Ngaroko niaaka komagenaka, duma Ngohi ngini tinisisalasi. Sababu ngini gena asa kanaga nia dongirabaka o ngopeqeka moi ongo Izebel, de muna masirete minisihaga motemo muna gena o Gikimoi Awi nabi moi. Muna magena nimimaha-maha so o dodoto ikokulai aku modoto. Komagena so masihagaka to Ngohi Ai sosulo-sosulo, sidago ona lo manga giki o gia isiaaka de ma ino isisusubaka gena yaoqo de o bi nyafusu ma dorou lo yaakaka. 	 Toch heb Ik iets tegen u. U laat die vrouw Izébel maar haar gang gaan. Zij beweert namens Mij te spreken, maar leert de vreselijkste dingen. Zij verleidt mijn dienaren tot ontucht en het eten van vlees dat aan afgoden geofferd is.


Ma orasi ngohi kagena o Damsyik ma kotaka, de ma gubernur kiaka o Kolano Aretas wisitatapu la una wokokuasa, una magena wodupa ngohi itooma. So una awi prajurit wasulo la o kota ma bi ngoraka yojaga la ngohi itago. 	 Toen ik in Damascus was, liet de stadhouder van koning Arétas de stad bewaken om mij te kunnen gevangen nemen.


So o bodito ma sinoto gena ipasaka. Itekawa de, kodo, o bodito ma saange imasidiado kali! 	 De twee rampen zijn voorbij; maar kijk, de derde komt er direct achteraan!


De ngohi tanako igogou ngini aku niosininga ma orasi ngohi kagenasi nginika, de o moi-moi qangodu iqoma talelefoka gena ngohi tosingangasu nginika tosidadu-dadu. 	 Herinnert u zich niet dat ik u dit verteld heb toen ik bij u was? U weet wel wat hem in de weg staat.


Ngohi tongongano tanu de ai manara magegena so ai bangsa masirete to ona manga sininga ma rabaka asa o Yahudika ma nyawa yasowo gena yadoosa, la ma ngale ona o Yahudika manga sidongirabano o bolu moi lo aku o Gikimoi wasisalamati. 	 Maar wat zou het heerlijk zijn als ik mijn eigen volk jaloers kon maken, zodat in elk geval enkelen ervan Jezus Christus zouden aannemen en daardoor gered zouden worden!


Ma orasi o Petrus de o Yohanes imasidiadoka, de ona isumbayang igolo o Gikimoika ma ngale o Samaria ma nyawa ipipiricayaka o Gurumi Qatetebi wouti ona magenaku, 	 Het bleek dat de nieuwe volgelingen wel in de naam van de Here Jezus gedoopt waren, maar niet de Heilige Geest hadden ontvangen. Daarom baden Petrus en Johannes voor hen,


Qabolo ona imajobo so yoliho o dokuka, de o bi rapa yosidailako ma ngale o Yesus Awi sone ma bake isimuja. Qaboloka, de o Sabat ma wange yaadoka, so ona manga manara imawoma, yamote o bobita o Musa wosilelefoka. 	 Daarna gingen ze naar huis en maakten speciale kruiden en olie klaar om Hem te balsemen. Op de sabbat (A) namen ze rust. Dat is volgens de Joodse wet verplicht.


O habari qaloloha, kekiaka o nyawa de o Gikimoi wasikadame, gena bilasu ngini niodupa de nisihabari, magena maro nia capato. 	 Trek de schoenen aan van de bereidheid om het goede nieuws van de vrede met God bekend te maken.


O Yesus wotemo Awi muri-murika, "Igogou, o bi moi-moi kanaga idadala gena ma ngale o nyawa o dorouku yasitutura. Duma ibodito, nakoso o nyawa o sababu yaaka so o nyawa ma duuru o dorouku itura bai! 	 Op een dag zei Jezus tegen Zijn discipelen : "Verleidingen zullen er altijd zijn. Dat is onvermijdelijk. Maar degene die de verleidingen veroorzaakt, zal het slecht vergaan.


Mutuwade kanaga o bi moi-moi qangodu idadadika, ma gola kiano gena, ngohi tatailako tosidodiahika, qabolo de ngohi ai sininga ma rabaka asa tositatapu bilasu o jarita magena, ma fato de ma fara itotiai magena, talefo de tonihike ngonaka. 	 Toch dacht ik dat het nuttig zou zijn alles nog eens nauwkeurig na te gaan en u daarvan een geordend verslag uit te brengen.


O orasi magena o Yerusalemka, kanaga o nyawa moi awi ronga o Simeon, una magena awi sininga itiai de awi sigogise qaloha o Gikimoika. O Gurumi Qatetebi kanaga unaka, de lo una wongongano ma orasi he idumuka o Gikimoi asa o Israel awi ngopa de awi danoku magena wariwo. 	 In Jeruzalem woonde een zekere Simeon. Hij was een goed en eerlijk man en had een diep ontzag voor de wet van God. Hij was vol van de Heilige Geest en leefde in de stellige verwachting dat de Christus spoedig zou komen.


De lo o nyawa nagoona la o ngopa manenaka iwiqehe qaloha sababu imote Ngohi, magena imatero de ona lo Ngohi iqehe qaloha. 	 Wie zo'n kind met open armen ontvangt, uit liefde voor Mij, ontvangt Mij.


De o nita ma siwa ma buturu magena sidago ngohi tomasigelelo kawa, so o nyawa imomote gena bilasu ai giaka yacoho de ituda ma bati mimasidiado o Damsyikka. 	 Omdat ik door dat felle licht blind geworden was, moesten mijn reisgenoten mij aan de hand Damascus binnenleiden.


Nakoso koloko ngini kanaga nigogilalo de o Gikimoi winiaso so ma Kristus niwipiricayaka, upa he nia sininga isusa. Magena qadoohawa. Duma nakoso ma dongoho niamake la aku nidadi nipalako, de hika nidadi nipalako bai! 	 Was u een slaaf toen God u riep, maak u daar dan niet druk over. Maar als de mogelijkheid zich voordoet vrij te komen, moet u die kans natuurlijk met beide handen aangrijpen.


Ma orasi o Yesus womasidiado o Yerikhoka, de Una wotagi gila-gila o doku magena wakiloli. 	 Jezus kwam in Jericho, maar bleef er niet. Hij trok meteen verder.


So kagena de ma kolano magena wowosa o rarame ma koro gena wanano de wamakeka. Kanaga yakokoro manga sidongirabaka, pei, wimoi o kawi ma rarame ma baju womasitibawa. Ma kolano o nyawa una magena wikelelo, 	 De koning kwam binnen om de gasten te begroeten. Ineens viel zijn oog op een man die de feestkleding, die hem was aangeboden, niet aanhad.


Una wotemo komagena ma ngale wosiganapu Awi demo iqoqomaka wotemo, "O nyawa nagoona bato noihihike Ngohika la ipiricayaka, moi lo upa isisa." 	 Daarmee kwam uit wat Hij eerder eens gezegd had: "Van hen die U Mij gegeven hebt, heb Ik niemand verloren laten gaan."


So komagena qabolo, de Una wotagili so womasidiado de wowosa o puji ma tahu wapopareta gena awi tahuka. Kagena wowosa de wadaheno o suling yawuwu, o sone ma guule, de lo o nyawa yadadala yahika yahino so ikalala. 	 Zij kwamen in het huis van de leider van de synagoge. Toen Jezus daar alle mensen zag en het gejammer en de begrafenismuziek hoorde, zei Hij:


Komagena lo ngone, ma ngale nanga piricaya, so panako o dipa de o dunia gena o Gikimoi de Awi demo so wosidadika. So de o kia naga pakokelelo waasi magena wosidadi so o bi moi-moi qangodu magena pakeleloka. 	 Door het geloof weten wij dat het heelal door een woord van God gemaakt is; dat het zichtbare uit het onzichtbare is voortgekomen.


So o Sabat ma wangeka ngomi o kotaka de misupu mitagi o selera ma dateka, kiaka mitemo nagala o Yahudika isosumbayang ma riho kagena naga. Kagena de ngomi migogeku de o bi ngopeqeka imatolomu o riho magegenaka so mimatekebobicara. 	 Op de sabbat gingen wij de poort uit naar de rivier, omdat wij verwachtten daar mensen te ontmoeten die samenkwamen om te bidden. Er bleek een groepje vrouwen te zijn. Wij gingen bij hen zitten en vertelden hun over Jezus Christus.


Awi muri-muri asa yohairani Una Awi demo magena. Duma Una wosidadu wotemo onaka, "Ai ngopa-ngopa, igogou isusa o nyawa asa iwosa o Gikimoi Awi paretaka! 	 De discipelen waren hoogst verbaasd. Daarom zei Jezus: "Ja, het is verschrikkelijk moeilijk om in het Koninkrijk van God te komen.


So kagena yaadoka de gila-gila Una magena ona wisidasangahadika. De o orasi magena kanaga yasinotoli yasidasangahadi, ona magena o nyawa itotooma, ona yasinoto manga risoaka, so moi Awi girinaka de moili Awi gubalika. 	 Daar aangekomen sloegen zij Hem aan het kruis, samen met twee anderen, de één links en de ander rechts van Hem.


Duma ngini ningodu manena asa niboditowa de nia kia naga moi lo waali asa isisa, so ma ngale nia rohe ma buturu iliho ngohi togolo de tinigegego nginika la, ngaroko ka ma cunu lo, hitilahi nioqo kasi." 	 Toe, eet wat! Uw leven hangt ervan af. Er zal geen haar op uw hoofd gekrenkt worden."


Qabolo de una wotemo, 'O Gikimoi to ngone nanga ete de nanga topora wisusuba, Una magena asa wonihirika ma ngale Awi leleani moi Awi sininga itotiai gena ngona wonisikelelo de noise Awi ili ma orasi Una wonibicara, la ma ngeko komagena to Una Awi dupa bilasu wonisinako ngonaka ma ngale naaka. 	 Hij zei: 'De God van onze voorouders heeft u al van tevoren aangewezen om Zijn wil te kennen, om de Rechtvaardige Christus te zien en te horen spreken.


Ngohi totagi o malaikat magenaka, de togolo totemo, "Tanu o buku ilolo ma ceceke magena noihike ngohika." So una wotemo ngohika, "Naqehe de naoqo namata-mataka o buku magena. Done asa ani uru ma rabaka ma jame qamuti maro o madu, duma ani poko ma rabaka de asa idadi qamali." 	 Ik ging naar de engel toe en vroeg hem mij het boek te geven. "Hier", zei hij, "eet het op. Het zal zwaar op uw maag liggen, maar in uw mond zo zoet zijn als honing."


De lo asa toise o pareta ma kursino o ili ilalamo moi itemo, "He! O Gikimoi Awi goge o orasi manena asa kanaga o nyawa manga sidongirabaka. Komagena so o nyawa ona magena asa yodadi to Una Awi nyawa de Una masirete lo asa wogoge dede ona, imatero maro to ona manga Gikimoi masirete. 	 Ik hoorde een luide stem uit de troon zeggen: "Gods huis staat nu bij de mensen. Hij zal bij hen wonen. Zij zullen Zijn volk zijn en Hij zal Zelf bij hen zijn.


Sababu Ai demo magena, Ngohi de Ai sininga ma dupa masirete gena komagenawa. Duma Ai Baba Ngohi woisuloka la tahino, so Ai demo ka imatero maro o kia Una magena woisulo Ngohika. 	 Want Ik heb niet uit Mijzelf gesproken, maar Ik heb gezegd wat Mij is opgedragen door mijn Vader, Die Mij heeft gestuurd.


Kanaga ngini moi-moika la o Gikimoi Awi demo o buku manena isingongangasu gena niiiseka, ngohi manena, Yohanes, tobeseso nginika: Nakoso o nyawa la o Gikimoi Awi demo magena de kanaga moili yodogo, de ona magenaka o Gikimoi lo asa Awi bodito wodogo de o bodito magena maro o kia isilefo o buku manena ma rabaka. 	 Ik waarschuw ieder die de profetische woorden van dit boek hoort: Als iemand er iets aan toevoegt, zal God hem de rampen laten overkomen, die in dit boek staan.


Ngohi togolo Unaka, maro Awi laha de Awi kuasa kanaga foloisi ilalamo, de Awi Gurumi masirete magena lo tanu igogou to ngini nia sininga asa wosiputuru. 	 Ik vraag Hem u vanuit Zijn heerlijke rijkdom de innerlijke kracht van de Heilige Geest te geven.


Kanaga ma binukali itemo, "Nagala Una gena o Salamati ma Kolano." Duma ma binukali kanaga itemo, "Qadoohaso o Salamati ma Kolano de o Galileano ma nyawa moi. 	 "Hij is de Christus!" meenden anderen. Maar er waren er ook die zeiden: "De Christus komt toch niet uit Galilea?


O nyawa lo yaakuwa o oho ka sidutu ikakali inihike, ka cawali o Gikimoi Awi Gurumi gena o oho magena aku o nyawaka wahike. So Ai demo ngini tinisingangasu iqomaka gena, inisidumu o Gikimoi Awi Gurumi magena winihike o oho nginika. 	 Het leven wordt door de Heilige Geest gegeven; lichamelijk leven heeft op zichzelf geen nut. Wat Ik gezegd heb, is zowel geest als leven.


So Una wotemo onaka, "O kia ngini niananakowa sidago o orasi manena, o Gikimoi winihiri la winihike o ade-ade ma ngale, so qangodu aku nianako ma ngale idodooha Una wokolano de wopareta. Duma nakoso o nyawa Ngohi imomote waasi la tadoto bilasu de Ai ade-ade. 	 Jezus antwoordde: "Jullie horen dingen over het Koninkrijk van God, die voor degenen die er buiten staan nog verborgen zijn. Die mensen vertel Ik er over met behulp van gelijkenissen.


O Melkisedek manena o Salem ma kolano moi de lo o Gikimoi Wikukuruye ma imam moi. Ma orasi o Abraham awi lawangi o bi kolano wasitura qaboloku de womabulutu so woliho kali, o Melkisedek una magena kanaga o Abraham wisibubusu de wogolo o Gikimoi Awi laha wisidumu o Abrahamka. 	 Deze Melchizédek was koning van Salem en priester van de Allerhoogste God. Toen Abraham, na de overwinning op vele koningen, naar huis terugkeerde, ontmoette hij Melchizédek en werd door hem gezegend.


De o Petrus wotemo, "He! Ngomi manena mia moi-moi lo qangodu miodongosaka so Ngona minimoteka, so o kia asa miamake." 	 Petrus merkte op: "Wij hebben alles verlaten om U te volgen. Hoe staat het dan met ons?"


Duma igogou manga sininga ma edekati o Yesus wanako so wotemo, "Tosiade, nakoso o kolano moi de awi doku-doku, eko lo o tahu ma raba moi la ona magena kanaga imakitinga, cawali o putu de o wange imatekekokangamo, de ma ngale ona manga rimoi gena asa ibiau so isisa. 	 Hij wist wel wat in hen omging. "Een land waar burgeroorlog is, verwoest zichzelf", zei Hij. "Een gezin waar altijd ruzie is, valt uiteen.


Komagena lo upa nisasi de nitemo o duniaka, sababu o dunia gena to Una Awi qohu ma nanaho, eko lo nisasi de nitemo o Yerusalemka, sababu magena o Gikimoi Una o Kolano Wilalamo to Una Awi kota. 	 Of: 'Ik zweer bij de aarde', want de aarde is Gods voetenbank. Of: 'Ik zweer bij Jeruzalem', want dat is de stad van de grote koning.


Igogou, o orasi imasidiado qaboloka ma ngale ngini o nyawa ma somoa gena niadoto, sababu itekaka de ngini o Jou Yesus niwipiricaya. Duma ngini gena bilasu inidoto kali o Gikimoi Awi demo o dodoto ma nonoma de nimasidailako waasi o dodoto qatotubuso la niaqehe. Ce! Ngini nimatero maro ka o ngopa so kanaga yacekesi, kiaka yaaaku waasi o ino yooqo duma ka yosusu bai! 	 Nu u al een hele tijd christen bent, zou u eigenlijk anderen moeten onderwijzen. Maar u bent helaas zover teruggevallen dat de eerste beginselen van het christen-zijn u weer moeten worden bijgebracht. U bent net babies die geen vast voedsel kunnen verdragen en daarom nog melk moeten drinken.


Kagena de o Iblis iwingaho kali o riho moi ikukuru-kuruye, so ma qokuka de imatodoka wisikelelo o dunia ma bi bangsa qangodu Unaka, 	 De duivel nam Jezus mee naar een hoogvlakte en liet Hem in een oogopslag alle koninkrijken van de wereld zien.


De o wange isigeto ona itola-tolawa, o Gikimoi Awi Tahuka de o bi nyawa manga tahuka, yahika la yadoto de isihabari o habari qaloloha ma ngale o Yesus Una magena o Salamati ma Kolano. 	 Zij trokken zich niets aan van de Hoge Raad en bleven gewoon over Jezus spreken, in de tempel en bij de mensen thuis. Elke dag vertelden zij dat Jezus de Christus is.


De ngohi tosango totemo, "Baba, ngona noinako ngohi manena gena o kia-kiawa tosihoda, duma o hali moi-moi idadadi magena igogou ngona ka nanako." Kagena de una wotemo, "O nyawa magena ngaroko o sangisara ilalamo yatapaquka, duma manga piricaya o Yesuska gena yodongosawa, so ona manga juba magena isitiodo de o Duba ma Goho Awi au so idadi qaareka. 	 Ik antwoordde: "Ik weet het niet, maar - wel. Wilt u het mij zeggen?" En hij zei tegen mij: "Dat zijn de mensen die de grote verdrukking hebben doorstaan. Zij hebben hun kleren wit gewassen in het bloed van het Lam.


Kagena de ma orasi o taungu cala moi gena ipasaka, de asa o Iblis magena iwipalako awi bobilikuno. 	 Als die duizend jaar voorbij zijn, zal satan uit zijn gevangenis worden losgelaten.


Duma nakoso o Gurumi Qatetebi ma demo gena niaaka, de ma orasi ngini nisone done ngini dede o Gikimoi nioho ka sidutu ikakali. Maro o gugutuka so o kia ngone podato, komagena lo done asa pautu. 	 Wie naar de oude menselijke natuur leeft, kan alleen maar dood en verderf verwachten. Maar wie door de Heilige Geest leeft, zal ervaren dat de Geest eeuwig leven geeft.


Komagena lo o Gikimoi Awi malaikat-malaikat yanali sababu o nyawa moi, nakoso awi dorou eko ami dorou imatoba de imatoduba." 	 Ik zeg u dat er bij de engelen van God grote blijdschap is als één zondaar bij God terugkomt."


Duma o orasi manena Ngohi totemo nginika, Ngohi done o anggur manena taudo kawa, sidago ma orasi imasidiadoka la Ai Baba wodadi o kolano o dunia qamomuane ma rabaka, de asa Ngohi o anggur qamomuane taudo dede ngini." 	 Let op mijn woorden: Ik zal geen wijn meer drinken tot de dag dat Ik met jullie nieuwe wijn zal drinken in het Koninkrijk van mijn Vader."


O ngeko idodooha o Gikimoi aku wotemo manga sininga itiai Unaka gena ona ka yaholu de ka manga ngeko masirete gena ona yamote, so ma ngale manga sininga idadi itiai o Gikimoika gena ka cawali Awi bobita gena yaaka. 	 Zij begrijpen niet dat Christus gestorven is om het tussen God en hen goed te maken. In plaats daarvan proberen zij door goed te leven Gods gunst te winnen en willen zij zich niet door Jezus Christus laten redden.


Ngini bilasu niososininga ma orasi ipapasaka nanga ete moi o Abraham awi manara gena, kanaga ma ngale awi ngopa Ishak gena o suba ma rihoka wihadoku. De ngaroko awi sininga isusa, duma una asa o kia o Gikimoi wotetemo gena wimote so wodupa awi ngopa witooma, la idadi awi suba moi o Gikimoika. De o Gikimoi asa wotemo, 'Igogou! O Abraham una magena to Ngohi Ai dupa gena asa wamote de waaka, so una awi sininga itotiai Ngohika.' 	 Weet u niet meer dat God onze voorvader Abraham rechtvaardigde om wat hij deed? Hij gehoorzaamde, zelfs al hield dat in dat hij zijn eigen zoon op een altaar moest offeren.


Ma moili Una wotagi wosumbayang de wotemo, "Baba, nakoso o sangisara ma ngeko manena yaakuwa Ngohi isitilaku, maha de Ngona la Ani sininga ma dupa idadi." 	 Opnieuw zonderde Hij Zich af en bad: "Vader! Als deze beker niet kan voorbijgaan, zonder dat Ik hem leegdrink, laat dan Uw wil uitgevoerd worden."


Duma o Saulus una magena awi edekati waaka ma ngale o gogobu wasisa, so wotagi o tahu wageto, o nyawa ipipiricaya yanau eko lo o ngopeqeka walilia la o bui ma tahuka wasingosa. 	 Saulus deed zijn uiterste best de volgelingen van Jezus uit te roeien. Hij drong, niets en niemand ontziend, hun huizen binnen, sleurde mannen en vrouwen naar buiten en zette hen in de gevangenis.


Duma kanaga o nyawa ipipiricaya o Yesuska o bolu moi o Farisika ma nyawa, de ona yamuruo naga imaoko de itemo, "He! Bilasu o Yahudika ma nyawa yasowo de o Yesus iwipipiricayaka, ona magena lo imasuna kasi de bilasu pasulo yamote o bobita o Musa wosilelefoka." 	 Maar sommigen van de Farizeeërs die christen waren geworden, zeiden: "Als die mensen christenen willen zijn, moeten zij zich ook laten besnijden en de wetten van Mozes houden!"


Nako o nyawa o orasi magena, de ona yangodu gena o Salamati ma Kolano Una magena iwidamaha. Ona manga siningaka imasano itemo, "Nagala o Yohanes manena igogou o Salamati ma Kolano powidodamaha." 	 In die tijd verwachtte iedereen dat de Christus gauw zou komen. Overal vroeg men zich af of Johannes het was.


Ma orasi o Yohanes wibui waasi so kanaga o nyawa waosisi, de o Yesus lo asa wahino la wiosi. Una wiosika qabolo so wosumbayang, de imatodoka o dipa ipelenga, 	 In de tijd dat Johannes nog vrij was, mengde Jezus Zich tussen de mensen om gedoopt te worden. Na Zijn doop, terwijl Hij in gebed was,


Ma orasi o Yesus wobobicarasi, de o Yudas, o Yesus Awi muri moi yamogiowo de sinoto manga dongirabano, womasidiado. Una magena wahino de o nyawa yadadala manga giaka o sumarangi de o gogipongo ilalamo. Ona magena o imamka ma bi sahe de lo o bi Yahudika ma roriri gena to ona manga nyawa yasusulo. 	 Op het moment dat Jezus dit zei, kwam Judas naar Hem toe. Hij had een hele troep mannen bij zich die door de Hoge Raad waren gestuurd, gewapend met zwaarden en knuppels.


So qabolo de o Yesus o dokuka womahoika, de maro Awi biasa moi so wotagi kali o Zaitun ma Talaka, de lo Awi muri-muri wimote. 	 Jezus en Zijn discipelen verlieten de kamer en gingen zoals gewoonlijk naar de Olijfberg.


Ma orasi o nyawa ipipiricaya ona yanako manga edekati komagena, ona o Saulus iwingaho o Kaisarea ma kotaka, qabolo de iwisidingo o Tarsus ma kotaka. 	 Toen zijn vrienden dat hoorden, brachten zij Saulus naar Caesarea en stuurden hem vandaar naar Tarsus.


So hika ngini kanaga de nia sininga qamuuqu moi de moika de nia sabari lo ilamo, so ngini upa ka jai-jai de nimatekedoosa duma o nyawa niadodara. 	 Wees nederig en vriendelijk; heb geduld met elkaar en verdraag elkaar vol liefde.


So kagena de Una wotagi wogila-gila, de wamake kali o nyawa yasinotoli ma ria de ma nongoru, ena o Yakobus de o Yohanes. Ona magena de manga baba o Zebedeus manga soma isidiahi o deru ma rabaka. De ona lo o Yesus waaso, 	 Iets verderop zag Jezus nog twee broers: Jakobus en Johannes, de zonen van Zebedeüs. Zij zaten bij hun vader in de boot netten te repareren. Hij riep hen ook.


So una magena womajobo waasi, de ileleleani unaka yamogiowo waaso la wasulo, de o pipi o guraci wahike moi-moi pipi ngai moi. O tuangi una magena wotemo, 'Ngohi totagisi de o pipi manena aku nimasiiija hika de hino.' 	 Voordat hij vertrok, riep hij tien van zijn medewerkers bij zich. Hij gaf ieder van hen tien goudstukken om daarmee handel te drijven.


O Jou Yesus Awi muri-muri itemo Unaka, "Jou, mia piricaya gena nosiputuru ngomika bai!" 	 De apostelen zeiden tegen de Here: "Geef ons een groter geloof."


Ma boberesu o wange ma siwako kanaga o ngora saange de lo ma koremiaku o ngora saange, ma koresaraye o ngora saange de lo o wange ma dumusa o ngora saange. 	 Drie op het oosten, drie op het noorden, drie op het westen en drie op het zuiden.


Sababu ma ngale o Gikimoi Awi nyawa masirete to ona manga manara ma sopo wahiri, magena ma orasi yaadoka. Duma nakoso woqoma to ngone nanga manara ma sopo wahiri la magena qaboloka, de igogou Una asa wasangisara foloisi qatubuso o nyawa ona magena nakoso Awi habari qaloloha de yosigise iholu. 	 De tijd van Gods oordeel is gekomen en het begint bij de christenen. Als wij door Hem geoordeeld worden, wat een verschrikkelijk lot staat dan de mensen te wachten die het goede nieuws van God niet wilden aannemen!


O Yesus iwitailako o nyawa una magena, de wigalusiri so wotemo, "Cawali o ngai moisi naaka waasi. Notagi kasi la ani kia bato nosiija de ma pipi o nyawa isususaka nasitoku, la ngona asa namake o arata ma duhutu o sorogaka. Qaboloka, de nahino la noimote Ngohi." 	 Het was duidelijk zichtbaar dat Jezus genegenheid had voor deze man. Hij keek hem aan en zei: "Er is één ding dat u niet hebt gedaan. Ga naar huis, verkoop alles wat u hebt en geef het geld aan de armen. Kom dan terug en volg Mij. Dan zult u rijk zijn in de hemel."


Hika niodamaha kasi o nguusu magena lo ioho sidago o gugutu ma orasi yaado. Kagena de ngohi asa youutu tasulo la o nguusu gena yarapu iqoma kasi, la yatolomu de yapiliku, la yatupuka. Qabolo de asa o tamo yautu de yatolomu, la yadiahi o polaka.' " 	 Laat ze maar samen opgroeien tot de oogst. Dan zal ik tegen de maaiers zeggen dat zij eerst het onkruid bijeen moeten halen en verbranden. Daarna kunnen zij het graan in de schuur brengen."


So ma ngale o habari itotiaiwa ngonaka gena bilasu o kia naga moi naaka la ona magena yanako itiai de itero. Ma ngale magegena bilasu ngone paaka, sababu ona yoise qaboloka igogou ngona o Yerusalemka de nahino, so ona asa nitago de nikalaki. 	 Wat moeten wij daar nu mee? Want zij zullen vast horen dat u hier bent.


Kanaga idadika ona magena o gianongoru yatumudingika. Woriria wokawi qabolo duma awi ngopa ihiwasi de wosoneka. So ma ria ma balo muna magena asa mowikawi kali ma nongoruku una magena. 	 Nu waren er bij ons eens zeven broers. De oudste broer trouwde en stierf. Omdat er geen kinderen waren, trouwde de tweede broer met de weduwe. Maar die stierf ook zonder kinderen.


So ngini bilasu nimajaga de nimasidailakoka, sababu ngini nisidodoguwa muruoka de Ngohi asa tahino. 	 Wees dus op je hoede en houd je ogen open! Je bent gewaarschuwd!


So hika ngini nimasosininga o sidapano ma demo o Gurumi Qatetebi wodedemo, kiaka iqomaka isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "Nakoso o wange manena ngini o Gikimoi Awi ili niise gena, 	 Omdat Christus zo groot is, zegt de Heilige Geest dat wij naar Hem moeten luisteren en


Ena gena, o toka lo aku o nonako ihahairani yaaka. Ona magena itagi o dunia ma bi kolano yangodu yatolomu ma ngale o Gikimoi Wokokuasa Awi Wange ilalamoka de ona imatekekudoti. 	 Het waren duivelse geesten, die opmerkelijke dingen deden. Zij gingen naar alle koningen van de aarde om hen bijeen te brengen voor de oorlog op de grote dag van de Almachtige God.


Nagala kanaga to ngini nia sidongirabaka o nyawa moi wotemo, "Nako komagena, de o nyawa la kanaga manga sininga qatogoi upa sidago o Gikimoi wodupasi ona magena wasisala. Sababu Awi dupa ma ngale ngone o nyawa gena moi lo paakuwa paholu bai!" 	 Maar als het zo ligt, waarom neemt God het mij dan kwalijk dat ik niet doe wat Hij wil?


Ma tuangi gena wotemo, 'Igogou qaloha! Ngona ani leleani manena qaloha. Ma ngale ngona o kia naga ma cunu gena aku naaturu nokaeli, so ngohi lo asa tonitide la nodadi o kota mogiowo manga bobareta.' 	 'Fantastisch!' riep de koning uit. 'Je bent een goede medewerker. Je hebt het weinige dat ik je heb toevertrouwd, goed beheerd. Ik maak je gouverneur over tien steden.'


Qabolo de o Mesir ma dokuka o bare imasidiado, so o nyawa manga sangisara qatubuso, sidago nanga ete de nanga topora o Kanaanka lo manga ino ihiwa. 	 In die tijd brak er in Egypte en Kanaän een zware hongersnood uit. Op een gegeven ogenblik hadden Jakob en zijn familie niets meer te eten.


Maro ma Kristus Awi demo kanaga itiaika, komagena lo to ngohi ai demo magena itiaika. Komagena so igogou ma ngale upa ngini tinigolo gena, asa ngohi ifatiwa la ngohi ai giliri tosimane o Akhaya ma daera ma sigilolika. 	 Zo zeker als Christus leeft, zo zeker zal ik dit overal in Achaje vertellen.


Ma ngale ona magena manga piricaya so o Yerikho ma doku ma boberesu o wange tumudingi ma deka yogiloli sidago lo ma boberesu gena asa irubaka. 	 Omdat de Israëlieten op God vertrouwden, liepen zij zeven dagen om Jericho heen en toen stortten de muren van de stad in.


O Gikimoi Awi ngale magena, maro o Yahudika ma nyawa, komagena lo o Yahudika ma nyawa yasowo ona magena asa o bi laha o Gikimoino yamake, de lo idadi maro o bolu moi dede ona Yahudika, de ona magena lo yamakeka o kia naga o Gikimoi wajajajika. Ona yamake sababu o habari qaloloha magena yopiricayaka so de o Yesus Kristus imarimoika. 	 Het komt hierop neer: Door het goede nieuws te geloven, worden niet-Joden gelijk aan de Joden. Zij delen mee in de rijke erfenis. Zij horen bij hetzelfde lichaam, de Gemeente; en voor hen geldt dezelfde belofte in Christus Jezus.


So o Paulus de o Silas imajobo kali de itagi o Tesalonika ma kotaka. De ona o Amfipolis ma kota de o Apolonia ma kota yatilaku, de asa imasidiado o Tesalonikaka, kiaka kanaga o Yahudika manga puji ma tahu moika. 	 Zij reisden via Amfipolis en Apollonia naar Thessalonica, waar een Joodse gemeenschap was.


O Yesus de Awi muri-muri ikahino kali o Galilea ma talagaka. O nyawa yadadala yahino Unaka, so Una wadoto ona magena. 	 Jezus ging weer naar het meer. De mensen liepen met Hem mee en luisterden naar wat Hij te zeggen had.


de yotemo, "Nakoso igogou Ngona o Yahudika manga Kolano, hika Ani rohe masirete so nosisalamati!" 	 Ze zeiden: "Zeg, koning van de Joden! Red Uzelf!"


Mutuwade o Ananias wotagi de wowosa o tahu magenaka. So kagena de awi gia wahado o Saulusku, de wotemo, "Ai nongoru Saulus, o Jou Yesus nowikokelelo o ngeko ma soaka ma orasi ngona nokahino nonena gena, Una masirete woisulo ngohi tahino ngonaka la nomasigelelo kali de o Gurumi Qatetebi Awi kuasa iuti ngonaku." 	 Ananias deed wat de Here hem had opgedragen en begaf zich naar het huis waar Saulus was. Hij legde zijn handen op hem en zei: "Saul, broeder, ik ben gestuurd door Jezus, Die u onderweg hebt ontmoet. U zult weer kunnen zien en vol worden van de Heilige Geest."


So nakoso ngini kanaga o kaya o dunia manenaka ka nisigoguule so ngini nipiricayawa, o Gikimoi done asa o kaya ma duhutu o sorogaka magena winihikewa. 	 Als u niet eens eerlijk met geld omgaat, wie zal u dan de ware rijkdom toevertrouwen?


Igogou de itero, o nyawa nagoona maro ngohi la manga dupa imarimoi de o Yesus Kristus so yaaka itotiai maro o kia o Gikimoi wodudupa, ona magena lo o bi nyawa ma somoa asa yasisangisara. 	 Ja, het is nu eenmaal zo dat wie werkelijk een met Jezus Christus willen blijven, het zwaar te verduren krijgen van de mensen die Hem haten.


O bangsa moi yasaturu o bangsa ma somoa, o kolano moi asa yakudoti o kolano ma somoa. Kiaka o dunia ma qokuka asa idadi kiaka bato o bare so o ino asa ihiwa, de lo o osu de o diwotu. 	 Over de hele wereld zullen volken tegen elkaar worden opgehitst. Er zullen hongersnoden en aardbevingen zijn. Nu hier, dan daar.


Komagena lo iqomaka o Jou Yesus wositatapuka o nyawa la kanaga o habari qaloloha isihohabari, ona magena manga oho ma kurangi bilasu o nyawa yosigogigiseno yamake. 	 Zo heeft de Here ook gezegd dat de mensen die het goede nieuws brengen, moeten worden onderhouden door de mensen die dat goede nieuws ontvangen.


De Una wotemo, "Magena igogou, duma kanaga o nyawa moili, ngaroko Ngohi masirete tinihiri ngini nimogiowo de sinoto, duma kanaga nia sidongirabaka moi igogou wodadi o Iblis ma sosulo moi." 	 Jezus zei: "Ik heb jullie alle twaalf uitgekozen, maar één van jullie is een duivel."


O Yesus wisano una wopipiloka, "O kia nodupa Ngohi taaka ngonaka." De una wopipilo gena wosango wotemo, "Baba Guru, ngohi todupa tomasigelelo." 	 "Wat kan Ik voor u doen?" vroeg Jezus. "Och, Here", antwoordde de blinde man, "ik wil zo graag kunnen zien!"


Sidago o cako saangeka de o Yesus womatoore, Awi ili wapoputuru, "Eli, Eli, lama sabakhtani!" Gena o Yahudika manga demo ma ngale gena, "Ai Gikimoi, Ai Gikimoi, qadoohaso Ngona noidongosa Ngohi!" 	 Om drie uur riep Jezus luid in het Aramees: "Eloï, Eloï, lama sabachthani?" Dit betekent: Mijn God, mijn God, waarom hebt U Mij verlaten?


La Una wotemoli onaka, "Igogou, ngini o Gikimoi Awi bobita nitilaku ma ngale nisilaku to ngini nia adati de nia galepu masirete. 	 Jezus antwoordde: "En waarom houdt u zich niet aan de wet van God?


Ka cawali maro kiaka bato o Jou wositatapu o nyawamoi-nyawamoika, ma orasi ipapasaka o Gikimoi o nyawa moi-moi waaso so wipiricayaka, ka komagena lo bilasu ngone inangodu podupa paaka. Ai sulo magena ngohi todoto o bi gogobu moi de moika. 	 Maar, laat ieder zc leven als de Here voor hem bedoeld heeft en met de gaven die de Here hem heeft gegeven. Ieder moet zo leven als de Here hem heeft geroepen. Dit is iets wat ik in alle gemeenten voorschrijf.


Ma gubernur woholu de wotemo, "O kia naga tosilelefoka gena, komagena bato de yaakuwa niatagali." 	 "Wat ik geschreven heb, blijft staan", antwoordde Pilatus.


Duma o Yesus womabulutu de ona wangamoka. 	 Jezus keerde Zich om en zei dat zij zich moesten schamen.


"Ma orasi Ngohi tahino kali maro o Kolano moi gena, ma dodagi imatero maro o ade-ade manena: Kanaga o nyawa ma tuangi moi awi tahu wodongosa de wotagi o doku ma soa ikukuruka. Una magena womajobo waasi, de wileleleani waaso de wasulo de awi arata wosidodogu onaka, ma ngale una wihiwa de tanu ona gena yosiaka so ma dogo sutu yamake. 	 Het Koninkrijk van de hemelen is als iemand die naar het buitenland ging en zijn geld toevertrouwde aan zijn knechten.


So ma dodoguka de una wisidingo awi ngopa masirete magena wotagi kadoka yomomanara ona magenaka. De awi sininga ma rabaka itemo, 'Igogou, done ai ngopa masirete so iwihoromati.' 	 Tenslotte stuurde de eigenaar zijn zoon. Hij dacht dat zij voor hem wel respect zouden hebben. Maar toen de boeren de zoon zagen aankomen, zeiden ze tegen elkaar: 'Daar is de erfgenaam! Laten wij hem doodslaan. Dan is de wijngaard van ons!'


Ngaroko ngini nia sininga iruwahe so niamalo isusa gena, qadoohawa. Sababu ngini nia siningaka salalu ka o bi moi-moi idadala nisosininga, duma to ngini nia umuru gena ka o putu moi lo nidogo niaakuwa. 	 U bent Hem toch meer waard dan de vogels! Al die zorgen maken uw leven geen dag langer.


So muna gila-gila moloqa momagogora o Simon Petruska de o muri moili o Yesus wisibobosoka, de onaka motemo, "Awadede! Nanga Jou Awi sone ma bake nagala o nyawa yatosi de isiloqaka bai! So ngomi lo mianakowa iwisiloqa gena kiaka yakahika." 	 Zo vlug ze kon, holde zij naar Simon Petrus en Johannes. "De Here is uit het graf gehaald!" hijgde ze. "Wij weten niet waar ze Hem hebben neergelegd."


O nyawa nakoso igogou o Jou Gikimoi Awi manara yaaka, upa imatekekangamo de o nyawa ma somoa, duma ona bilasu manga sininga qaloha o nyawa yangoduka, de ona aku o nyawa yadoto itiai, de lo manga sabari ilamo o nyawaka. 	 Een knecht van de Here mag geen ruzie maken; hij moet de mensen die verkeerd doen, vriendelijk en geduldig terechtwijzen.


So ona manga bicara qabolo de ma Gubernur Feliks wosulo la o Paulus aku wobicara, so wotemo, "Ai baba! Ngohi masirete lo tanako ngona itekaka ngomi manena o Yahudika nomipareta de nodadi o hakim. Mutuwade ani simaka de ai sininga isosanangi so tobarani to ona manga galaki moi-moi magena ngohi tasango la tosinako itiai. 	 De gouverneur gaf een teken dat het nu Paulus' beurt was om te spreken. "Omdat ik weet dat u al vele jaren de rechter van het Joodse volk bent", zei Paulus, "begin ik met goede moed aan mijn verdediging.


Komagena lo Ngohi, nakoso Ai baju ihiwa, de o baju ngini nisihike Ngohika. Ngohi topanyake, de ngini nisisou de nipalihara. De Ngohi isibuika, de ngini lo nikurumi Ngohi o buika.' 	 Ik had niets om aan te trekken en u hebt Mij kleren gegeven. Ik was ziek en u hebt Mij opgezocht. Ik zat in de gevangenis en u bent bij Mij geweest.'


Kanaga imatero maro o kia isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O moi-moi o Jou Awi siningaka o nyawa moi lo akuwa yatuga. O Jou Una gena o nyawa moi lo akuwa widoto." Ka ka ngone manena, o Gurumi Qatetebi powimomote gena, o moi-moi ma Kristus Awi siningaka magena kanaga ngoneka wonasimane de wonadoto, la ngone aku panako. 	 Bovendien staat er in de Boeken: "Wie kent de gedachten van de Here? Wie zou Hem raad kunnen geven?" (b) Wij kennen Christus door ons geloof.


O Bereaka ma nyawa gena manga sininga foloi qaloha so imaketerowa de o Tesalonika ma bi nyawa. De ona manga sininga ma rabaka yodupa isigise o habari ma ngale o Yesus. De o wange isigeto ona o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma raba yatailako ma ngale isiketero de o Paulus awi dodoto igogou, eko hiwa. 	 Toen ze daar aankwamen, gingen zij naar de synagoge. De Joden daar waren niet zo bevooroordeeld als die van Thessalonica. Zij luisterden heel aandachtig naar hen. Elke dag keken zij in de Boeken na of het waar was wat Paulus beweerde.


Sababu de o Gikimoi Awi kuasa ma roriwo so o Paulus aku waaka o nonako ilalamo de ifoloi iqoku so yohairani. 	 God deed door de handen van Paulus buitengewoon grote dingen.


So o Galilea ma tonaka o Yesus de Awi muri-muri imatolomuka, de Una watemo onaka, "Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena done asa isidoa Ai saturu manga gia ma sohaka, 	 In de tijd dat zij door Galilea trokken, zei Jezus: "Het is bijna zover dat Ik in de handen van de mensen zal vallen.


De o nyawa ifufuma niadoto de lo o nyawa imadoto waasi gena aku niadoto, sababu ngini de o bobita o Gikimoino so o kanako itotiai gena nianakoka. 	 Omdat in Gods wet de waarheid en de kennis onder woorden zijn gebracht, denkt u buitenstaanders en kinderen iets te kunnen leren.


Ngaroko komagena, o Yesus Awi nonongoru imajoboka, de Una lo done asa womajoboli o rarame magena ka wotagi. Duma Una koloko womapopongoka, la o nyawa upa iwinako. 	 Maar toen Zijn broers naar het feest waren vertrokken, ging Hij toch, zo onopvallend mogelijk.


Kagena de o Jou wotemo kali ngohika, 'Saulus! Notagi bato! Sababu Ngohi asa tonisulo notagi o bi nyawa o Yahudika yasowo de o doku ikukuruka.' " 	 De Here zei: 'Ga nu! Ik zal u ver weg sturen, naar vreemde volken."


Duma ma orasi una waaka maro komagena, de imatodoka awi tuangi asa womasidiado ma orasi eko ma wange una wananakowa. 	 en leeft er maar op los en bedrinkt zich, dan komt zijn meester op een moment dat hij hem helemaal niet verwacht.


Ma ngale o Habel awi piricaya so una watide awi suba moi o Gikimoika kiaka ifoloisi qaloloha de awi ria o Kain awi suba. Ngone panako una wopiricayaka, sababu ma orasi awi suba gena o Gikimoi waqehe qaloha, de Una wotemo igogou o Habel gena awi sininga itiai. De ngaroko ipasaka de una wosoneka, duma awi piricaya sidago o orasi manena so idadi o simodoto moi ngoneka. 	 Omdat Abel op God vertrouwde, had zijn offer meer waarde dan dat van Kaïn. Door zijn offer aan te nemen, zei God dat Abel voor Hem rechtvaardig was. En hoewel hij allang dood is, spreekt Abel nog steeds door zijn voorbeeld.


Upa lo nitemo ngomi manena midalu, maro o kia ngini nimitahe ngomika. Sababu o orasi manena o goginita nosi de asa o cako siwo. 	 Ik zal u uitleggen wat hier gebeurd is. Wij zijn helemaal niet dronken! De dag is nog maar net begonnen, het is pas negen uur!


So nagoona la kanaga manga tahu ma ngihi iqoqokuka lo upa iwosa la manga kia naga moi yaqehe, duma ka youti de yodoloqa. 	 Als je op dat moment op het platte dak van je huis zit, ga dan niet naar binnen om nog iets mee te nemen. Vlucht!


Duma una wotemo onaka, "Ngaroko komagena, duma kanaga o nyawa moi woisulo ngohika, so ai jongutu talolo la tatoti de totagi sidago tahino kanena. Una magena ngohi woisilohaka de woisulo, 'Hika nomaokoye! De ngona ani jongutu nalolo la natoti de notagi.' " 	 Hij antwoordde: "De Man die mij genezen heeft, zei dat ik mijn matras moest oppakken en lopen."


Igogou! Una manena cawali o tahu woaaka moi awi ngopa, ma awa gena ongo Maria, de Awi nongoru o Yakobus, o Yusuf, o Simon de o Yudas. 	 "Hoe is dit mogelijk?" zeiden zij daar. "Hij is toch de zoon van onze timmerman! En we kennen allemaal Zijn moeder Maria en Zijn broers Jakobus, Jozef, Simon en Judas. Zijn zusters wonen hier ook.


O kudoti ma bi dahe moi-moi, kekiaka o Gikimoi wosidodailakoka, gena qangodu-ngodu hika ngini niacoho la ma ngale o Iblis awi sihaga moi-moi gena akuwa niamote. 	 Bewapen u met alle wapens die God ons geeft. Dan zal de duivel met zijn slinkse streken u geen kwaad kunnen doen.


Maro ma nabi Yunus kanaga o wange saange de o putu saange wogoge o nao ilalamo moi ma poko ma rabaka, komagena lo Ngohi o Nyawa ma Duhutu done o wange saange de o putu saange asa togoge o boosu ma rabaka. 	 Jona zat immers drie dagen en drie nachten in de buik van het zeemonster. Zo zal Ik drie dagen en drie nachten in het hart van de aarde zijn.


Mutuwade ngohi todupa o riho kiaka bato o nyawa o Jou Yesus wipiricayaka so imatotolomuka, o bi nyawa yanau gena yodupa o Gikimoika manga sumbayang yatide. Yanau ona magena bilasu manga sininga ma rabaka o dorou ihiwa, de aku manga gia yatide la yosumbayang Unaka, de ona manga doosa moi lo ihiwa o nyawaka de lo yongongano Una asa manga sumbayang magena wasango. 	 Daarom wil ik dat als mannen hun handen opheffen om te bidden, zij eerlijk en oprecht zijn, zonder enige twijfel of wrok in hun hart.


o Salomo ma ngopa yanau gena o Rehabeam, o Rehabeam ma ngopa yanau o Abia, de o Abia ma ngopa yanau o Asa. 	 Salomo was de vader van Rehabeam; Rehabeam de vader van Abia.


O moi-moi gena niaaka de magena ma rabaka ngini de Awi Gurumi ma buturu bilasu nia sumbayang o Gikimoika gena upa itogu, la salalu nimajaga de nimasidailako ma ngale Awi nyawa yangodu so aku nigolo Unaka. 	 Bid voortdurend en laat u daarbij leiden door de Heilige Geest. Verslap daarin niet, maar houd vol en bid onafgebroken voor de andere christenen.


De manena lo o Gikimoi Awi demo unaka, 'Ani ngopa de ani dano done asa igoge maro o nyawa itatagino o doku ma somoaka, de o doku ma duhutu magena asa yaduhudu so yasidipito qasiri ma deka o taungu o ratu iha. 	 God zei: 'Uw nakomelingen zullen tijdelijk in een vreemd land wonen. Zij zullen daar 400 jaar slaven zijn en slecht behandeld worden.


Kagena de o ngopa magena witago so witoomaka. De lo awi bake magena ona yaumo o raki ma duduka." 	 Zij grepen hem, sloegen hem dood en gooiden hem over de muur.


Ma orasi Awi muri-muri ona magena yakelelo o kia naga asa idadi, de ona itemo, "Jou, to ngomi kanaga de mia sumarangi!" 	 Toen de andere discipelen zagen wat er ging gebeuren, riepen ze: "Meester, zullen we erop los slaan? We hebben zwaarden bij ons!"


O Yesus Kristus, igogou Una magena o Gikimoi Awi dupa gena waaka. Sababu ka ma moi Una Awi rohe wahike isone maro o gaso moi isisuba o Gikimoika, so ngone Awi nyawa yatetebi sababu nanga dorou gena qangodu watupu so ka moi de ihiwaka. 	 Door te doen wat God van Hem vroeg en eens en voor altijd voor ons te sterven, heeft Christus onze zonden vergeven en ons gereinigd.


Ngohi tanako done ngohi totagi la ihiwaka, de o bi nyawa manga sininga qatotorou de manga galusiri ihihiwa done asa yahino nia sidongirabaka gena, maro o bi duba o boulamo ifofufuruka so kagena yoduumo la idadi ma goli. 	 Want ik weet dat er na mijn vertrek valse leraars, als hongerige wolven, bij u zullen komen; zij zullen de kudde niet ontzien.


De wosano, "Ani ronga naguuna." Wikokitoka una magena wosango, "Ai ronga Dala." (Wosango komagena sababu wikokitoka una magena awi toka idala.) 	 "Hoe heet je?" vroeg Jezus aan de boze geest. "Legioen", was het antwoord. Want de man zat vol boze geesten.


De ona yasimahawa o nyawa ona magegena yatooma, duma bilasu ka yasisangisara ma deka o ngoosa motoha. O sangisara ma siri gena imatero maro o hai sosolota nakoso o nyawa yagoli de yabisa ma siri gena komagena. 	 Maar zij mochten hen niet doden. Die mensen moesten vijf maanden lang gepijnigd worden, met gemene steken als van een schorpioen.


Igogou, ona magena o Gikimoi asa wasangisara, sababu ngone panako Awi Jaji ma Buku ma rabaka wotemo, "Ngohi manena asa tafanggali. Ngohi gena asa tasangisara." De lo wotemo, "O Jou Awi nyawa ona magena manga loha de manga dorou ma sopo wahiri." 	 Wij weten dat God gezegd heeft: "Ik zal wraak nemen. Ik zal het kwaad vergelden." En Hij heeft ook gezegd: "Ik zal rechtspreken over mijn volk." (C)


Sababu Ngohi totemo, igogou Ngohi asa tooqo kawa o Paskah ma ino manena sidago idadi la pooqoli done o orasi ma simaka, nakoso o Gikimoi wopareta maro o kolano moi o duniaka." 	 Ik zeg jullie dat Ik het Paasmaal beslist niet meer zal eten tot het Koninkrijk van God volle werkelijkheid is geworden."


So komagena ngone nanga laqe lo, ngaroko itimisi, duma ka o demo moi lo ma kuasa ilamo so ipareta qaputuru. Maro idodooha lo o uku, ngaroko ma nonomaka qaceke, duma kanaga o ponga ilalamo lo aku yatupu. 	 Net als het bit van een paard en het roer van een schip, is ook de tong een klein ding, maar wat kan het veel kwaad doen! Eén vonkje is genoeg om een heel bos in brand te zetten.


So ngini gena upa niohairani duma bilasu ka ninali de nia moreka, sababu maro ma Kristus wisangisaraka komagena ngini lo kanaga nisangisara. La done ma orasi Una wahino kali de Awi mulia gena o Gikimoi wosikelelo, de ngini nia nali gena foloisi ilamo. 	 Eigenlijk moet u blij zijn zelf iets te ervaren van wat Christus heeft doorgemaakt; want op de dag dat Christus zal laten zien hoe groot en machtig Hij is, zult u een geweldige blijdschap met Hem delen.


Magena positero maro o ngopeqeka moi ma orasi mopuo gena ami siri de mosangisara, duma nakoso mopuo qaboloka, de ami siri ma sangisara lo mawosaka, sababu ma ngale o ngopa moi mosibuo o duniaka so muna foloi minali. 	 Net als bij een zwangere vrouw die moet bevallen. Tijdens de geboorte heeft zij veel pijn. Maar als het voorbij is, denkt zij niet meer aan de pijn en de moeite, zo blij en gelukkig is zij met haar kind.


Gila-gila o Paulus womaoko so wapomaka, de wotemo, "Ai gianongoru o Israelka ma nyawa de o bi nyawa ma somoasi nisusuba o Gikimoika! Hika ningodu gena ai demo nisigise! 	 Paulus stond op en wenkte om stilte. "Mannen van Israël en u die ontzag voor God hebt,


Ngini bilasu nipiricaya qaputuru la ma ngale o Gikimoi Awi dupa niaakaka, so done o kia naga Una winijajajika gena aku niamake. 	 U moet volhouden om de wil van God te doen. Als u dat doet, krijgt u wat Hij heeft beloofd.


Ma ngale magegena kanaga o kota magenaka o nyawa moi, o salaka wouuhi, awi ronga o Demetrius. De una o seri ma ronga o Artemis ma tahu ma bi dulada ma ceceke-ceke wosiaka de o salaka ma ngale o nyawa yasuba, so una de awi nyawa o salaka imomanara gena o pipi yamake idala. 	 Het begon bij Demetrius, een zilversmid die zilveren tempeltjes van de godin Artemis maakte en vele vakmensen werk verschafte.


So, baba, ma orasi ngona noigolo ngohi la ma ngale tahino gena, bilasu ka tahino. So o orasi manena, baba, bilasu tanako qadoohaso ngohi noigolo tahino." 	 Daarom ben ik zonder aarzelen meegegaan toen u mij liet vragen bij u te komen. Maar ik ben wel benieuwd waarom u dat hebt gedaan."


Ngini ningodu o Gikimoi niwipipiricaya so nimarimoika de o Yesus Kristus kagena o Filipi ma kotaka, de ngini o gogobu ma bobareta, de lo ma leleani. Ngomi misinoto, ena gena o Paulus de o Timotius, o Yesus Kristus womisitatapuka midadi to Una Awi sosulo. 	 Van: Paulus en Timotheüs, dienaren van Christus Jezus. Aan: Alle gelovigen in de stad Filippi en hun voorgangers en diakenen.


Duma o nyawa moi kagena manga sidongirabano awi sumarangi walia de wisioto ma Imam Wilalamo awi gilalo moika, so awi ngau lo waturaka. 	 Maar één van Zijn discipelen trok een zwaard, haalde uit en sloeg de knecht van de hogepriester een oor af.


Ka idadiwa o Gikimoi powisisanangi, hitilahi ngone powipiricaya. Sababu o nyawa la kanaga yodupa imasidate o Gikimoika, ona magena bilasu yopiricaya igogou o Gikimoi kanaga, de lo yopiricaya igogou Una wafanggali qaloha o nyawa iwisasari la iwinakoka. 	 Maar als iemand niet gelooft, kan God niet tevreden over hem zijn. Wie tot God komt, moet geloven dat Hij bestaat en beloont wie Hem zoeken.


Komagena so o orasi manena gena upa ngohi ai buturu masirete so ai sininga itiai, duma cawali de ma Kristus Awi oho ma buturu asa aku ai sininga itiai. La ma ngale o orasi manena ngohi tooho de o Gikimoi Awi Ngopa towipiricayaka, la Una magena asa aku ai sininga itotiai gena waaka. Sababu Una magena ngohi woidodara de ma ngale ngohi lo Una wodupa wosone. 	 Ik ben samen met Christus aan het kruis gestorven. Daarom leef ik zelf niet meer, maar Christus leeft in mij. Zolang ik nog in dit lichaam ben, leef ik door het geloof in de Zoon van God. Hij hield zoveel van mij dat Hij Zijn leven voor mij heeft gegeven.


O bi moi-moi magegena ngomi milefo nginika, la ma ngale ngomi dede ngini igogou pomore de nanga nalika. 	 Wij schrijven u dit allemaal om u te laten delen in de blijdschap die wij hebben ervaren.


So o Paulus o gogelelo magena wamakeka, de gila-gila ngomi mimasidailako la mitagi o Makedoniaka. Sababu miamalo igogou o Gikimoi womisulo so bilasu mitagi o habari qaloloha misihabari o bi nyawa o daera magegenaka. 	 Nadat Paulus het visioen had gekregen, deden wij ons best zo snel mogelijk naar Macedonië te vertrekken, want wij maakten eruit op dat God ons opdroeg de mensen daar het goede nieuws van Jezus Christus te vertellen.


So orasi magena qabolo ma kapita magena wotagi o bi prajurit de manga bi sahe wangoso de ona itagi imagogora yakahino o nyawa yadadala imatotolomuno. De ma orasi o nyawa yadadala wikelelo una dede to una awi prajurit, de ona imatoguka so o Paulus he wingapo kawa. 	 Hij rukte meteen uit met zijn soldaten en officieren. Zodra de oproerkraaiers de commandant en zijn soldaten zagen aankomen, hielden zij op met slaan.


Ma orasi he qaputu de o nyawa yadala yabisisiri de yabikokitoka yatotota Unaka. 	 Die avond na zonsondergang bracht men allemaal mensen bij Hem, die ziek waren of boze geesten in zich hadden.


Qabolo de o Yesus o ade-ade moili wadoto so wosijarita kiaka o nyawa kanaga yadoduhudu o nyawaka de itemo ka ona masirete gena manga sininga itiai. 	 Daarna vertelde Hij een gelijkenis speciaal bedoeld voor degenen, die opschepten over hun eigen goedheid en die op al de anderen neerkeken.


Duma nakoso woleleleani magena awi sininga qatorou, una magena asa awi siningaka wotemo, 'Ai tuangi ma deka lo woliho waasi.' 	 Maar als zo iemand slecht is en bij zichzelf zegt:


De komagena lo nakoso o nyawa igogilalo de kanaga maro manga tona masirete ihiwa, so bilasu o nyawa ma somoa una awi tonaka imanara la manga oho yamake, ona magenaka nadoto bilasu manga manara moi-moi ma rabaka iwisigise qaloha o tona ma duhutu una magenaka. Komagena bilasu o bi kia naga o tona ma duhutu wosusulo upa isiholu, duma ka yaaka la awi sininga isanangi. 	 Zeg tegen de slaven dat zij hun eigenaars moeten gehoorzamen, zodat die tevreden over hen kunnen zijn. Zij mogen geen grote mond tegen hen opzetten.


Komagena so ngone aku potemo Una waaka nanga sininga itiai, upa sababu Awi bobita paaka itiai, duma nakoso ngone o Jou Yesus powipiricaya bai! 	 Wij komen met God in het reine door op Jezus te vertrouwen en niet door stipt de wet na te leven.


Ngaroko, o demo manena yadahe o bi roka yangoduka. O bi roka bilasu ma peqeka womidodara imatero maro de awi rohe masirete wododara, de lo ma peqeka bilasu ma roka gena mowihoromati. 	 Voor ieder van ons persoonlijk komt het hierop neer: De man moet net zoveel van zijn vrouw houden als van zichzelf en de vrouw moet haar man respecteren.


Ma nonomasi una gena o nonako moi wahikeka, wotemo komanena, "O nyawa naguuna ngohi towihahame gena, Una magena qabolo. Una niwitago de niwingaho, de lo niwijaga nisidodiahi." 	 Judas had met hen afgesproken dat hij Jezus, volgens het gebruik, met een kus zou begroeten. Daaraan konden zij zien wie zij gevangen moesten nemen. "Laat Hem niet ontsnappen", had hij gezegd.


Ngini gena nifumaka. Nakoso o nyawa la ona o Jou Yesus wipiricayaka, duma ona la o loha moi-moi yaakawa, manga piricaya gena asa ma faida ihiwa. Maro o nyawa moi la awi rohe isone so awi buturu ihiwaka de o manara kia naga moi lo waaku kawa waaka. Maro komagena hika ngohi tinisikelelo nginika. 	 Dwazen! Wanneer zult u eens leren dat 'geloven' geen zin heeft als u niet tegelijk ook dcet wat God van u vraagt? Geloof dat niet met daden samengaat, is geen echt geloof.


Duma ma orasi Ngohi manena tooho kali isosone manga sidongirabano, de Ngohi asa totagi toqoma de ngini o Galilea ma tonaka." 	 Maar nadat Ik weer levend ben geworden, zal Ik naar Galilea gaan en jullie daar ontmoeten."


Upa sidago ngomi minisulo ifoloi de magena maro ngini tinisidipito ma ngale nia piricaya miapareta, sababu ngini nia piricaya qaputuru ma Kristuska. Ngomi mia ngale gena maro de nia dodiao so mimanara la ngini asa igogou ninali. 	 Niet dat ik iets over uw geloof te zeggen heb; dat is sterk genoeg. Nee, ik wil met u meewerken aan uw blijdschap.


Ai dodiao nipipiricaya, ai demo ma dodogu talefoka, o kia ngini niaaka qaboloka de iqoma ngomi minidotoka bilasu niaaka gena, ma ngale o Gikimoi Awi dupa aku yamote. Igogou, bai ngomi bai ngini lo o Jou Yesus Awi dupa pamote, duma ngomi minibaja de migolo nginika bilasu qangodu magena niaaka foloisi nikaeli. 	 Broeders, wat uw dagelijkse leven betreft vragen wij u dringend in de naam van onze Here Jezus om u zo te gedragen dat God er vreugde aan beleeft. U deed dat al, maar wij vragen u dringend dat nog meer te doen.


Duma nakoso ngini ningodu kanaga o Gikimoi Awi demo nisingangasu, de kanaga lo o nyawa ma somoa o Gikimoi Awi demo yananakowa eko o nyawa ipipiricaya waasi iwosa, de ma ngale ngini nia singangasu ma demo so ona magena manga sininga ma rabaka asa yanako igogou ona de manga salaka de lo manga dorouka. 	 Maar als u allemaal namens God spreekt, wordt zo iemand overtuigd en zal hij tot inzicht komen, omdat zijn geweten gaat spreken.


Komagena so ma ngale Una gena ona imatekesigurubu moi de moika, duma to ona manga bicara magena o Farisika ma nyawa ona yoiseka. So o Farisika ma nyawa magena imatekebicara dede o imamka ma bi sahe. So imatekebicara qaboloka, de ona yangodu magena itagi imakangaho o Gikimoi Awi Tahu yojojajagaka, de itemo onaka, "Nitagi la ngini bilasu o Yesus niwitago." So yojojajaga ona magena yasulo ma ngale o Yesus witago. 	 De Farizeeërs hoorden wat er onder de mensen over Hem gefluisterd werd. Daarom stuurden zij, in overleg met de leidende priesters, enkele tempeldienaars om Hem gevangen te nemen.


So o bui ma sahe wosingangasu o Pauluska wotemo, "Baba-baba, o Roma ma bobareta isulo ngohika la tinisisupu. So nitagi niliho bato, de nimapopongo de upa lo nitoosa." 	 "Stel die mannen in vrijheid", zeiden zij. De cipier ging het Paulus vertellen. "De rechters hebben gezegd dat u mag worden vrijgelaten. U kunt vertrekken en ongehinderd verder reizen."


Duma o prajuritka manga sahe magena womaha-mahawa o Paulus awi demo magena, duma o deru wapopareta de o deru woaahoka to ona manga demo foloi womote. 	 Maar de Romeinse officier luisterde naar de stuurman en de kapitein in plaats van naar Paulus.


"O bi guru agama de lo o bi Farisika ma nyawa ona magena kanaga o Musa awi kursika imatamiye, sababu ona gena asa o bobita o Musa walelefo magena inidoto. 	 "De godsdienstleraars en de Farizeeërs moeten de wet van Mozes handhaven.


Duma kanaga lo ma binuka ona itagi o Farisi ma nyawaka, de o kia Una waaakaka magena isingangasu onaka. 	 Maar sommigen gingen naar de Farizeeërs om te vertellen wat Jezus had gedaan.


So kagena de o Jou Yesus manga dorou ma sopo wafanggalika de o sangisara o nyawa nagoona la o Gikimoi iwihoromatiwa de lo o habari qaloloha ma ngale o Jou Yesus gena yosigisewa. 	 in een laaiend vuur laat zien wie Hij is. Dan zal Hij allen straffen die niets van God willen weten en hun oren dichthouden voor het goede nieuws van onze Here Jezus.


Magena de o nyawa yadadala manga sidongirabano o nyawa moi womatoore wotemo, "Ya Baba Guru, kodo! Nowitailako ai ngopa. Una manena ai ngopa womatetengoka. 	 Er was een man bij die luidkeels riep: "Meester! Kom toch kijken naar mijn jongen! Het is mijn enig kind.


Nakoso o prajurit moi winigegego awi gina niamoku la niaaho ma gaku o kilo moi, de hika ngini niaaho de nitagi ma gaku sidago lo o kilo sinotoka. 	 Als iemand u dwingt iets een kilometer te dragen, draag het dan twee kilometer.


Komagena so o kia naga moi ngohi tahiri gena asa tanako waasi. Sababu nako ngohi tonyafusu so o duniano tosupu de tokahika ma Kristuska togoge, magena ifoloisi qaloha. 	 Maar aan de andere kant zou ik graag deze wereld verlaten om bij Christus te zijn, want dat is toch verreweg het beste. Het is duidelijk dat er van twee kanten aan mij getrokken wordt.


duma ma ngale o Jou Una magegena so asa pooho eko posone lo ka podupa powisisanangi. Sababu, bai pooho bai lo posone, ngone gena to Una Awi nyawa masireteka. 	 Ons leven is voor de Here en ook ons sterven is voor de Here. Wij zijn van Hem, in leven en dood.


De to ngomi mia dorou tanu nosiapongu, sababu ngomi lo o nyawa manga dorou gena miasiapongu. Upa nosimaha la o dorou imibaja ngomika.' " 	 Vergeef ons de zonden die wij hebben gedaan. Want wij vergeven ook de mensen die ons iets hebben aangedaan. Laat niet toe dat wij in verleiding komen."


Duma woleleleani moi kanaga cawali ka o cala moi wamake, una magena wotagi o tonaku wosibuaweka, de kagena ma tuangi awi pipi magena waihuka. 	 Hij verdiende er 2000 bij. Maar de man die 1000 geldstukken had gekregen, groef een gat en stopte het geld voor alle zekerheid in de grond.


Nako Ngohi totemo, 'Ani dorou tosiapongu,' de nakoso imahoi, eko hiwa, ngini niakelelowa so nianakowa. Duma nako totemo, 'Nomaoko la notagi,' de ngini aku niakelelo de nianakoka Ai buturu iwisilohaka. 	 Wat is moeilijker: Hem zijn zonden vergeven of hem genezen?


O gura magena ma ngoguka de itagi sidago imasidiado ma ngoguka so kagena o Pafos ma kotaka, de imakamake o nyawa womagogomahate moi awi ronga o Bar-Yesus de una magena o Yahudika manga nabi wokokulai moi. 	 Zij trokken het hele eiland door en kwamen tenslotte in Pafos, aan de westkust. Daar ontmoetten zij een Joodse tovenaar die beweerde dat hij een profeet was.


So nakoso ngohi tososininga o bi laha moi-moi gena qangodu ngini niamakeka, de ngohi bilasu o Gikimoika totemo, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." Ma orasi o habari ma ngale ngini niwipiricaya qaputuru o Jou Yesuska de lo nia dodara o Gikimoi Awi nyawa yangodu gena ngohi toiseka, 	 Daarom houd ik ook niet op God voor u te danken, want ik heb gehoord hoe groot uw geloof in de Here Jezus en uw liefde voor alle christenen is.


so ona magena yasinoto kawa, duma ka ka moi.' 	 Hij en zijn vrouw zijn dan niet langer twee, maar één. Wat God bij elkaar heeft gebracht, mag door geen mens worden gescheiden."


so awi sininga gena asa ngai sinotoka. Komagena lo o ngopeqeka moi nakoso kanaga momoqoka waasi eko mojojojarusi, muna magena modupa mosininga cawali o Jou Awi manara gena idodooha aku ami rohe de ami sininga lo ka ma ngale o Jou Awi dupa gena maaka. Duma o ngopeqeka moi la kanaga momoqokaka, muna magena bilasu mosininga ami oho o dunia manena ma rabaka gena idodooha aku ma roka mowisisanangi. 	 Een getrouwde vrouw heeft hetzelfde probleem. Ook zij is bezig met de dingen van de wereld en probeert het haar man naar de zin te maken. Heel anders is het voor een ongetrouwde vrouw. Zij kan al haar tijd en aandacht aan de zaak van de Here besteden en behoort Hem met hart en ziel toe.


De ma orasi Ngohi o Nyawa ma Duhutu tahinoka, de asa ka tooqo de toudo. Ona magena lo Ngohi iholu, so itemo, 'Hika Una niwinano bai! Cedeke! Una witesere, witobadalu, de imatekedodiao de o balastengi itotolomu de lo o bi nyawa ma dorou o bi kawasa yahoholu.' Ngaroko komagena, duma nakoso nianano o Gikimoi Awi nyawa wimomote manga manara, de ngini asa nianako Awi ngale gena itiai de wocawaro." 	 Ik eet en drink wel, en u moppert: 'Hij is een veelvraat en een drinkebroer; een vriend van tolontvangers en slechte mensen!' De praktijk zal wel uitwijzen of u gelijk hebt!"


So kagena de o Yahudika manga roriri isitatapu ma orasi de ma wange la aku ona yahino unaka imatolomu kali. So ma orasika de ona magena yahino foloisi yadala o Paulus awi dodoguka, so ka o goginita nosi de o Paulus wosihabari de wadoto onaka womatoguwa ma bati imaqa-maqaka. Una wosihabari ma ngale idodooha o Gikimoi wokolano de wopareta o bi nyawaka, de lo o bi bobita o Musa wosilelefoka bai lo o bi nabi manga buku ma demo wadoto la manga sininga waqeha ma ngale yopiricaya o Yesus Una magena igogou o Salamati ma Kolano. 	 Zij maakten een afspraak met Paulus om daar eens uitgebreid over te praten. Op de afgesproken dag kwamen zij bij hem thuis en luisterden naar wat hij te vertellen had. Van 's morgens tot 's avonds sprak hij vol vuur over het Koninkrijk van God. Hij probeerde hen aan de hand van de boeken van Mozes en de profeten, ervan te overtuigen dat Jezus de Christus is.


Maro komagena lo kanaga dede ngini. Nakoso ngini kanaga nisibobicara o bi bahasa irupa-rupa o nyawa yananakowa, de igogou ma ngale gena ngini nia dodiao asa yanakowa. Sababu ngini niodupa ifoloi o bi cocatu o Gurumi Qatetebino niamake, so hika niodupa la aku niaaka o bi cocatu kiaka o gogobu manga piricaya foloisi nisiputuru. 	 Dus moet u, omdat u zo vurig naar de gaven van de Geest verlangt, proberen uit te blinken in d!e gaven waar de gemeente door opgebouwd wordt.


Ngohi asa o Tikhikus towisulo la wahika nginika ai habari ma ngale ngohi gena qangodu nginika winisingangasu. Una gena mia dodiao wopipiricaya de womomanara moi so ngomi miwidodara ifoloi de lo o Jou Yesus wileleani wokaeli. 	 Mijn goede vriend en broeder Tychicus, een trouwe werker die samen met mij de Here dient, zal u vertellen hoe het met mij gaat.


Nakoso kanaga ngini de o Yesus Kristus nimatekerimoika gena, ma edekati kanaga o Yahudika ma nyawa eko o Yahudika ma nyawa yasowo lo ka nimaketero, eko yanau eko ngopeqeka lo ka nimaketero, de lo o bi gilalo eko igogilalowa lo ka nimaketero. Sababu ngini ningodu gena ka nimaketero nakoso dede o Yesus Kristus nimatekerimoika. 	 Er kan nu geen sprake meer zijn van Jood of niet-Jood, van slaaf of vrij man, van man of vrouw; want in Christus Jezus zijn wij één geworden.


So ona magena yahino de itemo Unaka, "Baba Guru, ngomi mininako Ngona o nyawa nototiai moi, de Ngona namodowa nagoona bato. Ngaroko ona magena o nyawa yalalago, Ngona de Ani sininga igogou nasidoto maro o kia o Gikimoi Awi dupa bilasu paaka. Komagena so hika nomisingangasu, ka qaloha o balastengi pofangu ma Kolano Wilalamo ma Kaisarka, eko upa. Bilasu ngomi mifangu eko upa." 	 "Meester", zeiden die heel vriendelijk, "wij weten dat U echt voor de waarheid uitkomt. U gaat Uw eigen gang en trekt Zich niets aan van wat de mensen denken. Alles wat U over de weg van God zegt, is waar. Maar wij hebben een vraag: Is het toegestaan de keizer belasting te betalen of niet?"


Kagena de ngohi takelelo kali o namo muludu moi isososo o ngawa-ngawako, de toise ma ili ilamo itemo, "O bodito! O bodito! Kodo! O bodito qatotorou foloi ilamo asa yadahe o nyawa igogogoge o duniaka, sababu o orasi manena asa o malaikat yaruwangeli manga trompet magena yawuwu." 	 Toen zag ik hoog in de lucht een arend vliegen en hij schreeuwde: "Och, hoe verschrikkelijk zal het voor de mensen op de aarde zijn, wanneer de drie andere engelen op hun bazuin blazen!"


So o nyawa magena womajobo de wotagi o Dekapolis ma daeraka wosihabari ma ngale o Yesus Awi manara qaloloha unaka, de o nyawa yangodu yogogiise gena yohairani icarawa. 	 De man ging weg en vertelde overal in de provincie Dekapolis wat Jezus voor hem had gedaan. Iedereen luisterde met verbazing naar hem.


Una Awi demo magena Awi muri-muri yoise, de ona foloi yohairani sidago itemo, "We! Nako igogou komagena, done nagoona asa aku isalamati la yamake o oho ka sidutu ikakali." 	 Door die opmerking raakten de discipelen erg in de war. "Wie kan dan gered worden?" vroegen zij.


Maro ka iqoqoma o Musa o tona ibobeleuka de kanaga o didiki moi maro o ngihia gena o tabagano isitulada watide la nagoona yakokelelo gena isonewa, de komagena lo Ngohi o Nyawa ma Duhutu bilasu o sangahadiye isidola. 	 Zoals Mozes in de woestijn een koperen slang omhoog hield, zo moet ook Ik, de Mensenzoon, opgeheven worden.


So maro o bi moi-moi magena o bi gogobu ma somoaka lo taaakaka, qangodu magena lo asa nginika taakaka. Ka cawali o kia naga moili kanaga taaka waasi, ena gena o gaji nginika togolowa bai! Nako ngohi taaka waasi komagena gena, idodooha. Ngini niosininga ngohi o sala moi taaka, eko hiwa. We! Ihiwa bai! 	 In welk opzicht heb ik u minder behandeld dan de andere gemeenten? Dat ik niet op uw kosten heb geleefd? Wel, dat moet u mij maar vergeven.


Igogou o muri ona gena idadiwa itemo, 'Nako ngohi de ai guru, ngohi foloi tolamo.' Komagena lo o nyawa la idadi ileleleani, igogou ona idadiwa itemo, 'Nako ngohi de ai tuangi woipopareta, ngohi foloi tolamo.' Idadiwa yotemo komagena. 	 Een leerling is niet meer dan zijn leraar en een knecht niet meer dan zijn baas.


Kanena o Efesus ma kotaka ma moiku de ngohi kanaga o bi nyawa ma dorou tamake, manga edekati gena ngohi ilawangi, maro o haiwani ilalago la kanaga asa igoli. So nakoso ngohi ai oho o dunia manenaka kanaga o sangisara maro komagena tamake de, kodo, magena ma faida asa ihiwa, hitilahi ngohi de ai ngongano la done o soneno asa isioho kali. Duma nakoso idadiwa o nyawa isosone done yasioho kali, igogou foloisi qaloha la ngone pooho imatero maro o nyawa itemo komanena, "Hino la o wange manena pooqo de poudo la foloi posanangi, sababu nagala ilangi de ngone asa posone." 	 In Efeze heb ik bij wijze van spreken met de wilde beesten gevochten; op leven en dood. Menselijk bekeken, was dat zinloos. Als het waar is dat er geen doden weer levend worden gemaakt, laten we dan eten, drinken en vrolijk zijn, want morgen sterven wij misschien.


De upa lo o nyawa moi o dunia manenaka ngini niasihie de niaaso 'Baba', sababu nia Baba gena kanaga ka womatengo, Una magena nia Baba o sorogaka. 	 Noem nooit een mens 'Vader'. Want u hebt maar één Vader, God in de hemel.


Ngomi miholu mimatogu, sababu misibicara maro o kia ngomi masirete miakeleloka Una waaaka de miiseka Una wotetemo gena." 	 Wij kunnen gewoon niet zwijgen over wat wij hebben gezien en gehoord."


Mutuwade ona Unaka yosano itemo, "Qadoohaso o bi guru agama yodedemo gena o Salamati ma Kolano iwihiwasi de bilasu ma nabi Elia wahino woqomano." 	 De discipelen vroegen: "Waarom zeggen de godsdienstleraars altijd dat de Christus pas kan komen nadat Elia is geweest?"


Una gena Awi Ngopa masirete magena womasitouna kawa de wonasitodihike ngoneka, sidago lo bilasu ma Ngopa wosone bai! So nakoso wonahike komagena, de igogou Una lo asa wonasitodihike ngoneka o bi moi-moi qangodu de kanaga ma somoasi. 	 God heeft immers Zijn eigen Zoon niet ontzien, maar Hem uitgeleverd terwille van ons allemaal. Zal Hij, nu Hij Zijn Zoon heeft gegeven, ons dan ook niet alles geven?


So ngaroko to Una awi sala moi lo yamakewa la isitatapu bilasu Una witooma, duma ona igolo o Pilatuska la witooma. 	 Hoewel zij geen geldige reden konden vinden om Hem ter dood te veroordelen, hebben zij Pilatus toch gevraagd Hem om te brengen.


Gena ma ngale o Gikimoi o Petrus wiaso, so o Petrus gena maro Awi sosulo moi ma ngale wotagi Awi habari wosihabari o Yahudi ma nyawaka. Komagena lo o Gikimoi woiaso ngohi maro to Una Awi sosulo moi ma ngale totagi Awi habari tosihabari ona magena o nyawa o Yahudika yasowo. 	 God gebruikte Petrus als apostel voor de Joden en mij als apostel voor de volken, die God nog niet kenden.


Una wisioho kali de asa Una wodola o sorogaye, de kagena o Gikimoi Awi girinaka womatamiye ma ngale bilasu o bi malaikat de lo o bi kuasa qangodu-ngodu ka Ona yasinoto yasigise. 	 Christus is naar de hemel gegaan en troont nu naast God op de hoogste ereplaats in de hemel. Alle engelen, heersers en machthebbers zijn aan Hem onderworpen.


Mutuwade ma orasi o Daud ka woohosi, una magena o nabi moi de wanako o Gikimoi wojaji sidago lo wosasi o Daudka gena, igogou una awi ngopa de awi dano moiku asa o Gikimoi witide la Una wokolano maro ka o Daud wokolano. 	 Maar hij wist wat er na zijn dood zou gebeuren. God had hem beloofd dat één van zijn nakomelingen in zijn plaats koning zou worden.


O Yusuf de ongo Maria ona magena manga manara o Jou Awi bobita moi-moi isilelefo gena qangodu yaaka qaboloka, de ona iliho o Nazaret ma dokuka o Galilea ma tonaka. 	 Nadat Jezus' ouders alles hadden gedaan wat zij volgens de wet van God moesten doen, gingen zij terug naar huis, naar Nazareth in Galilea.


De lo Una wahirika o nyawa nagoona la kanaga o dunia ma bi nyawa yasidoohawa, de yasiceke, de lo yanano manga faida ihiwa, ma ngale isikelelo igogou o bi moi-moi o kia naga o dunia ma bi nyawa yatuga de itemo qaloha gena, qangodu ma faida ka ihiwa. 	 God heeft het onaanzienlijke en verachtelijke van de wereld uitgekozen. Dat gebruikt Hij om wat in de wereld belangrijk is, buitenspel te zetten.


De Una wotemo onaka, "Nitagi o doku magenaka. La kagena o dokuka niwosa, de ngini asa niakelelo o keledai ma goho moi yapilikuka. De o nyawa moi lo waasi o keledai magena yobane. Ma bobiliku niasose de niaahono kanena. 	 "Ga naar het dorp daar", zei Hij. "Als jullie er binnenkomen, zullen jullie een ezel zien die vastgebonden langs de weg staat. Het is een veulen, waarop nog niemand heeft gereden.


Ma orasi o bi nyawa ona magena kanaga o Yesus Awi demo yoise, de Una watemo wimomote ona magenaka, 	 Alle omstanders konden het horen toen Hij tegen Zijn discipelen zei: "Ik waarschuw jullie voor de godsdienstleraars.


De lo ngini o nyawa moi lo nakoso kanaga o sala yodupa yaaka, de igogou ona manga sala magena asa o Gikimoi wafanggali de o dorou, sababu Awi fanggali gena upa o nyawa moi wasiguui de o nyawa moili wasitubuso, duma magena ka imatero. 	 Maar wie iets slechts doet, krijgt het zelf weer terug. Want voor God zijn alle mensen gelijk.


koloko o sasawi ma sopo ngai moi o tonaku podato. Ngaroko o sasawi ma sopo magena ifoloi qaceke de o sopo ma somoa o dunia manena ma qokuka, 	 Het lijkt op een mosterdzaadje. Hoewel dat een heel klein zaadje is, wordt het toch een erg grote struik. Er komen zulke grote takken aan dat de vogels eronder schuilen en erin kunnen nestelen."


Kagena de Una wotemo onaka, "O wange manenaka o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma gimina, kiaka tababacaka gena, kangano ma orasi nioise gena asa isiganapu." 	 Hij begon: "Wat Ik u zojuist heb voorgelezen, is werkelijkheid geworden."


"O kia naga to Gikimoi gena upa ngini nionghike o kasoka, upa sidago maena imakiliho de ka ngini nigoli. De lo o kia naga ma ija ihahali gena upa nisitopo o titika, sababu done maena asa ka isidodipitoku de yaqohaka." 	 Geef de dingen van God niet aan de vijanden van God. Zorg ervoor dat zij geen vat op u krijgen. Gooi geen parels voor de zwijnen. Zij zullen de parels vertrappen, zich omdraaien en u aanvallen.


o Gikimoi Awi gogobu la kanaga nginika bilasu ona magena niajaga, maro o sowohi moi wojaga de wapalihara to una awi duba. Ngini niajaga ona gena, upa nitemo maro o momoku qatotubuso moi, duma ma sababu magena maro o Gikimoi Awi dupa, komagena lo to ngini nia dupa de nia edekati masirete so ona niajaga. De lo upa ona niajaga de nia ngale gena o pipi niodesere, duma ka nia sininga ma loha so nialeleani. 	 Wat ik u dringend wil vragen, is dit: Wees goede herders voor de kudde van God. Doe dat niet omdat het nu eenmaal moet, maar omdat u graag wilt doen wat God van u vraagt. Doe het ook niet om er beter van te worden, maar omdat u daartoe bereid bent.


O doro gena positero de o dunia manena. O gisisi qaloloha gena, positero de o bi nyawa la idadi o Gikimoi Awi pareta ma rabaka. De o nguusu gena positero de o bi nyawa la kanaga o Iblis wimomote. 	 Het goede zaad zijn de mensen die bij het Koninkrijk horen. En het onkruid zijn de mensen die bij de duivel horen.


Komagena isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "Kanaga o nyawa moi lo yahiwa manga sininga itiai o Gikimoika. 	 Het staat zo in de Boeken: "Voor God is niemand rechtvaardig, werkelijk niemand.


Yadadala yahika Unaka, la manga ngale hitilahi iwipaqa, sababu kanaga Awi roheno o kuasa isupu de isiloha to ona manga panyake qangodu manga roheka. 	 Iedereen probeerde Hem aan te raken, omdat een geweldige kracht van Hem uitging. Hij maakte ze allemaal beter.


Ngohi tasimahawa o ngopeqeka moi de modoto o nyawa ipipiricayaka eko lo yanau mapareta, duma bilasu momarihi-rihi de mosigise bato. 	 Ik laat niet toe dat een vrouw een man leert of de baas over hem is. Zij moet zich in de samenkomsten rustig houden,


Kagena de una womanosu kali, de o orasi magena qabolo de o toko isoreka. 	 Petrus ontkende het opnieuw. Direct daarna kraaide er een haan.


Ngini o Jou Yesus niwipipiricaya o Israelka ma nyawa o soa yamogiowo de sinoto manga ngopa de manga danoku, de nitagi so niodobiau o tona ma somoaka la kagena nigoge. Ngohi, Yakobus, o Gikimoi de o Jou Yesus Kristus isitatapu todadi Manga sosulo moi, mutuwade o surati manena talefo ngini ningoduka. Salamati pomakamake. 	 Van: Jakobus, een dienaar van God en van de Here Jezus Christus. Aan: De Joodse christenen die over de hele wereld verstrooid zijn.


Ai dodiao nipipiricaya, bilasu ngini nianako igogou ngini gena nimatero maro o Gikimoi Awi tahu so kagena ma rabaka kanaga Una wogoge de kanaga Awi Gurumi magena lo wogoge to ngini nia sininga ma rabaka. 	 Weet u niet dat u zelf de tempel van God bent en dat Zijn Geest in u woont?


So wisari o Yerusalem ma doku yakiloli yahika de yahino o wange saange qabolo, de asa Una wimake o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka. Una de o guru-guru agama so manga demo wosigise de lo onaka wasasano. 	 Na drie dagen zoeken vonden ze Hem eindelijk. Hij zat in de tempel tussen de godsdienstleraars en was heel serieus met hen aan het praten.


Nakoso qaloha, lebelaha o nyawa yadadala manena nasulo itagi la ona o ino imaija kadoke o doku de o soaka imakokadateka." 	 dan kunnen ze naar de dorpen en boerderijen gaan om eten te kopen. Hier kunnen zij niets krijgen; er woont hier niemand."


Kanaga lo o bi nyawa ma somoa itemo, "Una magena iqoqoma ma nabi Elia de womasimane kali." De ma binukali itemo, "Una manena o nabi moi o orasi iqoqomaka de kanaga wooho kali." 	 Anderen zeiden: "Het is Elia of in ieder geval één van de oude profeten die is teruggekomen uit de dood." Er deden allerlei geruchten de ronde.


Ngona nasulo o bi nyawa ikakaya upa ona imacaralamo, de nadoto upa lo manga kaya magenaka ona imasingongano. Sababu o nyawa lo yahiwa manga kaya ma deka gena aku yanako. Duma manga ngongano gena bilasu o Gikimoika, sababu Una de to Una Awi moi-moi wonahike qangoduka ma ngale ngone inanali. 	 Zeg tegen de rijken dat zij niet trots mogen zijn en niet moeten vertrouwen op hun geld, dat slechts een twijfelachtige zekerheid geeft, maar dat zij moeten vertrouwen op de levende God, Die ons van alles geeft om ervan te genieten. Zeg hun dat zij hun geld moeten gebruiken om er goed mee te doen.


Qaboloka de Una o tahuka wowosa de Awi muri-muri wimote la yosano o kia Una wosibobicaraka gena. 	 Later, toen Hij met Zijn discipelen weer thuis was, begonnen die er ook over.


So o Filipus wotagi de wimote-mote awi padati magena, de woise o Yesaya awi buku ma demo wabaca. So o Filipus wisano, "Baba, o kia ngona nababaca gena, ma ngale ka nasahe, eko hiwa." 	 Filippus zette de pas erin en toen hij bij de wagen kwam, hoorde hij iemand hardop lezen. Het was uit het boek Jesaja.


So o Saulus wotagi o Yerusalemka, la wahika o bi nyawa ipipiricaya magena wadodiao. Ngaroko, igogou, o Saulus o Yesus wipipiricayaka moi, duma ona iwingaku waasi so ka iwimodosi. 	 Toen Saulus in Jeruzalem aankwam, probeerde hij zich bij de andere discipelen van Jezus aan te sluiten. Maar die waren allemaal bang voor hem, omdat zij niet konden geloven dat hij ook een discipel van Jezus was geworden.


Nogena yosupuka, de o nyawa moi awi ronga o Sostenes, o puji ma tahu ma sahe, una magena iwitago de iwingaho o hakim ma tahu ma simaka so ona iwingangapo, duma o manara komagena o Galio womaha-mahawa. 	 Toen grepen zij Sosthenes, de leider van de synagoge en gaven hem voor de ogen van Gallio een pak slaag. Maar Gallio trok zich er niets van aan.


De kagena o Yesus wobicara kali o nyawa yadadalaka wotemo, "Ngohi manena maro o nita moi o dunia ma bi nyawaka. So nakoso o nyawa la imote Ngohi, de ona magena asa o bubutu ma rabaka igoge kawa, duma asa yamake o oho ma duhutu de o nita magena foloisi yadisiwa so igogou aku o Gikimoi winako itiai." 	 Jezus richtte Zich weer tot de mensen en zei: "Ik ben het licht van de wereld. Wie Mij volgt, zal nooit in het donker rondtasten, maar leven in het licht."


De kanagali nakoso o Iblis, o bi toka wakokolano, una gena awi pareta ma rabaka imakitinga, o pareta magena bilasu isisa de qalutu. Duma ngini gena nitemo, o Beelzebul Ngohika woihike o buturu la ma ngale o toka todusu. 	 Als het waar is wat jullie zeggen, dan vecht de duivel tegen zichzelf.


De lo Ai Baba Una Ngohi woisuloka so tahino, Una masirete lo o bi moi-moi ma ngale Ngohi gena wosingangasu qaboloka. Duma ma ngale Ngohi woisusuloka la tahino gena ngini manena nipiricayawa, so ngini lo ma moi waasi Ai Baba Awi ili niise de Awi jamani lo niakelelowa, eko Awi demo ma ngale lo nia sininga ma rabaku gena iwosawa. 	 Wat de Vader zegt, bereikt u niet werkelijk. Want u gelooft Mij niet, hoewel Ik door Hem gestuurd ben.


Ma orasi o Yesus he womasidiado o Yerusalemka, so o doku magena aku wakelelo, de Una asa wogari. 	 Jeruzalem was nu niet ver meer. Zodra Jezus de stad zag liggen, begon Hij te huilen.


Komagena lo o doku ma nyawa yadadala yahino imatolomu manga tahu ma lolohaka. 	 Veel nieuwsgierigen waren te hoop gelopen en voor het huis was het een drukte van belang.


O Yesus iwingaho ma Imam Wilalamo awi tahuka. Kagena de o imamka ma bi sahe, de o Yahudika manga roriri, de lo o bi guru agama yangodu imatolomu. 	 Jezus werd naar het paleis van de hogepriester gebracht, waar de Hoge Raad was bijeengekomen.


La o nyawa yadadala magena yaoqo sidago yapunu. 	 Iedereen at tot hij genoeg had. Er waren heel veel mensen. Het aantal mannen alleen al bedroeg 6:5000. Na de maaltijd werd het overschot opgehaald en in manden gedaan. Twaalf manden vol!


So kagena de o Paulus iwingaho o mahkamah moi isironga o Areopagus ma rihoka, so kagena o nyawa yadala asa imatolomuno, de ona itemo unaka, "Nako qaloha de hika o dodoto qamomuane magena nomisingangasu ngomika. 	 Zij namen hem mee naar de Areopagus en vroegen: "Mogen wij eens wat meer horen over die leer van u?


O orasi magena lo Ai leleani-leleani, yanau de o ngopeqeka, onaku asa to Ngohi Ai Gurumi tahike la wowosa de manga siningaka wopareta so ona lo Ai demo isingangasu. 	 In die dagen zal God Zijn Geest ook uitstorten over ondergeschikten en zij zullen Zijn woorden spreken.


De nakoso o nyawa kanaga yojaji de o Gikimoi Awi Tahu yapeto magena itemo isasi, gena ma ngale isisasi de yapeto o Gikimoi Awi Tahu de lo o Gikimoi lo kiaka kanaga wogogoge ma rabaka. 	 Wie zweert bij de tempel, zweert bij de tempel èn bij Hem, Die erin woont.


De o nyawa una magena wosango wotemo, "Baba Guru, o bobita qangodu magena tamoteka. So o kiasi bilasu taaka." 	 "Maar daar heb ik mij altijd aan gehouden. Wat moet ik dan nog meer doen?" vroeg de jonge man.


Kanaga to ngohi ai momoku moi bilasu o habari qaloloha tosihabari, upa ka o Yahudika ma nyawa, duma o bi nyawa yangoduka, komagena bai lo o kota ma bi nyawaka de ona manga sakola ikukuruye, bai lo o soa de o doku ma bi nyawaka de ona manga sakola ikuruye waasi. 	 Het is namelijk mijn plicht beschaafde èn primitieve volken, ontwikkelde èn ongeletterde mensen het goede nieuws te brengen.


De lo sababu o nyawa ona magena iholu o Gikimoi iwinako itiai, so Una waqohaka la manga sininga qatotorou yamote, sidago lo o bi moi-moi o kia Una wosibobitaka upa yaaka gena, ona asa ka yaaka. 	 Omdat zij niets van God wilden weten, heeft God hen overgelaten aan alles wat in hun verdorven gedachten opkomt. Zij gaan zich te buiten aan allerlei onbehoorlijke dingen.


De ngini manena dede ma Kristus gena nimarimoika so o bi kuasa ma buturu ma sihino o duniano gena niaholuka. Mutuwade bilasu nisigise kawa o bobita moi-moi ifufuma, maro kanaga o dunia ma bi nyawa ma binuka yosigise, ena gena, 	 Als u nu dus met Christus gestorven bent, bestaat u niet meer voor de geesten van deze wereld; hoe is het dan mogelijk dat u zich toch, net alsof er niets gebeurd is, weer regels laat opleggen van: 'blijf af', 'eet dat niet' en 'raak dat niet aan'.


De una wisidapano de wingamo ma Kolano Herodeska, una magena o Galilea ma tona wapopareta, sababu o Herodes iqomaka de una womasipeqeka ongo Herodias, muna magena awi nongoru masirete ma peqeka. Ma ngale awi manara magena so o Yohanes wisidapano unaka, de lo ma ngale awi manara qatotorou ma binukasi. 	 Gouverneur Herodes (die al heel wat slechte dingen had gedaan) maakte een einde aan Johannes' optreden door hem gevangen te nemen. Want Johannes had in het openbaar gezegd dat het niet goed was dat Herodes samenleefde met Herodias, de vrouw van zijn broer.


Ngohi ai edekati qalohawa nako ka jai-jai bato totulu nginika. Nako o Jou woisimaha, de ngohi todupa dede ngini togoge ma orasi gena sutu iteka. 	 Deze keer wil ik niet alleen maar even bij u aankomen. Ik zou graag wat langer blijven als de Here het goed vindt.


"Noliho kasi, de nodedemo ani nyawaka o Gikimoi Awi manara ilalamo waaka ngonaka." So o nyawa magena womajobo de wotagi o doku ma rabaka wosihabari ma ngale o Yesus Awi manara qaloloha unaka. 	 "Ga naar uw familie", zei Hij, "en vertel hun wat God voor u heeft gedaan." De man ging overal in de stad vertellen wat Jezus voor hem had gedaan.


So o nyawa yokokisupu yahino la yatailako. Kagena de ona yaado o Yesuska, de o nyawa iqomaka wikokitoka una magena witogosa kawa, so o Yesus Awi dateka womarihi-rihi, de womabajuka, de lo awi sininga itiaika. O bi nyawa ona magena iwikelelo de yamodo. 	 Het duurde niet lang of er kwamen van alle kanten mensen aanlopen om het met eigen ogen te zien. Zij zagen de man, die van de boze geesten bevrijd was, aan de voeten van Jezus zitten. Hij had kleren aan en was volledig bij zijn verstand.


La o nyawa yopipiricaya ona magena tahike Ai kuasa la o nonako ihahairani aku yaaka. Komagena lo de to Ngohi Ai ronga aku o toka yodusu, de ona lo asa isibicara o bi bahasa ma somoa, 	 De mensen die het geloven, zullen hieraan te herkennen zijn: Zij zullen in mijn naam boze geesten verjagen;


So ma orasi ngone inaosi, de komagena maro ngone dede Una pomatekesikosone sidago lo inapoosuka. La ma ngale ngone o dorou pomaha-maha kawa, de maro ma Kristus de ma Baba Awi kuasa ilalamo so o sone ma rabano wisioho kali, komagena lo o ngeko qamomuane ma rabaka pooho. 	 Die doop in Hem was onze begrafenis. En zoals Christus weer levend is gemaakt door de heerlijke macht van de Vader, zo mogen wij nu ook een heel nieuw leven leiden.


Kagena de o Petrus wosano o Yesuska, "Jou, o ade-ade magena nomisimeta ka ngomika, eko lo o nyawa yangoduka." 	 Petrus vroeg: "Is dit voor iedereen bestemd? Of alleen voor ons?"


So kagena o Petrus de o rasul ma somoa yamogiowo de moi imaokoye, de una wobicara o bi nyawa yadadalaka, awi ili walamo-lamo wotemo, "O gianongoru de lo o nyawa ningodu o Yerusalemka nigogoge! Hino la bilasu o hali manena tinisingangasu nginika, so niise nisidodiahi. 	 De twaalf apostelen stonden op en Petrus nam het woord. "Mannen van Israël!" riep hij. "Inwoners en bezoekers van Jeruzalem! Luister!


Niadoto onaka o bi moi-moi qangodu o kia tinisusulo nginika. De niososininga, Ngohi asa togoge dede ngini o orasi manena de isikahika, ma bati o dunia ma dodoguka." 	 En vergeet dit niet: Ik ben altijd bij u, tot het einde van de tijd."


O orasi magena de o titi idadala o tala ma ngunu magenaka o ino imasari. De o toka imagolo Unaka, "Nako qaloha, de o titika nomidusulo la asa o titika miwosa." Magena de wasimaha 	 Niet ver daar vandaan liep op een berghelling een kudde varkens eten te zoeken. De boze geesten smeekten Jezus of ze in die varkens mochten gaan en Hij vond dat goed.


Igogou, done o nyawa yadala o orasi manena iqoqoma gena done asa ka itotuuru, so o orasi manena o nyawa yadala ibitototuuru gena done asa iqoqoma kali." 	 En in de komende wereld krijgt hij het eeuwige leven. Vele eersten zullen de laatsten zijn en vele laatsten de eersten."


Una o Gikimoi Awi prajurit-prajurit gena wimomote so ona o bi jara qaaareku yopane de imasitibaku o baju lenan qaaare, gena ma are ka isiru-siru. 	 De hemelse legers volgen Hem op witte paarden; zij hebben kleren van zuiver wit linnen aan.


So ona isitatapu la o pipi magena isiija o tona moi isironga o Boso Iaaka ma Tona, la idadi o Yahudika ma nyawa yasowo manga boosu ma riho. 	 Ze kwamen tot het besluit er het land van de pottenbakker voor te kopen. Het zou worden gebruikt als begraafplaats voor vreemdelingen, die in Jeruzalem stierven.


Sababu mia dupa la miahika la pomakamake kali gena, ngohi, Paulus, ai orasi tatagali he ma muruo naga gena ai edekati tahikali nginika. Duma miahika waasi, sababu o Iblis imifati so o nyawa imilawangi sidago lo mimasidiado waasi nginika. 	 Ik, Paulus, heb het keer op keer geprobeerd, maar satan hield ons tegen.


So o Gikimoi Awi Gurumi Qatetebi wonasitodihike ngoneka la o Yesus Kristus aku ngone wonasisalamati. 	 Die Hij rijkelijk over ons heeft uitgegoten. En dat allemaal om wat Jezus Christus, onze Red- der, heeft gedaan.


O gianongoru nipipiricaya, ngohi tositatapuka ma ngale o Yahudika ma nyawa yasowo lo manga sininga isisaraha o Gikimoika, so upa lo pasulo o bi bobita moi-moi qangodu magena yamote, duma bilasu paqohaka. 	 Daarom vind ik dat wij de niet-Joden die God gehoorzamen, niet moeten lastigvallen met de wet van Mozes.


o Simon, gena o Zelot ma nyawa; de o Yudas Iskariot, o nyawa una magena o Yesus wisiiija. 	 Simon de Zeloot (a) en Judas Iskariot (door wie Jezus is verraden).


Nakoso ngini la o kia naga Ngohi tinisusuloka gena niodupa niaaka, ngini asa niacoho niaamo-amo to Ngohi Ai dodara nginika, imatero maro Ngohi lo Ai Baba o kia naga woisusuloka gena todupa taaka, so Awi dodara Ngohika lo tacoho taamo-amo. 	 Zorg ervoor dat Ik van u kan blijven houden, door te doen wat Ik zeg. Want de Vader is van Mij blijven houden, doordat Ik heb gedaan wat Hij zei. Leef vanuit Zijn liefde.


Hino la ngone nanga sukuru patide o Gikimoika, sababu igogou to Una Awi ngongike gena qaloha icarawa. 	 Dank God voor Zijn Zoon, Die Hij heeft gegeven. Dat is zo geweldig dat er geen woorden voor zijn.


"O nyawa nagoona la o ngopa manenaka iwiqehe qaloha sababu ona imote Ngohi, magena imatero de ona lo Ngohi iqehe qaloha. So o nyawa nagoona la Ngohi iqehe qaloha, ona manga manara magena lo ma meta Ai Babaka, sababu Ngohi Una woisulo so tahino." 	 "Wie uit liefde voor Mij zo'n kind ontvangt, ontvangt Mij. En wie Mij ontvangt, ontvangt mijn Vader, Die Mij gestuurd heeft."


O nyawa yasusuba gena kanaga o bi moi-moi ka idala, gena itemo bai o bi giki de lo o bi gurumi, kiaka o dipaka eko lo o tonaka. 	 Er is maar één God. Ook al zeggen de mensen dat er in de hemel en op aarde vele goden en vele heren zijn (en er zijn heel wat zogenaamde goden en heren) wij weten wel beter.


so Awi sukuru watide o Gikimoiye. Qabolo de o roti magena watepi-tepi de to Una Awi gia, de wotemo, "Manena to Ngohi Ai rohe ma ngale ngini gena tinihikeka. Magena niaaka maro o sosininga moi Ngohika." 	 dankte God ervoor en zei: "Dit is mijn lichaam, dat Ik voor u geef. Eet het geregeld als een herinnering aan Mij."


Magegena de o Farisi ma nyawa wakelelo o kia naga o ngopeqeka muna magena maaka, de una awi sininga ma rabaka asa wotemo, "Nakoso o nyawa Una magena igogou o nabi moi, de Una aku wominako o ngopeqeka muna magena de ami manara qatotorou de womasimahawa Awi rohe mapaqa." 	 De Farizeeër zag dit allemaal aan en dacht bij zichzelf: "Nee, Jezus is geen profeet. Als Hij door God was gestuurd, zou Hij wel weten wat voor een slechte vrouw zij is. Dan zou Hij Zich niet door haar hebben laten aanraken."


Una wasango onaka wotemo, "Iteroka, ngini nianano gena o tahu magena ilamo de qaloha. Duma ngini tinisingangasu igogou, done o tahu-tahu magena ma teto o ngai moi lo asa imalapangawa de o teto ma somoa, sababu qangodu magena asa iruba de ituraba." 	 Jezus zei tegen hen: "Al deze gebouwen zullen worden verwoest. Er zal geen steen op de andere blijven."


Ona magena asa nia doku de ma raba qangodu yabodito, sidago lo iruba de ituraba so ma teto ngai moi lo asa imalapangawa de o teto ma somoa. Sababu ngini niwimaha-mahawa o Gikimoi Awi hino nginika la ngini winiriwo." 	 Ze zullen u en uw inwoners vertrappen. Zij zullen geen steen op de andere laten. Want God heeft u de kans gegeven, maar u hebt die laten voorbijgaan."


Qabolo de Una asa o segel ma ihaka waraca kali. Waracaka, de ngohi toise o dodadi ngai iha gena ma ihaka itemo, "Hino nosupusi!" 	 Toen Hij het vierde zegel verbrak, hoorde ik het vierde levende wezen zeggen: "Kom."


Maro iqoqoma o Yanes de o Yambres o Musa iwilawangi, so o orasi manena naga o nyawa ma dorou ona magegena o dodoto itotiai lo yalawangi. Ona magena manga sininga ma rabaka gena cawali o dorou de o dodoto itotiaika gena yopiricayawa, so o Gikimoi waholu o nyawa ona magena. 	 En die leraars verzetten zich net zo hard tegen de waarheid als Jannes en Jambres, die zich tegen Mozes verzetten. Hun gedachten zijn onzuiver, verwrongen en verward, en zij hebben zich van het geloof afgewend.


So de kagena de una wosolano o ngeko wosisari la o Yesus wisiija. 	 Zij gaven hem dertig zilveren munten. Vanaf dat moment wachtte Judas zijn kans af om Jezus te verraden.


So kagena de Una wosango, "Una magenena nimogiowo de sinoto nia sidongirabano, naguuna awi roti o lelengaku asa wotono dede Ngohi, una magenena asa Ngohi woisiija. 	 "Ja", antwoordde Hij. "Eén van de twaalf. Eén die samen met Mij zijn brood in de kom doopt.


O ngihi magena ma rabaka kanaga o manyanyi yatutupu ma riho o guracino de lo o Gikimoi Awi jaji ma borua isilape de o guraci. De o borua magena ma rabaka kanaga o momolo moi o guracino ma ngale o ino manna kagena yadiahi, de o Harum awi didiki iqoqoma itotoorika, de lo o teto o leta sinoto ma qokuku yalefo o sulo ngai mogiowo o Gikimoino. 	 Daar stonden het gouden wierookaltaar en de ark van het verbond. De ark was aan alle kanten met goud bedekt. In de ark lagen de stenen plaquettes waarop de wetten stonden, een gouden pot met manna en de staf van Aäron die gebloeid had.


Komagena so ma edekati kanaga bai ngini o Yahudika ma nyawa eko bai o Yahudika ma nyawa nisowo de ngaroko nimatekeketerowa gena, qadoohawa. Eko o bi nyawa nimasusuna eko nimasusunawa de ngaroko nimatekeketerowa gena, qadoohawa. Eko o nyawa ma somoano eko o nyawa o adati niananakowa de ngaroko nimatekeketerowa gena, qadoohawa. De lo o bi gilalo eko nigogilalowa de ngaroko nimatekeketerowa gena, qadoohawa. Sababu ma lamo gena ka cawali ma Kristus de Una lo kanaga imatekerimoika dede ngini, so ngini ningodu gena ka nimaketero. 	 In dit nieuwe leven is het van geen enkel belang van welke nationaliteit of ras u bent en evenmin welke opleiding of maatschappelijke positie u hebt. Het gaat om Christus, Die alles in allen is.


O guru agama una magena wosango, "O nyawa una magena iwiririwoka." O Yesus wotemo, "Notagi bato, de naaka maro komagena!" 	 "De man die medelijden met hem had", was het antwoord. "Precies", zei Jezus. "Volg zijn voorbeeld dan."


O demo manena gena ma ngale ilamo. Magena tositero maro ma Kristus dede o gogobu. 	 Ik weet dat dit moeilijk te begrijpen is, maar ik zeg het om duidelijk te maken wat voor verhouding tussen Christus en Zijn Gemeente bestaat.


La o bi moi-moi qangodu magena idadi de imaaka la isiganapuka, imatero maro o kia iqomaka o Gikimoi Awi demo ma nabi Yesaya wosilefo qaboloka, ena gena, 	 Dat was in overeenstemming met wat de profeet Jesaja had gezegd:


O Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefo itemo, "Komagena so, ipasaka, de o nyawa yanau bilasu ma baba de ma awa wadongosa, la una de awi peqeka gena ona asa idadi ka ka moi." 	 Dat wordt bevestigd door de Boeken, waarin staat: "Als een man trouwt, moet hij zijn ouders verlaten en één met zijn vrouw worden. Dan zullen zij samen één mens zijn." (B)


Ngohi lo togolo tanu wosikelelo nia sininga ma rabaka la aku nianako itiai, ma orasi ka iqoqomasi ngini winihirika, de o kia naga aku niongongano. Ena gena, o bi loha moi-moi wojajaji so niongonganoka gena asa idadi foloisi ilamo Awi nyawaka. 	 Ik bid dat u innerlijk vol licht zult zijn, zodat u iets zult zien van de heerlijke toekomst, waarvoor u geroepen bent. Dan zult u weten wat een geweldige rijkdom God voor al Zijn kinderen heeft klaarliggen.


Komagena so ngohi tagogou totemo nginika, kanaga o ngopa moi ngaroko ma baba awi pusaka wapareta, duma ma orasi o ngopa magegena wilamo waasi, de una wiaka imatero maro ka o gilalo womomanara moi so ka wisigimina. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader. Hij moet doen wat zijn voogden en de beheerders van de erfenis hem zeggen. Pas als hij de leeftijd heeft bereikt, die zijn vader in het testament heeft genoemd, mag hij met de erfenis doen wat hij zelf wil.


Sababu dede o ake gena o Yohanes winisiosi, duma o wange muruo nagasi done to ngini nia siningaku asa wowosa o Gurumi Qatetebi." 	 Johannes doopte met water, maar over enkele dagen zullen jullie met de Heilige Geest gedoopt worden."


Duma o kia imaaka igogou gena o Gikimoi wotemo unaka, 'He, nofufuma! O putu manena bato asa nosone. So o bi moi-moi qangodu natolomuka gena, idadi to nagoona.' 	 Maar God zei tegen hem: 'Dwaas! Vannacht zult u sterven. En wie krijgt nu alles wat u achterlaat?'


So ngone bilasu paaka imatero maro isilelefo o Jou Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O Jou wotemo komanena, 'Ngini bilasu o nyawa Ngohi ipipiricayawa ona magena niadongosa, de ngini nimatingaka. Hika o manara qatotorou gena qangodu niholu niaaka. Nako komagena, de Ngohi asa ngini tiniqehe qaloha. 	 Daarom heeft de Here ook gezegd dat wij niet meer moeten omgaan met mensen, die niets van Hem willen weten; wij moeten ons van hen afkeren en ons niet met hun onreinheid inlaten.


Ona magena lo yodupa imatami o puji ma tahu ma simaka de lo o rarame ma rabaka, la ma ngale o nyawa yakelelo bai! 	 Zij vinden het heerlijk om bij de maaltijden aan het hoofd van de tafel te zitten. Zij genieten ervan als zij in de synagoge de voornaamste plaatsen krijgen


De ma binukali o namo dara imasiiijaka Una wotemo, "Asitagala! Ngini gena nia namo niaaho de nisupu. Awadede! Upa lo Ai Baba Awi Tahuka de niaaka o riho imasiiija." 	 Tegen de duivenverkopers zei Hij: "Eruit! Het huis van mijn Vader is geen markt!"


Sababu o nyawa isosoneka la ioho kali, maro o malaikat o soroga ma rabaka gena ikakawiwa, komagena lo ona magena asa ikawi kawa. 	 Want als de doden weer levend worden, is er geen sprake meer van trouwen. Dan zijn de mensen als engelen in de hemel.


O Yesus wotagi o Petrus awi tahuka. Kagena o Petrus ma toroa womimake, muna magena misiri de o sosahu mitubu. 	 Jezus kwam in het huis van Petrus en zag dat Petrus' schoonmoeder met koorts in bed lag.


O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe ngini o bi guru agama de lo o bi Farisi ma nyawaka. Ngini nikokulai! Ngini gena o ngopeqeka ibabalo niasihaga de o damato niasiosi so ma duuru de manga tahu lo niakooraka. Ma ngale nia sala de nia dorou niodidu, so ngini nisumbayang de ma demo niakuru-kuru la o nyawa nisigiliri. Igogou totemo nginika! Done to ngini nia manara magena o Gikimoi wafanggali qatubuso icarawa.)) 	 U doet wel heel vroom door in het openbaar lange gebeden uit te spreken. Maar intussen berooft u de weduwen en de wezen! U zult daarvoor uw straf wel krijgen!


Ma dongoho magena lo o Musa asa wisibuo, una o ngopa moi wiloha icarawa. O ngoosa saange una wipalihara ma baba awi tahu ma rabaka, 	 In die tijd werd Mozes geboren. Hij was in Gods ogen een mooi kind en de eerste drie maanden werd hij door zijn ouders verzorgd.


Ngone gena o orasi manena kanaga de o Yesus, Una magena maro nanga suba moi ifoloisi qaloha. La ma moiku Una Awi rohe wahike wosone maro o suba moi o Gikimoika la ngone nanga dorou gena qangodu watupuka. Duma o nyawa ngaroko kanaga cawali o Yahudika manga galepu gena yamote, ona magena manga dorou yaakuwa yatupu. Maro o bi imam iqoqomaka o Gikimoi Awi Suba ma Dadaruka o gaso o haiwani yatolaka, duma yasimahawa o gaso magena yooqo. 	 Wij hebben een altaar, waarvan niet gegeten mag worden door mensen die in dienst staan van het oude verbond.


Duma ma Kristus igogou-gogou o soneno iwisioho kali. De Una iwisioho kali woqomaka la wodadi maro o jaji moi, kiaka to Gikimoi Awi nyawa nakoso isone de done asa ona lo wasioho kali. 	 Maar zo is het gelukkig niet! Christus is weer levend gemaakt, als eerste van de velen die gestorven zijn.


O kiali, una wodadato de una woguguse, ona yasinoto magena ka imaketero, de ona moi-moi done asa yafanggali imamote de to ona manga manara moi-moi ma sopo. 	 De planter en de verzorger kunnen niet zonder elkaar. Zij krijgen allebei de beloning die hun toekomt, afhankelijk van het werk dat zij deden.


"Bilasu o surati moi nalefo kali de nosidingo o gogobu o Tiatiraka de to ona manga bobaretaka notemo: Ngohi manena o Gikimoi ma Ngopa. Ai lako ma siwa gena maro o uku ma sora. To Ngohi Ai qohu lo ileto-leto gena maro o tembaga eko o uku ma ngabo. De o demo manena gena Ngohi tinisingangasu nginika. 	 THYATIRA Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Thyatira: Dit zijn de woorden van de Zoon van God, Die ogen heeft als vlammend vuur en voeten als gesmolten brons:


Una o arata o Mesir ma tonaka gena woholu wamake de waetoka ifoloi qaloha wosangisara, sababu imatero de o Salamati ma Kolano, kiaka o orasi ma simaka asa Una womasidiado. Sababu una o Musa gena womasosininga awi piricaya ma fanggali o sorogaka done o orasi ma duuruka de wamake. 	 Hij vond het lijden voor Christus meer waard dan al de rijkdom van Egypte, want hij verwachtte dat God hem daarvoor zou belonen.


De o Petrus wotemo, "He! Ngomi manena mia moi-moi lo qangodu miodongosaka so Ngona minimoteka, so o kia asa miamake." 	 "Wij hebben alles achtergelaten om U te volgen", merkte Petrus op.


So o kia naga Ngohi tosingangasuka, de ngini la nimatengo niiseka, magena ngini lo o bi nyawa moi de moika niasingangasu. De lo o kia naga Ngohi ka tinigogurubu nginika, magena ngini asa niasihabari o bi nyawa yangoduka. 	 Wat Ik nu in het donker zeg, vertel dat rond zodra het licht wordt. Wat Ik je in het oor fluister, schreeuw het van de daken!


Ma sababu magena, so Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena tahino. Ngohi tahino la o nyawa dede o Gikimoi imakitingaka, ona magena tasari de o dorou ma rabano tapalako, maro o duba isisisa tasari sidago tosisalamati." 	 Nu bent u echt een zoon van Abraham. Ik ben gekomen om afgedwaalde mensen te zoeken en te redden."


Komagena lo ma orasi o Elisa iqoqomaka, kanaga yapapado yadala o Israel ma tonaka. Duma yapapado gena moi lo o Elisa wasilohawa, ka cawali o Naaman, una o Siriaka ma nyawa." 	 Of denk eens aan de profeet Elisa. Hij genas de melaatse Naäman, een Syriër. Maar van de vele Joodse melaatsen, die ook hulp nodig hadden, werd niet één genezen."


De lo o jara moi nisidailako ma ngale kugena o Paulus wopane la una niwingaho de niwijaga niwisidodiahi ma bati niwisidiado ma Gubernur Felikska." 	 Zorg ervoor dat Paulus een paard krijgt en breng hem veilig bij gouverneur Felix."


Sutusi de o bi nyawa o duniaka done Ngohi he ikelelo kawa, duma ngini manena gena Ngohi ka nikelelosi. Sababu Ngohi asa tooho kali, so komagena ngini lo asa nioho ka sidutu ikakali. 	 Nog even en dan kan de wereld Mij niet meer zien. Maar u zult Mij wel kunnen zien, omdat Ik dan weer leef. Daardoor zult u het echte leven ontvangen.


Sidago o orasi manena gena ngini nigolo waasi de to Ngohi Ai ronga. Duma o orasi ka ma cunu kasi manena, de ngini bilasu nigolo komagena la asa niamake, so aku to ngini nia more de nia nali lo foloi ilamo. 	 Tot nu toe hebt u nog niet in mijn naam gebeden. Bid en u zult ontvangen. Dat zal u grote vreugde geven.


So nitagi ma bati o bi bangsa o dunia ma ngoguka niaado de o bi nyawa yangodu niadoto la ona idadi to Ngohi Ai nyawa imomote. Niaosi ona de o Baba Gikimoi, de ma Ngopa, de lo o Gurumi Qatetebi to Ona Manga ronga. 	 Ga er daarom op uit om alle volken tot mijn discipelen te maken. Doop hen in de naam van de Vader en van de Zoon en van de Heilige Geest. Leer hen altijd te doen wat Ik u heb gezegd.


Duma ngini upa komagena. So bilasu komanena: nagoona yodupa yolamo to ngini nia sidongirabano, ona magena bilasu yodadi lo yoleleani nginika. 	 Maar onder jullie moet het anders gaan. Wie groot wil zijn, moet jullie dienaar worden.


Awi demo magena yoiseka, de o nyawa yadadala kanaga ma binuka ona itemo, "Igogou, Una manena o nabi moi kekiaka o Gikimoi wojajajika done asa wahino." 	 Sommige toehoorders zeiden: "Inderdaad! Hij is de Profeet!"


Sababu o nyawa maro ona magegena igogouwa nakoso itemo ma Kristus nanga Jou wileleani, duma ka to ona manga dupa masirete gena imasisanangika. De manga babaja gena ma demo qamuti la yakulai de o nyawa yasihaga. 	 Blijf bij hen uit de buurt, want zulke mensen dienen niet de belangen van Christus, maar die van henzelf. Zij zetten altijd hun eigen zin door en als u niet oppast, hebben zij u zo omgepraat. Zij misleiden de eenvoudige gelovigen met huichelachtig gepraat.


Ngohi tanako o bi moi-moi o kia asa ngini niaakaka. Ma ngale ngini gena de Ngohika de lo Ai dodotoka gena kanaga nimalawa eko lo nisahuwa, duma lebelaha ngini nimala eko nisahu. So ngini manena gena ka Ngohi Ai simano gena he tinisisupu, maro o ake so qamalawa de lo qawakawa, duma qagitipi sahu so ka tosinguna. 	 Maar nu u lauw bent, word Ik misselijk van u; Ik zal u uitspugen.


So o orasi magenaka, de kanaga ma Imam Wilalamo o Yesus witailako so wisano wotemo, "Ani muri-muri gena nagoona de Ani dodoto nadodotoka gena o kia." 	 De hogepriester ondervroeg Jezus over Zijn discipelen en ideeën.


Kagena de o Yesus ami giaka wacoho so womisimomi de milohaka. Gila-gila miputuruka, so muna aku ona maleleani. 	 Toen Hij binnenkwam, ging Hij naar haar toe, pakte haar bij de hand en trok haar overeind. De koorts verdween meteen. Zij stond op en maakte eten voor hen klaar.


De o Yesus Una magena asa wotemo onaka, "O Abraham wisibuo waasi, de igogou Ngohi he kanaga dede o Gikimoika." 	 "Het is zoals Ik zeg", antwoordde Jezus. "Ik was er al voor Abraham werd geboren."