Ma orasi ona ikokalaki imaokoye, de ngohi ai siningaka tamalo nagala asa una wikalaki koloko o dorou moi waakaka, duma to ona manga galaki ma rabaka pamakewa ma ngale wikokalaki una magena bilasu powisifanggali de o sangisara. 	 Er was geen sprake van een overtreding of een misdaad.


Ona magena Ngohi tasulo la asa itagi o bi nyawa o dunia ma rabaka, imatero maro Ngona noisulo Ngohi so tahino o dunia ma rabaka. 	 Ik stuur hen de wereld in, zoals U Mij de wereld hebt ingestuurd.


La ngini niaaka komagena so o nyawa o Jou Yesus wipipiricaya o Makedonia ma daera de o Akhaya ma daeraka, ona yangodu manga siningaka gena yanako itiai la o sangisara ma rabaka, de ona lo bilasu de manga nalika. 	 En u bent weer een voorbeeld geworden voor alle andere christenen in Macedonië en Achaje.


Ngini gena iqoqomaka ma Kristus niwipiricayawa, duma o orasi manena ngini Una niwipiricayaka la Una aku ngini winijaga. Imatero maro o duba-duba o ngeko yamake kawa, duma done isigiliho kali la ma sowohi gena aku wajaga de wapalihara kali. 	 Vroeger zwierven wij allemaal rond als verdwaalde schapen. Maar nu bent u teruggekeerd naar de herder, naar Hem Die ons onder Zijn hoede neemt.


Ma langika, ona iuti o talaku, de o nyawa yadadala yahino la iwimake o Yesus. 	 Terwijl zij de volgende dag van de berg afdaalden, kwam een grote menigte mensen hen tegemoet om Jezus te zien.


So o roriri ona magena yamaloka o manara maro o kia kanaga o Gikimoi de Awi laha woihike ngohika. Komagena so ona ngini niahohoromati maro nia roriri foloi yolamo gena, ona de ngohi de o Barnabas lo mimakocoho giaka. La komagena isikelelo ona de ngomi mimatekefakati de mimarimoi maro o dodiao mimomanara, ma ngale ngomi gena mitagi o habari qaloloha misihabari o nyawa o Yahudika yasowo de o roriri ona magena yotagi o habari qaloloha yosihabari o Yahudi ma nyawaka. 	 Het was Jakobus, Petrus en Johannes (die een belangrijke plaats in de gemeente hadden) wel duidelijk dat God mij dit werk had gegeven. Zij beschouwden Barnabas en mij als hun gelijken en gaven ons hun rechterhand. Zij moedigden ons aan door te gaan met ons werk onder de andere volken; zelf zouden zij doorgaan met hun werk onder de Joden.


Ma dongoho o Gikimoi o dunia de o moi-moi wosidadi kusi, de ngaroko Una magena powikelelo waasi, duma o kia Una waaka de wosidadadika, gena aku ngone o nyawa pakelelo. De ma ngeko magegena ngone o nyawa powinako o Gikimoi de Awi kuasa ikokakali de lo Awi goko de Awi bane itotiai, so maro o nyawa gena wisowo. Ma ngale komagena, so upa sidago ngone o nyawa moi de potemo, "Kodo! Nako ngohi gena o Gikimoi towinako waasi." 	 God is wel onzichtbaar, maar Zijn werk (alles wat Hij heeft geschapen) bewijst Zijn eeuwige kracht. Want sinds het ontstaan van de wereld is Zijn bestaan duidelijk te herkennen uit wat Hij gemaakt heeft. Daarom hebben de mensen geen enkele verontschuldiging.


Nako komagena, de ma ngale ngini nia piricaya so ma Kristus gena kanaga wogoge nia sininga ma rabaka. De ngohi lo togolo la tanu ngini nia oho ma gola gena o dodara, maro o gota moi o tonaku isibelo so ma ngutu isupu de ioho qaputuru. So o dodara nia siningaka lo tanu imasingutu la ifoloisi qaputuru, maro o tahu moi isigoko ma sosoqe qapoputuruka. 	 Ik bid dat Christus meer en meer in u mag wonen, naarmate u Hem meer gaat vertrouwen. Dat u geworteld zult zijn in Gods liefde en daarop uw leven zult bouwen.


Kanaga o nyawa ma binuka ngomi gena imisidoohawa, duma kanaga lo o nyawa ma binukali imiqehe qaloha. O orasi isigeto-geto ngomi gena maro he misone, duma igogou ngomi ka miohosi! Kanaga ngomi gena o nyawa imisangisara, duma kanaga lo igogou ngomi imitoomawa. 	 De wereld negeert ons, maar God kent ons. Wij leven op de rand van de dood en toch zijn wij springlevend! Wij worden geslagen, maar niet gedood.


Ma nonomaka gena, ma orasi ipapasaka de o bobareta manga hakim ma simaka, de ma ngale manga dailako kagena ngohi tasinako itiai de o nyawa moi lo yahinowa ngohi ai dateka la iriwo, duma yangodu idongosaka. Tanu o Gikimoi upa ona wasisala duma ona wasiapongu. 	 De eerste keer dat ik voor de rechter moest komen, was er niemand die mij hielp. Iedereen had mij in de steek gelaten. Ik hoop dat het hun niet zal worden aangerekend.


Kagena de ona yotagi de kadoka ona yamake maro o kia Una wotetemo. So ona asa isidailako o Paskah ma ino magena. 	 Ze gingen naar de stad en alles was precies zoals Jezus had gezegd. Daar maakten ze het eten klaar.


Kagena de ongo Maria momajobo mokahika o doku moi o Yudea ma daera ma bi talaka. 	 Kort daarop reisde Maria zo vlug zij kon naar het bergland van Judea om Elisabeth te bezoeken.


de Una ona magena wadoto wotemo, 	 Hij onderwees hun:


Una he womisangowa. So Awi muri-muri gena yahino Unano de yotemo, "Baba, tanu nomisulo o ngopeqeka magena motagika, sababu mototuuru nanga duduno de momatotoore." 	 Maar Jezus gaf haar geen antwoord. Zijn discipelen zeiden dat Hij haar maar moest wegsturen. "Zij loopt steeds achter ons aan te zeuren", zeiden zij.


Ngaroko o nyawa ma somoa manga simaka ngohi manena o Jou Awi sosulo isowo, duma ngini gena niasininga igogou ngohi manena maro to Una Awi sosulo moi. Sababu ma ngale niwipiricaya o Jou Yesuska, so isinako itiaika ngohi gena igogou to Una Awi sosulo. 	 Al zeggen anderen dat ik geen apostel ben, u kunt dat niet zeggen. U bent zelf het levende bewijs: De Here heeft Zijn stempel op u gezet.


Qabolo de o Yesus lo woade-ade onaka maro komanena, "Nakoso o nyawa moi wopipilo watuda o nyawa ipipiloli, de igogou yasinoto asa itura o busuneku. 	 Jezus maakte een en ander duidelijk met een paar voorbeelden: "De ene blinde kan de andere blinde niet leiden. Want als de één in een kuil valt, trekt hij de ander mee.


Kanaga lo o bi prajurit yahino iwisano unaka, "Nako ngomi gena o kia bilasu miaaka." De una wotemo, "Upa o nyawa niagegego la manga arata inisidoa, de lo upa nia galaki itiaiwa ma ngale o nyawa manga pipi inihike. Idodooha nia gaji ma lamo gena ka niaqehe de nia sininga isosanangi." 	 "En wij?" vroegen een paar soldaten. "Hoe moeten wij leven?" Johannes antwoordde: "Pers niemand iets af. Gebruik geen geweld of valse beschuldigingen om meer geld te krijgen. Wees tevreden met uw soldij."


Sababu kiaka totemo Jou, to ngohi ai edekati gena to Una Awi Gurumi. De nakoso o Jou Awi Gurumi Una magena kanaga nanga sininga ma rabaka, de igogou ngone de o Jou pomarimoika maro o kia naga inasibabatika gena inapilikuwa. 	 De Here is de Geest, Die leven geeft en waar Hij is, is vrijheid.


"De nakoso ngini nisumbayang, upa sidago niaaka maro o nyawa de manga sigogise o Gikimoika ikokulai ona magena yaaka. Sababu o nyawa ona magena manga dupa imaoko o puji ma bi tahu ma rabaka eko o ngeko ma bi sagoka, la ma ngale o nyawa asa ona yakelelo. So ngini tinisingangasu igogou, sababu ona manga giliri o nyawano gena yamake qabolo, so o Gikimoi Awi fanggali gena he ihiwa onaka. 	 Nu iets over het bidden. Wees niet zoals de huichelaars; die bidden zo dat iedereen het kan horen en zien, op de hoek van de straat en in de synagoge.


"Igogou, Jou, Ngona mia Gikimoi! Ka Ngona notero bilasu nisigiliri de nisihoromati, de lo nokuasa so Ani ronga isilamo. Sababu Ngona gena o bi moi-moi qangodu nosidadi, de to Ngona Ani dupa so qangodu gena idadi de ioho." 	 En zij zeggen: "Here, onze God, U bent alle lof, eer en macht waard, omdat U alles gemaakt hebt. Alles is ontstaan en gemaakt, omdat U het wilde."


Ma orasi magena manga edekati o Paulus iwisidailako tanu he witooma, de ma ngale o Yerusalem ma rabaku o nyawa imakangamo ifoloi so o nyawa itagi iwidedemo o prajurit manga kapitaka. 	 De woedende menigte stortte zich op Paulus en probeerde hem te doden. Ondertussen werd aan de commandant van het Romeinse garnizoen gemeld dat heel Jeruzalem in opschudding was.


Ma orasi muna o pipi magena mamakeka, de asa maaso ami dodiao de lo ami nyawa imakokadateka, de motemo onaka, 'Hino la ninali dede ngohi. Sababu ai pipi moi isisisa magena tamake kali.' 	 Ze zou haar vriendinnen en buurvrouwen bij elkaar roepen en zeggen: 'Zijn jullie ook niet blij dat ik de zilveren munt die ik kwijt was, weer heb gevonden?'


Duma nakoso moi ifoloi wipoputuru wahino de o tahu ma duhutu magena witura, de o tahu ma duhutu awi dahe qangodu kiaka wapipiricaya gena wakoora, de o nyawa ifoloi wipoputuru magena o tahu ma alamu moi-moi gena qangodu wasitoku-tokuka. Komagena lo Ngohi nakoso o bi toka todusu, gena ma ngale ngaroko o Iblis wiputuru, duma Ngohi towisitura qaboloka. 	 Maar als er iemand komt die sterker is en beter bewapend dan hij en die overwint hem, dan neemt hij hem zijn wapens af en geeft zijn buit aan anderen.


De ma orasi ona o kolano moi imagolo o Gikimoika, so witide o Saul o Kis ma ngopa, o Benyamin awi nyawano, so wokolano ma deka o taungu moruha. 	 Toen wilden zij een koning hebben. God gaf hun Saul, de zoon van Kis, een man uit de stam van Benjamin.


So o nyawa yadadala ona magena iwingamo unaka itemo, "He! Nomapopongo!" Duma una lo ka foloisi womatotoore, "O Daud awi ngopa de awi dano moiku, kodo! Noigalusiri ngohi!" 	 "Houd je mond!" snauwden de mensen. Maar Bartimeüs trok er zich niets van aan en schreeuwde nog harder: "Zoon van David, heb toch medelijden met mij!"


Woleleleani ma nonomaka, una magena wahino wirisima de wotemo, 'Tuangi, iqomaka o pipi o guraci moi noihihike ngohika, magena ma dogo gena ngai mogiowoli.' 	 De eerste had enorme winst gemaakt. Wel tien keer het bedrag dat hij had gekregen.


Ma ngale ona gena ngohi tanako igogou manga manara moi-moi ma rabaka gena o Gikimoi iwisihoromati, duma manga manara iwisihoromati ma ngeko itotiai gena yanako waasi. 	 Ik weet dat zij met veel toewijding God dienen, maar met verkeerde ijver.


So nakoso ngini kanaga nigoge o rimoi ma rabaka dede Ngohi de to Ngohi Ai demo lo igoge nia siningaka gena, o kia bato ngini o Gikimoika nigolo, magena asa winihike nginika. 	 Maar als u één met Mij blijft en mijn woorden niet vergeet, kunt u vragen wat u wilt en het zal gebeuren.


Ngomi gena migolo tanu ngini nimisumbayang o Gikimoika. Ngomi mianako to ngomi mia sininga gena ibolowo, sababu o bi moi-moi ma rabaka gena qangodu o kia naga itotiai magena ngomi miodupa miaaka. 	 Bid voor ons, want wij vertrouwen dat wij een zuiver geweten hebben en willen dat houden.


Ma orasi magena o puji ma tahu ma rabaka o nyawa wikokitoka moi de una womatoore wotemo o Yesuska, 	 Op een dag was Jezus weer in de synagoge. Een man die in de macht van een boze geest was, schreeuwde:


Komagena ma nonomaka o nyawa isosoneka de yasioho kali. Ona magena nakoso ma nonomaka ioho kali gena, ona asa isosanangi de lo yatetebi eko manga sininga ma rabaka o dorou moi lo ihiwa. Ona magena ngaroko isoneka, duma upa ona asa yosone ma sinotoka. Gena upa o narakaka yaumo. Ona ka idadi ma ngale o Gikimoi de lo o Yesus Kristus gena Manga nyawa isihohabari maro to Ona Manga sosulo, de ona lo asa ikolano dede o Yesus Kristus ma deka o taungu cala moi ma rabaka. (Duma ona isosone ma binuka yasioho waasi, gena yodamaha ma orasi o taungu cala moi magena ipasa kasi.) 	 Gelukkig zijn zij die aan deze eerste opstanding deel hebben. Zij zijn voor God afgezonderd. De tweede dood zal hun niets kunnen doen. Zij zullen priesters van God en Christus worden en al die duizend jaar samen met Christus regeren.


So Una wotemo onaka, "O kia ngini niananakowa sidago o orasi manena upa o nyawa yadadalaka, duma ka ngini manena o Gikimoi winihiri la winihike o ade-ade ma ngale, so qangodu aku nianako ma ngale idodooha Una wokolano de wopareta. 	 "Jullie hebben het voorrecht te begrijpen wat het Koninkrijk van de hemelen eigenlijk is", antwoordde Hij.


Done ma wangeka o nyawa yangodu manga loha de manga dorou ma sopo o Gikimoi wafanggali itotiai, de muna o Koresarano ma kolano done misioho kali dede ngini o bi nyawa o orasi manena, de muna magena lo asa ngini minisisala. Sababu iqomaka muna gena modupa ma Kolano Salomo wococawaro awi dodoto moise, so muna ami dokuka de asa motagi momakuru-kuruka. Duma kanena naga nia sidongirabaka o orasi manena, ngaroko kanaga wimoi foloi wolamo de o Salomo. 	 Op de dag van het grote oordeel zal de koningin van Scheba tegelijk met de mannen van deze tijd levend worden en hen veroordelen. Want zij maakte een lange, moeilijke reis om zelf de wijsheid van Salomo te horen. Maar let op! Ik ben meer dan Salomo!


Qabolo de o Yesus wotemo o ade-ade ngai sinotoli, "O nyawa moi lo pamakewa o baju qamomanalo de asa isitapa de o baro qamomuane. Sababu ma dadapa qamomuane magena isilia sidago o baju qamomanalo magena itola so yaraca, de lo ma dadapa gena o baju qamomanaloka asa panano qatorou. 	 Om duidelijk te maken wat Hij precies bedoelde, gaf Hij hun dit voorbeeld: "Men knipt toch niet een stuk uit een nieuwe jas om een oude mee te verstellen? Dat zou zonde zijn van die nieuwe jas. En de oude jas zou er toch niet mee gemaakt kunnen worden, omdat de nieuwe stof zou gaan krimpen. Zowel de oude jas als de nieuwe lap zouden scheuren.


Duma nakoso o nyawa moi la ka wisewa so o bi duba wojaga, ma orasi o kaso labara yahino, una magena done asa ka woloqa so o bi duba lo wadongosaka. Sababu una gena o bi duba ma duhutu wisowo, una ka wisesewa moi. So o kaso labara yahino de o bi duba ma binuka yagoli de o duba ma binukali iloqa de ipiringaka. 	 Een herdersknecht laat de schapen in de steek zodra hij een wolf ziet aankomen. Want hij is de herder niet. De schapen zijn niet van hem. De wolf pakt er één en jaagt de andere uiteen.


Asitagala! Hika nia sininga gena itiai kali. Bilasu o dorou niaaka kawa bai! Kanaga ngini nimuruo naga o Gikimoi niwinako itiai waasi. Magena totemo la ma ngale ngini tinisimaqe. 	 Word nuchter en houd op met zondigen. Tot uw beschaming moet ik zeggen: Sommigen van u hebben geen kennis van God.


Hika ngini niosininga igogou-gogou ngini nia rohe gena imatero maro o tahu moi, de kanaga ma rabaka o Gikimoi Awi Gurumi. Awi Gurumi gena Una masirete winihike nginika la wogoge to ngini nia sininga ma rabaka, so nia rohe gena to nginiwa, duma ka to Una. 	 Of weet u niet dat uw lichaam een tempel is van de Heilige Geest? Van de Geest, Die God u heeft gegeven en Die nu in u woont? U bent niet van uzelf!


Nako komagena, de kanaga Ai Baba lo wisimulia, sababu ngini nia sopo idala de komagena lo o nyawaka niasikelelo igogou ngini gena to Ngohi Ai nyawa nimomote. 	 Door veel vrucht te dragen, bewijst u mijn discipelen te zijn. Daardoor wordt mijn Vader grootgemaakt.


O nyawa moi-moi o duniaka kanaga de manga rohe maro o Adam awi rohe, una magena o nyawa ma nonoma o tonano wisidadika. Komagena lo ma Kristus Awi nyawa moi-moi done o orasi ma simaka asa kanaga de manga rohe o sorogano maro Una Awi rohe lo o sorogano. 	 Alle mensen stammen af van Adam en hebben dus een aards lichaam, net als hij. Maar de mensen die uit Christus voortkomen, zullen een hemels lichaam krijgen, net als Hij.


Ma riho kekiaka de totemo ngini Ai nyawa nisowo, o riho magena kali done totemo ngini o Gikimoi woooho Awi ngopa-ngopa so Ai ngopa qabolo." 	 Op de plaats waar gezegd werd dat zij mijn volk niet waren, zullen zij zonen van de levende God worden genoemd." (e)


De ngohi masirete isitatapuka maro o sosulo moi la o habari qaloloha magena tosihabari de tadoto, 	 God heeft mij uitgekozen als Zijn boodschapper en apostel, die de andere volken moet onderwijzen.


Ma duuruka, de o Yesus womasimane kali Awi muri-murika kagena o Tiberias ma Talaga ma dateka. Ma jarita gena komanena. 	 Hierna kwam Jezus nog een keer bij Zijn discipelen en dat was bij het meer van Tiberias. Het gebeurde als volgt.


De o orasi magegena o Abraham gena awi umuru he yadangade o taungu o ratu moi de lo wipereki, so waaku kawa o ngopa wamake, imatero isosone so imanara yaaku kawa. De komagena lo ma peqeka ongo Sara lo mopuo kawa. Ngaroko he wanakoka komagena, duma una o Gikimoi wipiricaya womatoguwa. 	 En zijn vrouw Sara was ook al veel te oud om nog een kind te krijgen. Toch werd zijn vertrouwen daardoor niet minder. Hij ging niet twijfelen. Integendeel!


de manga suba yatide o bi giki ikokulaika de imagogomahate, de yolawangi de imakangamo, de o doosa de yatodoosa poli sidago imatoore, de imatekesikoholu la yaaka so manga siningaka ma dupa gena ma ngale ka ona masirete imasihie de foloisi imasilamo de o nyawa ma binuka sidago lo o ritinga idadi he o bolu sinotoka de imatekesikoholu, 	 afgoderij en spiritisme; haat, ruzie, nijd, drift, rivaliteit, onenigheid, sektarisme,


De ngohi tongongano, maro o nyawa ona manena ani simaka lo, igogou o Gikimoi asa waaka bai o nyawa ma dorou de o nyawa manga sininga itotiai ona yangodu asa isoneka duma asa ioho kali. 	 Net als zij leef ik in de verwachting dat God zowel de goede en rechtvaardige, als de slechte en onrechtvaardige mensen na hun dood levend zal maken.


Ma orasi o nyawa icocawaro ona magena ilihoka, de o Herodes asa wogiise so una wanako itiai, igogou o nyawa icocawaro gena iwisihagaka. So foloisi witoosa, sababu awi edekati o ngopa Una magena bilasu witooma. So kagena de o Herodes awi prajurit wasulo bilasu itagi o Betlehemka de magena ma sigilolika, la o bi ngopa yanau manga umuru o taungu sinotoka de isikahuku gena bilasu yatooma. Sababu una wositero de o nyawa icocawaro manga singangasu unaka o ngoma magena yakelelo ma nonoma o dipaka, gena he o taungu sinoto qabolo ipasaka. 	 Herodes was woedend toen hij ontdekte dat de sterrenkundigen stiekem het land hadden verlaten. Hij stuurde een afdeling soldaten naar Bethlehem en liet daar alle jongetjes, jonger dan twee jaar, doden. Niet alleen in de stad zelf, maar ook in de omgeving. De sterrenkundigen hadden namelijk gezegd dat het ongeveer twee jaar geleden was dat zij de ster voor het eerst hadden gezien.


sababu ngini gena niaakasi nia sininga ma dupa qatotorou, maro o dunia ma bi nyawa o Gikimoi wihoholu ona magena. Kanaga ngini nimatekedoosa de nimatekekangamo moi de moika, so komagena isikelelo igogou ngini o orasi manena kanagasi nia sininga ma dupa qatotorou gena niaaka. 	 Want als u jaloers bent en elkaar niet kunt verdragen, wordt u blijkbaar nog door uw eigen verlangens beheerst. Dan bent u net als de ongelovige mensen.


De lo nako o Yahudika ma bi nyawa, ngaroko o Gikimoi Awi bobita o Musa walelefo gena yanakoka, duma ona lo kanaga yaakawa de ona magena o Gikimoi bilasu wafanggali de o dorou. Sababu upa ona o bobita o Gikimoino yananako gena manga sininga itiai Unaka, duma ona la kanaga Awi bobita yaaka to ona manga sininga magegena asa Una waaka itiai. De nako o Yahudika ma bi nyawa yasowo ona magena, ngaroko Awi bobita o Musa walelefo gena yanakowa, duma ona o bi moi-moi itotiai yanakoka, de ona magena yaakawa ona lo bilasu Una wafanggali de o dorou. 	 Om voor God vrijuit te gaan, moet u doen wat Hij wil, of u Zijn wet nu kent of niet.


O orasi magena o Yesus o tala moiye wodola la ma ngale wosumbayang, so kagena o putu moi wapasiku wosumbayang o Gikimoika. 	 Korte tijd daarna ging Hij de bergen in om te bidden. Hij bad de hele nacht tot God.


Upa nitemo ngohi ai edekati ngini niamomoku tositubuso la o nyawa ma somoa tasiguui. Gena hiwa bai! Duma tongongano bai ona de ngini, nia oho gena asa imaketero. 	 Ik bedoel natuurlijk niet dat u anderen zo moet helpen, dat u daardoor zelf gebrek gaat lijden. Nee, het is een kwestie van eerlijk delen.


O Yesus watemoli Awi muri-murika, "Kanaga o nyawa wokakaya moi de lo awi nyawa moi awi arata ma jojaga. Awi arata ma jojaga una magena wikalaki, wokakaya awi arata ma pipi gena una wosigoguule. 	 Jezus vertelde Zijn discipelen nog een gelijkenis. "Een rijke man had een beheerder in dienst die op zekere dag van verduistering werd beschuldigd.


Ngaroko komagena, duma to Una Awi alu ma ngunu gena o nyawa moi o prajurit manga sidongirabaka de o tuba wasuru, sidago imatodoka o au de lo o ake imakacapu isupu de iuhi. 	 Daarom braken zij Zijn benen niet. Wel stak een van de soldaten zijn speer in Jezus' zij. Meteen kwam er bloed en water uit.


De ngini o Yahudika ma nyawa nisowo gena, ngaroko nia dupa qatotorou nisigise so de o Gikimoi nimarimoiwa, duma ma orasi ma Kristus wisioho kali, de ngini magena lo asa maro winisioho kali. De lo ngone nanga dorou qangodu asa wosiaponguka. 	 U was dood door uw ongehoorzaamheid aan God en de macht van de zonde leefde nog in u. Maar nu heeft Hij u samen met Christus levend gemaakt en al uw overtredingen vergeven.


Kagena o tona ma somoaka o Abraham wogoge, sababu wodamahasi done wogoge o doku moi o sorogaka de ma sosoqe qapoputuru, kiaka o Gikimoi masirete asa wosidailako de wosigoko. 	 Abraham vertrouwde erop dat God hem zou brengen in de stad met de vaste fundering, waarvan God Zelf de architect en bouwer is.


Sababu Una Awi laha ilamo ngoneka, so aku o Gikimoi waaka nanga sininga itiai, la igogou ngone maro Awi ngopa-ngopa masirete so pongongano done asa pooho ka sidutu ikakali. 	 Dank zij Zijn genade heeft Hij ons voor God rechtvaardig verklaard. En nu mogen wij vol verwachting uitkijken naar het eeuwige leven dat Hij ons geeft.


Igogou-gogou, o Gikimoi Una Awi cawaro de Awi kanako gena foloisi ilamo. De Una o moi-moi wositatapu de lo wamomanara idodooha ma ngeko gena paakuwa posihoda. 	 Wat is God groot! Zijn rijkdom, wijsheid en kennis zijn onmeetbaar. Geen mens weet hoe Hij Zijn beslissingen neemt. Het is onmogelijk Zijn wegen na te gaan. Wie kan vertellen wat er in de gedachten van de Here omgaat?


O Petrus gila-gila womasidailako so wotagi wamote o nyawa yasinoto magena. So imasidiadoka, de o Petrus wingaho o ngihi magenaka. Kagena ibabalo yangodu iwisigilolino, idodora de iwisimane unaka kiaka muna mosone waasi de o bi baju maguri so mahike onaka. 	 Petrus maakte zich meteen klaar en ging met hen mee. Zodra hij bij het huis aankwam, werd hij naar boven gebracht, naar de kamer waar Dorcas lag. Alle weduwen in de kamer kwamen huilend om hem heen staan en lieten hem de jurken en mantels zien, die Dorcas voor hen had gemaakt.


Ngini manena o bi moi-moi itotiai niasikelelo maro o nita moi yadisiwa o dunia ma bi nyawaka. De imatero lo o doku moi la yahado o tala ma qokuka, gena o nyawa yangodu ka yakelelo. 	 U bent het licht van de wereld; een hoog gelegen stad die straalt in de nacht, kan iedereen zien.


Qabolo de o Yesus wotagi o bi doku ma sigilolika wageto de o habari qaloloha wosihabari ma ngale o Gikimoi asa wopareta maro o kolano moi. Una Awi muri yamogiowo de sinoto lo Una iwimote. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader. Hij moet doen wat zijn voogden en de beheerders van de erfenis hem zeggen. Pas als hij de leeftijd heeft bereikt, die zijn vader in het testament heeft genoemd, mag hij met de erfenis doen wat hij zelf wil.


Magena de o habari ma ngale Una yogiise sidago o bi doku magena ma sigilolika. 	 Het nieuws over Zijn optreden ging als een lopend vuurtje door de streek.


Ngaroko komagena, duma o bi moi-moi ngomi minidodotoka de nanakoka, magena itiai so ngona masirete bilasu nopiricaya qaputuru. Sababu ngona nanako ngomi minidoto itiai, 	 Maar jij moet blijven geloven wat je is geleerd. Je weet dat het allemaal waar is, omdat je weet dat je ons kunt vertrouwen. Wij hebben het jou immers geleerd?


Kanaga yadadala ma binuka lo itemo, "Ilaha! Nagala Una gena wikokitoka. He! Witogosaka, so lebelaha ngone gena posigise pomatogu." 	 Velen van hen zeiden: "Hij is bezeten! Er zit een boze geest in Hem! Waarom luisteren jullie nog naar Hem?"


Kagena de o Iblis iwingaho kali o tala moi ikukuru-kuruye, so ma qokuka de wisikelelo o dunia ma bi bangsa qangodu ma loha de ma kaya Unaka, 	 De duivel gaf het niet op en nam Hem mee naar een heel hoge berg. Hij liet Hem alle landen van de wereld zien, met al hun pracht en praal.


De ngona masirete lo o orasi isigeto-geto bilasu o moi-moi qaloloha naaka, la o nyawa ma somoa manga sininga ma rabaka yanako itiai la o moi-moi maro komagena bilasu ona yaaka. Bilasu nadoto de ani dodoto itotiai de itetero la o nyawa aku yahoromati, 	 Wees hun tot voorbeeld door alle goede dingen die je doet. Laat uit heel je leven blijken dat je de waarheid liefhebt en serieus neemt.


Ma orasi o soma magena iwedoka, de yososoma manga soma magena yalia de yatide o dowongisa. Qabolo de ona igogeku, de o bi nao gena yahiri-hirika. O bi nao qaloloha o karajaku yongado de lo o bi nao ma dorou gena yaumoka. 	 Wanneer zijn net vol is, trekt hij het op de kant en gaat de vissen sorteren. De eetbare doet hij in de manden. De oneetbare gooit hij weg.


So hika ngini niasango, o Yohanes o nyawa waosi gena naguuna o haku wihike, o nyawano eko o Gikimoino." 	 Zeg eens: Doopte Johannes in opdracht van God of niet?"


So Una wipopilikuka, de gila-gila wingaho de witota ma Gubernur Pilatuska. 	 Na afloop van de vergadering stuurden zij Hem geboeid naar Pilatus, de Romeinse gouverneur.


O kia ngohi talelefo manena igogou de itodamatowa, sababu ngohi de ma Kristus gena mimarimoika. De lo ngohi ai sininga ma rabaka o Gurumi Qatetebi lo wosingangasu to ngohi ai demo gena igogou de itiai. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


Imamote de o Gikimoi Awi edekati so wositatapu qaboloka, o Yesus bilasu wisidoa nginika, so o Gikimoi wanako done asa isiganapu. De ngini Una niwisidoa o nyawa yatotorouka, de ona niasulo la iwisidasangahadi sidago wosone. 	 Maar Hij is, volgens Gods plan, in handen van ongelovige mensen gevallen. U hebt Hem door Romeinse soldaten aan een kruis laten slaan.


De ona gena maro yopiricaya waasi, ona yohairani icarawa so yanali. Komagena so Una wasano onaka wotemo, "Kanaga de nia ino?" 	 Hoewel ze heel blij waren, leek hun dit te mooi om waar te zijn. Ze konden het gewoon niet geloven. Om hen te overtuigen, zei Hij: "Hebben jullie hier iets te eten?"


Ma ngale magegena so kagena o teo ma dateka o naga magena imaokoye itemo, "Cedeke!" 	 En hij (A) stond op het strand van de zee.


So o tona yasoduka, de o naga magena asa foloi imidoosa munaka, sidago o naga magena itagi yalawangi to muna ami ngopa-ngopa yangodu. Ona yangodu gena o Gikimoi Awi demo isigogise de lo o Yesus Kristus Awi dodoto itotiai isihohabari. 	 De draak werd woedend op de vrouw en ging weg om de rest van haar kinderen de oorlog aan te doen. Dat zijn de mensen die zich houden aan wat God gezegd heeft en die er openlijk voor uitkomen dat zij bij Jezus horen.


Ngini tinisingangasu igogou, ma wangeka done manga dorou ma sopo o Gikimoi wafanggali de o dorou, de ngini gena asa inifanggali de o dorou ifoloi qatubuso de o dorou o Sodom ma bi nyawaka manga fanggali iqoqomaka." 	 De dag van het grote oordeel zal voor Sodom zeker niet zo erg zijn als voor Kapernaüm."


"O baba-baba, ngomi miakelelo o bui ma ngora iperesuka de yakucika, de yojajaga lo kagena o ngoraka yojagaka, duma ma orasi ngomi o ngora magena miapelenga, kadoka o bui ma rabaka o rasul ka moi lo miwimakewa bai!" 	 "De deuren van de gevangenis waren op slot en de bewakers stonden ervoor op wacht. Maar toen wij naar binnen gingen, was er niemand."


Kagena de o Yesus wotemo onaka, "Niaqohaka, la o bi ngopa ona magena yahino Ngohino. Upa lo niafati de lo niasimahawa. Sababu o bi nyawa imatero maro o ngopa ona manena asa yaaku iwosa o Gikimoi Awi paretaka." 	 "Laat die kinderen toch bij Mij komen", zei Jezus. "Houd ze niet tegen. Want het Koninkrijk van de hemelen is ook voor hen."


To ngohi ai gia ma manara gena foloi ilamo de qatubuso. Ma para idala idadiwa ngohi tomaidu, tooqo, eko toudo. Ma para idala lo ngohi isapi, ialo, de lo ai baju ikurangi. 	 Ik heb gezwoegd en geploeterd, nachten niet geslapen, honger en dorst geleden, vaak niet gegeten en kou geleden, omdat ik geen kleren had om aan te trekken.


De Ngohi lo tonidedemo o bi moi-moi taaaka qangodu itiai de qaboloka. Ngohi manena Ai kuasa ma bati lo ihiwa, de Ngohi lo kanaga ma nonomaka, de lo ma dodoguka de lo asa tooho ma dodogu lo ihiwa. So Ngohi o oho ma gola gena asa taaka, so nakoso o nyawa la Ngohi gena idupa, de Ai dateka ona magena asa ioho ka sidutu ikakali. Maro o nyawa la kanaga manga kiri qadudu done tahike la o ake youdo, de o ake ma jobubuno magena yahike ma ngale upa he ona yafangu. 	 Het is gebeurd. Ik ben de Alfa en de Omega, het begin en het einde. Wie dorst heeft, zal Ik water geven uit de bron van het leven, voor niets.


Nakoso o nyawa la nia ngingiti ma sonongaka yangapo, de hika nia ngingiti ma sonongali niahike la yangapo kali. De nakoso ngini la o nyawa nia baju yaqehe, de foloi qaloha nia kameja lo niahikeka. 	 Als iemand u een klap in uw gezicht geeft, laat hem dan begaan en verdedig u niet. Als iemand uw mantel afpakt, geef hem dan ook uw hemd.


Lebelaha o unta moi asa iwosa o yaiti ma kupeka, nako positero de o nyawa wokakaya moi wowosa o Gikimoi Awi pareta ma rabaka." 	 Het is voor een kameel gemakkelijker om door het oog van een naald te gaan, dan voor een rijke om het Koninkrijk van God binnen te komen."


Mamoi-mamoi o nyawa manga simaka de ngini nia ronga ma dorou yogaka de lo inisisangisara. Komagena lo ma orasi ngini nimuruo naga nia dodiao lo yasangisaraka de manga susa magena lo niamoku. 	 Nu eens werd u uitgelachen en geslagen, dan weer waren anderen het slachtoffer en leefde u intens met hen mee.


De o orasi moi wahirika Una asa wasingangasu o bi nyawaka to Una Awi habari qaloloha, so kagena de Awi sosulo itagi isihabari. Komagena o habari qaloloha o Gikimoi nanga Salamati woidedemo ngohika, magena woisulo la ngohi totagi tosihabari o bi nyawaka. 	 mocht ik het iedereen gaan vertellen. God, onze Redder, heeft mij opgedragen dit werk voor Hem te doen.


So ma orasi o Paulus womasidiado o Festus awi simaka, de o Yahudika manga roriri o Yerusalemno yahihino gena ona iwisigilolika, de iwikalaki una ma ngale o dorou moi-moi idalaka waaaka, duma qangodu magena ka ikulai. 	 Meteen gingen de Jeruzalemse Joden om Paulus heen staan en brachten vele zware beschuldigingen tegen hem in. Maar zij konden niets bewijzen.


De lo ngini gena nako o gilalo, hika nia tuangi ona gena salalu niasigise. Upa ka cawali ma orasi kanaga ona ininanano, maro nia edekati gena nia giliri nisimane, duma bilasu ngini ona niasigise gena de nia sininga igogou. Sababu ngini gena kanaga o Jou niwihoromati. 	 Slaven moeten hun meesters altijd gehoorzamen. Probeer het hun niet alleen naar de zin te maken als zij op u letten, maar voortdurend met een bereidwillige houding en ontzag voor God.


Nako to ngini nia giliri gena, magena ngohi asa tosimane, sababu ngini nitemo o bi moi-moi ma rabaka o orasi isigeto-geto ngohi nisosininga, ena gena nimasidodiahi ai dodoto nginika magena nimasigocoho qaputuru. 	 Ik ben blij dat u steeds aan mij denkt en nog precies weet wat ik heb gezegd en dat u zich houdt aan alles wat ik heb doorgegeven.


O orasi manena qabolo Una o Gikimoi wisidola de wisitami o Gikimoi Awi girinaka la Awi horomati wamake, de lo ma Baba Gikimoi Awi jaji wosiganapu so o Yesus wahike o Gurumi Qatetebi la wouti wowosa ngomiku, de mia sininga wapareta, de to ngini nia bahasa moi-moi lo misibicara. 	 Hij heeft Hem toen de ereplaats aan Zijn rechterhand gegeven. Zoals beloofd gaf God Hem ook de Heilige Geest en Jezus heeft de Heilige Geest uitgestort; en dat ziet en hoort u nu.


De lo kanagali o Yesus, wisiaso o Yustus, una asa awi salam wosidingo nginika tanu nimakamake kali. So ma ngale o nyawa la manga dupa o Gikimoi wapareta gena, kanaga to ngohi ai dodiao mimomanara de nakoso mia sidongirabaka gena cawali ka yaruwange ona magena o Yahudika ma nyawa. De ona magena kanaga ngohi ai sininga ifoloi isiputuru. 	 Verder doet Jezus, ook wel Justus genoemd, u de groeten. Deze drie zijn de enige Joodse gelovigen, die hier met mij meewerken. Zij zijn een enorme steun voor mij geweest!


Bilasu niaaka komagena, nakoso de nia ngongano ilalamo la niodamaha ma wange Una wositatapuka o Jou Yesus Kristus wahino kali, gena ma orasi yaado. Sababu o wange magegenaka o dipa asa yatupu so o bi moi-moi kagena yosibodito, de komagena lo o bi moi-moi o kia bato gena qangodu-ngodu asa yatupu sidago lo iuhi. 	 U moet vol verwachting naar die dag toeleven en eraan meewerken dat hij gauw komt. Op die dag zal de hemel door vuur verteerd worden en zullen de elementen door de vlammen smelten.


Ai dodiao nipipiricaya, ngaroko upa he komagena. So ka idadi o Gikimoi Una magena ngone powipiricayaka, de Una wanakoka to ngomi mia demo nginika magena lo aku niopiricaya. Ngomi mia sininga gena ipeluwa, so idadiwa ma moi mitemo, "Komagena," de ma moili mitemo, "Komagenawa." 	 Net zoals God betrouwbaar is, is ook mijn woord betrouwbaar.


De lo nakoso o riho moika la nitulu, de ona ngini iniholu sidago o habari qaloloha magena lo yoise iholu, o riho magena niodongosa. Duma nia qohu ma gaapo niapari kasi la imaaka o nonako moi onaka, igogou ona magena de manga fajaka o Gikimoi Awi simaka." 	 Als ze in een stad niets van je willen weten, moet je daar meteen weggaan. Schud het stof van je voeten af."


Igogou de itero, o Gikimoi gena foloi wokuasa ka sidutu ikakali. Amin. 	 Voor Hem is alle macht, voor altijd en eeuwig. Amen!


So komagena o nyawa la manga sininga ma rabaka yotemo, "O moi-moi taaaka gena igogou maro de o Gikimoi wodudupa," duma nakoso manga laqe gena yojagawa, so igogou ona masirete imakulai. Komagena so o moi-moi yaaakaka gena qangodu ma faida ihiwa. 	 Als u zegt een christen te zijn, maar uw tong niet in bedwang houdt, maakt u zichzelf iets wijs. Uw godsdienst heeft niets te betekenen.


de isiija o boso iaaaka manga tona moi. Magena idadi yamote o Jou Gikimoi Awi bobita ngohika." 	 Daarvoor kochten ze het land van de pottenbakker. Dit moest ik van de Here zeggen." (a)


Kanaga o nyawa moi asa wopanyake, una magena awi ronga o Lazarus. Una o Betaniaka ma nyawa de awi bira yasinoto ona lo yogoge o Betania ma dokuka. De awi bira moriria ami ronga ongo Marta de mononongoru ami ronga ongo Maria. 	 Lazarus uit Bethanië, de broer van Maria en Martha, was ziek.


de o Eliud ma ngopa yanau o Eleazar, de o Eleazar ma ngopa yanau o Matan, de o Matan ma ngopa yanau o Yakub. 	 Eliud was de vader van Eleazar; Eleazar de vader van Matthan;


Ona naaso la idadi Ani habari isingongangasu ma ngale o Gikimoi iwileleani, ipareta dede Una o dunia ma bi doku." 	 U hebt hen bijeengebracht in een Koninkrijk en hen tot priesters van onze God gemaakt. En zij zullen op de aarde heersen."


So o orasi magegena o Yesus kanaga o Yudea ma tonaka de woliho womasidiado o Galileaka gena, he ma para ma sinotoka o nonako ihahairani waaka. 	 Dit was het tweede wonder dat Jezus deed toen Hij uit Judea naar Galilea was gekomen.


O bi rasul de o nyawa ipipiricaya o Yudea ma bi doku ma sigilolino lo yogiiseka o Yahudika ma nyawa yasowo lo o Gikimoi Awi habari qaloloha yopiricayaka. 	 De overige apostelen en de volgelingen van Jezus die in Israël woonden, hoorden dat nu ook mensen van een ander volk het woord van God hadden aangenomen.


Qangodu magena o bi moi-moi o kia naga o nyawa o Gikimoi wipipiricayawa ona magena yososininga. Ma ngale ngini gena o bi moi-moi qangodu hika upa he nihawateri, sababu nia Baba o sorogaka to ngini nia kurangi magena qangodu wanako. 	 Met dat soort dingen vullen de ongelovigen hun leven. Uw hemelse Vader weet heel goed wat u allemaal nodig hebt.


Una Awi Ngopa magena o Gikimoi Awi nita, ena gena Una o Gikimoi Awi mulia wosikelelo, de ma ngale Una gena de o Gikimoi ka imaketero. Una magegena de Awi demo ikokuasa so kanaga o bi moi-moi o kia naga gena qangodu wapaliharaka. Una o bi nyawa o duniaka manga dorou ma rabano wasisupu qaboloka, de asa Una witide o sorogaye so kadaku womatamiye o Gikimoi Wokokuasa Awi girinaka la Awi horomati wamake. 	 Gods Zoon straalt van Gods heerlijkheid en uit alles wat Hij is en doet, blijkt dat Hij in wezen God is. Hij beheerst alles met Zijn machtig woord. Door voor ons te sterven, heeft Hij ons gereinigd en al onze zonden uitgewist. Daarna is Hij gaan zitten naast de Almachtige God, Die in de hemelen is.


La o bi nyawa ipipiricaya ona magena igolo de yatumu yasinoto, ena gena o Matias de lo o Yusuf, iwiaso lo o Barsabas (de awi ronga moili o Yustus). 	 Zij stelden twee mannen voor: Jozef (die ook wel Barsabbas of Justus werd genoemd) en Matthias.


Komagena imaaka, so o Petrus o bui ma tahuka wijajagasi, duma o bi gogobu ona magena isumbayang de manga sininga qaputuru igolo o Gikimoika ma ngale o Petrus awi oho. 	 Daarom bleef Petrus in de gevangenis. De christenen waren voortdurend bijeen en baden voor hem tot God.


De lo upasi manga ronga isingosa sababu manga orasi yaumo. Komagena so o wange isigeto-geto itagi ikahika ikahino, o bi tahumoi-tahumoika iwosa de isupu. De foloisi qatorou ona asa o nyawa manga ronga ma dorou yogaka de o nyawa manga aturu moi-moi kanaga ona lo yocapu, sidago lo o moi-moi isibicara ngaroko o bicara maro komagena akuwa posibicara. 	 Bovendien zullen zij gauw lui worden en met roddelpraatjes van het ene huis naar het andere gaan en zich met andermans zaken bemoeien.


Ma nonomaka, o Musa o bi sulo moi-moi qangodu kiaka o Gikimoi Awi bobita ma rabaka gena wasingangasu o bi Yahudi ma nyawaka. Qabolo de o kabi de o sapi ma ngopa yatolaka la ma au magena una waqehe de o ake wosicapu. Qabolo de una o ngangaru ma bi uma ma ronga o hisop isipopilikuka de o duba ma gogo qasosawala gena waqehe, so o au magenaku watono de wakopola o Bobita ma Bukuka de lo o nyawa yadala ona magenaka. 	 Want toen Mozes het volk al Gods wetten had voorgelezen, nam Hij bloed van kalveren en bokken en sprenkelde dat met water, rode wol en hysop over de stenen plaquettes en het hele volk;


De ngomi manena ma Kristus Awi sosulo, so igogou qaloha nakoso minisulo de minisimoku la ngini eko o nyawa ma somoa lo bilasu ngomi imihoromati. Duma ma moi waasi asa komagena to ngomi mia edekati nginika. Sababu ma orasi ngomi kagenasi nginika, de maro o awa moi ami ngopa ma ceceke mapalihara de majaga, komagena lo ngomi asa mia sininga qamuuqu nginika. 	 Wij zijn zo zacht en vriendelijk voor u geweest als een moeder voor haar kinderen.


Nako komagena o Gikimoi waaka nanga sininga itiai, de ngone o nyawa paakuwa nanga giliri masirete posimane eko pomasihie, de potemo, "Ngohi manena o Gikimoi Awi bobita taaka itiai, so Una aku wotemo ai sininga itiai qabolo Unaka." Komagenawa! Sababu o Jou wositatapuka, nakoso o nyawa la kanaga o Jou Yesus wipiricayaka, de ona magena Una asa manga sininga waaka itotiai. 	 Waarop kunnen wij ons dan nog beroemen? Nergens op! Waarom niet? Omdat we niet met God in het reine kunnen komen door ons aan de wet te houden.


Komagena imaaka so ngohi togolo la ngini ningodu niahino kanena ma ngale pomakamake de pomatekesibicara. Sababu ngohi towipiricaya o Salamati ma Kolano, imatero de ngone o Israelka ma nyawa powipiricaya, so ngohi lo de o rate manena isipiliku." 	 Omdat ik u dit graag wilde vertellen, heb ik u gevraagd hier te komen. Ik ben geboeid, omdat ik leef in de verwachting dat de doden weer levend zullen worden."


So o bi demo moi-moi gena o Yesus wadoto qabolo, de o bi nyawa yadadala kiaka yosigogigise Awi dodoto magena ona yohairani. 	 Jezus zweeg. Ieder die Hem had gehoord, stond perplex. Want Hij sprak zo heel anders dan de godsdienstleraars.


Ka o tahu moika nimasidodogu, de upa nimatotuluru o tahu ma somoaka, ma bati o doku magenaka o habari qaloloha nisihabari kasi. O ino o kia bato inihike, ka magena niaoqo. Sababu o nyawa imomanara gena bilasu manga oho ma kurangi yafangu. 	 Wanneer je in een dorp komt, ga dan niet van het ene adres naar het andere. Blijf logeren in hetzelfde huis en eet en drink wat je wordt voorgezet. Geniet gerust van de gastvrijheid. Een arbeider moet zijn loon hebben.


Ngohi toise gena o prajurit o jaraku ipapane la ikokudoti gena manga dala yaeto, so manga dala gena o juta 200. 	 En ik hoorde hoeveel soldaten te paard met hen mee zouden gaan: tweehonderd miljoen.


Bolo, de ona imasidiado o Yerusalemka, so o Yesus wotagili o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka, de wasitodadaheno o nyawa yadala kagenadahu imasiiija de imatekekokiija. Ona ma binuka o nyawa o doku ma somoano manga pipi imatekesitagali de ma binukali o namo dara imasiiija yaaka manga gaso. So o Yesus witoosa, de gila-gila Una wadusu, de manga meja waeha, de lo manga bako wosipapaka. Qabolo de wosibobita wotemo, 	 Zij kwamen in Jeruzalem en Jezus ging meteen naar de tempel. Hij begon de handelaars en hun klanten van het tempelplein te jagen, gooide de tafels van de geldwisselaars en de kraampjes van de duivenhandelaars omver en


Sababu Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena Ai edekati tahino o duniaka, la ma ngale o nyawa dede o Gikimoi imakitingaka ona magena tasari la manga dorouno tasisalamati.))" 	 Want Ik ben gekomen om hen die verloren gaan, te redden. (a)


De lo woriria una wisibuo sababu maro o nyawa manga dupa. Duma wononongoru una ma peqeka masirete mowisibuo sababu igogou magena o Gikimoi Awi jaji wosiganapu o Abrahamka so idadi komagena. 	 Dat Hagar een kind van Abraham kreeg, was een natuurlijke zaak. Maar Sara kreeg pas een kind nadat God het aan Abraham had beloofd.


Duma ma orasi o Yesus witideka la wodadi ma Imam Wilalamoka, o Gikimoi kanaga wosasi wotemo Unaka, "Ngohi, o Jou Gikimoi, manena tosasi, de lo o kia naga tositatapuka gena igogou de idadiwa tatagali, Ngona gena o imam moi ka sidutu ikakali." 	 Alleen tegen Christus zei Hij: "De Here heeft een eed afgelegd en zal er nooit van terugkomen: U bent priester voor altijd." (C)


So wotemo awi doro ma nyawa wapapaliharaka, 'Nananosi bai! Ma deka o taungu saange ngohi tahino tasari o ara ma hutu ma sopo, duma ma sopo ihiwa so moi lo tamakewa. Lebelaha natoqaka bato! Ilaha! O ara magena hitilahi o tona ma sasaki yamata.' 	 Tenslotte zei hij tegen zijn tuinman: 'Hak die boom om. Ik wacht nu al drie jaar en heb nog steeds geen vijg gezien. Ik heb er genoeg van. Die boom neemt alleen maar plaats in. Wij kunnen die grond beter voor iets anders gebruiken.'


Sidago o orasi manena, nakoso o bi bobita o Musa wosilelefoka gena yabaca, de ona manga sininga magena maro kanaga o baro yasaoka. 	 Ja, ook in deze tijd zijn zij verblind, als zij lezen wat Mozes geschreven heeft.


De gila-gila o Gikimoi Awi Gurumi ngohi ai sininga wapareta so tamote kali. De kagena o sorogaka takelelo o pareta ma kursi moi ma qokuka Una womatengo womatamiye. 	 Op hetzelfde moment werd ik door de Geest meegenomen. Ik zag een troon in de hemel staan en op die troon zat Iemand,


So ngaroko yodupa o dodoto moi-moi magena isigise qaloha, duma ma moi waasi aku ona itemo o dodoto itotiai gena igogou de itero. 	 Zulke vrouwen lopen altijd achter nieuwe leraars aan, zonder ooit de waarheid te aanvaarden.


Igogou, nakoso ngohi kanena ai giliri masirete tosimane gena, o Jou ngohi woisulowa la tobicara komagena, duma ngohi ai bicara kiaka ai giliri tosimamane magena maro ka o nyawa tofufuma moi. 	 Als ik zo spreek, is dat niet door God ingegeven; ik spreek als iemand die onwijs is. Vooropgesteld dat wij ons ergens op mogen beroemen.


So qangodu magena yaakaka maro o kia o bi nabi isilelefo manga buku ma rabaka ma ngale Una, de Awi rohe o sangahadiku isiguti de yapoosu kiaka o boosu magena yaaaka o teto ma rabaka. 	 Toen alles gebeurd was wat er over Hem in de Boeken staat, hebben zij Hem van het kruis gehaald en in een graf gelegd.


Kagena de ma rabaka ngohi takelelo o bi namo ifofufuru de o bi haiwani ma jamani idala. 	 Toen ik erin keek, zag ik allerlei zoogdieren, reptielen en vogels.


Sababu ngone nanga rohe la kanaga done isosone de ibabaka, magena asa yatagali idadi maro o rohe kiaka kanaga isone kawa de ibaka kawa. 	 Ons vergankelijke, sterfelijke lichaam zal verwisseld worden voor een onvergankelijk, onsterfelijk lichaam.


Ngohi tanakoka o bi moi-moi gena ngini asa niaakaka. Ngaroko ngini gena nia buturu ka ma cunu, duma to Ngohi Ai dodoto gena niiseka, de Ngohi nimoteka, de lo nidongosa waasi. He! Tanu niakelelo! Kanaga nia simaka o ngeko moi Ngohi tinibelengaka, la ma ngale Ai manara aku ngini niaaka de magena o nyawa moi lo yaakuwa yafati. 	 Ik ken uw doen en laten. Ik weet dat u niet sterk bent, maar u hebt gedaan wat Ik zei en bent Mij niet ontrouw geworden. Daarom heb Ik een deur voor u geopend die niemand sluiten kan.


una magena niwisisupu de niwisidoa kasi o Iblis awi kuasa ma rabaka. Hika niaaka komagena, la ma ngale una awi rohe asa isangisara la tongongano una womatoba de womatoduba, so done ma orasi o Jou Yesus Awi wange imasidiado de awi jiwa gena aku isalamati. 	 uit onze gemeenschap stoten en aan satan overleveren. Daardoor zal zijn menselijke natuur worden verwoest, maar kan zijn geest op de grote dag van de Here gered worden.


Una wodoto, de muna magena womikelelo, so womiaso de wotemo munaka, "Awa, ngona nilohaka de ani panyake nipopiliku magena ihiwaka." 	 Jezus riep haar bij Zich en zei: "U bent van uw ziekte verlost." Hij legde Zijn handen op haar en op hetzelfde moment werd haar rug recht. De vrouw loofde en dankte God.


De bilasu nia sininga ma edekati nisirimoi, so upa nimasihie, duma nimatekedodiao qaloha de o bi nyawa manga gamake sutu ikurangi koloko itotoro. De upa nitemo nako ngini de o nyawa ma somoa gena, ngini ifoloi nicawaro. 	 U moet één van hart en ziel zijn. Wees niet hoogmoedig, maar doe uw best nederig te zijn. Doe niet of u de wijsheid in pacht hebt.


So kagena o Yahudika ona lo iwikelelo Una woari de itemo, "Kodo! Una lo wisininga bai!" 	 De Joden zeiden tegen elkaar: "Je kunt wel zien dat Hij veel van Lazarus hield."


La ma ngale o nyawa nagoona lo yaakuwa o kia naga moi yoija eko yosiija, ka cawali ona la kanaga de manga nonako moi yagakaka, ena gena de o haiwani magena ma ronga eko ma gegeto ma ronga. 	 Wie dat teken niet had, kon niets kopen of verkopen. Dat teken moest de naam of het nummer van het beest zijn.


Ma orasi he imasidiado, de ngini manena o nyawa yangodu asa niduhudu sababu ngini to Ngohi Ai muri-muri. Done asa idadi o bi nyawa manga gianongoru yasidoa o nyawa ma somoaka la yatooma. Komagena idadi de imaaka o baba de o ngopa. De lo o bi ngopa asa yalawangi manga baba de manga awa, so yasidoa o nyawa ma somoaka la yatooma. Duma nagoona manga piricaya Ngohika qaputuru sidago o dunia ma dodogu imasidiado, ona magena done asa isalamati. 	 Iedereen zal jullie haten omdat jullie bij Mij horen. Maar wie standhoudt tot het allerlaatst, zal worden gered.


Kagena de ngohi takelelo o toka ngai saange ma jamani koloko o bi pedeke. De ona moi-moi magena o naga ma uruno, de o haiwani ilalago ma uruno, de lo o nabi wokokulai awi uruno isupu. 	 Toen zag ik uit de bek van de draak, uit de bek van het beest en uit de mond van de leugenprofeet drie boze geesten komen. Zij zagen eruit als kikkers.


So kagena de o Paulus tanu wasango, duma iqomaka o Galio wotemo o Yahudi ma nyawaka magena, "Ce, ngini o Yahudika ma nyawa! Nakoso niwikalaki la una magena wotosi eko wotooma gena, nia galaki magena ngohi bilasu tosigise. 	 Net toen Paulus zich wilde verdedigen, nam Gallio het woord en zei tegen hen: "Joden, luister! Als het hier om een misdaad of een zware overtreding ging, zou ik u natuurlijk moeten aanhoren.


Kagena de o prajuritka manga sahe una magena wotagi so o gohiduuru magena witota ma kapitaka, de wotemo, "O Paulus o bui ma rabaka gena woiaso de wogolo ngohika ma ngale o gohiduuru manena bilasu towingaho ngonaka, sababu una o habari kia naga moi wosingangasu ngonaka." 	 De officier bracht hem bij de commandant en zei: "Paulus, onze gevangene, riep mij en vroeg deze jongeman bij u te brengen, omdat hij u iets te vertellen heeft."


Una gena wolamo de Awi sininga foloi qaloha, so wonajajika ma ngale ngone gena Una asa waaka o manara moi-moi foloisi ilamo de lo qaloloha. Waaka komagena, la ma ngale Awi gogoho masirete gena kanaga to ngone nanga sininga ma rabaka la magena asa pamote, sababu ngone gena Una wonapalakoka de ngone podupa kawa pamote o nyafusu ma dorou, gena maro o nyawa ma Kristus wihoholu ona yaaka so yasibodito de magena ngone pamote kawa. 	 Hij zal zelfs Zijn heerlijkheid en goedheid met ons delen! Hij heeft ons geweldig grote en waardevolle beloften gedaan: Hij redt ons van de begeerten en het verderf om ons heen en geeft ons deel aan Zijn eigen wezen.


Ma dodoguka, cawali o kota magena manga sekretaris aku wasisohi o bi nyawa yadadala magena, de wobicara wotemo, "He, ngini ai gianongoru o Efesus ma nyawa! O nyawa yangodu yanakoka cawali o Efesus ma kotaka manena pojaga o giki o Artemis ma tahu ilalamo de o teto o giki mitotulada moi itutura o dipaku. 	 Maar de secretaris van de stad bracht de gemoederen tot bedaren. "Mannen van Efeze!" riep hij. "Wie ter wereld weet nou niet dat Efeze de stad van de grote Artemis is! Wij zijn de bewakers van haar beroemde tempel en van haar beeld, dat uit de hemel is gevallen.


sababu o Sinai ma Talaka de kiaka o jaji ma nonoma yaaka o tala magenaka isitero lo de muna mogilalo. Gena o Arab ma daera ma rabaka, kiaka o Arab ma nyawa ona mogilalo ami ngopaku to una awi ngopa de awi danoku kagena igogoge. De muna mogogilalo imatero lo de o Yerusalem ma kota o orasi manena. O Yerusalem o duniaka gena imatero de awi peqeka mogogilalo moi, sababu o nyawa yogogoge kagena yangodu maro o nyawa yogogilalo. Ona bilasu o Yahudika manga bobita o Gikimoino gena yamotesi imatero maro de o bi kuasa yapareta. 	 Het verbond van de wet werd gesloten op de berg Sinaï (of de 'berg Hagar' zoals de Arabieren zeggen). En de slavin Hagar is het symbool van het tegenwoordige Jeruzalem, de moederstad van de Joden. Haar kinderen leven allemaal onder de slavernij van de wet.


Mutuwade hika nisihodaka la upa sababu o Yahudika manga bobita o Gikimoino niamote, duma ngini o Gikimoi Awi habari qaloloha gena niiseka de lo ma Kristus niwipiricayaka, so o Gikimoi Awi Gurumi asa wodupa winihike nginika de lo nia sidongirabaka o Gikimoi Awi nonako ihahairani waakaka. 	 Geeft God u Zijn Geest en laat Hij wonderen onder u gebeuren omdat u zo goed doet wat de wet zegt? Of omdat u gelooft wat wij u over Jezus Christus hebben verteld?


Qadoohaso sidago ka una womatengo gena womakiliho awi sukuru watide o Gikimoika. Pei! Una manena o Yahudika ma nyawa wisowo bai!" 	 Is alleen deze man teruggekomen om God te prijzen en te danken? En hij is niet eens een Jood!"


So o Babel ma tonaka yaumoka, de kagena o Yekhonya ma ngopa yanau o Sealtiel, o Sealtiel ma ngopa yanau o Zerubabel, 	 Daarna werd Jechonia vader van een zoon, die Sealthiël heette.


Ngone igogou panako nakoso Una de ona o nyawa manga dorou wafanggali de o dorou, de magena waaka itiai. 	 Wij weten dat God rechtvaardig oordeelt. Hij geeft ieder die zulke slechte dingen doet een rechtvaardige straf.


De ma ngale Una wonasisalamati so o mulia magegena ngone asa pongongano. Nakoso o kanaga o kia naga moi pongongongano magena pamake qabolo, de ngone asa upa he pongongano kali. Sababu o kia naga o nyawa yangongongano gena, nakoso yamakeka, de ona asa yangongano kawa. 	 Deze verwachting is onze redding. Maar het is nog niet zover, anders zou het geen verwachting meer zijn. Iets wat er al is, hoef je immers niet meer te verwachten.


Magena de asa o Petrus womanako o kia idadi unaka, so wotemo, "O orasi manena asa ngohi tanako igogou o Jou Awi malaikat wasulo la ngohi woisiraro o Herodes awi pareta ma rabano de o Yahudika manga roriri manga edekati qatotorou ma ngale ngohi tanu itooma." 	 Daardoor kwam Petrus tot zichzelf. "Het is dus toch echt!" zei hij. "Nu weet ik dat God Zijn engel heeft gestuurd om mij uit de handen van Herodes te redden en mij te beschermen tegen de Joden."


Ma ngale magegena iqomaka ma nabi Yoel walefo, "O nyawa nakoso kanaga igolo o Jou Gikimoika, de ona magena asa wasisalamati." 	 Want er staat ook: "Ieder die de naam van de Here aanroept, zal gered worden." (b)


Sababu ona magegena kanaga ngohi isiwoma so ai sininga idadi isanangika, imatero iqomaka de ona ngini lo inisiwoma so nia sininga isanangika. Komagena so ngohi ngini tinigolo la o nyawa maro ona magenena niahoromati bai! 	 Zij hebben mij gerustgesteld en bemoedigd en u ook, natuurlijk. U moet zulke mannen waarderen.


De awi prajurit wasulo itagi de o sumarangi la o Yakobus, una magena o Yohanes ma nongoru gena, witooma. 	 Jakobus, de broer van Johannes, liet hij doden door het zwaard.


Ngomi manena de mia lako masirete misikeleloka o bi moi-moi o Yesus waaaka o Yerusalem ma kotaka de ma binukali o Yahudi ma nyawa manga dokuka. Igogou, ona magena iwisidasangahadi de witoomaka. 	 Wij hebben met eigen ogen gezien wat Hij allemaal heeft gedaan, zowel in Jeruzalem als in heel Israël. Het volk heeft Hem gedood door Hem te kruisigen.


To ona manga ronga, ena gena: o Simon (eko wisironga lo o Petrus); de o Andreas, o Simon awi nongoru; o Yakobus; o Yohanes; o Filipus; o Bartolomeus; 	 Het waren Simon (die Hij voortaan Petrus noemde) en diens broer Andreas, Jakobus, Johannes,


Nakoso o nyawa nagoona la yamotewa maro o kia ma nabi wotetemo magena, ona magena o Gikimoi asa Awi nyawa ma dongirabano wasisupu de wasisa.' 	 Maar wie niet naar Hem luistert, zal gedood worden!" (C)


Kagena de o nyawa moi o puji ma tahu wapopareta o doku magenaka, awi ronga o Yairus, una magena wahino o Yesus Awi simaka, wosuba wobukuku, de iwibaja de wogolo Unaka la tanu Una wahika awi tahuka, 	 Er kwam een man naar Hem toe die voor Hem neerviel. Het was Jaïrus, de leider van een synagoge. Hij smeekte of Jezus wilde meegaan naar zijn huis.


Ngomi gena ma orasi mia sumbayang miatide ma ngale ngini ningodu, de mia sumbayang qangodu ma rabaka kanaga mitemo, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." 	 Telkens wanneer wij bidden, danken wij God voor u. Als wij met onze Vader over u spreken, denken wij steeds aan wat u allemaal uit geloof en liefde doet; en niet te vergeten aan de volharding, waarmee u vertrouwt op onze Here Jezus Christus.


Ngohi towipiricaya o Gikimoika o kia wotetemo ngohika gena asa idadi de imaaka. Mutuwade, ai baba-baba, o orasi manena nia sininga nisiputuru! 	 Houd dus moed, mannen, want ik geloof in God. Hij zal ervoor zorgen dat het zo zal gaan als mij gezegd is.


Sababu nakoso ngone posumbayang de o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino, kanaga de nanga gurumi ma dupa ngone posumbayang, duma to ngone nanga sininga ma rabaka nanga sumbayang gena ma sopo ihiwa. 	 Want als ik in een vreemde taal bid, is het mijn géést die bidt; mijn verstand staat erbuiten.


So nakoso o nyawa la kanaga o Gikimoi Awi nyawa manga rimoi gena yabiauka, maro o tahu magena kiaka Una wogogoge gena yabiauka, ona magena asa Una wasisa. Sababu o riho kiaka o Gikimoi wogogoge gena ka qatebi, de o riho gena kanaga to ngini nia rohe masirete. 	 Als iemand Gods tempel beschadigt, zal God hem schade toebrengen. Want Gods tempel is heilig. En u bent de tempel van God!


Qabolo de o Yesus o riho magena wodongosa so wotagi o Yudea ma daeraka o Yordan ma sonongaka. O bi nyawa yadadala yahino Una widolomu noli. Kagena de maro Awi biasa moi Una wadoto kali. 	 Jezus verliet Kapernaüm en ging naar het bergland van Judea en het Overjordaanse. Er liepen veel mensen met Hem mee en Hij vertelde hun, net als altijd, over God.


O tona la kanaga ona yososininga, o tona kiano yahihino magena qasowo. Nakoso komagena la ka idadi, de kagena asa ona iliho kali. 	 Als zij hadden gewild, zouden zij naar hun vroegere land hebben kunnen terugkeren.


O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe nginika, sababu ngini gena maro o boosu kiaka ma riho pananakowa, so o boosu magena o nyawa yapito, duma yanakowa kagena ma rabaka o kia naga qamemela. Ngini gena ma duduka qaloha, duma nia sininga ma rabaka qatorou." 	 Maar u bent net verborgen graven in het veld. De mensen komen voorbij zonder te weten dat u vol bederf zit."


Gena una wakelelo o dipa ipelenga de o kia naga koloko o baro ingongoha moi de ma pupuku ihaka o duniaku yasiha, 	 Hij zag de hemel open en er kwam iets naar beneden wat op een groot kleed leek. Het werd aan de vier hoeken vastgehouden en op de aarde neergelaten.


So o nyawa ona magena ka yohairani icarawa de yotemo, "Igogou! Yatotopongo lo imasigise de imomou lo ibicaraka. Qangodu waaaka gena ka idadi qaloha." 	 Zij konden er gewoon niet over zwijgen. "Het is geweldig wat Hij doet", zeiden ze. "Hij geneest zelfs dove mensen. En wie niet kunnen praten, geneest Hij ook!"


Ngaroko o nyawa moi o dunia de ma raba manena he qangodu ka to una, duma qangodu magena ma faida ihiwa, nakoso ma duuru una wamakewa o oho ka sidutu ikakali. Sababu o oho ka sidutu ikakali gena niamakewa de o guraci de o salaka nisitagali, eko lo akuwa niaija de o pipi. 	 Maar wie zijn leven voor Mij opgeeft, zal het terugkrijgen. Wat hebt u eraan de hele wereld te winnen en uw leven te verspelen? En wat is u meer waard dan uw leven?


Kagena de Una o anggur ma udo-udo waqehe de Awi sukuru idola o Gikimoiye. De o udo-udo magena wahike Awi muri-murika, de wotemo, "Ningodu niudo kasi. 	 Daarna nam Hij een beker wijn, dankte God ervoor en gaf die aan hen.


Duma o nyawa manga oho o Gikimoi Awi simaka gena foloi ilamo de o duba magena! Ma ngale komagena aku o loha niaaka ngaroko o Sabat ma wangeka." 	 Is een mens niet veel meer waard dan een schaap? Het is dus toegestaan op de sabbat goed te doen."


Kagena de o muri-muri imatekebicara moi de moika, de itemo, "Una wotemo komagena sababu to ngone nanga roti ihiwa." 	 "Wat zegt Hij nou?" vroegen de discipelen elkaar. "Hij bedoelt zeker dat we vergeten zijn brood mee te nemen."


De o rasul ma binukali o Gikimoi wasitotatapuka, duma ngohi tamakewa, ka cawali o Yakobus, o Jou Yesus ma nongoru ma duhutu. 	 De enige andere apostel die ik toen ontmoet heb, was Jakobus, de broer van onze Here.


De Una watemo onaka, "Icala! Ngini ningodu lo niabaca qabolo de niawosaka o gimina manena o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka, 'O teto o tukang yahoholu de yapapakewa magena done asa isiaka de idadi o tahu ma sosoqe ma teto ma nonoma. Magena o Jou Gikimoi Awi manara igogou de ka qaloha poli.' " 	 Jezus zei: "U hebt toch wel eens in de Psalmen gelezen: 'De steen die door de bouwers was afgekeurd, is juist de hoeksteen geworden. Zo heeft God het gewild. Is dat niet wonderlijk?' (c)


Sababu to Ngohi Ai rohe gena o ino ma duhutu de Ai au lo o ake ma duhutu. 	 Want mijn vlees is echt voedsel en mijn bloed is echte drank.


Komagena ngone lo o Gikimoi powihikeka, so tanu ngini lo nia sininga ifoloisi isanangi imatero de ngohi. 	 Want u moet u samen met mij verheugen.


Ngaroko o Israelka ma nyawa gena he yangodu ma Kristus iwiholuka, duma magena upa de ma ngale o Gikimoi Awi jaji onaka gena wasiganapuwa. Sababu Una Awi nyawa wahihiri gena upa he o Israelka ma nyawa yangodu bai! 	 Heeft God dan Zijn woord gebroken? Dat is uitgesloten! Maar niet alle Israëlieten zijn èchte Israëlieten.


O bi moi-moi qangodu magegena Ngohi tinisingangasu nginika, la to ngini nia sininga ma rabaka asa nisanangi. Sababu o dunia manenaka ngini kanaga de nia sangisara de lo nia susa. Duma tanu ngini nimaputuru, sababu o bi kia bato o duniaka o Gikimoi wihoholu gena qangodu Ngohi tasitura qaboloka." 	 Dit heb Ik u verteld, omdat Ik wil dat u mijn vrede bewaart. In de wereld zult u het zwaar te verduren krijgen. Maar houd moed! Ik heb de wereld overwonnen."


Ngohi gena Ai Baba Awi rabaka, de Una lo kanaga to Ngohi Ai rabaka, nagala magegena ngona nopiricaya waasi. Wewe! Duma to Ngohi Ai demo ma ngale gena upa nitemo ma sihino gena Ai sininga ma dupa masirete de tinidedemo. Duma ma sababu Ai Baba gena Ngohi Ai rabaka, so o bi moi-moi qangodu taaaka gena ma sihino Una Ai Baba waaka. 	 Gelooft u niet dat Ik in de Vader ben en dat de Vader in Mij is? Wat Ik tegen u zeg, komt niet van Mijzelf, maar van mijn Vader. Hij leeft in Mij en doet in Mij Zijn werk.


O kota magena kanaga ma sigilolino ma boberesu foloisi ikukuruye de ma ngora lo ngai mogiowo de sinoto. De ma ngoramoi-ngoramoika magena lo kanaga o malaikat yamogiowo de sinoto yojajaga. Kagena ma ngoramoi-ngoramoika lo isilefo o Israelka manga soa yamogiowo de sinoto ma ronga, so o ngora moika gena isilefo o ronga moi. 	 De stad was omgeven door een dikke, hoge muur met twaalf poorten en bij elke poort stond een engel. Op de twaalf poorten stonden de namen van de twaalf stammen van Israël. Er waren drie poorten aan elke kant:


Magena de Una Awi demo de Awi simodoto ma ngale gena ona yanakowa, duma ona yamodo so yododato imasano Unaka. 	 De discipelen begrepen niet wat Hij daarmee bedoelde en durfden Hem er ook niet naar te vragen.


So kagena de o Kaisareaka womasidiado, de wotagi o Yerusalem ma gogobuka womasiloloa kasi, de gila-gila wokahika o Antiokhia ma kotaka o Siria ma daeraka. 	 Na aankomst in Caesarea ging hij naar Jeruzalem en bezocht daar de christengemeente. Daarna reisde hij verder naar Antiochië.


Komagena so o Gerasa ma daera ma nyawa gena asa o Yesus iwigolo wosupu manga dokuno, sababu ona magena foloi yomodo. So Una o deruku wopaneka, de o talaga ma sonongano woliho kali. 	 De mensen vroegen Jezus weg te gaan en hen met rust te laten. Dus ging Hij weer in de boot en voer terug naar de overkant van het meer.


Kagena de ona asa o Gikimoi Awi ronga ma dorou wigaka, sababu ona yasirika de o guwu ilalago yadaheka. Ngaroko to ona manga dorou ma lamo komagena, duma imatoba de imatoduba iholu. 	 Zij vervloekten de God van de hemel voor hun pijn en hun zweren in plaats van hun slechte leven vaarwel te zeggen en hun redding bij God te zoeken.


De nogena miside kali mikahika o Italia ma daeraka, so o Regium ma bobaneka mimasidiado. Ma langino de o paro koresara itagi, so miside sidago o wange moili de asa miuti o Putioli ma bobaneka. 	 Daarna zeilden wij om het eiland Sicilië heen en kwamen in Rhegium. Na daar een dag in de haven te hebben gelegen, gingen we weer verder. Er was een zuidenwind opgestoken, zodat wij binnen twee dagen in Puteoli waren.


Ai dodiao nipipiricaya, ngini lo nianako la ma orasi ngomi mimasidiado nginika, de mia manara asa itagi qaloha. 	 Broeders, u weet zelf dat ons bezoek aan u niet voor niets was.


Ngini tinisingangasu igogou, ma wangeka done manga dorou ma sopo o Gikimoi wafanggali de o dorou, de o doku magenaka asa yafanggali de o dorou ifoloisi qatorou de o dorou iqoqomaka o Sodom de o Gomora ma bi nyawa ma dorou manga fanggali." 	 Werkelijk, zo'n stad zal er op de dag van het grote oordeel erger aan toe zijn dan de beruchte steden Sodom en Gomorra.


Qabolo de o Yesus watemo onaka, "Kangano ma orasi Ngohi tinisulo ngini la nitagi o habari qaloloha nisihabari, de Ngohi asa tinisimahawa ngini nimagaho o pipi, eko lo o baro, eko o tarupa o sabi sinoto. Idodooha ngini kanaga niakurangi." Ona yosango, "Hiwa!" 	 Daarna vroeg Jezus Zijn discipelen: "Ik heb jullie er eens zonder geld, tas of extra kleren op uit gestuurd om de mensen het goede nieuws te brengen. Kwamen jullie toen iets tekort?" "Nee, niets", antwoordden ze.


Bilasu ngini niaaka komagena, sababu nakoso nisumbayang o Gikimoika de ngini asa nitemo Una magena to ngini nia Baba. De Una lo wahihiri itiai o nyawa yangodu manga loha de manga dorou. So ma deka idodooha ngini o dunia manenaka nigoge maro o nyawa itatagino, de bilasu nimasitiari so o Gikimoi gena niwisihoromati foloisi qaloha. 	 U roept God aan als uw Vader. Maar dat brengt wel verantwoordelijkheid mee; Hij beoordeelt ieder naar zijn daden. Daarom moet u, zolang u hier op aarde woont, ontzag voor Hem hebben.


So bilasu o nyafusu ma dorouno nimasirese bai! Sababu o dorou maro komagena igogou asa nanga rohe isirugi ifoloi de o bi dorou ma binuka, sidago lo nanga rohe de ma Kristus ma rimoi gena ibiauka. 	 Houd u ver van elke vorm van hoererij. Geen andere zonde heeft zc wezenlijk met uw lichaam te maken. Als u met een andere dan uw eigen vrouw gemeenschap hebt, doet u kwaad aan uw eigen lichaam.


So ma orasi ona iuti o talaku, de wasibobita onaka wotemo, "Upa lo ngini nisingangasu o nyawaka o kia ngini niakokeleloka, ma bati Ngohi, o Nyawa ma Duhutu, tomomi Ai sone ma rabano." 	 Bij het afdalen van de berg zei Jezus dat zij niemand iets mochten vertellen van wat zij hadden gezien, tot Hij zou zijn teruggekomen uit de dood.


Komagena so ngini magena bilasu o dorou ma pareta gena niaholu de niodupa kawa. Upa sidago nia dupa moi-moi qatotorou gena niaakali. 	 Laat de zonde dan niet meer heersen in uw sterfelijk lichaam. Wees geen slaaf meer van uw slechte begeerten.


Komagena awi gianongoru yogiise de itemo, "Una magena witogosaka bai!" So ona itagi iwingoso la wisigiliho. 	 Zijn familie, die dit hoorde, ging er naar toe om Hem te halen. "Hij weet niet meer wat Hij doet", zeiden zij.


"He, Yesus! Ngona o Nazaretno de Ani edekati o kia dede ngomi. Ngona nahino la nomimorutu ngomi? Ngohi toninakoka, Ngona gena o Sosulo Nitetebi moi o Gikimoino." 	 "Wat komt U doen, Jezus van Nazareth? Waar bemoeit U Zich mee? Bent U van plan ons kapot te maken? Denkt U dat ik niet weet wie U bent? U bent de Zoon van God!"


De o Paulus lo wodupa wotagi o nyawa yadadala magena manga simaka la ma ngale ona wasisohi, duma o nyawa ipipiricaya kagena wisimahawa. 	 Paulus wilde er zelf ook heen gaan, maar de christenen hielden hem tegen.


De ona itemo, "Pei! Baba, nakoso Una Awi sala ihiwa, de upa lo miwingaho ngonaka." 	 "Van iets heel ernstigs", antwoordden zij. "Anders zouden we Hem niet bij u hebben gebracht."


De nadoto la o tona ma duhutu awi moi-moi upa ona yatosi, duma ona bilasu o wange isigeto-geto isimane ona manga manara moi-moi yaaka de manga sininga qaloha, la o tona ma duhutu magena igogou aku wapiricaya. Bilasu o moi-moi yaaka komagena, la done asa o bi nyawa o Yesus wipipiricaya waasi yanako de isihoda gena igogou qaloha ma ngale o dodoto o Gikimoi asa ngone wonasisalamati. 	 Ook mogen zij niet oneerlijk zijn, maar zij moeten in alles laten zien dat zij betrouwbaar zijn. Dan zullen vele mensen in onze Redder en God willen geloven.


O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe ngini o bi guru agama de lo o bi Farisi ma nyawaka. Ngini nikokulai! Ngini niasimahawa o nyawa, nakoso kanaga yodupa yodadi o Gikimoi Awi nyawa. Ngini masirete lo niholu nidadi o Gikimoi Awi nyawa, so o nyawa la yomode yodadi Awi nyawa, ona magena igogou ngini ka niafati. 	 Maar pas op, godsdienstleraars en Farizeeërs! Huichelaars! Want u belet mensen het Koninkrijk van de hemelen in te gaan. En zelf gaat u er ook niet in! De mensen die er in willen gaan, worden door u tegengehouden.


O orasi manena de Una wodamaha sidago Awi saturu o Gikimoi waaka la yahino de wisigise ka Unaka. 	 Daar wacht Hij tot alle vijanden zijn onderworpen. Door dat ene offer heeft Hij allen die voor God zijn afgezonderd voor altijd volmaakt gemaakt.


Kanaga o bi nyawa yadadala yahino o Yohaneska, manga dupa iwigolo la ona waosi. Kagena de una wotemo onaka, "Icala! Ngini manena o nyawa nikokulai, maro o ngihia gena o nyawaka yagoli. Ngini nia fikiri gena ka cawali tiniosi so aku niloqa o Gikimoi Awi doosa ma sangisarano, duma nia fikiri maro magegena isala. 	 De mensen kwamen in drommen naar Johannes om zich te laten dopen. Maar hij zei hun eerst duidelijk waar het op stond. "Adderengebroed! Ik weet wel waarom u zich wilt laten dopen. U probeert aan het oordeel te ontsnappen, zonder het met God in orde te maken.


O dodoto ma somoa moili magena upa lo nitemo o dodoto itotiai eko qaloloha. Duma kanaga o nyawa yamuruo naga to ngini nia sininga ma raba yaruwahe de ona manga edekati lo o dodoto itotiai ma ngale ma Kristus gena yodupa yatagali. 	 U bent van de wijs gebracht door bepaalde personen, die een verkeerd beeld van Christus geven.


O Zakharia widahe o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka, de o nyawa yadadala ona magena ma duduka iwidamahasi, de ona yohairani qadoohaso maro o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka de una awi deka komagena. 	 Ondertussen stonden de mensen buiten op Zacharias te wachten. Zij vroegen zich af waarom hij zo lang in het heiligdom bleef.


Bilasu nia sininga ma meta qaputuru o bi moi-moi kagena o sorogaka, de upa nia sininga ma dupa niaaka maro o bi moi-moi qatotorou o nyawa kanena o duniaka yaaaka. 	 Richt daarom uw gedachten op de dingen van de hemel en niet op die van de aarde.


Sababu kanaga o nyawa ma binuka ngohi isibicara itemo, "To una awi surati ma rabaka kanaga awi demo qadoto de qaputuru, duma nako una masirete kanaga nanga sidongirabaka de, cedeke, una awi buturu ikurangi de lo wobicara gena wanakowa." 	 Als sommigen van u zeggen: "Zijn brieven zijn wel gewichtig en streng, maar zijn persoonlijk optreden is helemaal niet zo sterk en hij spreekt aarzelend",


O Nahadi ma wangeka so ka o goginita nosi o wange asa ibao, de o bi ngopeqeka ona magena itagi o boosuka, o bi rapa isidadailakoka gena yaaho. 	 Op zondagmorgen vroeg gingen ze meteen naar het graf. Ze hadden de speciale kruiden bij zich.


Kagena de ona itagi isihabari, ena gena o nyawa yangodu bilasu itoba de imatoduba to ona manga dorouno. 	 De discipelen gingen erop uit. Aan allen die zij ontmoetten, vertelden zij dat zij de zonde de rug moesten toekeren.


De nako ngini nia sano-sano ma ngale o nyawa ikawi waasi gena, iqomaka o Jou Yesus Awi sulo moi lo ihiwa. Duma ngohi ai sitiari masirete gena asa tinisingangasu nginika. Ai demo manena aku niopiricaya itiai, sababu ngohi gena o Jou woigalusiri so woisitatapu maro Awi sosulo moi. 	 Voor de ongetrouwde jonge vrouwen heb ik geen voorschrift van de Here. Maar ik geef mijn eigen mening als iemand die, door de goedheid van de Here, te vertrouwen is.


Sababu o Yesus Kristus woniriwo ngona, so aku nowipiricaya Unaka de aku ani dodara o Gikimoika de o nyawaka, komagena bilasu nosingangasu nokaeli o dodoto itotiai imatero noiise ngohino. 	 Houd vast aan de waarheden die ik je geleerd heb; de waarheden over het geloof en de liefde die Christus Jezus geeft.


De o nyawa nagoona la kanaga Ngohi ipiricaya de o oho ka sidutu ikakali yamake, de ona magegena asa upa dede o Gikimoi imakitinga. So ngona o orasi manena, idodooha Ai demo gena ngona nopiricaya." 	 Wie leeft en in Mij gelooft, zal nooit sterven. Geloof je dat?"


O orasi magenaka de o dipaka o nonako moi asa yasikelelo gena ma ngale Ngohi, o Nyawa ma Duhutu, tahino kali. De o bi nyawa yangodu o duniaka asa yododora, sababu ona asa ikelelo Ngohi tahino o lobi-lobi ma rabaku touti de to Ngohi Ai mulia ma siwa tomasisaoka de Ai kuasa ma buturu. 	 Daarna zal het laatste teken van mijn komst aan de hemel te zien zijn. Heel de wereld zal jammeren en klagen. Iedereen zal Mij zien komen in de wolken aan de hemel, met grote macht en majesteit.


Kagena de o malaikat yangodu dede o dodadi ngai iha de lo o roriri yamonahalo de yaruha ona magena kanaga o pareta ma kursi isigilolino de ibukuku manga suba yatide o Gikimoika. 	 Alle engelen stonden om de troon, de ouderlingen en de vier levende wezens. Zij lieten zich voor de troon op de knieën vallen, met hun hoofd voorover en aanbaden God.


De ma langino o paro de o rato qasosihilo itagi kali sidago mia deru isipapaka poli, so lebelaha mia deru ma gina magena o teoku yaumoka. 	 Omdat het schip vreselijk van de storm te lijden had, gooide de bemanning de volgende dag een deel van de lading overboord.


Nakoso komagena, hika ngone o kia naga paaka gena ma meta asa pomakadame moi de moika, la nanga piricaya moi-moi asa qaputuru. 	 Wij moeten dus alleen doen wat de vrede ten goede komt. Laten wij steeds het beste voor elkaar zoeken.


Nako o nyawa la kanaga o goguule ma rabaka, ona magena bilasu imadoto isidodiahi la manga rohe yapareta qaputuru. Komagena ona yaaka la done yamake o hadiah, ngaroko o moi-moi magena ikakaliwa. Duma ngone manena kanaga pomadoto pomasidodiahi nanga rohe papareta qaloha, la aku pamake o hadiah kiaka isisisawa, duma ka ikokakali. 	 Wie voor een wedstrijd traint, ontzegt zich van alles; een sportman voor een erekrans die verwelkt, maar een gelovige voor een erekrans die nooit verwelkt.


O kia naga yapopoosu gena, o rohe magena ka o duniaka, duma nakoso yasioho kali, magena de o Gurumi Qatetebi ma kuasa imadadi o rohe qamomuane ma ngale ioho o sorogaka. Nakoso o rohe la kanaga o duniaka, de igogou kanaga lo o rohe ma ngale ioho o sorogaka. 	 Wat in de aarde wordt gelegd, is een natuurlijk lichaam. Maar wat levend wordt, is een geestelijk lichaam. Want als er een natuurlijk lichaam is, moet er ook een geestelijk lichaam zijn.


Qabolo de o Paulus awi gia de o haiwani ma kahi isipiliku de yatau so imongohoka. Kagena awi dateka womaokoye o prajurit manga sahe moi, de o Paulus wotemo unaka, "Nakoso o nyawa moi ma baba o Romaka ma nyawa maro ngohi manena so nitailako waasi de ningangapoka gena, kanaga nanga bobitaka inasimaha, eko hiwa." 	 Terwijl zij Paulus voorover bogen en vastbonden, vroeg hij aan de officier die erbij stond: "Mag u zonder enige vorm van proces zomaar een Romein zweepslagen geven?"


sidago lo nia sukuru niatide o Baba Gikimoika. Sababu Una waaka la asa idadi, ma orasi ngini o soroga ma nita ma rabaka nigoge, de o moi-moi maro o kia Una wojajajika done asa Awi nyawa yamake o sorogaka, magena lo aku niamakeli. Maro o ngopa moi ma baba awi warisi aku wamake. 	 en wij danken Hem dat Hij u in staat stelt om te delen in de heerlijke erfenis, die toebehoort aan Zijn volk dat in het licht leeft.


De ona kagena yangodu inyanyi gena o nyanyi qamomuane moi itemo, "Ngona notiai o buku o lolo moi naqehe ma segel-segel gena aku naraca. Sababu Ngona gena nitoomaka Ani au ikopola sidago nosone. Ma ngale lo o Gikimoi yangodu Ngona naija o nyawa ona manga sihino o bi bangsa o dunia ma gilolino o bi soa moi-moi lo de lo o bi bahasa moi-moino. 	 En zij zongen een nieuw lied: "U bent waardig om de boekrol in ontvangst te nemen en de zegels te verbreken; want U bent geslacht en hebt met Uw bloed mensen voor God vrijgekocht uit alle rassen, volken, stammen en taalgroepen.


O Israel awi ngopa de awi danoku ona yadadala una asa wadoto so ona imakiliho la manga Jou Gikimoi, kiaka iqomaka manga topora wisusuba, Una magena wipiricaya kali. 	 Hij zal vele Joden ervan overtuigen dat zij moeten terugkeren tot de Here, hun God.


He! Ngini nakoso de nia ngauka, tanu niise o kia Ngohi de o Gurumi Qatetebi so mitemo o bi gogobu-gogobuka. O nyawa nagoona nakoso o dodoto ikokulai yaholu de Ngohi ipiricaya qaputuru maro o prajurit moi imakudubu sidago lo watura, so ona magena asa Ngohi tasimaha o oho ma gota ma sopo, kiaka o Gikimoi Awi goge qaloloha (eko o Firdaus) ma rabaka, yaqehe la yaoqo so yooho ka sidutu ikakali." 	 Als u oren hebt, luister dan naar wat de Geest tegen de gemeenten zegt. Wie overwint, zal Ik te eten geven van de levensboom die in de tuin van God staat.


Duma o ngoosa muruo naga o Paulus wotemo o Barnabaska, "Hino la ngone potagi kali palega nanga dodiao o Yesus wipipiricayaka, kiaka o bi doku magena o Jou Yesus Awi habari posihohabarika, la patailako idodooha moi-moi to ona manga piricaya ka qaputurusi." 	 Verscheidene dagen later zei Paulus tegen Barnabas: "Zullen wij teruggaan naar de steden waar wij de Here Jezus bekend hebben gemaakt? Dan kunnen wij eens zien hoe het met de christenen daar gaat."


O Yesus awi dodagi ma rabaka wotagi o Yerusalemka gena, o bi doku wakiloli o nyawa wadoto. 	 Hij reisde verder naar Jeruzalem. Onderweg, in de steden en dorpen, sprak Hij met de mensen.


So o wange muruo naga qabolo ngomi mia dupa mioqo lo ihiwaka, kagena de o Paulus mia sidongirabano womaokoye de wotemo, "Ai baba-baba ningodu! Kapuruo nagasi ngohi tonasisitiari la upasi ngone poside o Kreta podongosa, la upa sidago ngone porugi de pobodito, duma magena niamotewa. 	 Een hele tijd at niemand iets. Paulus ging tenslotte in hun midden staan en zei: "U had naar mij moeten luisteren, mannen. Als u niet van Kreta was weggevaren, zou deze ellende ons bespaard zijn gebleven.


De nakoso Una Awi nyawa manga oho ikurangi gena, bilasu o kia naga nginika magena nimakeregu de ona. De bilasu niodupa niaaso o nyawa ma somoa imasidodogu nia tahuka. 	 Help de gelovigen die tegenslag hebben en doe altijd uw best om gastvrij te zijn.


O Sabat ma wange moiku o Yesus de Awi muri-muri o ngekoka itagi de yakahino o gandum ma doro moi ma dateno, de Awi muri-muri o gandum ma sopo magena yautu, de manga giaka yasosilihi so ma kahi ihoi de yaoqoka. 	 Op een sabbat wandelde Jezus met Zijn discipelen door de korenvelden. Onder het lopen plukten ze wat aren af, wreven die stuk tussen hun handen en aten de graankorrels op.


De lo nakoso o nyawa la o Gikimoi Awi demo manena de kanaga o yosikurangi, de onaka done asa o Gikimoi lo manga gimina maro o kia itemo o buku manena ma rabaka wosikurangi, ena gena wasimahawa o kota qatetebika upa yogoge de lo o oho ma gota ma sopo upa yaoqo, so yamakewa o oho ka sidutu ikakali. 	 Als iemand iets van de profetische woorden van dit boek afneemt, zal God hem het recht afnemen om van de levensboom te eten en in de stad van God te komen, waarover in dit boek gesproken wordt.


Ngohi asa totagika, de ngona kagena o Kretaka nogoge la ma ngale o nyawa o Yesus iwipipiricaya manga manara de manga dodoto isasala nositiai, de ma ngale notagi o bi doku nageto la o bi o nyawa ipipiricaya manga bobareta nahiri de natide, maro ngohi tonisulo ngonaka. 	 Ik heb je op het eiland Kreta achtergelaten om te doen wat daar nog nodig was, namelijk in de gemeente van elke stad leiders aan te stellen, die zich zullen houden aan wat ik heb gezegd.


De to ngone nanga dorou Una wapiki de wasisaka, de lo Awi Gurumi Qatetebi nanga sininga wamuane so nanga oho qamomuane koloko asa inasibuo kali. De upa Una wonasisalamati sababu ngone o moi-moi itotiai paaka, duma Una masirete wonagalusiri ngoneka, so komagena asa Una wodupa ngone wonasisalamati. 	 Niet omdat wij het hadden verdiend, maar omdat Hij met ontferming over ons bewogen was en medelijden met ons had. Hij heeft onze zonden afgewassen, ons nieuw leven gegeven en ons vernieuwd door de Heilige Geest,


So o orasi magena o gura ma nyawa yakelelo o Paulus awi giaka o ngihia moi ka ililikoka, de ona itemo moi de moika, "Ngaroko o nyawa una manena o teoka wisisalamati, duma awi giki ma duhutu wisifanggali itiai so wisimahawa wooho, sababu o nyawa una manena nagala iqoqoma wototooma." 	 De eilandbewoners zagen het beest aan Paulus' hand hangen en zeiden tegen elkaar: "Die man is vast een moordenaar! Hoewel hij aan de zee is ontkomen, wil het lot (A) niet dat hij in leven blijft."


Duma o nyawa la kanaga yomomote de ma Jou, de ona imadadi ka ka o sininga moi dede Una. 	 Maar als u gemeenschap met de Here hebt, bent u één van geest met Hem.


De o Kanaan ma tonaka ma dala o bangsa tumudingi Una wasisaka ma ngale o tona magena o Israel ma nyawaka wahike la idadi to ona manga tona masirete. 	 Nadat Hij de zeven volken die in Kanaän woonden had uitgeroeid, gaf Hij het land aan de Israëlieten.


Una wasango onaka wotemo, "Nimasitiari qaloha, upa sidago ngini inisihaga. Sababu o nyawa yadadala asa yahino de itemo, 'Ngohi manena qabolo o Salamati ma Kolano,' de lo 'Ma orasi he idumuka.' Ngaroko komagena, duma upa ona niamote. 	 Hij antwoordde: "Laat je niet misleiden. Want er zullen velen komen die van zichzelf zeggen dat zij de Christus zijn en die beweren dat het einde er bijna is. Maar geloof ze niet!


De lo nakoso o riho moika la nitulu, de iniholu sidago nia demo magena lo yoise iholu, o riho magena niodongosa. Duma nia qohu ma gaapo niapari kasi la imaaka o nonako moi onaka, igogou ona magena de manga fajaka o Gikimoi Awi simaka. 	 Als er steden of dorpen zijn waar ze niets van je willen weten, ga dan meteen verder en schud het stof van je voeten af.


Ma orasi Ngohi kanagasi o dunia ma dokuka, de Ngohi manena todadi maro o nita moi o dunia ma bi nyawaka." 	 Zolang Ik in de wereld ben, ben Ik het licht van de wereld."


Ma orasi yaadoka o anggur ma sopo yautu, o nyawa una magena wisidingo awi nyawa wogogilalo moi la wotagi kadoka to una awi raki yamomanaraka de ma ngale waqehe to una awi raki ma gimina. 	 In de oogsttijd stuurde Hij één van zijn knechten naar de boeren om de huur op te halen.


"Nako komagena, de o kia ngini nisiosi." De ona yosango itemo, "O Yohanes awi osi." 	 "Hoe bent u dan gedoopt?" vroeg Paulus.


So, ai dodiao tinisiboboso, maro o Jou Yesus gena Awi Babaka wisigise komagena lo ngini. So imatero ngini lo o orasi isigeto-geto niwisigise Unaka, so komagena bilasu ngini ifoloisi nikaeli. Maro o Gikimoi o dorouno winisalamatika, so tanu ngini masirete lo nia horomati ilamo Unaka so o bi moi-moi itotiai gena qangodu niaakaka, so upa sidago o dorouku nitura kali. Gena upa ka cawali ma orasi ngohi kagena dede nginisi, duma o orasi manena naga ngaroko ngohi ihiwa bilasu ngini foloisi nikaeli. 	 Vrienden, toen ik bij u was, deed u altijd wat ik zei. Doe dat dan nog veel meer nu ik ver weg ben. Zet u uit ontzag voor God volledig in voor een gezond geestelijk leven.


maro itemoka, 'Sababu de o Gikimoi so kanena o duniaka ngone aku pooho de pomanara.' Imatero lo de to ngini nia nyawa ikokabata manga kabata ma demo itemo, 'Ngone gena igogou to Una Awi ngopa-ngopa.' 	 Toch is God niet ver bij ons vandaan, want in Hem leven, bewegen en zijn wij. Eén van uw dichters heeft het zo gezegd: 'Wij zijn uit Hem voortgekomen.'


Ngini o Farisika igogou nipilo! Bilasu o udo-udo de o lelenga gena ma rabaku niatiodo kasi iqoma, la ma dudu lo idadi qatebi de qaloha. 	 Blinde Farizeeërs! Maak eerst de binnenkant van de beker schoon. Dan zal ook de buitenkant schoon worden.


De lo nakoso ngone o habari qaloloha posihabari gena, ngone pobicara upa de to ngone o nyawa nanga demo icocawaro, duma de o demo o Gurumi Qatetebi ngone wonadodotoka. Komagena de o Gurumi Qatetebi Awi demo masirete o dodoto Unano ngone o nyawa padoto. 	 Daarover spreken wij dan ook niet met menselijke welsprekendheid, maar met woorden die de Geest ons ingeeft. Wij gebruiken dus de woorden van de Geest om de gedachten van de Geest over te brengen.


Nimomi! Niakelelo, o nyawa Ngohi woisiiija una womasidiadoka. Hino la potagi pomakamake!" 	 Sta op. Kijk, daar is mijn verrader al."


Ngone ma Kristus powipipiricaya gena, ngone inangodu podadi ka o bolu moi, de o Gurumi Qatetebi lo ka ka moi so kanaga he to ngone inangodu nanga sininga ma rabaka. To ngone nanga ngongano lo ka moika, ena gena ma orasi iqomaka ngone wonahirika, de pongongano o bi laha moi-moi o Gikimoi wojajajika gena idadi foloisi ilamo Awi nyawaka. 	 Wij horen immers allemaal bij hetzelfde lichaam; wij hebben dezelfde Geest; wij verwachten dezelfde heerlijke toekomst, omdat God ons heeft geroepen.


So nakoso o nyawa la kanaga o dorou yabaja gena, upa lo yotemo, "Nagala o Gikimoi woibaja la ma ngale ngohi o dorouku totura." Sababu o dorou gena yaakuwa o Gikimoi iwibaja de wisitura. Komagena lo Una Awi edekati ihiwa la o nyawa wabaja ma ngale ona lo o dorouku itura. 	 Maar als u moeite hebt om de zonde het hoofd te bieden, moet u niet zeggen dat God u in de verleiding brengt. God heeft nooit de neiging iets slechts te doen en Hij brengt niemand in verleiding.


Kagena ma Imam Wilalamo awi tahuka, o imamka ma bi sahe de o Mahkamah Agama yangodu o Yesus iwitailako de isisari ma ngeko la wisisala, sidago Una bilasu wisosone. Duma o sala moi lo yamakewa. 	 De leidende priesters en de andere leden van de Hoge Raad probeerden Jezus te veroordelen voor iets waarop de doodstraf stond.


O Yesus wotemo o nyawa una magenaka, "O nyawa la kanaga ipajeko gena, qalohawa nakoso imaginano manga duduka isidadu-dadu. O nyawa maro komagena manga manara asa itiaiwa, so idadiwa yomomanara o Gikimoi Awi pareta ma rabaka." 	 Jezus antwoordde: "Wie zich laat afhouden van het werk dat Ik hem te doen geef, is niet geschikt voor het Koninkrijk van God."


Ena gena, ngini inidotoka la ngini bilasu niholu de nisigise kawa to ngini nia dupa qatotorou de lo o manara moi-moi iqoqoma niaaakaka, magena he niaaka kawa de niaumoka. Nia dupa iqoqoma niamomoteka gena ka inisitura o ngeko isasalaku de nia gogoho isitorou. 	 moet u uw oude menselijke natuur als oude kleren uittrekken; uw vroegere manier van leven, waardoor u geluk en vrede meende te vinden, maar die u in werkelijkheid dood en verderf bracht.


Kanaga o Yesus wobicara wotemo, "Nimasosininga! Ma orasi gena iteka kawa de Ngohi manena asa tahino. Ma ngale Ngohi asa o nyawa tafanggali, mote de kanaga to ona manga manara moi-moi ma sopo, so nakoso o loha yaaka done asa o loha yamake de o dorou yaaka done asa o dorou yamake. 	 "Ja", zegt Jezus, "Ik kom gauw met mijn beloning. Ik geef ieder wat hij verdient.


"Kanaga o nyawa wokakaya moi, una awi baju maro o kolano manga baju, so qangodu foloi ihahali. De awi oho o wange isigeto gena ka irarame. 	 Er was eens een rijke man die altijd de mooiste kleren droeg. Hij woonde in een groot, duur huis en leidde een luxe leven.


So ma moisi totemo nginika, igogou Ngohi, o Nyawa ma Duhutu manena, tapareta o Sabat ma wange so magena lo Ai kuasa ma rabaka." 	 Ik, de Mensenzoon, beslis over de sabbat."


De komagena hika ngohi lo nisisumbayang Unaka, la tanu Una asa o demo woihike, ma ngale ngohi aku tobarani tasingangasu o nyawaka o habari qaloloha, kiaka ma orasi iqoqomaka o Gikimoi wosimane waasi. 	 Bid ook voor mij; vraag God mij de juiste woorden te geven als ik mijn mond open doe, zodat ik vrijmoedig het geheim van het goede nieuws bekend mag maken.


Nakoso o ngopeqeka moi ma Kristus mowipipiricayaka de kanaga ami tahu ma rabaka la ibabalo moi mogoge gena, upa sidago muna motemo o gogobu bilasu imiaturu. Duma bilasu muna masirete momasiaturu de momariwo, la ma ngale ibabalo ma binuka igogou ona imatengoka so manga susa ilamo gena, o gogobu asa ona yasiaturu de yariwo la manga oho upa isusa. 	 Laat ik je er nog eens op wijzen dat een weduwe door haar familie ondersteund moet worden en niet op kosten van de gemeente mag gaan leven. Dan kan de gemeente haar geld besteden aan weduwen die echt alleen zijn en van niemand hulp kunnen verwachten.


Sababu o Gikimoi Awi simaka ngomi manena imatero maro o manyanyi yatutupu gena o nyawa yangodu yahame. Ena gena, ngomi gena womisulo la mitagi o habari ma ngale ma Kristus magena miasihabari o nyawa yangoduka. Nako o nyawa la kanaga o habari magena yopiricayaka, ngomi gena maro o kia naga moi ma bou qaloha, sababu ngomi miasihabarika de ona yopiricaya so yamake o oho ka sidutu ikakali. Duma o nyawa la kanaga o habari magena yaholu, ngomi gena maro o kia naga moi ibabaka so ma bou qatorou, sababu ngomi miasingangasu onaka done o Gikimoi asa ona magena wafanggali de o sangisara o narakaka. O habari moi-moi maro komagena o nyawa ka manga buturu masirete bato yaakuwa isihabari bai! 	 Voor hen die niet gered worden, zijn wij een geur van dood en verderf; voor hen die wel gered worden, zijn wij een geur van Christus, Die leven geeft. Wie kan zo'n taak aan?


O bi prajurit lo Una wisimaqe. Ona iwidateka de iwihike Unaka o anggur qakokiopi, 	 De soldaten lachten Hem ook uit en gaven Hem zure wijn te drinken.


Ato yoise Awi demo magegena, de Awi muri-muri imatatamiye gena yogamamu icarawa. So kanaga manga sininga ma rabaka itemo, "Ma ngale o nyawa naguuna sidago Awi demo komagena." 	 Geschrokken keken de discipelen elkaar aan. Zij hadden geen idee wie Hij bedoelde.


Kagena de Una asa wotemo ona yangoduka, "Ma orasi he yaadoka, de Ngohi o Nyawa ma Duhutu gena asa Ai Baba Awi simaka isimulia. 	 "Het is nu zover dat Ik de hoogste eer en heerlijkheid zal ontvangen", antwoordde Jezus.


Mutuwade ngone gena aku podupa padodara, sababu o Gikimoi ngone wonadodara iqomaka. 	 Dat wij Hem liefhebben, komt doordat Hij ons het eerst heeft liefgehad.


So yasinoto magena itemo munaka, "Awa, o kiaso ngona noari." De muna mosango motemo, "Kodo! Ai Jou Awi rohe ma bake gena asa o nyawa isiloqaka bai! De ngohi tanakowa kekiaka iwisiloqa." 	 "Waarom huilt u?" vroegen zij haar. "Ze hebben mijn Heer weggenomen", antwoordde Maria, "en ik weet niet waar Hij is."


"Ngaroko komagena, o nyawa moi lo asa yanakowa to Ngohi o Nyawa ma Duhutu Ai hino ma orasi eko ma wange. Salanta o malaikat o sorogaka lo yanakowa de Ngohi Awi Ngopa masirete lo tanakowa, ka cawali Ai Baba masirete wanakoka. 	 Maar wanneer, op welke dag en welk uur deze dingen zullen gebeuren, weet niemand. De engelen niet en zelfs Ik niet. Dat weet alleen de Vader.


Ma ngale komagena o Gikimoi o Yesus wihiri maro Awi Leleani moi, so wahino woqomano ma ngale ngini o Yahudika, la komagena o Gikimoi Awi laha winisidumu nginika la ngini ningodu aku nimatoba de niodongosa nia manara moi-moi qatotorou magena." 	 God heeft Zijn dienaar Jezus in de eerste plaats laten opstaan om u te zegenen, zodat u het kwaad de rug zult toekeren."


So ngini asa Ngohi nisari la tiniriwo duma ngini asa nitemehe poli, sababu done ngini asa Ngohi nimake kawa. Sababu o riho kekiaka Ngohi kagena togoge, ngini niaakuwa niahino de niogoge." 	 U zult Mij zoeken, maar niet vinden. Want waar Ik ben, kunt u niet komen."


Ai dodiao nipipiricaya, ma ngale ma orasi o kia eko muruoka gena upa lo o surati tolefo nginika, la nianako ma wange eko muruoka de o Jou asa wahino kali. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht.


De ma ngeko ma duuruka manena gena aku patailako de panako igogou o nyawa moi awi dodoto ma sihino o Gikimoi Awi Gurumino eko qasowo: Nakoso o nyawa la kanaga yotemo o Yesus Kristus wahino de womasitero maro o nyawa moi gena, igogou ona magena manga dodoto ma sihino o Gikimoino. 	 Hieraan kunnen wij weten of Gods Geest spreekt: Ieder die erkent dat Jezus Christus een mens van vlees en bloed geworden is, zegt dat door de Geest van God.


Komagena so ngohi tosininga ka qaloha ona yaruwange tasulo la ikahika iqoma nginika, ma ngale ngini nia roriwo o pipi kiaka o ngongike nijajajika gena ona aku yaaturu. Komagena taaka la ma orasi ngohi tahino de qangodu magena asa isidailako qabolo, de isikelelo nia roriwo o pipi gena kanaga nihike de nia sininga isosanangi, upa de nigegego. 	 Daarom leek het mij goed deze broeders te vragen mij vooruit te reizen om te zien of het geld, dat u beloofd had, inderdaad klaarligt. Maar het moet een echte gift zijn en niet één die wordt afgedwongen.


Ngohi ma noma-noma tabaja de tabeseso o nyawa o Jou Yesus iwipipiricayaka, ma ngale o nyawa yangodu bilasu manga sumbayang de manga sukuru yatide o Gikimoika de lo ona manga gogolo isibicara Unaka. 	 Wat ik van je vraag, komt hierop neer: Bid veel voor andere mensen; smeek God of Hij genadig wil zijn; dank Hem voor alles wat Hij voor hen heeft gedaan en wat Hij nog gaat doen.


De o Yesus woade-ade wotemo una magenaka, "Ma moiku o nyawa moi kanaga o oqo ilalamo moi waaka, de o nyawa yadadala wakoro. 	 Jezus antwoordde: "Iemand organiseerde een groot feest en nodigde vele mensen uit.


Duma ngini ningodu bilasu nianako idodooha la nia rohe masirete niapareta qaputuru ma ngale nia gogoho itiai o Gikimoi Awi simaka de lo o nyawa manga simaka. 	 Ieder van u moet zijn lichaam beheersen, zodat het niet onteerd wordt, maar aan God toebehoort.


Qadoohaso cawali magegena de ngini nigamamuka. Ce! Ngini nifuma sidago nia sininga ma rabaka nitemo, ngaroko iqoma niwipiricayaka o Gikimoi de Awi Gurumi lo niamakeka so magena nia sininga waparetaka, duma ma duuruka de ngini asa nitemo nia buturu masirete so nagala aku nia sininga niapareta de niaaka foloisi qalohaka. 	 Bent u nu zo dom? U bent christen geworden door het werk van de Heilige Geest, moet u nu met de wet eindigen?


O habari kiaka ngomi misihohabari, gena o habari ma ngale ngomi masirete gena qasowo. Duma o habari magegena itemo o Yesus Kristus Una magena kanaga o Jou, de lo ngomi gena o Jou Yesus womisuloka la mitagi so ngini minileleani. 	 Wij maken niet onszelf bekend, maar de Here Jezus Christus. Wat wij van onszelf zeggen, is alleen dat wij u willen dienen terwille van Jezus.


O kia naga asa idadi Ngohika gena, igogou ma cunusi de o bi nyawa o duniaka yanali de imasagaga, duma ngini asa nidodora de niari. Ngaroko to ngini nia sininga ipeleso komagena, duma asa itagali de o more de o nali. 	 Luister goed! De mensen zullen blij zijn over wat er met Mij gebeurt, maar u zult door verdriet overmand worden. Maar uw verdriet zal omslaan in blijdschap.


Qabolo de o Gikimoi wisulo unaka la womasuna, de magena idadi o nonako moi igogou o Gikimoi wiqehe qaloha. So o Abraham una magegena o nyawa ma somoa yaaka maro manga ngeko. To una awi piricaya o Gikimoika gena yamote so maro o Abraham komagena lo ona, ngaroko imasuna waasi, duma o Gikimoi iwipiricaya ma ngale o Gikimoi aku waaka manga sininga itiai Unaka. 	 Dat was het teken waarmee zijn onschuld werd bezegeld. Dus is Abraham de voorvader van allen die op God vertrouwen, ook van hen die niet besneden zijn.


Magena imatero maro ngohi ai ngongano foloi ilamo gena, ngohi manena o orasi moi lo upa he imaqe. De ngohi ka ma nonomasi sidago lo o orasi manena bai tooho bai lo tosone gena, ngohi de ai baranika tobicara de taaka la ma Kristus bilasu wisihoromati. 	 Ik heb de vurige verwachting en vaste hoop dat ik niets zal doen waarvoor ik mij zal moeten schamen, maar dat ik net als altijd openlijk voor Christus zal uitkomen. Zijn grootheid zal ook in mij zichtbaar worden, of ik nu in leven blijf of sterf.


De kagena de Una asa wasiwuwu onaka, de wotemo, "O Gurumi Qatetebi manena hika ngini niaqehe qaloha to ngini nia sininga ma rabaka. 	 Toen blies Hij Zijn adem over hen heen en zei: "Ontvang de Heilige Geest.


Komagena so hika nomisingangasu, ka qaloha o balastengi pofangu ma Kolano Wilalamo ma Kaisarka, eko upa." 	 Is het juist om de Romeinse keizer belasting te betalen of niet?"


Ngini bilasu ka o soroga ma kaya asa niadiahi. Magena asa qakehowa de o lupu lo yaoqowa, de itotosi yaakuwa yaqehe, so nia kaya o sorogaka magena akuwa isisa. 	 U kunt beter kostbaarheden in de hemel verzamelen.


De o Gurumi Qatetebi ma kuasa ioho nanga sininga ma rabaka so inariwo ngoneka la o nyawa moi lo upa nowisimaha watagali o habari qaloloha, sababu magena o Gikimoi wadiahi ngonaka. 	 Waak over de schat die de Heilige Geest, Die in ons woont, ons heeft gegeven.


Duma Una wotemo, "Ngaroko ona upa he yotagi, la ngini bato niasioqo." 	 Jezus antwoordde: "Dat hoeft niet. Geven j-llie hun maar te eten."


So Una wotemo onaka, "He! To ngini nia piricaya gena ihiwa!" Magena de asa Awi muri-muri yohairani de manga modo lo ka manga raba kasi, de imatekebicara moi de moika yotemo, "Wewe! O nyawa Una manena naguuna, so o bi moi-moi qangodu sidago lo o paro de o moku-moku lo ka wisigise." 	 "Waar is jullie geloof?" vroeg Hij Zijn discipelen. Zij keken Jezus bang aan. Vol ontzag en verbazing zeiden zij tegen elkaar: "Wat voor man is Hij? Zelfs de wind en het water doen wat Hij zegt!"


Ona imatekekangamo, sababu ona magena manga siningaka o dorou iwedoka so yanako kawa o dodoto itotiai. Ona manga sininga ma rabaka itemo bilasu o bi moi-moi maro o kia o Gikimoi wodudupa gena yaaka, duma manga edekati ma rabaka cawali ka o pipi yamake. 	 Deze ruziezoekers zijn verwrongen in hun denken; zij weten niet meer wat de waarheid is. Voor hen is het goede nieuws alleen maar een middel om geld te verdienen.


Ai ngopa-ngopa tososininga, ngini o Gikimoi Awi nyawa. De ngini lo kanaga o nyawa ikokulai gena niadusuka, sababu Una Awi Gurumi Qatetebi ngini winisipoputuru gena, Una foloisi wolamo de o Iblis, una magena o bi nyawa o Gikimoi wihoholu gena wapopareta. 	 Vrienden, u bent eigendom van God en hebt Zijn tegenstanders overwonnen, omdat er Iemand in u woont Die sterker is dan de geest die de wereld beheerst.


So kagena o Troaska de mimajobo o deruku mipane so miside miakahika kadoke o Samotrake ma guraka, de ma langino miakahika kali o Neapolis ma bobaneka, 	 Wij gingen in Troas aan boord van een schip en zeilden in één ruk naar Samotrace. De volgende dag legden wij in Neapolis aan en gingen van boord.


Manga sininga komagena so ato imatodoka de o bi bodito yatapaqu onaka, ena gena o panyake, o sone so yododora, o bare eko o ino ihiwa de lo o uku yasidutupu so yaukuka. Sababu o Gikimoi asa o dorou wasifanggali, Una magena o Jou wipoputuru so aku ona wasisangisara. 	 Omdat zij dat zegt, zal zij op één dag door allerlei rampen worden overvallen: Door honger, dood en ellende; en zij zal door het vuur verteerd worden. Dat is de straf die de Here, de sterke God, haar geeft.


Sababu ngone lo o habari qaloloha gena poiseka, ka imatero de nanga ete de nanga topora ona magena iqomaka. Duma o habari kiaka yoiiseka gena ona magena asa yopiricayawa, so ma faida ihiwa onaka. 	 Want dit goede nieuws (dat God ons wil redden) heeft ons net zo bereikt als de mensen in de tijd van Mozes. Maar zij hebben er niets aan gehad, omdat zij het niet geloofden.


Komagena lo tanu to ngini nia sumbayang o Gikimoika la ma ngale ngohi gena, nakoso o Gikimoi wosimote qaloha, de asa tiniado nginika de ai nalika. De lo ma ngale ngohi tinikurumi nia sidongirabaka so ai sininga asa foloi qaputuru. 	 Daarna zal ik blij bij u komen en, als God het goed vindt, wat kunnen uitrusten.


Qangodu magena asa ka o bi sangisara ma nonomaka bato, koloko o ngopeqeka moi mitotilibu de ami siri ma nonomaka so matamaha ma orasi muna he mopuo. 	 Maar dat is allemaal nog slechts het begin van de ellende.


Komagena so o naga magena o haiwani moika isikuasaka, so asa o naga magena ona yasuba de lo o haiwani magena yasuba kali de itemo, "He! O kuasa moi lo ihiwa imatero maro o haiwani magena ma kuasa. O nyawa nagoona lo yaakuwa yokudoti ma ngale yalawangi o haiwani magena." 	 Zij aanbaden ook het beest zelf en zeiden: "Wie is met het beest te vergelijken? Wie kan het tegen hem opnemen?"


Nakoso o nyawa la kanaga manga dorou nginika, de ona magena ngini niasiapongu, de ngini lo asa nia Baba o sorogaka winisiapongu. 	 Als u de mensen vergeeft wat zij verkeerd hebben gedaan, zal uw hemelse Vader ook u vergeven wat u verkeerd hebt gedaan.


Magena de o Yesus wosango wotemo onaka, "Nilihoka de niododedemo unaka o kia niakokelelo de lo o kia niiise: 	 Jezus antwoordde: "Ga terug naar Johannes en vertel hem over de wonderen die u Mij hebt zien doen.


So ona gena Una wisigisewa, so wasimahawa la yowosa de yogogewa dede Una. Ngaroko komagena, duma to Una Awi ngale de maenasi, ena gena bilasu o nyawa lo kanaga ma binuka aku yogoge dede Una. 	 Maar de belofte is niet ingetrokken. Daarom komen sommigen er wel; al zijn dat niet de mensen die het eerst de kans kregen, want die waren God ongehoorzaam.


Ma orasi manga dala yaadoka magena, de o Israelka ma nyawa ona magena yangodu asa Una wasisalamati, imatero maro o kia iqomaka isilefo Awi Jaji ma Bukuka itemo, "Ma sihino onano o Gikimoi Awi nyawano Una moi wahino wasisalamati, ona o Yahudino manga dorou wapiki. 	 Dan zal heel Israël gered worden. Dat staat ook in de Boeken: "De grote bevrijder zal uit Sion komen om het kwaad van Israël weg te doen." (f)


Awi sangahadika Awi sahe ma qokuye yalefo ma demo itemo: UNA MANENA O YAHUDIKA MANGA KOLANO. 	 Boven zijn hoofd hing een bordje met de woorden: "Dit is de Koning van de Joden".


Kagena de o bi guru agama de lo o bi Farisika ma nyawa ona yamuruo naga yahino kagena. De ona imingaho o ngopeqeka moi, ona imitago ma orasi muna dede yanau moi imasikiidu kekiaka una magena ami roka wisowo. So ona imingaho o Yesuska, de imisulo, "Hika ngona gena nomaoko mia simaka." 	 De godsdienstleraars en Farizeeërs brachten een vrouw bij Hem, die op overspel was betrapt. Zij duwden haar midden in de kring en zeiden:


So ma deka o dunia manenaka nigogogesi, de o nyawa manga dupa gena niamote kawa, de ka cawali o Gikimoi Awi dupa magena niamote. 	 Daarom moet u voor de rest van uw leven niet meer aan de slechte verlangens van de zonde toegeven, maar de wil van God doen.


Ka cawali o ade-ade maro komanena o Yesus wadoto o nyawa ona magenaka. 	 Telkens als Jezus de mensen toesprak, vertelde Hij gelijkenissen, dat zijn verhalen met een diepere betekenis. Hij gebruikte voortdurend voorbeelden om duidelijk te maken wat Hij bedoelde.