So kagena ona imatekesikoholu de imasidailako, so tanu imajobo iliho, de o Paulus wasitemo o Yahudi manga roririka magena de o demo moi, gena komanena, "Igogou de itemo ma ngale ngini manenaka, kiaka o Gurumi Qatetebi ma nabi Yesaya iwisingangasu ma ngale nia ete de nia topora iqoqomaka, gena komanena, 	 Zij vertrokken, zonder dat ze het met Paulus eens waren geworden. Voor hun vertrek zei Paulus nog dit: "Wat de Heilige Geest door de profeet Jesaja tegen onze voorouders heeft gezegd, is maar al te waar!


Komagena so bilasu ngini nia sininga ma edekati gena imakadame de o nyawa yangodu, de lo o nyawa manga aturu moi-moi kanaga upa ngini nicapu, so ngini ningodu asa nia oho masirete nisisari. O bi moi-moi magena iqomaka ngomi minisibeseso qaboloka. 	 Zet u volledig in om een rustig leven te leiden; bemoei u met uw eigen zaken en verdien uw eigen boterham, zoals we dat al eerder hebben gezegd.


Ma orasi o Yesus wodola o dipaye de ona ka imagoginanosi, ato imatodoka o nyawa yasinoto manga baju qaare yahino so imaokoye to ona manga dateka, 	 Terwijl zij nog naar de lucht tuurden, stonden er plotseling twee mannen bij hen, met witte kleren aan.


Ena gena, una wadoto o Gikimoi Awi buku ma demo, de igogou o demo magena ma ngale o Salamati ma Kolano Una magena bilasu wosangisara de wosone, duma asa wooho kali, de o Paulus wotemoli, "O Yesus ngohi tinisihohabari gena, Una magena o Salamati ma Kolano." 	 Aan de hand daarvan liet hij hun zien dat de Christus, die zij verwachtten, na veel lijden moest sterven en daarna weer levend zou worden. "Wel", zei hij, "de Jezus over wie ik spreek, is de Christus!"


Ai dodiao nipipiricaya, ngone manena nakoso de o Yesus Kristus pomarimoika, de o Gikimoi asa upa wonafanggali de o dorou, duma wotemo nanga sininga itiai Unaka. 	 Het is duidelijk dat mensen die van Christus Jezus zijn, niet veroordeeld zullen worden.


O nyawa nakoso o demo o Gikimoino isingongangasu o buku manena ma rabaka gena ma ngale yabacaka de yosigiseka de lo yodupa yaakaka, done ona magena asa yosanangi. Sababu ma orasi he idumuka de o bi moi-moi magegena qangodu asa idadi. 	 Gelukkig is hij die deze profetie van de Here voorleest; en dat geldt ook voor de mensen die ernaar luisteren en het zullen onthouden. Want de tijd dat deze dingen werkelijkheid worden, komt steeds dichterbij.


So ma orasi ona iuti o talaku, de wasibobita onaka wotemo, "Upa lo ngini nisingangasu o nyawaka o kia ngini niakokeleloka, ma bati Ngohi, o Nyawa ma Duhutu, tomomi Ai sone ma rabano." 	 Terwijl zij van de berg afdaalden, zei Jezus dat ze hier pas over mochten spreken als Hij uit de dood teruggekomen zou zijn. Dus hielden zij het voor zich.


O gisisi ma sonongali asa itura o tona qalolohaku. So ioho ma goho ifero qaloha de ma hutu ilamo so isopo. Ma sopo kanaga qaloha sidago ma dala ma para moruwange, de ma binuka qaloha sidago ma para moributanga, de ma binukali qaloha sidago lo ma para ratu moi." 	 Maar het zaad dat in goede grond viel, kwam mooi op. Het werd rijp en gaf een grote opbrengst. Wel dertig, zestig en honderd keer zoveel als was gezaaid.


Duma o orasi manena naga o manara la kanaga wihihike o Yesuska, gena foloisi qaloha de o manara kiaka yahihike o bi imam ma somoaka. Komagena lo o jaji qamomuane la kanaga Una maro o Gikimoi Awi dagali moi wasidodiado o nyawaka, gena foloisi qaloha de o jaji iqoqoma o Musa waaahoka, sababu o kia naga o Yesus maro o Gikimoi Awi dagali gena wonajajaji ngoneka, magena foloisi qaloha. 	 Maar Christus, de hemelse priester, heeft een veel belangrijker taak gekregen dan de priesters van Israël. Hij heeft ervoor gezorgd dat God een nieuw verbond met de mensen sloot; een verbond dat op betere beloften steunt.


Duma o toka magena itemo onaka, "Ngohi o Yesus ka towinako de o Paulus lo ka towinako, duma ngini manena nagoona sidago ngini niaaka komanena. Ngohi toholu tosupu." 	 "Jezus ken ik en van Paulus heb ik ook gehoord. Maar wie bent u?"


Kagena de o roriri moi wotemo ngohika, "Upa noari. Hika nanano de nakelelo. Una o Yehuda ma soano ma Kolano Daud awi ngopa de awi dano moiku, Una magena wolamo de wokuasa maro ka o singa ma nau moi so Awi lawangi wasitura qaboloka. So Una magena asa waaku o buku o lolo moi ma segel ngai tumudingika magena waraca de lo wapelenga." 	 Maar één van de ouderlingen zei tegen mij: "U hoeft niet te huilen, want de leeuw uit de stam Juda, de nakomeling van David, heeft de overwinning behaald. Daarom mag Hij de zeven zegels verbreken en de rol openmaken."


Kagena de o ngopeqeka muna magena asa o tona imiriwo. So o ake o naga ma uruno iuuhi magena o tona ma uru ipelenga so yasoduka. 	 Maar de aarde kwam haar te hulp door open te splijten en de stroom water op te slokken.


Una wotagi waasi ngini winikurumi, de to ngini nia giliri gena tosingangasu unaka. De ma duuruka, ka qaloha de to ngini nia gogoho, una wakokeleloka gena, ngohi nisimaqewa. To ngomi mia demo kiaka nia giliri misingangasu unaka gena itiaika, ka imatero maro mia demo moi-moi nginika gena qangodu ka itiai de moiwa isala. 	 Voor zijn vertrek had ik tegenover hem al hoog van u opgegeven en u hebt mij niet teleurgesteld. Ik heb altijd de waarheid verteld; en dat ik tegenover Titus vol lof over u was, bleek dan ook terecht te zijn.


De o nyawa una magena wosango, 'O gososo o liter cala saange.' So o arata ma jojaga una magena wotemo, 'Manena ani nagi ma surati. Nogogeku de taika nalefo, ka liter 1,500.' 	 'Honderd vaten olie', antwoordde de man. 'Hier is uw schuldbekentenis', zei de beheerder. 'Verscheur die en schrijf een nieuwe voor vijftig vaten.'


Ma orasi una wobicara komagena, de ma Imam Wilalamo o Ananias wosulo o nyawa moi o Paulus awi dateka so awi uruko wosidopoka. 	 "Sla hem op zijn mond", zei de hogepriester Ananias tegen de mannen die vlak bij Paulus stonden.


Kanaga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo o Jou wotemo komanena, "O nyawa ma somoa o Yahudika yasowo ona magena asa tangaho o Yahudi ma nyawaka, so ona asa yosibicara de o bi bahasa kiaka o Yahudi ma nyawa yananakowa. Komagena Ngohi tosibicara o Yahudi ma nyawaka, duma ngaroko komagena ona Ai demo magena isidoohawa." 	 In de Boeken staat dat God in onbekende talen en door de mond van vreemdelingen tot het volk zou spreken, maar dat zij niet naar Hem zouden luisteren. (b)


O dodoto ikokulai magena o nyawa yodoto so asa yatodamatoko de manga laqe isago, de ona manga sininga ma rabaka itemo manga sala ihiwa. De manga demo komagena ona imatero maro o nyawa moi de awi siri qatubuso, duma una he wamalo kawa. 	 Deze schijnheilige leraars vertellen leugens en hebben hun eigen geweten het zwijgen opgelegd.


Ngohi manena, o oho ma hutu magena, o roti o sorogaka de tahino so o nyawa ona nagoona la o roti manena yaoqo, gena to ona manga oho ka sidutu ikakali. O roti magena to Ngohi Ai rohe masirete, de magena Ngohi tahike ma ngale ona o nyawa o duniaka la ona asa yamake o oho ma duhutu." 	 Ik ben het levende brood dat uit de hemel is gekomen. Wie van dit brood eet, zal altijd blijven leven. Het brood dat Ik voor het leven van de wereld zal geven, is mijn lichaam."


Ma orasi o Yesus wiosi qabolo so o Yordan ma Seleraye asa ka wodolaye, de imatodoka o dipa ipelenga de yakelelo o Gikimoi Awi Gurumi iuti imatero maro o namo dara de itangi Unaku. 	 Na gedoopt te zijn, klom Jezus meteen op de oever. De hemel scheurde open en Johannes zag dat de Geest van God in de vorm van een duif op Jezus neerdaalde.


La Una wosano ma babaka, "So he itekaka to una awi siri manena?" De ma baba wosango, "Ka wicecekesi. 	 "Hoe lang heeft hij dit al?" vroeg Jezus aan de vader.


Duma una asa he winako kawa, sababu ma orasi o Yesus wisiloha gena, to Una Awi ronga wodedemo waasi de wotagi womasicapu o nyawa yadadala manga sidongirabaka. 	 De man wist het niet, omdat Jezus ongemerkt was weggegaan toen de mensen van alle kanten kwamen aanlopen.


So ma orasi woiosi qabolo, so toliho o Yerusalemka de o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka tosumbayang, de o gogelelo moi o Gikimoino tamakeli. 	 Later ging ik naar Jeruzalem terug. Toen ik op een dag in de tempel aan het bidden was, raakte ik buiten mijzelf en zag ik de Here.


Kagena de ngohi o gogelelo moili tamake kali, kanaga o lobi qaaare de ma qokuka Una womatetengo womatamiye, Una maro o nyawa yanau moi. Una Awi saheku kanaga de Awi mahkota o guracino, de Awi giaka o rarari qadodoto moi wacohono. 	 Toen zag ik een witte wolk en op die wolk zat Iemand die op een Mensenzoon leek. Hij had een gouden kroon op Zijn hoofd en een scherpe sikkel in Zijn hand.


Upa sidago o Gikimoi Awi edekati gena nanga dorou wodoosa so wonasisangisara, duma Una Awi edekati ma ngale dede nanga Jou Yesus Kristus wosone so o Gikimoi aku wonasisalamati. 	 Want God heeft ons niet bestemd om door Hem bestraft te worden, maar om gered te worden door de Here Jezus Christus.


Qabolo de ma Kolano Herodes awi sibuo ma wangeka, o rarame magena ma rabaka ongo Herodias ami ngopa moselo so una magena womidupa icarawa. 	 Op de verjaardag van Herodes kwam de dochter van Herodias de feestzaal binnen en danste voor de gasten.


Wosipalasa qaboloka, de wopipilo magenaka wotemo, "Hika notagi o Siloam ma ake ma lepaka, de o ake magena ani bio nosimasau kasi." (Manga demo o Siloam gena ma ngale 'o ake isiuhi o taboko'.) So wopipilo una magena wotagi wokahika o ake magenaka. Ato awi bio de o ake wosimasauka, de aku womasigeleloka so woliho de awi lako ipilo kawa. 	 "Ga u wassen in de vijver van Siloam." De man ging er heen en waste zich. Toen hij terugkwam, kon hij zien.


O Barabas una magena o bui ma rabaka wisingosaka, sababu iqomaka o kotaka o nyawa icanga o Roma ma bobaretaka de ma orasi magena una kanaga manga sidongirabaka de lo una wototooma moi. 	 Laat Barabbas vrij!" Barabbas zat in de gevangenis, omdat hij in Jeruzalem een opstand tegen de regering had geleid en daarbij een moord had gepleegd.


Una Awi woma walia so wosango, "Ce! Qadoohaso ngini o bi nyawa o orasi manena de nigolo Ngohi taaka o nonako nginika. Toholu! Ngini tinisingangasu igogou, ngaroko nigolo lo Ngohi taakawa o nonako maro komagena ma meta o nyawa ngini manenaka." 	 Met een diepe zucht zei Jezus: "Waarom wilt u een bewijs hebben? Dat krijgt u niet!"


Ona ka imatekebobicarasi, de imatodokano o Yesus masirete lo asa womaoko to ona manga sidongirabaka, de wotemo, "Ai salam nginika! Tanu nia sininga ma rabaka igogou isosanangi." 	 Terwijl zij nog aan het vertellen waren, stond Jezus plotseling bij hen.


Kanaga Ngohi tosone waasi de o Gurumi Qatetebi lo wahino waasi, duma Ngohi tinisingangasu iqomaka, la ma ngale ma orasi idadi gena ngini asa niosininga Ngohi gena tinisingangasuka, so magena asa niopiricaya igogou de itiai. 	 Ik zeg het nu alvast. Als Ik straks weg ben, zult u in Mij geloven.


Nakoso ngone lo o orasi manena o dunia ma bi dokuka asa nanga dodara o nyawaka maro ma Kristus lo wonadodaraka, de done ma orasi o Gikimoi o nyawa yangodu manga dorou de manga loha ma sopo asa wafanggali itotiai, de o orasi magenaka ngone asa de nanga baranika de upa lo inamodo. 	 Als de liefde in ons haar doel bereikt, kunnen wij vol vertrouwen de dag van het grote oordeel tegemoet zien, omdat wij in deze wereld leven zoals Christus er leefde.


He! Ngini de nia ngauka tanu niise la nianako. 	 Onthoud dit goed!


Mutuwade Una wotemo kali onaka, "Igogou! Ngini lo done asa niaudo o sangisara de o sone ma udo-udo, maro o kia Ngohi asa tauudo gena. Duma ma ngale nagoona asa imatami Ai girinaka eko Ai gubalika, magena Ngohi Ai hakuwa so tositatapuwa. Magena maha de Ai Baba, sababu Una ka wanako de wositatapuka nagoona asa imatami o riho magegenaka." 	 "Inderdaad", zei Hij. "Jullie zullen uit mijn beker drinken. Maar wie aan weerskanten van mijn troon zullen zitten, beslis Ik niet. Die plaatsen zijn bestemd voor de mensen die mijn Vader heeft uitgekozen."


De lo o Saulus wosibicara igogou o Yesus Una magena o Salamati ma Kolano, so ma ngale magegena asa una imatekeributu de o bi Yahudi ma nyawa iyoyunanika, duma manga sininga ma rabaka ona o ngeko isisari la o Saulus witooma. 	 sprak openlijk over Jezus. De Griekstalige Joden waren hem niet goedgezind. Na enkele verhitte gesprekken met hem, probeerden zij hem te doden.


De Una magena o Gikimoi asa wisitatapuka la wodadi o Imam Wilalamo ka imatero de o Melkisedek iqoqomaka. 	 God had Hem immers aangewezen als hogepriester, op dezelfde wijze als Melchizédek.


De ngone lo panako o Gikimoi ma Ngopa wahino qaboloka, de Una lo wonasinako ngoneka la ngone gena de o Gikimoi wototiai igogou powinakoka. Ngone de o Gikimoi gena pomatekerimoika, de ngone lo dede ma Ngopa o Yesus Kristus lo pomatekerimoika. So, ai ngopa-ngopa tinisosininga, igogou-gogou ma Kristus Una magena o Gikimoi wototiai de Una magena lo o oho ka sidutu ikakali. 	 Wij weten dat de Zoon van God gekomen is en ons heeft laten zien hoe wij de enige en echte God kunnen leren kennen. Wij zijn één met de ware God door Zijn Zoon Jezus Christus. Hij is de ware God; Hem te kennen, is het eeuwige leven.


Duma nakoso kanaga o nyawa manga gogoho komagenawa, de ona magena o Gikimoi Awi dupa magena asa yanakowa koloko ipipilo so ona imasigogelelowa, sababu ona yawosaka manga dorou iqoqomaka gena qangodu o Gikimoi wasisaka ma ngale manga sininga qatebi. 	 Maar als geen van die eigenschappen bij u aanwezig is, bent u blind en kortzichtig. Dan bent u vergeten dat God u van uw oude, zondige leven heeft bevrijd.


Ngini tinisingangasu igogou, yamuruo naga to ngini nia sidongirabano done isone waasi, nakoso yakelelo waasi Ngohi, o Nyawa ma Duhutu, tahino maro o Kolano moi." 	 Luister, Ik zeg dat sommigen van jullie, die hier bij Mij staan, Mij nog tijdens hun leven zullen zien komen in koninklijke waardigheid."


Qabolo de o imamka ma bi sahe de lo o Gikimoi Awi Tahu yojajagaka nonena yahino la o Yesus iwitago, de Una wotemo onaka, "Qadoohaso ngini niaka maro Ngohi o nyawa ma dorou, sidago niahino o gogipongo de o sumarangi nigaho la Ngohi nitago. 	 Daarna zei Hij tegen de leidende priesters, de tempelwachters en de voorname burgers, die met Judas waren meegekomen: "Ben Ik een rover? Waarom hebt u die zwaarden en stokken meegenomen?


Sababu nako o Yahudika ma nyawa la iqomaka o Musa o Mesir ma tonano wasisupuka, ona magena ngaroko o Gikimoi Awi ili yoiseka, duma ma duuruka ona asa iwiholu. 	 En over welke mensen spreek ik hier? Wie kwamen, nadat zij God hadden horen spreken, tegen Hem in opstand? Dat waren de mensen die onder leiding van Mozes uit Egypte trokken.


De nginika o Gurumi Qatetebi ma kuasa gena nipareta, so ngini lo bilasu nimatekesigiise, sababu komagena ngini asa ma Kristus niwihoromati. 	 Onderwerp u aan elkaar uit ontzag voor Christus.


Duma o Abraham wosango, 'Ai ngopa, nomasininga: Ma orasi iqomaka ka noohosi o duniaka, de o loha qangodu namake, salanta o Lazarus gena ka o dorou wamake. O orasi manena una kanena wosanangi, de nako ngona gena ka nosangisara. 	 Maar Abraham zei tegen hem: 'U bent zeker vergeten dat u tijdens uw leven alles had wat uw hart begeerde en Lazarus had niets dan ellende. Nu is het andersom: Hij wordt hier getroost en u vergaat van de pijn.


Nakoso ngomi o pipi migolo nginika gena, qadoohawa de isalawa. Duma upa ngomi migolo, sababu ngomi mia edekati maro o kia moi-moi ngomi miaaka de miamanara komagena bilasu lo ngini niaaka. 	 Wij hadden dat overigens best van u mogen eisen, maar hebben het niet gedaan om u tot een voorbeeld te zijn. Leef daar dan ook naar!


O orasi manena qabolo asa o Jou wonisisangisara ngonaka, so ani lako ipilo sidago o orasi muruo naga so o wange ma siwa lo nakelelo kawa." O orasi magena qabolo o Elimas wamalo gena koloko awi lako o marasa yasaoka, so wotagi lo ka wopaqa-paqa de o nyawa womasari la wituda. 	 Nu geeft God u uw verdiende loon. U zult blind worden en het zal lang duren voordat u de zon weer kunt zien." Op hetzelfde moment kwam er een waas voor de ogen van Elymas en even later zag hij niets meer. Hij liep tastend rond, op zoek naar iemand die hem kon leiden.


Kanaga o bi nyawa o Gikimoi iwihoholu eko o dunia ma bi moi-moi ona yonyanyafusu gena, upa lo ngini niodupa. Magena maro o nyafusu ma dorou nanga sininga ma rabano ibao, eko o kia naga moi pakokelelo de ponyafusu, eko lo ma ngale de nanga arata so ngone pomacaralamo. Nakoso o bi moi-moi magena la niodupaka, de o Gikimoi gena ngini asa niwidodara kawa. Sababu o bi moi-moi o duniaka magena upa nitemo ma sihino o Baba Gikimoino, magena qasowo. Duma ma sihino gena o bi nyawa Una iwihoholuno. 	 Alles wat van de wereld is (de zondige begeerten, de hebzucht en de hoogmoed, die door macht en bezit ontstaat) is er niet door de Vader, maar door de wereld.


Duma nakoso o kia naga pamake waasi gena ngone ka pongonganosi, de ngone o orasi manena asa maro o sangisara pamoku komagena lo o damaha magena lo o momoku moi. 	 Maar zolang het er nog niet is, blijven wij het geduldig verwachten.


Una aku o nyawa yasasapi ona magena wasipunu de o kia naga qaloloha. Una aku o nyawa ikakaya wadusu de ona itagi ka manga kia-kia lo waali. 	 Hij heeft hongerigen overladen met het goede en rijken met lege handen weggestuurd.


De Awi muri-muri itagi o dokuka, o ino imaija, so Una widongosaka o sumu magenaka. So ona imajoboka de itekawa, de o Samariaka ma ngopeqeka moi mahino kagena o sumuka o ake momasiui. So kagena de Una asa womagolo munaka wotemo, "Awa, nako qaloha, de tanu ani ake sutu noiguse la Ngohi aku taudo." 	 Hij was op dat moment alleen omdat Zijn discipelen naar de stad waren om eten te kopen.


So kagena de Una womaginano ona yangoduka, de wotemo o nyawa awi gia ma sononga isosoneka gena, "Ani gia natoano." De una awi gia watoa, de o orasi magena qabolo awi gia gena qalohaka. 	 Hij keek hen een voor een aan. "Steek uw hand uit", zei Hij tegen de man. Terwijl de man dat deed, werd zijn hand helemaal gezond.


Ona manga dodagi ma rabaka ma ngale o kia naga idadadika qangodu magena ona isibobicara. 	 Ze spraken met elkaar over alle gebeurtenissen.


Ngaroko ngone o bi moi-moi qatotorou magena paaka, duma ma orasi yaadoka de o Gikimoi asa wonasidumu Awi laha de lo Awi dodara so ngone wonasisalamatika. 	 Maar toen de tijd aanbrak dat God ons, door de komst van Zijn Zoon, Zijn liefde en vriendelijkheid zou tonen, heeft Hij ons gered.


Igogou, o dunia manenaka de poohosi gena ngone pomaridemo, sababu nanga momoku magena foloi qatubuso. Ngaroko, upa he podedemo ngone pomode posone ma ngale nanga rohe bilasu padongosa, sababu ngone pomode o sorogaka de o rohe qamomuane done asa pamake, la ma ngale nanga rohe isosone gena aku yatagali de o rohe iooho ka sidutu ikakali. 	 In ons aardse lichaam hebben wij het vaak moeilijk, maar wij zouden het vreselijk vinden om geen lichaam meer te hebben. Wij willen vanuit ons oude lichaam in ons nieuwe lichaam overgaan, zodat het sterfelijke door het leven wordt opgeheven.


Ngaroko komagena, ma ngale ngini tiniriwo lebelaha ngohi gena ka toohosi. 	 Maar omdat u eigenlijk niet zonder mij kunt, reken ik erop dat ik nog wel enige tijd in deze wereld zal blijven.


So kagena de Una wotemo onaka, "O dodoto kekiaka Ngohi tinidodoto nginika, manena upa nitemo Ngohi masirete tositatapu so tinidoto, duma Una Ngohi woisusuloka la Ngohi tahino gena Ai dodoto qangodu manena ma sihino gena Una woidoto. 	 Jezus antwoordde: "Wat Ik u leer, heb Ik niet van Mijzelf, maar van God. Hij heeft Mij gestuurd.


So de ona imasikagaro itagi so yahika kagena de yamake o Yusuf de ongo Maria, de o ngopa Una magena iwiidusa o haiwani ma ino ma rihoka. 	 Zij liepen snel naar het stadje, vonden Maria en Jozef en zagen het kind! Het lag in een voerbak.


"Ngini ningodu nianako gena iqoqomaka kanaga nia dodotoka asa itemo maro komanena, 'Nia dodiao gena niadodara, duma o nyawa nia saturu gena niaduhudu.' 	 Er wordt gezegd: 'Houd van uw vrienden en haat uw vijanden.'


Bilasu upa o lake o bi gomaka isisusuba gena niaoqo, upa lo o bi haiwani ma au niaudo, upa lo o bi haiwani yagogohore la isoneka de niaoqo de lo upa o bi nyafusu ma dorou niaaka. Nakoso ngini nimasitiari la o dorou ma manara magena niaaka niholu, magena asa niamanara itiai de qaloha. Sidago kagena. De o Yesus Kristus Awi ronga Ngomi o gogobu, de o bi rasul, de o roriri o Yerusalemka 	 eet niets van wat aan afgoden geofferd is; eet of drink geen bloed; eet geen vlees van dieren die door verstikking ter dood gebracht zijn en pleeg geen hoererij. Als u zich daaraan houdt, is het goed. Wij wensen u het allerbeste."


De upa posidadu-dadu o dodoto kiaka ma ngale pomaosi de o Jou Yesus Awi ronga, eko o dodoto kiaka ma ngale nanga gia pahado o nyawaka. De lo upa posidadu-dadu o dodoto kiaka ma ngale posoneka de aku pooho kali, eko lo o dodoto kiaka ma ngale o fanggali o bi nyawa ma dorouka gena o sangisara ka sidutu ikokakali. Upa o dodoto ma nonoma maro komagena ka posidadu-dadu, duma magena de bilasu podogo kali bai! 	 Wij hoeven ook niets meer te leren over de verschillende dopen en het hand-opleggen, over het opstaan van doden en een eeuwig oordeel.


Komagenali o nyawa moi lo asa pamakewa, o anggur qamomuane de yoguse ma ngihi iqoqomaku, upa sidago o anggur qamomuane done asa iwaka so ma ngihi iqoqoma magena yapolote. Ma dodoguku ma anggur de ma ngihi sinoto lo sona podahewa. 	 Men doet ook geen jonge wijn in oude leren zakken. Want door het gisten van de jonge wijn zou het oude, stugge leer gaan scheuren.


So kanaga o nyawa moi o tona ibobeleuka womatotoore, 'He! Ma ngale nanga Jou Awi hino gena ngini nimasidailako. La o ngeko gena bilasu nisibolowo de nisitiai.' " 	 In de woestijn zou een stem gehoord worden: "Baan voor de Here een weg in de wildernis; maak een rechte en vlakke weg door de woestijn." (b)


Hika niatailako la nianako o manara kia gena kanaga o Gikimoi niwisisanangi. 	 Probeer steeds weer te ontdekken wat het hart van de Here tot vreugde is.


Upa nosimaha la o dorou imibaja ngomika, duma nomisirese o dorou ma kuasano. ((Sababu Ngona nokolano nokuasa de lo nomulia ka sidutu ikakali. Amin.))' 	 Laat ons niet in verleiding komen, maar verlos ons van de kwade machten. Want het Koninkrijk is van U en alle kracht en glorie tot in de eeuwigheid. Amen.


Duma igogou o kia naga moi lo upa idadi nginika, nia hutu nia saheka ngai moi lo done asa isisawa. 	 Maar geen haar op je hoofd zal gekrenkt worden. Door stand te houden, zullen jullie je leven redden.


De ma orasi ngomi o habari qaloloha minisihabarika, o Gikimoi ngini winiaso la komagena lo nanga Jou Yesus Kristus Awi mulia gena dede nginika. 	 Hij heeft u door ons het goede nieuws verteld en u geroepen om deel te krijgen aan de eer en macht van onze Here Jezus Christus.


Ma duuruka, de ma ngale o kia naga nianakoka so asa to una awi piricaya yasisaka, sababu o kia naga wamalo qatorou la ngini niaaaka magena una wamote, duma una magenaka lo ma Kristus wosoneka. 	 Waarom zou u zo'n zwakke broeder door uw grotere kennis naar de ondergang helpen? Christus is voor hem gestorven!


La o Yesus wotemoli onaka, "Igogou, ngini asa nisanangi, sababu ngini gena o kia naga taaaka magena niakeleloka, de lo to Ngohi Ai dodoto gena nioiseka. 	 Gelukkig hebben jullie ogen die kunnen zien en oren die kunnen horen!


Ma orasi o Yesus wobobicarasi, de imatodoka o nyawa yadadala imasidiado. De lo o Yudas, Awi muri moi yamogiowo de sinoto manga sidongirabano, una magena ona wangaho. Ona imasidiadoka, de o Yudas wotagi o Yesuska, wodupa witabea de wihame. 	 Hij was nog niet uitgesproken of er kwam een troep mannen aan. Judas, één van de twaalf discipelen, ging voor hen uit. Hij liep op Jezus toe en groette Hem met een kus.


"Ma orasi ka o dodagi ma raba kasi so o Damsyikka he taado, gena o wange itotiai, de o nita moi isitodoka o dipaku idisiwa de ma siwa isigilolino. 	 Toen ik op weg was naar Damascus en midden op de dag de stad naderde, stond ik plotseling gevangen in een felle lichtbundel, die uit de hemel kwam.


So kagena de o bi rasul imanako, so jai-jai o kota magena yodoloqa de manga dodagi yadofa kali so itagi o Listra ma kota de o Derbe ma kota ma sigilolino o Likaonia ma daera ma rabaka. 	 Toen Paulus en Barnabas dat hoorden, vluchtten zij voor hun leven.


Komagena de awi sininga qamuuqu bilasu o bi nyawa wilalawangi gena manga sala wosidiahi. La ma ngale tanu o Gikimoi wariwo so done ona magena manga sininga ma rabaka imakiliho o dodoto itotiai yamote. 	 Wees daarom nederig als je de mensen, die zich verzetten, duidelijk de waarheid zegt. Want als je vriendelijk met hen spreekt, is er een kans dat zij met Gods hulp hun verkeerde ideeën zullen loslaten en de waarheid gaan erkennen.


Ngomi o Gikimoi Awi simaka mibarani mibicara komagena, sababu ma Kristus Awi kuasa kanaga ngomika. 	 Wij durven dit alleen maar over onszelf te zeggen, omdat wij er dank zij Christus op vertrouwen dat God ons zal helpen het waar te maken.


Ma ngale ngini maro o Gikimoi Awi nyawa o tahu moika gena, ngohi manena o Gikimoi Awi laha woisidumu so woisulo la ngohi toqoma o habari qaloloha tinisihabari nginika. Gena imatero maro o tahu moi o nyawa isigoko so kanaga o tahu ma sosoqe gena waaka woqoma de kagena ma qokuka o nyawa ma somoa aku o tahu isigoko. Duma ona yangodu moi-moi bilasu isigoko itotiai. 	 God heeft mij het voorrecht en de kracht gegeven om als een goed architect de fundering te leggen, waarop een ander voortbouwt. Natuurlijk moet iedereen wel oppassen hòe hij daarop bouwt.


Ona magena ma ngale ngohi isisalamati gena, ona he dangade yosone. So ngohi ai sukuru tosidingo onaka, de upa ka ngohi tomatengo, duma o bi gogobu o Yahudika ma nyawa yasowo ona yangodu lo manga sukuru isidingo onaka. 	 Zij hebben voor mij hun leven gewaagd. Ik ben niet de enige die hen dankbaar is; alle gemeenten buiten Israël zijn dat ook.


Ngone o nyawamoi-nyawamoi bilasu pahike de nanga sininga isosanangi, maro o kia naga iqomaka ngone pasitatapu qaboloka. Upa pohike de nanga sininga qatubuso de upa lo ka ma ngale inasulo sidago ngone posininga bilasu pahike. Sababu o Gikimoi wadodara o nyawa kiaka kanaga yahihike manga sininga de ma nalika. 	 Ieder moet voor zichzelf uitmaken hoeveel hij zal geven. Dwing niemand iets te geven, want dan doet hij het met tegenzin. God houdt ervan dat u met een blij hart geeft.


Ma ngale o habari magegena so ngohi isitatapu todadi o sosulo moi la totagi tosihabari, la o kia ngohi totetemo gena itero de tinikulaiwa. Komagena ngohi bilasu tasihabari o habari itotiai o Yahudika ma nyawa yasowo, la ona magena lo bilasu yopiricaya. 	 Ik ben uitgekozen (daar kan geen twijfel over bestaan) als Gods boodschapper en apostel om vreemde volken de waarheid te vertellen en hun te leren dat zij door het geloof gered kunnen worden.


O nyawa yadadala kanaga ma binuka lo ma orasi ipapasaka o Yesus o Lazarus o soneno wisioho kali, ona o jarita magegena yosingangasu isidadu-dadu. 	 De mensen die erbij waren geweest, hadden iedereen verteld dat Jezus Lazarus uit het graf had geroepen en weer levend had gemaakt.


Ngaroko igogou ngohi gena o nyawa manga simaka tobicara tocawarowa, duma ngohi lo tofumawa. Ce! Ngohi igogou o dodoto itotiai tanakoka. De komagena iqomaka to ngomi mia manara moi-moi gena qangodu ma rabaka ngini masirete niise de lo niakeleloka. 	 Ik mag dan geen vlot spreker zijn, ik weet in elk geval waar ik het over heb. Maar ik denk dat ik u dat niet hoef te vertellen, want dat heb ik u eerder al overduidelijk bewezen.


Sababu kanaga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "Ma orasi moi, kiaka Ngohi tositatapuka, gena imasidiadoka, de asa ngona nomatotoore gena toiseka, so tonisisalamati." So ngini gena nimasidodiahi. De o orasi manena qabolo, kiaka o Gikimoi wositatapu qaboloka. O orasi manena qabolo, Una wodupa ngini winisalamati bai! 	 Want God zegt: "Op het goede moment verhoorde Ik uw gebed. Op de dag van redding kwam Ik u te hulp." (a) Dat goede moment is nu aangebroken en het is nu ook die dag van redding.


Awi demo komagena, sababu una de lo awi dodiao ona yangodu yosawangi yakelelo o nao ma dala komagena de yamake. 	 De andere mannen konden het ook bijna niet geloven dat zij zoveel vis hadden gevangen.


Kagena de o Yesus wotagi o Zaitun ma Talaka so ma qokuka wogogeku, de o Gikimoi Awi Tahu magena worisimaka. De Una ka womatengoka, de o Petrus, o Yakobus, o Yohanes de o Andreas yahino ma ngale imasano. 	 Hij ging tegenover de tempel op de helling van de Olijfberg zitten. Petrus, Jakobus, Johannes en Andreas kwamen met z'n vieren bij Hem en vroegen:


Igogou, ngomi gena ka o nyawa o duniaka bato. Duma nakoso o nyawa ihoholu o Gikimoi iwipiricaya, ona magena ngomi asa miasiholu gena upa de o nyawa manga buturu. 	 Nu is het waar dat ik maar een gewoon mens ben, maar ik ga niet op menselijke wijze te werk om de strijd te winnen.


De ona isango itemo, "Kanaga ma binuka itemo o Yohanes Wooosi, de ma binukali itemo ma nabi Elia, de o nyawa ma somoali itemo Ngona o nabi moili." 	 "Sommigen zeggen dat U Johannes de Doper bent", antwoordden de discipelen. "Anderen dat U Elia bent of een andere profeet."


Ma tuangi o nyawa kagena imakokadateka wotemoli, 'O pipi ngai moi magena niaqehe unano de niwihike woleleleani moika, kiaka una magenaka o pipi ma dogo mogiowoka.' 	 Tegen de lijfwacht zei hij: 'Neem hem het geld af en geef het aan de man die de meeste winst heeft gemaakt.'


Duma ona yatago igogilalo ona magena. Qabolo de ona magena ka wimoi wingangapo, wimoi witooma, de lo wimoi ka o teto wipapaka. 	 Maar de boeren begonnen met hen te vechten. De ene ranselden zij af. Een ander sloegen zij dood en weer een ander gooiden zij met stenen dood.


De kanaga o ili moi woise itemo unaka, "Petrus, notagi! La natola de naoqo." 	 Een stem uit de hemel zei: "Sta op, Petrus! U mag er zoveel van slachten en eten als u wilt."


Komagena lo itiaiwa nakoso ngini o nyawa niadodoa, eko niatemo ifufuma, eko lo o demo qatotorou la o nyawa niasimaqe. Duma foloi qaloha la ngini kanaga nia uruno isupu nia sukuru ma demo niatide o Gikimoika. 	 Dat past christenen niet, om over ongepaste taal en dom en flauw gepraat maar te zwijgen. Wijs elkaar liever op Gods goedheid en wees dankbaar.


Nakoso o nyawa la kanaga de nanga demo qatotorou Ngohika, itemo Ngohi o Nyawa ma Duhutu isowo, gena manga dorou lo aku isiapongu. Duma nakoso o demo qatotorou so yosiceke o Gurumi Qatetebi, de ona magegena o apongu he yamake kawa. 	 Wie kwaadspreekt over Mij, zal daarvoor nog vergeving kunnen krijgen. Maar voor wie de Heilige Geest willens en wetens belastert, is vergeving uitgesloten.


Waaka komagena, sababu o Musa awi sininga ma dakolo to una awi nyawa o Israelka done asa yasahe, o Gikimoi Awi edekati asa wipake una la wasisupu ona o sangisara ma rabano. Duma ona yasahewa. 	 Hij dacht dat zijn volk wel zou begrijpen dat God hem had aangewezen om hen te bevrijden. Maar dat begrepen zij niet!


Ma orasi ngone kagenasi pomasitero maro pososone, sababu podupa nanga sala de nanga dorou ma rabaka pogoge, de ma sihino ma Kristus Una magena wonatupu so ngone wonasioho kali. So ka cawali o Gikimoi Awi laha so ngone aku nanga dorouno wonasisalamati. 	 Hij heeft ons samen met Christus levend gemaakt! Wat een genade! Dat u gered bent, is enkel en alleen genade van God.


Bilasu nomasirese, sababu o orasi manena naga o nyawa o dorou yaaaka ona magena o nyawa manga bi tahuka yowosa, de ona o bi ngopeqeka ifufuma yasihaga ma ngale manga sininga yapareta, la manga demo qatotorou magena asa o bi ngopeqeka yamote. O bi ngopeqeka ona magegena manga nyafusu ma dorou idala iqoqoma yaakaka gena, ka yososininga de ka yodupa yacohosi. 	 Zij zijn van het soort dat listig het huis van andere mensen binnendringt en vrouwen inpalmt, die zondigen en zich door hun begeerte laten beheersen.


Bilasu o dodoto magena nimasirese, sababu kanaga o Gikimoi gena Una masirete de Awi boloika asa wogoge ma Kristus Awi roheka. 	 Want in Hem woont het hele wezen van God in een menselijke gedaante.


Ai dodiao nipipiricaya, ai demo ma dodogu talefoka tanu ngini nimore de ninali. Hika nia gogoho nisitiai, de ai sitiari gena niaaka qaloha, de to ngini moi-moi nia sininga ma rabaka aku nisiketero la kagena naga lo cawali ka o rimoi de o sohi. De o Gikimoino kanaga o dodara de o sanangi wonahihike, Una magena asa wogoge dede ngini. 	 Ik wil mijn brief met deze woorden besluiten. Wees blij. Laat alles in orde komen. Houd mijn woorden in gedachten. Leef in vrede en harmonie met elkaar en de God van liefde en vrede zal bij u zijn.


Duma nagoona la kanaga yomanosu, yotemo Ngohi inakowa, de ona lo Ai Baba o sorogaka Ngohi asa tomanosu de totemo, 'O nyawa ona manena to Ngohi Ai nyawa imomote yasowo.' " 	 Maar als je voor de mensen net doet of je Mij niet kent, zal Ik ook tegen mijn hemelse Vader net doen of Ik jou niet ken.


Nakoso ma ngale o dodoto manena o nyawa la kanaga yodupa imatekesikoholu, de ona magena tadedemo cawali ai demo moi: ena gena, to ngone de lo to Gikimoi Awi gogobu yangodu lo nanga adati de nanga galepu pamomote magena o ngopeqeka la kanaga o sumbayang ma rabaka, ona magena bilasu manga sahe yatalakeka. Nanga adati eko nanga galepu ma somoa lo ihiwaka. 	 Als het over deze dingen gaat, moet u niet per se gelijk willen hebben. Daar gaat het ons ook niet om, net zo min als de andere gemeenten.


So idadiwa o ngau itemo o giaka, "Ngohi ngona tonipakewa bai!" De komagena lo idadiwa o sahe itemo o qohuka, "Ngohi ngona tonipakewa bai!" Upa komagena. 	 Het oog kan niet tegen de hand zeggen: "Ik heb je niet nodig." En het hoofd kan ook niet tegen de voeten zeggen: "Ik heb jullie niet nodig."


Qabolo de o Yesus womatoore de wotemo, "Baba! Ai gurumi tosisaraha Ani gia ma sohaka!" Wotemo komagena, de wosoneka. 	 Op dat moment riep Jezus: "Vader, Ik vertrouw mijn geest aan U toe!" En met die woorden blies Hij Zijn laatste adem uit.


So igogou Ngohi, o Nyawa ma Duhutu manena, tapareta o Sabat ma wange so magena lo Ai kuasa ma rabaka." 	 Als Mensenzoon beslis Ik wat op de sabbat mag, want Ik kom van God."


De lo ngini bilasu nia sininga de nia rohe ma nyafusu gena niapareta qaloha de lo nimajaga so nimasidailako qaboloka. Sababu nia lawangi o Iblis gena o ngeko womasisari ma ngale ngini nipipiricaya winisitura, maro o singa moi yakahika yakahino ka imuru-muru yasari ma ino la aku yaoqo. 	 Maar ondanks dat moet u de situatie goed inzien en op uw hoede zijn voor de grote tegenstander, de duivel. Hij gaat rond als een brullende leeuw, op zoek naar een prooi om te verslinden.


Ngohi totemo komagena, sababu ngohi ai edekati ma ngale upa o nyawa manga dupa gena tamote. Hiwa! To ngohi ai edekati ma ngale o Gikimoi masirete Awi dupa gena tamote. Upa sidago o bi moi-moi ngohi taaaka gena, kanaga ai edekatika ma ngale o nyawa gena ka ngohi idupa. Nakoso to ngohi ai edekati la komagena, de ngohi ma Kristus Awi leleani moi isowo. 	 Probeer ik bij de mensen in de gunst te komen? Praat ik iedereen naar de mond? Nee, ik probeer Gods wil te doen. Als ik de mensen naar de mond zou praten, zou ik geen dienaar van Christus zijn.


So o Yesus o ade-ade magena wosijarita qabolo de wotemo, "Komagena so bilasu ngini nimajaga de nimasidailakoka, sababu ngini nisidodoguwa muruoka de Ngohi asa tahino." 	 Wees daarom waakzaam, want u weet niet op welk moment Ik terugkom.


Kagena de ngohi o gogelelo moili takelelo kali, kanaga o Duba ma Goho gena womaokoye o Sion ma talaka, komagena lo o nyawa yacala 144. De o nyawa ona magena moi-moi manga bioka Awi ronga de lo ma Baba Awi ronga isilefoka. 	 Ik zag het Lam op de berg Sion staan. Er waren 144.000 mensen bij Hem. Zij hadden Zijn naam en de naam van Zijn Vader op hun voorhoofd.


Ngaroko igogou o nyawa ipipiricaya gena yangodu yanako ngini gena o habari qaloloha nisigiseka so ma ngale ngini ngohi lo inalika, duma ngohi todupa tanu ngini gena nicawaro so o moi-moi qaloloha gena niaaka de lo o moi-moi qatotorouno nimasirese. 	 Iedereen heeft gehoord van uw gehoorzaamheid aan Christus. U begrijpt wel dat ik daar heel blij mee ben. Ik wil graag dat u steeds meer vertrouwd raakt met het goede en dat u zich in geen enkel opzicht inlaat met het kwade.


Ngini nimuruo naga kanaga nimasihieka, sababu ona itemo nagala ngohi asa tiniado kawa nginika. 	 Sommigen denken dat ik niet zelf durf te komen en blazen hoog van de toren.


Duma o ngopa yamake waasi, de ma nongoruku magena wosone kali. Komagena idadi de imaaka imakoketero sidago ma nongoru yaruwange, de itagi gila-gila sidago ma bati awi gianongoru yatumudingi ma kawi ma mata-mataka. 	 Dus trouwde de volgende broer met de weduwe. En zo ging het verder, tot de vrouw tenslotte met ieder van de zeven broers getrouwd was geweest.


Sababu ngohi dede ngini gena, ngaroko ma soa ikuruka, duma ngohi ifoloi tinisininga nginika. De ngohi lo inali, sababu tanako ngini kanaga de ma Kristus gena nimarimoika de lo niwipiricaya qaputuruka. 	 Al ben ik lichamelijk ver weg, in mijn geest ben ik bij u. Ik zie met blijdschap hoe ordelijk het bij u toegaat en hoe sterk uw geloof in Christus is.


Duma una la kanaga wowosa de wamote ma ngoraka, una magena igogou o duba ma sowohi. 	 Want de schaapherder komt door de deur binnen.


Bilasu ma moi waasi iwikalaki, sababu o nyawa ipipiricaya manga bobareta moi gena maro o Gikimoi Awi sosulo ma ngale o nyawa ipipiricaya waleleani. Komagena upa womacaralamo, upa witobatoosa, upa witobadalu, upa witobangamo de upa o pipi wodesere. 	 Omdat zij leiding aan de gemeente moeten geven, moeten zulke leiders een zuiver leven leiden. Zij mogen niet trots of ongeduldig zijn; zij mogen niet veel drinken en ook niet driftig of hebzuchtig zijn.


Kagena de o Yesus wodogore o toka magenaka wotemo, "Nomapopongo de nosupu o nyawa una manenano!" 	 "Zwijg", zei Jezus tegen de boze geest. "Ga onmiddellijk uit die man!"


Duma ma orasi o Yahudika yakelelo o bi nyawa gena yadadala yahino imatolomu o Yahudika ma nyawa yasosowo, de ona foloi yatoosa sidago ona o Pauluska iwitemo una magena witotodamatoko de ona iwisimaqe. 	 De Joodse leiders werden kwaad, omdat Paulus en Barnabas zo in de belangstelling stonden. Zij waren erg jaloers en spraken Paulus fel tegen, in een taal die verre van netjes was.


De ma ngale nia lawangi ona magena yodupa o dorou yaaka, so bilasu ngini nimasitiari. Ona manga edekati ma ngale ngini nibaja la nimasuna. Upa he nimasuna la nidadi o Gikimoi Awi nyawa. 	 Kijk uit voor de boosdoeners ('valse honden' noem ik hen) die u willen besnijden.


Kagena de o bi Farisika o puji ma tahuno isupu de itagi gila-gila, so de o Herodes awi nyawa yamuruo naga de imatekesikagaro de imatekefakati, la ma ngale o Yesus witooma. 	 De Farizeeërs liepen meteen de synagoge uit en gingen naar de leden van de partij van Herodes om met hen te overleggen hoe zij Jezus uit de weg konden ruimen.


Ngaroko komagena, ngohi bilasu totagi o Yerusalemka, sababu ngohi tamaloka bai tooho bai tosone qadoohawa, hitilahi ngohi ai manara bilasu taaka ma bati tosibolo, de nakoso maro o gogitina moi so tomagogora sidago lo ma bati taado. Ena gena, aku o Jou Yesus Awi manara taaka so tosingangasu o habari ma ngale Una, la de o Gikimoi Awi dodara so o bi nyawa aku wasisalamati, so o manara magena asa tosibolo, maro o kia bato woisulo bilasu ngohi taaka. 	 Maar ik geef niets om mijn eigen leven. Ik hoop alleen dat ik mijn doel mag bereiken en de opdracht die de Here Jezus mij heeft gegeven tot een goed einde mag brengen. Ik moet andere mensen het goede nieuws vertellen van de genade van God.


Kagena de Una wotemo onaka, "Ce! So niiseka de ka niasahe waasi! Qadoohaso ngini niasahewa, ena gena o kia naga una waoqoka una magena o dorouka wingahowa, so upa nitemo una witorou o Gikimoi Awi simaka. 	 "Begrijpen jullie niet dat je niet slecht wordt door wat je eet?" zei Hij.


Kanaga o sanangi gena ma sihino ka cawali Ngohino, de magena asa tinihike nginika, ena gena asa taaka to ngini nia sininga ma rabaka la aku isanangi. Ai manara taaaka magena imaterowa maro o bi nyawa o duniaka yaaaka. Upa sidago ngini nia sininga isusa de nimodo. 	 Mijn vrede laat Ik bij u achter. Die vrede is heel anders dan die van de wereld. Wees dus nooit meer bang of ongerust.


Ma ngale Una magegena so ngini aku o Gikimoi niwipiricaya. O Gikimoi gena ma Kristus o soneno wisioho kali de lo wisimuliaka, ma ngale ngini gena niwipiricaya de niwingongano o Gikimoika. 	 Daarom vertrouwen wij op God, Die Christus uit de dood heeft laten opstaan en Hem grote macht en majesteit heeft gegeven. Ons geloof en onze hoop zijn op God gevestigd.


so o duniaku yaumoka. O naga ma nonomaka gena o ngihia so wiaso lo o Toka eko lo o Iblis. Una o nyawa o dunia ma dokuka wakulaika. Una magena de lo to una awi malaikat-malaikat qangodu lo o duniaku yaumoka. 	 Zij werden uit de hemel weggejaagd. De grote draak, de oude slang (ook wel duivel of satan genoemd) die alle mensen ter wereld verleidt, is met zijn engelen op de aarde gegooid.


Komagena lo o bi gota qaloloha gena ma sopo lo qaloha. De lo o bi gota qatotorou gena ma sopo lo qatorou. 	 Als u wilt weten of een boom goed of slecht is, kijk dan naar zijn vruchten.


Ngohi toholu totemo o kia naga o Gikimoi Awi laha so waaka de magena ma ngale lo ihiwa ngohika. Nako ngone o nyawa o Yahudika manga bobita o Gikimoino magena pamote so o Gikimoi waaka nanga sininga itiai de, kodo, ma Kristus Una wosone gena ma ngale lo ihiwa ngoneka. 	 Wat God in Zijn genade heeft gedaan, wil ik niet onderschatten. Want als wij het met God in orde konden maken door de Joodse wet te houden, zou Christus voor niets gestorven zijn.


Duma nakoso kanaga o ngopeqeka moi ami roka mowidongosaka, de muna magena bilasu momasiroka kawa. Nako komagenawa, de muna bilasu momakiliho ami rokaka. De o roka bilasu upa ma peqeka womidongosa. 	 Als zij dat toch doet, moet zij ongetrouwd blijven of naar haar man terugkeren en het met hem in orde maken. Ook een man mag zijn vrouw niet wegsturen.


So kagena de o Yesus asa womatoore wotemo, "O nyawa nagoona la kanaga Ngohi gena ipiricayaka, upa nitemo ipiricaya cawali Ngohi, duma nakoso ipiricayaka magena Una woisusuloka so Ngohi tahino, Una magena lo asa wipiricaya. 	 "Wie op Mij vertrouwt", riep Jezus uit, "vertrouwt eigenlijk op God Die Mij gestuurd heeft.


Upa ma roka de ma peqeka imakitinga so imasikiidu kawa. Ka cawali ona imakomote qaloha la imatinga upa iteka, ma ngale o orasi yamake la ona yasinoto aku isumbayang. Duma isumbayang magena qaboloka, de ona bilasu iliho imarimoi kali. Sababu ma duuruka upa sidago manga nyafusu gena yapareta yapohawa, de o Iblis aku wabaja so ona o nyafusu ma dorouku yotura. 	 Ontneem elkaar het recht op uw lichaam niet, behalve als u samen afspreekt tijdelijk geen gemeenschap te hebben, omdat u de tijd wilt gebruiken om te bidden. Maar daarna moet u weer gewoon gemeenschap met elkaar hebben. Anders zou satan u, door uw gebrek aan zelfbeheersing, in verleiding kunnen brengen.


So o Filipus womasidailako de womajoboka. Kanaga o Etiopiaka ma nyawa moi, una magena awi manara o Kandake o Etiopia ma kolanoka gena o Etiopiaka ma nyawa manga balastengi qangodu wacocoho. De ma dongoho magena una o Yerusalemka wosuba de wosumbayang o Gikimoika asa qaboloku, 	 Toen Filippus op die weg liep, zag hij een wagen voor zich uit rijden. In die wagen zat een voorname Ethiopiër. (A) Hij was minister van financiën in de regering van koningin Candace van Ethiopië. De man was in Jeruzalem geweest om God te aanbidden en


Gena ma ngale ona o ngopeqeka asa ikakawiku lo yadoto la manga roka de manga ngopa-ngopa yasiboso, 	 Zo moeten de oudere vrouwen de jongere aanmoedigen rustig te leven, hun man en kinderen lief te hebben,


Ma orasi o Herodes wopareta maro ka o kolano moi o Yudea ma daeraka, de kanaga o imam moi awi ronga o Zakharia. Una magena o imam moi o bi imam o bolu moi manga topora o Abia gena manga sidongirabano. Una awi peqeka ami ronga ongo Elisabet, de muna ami topora lo gena manga sihino o imam moili. 	 Mijn verhaal begint bij de Joodse priester Zacharias, die leefde in de tijd dat Herodes koning van Judea was. Hij behoorde tot de priesterafdeling van Abia. Zijn vrouw Elisabeth kwam net als hijzelf uit het priestergeslacht van Aäron.


Sababu o nyawa nagoona la manga oho o dunia manenaka foloi yosininga sidago iholu isangisara, done ona dede o Gikimoi asa imakitingaka. Duma o nyawa nagoona ma ngale Ngohi de o Gikimoi Awi habari qaloloha gena manga rohe ma salamati isidoohawa, la ngaroko isone, duma o oho ka sidutu ikakali done asa yamake. 	 Wie voor zichzelf wil leven, zal zijn leven verliezen. Maar wie zijn leven opgeeft voor Mij en voor Gods plan, behoudt het.


Ai dodiao nipipiricaya, ngomi midupa la nianako o kia moi-moi itero ma ngale o nyawa nagoona o Yesus wipipiricaya de isone. La ngini upa he nia gari de nia sininga ipeleso maro o nyawa ma somoa, la kanaga ma orasi isone de manga ngongano lo ihiwaka. 	 Over wat er gebeurt met christenen die sterven, willen wij u niet in het onzekere laten. U hoeft over hen geen verdriet te hebben, zoals de mensen die zonder hoop leven.


So Ngohi asa towisiloha la asa ninako, Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena o duniaka tahino de Ai kuasaka la nia dorou tasiapongu." So wotemo woluluguka, 	 God heeft Mij (de Mensenzoon) de bevoegdheid gegeven zonden te vergeven. Als iemand van Mij vergeving krijgt, hééft hij vergeving gekregen."


Komagena ngone gena to Una Awi gogobu sababu de ma Kristus lo pomarimoika, so hika la o Gikimoi Awi ronga posilamo ka sidutu ikakali. Amin. 	 Hem komt voor altijd en eeuwig alle eer toe in de Gemeente door Jezus Christus. Amen!


De woleleleani awi faida ihiwa, una gena niwiumo ma duduka o bubutu ma rabaka, kiaka dede o Gikimoi imakitingaka. Kagena una asa woari de lo wosangisara.' " 	 Met deze knecht valt niets te beginnen. Gooi hem buiten, in de diepste duisternis. Daar is wroeging en verdriet.'


So hika nisumbayang komanena, 'Mia Baba kadaku o sorogaka, migolo tanu to Ngona Ani ronga o nyawa yangodu isihoromati. 	 Bid daarom dit gebed: Onze Vader in de hemel, wij eren Uw heilige naam.


la tanu o roriwo o pipi taaho gena o Gikimoi Awi nyawa ngo kagena o Yerusalemka asa yaqehe qaloha. De lo nigolo o Yahudika ma nyawa ipipiricaya waasi o Yudea ma daeraka tanu asa ngohi woisirese to ona manga gia ma sohano. 	 Vraag God mij te beschermen tegen de vijanden van Christus in Judea. Vraag Hem ook ervoor te zorgen dat de gelovigen in Jeruzalem het op prijs zullen stellen wat ik voor hen doe.


Duma de o Gurumi Qatetebi Awi kuasa o Stefanus womamataga o sorogaye, de una wakelelo o Gikimoi Awi mulia isiru-siru ma rabaka de o Yesus womaokoye Awi girinaka. 	 Maar Stefanus schonk geen aandacht meer aan hen. Hij was vol van de Heilige Geest, keek omhoog en zag de schitterende heerlijkheid van God. Ook zag hij Jezus aan de rechterhand van God.


De o Saulus wosanoli, "Ya, Jou! So Ngona naguuna." So kagena de o ili magena itemo, "Ngohi manena o Yesus, kiaka ngona noisasangisara gena. 	 "Wie bent U, Here?" vroeg Saulus. "Ik ben Jezus", zei de stem, "Die u zo fanatiek vervolgt.


Komagena lo upa ngone pomaridemo, imatero maro iqomaka ona ma binuka lo yaaka, de kanaga o malaikat moi wototooma una magena ona watoomaka. 	 En mopper niet tegen God, zoals sommigen van hen; want daarom trof hun de dood.


De ma boboloika ngohi manena togolo tanu ngini ngohi nisisumbayang o Gikimoika la taika ngohi woisigiliho kali nginika. 	 Doe dit vooral opdat God mij snel de gelegenheid zal geven naar u terug te keren.


Kagena de o Yesus wotemo, "Nako komagena, hika nomasigelelo! Sababu de to ngona ani piricaya Ngohika asa nisilohaka." 	 En Jezus zei: "Goed. Nu kunt u weer zien. Door uw geloof bent u genezen."


De o bi nyawa ipipiricaya kadoka o Antiokhiaka orasi isigeto-geto yanali de manga more ifoloi, de o Gurumi Qatetebi Awi kuasa qaasu-asu manga sininga yapareta. 	 Maar de blijdschap van de christenen in de stad werd er niet minder door, integendeel. De Heilige Geest vervulde hun hele wezen.


Kagena de o bi malaikat magena o sorogaye ilihoka, de o sowohi ona magena imatekebicara moi de moika, "Hino la ngone potagi o dokuka la o hali idadadika, maro o kia o Jou wonasingongangasu ngoneka, gena panano." 	 Zodra de engelen naar de hemel waren teruggekeerd, zeiden de herders tegen elkaar: "Kom! We gaan vlug naar Bethlehem. Nu de Here ons dit verteld heeft, moeten wij zien wat daar gebeurd is."


'Nakoso o nyawa ona magena de manga lakoka tanu imasigelelo, de nakoso de manga ngauka tanu imasigise, la manga sininga ipelenga de tanu isihoda, de asa manga dorou yodongosa de imatoba, de Ngohi manga Jou asa tasisalamati manga dorou ma rabano. Duma ona manga sininga qatogoi so de manga lakoka duma imasigelelowa de manga ngauka duma imasigisewa. So o bi nyawa ona manenaka bilasu notagi de nasitemo: Ngini asa ka niise, duma moiwa nianako de asa ka niakelelo, duma moiwa nianako ma diai.' 	 Jullie kijken wel, maar zien het niet. Dit volk is onverschillig geworden. Zij hebben hun oren dichtgestopt en hun ogen gesloten. Zij willen niet horen en zij willen niet zien; zij sluiten zich af en weigeren zich tot Mij te keren.


Ma ngale qangodu magegena ngini manena nidadi o saksi. 	 Jullie hebben nu zelf gezien dat deze woorden zijn uitgekomen.


So nakoso o nyawa nagoona la kanaga o bi moi-moi o kia itotiai yodupawa yaaka, de ona magena o Gikimoi Awi ngopa qasowo. Eko nakoso o nyawa nagoona la kanaga manga dodiao yopipiricaya la yadodarawa, de ona magena lo o Gikimoi Awi ngopa qasowo. Komagena so ngone aku panako igogou nagoona Awi ngopa-ngopa de nagoona o Iblis ma bi ngopa-ngopa. 	 Wij kunnen nu dus zien wie een kind van God en wie een kind van de duivel is. Wie verkeerde dingen doet en ook niet van zijn broeder houdt, hoort niet bij het gezin van God.


Ngone o nyawa nakoso kanaga pomanara so o gaji pamake, de nanga siningaka akuwa potemo, "Ai gaji manena o ngongike moi." Duma potemo, "Manena upa ka o ngongike moi, duma ai manara ma gaji so bilasu tamake." 	 Wie werkt voor een beloning, krijgt die niet omdat het een gunst is, maar omdat hij er recht op heeft.


De ngini nitemo, "Upa nisundali." Duma ngini masirete lo nisundali bai! De ngini lo ngaroko o bi seri gena nioduhudu, duma o seri ma bi tahu de niakoora. 	 U zegt dat men geen overspel mag plegen. Maar wat doet u zelf? U zegt dat u een grote afkeer van afgoden hebt. Toch hebt u uw eigen afgod: het geld! Want u berooft de tempel!


Ngohi ai sukuru kanaga tatide o Gikimoika, sababu o cocatu o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino gena ngohi asa tamakeka ifoloi dede ngini ningodu. 	 Ik dank God dat ik, als ik alleen ben (a), meer dan u allemaal in vreemde talen spreek.


Duma nakoso o Gikimoi Awi Gurumi gena o nyawa manga sininga ma rabaka, de kanaga Una lo Awi sopo so o nyawa gena aku imatekedodara moi de moika, de manga sininga foloisi qanali de isohi, de manga sabari ilamo de manga sininga qaloha o nyawaka so yodupa o loha yaaka o nyawaka, de o nyawa aku ona yapiricaya, 	 Maar de Heilige Geest brengt ons tot betere dingen: Liefde, blijdschap, vrede, geduld, vriendelijkheid, mildheid, trouw, tederheid en zelfbeheersing.


Sababu o bobita itemo komagena, so ngohi ai dupa qatotorou aku isikelelo sidago ai sininga ma rabaka asa qatesere. Duma nako o bobita komagena ihiwa, de ngone nanga dupa qatotorou akuwa inasikelelo. 	 Maar de zonde maakte misbruik van de wet om slechte begeerten in mij op te wekken. Want als er geen wet is, die overtreden kan worden, heeft de zonde geen schijn van kans.


Nakoso o toka iwingosa de awi rohe wosipapaka o tonaku, de awi uruno lo o geko isupu, awi ingi irita, de awi rohe lo iiraka. So ngohi togolo Ani muri-murika la yodusu o toka magena, duma ona yaakuwa." 	 Hij kan niet praten omdat er een boze geest in hem zit. Telkens als die geest hem de baas wordt, gooit hij hem op de grond. Dan staat het schuim hem op de mond, knarst hij met zijn tanden en wordt hij helemaal stijf. Toen ik U niet kon vinden, heb ik Uw discipelen gevraagd of zij de boze geest wilden verjagen, maar dat lukte hun niet."


O ake ma orasi o taufani o Nuh wisisalamati magena aku positero de o orasi manena ngone o salamati pamake, so o ake inasiosi gena, upa ma ngale nanga rohe ma faja yatebi, duma isinonako igogou o Yesus powipiricayaka. So upa isinonako ma ngale nanga rohe, duma ma ngale nanga sininga igogou so powimote o Gikimoika, sababu o Yesus Kristus wisioho kali so igogou nanga dorou isisaka. 	 Als contrast daarmee wordt u dan ook gered door de doop. De doop betekent niet dat het vuil van uw lichaam wordt afgewassen, maar het is een gebed tot God om een goed geweten door de opstanding van Jezus Christus.


O Paulus awi dupa ena gena bilasu o Timotius iwingaho, so wosulo o Timotius bilasu womasuna ma ngale o Yahudi ma bi dokuka de una wiqehe qaloha, sababu o Yahudika ma nyawa igogoge o daera magenaka ona yangodu iwinako o Timotius ma baba una magena o Yunanika ma nyawa. 	 Paulus wilde graag dat deze jongeman met hen meeging op reis. Om de Joden in die streek terwille te zijn, besneed hij Timotheüs, want zij wisten allemaal dat hij niet besneden was, omdat zijn vader een Griek was.


Ma ngale o Musa awi piricaya so ma orasi wilamoka, de una woholu iwisieto o Mesirka manga Kolano awi danoka. 	 Omdat Mozes op God vertrouwde, wilde hij (toen hij volwassen was geworden) niet voor een kleinzoon van de Farao worden aangezien.


"Ngini Ngohi nimomote gena imatero de o gasi, sababu de ma faida. So nakoso o gasi magena qamiri kawa so qahaoka, de niaaka niadodoohasi la aku qamiri kali. 	 Zout is goed. Maar als het zijn smaak verliest, waarmee zult u het eten dan nog pittig maken?


De lo sababu ona gena ngaroko imasunawa duma o bobita gena yaaka qaputuru, so Una bilasu ngini magegena winisisala de winisifanggali de o dorou. Sababu ngaroko ngini de o bobita yalelefo de lo nimasunaka, duma o bobita magegena niaakawa bai! 	 Zij die niet van geboorte Jood zijn, maar wel de wet van God naleven, zullen u (die de wet kent, maar niet houdt) veroordelen.


To Una Awi ngale lo ngone gena wonasirorimoi, de komagena lo asa pomarimoi la pomakadame dede o Gikimoi. Ma orasi ma Kristus o sangahadika wosone, de nanga sikoholu dede o Gikimoi gena asa yasisaka. 	 Nu wij tot hetzelfde lichaam behoren, is de wederzijdse haat verdwenen, want wij zijn allebei met God verzoend. Door het kruis is er een einde aan de tegenstelling gekomen.


So o nyawa la kanaga maro o bi bobita o Musa wosilelefoka gena yodadi o imam wilalamo, ona magena asa ka o nyawa de manga buturu ikurangi. Duma ma duuruka de o Gikimoi de Awi sasi ma demo so asa ma Ngopa masirete witide la wodadi o Imam Wilalamo de Awi kurangi gena moi lo ihiwa ka sidutu ikakali. 	 Onder het oude verbond zondigden zelfs de hogepriesters, die ook maar zwakke en zondige mensen waren. Maar later legde God de eed af dat Zijn Zoon, Die voor altijd volmaakt is, voortaan hogepriester zou zijn.


So ngohi tinidedemo nginika, maro o Gikimoi Awi Gurumi winidoto de winisiminiko nginika gena, bilasu ngini niaaka nikaeli. Nako niaaka komagena, de nia sininga ma rabaka o dorou ma dupa moi lo he niaaka kawa. 	 Leef altijd in gehoorzaamheid aan de Heilige Geest; dan zal de zonde geen kans krijgen zich uit te leven.


Qabolo de o Yesus lo wotemo o tahu ma duhutu una magenaka, "Ma orasi ngona o nyawa nakoro ani oqo ma rarameka, ngaroko o wangeka ma oqo eko o putuka ma oqo, upa sidago nakoro ani dodiao, ani gianongoru, eko ani awabira eko lo ikakaya o kotano. Sababu igogou ona magena done asa ngona inikoroli, so komagena ngona inifanggalika. 	 Jezus zei tegen Zijn gastheer: "Wanneer u mensen uitnodigt bij u thuis te komen eten, vraag dan niet uw vrienden, broers, familieleden of rijke buren. Want die kunnen u op hun beurt ook weer uitnodigen.


O wange moiku o Sabat ma wangeli, de o Yesus wotagi wowosa o Yahudika manga puji ma tahuka de wodoto. De kagena o nyawa moi awi gia ma girina isoneka. 	 Op een andere sabbat, toen Hij in de synagoge was en de mensen over God vertelde, zat daar ook een man met een lamme, verschrompelde rechterhand.


Sababu ngone gena o kia naga o nyawa manga singangasu magena aku popiricaya, duma ifoloi popiricaya o kia naga o Gikimoi Awi singangasu ngoneka, de ma ngale ma Ngopa gena Una wonasingangasuka. 	 Als wij mensen geloven die getuigen, moeten wij zéker het getuigenis van God aannemen. Hij zegt dat Jezus Christus Zijn Zoon is.


Qabolo de una gila-gila womomi, so o ngopa Una magena de ma awa wasigiliho o Israel ma nyawa manga dokuka, maro o kia o malaikat magena widedemo unaka. 	 Jozef verliet met zijn gezin het land Egypte en ging naar Israël terug. Hij durfde echter niet naar Judea te gaan, omdat hij had gehoord dat Herodes' zoon Archelaüs daar nu de macht in handen had. In een droom zei God hem naar de provincie Galilea te gaan.


Iutiku, de kanaga de to Una Awi kuasa ma mulia so ma nita gena maro o paramata qabobole ma soka moi ifoloisi qaloha, gena o yaspis ma pudaki, de ma dodo koloko o kaca so ileto-leto. 	 Er kwam een gloed vanaf als van een zeer dure edelsteen, als van een kristalheldere diamant.


So ngohi tosininga itiai de igogou, o Gikimoi wahike onaka o cocatu imaketero de wonahike ngoneka ma orasi o Jou Yesus Kristus powipiricaya. So maro ngohi manena de o Gikimoi aku towifati, la Una upa wahike Awi Gurumi Qatetebi, sababu ona o Yahudika ma nyawa yasowo?" 	 Als God hun dezelfde gave heeft gegeven als ons, die al in de Here Jezus Christus geloofden, wie ben ik dan dat ik God zou kunnen tegenhouden?"


Una wotemo, "Qohaka o Farisika ma nyawa gena! Sababu o kia naga idadato la kanaga Ai Baba o sorogaka Awi dato qasowo, moi-moi magena qangodu igogou done asa irapu. O Farisika ma nyawa ona magena imatero maro o nyawa ipipilo de imakutuda ipipilo, sababu ona yanakowa o ngeko itotiai ikahika o Gikimoika. So nakoso o nyawa moi wopipilo de watuda o nyawa ipipiloli, de igogou yasinoto asa itura o busuneku." 	 Trek u dus niets aan van de Farizeeërs. Zij zijn blinde gidsen, die blinde mensen leiden. Zij zullen samen in een kuil vallen."


Ilangi-langi qaginitano, de o Yesus o doku magenaka de wosupu so wahika o riho moi imatitingano. O nyawa yadala iwisari sidago Una iwimakeka. Ona iwigolo la Una upa ona wadongosa. 	 De volgende morgen vroeg ging Jezus naar een stille plek. De mensen zochten Hem overal. Toen zij Hem eindelijk hadden gevonden, smeekten zij Hem niet weg te gaan. Zij wilden zo graag dat Hij bij hen bleef.


ma ngale o jojaru moi ami ronga ongo Maria gena imarimake. Muna magena mobobaika de o gohiduuru moi, awi ronga o Yusuf, gena ma Kolano Daud awi ngopa de awi dano moiku. 	 Hij moest bij Maria zijn, een jonge vrouw die verloofd was met een zekere Jozef, die nog van koning David afstamde.


Done woleleleani magena awi tuangi asa wingangapo wisangisara de wiumo ma duduka, wiaka maro wokokulai moi. Kagena una asa woari de lo wosangisara." 	 Dan zal die de slechte knecht laten folteren en naar de plaats van de huichelaars laten brengen. Daar is wroeging en verdriet."


Una wotagi wahika ka ma soa kasi so womasidiado waasi, de o rarame ma sidongirabaka gena kanaga o Yahudika manga roriri ona magena igogou Una asa wisari so imatekekasano itemo, "Una kanaga, eko wihiwa." 	 De Joodse leiders zochten Hem tussen de feestgangers en vroegen overal of iemand Hem ook gezien had.


Komagena so ngohi tinisingangasu nginika, nakoso ka o Gikimoi Awi Gurumi kanaga o nyawa wangaho, de idadiwa o nyawa ona magena yotemo, "O Yesus wikutuku." De komagena lo nakoso o Gurumi Qatetebi gena o nyawa wangahowa, de idadiwa ona magena yotemo, "O Yesus Una magena ma Jou." 	 Daarom wil ik u erop wijzen dat niemand die door de Geest van God geleid wordt, kan zeggen dat Jezus vervloekt is. En evenmin kan iemand oprecht zeggen dat Jezus de Heer is, behalve als hij door de Heilige Geest geleid wordt.


Kanaga o nyawa ma binuka ngomi gena imihoromatiwa de lo mia ronga ma dorou yogaka, duma kanaga lo o nyawa ma binukali ngomi imihoromati de lo mia ronga isilamo. Kanaga o nyawa ma binuka itemo ngomi gena mikokulai, duma kanaga lo o nyawa ma binukali itemo mia demo gena ka itiai. 	 Wij blijven de Here trouw, of anderen ons nu minachten of hoogachten, of ze ons nu prijzen of bekritiseren. Wij zijn eerlijk, al noemt men ons leugenaars.


Sababu nakoso nitagi o nita ma rabaka gena, kanaga niaaka o manara de ma sopo moi-moi qangodu kiaka qaloloha, itotiai, de lo igogou. 	 Laat dat dan ook blijken uit uw doen en laten. Het gevolg van het licht in u, is dat u alleen maar doet wat goed, juist en waar is.


Ngaroko komagena, duma ngomi lo o Yesus Kristus miwipiricayaka. Sababu ngomi misihodaka o Gikimoi masirete asa waaka la o nyawa manga sininga gena itiai. Upa he o Yahudika mia bobita o Gikimoino gena miamote, ka cawali o nyawa ona magegena la ma Kristus wipiricayaka. O Gikimoi wotemo, "Upa o Yahudika manga bobita Ngohino gena yamote la asa Ngohi taaka o nyawa manga sininga itiai." Komagena so ma ngale o Gikimoi waaka to ngomi mia sininga itiai gena, ngomi bilasu ma Kristus miwipiricaya, de upa he o Yahudika mia bobita o Gikimoino miamote. 	 Toch weten wij, als Joodse christenen, dat niemand recht voor God kan staan door zich aan de Joodse wetten te houden, maar alleen door in Jezus Christus te geloven. Ook wij konden alleen door het geloof in Christus Jezus recht voor God komen te staan en niet door de wet te houden. Het is uitgesloten dat iemand het met God in orde kan maken door alleen de wet te gehoorzamen.


Qabolo de o Yesus o talaka de wouti imakomote dede Awi muri-muri de kagena yaado o pidoka. Kagena Awi nyawa yadadala wimomote Una widamahasi, de o nyawa yadala icarawa iwidolomu o Yudea ma daera ma sigilolino, de o Yerusalemno, komagena lo o doku Tirus de o doku Sidon o teo ma dateno. 	 Zij daalden af naar een vlak gedeelte, waar vele volgelingen van Jezus hen omringden. Van alle kanten waren de mensen toegestroomd om naar Hem te luisteren en door Hem te worden genezen. Zij kwamen helemaal uit Judea, Jeruzalem en uit de streek van Tyrus en Sidon aan de Middellandse Zee. Uit vele mensen joeg Hij boze geesten weg.


Una wotemo, "Kodo! Ngini o Yerusalemka, kodo! Ka qaloha nakoso o wange manena ngini nianako o kia aku o dame inigaho nginika. Duma qangodu magena nisikelelowa. 	 Hij zei: "Jeruzalem! (A) Gods eeuwige vrede lag binnen uw bereik, maar u hebt er niets van willen weten.


De Una wosango wotemo, "Ngohi lo tinisano kasi, la nako ngini niasangoka, de asa Ngohi tinidedemo nginika de naguuna o haku woihike so taaka o moi-moi manena. 	 "Dat zal Ik u vertellen", antwoordde Jezus, "als u Mij eerst antwoord geeft op deze vraag:


Sababu o Gikimoi asa wosanangi nakoso o nyawa moi la ma ngale o Gikimoi wisininga, so ngaroko ma orasi manga sala ihiwa, duma kanaga manga tuangi asa ona yasisangisara de magena asa ka yamoku. 	 Een gelovige mag blij zijn als hij ten onrechte een slechte behandeling moet ondergaan, omdat hij voor God een zuiver geweten wil houden.


Hika ngini niosininga igogou-gogou done o Gikimoi Awi nyawa asa o dunia ma bi nyawa yangodu manga loha de manga dorou ma sopo gena yahiri bai! So nako komagena done ngini gena niahiri, de bilasu ngini lo nianako igogou o orasi manena de o gangamo nia sidongirabaka gena maro o galaki qatotubusowa de ma ngale ihiwa, so aku niatailako de niahiri. 	 Waarom niet bij uw medegelovigen? Of weet u niet dat de gelovigen straks over de wereld zullen rechtspreken? Kunt u dan zulke kleinigheden nog niet eens onder elkaar oplossen?


so ona yongongano asa yamake o oho ka sidutu ikakali. Komagena ma orasi ka o dunia lo wosidadi waasi, de o Gikimoi wojaji qaboloka asa Awi nyawa gena ioho ka sidutu ikakali. Una ma moi waasi wokulai. 	 Door die waarheid leiden zij een leven naar Gods wil en ontvangen het eeuwige leven, dat God voor het begin van de wereld beloofd heeft; en Hij liegt niet. Toen God vond dat de tijd ervoor gekomen was, heeft Hij dit goede nieuws bekendgemaakt en


So o bi nyawa manga ngopa o Yesuska yaaho la wapaqa de wogolo tanu o Gikimoi Awi laha wasicatu onaka, duma Awi muri-muri yatoosa so yadogore ona magenaka, "Upa niahika!" 	 Enkele moeders brachten hun kinderen bij Jezus. Zij wilden graag dat Hij ze zou aanraken, maar de discipelen traden daartegen op.


Icala! Ngini manena o nyawa ma dorou, maro o ngihia gena o nyawaka yagoli. Ma ngale ka o dorou niososininga, so ngini o demo qaloloha moi lo akuwa nia uruno isupu. Sababu o kia naga nanga sininga ma rabaka asa nanga uruno isupu. 	 Stelletje sluwe slangen! Hoe kunnen slechte kerels als u iets goeds zeggen?


So kagena de o Yesus wotemo kali, "O Gikimoi wopareta maro o kolano moi gena, posiade-ade 	 Hij zei tegen de mensen: "Hoe kan Ik u duidelijk maken wat het Koninkrijk van God is? Ik zal het doen aan de hand van een vergelijking.


Ngohi takelelo kali. Wewe! O jara qakokurati moi isupu kali. De una kugena wopapane gena awi ronga o Sone, de una moili wototuuru gena awi ronga o Sone ma Riho. Ona magenaka yasikuasa la yaaka o bi nyawa o dunia ma rabaka, kanaga qaasu-asu de koloko yabati ihaka, so o bati moi gena ona asa yakudoti, o bare imasidiado so manga ino qamataka, o panyake qatotubuso yadahe de lo o haiwani ilalago yagoli sidago ona yangodu magena yatoomaka. 	 Toen kwam er een paard met een grauwe kleur. De dood zat op zijn rug en het dodenrijk volgde hem op de voet. Die twee kregen macht om een kwart van alle mensen te doden door het zwaard, de honger, de pest en de wilde dieren.


To ngohi ai demo kanaga de ma ngale gena, o bi giki ma somoa de lo o ino o bi serika isusuba gena qadoohawa. 	 Wil ik hiermee zeggen dat een offer voor een afgod toch een echt offer is? Of dat zo'n afgod echt is?


Ato o imamka ma bi sahe de manga nyawa yojojajaga iwikelelo, de ona yangodu ka moiye imatoore itemo, "Powisidasangahadi! Powisidasangahadi!" Duma ma gubernur wotemo, "Asitagala! Nako komagena, de ngini Awi nyawa masirete gena niwingaho la niwisidasangahadi. Nakoso maro ngohi to Una Awi sala moi lo tamakewa." 	 Zodra de leidende priesters en de bewakers Jezus zagen, begonnen zij te schreeuwen: "Kruisigen! Kruisigen!" "Doe dat zelf maar", antwoordde Pilatus. "Ik zeg dat Hij onschuldig is."


O jojaru yamogiowo gena asa ka yomomi, de moi-moi manga silo magena isidailako. 	 Alle meisjes stonden op en maakten hun olielampen in orde. De domme meisjes vroegen de anderen om wat olie, omdat hun lampen uitgingen.


So igogou ngone nanga sininga gena foloisi qaputuru. Ngone done foloisi posanangi ma orasi nanga rohe manena podongosa, de asa pokahika pogoge dede o Jou Yesus o sorogaka. 	 Daarom zijn wij ook niet bang om te sterven; integendeel, wij zien ernaar uit om naar huis te gaan, naar de Here.


De o orasi magena o nyawa yangodu o Mahkamah Agama ma rabaka iwidekeri o Stefanuska, de asa iwikelelo to una awi jamani koloko ka o malaikat. 	 Terwijl de mannen van de Hoge Raad hem onderzoekend aankeken, zagen zij dat Stefanus' gezicht straalde als dat van een engel.


Nakoso o nyawa moi witide wodadi o imam wilalamoka, una magena bilasu o nyawa to ona manga gaso o haiwani de lo manga suba ma somoa gena wosisuba o Gikimoika. So o Yesus lo, nanga Imam Wilalamo, bilasu o gaso moi kanaga la Una magena wosisuba o Gikimoika, ena gena to Una Awi rohe masirete. 	 Zoals elke priester is aangewezen om gaven en offers te brengen, zo moest ook Christus een offer brengen.


Duma o orasi manena Ngohi totemo nginika, ma Kolano o Salomo iqomaka una lo de awi kaya idala, de to una awi baju imaterowa de o dumule ma leru magena ma loha. 	 En toch zag koning Salomo, met al zijn pracht en praal, er niet zo mooi uit als zij.


Igogou, o bi guru ikokulai manena gena ngaroko o bi moi-moi kanaga ona yanako waasi, duma magena yasibicara qatorou. Ona magena o Gikimoi asa wasisa maro o haiwani, so yanakowa kanaga isibuo ma ngale asa yatago de yaoqo. 	 Deze zogenaamde leraars hebben niet meer verstand dan wilde dieren, die geboren zijn om gevangen en verslonden te worden. Zij lachen om de geestelijke machten, waar ze in feite niets van weten. Maar zij zullen samen met die machten vernietigd worden.


Hika niaaka imatero maro o Paskah ma Wangeka de o bi Yahudika ma nyawa o ragi qangodu manga tahu ma rabaka yaroku de yaumo, de lo manga Paskah ma duba yatola. Komagena ngini lo bilasu o nyawa o dorou waaaka una magena niwisisupu to ngini nia sidongirabano, la nia sidongirabaka gena aku o dorou moi lo ihiwaka, sababu igogou ngini o Gikimoi Awi nyawa, maro o bokol qamomuane moi de o ragi yadahe waasi. Bilasu niaaka komagena, sababu ma Kristus wosone qaboloka, maro o Paskah ma duba yatola so nanga dorouno aku wonapalako. 	 Gooi de oude gist weg, anders bent u geen vers deeg. Er hoort bij u geen gist te zijn omdat Christus, ons Paaslam, geofferd is.


Igogou! Ngini niise qaboloka, ma orasi iqoqomaka ngohi o Yahudika ma nyawa manga bobita o Gikimoino maro o Musa walelefo gena tamote, ma ngale ai siningaka nagala taaka itiai so o bi moi-moi magegena ka taaka. Komagena so idodooha ngohi o nyawa o Yesus wipipiricayaka de tasangisara qatubuso, ai edekati gena ona tasisa. 	 U hebt wel gehoord wat ik heb gedaan toen ik nog een aanhanger van de Joodse godsdienst was. Ik heb de christenen fanatiek vervolgd en geprobeerd hen uit te roeien.


Sababu nagoona o Gikimoi Awi demo yoise la manga siningaka imadiahi, done Awi demo magena de ma boloika ifoloi asa wasidogo manga siningaka la yosihoda itiai. Duma nagoona Awi demo gena yoholu, ngaroko Awi demo kanaga manga siningaka la ka ma cunu, done asa ka waqehe kali. 	 "Maar anderen niet. Want wie iets heeft, zal er veel bij krijgen. Meer dan genoeg. Maar wie niets heeft, zal ook nog kwijtraken wat hij meent te hebben.


So o orasi manena gena ngohi ai sininga asa itura, sababu nagala ngini gena niosininga kawa iqoqoma ngini nitemo, sababu ngohi o habari qaloloha tinisihabarika, so asa ngini nisanangika. Nisanangika, sidago lo ngohi tanako igogou to ngini nia kia naga qangodu sidago lo nia lako masirete aku niapeleu de ngohi nihikeka, nakoso o hali magena ngini aku niaaka. 	 Wat is er over van de blijdschap en het geluk van toen? Ik moet zeggen dat u toen bijzonder op mij gesteld was. U zou bij wijze van spreken uw eigen ogen hebben uitgerukt om die aan mij te geven.


So ngone manena igogou-gogou inapalakoka, de upa he o bi bobita o Gikimoino pamote kali ma ngale nanga sininga paaka itiai. Ma Kristus waakaka so ngone napalakoka, maro o sapi moi yapopiliku gena yasose so ma bobiliku ipalakoka. Magena igogou so ngini gena bilasu nimapalako de upa lo nimasimaha sidago ngini o bobita magena niamote kali so nisitubuso, maro o nyawa moi o gina qatotubuso watahi so wisikangela. 	 Christus heeft ons dus de vrijheid gegeven. Dat is pas echte vrijheid! Laat u die niet ontnemen door weer een slaaf van wetten te worden.


So mononongoru ongo Maria magena o gososo qabobou de ma ija ihahali maaho. O gososo magena o bi ngutu qabobouno. So kagena mahino, de gila-gila o gososo magena mosiqahu o Yesus Awi qohuku de ami hutu masirete Awi qohu mosiese, ma ngale Una mowihoromati. So o tahu ma raba magena ipasiku de o bou qaloloha. 	 Maria nam dure nardusolie, goot die over de voeten van Jezus en droogde deze daarna af met haar lange haar. De fijne geur van de nardus vulde het hele huis.


Ai dodiao nipipiricaya, ngini upa komagena. Duma ngohi tongongano ngini nia gogoho maro o Gikimoi wodudupa gena bilasu foloisi niaaka nikaeli, la komagena niasikelelo o nyawaka igogou Una ngini winiasoka de winihirika la ma ngale nidadi to Una Awi nyawa. Nako nikaeli niaaka komagena, de igogou ngini o dorou he niaaka kawa. 	 Broeders, laat daarom uit uw gedrag blijken dat God u heeft geroepen en uitgekozen; dan zult u nooit struikelen of vallen.


Ma duuruka, o kolano wisosomoa moi wopareta kali o Mesirka, de una magena o Yusuf winakowa. 	 Maar toen er een nieuwe koning kwam, die Jozef niet gekend had, zag het er niet best voor hen uit.


Qangodu magena qaboloka, de o Gurumi Qatetebi iwisingangasu o Pauluska, so o Paulus wasitatapuka asa wotagi kasi o Makedonia ma daeraka de o Akhaya ma daeraka, qabolo de asa woliho wokahino kali o Yerusalemka, so wotemo, "Kadoka la taado qaboloka, de ngohi bilasu o Romaka totagi kasi." 	 Toen Paulus daar met zijn werk klaar was, voelde hij zich gedrongen eerst een reis door Macedonië en Achaje te maken en pas daarna naar Jeruzalem terug te gaan. "Als ik daar ben geweest", zei hij, "moet ik naar Rome."


Ngaroko, ka qaloha o rohe ma bobolo moi-moi gena o Gikimoi wositatapu ma riho itotiaika kiaka maro to Una Awi dupa masirete. 	 Nee, God heeft alle verschillende delen in een lichaam gezet, zoals Hij het goed vond.


O gisisi o tona qalolohaku ioho qaloha, gena imatero bato o nyawa de manga sininga igogou qaloha so o Gikimoi Awi demo magena yoiseka, de imadiahi manga sininga marabaka. Ona magena o Gikimoi Awi demo gena yopiricaya qaputuru sidago lo de ma sopo." 	 De goede, vruchtbare grond zijn de mensen die met een goed, oprecht hart naar de woorden van God luisteren. Zij houden zich eraan, doen er iets mee en verslappen niet.


Iwipalakoka, de una asa wosupu wotagi la o nyawa o dunia ma bi dokuka wakulai, o bi doku o dunia ma gilolika gena o Gog de lo o Magog. Una awi edekati asa ona watolomu la yokudoti. O bi doku ma nyawa foloisi yadala gena maro o dowongi o teoka ma dala so paakuwa paeto. 	 Hij zal erop uitgaan om de volken van de vier windstreken, Gog en Magog, te misleiden en aan te zetten tot de oorlog; er waren zoveel soldaten als het zand van de zee.


De ngaroko o bi cocatu ngone moi-moi pamamake gena imaketerowa, duma ngone ma Kristus powipiricaya so inangodu gena he pomarimoika. Sababu ngone gena aku inasitero maro o rohe moi de ma bobolo ka idala. 	 Ons lichaam bestaat uit vele delen, maar al die delen samen vormen één lichaam. Zo is het ook met Christus.


Sababu manga manara magena kiaka qatotorou ona isipongoka, so nakoso posibicara de ona asa yamaqe. 	 De dingen die de goddelozen stiekem doen, zijn zo schandelijk dat wij daaraan zelfs geen woorden vuil moeten maken.


De o nyawa moi wipapado wakahika o Yesuska, de wobukuku wosuba. De wogolo wotemo, "Baba, nako nomode, de igogou aku noisiloha." 	 Op een dag kwam er een melaatse man naar Hem toe. Hij viel voor Jezus op zijn knieën en smeekte: "Als U wilt, kunt U mij genezen."


de ma ngale o Jou gena ngini ninyanyi la niwigiliri, de lo ngini de nia mazmur de nia giliri lo nisinyanyi so nia sininga gena nimatekesiputuru. 	 Spreek veel met elkaar over de Here en zing psalmen, lofliederen en geestelijke liederen. Zing met uw hele hart voor de Here.


So ma Gubernur Pilatus wasano kali yadadala ona magenaka, "Nako yasinoto manena, ngini nimode naguuna ngohi towipalako nginika." Ona yosango, "O Barabas!" 	 Toen Pilatus opnieuw vroeg: "Wie van deze twee mannen zal ik vrijlaten?" riepen de mensen: "Barabbas!"


De lo migolo la o orasi isigeto-geto ngini nia sininga ma rabaka ka cawali o nali de o more, 	 Wees ook altijd blij.


Magena de o Yesus o bi doku wakiloli so wahika manga puji ma bi tahuka, wodoto de o habari qaloloha wosihabari ma ngale o Gikimoi asa wopareta. De lo o nyawa yasisiri de yopopanyake gena yangodu wasiloha. 	 Jezus ging alle steden en dorpen van dat gebied langs en sprak in de synagogen. Overal vertelde Hij de blijde boodschap van het Koninkrijk. Waar Hij ook kwam, genas Hij alle ziekten en kwalen.


Komagenali woleleleani moi kanaga o cala sinoto wamake, una magena lo waaka so o pipi ma dogo wamakeli o cala sinoto. 	 De man die 2000 geldstukken had gekregen, deed hetzelfde.


Ma orasi magena ma Kolano Herodes Antipas woise ma ngale o Yesus de Awi nonako ihahairani, sababu kagena o nyawa yadadala yaaka idadi manga uru ma beto. Sidago yaado o doku de o soaka so o bi nyawa itemo, "O Yesus gena o Yohanes Wooosi de Una asa wooho kali! Ma sababu magegena Una wamake o buturu la waaka o nonako ihahairani." 	 Ook Herodes hoorde over Jezus. Iedereen had het over Hem. Sommigen zeiden: "Hij is Johannes de Doper, die uit de dood is teruggekomen. Daarom kan Hij zulke grote wonderen doen."


O orasi magena wimoi o bui ma rabaka o nyawa yadala winanakoka awi ronga o Barabas. 	 Op dat moment zat er een beruchte misdadiger in de gevangenis. Barabbas heette hij.


De o doku magenaka kanaga o Romaka manga kapita kanaga awi leleani moi foloi wisayangi. O leleani una magena wopanyake so awi siri he qatubusoka, so he yadangade wosone. 	 Een kapitein van het Romeinse leger had een knecht die veel voor hem betekende. Die knecht was ernstig ziek geworden en lag op sterven.


Sababu o bi moi-moi Una wosidadadika gena qangodu kanaga manga ngongano foloi ilamo, de yodamaha ma orasi done asa to Una Awi ngopa gena wonasimane ngone inangoduka. 	 De schepping ziet hunkerend uit naar het moment waarop zal blijken wie de zonen van God zijn.


Duma imomanara ona magena wikelelo de itemo moi de moika, 'Una magena bai! Una o warisi ma jojoho. Hino la ngone una powitoomaka, ma ngale ngone pamake to una awi warisi.' 	 Maar de boeren zeiden tegen elkaar: 'Als zijn vader sterft, krijgt die jongen de hele boel. Kom, we slaan hem dood, dan is de wijngaard van ons!'


Kagena de itagi o Yairus awi tahuka so imasidiado, de o Yesus o nyawa ma somoa wasimahawa. Ka cawali o Petrus, de o Yohanes, de o Yakobus de lo o ngopa magena ma awa de ma baba wasimaha iwimote so iwosa. 	 Zij kwamen bij het huis aan en Jezus wilde niet dat iemand met Hem mee naar binnen ging behalve Petrus, Jakobus en Johannes en de ouders van het meisje.


Qabolo de o Yesus woliho o tahuka. Duma o nyawa yadadala yahino kali imatolomu, sidago Una de Awi muri-muri ioqo lo idadiwa. 	 Jezus ging een huis binnen en weer stroomden de mensen van alle kanten toe. Het huis liep zo vol dat Hij en Zijn discipelen niet eens de kans kregen om te eten.


O Iblis gena aku positero maro wipoputuru moi. De paakuwa o nyawa moi wipoputuru awi tahu ma rabaka powosa de awi arata pakoora, nakoso o tahu ma duhutu magena wipiliku waasi. So bilasu una o tahu ma duhutu wipoputuru magena powipiliku kasi, de asa potagi la awi arata pakoora. Komagena lo Ngohi nakoso o bi toka todusu, gena ma ngale ngaroko o Iblis wipoputuru, duma Ngohi masirete wisitura qaboloka. 	 Je kunt het huis van de duivel niet leegroven als je niet eerst de duivel hebt vastgebonden.


Sababu Una nako o dorou wafanggali de o sangisara magena, itiai de itero. Muna ami sundali ifofoloi gena de o bi nyawa o duniaka o nyafusu ma dorou magaka, to muna magena ami dorou asa Una de o sangisara wosifanggali qaboloka. De to muna ami dorou ma ngale to Una Awi sosulo-sosulo matotoomaka, so muna magenena asa Una womisangisara qaboloka. 	 Zijn oordelen zijn juist en goed. Hij heeft de grote hoer gestraft, die de aarde met haar ontucht verontreinigd heeft. Hij heeft de moord op Zijn knechten op haar gewroken.


Qabolo de moriria muna magena moliho mokahika ma nongoruka, de imatingaka yahika o nyawa itotolomuno de momigurubu munaka motemo, "Nanga Baba Guru womasidiadoka, so ngona woniaso." 	 Hierna ging zij weg om haar zuster te halen. "Maria", zei zij zacht, "de Meester is er en Hij wil je spreken."


Ngini masirete nianakoka, ma moi waasi ma ngale ngohi ai oho ma kurangi gena ngini tinisimoku. Duma kanaga o nyawa itemo, ngohi gena tinisihahaga maro o nyawa icocawaro moi. Ona lo itemo ngohi ngini tinikulaika la o pipi tomamake. 	 Dat moet dan maar! Ik ben u nooit teveel geweest. Omdat ik met inzicht te werk ga, heb ik u ook met inzicht voor Christus gewonnen.


Ai dodiao nipipiricaya, ngohi masirete tanako igogou ngini magena o loha ifoloi niaaka o nyawaka. Sababu ngini aku o Gikimoi Awi dodoto itotiai gena nianako ifoloi de magena lo nimatekekodoto moi de moika. 	 Broeders, ik ben ervan overtuigd dat u vol goedheid bent en veel kennis bezit. U kunt elkaar ook heel goed terechtwijzen.


Ma orasi o goginita nosi, o Mahkamah Agama ena gena o imamka ma bi sahe, de o bi guru agama, de lo o Yahudika manga roriri ma binukasi, ona yangodu imatolomuno de o Yesus iwingaho kagena ona manga simaka. 	 Bij het aanbreken van de dag kwam de Hoge Raad bijeen. Jezus werd voorgeleid en moest zeggen of Hij de Christus was of niet. Hij antwoordde: "Als Ik het u zeg, gelooft u Mij toch niet.


So miaakuwa miatomo, so miaqohaka mia deru isipapaka sidago lo mia deru lo o paro yaaho. 	 De wind kreeg meteen vat op het schip, zodat het niet meer te houden was. Toen bleek dat we het niet meer met de kop in de wind konden krijgen, lieten wij het voor de storm uitlopen.


Ngaroko o sasawi ma sopo magena ifoloi qaceke de o sopo ma somoa o dunia manena ma qokuka, duma nako o sopo magena ioho, ma goho asa ilamo ifoloi de o ngangaru ma somoa, de imadadi maro o gota iuuma-uma, so kagena ma umaka o bi namo asa yahino imaigu." 	 Het is een bijzonder klein zaadje, maar het wordt een heel grote struik. Net een boom. De vogels komen zelfs in zijn takken schuilen."


O Yesus wotemo komagena sababu ona magena iwitemo Una o toka wingosaka, de magena imatero de o Gurumi Qatetebi patemo qatorou. 	 Dit zei Hij omdat zij hadden gezegd dat de duivel en niet de Heilige Geest Hem die wonderen liet doen.


We! O Baba Gikimoi to Una Awi dodara ngoneka, gena foloisi ilamo sidago lo wotemo ngone manena maro ka to Una Awi ngopa-ngopa masirete, so ngone manena gena igogou to Una Awi ngopa-ngopaka. Duma ma ngale ngone Awi ngopa-ngopa kanaga o bi nyawa wihoholu ona magena yanakowa, sababu ona magena winako waasi. 	 Wat heeft de Vader geweldig veel liefde voor ons! Wij héten niet alleen Zijn kinderen, wij z!jn het ook. De mensen, die God niet kennen, begrijpen daar niets van.


Duma nimasosininga! Ngone o nyawa o Jou powipipiricaya nanga oho ma rabaka gena, yanau de o ngopeqeka he pomatekekomoteka. 	 Maar vergeet nooit dat in het leven met de Here de vrouw niets is zonder haar man en de man niets zonder zijn vrouw.


Imatodokano, Una kagena naga imakamake de ona, de wotemo, "Tabea!" De ona imasidate Unaka, de Awi qohu yakololo de iwisuba Una. 	 Ineens stond Jezus voor hen! "Vrede", zei Hij. Zij vielen voor Hem neer, omklemden Zijn voeten en keken vol ontzag naar Hem op.


duma nakoso o nyawa la imatekekoholu koloko o nyawa ifufuma, ma ngale o Gikimoi Awi bobita o Musa wolelefoka de o dodoto ma jarita ka manga etesi imatekekangamo gena, ma faida ihiwa. So magena upa ngona nomaha-maha. 	 Doe niet mee aan discussies over schijnbare problemen en stambomen van voorouders. Laat je niet in met ruzies over de Joodse wetten. Dat is allemaal zo zinloos en het doet meer kwaad dan goed.


O nyawa la kanaga yosibicara o bahasa moi o Gurumi Qatetebino kiaka o nyawa yananakowa, de ona magena asa cawali manga piricaya masirete yosiputuru. Duma o nyawa la kanaga o Gikimoi Awi demo yosingangasu, ona magena asa o Jou Yesus Awi gogobu yadadala manga piricaya lo yasiputuru. 	 Als iemand in een vreemde taal spreekt, bouwt hij zichzelf op. Maar als iemand woorden van God doorgeeft, bouwt hij de gemeente op.


Duma ma ngale o kia Una wotetemo gena, qangodu igogou Awi muri-muri asa yanakowa, sababu Awi demo ma ngale gena kanaga isingangasu waasi, so idadiwa ona yanako. 	 Ze konden niet begrijpen wat Hij ermee bedoelde. Het leek of Hij in raadsels sprak.


Duma orasi manena Ngohi totemo nginika, upa la o nyawa o dorou yaaka nginika de niafanggali de o dorou niaka onaka. Duma nakoso o nyawa la nia ngingiti ma girinaka yangapo, de hika nia ngingiti ma gubalika niahike la yangapo kali. 	 Maar Ik zeg u: Vergeld geen kwaad met kwaad. Als iemand u een klap op de ene wang geeft, keer hem dan ook uw andere wang toe.


De ngini yanau gena nako nia peqeka, hika niadodara, ena gena upa niadoosa. 	 En mannen, wijd u met liefde aan uw vrouw; behandel haar niet grof of onverschillig.


Ngohi totemo, kanena naga moi ifoloi ilamo de o Gikimoi Awi Tahu. 	 Maar Ik zeg u: Hier staat iemand die meer is dan de tempel!


So kagena de ma orasi o Apolos ka o Korintus kasi, de o Paulus o Galatia ma daera de o Frigia ma daera wakilolika de wotagi wakahoko so womasidiado o Efesus ma kotaka. De kagena una wamake o nyawa o Yohanes awi dodoto yapipiricaya yamogiowo de sinoto. 	 Terwijl Apollos in Corinthe was, reisde Paulus door het bergland naar Efeze. Toen hij daar aankwam, vond hij enkele discipelen van Johannes de Doper.


So kagena de o Paulus wotemo onaka, "O Yohanes waosi o nyawa nagoona iwigolo una hitilahi igogou ona manga dorouno imatoba de imatodubaka. De o Israel ma nyawaka o Yohanes wasingangasu bilasu ona lo iwipiricaya o nyawa moi asa wahino wotuuruno, Una magena o Yesus." 	 "Zoals Johannes heeft gezegd", was het antwoord. Paulus zei: "Johannes doopte mensen die tot bekering waren gekomen en hij zei dat zij moesten geloven in de Man, Die na hem zou komen; dat is Jezus!"


Ngaroko komagena, upa ngini nia siningaka nitemo Ngohi asa totagi Ai Babaka, la ma ngale nia dorou gena todedemo. Hiwa! So upa he ngini nitemo Ngohi tinikalaki, duma o Musa una magena done asa Ai Babaka wokalaki gena igogou winisisala. Komagena, ngaroko ngini de nia ngongano o bi moi-moi o Musa walelefoka gena niaaka so ngini nitemo nagala winisisala kawa. 	 Denk maar niet dat Ik u bij de Vader zal aanklagen. Dat doet Mozes, op wie u uw hoop gevestigd hebt.


Ena gena, o Nahadi ma Wange isigeto-geto ngini ningodu bilasu o pipi nia tahuka niadiahi, ngini moi-moi nia regu gena imomote o kia ma lamo niamamake. O pipi magena niadiahi sidago ma orasi ngohi done tahino nginika. Upa sidago ngohi kagena tomasidiado, de o orasi magena asa o pipi nitolomu. 	 Die komen hierop neer, dat ieder van u elke zondag iets opzij moet leggen van wat hij heeft verdiend. Bewaar het tot ik bij u kom.


Duma Awi muri moi, una done asa o Yesus wisiija awi ronga gena o Yudas Iskariot, una magena womaridemo wotemo, 	 Eén van de discipelen, Judas Iskariot, die Hem later verraden zou, zei:


Iqoqomaka to ngini nia ete de nia topora, ngaroko o ino manna gena o tona ibobeleuka yaoqoka, duma ona yangodu gena isoneka so o oho ka sidutu ikakali yamakewa. 	 Uw voorouders hebben in de woestijn brood uit de hemel gegeten en zijn toch gestorven.


Kagena o nyawa yadala poli, so idadiwa yahika Unaka. Yahika idadiwa, so o tahu ma qokuye idola de o katu kudaku yahoi, so o dangiku wingado la kugena o Yesus Awi simaku iwisiha o nyawa manga sidongirabaka. 	 Zij probeerden hem het huis binnen te dragen tot vlakbij Jezus. Maar er stonden zoveel mensen dat het niet lukte. Daarom gingen zij het platte dak op en haalden daar enkele tegels weg. Vervolgens lieten zij de man op zijn draagbaar door het gat zakken tot vlak voor de voeten van Jezus.


So o putu magena de o Jou Yesus wahino womaokoye o Paulus awi dateka, de wotemo, "Ai ngopa, ani sininga naputuru de upa lo nimodo, sababu o kia ngona nosingangasu qabolo o Yerusalemka ma ngale Ngohi, komagena lo igogou asa ngona nosingangasu kali o Romaka." 	 Die nacht kwam de Here bij Paulus en zei: "Maak u geen zorgen, Paulus. Zoals u hier in Jeruzalem over Mij hebt gesproken, moet u ook in Rome over Mij spreken."


De o pareta ma kursi moi ma nonomaka magenano toise o kuguru de o diwotu, de lo takelelo o tatawi. De kagena ma simaka o obor ngai tumudingi isora-sora, ena gena o gurumi ngai tumudingi qaloloha o Gikimoi Awi leleleani. 	 Uit de troon kwamen bliksemschichten en donderslagen en allerlei andere geluiden. Vlak voor de troon stonden zeven brandende fakkels; dat zijn de zeven Geesten van God.


Sababu ani sininga itiaiwa o Gikimoi Awi simaka, so ngohi toholu tosimote ani sininga ma dorou magena so tonihikewa. 	 U hebt hier part noch deel aan. U staat niet zuiver voor God. Vreselijk dat u met zo'n voorstel aankomt.


Qabolo de ma orasi yaado o Yusuf de ongo Maria bilasu yaaka o adati de o galepu, so ona aku manga sininga qatebi, maro o Jou Awi bobita o Musa wosilelefoka. O orasi magena de ona manga ngopa gena iwingaho yotagi ikahika o Yerusalemka la iwisidoa o Jouka, 	 Na de bevalling was Maria volgens de Joodse wet veertig dagen onrein. Toen die tijd voorbij was, ging zij met haar man naar Jeruzalem om het kind aan de Here op te dragen.


Komagena so ngohi asa o Timotius una magena towisulo nginika, la ma ngale ngini winisiputuru la aku niaaka. Una magena lo towidododara maro ai ngopa masirete de aku towipiricaya. Una done womasidiado nginika, de asa ngini winisingangasu kali o dodoto tamomote ma ngale Yesus Kristus gena, imatero maro o kia ngohi tadodoto o bi doku kia bato o bi nyawa o Jou Yesus wipipiricaya yangoduka. 	 Daarom heb ik ook Timotheüs naar u toegestuurd. Hij is voor mij als een eigen kind, een trouw dienaar van de Here. Hij zal u eraan herinneren hoe ik voor Jezus Christus leef en welk onderwijs ik in elke gemeente geef.


Qangodu magenena ngohi taaka la ma ngale o bi nyawa yadadala asa o habari qaloloha gena yopiricaya, so o Gikimoi Awi laha gena ngohi dede ona mingodu lo aku miamake. 	 Ik doe het allemaal terwille van het goede nieuws; ik wil samen met vele anderen de zegen ervan hebben.


De o Yesus wotemo, "O wange manena qabolo ngona de ani tahu ma rabaka lo ningodu o Gikimoi asa winisisalamati, sababu igogou ngona manena lo o Abraham awi ngopa de awi dano moiku. 	 Jezus zei tegen hem: "Er is vandaag redding gekomen in uw huis.


Qaboloka, de ona asa imakamake kali o Gikimoi Awi Tahuka, so o Yesus wisingangasu una wisilolohaka magena de wotemo, "Igogou, ani buturu iliho kali. So ngona gena nosanangika. So tanu Ai beseso manena nosigise la ngona gena upa o dorou naaka kali. Ngaroko ani sangisara iqoqomaka gena ilamo, duma o dorou ma sopo gena ma fanggali lo asa o sangisara foloisi ilamo." 	 Later ontmoette Jezus hem in de tempel en zei tegen hem: "Nu u gezond bent geworden, wil Ik u dit nog zeggen: zondig niet meer, want anders zal u iets ergers overkomen."


Ngini nianako masirete cawali o Timotius una magena o Gikimoi iwileleani qaloha. Una womanara dede ngohi mitagi ma ngale o habari qaloloha misihabari de maro o ngopa moi so womanara dede awi baba masirete. 	 Maar u weet hoe waardevol Timotheüs is; hij heeft mij als een eigen zoon geholpen het goede nieuws bekend te maken.


Ma moiku de o Yesus ma awa de Awi gianongoru yahino manga dupa Una wimake, duma yaakuwa iwiado Unaka, sababu o nyawa yadala poli. 	 Zijn moeder en Zijn broers kwamen Hem opzoeken, maar zij konden niet bij Hem komen omdat het huis overvol was.


Una awi demo ma ngale gena, ngaroko, wosidoohawa o nyawa isususaka, so cawali ma ngale una masireteka, sababu una wodupa watosi. Una magenaka o Yesus Awi muri-muri manga manara ma pipi gena una wisicoho de ma nonoma kasi masoa-masoa kanaga o pipi yatotolomuno gena una watosi. 	 Niet dat hij zich zo om de armen bekommerde, maar hij was een dief. Hij hield de kas en van het geld dat binnenkwam, nam hij vaak iets weg voor zichzelf.


So ma ngale ilangika gena o kia naga moi lo upa o wange manena de nisihawateri. O wange manena maena ma susa masirete gena yaadoka, so upa sidago o kia naga ilangi ma susa niosininga gena he niodogoli." 	 Maak u geen zorgen voor de dag van morgen. Ook morgen zal God u weer geven wat u nodig hebt. Leef dus gewoon bij de dag."


Maro ma nabi Yunus kanaga o nonako moi kiaka o Niniweka ma nyawa yasihahairani, komagena lo Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena kanaga o nonako moi ngini o bi nyawa o orasi manena asa niohairanika. 	 Zoals Jona voor het volk van Ninevé een teken was dat God hen wilde redden, zo zal Ik een teken zijn voor het volk van deze tijd.


So nakoso ngini kanaga de nia galaki gena, upa o hakim ma somoaka niangaho, sababu itiaiwa maro ona ipipiricayawa de o gogobu bilasu yaaturu. 	 Als er geschilpunten zijn die het dagelijks leven betreffen, kan zelfs de minste uit de gemeente daarover rechtspreken.


Ma baba wotemo, 'Ai ngopa, ngona salalu kanaga dede ngohi. Ngohi ai arata moi-moi gena qangodu lo ka to ngona. 	 'Maar jongen', zei de vader, 'jij en ik zijn altijd samen. Alles wat van mij is, is van jou.


De lo ngini nia giliri nisimane nitemo, "Ngohi manena o Gikimoi Awi bobita tamake." Duma o bobita magegena ngini nisigisewa nakoso komagena niholu Una niwihoromati. 	 U gaat er prat op Gods wet te kennen. Maar waarom maakt u God dan te schande door Zijn wet te overtreden?


Gila-gila o Lewi womaoko, de awi moi-moi qangodu wodongosa de wotagi o Yesus iwimoteka. 	 Jezus zei tegen hem: "Kom, ga met Mij mee." Levi stond op, liet alles achter en ging met Hem mee.


itemo, "Cedekele! Temo Ngona gena o Gikimoi Awi Tahu aku naruba de nabiau, duma o wange saangeka de naoko kali. Nako igogou Ngona o Gikimoi ma Ngopa, de hika o sangahadiku nouti la Ani rohe nosisalamati." 	 "U zou toch de tempel afbreken en in drie dagen weer opbouwen?" hoonden ze. "Als U de Zoon van God bent, red Uzelf dan! Kom van dat kruis af!"


O nyawa yodupa yaaka so o nyawa imakadame moi de moika, ona igogou yosanangi, sababu ona magena asa o Gikimoi waqehe maro Awi ngopa-ngopa masirete. 	 Gelukkig zijn de mensen die vrede brengen, want zij zullen zonen van God worden genoemd.


De lo nakoso o nyawa la ma ngale Awi habari Una wasulo waasi isihabari, de idodooha o nyawa itagi isihabari. Kanaga Una Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, 'Igogou, o nyawa la kanaga yahino o habari qaloloha yosihabari gena, o manara moi magena qaloha icarawa.' Ngaroko o Gikimoi wojaji komagena, duma Awi jaji magena wosiganapu waasi." 	 Wie zal het hun vertellen, als hij niet gestuurd is? Daarover staat in de Boeken: "Wat heerlijk! Ik hoor het geluid van de voeten van de brenger van het goede nieuws!" (c)


So qabolo de o guru agama yamuruo naga yotemo Unaka, "Baba Guru, Ani sango gena foloi qaloha bai!" 	 "Dat hebt U goed gezegd, Meester", merkte een godsdienstleraar op.


Magena de o Pilatus wotemo, "O bi prajurit kagena naga, so nitagi la ona niangaho de hika Awi boosu gena niojaga nisidodiahi." 	 "U krijgt een wacht mee", antwoordde Pilatus. "Verzegel het graf zo goed mogelijk."


Ma orasi o Yudas womasidiado, gila-gila o Yesuska wotagi de wotemo, "Tabea, Baba Guru!" De gila-gila wikololo de wihame. 	 Judas liep recht op Jezus toe en zei: "Dag, Meester." En hij kuste Hem.


De Una wotemo, "O kia taaaka kanaga de ma ngale, de ngaroko magena ngona nanako waasi, duma done ma duuruka ngona asa nanako." 	 Jezus antwoordde: "Nu begrijp je nog niet waarom Ik dit doe, maar dat komt later wel."


Kagena de Una wotemo, "Awalele! Filipus, kanaga itekaka potagi pomakokomote, qadoohaso ngona Ngohi noinako waasi. Sababu o nyawa nakoso Ngohi ikeleloka, de ona asa ma Baba lo iwikeleloka. So o kiaso ngona notemo komagena, 'Ngona nomisikelelo o Baba Gikimoi ngomika.' 	 "Nu ben Ik al zo lang bij u, Filippus. Kent u Mij nu nog niet? Wie Mij gezien heeft, heeft immers de Vader gezien? Hoe kunt u Mij dan vragen u de Vader te laten zien?


Ai dodiao tinidododara, sababu komagena ma lamo o Gikimoi wonadodara ngoneka, so hika ngone inangodu lo bilasu pomatekedodara moi de moika. 	 Omdat God ons zo heeft liefgehad, moeten wij elkaar ook liefhebben.


"Ai dodiao, Ngohi totemo nginika, upa sidago ngini nimodo o nyawa la kanaga yodupa ka nia rohe yatooma, sababu ona manga kuasa ma bati ka kagena. 	 Jullie zijn mijn vrienden. Wees niet bang voor de mensen die je willen vermoorden. Zij kunnen alleen maar je lichaam doden, maar hebben daarna geen macht meer over je.


De ma orasi Ngohi o Nyawa ma Duhutu tahinoka, de asa ka tooqo de toudo. Ngini gena lo Ngohi niholuka, so nitemo, 'Hika Una niwinano bai! Cedeke! Una witesere, witobadalu, de imatekedodiao de o balastengi itotolomu de lo o bi nyawa ma dorou o bi kawasa yahoholu.' 	 Ik eet en drink heel gewoon en u zegt: 'Die Jezus is een veelvraat en een drinker! Mooie vrienden heeft Hij: Tollenaars en slechte mensen!'


Nagala o nyawa kanaga itemo, "Awalele! Nako komagena, de ma ngale ngomi gena o Yahudika ma nyawa de lo ngomi mimasunaka magena nagala ma faida ihiwa." 	 Is het dan niet belangrijk om Jood te zijn? Wat heeft de besnijdenis dan voor nut?


Komagena lo ngini nigohiduurusi tinisisitiari, ngini bilasu niasigise nia roriri ona magenaka. De ngini o bi gogobu ningodu bilasu nimatekeleleani de nia sininga qamuuqu moi de moika. Sababu o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefoka itemo, "O Gikimoi asa o nyawa imacacaralamo de imasihie ona magena walawangi, duma ona manga sininga qamomuuqu, ona magenaka asa wodupa Awi laha wosidumu de wariwo." 	 Jonge mensen, doe wat de voorgangers zeggen. U moet in de omgang met elkaar nederig zijn, want God is tegen trotse mensen. Maar als u nederig bent, zal Hij u genade geven.


Duma ngini gena tinisingangasuli igogou, nakoso o nabi moi kanaga to una awi doku masireteka wogoge gena asa iwihoromatiwa. 	 Waarom doet U dat hier niet, in Uw vaderstad?' Luister goed: een profeet wordt in zijn eigen stad niet geaccepteerd.


So ma orasi ngini gena nimatolomu la o oqo ilalamo niaaka de lo o roti nioqo de o anggur niudo la niososininga o Jou Awi sone, de Una niwisiningawa duma nia gogoho kanaga qatotorou. 	 Wanneer u bij elkaar komt om te eten, heeft dat niets te maken met de maaltijd van de Here.


Duma ngini manena nakoso o roriwo o pipi niahike o nyawa isususaka, bilasu o roriwo niahike gena nisipongoka, upa he niasingangasu o nyawaka. 	 Daarmee hebben zij hun beloning al. Als u goed voor iemand bent, houd het dan geheim. Laat uw linkerhand niet weten wat uw rechterhand doet.


Ona gena de manga bicara ma faida ihihiwa ma ngale manga manara masirete gena imasicaralamo, la yabaja o nyawa nagoona kangano asa o dorou yapalako gena yaaka kawa maro manga dodiao manga gogoho qatotorou. Ena gena, yasibaja la yaaka o nyafusu ma dorou maro to ona manga ake de manga nao. 	 Zij pochen op hun veroveringen en zonden. Door een beroep te doen op de hartstochten, weten zij mensen te verleiden die pas hun oude, verkeerde leven de rug hebben toegekeerd.


De ngini gena, ce, ngaroko nia dodiao awi gogoho maro komagena, duma kanaga nimasihiesi. Duma ngini bilasu nia sininga isusa de lo nimaqe, sidago lo ngini o gogobu nia sidongirabano nia dodiao una magena niwisisupu. 	 En u maar verwaand zijn! U had beter in de rouw kunnen gaan! Waarom hebt u die man niet uitgestoten uit uw gemeente?


So, ai dodiao nipipiricaya, nakoso qaloha, de hika niahiri o nyawa yatumudingi to ngini nia sidongirabano nianako icocawaro de o Gurumi Qatetebi Awi kuasa qaasu-asu manga sininga wapareta, de asa ngomi ona magenaka miahike o oho ma roriwo ma manara. 	 Dat lijkt ons niet goed. Daarom willen wij enkele geschikte mannen aanstellen, die deze taak van ons kunnen overnemen. Kies er zeven uit, die goed bekend staan: Wijze, verstandige mannen, vol van de Heilige Geest.


Magena de o Paulus de o Barnabas o puji ma tahu magenaka yodongosa waasi, de o bi nyawa kagenadahu yagolo kali la tanu o Sabat ma simaka, de ona yasinoto yahino la o habari maro komagena yasingangasu kali. 	 Toen Paulus en Barnabas de synagoge verlieten, werd hun gevraagd de volgende sabbat terug te komen en weer over Jezus te spreken.


Duma nakoso kanaga o nyawa yasosomoa, awi duba magena asa wimote yoholu. Sababu o nyawa magena awi ili o bi duba yanakowa so iwimotewa de lo ka iloqa." 	 Maar ze zullen zeker niet met een vreemde meegaan. Ze zullen voor een vreemde op de vlucht slaan, omdat ze zijn stem niet kennen."


Duma, ngaroko, itiaiwa. We! Kanaga o Gikimoi Awi Bukuka isilelefoka, o bi nyawa ona yangodu o Gikimoi Awi bobita yamotewa, de sidago manga siningaka o dorou yaaka magena ma rabaka akuwa yapalako. So o nyawa nakoso kanaga imamangaku igogou ona yamote yaakuwa o Gikimoi Awi bobita, duma o Yesus Kristus wipiricayaka, cawali ona magena asa o Gikimoi Awi jaji o Abrahamka gena yamake. 	 Want volgens de Boeken zitten alle mensen in de macht van de zonde. De enige manier om aan de macht van de zonde te ontkomen is: op Jezus Christus te vertrouwen.


De lo o dodoto itotiai ma ngale ma Kristus gena yodotowa. Ma Kristus Una magena kanaga o nyawa iwipipiricaya yangodu ona wapareta, so o Gikimoi Awi simaka aku ona imatekerimoika de lo o moi-moi itetero de itotiai foloisi yaaka. Gena imatero maro o nyawa moi manga sahe kanaga manga rohe qaasu-asu yapareta, so aku yapalihara de o bobolo imasigocoho lo qaputuru sidago ifero qaloha. 	 Zij houden zich niet aan Christus, het hoofd van het Lichaam, de Gemeente, dat met gewrichten en pezen door Hem wordt bijeengehouden. Alleen door met Hem verbonden te blijven, kan de Gemeente groeien zoals God het wil.