Cawali Una womatetengo gena ka sidutu ikakali. Una wogoge maro o nita isosora ma rabaka, de o nyawa moi lo yaakuwa iwitorifa. De ka o nyawa moi lo iwikelelo waasi eko o nyawa moi lo iwinano yaakuwa. So ngohi togolo tanu Awi ronga posilamo de o horomati Unaka, de lo tanu Awi pareta ma bati lo ihiwa. Amin. 	 Hij is de enige, Die niet kan sterven en woont in zo'n helder licht dat geen mens Hem kan benaderen. Geen mens heeft Hem ooit gezien of zal Hem ooit zien. Voor Hem is de eer en de eeuwige macht, voor altijd. Amen.


O Yesus o ade-ade magena wosijarita qaboloka, de womajobo 	 Na het vertellen van al deze gelijkenissen ging Jezus naar Nazareth, de stad waar Hij was opgegroeid.


Ona imaoko manga gamamu ma rabaka, de imatodoka kanaga manga dateka o nyawa yasinoto de manga baju ileleto-leto imasitibaku de imaokoye. 	 Ze wisten niet wat ze daarmee aan moesten. Plotseling waren er twee mannen bij hen, in blinkende kleren.


Komagena o demo magena ma edekati, kiaka o ayati iqomaka pababaca itemo, "Nakoso o wange manena ngini o Gikimoi Awi ili niise gena, upa nia sininga niatogoi, maro nia ete de nia topora iqoqomaka so ona Ngohi iholu." 	 Maar dat geldt al voor nL! Vergeet nooit deze waarschuwing: "Als u nu de stem van God hoort, verhardt u dan niet, zoals het volk Israël dat zich in de woestijn tegen Hem verzette." (B)


Hiwaka! Ngini masirete gena aku Unaka nimagolo, sababu Una magegena ngini he winisibosoka. Ngini gena Ngohi nisibosoka, de Ngohi lo igogou nipiricayaka Ngohi o Gikimoino tahino, so Una asa ngini winisiboso. 	 want de Vader houdt Zelf van u omdat u van Mij houdt en gelooft dat Ik bij Hem vandaan kom.


O haiwani ma sinotoka magena lo isulo so o bi nyawa moi-moi qangodu nagoona bato, bai ikokuasa bai lo ikokuasawa, bai ikakaya bai lo isususa, bai igogilalo bai lo igogilalowa, yangodu manga gia ma girinaka eko manga bioka bilasu de manga nonakoka. 	 Het tweede beest had iedereen in zijn macht; klein en groot, rijk en arm, vrij en slaaf. Iedereen moest een merkteken op zijn rechterhand of voorhoofd hebben.


O Gikimoi Una magegena o Iblis ma kuasa ma rabano ngone wonasisalamatika, maro o bubutuno o nyawa wasisupuka, de wonatuluru so ma Ngopa widododara to Una Awi pareta ma rabaka kagena powosa. 	 Want God heeft ons bevrijd uit de macht van de duisternis en ons een plaats gegeven in het koninkrijk van Zijn Zoon, Die Hij liefheeft.


So ngini o nyawa, ngaroko nia sininga itiai waasi, duma kanaga o kia naga qaloha niahike nia ngopaka. Nako komagena niaaka, de ka igogou o Gurumi Qatetebi lo nia Baba o sorogaka asa wahike nakoso o nyawa nagoona igolo Unaka." 	 Dus, al ben je slecht, je geeft je kinderen toch wat zij nodig hebben. Hoeveel te meer zal je hemelse Vader de Heilige Geest geven aan wie Hem daarom vragen?"


O nyawa nakoso yodupa o nyawa yadadala ona yanako gena, ona manga manara gena upa yosipopongoka. So bilasu naaka komagena, nako igogou nodupa Ani manara nosigila-gila gena, ma ngale Ngona bilasu nomasikelelo o nyawa yangodu o duniaka." 	 Wie bekend wil worden, kan niet achter de schermen blijven. Als U werkelijk zo groot bent, laat het dan aan de wereld zien."


Naguuna ma peqeka womiholuka de wokawi de o ngopeqeka ma somoali, una magena he wosundali ma ngale ma peqeka ma nonomaka. De lo naguuna yanau ma somoali o ngopeqeka mihoholuka muna magena womikawi kali, gena una lo wosundali qaboloka." 	 Wie van zijn vrouw scheidt en met een ander trouwt, pleegt overspel. En wie met een gescheiden vrouw trouwt, pleegt ook overspel.


De lo womikelelo kagena o ngopeqeka mobabalo moi de mosususa lo mahino. Muna lo ami suba matota, kodo, cawali o pipi o tembaga o sengi sinoto. 	 Er kwam ook een arme weduwe. Zij deed er twee koperen muntjes in.


Magena de o roriri yamonahalo de yaruha de lo o dodadi iooho ngai iha magena ibukuku de manga suba yatide o Gikimoika, Una o pareta ma kursika wotatamiye. De itemoli, "Wewe! O Gikimoi Awi ronga posilamo. Una magena powigiliri igogou." 	 De 24 ouderlingen en de vier levende wezens aanbaden God, Die op de troon zit en zeiden: "Amen! Prijs God!"


Ma ngale Ngohi o bi toka todusu de o Gikimoi Awi kuasa so isinako itiai nginika, la o orasi manena qabolo ma orasi o Gikimoi wodadi kolano to ngini nia sidongirabaka. 	 Maar als Ik door de kracht van God boze geesten verjaag, is dat een teken dat het Koninkrijk van God gekomen is.


Upa sidago to Una Awi jaji magena ka cawali o nyawa ona magena Awi bobita yaaaka aku yamake. Nakoso komagena, kanaga ona manga piricaya Unaka de Awi jaji onaka magena ma faida asa ihiwa. 	 Als Gods beloften alleen gelden voor mensen die zich aan de wet houden, dan zou daarmee het geloof overbodig zijn en Gods belofte niets te betekenen hebben.


Ma dongoho magena o paro o koresaraku iwuwu imehe-mehe, de ona itemo nagala iogoka, so manga edekati yaaka la aku isideli. So kagena de manga tapu yatide de imajobo iside yameta o Feniks, so yakahika o wange ma dumuka so ma dateno imasitepa-tepa. 	 Toen er een zachte zuidenwind opstak, dachten zij dat het wel zou lukken. Zij lichtten het anker en voeren zo dicht mogelijk langs de kust van Kreta.


So ma ngale o moi-moi magena o kia naga ngini masirete niopiricaya, nakoso kanaga nia dodiao itemo isala, de hika ngini gena nimapopongoka. So niopiricaya gena ka o Gikimoi wanako. Upa sidago nia dodiao gena niagegego de niabaja ma ngale ona lo yopiricaya. Sababu o Gikimoi Awi laha wosidumu o nyawaka, nakoso kanaga yaaka o kia ona yamalo itiai so manga siningaka lo upa itemo isala. 	 Houd uw eigen overtuiging dan voor uzelf. God weet ervan. U bent gelukkig als u zonder een schuldig geweten alles kunt eten, waarvan u meent dat het goed is.


O Petrus ka wobicarasi, de o lobi-lobi o bolu moi iuti so yasaoka, sidago una de awi dodiao kagena lo yamodo. 	 Maar hij was nog niet uitgesproken of er vormde zich een wolk boven hen. Zij werden vreselijk bang toen zij zagen dat de mannen in de wolk werden opgenomen.


Woleleleani una magena wotemo, 'Tuangi, ani nongoru wolihoka! Ani baba wasulo o sapi ma ngopa qasasaki moi miatola, sababu awi ngopa wisisisa magena asa wimake kali de wososanangi.' 	 'Uw broer is terug', antwoordde de knecht, 'en uw vader heeft het mestkalf laten slachten. Hij is zo blij dat uw broer weer gezond en wel thuis gekomen is.'


He! Ma moi lo waasi kanaga o nyawa yoise o jarita komanena, gena o nyawa wisibuo kusi de wopiloka maro ngohi, so de o nyawa moi awi manara sidago aku una womasigeleloka. 	 Nog nooit heeft iemand de ogen van een blindgeborene genezen.


O orasi magegena de asa ngini masirete nigolo Ai Babaka de to Ngohi Ai ronga. Upa he o kia naga moi lo ma ngale ngini gena Ngohi Ai Babaka togolo. 	 Als het zover is, kunt u in mijn naam bidden. Ik hoef dan niets meer voor u aan de Vader te vragen,


Ma orasi o Gikimoi o dunia wosidadi waasi, de wositatapu iqomaka ma ngale nia dorou ma ija gena, ma Kristus bilasu wosone done asa komagena. Duma manena he yadangade orasi ma dodoguka de Una igogou o duniaka wahinoka ma ngale to ngini nia dagali moi. 	 God kende Hem al vccr het ontstaan van de wereld, maar heeft Hem pas in deze laatste tijd terwille van ons bekendgemaakt.


So ngini nitagi o tona ibobeleuka la niadupa igogou o nabi moi niwikelelo. De ma boboloi, o Yohanes gena foloili wolamo de o nabi moi. 	 Of een profeet van God? Ja, een profeet! En méér dan een profeet!


La o Yesus womaginano Awi muri-murika, de wotemo onaka, "Igogou! Isusa icarawa o nyawa ikakaya o Gikimoi iwisigise la iwosa Awi pareta ma rabaka." 	 Jezus keerde Zich om en zei tegen Zijn discipelen: "Wat is het voor rijke mensen moeilijk om in het Koninkrijk van God te komen."


Komagena so o Yesus o Kapernaum ma dokuka de Awi dodoto ma ngale magegena Una wadoto o Yahudi ma nyawa manga puji ma tahuka. 	 Hij zei deze dingen terwijl Hij in een synagoge van Kapernaüm aan het woord was.


Duma nakoso woleleleani magena awi sininga qatorou, una magena asa awi siningaka wotemo, 'Ai tuangi ma deka lo woliho waasi.' Kagena de una asa yoleleani ma binuka, bai yanau de lo o ngopeqeka, gena wangangapoka de wotagika, wooqo de woudo de o nyawa yatotobadalu. 	 Maar de rentmeester kan ook denken: 'Mijn heer komt voorlopig niet terug.' Hij kan de arbeiders en de werksters beginnen te slaan. Hij kan erop los leven en dronken worden.


Ma orasi ma kolano gena o kia naga idadadika magena woise, de una asa foloi wongamo. So una awi prajurit wasulo la ona itagi de itotooma magena yatooma de lo manga doku yatupu. 	 De koning was woedend. Hij stuurde zijn leger erop uit om de moordenaars te doden en hun stad plat te branden.


Kagena Una wobicara de to Una Awi ade-ade, ma ngale o dodoto idala gena wadoto. So komagena de Una o ade-ade moi wasibicara onaka, 	 Om duidelijk te maken wat Hij bedoelde, vertelde Jezus gewoonlijk een gelijkenis. Dat deed Hij nu ook.


O ino yaooqo magena ka yanau gena yacala motoha, o ngopeqeka de o ngopa gena yaeto waasi. 	 Er bleef zelfs nog over: Twaalf manden vol. En er waren maar liefst 5000 mannen; dus vrouwen en kinderen niet meegerekend.


O dodara gena ma bati lo ihiwa de lo magena idadiwa isisa. Ngaroko kanaga o cocatu o Gikimoi Awi demo yosingongangasu, duma magena o orasi ma simaka done asa isisa, sababu Awi demo qangodu gena done wosiganapu. De ngaroko kanaga o cocatu o bi bahasa irupa-rupa yosibobicara, duma magena o orasi ma simaka done asa isisa, sababu done upa he yosibicara. De lo ngaroko kanaga o cocatu sininga ma kanako o Gikimoino, duma magena o orasi ma simaka done asa isisa, sababu o bi moi-moi qangodu done ka panako so upa he o nyawa yadoto. 	 Aan de liefde komt nooit een einde. Het spreken namens God zal eens niet meer nodig zijn; het spreken in vreemde talen zal ophouden; kennis zal dan niet meer worden gevraagd.


Una wosango, (("Nako o wange he itumu de ma dipa kanaga qasosawala, de ngini nitemo, 'O rato de o muura iogoka.' 	 Hij antwoordde: "Is de lucht 's avonds rood, dan zegt u: 'Het wordt goed weer.' Is de lucht 's morgens rood, dan zegt u: 'Het wordt slecht weer.' U ziet aan de lucht wat voor weer het wordt. Maar in wat voor tijd u leeft, daar hebt u geen inzicht in!


Nako komagena, de ma dodoguka ngone inangodu asa nanga sininga imarimoika, sababu ngone o Gikimoi ma Ngopa powinakoka de lo powipiricayaka. De ngone nanga cawaro de nanga buturu gena foloisi idogo sidago lo ma kurangi o kia naga moi lo ihiwa, de ngone lo podadi ka imatero maro ma Kristus masirete, Awi cawaro de Awi buturu kanaga ngoneka de ma boloika. 	 Het doel daarvan is dat wij tenslotte volledig één zullen zijn, door ons gemeenschappelijk geloof en doordat wij de Zoon van God allemaal even goed kennen. Dan zullen wij volledig mens zijn, volwassen geworden door alles wat Christus in ons heeft gedaan.


De magena o dodoto manena ngini kanaga nianako itiaika, so ngini asa igogou nisanangi, nakoso ngini nimahadoku de nimatekeleleani moi de moika. 	 Jullie zullen gelukkig zijn, als je van deze kennis gebruik maakt.


de lo wanako igogou-gogou o kia naga o Gikimoi wojajaji magena lo waaku ka waaka. 	 Hij was er absoluut van overtuigd dat God kon doen wat Hij beloofd had.


Ai orasi ka ma cunu kasi de asa ngini tinidongosaka, duma igogou Ngohi done asa tahino kali nginika, upa sidago ngini koloko o ngopa imagogoosika. 	 Ik zal u niet als ouderloze kinderen achterlaten. Ik kom bij u terug.


Kagena de Awi muri-muri lo yopane o deruku. De o nyawa yadadala yadongosaku o talaga ma dateka. De o deru ma somoa lo kagenasi. Duma Una de Awi muri-muri imajoboka. 	 Zij lieten de mensen achter, stapten bij Jezus in de boot en staken van wal. Er gingen nog enkele boten met hen mee.


O Timotius kadoka nginika de o orasi manena asa woliho ngomino de o habari qaloloha ma ngale ngini gena womisingangasu. Komagena womisingangasu la ngini niadupa gena ma Kristus niwipiricaya qaputuru de o bi nyawa yangoduka niadodara. De lo o orasi isigeto-geto asa nimisosininga ngomi, so maro kia to ngomi mia dupa komagena lo ngini nia dupa foloi qaputuru la aku pomakamake kali. 	 Nu is Timotheüs net teruggekomen met het goede nieuws dat uw geloof en liefde niet verflauwd zijn. Hij vertelde ons ook dat u nog steeds met vreugde aan ons bezoek terugdenkt en even sterk naar ons verlangt als wij naar u.


So kagena de o Petrus wotemo munaka, "Qadoohaso ngona de ani roka nimafakati so o Jou Awi Gurumi niwidahake niwikulai, la upa o fanggali niamake. Hika ani ngau naleo de noisesi! O bi nyawa ani roka wipopoosu gena he ilihoka, so ngona lo done nimoku de nisisupu." 	 "Waarom wilden jullie de Geest van de Here bedriegen? De mannen die u daar hoort aankomen, hebben zojuist uw man begraven. Zij zullen ook u dood naar buiten dragen."


Ma wange Una wositatapuka, de done o bi nyawa yadala asa itemo Ngohika, 'Jou! Jou! Ngona nanako igogou ngomi gena o Gikimoi Awi demo misingangasu de Ani ronga. De yakokitoka manga toka miodusu de Ani rongali. De lo o bi nonako ihahairani gena idala miaaka de Ani rongali.' 	 Op de dag van het grote oordeel zullen velen tegen Mij zeggen: 'Here, wij hebben in Uw naam gesproken. Here, wij hebben Uw naam gebruikt om duivelse geesten te verjagen en wonderen te doen.'


O nyawa nagoona nakoso magena yaaka so ma Kristus iwileleani, de ma dodagi komagena de ona magena asa o Gikimoi iwisisanangi de ona lo o nyawa asa yahoromati. 	 God waardeert het als wij op deze wijze Christus dienen en ons door de Heilige Geest laten leiden; en de mensen zullen dat ook waarderen.


Sababu o kia ngohi taaaka gena igogou ngohi tosihodawa. Ena gena, o kia ngohi tamode la taaka gena taakawa, de o kia toduhudu la upa taaka gena ka taaka. 	 Mijn doen en laten zijn voor mijzelf een raadsel. Want ik doe niet wat ik graag wil. Nee, ik doe juist dingen waar ik een afschuwelijke hekel aan heb.


Duma Ngohi asa tafanggali qasiri o bangsa nagoona yasidodipito ona magenaka, qabolo de ona asa o doku magena yodongosa so yakahino o riho manenano de isuba Ngohika.' 	 Maar het volk dat hen onderdrukt, zal Ik zwaar straffen. Daarna zal uw volk uit dat vreemde land wegtrekken en in dit land komen, waar zij Mij zullen dienen en eren.'


Kanaga o nyawa moi lo yahiwa to Ngohi Ai oho yakoora, duma Ngohi tomatengo de Ai dupa masirete Ai rohe tahike isone. Sababu Ngohi de Ai pareta masirete sidago Ngohi taaku Ai rohe tahike la isone de lo Ai pareta masirete sidago done asa tooho kali. Sababu komagena Ai Baba Una woisusulo, gena wotemo Ngohika, 'Bilasu Ngona naaka komanena.' " 	 Niemand berooft Mij van het leven; Ik geef het uit eigen vrije wil. Want Ik kan en mag mijn leven geven en het terugnemen. Ik doe dat omdat mijn Vader dat heeft gezegd."


Ngohi ai demo komagena, sababu o nyawa moi-moi maro to ona manga manara yaaaka komagena o Gikimoi asa wafanggali onaka. 	 Als Hij de wereld oordeelt, zal Hij ieder geven wat hij verdient.


Sidago ngomi mia jaraka de mitura o tonaku, de o ili moi toise de mia bahasa Ibrani itemo ngohika, 'Saulus, Saulus! Qadoohaso Ngohi noisangisara. Ma ngale ngona Ngohi noiholu de noisangisara, so ngona masirete nisiri bato, so koloko o sapi ma nau moi ma duhutu wosipasi iholu de ma gorobaka yapito so qasiri.' 	 Wij vielen allemaal op de grond en ik hoorde iemand in het Hebreeuws tegen mij zeggen: 'Saul, Saul! Waarom vervolgt u Mij? Het heeft geen zin u tegen Mij te verzetten. Daarmee doet u uzelf alleen maar kwaad.'


So ona yaoqo qaboloka, de o Yesus wotemo o Simon Petruska, "Simon, o Yohanes ma ngopa, idodooha nakoso ngona ani sininga de ona manena ma binukali manga sininga gena, ngona ifoloi noidodara Ngohika." De o Petrus wotemo, "Iya, Jou, komagena. Ngona masirete ka noinako igogou ngohi manena tonidodara de tonisininga Ngonaka." So wotemo, "Nako komagena, de ngona bilasu najaga de nasiputuru qaloha o nyawa Ngohi imomote, imatero maro to Ngohi Ai duba-duba manga gogoho o sowohi moi wojaga de watuda." 	 Toen zij gegeten hadden, vroeg Jezus aan Simon Petrus: "Simon, zoon van Johannes, houd je echt van Mij? Meer dan de anderen?" "Ja, Here. U weet dat ik van U houd", zei Petrus. "Zorg dan voor mijn lammeren", was Jezus' antwoord.


Kagena de Una o deruku wouti de imakamake o doku ma nyawa wikokitoka moi wotagi wokahoko gena, o sone ma diaruno wosupu. Itekaka, una womabajuwa de lo woholu wogoge o tahuka. Una ka wodupa wogoge o bi diaruka. 	 Toen Hij uit de boot stapte, kwam uit de stad een man op Hem af, die een boze geest in zich had. Hij liep al een hele tijd zonder kleren rond en woonde niet in een huis, maar in de rotsgraven.


So maro ngone o gogobu inangodu kanaga ma Kristus powisigise, komagena lo o ngopeqeka moi bilasu ma roka modupa mowisigise. 	 Dus, vrouwen, u moet zich in alles naar uw man voegen, zoals de Gemeente zich naar Christus voegt.


De wosone qaboloka, ma deka o wange moruha Una masoa-masoa womasimane de womasibicara onaka, igogou o Gikimoi wapareta maro o kolano moi, so de ma sababu magena asa womasinako igogou Una wooho kali. 	 Gedurende de veertig dagen na Zijn kruisiging is Hij van tijd tot tijd bij de apostelen geweest en bewees hun op allerlei manieren dat Hij het echt Zelf was. Telkens weer sprak Hij met hen over het Koninkrijk van God.


Qabolo de ma gubernur una magena o kadatoka wowosa de woaso ma ngale o Yesus wingaho de wisirisima unaka, de wotemo, "So igogou Ngona manena o Yahudika manga kolano?" 	 Dus ging Pilatus het gebouw weer binnen en liet Jezus bij zich brengen. "Bent U de koning van de Joden?" vroeg hij.


Kanaga ngini nianakowa o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefo o Salamati ma Kolano gena ma kolano Daud awi ngopa de awi danoku moi. De lo he niawosaka o Daud awi doku gena o Betlehemno. Mutuwade o Salamati ma Kolano gena bilasu o Betlehemka ma nyawa." 	 Er staat geschreven dat de Christus voortkomt uit het geslacht van David. Uit Bethlehem, Davids geboortestad."


Ai dodiao nipipiricaya, bilasu nianako iqomaka ngomi o Asia ma daeraka, de kanaga o sangisara foloi qatotubuso imidahe ngomika, sidago lo ngomi mitemo, "Kodo! Nagala mia buturu gena yaadowa so miamomoku miaakuwa, de done asa ka misone bai!" 	 Broeders, ik wil dat u weet wat wij in Turkije (a) allemaal hebben doorgemaakt. We zijn er bijna onderdoor gegaan en waren bang het niet te overleven.


O bi nyawa ngo kagena yogiise o gore magena, de itemo, "Niisesi! Una ma nabi Elia wiaso." 	 Sommige van de mensen die stonden te kijken, zeiden: "Luister, Hij roept Elia."


So bilasu nimasitiari qaloha! Sababu o moi-moi qangodu manena Ngohi tinisingangasu iqomaka la ngini nianakoka, ngaroko idadi waasi. 	 Wees dus op je hoede. Ik heb je gewaarschuwd.


So ma ngale o bi bobita o Musa wosilelefoka de lo o bi imam o Lewi awi ngopa de awi danoku gena qangodu yatagalika, magena kanaga isikelelo ifoloi, sababu kanaga o orasi manenaka o imam moi imatero maro o Melkisedek, ena gena, Una o Lewi awi ngopa de awi dano moiku wisowo. 	 Het is dus duidelijk dat God een andere weg is ingeslagen.


De o dodoto o kia ma orasi o nyawa yadadala manga simaka noiise ngohino, magena bilasu nahike o nyawa nagoona manga sininga qalolohaka de ngona aku napiricaya, de ona lo aku yodoto itiai o nyawa ma somoaka. 	 Want je moet anderen leren wat ik jou en vele anderen geleerd heb. Leer deze grote waarheden aan betrouwbare mannen, die ze op hun beurt weer aan anderen kunnen doorgeven.


So ma orasi o Duba ma Goho magena waqehe de Awi simaka o dodadi ngai iha de o roriri yamonahalo de yaruha ona magena asa imabukuku de manga suba yatide Unaka. O roriri moi-moi gena yacohono o kecapi de lo o udo-udo o guracino de ma raba gena iwedo de o manyanyi, ena gena o Gikimoi Awi nyawa yatide manga sumbayang Unaka. 	 Toen Hij dat deed, vielen de vier levende wezens en de 24 ouderlingen voor Hem neer. Zij hadden allemaal een harp en een schaal vol heerlijk reukwerk: Dat zijn de gebeden van de gelovigen.


Duma o nyawa la kanaga o loha yodupa yaaka, ona magena wasigiliri de o sanangi lo wahike manga sininga ma rabaka, gena kanaga o Yahudika ma nyawa de lo o Yahudika yasowo. 	 Maar ieder die het goede doet, zal door God worden verhoogd en vrede ervaren. Ook dat geldt niet alleen voor de Joden, maar eveneens voor alle andere mensen.


De lo o Gikimoi ma Ngopa magenaka witemo, "Ngona, Jou, gena ma solano Ngona o dunia nosidadi, de Ani gia masirete gena o dipa lo naaka. 	 Hij wordt ook 'Here' genoemd, als er staat: "Here, in het begin hebt U de aarde gemaakt; en de hemel is het werk van Uw handen.


De o surati manena o gogobu manga simaka niabaca qabolo, de tanu nisidailako la o surati manena niasidingoli o gogobu o Laodikiaka ma ngale ona manga simaka lo aku yabaca kali. De komagena lo o surati moi tosidingo onaka, magena lo tanu ngini niamake de niabaca. 	 Als deze brief bij u is voorgelezen, laat hem dan ook in de gemeente van Laodicea voorlezen. En zorg ervoor dat u ook de brief leest die ik aan hen gestuurd heb.


Bilasu ngini masirete niatuga, nagala nakoso nitolomuka gena o ngopeqeka la kanaga o sumbayang ma rabaka de manga sahe yatalake waasi, de idodooha, magena itiai eko hiwa. 	 Zeg nu zelf, broeders: Is het fatsoenlijk dat een vrouw zonder hoofdbedekking tot God bidt?


Komagena iqoqomaka o sidailako ma ngale o Jou Awi suba ma dadaruka. Qangodu isidailako qaboloka, de o wange isigeto-geto o bi imam ona magena o ngihi ma nonomaka yowosa la manga manara yaaka. 	 Toen alles klaar was, gingen de priesters het voorste deel zo vaak binnen als voor hun werk nodig was.


De o Yesus wotemo munaka, "Nako Una magena, ka ka Ngohi qabolo." 	 Jezus antwoordde haar: "Ik ben de Christus."


sababu o Gikimoi nia sininga wamuaneka. Una waaka la ngini nia sininga gena igogou aku idadi imatero maro to Una Awi sininga masirete, kekiaka itotiai de lo qatetebi. 	 Sterker nog, u moet een heel nieuw mens worden, die alleen voor God leeft, zuiver en goed. Trek een nieuwe natuur aan als een stel nieuwe kle- ren.


Ma nongoru wotemo awi babaka, 'Baba, to ngona ani pusaka gena togolo, o orasi manena bato ai gimina magena noihike ngohika.' So ma baba awi pusaka magena wositoku awi ngopa yasinotoka. 	 Op een dag zei de jongste: 'Vader, ik wil mijn deel van de erfenis nu al hebben.' De vader verdeelde zijn bezit tussen zijn twee zonen.


o Yakobus de awi nongoru o Yohanes, ena gena o Zebedeus awi ngopa (eko ona manena wasironga o Boanerges, ma ngale manga demo idala koloko o diwotu); 	 Jakobus en Johannes, de zonen van Zebedeüs (Jezus gaf hun de bijnaam Boanerges, 'zonen van de donder');


De o Filipus womatodoka una he wahika kagena o Asdod ma kotaka, so to una awi dodagi wadofa kali, de wosihabari o habari qaloloha o bi doku wageto-geto sidago waado o Kaisarea ma kotaka. 	 Filippus ontdekte dat hij in Asdod was. Vandaar ging hij naar het noorden en kwam tenslotte in Caesarea. Onderweg sprak hij in alle plaatsen over Jezus Christus.


Ce! Komagena de upa sidago ngohi totemo, "Hika la o dorou paaka, ma ngale o loha aku idadi, ena gena o Gikimoi wisimulia." Awalele! Komagena kanaga o nyawa ikalaki qabolo ngohika. Igogou, nakoso ona magena la o Gikimoi wafanggali de o dorou gena asa itiai. 	 Sommigen laten ons zeggen: Doe het kwade dan maar, opdat het goede daaruit voortkomt. Deze mensen verdienen het oordeel.


Ma ngale Ai sone gena Ngohi tosiade-ade totemo koloko o gisisi moi. Nakoso idadiwa o tonaku padato so ibaka, de igogou o gisisi magena yaakuwa ioho de isopo, so ka imatengoka. Duma o gisisi magena asa ioho de isopo so aku idadi foloi idala, hitilahi padato so ibaka o tonaka. 	 "Wat Ik jullie zeg, is de waarheid: Een tarwekorrel moet in de aarde vallen en sterven; anders blijft het een tarwekorrel zonder meer.


De lo Una Awi laha asa ifoloisi ilamo ngoneka la wonariwo, so upa sidago ngone Una powidongosa, maro o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefo itemo, "O Gikimoi asa o nyawa imacacaralamo ona magena walawangi, duma ona manga sininga qamomuuqu, ona magenaka asa wodupa Awi laha wosidumu de wariwo." 	 Maar Hij geeft ons steeds meer kracht om die slechte verlangens de baas te worden. In de Boeken staat het zo: "God is genadig voor de nederige mensen, maar Hij verzet Zich tegen hoogmoedigen." (B)


So wotemo, "Ngohi gena o nonako ihahairani moi taaka iqomaka o Sabat ma wangeka, de ngini ningodu ka niohairani de magena niodupawa. 	 Jezus antwoordde: "Over één ding dat Ik doe, bent u al verbaasd.


De wotemo kali, "Ngohi gena Ai Babaka toliho waasi, so upa Ngohi noicoho. De notagi bato la nasingangasu Ai dodiao imomote ona magena yangoduka nadedemo, 'Ngohi asa toliho Ai Babaka eko o Gikimoi towisusubaka, Una magena lo to ngini nia Baba eko o Gikimoi niwisusuba.' " 	 "Raak Mij niet aan", zei Jezus. "Want Ik ben nog niet teruggekeerd naar mijn Vader. Ga naar mijn broeders en vertel hun dat Ik terugga naar mijn Vader, Die ook jullie Vader is. Naar mijn God, Die ook jullie God is."


To ngomi mia sayangi nginika gena ilamo, duma igogou to ngini nia sayangi ngomika gena sutu ikurangi. 	 Als het wat koel is tussen u en mij, komt dat niet door een tekort aan liefde van mijn kant. Nee, dat komt dan omdat uw liefde te klein is en mij buitensluit.


De magena upa lo ka niise, duma hika ngini o Gikimoi Awi demo magena niaaka. Upa sidago ngini ka niise, de magegena asa ngini masirete lo ka nikulai. 	 Maar naar dat nieuws moet u niet alleen luisteren, u moet er ook naar handelen.


Ngini o Jou Awi nyawa nipipiricayaka, ngohi todupa o orasi isigeto-geto tanu ninali de nia sininga ifoloi isanangi. Ma moisi ngohi totemo, "Hika ninali de nia sininga ifoloi isanangi." 	 Wees blij in de Here; ik zeg het nog eens: Verheug u in Hem!


De o dodoto manena gena o Gurumi Qatetebi lo wosiputuru. O Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo o Jou wotemo komanena, 	 De Heilige Geest heeft ook gezegd dat dit zo was.


Sababu ma Kristus gena wisulo la ma ngale nanga dorou ma ija gena Una wosone de Awi au ikopola, so ngone nanga dorouno o Gikimoi aku wonapalako, de lo nanga dorou gena wosiaponguka. Idadi komagena sababu Una Awi laha magena foloisi ilamo. 	 Gods Zoon heeft Zijn leven en Zijn bloed gegeven om ons van de zonde te verlossen. Alles wat wij hebben misdaan, is ons daardoor vergeven. Wat een ongelofelijke genade!


De o haiwani ma sidongirabano moi kanaga ma saheka qaqaboka so he yadangade isone, duma ma nabo magena qalohaka. So o haiwani magena o bi nyawa o dunia ma bi dokuka yangodu gena yakelelo de yamote de manga hairanika. 	 Het leek of één van zijn koppen dodelijk gewond was, maar de wond genas. De hele wereld liep vol verbazing achter het beest aan. Alle mensen vielen op de knieën en vereerden de draak, omdat hij het beest zo'n grote macht had gegeven.


De ma tadu mogiowo nakokeleloka magena o kolano yamogiowo, duma ona ipareta waasi. Ona magena done asa o haiwani ma kuasa yamake la de o haiwani imatekerimoi la ikolano de ipareta ma deka cawali ka o orasi moi. 	 De tien horens van het beest zijn tien koningen die nog aan de macht zullen komen. Zij zullen maar één uur regeren, samen met het beest.


So o Natanael wosano wotemo o Yesuska, "Baba, iqomaka kiaka pomakamake so Ngona aku notemo ngohi noinakoka." So o Yesus wotemo unaka, "Baba, iqomaka o Filipus ngona woniaso waasi, de Ngohi tonikelelo ngona nomataru o ara ma hutu ma litimika nomatamiku." 	 Toen Jezus Nathanaël zag aankomen, zei Hij: "Kijk, een eerlijke, oprechte man, een echte Israëliet!"


Onaka wotemo komagena, de o Simon Petrus awi sumarangi walia de wisioto ma Imam Wilalamo awi gilalo moika, so awi ngau ma girinaku lo waturaka. O gilalo una magena awi ronga o Malkhus. 	 Plotseling trok Simon Petrus een zwaard. Hij haalde uit en sloeg Malchus, de knecht van de hogepriester, het rechteroor af.


Kagena o Yope ma dokuka o ngopeqeka mopipiricaya moi ami ronga ongo Tabita. (To muna ami ronga de o Yunanika manga demo ongo Dorkas, ma ngale o maijanga.) Muna o wange isigeto o loha maaka de o nyawa isususa mariwo. 	 In de stad Joppe woonde een volgelinge van Jezus, die Tabitha heette (in het Grieks Dorcas). Deze vrouw deed heel veel goeds, in het bijzonder voor de armen.


Duma kanena o Efesus ma kotaka ngohi bilasu togogesi sidago o Pentakosta ma Wange ilalamo imasidiado kasi, 	 Ik blijf echter nog tot Pinksteren in Efeze, want hier liggen geweldige kansen om voor de Here te werken, al is de tegenstand ook niet gering.


O habari qaloloha isihabari gena, iqomaka o Jou Yesus wahino waasi de o Gikimoi asa wojaji qaboloka. Awi jaji gena maro kiaka kanaga Awi nabi-nabi isilefo o Jaji Iqoqoma ma Buku ma rabaka. 	 namelijk dat God nL heeft gedaan wat Hij lang geleden door Zijn profeten in de Boeken al had beloofd.


Manga sininga ma raba lo ihiwa o Gikimoi iwihoromati." 	 Zij houden geen rekening met God. Van enig ontzag voor Hem is geen sprake."


O Yesus wokahika o Yerusalemka, so kagena wakahino o Samaria ma tona de o Galilea ma tona ma batino. 	 Op weg naar Jeruzalem kwam Jezus bij de grens tussen Galilea en Samaria.


Ai salam tosidingo o Ampliatuska, una o Jou Awi nyawa moi so towidododara. 	 Groet mijn vriend Ampliatus, met wie ik één ben in de Here.


Nitagi niakahika o ngora ipopenetoka niwosa, sababu o ngora de o ngeko ikokahika o narakaka magena ingoha, de kanaga yadadala lo o ngeko magenaka yakahika. 	 Ga door de smalle poort het Koninkrijk van de hemelen binnen. De weg naar de vernietiging is breed en komt uit bij een wijde poort. En wat gaan daar veel mensen door!


Bilasu ngona nomasirese o bicara ma faida ihiwa de o bicara ma dorou maro o Gikimoi wodudupawa. Sababu nagoona ibobicara maro komagena done asa manga manara maro Una wodudupawa gena foloisi yodogo. 	 Vermijd onzinnige discussies, waardoor mensen hun ondergang tegemoet gaan.


Ngohi gena o Jou Yesus Awi rasul eko Awi sosulo moi. Ngohi de ai kuasa so o kia bato todudupa magena aku ka taaka. Ngohi masirete nanga Jou Yesus towikeleloka. De ma ngale ngini manena to ngohi ai manara o Jouka gena ma sopo. 	 Ben ik dan niet vrij? Ben ik geen apostel? Heb ik onze Here Jezus soms niet gezien? Heeft de Here mij soms niet gebruikt om u tot geloof in Hem te brengen?


Sababu o nyawa isosoneka la ioho kali, maro o malaikat o soroga ma rabaka gena ikakawiwa, komagena lo ona magena asa ikawi kawa. 	 Want als de mensen uit de dood opstaan, is er geen sprake meer van trouwen. Dan zijn zij als engelen in de hemel.


sidago Una niwitoomaka, Una magena o bi nyawa inangodu nanga oho ma duhutu ma gola. Duma o Gikimoi iwisioho kali o sone ma rabano, de magena ngomi masirete miwikeleloka so minisingangasu nginika. 	 Tegenover deze heilige en rechtvaardige Man bleef u vijandig, maar u eiste de vrijlating van een moordenaar! Daarmee bent u de moordenaars van de Levensvorst geworden. Maar God heeft Hem uit de dood teruggebracht in het leven. Wij zijn daar getuigen van.


So idadiwa o gota qaloloha gena ma sopo qatorou, de lo o gota qatotorou gena ma sopo qaloha. 	 Aan een goede boom komen geen slechte vruchten en aan een slechte boom geen goede.


Mutuwade magegena so ona yahino o Petrus de o Yohanes yatago de o buika yasingosaka, de sababu qaputuka, so kagena yasidodogusi o putu moi ma bati ma goginitano. 	 Zij namen Petrus en Johannes gevangen tot de volgende morgen.


Kagena o tona ibobeleuka una wogoge ma deka o wange moruha, de o Iblis yahino iwibaja la ma ngale o dorouku wisitura. De o haiwani ifofufuruka womasicapuka, duma o bi malaikat yahino so asa Una iwileleanika. 	 Daar probeerde de duivel Hem zover te krijgen dat Hij niet meer naar God zou luisteren. Veertig dagen lang was Jezus alleen bij de wilde dieren en de engelen zorgden voor Hem.


De kanaga lo ma gola gena to Una magena Awi manara, so aku pamake o Gikimoi Awi laha de wonasitatapu ngone podadi Awi sosulo, la to Una Awi habari qaloloha magena posihabari o nyawaka. La ma ngale ma Kristus wihoromati gena, upa ka cawali o Yahudika ma nyawa, duma o bi bangsa qangodu manga sidongirabaka o bi nyawa aku Una iwipiricaya sidago lo iwisigise. 	 Jezus Christus heeft mij genade gegeven en tot apostel gemaakt. Ik moet in de hele wereld mensen oproepen God te gehoorzamen en in Jezus Christus te geloven.


Igogou, Ngohi asa tatooma o nyawa ona magena nakoso to muna ami dodoto gena yamote de yacoho. Komagena so o bi gogobu yangodu gena asa yanako igogou-gogou Ngohi manena gena o nyawa ngini ningodu nia sininga ma raba tatailako, de tanako ma ngale nia loha de nia dorou ma sopo done tafanggali de o loha eko lo de o dorou. 	 Ik zal haar kinderen doden. Alle gemeenten zullen weten dat Ik de diepste gedachten en wensen van de mens ken en dat Ik ieder zal geven wat hij verdient.


So ona wisano kali itemo, "Nakoso komagena, nagala ngona gena ma nabi Elia?" "Hiwa! O Elia gena ngohiwa." De ona itemo kali, "So ngona naguuna. Nagala ngona o nabi moi kiaka una magena o Gikimoi wojaji iqomaka done asa wahino?" So una wosango kali wotemo, "Hiwa! Ngohi una magena isowo." 	 "Wie dan wel?" vroegen zij. "Elia?" "Nee", antwoordde hij. "Bent u dan de profeet die komen zou?" was hun volgende vraag. "Ook niet", zei Johannes.


Kagena de ma kolano wasulo wileleleanika wotemo, 'Una awi qohu de awi gia niapiliku de niwiumo ma duduka o bubutu ma rabaka eko o narakaka, kiaka o nyawa yoari de lo yosangisara.' " 	 De koning zei tegen zijn dienaren: 'Bind hem vast en gooi hem buiten in de diepste duisternis. Daar zal hij vergaan van wroeging en verdriet.'


De nia sininga nisiputuru kasi, la ma ngale ngini masirete o kia bato nisinako itiai gena upa he nia sininga isusa. 	 Ga niet van tevoren bedenken wat je zult zeggen om je te verdedigen. Onthoud dat goed! Ik zal jullie de juiste woorden in de mond leggen.


So o orasi manena tinibaja de togolo nginika la tanu nia sininga foloisi ilamo. Sababu ngone manena moi lo asa posonewa eko poboditowa, so cawali ka to ngone nanga deru bato. 	 Maar laat ook nu de moed niet zinken! Al zal het schip verloren gaan, niemand van ons zal hierbij het leven verliezen.


Nako ngini gena ningodu o bolu moi maro ma Kristus Awi rohe, de ma ngale komagena so ngini moi-moi lo maro Awi rohe ma bobolo. 	 U hoort allemaal bij het lichaam van Christus en ieder van u is een deel van dat lichaam.


De lo iqomaka ma nabi Yesaya wobarani walelefo ma Gikimoi Awi demo gena itemo, "O Yahudika yasowo ngaroko idupawa Ngohi isininga, duma Ngohi aku iqehe qaloha. De ngaroko idupawa Ngohi isigolo, duma tomasimane onaka." 	 Jesaja zei het nog sterker: "God zal worden gevonden door mensen die Hem niet zochten. Hij zal Zich bekendmaken aan mensen die geen belangstelling voor Hem hadden."


So, idodooha nianakowa eko niasahe waasi." 	 "Zeven manden", was hun antwoord. Jezus zei: "Begrijpen jullie het nu nog niet?"


Ma sababu magegena o bi Farisika ma nyawa de o bi guru agama Unaka wisano, "Qadoohaso Ani muri-muri yatilaku to ngone nanga ete de nanga topora manga jojoho. Ce! Ona ioqo de manga gia yatiodowa." 	 De Farizeeërs en godsdienstleraars vroegen aan Jezus: "Waarom trekken Uw discipelen zich niets aan van de oude traditie? Zij hebben voor het eten niet eens hun handen gewassen."


"Ngini nia lako gena aku isitero de o poci. Nakoso ngini nia lako qaloloha, de nia ginano gena asa qatebi. 	 Het oog is de lamp van het lichaam. Als uw oog open en gezond is, leeft u in het licht.


Sababu o nyawa nagoona la manga oho o dunia manenaka foloi yosininga sidago iholu isangisara, done ona dede o Gikimoi asa imakitingaka. Duma o nyawa nagoona ma ngale Ngohi imote gena manga oho o duniaka isidoohawa, la ngaroko isone, duma o oho ka sidutu ikakali done asa yamake. 	 Wie zijn leven niet wil opgeven, zal het verliezen. Maar wie zijn leven opgeeft voor Mij, zal het behouden.


De Una Awi muri-muri itemo, "We! Baba, ngona nakelelo masirete. O nyawa ma dala magena imatekesidehelo, de Ngona he nosano nagoona Ani jubaka yatigi." 	 Zijn discipelen zeiden: "Hoe kunt U dat nu vragen? U staat midden tussen de mensen!"


So kanaga lo o Farisika ma nyawa de o Sadukika ma nyawa lo yahino ma ngale ona lo yaosi. Duma ma orasi o Yohanes wakelelo ona yahino de una wotemo onaka, "Icala! Ngini manena o nyawa nikokulai, maro o ngihia gena o nyawaka yagoli. Ngini nia fikiri gena ka cawali tiniosi so aku niloqa o Gikimoi Awi doosa ma sangisarano, duma nia fikiri maro magegena isala. 	 Er kwamen ook verscheidene Farizeeërs en Sadduceeërs naar hem toe om zich te laten dopen. Toen hij hen zag, begon hij hun de les te lezen. "Stelletje listige slangen!" riep hij. "Wie heeft u voor de wraak van God gewaarschuwd?


O orasi magenaka ngini o wange isigeto-geto niamote o ngeko qatotorou gena maro de o nyawa o Gikimoi wihoholu so o dorou yodupa yaaka, ena gena kanaga ngini lo niaaka o Iblis awi dupa. O Iblis gena o kuasa qatotorou o ngawa-ngawaka wapopareta, de lo sidago o orasi manena nagasi o nyawa o Gikimoi wisigogiisewa to ona manga siningaka womanara. 	 U liep met de grote massa van deze wereld mee en deed dezelfde slechte dingen als zij. U gehoorzaamde satan, de leider en vorst van de geestelijke machten in de lucht, die nu nog aktief is in de mensen die vijanden van de Here zijn.


De ona yosano Unaka, "Baba, kiaka nodupa ngomi misidailako." 	 "Waar moeten we dat doen?" vroegen ze.


Ma Kristus Una gena o dorou moi lo waakawa, duma maro to ngone nanga dagali Una magena o Gikimoi asa wisieto koloko o nyawa ma dorou moi. O Gikimoi waaka komagena, la ma ngale ngone, nakoso ngone de ma Kristus pomarimoika, de o Gikimoi aku wonaeto maro to Una Awi nyawa la manga sininga itiai Awi simaka. 	 Want God nam Christus, Die geen zonde gedaan had, en belastte Hem met onze zonden. In ruil daarvoor rekent God de rechtvaardigheid van Christus aan ons toe.


Qabolo de Una ona magena wadongosa de o deruku wopane kali, so womajobo kadoke o talaga ma sonongaka. 	 Hij draaide Zich om en liet hen staan.


Duma o nyawa nagoona la kanaga manga dodara ihiwa, ona magena dede o Gikimoi lo imatekerimoi waasi, sababu o Gikimoi Una magena Awi manara ma rabaka cawali ka o dodara waaka. 	 Maar wie niet liefheeft, kent God niet; want God is Zelf liefde.


De una onaka wotemo, "Manena o au la kanaga o Gikimoi Awi Jaji isiputuru nginika, ma ngale ngini niamote." 	 "Met dit bloed wordt het verbond tussen God en u bevestigd", zei hij. (B)


Ma goginitano ma orasi o Yesus de Awi muri-muri o Betania ma dokuno isupu so yahika ma soaka, de Una wamalo wisapi. 	 Toen zij de volgende morgen uit Bethanië vertrokken, had Jezus honger.


De wotemo, "Ngohi tinidedemo nginika, o Yesus Una magena ka ka Ngohi qabolo. So nakoso ngini igogou nisari Ngohi manena, de bilasu to Ngohi Ai dodiao manena niaqohaka, ona upa niatago." 	 "Ik heb u toch gezegd dat Ik het ben! Als het u om Mij te doen is, laat die anderen dan gaan."


O nyawa moi to ona manga sidongirabano womatai-tai so o bunga moi koloko o kaka waqehe, so o anggur qakokiopiku watonoka, de o gota ma ideka wosisuruka, de watubo la ma ngale o Yesus wapipi. 	 Zij dachten dat Hij om Elia riep. Eén van hen haalde vlug een spons, liet er zure wijn intrekken en stak die op een stok. Hij hield die omhoog en liet Jezus ervan drinken.


sababu to Una Awi muri-muri wadotosi. De una wotemo gena komanena, "Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena done asa isidoa Ai saturu manga gia ma sohaka, so Ngohi asa itooma, duma o wange saangeka de asa Ngohi tooho kali." 	 Jezus wilde met Zijn discipelen alleen zijn om hun bepaalde dingen uit te leggen. "Ik zal verraden worden en in handen van de mensen vallen", zei Hij. "Zij zullen Mij vermoorden, maar na drie dagen zal Ik uit de dood terugkomen."


Igogou, iqoqomaka Una o Salamati ma Kolano ngohi lo towinako waasi, duma o Gikimoi ngohi woisulo tahino la o nyawa aku taosi de o ake, de lo Una magena woisingangasu ngohika wotemo, 'Kanaga naguuna nowikelelo la Ai Gurumi Unaku iuti de itangi gena, igogou Una magena asa o nyawaka wosingosa o Gurumi Qatetebi ma kuasa la manga sininga ma rabaka wopareta.' So ngohi asa igogou takeleloka Awi Gurumi o sorogaku iuti maro o namo dara moi de itangi Unaku la ona ioho imarimoi. 	 Toen wist ik nog niet dat Hij het was. Maar God had tegen mij gezegd: 'Op wie u de Heilige Geest ziet neerdalen en blijven, dat is Hem. Hij zal de mensen dopen met de Heilige Geest.'


So, ai gianongoru, ka cawali ngini manena gena igogou nia sahe qatogoi de nia ngau qatopongo, de nia sininga ma rabaka o Gikimoi niwiholu bai! Ngini manena koloko to ngini nia ete de nia topora o orasi isigeto-geto o Gurumi Qatetebi iwisigise iholu, komagena lo ngini. 	 Dwarskoppen! Heidenen! U verzet zich altijd tegen de Heilige Geest. U bent geen haar beter dan uw voorouders.


Komagena so o sano idala wisano o Yesuska, duma o Yesus ka o demo moi lo wosangowa. 	 Hij vroeg Jezus van alles en nog wat, maar kreeg geen antwoord.


Ngaroko komagena, ma ngale o bobita o Gikimoino gena ngohi ai sininga ma rabaka ifoloi isanangi, 	 In mijn diepste wezen wil ik heel graag doen wat Gods wet van mij vraagt.


Ngini bilasu nianako o Abraham, o Ishak, de o Yakub de to ngone nanga ete de nanga topora ma somoali ona magena manga Gikimoi wisusuba, Una manena Awi leleani o Yesus gena wisimuliaka, duma Una magena ngini niwisidoa o Pilatuska, de niwisiholu to una awi simaka, ngaroko o orasi magena o Pilatus wihirika Una iwipalako. 	 De God van Abraham, Isaäk en Jakob geeft hiermee eer aan Zijn dienaar Jezus, Die door u aan de Romeinen is uitgeleverd.


Nako o Gikimoi Awi jaji iqoqomaka magena, kanaga de ma bobita ma ngale o suba ma ngeko de lo o suba ma tahu kiaka o nyawa yaaaka. 	 Bij het eerste verbond gaf God de mensen regels, waaraan zij zich moesten houden als zij Hem dienden in de heilige tent, de Tabernakel.


De lo nakoso pogolo Unaka, done asa wonahike ngoneka so nanga gogolo asa pamake, sababu to Una Awi sulo ma demo gena posigise qaloha de lo o moi-moi o kia wodudupa gena ngone ka paaka. 	 Wij krijgen wat wij van Hem vragen, omdat wij Hem gehoorzamen en doen wat Hij wil.


Komagena nanga ete de nanga topora iqoqomaka, ma ngale to ona manga piricaya, so o Gikimoi Awi sininga yaqeheka. 	 Vroeger hebben vele mensen vanuit dit geloof geleefd. Zij zijn ook door hun geloof bekend geworden.


So o Pilatus wisano Unaka, "So igogou Ngona manena o Yahudika manga kolano?" De Una wotemo, "Iteroka, maro o kia ngona notetemoka." 	 Pilatus vroeg Hem: "Bent U de koning van de Joden?" En Jezus antwoordde: "U zegt het!"


Upa de ngone powigiliri nanga gilaloka, sababu una wamoteka to ngone nanga pareta. 	 Zijn heer bedankt hem niet, want de knecht heeft niet meer dan zijn plicht gedaan.


So yoise komagena, de ona imajobo o Yohanes iwidongosaku de o Yesus wimoteka. 	 Toen zijn twee discipelen dat hoorden, gingen zij Jezus achterna.


O wange moiku o nyawa moi wahino o Yesusno, de womasano wotemo, "Baba Guru, ngohi bilasu o loha o kia taaka la tamake o oho ikokakali." 	 Er kwam een jongeman bij Hem met de vraag: "Goede Meester, wat moet ik doen om het eeuwige leven te krijgen?"


De ngone gena o Gikimoi Awi ngopa-ngopaka de inangodu aku o dorou o duniaka magena palawangi, sababu ma Kristus Una magena ngone powipiricayaka. 	 Elk kind van God kan Hem gehoorzamen en de verleidingen van de wereld overwinnen door op Hem te vertrouwen en door het geloof in Jezus Christus.


So Una wohairani qadoohaso ona manga piricaya ihiwa. Magena de o Yesus wotagi o bi doku wakiloli so Una wodoto. 	 Hij verbaasde Zich erover dat de meeste mensen Hem niet geloofden. Hij trok de omliggende dorpen langs en sprak daar over God.


Ai dodiao, ma sababu komagena bilasu o nyawa moi wonamote dede ngone maro o Yudas awi dagali moi, la wodadi o saksi so una lo wosingangasu igogou o Jou Yesus wooho kali o sone ma rabano. O nyawa una magena bilasu o nyawa wonamomote moi, una dede ngone pomakokangaho, o wange isigeto-geto ma orasi o Yesus ka woohosi to ngone nanga sidongirabaka, wonamote-mote ma solano o osi ma habari o Yohanes wosihabari de sidago lo ma bati o Yesus witide o sorogaye to ngone nanga sidongirabano." 	 vanaf de dag dat Jezus in de Jordaan werd gedoopt tot Hij in de hemel werd opgenomen. Hij moet, net als wij, kunnen vertellen dat hij zelf gezien heeft dat Jezus weer leeft."


Duma ngone inangodu nakoso ma Kristus powipiricayaka gena, bilasu potemo imatero de o kia naga o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka gena itemo, "O Jou Awi demo kanaga ngonaka, gena ani uruka de lo ani sininga ma rabaka." Ena gena, o demo la itemo bilasu o nyawa ipiricaya, magena ngomi miasihabari. 	 Zij zegt dat wat u zoekt, vlakbij is; in uw mond en in uw hart. U moet op Christus vertrouwen! Dat vertellen wij hier en overal.


Magena de o malaikat ma motohaka awi trompet wawuwu kali, de kanaga ngohi takelelo o ngoma moi o sorogaka gena itura o duniaku. De o busune iluluku-luku o dunia ma litimiku ma ngora ma boberesu ma kukuci o ngoma magenaka yahike. 	 De vijfde engel blies op zijn bazuin: Ik zag een ster die uit de hemel gevallen was. Die ster kreeg de sleutel van de bodemloze put.


Ma orasi yaadoka o anggur ma sopo yautu, o nyawa una magena wasidingo awi nyawa igogilalo yamuruo naga la itagi kadoka to una awi raki yamomanaraka de ma ngale yaqehe to una awi raki ma gimina. 	 In de oogsttijd stuurde hij enkele mannen naar de boeren toe om zijn deel van de oogst op te halen.


de ona lo o bi gota ma daara qatototopo yaaka koloko to Una Awi mahkota moi so Awi saheku isitalake. Qabolo de o didiki koloko to Una Awi kolano ma didiki moi iwisicoho Awi giaka, de kagena Awi simaka asa yobukuku isuba Unaka, iwisimaqe itemo, "Suba, Jou! O Yahudika manga kolano!" 	 Zij maakten een kroon van takken, waar dorens aanzaten, en zetten die op Zijn hoofd. Ze gaven Hem een stok in Zijn rechterhand, als een scepter. Ze vielen voor Hem op de knieën en joelden: "Leve de koning van de Joden!"


Kagena de o Yesus Awi muri-muri yotemo Unaka, "Nako komagena, o kawi ma adati isusa poli, so ifoloi qaloha, ngaroko, ngone upa pokawi." 	 Jezus' discipelen zeiden: "Als het zc is, kan men beter niet trouwen."


Duma nakoso o nyawa la kanaga o dorou yodupa yaakasi, de ona magena o Iblis ma dupa gena yamoteka. Sababu o orasi ma nonoma kasi sidago o orasi manena de o Iblis o dorou gena wodupa waaka. O Gikimoi ma Ngopa wahinoka ma ngale o Iblis ma manara wasisa. 	 Maar wie blijft zondigen, bewijst daarmee dat hij bij de duivel hoort, die nadat hij voor het eerst gezondigd had, altijd is blijven zondigen. Maar de Zoon van God is gekomen om aan de aktiviteiten van de duivel een einde te maken.


Kagena de wipapado moi manga sidongirabano wamalo wilohaka, de una magena asa womakiliho wakahika o Yesuska, de womatoore womaili-ili o Gikimoi wisigiliri. 	 Een van hen kwam bij Jezus terug en juichte: "Wat is God goed! Ik ben genezen!"


Nako ma orasi ipapasaka, ngini gena bai nia sininga ma rabaka de bai lo niaaakaka kanaga o bi moi-moi ka qatotorou, so o Gikimoi niwiholu sidago lo ngini de Una nimatekekitingaka. 	 Dat geldt ook voor u, die vroeger zo ver van God verwijderd was. U leefde als vijand van Hem. Dat bleek uit de slechte dingen die u dacht en deed. God heeft alles met u goedgemaakt.


Duma ngini gena nakoso nisumbayang, bilasu nia tahuka niwosa so ka nimatengoka de nisumbayang nia Baba wikokelelowa. Sababu Una gena igogou nia manara o nyawa yananakowa gena Una wanako, de asa ngini winifanggali. 	 Zij hebben hun beloning al. Als u bidt, moet u dat ergens doen waar u helemaal alleen bent. Doe de deur achter u dicht en bid in het geheim tot uw Vader. En uw Vader, Die al uw geheimen kent, zal u belonen.


O Yesus wabaca qaboloka, de o buku magena walolo kali de wosigiliho woleleleanika, so womatamiye la wodoto. O bi nyawa o puji ma tahuka yangodu Una iwinano gena, yodupa Awi dodoto yoise. 	 Hij deed het boek dicht, gaf het aan de dienaar en ging zitten. Alle ogen waren op Hem gericht.


Ngona nososanangi, sababu o Jou Awi demo gena nopiricayaka, de Awi demo ngonaka magena igogou asa idadi." 	 Jij hebt geloofd dat God zou doen wat Hij zei. Wat een geluk!"


Ma sonongali itura o tona qatetetoku de ma tona ka ma cunu. So o gisisi magena ma goho isupu qatai, sababu ma tona ilamowa so imasingutu qatai. 	 Er viel ook wat zaad op steenachtige grond. Omdat er weinig aarde lag, kwam het vlug op.


O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe nginika. Ngini gena niaaka so o bi nabi iqoqoma to ona manga boosu gena qaloloha-loha, ena momongo ona gena kiaka nia ete de nia topora masirete yatoomaka. 	 U bouwt wel heel mooie graven voor de profeten. Maar u bent net als uw voorouders, die hen hebben gedood.


De nakoso ngohi la o dorou moi taakaka sidago ngohi bilasu itooma, ngaroko ngohi tosone lo qadoohawa. Duma de manga galaki ikokulai magena moi lo yaakuwa ngohi isidoa o Yahudi manga roririka. Ma sababu moi-moi magena ngohi togoloka la ngohi asa itailako de ihakim ma Kaisar Romaka." 	 Als ik iets heb gedaan waarop de doodstraf staat, wil ik mij niet tegen mijn terechtstelling verzetten. Maar als hun beschuldigingen stuk voor stuk gelogen zijn, heeft niemand het recht mij aan hen uit te leveren. Ik ga in hoger beroep bij de keizer!"


O Yesus Awi muri-muri imariwosa so o maru imagahowa. So ona ihawateri sababu manga deruka cawali o roti ngai moi. 	 Hij stapte in de boot en ging naar de overkant van het meer. Maar Zijn discipelen hadden vergeten eten te kopen. Het enige wat zij bij zich hadden, was één brood.


So nakoso o nyawa to ona manga cawaro de manga kanako gena, qangodu maro ka manga fuma o Gikimoi Awi simaka, sababu ma Kristus Awi manara so wisidasangahadika. 	 Waar blijven dan de grote denkers, de godsdienstige leiders en de beroemde redenaars van deze tijd? Heeft God niet alle wijsheid van deze wereld als dwaasheid aan de kaak gesteld?


Kagena ona dede ongo Maria, o Yesus ma awa, de o Yesus Awi nonongoru, de lo o bi ngopeqeka yangodu imatolomuno de manga sininga ka ka moi la o wange isigeto-geto isumbayang. 	 Zij baden voortdurend met elkaar, samen met de vrouwen die met Jezus waren meegekomen, Zijn moeder Maria en Zijn broers.


O Jou Yesus o bi moi-moi iqomaka wosingongangasuka, Una magena wotemo, "Igogou de itero, iteka kawa de Ngohi manena asa tahino." De ngohi manena, Yohanes, totemo, "Iya, Jou Yesus, komagena bato. Tanu nahinoka." 	 Hij, Die dit alles bekend heeft gemaakt, zegt: "Ja, Ik kom al spoedig." Amen. Ja, Here Jezus, kom!


To ena ma hutu koloko o ngopeqeka ma hutu, de lo ma ingi gena koloko de ka o singa ma ingi. 	 lang haar als een vrouw en tanden als een leeuw.


Qabolo de wasulo Awi muri-murika, "Hika o nyawa yadadala magena niasigogeku o dumule ma qokuka imatotolomu." 	 "We hebben vijf broden", zeiden ze, "en ook nog twee vissen." Jezus zei tegen de mensen dat zij in groepen in het gras moesten gaan zitten.


So qaputuku de kanaga ona yooqo de o Iblis iqomaka o Yudaska, ena gena o Simon Iskariot ma ngopa, gena wiaka qabolo so wisigurubuka, o aturu qatotorou moi kanaga awi sininga ma rabaka itemo, "Ngohi aku o Yesus towisiija." 	 Terwijl zij zaten te eten, wist Jezus dat de duivel Judas Iskariot had overgehaald Hem te verraden.


Qabolo de wotemo, "O Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefo Una wotemo komanena, 'To Ngohi Ai tahu manena idadi o bi nyawa manga riho moi la kanena isuba de isumbayang.' De qadoohaso ngini niaaka ikokokoora manga dodutulu ma riho. Ce!" 	 "Er is geschreven dat Gods huis een huis van gebed moet zijn. Maar wat hebt u ervan gemaakt? Een rovershol!" zei Hij.


De ngone dede ma Kristus pomarimoika, so o Gikimoi ngone wonasioho kali la kadaku o sorogaka de ma Kristus wonasitamiye la ngone de Una nanga horomati pamake. 	 Hij heeft ons (die één met Jezus Christus zijn) samen met Hem levend gemaakt en ook met Hem een plaats in de hemel gegeven.


Hika niosininga o bi namo wogo gena. Maena gena idatowa, iutuwa, de lo ma pola eko ma tahu lo ihiwa. Ngaroko komagena, o Gikimoi gena kanaga so o ino lo wahike onaka. Duma ngini nia oho to Una Awi simaka gena ifoloi niqoku de o bi namo ma oho, de Una lo asa ngini winipalihara ifoloi qaloha de o bi namo wapalihara. 	 Kijk eens naar de kraaien. Die zaaien en oogsten niet en ze hebben geen voorraadkamers of schuren. Toch gaat het hen goed, want God geeft ze te eten. Wel, jullie betekenen toch veel meer voor Hem dan die vogels!


Ma ngale o Abraham awi piricaya o Gikimoi una witailako, so ma orasika de o Abraham wosidailako awi ngopa o Ishak la wiaka maro o suba moi yatutupu la wosisuba o Gikimoika. Iqomaka, o Gikimoi o Abrahamka wotemo, "De ma ngeko o Ishak so ngona ani ngopa de ani dano ma duhutu asa namake maro kia tonijajajika." Duma ngaroko komagena, o Abraham wosidailako o Ishak awi ngopa womatetengo gena, wihike la witupu maro o suba moi. 	 hoewel God hem had beloofd: "Door Isaäk zult u veel nakomelingen krijgen." Hij rekende erop dat God Isaäk ook weer levend zou kunnen maken.


Ngini asa nianako ona manga gulai, hitilahi to ona manga manara ma sopo gena nianano. Idadiwa o ngangaru qatotopoka ma sopo o anggur, eko pamake ma sopo o ara. 	 Aan hun doen en laten kunt u zien wat zij zijn, zoals men een boom kan herkennen aan zijn vruchten. U hoeft aan doornstruiken geen druiven te zoeken en aan distels geen vijgen.


Komagena so ona kanaga o Gikimoi Awi pareta ma kursi ma simaka imaokoye, de kagena Awi Tahuka o wange de o putu ona iwisuba Unaka. So kagena Una o pareta ma kursika womatatami gena, Una dede ona yangodu igoge ma ngale Una asa ona wajaga. 	 Daarom staan zij voor de troon van God en dienen zij Hem dag en nacht in Zijn tempel. Hij, Die op de troon zit, zal hen beschermen.


Kagena womasidiadoka, de Una wotagi de wowosa o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka. De kagena asa Una wasitodadaheno o nyawa yadadala o riho magegenaka imasiiija de imatekekokiija. Ma binuka o sapi, o duba, de lo o namo dara imasiiija gena yaaka manga suba ma gaso, de ma binukali o nyawa o doku ma somoano manga pipi imatekesitagali. 	 Op het tempelplein zag Hij handelaars die runderen, schapen en duiven verkochten en geldwisselaars die achter hun tafeltjes zaten.


So ma orasi o Daud wotemo, 'Una wiqoha kawa wogoge isosone manga boosuka, de Awi rohe upa lo iwaro de ibaka o boosuka,' o Daud lo wotemo ma ngale una masirete gena wisowo, de lo wanako done o kia o Gikimoi asa waaka, so igogou wotemo ma ngale o Salamati ma Kolano done asa wooho kali. 	 Hij was een profeet en voorspelde dat de Christus uit de dood zou opstaan. De Christus zou niet dood blijven en Zijn lichaam zou niet vergaan.


So upa nitemo ngohi de ai surati magena ma edekati ngini tinisimodo. 	 Ik zeg dit omdat u niet moet denken, dat ik u bang wil maken met mijn brieven.


De una awi jaraka de wotura o tonaku de o ili moi woise itemo unaka, "Saulus, Saulus! Qadoohaso Ngohi noisangisara." 	 Hij viel op de grond en hoorde een stem: "Saul, Saul, waarom vervolgt u Mij?"


So to ngohi ai sitiari gena komanena: O orasi manena de ngone popipiricaya gena asa o sangisara idala pamake, so lebelaha ngone nanga oho ma rabaka gena upa he patagali. 	 Ik vind dat een mens in deze moeilijke tijd er goed aan doet ongetrouwd te blijven.


Sababu yaakawa o riho ikukuruka la aku imamingihu, so o moi-moi magena ma Kolano Agripa ifoloi wanako itiai, ma ngale magegena so ngohi tobarani tosibicara. 	 De koning begrijpt wel wat ik bedoel. Met hem kan ik er open en eerlijk over spreken. Ik kan mij niet voorstellen dat al deze dingen aan zijn aandacht zijn ontsnapt. Zij zijn per slot van rekening niet ergens in een uithoek gebeurd.


Ma orasi o Yakub awi ngopa yamogiowo de moi manga nongoru o Yusuf widoosa, de wisiija so wodadi o gilalo moi o Mesir ma tonaka. Ngaroko komagena, o Gikimoi kanaga dede o Yusuf, 	 Eén van Jakobs zonen, Jozef, werd door zijn broers als slaaf verkocht. Dat deden zij omdat ze hem niet konden uitstaan. Zij waren jaloers. Jozef kwam in Egypte terecht, maar God liet hem niet aan zijn lot over.


So ona yosawangi de foloi yomodo de yobukuku o tonaku, duma yasinoto magena yotemo onaka, "Awa, o kiaso ngini niwisari o nyawa woooho moi isosone manga sidongirabaka. 	 De schrik sloeg de vrouwen om het hart en ze bogen zich diep neer. De mannen vroegen: "Waarom komt u in een graf zoeken naar de Levende?


Duma o ngoosa o saange ma duduka o nyawa ma binuka asa manga sininga qatogoika sidago iholu ipiricaya. Ena gena, o kawasa manga simaka de ona o Paulus awi dodoto, ma ngale idodooha o Jou wotetemoka gena bilasu paaka, ona yogogagaka. So kagena de o Paulus o nyawa ipipiricaya wangaho de o nyawa ma somoa magena wadongosaku la wotagi kiaka o Tiranus awi tahu moili o riho magenaka imatotolomu de imadodotoka. Kagena o wange isigeto una imatekebobicara dede ona. 	 Dat deed hij gedurende meer dan drie maanden. Maar toen sommigen van hen koppig weigerden hem te geloven en Jezus openlijk bespottelijk maakten, keerde Paulus zich van hen af en nam de christenen uit de synagoge mee. Van toen af sprak hij elke dag in de school van Tyrannus.


O orasi magena de o titi idadala kadoke naga itagi o ino imasari. 	 In de verte liep een grote troep varkens eten te zoeken. "Als U ons toch wegjaagt, stuur ons dan in die varkens", smeekten de boze geesten.


Kagena de o Yesus o ngopa-ngopa magena waaso de wotemo Awi muri-murika, "Niaqohaka, la o bi ngopa ona magena yahino Ngohino. Upa lo niafati de lo niasimahawa. Sababu o bi nyawa imatero maro o ngopa ona manena asa yaaku iwosa o Gikimoi Awi paretaka. 	 Maar Jezus riep de kinderen bij Zich en zei tegen Zijn discipelen: "Laat die kinderen toch bij Mij komen! Houd ze niet tegen. Want voor zulke kleintjes is het Koninkrijk van God.


Sababu o nyawa nakoso kanaga manga dodiao ma Kristus wipipiricayaka de yaduhuduka, ona yangodu koloko o nyawa yototooma moi. De ngini lo nianakoka igogou o nyawa yototooma moi gena o oho ka sidutu ikakali yamakewa. 	 Wie zijn broeder haat, heeft hem in zijn hart eigenlijk al vermoord. En u weet dat er in het hart van een moordenaar geen plaats is voor het eeuwige leven van God.


Ma moiku, de o imam o bolu moi manga topora o Abia gena manga orasi imanara so kagena o Gikimoi Awi Tahuka o Zakharia o imam manga manara waaka, 	 Op een dag had Zacharias dienst in de tempel, omdat zijn afdeling aan de beurt was.


De komagena lo ma ngale ngini de ngohi lo Awi Gurumi masirete wonasingangasu itemo, "Igogou, ngini gena o Gikimoi Awi ngopa masirete." 	 Want in ons diepste wezen overtuigt Gods Geest ons ervan dat wij kinderen van God zijn.


Kagena de o bui ma jojaga manga sahe womomi, de wakelelo o bui ma ngora ipelenga qangoduka, so awi sininga ma rabaka wotemo nagala o bi nyawa yapopilikuka gena iloqa yangoduka, so awi sumarangi walia la tanu womatooma. 	 De cipier schrok wakker. Toen hij alle deuren van de gevangenis zag openstaan, trok hij zijn zwaard om zelfmoord te plegen, want hij dacht dat de gevangenen ontsnapt waren.


So kagena de Una wasulo onaka, "Nitagi ma bati o bi doku o dunia ma ngoguka, de nisihabari o habari qaloloha o Gikimoino ma meta o dunia ma nyawaka. 	 "Trek de wereld in", zei Hij tegen hen,


De ngone inangodu lo o sala idala paakaka. Duma o nyawa nakoso manga bicara ma rabaka o dorou moi lo ihiwa, de ona magena igogou maro o nyawa manga sininga qangodu itiai. Komagena lo nakoso manga bicara qangodu gena aku yapareta, de ona manga sininga qangodu lo aku yapareta. 	 Als iemand in staat is zijn tong in bedwang te houden, bewijst hij daarmee dat hij zichzelf in alle opzichten goed in de hand heeft.


Magena de o roriri yamonahalo de yaruha ona magena o Gikimoi Awi simaka imatatami, to ona manga pareta ma kursika ona ibukuku de manga suba yatide Unaka. 	 De 24 ouderlingen, die voor God op hun troon zaten, vielen in aanbidding voor Hem neer en zeiden:


So ona o keledai magena yaaho Unaka, de manga juba yahoi so isinaho o keledai ma duduku. Kagena de Una wisidola so womatamiye ma qokuka. 	 Ze brachten het veulen bij Jezus en legden hun jassen erover, zodat Hij erop kon zitten.


So o dodara igogou gena komanena: Upa lo o nyawa ngone nanga dodara o Gikimoika, duma ma ngale Una masirete wonadodara ngoneka so wisulo ma Ngopa yanau sidago wodupa wosone la nanga dorou qangodu o Gikimoi asa wonasimoku kawa. 	 De liefde waarover het hier gaat, is niet onze liefde voor God, maar Zijn liefde voor ons. Daarom stuurde Hij Zijn Zoon, Die de straf voor onze zonden op Zich heeft genomen om de verhouding tussen God en ons weer goed te maken.


De o Petrus waaka komagena, so o Yahudika ma nyawa ma binuka o Antiokhiaka, ona magena lo asa yaaka, sidago o Barnabas una magena wisabatolo so o sala magegena lo asa una waaka. 	 De andere Joodse christenen, en zelfs Barnabas, huichelden met hem mee!


So nakoso ngini nitago la ningaho o bobaretaka, upa lo nimodo ma ngale o kia bilasu ngini nisango. Sababu ma orasi magena de o kia naga itiai la nidedemo gena o Gikimoi masirete asa winihike. 	 Als je wordt gearresteerd, hoef je je geen zorgen te maken over wat je moet zeggen. De juiste woorden zullen je op het juiste moment worden ingegeven.


O nyawa yadadala gena yangodu yosango, "Iya, maha ka ngomi bato de lo mia ngopa de mia danoku Awi sone miamoku." 	 De mensen schreeuwden: "Laat de straf voor Zijn bloed maar op ons en onze kinderen neerkomen."


So igogou ngini nimangaku ngini gena o nabi-nabi yatotooma to ona manga ngopa de manga danoku, de lo igogou ngini lo to ngini nia ete de nia topora magena manga gogoho gena niamote. 	 U erkent dus dat u zonen bent van hen, die de profeten hebben vermoord.


So kagena de ma gubernur o Paulus iwiaso la wahino awi simaka, de o Tertulus o Paulus iwikalaki de awi galaki ma demo gena komanena, "Mia baba ma Gubernur minihohoromati! Kanaga ngona nopareta qaloha sidago nanga doku manena o dame de o sohi ma rabaka igoge. Ngona de to ngona ani cawaro de lo ani dailako qaloha so o bangsa o Yahudika manena foloisi ifero. 	 Zij dienden bij de gouverneur een aanklacht in tegen Paulus. Toen Paulus naar voren was geroepen, begon Tertullus zijn beschuldigingen met de volgende woorden: "Excellentie, u hebt ervoor gezorgd dat ons volk in vrede en rust kan leven.


Komagena ngini asa o kia naga moi nionyafusu, de ma ngale niamake waasi so ngini asa ka o nyawa niatooma. De lo asa o nyawa manga moi-moi nionyafusu, duma niaakuwa niaqehe so ngini lo nimatekekangamo de nimatekekudubu. O moi-moi kanaga nionyafusu gena niamakewa sababu o Gikimoika nigolowa. 	 U verlangt naar iets wat u niet hebt; u bent tot moord geneigd en jaloers en dat levert u niets op. U bent strijdlustig en oorlogszuchtig. Maar de enige reden dat u niet hebt wat u wilt, is omdat u God er niet om vraagt.


De ma ngale o Yahudika ma nyawa yasowo lo o Jou Yesus iwipiricayaka, so ngomi o surati milefoka de misidingo lo qabolo onaka, ma ngale ngone o Yahudika nanga bobita moi-moi qangodu maro o Musa wosilelefoka upa he yaaka. So ka cawali upa o lake o bi gomaka isisusuba gena yaoqo, de upa lo o bi haiwani ma au yaudo, de upa o bi haiwani yagogohore la isoneka de yaoqo de upa lo o bi nyafusu ma dorou yaaka." 	 Wat de christenen uit de andere volken betreft: Wij hebben hun in een gezamenlijke brief geschreven dat zij niet mogen eten of drinken wat aan afgoden is geofferd. Zij mogen geen vlees van dieren eten die door verstikking zijn gedood en ook geen bloed drinken. Ook mogen zij geen hoererij plegen."


Nako Ngohi manena Ai ronga de o nyawa isigiliri, eko hiwa gena, qadoohawa. 	 Eer van mensen vind Ik niet belangrijk, omdat Ik weet hoe u bent: u hebt de liefde van God niet in u.


De lo ngini asa ningaho o bobaretaka eko o kolanoka ma sababu ngini to Ngohi Ai muri-muri. So magena to ngini nia orasi qaloloha moi la ma ngale Ngohi de o habari qaloloha gena niasingangasu onaka de lo o nyawa ma somoasi, ena gena o Yahudika ma nyawa yasowo. 	 Jullie moeten terechtstaan voor presidenten en koningen, omdat jullie bij Mij horen. Dat zijn kansen hun over Mij te vertellen en de wereld te laten weten wie Ik ben.


Qabolo de Una Awi muri yasinoto magena itagi, de ona asa yamake maro o kia Una wotetemo onaka. 	 Zij gingen op weg en vonden het veulen, precies zoals Jezus had gezegd.


Itekawa, de igogou ma peqeka gena asa moroheka. So ma deka he o ngoosa motoha gena o tahu ma rabano lo mosupuwa, de motemo, 	 Kort daarna werd Elisabeth zwanger. Vijf maanden lang kwam zij niet onder de mensen.


Igogou! De ani ngopa una magena asa ngona nomasagaga de ani nali de ani moreka. Ma ngale ani ngopa wisibuo, so o nyawa yadadala lo asa imasagaga de manga nalika. 	 Hij zal u en vele andere mensen heel erg blij maken.


De lo o borua ma qokuku gena kanaga o kia naga ngai sinoto de o malaikat ma jamani, isironga o kerub. O kerub magena manga golupupu yodososeka o borua ma dadanu isitaru, sababu ma dadanu magena ma qokuka o Gikimoi Awi siru ma leto asa isimane. Ma dadanu magena isironga o dorou ma ija ma dadanu. Duma magena moi-moi qangodu o orasi manena upa he podedemo. 	 Over het deksel van de ark spreidden de schitterende cherubs hun vleugels uit. Dat gouden deksel was de plaats waar men God om vergeving vroeg. (A) Maar daar zullen we nu niet verder op ingaan.


Sababu komagena lo iqoqomaka o bi ngopeqeka manga sigogise qaloha o Gikimoika de wingongongano gena imadadi to ona manga loha masirete. So nako manga roka gena, ona de manga sigogise unaka so komagena ona idadi qaloha. 	 Dat was het sieraad van de gelovige vrouwen van vroeger, die op God vertrouwden en deden wat hun man van hen vroeg.


Ma orasi Una kanaga o Paskah ma Wange ma Rarame o Yerusalemka, de o nyawa yadadala asa ipiricaya igogou Una o Salamati ma Kolano gena, ka cawali o nonako ihahairani waaka. 	 Door de wonderen die Jezus tijdens het Paasfeest in Jeruzalem deed, gingen veel mensen in Hem geloven.


Ngaroko o Gikimoi Awi bobita o Musa wolelefoka gena ona de manga barani yodupa yadoto o nyawaka, duma ona manga dodoto de manga demo-demo gena ona masirete lo ma ngale isihoda waasi. 	 Zij zouden graag beroemde uitleggers van de Joodse wetten willen worden, maar hebben er geen idee van wat die wetten eigenlijk betekenen.


Komagena de o Yesus wosulo unaka, "Tagi noliho! De upa lo nokahika kali o doku magenaka." 	 Jezus stuurde hem naar huis en zei: "Ga het dorp niet in."


Duma o wange saangeka de Una magena o Gikimoi wisioho kali, de iwisimaneka la powikelelo. 	 Maar God heeft Hem op de derde dag na Zijn dood weer levend gemaakt en Hem aan enkele mensen laten zien,


De nakoso yaakuwa ma Kristus o soneno wisioho kali, de o habari qaloloha misihohabari gena ma faida ihiwa, de komagena lo nia piricaya lo ma faida ihiwa. 	 En als Hij niet uit de dood teruggekomen is, kunnen wij wel ophouden Hem bekend te maken; dan is het zinloos in Hem te geloven.


So Una wotemo o nyawa awi gia isosoneka gena, "Nahino kanena manga simaka." So igogou una magena wahino. 	 Jezus riep de man naar voren. "Mag men op de sabbat iemand helpen?" vroeg Hij aan de Farizeeërs. "Of moet je hem in de kou laten staan? Is het een dag om mensen te redden of een dag om te doden?"


De lo o sangisara de o susa niamake ma rabaka gena hika ngini niamoku qaputuru, sidago ngini ningodu asa nia sininga foloisi qaputuru, la qangodu ka itiai de ma kurangi moi lo ihiwa. 	 Laat uw geduld dus toenemen en probeer niet de problemen te ontlopen. Als uw geduld volgroeid is, zult u alles aankunnen en een sterk en zuiver karakter hebben.


To Una Awi qohu gena ileto-leto lo imatero maro o tembaga kanaga o uku ma rabaka so qatebi, de Awi ili ma lamo maro ake o denetaku itutura. 	 Zijn voeten glansden als gesmolten brons en Hij had een stem als een donderende waterval.


"Ma orasi o susa de o sangisara magena ipasaka, de o wange de o ngoosa isiwa kawa so qapuputuka. So o dipa lo ihiti so o moi-moi qangodu o dipaka ma dodagi he yamote kawa, de o bi ngoma lo asa o dipaku itura. 	 Onmiddellijk na die dagen van terreur en ellende zal de zon worden verduisterd en de maan niet meer schijnen. Het zal net zijn of de sterren uit de hemel vallen. De machten van het heelal zullen door elkaar worden geschud.


Ngaroko igogou Una gena o Gikimoi ma Ngopa, duma Una magena lo wisangisara sidago lo wosone, so komagena wosikelelo igogou Una lo o Gikimoi wisigise. 	 Zelfs al was Jezus de Zoon van God, toch moest Hij uit ervaring leren wat gehoorzaamheid was. Ook als dat pijn en verlatenheid betekende.


Ngona nanakoka o nyawa ipipiricaya o Asia ma daera ma rabaka gena he yangodu ngohi idongosaka, de komagena lo o Figelus de o Hermogenes. 	 Je weet dat alle christenen die vanuit Asia hier zijn gekomen, mij in de steek hebben gelaten, zelfs Fygelus en Hermogenes.


Komagena so iqoqomaka wopipilo awi dodihimo magena manga sango itemo, "Una wilamoka, so ngini bilasu una ka niwisano." 	 Daarom zeiden zij: "Hij is oud en wijs genoeg. Vraag het hem zelf."


O nyawa nagoonali nakoso de manga cocatu ma ngale yaaku o nyawa yaleleani, hika o manara magena bilasu yaaka. O nyawa nagoonali nakoso de manga cocatu ma ngale yaaku o nyawa yadoto, hika o manara komagena bilasu yaaka. 	 Wie namens God moet spreken, doet dat naar het geloof dat hij daarvoor krijgt. Wie moet helpen, krijgt daar de kracht voor. Wie moet onderwijzen, krijgt de gave om te onderwijzen.


O orasi magena de o Yesus wosumbayang wotemo, "Baba, o Jou o dipa de lo o dunia nakokuasa! Ngohi Ai sukuru tatide Ngonaka, sababu o bi moi-moi magena o bi nyawa icocawaro lo kanaga itemo yanakoka, ona magena Ngona nagiihu. Duma o bi moi-moi magena o bi nyawa kiaka yananakowa Ngona gena nasikelelo. 	 En Jezus bad dit gebed: "Vader, Heer van hemel en aarde, dank U wel dat U de waarheid hebt verborgen voor wijzen en geleerden. Maar U hebt de waarheid bekendgemaakt aan kleine kinderen.


O Petrus ka wobicarasi, de imatodoka o lobi-lobi isisiru o bolu moi iuti so yasaoka, de o lobi-lobi ma rabano o ili moi iise itemo, "Una manena to Ngohi Ai Ngopa towidododara. Una Ai sininga yadahe de ka Unaka bilasu niwisigise!" 	 Maar voordat hij was uitgesproken, kwam er een lichtende wolk boven hen. Een stem uit die wolk zei: "Dit is mijn geliefde Zoon, de man naar mijn hart. Luister naar Hem."


So o orasi magena qabolo de ona lo imajobo yoliho o Yerusalemka, de yamakeka o Yesus Awi muri yamogiowo de moi imatolomuno de o nyawa ma somoasi. 	 Ze stonden onmiddellijk op en liepen vlug terug naar Jeruzalem. Daar vonden ze de elf discipelen van Jezus en Zijn andere volgelingen allemaal bij elkaar.


Kagena de o malaikat moi o sorogano wahino Unaka de iwisiputuru. 	 Maar wat U wilt zal gebeuren en niet wat Ik wil." Op dat moment kwam een engel uit de hemel om Hem kracht te geven.


Qabolo de o bi nyawa ma dorou ona magena yaumo o uku isosora-sora ma rabaku, kiaka ona asa yoari de lo yosangisara." 	 En de slechten zullen in het vuur worden gegooid. Daar zal één en al wroeging, tranen en verdriet zijn.


So de o tamo magena qaosaka, gila-gila o nyawa una magena wautu sababu o gugutu ma orasi yaadoka." 	 Zodra het graan rijp was, nam de boer zijn sikkel en haalde de oogst binnen.


O nyawa nagoona manga baba eko manga awa yasiboso ifoloi dede Ngohi isiboso, ona magena idadiwa to Ngohi Ai nyawa imomote. Komagena lo nagoona manga ngopa yasiboso ifoloi de Ngohi isiboso, ona magena idadiwa to Ngohi Ai nyawa imomote. 	 Wie meer van zijn vader of moeder houdt dan van Mij, is niet waard mijn discipel te zijn. En wie meer van zijn zoon of dochter houdt dan van Mij, is niet waard mijn discipel te zijn.


Sababu o Herodes wanako o dooma gena o Yahudika manga roriri yodupa, so ma orasi o Roti ma Ragi Ihihiwa ma Rarame de una wasulo kali la o Petrus iwitago. 	 Toen Herodes merkte dat de Joodse leiders daarmee van harte instemden, ging hij verder en liet ook Petrus gevangen nemen. Maar omdat het juist Pasen was, zette hij hem voorlopig in de gevangenis.


Nakoso ona la o nyawa ipipiricaya yaleleani qaloha, de o nyawa asa yahoromati de ona lo aku yobarani isibicara ma ngale to ona manga piricaya o Yesus Kristuska. 	 Helpers die het goed doen, krijgen respect van anderen en een vrijmoedig geloof in Christus Jezus.


Ngohi tongongano o Baba Gikimoi de o Jou Yesus Kristus ngini ai dodiao nipipiricaya nia sininga yaaka so foloisi isanangi, de lo nia dodara de nia piricaya gena qangodu yosiputuru kali. 	 Broeders, ik vraag God de Vader en de Here Jezus Christus u de vrede en de liefde te geven, die het geloof met zich meebrengt.


Ani kudoti ma rabaka gena bilasu nopiricaya qaputuru o dodoto itotiaika de naaka bato o kia ngona nanako igogou magena itiai. Kanaga o nyawa yamuruo naga iholu yaaka o kia bato ona yanako igogou magena itiai, de ka yopiricaya o dodoto ikokulaika. So komagena manga piricaya itotiai isisaka, maro o deru ilalamo moi o teoku qalutu so isisaka. 	 Laat het geloof in Christus niet los en houd altijd een zuiver geweten. Want sommige mensen hebben hun geweten geweld aangedaan door (hoewel zij de goede weg kenden) slechte dingen te doen. Daardoor zijn zij het geloof in Christus kwijtgeraakt.


Ngone asa panako o gota qaloloha de o gota qatorou nako ma sopoka ponano. Idadiwa o ngangaru qatotopoka ma sopo o ara, eko pamake ma sopo o anggur. 	 Een boom is te herkennen aan zijn vruchten. Aan een doornstruik komen geen vijgen en aan een braamstruik geen druiven.


Komagena so o Yesus iwisimahawa kagena wogogoge so iwisulo Una wosupu manga daerano. 	 Nu ze allemaal wisten wat Jezus had gedaan, vroegen zij Hem dringend weg te gaan.


So wotagi de o didiki o kota magena watugaka. O kota magena ipasagi iha so ma doduga gena ma gaku imatero lo de ma ngoha. Watugaka, de waeto ma gaku o stadia 12,000 (eko o kilo 2,400), de komagena lo ma ngoha bai lo ma gaku gena ka imaketero. 	 Toen hij die opmat, bleek de lengte even groot als de breedte te zijn. De stad was dus vierkant. Eigenlijk had zij de vorm van een kubus, want de hoogte, de lengte en de breedte waren allemaal even groot: Ruim 2100 kilometer.


Qabolo de o Mahkamah Agama ma nyawa onaka magena o sitiari una wahike, de wotemo, "Ai dodiao de o ria de o gianongoru! Nimasosiningasi nakoso o kia naga niaaka o bi nyawa ona manenaka. 	 "Mannen van Israël, wees voorzichtig met deze mensen.


Mia dodiao nipipiricaya, ngohi ai demo ma binukali talefo de tinigolo tanu ma ngale ngomi gena ngini asa nia sumbayang niatide o Gikimoika, la itekawa de o nyawa foloisi yadala o habari ma ngale o Jou Yesus asa yoise de lo yopiricaya, maro ngini lo niopiricaya iqomaka. 	 Broeders, ik vraag u voor ons te blijven bidden. Bid dat het goede nieuws van de Here zich snel zal verspreiden en overal zo'n invloed zal hebben dat de mensen Hem gaan eren, zoals ook bij u het geval is.


Kagena de ona wisano kali, itemo unaka, "Baba, mia tabea, duma ngomi manena bilasu mininako kasi ngona gena naguuna, la kanaga o demo, o kia ngona nomisingangasuka gena, ngomi aku miaaho to ngone nanga roririka. So ngomi minisano kali ngona naguuna, la ma ngale ngona masirete tanu nomisingangasu ngomika." 	 "Maar wie bent u dan? Zeg het alstublieft, anders kunnen wij niet eens antwoord geven aan de mensen die ons gestuurd hebben."


Ngaroko komagena, duma to ngohi ai sininga ma rabaka iruwahe, sababu nanga dodiao wopipiricaya o Titus kagena towimake waasi de o habari woaho ma ngale ngini gena toise waasi. Komagena so ngohi o Troaska ma nyawa gena tadongosa de totagi tomajobo kanena o Makedonia ma daeraka. 	 Daarom nam ik snel weer afscheid en ging direct naar Macedonië om hem te zoeken.


De ngini ningodu moi de moika tanu o nyawa ma somoa to ona magena manga dupa lo niosininga, upa ka cawali to ngini nia dupa masirete. 	 Denk niet alleen aan uw eigen zaken, maar heb ook belangstelling voor wat een ander doet.


La ma ngale o nyawa, nakoso Ngohi manena ipiricaya, de ona magena asa yamake o oho ka sidutu ikakali. 	 Opdat ieder die in Mij gelooft, eeuwig leven zal hebben.


Nagala o orasi saange ipasa de ma peqeka mowosa, duma muna magena manakowa o kia idadadika. 	 Een uur of drie later kwam zijn vrouw, die van niets wist.


Nako ngone popipiricaya, ngone pomatero maro o tahu moi o Gikimoi wosigogoko. De o Jou Yesus Awi sosulo-sosulo de lo o Gikimoi Awi nabi-nabi ona magena imatero maro o tahu magena ma sosoqe. Nako o Jou Yesus Awi sosulo-sosulo de lo o Gikimoi Awi nabi-nabi, ona magena imatero maro o tahu ma sosoqe. De ngone popipiricaya, ngone pomatero maro o tahu moi o Gikimoi wosigogoko ma sosoqe ma qokuka. De o Yesus Kristus Una magena womasitero maro ma sosoqe gena o teto ilalamo moi, de ngone gena pomasitero maro o tahu kiaka o Gikimoi wosigoko o sosoqe magena ma qokuka. 	 U staat zo vast als een huis op de fundering van de apostelen en profeten. Maar de belangrijkste steen, de hoeksteen, is Jezus Christus Zelf.


De Una lo o orasi magena done to ngone nanga rohe o duniaka asa watagali la idadi de imatero maro to Una Awi rohe o sorogaka gena ifoloi qaloloha. Sababu Una de Awi kuasa o bi moi-moi qangodu aku wapareta. 	 Door de onbeperkte kracht waarmee Hij alles aan Zich onderwerpt, zal Hij ons sterfelijke lichaam veranderen in een hemels lichaam, dat net zo sterk en schitterend is als het Zijne.


O Yesus wokahino kali o talaga ma sonongano. Kagena de o nyawa yadadala yahino imatolomu Una o talaga ma dateka wisigiloli. 	 Jezus stak het meer weer over. Toen Hij aan de overkant afmeerde, stond er op de oever een menigte mensen te wachten.


De magena idadi waasi de kanaga Ngohi tinisingangasu iqoma nginika, la o orasi magena yaadoka, de ngini asa nipiricaya igogou, Ngohi manena o Salamati ma Kolano. 	 Ik vertel het nu alvast. Als het dan gebeurt, zullen jullie geloven dat Ik ben die Ik ben.


Ai dodiao nipipiricayaka, ngohi tongongano de tinigegego la tanu ngini gena maro ngohi manena. Ma ngale o bi bobita moi-moi o Gikimoino magena maro ngohi ipalako komagena lo ngini inipalako. Sababu, ipapasaka, ngohi masirete lo maro ka ngini o Yahudika ma nyawa nisowo so o bi bobita gena ngohi tamote kawa. So ma orasi magena ngohi kagena nginika, de ngini gena o sala moi lo niaaka waasi ngohika. 	 Beste broeders, stelt u zich eens voor in mijn plaats, zoals ik mij in uw plaats heb gesteld. Niet dat u mij iets hebt aangedaan.


O Yesus wotemo, "O kia idadadi." So ona itemo, "Awadede! O kia idadadi gena o Yesus, o Nazaret ma nyawaka. Una o nabi moi de Awi demo de lo Awi manara gena ma rabaka kanaga de ma kuasa, bai o Gikimoi Awi simaka de lo o nyawa yangodu manga simaka. 	 "Wat voor dingen dan?" vroeg Jezus. "Wel", zeiden ze, "wat ze hebben gedaan met Jezus van Nazareth. Die Man was een profeet. Hij deed ongelooflijke wonderen en was een geweldige leraar. Hij stond hoog in aanzien bij God en de mensen.


Kagena de Una wosango, "O Musa o bobita winihike nginika gena idodooha." 	 Hij vroeg: "Wat staat daarover in de wet van Mozes?"


So ma orasi o bi gogobu yanako ma ngale to ngohi ai sininga itagalika, de ona magena o Gikimoi Awi ronga yogiliri de isilamo. 	 En zij prezen God voor wat met mij gebeurd was.


Kagena Una Awi demo magena yoiseka, de o Yahudika manga roriri ona magegena o teto yatolomu ma ngale Una wisipapaka, ma ngale iwitooma. 	 Weer pakten zij stenen om Hem te stenigen.


Qabolo de o Petrus wahino o Yesusno de lo wotemo, "Jou, nakoso ai dodiao wopipiricaya moi o dorou waaka ngohika, de bilasu ngohi una towisiapongu sidago tosipara ma muruo. Nagala sidago ma para tumudingi?" 	 Petrus vroeg: "Here, als één van mijn broeders mij telkens kwaad doet, hoe vaak moet ik hem dan vergeven? Zeven keer?"


De Una wotemo ona yangoduka, "Iteka kawa, Ngohi kanena dede nginika de Ngohi asa toliho, kekiaka Una woisusuloka so Ngohi tahino. 	 "Ik blijf nog een poosje bij u", zei Jezus, "maar daarna ga Ik terug naar God Die Mij gestuurd heeft.


Ma dongoho magena o Yahudika ma nyawa moi o Aleksandriano, awi ronga o Apolos, una o Efesuska de wahino. Una wocawaro de ma ngale o kia naga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka gena wopade wosibicara, 	 Ondertussen was er in Efeze een Jood aangekomen, die heel goed kon spreken en de Boeken zeer goed kende. Hij heette Apollos en kwam uit Alexandrië in Egypte.


Ma orasi ona imatamiye la yooqo, de Una o roti waqehe Awi sukuru watide o Gikimoiye, de watepi-tepi, qabolo de wasitoku onaka. 	 Hij ging met hen mee naar huis om er de nacht door te brengen. Terwijl ze met elkaar aan tafel zaten, nam Hij het brood, dankte God ervoor, brak het in stukken en gaf het hun.


Ma orasi o goginita nosi, o imamka ma bi sahe de o Yahudika manga roriri ona yangodu imatolomu de jai-jai imatekefakati la o Yesus bilasu iwitooma. 	 Vroeg in de morgen kwam de hele Hoge Raad weer bijeen om te bespreken hoe de Romeinse overheid overgehaald kon worden Jezus ter dood te brengen.


De ona itagi so o Yesus he widumuka, de Una asa wotemo o Natanaelka, "Kanaga o nyawa moi una o Israelka ma nyawa, una magena ka wotiai de lo awi siningaka o gulai moi lo ihiwa." 	 "Uit Nazareth? Kan daar iets goeds vandaan komen?" zei Nathanaël. "Kom maar mee", antwoordde Filippus, "dan kun je Hem zien."


Sababu nakoso o nyawa ma somoa aku yongongano done asa manga oho ma kurangi nginino yamake, de foloisi qaloha la ngomi manena lo asa miamake. Ngaroko komagena, ngomi gena mia oho ma kurangi o kia naga moi lo la minigolowa nginika, duma ngomi o sangisara moi-moi ma rabaka qangodu gena ka miamoku masirete. Upa he ngini minisimoku qatubuso maro minifatika, sidago o habari qaloloha ma ngale ma Kristus gena niholu niopiricaya. 	 Als andere apostelen door de gelovigen verzorgd worden, hebben wij daar toch ook recht op? Maar wij hebben van dat recht geen gebruik gemaakt. Wij hebben er niet over gesproken omdat u anders misschien niet had geluisterd naar het goede nieuws van Jezus Christus.


sidago lo o bi moi-moi qangodu ma rabaka gena ngini nidadi nikaya, ena gena ngini winisiputuru so aku nidoto nicocawaro de lo winihike nginika o cawaro moi-moi gena qangodu qaloloha. 	 Hij heeft uw leven verrijkt. En u geholpen voor Hem te spreken en u een volledig begrip van de waarheid over Christus gegeven.


Ngona asa nasingangasu o nyawaka la o Gikimoi asa wasisalamati de manga dorou wosiapongu. 	 Jij zult hun vertellen dat zij gered kunnen worden door de vergeving van hun zonden.


Ce! Upa nimakiliho de magena niamote kali so o bi wange de o bi ngoosa ma rarame, de o bi musung ma orasi ma rarame, de lo o bi taungu ma rarame gena qangodu niamote de lo bilasu niaaka. 	 U bepaalt uw aandacht bij dagen, maanden, seizoenen en jaren.


Yamuruo naga ona yodupa Una witago, duma o nyawa moi lo yaakuwa Una witago. 	 Sommigen hadden Hem het liefst gegrepen, maar niemand stak een hand naar Hem uit.


Ma orasi o Pentakosta ma Wange ilalamo imasidiadoka, de o bi nyawa ipipiricaya ona magena yangodu imatolomu o tahu moika. 	 Op de Pinksterdag waren zij allemaal bij elkaar gekomen.


Ma orasi o Yesus o bi nyawa yadadala wadoto qaboloka, de Una wotagi so womasidiado o Kapernaum ma dokuka. 	 Nadat Jezus was uitgesproken, ging Hij het plaatsje Kapernaüm in.


Ena gena, Una done asa wafanggali ona magenaka de o oho ka sidutu ikakali, nakoso ona manga manara qaloloha yaaka o nyawaka de yamoku gena manga edekati ma ngale done Una wasigiliri de lo o oho ka sidutu ikakali wahike onaka. 	 Hij geeft eeuwig leven aan hen die geduldig de wil van God doen, op zoek naar de glorie en eer en het leven dat nooit eindigt.


Igogou, ngone nanga giliri masirete posilalamo gena, kanaga ma faida ihiwa. Duma ngaroko komagena, ngohi ai giliri masirete asa ka tosilamo. Ma nonomaka, ngohi asa tinidedemo nginika o bi gogelelo kiaka o Jou woisikelelo ngohika. 	 Al is het dan nergens goed voor, ik wil mij toch ook nog beroemen op de visioenen en openbaringen die de Here mij heeft gegeven.


Ma orasi Ngohi kanaga dede onasi gena, de Ani kuasa noihihike Ngohika aku ona tajaga. Ona yangodu gena igogou tajaga qaloha, so upa sidago ona magena yasisa. Ka cawali una moi kanaga o dorou ma sopo wamamake, la ma ngale o kia iqomaka isilelefo Ani Jaji ma Bukuka gena isiganapuka. 	 Zolang Ik bij hen was, beschermde Ik hen in Uw naam die U Mij hebt gegeven. Ik heb geen van hen aan zijn lot overgelaten, behalve Judas, die zich door de duivel liet leiden. (A) Daardoor kwam immers uit wat in de Boeken stond.


O nyawa imasiiija ona magena lo kanaga asa iari ma ngale o Babel, sababu to ona manga alamu o kia naga yosiiija gena o nyawa lo asa yaija, gena ihiwa. 	 Over de hele wereld zullen zakenmensen huilen en jammeren omdat er niemand meer over is om hun handelswaar te kopen.


O Jou Yesus wodadi maro o nyawa moi o duniaka, sababu Una wososininga ona magena o bi malaikat yasowo, duma ka o Abraham awi ngopa de awi danoku. 	 Wij weten allemaal dat Hij Zich het lot van engelen niet aantrekt, maar wel van de nakomelingen van Abraham.


De muna mosango motemo, "Ngohi ai roka ihiwa." De wotemo munaka, "Ngona ani demo gena itero. Gena igogou ngona ani roka ihiwa. 	 "Ik heb geen man", antwoordde de vrouw. "Dat is waar", zei Jezus.


Ngona asa norohe so done asa o ngopa yanau moi nowisibuo. De o ngopa Una magena ngona bilasu nowisironga o Yesus. 	 U zult zwanger worden en een zoon krijgen, die u de naam Jezus moet geven.


Ngaroko komagena, duma kanaga o hali muruo naga Ngohi tinisisala nginika. Ena gena, ngini nia sidongirabaka nimuruo naga niasimaha o Bileam awi dodoto yacoho. O Bileam una magena o Balak iwidoto la una o Israel ma nyawa wagegego so ona o dorouku ituraka. Ena gena, manga giki o gia isiaaka ma ino isisusubaka gena yaoqo de lo o bi nyafusu ma dorou yaaka. 	 Maar er zijn enkele dingen die Ik tegen u heb. U laat de volgelingen van Bileam onder u hun gang gaan. Bileam vertelde koning Balak immers hoe hij de Israëlieten ten val kon brengen: Door hen vlees te laten eten dat aan afgoden geofferd was en door hen ontucht te laten plegen.


O Gikimoi Awi demo wababaca gena o gimina o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka komanena, "Una magena wituda koloko o duba yatola, koloko o duba ma ngopa ngaroko ma gogo yaguti lo iorewa. Komagena so ka o demo o dola moi lo wobicarawa. 	 In het gedeelte dat de Ethiopiër aan het lezen was, zei de profeet Jesaja: "Hij was als een schaap, dat voor de slacht weggebracht werd. Hij deed zijn mond niet open, zoals een lam stil is terwijl het geschoren wordt.


So nakoso o Yahudika ma nyawa o habari qaloloha magena ona asa yaholu, sidago o habari gena aku inisidiado nginika de ona idadi maro o Gikimoi Awi lawangi. Ngaroko komagena, duma ma ngale manga ete de manga topora gena Una wajajika de ona wahirika, so kanaga asa ona wadodara. 	 Zij staan dus vijandig tegenover het goede nieuws van Jezus Christus. Daar hebt u voordeel van. Maar omdat zij vanouds het volk zijn dat God uitgekozen heeft, houdt Hij nog steeds van hen.


Bilasu ngone nanga sininga parihi-rihi kanaga o Gikimoi Awi simaka la upa inamodo, sababu nako ngone de nanga dodara igogou de itiai o nyawaka gena, aku panako igogou-gogou ngone lo pamoteka o dodoto itotiai. 	 Daaraan kunnen wij weten of de waarheid onze vader is. Dan zullen wij niet bang voor God hoeven te zijn.


Ma ngale magegena o Paulus de o Barnabas ona de o nyawa magena imatekeributu de imatekesikoholu, sidago o gogobu o Antiokhiaka isitatapu bilasu yasulo o Paulus, de o Barnabas, de lo o nyawa ipipiricaya yamuruo naga itagi o Yerusalemka, la ma ngale o sikoholu magena isibicara kagena o bi rasul de o bi roririka. 	 Paulus en Barnabas waren het daar helemaal niet mee eens en raakten met hen in een heftige discussie gewikkeld. Tenslotte werden Paulus en Barnabas, met enkele anderen, naar de apostelen en leiders in Jeruzalem gestuurd om hun deze kwestie voor te leggen. De christenen brachten hen een eind weg en gingen toen naar de stad terug.


De komagena lo ma orasi mimatolomu o riho moika, kagena o nyawa yamuruo naga gena yodupa yagegego la o Yahudika ma nyawa yasowo bilasu imasuna kasi ma ngale manga sininga itiai o Gikimoika. O bi nyawa ona magena, ma Kristus wipipiricayaka gena, yasihaga so iwosa to ngomi mia dolomu ma dongirabaka de imasipongoka, ona magena imisidadase la mia edekati aku yanako ma ngale imikalaki. Sababu ngomi gena o Yesus Kristus miwipiricayaka, so o Yahudika manga bobita o Gikimoino upa he mipareta, so magena he miamote kawa ma ngale mia sininga itotiai o Gikimoika. Ona manga edekati gena ma ngale bilasu ngomi o Yahudika manga bobita o Gikimoino magena miamote kali, maro o sapi moi ipopalakoka bilasu yapiliku kali. 	 Die vraag zou niet eens zijn opgekomen als niet enkele schijnchristenen erop hadden aangedrongen dat hij besneden moest worden. Die waren binnengedrongen om ons te bespioneren en te zien of wij ons wel aan de Joodse wet hielden. Zij probeerden ons weer tot slavernij te brengen; maar als wij één zijn met Christus Jezus, zijn wij vrij!


Igogou una asa wosanangi, nakoso ma tuangi awi dodagino woliho de wimake una awi manara gena ka waakasi. 	 Als de heer terugkomt en ziet dat de man zijn werk goed heeft gedaan,


O demo magena yoise, so Awi muri-muri manga sininga isusa so ona moi-moi imasano Unaka, "Baba, ngaroko lo ngohiwa o kia notetemo gena!" 	 Dat was een slag voor hen. Verdrietig vroegen zij allemaal: "Ik toch niet?"


So upa ngini nia rohe niaaka la ngini o nyafusu ma dorou niamote, maro o nyawa o Gikimoi iwinanakowa gena ona yaaka. 	 Laat u niet overweldigen door uw hartstochten en begeerten, zoals gebeurt bij mensen die God niet kennen.


Igogou, Una de Awi demo magena wososininga ma ngale ngone masirete bai! So ma ngale ngone o nyawa manena Awi demo gena iqomaka isilefo. O nyawa yototoro bilasu yodato de youtu, so manga ngongano done manga joro-joro ma sopo magena asa yamake. 	 Natuurlijk is dat voor ons geschreven! Want zowel wie ploegt als wie de oogst binnenhaalt, moet op een deel van de oogst kunnen rekenen. Zo moeten ook de apostelen hun werk kunnen doen in de hoop dat er voor hen gezorgd zal worden.


Kanaga manga duduno o bi nyawa yadadala gena itotuuru, de komagena lo manga sidongirabaka o bi ngopeqeka yamuruo naga. O ngopeqeka ona magena iari de lo idodora ma ngale Una. 	 Er liep een hele massa mensen achter Jezus aan. De vrouwen huilden en jammerden.


Kagena o ngeko ma dateka de Una wakeleloka o ara hutu moi. De Una wotagi so watailako o ara ma hutu magena nagala de ma sopoka. Duma waado de wanano ma sopo ka o ngai moi lo ihiwa, so ka cawali ma soka irubu. So kagena de Una wabicara o ara ma hutu magenaka wotemo, "O orasi manena bato done ngona nosopo kawa!" Gila-gila o ara ma hutu magena isoneka. 	 Hij zag een vijgeboom langs de weg staan en liep er heen. Maar er zaten geen vijgen aan. Alleen maar bladeren. "U zult nooit meer vruchten dragen!" zei Hij tegen de boom. Meteen begon de vijgeboom te verdorren.


Nagoona o sababu moi yaaka so o nyawa ma ceceke to ngini nia sidongirabaka Ngohi he ipiricaya kawa, ona magena o Gikimoi asa wafanggali de o dorou foloi ilamo. Lebelaha o teto ilalamo-lamo moi manga toloka isidopilikuka de o teoku yolutuka. 	 Hij zou beter af zijn als hij met een zware steen om zijn nek in de zee werd gegooid, dan wanneer hij één mens tot zonde bracht.


Sababu o Yope de o Lida ma soa gena ikuruwa, de o bi nyawa ipipiricaya o Yopeka yogiise o Petrus kadoka o Lidaka, kagena de ona o nyawa yasinoto yasulo itagi o Petruska, de o beseso yaaho komanena, "Capatika nonena nahinosi." 	 De volgelingen van Jezus in die stad hadden gehoord dat Petrus in Lydda was, daar niet ver vandaan. Daarom stuurden zij twee mannen naar hem toe met de vraag of hij zo vlug mogelijk naar Joppe wilde komen.


Sababu igogou o Gikimoi gena ka womatengo so manga Gikimoi gena ka imaketero, de maro o Yahudika ma nyawa manga sininga waaka itiai nakoso o Jou Yesus wipiricayaka, komagena lo o Yahudika yasowo nakoso o Jou Yesus wipiricayaka. 	 Natuurlijk, er is maar één God. Hij spreekt Joden èn andere mensen vrij op voorwaarde dat zij in Jezus Christus geloven.


Iqoqomaka ai surati ma rabaka ngohi tinidelefo nginika, la upa nimatekedodiao de o nyawa ona magena yodupa o nyafusu ma dorou yaaka. 	 Ik heb u al eerder geschreven niet om te gaan met mensen, die vrije sex propageren.


De Una Awi sahe ma hutu gena qaare maro o duba ma gogo de imatero o namo gotola ma gogo, de Awi lako magena isiwa-siwa maro o uku ma sora. 	 Zijn haar was zo wit als wol, zelfs zo wit als sneeuw en Zijn ogen schitterden als vuur.


De o haiwani magena isimahaka o Gikimoi Awi nyawa yakudoti de yalawangi sidago lo yaturaka. De lo aku yapareta de yakuasa o bi nyawa ona o bi bangsa moi-moika, o bi soa moi-moika, de lo o bi bahasa moi-moika. 	 Het beest mocht oorlog voeren tegen het volk van God en het overwinnen. Hij kreeg macht over alle landen en volken.


Ngini gena o Gikimoi Awi Jaji ma Buku magena nimadoto nikaeli, sababu nitemo Awi demo ma rabano asa o oho ka sidutu ikakali niamake. Ngaroko, Awi demo magegena igogou ma ngale Ngohi manena so asa inisingangasu nginika, 	 U leest in de boeken van Mozes en de profeten omdat u denkt daarin eeuwig leven te vinden. Al die boeken getuigen over Mij.


Eko upa sidago lo itemo kali, "Bilasu o nyawa moi la kanaga o sone ma riho iluluku-lukuku wouti." (Eko lo ma ngale, bilasu o nyawa moi la kanaga o sone ma riho iluluku-lukuku wouti ma ngale ma Kristus wingoso de wisidolaye.) Upa nanga sininga itemo komagena, sababu ma ngale ngone inasalamati gena ma Kristus wahino de wouti qaboloka de lo o sone ma rabano wisioho qaboloka. 	 En dat u ook niet in de afgrond hoeft te gaan om Christus uit de dood tot leven te brengen.


Qabolo de o Jou Yesus wimomote manga sidongirabano wahiri yamoritumudingi, de wasulo la ona yasosinoto asa itagi yoqoqoma o doku yageto, kiaka done Una lo wototuuru de asa watulu. 	 Jezus wees nog zeventig andere discipelen aan. Hij stuurde hen twee aan twee vooruit naar de dorpen en steden waar Hij langs zou komen.


So ma orasi ngohi tomasidiado, de kagena ngini nia dodiao yamuruo naga niahihirika gena ngohi asa o surati tahike, qabolo de tasulo la ona itagi o pipi nia ngongike magena yatota o Yerusalemka. 	 Dan ligt het geld tenminste klaar en kan ik de mannen die u daarvoor aanwijst, deze gift naar Jeruzalem laten brengen. Ik zal hun enkele aanbevelingsbrieven meegeven,


De o Yesus he wadumu o Yerikhoka, de kagena o nyawa moi wopipilo o ngeko ma dateka wogogeku de wogogolo. 	 Niet ver van de stad Jericho zat een blinde man langs de weg te bedelen.


Nako Ngohi kanena tahino waasi de Ai Baba Awi demo tasingangasu waasi onaka, de magena manga dorou ihiwa, ena gena Ngohi iholu magena kanaga to ona manga salawa. Duma o orasi manena kanaga Ngohi tahinoka, so igogou-gogou ona de manga sala so yaakuwa itemo, 'Ngomi de mia manara qatotorou gena mianakowa.' 	 Als Ik niet gekomen was en tot hen gesproken had, zouden ze niet schuldig zijn. Maar nu hebben zij geen verontschuldiging voor de zonden die zij doen.


O Jou Yesus gena ma ngale to ngone nanga dorou iwitoomaka de lo iwisioho kali, ma ngale o Gikimoi aku waaka la ngone nanga sininga itiai Unaka. 	 Hij heeft Jezus voor onze zonden laten sterven en Hem uit de dood laten terugkomen om ons rechtvaardig te verklaren.


Kagena de Una manga lako wapaqa de wotemo, "Ma ngale to ngini nia piricaya Ngohika so nisilohaka." 	 Hij raakte hun ogen aan en zei: "Wat u gelooft, zal gebeuren." En zij konden zien!


Sababu ai ngopa manena maro wosoneka, duma o orasi manena asa wooho kali. Una wisisaka, duma o orasi manena asa towimake kali.' So ona asa yorarame. 	 Want mijn jongste zoon was dood en is weer levend geworden. Ik was hem kwijt en heb hem weer terug.' En zij vierden feest.


Ngini tinisingangasu igogou, ma tuangi gena asa una witide la wodadi to una awi arata qangodu ma jojaga. 	 Zo'n knecht krijgt het beheer over al zijn bezittingen.


Ona yotemo, "Ngomi gena ka cawali kanaga o roti ngai motoha de lo o nao ngai sinoto." 	 "Hoe dan?" vroegen zij. "Het enige wat wij hebben, zijn vijf broden en twee vissen."


Iwingahoka, de Awi sangahadi gena Una masirete wamoku so o kotaka de isupu itagi o riho moika isironga o Sahe ma Papala ma Riho, gena nakoso o bahasa Ibrani isironga o Golgota. 	 Zij namen Jezus mee en brachten Hem naar een plaats buiten de stad. Die plaats heette 'de Schedelplaats' of in het Hebreeuws 'Golgotha'. Jezus droeg Zelf Zijn kruis.


Duma kanaga Ai Baba Awi Dagali moili magena done asa winidoto nginika. Awi Dagali o Gurumi Qatetebi gena Ai Babaka togolo so Una wosulo la done asa wahino nginika, ma ngale o bi moi-moi qangodu ngini niamomanara gena winidoto, de lo o bi moi-moi tinidodedemoka gena qangodu winisisininga kali. 	 Maar de Vader zal de Plaatsvervanger sturen. Dat is de Heilige Geest, Die u in mijn naam alles zal leren en u steeds weer zal herinneren aan wat Ik gezegd heb.


Kagena de o wange saange de ma sononga magena ipasaka, de o Gikimoi de Awi woma masirete asa o nabi yasinoto manga sone ma bake magena wasioho kali. So ona asa imomi de ioho kali, so ona magenaka nakoso o nyawa la o nabi magena yakelelo, de ona yangodu yatirine de yamodo. 	 Maar na drie en een halve dag zal God een geest van leven in hen laten komen en zullen zij opstaan. Ieder die dat ziet, zal vreselijk bang worden.


Sababu o moi-moi qangodu manena Ngohi masirete tosidadika.' 	 Ik heb de hele wereld gemaakt!' (C)


Duma ngini lo niise de niakelelo masirete o Efesus ma nyawaka de sidago lo o Asia ma daera ma sigilolino o Paulus gena wasibicara qaboloka, de wotemo o bi seri o nyawa manga gia isiaaka gena o giki qasowo. Kodo! O Paulus awi demo gena ona yangodu yopiricayaka. 	 "Mannen, u weet dat wij in ons vak een goede boterham verdienen. Maar u hebt gehoord en gezien dat die Paulus heel veel mensen achter zich krijgt; niet alleen in Efeze, maar in bijna heel Asia. Hij maakt hun wijs dat met de hand gemaakte goden geen echte goden zijn!


O Mahkamah Agama yohairani icarawa sababu ona yakelelo o Petrus de o Yohanes manga modo lo ihiwa, de kiali ona yanako igogou ona yasinoto magena o nyawa yauuqu de manga sakola ihiwa. So kagena de asa ona yanako ona yasinoto magena iqomaka o Yesus Awi dodiao. 	 De Joodse leiders keken ervan op dat Petrus en Johannes zich zo vrijmoedig verdedigden, hoewel zij toch onontwikkelde mannen waren. Zij herinnerden zich dat zij allebei veel met Jezus waren omgegaan.


"Upa o kaya o duniaka nimadolomu, sababu o duniaka ma kaya de ma arata gena aku qakeho de lo o lupu yaoqo so ibaka, de lo kiaka nia arata niadodiahika done o nyawa itotosi iwosa de magena yatosika. 	 Verzamel op aarde geen kostbaarheden, want die vergaan of worden gestolen.


De upa ka cawali o bi moi-moi o Gikimoi wosidadadika, duma ngone masirete lo kanaga podamaha de nanga sininga foloisi qanali. Sababu ngone pamake o Gurumi Qatetebi gena maro o Gikimoi Awi ngongike ma nonoma ngoneka, so de nanga ngongano foloi ilamo asa podamaha done wonasimulia. Gena ma orasika done Una wonaqehe ngone maro Awi ngopa masirete, so nanga rohe o dunia manena ma dorouno wosisupu. 	 Dat geldt ook voor ons. Ook al hebben wij, als een voorproef van het nieuwe leven, de Heilige Geest ontvangen. Wij zuchten ook en hunkeren naar de dag dat ons lichaam zal worden verlost van ziekte en dood.


Sababu ngomi manena iqomaka ngini minidoto qaboloka nanga Jou Yesus Kristus wokokuasa gena done asa wahino kali o duniaka. Mia dodoto magegena upa lo nitemo o jarita ifufuma. Komagenawa! Ngomi mianako o dodoto magena igogou, sababu ma orasi ipapasaka, ngomi de Una o talaka, de ngomi masirete miwikeleloka Una Awi kuasa foloisi ilamo. 	 Toen wij u vertelden dat onze Here Jezus Christus groot en sterk is en eens terug zal komen, was dat geen verzinsel. Ik heb met eigen ogen Zijn macht en majesteit gezien.


Kanaga o Farisika ma nyawa moi, awi ronga o Simon, o Yesus wiaso la awi tahuka wooqo. So o Yesus wotagi awi tahuka, de wogogeku la kagena ona yooqo. 	 Een van de Farizeeërs nodigde Jezus uit bij hem thuis te komen eten. Jezus nam die uitnodiging aan en ging aan tafel.


Gena isitero lo Awi jaji onaka, ona manga dorou lo Una he wasisaka." 	 "Dit is mijn afspraak met hen: Ik zal hun zonden wegnemen." (g)


So bilasu nimasitiari qaloha! Sababu o moi-moi qangodu manena Ngohi tinisingangasu iqomaka la ngini nianakoka ngaroko idadi waasi." 	 Ik zeg het van tevoren. Jullie zijn gewaarschuwd.


Una Awi siningaka wamalo qatubuso de isangisara sidago lo Una bilasu wosumbayang. Una Awi galasahu imatero maro o au itutu-tutu o tonaku.)) 	 En Hij begon vuriger te bidden. Hij was zo verschrikkelijk bang geworden, dat het zweet Hem uitbrak en als grote druppels bloed op de grond viel.


Ngaroko komagena, Ngohi tongonganowa Ngohi masirete o nyawa isihoromati. Hiwa, komagenawa. Duma kanaga moi Una magena igogou wodupa Ngohi Ai ronga isilamo de lo Ngohi de Ai lawangi gena watailako itiai, Una magena Ai Baba. 	 Ik ben er overigens niet op uit om Mijzelf te verdedigen; dat doet God wel. Hij veroordeelt ieder die kwaad van Mij spreekt.