so maena itemo, 'Lebelaha ngohi ka toliho totagi o nyawa kiaka towititingaka.' So ilihoka, ce, o tahu magena ma rabaka o nyawa moi lo yahiwa. O nyawa magena maro o tahu moi la kanaga ma rabaka igogoge o kia naga moi lo ihiwa, isesaka, de ma raba isidiahika so qatebi bai! 	 'Ik ga terug naar de man uit wie ik ben weggegaan.' Bij zijn terugkomst ziet hij dat het hart van de man schoon en leeg is.


Ma nonomaka, sababu ma ngale ngone o bi moi-moi o Yesus Kristus waaka qaboloka, so ma ngale ngini nipipiricaya o Romaka ningodu gena ngohi ai sukuru lo aku tatide o Gikimoika. Ai sukuru tatideka, sababu ma ngale ngini igogou o Jou Yesus niwipiricayaka gena o dunia ma bi doku qangodu lo yogiiseka. 	 Om te beginnen dank ik God door Jezus Christus voor u allemaal. Want het nieuws dat u in Christus gelooft, gaat over de hele wereld.


So powimote o Yesus, de hino la to ngone nanga suba patide o Gikimoika, ena gena nanga sukuru patide de nanga demo la ka Una Awi ronga posilamo. 	 Met de hulp van Jezus zullen wij God altijd blijven eren; en ons offer aan God is dat wij openlijk voor Jezus uitkomen.


De kanaga de maenasi to Ngohi Ai duba-duba ma binuka, kekiaka o bolu manena ma rabaka iwosa waasi. De ona lo bilasu Ngohi taaso la ma ngale to Ngohi Ai ili masirete gena ona asa isigise. So Ai duba Ngohi imomote gena, qangodu idadi o bolu moi de manga jojaga, Ngohi tomatengo gena, o sowohi ka ka moi. 	 Ik heb nog meer schapen, die niet bij deze stal horen. Ik moet zorgen dat die er ook bijkomen. Zij zullen mijn stem horen en dan zal het één kudde zijn met één herder.


So o Yesus wotemo unaka, "Ma ngale una magegena upa he tonisingangasu, sababu nako todupa una kanaga woohosi sidago ma orasi tahino kali gena, ngona upa he nanako. Sababu ma ngale ihiwa ngonaka. Duma ngona manena bilasu Ngohi noimote qaputuru." 	 Jezus antwoordde: "Als Ik wil dat hij blijft leven tot Ik terugkom, is dat niet jouw zaak. Het enige wat jij moet doen, is Mij volgen."


Ngaroko he upa komagena! Duma o nyawa nidodoosa ona gena lo bilasu niadodara de lo niaaka qaloha. Nagoonaka bato o kia naga niasibau, de upa he niongongano done aku isigiliho kali nginika, de nia manara magena o Gikimoi wafanggali gena foloi ilamo. Nako komagena, de ngini gena niaaka imatero de nia Baba o sorogaka Awi ngopa-ngopa. Sababu Una Awi sininga ma loha gena ma meta o nyawa yananakowa manga sukuru yatide de ma meta lo o bi nyawa manga sininga qatotorouka. 	 Weet u wat u moet doen? Uw vijanden liefhebben en goed voor hen zijn en hun iets te leen geven zonder erop te rekenen dat ze u terugbetalen. Dan krijgt u een grote beloning in de hemel. Dan zult u echte zonen van God zijn. Want Hij is vriendelijk en goed voor ondankbare en slechte mensen.


Hika ma ngale ngohi gena tomasiade-ade maro o nyawa moi la kanaga o gisisi wodato, de lo o Apolos towisiade-ade maro o nyawa moi la kanaga o ake wosiguguse. Duma o Gikimoi Una masirete asa o gisisi wosioho. 	 Ik heb het geloof in u geplant, Apollos heeft het verder verzorgd, maar alleen God kon het laten groeien.


Kagena qabolo de o Iblis o Yesus iwingaholi o Yerusalemka, eko o kota qatetebika, de iwihado kadaku o Gikimoi Awi Tahu ma ponaka, 	 Toen nam de duivel Hem mee naar het dak van de tempel in Jeruzalem


O wange ma nonomaka o Roti ma Ragi Ihihiwa ma Rarameka, orasi magena o Paskah ma duba-duba ma goho yatola. O Yesus Awi muri-muri yosano Unaka, "Baba, kiaka mitagi la ngomi misidailako to ngone nanga Paskah ma ino." 	 Op de eerste dag van het Paasfeest werden de offerdieren geslacht. De discipelen vroegen aan Jezus: "Waar wilt U het Paasmaal eten? Dan kunnen wij het vast gaan klaarmaken."


Ona o arata isiiija o kota ma nyawaka sidago o kaya yamake gena asa yamodoka maro kiaka o kota magena manga sangisara komagena upa sidago ona lo asa yadahe. So ka ma gakuka imaokoye de ka yoari de yododora. 	 De zakenmensen die haar deze dingen verkochten en er rijk van werden, zullen huilen en jammeren. Zij zullen op een afstand blijven staan, vol afschuw over de pijniging die zij ondergaat.


Niakelelo o dumule de ma leruka. Maena imanarawa de lo o baju iakawa. Duma o orasi manena Ngohi totemo nginika, ma Kolano o Salomo iqomaka una lo de awi kaya idala, de to una awi baju imaterowa de o dumule ma leru magena ma loha. 	 Kijk eens naar de lelies. Die spinnen niet en weven niet. Toch zijn zij mooier dan koning Salomo in al zijn pracht en praal.


Duma ngone aku inakulai kawa, sababu ngone gena de o dodara kanaga nanga siningaka, so o dodoto itotiaika pomasigocoho sidago igogou o bi moi-moi qangodu kanaga ma rabaka ngone nanga rimoi dede ma Kristus gena ma buturu asa idogo-dogo. Nako ma Kristus gena, posiade-ade Una maro nanga sahe. 	 Nee, dan zullen wij vol liefde de waarheid volgen en alleen doen wat waar is en zo steeds meer één worden met Christus, Die het hoofd is van het lichaam, de Gemeente.


O Romaka ma nyawa de o gota ngohi isingangapo, komagena iaka sidago isipara lo ma saange. Ma moiku de o teto ngohi isipapaka ma ngale itooma. O teoka so kiaka ngohi kanaga o deru ma rabaka de itorihi gena mia deru lo iletaka, magena idadi sidago isipara lo ma saange, de lo o wange moi de o putu moi ngohi lo kanaga o teoka iqasi-qasi. 	 Ik ben drie keer met stokken geslagen en één keer met stenen bekogeld. Ik heb drie keer schipbreuk geleden. Ik heb eens een nacht en een dag in open zee rondgedobberd.


Qabolo de yakelelo o kia naga koloko o uku ma sora ilaqe-laqe de ihaja so itangi de igoge moi-moi ona magenaku. 	 Zij zagen iets wat op vuur leek; vlammen die zich boven ieder van hen verspreidden.


So kagena de ngomi miside mikahikali o Sisilia ma guraka, de kagena o Sirakusa ma bobaneka miuti so kagena migoge o wange saange. 	 De eerste plaats die wij aandeden, was Syracuse, waar wij drie dagen bleven.


De Una wasitemo onaka, "Sababu to ngini nia sininga qatogoi sidago o Musa winisimaha nia peqeka niaholu. Duma igogou, ma nonoma kasi de isidadi maro komagenawa. 	 "Omdat u toch uw eigen zin doet", antwoordde Jezus. "Daarom heeft Mozes dat toegestaan. Maar het is niet Gods oorspronkelijke plan.


Duma nako o Petrus una magena woise de womagogora o boosuka. So kagena de una ka o boosu ma ngoraka, de womarukuku so ma rabaka womaginano. Eh? Kagena ka cawali o baro qaaare ihadoku. Qabolo de una woliho awi tahuka de awi gamamuka, de womasosininga o kia idadadika. 	 Petrus liep toch vlug naar het graf om eens te kijken. Hij bukte zich voorover, keek naar binnen en zag alleen de lege windsels liggen. Op weg terug vroeg hij zich verwonderd af wat er gebeurd kon zijn.


Upa sidago ngini nitodamatoko so nia siningaka nitemo, "Ngohi ngaroko ai nyafusu qatotorou masirete taaka, duma tanu o Gikimoi asa upa woifanggali de o dorou." Nako komagena, ma orasi nisone de ngini o Gikimoi asa winitingaka. Sababu o Gikimoi gena kanaga ngone o nyawa moi lo akuwa powisihaga. 	 Maak uzelf niets wijs: God laat niet met Zich spotten. Wat iemand zaait, zal hij ook oogsten.


Kagena de o nyawa yadadala yahino Unaka, de ona imatekebicara itemo, "Ngaroko o Yohanes waakawa o nonako ihahairani, duma awi demo moi-moi qangodu gena ma ngale Una manena igogou de itero." 	 Velen kwamen naar Hem toe en zeiden tegen elkaar: "Johannes heeft geen wonderen gedaan. Maar alles wat hij over deze Jezus zei, is waar gebleken."


De o Saulus lo awi sininga yadahe ma ngale o dooma ma manara magena. So o wange magena o Stefanus witoomaka, de isolano o Yerusalem ma gogobu yasangisara qatubuso, sidago ona ipipiricaya magena he yangodu itagi yodobiau o Yudea ma daeraka de o Samaria ma daeraka, de o Yerusalemka yomatolomu kawa, ka cawali o bi rasul ona ka igogogesi. 	 Saulus was het helemaal eens met het vonnis over Stefanus. Vanaf die dag kwamen de volgelingen van Jezus in Jeruzalem onder zware druk te staan. Zij werden zo hevig vervolgd dat zij moesten vluchten naar Judea en Samaria. Alleen de apostelen bleven nog in de stad.


de ka cawali o Gikimoi wigiliri so o Yerusalemka ma nyawa lo yadupa onaka. O wange isigeto-geto o bi nyawa wasisosalamatika o Jou wodogo so o nyawa wipipiricaya magena foloisi yadala. 	 Zij prezen God en het hele volk was hun goedgezind. En God zorgde dat er elke dag weer nieuwe mensen bijkwamen, die gered werden.


Sababu o Adam wisidadi iqoma kasi, qabolo de asa ongo Hawa kali. 	 omdat God eerst Adam heeft gemaakt en pas daarna Eva.


Kanaga ma deka o taungu muruo naga ipasaka, de ngohi toliho kali o Yerusalemka ma ngale o roriwo o pipi ma cunu tatota o nyawa isususaka de lo ai gaso o haiwani tatota tosisuba o Gikimoika. 	 Na jaren in het buitenland te zijn geweest, kwam ik in mijn land terug met geld voor de armen van mijn volk en offers voor God.


Ma Kristus Awi dodara gena ngone dede Awi nyawa yangodu aku panako, duma nanga sininga ma kanako gena de ma batika, so paakuwa Awi dodara gena ngone patuga idodooha ma ngoha, eko ma gaku, eko ma guruye eko lo ma luku. Ngaroko komagena, ngohi togolo kali tanu ngini aku ma Kristus Awi dodara gena niamalo de nianako qaputuru, la o Gikimoi Una masirete de Awi boloi qangodu gena imasitauho nginika, so wogoge to ngini nia siningaka gena iwedo-wedo. 	 U zult ervaren en begrijpen dat die liefde van Christus ons menselijk verstand te boven gaat. Uw hele wezen zal dan vol van God zijn.


Upa sidago ma orasi ngone nanga rohe o dunia manenaka done isisa, de nanga rohe qamomuane o sorogaka gena pamakewa so ka pomawatoka. 	 Wij zullen niet als geesten zijn, maar een lichaam hebben.


Ma ngale komagena, so o Yesus wosango unaka wotemo, "Qohaka, la o moi-moi magegena idadi, sababu ngone bilasu pamote komagena la o Gikimoi Awi dupa paaka patotiai." Qabolo de o Yohanes gena wisimote so o Yesus iwiosika. 	 "Toch wil Ik dat je Mij doopt", antwoordde Jezus. "Want we moeten precies doen wat God van ons verlangt." Toen doopte Johannes Hem.


O malaikat magena awi jamani isora de ileto-leto maro o tatawi, de lo awi baju gena qaare maro o namo o gotola ma gogo. 	 Zijn gezicht schitterde als de bliksem en Zijn kleren waren zo wit als sneeuw.


Igogou, done ma orasi asa imasidiado de ona ngini he nisimaha kawa nanga puji ma bi tahuka niwosa, sidago lo o nyawa nakoso ngini initoomaka, de ona asa yotemo manga dooma ma manara magena o Gikimoi wihoromati. 	 Want de Joden zullen u niet alleen uit de synagoge gooien, maar zelfs doden; en dan denken zij ook nog God daarmee een grote dienst te bewijzen.


Nakoso o kolano moi de awi doku-doku la ona magena kanaga imakitinga, cawali o putu de o wange imatekekokangamo, de ma ngale ona manga rimoi gena asa ibiau so isisa. 	 "Hoe kan de duivel zichzelf nu wegjagen? Een land waar burgeroorlog is, heeft geen macht.


Ona wisano Unaka itemo, "Baba, hika nomisingangasu muruoka asa o hali notetemo magena idadi. De lo nomisidumu o nonako o kia nakoso ma orasi imasidiado." 	 "Wanneer zal gebeuren wat U daarnet over de tempel hebt gezegd? En hoe kunnen wij weten dat het zover is?"


De Una wasitemo onaka, "Sababu to ngini nia sininga qatogoi sidago o Musa o bobitaka wosilefo. 	 "Dat staat er", zei Jezus, "omdat u uw vrouw toch wegstuurt als dat u uitkomt.


Nakoso kanaga o dodiao ipipiricaya de manga buturu ikurangi, manga buturu ikukurangi gena ngohi lo tamalo. Nakoso kanaga ona ma binuka o dorouku itura, ngohi lo ai sininga ipeleso. 	 Wie is zwak, zonder dat ik met hem meevoel? Zou het mij koud laten als iemand ten val werd gebracht?


So he qaginita Una asa wakahika onaka, de ka o ake ma qokuko wotagi. 	 Om een uur of vier in de morgen liep Jezus over het water naar hen toe.


Ngini manena, to Ngohi Ai susa qangodu ma rabaka ngini salalu dede Ngohi. 	 Jullie zijn Mij in deze vreselijk moeilijke dagen altijd trouw gebleven.


Ma orasi ngomi miise komagena, de ngomi dede o nyawa ipipiricaya igogoge o kota magenaka o Paulus miwigegego de migolo upa he wotagi o Yerusalemka. 	 Toen we dat hoorden, smeekten wij en de andere christenen Paulus niet naar Jeruzalem te gaan.


Sababu o orasi magena de o Gurumi Qatetebi asa winisingangasu nginika, o kia bilasu ngini nitemo." 	 De Heilige Geest zal je op dat moment de juiste woorden geven."


De nagoona kanaga manga doroka lo upa yoliho la manga baju yaqehe, duma ka yodoloqa. 	 Als je op het veld bent, ga niet naar huis om wat kleren te halen. Vlucht!


O Yahudika ma nyawa gena kanaga o ngangapo ngai moruwange de siwo ngohika isingapo, magena sidago isipara lo ma motoha. 	 Ik heb van de Joden vijf keer de beruchte 'veertig-min-een' zweepslagen gehad.


Sababu o Gikimoi Una gena ka o Gurumi, so nakoso o nyawa la iwisuba Unaka, to ona manga suba ma rabaka bilasu Awi Gurumi ona magenaka wariwo sidago kanaga manga sininga ma rabaka aku igogou winako." 	 God is Geest en wij kunnen Hem alleen aanbidden als onze aanbidding geestelijk en oprecht is."


Sababu ma ngale o Yohanes awi sidapano de awi ngamo magegena ongo Herodias mitoosa, so o ngeko mosisari la ami edekati o Yohanes mowitooma, duma o Herodes iwijaga so o ngeko ihiwa. 	 Herodias kon hem daarom niet uitstaan en wilde hem laten doden.


O Gikimoi Awi bobita ma demo gena o Musa wosingangasu wotemo, 'Niahoromati to ngini nia baba de nia awa,' de lo 'Nagoona manga awa de manga baba la yatemo qatorou, ona magena manga fanggali bilasu yatooma.' 	 Mozes, de dienaar van God, heeft bijvoorbeeld gezegd: 'Heb respect en waardering voor uw vader en moeder. Wie kwaad spreekt van zijn ouders, moet sterven.'


To ngohi ai edekati kanena o Nikopolis ma kotaka togogesi sidago o alo de o rato ma orasi ipasa, so ma orasi o Artemas eko o Tikhikus la kagena imasidiado ngonaka, de ngohi tonisulo ngona tanu nomasidailako qaloha la nakahino ngohino o Nikopoliska. 	 Ik ben van plan Artemas of Tychicus naar je toe te sturen. Probeer zo gauw mogelijk, nadat een van hen is aangekomen, naar Nicopolis te komen om mij daar te ontmoeten. Want ik heb besloten daar de hele winter te blijven.


Ma ngopa magena wosango, 'Ngohi toholu.' Duma ma dodoguka de awi sininga itagali, so una ka wotagi o anggur ma doroka womanara. 	 'Jongen, ga vandaag op het land werken.' En de jongen antwoordde:


De o Yahudika ma nyawa ona magena manga sininga la qatogoika. Ena gena, manga sininga magena lo imatero maro de o baro isisasao so yatalakeka. Sidago o orasi manena lo nakoso o Gikimoi Awi bobita iqoqomaka magena ona yabaca, de o demo yababaca ma ngale gena ona isihodawa, maro o baro so manga sininga yasaoka. O nyawa la kanaga manga sininga yasasao de yatalakeka, gena yaakuwa yahoi, ka cawali nakoso ona de ma Kristus imarimoika. 	 Niet alleen het gezicht van Mozes was bedekt, maar ook de gedachten en het inzicht van de mensen. Zelfs nu nog ligt er, als uit de Boeken wordt voorgelezen, over de gedachten van de Joden een dikke sluier; zij begrijpen niet wat er eigenlijk staat. Want deze sluier van onbegrip wordt alleen weggenomen door het geloof in Jezus Christus.


De Una wodusu o toka magenaka. De gila-gila o toka magena isupu o ngopa magenano, de orasi magena qabolo o ngopa una magena wisilohaka. 	 Hoe lang moet Ik jullie nog verdragen? Breng die jongen maar hier." Hij bestrafte de boze geest in de jongen en die ging er meteen uit. Van dat moment af was de jongen genezen.


Ena gena o nyawa ibipipilo imasigeleloka, ibilulugu itagika, yabipapado yalohaka, de yabitotopongo imasigiseka, de isosone yasioho kali de lo o habari qaloloha isihabari o bi nyawa isususaka. 	 Blinden zijn gaan zien en verlamden lopen weer. Melaatsen zijn genezen en doven kunnen nu horen. Doden zijn weer levend gemaakt en arme mensen luisteren naar de blijde boodschap.


Ma gubernur wotemo, "Ilaha! Ngohi manena o Yahudika ma nyawa isowo. Ona inisidodoa ngohika magena to Ngona masirete Ani nyawa de lo Ani imam ma bi sahe. So Ngona gena o kia naakaka sidago ona gena Ngona iniholu." 	 "Ik ben geen Jood!" zei Pilatus. "U bent hier gebracht door de priesters van Uw eigen volk. Waarom weet ik niet. Wat hebt U gedaan?"


Ma tuangi awi leleani ma somoaka wotemoli, 'O pipi magena niaqehe unano de niwihike woleleleani moika, kiaka una magenaka o pipi ma dogo o cala mogiowoka. 	 Dan had ik nog rente gekregen. Neem deze man het geld af en geef het aan de man die 10.000 geldstukken heeft.


de ma gubernur wotemo unaka, "Ka idadi, so notamahasi la nakoso o nyawa inikokalaki imasidiadoka, de ngohi asa tonisulo to ngona ani demo moi-moi nosibicara la aku ngohi toise." Qabolo de o prajuritka wasulo o Paulus iwisidodogu de wijaga ma Kolano Herodes awi kadatoka. 	 "Ik zal u verhoren als uw aanklagers hier zijn", zei de gouverneur. Hij gaf bevel hem gevangen te zetten in het paleis van Herodes.


Komagena lo isosone o ngoloto ma rabaku de lo o Sone ma Rihoku ona magena lo yasioho kali, de manga loha de manga dorou wafanggalika. 	 De doden kwamen overal vandaan (uit de zee, het graf en het dodenrijk) en zij werden allemaal geoordeeld naar wat zij hadden gedaan.


De lo o nyawa wipipiricaya la isoneka, ona magena de manga ngongano ihiwaka, so ona dede o Gikimoi gena imakitingaka. 	 Ja, dan zijn de gestorven gelovigen reddeloos verloren. Als wij alleen voor dit leven onze hoop op Christus hebben gevestigd, zijn wij meer te beklagen dan wie ook.


O Yesus wotemo Awi muri-murika, "Kanaga de ma sababu so Ngohi totemo nginika, upa nihawateri eko nitemo, 'O kia asa pooqo.' Upa he nihawateri eko nitemo, 'O baju kia asa pomasipake.' 	 Jezus zei tegen Zijn discipelen: "Maak je geen zorgen over je levensonderhoud, over wat je zult eten of aantrekken.


Nakoso mobabalo moi la ami edekati cawali mamote poli ami sininga ma dupa de ami nyafusu masirete, ngaroko igogou muna ami rohe ioho, duma o Gurumi Qatetebi mowimote kawa. 	 Maar de weduwe die er maar op los leeft, is al dood hoewel zij nog leeft.


So komagena lo ngini, nakoso o bi moi-moi nginika gena qangodu niapalako waasi, de yaakuwa ngini magena nidadi to Ngohi Ai nyawa imomote." 	 Daarom kunt u, als u geen afstand kunt doen van al uw bezit, nooit mijn discipel worden.


De o Etiopia ma nyawa magena wotemo o Filipuska, "Hika noisingangasu ngohika, so ma nabi Yesaya awi demo manena ma ngale naguuna so wisitero maro o duba. Una masirete, eko o nyawa moili." 	 De Ethiopiër vroeg aan Filippus: "Heeft Jesaja het hier over zichzelf of over iemand anders?"


"Kanaga o nyawa moi lo yahiwa la o poci watupuka, de lo o poci magena o kula wositalakeka, eko o dangi ma litimika wahadoku. Duma bilasu o poci magena wahado ma dadamika, ma ngale o nyawa lo yowosa de aku ma siwa gena yangodu yakelelo. 	 Als men een lamp aansteekt, wordt er toch niet iets overheen gezet om het licht te verbergen? Nee, men zet de lamp ergens neer waar iedereen die binnenkomt, hem goed kan zien.


De ona iwisingangasu unaka de lo to una awi tahu ma raba yangoduka o habari qaloloha o Jou Yesusno, so una de awi tahu ma raba yangodu o Jou iwipiricayaka. 	 Zij gaven hem en zijn hele gezin het woord van God door.


O bi bobita iqoqomaka magena foloi ilamo. Duma nakoso ma lamo magena positero de o jaji qamomuane ma lamo, ngone aku potemo o bi bobita iqoqoma magena ma lamo he ikurangi. 	 Sterker nog: De glans die van Mozes' gezicht afstraalde, was een flauw schijnsel vergeleken bij de schitterende glans van het nieuwe verbond.


Kagena de o Yesus waaso de wotemo onaka, "He! Hino la nimote Ngohi. Nako ngini gena Ngohi aku tinidoto ma ngale ngini o bi nyawa asa niadoto la imote Ngohika, imatero maro o nao niasoma la niatolomu." 	 Jezus zei tegen hen: "Ga met mij mee. Dan zal ik een ander soort vissers van jullie maken. Vissers die mensen voor Mij vangen."


Ai dodiao nipipiricaya, bilasu nianako kanaga he ma para ma dalaka ai sininga ma dupa totagi tinikurumi nginika, duma ma fafati lo ka idala so idadiwa. Ai dupa komagena la ma ngale tomanara, so o bi bangsa ma binuka manga sidongirabaka lo kanaga o bi nyawa foloi yadala aku o Jou Yesus wipiricayaka, komagena lo tanu kagena to ngini nia sidongirabaka. 	 U moet weten, broeders, dat ik vaak van plan ben geweest u te bezoeken om bij u (net als bij andere volken) mensen voor Christus te winnen. Maar tot nu toe ben ik telkens verhinderd.


Kagena o haiwani ilalago ma nonoma magena ma simaka de o haiwani ma sinotoka manena yamake ma kuasa gena, imatero de o haiwani ma nonoma ma kuasa. So ipareta de isulo bilasu o nyawa o duniaka igogoge gena o haiwani ma nonomaka yasuba, o haiwani kiaka kanaga de ma naboka so he isone duma qalohaka. 	 Het had twee horens, net als het Lam, maar het sprak als de draak. Het trad namens het eerste beest op en oefende dezelfde macht uit. Het dwong de aarde en haar bewoners het eerste beest te aanbidden; het beest dat van zijn dodelijke wond genezen was.


So nakoso ngona o oqo ma rarame naaka, de hika naaso o bi nyawa isususa, o nyawa manga qohu isosoneka, ibilulugu, de lo ibipipilo. 	 Nodig in plaats daarvan de armen, kreupelen, lammen en blinden uit.


So nakoso ngone la kanaga nanga sininga ma rabaka o Gikimoi powinakowa so o dorou podupa paakasi, upa sidago ngone lo potemo, "Ngohi dede o Gikimoi gena mimarimoika." Nako komagena, de ngone ka powisihaga de lo paakawa Una Awi dodoto itotiai. Gena imatero bato o bubutu ma rabaka pogogesi. 	 God is licht en er is in Hem geen spoor van duisternis. Als wij dus zeggen dat wij bij Hem horen, maar in het donker leven, liegen wij; wat wij zeggen, is niet waar.


To Una Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefoka itemo, "Nako o nyawa manga sininga itotiai, ona lo bilasu o sangisara yamoku iqoma de asa isalamati. Ma boboloi o nyawa kekiaka o bi moi-moi qatotorou o Gikimoi wodudupawa yaaka, ona magena asa foloisi yasangisara." 	 Als de rechtvaardigen maar nauwelijks worden gered, welke kans maken dan de mensen die zich niets van God aantrekken en er maar op los leven?


So kagena de o Petrus wolulugu awi gia ma girinaka wacoho de wiriwo so iwisioko. O orasi magena qabolo de awi qohu ma bobolo de awi pupuku qaputuruka, 	 Hij pakte hem bij de rechterhand en trok hem overeind. Op hetzelfde moment werden de voeten en enkels van de man stevig en sterk.


De Una womitemo, "We! Igogou, ani piricaya qaputuru. Mahasi la asa idadi maro o kia ngona nodudupa." De o orasi magena bato igogou ami ngopa magena ami toka imahoika. 	 "Wat hebt u een groot geloof!" zei Jezus. "U krijgt wat u hebt gevraagd." En haar dochter werd op datzelfde moment genezen.


Pei! Idodooha, ngini kanaga o bobita magena niamote, eko hiwa. Nimasosininga! O Gikimoi Awi demo magena ma sihino nginino qasowo bai! De o demo magegena inisihabari ka cawali nginika hiwa bai! 	 Wat denkt u wel? Dat Gods woord uit uw midden is voortgekomen? Of dat het alleen - heeft bereikt?


O wange magena o Yesus wimomote yasinoto o Yerusalemno isupu yotagi yakahika o Emaus ma dokuka, ma gaku gena nagala o kilo mogiowo de moi. 	 Diezelfde dag waren twee van Jezus' discipelen op weg naar het dorp Emmaüs, tien kilometer buiten Jeruzalem.


De lo o dadaru magena yaaho nonena, ma orasi ona de o Yosua o bi doku manena yaqeheka, o bi bangsa o Gikimoi wadudusu manga simano. O dadaru magena ka igogesi sidago ma orasi o Daud wokolano. 	 Later werd die tent door ons volk hier gebracht. Dat gebeurde toen het onder leiding van Jozua het land had ingenomen en alle inwoners eruit had verjaagd. Ons volk heeft de tent bij zich gehad tot in de dagen van David,


Nakoso o Timotius wahika nginika, de hika ngini niwingaho qaloha la ma ngale una gena to ngini nia sidongirabaka upa he niwimodo, sababu ngomi mia manara, o Jou Yesuska miaaaka gena, ka imaketero. 	 Als Timotheüs bij u komt, schrik hem dan niet af. Laat hij zich bij u thuisvoelen, want hij werkt net zo goed voor de Here als ik.


Ona la kanaga o Yesus Kristus wipiricayaka so idadika maro o Gikimoi Awi nyawa masirete gena, ona yangoduka ai salam tosidingo. Ngohi de ai dodiao mimomanara mingodu kanena misidingo o salam tanu asa pomakamake de ngini. 	 Breng mijn groeten over aan alle christenen daar.


Duma igogou bilasu komagena, sidago idadi de imaaka maro o kia iqomaka o bi nabi-nabi isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka." Kagena de Awi muri-muri yamodo so yoloqa de Una widongosaka. 	 Maar dit gebeurt allemaal om in vervulling te laten gaan wat de profeten hebben geschreven." Daarop lieten alle discipelen Hem in de steek. Zij maakten dat ze wegkwamen.


So ona ka itatagi yokahika o Yerusalemka. Una asa wogila-gila, de kogena o ngekoko o nyawa yadadala manga juba isinaho, ma ngale Una iwisihoromati. 	 De anderen spreidden hun jassen voor Hem uit op de weg. Toen Hij de helling van de Olijfberg opging, begonnen al Zijn volgelingen te zingen en te jubelen. Zij prezen God voor de geweldige wonderen, die zij Jezus hadden zien doen.


De kanaga o muri moi, una o Yesus Awi dodiao widododara gena, womatamiye o Yesus Awi dateka, 	 Rechts van Jezus zat Johannes, Zijn beste vriend.


De Una wosango wotemo, "Ngohi lo tinisano kasi. Hika ngini niasango, 	 "Ik heb eerst een vraag voor u", antwoordde Hij. "Van wie kreeg Johannes de bevoegdheid om te dopen? Van God of van de mensen?"


Nako ngini o tahu moika niwosa, de gila-gila nitemo, 'Tanu o Jou Awi laha kanaga ngini o tahu manena ma rabaka.' 	 Breng vrede in elk huis dat je binnengaat.


Una Awi muri-muri isango itemo, "Baba, o riho manena imatinga-tingano. De o ino kiano pamake la o nyawa yangodu manena pasioqo." 	 "Waar halen we hier ooit brood vandaan?" vroegen Zijn discipelen. "Voor al die mensen! Hier in de woestijn!"


Kagena de o Pilatus wasisano onaka, "Niodupa la ngohi towipalako Una niwisiaaso 'O Yahudika manga Kolano' la ma ngale tinihike nginika?" 	 "Moet ik de koning van de Joden loslaten?" zei hij, want hij begreep wel dat dit geen eerlijke zaak was.


Igogou, bilasu o bi Yahudika ma nyawa asa idadi o Gikimoi Awi nyawa la Awi pareta ma rabaka iwosa. Duma yadala asa yasidoperesu ma duduka de yaumo o bubutu ma rabaka eko o naraka, kiaka ona asa yoari de lo yasangisara." 	 Maar vele Joden zullen in de diepste duisternis worden gegooid. Daar zullen zij vergaan van wroeging en verdriet. En het Koninkrijk was nog wel voor hen bestemd!"


O gisisi ma binuka itutura o tona qatetetoka ioho duma qamalaika, gena imatero bato o nyawa yoise o habari qaloloha de gila-gila yaqehe de manga sininga isosanangi. 	 Er zijn ook mensen die over het Koninkrijk horen vertellen en er direct enthousiast over zijn.


To ngini nia ete de nia topora o bi nabi yangodu yasisangisara. De yatoomaka ona magena isingangasu iqomaka Woleleani moi Awi sininga itotiai, Una done asa wahino. De Una magena wahinoka, duma ngini manena qabolo niwilawangi de niwitoomaka. 	 Welke profeet werd door hen niet vervolgd? Zij hebben de mannen gedood die de komst van de Christus aankondigden. En nu is de Christus door u verraden en vermoord;


O Yesus de Awi muri-muri imajobo so itagi to Una Awi soa de Awi dokuka. 	 Daarna vertrok Jezus met Zijn discipelen naar Nazareth, de plaats waar Hij was opgegroeid.


Kanaga o orasi manena de o nyawa o riho qangoduka ma ngale ma Kristus gena yoise qaboloka, de lo ma dekaka so de o taungu muruo nagaka ai dupa foloi qaputuru gena ngini tinikurumi de tiniado. 	 Maar ik heb hier gedaan wat ik moest doen. Als ik ooit naar Spanje ga, kom ik bij u langs, want daar verlang ik al jaren naar. Ik hoop u op doorreis te ontmoeten en, na eerst een tijdje van uw gezelschap te hebben genoten, door u uitgeleide te worden gedaan.


Sababu o orasi moi-moi kiaka ngini o roti nioqo de o anggur niudo magena, de nginika lo kanaga o habari ma ngale idodooha o Jou Awi sone gena nisihabarika, sidago Una o dunia manenaka done asa wahino kali. 	 Want telkens als u van dit brood eet en uit de beker drinkt, bevestigt u daarmee dat de Here gestorven is. Doe dit tot Hij terugkomt.


Kagena de o Yakub ma ngopa yanau o Yusuf, de o Yusuf gena ongo Maria ma roka, muna magena mowisibubuo o Yesus, Una magena o Salamati ma Kolano. 	 Matthan was de vader van Jakob; Jakob de vader van Jozef, die getrouwd was met Maria, de moeder van Jezus, die Christus genoemd wordt.


Qabolo de o Yesus o nyawa kagenadahu wadoto, so wotemo onaka, "O Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefo Una wotemo komanena, 'To Ngohi Ai tahu manena idadi o bi bangsa manga riho moi la kanena isuba de isumbayang.' De qadoohaso ngini niaaka ikokokoora manga dodutulu ma riho. Ce!" 	 "Luister goed, allemaal", zei Hij. "Heeft de profeet Jesaja niet geschreven dat Gods huis een huis van gebed moet zijn voor alle volken? Maar wat hebben jullie ervan gemaakt? Een rovershol!"


Duma o Petrus wisioko de wotemo, "Nomaokoye! Ngohi masirete lo ka o nyawa." 	 Maar Petrus trok hem overeind en zei: "Sta op! Ik ben ook maar een mens!"


asa ngini winisidailako o bi loha moi-moi qangodu wodogo qaasu-asu nginika, la ngini o bi moi-moi maro o kia Una wodudupa magena aku niaaka. Sababu o Yesus Kristus Awi manara nginika, so ngohi togololi tanu o Gikimoi asa o bi moi-moi maro o kia Una wodudupa magena to ngini nia sininga ma rabaka womanara. Tanu Una magena Awi ronga posilamo ka sidutu ikakali. Amin. 	 u alles zal geven wat nodig is om Zijn wil te doen. Dat Hij ons zc zal maken dat Hij, door Jezus Christus, tevreden over ons kan zijn. Aan Jezus Christus komt voor altijd en eeuwig alle eer toe. Amen.


So kagena de ona yasulo o Petrus de o Yohanes isupu o Mahkamah Agama ma rihono, la ma ngale ona imatekefakati. 	 Zij stuurden Petrus en Johannes de raadzaal uit en overlegden met elkaar:


De ona wisano itemo Unaka, "Hika nomisingangasu ngomika, naguuna wonisulo de naguuna o haku wonihike Ngonaka, so kagunugo o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka naaka komagena." 	 Ze vroegen Hem wie Hem de bevoegdheid had gegeven de handelaars de tempel uit te jagen.


Una o bi cocatu ngone wositokuka ma ngale ngone Awi nyawa inangodu wonasidailakoka la Awi manara magena paaka, so ngone ma Kristus powipipiricaya o bolumoi-bolumoi gena asa pomatekesiputuru moi de moika. 	 Met elkaar moeten zij de christenen klaarmaken om God te dienen, zodat de Gemeente (als het lichaam van Christus) zal groeien en sterk en volwassen zal worden.


De lo nakoso o nyawa ma somoa manga manara gena ma bati ngomi asa miatilakuwa so mia giliri masirete lo misimanewa. To ona manga manara gena ngomi miaaka waasi. Duma ngomi lo miongongano nakoso kanaga ifoloi ngini niopiricaya, de to ngomi mia manara to ngini nia sidongirabaka gena ma sopo lo asa ifoloisi ilamo. 	 Wij willen niet de eer van andermans werk voor onszelf opeisen, maar wij hopen dat uw geloof zal groeien en dat wij een groot werk onder u mogen doen; natuurlijk voor zover dat overeenkomt met Gods plannen.


Kagena de Una wotemo o ngopeqeka muna magenaka, "He, Ai ngopa! Sababu ngona noipiricaya, so ngona nilohaka. Notagi de upa nohawateri, sababu to ngona ani dubuso de ani siri lo ihiwaka." 	 Hij zei tegen haar: "Vrouw, u bent genezen door uw geloof in Mij. Ga met een gerust hart naar huis."


So o nyawa yamuruo naga kagena o Paulus awi demo magena yaqeheka, sidago imatekedodiaoka de o Paulus de o Silas, komagena lo o Yunanika ma nyawa o bolu ilalamo moi o Gikimoika yodupa isusuba de lo o bi ngopeqeka yadadala o Tesalonika ma nyawa yahohoromati. 	 Enkele Joden raakten ervan overtuigd dat Paulus de waarheid sprak en sloten zich bij hem en Silas aan. Dat was ook het geval met een hele groep gelovige Grieken en verscheidene invloedrijke vrouwen uit de stad.


Komagena so Awi muri-muri de manga modo ma raba kasi, de ona imatekebicara moi de moika de yotemo, "Wewe! O nyawa Una manena naguuna, so o bi moi-moi qangodu sidago lo o paro de o moku-moku lo ka wisigise." 	 Vol ontzag zeiden zij tegen elkaar: "Wie is Hij eigenlijk? Zelfs de wind en de golven doen wat Hij zegt."


So kagena de Una wasango onaka wotemo, "Una ka wisibuo kusi de awi lako ipiloka gena, ma sababu o nyawa manga dorou qasowo. Duma imadadi komagena ma ngale de ma ngeko una de o Gikimoi Awi buturu asa wosimane o bi nyawaka. 	 "Nee", antwoordde Jezus. "Hij heeft geen zonde gedaan. En zijn ouders ook niet. Maar door hem van zijn blindheid te genezen, toont God Zijn macht.


De ngini gena bilasu niaaka maro isilelefo o Buku ma rabaka itemo, "So nakoso nia lawangi kanaga yasapi eko manga kiri qadudu, bilasu ona niariwo niahike o ino la ioqo, de o ake la iudo. De nia manara magena ona niasimaqe so manga dorou nginika imatoba de imatoduba." 	 Als uw vijand honger heeft, geef hem te eten. En als hij dorst heeft, geef hem te drinken. Want dan weet hij met zijn houding geen raad en zal hij misschien een andere houding aannemen.


Una Awi muri-muri isango itemo, "Baba, o riho manena imatinga-tingano. De o ino kiano pamake la o nyawa yangodu manena pasioqo." 	 "Waar moeten we hier brood vandaan halen om al die mensen te eten te geven?" vroegen de discipelen verwonderd. "Hier woont immers niemand."


De ma sihino o nyawa ma nonoma womatengo wisidadika asa o Gikimoi lo wosidadi o bi bangsa moi-moi o duniaka, de wasulo yodogoge o dunia manena ma qokuka, kiaka Una masirete wosidailako iqomaka o orasi o kia de o riho kiaka bato ona aku ioho. 	 Hij heeft alle volken laten voortkomen uit één mens, die door Hem was gemaakt, en verspreidde hen over de aarde. Hij stelde vast hoelang zij zouden leven en binnen welke grenzen zij zouden wonen.


Kagena o Nazaret ma dokuka o Galilea ma tonaka de o Yusuf bilasu womajobo. De ma bobai ongo Maria, gena moroheka, muna lo bilasu mowimote, so ona yasinoto imajobo de yotagi ikahie o Yudea ma daeraka, yameta o Betlehem ma dokuka, kiaka ma Kolano Daud iqoqomaka o doku magenaka wisibubuo. O Yusuf kagena wakahika la manga ronga isilefo de yaeto, sababu una magena awi sihino o Daud awi ngopa de awi danoku. 	 Samen met Maria, zijn zwangere vrouw, verliet hij Nazareth in Galilea om zich te laten inschrijven.


Kanagali foloisi idadala gena aku Ngohi tinidedemo nginika, duma ngini niamoku niaaku waasi. 	 Ik zou u nog zoveel moeten zeggen, maar dat zou nu te zwaar zijn.


Ngini tinisingangasu igogou, ngini o bi nyawa o orasi manena ma ngale nia ete de nia topora manga sala gena qangodu done asa ngini lo nisangisara." 	 Het oordeel over al het kwaad van vroeger zal op het hoofd van deze generatie neerkomen.


Ato imatodoka o baro isifafati o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka iraca de ileta sinotoka kadaku ma bati kudahu. 	 Het zware gordijn in de tempel scheurde op datzelfde moment van boven naar beneden in tweeën.


Kagenadahu lo o bi ngopeqeka yamuruo naga yakelelo ma soa sutu ikuruka. Manga sidongirabaka kanaga ongo Salome, ongo Maria Magdalena, de lo ongo Maria, o Yakobus o gohiduuru magena de lo o Yoses to ona manga awa. 	 Een aantal vrouwen stond op een afstand te kijken. Onder andere Maria van Magdala, Salomé en Maria, de moeder van de jonge Jakobus en Joses.


Orasi magena he qamaqa-maqa, so ilangi o Sabat ma wange ma solanoka, so asa isimaha kawa o manara yaaka duma bilasu o nyawa imawoma. 	 De vrijdagmiddag was bijna voorbij. De sabbat zou beginnen.


"Bilasu o surati moi nalefo kali de nosidingo o gogobu o Laodikiaka de to ona manga bobaretaka nosingangasu: Ngohi manena o bi moi-moi o Gikimoi wosidadadika qangodu gena ma gola. Ngohi Ai sininga itotiai de itetero, de Ai dodoto ma ngale o Gikimoi tosingongangasu magena lo itetero de lo aku niopiricaya. De o demo manena gena Ngohi tosingangasu nginika. 	 LAODICEA Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Laodicea: Dit zijn de woorden van Hem Die bevestigt (A), de trouwe en oprechte getuige, het begin van Gods schepping:


Kagena lo to ona de manga nao ibiuuqu ngai muruo naga. O Yesus waqehe o bi nao magena de Awi sukuru idola o Gikimoika, de wasulo Awi muri-murika so yasitoku kali o bi nao magena. 	 Er waren ook nog een paar visjes. Hij dankte God ervoor en zei tegen Zijn discipelen dat ze die ook aan de mensen moesten geven.


Ai dodiao nipipiricaya, ngini kanaga nimuruo naga asa niacawaro qaloha de lo nianako o loha moi-moi maro o kia la bilasu paaka de o dorou moi-moi maro o kia la upa paaka. So ngini bilasu o loha moi-moi niaaka de niasikelelo gena to ngini nia sininga qamuuqu o nyawaka so igogou ngini nicawaro. 	 Wie van u is wijs en verstandig? Dat kan alleen maar blijken uit iemands goede daden en liefdevolle wijsheid.


Ngaroko komagena, duma ngini gena niaaka foloi qalohaka, sababu ma orasi ngohi o sangisara ma rabaka ngini kanaga o ririwo nihike. 	 Hoe dan ook, het is goed dat u de druk waaronder ik leef, hebt verlicht.


O nyawa isosone manga rihoka una kanaga wosangisara. De ma orasi una womagelelo kadaku ikuruye, pei, o riho moi una wakelelo o Abraham de lo awi dateka o Lazarus wogogeku. 	 De rijke man stierf ook. Hij werd begraven en ging naar het dodenrijk, waar men van God gescheiden is. Terwijl hij daar grote pijn leed, zag hij in de verte Lazarus, die bij Abraham was.


Wotemoli, "Pei! So igogou Ngohi nipiricayaka? 	 "Gelooft u het nu eindelijk?" antwoordde Jezus.


So Awi muri una magena wotemo kali, "We, Jou! Nako komagena, de upa ka to ngohi ai qohu duma bilasu de ai sahe de ai gia lo natiodo." 	 "Och Here, dan maar helemaal! Mijn voeten, mijn handen en mijn hoofd!" was Petrus' weerwoord.


So Una asa ngini winijaga de winisiputuru, so ngini aku niapiricaya qaputuru sidago o orasi ma dodoguka, la ma orasi o Jou Yesus Kristus Awi wange imasidiado, de o nyawa moi lo yaakuwa ngini inikalaki. 	 Hij zal u tot het einde toe staande houden, zodat er op Zijn grote dag niets op u zal zijn aan te merken.


Duma orasi manena Ngohi totemo nginika, upa lo nisasi bai! Upa lo nisasi de nitemo o sorogaka, sababu o soroga gena o Gikimoi Awi pareta ma kursi. 	 Maar Ik zeg: Zweer nooit! Zeg niet: 'Ik zweer bij de hemel', want de hemel is de troon van God.


Ngini lo nianakoka ma orasi gena yaadoka, ma ngale o orasi manena ngini bilasu o moi-moi itotiai niaaka. Maro o nyawa moi kanaga ma orasi yaadoka bilasu womomi. Sababu ma orasi ngone o dunia ma dorouno o Gikimoi wonasalamati gena foloisi idumu dede iqoqoma ma orasi ngone ma Kristus asa ka powipiricaya. 	 U moet niet vergeten in wat voor tijd wij leven. Het is tijd om wakker te worden. Sta op! Onze bevrijding is veel dichterbij dan toen wij pas gelovig werden.


O Gikimoi ngone wonatuluru so powosa ma Ngopa Awi pareta ma rabaka, sababu ma ngale ngone wositatapu ma Ngopa wisulo la wosone so ngone dede o Gikimoi aku pomarimoi de pomakadame. De upa ka cawali ngone bato, duma kanaga o sorogaka de lo kanaga o duniaka ngodu de Una imakadame qaloha. 	 Door Zijn Zoon heeft God een altijddurende vrede gesticht tussen Zichzelf en alles wat in de hemelen en op aarde is. Doordat Christus Zich aan het kruis heeft opgeofferd en Zijn bloed heeft gegeven, is er verzoening met God.


Timotius, ngona maro ai ngopa masirete tonisiboboso, de ngonaka o Yesus Kristus Awi laha wosidumu so bilasu ani sininga aku nahike o Gikimoika la Una wosiputuru. 	 Mijn zoon, wees sterk door de genade die Christus Jezus je geeft!


komagena lo o siboso de o dame gena ihiwa manga gianongoruka eko manga dodiaoka, de o nyawa ma somoa manga ronga yoaka qatorou, de to ona manga sininga masirete yaparetawa, de ona yatobadoosa de lo o loha yahoholu, 	 Zij zullen hatelijk en koppig zijn; roddelen, ruzie maken en een lage moraal hebben. Zij zullen bruut en wreed zijn en met goede mensen spotten.


"O Jou Gikimoi Awi Gurumi kanaga Ngohika, sababu Una Ngohi woisitatapu la Ngohi o habari qaloloha tosihabari o bi nyawa isususaka. Una woisulo la tasingangasu yatatagoka, 'Nogena ngini nipalakoka!' Una woisulo la tasingangasu ipipiloka, 'Orasi manena qabolo ngini nimasigeleloka!' De Una woisulo la yasidodipito gena tapalako. 	 "De Geest van de Here is op mij. Hij heeft mij de opdracht en de kracht gegeven om arme mensen goed nieuws te brengen. (A)


De lo o Abraham awi ngopa de awi danoku gena upa he o ngopa-ngopa yangodu magena o Gikimoi Awi nyawa masirete. Duma ma ngale Una Awi jaji o Abrahamka, so kanaga o ngopa-ngopa done idadi maro to Una Awi ngopa masirete de waeto cawali ona magena o Abraham awi ngopa de awi dano ma doduhutuku, upa o Abraham awi ngopa de awi dano yangodu. Magena maro o kia o Gikimoi wotemo, "Ka ani ngopa o Ishak, to una awi ngopa de awi danoku, ona magena asa taeto maro to ngona ani ngopa de ani dano ma duhutu." 	 Dus zijn Abrahams natuurlijke kinderen niet vanzelf kinderen van God. Nee, dat zijn alleen zij die, net als Abraham, op de belofte van God vertrouwen.


Ma dodagi komagena so ona manga sininga asa qaputuru kali de ona lo yooqoka. 	 Hij brak er een stuk af en begon te eten. De stemming aan boord werd ineens een stuk beter en iedereen begon te eten.


So ma orasi ona iise, de ona manga sininga ka ka moi isumbayang o Gikimoika itemo, "Ya, Jou Nokokuasa! O dunia, de o dipa, de lo o teo moi-moi qangodu de ma raba gena to Ngona Ani gia ma goguto. 	 Daarna baden zij volkomen eensgezind tot God: "Machtige Here, U hebt de hemel, de aarde en de zee gemaakt, met alles erop en erin.


Komagena lo ona yototosi, de o arata yodesere, de yatobadalu, de o nyawa manga ronga ma dorou yogaka de lo yokokoora, ona magena lo yaakuwa iwosa o Gikimoi Awi paretaka. 	 Verlaat Gods weg niet! Mensen die vrije sex voorstaan, afgoden dienen, overspel plegen of zich met homoseksuele praktijken inlaten, blijven buiten het Koninkrijk van God. Dat geldt ook voor dieven, gierigaards, dronkaards, roddelaars en oplichters.


Ngaroko komagena, ngini lo bilasu nimasidodiahi. Upa sidago o nyawa ona magena manga piricaya qaceke so o dorouku yotura, ma sababu ngini gena kanaga nia siningaka nianako igogou ka qaloha so o ino magena paoqo. 	 Pas er dus voor op dat uw recht om te eten niet een struikelblok wordt voor anderen, die niet zo sterk in hun schoenen staan.


Ngini aku foloisi nianako igogou hitilahi ngini nimarimoika de ma Kristus gena, maro o arata qaloloha-loha moi kanaga ngini niamakeka. 	 Al de schatten van wijsheid en kennis zijn in Hem verborgen.


La ngini ningodu de nia sininga imarimoi ma ngale aku nisilamo o Gikimoi Awi ronga, o Yesus Kristus nanga Jou Awi Baba. 	 Dan kunt u, eensgezind en eenstemmig, de God en Vader van onze Here Jezus Christus loven en prijzen.


So kagena ma deka o taungu sinoto o Paulus o manara magena waaka sidago o nyawa igogoge o Asia ma daeraka yangodu-ngodu, bai o Yahudika ma nyawa de lo o Yahudika ma nyawa yasowo lo, yoise o habari ma ngale o Jou Yesuska. 	 Dit deed hij meer dan twee jaar, zodat alle inwoners van de provincie Asia, zowel Joden als Grieken, over Jezus hoorden.


O Lewi ma baba gena o Simeon, o Simeon ma baba gena o Yehuda, o Yehuda ma baba gena o Yusuf, o Yusuf ma baba gena o Yonam, de o Yonam ma baba gena o Elyakim. 	 de vader van Levi was Simeon; de vader van Simeon was Juda; de vader van Juda was Jozef; de vader van Jozef was Jonan;


Qabolo de Una wotemo o ngopeqeka muna magenaka, "To ngona ani dorou tosiaponguka." 	 Jezus zei daarop tegen de vrouw: "U ontvangt vergeving voor al uw zonden."


Komagena lo o saksi ma singangasu ma ngale Ngohi kanaga ngai sinoto. Ma nonoma gena to Ngohi Ai singangasu de ma sinotoka gena Ai Baba Awi singangasu, Una magena Ngohi woisuloka so tahino." 	 Ik ben Zelf de ene Getuige. De ander die voor Mij getuigt, is mijn Vader Die Mij gestuurd heeft."


Qabolo de o Yesus wotagili o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka, de wasitodadaheno o nyawa yadala kagenadahu imasiiija de imatekekokiija. Ona ma binuka o nyawa o doku ma somoano manga pipi imatekesitagali de ma binukali o namo dara imasiiija yaaka manga gaso. So o Yesus witoosa, de gila-gila Una wadusu, de manga meja waeha, de lo manga bako wosipapaka. 	 Jezus ging naar de tempel en joeg de handelaars en hun klanten eruit. De tafels van de geldwisselaars en de kraampjes van de duivenhandelaars gooide Hij omver.


Womatamiku de o malaikat moili o Gikimoi Awi Tahuno wosupu, de awi ili ilamo-lamo wotemo Unaka, "De Ani rarari qadodoto magena hika o duniaka notagi la nautu, sababu o sopo qaomuka so o gugutu ma orasi he yaadoka so naredi." 	 Er kwam een engel uit de tempel en hij riep naar Hem, die op de wolk zat: "Zwaai met Uw sikkel en haal de oogst binnen! Het is tijd om te oogsten! De oogst van de aarde is rijp!"


O Yudas waqeheka, de kagena asa o Iblis unaka wingosa de iwipareta. De o Yesus wotemo unaka, "O kia naga ngona notetemo la naaka gena, taika la naaka kasi." 	 Op dat moment kwam de duivel in Judas. "Als je iets van plan bent, doe het dan vlug", zei Jezus tegen hem.


Duma Una asa wodupa Awi horomati gena wahadoku so Una maro o Gikimoi Awi leleani moi sidago womadadi de womasitero maro ka o nyawa yanau moi. 	 Integendeel, Hij legde Zijn grote macht en heerlijkheid af en kwam als dienaar in het lichaam van een mens.


O Farisika de lo o Sadukika yamuruo naga yahino o Yesuska, de manga edekati Una Awi sala yasari. Ona igolo Unaka itemo, "Hika naaka o manara maro o nonako moi o dipaka gena igogou Ngona nisihino o Gikimoino." 	 Op een dag kwamen er Farizeeërs en Sadduceeërs naar Jezus toe om Hem op de proef te stellen. Zij vroegen Hem om een teken uit de hemel. Hij moest maar eens bewijzen dat Hij de Zoon van God was.


O nyawa nagoona la kanaga to Ngohi Ai rohe yaoqo de to Ngohi Ai au lo yaudo, ona magena asa yamake o oho ka sidutu ikakali, so ma orasi o dunia ma dodoguka Ngohi done asa ona tasimomi de tasioho kali. 	 Maar wie mijn vlees eet en mijn bloed drinkt, heeft eeuwig leven. Zo iemand zal Ik op de laatste dag uit de dood terughalen.


Komagena ngini asa nianakoka o Abraham o Gikimoi wipiricayaka, so una asa o bi moi-moi kiaka o Gikimoi wodudupa gena ka waaka. De awi manara magegena so una asa awi piricaya o Gikimoika gena igogou wosikeleloka. 	 Ziet u wat ik bedoel? Hij geloofde God en deed precies wat God van hem vroeg. Zijn geloof werd pas écht geloof door wat hij deed.


De wosano, "Ani ronga naguuna." Wikokitoka una magena wosango, "Ai ronga Dala, sababu ngomi manena o toka midadalaka." 	 "Hoe heet je?" vroeg Jezus. "Legioen", antwoordde de boze geest, "want wij zijn hier met velen."


De mowikelelo o Petrus o uku ma dateka womarahu. Muna mowikelelo de mowisibilatu awi jamani, de motemo, "He! Ngona manena lo igogou o Yesus, o Nazaret ma nyawa gena, nowimomote." 	 "Hé!" zei zij en keek hem eens goed aan. "U was toch ook bij die man uit Nazareth, bij die Jezus?"


Iqomaka ma nabi Nuh awi orasika, de o nguuhi ilamo sidago idadi o taufani magena imasidiado waasi, de o nyawa yanakowa o kia naga done asa yadahe onaka. Ona salalu ka yooqo de youdo, de lo yokawi, gena gila-gila sidago ma nabi Nuh magena o deru ilalamoku wopaneka. 	 In die tijd voor de grote vloed ging alles gewoon door. Men at, dronk en trouwde tot het moment dat Noach de ark inging.


So bilasu ngini niosininga kali o bi moi-moi o kia inidodotoka de lo nioiiseka. De tanu kagena ngini nimasigocoho qaputuru de lo nia dorouno nimatoba de nimatoduba. Nakoso ngini gena nidamahawa, de done asa Ngohi tahino nginika, maro o nyawa wototosi moi, de ma orasi gena ngini asa nianakowa muruoka de Ngohi tahino nginika. 	 Herinner u hoe u het goede nieuws hebt gehoord en hoe enthousiast u erover was. Keer daarnaar terug en leef weer zoals toen. Maar als u niet wakker wilt worden, zal Ik u verrassen als een dief in de nacht. Dan kom Ik op een moment dat u Mij niet verwacht.


Qabolo Una wasinako itiai, la ma ngale ona aku o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma ngale gena yosihoda qaloha. 	 Hij legde hun uit wat in die boeken stond; zo duidelijk dat ze het ineens helemaal begrepen.


Yodadi ma Imam Wilalamo o orasi magena, gena o Hanas dede o Kayafas. O taungu magena ma rabaka o Gikimoi kanaga Awi demo wosidingo o Zakharia awi ngopa o Yohaneska, una gena o tona ibobeleuka. 	 Annas en Kajafas waren de hogepriesters van de Joden. Toen Johannes, de zoon van Zacharias, in de woestijn was, hoorde hij de stem van God.


Ma kapita moi, womaokoye o sangahadi woririsima gena, wakelelo idodooha o Yesus Awi sone ma ngeko de ma kapita magena wotemo, "We! O nyawa Una manena igogou o Gikimoi ma Ngopa!" 	 Toen de Romeinse officier, die tegenover het kruis stond, zag hoe Jezus stierf, zei hij: "Deze man was beslist een Zoon van God."


O nyawa moika kanaga o Gurumi gena o cawaro wasicatu, la una eko muna magena aku yodedemo de o cawaro. O nyawa moi kali kanaga o Gurumi magena lo wasicatu de wahike o sininga ma kanako, la una eko muna magena aku ma ngale o Gikimoi Awi demo gena yodedemo itiai. 	 De een brengt Gods wijsheid onder woorden, door de Geest; de ander geeft blijk van Gods kennis, door dezelfde Geest.


O nyawa nagoona la kanaga yosigise to Ngohi Ai demo de lo Ai Baba iwipiricaya kekiaka Una woisulo so Ngohi tahino, ona magena kanaga o oho ka sidutu ikakali gena yamake de yasisala kawa. Ena gena, ona dede o Gikimoi imakitinga kawa de yamake o oho ka sidutu ikakali bai! 	 Het is zoals Ik zeg: Wie naar mijn woorden luistert en gelooft in Hem Die Mij gestuurd heeft, heeft eeuwig leven. Zo iemand wordt niet veroordeeld, maar is overgeplaatst uit de dood in het leven.


De wotemo, "Yusuf! O nyawa manga edekati qatotorou ma ngale o ngopa magena witooma, gena wosoneka. Sababu komagena so hika nomomi la o ngopa Una magena de ma awa nasigiliho o Israel ma nyawa manga dokuka." 	 Hij zei: "Ga met het kind en Zijn moeder terug naar Israël. Want de mensen die Hem wilden doden, zijn gestorven."


De kanagasi o Yohanes lo o nyawa waosi o ake ma jobubu isironga o Ainon, o Salim ma doku ma dateka, sababu kagena o ake ilamo de o wange isigeto-geto o nyawa yahino unaka ma ngale una aku ona waosi. 	 Johannes de Doper zat toen nog niet in de gevangenis. Hij doopte in Aenon bij Salim; daar was veel water. Er kwamen daar veel mensen om zich te laten dopen.


So kagena o Perga ma kotaka o habari ma ngale o Yesus isihabari qabolo, de itagi yakahoko o Atalia ma kotako, 	 Daarbij kwamen ze ook in Perge en spraken er over Jezus Christus.


O hali magena o Yohanes Wooosi Awi muri-muri yogiise de yanako, gila-gila ona itagi o Yohanes Wooosi awi sone ma bake yaqehe so yapoosuka. 	 Toen de discipelen van Johannes dit hoorden, gingen ze zijn lijk halen en begroeven het.


Ma sababu magegena yanau moi bilasu ma baba de ma awa wadongosa la una de awi peqekaka, so ona asa idadi ka ka moi, 	 Daarom moet een man zijn vader en moeder verlaten om te trouwen.


So de o ngopa Una magena wikelelo, de ona isihabari maro kia yododedemo o ngopa Una magena igogou o malaikat yasingangasuka. 	 Nadat zij het hadden gezien, gingen de herders overal vertellen wat er was gebeurd en wat de engel over het kind had gezegd.


Sababu nakoso nioqo gena, ngini nigila-gila cawali nia ino masirete nioqo kasi de ma ngale nia dodiao magena niadamahawa, sidago o nyawa isususa kanaga o ino yamakewa de ma binukali kanaga yadaluka. 	 Voordat de maaltijd goed en wel is begonnen, schrokt iedereen zoveel mogelijk naar binnen, met het gevolg dat sommigen nog honger hebben en anderen dronken zijn.


O Gikimoi asa o nyawa yangodu manga dorou de manga loha ma sopo wafanggali itotiai. Sababu Una asa o bi moi-moi itotiai gena waaka, so nakoso o nyawa asa inisisangisara nginika, de Una lo bilasu wasisangisara onaka. 	 Hij zal de mensen straffen voor wat zij u aandoen. Dat is rechtvaardig.


o Zerubabel ma ngopa yanau o Abihud, o Abihud ma ngopa yanau o Elyakim, de o Elyakim ma ngopa yanau o Azor, 	 Sealthiël was de vader van Zerubabel; Zerubabel de vader van Abiud;


O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe nginika! Ngini niadupa o nyawa niadoto, duma ngini masirete nianakowa o ngeko itotiai ikahika o Gikimoika, maro nipipilo la nidupa niatuda o nyawa ipipiloli. Ngini niadoto komanena: Nakoso o nyawa kanaga yojaji de o Gikimoi Awi Tahu ma ronga gena isisasi, ngini nitemo ona magena manga sasi gena yadahewa. Duma nakoso ona isasi de o guraci kiaka o Gikimoi Awi Tahuka, de ona manga sasi gena ka yadahe. 	 Jullie zijn blinde leiders! U zegt dat het niets betekent als iemand bij de tempel zweert. Dan mag hij zijn eed breken. Maar zweert hij bij het goud van de tempel, dan moet hij zijn eed houden.


Magena igogou, sababu o dunia ma nyawa o Gikimoi wihoholu, ngaroko ona de manga cawaro, duma yaakuwa o Gikimoi iwinako. Komagena o Gikimoi de Awi cawaro waaka de foloi wodupa la o nyawa, nakoso o habari qaloloha ngomi misihohabari gena yopiricaya, de ona magena bilasu wasisalamati. Gena, ngaroko o dunia ma bi nyawa itemo o habari ma demo gena ka cawali o nyawa ifufuma manga demo. 	 In Zijn grote wijsheid wist God dat de wereld Hem door haar eigen wijsheid niet kan vinden. Hij heeft er de voorkeur aan gegeven mensen te redden die de 'onzinnige boodschap' geloven dat Christus voor hen aan het kruis is gestorven.


Duma ngomi asa mianako gena o riho idadalaka o nyawa ipipiricaya o Yesuska manga ronga ma dorou, so ngomi miodupa miise idodooha to ngona ani dupa ma ngale to ona manga piricaya." 	 Maar het zou wel goed zijn om te weten wat voor ideeën u erop nahoudt. Want wij horen niet veel goeds over de partij waar u bijhoort."


So nakoso ngone kanaga o Gurumi Qatetebi podupa powimote, de o dodoto qangodu magena lo aku patuga itiai. Duma to ngone nanga sininga ma tagapi gena, o dunia ma nyawa ona magena he yaakuwa yatuga. 	 Met de geestelijke mens is het anders. Die kan alles doorzien, maar kan zelf op zijn beurt niet door de natuurlijke mensen doorzien worden.


Duma orasi manena Ngohi totemo nginika, o nyawa nidodoosa ona magena lo niadodara, de lo o nyawa la nisangisara gena niasisumbayang. 	 Maar Ik zeg: Houd ook van uw vijanden! En bid voor wie u vervolgen!


Ma ngale manga sininga qatogoi gena Una Awi sininga isusa. So kagena de Una womaginano ona de Awi doosaka, de wotemo o nyawa awi gia ma sononga isosoneka gena, "Ani gia natoano." De una awi gia watoa, de o orasi magena qabolo awi gia gena qalohaka. 	 Zij zeiden niets. Jezus keek boos om Zich heen. Wat een harde kerels waren dit! Het deed Hem pijn dat zij zo onverschillig waren voor de ellende van andere mensen. Tegen de ongelukkige man zei Hij: "Steek uw hand uit." De man deed het en zijn hand werd op slag weer gezond!


O jara-jara ma buturu gena de to ona manga uru de lo manga pego gena o nyawa yasitooma. Ma pego magena imadadi maro de ma sahe, koloko o ngihia ma sahe, so de magena o bi nyawa aku yasisangisara. 	 De dodelijke macht van de paarden zat niet alleen in hun mond, maar ook in hun staart, die er als een slang uitzag. Aan het einde van die staart zat een slangekop en daarmee deden zij de mensen pijn.


bilasu o nyawaka ngona nasihabari o dodoto itotiai. O orasi isigeto-geto bilasu nomasidailako la nosihabari nokaeli, ngaroko o nyawa yodupa yoise eko iholu yoise. Komagena nakoso o nyawa de manga sala ona magenaka nasingangasu la aku manga sala yanako de nadedemo bilasu imatogu o sala yaaka, qabolo de ona nasiduduga ma ngale o bi moi-moi o kia bilasu yaaka. Ma orasi nadoto bilasu ani sabari lo ka ilamo onaka. 	 vraag ik je dringend het woord van God door te geven als je daar de kans voor krijgt, of het je nu gelegen komt of niet. Wijs de mensen in de gemeente terecht en bestraf hen als het nodig is; moedig hen aan en onderwijs hun geduldig in het woord van God.


So kagena de o Petrus waaso la kagena imasidodogu. Ma ginitano de o Petrus womasidailako so itagi imakangaho de o nyawa yaruwange magena. De kagena lo o Yope ma nyawa ipipiricaya yamuruo naga una iwimote. 	 Petrus vroeg de mannen binnen te komen en nodigde hen uit te blijven slapen. De volgende morgen maakte hij zich klaar en ging met hen mee, samen met enkele andere volgelingen van Jezus uit Joppe.


De ngini nitagi upa lo ma ngale o nyawa o baju qaloloha womasitibaku la niwikelelo bai! O nyawa la kanaga de manga baju qaloloha, ona magena bilasu o kolano manga bi kadato ma rabaka. 	 Of dacht u iemand met dure kleren te zullen zien, zoals aan het hof van een koning?


So o Yesus witota ma Gubernur Pilatuska, de o Pilatus wisano Unaka, "So igogou Ngona manena o Yahudika manga kolano?" De Una wotemo, "Iteroka, maro o kia ngona notetemoka." 	 Jezus moest terechtstaan voor Pilatus, de Romeinse gouverneur. "Bent U de koning van de Joden?" vroeg Pilatus Hem.


Womajoboka, de Una asa woliho o Yordan ma Selera ma sonongano wokahino kali o riho kiaka iqoma o Yohanes wogogogeka so o nyawa waosi. So womasidiado o riho magenaka, de kagena Una wogogeli. 	 Jezus ging terug naar de andere kant van de Jordaan, naar de plaats waar Johannes voor het eerst doopte. Daar bleef Hij een tijd.


Maro ongo Sara, muna lo o Abraham mowisigise de lo ma ngale mowisihoromati so muna mowiaso ami tuangi. De ngini lo nidadi maro to muna ami ngopa-ngopa, nakoso nimimote so o loha niodupa niaaka de lo nako nisangisara gena upa nimodo. 	 Denk eens aan Sara, die haar man Abraham gehoorzaamde en hem als hoofd van het gezin respecteerde. Volg haar voorbeeld door goed te doen en u niet bang te laten maken; dan bent u dochters van haar.


Tanu ngini niosininga kali, o ngeko iqoqoma pamomote gena nanga sininga ma dupa qatotorou magena ma kuasa isisaka, sababu Una wisangahadika, la ma ngale nanga ngeko qatotorou gena inakuasa kawa so upa he pamote kali. De lo o dorou gena inapareta kawa, so upa he posigise. Maro o gilalo moi bilasu ma tuangi awi dupa wosigise gena, he komagena kawa. 	 Wij weten dat de persoon die wij vroeger waren, niet meer leeft. Die is met Christus aan het kruis gestorven. Zo is er afgerekend met het wezenlijke van de zonde.


O bi moi-moi o kia bato ma rabaka kanaga ngohi aku de ai buturu so tososanangi, sababu ngohi de ma Kristus mimatekerimoika so Una woisiputuru. 	 Ik ben in staat alles te doen door Christus, Die mij daarvoor de kracht geeft.


De o Yesus wotemo yadadalaka, "Qadoohaso ngini niaka maro Ngohi o nyawa ma dorou, sidago niahino o gogipongo de o sumarangi nigaho la Ngohi nitago. O wange isigeto-geto Ngohi todoto o Gikimoi Awi Tahuka, de qadoohaso Ngohi nitagowa. 	 Daarna richtte Hij Zich tot de gewapende mannen. "Ben ik een gevaarlijke misdadiger, dat u Mij komt arresteren met zwaarden en knuppels? Waarom hebt u Mij niet gepakt toen Ik dagelijks in de tempel was en de mensen toesprak?


Mutuwade ngomi gena upa mia sininga qaceke. Ngaroko mia rohe manena kanaga ma buturu gena sutu ikurangi, duma o wange isigeto-geto ka mia sininga ma buturu magena asa foloisi ifero de idogo kali. 	 Daarom geven wij het niet op. Hoewel ons lichaam zwakker wordt, wordt onze innerlijke kracht met de dag groter.


So o Paulus una masirete ona wasango de wotemo, "Nakoso ma ngale o Yahudika manga bobita eko lo ma Kaisar Roma awi bobita gena, ma moi waasi ngohi tatilaku eko o dorou moi lo taaka waasi o Gikimoi Awi Tahuka." 	 Paulus verdedigde zich en zei: "Ik heb de Joodse wet niet overtreden, de tempel niet ontwijd en mij ook niet tegen het Romeinse bewind verzet."


Ato toise o ili moi o sorogano. O ili ma kuguru gena koloko o ake qasosihilo, o diwotu ma dupuru eko koloko o bi kecapi isigoguule ma ili. 	 En ik hoorde een geluid uit de hemel als van een enorme waterval of van zware donderslagen. Het leek ook wel op harpmuziek.


O nyawa la kanaga yahino Ngohika, Ai demo manena yoise de lo yaaka, o nyawa ona magena pasitero maro o ade-ade manena: 	 Ieder die naar Mij komt luisteren en doet wat Ik zeg, lijkt op een man die een huis bouwt en eerst diep graaft om de fundering op de rots te kunnen leggen. Als bij een overstroming golven tegen zijn huis beuken, blijft het staan, want het is degelijk gebouwd.


De Una wosano, "Awa, o kia nodupa Ngohi taaka nginika." 	 "Wel?" vroeg Jezus, "wat kan Ik voor jullie doen?"


Magena wakeleloka, de Una asa o ngangapo moi waaka o iwino la idadi maro o cambuk moi. De Awi cambuk magena, Una gila-gila o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka o nyawa ona magena wadusu de wasisupu. Wadusu ona maro o bolumoi-bolumoi, ona de manga sapi de lo manga duba. De lo ma binuka o pipi imatekesitagali ona manga meja waeha sidago lo manga pipi gena ihaja imakokitingaka. 	 Hij knoopte een paar stukken touw aan elkaar en joeg hen daarmee met hun dieren de tempel uit. Het geld van de wisselaars gooide Hij op de grond en hun tafeltjes gooide Hij omver.


Mutuwade lebelaha o dodoto ifofoloi gena pomadoto, so upa ka o dodoto ma nonoma ma ngale ma Kristus gena pososininga so posidadu-dadu, ena gena o dodoto maro gogoho qatotorou de ma faida lo ihihiwa gena pomatoba de pomatoduba, de lo o dodoto kiaka ma ngale o Gikimoi powipipiricaya. 	 Daarom is het niet goed telkens weer terug te gaan naar wat wij in het begin over Christus hebben geleerd. Wij moeten verder gaan en volwassen christenen worden. Het heeft weinig zin er nog eens over te beginnen dat wij niet gered worden door goed te doen, maar door in God te geloven.


Nia tarupa nimasitibaku de nia baju gena ka nia roheka. 	 Geen brood, geen tas en geen geld. Zelfs niet een extra paar schoenen of schone kleren.


Komagena ngaroko ona iqoqomaka nanga Jou Yesus Kristus igogou iwinakoka so o dunia ma bi nyawa manga dorouno Una wapalakoka, duma ona magegena o dorou gena he yapiliku kali sidago lo o dorou magena ka yaparetasi. Komagena so ma ngale ona magena o dorou yapopiliku, kodo, ma duuruka gena kanaga foloisi qatubuso onaka dede iqoqomaka, ma orasi ona nanga Jou Yesus Kristus iwipiricaya waasi. 	 Als iemand, door de Here en Redder Jezus Christus te aanvaarden, aan de verkeerde levenswijze van de wereld is ontsnapt, maar er zich later weer door laat inpalmen en overmeesteren, is hij er slechter aan toe dan ooit tevoren.


O wange isigeto mia oho ma kurangi nomihike. 	 Laat Uw koninkrijk komen. Geef ons elke dag opnieuw het voedsel dat wij nodig hebben.


Komagena ona imilawangi ma ngale ngomi o habari qaloloha upa misihabari o Yahudika ma nyawa yasowo la ona lo upa o Gikimoi wasisalamati. So maro o rube moiku la o ake poguse sidago iwedoka, komagena lo ona manga dorou lo foloisi imadogo sidago o dorou idala gena yaakaka. De ma ngale magegena igogou o Gikimoi wadoosa so asa wasisangisara foloisi qatubuso onaka. 	 en proberen ons ervan te weerhouden andere volken het goede nieuws te brengen, waardoor zij gered kunnen worden. Op die manier stapelen hun zonden zich steeds hoger op. Maar eenmaal komt het zover dat God met hen zal afrekenen.


De ngaroko ma wange una wosone gena Ngohi kagena ihiwa, duma Ngohi asa inali. Komagena imadadi ma ngale ngini gena aku Ngohi nipiricaya. So hino la ngone potagi unaka." 	 Ik ben blij voor jullie dat Ik er niet bij was, want nu zal jullie vertrouwen in Mij sterker worden. Kom, we gaan naar hem toe."


Nagala ngini kanaga nitemo ngohi ngini tinigolowa, sababu ngini gena ngohi tinidodarawa. Komagenawa! O Gikimoi masirete wanako igogou ngohi ngini tinidodara bai! 	 Waarom? Omdat ik niet van u houd? God weet wel beter.


Ma dodagi komagena so o Gikimoi gena waqohaka, la ma ngale ona maqe imakihike sidago lo manga sininga ma nyafusu yamote. 	 Daarom liet God hen een speelbal worden van hun eigen onreine begeerten, zodat hun lichamen misbruikt en onteerd werden.


Ona magena o nyawaka yadoto de manga dodoto itotiaiwa, la yakulai ma ngale o nyawa asa o pipi yahike onaka. Sababu manga dodoto itotiaiwa o nyawaka yadoto, so o bi tahumoi-tahumoi ma rabaka asa manga piricaya itotiai yodongosa. O bi guru ikokulai gena bilasu pasidapano la o nyawaka imatogu yadoto. 	 Deze mensen moeten tot zwijgen worden gebracht; het brengt hele families in verwarring. Daar moet een einde aan komen. Dat soort leraars brengt een verkeerde leer en is alleen maar op geld uit.


O tahu magenaka de o Yesus wakelelo o bi nyawa yakokoro manga sidongirabaka kanaga yodupa imatami o riho foloi qalolohaka. Komagena so ona gena wadoto o ade-ade komanena, 	 Het was Hem opgevallen dat de gasten allemaal op de beste plaatsen wilden zitten. Daarom gaf Hij hun deze raad:


Awi bira ongo Maria muna gena done o gososo qabobou mosiqahu o Jou Yesus Awi qohuku de ami hutu masirete Awi qohu mosiese. 	 Maria was de vrouw die kostbare parfumolie over de voeten van Jezus uitgoot en deze met haar lange haar afdroogde.


Sababu nakoso o nyawa la kanaga o pusaka ma surati waaka la woohosi, de idadi waasi o pusaka ma surati akuwa itagali la iregu. Duma ma orasi wosoneka, de asa ka idadi o pusaka ma surati magena itagali la isikeregu. 	 Met een testament is pas iets te beginnen als de man of vrouw die het gemaakt heeft, gestorven is. Want zolang die leeft, mag niemand een beroep op dat testament doen.


Duma o Yesus wotemo unaka, "He, Yudas! So de ani hame gena ngona nodupa noisiija Ngohi, o Nyawa ma Duhutu!" 	 "Judas", zei Jezus. "Hoe kun je dit doen? Mij verraden met een kus!"


Maro o habari qaloloha gena isopo so yosihabari o dunia ma bi nyawaka so o bi nyawa ipipiricaya manga dala gena foloisi idogo-dogo o dunia ma sigilolika, komagena lo idadi to ngini nia sidongirabaka, sidago lo ma noma-noma o dodoto magena o Epafras ngini winidoto so o Gikimoi Awi laha aku nianako itiai de kanaga ngini lo asa niopiricaya. Una o Epafras gena miwidodaraka, de una lo mia dodiao moi mimomanara de lo ma ngale ngini ma Kristus iwileleani wokaeli. 	 U hebt het gehoord van onze medewerker Epafras, die bij ons erg geliefd is; hij is ook een trouw dienaar van Christus.


So bilasu ngini salalu nimajaga de nia dailakoka, de lo niwigolo o Gikimoika la ngini asa niamoku niputuru o sangisara qangodu kiaka asa idadadi gena, sidago aku Ngohi o Nyawa ma Duhutuka nirisima." 	 laat je niet in beslag nemen door de zorgen van het leven; wees voortdurend op je hoede; bid steeds dat je veilig door de komende verschrikkingen heen zult komen en dat je daarna bij Mij mag zijn."


Ngini to ngomi mia dodiao o Gikimoi winidododara so ngomi mia sukuru o Gikimoika, sababu mianako ngini lo Una winihirika so nidadi to Una Awi nyawa. 	 Beste broeders, wij weten dat God van u houdt en u heeft uitgekozen.


Orasi magena una wogiise o nyawa yadadala yakahino, de una wasano, "O kia naga." 	 Toen hij zoveel mensen hoorde voorbijgaan, vroeg hij wat er aan de hand was.


Qabolo de o Paulus idaku wodola kali, so una de ngomi o Jou Yesus miwipipiricaya mimatolomuno, o oqo qatetebi gena miaaka so mioqoka, de una dede ngomi mimatekesibobicara sidago misidoginitaku qabolo de asa una womajobo. 	 Paulus ging weer naar boven en brak het brood. Na te hebben gegeten, bleef hij nog een hele tijd spreken. Hij vertrok pas toen het al licht was.


De o nyawa kagena o Paulus awi dateka itemo unaka, "Cedekele! Maro ngona de ma Imam Wilalamo nowisimaqe!" 	 "Hoe durft u de hogepriester beledigen!" zei één van de mannen die bij Paulus stonden.


So kagena de o Yesus wotemo o Petruska, "Ngona tonisingangasu igogou, o putu manena o toko isore ma sinoto waasi gena, ngona he ma para ma saange nomanosu notemo Ngohi noinakowa." 	 "Hou op, Petrus", zei Jezus. "Vannacht zul je drie keer zeggen dat je Mij niet kent, nog voor de haan twee keer heeft gekraaid."


Ngohi asa o Tikhikus towisulo wahika nginika, la ai habari ma ngale ngohi de lo ai manara gena qangodu winisingangasu kasi nginika. Una gena nanga dodiao wopipiricaya de womomanara moi so ngohi towidodara ifoloi. 	 Tychicus, een fijne broeder en een trouwe hulp in het werk van de Here, zal u precies vertellen hoe het met mij gaat.


Ngini ai dodiao nipipiricaya o Korintuska, iqomaka de nia sano-sano gena o surati ma rabaka nilefo ngohika, so o orasi manena ngohi asa todupa tinisango. Ma nonomaka, ngini nisano idodooha, ka qaloha nakoso o nyawa ipipiricaya gena kanaga ikawi, eko hiwa. De ngohi tosango, foloi qaloha nakoso ikawiwa. 	 Daarmee kom ik op de vragen uit uw brief. Als een man ongetrouwd is, is dat een goede zaak.


Ai dodiao tinidododara, ngaroko ngohi ai demo gena komagena, duma ngomi manena miangongano qaputuru ngini gena nimaterowa de o tona o Gikimoi wakokutuku komagena. Ngomi mianakoka ngini gena de nia sopo foloisi qaloha, ena gena nia piricaya de lo nia gogoho magena ka itiai, imatero de o nyawa la kanaga o Gikimoi wasalamatika. 	 Beste vrienden, ook al zeggen wij dit, wij geloven niet dat het voor u geldt. Wij zijn ervan overtuigd dat u iets beters te wachten staat; u zult gered worden.


Kanaga idadika ona magena o gianongoru yatumudingika. Woriria wokawi qabolo duma awi ngopa ihiwasi de wosoneka. 	 Nu weten wij van een familie met zeven broers. De oudste trouwde en stierf zonder kinderen na te laten.


O Yesus wabicarasi o nyawa yadadalaka, de ma awa de Awi gianongoru yahino. So yahika kagena o tahu ma dudu kasi, de o nyawa moi iwisulo o Yesus wiaso. 	 Terwijl Jezus nog in gesprek was, kwamen Zijn moeder en Zijn broers er aan. Zij wilden Hem spreken. Maar het huis was zo vol, dat zij er niet meer bij konden. Ze moesten buiten blijven wachten.


So o kia naga ngini nisingangasuka, magena o bi nyawa moi de moika lo yasingangasuka. De lo o kia naga ngini ka nisigogurubu de nisipongoka, magena asa yasihabari o bi nyawa yangoduka." 	 Alles wat in het donker gezegd is, zal in het licht gehoord worden. Wat stiekem gefluisterd is, zal van de daken rondgebazuind worden.


O moi-moi iqomaka isilelefo o Gikimoi Awi Buku ma rabaka gena, nakoso pabaca, de magena ngone inadoto ma ngale ngone aku o sangisara pamoku de lo ngone inasiduduga so pongongano de popiricaya igogou Una Awi jaji gena qangodu asa wosiganapu. 	 De Boeken zijn geschreven om ons te leren. Wij lezen daar hoe mensen, die God onder alles trouw bleven, steeds weer bemoedigd werden. En dat geeft ons nieuwe moed en goede hoop.


So nakoso igogou o Gikimoi o nyawa o soneno wasioho kali gena qasowo, de igogou o nyawa la kanaga yaosi isitagali o nyawa isosone, gena ma faida he ihiwa bai! Awadede! Nako komagena, magena de ma ngale upa he ma gogosi isitagali isosone yaaka komagena. 	 Als er geen doden weer levend worden gemaakt, waarom laten sommigen zich dan voor de doden dopen?


So kagena de o Apolos wodupa wotagi o Akhaya ma daeraka, de awi dodiao ipipiricaya ona lo yodupa so iwiriwo o surati ilefo o nyawa ipipiricaya o Akhayaka, la bilasu o Apolos iwingaho qaloha. So o Akhayaka womasidiado, de kagena o nyawa o Gikimoi Awi laha wasidumu onaka so ona ipiricaya qaboloka, ona magena lo o Apolos foloi wariwo qaloha. 	 Apollos was van plan naar Achaje te gaan en de christenen van Efeze vonden dat een goed idee. Ze schreven aan hun geloofsgenoten dat zij hem hartelijk moesten ontvangen. Nadat hij in Achaje was aangekomen, werd hij op een geweldige wijze door God gebruikt om de christenen daar te ondersteunen.


Igogou, nakoso ngone inadoto gena inasisanangiwa, duma ka to ngone nanga sininga yapeleso. Ngaroko komagena, ma duuruka nakoso ngone o dodoto magena paqehe qalohaka, de nanga oho de nanga manara gena kanaga asa de ma sopoka kiaka isosanangi de itotiai. 	 Niemand vindt het prettig terechtgewezen te worden; op het moment zelf worden wij er alleen maar verdrietig van. Maar later zien wij dat het toch goed is geweest; de terechtwijzing heeft ons geholpen mensen te worden, die goed doen en vrede brengen.


Sababu o nyawa la kanaga o roti magena yaoqo de o anggur magena yaudo de yongakuwa magena imatero de o Jou Awi rohe, ona magegena igogou done o Jou asa wafanggali de o dorou. 	 Want wie eet en drinkt zonder rekening te houden met de diepe betekenis van deze maaltijd, haalt Gods oordeel over zich.


Sababu nakoso nanga rohe la idadi ka o lako ma rehe-rehe imatengoka, de idadi kawa ngone gena poise. De nakoso nanga rohe la idadi ka o ngau ma rehe-rehe imatengoka, de idadi kawa ngone gena pohame. 	 Als het lichaam alleen maar oog was, hoe zou het dan moeten horen? Als het lichaam een en al gehoor was, hoe zou het dan moeten ruiken?


Nako komagena, de o Gikimoi asa winijaga so to ngini nia sininga ma rabaka asa isanangi, sababu ngini o Yesus Kristus niwipiricaya. Maro o prajurit moi gena kanaga o ngoraka wojaga so o lawangi moi lo upa iwosa. Ngaroko ngini asa nianakowa idodooha o Gikimoi waaka, duma Una winijaga so nia sininga isanangi de ngini nia sininga ma rabaka asa iruwahe kawa. 	 Dan zult u de vrede van God ervaren, een vrede die ons menselijk besef te boven gaat en die de wacht houdt over uw hart en gedachten, omdat u in Christus Jezus bent.


So o bobareta moi bilasu awi moi-moi waaaka ma rabaka gena o nyawa lo yaakuwa iwikalaki. Komagena una bilasu ma peqeka ka momatengo de upa o ngopeqeka ma somoa wadupali, de awi sininga de awi rohe ma nyafusu gena wapareta qaloha, de awi sininga wapareta itiai so o nyawa aku iwihoromati, de wodupa waaso o nyawa ma somoa imasidodogu awi tahuka de lo una aku o nyawa wadoto itiai. 	 Wel, een voorganger moet een goed man zijn, op wiens leven niets aan te merken is. Hij mag maar één vrouw hebben en moet beheerst, attent en ordelijk zijn. Hij moet het fijn vinden om gasten te ontvangen en goed onderwijs kunnen geven.


O Dagali magena o Gurumi Qatetebi, la o dodoto itotiai ma ngale Ai Baba Gikimoi gena wasingangasu o nyawaka. O nyawa o duniaka Ai Baba wihoholu, ona yaakuwa Awi Gurumi magena yamake, sababu Awi Gurumi gena ona iwinakowa de Awi Gurumi ma manara lo yakelelowa. Duma nako ngini magenena igogou Una niwinakoka, sababu Una wogoge dede nginika de lo asa wooho to ngini nia sininga ma rabaka. 	 Dat is de Heilige Geest (A), Die de wereld niet kan ontvangen, omdat zij Hem niet kan zien en dus ook niet kent. U kent Hem wel omdat Hij bij u blijft en in u zal wonen.


Jou! O nyawa yangodu ka nisihoromati, o nyawa yangodu bilasu nisigiliri, ka ka Nonga nomatengo bato gena Ani sininga qatebi. Ngona o nyawa yangoduka nasikelelo to Ngona Ani manara itetero, de o dunia ma bi nyawa ngodu done hino Ani simaka isuba." 	 Here, wie zou geen ontzag voor U hebben? Wie zou U niet eren om wie U bent? U alleen bent heilig. Alle volken zullen komen en U aanbidden, omdat nu duidelijk is geworden dat U recht doet."


Hika bai! Takelelo to ngini de nia sabari o nyawa ifufumaka, ena gena o bi sosulo ikokulaika, sababu ngini nitemo foloi nicawaro. 	 U bent immers zo verstandig dat u het onverstand van anderen verdraagt?


Ngaroko komagena, o nyawa moi lo waasi Ai Baba iwikelelo. Cawali ka Una womatetengo asa wikeleloka de Una magena ka Ngohi masirete, ena gena iqoqomasi Ngohi dede Ai Baba masirete so tahino kanena. 	 Niet dat ooit iemand de Vader heeft gezien. Alleen Ik heb Hem gezien, want Ik kom bij Hem vandaan.


Ngohi togolo o Gikimoika, Una gena nanga Jou Yesus Kristus ma Baba de lo to ngone nanga Baba Wokokuasa, tanu de Awi Gurumi ma buturu so ngini winihike o cawaro la aku o Gikimoi niwinako qaloha. 	 dan vraag ik de God van onze Here Jezus Christus (de Vader Die alle eer verdient) u wijsheid te geven, opdat u helder en duidelijk zult zien wie Christus is en Hem door-en-door zult kennen.


Ngaroko komagena, ona ka wisano-sanosi, so Una asa womatogu de womaokoye de wotemo onaka, "O nyawa nagoona to ngini nia sidongirabaka la nakoso kanaga moi wamalo awi dorou moi lo ihiwa, de una magena aku o orasi manena munaka o teto womisipapaka woqoma." 	 Toen zij bleven aandringen, stond Hij op en zei: "Laat hij die zelf nooit zondigt, de eerste steen maar gooien!"


Nakoso o nyawa itemo ngomi gena mitogosa, magena ma ngale ka o Gikimoika, sababu Una magegena Awi manara miaaka. De nakoso itemo ngomi mia sininga gena ka itiai, de ngini nianako igogou mia managa magena ma ngale ka nginika. 	 Als wij in vervoering zijn, is het voor God. Als wij nuchter en kalm zijn, is het voor u.


Qabolo de o bi nyawa yangodu asa yakelelo o Gikimoi Awi nyawa manga dorouno wasisalamati.' " 	 Dan zullen alle mensen de Redder zien, die door God gestuurd wordt."


O wange he itumu, nagala o cako motoha, de wotagi wosupu kali o nyawa imarihika wamake. So wotemo onaka, 'Qadoohaso o wange moi nisailobiku de ngini ka o kia niaaka.' 	 Om een uur of vijf ging hij nog eens naar de stad. Weer zag hij een stel mannen die niets te doen hadden. 'Waarom hangen jullie hier de hele dag rond?' vroeg hij.


So Una wasango wotemo, "Magena itero, o Elia gena igogou wahino woqomano, ma ngale wosidailako de o bi moi-moi wosidiahi. 	 Hij antwoordde: "Elia komt inderdaad om voorbereidend werk te doen.


Ngomi kanaga de mia nalika, nakoso ngomi mia buturu sutu ikurangi, hitilahi ngini gena niputuruka. Ngomi migolo o Gikimoika tanu ngini winiriwo la o loha niaaka qaputuru. 	 Het maakt ons blij als u sterk bent, ook al zijn wij dan zwak. Het is mijn vurige gebed dat het met u helemaal in orde zal komen.


So ongo Lidia de ami tahu ma raba moi ona lo yaosi qaboloka, de muna asa momikoro de momiaso motemo, "O dodiao, ngini ninako igogou ngohi o Jou Yesus towipiricayaka, nako qaloha de tanu niahino la ai tahuka nimasidodogu." So komagena muna momigegego sidago ngomi to muna ami tahuka mimasidodogu. 	 Nadat zij en haar gezin gedoopt waren, drong zij er op aan dat wij bij haar zouden logeren. "Als u ervan overtuigd bent dat ik echt in de Here Jezus geloof", zei ze, "ga dan met mij mee naar huis en blijf logeren." Wij konden gewoon niet weigeren.


de awi gogelelo o Gikimoino o nyawa moi awi ronga o Ananias wahino wowosa de awi gia wahado unaku, la una magena asa womasigelelo kali." 	 In een visioen heeft hij u zien binnenkomen. En in dat visioen legde u uw handen op hem, waardoor hij weer kon zien."


Qabolo de Una Awi gia de Awi qohu ma bi nabo wosikelelo onaka. 	 Terwijl Hij dit zei, liet Hij Zijn handen en voeten zien.


Sababu o bobita magena ma ngale o ino paooqo eko o moi-moi o duniaka papapake gena igogou isisa gila-gilaka, de ma sihino ka cawali o nyawa manga sulo de manga dodoto. 	 Zulke regels zijn door mensen bedacht. In de loop der tijd veranderen die steeds weer.


Kagena de o ngopa magena witago de iwisoroma so o raki ma duduka, de kagena asa ona iwitoomaka." 	 Ze sleepten hem buiten de wijngaard en vermoordden hem.


So de ma orasi ona yoise o Paulus wobicara onaka de o bahasa Ibrani, ona foloi imapopongoka. 	 Toen zij hem in het Hebreeuws hoorden spreken, waren ze een en al aandacht.


Komagena so o Yesus Una magena waaku kawa wotagi Awi ngeko wanononuka, kiaka o Yahudika ma nyawa manga sidongirabaka, upa sidago o nyawa ona yanako Una kiaka. Mutuwade o Yerusalem ma daeraka de womajobo wokahika o riho moi o tona ibobeleu ma dateka, la kagena Una de Awi muri-muri igoge o doku moi isironga o Efraimka. 	 Daarom bewoog Jezus Zich niet langer vrij onder de mensen, maar ging naar Efraïm, een rustig plaatsje aan de rand van de woestijn. Daar bleef Hij enige tijd met Zijn discipelen.


Maro o Babel manga dorou o nyawaka, komagena lo hika o dorou paaka o Babelka, ma ngale manga manara ma dorou moi-moi qangodu hika onaka lo pafanggali ma para ma sinoto kali la ifoloisi qatubuso. Maro o dalu qacucuka o udo-udoku posicapu, so o cuka posipara ma sinotoli posicapu la foloisi qaputuru. 	 Zet haar dubbel en dwars betaald wat zij u heeft aangedaan. Giet een brouwsel in haar beker dat tweemaal zo sterk is als wat zij voor u heeft gebrouwen.


Ngomi gena iminano koloko mifuma sababu ma ngale ma Kristus gena minisihabari, duma ngini gena nitemo koloko icocawaro sababu nidadi ma Kristus Awi nyawa. Ngini lo nitemo koloko nipoputuru de nihohoromat, duma ngomi gena imisiceke de iminano koloko maro mia buturu de mia horomati lo ihiwa. 	 Wij zijn dwaas terwille van Christus, maar u bent verstandige gelovigen; wij zijn zwak, maar u bent sterk; u staat hoog in aanzien, maar wij worden veracht.


Una wopiricaya o Gikimoika de womaeto Una o Gikimoi ma Ngopa, so hino la pakelelo idodooha o orasi manena o Gikimoi gena wodupa Una wisisalamati." 	 Hij vertrouwde toch op God? Als God zoveel met Hem opheeft, laat Die Hem dan komen redden. Hij is immers Gods Zoon?"


Kanaga o piricaya ma jarita de maenasi so ngohi aku tinidedemo nginika, duma ai orasi gena asa ipasaka. Duma ngohi tosingangasu waasi o Gideon, o Barak, o Simson, o Yefta, o Daud, o Samuel de lo o bi nabi ma binuka ona magena yangodu manga jarita. 	 Moet ik hiermee doorgaan? Ik zou tijd tekort komen als ik de ervaringen van Gideon, Barak, Simson, Jefta, David, Samuël en de profeten moest vertellen.


Komagena so kanaga ngini bilasu de nia cawaro la ma ngale aku niaeto o haiwani magena ma gegeto ngai muruo. O gegeto magena kanaga o nyawa womatengo awi ronga ena gena 666. 	 Hier is wijsheid voor nodig. Wie verstandig is, kan erachter komen wat het nummer van het beest is. Het is het nummer van een mens, namelijk 666.


So ngini ai dodiao nipipiricaya, bilasu nia sabari ilamo, ngaroko o sangisara ma rabaka, sidago o Jou done wahino kali de asa niamake o oho ka sidutu ikakali. Hika niakelelo o nyawa itotoro gena asa de manga sabarika, ona yodamaha manga doro done asa ma sopo yautu de yatolomuka, sababu o ino magegena ma faida ilamo. Ona yodamaha sidago o muura ma orasika asa yodato de sidago lo o muura ma orasika asa isopo de magena asa qabolo qangoduka. 	 Broeders, wacht geduldig tot de Here terugkomt, zoals een boer tot de herfst wacht om zijn oogst binnen te halen.


Komagena lo o bi nyawa iqoqoma-qomaka Una wasisaka, ena gena de o nguuhi ilalamo moi waaka sidago idadi o taufani, ma ngale o bi nyawa o duniaka yodupa yaaka o bi moi-moi Una wodudupawa gena, yangodu wasisa so isoneka. Ka cawali una magena o Nuh, o nabi moi o Gikimoi Awi demo wosingongangasu, de o nyawa yatumudingili wasisalamati, sababu o Nuh gena awi sininga itiai Unaka. 	 Hij spaarde ook de mensen niet die vlak voor de grote overstroming leefden, behalve Noach die de mensen opriep voor God te gaan leven en zijn zeven familieleden. Maar God liet alle andere mensen, die niets van Hem wilden weten, door de grote overstroming verdrinken.


Ngaroko komagena, ma orasi o Baba Awi Dagali moili Ngohi tasusulo magena yahino, de magena asa ma ngale Ngohi gena inisingangasu nginika. Maena gena o Gurumi Qatetebi o Baba Gikimoino, so o dodoto itotiai ma ngale Una gena qangodu aku inisingangasu. 	 Als Ik bij de Vader ben, zal Ik mijn Plaatsvervanger sturen. Dat is de Heilige Geest, de bron van alle waarheid. Hij komt uit de Vader en zal u alles over Mij vertellen.


Mutuwade o Petrus kudahu wouti de wotemo ona magenaka, "O nyawa moi niwisasari gena ngohi manena qabolo. So kanena niahino gena nidooha." 	 Petrus ging naar beneden. "U zoekt mij", zei hij tegen de mannen, "maar waarom eigenlijk?"


Kagena de Una wotemo o ngopeqeka muna magenaka, "He, Ai ngopa! Sababu ngona noipiricaya, so ngona nilohaka. Notagi de upa nohawateri." 	 "U bent genezen door uw geloof", zei Hij. "Ga in vrede."


O bi nabi de komagena lo o Yohanes ona yangodu manga dodoto de lo o bi bobita o Gikimoino o Musa walelefo, qangodu gena isingangasu iqomaka o kia done bilasu idadi. 	 Want zowel Mozes als de profeten hebben gezegd dat het zou komen.


So, ai dodiao ma Kristus niwipipiricaya, upa he niohairani nakoso o bi nyawa la o dorou yaaaka gena ngini iniduhudu. 	 Het hoeft u dus niet te verwonderen, broeders, als de wereld u haat.


De o Gurumi Qatetebi Awi kuasa wowosa ona yangoduku, de manga sininga ma rabaka wopareta so de o kuasa magena ona isolano isibicara de o bi bahasa ma somoa. 	 Zij werden allemaal gevuld met de Heilige Geest en begonnen in vreemde talen te spreken: woorden die de Heilige Geest hun ingaf.


O nyawa isususa kanaga o wange isigeto-geto igoge to ngini nia sidongirabaka, duma iteka kawa de Ngohi manena asa ihiwaka." 	 Er zullen altijd arme mensen zijn, maar Ik zal niet lang meer bij jullie blijven."


O nyawa la kanaga ma ngale Ngohi gena idodatowa de ipiricaya qaputuru, ona igogou yosanangi." 	 Gelukkig is degene die Mij accepteert zoals Ik ben."


Nakoso ma ngale Awi malaikat gena, o Gikimoi wotemo komanena, "O Gikimoi Awi malaikat ona wileleleani gena waaka la ona yodadi maro o paro, de lo maro o uku ma sora." 	 God zegt van Zijn engelen dat zij zo vlug zijn als de wind; dienaars van vuur en vlam. (c)


De o nyawa la kanaga nisangisara ma ngale ona magena bilasu o Gikimoika nigolo la Awi laha wasidumu. Igogou, upa Awi kutuku, duma cawali Awi laha gena niagolo. 	 Wens de mensen die u vervolgen alle goeds toe. U moet hun niets kwaads toewensen.


So nakoso ka cawali ani lako ma girinaka de ngona o dorouku notura, hika la ani lako ma sononga magena napeleu la naumoka. Lebelaha ngona o dorou naaka kawa de ani lako ma sononga ihiwaka, upa sidago ani rohe qaasu-asu de o narakaku niumo. 	 Als uw oog dus slechte begeerten in u opwekt, ruk het dan uit en gooi het weg. Want het is beter één lichaamsdeel kwijt te raken, dan zelf in de hel te worden gegooid.


Komagena lo ngone ipapasaka kiaka o Yesus wisibuo waasi, de ngone maro o ngopa ma ceceke moi, so ma ngale o bi adati de o galepu moi-moi gena bilasu ngone posigise so ngone imatero maro o kuasa inaparetaka. 	 Zo was het ook met ons voordat Christus kwam. Wij waren slaven van allerlei wetten en gebruiken, want wij dachten dat die ons konden redden.


De ma sonongali itura o tona qatototopoku. La o gisisi magena ioho imatekekangaho de o totopo so o totopo magena yalalo so isoneka. 	 Ander zaad viel tussen de distels en verstikte.


de wasulo la ona itagi o Jou Yesuska, la kagena de iwisano Unaka, "Baba, idodooha Ngona gena igogou o Salamati ma Kolano ngomi miwidodamaha, kiaka o Gikimoi womijajajika, eko ngomi bilasu o nyawa ma somoa moili miwidamaha." 	 Die stuurde twee van hen naar Jezus toe met de vraag: "Bent U nu de Christus of moeten wij blijven wachten op iemand anders?"


Mutuwade Ai Baba igogou Ngohi woidodara, sababu Ngohi gena tomasidailako la done tosone ma ngale aku woisioho kali. 	 De Vader houdt van Mij, omdat Ik mijn leven geef en het later zal terugnemen.


So nakoso ngomi gena, o Gikimoi Awi manara ma rabaka ngomi Una miwimote la Awi demo gena misihabari o nyawaka. So ngomi minibaja de migolo nginika, o Gikimoi Awi laha kiaka niamamakeka, magena upa ka niaqohaka la nitura o dorouku. 	 Als Gods medewerkers dringen wij er op aan dat u de genade van God, die u ontvangen hebt, niet naast u zult neerleggen.


de nahoromati ani baba de ani awa de lo nadodara ani dodiao maro ka to ngona ani rohe masirete." 	 U mag niet liegen. U moet respect hebben voor uw ouders. U moet net zoveel van uw medemens houden als van uzelf."


Duma ifoloi qaloha nakoso yanau moi-moi de ma peqeka masirete de lo o ngopeqeka moi-moi de ma roka masirete, la upa yabaja o nyafusu ma dorou yaaka. 	 Maar om ontucht te voorkomen, is het beter dat iedereen trouwt; elke man moet zijn eigen vrouw hebben en elke vrouw haar eigen man.


De lo nakoso o nyawa ona magenano nimasireseka, itekawa de asa o Gikimoi, o sanangi wonahihikeka, Una magena lo o Iblis waturaka. Ngohi togolo tanu nanga Jou Yesus Una Awi laha asa kanaga wosidumusi ngini ningoduka. Amin. 	 De God van de vrede zal ervoor zorgen dat de duivel onder uw voeten wordt vermorzeld. Ik wens u de genade van de Here Jezus toe.


De ona magenaka wotemo, "Kanaga o kia naga moi la o Gikimoi wodudupa de niaaka, magena ngini bilasu nipiricaya igogou gena Ngohi Una woisulo so tahino." 	 Jezus antwoordde: "U moet in Mij geloven. Dat is de wil van God, want Ik ben door Hem gestuurd."


De ona isango itemo unaka, "Ma ngale ngona gena o surati moi lo isidingo waasi o Yudeano, komagena lo o bi nyawa nikokalaki o Yudea ma daeraka o nyawa moi lo yahino waasi imisingangasu ma ngale to ngona ani ronga ma dorou. 	 Zij antwoordden: "Wij hebben niets slechts over u persoonlijk gehoord, niet in de brieven die we uit Judea hebben ontvangen en ook niet van de Joden, die in Jeruzalem zijn geweest.


Duma o habari magena isihabari kiaka bato, so yogiise de o nyawa yadala icarawa asa yakahika Unaka, gena yodupa yoise Awi dodoto de yogolo manga panyake wosiloha. 	 Toch wist iedereen binnen de kortste tijd wat voor kracht er van Jezus uitging. Van alle kanten stroomden de mensen toe om te luisteren naar wat Hij zei en om genezen te worden.


O orasi magena o Petrus de awi dodiao magena ona yakioloka. Ato yomomi, de asa yakelelo o Yesus Awi mulia isiru de ileto komagena lo o nyawa yasinoto Awi dateka. 	 Petrus en de anderen die in slaap waren gevallen, schrokken wakker. Ze zagen Jezus in het hemelse licht staan met de twee mannen bij Zich.


Ma orasi o nyawa imiiijaka magena asa yanako manga ngongano ma ngale o pipi yamake ma ngeko o jojaru magenano ihiwaka, de ona yangamo o Paulus de o Silaska, so yatago de o kota ma dolomuka yalia sidago yaado o bobaretaka. 	 Toen haar eigenaars zagen dat hun kans om winst te maken, verkeken was, grepen zij Paulus en Silas en sleurden hen naar het marktplein, waar het gerecht was.


De komagena lo sababu ma Kristus o sangahadika wosone, so o bi gurumi ipopareta gena qangodu waturaka. De lo aku o nyawaka wasikelelo nako o gurumi magena ma kuasa de to Una Awi kuasa, de igogou-gogou Awi kuasa magena foloisi ilamo de qaputuru, maro o prajurit kanaga manga lawangi yaturaka so kanaga o rarame ma rabaka, de manga lawangi lo idadi o dafaka de ona magena yasikelelo o nyawa manga simaka. 	 Op die manier ontnam God de duivel en zijn trawanten volledig hun macht. Hij heeft hen in het openbaar te kijk gezet en daarmee laten zien dat zij door het kruis van Christus overwonnen en verslagen zijn.


Komagena so, ngaroko o Abraham foloi wiperekika, duma o ngopa moi wamake sidago to una awi ngopa de awi danoku gena foloi yadala, imatero maro o bi ngoma o dipaka de lo o dowongi o teo ma dateka so paeto lo pamatawa. 	 Zo werd uit Abraham, die ook al te oud was om nog een kind te kunnen verwekken, een heel volk geboren; een volk van zoveel mensen dat het niet te tellen is. Net zoals de sterren aan de hemel en de zandkorrels van het strand niet te tellen zijn.


So nakoso niakelelo, de nagoona o Yudea ma daeraka bilasu yoloqa o talaye. Nagoona kanaga kota ma rabaka lo bilasu ka yodoloqa, de lo nagoona kanaga o kota ma duduka upa he iwosa o kota ma rabaka. 	 Laten de mensen die dan in Judea zijn, naar de bergen vluchten. En wie op het platteland zijn, moeten niet naar de stad gaan.


Kagena de o ngopa magena iwisoroma so o raki ma duduka de kagena asa ona iwitoomaka." So kagena de o Yesus o ade-ade magena wosijarita qabolo de wasano wotemo, "So o raki ma duhutu una magena asa o kia una waaka. 	 dan is het land van ons.' Ze sloegen hem het erf af en vermoordden hem.


Ngomi mia giliri misimane, sababu mia sininga masireteno kanaga ibao de itemo igogou to ngomi mia gogoho gena ka qaloha. Upa de o dunia ma nyawa manga cawaro, duma de ka o Gikimoi Awi laha so ngomi aku miaaka de mia sininga igogou de ibolowo o nyawa yangoduka, de ma boboloi miaaka nginika. 	 Wij kunnen eerlijk zeggen dat wij altijd zuiver en oprecht geweest zijn. Wij hebben rustig op de Here vertrouwd en niet op ons eigen kunnen. Dat geldt in het bijzonder voor onze omgang met u.


Duma nako ngohi gena, muna magena nakoso mokawi kawa, de asa ami sininga foloi isanangi. Ngaroko magena ka to ngohi ai sitiari masirete, duma ngohi tamalo magena tositemo sababu igogou ngohi lo asa kanaga de o Gikimoi Awi Gurumi ma kuasa. 	 Toch doet zij er volgens mij beter aan weduwe te blijven. Dan zal zij gelukkiger zijn. Ik geef dit advies omdat ik meen dat de Geest van God mij daar ook de wijsheid voor geeft.


O nyawa nakoso kanaga Ngohika ipiricaya, de ona magena igogou o oho ka sidutu ikakali yamake qaboloka. 	 Luister goed: Wie in Mij gelooft, heeft eeuwig leven.


So done ma orasi itotiai gena imasidiadoka, de o Gikimoi asa Awi edekati qangodu gena waaka. Ena gena, o bi moi-moi o kia naga o sorogaka de lo o duniaka gena qangodu-ngodu asa isirimoi la ma Kristus wapareta. 	 Hij heeft besloten alles in de hemel en op aarde bijeen te brengen onder het absolute gezag van Christus, als de tijd ervoor gekomen is.


Ngohi ai edekati gena ngaroko ma ngale o hali magegena ngini nianakoka de lo o dodoto itotiai inidodoto gena nimasigocoho qaputuruka, duma tinidedemoli bilasu o hali magena niososininga. 	 Ik ben van plan u daaraan te blijven herinneren, ook al weet u het allemaal en staat u stevig gegrondvest op de waarheid.


So idadi komagena, qabolo de ngomi mimasidailako so mimajobo mitagi miakahika kadoka o Yerusalemka. 	 Niet lang daarna maakten wij ons klaar en vertrokken naar Jeruzalem.


Ngohi asa tonihike ngonaka o Gikimoi Awi pareta ma kukuci, ena gena o kuasa la o Gikimoi Awi nyawa napareta. La o kia ngona o dunia ma qokuka nositatapuka, imatero de o sorogaka lo o Gikimoi wositatapu iqomaka. De lo o kia o dunia ma qokuka notemo nosimahaka, imatero de lo o sorogaka o Gikimoi wotemo wosimaha iqomaka." 	 Ik zal je de sleutels geven van het Koninkrijk van de hemelen. De deuren die jij op aarde sluit, zullen in de hemel gesloten zijn. En de deuren die jij op aarde opent, zullen in de hemel geopend zijn."


Komagena so nakoso ngini la nitagi nisumbayang de kagena o suba ma rihoka nia gaso nisisuba o Gikimoika, de nimasininga kanaga o nyawa ma somoa manga sininga niasirika so ngini inidoosaka, 	 Stel dat u in de tempel voor het altaar staat om God een offer te brengen. Als u zich daar dan herinnert dat uw broeder iets tegen u heeft, moet u het offer naast het altaar laten liggen.


Manga demo komagena, sababu Awi nonongoruku ona magena yopiricaya waasi Una gena o Salamati ma Kolano. 	 Want ook Zijn broers geloofden niet dat Hij de Christus was.


So kagena de o bi nyawa o Petrus awi demo yopipiricaya, ona magena yaosika, so o wange magena o nyawa ipipiricaya manga dala idogo kali yacala saange. 	 De mensen die aannamen wat hij zei, werden gedoopt. Op die ene dag waren dat ongeveer 3000 personen.


De ngini asa nitemo unaka, 'We! Ngomi iqomaka mioqo de miudo dede ngona, de lo ngona gena mia dokuka nodotoka bai!' 	 'Maar we hebben samen met U gegeten en gedronken. U hebt in onze straten gesproken.'


"Wewe! Qadoohaso niaaka komagena. Ngomi manena lo ka o nyawa bato koloko ngini! Ngomi miahino kanena gena o habari qaloloha minisingangasu nginika, la nia giki moi-moi isosone magena bilasu niodongosa de nimakiliho la nisuba o Gikimoi wooohoka, o Gikimoi Una magena o dipa de o dunia wosidadi, de o teo de lo o moi-moi qangodu kanaga de ma rabaka. 	 "Mannen!" schreeuwden zij. "Wat bent u nu van plan? Wij zijn maar gewone mensen, net als u! Wij hebben goed nieuws voor u. De goden die u aanbidt, zijn geen echte goden. U moet de levende God vereren! Hij heeft de hemel, de aarde en de zee gemaakt en alles wat daarin is.


Una wosimote so kagena de wosolano o ngeko wosisari la o Yesus wisiija, de o nyawa yadadala ona magena moiwa yanako. 	 Judas vond dat best en begon uit te kijken naar een gelegenheid om Jezus te laten gevangen nemen zonder dat de mensen er iets van zouden merken.


"Niise la nianako. Ngone manena pokahie nanga meta o Yerusalem ma dokuka. So kagena pahika de o Nyawa ma Duhutu Ngohi manena asa isidoa to Ngohi Ai saturuka, ena gena o imam ma bi saheka de o bi guru agamaka, la isitatapu Ngohi manena bilasu isosone. 	 "Ik zal in handen van de leidende priesters en de godsdienstleraars vallen.


So kagena de ma orasi o Silas de o Timotius o Makedoniaka so yakahino o Korintuska, de o Paulus awi manara iqoqoma magena waqoha so awi orasi qangodu o habari ma ngale o Yesus wosihabari o Yahudi ma nyawaka, ena gena wosihabari igogou o Yesus Una magena o Salamati ma Kolano. 	 Nadat Silas en Timotheüs uit Macedonië waren aangekomen, voelde Paulus zich gedrongen al zijn tijd aan zijn eigenlijke opdracht te geven. Bij elke gelegenheid wees hij de Joden er met grote nadruk op dat Jezus de Christus is.


Kagena de Una de Awi muri-muri imajobo kali. So itagi o Galilea ma tonaka, duma o Yesus woholu la upa lo o nyawa winako kiaka wogoge, 	 Vandaar reisden zij Galilea door langs allerlei binnenwegen om onopgemerkt te blijven.


So nakoso ka o dumule, kiaka kanaga o wange manenaka ioho de ilangika asa yatupu so qaukuka, gena o Gikimoi ma loha wagaka de ngini manena lo kanaga de nia boloika. Una ngini winipalihara ifoloi qaloha bai! De qadoohaso ngini Awi palihara gena niopiricayawa. 	 Als God zo goed zorgt voor de bloemen (die vandaag in het veld staan en morgen weg zijn) zal Hij dan niet nog veel beter voor u zorgen? Wat hebt u toch weinig vertrouwen in Hem!


So awi kadato ma rabaka wowosa kali, de wosulo la o Yesus lo wisingosa kali, so wotemo o Yesuska, "So Ngona igogou o kiano." Duma o Yesus ka o demo moi lo wosangowa. 	 Hij nam Jezus weer mee naar binnen en vroeg: "Waar komt U vandaan?" Jezus gaf hem echter geen antwoord.


So imagogora moi-moi manga dokuka itagi so o nyawa yasisiri manga jongutuku yasitide de Unaka yangaho kiaka yogiise Una kagena naga. 	 Zij vertelden overal in de omtrek dat Hij er was en begonnen zieken naar Hem toe te dragen.


de ona imatoore de itemo, "He, o Israelka ma nyawa ningodu! Niahino la pomakiriwo! Sababu o nyawa una manena wotagi o bi doku wageto de o nyawa yangodu wadoto, la bilasu ngone o Yahudika ma nyawa nanga ronga ma dorou ona yaaka, la upa yahoromati nanga bobita o Musa walelefoka de lo o Gikimoi Awi Tahu manenaka o dorou waaka. De o orasi manena una lo kanaga o Yahudika ma nyawa yasowo de ona wangaho so iwosa o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka, so o riho qatetebi manena gena he qatebi kawa." 	 "Mannen van Israël, help! Dit is de man die overal ingaat tegen ons volk, onze wet en onze tempel. En nu heeft hij ook nog Grieken in de tempel gebracht en daarmee dit heilige gebouw ontwijd!"


Komagena so hino la ngone paaka ifoloisi pokaeli de powosa la pogoge dede Una. Upa sidago ngone nanga sidongirabaka o nyawa moi potura so powipiricaya kawa, maro nanga ete de nanga topora iqoqomaka. 	 Laten wij ons best doen deel te krijgen aan die rust. Daarom moeten wij ervoor oppassen God niet ongehoorzaam te zijn zoals het volk Israël, dat daardoor die rust niet kreeg.


Kagena yahika de o Yesus wotemo Awi muri-murika, "Ngini ningodu manena done niloqa so Ngohi nidongosaka, sababu kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka asa isilefoka wotemo, 'Ngohi asa ma sowohi towitooma so ma duba iloqa imakokitingaka.' 	 "Jullie zullen je allemaal voor Mij schamen", zei Jezus. "De profeet Zacharia heeft geschreven: 'Ik zal de herder doden en de schapen zullen uiteengejaagd worden.' (a)


So ma orasi he qaputu Una de Awi muri-muri imasihoika o kota magenano. 	 Zoals gewoonlijk ging Hij 's avonds met Zijn discipelen de stad uit.


O Jou Yesus wotemo, "We, Marta! Ngona gena ma ngale o moi-moi idala nosihawateri de ani sininga iruwahe. 	 "Martha, Martha", antwoordde Jezus. "Wat maak je je toch druk! In het leven heb je niet zoveel nodig. Eigenlijk maar één ding. Maria heeft dat ene ontdekt en het zal haar niet worden afgenomen."


Nako o sangisara o kia bato o orasi manena naga inadahe ngoneka, ngohi tanako magena pasidoohawa, sababu o mulia done o Gikimoi asa wonasimane ngoneka magena qaloha icarawa. 	 Maar wat voor lijden wij hier ook doormaken, het valt in het niet bij de schitterende heerlijkheid, die God ons straks zal laten zien.


"Ngini manena, nakoso nia gogoho foloisi qaloha de itiai gena, asa de ma faida o dunia ma bi nyawaka. Maro o gasi kanaga nidogo nia inoku la o nyawa yodupa yaoqo. Nakoso ngini nia gogoho qatorou, magena imatero de o gasi qamiri kawa so qahaoka, de niaaka niadodoohasi la aku qamiri kali. Ma faida gena ihiwaka, so bilasu ka niaumo de o nyawa isidodipitoku. 	 U bent het zout dat de wereld leefbaar moet houden. Maar als u uw invloed verliest, wat moet er dan van de wereld worden? Weet u waar u dan nog goed voor bent? Om weggegooid en vertrapt te worden.


sababu Awi edekati o nyawa yangodu wasisalamati. De Una Awi edekati lo o nyawa yangodu yanako o dodoto itotiai. 	 want Hij wil dat alle mensen gered worden en het volgende zullen aannemen:


Mutuwade o bi nyawa ipipiricaya yododobiauka o orasi magena ona itagi o habari qaloloha isihabari kiaka bato. 	 De volgelingen die uiteengejaagd waren, spraken overal over Jezus en vertelden wat Hij had gedaan.


O Simon wosango, "Nagala o nyawa awi nagi foloi ilalamo yapiki." De Una wotemo, "Ani sango gena itiai." 	 "Ik denk de man die hem het meeste geld schuldig was", antwoordde Simon. "Precies", zei Jezus.


De lo o bole ma hutuno yaakuwa ma sopo o igo lo ioho, de lo o igo ma hutuno yaakuwa ma sopo o bole lo ioho. Komagena lo o sumu qatotorou yaakuwa isupu o ake qaloloha. Magena maro o goginano moi ngoneka, so ma orasi ngone posumbayang de o Gikimoi Awi ronga posilamo qaboloka, de upa ngone gena asa o nyawa lo manga ronga paaka qatorou. 	 En van een vijgeboom plukt u toch ook geen olijven of vijgen van een wijnstok? En uit een zoutwaterbron komt toch ook geen zoet water? Nou dan!


O nyawa nagoona ngini iniqehe qaloha, magena imatero de ona lo Ngohi iqehe qaloha. So o nyawa nagoona la Ngohi iqehe qaloha, ona manga qehe ma manara magena lo ma meta Ai Babaka, sababu Ngohi Una woisulo so tahino. 	 Wie jullie ontvangt, ontvangt Mij. En wie Mij ontvangt, ontvangt God Die Mij gestuurd heeft.