Kagena de o bi Farisika ma nyawa o Yesus wikelelo womatamiye wooqo de o bi nyawa ma dorou magena. So o Yesus Awi muri-murika yotemo, "Qadoohaso Una wooqo de o balastengi itotolomu de o bi nyawa ma dorou ona magena." 	 De Farizeeërs zagen dat. "Waarom gaat uw meester met dat soort mensen om?" vroegen zij aan Zijn discipelen.


To ona manga goginano ma rabaka Una Awi jamani ingali. Awi bio magena isiwa-siwa maro o wange ma sora de Awi baju idadi qaare de isiru. 	 Zijn uiterlijk veranderde voor hun ogen. Zijn gezicht straalde als de zon en Zijn kleren werden verblindend wit.


(Ma ngale to ona manga doosa ifoloi poli o Pauluska, so ona yangodu imanere so manga baju yaraca de lo o gaapo isihaja.) 	 "Hoe eerder hij dood is, hoe beter!" Ze zwaaiden met hun mantels en gooiden handenvol stof de lucht in.


De ona iteka isibicara de imatekesikadailako, so qabolo o Petrus womaoko de wotemo, "O gianongoru nipipiricaya! Ngini ningodu nianakoka iqoqoma nia sidongirabano o Gikimoi ngohi woihirika, ma ngale o habari qaloloha tosihabari o bi nyawa, ngaroko o Yahudika yasowo, la ona lo aku yoise de iwipiricaya o Yesuska. 	 Na veel heen en weer gepraat stond Petrus op. "Mannen broeders", zei hij, "u weet allemaal dat God mij uit uw midden heeft uitgekozen om het goede nieuws van Jezus Christus aan de andere volken bekend te maken, zodat ook zij in Hem kunnen geloven.


Ai dodiao nipipiricaya, maro o ngopa moi de kanaga awi baba de awi awa ngaroko iwidongosaka duma ka wasosiningasi, komagena lo ngomi minidongosaka so ngini he minikelelo kawa. So ngaroko o orasi ma cunu ngini de ngomi nanga rohe asa imakitingaka, duma o orasi isigeto-getoka minisosininga de ngomi mia dupa foloi qaputuru. De mia edekati foloi ilamo la aku miahikali la pomatekekamakeli. 	 Broeders, nadat wij u een tijd alleen moesten laten (hoewel ons hart bij u bleef) hebben wij erg ons best gedaan weer naar u terug te keren. Wij verlangden naar u en wilden heel graag naar u toe.


Ma langino o prajurit manga kapita gena wodupa wanako ma diai ma sababu o kia, so o Yahudika ma nyawa o Paulus wisisala de wingangapo. So kagena de wosulo o Paulus awi rate yapalako de wapareta so o imamka ma bi sahe de o Mahkamah Agama ma nyawa yangodu imatolomuno, qabolo de o Paulus iwingaho ona yangodu manga simaka, la asa iwitailako. 	 Omdat de commandant precies wilde weten waarvan de Joden Paulus beschuldigden, riep hij de volgende dag de leidende priesters en de gehele Hoge Raad bijeen. Hij liet Paulus uit de gevangenis halen en leidde hem voor.


Iqoqomaka, de o Yosua una magena nanga ete de nanga topora gena wangaho la yowosa o Kanaan ma tonaka, kiaka o Gikimoi wajajajika. Duma posidodoguwa maro igogou ona gena yowosa de kagena yogoge dede o Gikimoi, sababu ipasaka de Una done wotemo kanaga o dongoho moili kiaka aku yogoge dede Una. 	 Jozua heeft het volk niet in deze rust gebracht. Als dat zo was, zou God niet veel later hebben gezegd dat het 'nu' de tijd is om deel te krijgen aan die rust.


Mia dodiao nipipiricaya, ma orasi mia sumbayang miatide, de ma ngale ngini de mia sumbayang qangodu ma rabaka kanaga mitemo, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." De ngomi mia sukuru gena itiai de itero, sababu ngini gena o Jou Yesus niwipiricaya foloisi qaputuru de lo ngini nia oho ma rabaka foloisi nimatekedodara moi de moika. 	 Broeders, wij moeten altijd God voor u danken, omdat daar alle reden toe is. Want uw geloof wordt steeds sterker en de liefde die u voor elkaar hebt, neemt dag aan dag toe.


O Yesus wotemo, "Nginika tinisingangasu igogou, o nyawa nagoona manga tahu yodongosaka, eko manga gianongoru de manga awabira, eko manga awa de manga baba, eko manga ngopa-ngopa eko lo manga doro sababu ma ngale Ngohi de o habari qaloloha o Gikimoino, 	 Jezus antwoordde: "Ieder die zijn huis, broers, zusters, vader, moeder, kinderen of bezittingen uit liefde voor Mij verlaat en andere mensen over het plan van God vertelt,


De lo nako yaaku, nimasikadailako la nia oho ma rabaka gena ka cawali o rimoi de o sohi. 	 Probeer, voor zover het van u afhangt, met iedereen in vrede te leven.


De upa sidago lo ngini iniaso 'Guru', sababu nia Guru gena kanaga ka womatengo, Una magena ma Kristus. 	 Laat u ook nooit 'leider' noemen. Want u hebt maar één leider en dat ben Ik, de Christus.


Hino la ngone posigila-gila la o dodoto foloisi ilalamo gena pomadoto, hitilahi o Jou wonasimaha la paaka. 	 Als de Here het goed vindt, zullen wij nu verder gaan met andere dingen.


Ma orasi Una o nyawa yadadala wamamake gena, wasayangi onaka wotemo, "Kodo! Ona manena manga sangisara idala de nagoonawa yariwo, koloko o duba ma sowohi ihihiwa." 	 Hij was diep geroerd toen Hij zag hoe de mensen afgemat waren en zich geen raad wisten. Zij leken op een kudde schapen zonder herder.


Kagena de o toka magena qatoosa so o nyawa magena wisiwawako yapoputuruka de imatoore imaili-ilika, de o nyawa una magenano isupu duma iwidoohawa. 	 De boze geest rukte en trok aan de man, gilde vreselijk en verliet hem.


So kagena asa Una Awi muri-muri gena ona yamogiowo de sinoto magenaka wotemo, "So idodooha asa ngini lo nia sininga ma rabaka nitemo niliho. Done ngini Ngohi nimote kawa?" 	 "Willen jullie niet ook liever weggaan?" vroeg Jezus aan Zijn twaalf discipelen.


So ma orasi o Petrus ka wogamamusi, de awi gogelelo magena so ka womasosiningasi o kia o Gikimoi Awi dupa o unaka la bilasu una waaka, de o nyawa yaruwange o Kornelius wasusulo ona magena o Simon awi tahu yasari so yamake de ma ngoraka imaokoye. 	 Petrus wist er niet goed raad mee. Hij vroeg zich af wat dat visioen kon betekenen. Op datzelfde moment stonden er enkele mannen voor de deur, die gestuurd waren door Cornelius. Zij hadden het huis van de leerlooier Simon gevonden en


Una Awi uruno isupu o sumarangi moi qadodoto la ma ngale o bi nyawa Una wihoholu ona yangodu asa watooma. Una manena de Awi kuasa foloisi ilamo so asa ona wakolano wasidipito de lo o bi nyawa ma dorou wasisangisara. O Gikimoi Awi doosa foloisi ilalamo o nyawa ma dorouka, gena maro o anggur yateteho ma riho ma dodopusa wotagi so wosidodipitoku. 	 Uit Zijn mond komt een scherp zwaard, waarmee Hij de vijandige volken zal neerslaan. Hij zal hen met een ijzeren staf regeren en hen vertrappen in de wijnpers van de grimmige toorn van de Almachtige God.


Kagena de Una wotemo, "Nakoso o roti manena la tongadoka de towihike unaka gena, he una magena qabolo." So wotemo komagena qabolo de Una o roti moi waqehe de wongado o lelengaku de wihike o Yudaska, una o Simon Iskariot ma ngopa. 	 Jezus antwoordde: "Ik zal een stuk brood indopen en dat geven aan degene die het is." Hij nam een stuk brood, doopte het in de saus en gaf het aan Judas, de zoon van Simon Iskariot.


O Gurumi Qatetebi de o jojaru muna o Duba ma Goho womijajaji done wokawi, ona magena asa itemo, "Niahinosi!" De o nyawa la kanaga o demo moi-moi gena yoiseka, bilasu ona magena lo itemo, "Niahinosi!" De o nyawa nagoona la kanaga manga kiri qadududu, hika ona magena yahinosi. So o nyawa nagoona bato la nakoso ponyafusu, hika o oho ma ake ma jobubu gena o nyawa yaudo la yasioho ka sidutu ikakali, de magena pofangu lo waali. 	 De Geest en de bruid zeggen: "Kom." En wie dat hoort, moet ook zeggen: "Kom." Wie dorst heeft, mag voor niets het levenswater komen drinken, als hij dat wil.


So o Petrus awi bicara komagena qaboloka, de o nyawa yangodu imatotolomuno magena ona asa imapopongoka. Kagena de ona isigiise kali o Barnabas de o Paulus isibicara, ma ngale de o Gikimoi Awi buturu wahike onaka, so Awi kuasa wasimane sidago idala yaaka o nonako ihahairani o bi nyawa o Yahudi yasowo manga simaka. 	 Toen werd het stil in de bijeenkomst. Iedereen ging ervoor zitten om te luisteren naar wat Paulus en Barnabas te zeggen hadden. God had door deze twee mannen geweldige dingen en grote wonderen onder de vreemde volken gedaan.


Igogou, Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena asa tosone maro o kia o Gikimoi wositatapuka. Duma naguuna woisiiija Ngohi, kodo, o nyawa una magena awi bodito qatubuso!" 	 Het is duidelijk dat Ik moet sterven. Het is een onderdeel van Gods plan. Maar het lot van de man die Mij verraadt, is afschuwelijk."


Kanaga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O nyawa ma nonoma, gena o Adam, o Gikimoi Awi woma gena wosiwuwu o nyawa magenaka so una woohoka." Duma ma Kristus, Una magena wisironga lo o Adam ma dodogu, ka Una magena done wonahihike o oho ka sidutu ikakali. 	 Er staat immers in de Boeken: "De eerste mens, Adam, kreeg een natuurlijk leven." (a) Maar Christus, de laatste Adam, geeft geestelijk leven.


Duma o nyawa lo yaakuwa manga laqe yapareta. Ngone nanga laqe gena o dorou isibicara imatoguwa, komagena lo iholu ngone papareta. De lo o bicara qatotorou gena iwedoka so o nyawa pasisangisara, maro o raci so o nyawa pasisone. 	 Maar geen mens heeft ooit de tong kunnen temmen. Zij kan elk ogenblik haar dodelijk vergif uitspuwen.


So nakoso ngini niiseka o bi sosulo ma somoano ona magena yahino la kagena manga ronga masirete isilamo, de ngohi tongongano o orasi manena ngini lo asa to ngohi ai demo niise, sababu ngohi foloi iceke de ona magena ngohi toholu bai! 	 Toch zie ik niet in waarom deze 'geweldige boodschappers van God' beter zouden zijn dan ik.


O Yesus wotemo, "Nginika tinisingangasu igogou, o orasi ma simaka o bi moi-moi qangodu o Gikimoi wamuaneka, de Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena asa tomatamiye Ai pareta ikokuasa ma kursika. O orasi magenaka de ngini Ngohi nimomoteka, ngini lo asa nimatamiye o bi pareta ma kursika ma ngale o Israelka manga soa mogiowo de sinoto gena niapareta. 	 Jezus antwoordde: "Luister, wanneer Ik eenmaal op mijn schitterende troon zal zitten, zullen ook jullie op twaalf tronen zitten om recht te spreken over de twaalf stammen van Israël.


De ngini aku nianako igogou to Ngohi Ai dodoto gena ma sihino o Gikimoino. Sababu nagoona bato, nakoso ona magena yodupa o Gikimoi Awi dupa yamote, de ona magena aku yoise o kia naga Ngohi tadodoto gena asa yanako igogou magena o Gikimoino, so upa itemo Ngohino. 	 Als iemand ernaar verlangt Gods wil te doen, zal Hij kunnen onderscheiden of mijn woorden van God komen of van Mijzelf.


Awi sabari onaka gena, kanaga de ma ngale done idodooha Awi mulia foloisi ilamo wasikelelo onaka, sababu Awi galusiri wasidumu onaka gena Una wahirika, la ma ngale ona dede Una igoge Awi mulia ma rabaka. 	 Waar het Hem om gaat, is dat Zijn buitengewone grootheid gezien wordt door de mensen, met wie Hij het goed voor heeft. Hij heeft hen lang van te voren aangewezen en nu ook geroepen.


Ngona gena, o orasi ma cunu naaka so manga kuasa gena sutu ikurangi de o malaikat. Ngona gena nasihoromati de nahike o kuasa de o mulia. 	 Hoewel U hem een korte tijd lager dan de engelen hebt gezet, hebt U hem nu gekroond met heerlijkheid en eer.


Duma ma ngale o Gikimoi Awi laha so ngohi kanaga aku todadi maro o Jou Yesus Awi rasul moika. De lo to Una Awi laha gena, to ngohi ai oho ma rabaka kanaga de ma sopo. Ngohi gena tomanara foloisi qatubuso de o bi rasul ma binuka. Ngaroko igogou ngohi tomanara qatubuso, magena to ngohi ai buturu qasowo, duma o Gikimoi Awi laha kanaga ngohi isiputuru. 	 Maar wat ik ben, ben ik omdat God zo goed voor mij is geweest. En dat was niet tevergeefs, want ik heb harder gewerkt dan de andere apostelen. Toch heb ik dat niet zelf gedaan, maar deed God het door Zijn genade.


So ma moiku o Yesus kanaga womaokoye o Genesaret ma talaga ma dateka, de o nyawa yadadala iwisidehelo Unaka, yodupa o Gikimoi Awi demo yoise. 	 Op een dag was Hij bij het meer van Galilea. De mensen drongen van alle kanten tegen Hem op, want zij wilden horen wat Hij over God zou vertellen.


Duma ona o Paulus de o Silas yamakewa, so ka o Yason de o bi nyawa ma somoa ipipiricaya yalia so yangaho o kota ma bobareta manga simaka. De ona imanere de itemo, "O nyawa ona manena kiaka bato o ruwahe isigoko! Sidago o orasi manena lo ona yahino to ngone nanga kotaka, 	 Toen zij hen niet vonden, sleurden zij Jason en enkele andere christenen voor het stadsbestuur. "Er zijn hier twee mannen gekomen", schreeuwden zij, "die de hele wereld op zijn kop zetten!


Komagena lo o nyawa la kanaga yodupa o Gikimoi Awi demo yosingangasu, ka qaloha la cawali yasinoto eko yaruwange ibicara, de manga demo gena hika ona ma binuka yatailako idodooha, magena o Gikimoino, eko hiwa. 	 Er mogen ook niet meer dan twee of drie personen namens God spreken. Bovendien moeten de anderen beoordelen of hun woorden door God zijn ingegeven of niet.


De o nyawa o Yesus Awi simaka itagi ona magena iwingamo unaka itemo, "He! Nomapopongo!" Duma una gena ka foloisi womatotoore, "O Daud awi ngopa de awi dano moiku, kodo! Noigalusiri ngohi!" 	 De mensen die voor Jezus uit liepen, zeiden tegen hem dat hij zijn mond moest houden. Maar hij trok zich er niets van aan en begon nog harder te schreeuwen: "Zoon van David! Heb medelijden met mij!"


Nimomi! Niakelelo, o nyawa Ngohi woisiiija una womasidiadoka. Hino la potagi pomakamake!" 	 Sta op, wij gaan. Kijk, daar is mijn verrader al."


De wotemo onaka, "Ngini nimodo ilamo! He! To ngini nia piricaya ka ma cunu." 	 "Waarom waren jullie zo bang?" vroeg Jezus. "Hebben jullie nu nog geen vertrouwen in Mij?"


So kagena de ona yabaja de o pipi yahike o nyawa yamuruo nagaka, ma ngale ona bilasu itemo komanena, "Ngomi miiseka o nyawa una manena wisiceke o Gikimoi de lo Awi bobita o Musa walelefo." 	 Toen stookten zij een paar mannen op het praatje rond te strooien dat zij Stefanus slechte dingen over Mozes en God hadden horen zeggen.


Komagena so wotemo kali onaka, "So ngini niahino kanena gena niwisari naguuna." "O Yesus, Una o Nazaretka ma nyawa." 	 "Wie zoekt u?" vroeg Jezus nog eens. "Jezus van Nazareth", was het antwoord.


De lo ngini tinisingangasu igogouli, nako ngini nia sidongirabaka nisinoto bato o kia o dunia manenaka nimafakati de nigolo o Gikimoika, Ai Baba o sorogaka, gena ma ngale nia gogolo igogou Una asa womanara. 	 Dit moet u vooral weten: Als twee van u het hier op aarde eens zijn over iets wat u mijn hemelse Vader vraagt, zal Hij het voor u doen.


O orasi magena o ngopa woriria una magena kanaga o doroka. Ma orasi una woliho de o tahu wadumuka, eh, woise o lipa de o gosoma ma ili de lo yoselo-selo. 	 Ondertussen was de oudste zoon op het land aan het werk. Toen hij thuiskwam, hoorde hij dansmuziek.


O raki ma duhutu una magena wisidingo kali o nyawa wogogilalo ma saangeka, duma una wogogilalo magena iwingangapoli de lo iwiumo o raki ma nokika. 	 Daarna stuurde de eigenaar een derde man en die werd nog slechter behandeld. De boeren joegen hem zwaar gewond het erf af.


Duma o Paulus woholu de wogolo wotemo, 'Nakoso yaaku, de ngohi kanena o bui ma raba kasi sidago lo ai hali manena bilasu ma Kaisar Roma asa watailako la wahakim.' Ma sababu magena so ngohi tapareta la wijajaga kasi, sidago o orasi qaloloha moi tamake de asa una magena towisidingo kadoka ma Kaisar Romaka." 	 Maar hij ging in hoger beroep. Hij wilde in voorarrest blijven tot de keizer in deze zaak uitspraak zou doen. Daarom heb ik bevel gegeven hem vast te houden, tot ik hem naar de keizer kan sturen."


De igogou o nyawa magena womaoko, qabolo de gila-gila awi jongutu watoti de womajobo. Magena de o nyawa yadadala ona magena yohairani de o Gikimoi wisigiliri itemo, "Ma moi waasi pakelelo maro idadi komagenena bai!" 	 De man sprong overeind, nam zijn draagbaar onder de arm en liep tussen de verblufte omstanders door naar buiten. Er steeg een gejuich op tot eer van God. "Zoiets hebben wij nog nooit gezien!" reageerde iedereen.


Duma o Paulus wosingangasu o Barnabaska awi sininga ma rabaka itemo qalohawa nakoso o Markus iwingaho. Sababu una woholu imakangaho dede ona ma bati manga manara isibolo, sababu iqomaka o Pamfilia ma daeraka de ona yasinoto wadongosaka. 	 maar Paulus was het daar niet mee eens. Hij vond dat zij deze man, die hen in Pamfylië in de steek had gelaten, zodat zij het werk alleen hadden moeten doen, niet konden meenemen.


So o imamka ma bi sahe ona magena o pipi magena yakobu de yaqehe, de lo yotemo, "O pipi manena o au ma bobangu. Imamote de nanga bobita gena o pipi maro komagena yaakuwa niongado o suba ma boruaku o Gikimoi Awi Tahuka." 	 De leidende priesters raapten het geld op en zeiden: "Dit geld mogen wij niet in de collectekist doen, want het is moordenaarsgeld."


Ma ngale ongo Sara ami piricaya, so ngaroko miperekika, duma ka maakusi o ngopa mamake. Komagena idadi, sababu manakoka o Gikimoi Awi jaji asa wosiganapu so igogou Una gena aku mowipiricaya. 	 Sara vertrouwde op God en kreeg daarom een zoon, toen zij daar eigenlijk al te oud voor was. God had het haar beloofd en zij erkende dat Hij te vertrouwen is.


De upa kamagena, duma ma boboloi ma ngale o Gikimoi gena ngone inanali kali, sababu o Yesus Kristus nanga Jou waaka so ngone gena igogou dede o Gikimoi aku pomarimoi de pomakadame kali. 	 Maar daar houdt het niet mee op! Wij prijzen ons gelukkig over deze nieuwe relatie met God. En dan vooral door onze Here Jezus Christus, want Hij heeft ervoor gezorgd dat het nu weer goed is tussen God en ons.


Komagena ma kolano awi kadato ma bi prajurit de lo o bi nyawa ma binuka o kota ma raba moi ona kanena lo yangodu yanako, sababu ma Kristus towileleani so ngohi isingosa o bui ma rabaka. 	 Allen hier, ook de soldaten, weten dat ik terwille van Christus gevangen zit.


O Jou Awi bobita o Musa wosilelefoka gena ka imatero de o nonako moi. O bobita ma rabaka o nyawa yanako waasi o bi moi-moi qaloloha ma Kristuska gena aku yamake. Duma o bobita ma rabaka gena ona yakelelo ka cawali o bi moi-moi qaloloha ma Kristuska gena ka ma gurumi, so ma jamani ma duhutu gena yakelelo waasi. Maro o nyawa moi nakoso una nonena wotagi wokahino de ka cawali awi gurumi awi simaka iqoma so pakelelo o tonaka. So o suba kiaka isitatapu o bobita magena ma rabaka, ngaroko o taungu moi de o taungu moili ma simaka ona yahino manga suba-suba ka imakoketero yaaho isisuba o Gikimoika, duma o nyawa manga siningaka o dorou gena yasisa lo yaaka yaaku waasi. 	 De Joodse wet gaf maar een versluierd beeld van de geweldige dingen, die Christus voor ons zou doen. Jaar in jaar uit werden telkens weer dezelfde offers gebracht, maar toch konden de mensen onder dat oude verbond daardoor niet gered worden.


O bi nyawa yangodu yohairani poli, sidago ona itemo moi de moika, "Wobarani bolo! Una Awi dodoto qamomuane! De Awi kuasa Una aku wapareta o bi toka isupu, de igogou wisigise Unaka." 	 De mensen keken hun ogen uit en begonnen opgewonden te praten. "Zoiets hebben wij nog nooit gehoord. Hier staat gezag achter! Deze Jezus zegt tegen de boze geesten dat zij moeten gaan en ze gaan nog ook!"


Ngini tinisingangasu igogou, to ngone nanga dorou paaaka qangodu de nanga demo qatotorou nagoonaka bato gena, o Gikimoi aku wonasiapongu. 	 Ik wil u dit zeggen: U kunt vergeving krijgen voor alle zonden die u hebt gedaan, zelfs voor elke vorm van belasteren.


To Ngona Ani demo gena Ngohi ona tasingangasuka, de o bi nyawa o duniaka Ngona inihoholu gena asa ona magena yaduhuduka. Sababu maro Ngohi upa mimarimoi dede o dunia ma nyawa Ngona inihoholu gena, komagena lo ona. 	 Ik heb hun doorgegeven wat U verteld hebt. De wereld haat hen omdat zij, net als Ik, niet bij de wereld horen.


Done ma orasi o tahu ma duhutu womomi de wahika o ngoraka de magena waperesu, de nakoso ngini kanaga o ngora ma duduka nimaokoye, de asa ngini niaso-aso, 'Jou, kodo! O ngora nomibelenga ngomika.' Duma una magena asa winisango wotemo, 'Igogou, ma ngale ngini gena kiano ngohi tininakowa.' 	 Nadat de huiseigenaar de deur gesloten heeft, zal het te laat zijn. Dan zult u buiten blijven staan. En als u aanklopt en smeekt: 'Here, doe de deur voor ons open', zal Hij zeggen: 'Ik ken u niet.'


de itemo, "Baba Gubernur, ngomi miosininga ma orasi wokokulai magena ka woohosi, de Una wotemo, 'O wange saangeka de Ngohi tooho kali.' 	 "Excellentie, die bedrieger heeft eens gezegd: 'Op de derde dag na mijn dood zal Ik weer levend worden.'


Ngaroko o bi bodito maro komagena igogou inagaka ngoneka, duma ma ngale ma Kristus Awi dodara ngoneka gena upa itogu, so aku ifoloisi inasiputuru la upa inatura, so kanaga ngoneka maro o prajurit moi de awi buturu ilamo so imakudubu, sidago lo igogou una gena aku waturaka. 	 Maar onder al die omstandigheden hebben wij, dank zij Hem Die zoveel van ons houdt, de overwinning!


"So o nyawa la kanaga Ai demo manena yoise de lo yaaka, ona magena imatero maro o nyawa wococawaro moi la kanaga awi tahu wosigoko o teto ma qokuka. 	 Wie naar Mij luistert en doet wat Ik zeg, is verstandig. Hij lijkt op een man die zijn huis op een rots bouwt.


de ona magena iwinako igogou itero una magena o nyawa wogogolo moi o Gikimoi Awi Tahu ma Ngora Qalolohaka, so ona yangodu yatodoka de yohairani icarawa ma ngale o kia idadika o nyawa una magenaka. 	 Vol verbazing herkenden zij hem als de verlamde man, die altijd bij de Mooie Poort zat te bedelen. Wat met hem gebeurd was, ging hun verstand te boven.


Imaaka komagena, de o titi yasosowohi gena yoloqa de itagi o doku de o soaka isihabari. So o nyawa yokokisupu yahino la o kia idadadika gena yatailako. 	 De varkenshoeders sloegen op de vlucht en vertelden overal wat zij hadden meegemaakt. Van alle kanten kwamen mensen naar Jezus toe om te zien wat er gebeurd was.


So o Yahudika ma nyawa kanaga yadala o galaki ma demo magena yakelelo de yabaca, sababu o riho kekiaka Una wisidasangahadi magena o kota ma dateka, de ma demo gena isilefo o bahasa saange, ena gena o bahasa Ibrani, o bahasa Latin, de lo o bahasa Yunani. 	 En vele Joden lazen dat, want de plaats waar Jezus gekruisigd werd, lag niet ver buiten de stad.


Ngomi gena o nyawa mingangapoka, de o buika miumoka, de lo o nyawa yadala iroruwahe gena ngomi imisikangamoka. Ngomi mimanara qatubuso, sidago lo mamoi-mamoi miaakuwa mimaidu eko lo mioqo. 	 Wij zijn geslagen, gevangen gezet en uitgejouwd; wij hebben gezwoegd, hele nachten hebben wij slapeloos doorgebracht en wij moesten het vaak zonder eten doen.


O nyawa yosigogigise Awi dodoto magena yangodu yohairani, sababu Una wodoto de wikuasaka. 	 Zij waren diep onder de indruk, want Hij zei de dingen zo zeker. Hij wist waar Hij over sprak en hoefde Zijn woorden geen kracht bij te zetten door aan te halen wat anderen hadden gezegd.


O Yahudika ma nyawa de o Yahudika ma nyawa yasowo ona magena o Gikimoi wasirimoi qaboloka, komagena so ngohi, Paulus, ma ngale ngini gena togolo Unaka. Ngohi kanaga ibuika, sababu ma ngale o Yesus Kristus ngaroko ngini o Yahudika ma nyawa nisowo gena tinisihabarika. 	 Ik zit terwille van Christus Jezus in de gevangenis, omdat ik zeg dat u, die geen Joden van geboorte bent, ook tot Gods huis behoort.


Ma orasi o deruku wouti, Una wamake o nyawa yadala icarawa. De Una wasayangi onaka wotemo, "Kodo! Ona manena koloko o duba ma sowohi ihihiwa." Magena de Una o moi-moi wasidoto idala o nyawa ona magenaka. 	 Toen Jezus uit de boot stapte, zag het op de oever zwart van de mensen, die uit de dorpen en steden waren gekomen. Hij had met hen te doen, het leek net een kudde schapen zonder herder. Daarom vertelde Hij hun weer over God.


So ma orasi ngini gena o Yesus Kristus niwipiricayaka, de ngini gena ningodu asa maro o Gikimoi Awi ngopa-ngopaka, sababu ngini de o Yesus Kristus nimarimoika. 	 Door het geloof in Christus Jezus bent u allemaal kinderen van God geworden.


Qaboloka, de o gilalo magena wosupu de una imakamake de awi dodiao moi ka wogogilaloli, awi nagi unaka cawali o pipi o cala muruo naga. De una awi dodiao gena witago de wigohore, de lo witemo, 'Ce! Ani nagi qangodu bilasu nofangu!' 	 Nauwelijks was de man weer buiten of hij ontmoette iemand van wie hij nog wat geld tegoed had. Hij greep hem bij de keel en eiste zijn geld onmiddellijk terug.


Totemo komagena sababu ma orasi iqoqomaka ngone o dorou nanga sininga ma rabano podupa paaka de o bobita o Gikimoino panakoka, so nanga dupa o dorou paaaka gena idadi foloisi qaputuru sidago lo o moi-moi paaaka magena ma sopo qatotorou so ngone dede o Gikimoi pomakitingaka. 	 Toen wij nog ons eigen leven leidden, werd ons lichaam beheerst door zondige begeerten, die werden aangewakkerd door de wet. Het enige gevolg daarvan was de dood.


He! Ngini o alamu nimasiiijaka gena, upa ngini nitemo, "O wange manena eko ilangi ngomi mimajobo la mitagi o kota moika, de kagena ngomi migoge o taungu moi la asa mimasiija ma ngale o pipi miamake ilamo." 	 Er zijn mensen onder u die zeggen: "Vandaag of morgen gaan we naar die en die stad om zaken te doen. Wij zullen er een jaar blijven en goed winst maken."


Duma ona magena itemo, "Upa lo paaka ma orasi o rarame ma rabaka, sababu done o gangamo posigoko." 	 "Maar niet met Pasen", zeiden zij, "want dan komt er een geweldige opstand van."


O Yesus o talaka de wouti de o nyawa yadala icarawa Una iwisiduuruno. 	 Jezus ging de berg af en vele mensen liepen met Hem mee.


Ngaroko komagena, duma o nyawa ipipiricaya kiaka magena lo yanako itotiai, ona magena yangoduwa. Ma binuka gena ma orasi ma Kristus wipiricaya waasi, de kanaga ona magena yodupa o bi serika yosuba. La sidago o orasi manena naga gena nakoso o ino o gaso isusuba o bi serika la yamake, ma ngale o ino magena ona manga sininga ma rabaka itemo, "Magena o seri ma ino bai!" So nakoso ona la o ino magena yaoqo, ona yamalo manga sininga ma rabaka igogou o dorou yaakaka, sababu manga siningaka gena manga piricaya he qaceke. 	 Toch is dit niet voor alle gelovigen even duidelijk. Sommigen hebben nu nog de gewoonte deel te nemen aan maaltijden ter ere van afgoden. En als zij eraan meedoen, voelen zij zich onzeker en spreekt hun geweten.


Ai dodiao nipipiricaya, ngini ningodu nimaketero maro o gogobu moi-moi o Gikimoi wipipiricaya gena o Yesus Kristus Awi nyawa o Yudea ma daeraka, sababu maro ona magegena isangisara komagena lo ngini. Sababu to ngini nia nyawa masirete lo ngini nisisangisara, imatero maro o Yahudika ma nyawa kagena manga nyawa o Yudea ma daeraka igogoge lo yasisangisara qaboloka. 	 U overkwam hetzelfde, broeders, als de christenen in Judea. U kreeg het zwaar te verduren van uw landgenoten, net als zij van de Joden.


de lo nia dodiao o Yesus wipipiricaya o Makedonia ma daera ma sigilolino ona yangodu ngini niadodara qaboloka. Ngaroko upa he milefo komagena, duma, mia dodiao nipipiricaya, ngomi minibaja de migolo nginika la ngini bilasu niadodara foloisi ilamo o nyawaka. 	 Dat blijkt wel uit uw houding tegenover de christenen in heel Macedonië. Toch willen wij u er nadrukkelijk op wijzen dat die liefde moet blijven groeien.


Ma orasi o Paulus wotemo komagena, de o Sadukika de o Farisika ma nyawa imakangamo so o mahkamah ma nyawa kagena imakitinga idadi o bolu sinotoka. 	 Door die woorden ontstond er onenigheid tussen de Farizeeërs en de Sadduceeërs. Weg was hun eensgezindheid!


Duma o demo ilamo magegena ngini asa inisisala, sababu ngini asa o nyawa moi niwisiguui de o nyawa moili niwitubuso, de komagena o Gikimoi Awi bobita gena niamotewa. 	 Maar als de rijken bij u een streepje vccr hebben, overtreedt u de wet van God; dan zondigt u.


Sababu o bi nyawa yabikokitokano o toka idala wosisupu so iore-ore, de o bi nyawa ilulugu de lo ibicucuga-cuga yadala wasilohaka. 	 Boze geesten gingen, onder luid geschreeuw, weg uit de vele mensen die er last van hadden. Vele lammen en kreupelen werden genezen.


Kagena de ona de o nyawa o kota magena ma sigilolino asa iruwahe de imakangamo sidago o Gayus de o Aristarkhus, ona o Makedonia ma nyawa o Paulus awi dodiao, yatago so yalia de yasigogora o kawasa ma dolomu ma rihoka. 	 De hele stad kwam in rep en roer. Ze stormden met z'n allen naar het theater en sleurden Gajus en Aristarchus, twee Macedonische reisgenoten van Paulus, mee.


Kagena de wotemo kali munaka, "Awa! Hika ngona notagi ani roka nowingoso la ngini nikahino kali Ngohino." 	 Jezus zei: "Ga uw man eens halen."


"Jou, o kiaso Ngona notemo ngohi taakuwa Ngona tonimote o orasi manena. Qohaka, ma ngale Ngona toniriwo la ngohi bilasu ai oho tahike de ngohi lo tosanangi tomaaka komagena." 	 "Maar waarom kan ik nu niet met U meegaan? Ik heb alles voor U over!" zei Petrus.


Ngaroko komagena, duma to ona manga manara qatotorou magena yaakuwa isigila-gila, sababu o bi nyawa he yangodu yanakoka igogou o nyawa qatotorou maro ona magena igogou ifuma. Maro kanaga o nyawa yanako iqomaka igogou o Yanes de o Yambres ona magena o nyawa ifufuma. 	 Maar zij kunnen daar niet altijd mee doorgaan. Op een dag zal hun dwaasheid aan het licht komen, net als de zonde van Jannes en Jambres.


De lo o Yesus wotemo, "Ngohi Ai ngongano gena ka cawali o Gikimoika." De moili wotemo, "Ngohi kanena naga, dede o bi ngopa-ngopa lo kiaka o Gikimoi ona magena woihihike Ngohika." 	 Er staat ook: "Samen met mijn broeders zal Ik op God vertrouwen." (C) En op een andere plaats: "Kijk, hier ben Ik met de kinderen die God Mij gegeven heeft." (D)


Sababu nakoso ngone nanga sininga ma rabaka kanaga o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino aku posibicara la o Gikimoi Awi ronga posilamo, de o nyawa yoiise ona magena yaakuwa isimote itemo, "Amin! Igogou de itero!" Sababu ona gena nanga demo ma ngale gena asa yanakowa. 	 Want als u alleen met uw geest God prijst en dankt, hoe kan dan een belangstellende die daar ook is, zeggen of hij het met u eens is? Hij verstaat er immers niets van!


Qabolo de ma kapitaka o Yesus wotemo, "Notagi noliho bato! Sababu maro o kia ngona nopipiricaya magena asa igogou idadi." De o orasi magena bato awi leleani gena wilohaka. 	 Jezus zei tegen de Romeinse officier: "Ga naar huis. Het gebeurt zoals u gelooft." Op datzelfde moment werd de knecht genezen.


De sababu ngini ma Kristus niwipiricayaka, so o Gikimoi wotemo ngini maro o Abraham awi ngopa de awi danoku, so o Gikimoi Awi jaji qangodu o Abrahamka gena aku niamake. 	 Als u een deel van Christus bent, bent u ook kinderen van Abraham en dan is wat God hem beloofde, ook voor u.


Ngohi tonimodoka, sababu ngohi tanakoka ngona gena o nyawa moi nimatobangamo. Komagena o sopo kiaka nadadatowa aku ka nautu, de lo o kia naga namomanarawa aku ka namake.' 	 'Ik was bang dat ik mijn winst aan u zou moeten afdragen. U bent immers een hard man. U neemt wat u niet hebt verdiend. U laat anderen voor u werken.'


Ngaroko nanga sumbayang gena igogou qaloha, duma ma ngale o nyawa ma somoa magena ma faida asa ihiwa, sababu manga piricaya gena he posiputuruwa. 	 U dankt wel goed, maar een ander wordt er niet door opgebouwd.


O Yesus wodoto komagena so o nahadi moi ipasaka, de wangaho Awi muri yaruwange, ena gena o Petrus, de o Yohanes, de o Yakobus itagi imatinga o tala moi ikukuruye, la kagena wosumbayang. 	 Acht dagen later nam Hij Petrus, Jakobus en Johannes mee de berg op om te bidden.


La o Yesus winano una awi sininga ipeleso, so wotemo, "Igogou! Isusa icarawa o nyawa ikakaya o Gikimoi iwisigise la iwosa Awi pareta ma rabaka. 	 Jezus keek hem na en zei: "Wat is het voor rijke mensen moeilijk om in het Koninkrijk van God te komen!


So o malaikat ma saangeka magena awi udo-udo ma raba gena o bi selera de lo o bi ake ma jobubuku wakopola kali. De tomatodoka o bi ake qangodu magena imadadi o auka. 	 De derde engel goot zijn schaal uit over de rivieren en de waterbronnen en al het water werd bloed.


Ngohi o gogobu manga roriri gena tasingangasuka, de ona asa ngohika upa igolo la ma ngale o habari ngohi tosihohabarika gena patagali. Nakoso ona magena o nyawa yahoromati gena tadoohawa, sababu o Gikimoi gena wahiriwa manga jamani, so ngone o nyawa gena upa moi patide de moi pasikahuku. 	 De voornaamste leiders van de christenen hadden niets toe te voegen aan de boodschap die ik breng. Het interesseert mij niet wat voor positie die mannen vroeger hadden. Voor God maakt dat geen verschil.


So ngaroko ai dorou gena ilamo, duma nanga Jou Gikimoi Awi laha foloi ilamo ngohika, sidago o orasi manena ngohi o Yesus Kristus towipiricaya qaboloka. De idodooha Una o bi nyawaka wadodara, komagena ngohi lo o bi nyawa tadodara. 	 Wat is de Here goed voor mij geweest! Hij heeft mij het geloof in Christus Jezus gegeven en mij gevuld met Diens liefde.


De ma kolano Ngohi gena asa tasango onaka, 'Ngini tinisingangasu igogou, o kia bato niaaaka to Ngohi Ai dodiao imomote ona manenaka, ngaroko ona yacecekeka, duma de magena ma ngale lo ngini niaaka Ngohika bai!' 	 Ik zal tegen hen zeggen: 'Toen u dit voor één van mijn minste broeders hebt gedaan, deed u het voor Mij.'


Ai dodiao nipipiricaya, upa ngini nidadala gena niadupa nidadi o guru la o nyawa niadoto. Sababu ngini nianakoka done ma orasi o nyawa yangodu manga dorou ma sopo ma fanggali yamake o Gikimoino de nakoso ngone poguru la ngone de nanga dorouka gena, Una wonafanggali nanga dorou ma sopo foloisi qatubuso. 	 Broeders, denk niet dat u allemaal leraars bent, want een leraar wordt strenger beoordeeld, omdat zijn verantwoording groter is.


Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena asa Ai malaikat tasulo, la yatolomu nagoona bato o nyawa o dorouku yasitutura ona yangodu de lo o bi nyawa ma dorou yangodu. 	 Ik zal mijn engelen erop uitsturen. Zij zullen alle verleidingen en alle slechte mensen uit mijn Koninkrijk bijeenhalen


Magena de ma awa momigegego ami ngopaka la magolo o Yohanes Wooosi awi sahe, so o jojaru muna magena motemo ma Kolano Herodeska, "Ngohi tomagolo o Yohanes Wooosi awi sahe so o orasi manena qabolo o pigaku nongado la noihike ngohika!" 	 Op aanraden van haar moeder vroeg zij om het hoofd van Johannes de Doper, op een schaal.


De lo o Gikimoi gena upa ka cawali o Yahudika ma nyawa manga Gikimoi. Hiwa! Una gena igogou o Yahudika ma nyawa yasowo lo to ona magena manga Gikimoi. 	 God is toch niet alleen de God van de Joden; Hij is immers ook de God van de andere volken?


O juba Una womasititibaka gena yatono kasi o auku. Una wisironga lo o Gikimoi Awi Demo. 	 Het kleed dat Hij draagt, is in bloed gedrenkt. De naam waarmee Hij wordt aangesproken, is 'Het Woord van God'.


De ma gilolika lo kanaga o pareta ma kursi monahalo de iha gena o roriri yamonahalo de yaruha, ona o bi gogobu manga bobareta gena yodupa o Gikimoi Awi dodoto yamote, de ona magena ma qokuka imatamiye. Ona magena o baju qaaare imasitibaku de manga saheka o mahkota o guracino. 	 Rondom de troon stonden 24 tronen en op elk van die tronen zat een ouderling met witte kleren aan en een gouden kroon op zijn hoofd.


Maro to ona manga sininga ma nyafusu la manga kaya yamake de foloisi imasihoromatika, ma lamo komagena so hika pasisangisara sidago ona idodora imatogu-toguwa. Sababu ona manga sininga ma rabaka itemo, 'Ngohi manena maro o kolano o ngopeqeka o pareta ma kursika mopopareta moi. Ngohi tobabalowa de done o orasi moi lo ihiwa asa o dodora tajamewa.' 	 Zij heeft in luxe en overdaad geleefd. Geef haar er evenveel pijn en ellende voor terug. Zij zegt bij zichzelf: 'Ik zit hier als een koningin op een troon. Ik ben geen hulpeloze weduwe. Ik zal niet weten wat rouw en verdriet is.'


De to ngohi ai edekati o habari qaloloha magena tosihabari o riho kiaka bato ma ngale ma Kristus gena yoise waasi. La komagena upa sidago o nyawa ma somoa isihabari iqomaka so ngohi manga manara magena tosigila-gila. Maro o nyawa moi kanaga o tahu wosigoko, duma upa wosigoko o nyawa ma somoa manga tahu ma sosoqeka. 	 Ik heb steeds mijn uiterste best gedaan om het goede nieuws bekend te maken op plaatsen waar men nog nooit van Christus had gehoord. Als iemand mij voor is geweest, wil ik niet op zijn werk verder bouwen.


Kagena de o malaikat ma somoa moili gena ma saangeka wahino wotuuru noli, de awi ili walamo-lamo wotemo, "He! O nyawa nagoona nakoso o haiwani ilalago de o giki yatotulada magenaka la yosuba de lo imasimaha la manga bioka eko manga giaka o nonako yogakaka, 	 Een derde engel volgde hen en riep: "Wie het beest en zijn beeld aanbidt en het teken op zijn voorhoofd of hand laat zetten, zal de wijn van Gods toorn drinken, die onvermengd in Zijn wraakbeker is gegoten.


De o nyawa yoiise gena yangodu yohairani o sowohi manga jarita magegena. 	 Ieder die hun verhaal hoorde, was verbaasd.


Una wawosawa o kia naga iqoqomaka wojaji nanga ete de nanga toporaka gena o Abraham de lo awi ngopa de awi danoka. Maro komagena so Una wonariwo ngone nanga ete de nanga topora iqoqomaka, ena gena wileleani o Israel de lo to una awi ngopa de awi danoku. De ngone manena o Abraham awi ngopa de awi dano inangodu asa Una wonagalusiri ka sidutu ikakali. Sidago kagena." 	 Hij is Zijn belofte niet vergeten, want hij had Abraham en zijn kinderen beloofd altijd goed voor hen te zijn."


De magena o Yesus wotemo unaka, "Ngohi manena upa nisitetero maro o kolano ipopareta o dunia manenaka. Nakoso igogou komagena, de to Ngohi Ai nyawa imomote asa ikudoti la upa sidago ngomi o Yahudika mia roriri asa Ngohi itago. Duma upa sidago noitahe Ngohi tokolano o dunia manenaka." 	 Jezus antwoordde: "Mijn koninkrijk is niet van deze wereld. Als dat zo was, zouden mijn lijfwachten met geweld hebben verhinderd dat Ik in de handen van de Joden was gevallen. Nee, mijn koninkrijk is niet van deze wereld."


O putu he itongirabaka de yoise o ili moi imatoore, 'Niakelelo, wokakawi nogena nagaka! Niahino la una niwibubusu.' 	 Ze vielen allemaal in slaap. Midden in de nacht schrokken ze wakker doordat er geroepen werd: 'Daar komt de bruidegom! Ga hem tegemoet!'


De nakoso o nyawa yahiwa la yaakuwa o bahasa ma ngale gena yodedemo, de o nyawa ona magena kanaga manga dupa o bi bahasa irupa-rupa yosibicara, ona magena bilasu o dolomu ma rabaka gena imapopongo. Qohaka, la cawali manga sininga ma rabaka o bahasa magena yosibicara o Gikimoika. 	 Als die er niet is, mag u in de gemeente niet hardop in een vreemde taal spreken. Doe het dan maar stil voor uzelf en voor God.


Una Awi ngale gena, ngone podadi to Una Awi nyawa masirete. Ngone gena Awi demo popiricayaka so de o ake inasiosi gena, koloko wonatebi dede o ake so isinonako igogou nanga dorou Una wapikika. 	 Christus zonderde Zijn Gemeente voor Zichzelf af. Zijn woord was als een bad dat haar reinigde.


Duma igogou o nyawa o lelenga iaaka gena kanaga o tona ikokasai o riho moika yaaka maro kia ona yodudupa, bai o lelenga ma binuka yaaka ma ngale o bi nyawa yahohoromati isioqo, bai lo o lelenga ma binukali yaaka ma ngale ka o tahu moi ma rabaka ona isioqo. 	 Een pottenbakker mag met een stuk klei doen wat hij wil. Hij maakt er een mooie, dure vaas van of een gewone pot.


Ngohi de Ai Baba gena mimarimoika so midadi ka ka moi." 	 De Vader en Ik zijn één."


So komagena o haiwani ma nonomaka ma simaka de o nonako ihahairani yaaka gena, isimaha so o haiwani ma sinotoka magena asa o bi nyawa ona o duniaka igogoge gena yakulai. De asa o haiwani maena isulo o nyawa ona magenaka la ma ngale bilasu isihoromati o giki de manga gia isiaka ma dulada gena de ma bio maro o haiwani ma nonomaka, kiaka o sumarangi yaqaboka duma ka iohosi. 	 Door de opmerkelijke dingen die het tweede beest onder de ogen van het eerste beest deed, werden de bewoners van de aarde misleid. Het kreeg hen zover een standbeeld te maken van het beest, dat ondanks zijn dodelijke wond was blijven leven.


So kagena imasidiadoka, de Una wotemo onaka, "Nisumbayang la nigolo upa sidago o babajaku nitura." 	 Daar zei Hij tegen hen: "Bid God dat de verleiding jullie niet teveel zal worden."


Bilasu nimasidailako la ma ngale o Gikimoi Awi dupa niamote so o sangisara niamoku. Sababu maro o nyawa ma somoa ipipiricayawa o bi moi-moi yodupa yaaaka, komagena lo iqoqomaka ngini lo ma dekano o dorou niaaka. Iqoqomaka gena ngini o moi-moi o nyafusu ma dorou nidupa, sidago lo nia rohe maro ka o haiwani so o maqe gena niodupa niaaka, so initobadalu sidago lo nirarame poli, de lo nia suba niatide o bi giki ikokulaika gena foloisi qatorou. 	 Er is genoeg tijd verknoeid met wat de ongelovigen fijn vinden: Losbandigheid en verkeerde begeerten, drinkfestijnen, eetgelagen en onzedelijke feesten voor afgoden.


So ngohi todupa tinisingangasu nginika ma ngale ngini o Koloseka gena ngohi asa tomanara tagogou, de upa ka ma ngale ngini, duma ma ngale lo o nyawa ipipiricaya o Laodikia ma dokuka, de lo kanaga ona ipipiricaya ma binukali kiaka ona dede ngohi mimakamake waasi. 	 U moet weten wat 'n zware gebedsstrijd ik voor u en voor de christenen van Laodicea voer en voor alle anderen met wie ik nog niet persoonlijk heb kennis gemaakt.


Ngohi gena ma orasi ai sumbayang tatide ma ngale ngini, de ai sumbayang qangodu ma rabaka kanaga totemo, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." Sababu ngini dede o Yesus Kristus nimatekerimoika, so nginika gena o Gikimoi Awi laha asa winisidumuka, 	 Ik dank God telkens weer voor u omdat Hij u door Jezus Christus Zijn genade heeft bewezen.


So Una o deru moiku wopane, gena o Simon awi deru, de wogolo la o Simon awi deru magena o dowongika de wasihito wosikahoko sutu ikuruka. Qabolo de Una o deruka wogogeku de o nyawa wadoto. 	 Jezus stapte in de boot van Simon en vroeg of hij Hem een stukje van de oever wilde afduwen. Daarna ging Hij zitten om de mensen meer over God te vertellen.


Kagena de o bi guru agama yamuruo naga, ona magena o Farisika, Una wikelelo womatamiye wooqo de o balastengi itotolomu de o bi nyawa ma dorou ona magena. So Una Awi muri-murika yotemo, "Aistagala! Qadoohaso Una wooqo de o balastengi itotolomu de o bi nyawa ma dorou ona magena." 	 Toen enkele godsdienstleraars zagen met wie Hij de maaltijd gebruikte, zeiden zij tegen Zijn discipelen: "Schaamt Hij Zich niet met dat soort mensen te eten?"


Ngohi tanakoka o riho kiaka ngini nigoge gena o riho o Iblis wopoparetaka. De ngaroko ma orasi to ngini nia sidongirabaka gena kiaka o Iblis wogogeka de o Antipas una Ai dodoto wosihabari womatoguwa so witoomaka, duma to Ngohi Ai dodoto gena niawosawa de ngini niapiricaya qaputurusi Ngohika. 	 Ik weet dat u in de stad woont, waar de troon van satan staat. Toch bent u Mij trouw gebleven. U hebt het geloof in Mij niet herroepen, ook niet toen mijn trouwe getuige Antipas vermoord werd in uw stad, waar satan woont.


So ma ngale ngini o Gikimoi Awi nyawa, so upa sidago o sababu moi idadi so done o nyawa aku itemo ngini gena kanaga nisundali, de o bi moi-moi qatotorou niodupa, de lo o arata niodesere. 	 Van ontucht, vuiligheid of hebzucht mag bij u geen sprake zijn.


So una awi nyawa imomanara de lo o nyawa o salaka imomanara ma somoali yangodu watolomuno, de wotemo, "Ai dodiao! Ngini masirete nianako de o salaka ngone pamomanara so ngone inangodu gena aku o pipi pamake ifoloisi idala. 	 Hij riep zijn mannen bij elkaar, haalde er ook nog andere vakbroeders bij en zei tegen hen:


O orasi magenaka de Ngohi asa ona tagalusiri, so tasisala kawa de tosininga kawa to ona manga dorou." Komagena o Gikimoi wodedemo. 	 Ik zal hun overtredingen vergeven en niet meer aan hun zonden denken." (B)


Ngaroko komagena, duma nakoso nianano o Gikimoi Awi nyawa wimomote manga manara, de ngini asa nianako Awi ngale gena itiai de wocawaro." 	 De praktijk zal wel uitwijzen of u gelijk hebt."


Ai dodiao nipipiricaya, ngone de o Yesus Kristus nanga Jou pomarimoika de lo o Gikimoi Awi Gurumi wonasiputuru so pomatekedodara moi de moika, so ngohi tinibaja de togolo nginika, tanu ngini dede ngohi pomakomote pogolo o Gikimoika. Ma ngale ngohi gena hika o Gikimoika nigolo, 	 Terwille van onze Here Jezus Christus en terwille van de liefde die de Heilige Geest ons heeft gegeven, doe ik een dringend beroep op u. Wilt u mij helpen door vurig voor mij te bidden?


De una magena asa wotemoli nginika, 'Igogou, ma ngale ngini kiano ngohi tininakowa. Ngini gena ngohi tinidodoohawa. Ningodu gena kanaga de nia gogoho ma dorou bai!' 	 En Hij zal antwoorden: 'Ik zeg het nog eens: Ik weet niet waar u vandaan komt. Ga weg! U hebt niet willen doen wat God zei.'


De ma kolano Ngohi gena asa totemo o bi nyawa Ai girinaka, 'Niahinosi, ngini gena Ai Baba Awi laha winisidudumuka. Niahino Ai pareta ma rabaka niwosa, kiaka ma dongoho ka o dunia isidadi kusi de tosidodailako qabolo nginika. 	 Dan zal Ik tegen de mensen aan mijn rechterhand zeggen: 'Kom, gezegende kinderen van mijn Vader. U mag het Koninkrijk binnengaan, dat van het begin van de wereld af voor u bestemd is.


So ka imabobicarasi, de o Petrus o tahu ma rabaka wowosa de kagena wamake o nyawa yadala imatolomuka. 	 Al pratend kwamen zij in de kamer waar alle genodigden bij elkaar waren.


So kagena de Una wabicara o ara ma hutu magenaka wotemo, "O orasi manena bato done o nyawa moi lo yaoqo kawa to ngona ani sopo!" De Awi muri-muri lo yoise o kia wotetemo gena. 	 De discipelen hoorden Hem tegen de boom zeggen: "Er zullen aan jou nooit meer vruchten komen."


O putu ma moiku o Paulus o gogelelo moili o Gikimoino wakelelo de o Jou Yesus wotemo unaka, "Paulus! Ngohi kanaga dede ngona, de kanaga o nyawa yadala o kota manena ma rabaka asa ipiricaya Ngohika, so o nyawa moi lo waakuwa woniaka qatorou ngonaka. So upa nimodo de upa lo nomatogu nosihabari o bi nyawaka ma ngale Ngohi." 	 want Ik ben bij u. Niemand zal een vinger naar u uitsteken. Een groot aantal mensen in deze stad hoort bij Mij."


so wotemo onaka, "Ngini o nyawa Una manena niwingaho ngohika, de nitemo Una o kawasa wasigaro la o ngeko qasosowo yamote. O orasi manena to ngini nia simaka ngohi Una towitailako, duma ngohi gena Awi sala moi lo tamakewa maro kia ngini niwikokalakika. 	 "U hebt deze Man bij mij gebracht op beschuldiging van opruiende aktiviteiten tegen de staat. Ik heb Hem daarover duidelijk ondervraagd en ben tot de conclusie gekomen dat Hij onschuldig is.


Ngaroko komagena, duma o nyawa nagoona la kanaga o dunia ma bi nyawa itemo ona ifufuma, ona magena o Gikimoi asa wahirika la ma ngale o nyawa icocawaro gena aku wasimaqe. Komagena lo asa wahiri o nyawa la kanaga manga kuasa ihiwa, ma ngale o nyawa ikokuasa gena aku wasimaqe kali. 	 Nee, God heeft juist wat voor de wereld dwaas is, uitgekozen om hen die zichzelf zo wijs vinden, terecht te wijzen. Hij heeft de zwakken van de wereld uitgekozen om de sterken te beschamen.


Mutuwade o habari ma ngale o Yesus gena o bi nyawa yogiise de yanako sidago o bi doku o Siria ma daera ma sigilolino, so o nyawa yadadala yahino Unano. O nyawa ona magena yangaho o nyawa yasisiri yadala moi-moi de manga panyake imaketerowa. O nyawa ona magena kanaga manga siri isangisara poli, yakokitoka, yamumusu de lo manga rohe isosone yangodu ona magena Una wasilohaka. 	 Het nieuws over Zijn daden ging door het hele land en bereikte zelfs heel Syrië. Van alle kanten werden ernstig zieke mensen bij Hem gebracht. Sommigen hadden boze geesten. Anderen leden aan vallende ziekte. Weer anderen waren verlamd. Maar wat zij ook hadden, Hij genas hen allemaal.


Idodooha, nakoso ma moi de ngini nikelelo Ngohi o Nyawa ma Duhutu done asa idaku toliho la togoge o sorogaka. Nako komagena, done ngini gena idodooha. 	 En als u Mij naar de hemel ziet teruggaan, wat dan?


Sababu igogou, nanga Imam Wilalamo manena ma ngale ngone nanga buturu ikurangi gena waaku wamalo. Wamaloka, sababu maro o tailako ma bi ngeko moi-moi gena qangodu inadahe ngoneka, komagena lo Unaka o tailako ma ngeko magena lo asa iwidahe qaboloka, duma Una ka o dorou moi lo waakawa. 	 Deze hogepriester begrijpt onze zwakheden, omdat Hij dezelfde verleidingen heeft gekend als wij; maar Hij heeft er geen ogenblik aan toegegeven; Hij heeft nooit gezondigd.


De kagena ma Imam Wilalamo awi gilalo moi, una awi ngau o Petrus waooto awi gianongoru moi gena, witemo, "Qadoohaso kangano ngohi tonikelelo o doroka nagala ngona bai gena dede Una." 	 "Maar ik geloof dat ik u bij Hem in de tuin heb gezien", zei een knecht van de hogepriester. Deze was familie van de knecht van wie Petrus een oor had afgeslagen.


Ipelengaka, de o malaikat yatumudingi gena o bodito tumudingi yaaaho de ona magena isupu manga ngihino. To ona manga baju qaaare de isisiru-siru, de manga mamata ma bobiliku gena o guraci. 	 De zeven engelen met de zeven rampen kwamen naar buiten. Zij hadden blinkend witte kleren aan en droegen een gouden gordel om de borst.


Ngini gena o Gikimoi waaka so nia sininga foloisi isanangi, so bilasu nimakadame qaputuru moi de moika. Sababu Una winihiri nginika, la ma ngale ngini aku nimakadame o gogobu moi ma rabaka. De bilasu ngini salalu nia sukuru niatide Unaka. 	 Laat de vrede van God uw harten beheersen. God wil dat zo, opdat u één bent in het Lichaam van Christus. Wees daarom dankbaar.


So nakoso o nyawa manga manara gena ma Kristus watailako so wanano qaloha, de Una asa manga loha ma sopo magena wafanggali de o loha. 	 Als u met vuurvast materiaal op de fundering hebt gebouwd, krijgt u loon.


Kanaga o nabi moi o Kretano lo idedemoka, "O bi Kreta ma nyawa gena yodupa yatodamatoko, de maro o bi haiwani ifofufuru isusa podoto so ona o dodoto itotiai gena yamotewa, de lo yatesere de imomanarawa." 	 Eén van hun eigen mensen, een profeet van Kreta, heeft over hen gezegd: "De Kretenzers zijn allemaal leugenaars; zij zijn lui en denken alleen maar aan veel eten."


Kagena de o sorogaka o Gikimoi Awi Tahu ma ngora ipelenga, so kagena ma rabaka Awi jaji ma borua o guracino gena aku pakelelo. De kanaga o bodito idadi ma ngale o tatawi, o diwotu idupuru, o kuguru ma ili, o tona ihiti sidago lo o osu de o es ilalago isimuura. 	 Gods tempel in de hemel ging open en de ark van Zijn verbond met de mensen was te zien. Het bliksemde, rommelde en donderde; er kwam een aardbeving en een vreselijke hagelbui.


O bi ngopeqeka gena bilasu manga sigogise qaloha de yomarihi-rihi la yomadoto. 	 Vrouwen moeten nederig zijn en rustig luisteren naar wat hun geleerd wordt.


Qabolo de ngohi toise o kia naga moi maro o nyawa yadadala o sorogaka imanenere, "Awalele! O Gikimoi Awi ronga posilamo. To ngone nanga Jou Una magena o nyawa wasisosalamati, Una lo wisimulia de Awi kuasa ilamo. 	 Toen hoorde ik uit de hemel het geluid als van een grote menigte, die zei: "Loof God! Van Hem komt alle redding! Voor Hem is alle eer en macht!


Ngohi ngini tinisimahawa gena ai edekati qasowo, duma ai edekati gena upa nimasicapu de o nyawa o Gikimoi wipipiricayawa. We, komagenawa! Nako komagena, de bilasu o dunia manena ka niodongosa bai! Sababu o dunia manenaka yaakuwa nimasirese de o bi nyawa ma dorou, koloko maro o nyawa o nyafusu ma dorou yaaaka, eko o nyawa o arata yododesere, eko o nyawa yokokoora eko lo o nyawa o serika isusuba. 	 Ik bedoel daarmee niet dat soort mensen in het algemeen of egoïsten, rovers en afgodendienaars. Want dan zou u de wereld beter kunnen verlaten.


Duma ngone panakoka Una magena kiano ma nyawa. Duma nakoso igogou Una o Salamati ma Kolano gena ma orasi wahino gena, o nyawa moi lo yaakuwa yanako Awi doku gena kiano." 	 Maar niemand weet waar de Christus vandaan komt. En van deze Man weten wij het wel!"


Kagena de ma Kolano Agripa wotemo o Festuska, "Ngohi masirete lo todupa o nyawa una magena awi demo toise." So o Festus wotemo, "Ilangi ma wangeka de asa towingaho la ngona lo noise to una awi demo." 	 Agrippa zei: "Ik zou die man ook wel eens willen horen." "Dat kan", antwoordde Festus. "Dat regelen we morgen."


De lo kanaga o bi nabi manga demo isilelefo iqomaka ngone aku popiricaya, sababu magena ka igogou. Ngohi tongongano o lefo ma demo magena ngini bilasu nisigise de niamote, sababu manga demo magena aku inisikelelo nako o dodoto itotiai eko o dodoto ikokulai. Maro o nita moi o bubutu ma rabaka isiwaka so o ngeko aku pakelelo itiai. Tanu o demo magena nisigise sidago lo ma orasi nanga Jou Yesus Kristus wahino kali de ngini lo aku Una niwinako igogou. Ena gena, imatero maro o wange ibaoka eko lo o ngoma koru moi, ngaroko ma orasi o wange ibao de kanaga o ngoma magena ka isiwasi. 	 Wij zijn er nu dus nog zekerder van dat het waar is wat de profeten hebben gezegd. U doet er goed aan dat allemaal heel serieus te nemen, want daardoor kunnen wij veel dingen begrijpen die anders moeilijk en duister zouden zijn. Hun woorden verlichten ons innerlijk. Door deze ter harte te nemen, leren wij Jezus Christus beter kennen.


De o nyawa ma dorou moi wisisasangahadi kagena womasimote Una wisibicara qatorou, de wotemo, "Cedeke! Ka igogou Ngona o Salamati ma Kolano? Nako komagena, hika Ani rohe masirete nosisalamati de komagena lo ngomi!" 	 Eén van de misdadigers die naast Hem hing, zei spottend: "Zo, U bent dus de Christus? Bewijs dat eens. Red Uzelf en ons."


Upa nitagapi de nitemo Ngohi tahino gena ma ngale o bi nyawa tasikadame moi de moika. Komagenawa! Ngohi tahino la ma ngale o bi nyawa tasikitinga moi de moika. 	 Denken jullie soms dat Ik ben gekomen om vrede op de aarde te brengen? Dat is niet zo! Ik breng juist strijd en verdeeldheid.


O nyawa manga sininga qamuuqu, ona igogou yosanangi, sababu ona magenaka igogou o Gikimoi Awi jaji asa wosiganapu. 	 Gelukkig zijn de zachtmoedigen, want de aarde is voor hen.


Ngohi manena Ai kuasa ma bati lo ihiwa, de Ngohi manena kanaga ma nonomaka, de lo ma dodoguka de asa tooho ka sidutu ikakali. 	 Ik ben de Alfa en de Omega, de eerste en de laatste, het begin en het einde."


Qabolo de una wipareta o prajuritka manga sahe moi magena o Paulus iwijaga, duma upa he wibui de wisimaha sidago to una awi dodiao lo aku yahino ma ngale awi oho ma kurangi moi-moi wihike unaka. 	 Hij gaf de officier bevel Paulus gevangen te zetten, maar hem vriendelijk te behandelen. Als er vrienden kwamen om hem te bezoeken en hem iets te brengen, mochten ze niet worden tegengehouden.


So kagena de o Yesus o ade-ade magena wosijarita qabolo de wasano wotemo, "So ma orasi o raki ma duhutu una magena woliho, de o kia asa una waaka ona magena awi raki yamomanaraka." 	 Als de eigenaar naar zijn land terugkeert, wat zal hij dan met die boeren doen?"


Awi jaji ma borua gena takeleloka, de kagena o dipaka o kia naga moi ihahairani, ena gena o nonako ilalamo moi, asa isimane so takeleloka. O nonako ilalamo magena kanaga o ngopeqeka momatengo gena o wange imisaono so ma siwa koloko momasibajuka. De o ngoosa gena to muna ami qohu ma litimika, de ami saheku o ngoma ngai mogiowo de sinoto gena imisimahkotaka. 	 Er was in de hemel iets heel opmerkelijks te zien: Een vrouw die met de zon bekleed was, de maan onder haar voeten had en een kroon van twaalf sterren droeg.


De ngomi mia sininga ma rabaka miamalo igogou mia sone ma orasi he idumuka. Duma idadi komagena la ngomi gena mia buturu masirete upa miopiricaya, de miopiricaya ka cawali o Gikimoika, sababu Una wokokuasa so aku o nyawa isosone wasioho kali. 	 Wij hadden het gevoel ten dode opgeschreven te zijn en konden er zelf niets tegen doen. Maar dat was goed, want toen hebben wij alles aan God overgegeven. Alleen Hij kon ons nog redden; Hij, Die zelfs doden levend maakt.


Ma orasi o nyawa manga dala ifoloi idogo imatolomu o Yesuska, de Una wosidofa wotemo, "Ce! Ngini o bi nyawa o orasi manena gena o nyawa ma dorou ningodu. Ngini nigolo Ngohi taaka o nonako nginika? Toholu! Ngaroko nigolo lo Ngohi taakawa o nonako maro komagena ma meta o nyawa ngini manenaka, ka cawali o nonako moi maro iqoqomaka o kia idadadi ma nabi Yunuska. 	 Zij drongen hoe langer hoe meer tegen Hem op. "De mensen van deze tijd zijn slecht", zei Jezus. "Zij doen niets anders dan vragen om een teken uit de hemel. Zij willen een bewijs dat Ik de Christus ben. Maar het enige bewijs dat zij zullen krijgen, is het teken van Jona.


Ma para ma dala ngohi ai dodagi ma rabaka tobodito. Kanaga o bi nguuhi. Kanaga o nyawa ikokoora. Kanaga o Yahudika ma nyawa de lo o Yahudika ma nyawa yasowo gena ngohi isangisara. Kanaga ngohi tobodito o bi dokuka, de o doku ma soaka, de lo o teoka. Kanaga lo ngohi tobodito o bi nyawa manga sidongirabaka kiaka isihaga itemo ona o nyawa ipipiricaya. 	 Ik heb veel gereisd, waarbij ik vaak gevaar liep door overstromingen, rovers, aanvallen van mijn eigen volk en van anderen. Altijd dreigde er gevaar: Rellen in de steden, dood in de woestijn, verdrinking op zee, verraad door valse christenen.


ma sababu magena ngohi tanakoka, done ngohi ma kolano awi hakim ma simaka, ma ngale ngohi manena ngaroko o sangisara qangodu ma rabano gena aku isisupu eko hiwa, ngohi asa tamake o utungu. Sababu ma ngale ngohi ngini niasumbayang ma rabaka gena niwosawa de o Yesus Kristus Awi Gurumi lo aku ngohi woiriwo. 	 Mijn boodschap zal niet minder worden, want ik weet dat, als u voor mij bidt en de Heilige Geest mij helpt, dit alles mijn behoud alleen maar ten goede zal komen.


So de ma orasi o Yusuf de ongo Maria manga ngopa o Yesus wingaho o Gikimoi Awi Tahuka la wisidoa o Gikimoika, maro o Jou Awi bobita o Musa wosilelefoka, o Gurumi Qatetebi magena o Simeon wingaho o Gikimoi Awi Tahuka wowosa. 	 De Heilige Geest had hem ertoe gedrongen die dag naar de tempel te gaan. Terwijl hij daar was, zag hij Jozef en Maria komen om (in gehoorzaamheid aan de wet) het kind Jezus aan God op te dragen.


Sidago o nyawa asa yatodoka de yomodo so yosone, yakelelo o kia naga idadadi o dunia ma sigilolika. Sababu o dipa lo ihiti so o moi-moi qangodu o dipaka ma dodagi he yamote kawa. 	 De mensen zullen het besterven van angst, omdat ze denken dat de wereld vergaat. Want de krachten van het heelal zullen uit hun balans raken.


"Ngaroko komagena, duma o nyawa la kanaga ngini inisihoholuka ona magena upa niamodo. Sababu igogou, o kia naga yaiihu, magena qangodu o nyawa manga simaka done asa ka isikelelo, de lo o kia naga itotalake, magena qangodu done asa ka ipelenga la o nyawa yanako. 	 Maar wees niet bang voor de mensen die je kwaad willen doen. Want er komt een tijd dat de waarheid aan het licht wordt gebracht. Alle geheimen worden dan bekendgemaakt.


De o Filipus wotemo Unaka, "Baba, ngaroko o nyawa manga gaji ilamo de o pipi magena o roti posiija, duma imakaadowa. Ngaroko o roti ma cunu pahike, duma imakaadowa, sababu ona magena yadala poli bai!" 	 Filippus zei: "Al kopen wij voor 200 zilverstukken brood, dan hebben wij nog niet genoeg om iedereen te eten te geven."


De ngomi manena o orasi isigeto-geto ka misumbayang de ka o habari qaloloha misihabari bato." 	 Wijzelf zullen al onze tijd besteden aan het bidden, het spreken in het openbaar en het onderwijzen."


Kagena de o nyawa yadadala manga sidongirabano ma binuka imatoore itemo komanena, de ma binukali imatoore itemo hiwa komagenawa, sidago lo ma kapita gena wosidodogu ma ngalewa qadoohaso imaaka komagena. Ma sababu magegena so una wosulo la o Paulus iwingaho wisikahika o prajurit ma tahuka ma ngale wijaga, la kagena asa wisasano. 	 Zij schreeuwden allemaal door elkaar, zodat hij er niet wijs uit kon worden. Daarom gaf hij bevel Paulus naar het fort te brengen.


Qabolo de yahino o Yesus Awi sone ma bakeka, de asa yanako igogou Una wosoneka, so Awi qohu gena ona he yatepi kawa. 	 Maar toen zij bij Jezus kwamen, zagen zij dat Hij al gestorven was.


To ngohi ai demo nginika, magena maro o bi sulo ma demo gena hiwa. Ai ngale gena, ngini tinisingangasu ona magena o Makedoniaka manga dodara gena igogou ilamo, kiaka manga roriwo o pipi ikaeli yahike o nyawaka, la ma ngale ngohi aku tanano nakoso igogou ngini lo o nyawa niadodara. 	 Dit is niet bedoeld als een bevel; ik zeg niet dat u het mcet doen. Ik vertel u alleen hoe anderen gul hebben bijgedragen. Zo kunt ook u bewijzen dat uw liefde echt is, door het niet bij woorden alleen te laten.


Ma orasi ipapasaka gena ma Kolano Herodes wadoosa poli ma ngale o doku Sidon de o doku Tirus ma nyawaka. Duma o kota sinoto magena manga ino cawali ma sihino o Herodes awi dokuno, so ona itagi o Herodes awi kadato wapopareta o Blastuska, la una magena iwibaja ma ngale una wamote itagi o Herodeska idame. So kagena de o Blastus wangaho o nyawa ona magena itagi o Herodeska, de igolo la imakadame kasi. 	 Terwijl hij daar was, stuurden de steden Tyrus en Sidon een delegatie naar hem toe. Zij hadden zich namelijk om de een of andere reden de woede van Herodes op de hals gehaald. Omdat hun voedsel uit het gebied van Herodes moest komen, kregen zij Blastus, de secretaris van de koning, zover dat hij Herodes namens hen om vrede vroeg.


Ona yanakoka o Gikimoi Awi demo gena igogou qaloha, de lo yamaloka o kuasa ilalamo, kiaka imatero de o kuasa done o orasi ma simaka asa iuuti. 	 hij weet dat het goed is wat God heeft gezegd; hij heeft ervaren wat voor krachten er in de komende wereld werken.


So sababu o Yesus Kristus wonasiputuru, so tanu o Gikimoi womatetengo de lo igogou wococawaro, Una magena Awi ronga posilamo ka sidutu ikakali. Amin. Ngohi Paulus 	 Alle lof en eer is voor God (alleen Hij is wijs en verstandig) door Jezus Christus, voor altijd en eeuwig. Amen.


Ma wange magegenaka de ma simaka, ona lo asa imatekefakati ma ngeko idodooha la o Yesus gena aku iwitooma. 	 Vanaf die dag zochten de Joodse leiders naar een gelegenheid om Hem te doden.


Nako ngini o roka gena, bilasu nia peqeka nimidodara, imatero maro ma Kristus ngone o gogobu gena wonadodaraka sidago Awi rohe lo wahike la witooma ma ngale ngone posalamati. 	 Mannen, geef uw vrouw dezelfde liefde als Christus aan Zijn Gemeente gaf, toen Hij Zich volledig voor haar opofferde.


So komagena o dongoho moili o Gikimoi asa wositatapu, la o nyawa aku yogoge dede Una. De o dongoho magena, eko o orasi manena, de o wange kia to Una Awi ili gena poiise. Sababu ma nabi Musa de o taungu o ratu muruo naga ipapasaka, de ma Kolano Daud o demo wolefo, kiaka o ayati iqomaka yaeetoka itemo, "Nakoso o wange manena ngini o Gikimoi Awi ili niise gena, upa nia sininga niatogoi." 	 Maar God heeft de mensen een nieuwe kans gegeven om deel te krijgen aan Zijn rust en die kans is er nL! Hij heeft dat door de mond van David al aangekondigd met de eerder genoemde woorden: "Als u nL de stem van God hoort, verhardt u dan niet voor Hem." (C)


De Una asa wotemo onaka, "Nakoso ngini koloko ona yopipilo de o Gikimoi niwinakowa, ngini gena asa inisisalawa. Duma ngini nitemo Una niwinakoka koloko ona imasigogelelo. Mutuwade ngini kanaga de nia dorouka." 	 "Als u blind was", antwoordde Jezus, "zou u geen schuld hebben. Maar nu u beweert geestelijk inzicht te hebben, blijft u schuldig."


Hika ngini nimasininga igogou-gogou ma ngale ngini de ma Kristus nimarimoika, so to ngini nia rohe gena imatero de ma Kristus Awi rohe masirete ma bi bobolo. So kanaga itiaiwa la ngone de nanga rohe gena, koloko maro ma Kristus Awi rohe ma bobolo moi-moi magena, o nyafusu ma dorou paaka de o ngopeqeka mosusundali moika. Komagenawa bai! 	 Weet u niet dat uw lichaam een lichaamsdeel van Christus is? Kan ik dan toestaan dat een lichaamsdeel van Christus gemeenschap heeft met een prostituee? Absoluut niet!


Iqoqomaka, de o dunia manena o Gikimoi wasidadi waasi, de ma gola kiaka ma Kristus womanara so ngone gena wonahiri qaboloka la podadi to Una Awi nyawa masirete. Ngone wonahirika ma ngale to Una Awi simaka ngone nanga sininga asa foloi ibolowo so nanga sala moi lo ihiwa. 	 Al voordat Hij de wereld maakte, heeft God ons uitgekozen; ons die één met Christus zijn. Wij zouden alleen van Hèm zijn en volmaakt voor Hem staan.


De ngini lo nianako o nyawa awi dorou ilalamo una magena iwisimaha waasi, ma ngale ma orasi o Gikimoi wositatapuka, de o Gikimoi masirete done o nyawa de awi dorou ilalamo una magena asa iwisimane la powikelelo. 	 Maar te zijner tijd zal hij tevoorschijn komen.


Igogou, una gena wopanyake sidago he wosone. Duma de o Gikimoi Awi galusiri unaka, komagena lo ngohika, so una wisilohaka. Upa sidago ma ngale una gena ngohi ai sininga ipeleso ifoloi poli. 	 Hij is inderdaad erg ziek geweest. Het scheelde niet veel of hij was gestorven. Maar God heeft hem gespaard en mij daarmee een groot verdriet bespaard.


"Nimasidodiahi, sababu Ngohi tinisulo nginika la nitagi niakahika o bi nyawa ma dorou manga sidongirabaka. Ngini nimatero maro de o bi duba so kanaga o bi kaso labara ma dongirabaka. Mutuwade ngini gena bilasu nicawaro maro o ngihia, de lo nia sininga qamuuqu de nia edekati ma dorou ihiwa maro o namo dara. 	 Ik stuur jullie erop uit als schapen onder wolven. Wees zo verstandig en oplettend als slangen, en zo oprecht en onschuldig als duiven.


O wange isigeto ona imatekerimoi imatolomuno o Gikimoi Awi Tahuka. De manga nali de manga sininga qaloha so yodupa manga tahu moi-moika imatolomuno asa yooqo, 	 Elke dag kwamen zij in de tempel bijeen en waren één van hart en ziel; zij aten bij elkaar thuis, blij en onbezorgd.


Ngohi tinisingangasu komagena, la ma ngale done ma orasi o bi moi-moi maro komagena imaaka nginika, de ngini aku Ai demo magena niososininga so foloi nisiputuru." "O bi moi-moi magena ma nonomaka Ngohi ngini tinisingangasu waasi, sababu Ngohi kanagasi dede ngini. 	 Ik zeg dit hierom: als een en ander gebeurt, zult u zich mijn woorden herinneren. In het begin heb Ik hier niets over gezegd, omdat Ik nog hier was.


So ona itemo, "Nakoso ngomi o manara o Gikimoi wodudupa gena miaaka, de ngomi bilasu o kia miamanara." 	 Zij vroegen: "Hoe kunnen wij doen wat God wil?"


Ngaroko komagena, ma orasi ngohi o Antiokhia ma kotaka, qabolo de o Petrus wahino de una asa o sala waaka, so ngohi bilasu o nyawa manga simaka de una towisidapano. 	 Maar later, toen Petrus in Antiochië was, was ik het ten overstaan van iedereen met hem oneens. Want wat hij deed, was niet goed.


Awi pareta imasidiadoka, de ifero imatero maro to ngone nanga ete ma Kolano Daud! Hino powigiliri o Gikimoi Wikukuruye!" 	 "Eer voor het nieuwe koninkrijk van onze vader David!" en "Lang leve de grote koning!"


De lo ma binukali, ngohi de ai momoku qatotubuso gena o wange isigeto-geto tohawateri, tasininga o gogobu o bi doku qangoduka. 	 En dat is nog niet alles: Elke dag voelde ik zwaar de verantwoordelijkheid voor alle gemeenten.


Sababu o nyawa Ngohi tasiboso ona magena, so Ngohi tasidapano de manga sala tositiai. So ngini magena upa nisihaga, duma bilasu igogou nikaeli de nia dorouno nimatoba de nimatoduba. 	 Ik ben heel streng voor de mensen die Ik liefheb. Ik straf u net zo lang totdat u niet meer onverschillig bent en tot inkeer komt.


So una la kanaga o jojaru moi womasipeqekaka, de igogou o loha moi waaka. Duma una moili la kanaga wokawiwa, sababu o orasi manena naga o sangisara kanaga idala, so una magena asa waaka foloisi qaloha. 	 Dus is het goed uw dochter te laten trouwen, maar beter om haar niet te laten trouwen.


Duma nakoso o bi Farisika de o bi guru agama, ona magena o Gikimoi Awi ngale ma ngale manga ohoka gena yoholu yaqehe, sababu iqomaka gena o Yohanes ona waosi lo yoholu. 	 Behalve de Farizeeërs en de godsdienstleraars. Die keurden het plan van God af en wilden zich niet door Johannes laten dopen.


De ngini bilasu niongongano qaputuru gena igogou o Gikimoi winisalamatika, magena maro nia sarau besi nia saheku nisitotalake. De o Gikimoi Awi demo gena lo bilasu niacoho, maro nia sumarangi moi Awi Gurumi winihihikeka. 	 U zult niet zonder de helm van de redding kunnen of zonder het zwaard van de Geest, het woord van God.


So komagena ma ngale ma Kristus gena isingangasu, kanaga o hali ngai saange. 	 Er zijn drie getuigen in de hemel: De Vader, Christus (A) en de Heilige Geest; samen zijn Zij één.


So ona o deruka, de Una womaidu so iwikioloka. Imatodoka o paro de o rato qasosihilo de o moku-moku imasidiado so manga deruku o ake yobane sidago manga deru he ikiloro. 	 Tijdens de overtocht viel Hij in slaap. Plotseling stak een vreselijke storm op. De golven werden zo woest dat het water de boot insloeg. Het werd heel gevaarlijk.


Sababu ma orasi ngohi nia kota manenaka totagi-tagi de tininano gena ningodu de nia seri ma tahuka la kagena niasuba, de ngohi takelelo o riho moika kagena isilefo, 'Kanena powisuba o Giki Moi Powinanakowa.' Mutuwade ngaroko ngini niwisubaka, duma niwinakowa. So ma ngale magegena ngohi tinisingangasu nginika. 	 Want terwijl ik hier rondliep en de beelden en altaren van uw goden bekeek, zag ik ook een altaar waarop stond: 'Voor de onbekende god'. U hebt Hem vereerd, zonder Hem te kennen. En nu kom ik u over Hem vertellen.


O orasi magenaka de ngini gena kanaga de ma Kristus nimarimoi waasi, so maro o nyawa ma duduno so nimatingaka de o Yahudika ma nyawa, ona gena o Gikimoi Awi nyawa wahihirika. De o kia naga Una Awi nyawa wajajajika gena moi lo ngini niamake waasi, sababu ngini de Una gena nimakitingaka so upa he niongongano bai! 	 U leefde vroeger in elk geval zonder Christus en u stond volledig buiten de gemeenschap van Gods volk. De beloften die God had gedaan, golden toen nog niet voor u.


La ma baba de ma awa wikelelo Una, de ona yohairani, de ma awa motemo Unaka, "Ce! Ai ngopa, qadoohaso nomiaka komanena! O wange saange qabolo ngomi mia sininga isusa minisari Ngona." 	 Zijn ouders wisten niet wat zij moesten denken toen zij Hem daar zo zagen zitten. "Jongen toch", zei Zijn moeder. "Waarom heb je ons dit aangedaan? Vader en ik hebben je overal gezocht. Wij wisten ons gewoon geen raad."


o orasi manena ona magena asa yamake foloi idala. Ona asa yamake ma giliho sidago ma para o ratu moi to ona manga tahu, manga gianongoru, manga awabira, manga awa, manga ngopa-ngopa, manga doro, de o moi-moi o duniaka de komagena lo o sangisara. De ma orasi ma simaka asa o nyawa ona magena yamake ma fanggali o oho qaloloha de ikokakali. 	 krijgt honderd keer zoveel terug. Hier en nu. Huizen, broers, zusters, moeders, kinderen en bezittingen; dat staat vast. Maar hij zal ook worden vervolgd.


De ona yangoduka o Yesus wasibobita, "Upa lo nisingangasu." Ngaroko wapoma komagena, duma ona foloika isibicara. 	 Jezus verbood de mensen het verder te vertellen. Maar hoe meer Hij dat zei, hoe meer de mensen het rondbazuinden.


ngohi ai sininga ma rabaka ma siri ifoloi, maro o ngopeqeka moi ma orasi mopuo de ami siri gena komagena. Gena ma ngale ngini gena, kodo, nisihoda waasi idodooha ma Kristus nia sininga itotiai gena waaka. 	 Mijn kinderen, u doet mij echt weer verdriet. Ik voel dezelfde pijn als een vrouw die bevalt. Zo sterk is mijn verlangen dat Christus in u zichtbaar wordt.


Komagena lo o bi cocatu o Gurumi Una magenano moi-moi imaketerowa de lo kanaga o cocatu ma manara gena irupa-rupa. So nako posiade-ade gena, ngone o nyawa nanga rohe ka imatengo, duma nanga rohe ma bobolo magena ka idala. 	 Een lichaam bestaat niet uit één enkel deel, maar uit vele delen.


Mutuwade, nako o ino la kanaga isisuba o serika gena, ngone potemo igogou aku o ino magena ka pooqo, sababu panakoka o Gikimoi Una gena ka womatengo de o dunia ma rabaka o bi giki ma somoa gena ihiwa. 	 Wel, als het om dat eten gaat, weten wij dat er geen andere goden bestaan.


O surati manena tolefo ngonaka maro ai ngopa masirete tonisiboboso. Sababu maro o ngopa moi awi rohe ma sihino ma babano, so to ngona ani piricaya lo ma sihino ngohino, ma orasi o habari qaloloha tonisingangasu ngonaka. Ngohi togolo o Gikimoi nanga Baba de o Yesus Kristus to ngone nanga Jou tanu inidogo ngonaka o laha de o galusiri ifoloi, la ani sininga yaaka so foloisi isanangi. 	 Aan: Timotheüs, mijn geestelijke zoon. Ik wens je de genade, de liefdevolle goedheid en vrede toe van God, de Vader, en van Christus Jezus, onze Here.


Una womasidodogu o nyawa moi o haiwani ma kahi woiija awi tahu o teo ma dateka, awi ronga lo ka o Simon." 	 Hij logeert bij Simon, de leerlooier die aan zee woont."


Magena de imajobo o deruku ipane so imatinga o riho moi imatitingano. 	 Zij gingen de boot in en voeren weg om ergens alleen te zijn.


Awi demo magena kanaga ma ngale gena wasingangasu o nyawaka idodooha Una done wosone. 	 Daarmee bedoelde Hij dat Hij aan het kruis zou sterven.


Kagena de o Petrus wotemo, "Baba, tanu Ngona o ade-ade ma ngale magena nomisingangasu nositotiai ngomika." 	 Petrus vroeg Jezus wat Hij nu precies bedoelde met dat slecht worden door woorden en gedachten.


So nakoso o nyawa la kanaga aku ma Kristus wipiricaya, de bilasu iqoma o nyawa itagi isihabari onaka, so ona magena aku o habari ma ngale Una gena yoise de yanako. 	 Dus alleen door te luisteren naar wat Christus gezegd heeft, kunt u in Hem gaan geloven.


O Paulus de awi dodiao o Pafos ma dokuka de ona iside kali yakahika o Perga ma kota o Pamfilia ma daeraka. Kagena yahika de o Yohanes Markus ona wadongosaka, so una woliho woqoma o Yerusalemka. 	 Paulus en zijn metgezellen verlieten Pafos en gingen per boot naar Perge, in Pamfylië. Johannes Markus reisde niet verder met hen mee, maar ging vandaar naar Jeruzalem terug.


Ngaroko komagena, duma ngone aku pongongano gena igogou done kanaga o dipa qamomuane de lo o dunia qamomuane maro o Gikimoi wojajika, kagena ma rabaka o nyawa la manga sininga itotiai gena aku yogoge. 	 Maar waar wij eigenlijk naar uitkijken, dat zijn de nieuwe hemel en de nieuwe aarde, die God beloofd heeft. Daar zal alles goed en rechtvaardig zijn.


"Hika ngini nigolo o Gikimoika, de Una asa winihike nginika. Ma ngale nia kurangi gena o Gikimoika niasari bai! Niasari de ngini asa niamake. De lo o ngora ma duduno nioaso-aso, de o Gikimoi asa o ngora magena wapelenga de winisimaha so ngini niwosa. 	 Bid en u zult ontvangen wat u bidt. Zoek en u zult vinden wat u zoekt.


Komagena lo nakoso o kolano moi kanaga de awi prajurit yacala mogiowo yotagi yokudoti de o kolano moili, kiaka de awi prajurit yacala monahalo, de una magena bilasu wiprajurit waeto kasi, la aku wanako awi saturu walawangi manga dala igogou yaado, eko hiwa. 	 En welke koning zal het in zijn hoofd halen tegen een andere koning oorlog te voeren zonder eerst de legers te hebben vergeleken? Hij zal eerst nagaan of zijn leger van 10.000 man in staat zal zijn het vijandelijke leger van 20.000 man te verslaan.


De kanaga ona lo yanakoka, to Ngohi Ai moi-moi qangodu gena igogou ma sihino Ngonano. 	 Zij weten dat alles wat Ik heb van U komt.


"Ma orasi idadi o Gikimoi wopareta o duniaka, magena imadadi imatero maro o ade-ade manena: O soma ilalamo moi yaumo o talagaku, de yamake o bi nao qaloloha de lo o bi nao qatotorou. 	 Een ander voorbeeld van het Koninkrijk van de hemelen is een visser, die zijn net in het water gooit. Er komen allerlei vissen in, eetbare en oneetbare.


De nagala kanaga o nyawa lo itemo kali, "Idodooha, o Yahudika ma nyawa ona magena o habari ma ngale ma Kristus gena yosihodaka, eko hiwa." De ngohi asa tosango igogou yosihodaka, duma ona lo yoholu isigise. Sababu ma ngale o Yahudika ma nyawa yasowo ona lo o habari qaloloha gena yosihodaka, magena o Musa woqoma wosingangasu, ma orasi o Gikimoi Awi demo o Israelka ma nyawa gena walefo kanaga itemo, "Ngohi asa taaka niasihomu de niadoosa o Yahudika yasowo, ona magenaka lo nitemo o nyawa yofufuma o bangsa lo yasowo." 	 Hebben de Israëlieten het dan niet begrepen? Luister eerst eens naar Mozes. Hij zei dat God hen jaloers zou maken op een minderwaardig volk; zij zouden kwaad worden op een onverstandig volk.


O Petrus manga ngora ma duduno waaso de watote, de o ngopeqeka moleleleani moi ami ronga ongo Rode mosupu la o ngora mapelenga. 	 Hij klopte aan en een dienstmeisje, Rhodé, kwam naar de deur.


Ce! O nyawa yadadala kanaga Una iwipiricaya, duma o kia naga moi lo yanakowa. De ona magena o nyawa biasa bato de imadotowa nanga bobita o Gikimoino kanaga o Musa walelefoka. So ona magena o Gikimoi asa wakutuku." 	 Maar al die mensen die niet eens weten wat er in de wet staat! Vervloekt zijn zij!"


He! Ngini manena nikokulai! Ma nonomaka ngini bilasu o ifa moi yodebesu to ngini nia lako masireteka nisisupu kasi. Qabolo la nia lako qatebika, de asa idadi so o gaapo nia dodiao manga lakoka gena aku niakelelo so nisisupu kali." 	 Hoe kunt u dan uw broeder helpen? Huichelaar! Zorg eerst dat die balk uit uw eigen oog weg is. Dan ziet u tenminste wat u doet, als u die splinter uit het oog van uw broeder haalt.


De o Yesus Kristus Awi nyawa ona magena o dorou ma dupa moi-moi kanaga manga sininga ma rabaka gena qangodu yaaka kawa, maro o nyawa la kanaga yasangahadika so yooho kawa. 	 Wie bij Jezus Christus hoort, heeft met zijn oude natuur en begeerten afgerekend; die zijn aan het kruis geslagen.


"Ai dodiao nipipiricaya ningodu! O kia isilelefo iqomaka o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka, ena gena kiaka o Gurumi Qatetebi wosingangasu o Daudka, ma ngale o Yudas gena womadadika o bi nyawa o Yesus witatago manga roriri la wangaho, magena bilasu idadi. 	 "Vrienden", zei hij. "Wat er over Judas in de Boeken staat, moest gebeuren. Door David heeft de Heilige Geest gezegd hoe het met hem zou aflopen. Judas heeft de mensen die Jezus gevangen wilden nemen, de weg gewezen.


O orasi magena de o Yesus Awi muri-muri yahino Unaka, de yotemo, "Jou, nakoso o Gikimoi Awi pareta ma rabaka, de nagoona foloi ilamo." 	 In diezelfde tijd kwamen de discipelen bij Jezus met de vraag wie van hen de grootste in het Koninkrijk van de hemelen zou zijn.


Sababu una done asa wodadi o nyawa wilalamo moi o Jou Awi simaka. Una womasimahawa o anggur eko o dalu woudo, de ka wisibuo kusi una gena o Gurumi Qatetebi ma kuasa qaasu-asu wiparetaka. 	 Uw zoon wordt één van Gods grote mannen. Hij mag geen druppel wijn of sterke drank drinken en al voor zijn geboorte zal hij vol zijn van de Heilige Geest.


So Una wasingangasu wotemo, "Ngohi manena tomadadi o ngeko o Gikimoika, de o dodoto itotiai gena tadoto la o nyawa aku iwinako itiai, de Ngohi lo o oho ma hutu. Mutuwade kanaga o nyawa nagoona lo yaakuwa yotagi Ai Babaka nakoso ona yoholu Ngohi tangaho, sababu Ngohi gena o ngeko ikokahika Unaka. 	 "Ik ben de weg, de waarheid en het leven", antwoordde Jezus, "Ik ben de enige weg tot de Vader.


De o Petrus wotemo, "He! Ngomi manena mia moi-moi lo qangodu miodongosaka so Ngona minimoteka, so o kia asa miamake." 	 Petrus zei: "U weet dat wij alles hebben verlaten om U te volgen."


De awi dodiao awi tahu ma rabaka gena wosango, 'Ce! Upa noisisusa ngohi. O ngora ikucika de lo ngohi de ai ngopa-ngopa mimaiduka. Ngohi taakuwa tomomi la o kia naga tonihike ngonaka.' 	 De man roept vanuit zijn slaapkamer: 'Laat me nou toch slapen! De deur is op slot en we liggen allemaal in bed! Ik kom er nu niet uit om je te helpen.'


Duma o Yohanes asa woholu so wotemo, "Idadiwa, Baba! Bilasu Ngona de asa aku ngohi noiosi. De qadoohaso Ngona nahino ngohino. Komagenawa, bilasu ngohi tahika Ngonaka." 	 Maar Johannes wilde dat niet doen. "Ik moet door U worden gedoopt", protesteerde hij, "in plaats van U door mij."


So o orasi magena de o Festus wotemo, "Ai baba ma Kolano Agripa de o roriri ningodu mia simaka! O nyawa una manena gena o Yahudika ma nyawa he yangodu, bai o Yerusalemka de lo kanena o Kaisareaka, ona iwikalaki de igolo imatoore ngohika la una bilasu witooma. 	 Festus liet Paulus binnen en zei: "Koning Agrippa, geachte aanwezigen! Een groot aantal Joden, zowel hier in de stad als in Jeruzalem, heeft een zware aanklacht tegen deze man ingediend.


Komagena o bi nyawa yangodu o duniaka de o bi kolano, o bi kapita, o nyawa yalalago, yokakaya, yokokuasa, yogogilalo, de yogogilalowa de lo o nyawa ma binukali ona magena yangodu imagogora iloqa o tala ma risoasa de o bi diaru ma rabaka imamingihu. 	 Alle mensen verstopten zich in holen en tussen de rotsen: Koningen, regeringsleiders en generaals; rijken en sterken; slaven en vrijen.


De lo ngone ma binuka gena o Yahudika ma nyawa, de ma binukali yasowo. Ngone ma binuka gena pogogilalo, de ma binukali yasowo. Duma ngone moi-moi gena inangodu o Gikimoi Awi Gurumi magena wonasirimoika, la ma ngale ngone podadi maro ka o rohe moi. Ngone inangoduka gena o Gikimoi Awi Gurumi ka ka moi magena wonahikeka, la ma ngale ngone o Gurumi Una magena wonangaho. 	 Want de Geest heeft ons allemaal door de doop tot één lichaam samengevoegd: Het lichaam van Christus. Het doet er niet toe of wij Jood of niet-Jood zijn, slaaf of vrij man. Wij zijn allen doordrenkt met die ene Geest.


Ato o Yesus wikelelo una magena de awi sangisara ma deka lo aku ka wanako, so o Yesus wotemo unaka, "Baba, idodooha nodupa Ngona nisiloha." 	 Jezus zag hem daar liggen en wist dat hij al heel lang ziek was. Hij vroeg: "Wilt u gezond worden?"


Kagena de o Petrus wotemo o Yesuska, "Jou, qaloha bai nakoso ngone lo ngo kanena. So nako nodupa, de ngohi asa o dadaru ngai saange taaka, ngai moi to Ngona, ngai moi to Musa, de ngai moili to Elia." 	 Petrus zei spontaan: "Here, wat geweldig dat wij hier zijn! Zal ik drie tenten maken? Eén voor U, één voor Mozes en één voor Elia?"


De kanagali nakoso o Iblis, o bi toka wakokolano, una gena awi toka wodusu so ma pareta ma rabaka imakitinga, o pareta magena bilasu isisa de qalutu. 	 Als de duivel nu de duivel wegjaagt, vecht hij tegen zichzelf en maakt zijn eigen koninkrijk kapot.


Itekawa, de o Yesus wingaho o riho moi ma ronga o Golgota, ma ngale "O Sahe ma Papala ma Riho". 	 Zo brachten zij Jezus naar de plaats Golgotha. Golgotha betekent Schedelplaats.


So kagena de o Sone de lo o Sone ma Riho magena ma buturu asa ihiwaka, maro o uku ma talaga ma rabaku yatupuka. Nako o nyawa la o talaga magenaku yaumo, de ona magena yosone ma sinotoka. 	 Het graf en het dodenrijk werden in de poel van vuur gegooid. Dat is de tweede dood.


De o kota magena maro o nita yadisiwa o bi moi-moi qangoduka, so o bi nyawa yangodu o bi moi-moi itotiai gena aku yaaka. De lo o bi kolano yangodu asa yahino la iwosa, to ona manga horomati de manga kaya masirete magena yaaho de yatide isuba o Gikimoika de lo o Duba ma Gohoka. 	 De volken zullen in haar licht leven en de koningen van de aarde zullen hun rijkdom er naar toe brengen.


O arata ma jojaga una magena asa awi siningaka wotemo, 'O kia asa taaka. Ai tuangi wodupa woidusu ngohi. Ngohi iputuruwa totoro, de tomanara, de togogolo-golo o nyawaka gena ka imaqe. 	 De beheerder dacht bij zichzelf: 'Wat moet ik nL doen? Nou zit ik zonder werk! Spitten en graven kan ik niet. Ik zou me schamen om te gaan bedelen.


De Una lo wosuloka so o nguuhi ilalamo moi idadi sidago lo itaufani de o bi moi-moi iooho o duniaka o orasi magena asa isisaka. 	 Maar de wereld van die tijd is door een enorme overstroming ten onder gegaan.


Sababu o nyawa gena manga dodihimo yasibuo, duma o Gikimoi Awi Gurumi wahike o oho qamomuane so imatero de yasibuo kali. 	 Uit mensen komt menselijk leven voort, maar uit de Geest van God komt geestelijk leven voort.


Igogou, lebelaha o nyawa yangodu upa he ikawi, imatero maro ngohi. Ngaroko ngohi tosanangi komagena, duma tanako igogou o nyawamoi-nyawamoi kanaga de manga kia naga moi eko manga gogaho masirete o Gikimoi wasicatuka. So ma binuka yaaku sidago ma orasi yosone gena, upa he ikawi, duma ona ma binukali yaakuwa so bilasu ikawi. 	 Ik zou het fijn vinden als iedereen was zoals ik en niet trouwde. Maar het hangt ervan af welke gave God in Zijn genade aan u geeft. De een krijgt deze gave, de ander die.


Upa sidago ngone gena imatero de o Kain, so una asa o Iblis ma dupa gena wamoteka. Komagena so una awi nongoru masirete de witooma, sababu una woriria o bi dorou moi-moi gena wodupa waaka de una wononongoruku o bi moi-moi itotiai gena wodupa waaka. 	 Wij moeten niet zijn als Kaïn, die bij de duivel hoorde en zijn broer vermoordde. Waarom deed hij dat? Omdat Kaïn verkeerde dingen had gedaan en wist dat zijn broer eerlijk en goed leefde.


So komagena ngone lo nakoso o Jou Yesus powipiricayaka duma o loha moi-moi paakawa, ngone nanga piricaya gena asa ma faida lo ihiwa. Maro o nyawa moi la awi rohe isoneka so awi buturu ihiwaka, de o manara kia naga moi lo waaku kawa waaka. 	 Zoals een lichaam zonder geest dood is, zo is ook geloof zonder daden dood.


Duma o toka maro komagena, maena niodusu niaakuwa ka cawali nisumbayang o Gikimoika de lo nioqowa de niudowa. O ngeko ma somoali gena ihiwa.))" 	 Dit soort boze geesten wordt alleen verdreven wanneer jullie ervoor bidden en vasten." (a)


Ai dodiao nipipiricaya, ma ngale ona o Israelka ma nyawa magena ka to ngohi ai dupa foloisi ilamo de lo ai gogolo o Gikimoika gena tanu ona wasisalamati. 	 Broeders, het verlangen van mijn hart en mijn gebed tot God is dat het Joodse volk gered mag worden.


Mutuwade, ngone gena hika potemo, "Ya Jou! Ani laha ka ilamo poli." Sababu Una Awi pareta, kiaka yaaakuwa yahiti, magena ngone wonahike la aku podadi Awi pareta ma nyawa. So hino la ngone o Gikimoi powisuba, pamote o ngeko Una masirete wodudupa, ena gena Una powisigise de powihoromati. 	 Omdat wij een blijvend vaderland krijgen, moeten wij dankbaar zijn en God dienen zoals Hij het graag wil, met eerbied en ontzag.


O Farisika ma nyawa yamuruo naga yahino kali, de manga edekati Una Awi sala yasari so itemo, "Mote nanga agama ma bobita, aku o nyawa manga peqeka yaholu, ngaroko ma sababu ka ma cunu?" 	 Er kwamen enkele Farizeeërs naar Hem toe. Zij wilden proberen Hem op Zijn woorden te vangen. "Mag een man zomaar van zijn vrouw scheiden?" vroegen zij.


Maro komagena lo o deru ilalamo moi ngaroko ma galema ma ceceke, duma o deru magena o rato qasosihilo de o moku-moku isipapaka lo ma galema magena aku yapareta, la imote o nyawa waaaho awi dupa kiaka wosikahika. 	 Met het roer dat toch maar een klein onderdeel van het schip is, kan de stuurman zijn grote schip sturen in de richting die hij wil, ook al staat er een sterke wind.


O wange muruo naga ipasaka, de ma nongoru una magena awi gimina gena wosiija, qabolo de wotagi o doku ikukuruka. Kadoka una awi oho ka worarame moi so awi pipi wosigoguule sidago wamataka. 	 Een paar dagen later pakte de jongste zoon zijn bezittingen en ging op reis naar een ver land. Daar verbraste hij zijn hele hebben en houden.


Komagena o Yohanes una magena o habari qaloloha gena wasihabari o nyawaka, de wabaja de wogolo onaka de o demo ma para idala la ona isigise. 	 Met vele van dergelijke waarschuwingen sprak hij de mensen toe.


Duma Ngohi Ai demo gena itotiai. De komagena so igogou, Ai demo gena ngini asa niaholu so Ngohi lo niholu nipiricaya. 	 Omdat Ik de waarheid spreek, gelooft u Mij niet.


De kanaga o Samariaka ma nyawa o doku magegenaka igogoge gena, ona yadala asa Unaka wipiricaya, sababu to muna ami demo ma orasi mosingangasu motemo, "Una aku wanako de ngohi woisingangasu idodooha to ngohi ai manara moi-moi iqoqoma taaakaka." 	 Veel mensen uit de Samaritaanse stad geloofden in Jezus. Zij waren daarvan overtuigd omdat de vrouw vertelde dat Hij precies wist wat er in haar leven gebeurd was.


Ma sababu magegena so o bi cocatu kiaka ma ngale isingongangasu gena kanaga isilefo iqomaka o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "Ma orasi Una Awi lawangi yadadala waturaka, so wodola o riho ikukuruye moika, de Awi ngongike moi-moi wositoku Awi nyawaka." 	 In de Psalmen staat immers dat Christus, na Zijn overwinning op satan, naar de hemel zou terugkeren en gaven aan de mensen zou geven. (A)


Magena qabolo, de to ona manga doguruga ma rabaka o Jou wasingangasu ma ngale ona upa he itagi kali o Herodeska. Komagena imaaka so o Herodeska ona he itagi kawa, de iliho gena o ngeko ma somoa yamote sidago imasidiado kali manga dokuka. 	 Maar zij gingen niet via Jeruzalem naar hun land terug. God had hen in een droom gewaarschuwd niet bij Herodes langs te gaan. Daarom kozen zij een andere weg.


O guru agama yamuruo naga yahino o Yerusalemno, de itemo, "Igogou, Una magena o Beelzebul imasiuhoka! Ka cawali o Iblis magena, o bi toka wakokolano gena, wihike o buturu la ma ngale o toka wodusu." 	 Enkele godsdienstleraars, die uit Jeruzalem waren gekomen, merkten op: "De duivel, de leider van de boze geesten, zit in Hem. Die geeft Hem macht om boze geesten te verjagen."


Komagena lo ngini. O orasi manena asa nipeleso, duma Ngohi asa dede ngini pomakamake kali so asa ninali kali. De nia nali magena o nyawa moi lo yaakuwa yakoora, so nia nali gena isisawa nia sininga ma rabaka. 	 U hebt nu wel verdriet omdat Ik wegga, maar Ik zal u terugzien. Dan zult u grote blijdschap ervaren en die kan niemand u meer afnemen.


O Iblis magena de o baja qangodu magena o Yesus iwibaja qabolo, de gila-gila woloqa de wotamaha done o orasi qaloloha moili. 	 Zo probeerde de duivel op alle mogelijke manieren Jezus om te praten. Maar zonder succes. Daarom liet hij Hem voorlopig met rust.


To Ngohi Ai rohe qatoraka, so o kia asa Ai Babaka togolo. Upa sidago totemo, 'Baba, tanu Ngona noisirese to Ngohi Ai sangisara manena.' Magena togolowa, sababu igogou Ngohi tahino o orasi manena ma ngale Ngohi aku Ai sangisara manena tamoku." 	 Ik ben erg bang en weet niet wat Ik moet zeggen. Moet Ik zeggen: 'Vader, bevrijd Mij van wat Mij te wachten staat'? Nee, want juist daarvoor ben Ik gekomen.


Sababu o Gikimoi wotemo o Musaka, "Nakoso todupa o nyawa tagalusiri, de igogou-gogou magena asa ka taaka." 	 Denk maar eens aan wat Hij tegen Mozes zei: "Ik ben vriendelijk voor wie Ik wil; en Ik ontferm Mij over wie Ik wil." (c)


Komagena so gila-gila o nyawa o dokuka magena yangodu yahino de o Yesus imakamake. Ona magena iwikelelo de yamodo so Una iwisulo, Una wosupu manga daerano. 	 De hele stad liep uit, naar Jezus toe. Toen zij bij Hem kwamen, vroegen zij Hem dringend weg te gaan.


Sababu ngohi de o Apolos gena mingodu o dodiao mimomanara o Gikimoi Awi manara miaaaka, de ngini gena nimatero maro to Una Awi doro wamomanara moi de lo to Una Awi nyawa o tahu moi ma rabaka. 	 Wij zijn Gods medewerkers en u bent Gods akker. Of anders gezegd: Gods gebouw.


Kagena de Una wosango wotemo, "Igogou, ngini ka nisosomoa! Ma sababu gena ngini niasahewa o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka ma demo de lo niasahewa Awi kuasa. 	 Jezus antwoordde: "U denkt verkeerd. Dat komt omdat u de boeken van Mozes en de kracht van God niet kent.


De ngohi todupa lo ma ngale ngini gena o kia naga moi lo upa nihawateri, duma o hali moi-moi ma rabaka o orasi isigeto-geto nia sumbayang niatide o Gikimoika, la kanaga o kia ikurangi gena nigolo de nitemo, "Ya, Jou! Igogou, Ngona asa ngomi nomiriwo sababu Ani laha ka ilamo poli!" 	 Maak u nergens zorgen over, maar bid voor alles. Vertel God al uw problemen en verlangens en vergeet vooral niet Hem te danken voor alles wat Hij doet.


Ma dodoguka o Pilatus womanako una waaku kawa de ma ngeko lo he wosimake kawa, sababu yadadala gena manga galala idogo-dogo de o gangamo he isigoko. So una o ake waqehe de yadadala manga simaka awi gia watiodo de wotemo, "Ai gia tatiodo! La ngini nikelelo ngohi ai sala ihiwa ma ngale o nyawa Una manena niwitooma bai! So ka to ngini nia sala." 	 Pilatus zag dat de mensen niet meer te houden waren. Er kon zo een rel losbreken. Daarom liet hij een kom water halen. Hij waste zijn handen voor de ogen van het volk en zei: "Ik ben onschuldig aan het bloed van deze man. Nu moet u het zelf maar weten."


Ona gena yatodoka de lo yamodo, sababu ona itemo nagala o toka yakelelo. 	 Ze schrokken allemaal en dachten dat Hij een geest was.


Ai manara maro komagena ma Imam Wilalamo de o Mahkamah Agama ma nyawa ona yangodu lo yanako, so aku ngohi totemo gena ngohi tokulaiwa. Sababu ona masirete o surati igaka de isimeta o bi Yahudika manga roriri igogoge o Damsyik ma kotaka, gena ngohi ihike totagi, la tahika kagena ma ngale o nyawa ipipiricaya o Yesuska asa tatago, de o rate tasipilikuka ona magena tangaho o Yerusalemno ma ngale yasangisara." 	 De hogepriester en de gehele Hoge Raad zijn mijn getuigen. Zij hebben mij zelfs brieven meegegeven voor de Joodse leiders in Damascus. Ik ben daarheen gereisd om christenen op te sporen en geboeid naar Jeruzalem te brengen, zodat zij gestraft konden worden.


Ma ngale Ai demo magegena upa ngini niohairani. Sababu iteka kawa, de ma orasi asa imasidiado de o nyawa isosoneka igogou ona yangodu asa Ai ili yoise. 	 Verbaas u niet hierover. Eens zullen alle doden Zijn stem horen.


Bolo, de ma nongoruku womikawi kali ma ria ma balo magena, duma o ngopa yamake waasi de wosone kali. 	 Zijn broer trouwde met de weduwe en hij stierf ook.


"Awa kodo! O Yerusalemka ma bi nyawa, kodo! Ngini gena o nabi-nabi niatoomaka de lo o bi nyawa o Gikimoi wasusulo nginika gena de o teto niapapakaka. Ma para idala de Ngohi Ai gia tatoa la ngini tinikololo, maro o toko ma awa de ma ngopa kanaga ma golupupu ma litimika yatolomu, duma ngini ka niholu. 	 Jeruzalem, Jeruzalem! Stad die de profeten vermoordt en de mannen die naar haar zijn toegestuurd, dood gooit met stenen! Hoe vaak heb Ik uw kinderen bij elkaar willen brengen, zoals een hen haar kuikens onder haar vleugels bijeenbrengt. Maar u hebt het niet gewild!


Itemo, "Nakoso to ngomi mia dodoto gena ngini niamote, de igogou ngini asa o Gikimoi Awi bobitano nipalakoka sidago lo o bi kia naga niodudupa gena he qangodu aku niaaka." Ngaroko manga demo komagena, duma ona masirete maro o gilalo, sababu o nyafusu ma dorou gena kanaga o nyawa ma Kristus wihoholu yodupa yaaka so yaparetaka. Gena maro o nyawa moi la kanaga awi lawangi iwisituraka, so wodadi manga gilalo moi bilasu o manara qatotubuso waaka, sababu una magena ona iwiparetaka. 	 Zij spiegelen hun vrijheid voor, terwijl zij zelf slaven van het verderf zijn; want als de mens zich aan iets overgeeft, is hij er een slaaf van.


duma kanaga lo o nyawa ma binuka o Paulus iwimote de gila-gila o Yesus iwipiricayaka. Ena gena, ona yamuruo naga o mahkamah Areopagus ma nyawa moi, una awi ronga o Dionisius, de o ngopeqeka moi ami ronga ongo Damaris, de lo o bi nyawa ma somoali. 	 Sommige mannen sloten zich bij hem aan en werden christen. Onder hen waren Dionysius, een stadsbestuurder, en een vrouw, die Damaris heette, en nog enkele anderen.


De ma goginita noli, de ona o deru ma nyawa masirete o deru ma leleani moi-moi lo qangodu o teoku yaumoka. 	 En toen het de dag daarna nog niet beter werd, ging er allerlei scheepstuig overboord.


Komagena so o bi ngopeqeka, o Yesus o Galileano wimomote, ona magena o Yusuf wisiduuru yahika o boosuka, de kagena ma rabaka yananano idodooha o Yesus wipoosu. 	 De vrouwen die met Jezus uit Galilea waren meegekomen, gingen mee naar het graf en zagen hoe het lichaam erin werd gelegd.


Kagena de o buku ma ceceke o lolo moi magena o malaikat awi giaka ngohi taqehe de lo taoqoka. To ngohi ai uru ma rabaka tajame qamuti maro o madu, duma ma orasi taqasika, de ai poko ma rabaka de asa idadi qamalika. 	 Ik nam het boek aan van de engel en at het op. Het was inderdaad zoet als honing, maar lag zwaar op mijn maag.


Ngohi togolo tanu to ngone nanga Jou Yesus Kristus asa Awi laha foloi wodogo ngini ningoduka. Ngohi Paulus O Korintus ma kotaka 	 Ik wens u allen de genade van onze Here Jezus Christus toe.


Duma o doku magena asa yoholu Una iwiqehe, sababu ona yanakoka Una Awi memeta o Yerusalemka. 	 Maar de mensen daar wilden niets te maken hebben met iemand die naar Jeruzalem ging.


Kagena de Una wosano, "Kagena naga de nia maru. Hika nitagili o nyawa yadadalaka niatailako." So ona yatailakoka de yotemo, "De maena, duma cawali o roti ngai motoha de lo o nao ngai sinoto." 	 "Hoeveel brood hebben jullie?" vroeg Hij. "Ga eens kijken."


"Tosiade-ade kali, kanaga woleleleani moi wococawaro de lo awi tuangi awi manara waaka wokaeli. Woleleleani una magena ma tuangi witideka, la wodadi yoleleleani ma binuka manga sahe moi ma ngale manga ino o wange isigeto-geto wositoku. 	 Wie van jullie gedraagt zich als een trouwe en verstandige knecht? Als iemand die ervoor zorgt dat alle anderen in het huis op tijd te eten krijgen?


O wange magegena isidailako ma ngale ma langino o Sabat ma wange de ma boboloi o wange magena o Paskah ma Wange ma rarame ilalamo moi. Ma ngale magegena so o Yahudika manga roriri yodupawa, nakoso o Sabat ma wangeka, de o bi sone ma bake o sangahadika gena kanagasi, so ma gubernur o Pilatuska iwigolo la ibisisangahadika manga qohu gena yatepi, ma ngale ona isiguti o sangahadiku de gila-gila yapoosu. 	 Die avond zou de sabbat beginnen. Daarom wilden de Joden niet dat de mannen nog langer aan de kruisen zouden blijven hangen. Zij vroegen Pilatus hun benen te laten breken. Dan zouden zij eerder sterven en konden de lichamen vccr de sabbat van het kruis worden afgenomen, want dat was erg belangrijk.


So kagena o boosuka de ona imatai-tai yomajobo. Ona yamodo duma de manga more de manga nalika. Ona itagi imagogora la isingangasu Awi muri-murika. 	 Hevig geschrokken en tegelijkertijd vol blijdschap holden de vrouwen weg om de discipelen te vertellen wat de engel had gezegd.


Komagena lo Una wisiterowa de o imam wilalamo ma somoa. O imam magena o wange isigeto-geto bilasu manga gaso o haiwani gena wosisuba o Gikimoika, ma nonomaka o gaso la idadi awi dorou masirete ma ija, qabolo de o gaso la idadi o nyawa yadala manga dorou ma ija. Duma o Yesus gena ka ma moi o gaso wosisuba o Gikimoika, ma orasi Una Awi rohe masirete wahike so wosone. De Una Awi suba ma gaso magena upa he wosidadu wahike kali. 	 Gewone hogepriesters hebben elke dag het bloed van offerdieren nodig om hun eigen zonden en die van het volk te bedekken. Maar Jezus Christus heeft eens en voorgoed alle zonden uitgewist toen Hij Zichzelf offerde aan het kruis.


So magena yoise, de ma Imam Wilalamo awi juba waraca de wotemo, "Ce! Ngini ningodu niise masirete, Awi demo-demo qangodu o Gikimoi wisikudahu! Upa he o saksi posari kali. Orasi manena o kia niodupa la ngone paaka Unaka." De yangodu itemo, "O Yesus de wisala!" De imatoore, "Bilasu Una wisosone!" 	 "Nu hebben wij geen getuigen meer nodig!" riep hij. "Hebt u gehoord hoe Hij God beledigde? Wat doen wij met Hem?" Alle aanwezigen vonden dat Hij de doodstraf verdiende.


De Una Awi rohe wahike isone la ma ngale wodadi o nyawa yangodu manga dagali. De komagena o orasi isitatapu iqomaka magena yaadoka, la asa inasikelelo o Gikimoi Awi dupa gena o nyawa yangodu wasisalamati. 	 Daarvoor heeft Hij Zijn leven gegeven. God heeft deze boodschap op het juiste moment aan de wereld bekendgemaakt.


De lo o Gikimoi wotemo, "Upa ngini nisundali," de asa wotemoli, "Upa ngini o nyawa niatooma." De nakoso ngini niaakawa o sundali duma ngini o nyawa asa niatoomaka, ngini magena igogou asa o Gikimoi Awi bobita lo niamotewa de niaakawa. 	 Want God, Die gezegd heeft dat men geen gemeenschap mag hebben met een andere vrouw dan uw eigen, heeft ook gezegd dat u niet mag doden. Dus, als u de regel over het huwelijk niet hebt overtreden, maar wel iemand hebt vermoord, bent u toch schuldig aan het overtreden van Gods wet.


O Yesus wotemoli onaka, "O Gikimoi Awi pareta posiade-ade koloko wimoi o anggur ma doro ma duhutu kanaga ilangi-langisi de wosupu o nyawa wosari la yomanara awi anggur ma doroka. De o nyawa wamake, 	 "U kunt zich het Koninkrijk van de hemelen zo voorstellen: De eigenaar van een landgoed ging er 's morgens vroeg op uit om arbeiders te huren voor het werk in zijn wijngaard.


Komagena so ngini bilasu o pajak niafangu, sababu ma orasi o bobareta ma manara magena isidagi, de ona magena maro o nyawa o Gikimoi Awi leleani moi. 	 Daarom betaalt u ook belasting, want de mensen die in dienst staan van de overheid, zijn eigenlijk in dienst van God. Zij letten er op of er wel belasting wordt betaald.


De ngini lo nimarimoika dede ma Kristus, Una magena o dodadi ikokuasa qangodu wapareta so to Una Awi Gurumi masirete gena kanaga nia siningaka de ma boloika. 	 In Christus bent u dus volmaakt, want Hij is de hoogste heerser en autoriteit over elke andere macht.


De ona yangodu yohairani icarawa, so itemo, "We! O nyawa ibobicara ona yangodu ka o Galileano ma nyawa! 	 Zij begrepen er niets van. "Dat zijn toch mannen uit Galilea?" riepen zij verbaasd uit.


Ona o kota manenaka imatolomuno ma ngale iwidanggutu o Yesus, maro iqomaka to Ngona Ani dupa so nositatapu qaboloka bilasu idadi de imaaka. 	 Daarmee doen zij wat U, in Uw wijze macht, van tevoren had bepaald.


So nakoso Ngohi kanena nagasi gena maro o nita nginika, so bilasu ngini nipiricaya Ngohika la ma ngale ngini asa nidadi maro Ngohi, ena gena aku nianako ma ngale o bi moi-moi itotiai gena o Gikimoika." Una wobicara qabolo de wotagi womajobo de womamingihuka, so Una ona he wikelelo kawa. 	 Vertrouw op het licht, zolang u het licht hebt. Dan zult u kinderen van het licht zijn." Daarna trok Hij Zich terug en verborg Zich voor hen.


O malaikat gena wotemo, "O Gurumi Qatetebi asa wouti de wahino ngonaka, so o Gikimoi Wikukuruye Awi kuasa ma buturu lo asa igoge ngonaka. Komagena so o ngopa moi asa nowisibuo Una magena witebi, de wisiaso o Gikimoi ma Ngopa. 	 De engel antwoordde: "De Heilige Geest zal over u komen. U zult zwanger worden door de kracht van God. Daarom zal uw Kind heilig zijn en de Zoon van God worden genoemd.