alles samenvatten, betekent dit dat allen één van hart en ziel moeten zijn. Leef met elkaar mee en houd van elkaar.


Ngohi Ai sulo moi-moi gena qatubusowa de lo o gina la tinisimomoku gena ka qaguui." 	 Wat Ik van u vraag is nooit te zwaar en de last die u voor Mij moet dragen, is licht."


O orasi muruo naga ipasa qabolo, de o Yahudika ma nyawa imatotolomu de imatekefakati ma ngale o Saulus witooma. 	 Een tijd later besloten de Joodse leiders hem te doden.


Qabolo de o Yesus womajoboka, de o orasi magena de isikahika o bi Farisi ma nyawa de lo o bi guru agama asa foloi iwilawangi de lo iwisano-sano Unaka, 	 De Farizeeërs en godsdienstleraars waren woedend.


De lo maro o uku so ngone nanga laqe lo aku o moi-moi yatupu. Sababu o Iblis una masirete asa nanga laqe gena ma sigaro la pobicara qatorou, so o nyawa la de manga laqe manga sininga ma rabaka gena asa ifoloisi qatorou. So o moi-moi manga sininga ma rabaka sidago lo o moi-moi qangodu yaaaka de yamamake manga oho ma rabaka gena, qangodu lo qatorou. 	 Zo is ook de tong een vuur. Zij zit vol venijn en vergiftigt elk deel van het lichaam. En de tong zelf wordt in vlam gezet door de hel. Zij zet het hele leven in brand, met als gevolg verwoesting en ellende.


La o Yudas Iskariot o muri moi, o Yesus Awi muri yamogiowo de sinoto manga dongirabano, awi edekati qatorou. So wotagi o imam ma bi saheka, 	 Toen ging Judas Iskariot, een van de twaalf discipelen, naar de leidende priesters.


Ngini nia bobareta idodoto ona magena, bilasu manga sulo niamote de ona niasigise, sababu ona gena kanaga to ngini nia sininga magena yojajaga, de done asa ona manga manara magena bilasu widedemo o Gikimoika la Una wahiri. So ona gena bilasu niasigise, la ona aku o manara magena yaaka de manga nalika. Nakoso ngini niasigisewa, de ona magena asa ka de manga sininga qatubuso, de ma duuruka ngini gena asa o loha niamakewa. 	 Gehoorzaam uw voorgangers en doe wat zij zeggen. Het is hun taak over u te waken; zij zullen voor God verantwoording moeten afleggen over wat zij hebben gedaan. Als u hen gehoorzaamt, zullen zij hun werk met voldoening kunnen doen, zonder veel zorgen en moeite. Maar als u hen niet gehoorzaamt, doet u daarmee uzelf tekort.


O orasi magena o Yesus Awi dodagi ma rabaka so o Yerusalem he wadumuka, de o bi nyawa Awi demo yoiise ona magena kanaga manga sininga ma rabaka itemo, nagala ma orasi he yaadoka o Gikimoi asa wopareta maro o kolano moi o duniaka. So Una Awi demo magena wosidofa de o ade-ade moili wadoto onaka. 	 Omdat Jezus niet ver meer van Jeruzalem was, dachten velen dat de bevrijding van Israël nu wel vlug zou komen. Daarom vertelde Jezus een gelijkenis.


Komagena ona asa yoise iholu o dodoto itotiai de cawali yodupa isigise ka o dodoto ma jarita ifufuma. 	 Zij zullen niet naar de waarheid luisteren, maar hun eigen dwaze ideeën volgen.


Ma orasi magena o Yesus o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka womatamiye so o suba ma borua worisimaka, de watailako o bi nyawamoi-nyawamoi manga suba yongado ma boruaku. O nyawa ikakaya yadala manga suba o pipi yongado o boruaku, 	 Hij ging bij één van de collectekisten in de tempel zitten en zag hoe de mensen er geld ingooiden. Er waren nogal wat rijken die er veel in deden.


Ngomi o manara magena miaaka miaakuwa de ka mia buturu masirete bato. Duma ka o Gikimoi womatetengo kanaga womisiputuru ngomika. 	 Wij denken niet zelf iets van blijvende waarde te kunnen doen. Onze kracht en de resultaten komen alleen van God.


Ma orasi magena de o nyawa yadadala o bolu moi yahino imatolomu kali. To ona manga ino ihiwaka, so o Yesus Awi muri-muri waaso de wotemo onaka, 	 Er waren veel mensen naar Jezus komen luisteren. Toen Hij zag dat zij geen eten meer hadden, riep Hij Zijn discipelen bij Zich.


So nimasidodiahi! Upa o ngopa ma ceceke moi lo maro o ngopa manena niasidoohawa. Sababu igogou-gogou to ona manga bi malaikat yajajaga o sorogaka, ona gena salalu kanaga Ai Baba Awi simaka.(( 	 Kijk niet op één van deze kleine kinderen neer. Onthoud dit: Hun engelen zijn voortdurend bij mijn Vader in de hemel


De o nyawa nagoona nakoso to Una Awi Ngopa magena iwipiricayaka, de ona magena asa upa yasisala. Duma nakoso o nyawa la kanaga iwipiricayawa, ona magena yasisala so igogou bilasu o Gikimoi wafanggali de o dorou, sababu ona wipiricayawa Una magena o Gikimoi Awi Ngopa yanau womatetengo, so ona manga dorou ma rabano Una upa wasisalamati. 	 Wie zijn vertrouwen op Jezus stelt, wordt niet veroordeeld. Maar wie niet gelooft, is al veroordeeld omdat hij geen vertrouwen heeft gehad in de naam van Gods enige Zoon.


Nakoso ma ngale Ngohi manena, Ngohi asa togolo Ai Babaka, la ma ngale ngini Una asa winihike o Dagali moili, la wogoge dede ngini so winisiputuru ka sidutu ikakali. 	 Ik zal de Vader bidden of Hij een Plaatsvervanger wil sturen, Die altijd bij u zal blijven.


De kagena ona iwingaho wisikahika o tahu magenaka, duma yaado ma ngute-nguteka, de kagena bilasu o Paulus o prajuritka witide, sababu o nyawa iroruwahe ona yodupa gena ka witooma. 	 Toen zij bij de trappen van het fort kwamen, drong de menigte zo heftig tegen Paulus op dat de soldaten hem naar boven moesten dragen.


De ai dodiao yamuruo naga kanaga dede ngohi, ona magena manga salam yosidingo nginika. Ena gena, o Timotius, to ngohi ai dodiao womomanara, una magena awi salam wosidingo nginika, komagena lo o Lukius, o Yason, de lo o Sosipater ona magena o Yahudika ma nyawa. 	 Ik breng u ook nog de groeten over van mijn naaste medewerker Timotheüs en mijn landgenoten Lucius, Jason en Sosipater.


Awi sangisara de Awi sone ma ngeko gena Una Awi muri-murika wosingangasu wositotiaika. La o Petrus woise de o Yesus Awi giaka walia la imatingaka, gila-gila wisidapano wotemo, "Baba Guru, tanu o Gikimoi wonisiraro la upa idadi komagena." 	 Omdat Hij hier ronduit met hen over sprak, nam Petrus Hem apart. "Zulke dingen moet U niet meer zeggen", zei hij.


De ma kolano Ngohi gena asa tasango onaka, 'Ngini tinisingangasu igogou, ma ngale o kia bato niholu niaaka ona yacecekeka, so de magena ma ngale ngini lo niholu niaaka Ngohika bai!' " 	 Ik zal hun antwoorden: 'Toen u de minste van mijn broeders niet wilde helpen, wilde u Mij niet helpen.'


So Una o keledai ma ngopa wamake so wodola de ma qokuka womatamiye, so igogou idadi maro iqoqoma kiaka o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka isilelefoka itemo, 	 Jezus zat op een jonge ezel die Hij gevonden had. Daarmee werden de woorden van de profeet Zacharia werkelijkheid.


De kagena de ngohi takelelo o gogelelo moili tamake kali o soroga ma ngora ipelenga. Kanaga o jara qaaare moi de kugena wopapaneku, Una magena wisironga Una Wotetero de Wototiai so aku wipiricaya. Una wahiri itiai o nyawa manga loha de manga dorou ma sopo wafanggali de o loha eko de o sangisara, de lo nakoso o kudoti ma rabaka, o kia naga itiai magena lo Una waaka. 	 Ik zag de hemel opengaan en plotseling zag ik een wit paard. Hij die erop zat, heet Trouw en Oprechtheid. In Zijn oordeel en in de strijd is Hij rechtvaardig.


Isulo komagena, so o bui ma sahe gena o bui ma rabaka o ngihi moi iluluku-lukuku kagena wasipakaka, de manga qohu o balak ngai sinoto isipilatuka. 	 Daarom nam deze geen risico en bracht hij hen naar de diepste kerker. Voor alle zekerheid sloot hij hun voeten in het blok.


La Una wahika so manga deruku wopane, de o paro magena lo itoguka de iogoka. So Una Awi muri-muri magena yosawangi de yamodo, 	 Hij stapte bij hen in de boot en de wind ging liggen. De discipelen waren met stomheid geslagen. Hier konden ze niet bij.


De o Yesus wotemo unaka, "Ce! Ani sumarangi magena nadiahi kasi. Sababu nagoona kanaga de o sumarangi o nyawa yatooma, igogou ona magena lo asa de o sumarangi yasitooma. 	 "Doe dat zwaard weg", zei Jezus tegen hem. "Wie geweld gebruikt, zal zelf door geweld omkomen.


Ai ngopa-ngopa tososininga, o orasi ma dodogu he idumuka. Sababu ngini niise qaboloka, igogou-gogou o nyawa ma Kristus wihoholu ona magena asa yahino. De o orasi manena kanaga o nyawa yadadala lo ma Kristus wiholuka. O nonako komagena idadi, so ngone asa panakoka o orasi ma dodogu igogou he idumuka. 	 Vrienden, de wereld loopt op haar einde. U hebt gehoord dat de antichrist zal komen. Hij is de grote vijand van Christus. Maar ik wil u erop wijzen dat er al heel wat vijanden van Christus rondlopen. Daaruit blijkt duidelijk dat het laatste uur voor de wereld geslagen heeft.


De ma ngale o Zenas, una o doku ma adati ma sahe moi, de lo o Apolos ona o Kreta ma guraka, de ma orasi ona imajobo bilasu ngona nariwo qaloha la manga dodagi ma rabaka manga oho upa lo ikurangi. 	 Help Zenas, die de Joodse wet zo goed kent, en Apollos zoveel als je kunt; geef hun wat zij voor hun reis nodig hebben.


Ma kapita gena wosango, "Baba, ngaroko upa bai! Ngohi manena o Yahudika ma nyawa isowo, de Ani simaka gena o kia lo waali idahe so idadiwa ai tahuka toningaho. Nakoso qaloha, tanu hitilahi Ngona nopareta ka o demo o dola moi de ai leleani gena asa wilohaka. 	 "Nee, nee", antwoordde de officier. "U hoeft niet bij mij thuis te komen. Daar ben ik niet goed genoeg voor. U kunt gewoon hier blijven. Als U zegt dat mijn knecht beter moet worden, wòrdt hij beter.


O bi moi-moi la kanaga idadadi qangodu manga oho ma rabaka gena, ona ka yapoha. Ma ngale o nyawamoi-nyawamoi gena ona ipiricaya qaputuru de lo ingongano qaputuru. So o sangisara moi-moi gena qangodu ona aku yamoku. 	 De liefde beschermt altijd, heeft altijd vertrouwen, verwacht het altijd van God en houdt stand.


Ngini nimarimoi dede Una, so Una magegena asa to ngini nia dupa qatotorou nia sininga ma rabaka gena qangodu wapikika, maro ngone nakoso pomasuna de nanga kahi pahoi. So to ngini nia dupa qatotorou gena aku niaholu de nisigise kawa. 	 In Hem hebt u ook een besnijdenis ondergaan. Natuurlijk niet lichamelijk, maar geestelijk. Want Hij heeft u door Zijn Geest bevrijd van de macht van de zonde, die in uw lichaam heerst.


So Una wotemo, "Idodooha magena ani sano masirete, eko kanaga o nyawa ma somoa ma ngale Ngohi gena inisingangasu ngonaka." 	 "Bent u zelf op die gedachte gekomen?" vroeg Jezus. "Of hebben anderen u dat verteld?"


Ngone nakoso o anggur poudo eko o roti pooqo ma ngale ma Jou Awi sone gena pososininga, de lo pooqo eko poudo dede o nyawa la kanaga o bi toka yasusuba, gena ka ma moi paaka lo idadiwa. So komagena lo igogou idadiwa ngone o seri ma bi tahuka powosa de pooqo dede ona o serika isusuba. 	 U kunt niet uit de beker van de Here drinken èn uit de beker van de boze geesten. U kunt niet bij de Here aan tafel gaan èn bij de boze geesten.


Magena de o guru agama moi wotemo o Yesuska, "Baba Guru, de o demo magena, ngomi lo mia ronga ma dorou nogaka bai!" 	 "Meester", zei een godsdienstleraar die stond te luisteren, "door dit allemaal te zeggen, hebt U ook ons zwart gemaakt."


So Una asa to ona manga sininga ma susa eko to ona manga o kongo gena, qangodu wapiki so wasisaka. De ona nagoona lo asa yosone kawa, yododora kawa, yoari kawa eko lo yasangisara kawa. Sababu o bi moi-moi iqoqoma qangodu asa isisaka." 	 Hij zal alle tranen van hun ogen afwissen en er zal geen dood meer zijn. Van verdriet, rouw en pijn zal geen sprake meer zijn. Dat hoorde allemaal bij de oude wereld en die is voorgoed voorbij."


Ai ngopa-ngopa tososininga, ma ngale o nyawa padodara gena togolo ngoneka, tanu upa ka ma bicara. Duma tanu ngone paaka de lo o nyawa asa padupa pariwo, la komagena to ngone nanga dodara gena igogou de itiai onaka. 	 Vrienden, wij moeten ophouden te zéggen dat we van elkaar houden. Wij moeten echt van elkaar houden en het uit onze daden laten blijken.


Igogou, o Jou Yesus o soneno o Gikimoi iwisioho kali. Komagena so ngomi mianako igogou maro ka o Yesus, so done ngomi lo asa o soneno womisioho kali, de ngomi dede ngini lo asa wonangoso to Una Awi simaka. 	 Wij weten dat dezelfde God, Die de Here Jezus weer levend heeft gemaakt, ons ook samen met Hem weer levend zal maken en met u voor Zich zal zetten.


Sababu ngaroko komagena, ngone inangodu o Jou Awi nyawa, so ngohi manena asa ngini tinidodato toholu la ngini de ngohi aku pomatekekomote kali. Gena ma ngale ngini lo asa nia sininga ma rabaka nitemo o dodoto la o bobita o Gikimoino pamote so o Gikimoi aku nanga sininga itotiai waaka, magena ka ikulai de qasowo. De nakoso o nyawa la kanaga ngini inisigamamu, ona magena ngaroko yolamo, duma o Gikimoi done asa wasangisara. 	 Ik vertrouw erop dat uw band met de Here zo sterk is dat u niet zult afwijken van wat ik u heb geleerd. Maar wie onder u onrust heeft gebracht, krijgt zijn verdiende loon, wie het ook is.


Ena gena, ai dupa qatotorou magena kanaga isihaga ngohika, sababu ma ngale ai dorou gena ngohi taaku kawa tongongano nako o bobita taaka so ai sininga idadi itiai o Gikimoika, de nagala o oho ka sidutu ikakali tamake. 	 De zonde zag haar kans schoon en gebruikte die voorschriften om mij op de verkeerde weg te brengen en te doden.


La o nyawa yadadala magena yaoqo sidago yapunu. So kagena ona ioqo qabolo de Awi muri-muri o ino ma soohu yatolomu so ma boloi yamake o karaja mogiowo de sinoto. 	 Er was genoeg voor iedereen. Er bleven nog heel wat brokken over, wel twaalf manden vol.


Duma Una asa wosango onaka wotemo, "Ngohi kanaga de Ai ino, duma ngini ningodu moi lo magena nianakowa." 	 "Nee", zei Hij. "Ik heb al iets anders. En jullie weten niet wat het is."


Duma nakoso o tona magena de kanaga cawali o daara qatototopo de lo o ngangaru, maena gena ma faida lo ihiwa. O tona magena he dangade o Gikimoi wakutuku, de ma dodoguka asa ka yatupu. 	 Maar als er niets anders dan dorens en distels opkomen, is het land niets waard. Het zal worden afgekeurd en afgebrand.


Ngini niadotoli komanena: Nakoso o nyawa kanaga yojaji de o suba yatutupu ma riho ma ronga gena isisasi, ngini nitemo ona magena manga sasi gena yadahewa. Duma nakoso ona isasi de o gaso o haiwani eko o manyanyi kiaka o suba yatutupu ma riho ma qokuka, de ona manga sasi magena ka yadahe. 	 Nog zoiets: U zegt dat het niets betekent als iemand bij het altaar zweert. Maar zweert iemand bij het offer op het altaar, dan mag hij zijn eed niet breken.


Kanaga o nyawa wolulugu moi ma orasi ka wisibuo kusi o wange isigeto una magena iwingaho de iwihadoku kagena o ngoraka, kiaka isironga o Ngora Qaloloha, la o pipi wogogolo o nyawa nagoona bato itagi isumbayang o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka. 	 Toen zij daar aankwamen, zagen zij een man die al sinds zijn geboorte verlamd was. Elke dag werd hij naar de Mooie Poort (een van de tempelpoorten) gedragen om daar te bedelen.


Manena gena o Yesus Kristus Awi sihino yalefo la aku ngone panako, ena gena Yesus Awi topora gena o Daud de o Daud awi topora gena o Abraham. 	 Abraham en David waren de belangrijkste voorouders van Jezus.


So o nyawa ona imakokadateku yangodu asa yohairani, de o habari magena yosihabari o Yudea ma daera ma bi talaka de ma sigilolino. 	 Dit maakte diepe indruk op de mensen. Overal in het bergland van Judea werd erover gesproken.


Kagena de o Filipus wobicara ma nonomaka o buku ma nabi Yesaya ma demo magegena de wosihabari unaka o habari qaloloha ma ngale o Yesus. 	 Filippus antwoordde dat Jesaja over de Christus sprak. Hij vertelde hem dat Jezus de Christus is, waarbij hij uitging van wat zij zojuist hadden gelezen.


Mutuwade ngini gena o bi moi-moi winisicatuka gena, ma kurangi moi lo ihiwa bai! O orasi manena niodamaha done ma orasika o Gikimoi wisimane nginika nanga Jou Yesus Kristus, de Awi cocatu de Awi loha moi-moi qangodu magena asa kanaga nginika. 	 Het ontbreekt u daardoor aan geen enkele gave. Daarbij kijkt u ook met spanning uit naar de terugkomst van de Here Jezus Christus.


Ma dodoguka, sababu ngini gena kanaga de o Jou nimarimoika de to Una Awi kuasa ma buturu lo niamamakeka, so bilasu nia piricaya magena hika nisiputuru. 	 Tenslotte nog dit: Word sterk door één met de Here te zijn en Zijn grote kracht in u te laten werken.


Duma o Gikimoi Wikukuruye wogogewa o tahu o nyawa manga gia isiaaka, sababu o bi nabi manga buku ma rabaka isilefo komanena: O Jou wotemo, 	 maar de Allerhoogste God woont niet in een gebouw, dat door mensen gemaakt is. Door de profeet Jesaja zei Hij:


o Neri ma baba gena o Malkhi, o Malkhi ma baba gena o Adi, o Adi ma baba gena o Kosam, o Kosam ma baba gena o Elmadam, de o Elmadam ma baba gena o Er. 	 de vader van Sealthiël was Neri; de vader van Neri was Melchi; de vader van Melchi was Addi; de vader van Addi was Kosam; de vader van Kosam was Elmadan; de vader van Elmadan was Er; de vader van Er was Josua;


Nako o nyawa la kanaga manga edekati ngohi gena itailako, sababu ngohi maro o Jou Yesus Awi sosulo, so to ngohi ai sango gena komanena: 	 Dat is ook mijn verdediging tegenover mensen die menen over mij te mogen oordelen.


Kagena de o Yesus o kia bilasu idadi Unaka gena qangodu he wanakoka, so Una asa wotagi wasibubusu ona magena de wotemo, "He! So ngini manena niahino kanena gena naguuna niwisari." 	 Jezus wist wat Hem zou overkomen. Hij liep hun tegemoet en vroeg: "Wie zoekt u?"


De ona yangodu yotemo kali, "Nako komagena, de Ngona manena igogou o Gikimoi ma Ngopa?" Kagena de Una wosango wotemo, "Iya! Komagena maro kia ngini nitetemo." 	 "U bent dus de Zoon van God?" vroeg de Hoge Raad. Hij antwoordde: "Nu u het zelf zegt: Ja, dat ben Ik."


Magena ka imatero de manena. O nyawa nagoona la manga oho o dunia manenaka foloi yosininga sidago iholu isangisara, done ona dede o Gikimoi asa imakitingaka. Duma o nyawa nagoona manga oho o duniaka gena yaholuka, magena imatero de ona yodatoka sidago lo yamake o oho ka sidutu ikakali. 	 Als zij sterft, brengt zij veel vrucht voort. Wie zijn leven liefheeft, raakt het kwijt. Maar wie zijn leven in deze wereld niet liefheeft, krijgt eeuwig leven.


Igogou, o Gikimoi masirete wanako de wakelelo o kia naga to ngohi ai sininga ma rabaka, ena gena iqomaka gena idadiwa ngohi o Korintus ma kotaka tahika kali la ngini tinikurumi, sababu todupawa ngini gena tinisitiari foloi qatubuso sidago nia sininga magena tosipeleso kali. 	 Ik roep God op als mijn getuige dat ik de waarheid spreek: De reden dat ik niet naar Corinthe kwam, is dat ik u wilde sparen.


Ena gena, ngomi miiseka una wotemo o Yesus, o Nazaret ma nyawa magena, done o Gikimoi Awi Tahu manena waruba, de asa watagali o bobita o Musa walelefoka gena ma ngale nanga adati de nanga galepu." 	 Wij hebben hem horen zeggen dat die Jezus van Nazareth de tempel zal verwoesten en de oude gebruiken zal veranderen; de gebruiken die Mozes ons heeft gegeven."


Kagena de o Yesus o deruku wopaneka, de wokahino kali o talaga ma sonongano Awi doku o Kapernaumka. 	 Jezus stapte in een boot en stak over naar Kapernaüm, waar Hij woonde.


Mingodu ngomi mioqo so mipunuka, qabolo de o deru ma nyawa ona magena o gandum o deru ma rabaka isisupu de yatide so o teoku youmoka ma ngale manga deru qaguui la ibao. 	 Nadat wij hadden gegeten, maakte de bemanning het schip lichter door de lading graan overboord te zetten.


O nyawa moi lo yahiwa o kia naga wihike o Gikimoika sidago Una gena bilasu wafanggali onaka." 	 Wie heeft Hem ooit iets gegeven waarvoor Hij iets terug moet geven?


Ngohi ai demo moi-moi tinidelefo nginika gena, qangodu igogou de itiai. De o Gikimoi lo woinako ngohi manena itodamatowa. 	 Denk nu niet dat ik lieg. God weet dat ik de waarheid spreek.


Ngaroko manga demo komagena, duma una magena iwitideka wodadi manga kolano, qabolo de woliho awi dokuka. Womasidiadoka, de una asa womatai-tai ileleleani yamogiowo ona magena waaso la wirisima, ma ngale o pipi ma utungu ma lamo o kiamoi ona yamamakeka magena aku wanako. 	 Nadat hij tot koning was gekroond, kwam hij in zijn land terug. Hij riep de mannen aan wie hij het geld had gegeven, bij zich. Hij wilde weten wat ze ermee hadden gedaan en hoeveel winst ze hadden gemaakt.


Kanaga ona yaaka komagena nginika, sababu ngini gena to Ngohi Ai nyawa de lo iwinako itiaiwa Una woisusuloka so Ngohi tahino. 	 De mensen zullen u vervolgen omdat u bij Mij hoort. Zij kennen God niet, Die Mij gestuurd heeft.


Sababu o nyawa nakoso kekiaka bato ma ngale Ngohi so imatolomu, ngaroko ka yasinoto eko yaruwange gena, Ngohi kanaga dede onaka." 	 Want als twee of drie mensen bij elkaar zijn, omdat zij bij Mij horen, ben Ik bij hen."


Igogou, ngohi ai ngale gena, o kia bato la kanaga o bi serika isusuba, magena isisuba o Gikimoi kawa, duma igogou isisuba ka o bi tokaka. So nakoso ngini gena niamote o nyawa o bi toka yasusuba gena, ngohi tadupawa. 	 Verre van dat! Wat ik wil zeggen, is dat de mensen die zo'n afgod een offer brengen, in feite een offer aan boze geesten brengen en niet aan God. En ik wil niet dat u iets met de boze geesten te maken hebt.


"Ai muri-muri, nakoso o bi nyawa o duniaka o Gikimoi wihoholu gena kanaga nginika iniduhudu, magena upa he niohairani, sababu ona magena Ngohi iduhudu iqomaka. 	 Als de mensen u haten, vergeet dan niet dat zij Mij al eerder hebben gehaat.


Ce! Komagena ma faida ihiwa. Tanu upa nimaaka komagena. Ngaroko o nyawa nisisangisara ilamo de nia piricaya qaputurusi, duma nagala ngini nisihoda waasi, ena gena ka cawali o Gikimoi Awi Gurumi ma buturu. 	 Is wat u hebt geleden dan voor niets geweest? Was dat maar zo.


Komagena waaka sidago idadi de isiganapu o kia maro iqomaka o Gikimoi Awi demo ma nabi Yesaya wosilefo qaboloka, ena gena, "Una magena bato nanga sangisara wamoku de lo nanga panyake wosiloha." 	 Daarmee werd werkelijkheid wat de profeet Jesaja had gezegd: "Hij heeft onze kwalen op zich genomen en onze ziekten gedragen."


Ma boberesu ma ngora mogiowo de sinoto magena gena o mutiara ngai mogiowo de sinoto so o ngora moi o mutiara ngai moika. O kota magena ma ngeko isiaka de o guraci ma duhutu, gena ma dodo maro o kaca ileleto-leto. 	 De twaalf poorten waren parels; elke poort bestond uit één parel. En de hoofdstraat was van zuiver goud, als doorzichtig glas.


So wahino o Simon Petruska, de Awi muri una magena wotemo, "Jou, qadoohaso Ngona notemo maro to ngohi ai qohu de Ngona natiodo." 	 "Here", protesteerde Simon Petrus, "U gaat mijn voeten toch niet wassen?"


Gila-gila ona yamuruo naga Una wihobi de wingapo. De kanagali Una iwipopoka, 	 Daarna spuugden zij Hem in het gezicht en sloegen Hem. Sommigen gaven Hem klappen in het gezicht en hoonden: "Hé, profeet! Zeg, Christus! Zeg eens wie U heeft geslagen!"


"Ai gianongoru de ai roriri! Orasi manena ngohi todupa todedemo maro ai sango moi ngini ningodu nia simaka, so hika nisigise nisidodiahi!" 	 "Mannen, broeders en vaders", zei hij, "luister naar wat ik tot mijn verdediging te zeggen heb."


Awa kodo! Ngohi masirete ai sininga ma rabaka gena tomahairani. Asitagala! Ngaroko ngohi kadoka nginika de tinidongosa iteka waasi, de qadoohaso o Gikimoi gena ngini niwidongosa de niwiwosaka. Una magena Awi sininga ka qaloha so, ngaroko ngini kanaga o dorou ma rabaka, duma nakoso ma Kristus niwipiricayaka o Gikimoi winiaso maro to Una Awi nyawa masirete. De qadoohaso niamote o dodoto ma somoa moili, ngaroko o dodoto ma ngale ma Kristus gena ngohi tinisingangasu iqomaka. 	 Ik ben verbaasd dat u mijn woorden zo vlug naast u hebt neergelegd en een ander 'evangelie' gelooft. God heeft in Zijn liefde en goedheid door Jezus Christus eeuwig leven gegeven en nu gelooft u een boodschap die niet van God is!


Ka cawali o ade-ade maro komanena o Yesus wadoto o nyawa ona magenaka, duma o ade-ade ma ngale magena to Una Awi muri-murika wasingangasu wasitotiaika. 	 Als Hij hun iets wilde leren, deed Hij dat trouwens altijd door een gelijkenis te vertellen. Maar als Hij met Zijn discipelen alleen was, legde Hij hun alles uit.


Ai dodiao tinidododara, o kia kanaga isuloka, ena gena bilasu nanga dodiao padodara so ngohi tinidelefo kali nginika, manena upa nitemo o hali qamomuane moi. Duma manena maro o hali moi itetekaka, sababu manena maro o kia naga ngini niopiricaya iqomaka, ena gena o habari qaloloha niise qaboloka. 	 Beste vrienden, ik schrijf u geen nieuw maar een oud gebod; u kent het al vanaf het begin.


De una wosango, "Ngini upa niaqehe ifoloi ilamo de o kia o bobareta isitatapuka." 	 "Wees voortaan eerlijk", antwoordde Johannes, "en vraag niet meer tol dan voorgeschreven is."


Komagena so, ai dodiao nipipiricaya, ma orasi ngini nimatolomu o roti nioqo de o anggur niudo la niososininga o Jou Awi sone, de ngini magena bilasu nimatekedamaha la ningodu nioqo nirimoi. 	 Dus, beste broeders, als u bijelkaar komt om te eten, wacht dan op elkaar; dan kunt u samen beginnen.


De kanaga lo ma nabi Yesaya walefo gena ma demo, "Done o nyawa moi o Isai awi ngopa de awi danoku witide la wokolano o Yahudika yasowo, o bi bangsa gena yangodu Unaka wingongano." 	 De profeet Jesaja zei: "Een nakomeling van Isaï zal opstaan om over de volken te regeren. Hun hoop zal op Hem gevestigd zijn." (e)


Kagena de Una Awi muri-muri watolomu de wotemo onaka, "Niakelelo! Nginika tinisingangasu igogou, mobabalo mosususa magena mongado foloi ilamo, nako positetero de o nyawa yangodu manga suba o boruaku yongangado gena. 	 "Die arme weduwe heeft meer gegeven dan al die rijke mannen", zei Hij tegen Zijn discipelen.


Ena gena, ma orasi wooho kali de iwisimane o nyawa yangodu kawa, ka cawali ngomi manenaka, de ma orasi Una wooho kali o sone ma rabano ngomi mioqo de miudo dede Una. De ngomi manena o Gikimoi womihirika la midadi saksi ma ngale Una. 	 aan getuigen, die tevoren door God waren uitgekozen; niet aan het grote publiek, maar aan ons, die met Hem hebben gegeten en gedronken, nadat Hij uit de dood was opgestaan.


De yangodu de manga kongo de manga sirangu ona iwikololo una so wihame kasi, 	 Zij begonnen allemaal te huilen, vielen hem om de hals en kusten hem.


Sababu o Babel manga dorou magena ilamo, maro o teto patopu so itopu ifoloi sidago he yaado o dipaye. So o Gikimoi wososininga so bilasu manga dorou magena wosifanggali de o sangisara qatotubuso. 	 God is haar misdaden niet vergeten. Haar zonden hebben zich hemelhoog opgestapeld.


De Una wasingangasu onaka wotemo, "O wange isigeto-geto gena Ai Baba womanara sidago lo o Sabat ma wangeka. So Ngohi lo bilasu o wange isigeto-geto Ai manara taaka de akuwa tomatogu." 	 Maar Jezus verdedigde Zich met de woorden: "Mijn Vader werkt voortdurend en Ik dus ook."


So kagena de ma kapita waaso o prajuritka manga sahe yasinoto, de wotemo onaka, "Hika nisidailako o prajurit manga dala yaratu sinoto, de o prajurit o jaraku ipapane manga dala yamoritumudingi, de lo o prajurit de manga tubaka manga dala yaratu sinoto, la o putu manena o cako siwo de ngini nimajobo nitagi o Kaisareaka. 	 Hij riep twee van zijn officieren en zei tegen hen: "Vanavond om negen uur moeten 200 soldaten klaarstaan om naar Caesarea te gaan en ook nog 200 speerdragers en 70 ruiters.


De nako o rohe ma ngau itemo, "Ngohi o lako isowo, so ngohi o rohe magena ma bobolo moi lo qasowo." Komagenawa bai! O ngau magena kanaga lo igogou nanga rohe ma bobolo moi. 	 En als het oor zou zeggen dat het niet bij het lichaam hoort, omdat het geen oog is, hoort het daarom niet bij het lichaam?


De kanaga lo ngomi o nyawa imisisangisara, duma o Gikimoi he womidongosa kawa. De lo kanaga ngomi o nyawa imingapo sidago imiruba, duma ngomi gena misonewa. 	 wij worden vervolgd, maar God laat ons niet in de steek; wij worden neergeslagen, maar staan telkens weer op.


Duma ma ija gena kanaga o kia naga moi foloisi ihahali, ena gena ma Kristus Awi au masirete. Ma Kristus gena ngaroko Awi sala moi lo ihiwa, duma witooma ma ngale nia dagali moi. Una maro o duba ma goho moi de ma sala eko ma kurangi moi lo ihiwa, la o Yahudika yatola de isisuba o Gikimoika ma ngale manga rohe ma dagali moi la o apongu yamake. 	 maar met het kostbare bloed van een volmaakt en vlekkeloos lam: Het bloed van Christus.


De o Galio wosulo la o Yahudika magena yadusu de yasisupu o hakim ma rabano. 	 Hij joeg hen de rechtszaal uit.


Ngone lo asa panako gena igogou ngone o Gikimoi to Una Awi ngopa-ngopa. De o bi nyawa Una wihoholu ona magena yangodu lo o Iblis yapareta. 	 Wij weten dat wij kinderen van God zijn en dat de hele wereld in de macht van de duivel is.


Upa sidago o nyawa done itemo ngohi la kanaga ngini tiniosika, gena maro o nonako moi de ma ngale ngini gena nidadika ngohi nimomote, so o Yesus he nimote kawa. Upa komagena bai! 	 Nu kan dus niemand zeggen dat hij in mijn naam gedoopt is en bij mij hoort.


Sababu o nyawa kiaka o Jou waqehe qalohaka gena, upa ona lo kagena manga giliri masirete isimane, duma kanaga ona magena lo manga giliri gena ka Una wosimane. 	 Iemand die zichzelf aanprijst, is niet van waarde. Maar als iemand door de Here geroemd wordt, is dat een bewijs van zijn waarde.


"Ngini tinisingangasu igogou, o kia ngini o dunia ma qokuka nisitatapuka, imatero de o sorogaka lo o Gikimoi wositatapu iqomaka. De lo o kia o dunia ma qokuka niatemo isimahaka, imatero de o sorogaka lo o Gikimoi wotemo isimaha iqomaka. 	 Want dit zeg Ik u: Alles wat u op aarde bindt, zal in de hemel gebonden zijn. En alles wat u op aarde losmaakt, zal in de hemel losgemaakt zijn.


O ngopeqeka nomikokelelo muna magena maro o kota ilalamo moi so yapareta o bi kolano yangodu o duniaka." 	 De vrouw die u zag, is de grote stad die de koningen van de aarde in haar macht heeft."


Nako magena igogou de itiai, de nagala o nyawa moi asa wosano wotemo, "Qadoohaso o Gikimoi Awi bobita ma ngale o Yahudika ma nyawa yamomoteka gena wahike." Ngohi tosango o Gikimoi Awi bobita wahike la ma ngale o nyawa aku yanako igogou Awi bobita magena ona yatilakuka. De ma ngale komagena so ona la o dorou yaaka gena itiai de itero, de lo igogou Una wotemo ona magena bilasu Una wasangisara. Komagena o Gikimoi o nyawa manga dorou wasikelelo sidago ma orasika done o Yesus Kristus wahino, gena Una o Abraham awi ngopa de awi dano moiku. O Gikimoi Awi bobita wahike gena, upa Una masirete, duma o bi malaikat wasulo la itagi o Musaka wisingangasu de una magena maro o Gikimoi Awi dagali moi so o nyawaka wasingangasu. 	 Waarom moest de wet er dan komen? Die is gekomen om duidelijk te maken dat er zonde is. De wet zou alleen maar gelden zolang de Messias er nog niet was, die God beloofd had. God heeft de wet door engelen aan Mozes gegeven voor het Joodse volk.


Duma nakoso magena taakaka, de ngini bilasu Ngohi nipiricaya. Ngaroko nidupawa so Ngohi Ai demo niopiricayawa, duma bilasu niopiricaya, sababu to Ngohi Ai manara taaka gena o nonako ihahairani. Nako komagena, de ngini asa nisihoda sidago lo nianako igogou Ai Baba Una gena to Ngohi Ai rabaka, de Ngohi lo to Una Awi rabaka." 	 Maar als Ik dat wèl doe en u gelooft Mij nog niet, geloof dan in de dingen die Ik doe! Dan zult u weten en ook moeten erkennen dat de Vader in Mij is en dat Ik in de Vader ben."


O dodoto kiaka imakoketerowa de nanga piricaya gena, upa sidago ngini inisihaga. Nako o bobita ma ngale o ino gena, idala o bi Yahudika ma nyawa yamote, duma o bobita magena asa yaakuwa o laha isidumu o nyawa ona magena o bobita yamomoteka. So ifoloisi qaloha ngone pososininga o Gikimoi Awi sininga ma laha la aku nanga sininga isiputuru. 	 Laat u daarom niet meeslepen door allerlei vreemde ideeën. Voor onze geestelijke kracht zijn wij alleen afhankelijk van de genade van God en niet van allerlei regels voor eten en drinken; want de mensen die op regels vertrouwden, hebben er niets aan gehad.


Ai dodiao nipipiricaya, ngini niosininga idodooha iqoqomaka de to ngomi mia gia ma manara gena foloi ilamo de qatubuso. Ma orasi ngomi o wange isigeto-geto mimamanara iteka gena, ma ngale upa he o pipi minigolo nginika de ngomi ka o habari qaloloha o Gikimoino minisihabari nginika. 	 Weet u niet meer, broeders, hoe wij ons voor u hebben ingespannen? Dag en nacht zijn wij in de weer geweest. Terwijl wij u het goede nieuws van God brachten, zijn wij niemand tot last geweest. Wij hebben ons eigen brood verdiend.


Duma womatodoka o Yesus womakiliho de o Petruska wisidapano wotemo, "He! Iblis, noloqa! Ngona gena asa Ngohi noisifafati. Ani sininga magena imaterowa de o Gikimoi Awi sininga, duma ani sininga gena ka o nyawa ma sininga." 	 Jezus keerde hem de rug toe en zei: "Maak dat je wegkomt, satan! Je bent een valstrik voor Mij. Jij bekijkt het van de menselijke kant en niet van Gods kant."


Komagena ona isikelelo igogou manga sininga ma rabaka kanaga Una Awi bobita yanako qaboloka. Sababu manga sininga masireteno ibao ma moiku itemo o kia naga yaakaka gena itotiai de ma moiku itemo o kia naga yaakaka gena qatorou, so komagena manga sininga ma rabaka aku manga manara gena yahiri. 	 De wet van God staat in hun hart geschreven. Hun geweten vertelt hun wat zij moeten doen: Of hun gedachten klagen hen aan, òf hun gedachten spreken hen vrij. Dit is het goede nieuws dat ik breng: Er komt een dag dat Jezus Christus in opdracht van God Zijn oordeel zal uitspreken over het verborgen leven van de mensen, over hun diepste gedachten.


Duma o nyawa nagoona nakoso manga dodiao moi ipipiricayaka yaduhudu, ona magena o nyawa ma dorou de ka yodupasi o bubutu ma rabaka yogoge. Komagena so o dorou yodupa yaaka de lo igogou o Gikimoi iwinakowa, imatero maro yooho o bubutu ma rabaka so yomasigelelo kawa. So yomanakowa ma duuru de o narakaku yaumo. 	 Wie een hekel aan zijn broeder heeft, leeft in het donker en weet niet waar hij loopt. Omdat het donker is, kan hij niets zien.


Ngona o manara itotiai gena nododara de o manara ma dorou noduhudu. Komagena so Ngohi, Ani Gikimoi, asa o gososo toniguse Ngonaku maro o nonako moi Ngona tonitide la nodadi o kolano moi foloisi nihohoromati de Ani dodiao." 	 U houdt van het goede en haat het kwade. Zelfs Uw God, o God, heeft meer blijdschap over U uitgegoten dan over iemand anders." (D)


Qabolo de o Tomas, wisironga lo Wosasago, una magena wotemo awi dodiao ma binukaka, "Hino la ngone powimomote lo aku posone dede Una." 	 Thomas, die ook wel Didymus werd genoemd, zei tegen de andere discipelen: "Laten we meegaan om samen met Hem te sterven."


de lo o Yesus Kristus aku powipiricaya la Una Awi dodoto ma ngale o Gikimoi gena asa wosingangasu. Una gena o Gikimoi ma Ngopa womatetengo gena o sone ma rabano wisioho kali de lo nako o bi kolano o dunia ma bi dokuka manga kuasa gena, Una Awi kuasa foloi ilamo. Yesus, Ngona magena asa ngomi nomidodaraka de nosone de Ani au ikopola ma ngale mia dorouno nomipalakoka. 	 van Jezus Christus, Die ons trouw de hele waarheid bekendmaakt. Hij is de eerste, Die uit de dood terugkwam en niet meer stierf. Hij is de heerser van alle koningen van de wereld. Alle lof en eer is voor Hem, Die ons liefheeft en Die onze zonden heeft afgewassen door Zijn bloed voor ons te geven.


Nakoso de ani gia eko ani qohu la ngona o dorouku notura, hika la nabitoguka! Lebelaha ngona nooho dede o Gikimoi de ani gia eko ani qohu ka ma sononga, upa sidago de ani gia eko ani qohu ngai sinoto de ngona o narakaku asa niumo, ena gena o uku ma sora ikokakalika. 	 Als uw hand of voet u tot slechte daden verleidt, hak hem af en gooi hem weg. Het is beter verminkt het eeuwige leven binnen te gaan, dan met beide handen en voeten in het eeuwige vuur te worden gegooid.


Qabolo de o Yesus wosiade-ade wotemo onaka, "Niatailako o ara ma hutu de lo o gota ma hutu ma somoaka. 	 Hij maakte het hun duidelijk met deze gelijkenis: "Let eens op de vijgeboom of op een andere boom.


Nagala mamoi-mamoi aku idadi o nyawa kanaga ibarani cawali o nyawa awi sininga qaloloha gena sidago una womasosone. Nakoso ma ngale o nyawa ngaroko manga sininga itotiai gena, igogou o nyawa lo isusa pamake kanaga ona yodupa yosone. 	 Is er iemand die voor een onschuldig mens wil sterven? Nauwelijks! Misschien gaat iemand nog zover dat hij zijn leven geeft voor een goed mens.


De ma ngale lo igogou o nyawa isosoneka yasioho kali, ce, nagala magena ngini niawosaka o buku ma rabaka o Musa wosilelefoka o kia ngini niabaca de nimadotoka. Ena gena, o jarita ma ngale o ngangaru de o uku ma sora duma o ngangaru magena qaukuwa. Ma orasi magegena o Gikimoi wotemo o Musaka, 'Ngohi manena qabolo o Abraham awi Gikimoi, o Ishak awi Gikimoi, de o Yakub awi Gikimoi.' So bilasu o demo magena niasahe o Abraham, o Ishak, de lo o Yakub ngaroko iqoqomaka yosoneka, duma ona ka yooho. 	 En dat de doden weer levend worden, staat duidelijk in de boeken van Mozes. Of hebt u die niet goed gelezen? Mozes kwam immers bij de brandende braamstruik en hoorde God zeggen: 'Ik ben de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob.' (b) Dat zou God niet hebben gezegd als deze mannen na hun dood niet weer levend waren geworden.


Magena de o nyawa yadadala manga sidongirabano o nyawa moi wahino wosango, "Baba Guru, ngohi ai ngopa towingaho Ngonaka. Una manena wimumusu de awi ili ihiwa, sababu o toka wingosaka. 	 "Meester", antwoordde een man, "ik wilde mijn zoon bij U brengen.


O demo magena woise, de o Musa woloqa o Mesirno, so o Midian ma dokuka wogoge maro o nyawa itatagino. De kagena asa wokawi so wamake o ngopa yanau yasinoto. 	 Mozes schrok daar erg van en vluchtte het land uit. Hij ging in Midian wonen in kreeg daar twee zonen.


O Gikimoi Awi Suba ma Dadaru magena o qopo yasaoka Una maro o kolano moi de Awi kuasaka. So kugena ma rabaku o nyawa moi lo yaakuwa yowosa yodamaha ma bati o bodito tumudingi o malaikat yatumudingi yaaho gena yaaaka isibolo kasi. 	 Toen werd de tempel gevuld met rook, als teken van Gods heerlijkheid en macht. Niemand kon de tempel meer binnengaan, totdat de zeven rampen van de zeven engelen voorbij waren.


De o Gikimoi de o Yesus Kristus de o malaikat o sorogaka to Ona Manga simaka ngohi tonisingangasu tagogou bilasu ngona naaka ai beseso magegena. Duma upa manga bobareta natahe isala sidago moi nasitubuso de moi nasiguui. 	 In tegenwoordigheid van God, de Here Jezus Christus en de heilige engelen draag ik je op dit bevel uit te voeren, zonder vooroordelen en zonder aanzien des persoons.


sababu una ngomi o Yahudika ma nyawa womidodara, de lo o pipi womihike ngomika la ma ngale mia puji ma tahu isigoko." 	 "Hij houdt van ons volk en heeft zelfs op eigen kosten een synagoge voor ons laten bouwen."


Imaaka komagena, de o titi yasosowohi gena yoloqa de itagi o dokuka, kanaga o bi moi-moi idadadi o bi titika de lo o nyawa yasinoto yakokitoka qangodu magena isihabari. 	 De varkenshoeders vluchtten naar een nabijgelegen stad en vertelden wat er allemaal was gebeurd. Het verhaal over de twee bezetenen bracht grote opschudding teweeg.


imatero maro o sahe de o rohe so o sahe gena o rohe yapareta. De kiaka bato Una magegena kanaga, bai o dipaka de lo o duniaka. So maro o bi moi-moi qangodu gena o kia bato dede Una, komagena lo qangodu gena kanaga dede ngone Awi nyawaka. 	 De Gemeente is Zijn lichaam, waarin Hij volledig tot uiting komt; Jezus Christus Die alles in de hele schepping vervult en volmaakt.


Ngini nitemo, Ngohi o bi toka todusu de o Beelzebul ma kuasa. Duma kanaga lo nia dodiao masirete ona lo o bi toka yadusu. So idodooha, ona gena de o kuasa kiano so asa aku o bi toka yodusu. Igogou, de o kuasa o Gikimoino. So de nia dodiao manga manara gena isinako itiai to ngini nia galaki ikokulai magena de ma sala. 	 Volgens u heeft de duivel Mij de macht gegeven boze geesten te verjagen. Maar wie geeft uw leerlingen die macht dan? Zij zullen zo'n beschuldiging zeker niet nemen!


O Filipus una magena wogoge o doku moika, kiaka imatero de o Andreas de lo o Petrus manga doku, ena gena o Betsaida ma dokuka. 	 De volgende dag besloot Jezus naar Galilea te gaan. Onderweg ontmoette Hij Filippus. "Kom", zei Hij, "ga met Mij mee."


Komagena wotemo onaka, sababu una womatengo done asa wisiiija magena, naguuna gena Una he wanakoka. 	 Jullie zijn schoon en zuiver, maar niet allemaal." Hij zei dat omdat Hij wist wie Hem zou verraden.


So Una Awi nyawa wimomote yamuruo naga wasulo la ona itagi iqoma, de Una wotuuru. So iqoqoma ona magena o doku moi o Samaria ma daeraka iwosa la Awi sidailako yaaka kasi. 	 Op een dag stuurde Hij enkele mannen vooruit naar een Samaritaans dorp om onderdak voor Hem te zoeken.


De kagena o pareta ma kursino o ili ilalamo moi itemo, "He! Ngini o Gikimoi Awi sosulo-sosulo, bai ikakaya bai lo isususa, ningodu gena Una niwihohoromati hika Una Awi ronga nisilamo." 	 Een stem uit de troon zei: "Alle dienaren van God en allen die ontzag voor Hem hebben, klein en groot, prijs God!"


de o ili magena itemo, "Yohanes, hika ngona nalefo o bi moi-moi o kia asa nakokelelo. Qaboloka, de ani lefo magena nasidingo o gogobu tumudingi o bi kota o Asia ma daeraka, ena gena o Efesuska, o Smirnaka, o Pergamuska, o Tiatiraka, o Sardiska, o Filadelfiaka de o Laodikiaka." 	 "Schrijf alles wat u ziet in een boek en stuur dat naar de zeven christengemeenten: Efeze, Smyrna, Pergamum, Thyatira, Sardes, Filadelfia en Laodicea!"


De o Petrus wotemo, "Jou, ngaroko ngohi bilasu ibui eko lo itooma, duma ngohi igogou ka tonimote Ngona bai!" 	 Simon zei: "Here, ik ben bereid met U de gevangenis in te gaan en zelfs de dood."


Duma o orasi manena gena kanaga o orasi ma dodoguka, to Una Awi demo gena Awi Ngopa masirete Una magena asa wonasingangasu ngoneka. Una Awi Ngopa gena wisitatapuka la o bi moi-moi o kia naga qangodu gena to Una, o bi moi-moi kiaka sababu ka Una magena so o dunia de o dipa lo qangodu idadika. 	 aan Wie Hij alles heeft gegeven en door Wie Hij de wereld heeft gemaakt.


Ngaroko o orasi manena nisapi, ngini igogou nisanangi, sababu ngini manena asa o Gikimoi o ino winihike la nipunu. Ngaroko o orasi manena niari, ngini igogou nisanangi, sababu ngini manena asa igogou de nia nali de nia moreka. 	 Gelukkig zijn zij die nu honger hebben, want hun honger zal worden gestild. Gelukkig zijn zij die nu huilen, want eens zullen zij lachen.


Kanaga ngini nia dorou gena idala de magena tanakoka so aku tinisisala, so bilasu ngini dede o Gikimoi gena nimakitingaka. Ngaroko upa komagena, duma Una Ngohi woisusulo so tahinoka, o kia naga Una wotetemo magena asa Ngohi tosingangasu ngini o dunia ma bi nyawaka, de Una magena Awi demo itiai so bilasu popiricaya." 	 Ik zou veel over u kunnen zeggen en u veroordelen. Maar dat zal Ik niet doen. Ik vertel de wereld alleen wat Ik gehoord heb van Hem, Die Mij gestuurd heeft. Hij spreekt de waarheid."


Ngohi totemo komagena, sababu kanaga o nyawa o demo gena imasigocoho, so nanga dodoto itotiai gena ona yapiricaya kawa. Sidago kagena. Ngohi togolo tanu o Gikimoi Awi laha foloi wodogo ngini o bi nyawa nipipiricaya ningoduka. Ngohi Paulus O Laodikia ma kota o Frigia ma daeraka 	 Sommigen van hen missen het belangrijkste in het leven: Zij kennen God niet werkelijk. Ik bid dat God jullie Zijn genade zal geven.


Duma ngini upa komagena. So bilasu komanena: nagoona yodupa yolamo to ngini nia sidongirabano, ona magena bilasu yodadi lo yoleleani nginika. 	 Wie van jullie de grootste wil zijn, moet jullie dienaar worden.


Nia Baba kadaku o sorogaka gena Awi dodara itotiai o bi nyawa yangoduka, so ngini lo bilasu nia dodara itotiai o bi nyawa yangoduka." 	 Wees volmaakt, zoals ook uw hemelse Vader volmaakt is."


O Yesus wosijaritali o ade-ade moi o nyawa yadadalaka wotemo, "O Gikimoi wopareta gena, posiade-ade imatero maro o nyawa wototoro moi o gisisi o tamo qaloloha wosihaja awi doroka. 	 Jezus vertelde nog een gelijkenis. "U kunt zich het Koninkrijk van de hemelen ook zo voorstellen. Een boer zaaide goed graan op zijn land.


Igogou, o kia naga asa idadadi o orasi manena, gena imatero de o kia naga idadadika ma orasi iqoqoma ma nabi Eliaka. O orasi magenaka, de idadi imuurawa ma deka o taungu saange de o ngoosa butanga, sidago o bare imasidiado o bi doku qangoduka so o ino ihiwa. O orasi magena o Israel ma tonaka kanaga ibabalo yadala manga oho isusa. 	 Neem nu de profeet Elia. Hij deed een wonder voor een weduwe uit Sarepta (C), een vreemdelinge dus. In die tijd was er hongersnood. Vele Joodse weduwen hadden niets te eten, want er was drie en een half jaar geen druppel regen gevallen. En toch werd Elia niet naar één van hen gestuurd.


Sababu nakoso o nyawa nagoona la kanaga yotemo, "Ngohi manena o Gikimoi towinakoka," duma o orasi magena de o bi moi-moi o kia naga Una wosusulo gena yoholu yaaka, ona magena yatodamatoko. So komagena lo igogou yaholu Una Awi dodoto itotiai gena yopiricaya. 	 Als iemand zegt dat hij Christus kent, maar niet doet wat Christus zegt, is hij een leugenaar. Zo iemand doet de waarheid geweld aan.


O bi nyawa la kanaga Ngohi iholuka, ona magena imatero maro o rube moi kanaga o tetoku itura so ipoloteka, eko lo o rube moiku kanaga o teto moi yodutura so o rube gena imeremoka.))" 	 Als u over deze steen valt, zult u te pletter slaan. En als deze steen op u valt, zult u vermorzeld worden."


He! Ngini gena o Gikimoi niwiholu duma o duniaka niodupa nimasidorifa, maro o ngopeqeka moi la ma roka mowidupawa duma yanau moili mowidupa de mowisiidu so mosundalika. Ngini nianako nakoso o nyawa la imasidodiao o nyawa ona magena o Gikimoi iwiholu, so igogou o nyawa ona magena o Gikimoi iwilawangika. 	 Bedriegers, weet u niet dat als u vriendschap met de wereld sluit, dit gelijk betekent dat u een vijand van God bent? Wie voor de wereld kiest, kiest God als zijn vijand.


Sababu kanaga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, 'Asa o Salamati ma Kolano wieto maro o nyawa ma dorou moi.' De o kia naga isilelefo gena bilasu idadi Ngohika, sababu o kia naga ma ngale Ngohi manena isingangasu iqomaka isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka, magena o orasi manena he idadi." 	 Want het is bijna zover dat deze profetie zal uitkomen: 'Hij zal worden veroordeeld als een misdadiger.' (A) Alles wat de profeten over Mij hebben geschreven, zal uitkomen."


Duma o orasi manena ngini tinisingangasu igogou, Ngohi done o anggur manena taudo kawa, sidago ma orasi imasidiadoka o Gikimoi wodadi o kolano o dunia qamomuane ma rabaka, de asa Ngohi o anggur qamomuane taudo kali." 	 Wat de wijn betreft, die zal Ik niet meer drinken tot de dag dat Ik de nieuwe wijn zal drinken in het Koninkrijk van God."


Ma orasi o naga magena imanako o duniaku yaumoka, o ngopeqeka o ngopa yanau mosibubuo magena iminihi. 	 Toen tot de duivel doordrong dat hij op de aarde was neergegooid, achtervolgde hij de vrouw uit wie het jongetje was geboren.


De o nyawa nakoso kanaga manga dodoto de ka to ona manga sininga ma rabano de yaaka komagena, magena ma sababu ona yodupa o giliri yasari la ona manga ronga masirete isilamo. Duma nakoso o nyawa kanaga yodupa yasari ma ngale ona yasusuloka magena manga ronga isilamo, de upa manga ronga masirete, de yasusulo ona gena manga dodoto itotiai de manga sininga ma rabaka gena o dorou moi lo ihiwa. Komagena lo Ngohi. 	 Wie zijn eigen ideeën verkondigt, zoekt zijn eigen eer. Maar wie de eer zoekt van degene die hem gestuurd heeft, heeft geen verkeerde bedoelingen. Zo iemand is betrouwbaar.


So kagena de o Yesus wotemo o Petruska, "Ngona tonisingangasu igogou, o putu manena o toko isore waasi gena, ngona he ma para ma saange nomanosu notemo Ngohi noinakowa." 	 "Petrus", antwoordde Jezus. "De waarheid is dat jij voordat vannacht een haan kraait, drie keer zult beweren dat je Mij niet kent."


Komagena lo nakoso o tahu ma raba moi la imakitinga, cawali o wange de o putu imatekekokangamo, de ma ngale ona manga rimoi gena asa ibiau so isisa. 	 Een gezin waar men elkaar niet kan verdragen, gaat stuk.


(Igogou! Mana asa tosiningali o Stefanus lo de awi tahu moi gena kanaga ngohi taosika. Ka ona yamuruo naga magena tosininga, so ma binukali ihiwa.) 	 O ja, ik heb ook nog het gezin van Stefanas gedoopt. Maar ik kan me niet herinneren verder nog iemand gedoopt te hebben.


duma Una womacapati la ona wariwo bai! Ngaroko komagena, done o orasi ma simaka Ngohi tahino kali, de Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena asa o duniaka tamake o bi nyawa nagala yadalawa, kiaka ipipiricaya Ngohika." 	 Hij zal hen vlug antwoorden. Maar het is de vraag of Ik bij de mensen geloof zal vinden als Ik terugkom."


O Gikimoi, o bi moi-moi o duniaka wosidadadi, Una magena wodupa la ngohi lo o nyawa yangodu tasingangasu ma ngale idodooha to Una Awi ngale wosiganapu, kekiaka ma nonomaka de wosikelelo waasi. 	 Ik mag de mensen laten zien hoe God, Die alles gemaakt heeft, Zijn verborgen plan uitvoert. Het plan dat Hij vanaf het begin voor Zich heeft gehouden.


Kagena de o Yesus womatogu de wosulo wotemo, "Wopipilo una magena niwingaho nonena Ngohika!" So iwingahoka, de kagena womasidiado de o Yesus wisano una wopipiloka, 	 Jezus bleef staan. "Breng die blinde man eens bij Mij", zei Hij.


Sababu o habari ma ngale ma Kristus Awi sone gena, ngaroko o dunia ma bi nyawa itemo o habari ma demo gena ka cawali o nyawa ifufuma manga demo, duma magena igogou isikelelo o Gikimoi Awi cawaro. Igogou, o Gikimoi Awi cawaro gena foloisi ilamo de o dunia ma bi nyawa manga cawaro. Komagena lo ona itemo ma Kristus Awi sone gena ka isikelelo o Gikimoi Awi kuasa gena ihiwa, ena momongo o habari magegena isikelelo igogou o Gikimoi Awi kuasa gena foloisi ilamo de o dunia ma bi nyawa manga kuasa. 	 Want het 'dwaze' van God is wijzer dan wat mensen kunnen bedenken; en het 'zwakke' van God heeft meer kracht dan de mensen.


So o bi moi-moi qangodu iqoma ngohi talelefoka gena nadoto o nyawa ipipiricayaka, de manga sininga nasiputuru la bilasu ona yaaka, de lo nasidapano nagoona yamomotewa. Naaka komagena maro o Yesus Kristus Awi sosulo moi, so o nyawa moi lo upa nasimaha ngona nisigisewa. 	 Je moet dit onderwijzen en de mensen aanmoedigen ernaar te leven. Wijs hun zonodig terecht. Jij hebt daar het recht toe. Laat niemand denken dat jouw woorden genegeerd kunnen worden.


"Ngaroko, o nyawa yamalo manga sininga ma buturu ihiwa, ka cawali o Gikimoi wasiputuru, ona igogou yosanangi, sababu ona magena igogou o Gikimoi Awi nyawa-nyawa Awi pareta ma rabaka. 	 "Gelukkig zijn zij die nederig zijn, want het Koninkrijk van de hemelen is voor hen bestemd.


Duma o Yesus wosangoli de ka woade-ade wotemo, "Qohaka, la o nyawa isosoneka ona masirete manga dodiao isosone gena asa yapoosu. Duma ngona gena notagi o habari, ma ngale o Gikimoi asa wopareta maro o kolano moi gena, nosihabari." 	 Jezus zei: "Laat het begraven van de doden maar over aan hen die niet met God leven. Wat u moet doen, is met Mij meegaan en de mensen vertellen dat God van hen houdt."


So Una wasulo la itagi o nyawa manga panyake yasiloha de lo yosihabari itemo, "Ma orasi yaadoka ma ngale o Gikimoi asa wopareta maro o kolano moi." 	 Daarna stuurde Hij hen erop uit om iedereen over het Koninkrijk van God te vertellen en zieken te genezen.


Ce! To ngini nia dodiao manga sala qaceke maro o gaapo manga lakoka de magena aku niakelelo, duma niakelelowa kanaga nia sala ilalamo maro o ifa moi yodebesu nia lako masireteka. 	 Waarom maakt u zich druk over de splinter in het oog van een ander terwijl in uw eigen oog een balk zit?


Sababu Una magena o Gikimoi wisulo la wahino, so Una Awi demo gena ka imatero de o Gikimoi Awi demo. O Gikimoi Awi Gurumi ma kuasa gena Una wihike qaasu-asu. 	 Hij is door God gestuurd en geeft de woorden van God door. God geeft Hem Zijn Geest zonder beperking.


So kagena de Una waaso o bi nyawa yadadala magena, la wadedemo o ade-ade ngai muruo naga, la wasango to ona manga demo magena itemo o Iblis wihike o buturu. De o Yesus wotemo, "O Iblis o toka wodusu waakuwa sababu o bolu moi. 	 Jezus riep hen bij Zich. Om hun duidelijk te maken hoe onzinnig hun opmerking was, zei Hij:


O sangisara ngone inasinoto gena, igogou kanaga inadahe de to ngone nanga manara. Duma Una gena Awi sala lo ihiwa." 	 Wij krijgen ons verdiende loon, maar deze Man heeft niets verkeerds gedaan."


De o Barnabas ona iwisironga o Zeus, de o Paulus ona iwisironga o Hermes sababu una wobicara idala. 	 Zij noemden Barnabas 'Zeus' en Paulus 'Hermes', omdat hij de mensen had toegesproken.


Ma ngale Una gena ngohi tinisingangasu qabolo nginika, de totemo, done wimoi asa wahino wotuuruno gena Awi manara foloi ilamo, sababu ngohi isibuo waasi de Una gena he kanaga woohoka. 	 Hem bedoelde ik toen ik zei: 'Na mij komt Iemand Die er eerder was dan ik. Want Hij was er al voordat ik geboren werd.'


Mutuwade de ma ngale ngini nimatekedodara moi de moika, so o bi nyawa yangodu asa yanako ngini nidadi to Ngohi Ai nyawa tinisusulo." Komagena to Una Awi gogolo onaka. 	 Aan de onderlinge liefde zullen de mensen zien dat u mijn discipelen bent."


Komagenawa bai! Ngohi totemo, nakoso ngini nia dorou nimatobawa de nimatodubawa, de igogou ningodu lo asa nisone, ka imatero maro de ona magena. 	 "Is dit hun daarom overkomen? Nee! Het zal met u allemaal net zo slecht aflopen, als u niet gaat leven zoals God wil.


La komagena de Una wapoma onaka, "Ma ngale Ngohi o Salamati ma Kolano gena upa lo nisingangasu o bi nyawaka." 	 Jezus verbood hun daar met iemand anders over te praten.


O Kornelius womaginano o malaikat magenaka de wimodo so wotemo, "Baba, o kia naga." O malaikat magena isango itemo, "To ngona ani sumbayang o Gikimoi woiseka de ani roriwo o nyawa isususaka gena wakeleloka, so wodupa wafanggali ngonaka. 	 Cornelius keek hem met grote ogen aan en begon bang te worden. "Ja, heer", stamelde hij. "Wat is er?" De engel zei: "God heeft uw gebeden gehoord en Hij heeft gezien wat u voor de armen hebt gedaan.


"Duma ngini la Ai demo niiiseka orasi manena gena Ngohi totemo nginika, o nyawa nidodoosa de nidoduhudu, ona magena lo bilasu niadodara de lo niaaka qaloha. 	 Luister, allemaal! Heb uw vijanden lief. Als de mensen u haten, wees dan goed voor hen.


So komagena qabolo de o Yesus wobicara kali de to Una Awi ade-ade, o Yahudi manga roririka wotemo, "Kanaga o nyawa moi awi anggur raki wosidato de ma batino o pagari wosigilolika. Qabolo de una o busune wopuawe waaka o anggur ma dedeho. Kagena lo o falagaku ikukuruye moi wosigoko idadi o doro ma jojaga ma riho. Qabolo qangoduka, de o anggur ma raki magena wosisewaka o nyawa yamuruo naga yamomanaraka, kagena de una womajoboka o doku ma somoaka. 	 Jezus vertelde een gelijkenis: "Iemand legde een wijngaard aan en zette er een muur omheen. Hij maakte een bak voor het persen van de druiven en bouwde ook nog een uitkijktoren. Hij verhuurde de wijngaard aan enkele boeren en ging het land uit.


Komagena so ma orasi ma Kristus wahino o duniaka, de Una wotemo o Gikimoika, "Ngona o gaso o haiwani de o suba ma ngongike magena nodupawa, o suba ma ngongike yatutupu de o gaso o haiwani yatotola, gena inisisanangiwa. Duma Ngohi Ai rohe magena Ngona asa nosidailako qaboloka ma ngale o suba moi nodudupa. 	 U was niet tevreden met de dierlijke offers, die voor U geslacht en verbrand werden om de zonden weg te doen.


De o es ilalamo, moi ma duduga he o kilo moritoha, gena asa o dipaku isimuura de o bi nyawa yatapaqu. So o nyawa magena asa o Gikimoi Awi ronga ma dorou yogaka, sababu o es ilalamo maro o muura gena igogou o bodito ifoloisi qatorou. 	 Daarna begon het vreselijk te hagelen. Er vielen ijsblokken van dertig kilo uit de lucht op de mensen. Het was een verschrikkelijke ramp. En de mensen vervloekten God.


Hika ngini niosininga kali igogou-gogou o nyawa moi la kanaga wododomote de o ngopeqeka mosusundali moi de o nyafusu ma dorou waaka, una magena dede muna idadi ka o rohe moika. Komagena ngone panakoka, sababu nakoso yanau de o ngopeqeka imasikiidu gena, o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefoka itemo, "ona asa idadi ka ka moi." 	 Of weet u niet dat u, door gemeenschap te hebben met een prostituee, één met haar wordt? Want God heeft gezegd dat man en vrouw door de gemeenschap één lichaam worden.


De o nyawa una magena wotemo o Yesuska, "Baba, nagala idadiwa, sababu ngaroko ngohi todupa iloha, duma ma orasi o ake manena iluaki, ngohi ai dodiao moi lo yahiwa iriwo la ngohi isiguti o akeku. So ngaroko tomariwo totase la o akeku touti, duma o nyawa ma somoa gena kanaga o akeku youti yoqomaka." 	 De zieke man antwoordde Hem: "Ja, Here, maar ik heb niemand die mij het bad inhelpt als het water in beweging komt. En als ik het alleen probeer, ben ik altijd te laat."


De ngini nianako la ngomi minisingangasu de minisibicara, de upa mia edekati ma ngale ngini nimidupa ngomi so ka mia bicara qamumuti nginika. Eko lo ngomi mia siningaka upa lo o pipi miodesere de misipongoka. O moi-moi magena igogou o Gikimoi wanako gena ngomiwa. 	 Zoals u weet, hebben wij niet geprobeerd u met vleierij voor ons te winnen. God weet dat wij niet deden alsof, om op die manier geld van u los te krijgen.


"O Rama ma dokuka gena bai kanaga o gari isitoore qaili poli, manga sininga ipeleso de lo qasiri. Kanaga ongo Rahel mododora de moari de lo misiduduga lo moholu bai, sababu ami ngopa yatoomaka." 	 "In Rama wordt bitter getreurd. Rachel huilt om haar kinderen en wil zich niet laten troosten. Er zijn geen kinderen meer over."


Ai dodiao nipipiricaya, nakoso nginika kanaga o nyawa de ona magena o Jou Awi dodoto itotiai he yamote kawa, duma manga dodiao done asa yariwo la imakiliho yomote kali, igogou magena o loha yaakaka. 	 Broeders, als één van u niet langer met de Here leeft, moet u hem weer bij de Here terugbrengen.


So nakoso o nyawa kanaga yojaji de o suba yatutupu ma riho yapeto magena itemo isasi, gena ma ngale isisasi de yapeto ma riho de lo o gaso kagena ma qokuka. 	 Wie zweert bij het altaar, zweert bij het hele altaar.


O Gikimoi Una masirete wosidailakoka ma ngale o rohe qamomuane gena aku pamake, de lo Awi Gurumi magena ngone wonahike maro o nonako moi la panako igogou done o orasi ma simaka, ena gena o sorogaka, done asa o rohe qamomuane wonahike ngoneka. 	 Daarvoor heeft God ons juist gemaakt en als onderpand heeft Hij ons de Heilige Geest gegeven.


Komagena so tanu Ani simaka asa Ngohi noisimulia kali, maro ma nonomaka, ma orasi o bi moi-moi iooho o duniaka magena idadi waasi gena Ngohi dede Ngona kanaga nanga mulia ma rabaka." 	 Vader, laat Mij nu bij U terugkomen om de eer en de heerlijkheid te ontvangen die Ik voor het ontstaan van de wereld al had.


So ona de manga sininga imore iwiqehe so Una wopane manga deru ma rabaku, de imatodoka gena manga deru he imasidiado to ona manga riho yamemetaka. 	 "Kom aan boord", zeiden ze. Even later legden zij in Kapernaüm aan.


Una wotemo onaka, "Nimasitiari, ma ngale o Farisika de o Sadukika manga ragi bai!" 	 "Pas op voor de gist van de Farizeeërs en Sadduceeërs", waarschuwde Jezus.


de wogolo ifoloi Unaka, "Baba, ai ngopa o ngopeqeka moi tomisiboboso ami siri qatubuso poli. Tanu nahino noimote de hiti nomipaqa, la ami siri qatotubuso magenena itogu la upa mosone." 	 "Wilt U alstublieft meekomen om Uw handen op haar te leggen", smeekte hij, "dan zal ze beter worden en blijven leven."


Ma orasi ona to ngone nanga ete de nanga topora o tona ibobeleuka, de ka cawali o Musa una magena imatekebicara de o malaikat o Sinai ma talaka, de wisingangasu o oho ikokakali o Gikimoino, la awi ngopa de awi danoku aku isingangasu ngoneka. 	 Toen onze voorouders bij de berg Sinaï bijeen waren, ging hij de berg op en ontmoette daar de engel van God. Wat de engel tegen hem zei, moest hij aan het volk overbrengen. Dat waren woorden van leven, die aan u moesten worden doorgegeven.


Kagena de o Paulus wogoge o ngoosa muruo naga o Korintuska, so qabolo de asa una o dodiao ipipiricaya ona magena wadongosa so wotagi womajobo o Galatia ma daeraka de o Frigia ma daeraka. So una, de ongo Priskila, de lo o Akwila itagi yakahoko o Kengkrea ma bobaneko, de ma sababu awi sasi moi o Gikimoika so kagena de o nonako moi waaka, ena gena o Paulus awi hutu wakuluka. Qabolo de o deruku yopane so ona ikahika iside o Siriaka. 	 Paulus bleef nog in de stad. Na enkele dagen nam hij afscheid van de christenen en vertrok naar Syrië. Priscilla en Aquila gingen met hem mee. Voor hij in Kenchreae aan boord ging, liet hij zijn haar afknippen, omdat hij een plechtige belofte had afgelegd.


So kagena de o Berea ma nyawa ipipiricaya yasulo la imatai-tai itagi o Paulus iwitota o teo ma dateko, duma o Silas de o Timotius igogogesi o doku magenaka. 	 Zij hitsten de hele stad tegen hem op. De christenen aarzelden niet en stuurden Paulus naar de kust. Maar Silas en Timotheüs bleven in de stad achter.


De nakoso ona manga demo gena wamotewa de waqehewa, ma ngale una gena nisingangasu o dodiao ipipiricaya manga dolomu yangoduka. De lo nakoso o dodiao ipipiricaya yangodu lo manga demo gena una wamotewa de waqehewa, bilasu niwisidapano de ka niwiqohaka, ngini niwisieto una ka o nyawa o Gikimoi wipipiricayawa de lo maro o balastengi itotolomu de o nyawa ma dorou ma binukali." 	 Wil hij nog niet luisteren, leg de zaak dan aan de gemeente voor. Als de gemeente hem in het ongelijk stelt en hij wil nog niet luisteren, moet u niet meer met hem omgaan.


De lo ma ngale ongo Rahab ami piricaya so muna upa mosone dede o Yerikhoka ma bi nyawa o Gikimoi wisigogiisewa. Sababu o ngopeqeka muna magena, ngaroko mosusundali de ami rohe momasiiija moi, duma o Yahudika ma nyawa kanaga yamuruo naga yasidadase la o doku magena yatailako de ona magena muna maqehe qaloha ami tahuka mamingihuka. 	 Omdat de hoer Rachab op God vertrouwde, werd zij niet gedood, zoals de andere ongehoorzame inwoners van Jericho; want zij had de spionnen van Israël gastvrij ontvangen.


So ma orasi o Yusuf de ongo Maria o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka, de ongo Hana lo mahino ami sukuru matide o Gikimoika, ma ngale o ngopa Una magena so moade-ade o nyawa yangoduka, kiaka yodamaha ma orasi o Gikimoi done o Yerusalemka ma bi nyawa manga lawangino wapalako. 	 Zij kwam er net aan terwijl Simeon met Jozef en Maria stond te praten. Ook zij begon God te danken. Aan iedereen die uitkeek naar de bevrijding van Jeruzalem, vertelde zij dat de Christus was gekomen.


Kiaka o dunia ma qokuka asa idadi o osu de o diwotu de lo kiaka bato o bare so o ino asa ihiwa de lo o panyake qatotubuso. De o dipaka lo asa idadi o bi nonako pomomodo ma bio idala. 	 Er zullen geweldige aardbevingen komen, hongersnoden en epidemieën. Nu hier en dan weer daar. In het heelal zullen verschrikkelijke dingen gebeuren.


Ma ngale ona gena manga piricaya so ona o bi kolano yatura, manga nyawa yapareta itiai, o kia naga o Gikimoi wasijajaji onaka, magena yaqehe, o singa ma ingino wasirese, 	 Omdat zij op God vertrouwden, hebben zij koninkrijken onderworpen en rechtvaardig geregeerd en kregen zij wat God hun had beloofd. Zij hebben de muil van leeuwen toegesloten.


Ma ngale o kia naga moili gena, kanaga idadiwa ngohi to ngini nia giliri magena tosimane. Sababu ma ngale nia dolomu la niososininga o Jou Awi sone gena ka qatorou, so ngini maro ma duuruka manena bilasu tinidoto. 	 Het volgende wat ik moet regelen, is iets waar ik geen goed woord voor over heb. Het gaat namelijk om uw bijeenkomsten, die schadelijk zijn in plaats van nuttig.


De o orasi magena qabolo o nyawa yaruwange, o Kaisareano yasusulo ma ngale ngohi iaaso gena, imasidiado o tahu kiaka ngohi kagena togogogeka. 	 Op dat moment kwamen er drie mannen aan bij het huis waar ik logeerde.


De lo bilasu ngone paaka komagena, la ma ngale ona o Yesus wipipiricaya waasi asa ngone inahoromati, so o loha moi-moi maro o nyawa manga manara o nita ma rabaka magena ngone bilasu paaka. Upa inatobadalu sidago lo porarame poli. De upa nanga nyafusu ma dorou paaka sidago lo posundali. De lo upa pomakangamo sidago lo pomatekeduhudu. 	 Leef zuiver, zoals het hoort. Doe niet mee aan allerlei uitspattingen, waarbij eten, drank en sex centraal staan. Maak geen ruzie en wees niet jaloers.


so maena itemo, 'Lebelaha ngohi ka toliho totagi o nyawa kiaka towititingaka.' So ilihoka, ce, o tahu magena ma rabaka o nyawa moi lo yahiwa. O nyawa magena maro o tahu moi la kanaga ma rabaka igogoge o kia naga moi lo ihiwa, isesaka, de ma raba isidiahika so qatebi bai! 	 Als hij daar aankomt, ziet hij dat zijn oude woning helemaal schoon en opgeknapt is.


Duma ona magena isihawateri ma ngale manga oho, de lo yodupa yokaya, de lo o bi moi-moi qangodu yonyafusu. Komagena o Gikimoi Awi demo yosingou kawa, de o manara qaloloha lo yodupa kawa. 	 Maar de zorgen van het leven, de zinloze jacht naar rijkdom en het verlangen naar allerlei andere dingen krijgen de overhand. Het gevolg is dat deze mensen niets doen met wat zij hebben gehoord.


O bi moi-moi qangodu nia manara ma rabaka gena, upa ngini nifeto eko lo nimatekesikoholu moi de moika. 	 Doe alles zonder mopperen en zonder ruzie,


Nakoso kanaga o bobita o Gikimoino so Una wotemo nanga sininga itiai Unaka gena, iqomaka o Musa walefoka itemo, "O nyawa la kanaga o bobita gena yaaka itiai, ona magena asa o oho ka sidutu ikakali yamake." 	 Volgens Mozes bent u alleen rechtvaardig als u precies doet wat in de wet staat; alleen d n zult u leven.


Qabolo so ma orasi o cako siwo una lo wotagi wasari kali, de o nyawa yamuruo naga wamake o pasarka imatatamiye de yodooha lo waali. 	 Een paar uur later ging hij er weer op uit. Op de markt zag hij werkeloze mannen staan.


O bi nyawa nagoona la kanaga Una Awi moi-moi wosusulo gena ona yodupa yaaka, ona magena manga oho o orasi isigeto-geto asa imarimoi dede Unaka. De lo Una Awi Gurumi ngone wonahike la wogoge nanga siningaka, magena wonasinako igogou Awi oho o orasi isigeto-geto imarimoi dede ngoneka. 	 De mensen die zich houden aan wat God heeft gezegd, blijven één met Hem; en Hij blijft één met hen. Door de Geest, Die God ons heeft gegeven, weten wij dat Hij één met ons blijft.


Komagena lo nakoso o susa de o sangisara qangodu Ngohi tododedemoka la idadi gena, nianako Ai hino ma orasi he idumuka. 	 Zo is het ook met de komst van de nieuwe wereld. Als je ziet gebeuren wat Ik zojuist heb gezegd, weet je dat het niet lang meer duurt, dat het vlakbij is.


O ngopeqeka muna magena momasitibaku o baju qauungu de qasosawala, de lo misijojora o guraci, o paramata, de lo o mutiara. Ami giaka mocohono o udo-udo o guraci, de ma rabaka iwedo gena maro ami manara o bi nyafusu ma dorou de o bi moi-moi o maqe ma manara maakaka. 	 De vrouw had dieprode kleren aan en was behangen met gouden sieraden, edelstenen en parels. In haar hand hield zij een gouden beker vol met de gruwelijke en onreine dingen van haar ontucht.


Komagena so Ngohi totemo nginika, o kaya o dunia manenaka ngini bilasu niapake la o nyawa niariwo, ma ngale ma orasi done o kaya magena isisaka, de ngini manena asa niqehe qaloha o riho ikokakalika kagena o sorogaka. 	 U moet verstandig met geld omgaan. Maak er vrienden mee, door het te gebruiken zoals Ik wil. Als u het eens moet achterlaten en in Gods eeuwige woning komt, zal Hij u liefdevol opnemen.


Ona magena manga edekati qaloloha, sababu ona ngohi idodara de lo yanako o Gikimoi woisitatapu ngohika la o bui ma rabaka ma ngale o habari qaloloha gena igogou de itero sidago ngohi lo bilasu tosango. 	 Die doen het uit liefde. Zij weten dat ik door God geroepen ben om hier het geloof in Jezus Christus te verdedigen.


Mutuwade o bi gianongoru, bilasu minisihabari nginika la aku nianako ma ngale o Yesus Una magena o ngeko so kanaga nia dorou lo aku o Gikimoi wosiapongu. 	 Broeders, luister! Deze Jezus laat u weten dat uw zonden kunnen worden vergeven.


Ona yooqo, kagena de wikokoro moi ma orasi o Yesus Awi demo magena woise, de una magena wotemo, "Nakoso o nyawa yakoro la yooqo dede o Gikimoi kagena Awi pareta ma rabaka, done ona magena asa yosanangi bai!" 	 Iemand bij Jezus aan tafel hoorde dit en zei: "Wat moet het heerlijk zijn in het Koninkrijk van God te komen!"


So komagena lo itiaika o sangisara foloisi qatotubuso he yadahe o nyawaka, nakoso ona magena kanaga o Gikimoi Awi Ngopa iwiholu. Ce! Ona itemo Awi au magena ma faida ihiwa, ngaroko Awi au gena o Gikimoi Awi jaji isiputuruka de lo manga dorou yapikika. De Awi Gurumi lo Awi laha wosidudumu, kiaka Una magena Awi ronga ma dorou gena ona yogaka. 	 Wel, hoeveel zwaarder zal dan de straf zijn voor mensen, die de Zoon van God hebben vertrapt. Die voorbijgingen aan de heiligheid van Zijn bloed, waarmee Gods verbond is bezegeld en waardoor zij voor God waren afgezonderd en die de Heilige Geest, Die hun genade heeft gegeven, hebben beledigd.


Ngone panako o nyawa yangodu nakoso yodadi o Gikimoi Awi ngopa, de ona magena asa o dorou yaaka kawa. Inya! O Gikimoi ma Ngopa Una gena ona wajagaka, so o Iblis asa waaku kawa ona wasitura bai! 	 Wij weten dat ieder die een kind van God is, niet zondigt; want de Zoon van God beschermt hem en de duivel kan hem niets doen.


De upa ka ma ngale o Yahudika, duma Una asa wosone ma ngale o Gikimoi Awi ngopa-ngopa yangodu, ngaroko ona yodobiau o bi tona ma somoaka, la ma ngale ona moi-moi aku Una watolomu de waaka so ona imatekerimoi kali. 	 en niet alleen voor dat volk, maar ook voor de kinderen van God die over de wereld verspreid zijn. Jezus zou hen allemaal bijeenbrengen.


O Musa una manena qabolo o Israelka ma nyawa wihoholu, de ona wisitemo komanena, 'Nagoona nitide la ngona manena nomipareta de nomisidodapano ngomi manenaka.' Duma ka cawali una o Gikimoi asa wisuloka, so wapareta la wasisupu dede o malaikat ma roriwo, magena imasimane de o ngangaru ma rabano o uku isora. 	 Mozes werd dus naar Egypte gestuurd om het volk van Israël te bevrijden; het volk dat niets van hem wilde weten. Hij zou de leider worden van de mensen, die tegen hem hadden gezegd: 'Denkt u soms dat u onze leider en rechter bent?' Door de engel, die in de brandende braamstruik aan hem verscheen, gaf God hem daar de macht voor.


Komagena so o nyawa nakoso manga sininga qatorou so o dorou yodupa yaakasi, qohaka la ona yaaka. De o nyawa nakoso maro o Gikimoi Awi sininga komagena lo to ona manga sininga qatebi so yodupa o loha yaakasi, qohaka la ona magena o loha yaaka o Gikimoi Awi simaka." 	 Wie verkeerd doet, zal nog meer verkeerd doen; wie vuil is, zal nog vuiler worden; maar wie goed doet, moet nog meer goed doen en wie voor God afgezonderd is, moet nog meer voor God afgezonderd worden."


De nako o nyawa ileleani gena, ma lamo bilasu Una Awi manara magena ona yaaka yokaeli. 	 Een eerste voorwaarde voor een beheerder is dat hij betrouwbaar is.


So una awi dodihimo yosango yotemo, "Ngaroko, igogou, una manena to ngomi mia ngopa, de igogou ka wisibuo kusi de una wopipilo moi. 	 Zijn ouders antwoordden: "Dit is onze zoon en hij is blind geboren.


De ma boboloi Una o nyawa powiriwo paakuwa, sababu ka cawali Una waaka so ngone o nyawa aku pooho de lo powoma, de Una lo o bi moi-moi qangodu wonahike ngoneka. 	 Hij hoeft ook niet door mensen verzorgd te worden, omdat Hij niets nodig heeft. Hij geeft ons leven en adem en alles wat wij nodig hebben.


De nakoso o kia naga talelefo magena ngini niabaca, de ngini asa nianako igogou ngohi tosihoda qabolo o Gikimoi Awi ngale kiaka ma Kristus wosiganapuka. 	 Daaraan kunt u zien hoe goed ik begrijp wat voor bedoeling God met Christus heeft.


De to Ngohi Ai demo qangodu manena tinisingangasu nginika ma orasi Ngohi dede ngini kanenasi. 	 Ik vertel dit allemaal omdat Ik nu nog hier ben.


O Roti ma Ragi Ihihiwa ma Rarame he idumu, gena isironga lo o Paskah ma Wange ma Rarame. 	 Ondertussen was het bijna Pasen geworden. Tijdens dat feest eten de Joden alleen brood dat zonder gist gebakken is.


La ma ngale o nyawa, ona magena o demo itotiai de itetero gena yoholu yapiricaya de lo manga sininga ma rabaka isisanangi la o moi-moi qatotorou ka yaaka, ona magena yangodu asa manga dorou ma sopo o Gikimoi wahiri gena igogou bilasu yasifanggali de lo o dorou. 	 Zij zullen allemaal veroordeeld worden, omdat zij niet de waarheid geloven, maar met genoegen onrecht accepteren.


Taaka komagena la ma ngale ngini gena nia piricaya ma sihino, upa o dunia ma nyawa manga cawaro, duma ma sihino gena asa o Gikimoi Awi kuasano. 	 Want uw geloof moet niet gebaseerd zijn op menselijke wijsheid, maar op kracht van God.


O orasi magena o Paskah ma Rarame ma wange gena maro ilangika, so ma ngale magena yosidailako kasi, gena o wange he itiaika nagala o cako mogiowo de sinotoka. De ma gubernur kagena o Yahudi manga roririka wotemo, "Gena! Una manena nagala nia kolano." 	 Het was twaalf uur 's middags. Die avond zou de sabbat van de Paasweek beginnen. "Hier is jullie koning", zei Pilatus tegen de Joden.


Gila-gila o Iblis magena iloqa so o Yesus widongosaku, de imatodoka o bi malaikat yahino so asa Una iwileleanika. 	 De duivel liet Jezus met rust en ging weg. Toen wamen er engelen om voor Jezus te zorgen.


Magena Una Awi ngale, kiaka ma nonomaka de wosikokelelo waasi, gena Una masirete kanaga ngohi woisingangasuka, de kanaga lo ngohi iqomaka kanaga ma cunu talefoka. 	 Wat ik hiervoor in het kort schreef, was tot nog toe onbekend. Maar God heeft het mij duidelijk gemaakt.


De lo nakoso kanaga nia arata moi la o nyawa ma somoa yagolo, de hika niahike onaka. De upa lo nisikusu nia moi-moi, nakoso o bi nyawa yodupa yabau nginino." 	 Als iemand u iets vraagt, geef het hem. En als iemand iets van u wil lenen, weiger het dan niet.


De o Etiopia ma nyawa magena wosango, "Hiwa! Nakoso o nyawa moi lo isidotowa ngohika o demo ma ngale magena, idodooha ngohi aku tasahe." So kagena de una o Filipus iwiaso awi padatiku wopane so wisitami awi dateku. 	 "Begrijpt u wat u leest?" vroeg hij aan de man in de wagen. "Eerlijk gezegd, begrijp ik er niet veel van", antwoordde de man. "Er staat ook geen uitleg bij!" En hij vroeg Filippus bij hem in de wagen te komen zitten.


Ngohi manena o sowohi moi Ai duba tojaga qaloha. Sababu Ngohi Ai duba masirete gena moi-moi asa igogou tanako de Ai duba moi-moi lo Ngohi ka inako. 	 Ik ben de goede herder. Ik ken mijn schapen en zij kennen Mij, zoals Ik de Vader ken en Hij Mij kent. Ik geef mijn leven voor mijn schapen.


Komagena so o Gikimoi Awi kuasa asa wasulo la onaka yasihaga, sidago lo o moi-moi o nyawa ma dorou wakokulai gena asa ona yopiricayaka. 	 Omdat zij niet van de waarheid houden, laat God hen met hun hele hart in leugens geloven.


So o kia bato Ngohi asa tinidodedemo nginika, magena lo todedemo o nyawa yangoduka: La bilasu imajaga imasidodiahi!" 	 Wat Ik tegen jullie zeg, zeg Ik tegen iedereen: Blijf wakker! Kijk altijd naar Mij uit!"


La o kia naga idadadika magena Awi muri-muri yakeleloka, de ona asa yohairani yotemo, "O kiaso ka o demo moi de o ara ma hutu magena asa jai-jai isone." 	 De discipelen wisten niet wat zij zagen en vroegen: "Hoe kan die vijgeboom zo vlug verdorren?"


Ma orasi o Yesus o nyawa yadadala wadongosaku so wotagi o tahuka wowosa de Awi muri-muri yosano Unaka, ma ngale idodooha to Una Awi ade-ade magegena. 	 Daarna liet Jezus de mensen alleen en ging naar huis. Zijn discipelen vroegen Hem: "Wat bedoelt U met dat 'slecht worden'?"


Ma orasi iqoqomaka de o Gikimoi wijaji o Abrahamka wotemo, "Igogou-gogou, Ngohi Ai laha asa tonisidumu la to ngona ani ngopa de ani dano asa yadala." De Una Awi jaji gena ma ngale wosiputuru so asa wosasi dede Awi ronga masirete, sababu moi lo yahiwa ifoloi wikukuruye de Una. 	 "Abraham", zei Hij, "Ik zal u telkens weer zegenen. Ik zal u een zoon geven en u stamvader van een groot volk maken." (A)


Kagena de ma kapita wogiise gena o Yesus asa womasidiadoka, de una wasulo la o Yahudika manga roriri yamuruo naga yotagi yogolo o Yesuska, tanu Una wahino cai-cai la awi leleani una magena iwisiloha. 	 Toen de kapitein over Jezus hoorde, stuurde hij enkele voorname Joodse burgers naar Hem toe met de vraag of Hij wilde komen om zijn knecht te genezen.


Iqomaka ngohi lo o bi nyawa yopipiricaya o Yesus Awi dodotoka, bai yanau de lo o ngopeqeka, ngohi tapiliku de tarate de o buika tasingosaka, so ona magena ngohi tasangisara qatubuso sidago lo yamuruo naga ngohi tatooma. 	 Ik heb de aanhangers van die nieuwe leer vervolgd en gedood. Zowel mannen als vrouwen heb ik geboeid naar de gevangenis gebracht.


De o saksi yamuruo naga imaoko de isibicara to ona manga damato ma ngale Unaka, 	 Enkele valse getuigen beweerden dat zij Hem hadden horen zeggen: "Deze tempel is door mensen gemaakt.


Ai salam tosidingo ongo Trifena de lo ongo Trifosa, ona gena kanaga o Jouka yomanara yokaeli. Ai salam tosidingo ongo Persiska, muna pomidododara gena, muna ma ngale o Jouka momanara lo mokaeli. 	 Groet Tryfena en Tryfosa, die veel werk voor de Here doen. En onze beminde Persis, die veel voor de Here heeft gedaan.


de gila-gila wotagi o Yahudika manga puji ma bi tahuka wosihabari o Yesus Una magena o Gikimoi ma Ngopa. 	 Hij ging zelfs naar de verschillende synagogen en vertelde daar openlijk dat Jezus Gods Zoon is.


So kagena de o bi rasul magena yaaso iwosa kali, de yasulo la yangangapo, de yasibobita ma ngale o Yesus gena yaaku kawa o bi nyawaka isihabari. Qaboloka asa o bi rasul magena yapalako. 	 Zij moesten hem gelijk geven. Na de apostelen te hebben binnengeroepen, lieten ze hun zweepslagen geven. Zij verboden hen streng ooit nog in het openbaar over Jezus te spreken en lieten hen daarna gaan.


Magena maro nia gogolo iqomaka gena, o nonako moi isikelelo igogou ngohi ma Kristus woisuloka la Awi demo tosingangasu. So nakoso ngohi o nyawa ma dorou tafanggali de o dorou, de ngini asa nianako igogou ngohi gena tomadadi ma Kristus Awi uru ma dagali bai! Sababu ma Kristus Awi sitiari kiaka ngohi tinisidodiado nginika gena ma buturu ikurangi gena ihiwa, duma Awi kuasa magena igogou ngini masirete asa niamalo. 	 Ik zal u duidelijk bewijzen dat Christus door mij spreekt. Hij is niet zwak, maar zal onder u Zijn kracht tonen.


Wopipilo kawa gena wotemo, "Baba, o Nyawa ma Duhutu Una magena naguuna. Igogou qaloha, nakoso noisingangasu ngohika ma ngale ngohi aku Una towipiricaya." 	 De man antwoordde: "Ik weet niet wie dat is, Here. Anders zou ik in Hem geloven."


So kagena o Yesus wogoge wodamaha sidago o Paskah ma Wange ma Rarame ma orasi he idumuka, de Una wotagi wokahie o Yerusalemye. 	 Weldra zou het Joodse Paasfeest beginnen. Daarom vertrok Jezus naar Jeruzalem.


O haiwani ilalago magena isimaha ibicara la ma ngale imacaralamo de lo o Gikimoi Awi ronga ma dorou yogaka. Komagena isimaha lo o nyawa yapareta gena ma deka o ngoosa moruha de sinoto. 	 Het beest mocht met grote woorden God beledigen, 42 maanden lang.


So Una wotemo onaka, "O Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefo itemo, Ngohi o Salamati ma Kolano manena bilasu isususa de isangisara sidago itooma, qabolo de o wange saangeka asa tooho kali. 	 "Dus", zei Hij, "het was al lang voorzegd dat de Christus zou lijden en sterven. En op de derde dag zou Hij weer levend worden.


Komagena imaaka la ma ngale maro o kia naga iqomaka ma nabi Yesaya wosilelefoka gena isiganapuka, de kanaga wotemo, "Jou, nagoona asa yopiricayaka o bi moi-moi o kia naga miasihohabari onaka, de lo nagoonaka asa Ani kuasa nasikelelo." 	 Op hen waren de woorden van de profeet Jesaja van toepassing: "Wie heeft geloofd wat wij vertelden? En wie heeft ingezien dat God Zijn hand in al deze wonderen had?" (B)


so Ngohi asa itooma, duma o wange saangeka de asa Ngohi tooho kali." De Awi demo magena Awi muri-muri yoise, de ona manga sininga isusa de foloi ipeleso. 	 Ze zullen Mij vermoorden. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden." Deze woorden maakten de discipelen erg verdrietig.


De komagena ngini manena lo o orasi iqoqoma gena niadupa masirete niamote de niaaka. 	 Vroeger, voor uw bekering, deed u deze dingen ook,


De o Yohanes awi nyawa wimomote magena itagi iliho, de ma ngale o Yohanes gena o Yesus wobicara o nyawa yadadalaka wotemo, "Ngini nitagi o tona ibobeleuka la o Yohanes niwimake, de ngini gena upa ma ngale niwimake o nyawa moi la kanaga wadodato so awi piricaya ma ngutu ihiwa, imatero maro o dumule o paro yawuwu so ikole hika de hino. 	 Toen de discipelen van Johannes weggingen, zei Jezus tegen de mensen die om Hem heen stonden: "U bent in de woestijn geweest om Johannes te zien. Wat dacht u eigenlijk van hem? Dat hij een riet was, dat wuift in de wind?


De muna magena mosango motemo, "Kodo, Baba! O bi kaso o meja ma litimika lo yodamaha o ino ma reremo, la nako itura, de o kaso magena lo aku yaoqo." 	 "Inderdaad, Here. Maar de honden mogen toch wel de kruimels opeten die van de tafel vallen", was haar antwoord.


O nyawa la kanaga manga piricaya qaceke, ona magena bilasu ngini niaqehe qaloha, la upa sidago de ma ngale o kia ona yopiricayaka gena ona dede ngini nimatekesikoholu. 	 Neem iemand met een zwak geloof in uw midden op, maar vermijd twijfelachtige discussies.


Duma ngaroko o Gikimoi Awi laha ona wasidumu komagena, ona nanga ete de nanga topora yadala ma ngale to ona manga gogoho gena o Gikimoi wosanangiwa. Mutuwade ona magena asa isone kagena o tona ibobeleuka manga ngeko ikilolika. 	 Toch was God niet tevreden over de meesten van hen; Hij sloeg hen neer in de woestijn.


Ma orasi o Festus womasidiado o daera magenaka la wopareta so kagena o Kaisarea ma dokuka o wange saangeka, de una wotagi o Yerusalemka. 	 Drie dagen nadat Festus in zijn gebied was aangekomen, ging hij van Caesarea naar Jeruzalem.


Duma o orasi manenaka de ngini magena asa igogou o Gikimoi niwinakoka. eko ngini gena o Gikimoi lo wininakoka. Komagena de qadodooha so nia sininga ma rabaka asa itiaiwa, so nisisala de sidago o Yahudi manga bobita o Gikimoino, ngaroko nia sininga yaakuwa yaaka itiai, duma magena niamote kali. Upa sidago magena niamote kali so ngini maro iqoqomaka inipareta kali. 	 Maar hoe kunt u, nu u God hebt leren kennen (of, beter gezegd: nu God L kent), daar weer naar teruggaan? Wilt u soms weer slaven worden van de een of andere armzalige, krachteloze godsdienst?


O Yesus wokahino kali o puji ma tahuno, de kagena o nyawa moi awi gia ma sononga isoneka. 	 Op een andere sabbat kwam Jezus weer in een synagoge. Er zat een man met een lamme, verschrompelde hand.


Kagena de Una wotemo, "Ngaroko komagena, o orasi manena la nagoona kanaga de nia pipi, eko lo o baro de o maru bilasu nimagaho. De lo nagoona la kanaga nia sumarangi ihiwa, hika nia baju nisiija la o sumarangi moi nimaija. 	 "Maar", ging Hij verder, "neem nu een beurs mee als je er één hebt en een tas. Als je geen zwaard hebt, verkoop dan je mantel. Dan kun je een zwaard kopen.


Ma orasi o Yesus de Awi muri-muri o Yerusalem yadumuka, so ona imasidiado o doku Betfage de o doku Betania o Tala Zaitunka, kagena de o muri yasinoto wasulo itagi iqoma. 	 Zij kwamen in de buurt van Jeruzalem, bij Bethfagé en Bethanië, op de helling van de Olijfberg.


Duma ma Kristus, ka ma moi Awi rohe wahike la ma ngale o nyawa manga dorou gena asa witoomaka, de Awi manara magena upa he isidadu kali sidago ka sidutu ikakali. Awi rohe wahike qaboloka, de Una womatamiye o Gikimoi Awi girinaka la Awi horomati wamake. 	 Maar nadat Christus Zichzelf voor onze zonden aan God had gegeven als een offer voor alle tijden, ging Hij aan Gods rechterhand zitten.


La komagena Ngohi Ai Babaka de tahuku o dunia ma rabaku towosa, sidago o orasi manena de asa o dunia gena he todongosa de toliho Ai Babaka." 	 Ik ben van de Vader naar de wereld gekomen. Nu verlaat Ik de wereld en ga terug naar de Vader."


Ma dongoho o Yesus wodoto qabolo de Awi muri-muri imasano Unaka, tanu Awi ade-ade ma ngale gena wasingangasu onaka. 	 Zijn discipelen vroegen wat Hij met de gelijkenis bedoelde.


Yasangisara de yabodito o nyawaka kiaka bato yahika. 	 waar zij geweest zijn, laten zij een spoor van verwoesting en ellende achter.


Sababu o bobita ngai sinoto magena kanaga idadi o bobita ma somoa, iqomaka o Musa de o bi nabi isilelefoka, gena ma sosoqe." 	 Deze twee geboden zijn de basis van de hele wet en de profeten."


Qabolo de kagena ona yogogeku Una iwijajaga. 	 Daarna gingen zij zitten en hielden de wacht.