La komagena, nako ngomi o Yahudika ma nyawa gena o Gikimoi Awi simaka, ngomi lo de mia dorou so bilasu wafanggali de o dorou, imatero maro o Yahudika ma nyawa yasowo. Sababu ngohi tasinako qabolo igogou, bai o Yahudi bai lo o Yahudi yasowo, o nyawa yangodu-ngodu gena manga sininga qatotorou yapareta. 	 Wil ik hiermee zeggen dat wij als Joden beter zijn dan de andere volken? Nee, absoluut niet. Ik heb al eerder gezegd dat alle mensen, Jood of niet-Jood, schuldig zijn. Ze worden allen beheerst door de zonde.


Ma ngale magegena so itiaiwa nakoso kanaga ngini gena nimasihie bai! Bilasu niosininga nakoso ka o dorou moi la nisimaha ioho o gogobu nia sidongirabaka, de ngini gena ma duuruka asa iningaho la ngini lo o dorou niaaka. O dorou moi magena aku potemo, "Maro o ragi ka ma cunu o bokol ma rabaku ngona bilasu nongado, de itekawa asa ma raba yawedoka." 	 Het is niet goed dat u zo verwaand bent. Hoe hebt u zoiets door de vingers kunnen zien? Zo gaat het immers van kwaad tot erger. Weet u niet dat door een klein beetje gist het hele deeg gaat gisten?


De lo nakoso o riho moika la nitulu, de ona ngini iniholu sidago nia demo o habari qaloloha magena lo yoise iholu, o riho magena niodongosa. Duma nia qohu ma gaapo niapari kasi la imaaka o nonako moi onaka, igogou ona magena de manga fajaka o Gikimoi Awi simaka." 	 Maar het kan zijn dat in sommige dorpen niemand je wil binnenlaten en niemand naar je luistert. Ga dan weg en schud het stof van je voeten als een getuigenis tegen hen. Dan moeten zij het zelf maar weten."


O nyawa la kanaga o nyawa ma somoa yadodara, ona magena manga sabari ilamo de lo manga sininga qaloha. Ona lo kanaga o nyawa yaduhuduwa, manga giliri masirete isimanewa, de lo imasihiewa. 	 De liefde is geduldig; de liefde is vriendelijk; de liefde is niet jaloers. Zij doet niet gewichtig en is niet trots;


De ona asa itemo Unaka, "Asitagala! Baba Guru, o Yahudika ma nyawa o Yudeaka igogoge gena asa ka itemo, ma ngale Ngona done asa o teto inisipapaka, de Ngona o orasi manena nodupa la ngone asa kagena pokahikali?" 	 De discipelen protesteerden: "Kort geleden probeerden de Joden daar U te stenigen, Meester. En nu wilt U er weer naar toe?"


Una ka wanako Awi muri-muri manga sininga de o kia ona isibicara. So Una wotemo onaka, "Ce! Ngini nia sininga isusa ma ngale to ngini nia roti ihiwa. Qadodooha so ngini niasihoda waasi de niasahe waasi sidago o orasi manena. Kodo! Kiaso nia piricaya ikurangi maro komagena. 	 Jezus merkte wel dat zij Hem niet begrepen. "Welnee", zei Hij, "daar heb Ik het niet over. Begrijpen jullie het dan niet? Heb je het nu nog niet door?


Kanaga o malaikat moi ma nonoma awi trompet wawuwu, de imatodoka o muura o es de o uku imakacapu de o au iuhi de ikopola o duniaku. O dunia koloko ibati saangeka so o bi moi-moi iooho qangodu gena, o bati moi gena qaukuka, bai o bi gota, o dumule eko o ngangaru, de hitilahi o kia iooho o duniaka gena o regu moi qaukuka. Ma soohu o regu sinoto kasi. 	 De eerste engel blies op zijn bazuin: Hagel en vuur, vermengd met bloed, werden op de aarde gegooid. Een derde deel van de aarde en een derde deel van de bomen verbrandde en al het gras werd door de vlammen verteerd.


Awi surati qangodu kanaga ma rabaka lo walefo o dodoto imatero maro tinidodedemo iqomaka. Kanaga awi dodoto muruo naga lo isusa posihoda. O dodoto magena o nyawa nakoso imadoto waasi de manga piricaya qaputuruwa, ona magena yatagali so yadoto isasala, maro o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma raba gena ma binuka lo yatagali. Sababu manga sininga komagena so ona magena done asa yasisa. 	 Sommige dingen die hij zegt, zijn niet gemakkelijk te begrijpen, wat voor bepaalde domme en wispelturige mensen een aanleiding is er een verkeerde draai aan te geven. Dat doen zij niet alleen met de brieven van Paulus, maar ook met de andere Boeken en zij bewerken daarmee hun eigen ondergang.


He! Ngini nakoso de nia ngauka, tanu niise o kia Ngohi de o Gurumi Qatetebi so mitemo o bi gogobu-gogobuka." 	 Als u oren hebt, luister dan naar wat de Geest tegen de gemeenten zegt.


Ona magegenaka o Gikimoi wasingangasu, la Awi demo kiaka ona isingongangasu magena ma meta gena ona kawa, duma ma ngale ngini manenaka gena inileleani. De Awi demo isingongangasu magena, o orasi manena naga asa inisingangasu nginika, ma orasi Awi sosulo-sosulo o habari qaloloha isihabari gena, de o Gurumi Qatetebi Awi kuasa gena o Gikimoino. Awi laha winisidudumu nginika, magena o bi malaikat lo manga dupa foloi qaputuru la tanu yatailako. 	 Tenslotte werd hun duidelijk gemaakt dat die dingen niet tijdens hun eigen leven zouden plaatsvinden, maar pas veel later, in onze tijd. En nu is dit heerlijke nieuws openlijk aan ons allen bekendgemaakt door dezelfde Heilige Geest, Die tot hen gesproken heeft. Het is zoiets heerlijks, dat zelfs de engelen er meer over zouden willen weten.


Magena de o malaikat de lo awi dodiao magena itagi o Gikimoi Awi sosulo-sosuloka ona yangodu yabicap kasi. Yacapka, de ngohi toise kanaga yaeto manga dala gena yacala 144, gena manga sihino o Israelka manga ngopa de manga danoku yamote manga soa de manga doku qangodu. 	 En ik hoorde hoeveel mensen het zegel kregen: 144.000 uit het volk van Israël: 12.000 uit elk van de twaalf stammen, dus uit Juda, Ruben en Gad, uit Aser, Naftali en Manasse, uit Simeon, Levi en Issaschar, uit Zebulon, Jozef en Benjamin.


De o nyawa magena wosango wotemo, " 'Bilasu nowidodara o Gikimoi, to ngona ani Jou, dede ani sininga ma buturu de ani pade ma buturu qangodu nosikomote.' De lo 'Nadodara ani dodiao maro ka to ngona ani rohe masirete.' " 	 Hij antwoordde: "U moet van de Here, uw God houden met heel uw hart, heel uw ziel, heel uw kracht en heel uw verstand. En u moet net zoveel van uw medemens houden als van uzelf."


Una wosango, "Ngini tinisingangasu igogou, nakoso niododatowa de niopiricaya, igogou o kia nitetemo asa idadi. Ngini asa aku niaaka imatero maro Ngohi taaka o ara ma hutuka, de lo ngini aku nitemo, 'He, tala! Nomatide de nomatuluru la o teoku nilutuka!' Igogou, done asa o Gikimoi watuluru. 	 Jezus antwoordde: "Luister. Wie geloof heeft en niet twijfelt, kan dit soort dingen ook doen. En nog veel meer. Dan kan men zelfs tegen deze berg zeggen: 'Ga hier vandaan en val in de zee.' En hij zal het doen.


So o Paulus o Roma ma kotaka womasidiado o wange saangeka, de una o Yahudika ma bi roriri gena waaso. So ona yahino imatolomuno, de una wotemo, "Ai dodiao nipipiricaya, ngaroko to ngohi ai sala ihiwa ma ngale o Yahudi manga roririka eko tatilakuwa to ngone nanga ete de nanga topora manga adati, duma o Yahudika ma nyawa o Yerusalemka ona iaka sidago ngohi itago de o buika isingosaka, qabolo de itotali o Kaisar Roma awi bobaretaka. 	 Drie dagen later vroeg hij de leiders van de Joodse gemeenschap bij hem te komen. "Mannen broeders", zei hij, "hoewel ik geen enkele misdaad tegen ons volk en onze oude tradities heb begaan, ben ik toch door de Joden in Jeruzalem gevangen genomen en aan de Romeinen uitgeleverd.


O orasi magena o nyawa ipipiricaya yangodu imatekerimoi so to ona manga sininga ka ka moi. So o nyawa moi lo yahiwa to una awi arata masirete de womadengoka, duma o nyawa moi la kanaga awi arata moi-moi qangodu de maena unaka, magena imatero ka to ona yangodu. 	 Alle mensen die in Jezus geloofden, waren van harte eensgezind. Niemand zei dat zijn bezittingen van hem alleen waren; alles was gemeenschappelijk.


O galaki de kutuku manga uruno isupu. 	 Hun mond is vol vloeken en hatelijkheden.


de lo ma orasi ngona ka o ngopasi ngona nanakoka o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka. Kagena o cawaro namake la ngona nowipiricaya o Yesus Kristus so o Gikimoi asa wonisisalamati. 	 Jij hebt van jongsaf aan geleerd wat er in de Boeken staat, die je het inzicht geven hoe je gered kunt worden door het geloof in Christus Jezus.


Imatero maro o kia iqomaka ma ngale ma Kristus gena isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka itemo, "O nyawa la kanaga ma ngale Una la Awi habari lo yogiise waasi de yasingangasu waasi, so done asa wimake de yasahe Una gena igogou." 	 Ik houd mij aan wat in de Boeken staat: "De mensen die niets van Hem wisten, zullen Hem zien. Wie het niet hadden gehoord, zullen het begrijpen." (f)


Duma ngone powikelelo o Yesus kanaga de Awi kuasa bai! Ma orasi Una kanaga o dunia ma qokuka, de kanaga wiaka so Una sutu wiceke de o malaikat. Sababu ma ngale o Gikimoi Awi laha ngone inangoduka so Una wisangisara sidago lo wosone, so Una gena wisimulia de wisihoromati. 	 maar wij zien Jezus wel. Hij heeft gedurende een tijd lager dan de engelen gestaan omdat Hij sterven moest, maar is nu door God met heerlijkheid en eer gekroond, omdat Hij door Gods genade voor ons de dood is ingegaan.


Nakoso o tahu moika nimasidodogu, de o tahu ma duhutuka nitemo, 'Tanu o Jou Awi laha winisidumu nginika.' 	 Wees vooral vriendelijk tegen hem die jullie onderdak verleent.


Magena de wotemo, "Nitagi bato!" So o toka magena isupu o nyawano, de yadongosaka de yowosa o titika. Imatodoka de o titi ma duduo magena iloqa de kugena o dirasuku itura, so qangodu o talagaku qalutu de isoneka. 	 "Goed", zei Jezus. "Ga!" De geesten verlieten de twee mannen en gingen in de varkens. Alle varkens stormden de steile helling af en verdronken in het meer.


Lebelaha o unta moi asa iwosa o yaiti ma kupeka, nako positero o nyawa wokakaya moi wowosa o Gikimoi Awi pareta ma rabaka." 	 Het is gemakkelijker voor een kameel om door het oog van een naald te kruipen, dan voor een rijke om in het Koninkrijk van God te komen."


Una wahino la o bubutu ma rabaka wodisiwa, gena o nyawa manga siningaka, la o sone gena ona foloi yomodo. Una wonasidumu ngoneka o ngeko, kiaka isikahika o oho isosanangika. Sidago kagena." 	 zodat de mensen die in het donker en de schaduw van de dood zitten, weer kunnen zien en wij op de weg van de vrede worden gebracht."


Komagena lo iqomaka o bi nabi yasangisaraka. So hika ninali de sininga ifoloi isanangi. Sababu nia fanggali qaloha icarawa gena o Gikimoi wosidailako qabolo kadaku o sorogaka." 	 Wees er blij om en jubel het uit! Want in de hemel ligt een geweldige beloning voor u klaar. Vroeger zijn de profeten immers ook zo vervolgd.


Komagena so o riho magenaka o nonako ihahairani idalawa waaka, so ka cawali o nyawa yamuruo naga yasisiri de ka Awi gia wasipaqa de yalohaka. 	 Omdat zij erg wantrouwig waren, kon Hij bij hen geen grote wonderen doen. Wel genas Hij een paar zieken door hun de handen op te leggen.


Kagena de o malaikat magena asa ngohika wotemo kali, "O demo moi-moi iqomaka magena qangodu igogou so aku popiricaya. O Jou Gikimoi de Awi Gurumi o bi nabi iqoqoma watudaka, de Una magena lo Awi malaikat moi wasuloka la una asa to Una Awi sosulo-sosulo wasikelelo o bi moi-moi o kia naga o orasi ma simaka jai-jai bato asa idadi." 	 Daarna zei de engel tegen mij: "Deze woorden zijn waar en betrouwbaar. De Here God, Die de profeten ingeeft wat zij moeten zeggen, heeft Zijn engel gestuurd om Zijn dienaren te laten zien wat er binnenkort moet gebeuren.


Duma Una wosango wotemo, "Kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka isilefoka, 'Nako o bi nyawa gena upa ka cawali o ino so ioho.' " 	 Maar Jezus antwoordde: "In de Boeken staat dat er in het leven belangrijker dingen zijn dan brood alleen."


Sababu o Gikimoi wotemo upa dede ona magena, duma cawali ngone manena asa maro to Una Awi nyawa ma duhutu. Ngone manena Awi Gurumi wonasiputuru so o Gikimoika poleleani. De ma ngale o Yesus Kristus Awi manara to ngone nanga siningaka so nanga giliri asa posimane. So o bobita o Gikimoino maro o Musa walelefo ma ngale pomasuna gena, upa he papiricaya kali. 	 Want door dat snijden in uw lichaam maakt u het echt niet in orde met God. Waar het om gaat, is dat wij God door de Heilige Geest aanbidden. Dan zijn wij pas echt 'besneden'. Wij beroemen ons op wat Christus voor ons heeft gedaan.


Ngohi tongangano ngini nianako qaboloka, igogou ngomi gena ma Kristus Awi sosulo. 	 Ik hoop dat u duidelijk is dat wij niet buitengesloten worden.


"Kanaga o duniaka ma bi nyawa Ngona noihihike Ngohika, so ma ngale Ngona gena ona tasingangasu qaboloka. Ona magegena to Ngona Ani ronga moi de noihike Ngohika, so Ani demo magegena igogou yosigiseka. 	 Door wat Ik gedaan en gezegd heb, weten deze mensen nu wie U bent. U hebt hen aan Mij gegeven, omdat zij van U waren. Zij hebben zich gehouden aan wat U zei.


De ona magena lo asa yotemo, 'Jou, kapuruo de ngomi minimake Ngona inisapi, eko Ani kiri qadudu, eko Ngona maro o nyawa yotatagino, eko Ani baju ihiwa, eko nopanyake eko lo nobuika, de ngomi lo Ngona miniriwowa.' 	 Dan zullen zij vragen: 'Maar Here, wanneer hebben wij dan gezien dat U honger had of dorst? Of dat U een vreemdeling was? Of dat U niets had om aan te trekken? Of dat U ziek was of in de gevangenis zat? Wanneer hebben wij U niet geholpen?'


"Bilasu o surati moi nalefo kali de nosidingo o gogobu o Pergamuska de to ona manga bobaretaka notemo: Ngohi manena de Ai sumarangi moi gena ma doto sinotoka. De o demo manena gena Ngohi tinisingangasu nginika. 	 PERGAMUM Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Pergamum: Dit zijn de woorden van Hem Die het scherpe, tweesnijdende zwaard in Zijn mond heeft:


Magena de ngohi tosininga o Jou Awi demo itemo, 'Dede o ake o Yohanes winisiosi, duma to ngini nia siningaka asa o Gikimoi wosingosa Awi Gurumi Qatetebi.' 	 Dat deed mij denken aan iets wat de Here eens tegen ons heeft gezegd: 'Johannes doopte met water, maar u zult met de Heilige Geest gedoopt worden.'


Duma ona magena yopiricaya ma orasi o Filipus wasihabari o habari qaloloha ma ngale o Gikimoi asa wopareta maro o kolano moi de lo o Yesus Kristus Una magena to ona manga Salamati ma Kolano, so yanau de lo o ngopeqeka ona yangodu yaosika. 	 Maar dat veranderde toen Filippus kwam. Hij vertelde hun over het Koninkrijk van God en over Jezus Christus. De mensen geloofden hem en lieten zich dopen, zowel mannen als vrouwen.


Duma ngohi tamakewa una manena o dorou moi lo waaka sidago una bilasu iwitooma. Sababu una masirete wogolo ngohika la towisidingo ma Kaisar Romaka la una asa iwitailako, so komagena ngohi tositatapuka asa una wotagi. 	 Zij hebben geroepen dat hij niet mag blijven leven. Mij is gebleken dat hij niets heeft gedaan, waarop de doodstraf staat. Maar omdat hij zich op de keizer beroepen heeft, moet ik hem wel naar Rome sturen.


O Yesus de Awi muri-muri ikahika imasidiado o Kapernaum ma dokuka. Kagena de o Sabat ma wangeka de Una wowosa o Yahudi manga puji ma tahuka de wodoto. 	 Jezus en Zijn metgezellen kwamen in Kapernaüm aan. Op zaterdag (de plechtige rustdag die de Joden 'sabbat' noemen) ging Hij naar de synagoge en sprak de mensen toe.


Duma isusali nako potemo de o haku o nyawano, upa sidago o nyawa yadadala de o bi teto gena ngone inasipapaka, sababu ona itemo o Yohanes una magena o nabi moi." 	 Maar als we zeggen dat mensen hem die bevoegdheid hadden gegeven, zal het volk ons vermoorden, want dat is ervan overtuigd dat Johannes een profeet was."


Ma ngale Awi demo magegena o nyawa ka isihabari o Yesus wimomoteka, sidago yadadala imafikiri nagala o muri moi una magena asa upa he wosone. Duma Una Awi demo ma ngale gena komagenawa. Una wotemowa done wosonewa, duma ka wotemo, "Nako todupa una kanagasi wooho sidago ma orasi tahino kali gena, ngona upa he nanako." 	 Onder de vrienden van Jezus deed daarna het verhaal de ronde dat Johannes niet zou sterven. Maar Jezus had niet gezegd dat hij niet zou sterven. Hij had alleen gezegd: "Als Ik wil dat hij blijft leven tot Ik terugkom, is dat niet uw zaak."


O Yesus wosango, "Ce! Ngini o bi nyawa o orasi manena gena o nyawa ma dorou ningodu de o Gikimoi niwiholu. Ngini nigolo Ngohi taaka o nonako nginika? Toholu! Ngaroko nigolo lo Ngohi taakawa o nonako maro komagena ma meta o nyawa ngini manenaka, ka cawali o nonako moi maro iqoqomaka o kia idadadi ma nabi Yunuska. 	 Jezus antwoordde: "Alleen een slecht en ongelovig volk vraagt om nog meer bewijzen. Het enige bewijs dat u krijgt, is dat van Jona.


O demo "ma moili" gena ma ngale o bi moi-moi wosidadadika magena o wange moiku asa wahiti de lo wasisa. So cawali o bi kia naga kiaka yaakuwa yahiti magena asa kanaga ka sidutu ikakali. 	 Daarmee bedoelt Hij dat alles wat niet vaststaat, zal verdwijnen; alles wat gemaakt is. Maar alles wat niet aan het wankelen gebracht kan worden, zal blijven.


O sangisara miamomokuka magena qangodu de ma ngale ngini magenenaka, la aku o Gikimoi Awi laha niamake. Sababu nakoso o nyawa o habari qaloloha la yoiiseka gena kanaga manga dala foloisi idogo-dogo, de o bi nyawa foloisi idogo-dogo ma ngale manga sukuru yatide o Gikimoika, so Awi ronga lo foloisi isilamo. 	 Want dit is allemaal terwille van u. Hoe meer mensen voor Christus gewonnen worden, hoe meer mensen God voor Zijn grote genade zullen danken en prijzen.


Hika nomataika kudahu nouti, de upa naroraka la notagi nomote ona, sababu Ngohi manena qabolo asa tasuloka ona yahino." 	 Sta op, ga naar beneden en aarzel niet met hen mee te gaan, want Ik heb hen gestuurd."


Duma ona magena itemo, "Upa lo paaka ma orasi o rarame ma rabaka, sababu done o gangamo posigoko." 	 "Wij moeten het niet op het Paasfeest doen", zeiden sommigen. "Want dan ontstaat er vast en zeker een enorme rel!"


So nakoso ngini la o Gurumi niparetaka, de o Yahudika manga bobita o Gikimoino gena asa nipareta kawa. 	 Als u zich voortdurend door de Heilige Geest laat leiden, valt u niet meer onder de wet.


De una wosango wotemo, "Baba Guru, o bobita qangodu magena tamoteka ma orasi ngohi ka togogohiduuru kasi." 	 "Daar heb ik mij altijd aan gehouden", zei de man.


O nyawa la kanaga o Jou Yesus widodarawa, ona magena o Gikimoi bilasu wakutuku. Maranata, mia Jou, nahino! 	 Als iemand de Here niet liefheeft, is hij vervloekt. De Here Jezus komt terug!


De una wosango, "Ngini la kanaga nagoona de nia baju la ngai sinoto, gena ngai moi niahike o nyawa kiaka manga baju ihihiwaka. De lo ngini la kanaga de nia ino, hika nisitoku kiaka ona manga ino ihihiwaka." 	 "Als u twee jassen hebt", antwoordde hij, "geef dan één ervan aan iemand die er geen heeft. Als u eten over hebt, geef het aan iemand die honger heeft."


So ma ngale ngomi mianakoka ma Kristus Awi simaka ngone inangodu nanga manara done wahiri, so ngomi gena miwihoromati de bilasu Una magena miwisisanangi. Komagena so ngomi kanaga o nyawa miabaja ma ngale ona o Jou Yesus bilasu iwipiricaya. O Gikimoi masirete kanaga lo wanako to ngomi mia edekati qatorou gena ihiwa bai! De komagena tanu ngini lo igogou nianakoka. 	 Omdat wij zo'n diep ontzag voor de Here hebben, doen wij ons best anderen voor Hem te winnen. God weet dat wij hierin oprecht zijn en ik hoop van harte dat dat ook voor u duidelijk is.


O orasi magenaka o nyawa asa o tala de o tetoka igolo de itemo, 'Hika nitura la nimitalake ngomiku!' 	 In die dagen zullen de mensen erom smeken dat de bergen op hen vallen en dat de heuvels hen bedekken.


So ma ngale ngohi ai gogelelo qangodu gena qaloha icarawa, so o Gikimoi woihike ngohika o sangisara ma rupa moi, la idadiwa ngohi tomasihie. O sangisara gena maro o totopo moi to ngohi ai lakeka, de lo maro o Iblis ma sosulo moi ngohi isisususa. 	 De openbaringen die God mij heeft gegeven, zijn werkelijk buitengewoon. Maar omdat Hij niet wilde dat ik mij daardoor iets zou gaan verbeelden, heeft Hij mij pijnlijk laten vernederen door een handlanger van satan, die mij als met vuisten slaat. Dat is een 'doorn in mijn vlees'. Nee, God zal niet toelaten dat ik mij wat ga verbeelden.


La o Petrus womasininga o wange ipapasaka o hali magena asa idadika. So o Petrus wotemo o Yesuska, "Baba Guru, hika nanano. O ara ma hutu nosilalahi gena isoneka!" 	 Petrus dacht aan wat Jezus de vorige dag tegen de boom had gezegd. "Kijk eens, Meester", riep hij uit, "dit is de boom die U gisteren hebt vervloekt. Hij is helemaal dor!"


Ma orasi o Yesus o Betania ma dokuka, de Una wotagi o Simon awi tahuka, una magena iqoqoma wipapado. 	 Jezus ging naar Bethanië, naar het huis van Simon de melaatse.


De ona isibicara qaboloka, de o Yakobus una o Yerusalemka ma gogobu manga sahe wosingangasu wotemo, "O gianongoru nipipiricaya, hika nisigise! 	 Nadat zij waren uitgesproken, nam Jakobus het woord. "Luister, mannen broeders.


Sababu komagena, so o Gikimoi wonasingangasu ngoneka Una asa wonahike ngoneka o oho ka sidutu ikakali. De o oho ka sidutu ikakali magena pamakeka ma orasi ma Ngopa magena ngone powipiricaya. 	 En wat heeft God dan wel gezegd? Dat Hij ons eeuwig leven heeft gegeven en dat dit leven in Zijn Zoon is.


sababu kanaga ai gianongoru yamotohasi. Nowisulo o Lazarus, la ma ngale ona magena wasisitiari la upa sidago ona lo yahino o sangisara ma riho manenano.' 	 want ik heb vijf broers. Laat hij hen ernstig waarschuwen voor de pijn en ellende hier. Want ik zou het verschrikkelijk vinden als zij ook hier moesten komen.'


Nako komagena, de ngini gena niaaka imatero de nia Baba o sorogaka Awi ngopa-ngopa. Sababu Una o wange wosidadi gena ma meta o nyawa ma loha de ma meta lo o bi nyawa ma dorou. Komagena lo o muura wosiguti ma ngale o nyawa o moi-moi o kia itotiai yaaaka de ma ngale lo o nyawa o dorou yaaaka. 	 Als u dat doet, bent u echt zonen van uw hemelse Vader. Want Hij geeft het licht van de zon aan goede en slechte mensen. Hij laat het regenen voor schuldigen en onschuldigen.


Sababu ngaroko o puputu kanaga iqomaka so kota ma ngora-ngora ma boberesu asa iperesuka, duma o riho magenaka asa he qapuputu kawa so o ngora magena he yaperesu kawa. 	 Haar poorten zullen de hele dag openstaan; zij zullen nooit worden gesloten, omdat er geen nacht zal zijn.


Kagena de o Farisika ma nyawa yoise o Yesus wosisango o Sadukika ma nyawa ona magena sidago o kia naga moi lo yosango yaakuwa, de ona asa imatolomu la imatekefakati. 	 Behalve de Farizeeërs. Want toen zij hoorden dat Hij de Sadduceeërs de mond had gesnoerd, kwamen zij met een nieuwe strikvraag.


Duma o ngora de o ngeko ikokahika o oho ikokakalika magena qaceke de isusa niakahika, de kanaga yadalawa o ngeko magena yamake." 	 Maar de poort naar het leven is nauw. En de weg erheen smal. Weinig mensen vinden hem.


Kagena o Yerusalemka de ngohi asa tomajobo totagi o Siria ma daeraka de lo o Kilikia ma daeraka. 	 Daarna ging ik naar Syrië en Cilicië. En nog steeds wisten de christenen van Judea niet hoe ik er uitzag.


So o Pilatus wisano kali Unaka, "Qadoohaso nosango noholu. Hika nakelelo o galaki ma dala magena inisitemo Ngonaka." 	 "Wat hebt U op al die beschuldigingen te zeggen?" vroeg Pilatus. "Waarom geeft U geen antwoord?"


So o nyawa o Yesus witatago gena iwingaho o Kayafas ma Imam Wilalamo awi tahuka. Kagena de o imamka ma bi sahe de lo o Yahudika manga roriri yangodu imatolomu. 	 De mannen die Jezus gevangen genomen hadden, brachten Hem naar het paleis van hogepriester Kajafas. Daar was de hele Hoge Raad bijeen.


Ma orasi he qaginita itiai, de o deru ma nyawa ona yakelelo o gura moi, duma yanakowa o gura o kia magena. Kagenali yakelelo o jiko moi gena de ma dowongika. So manga edekati mia deru tanu sagena o dowongisa isikahisa. 	 Toen het goed en wel licht was, herkenden zij de kust niet. Ze zagen wel een inham met een strand en wilden proberen het schip daar aan de grond te laten lopen.


Nakoso o nyawa la o sangisara eko o susa yamake de kanaga yamoku lo, ona magena asa yososanangi. Sababu o orasi magena ona yatailakosi, so qabolo de ona magena asa o Gikimoika manga piricaya foloi qaputuru. So ona magena o Gikimoi asa manga piricaya ma sopo wofanggali de o oho ka sidutu ikakali, maro Awi jaji onaka, nakoso igogou ona widodara Unaka. Gena imatero o goguule ma rabaka de o nyawa moi womagogora la ma bati waado woqoma, so una asa o hadiah wamake. 	 Gelukkig is hij die telkens verleidingen weerstaat en niet doet wat verkeerd is, want later zal hij als beloning de kroon krijgen, die God beloofd heeft aan wie Hem liefhebben: Het eeuwige leven.


De kanaga ma para saangeka Una wotemo kali, "Simon, o Yohanes ma ngopa, ngona gena igogou Ngohi noisiningasi?" De kanaga ma para saangeka to Una Awi sano komagenali, so o Petrus awi sininga ipeleso so wagogou-gogou wotemo, "Iya, Jou, komagena. Ngona masirete lo o bi moi-moi qangodu kanaga ka nanako, so ka nanako igogou ngohi manena tonisosiningasi Ngonaka." So o Yesus asa wotemo kali, "Nako komagena, de ngona bilasu najaga de nasiputuru qaloha o nyawa to Ngohi Ai duba-duba ona magena. 	 Voor de derde keer vroeg Jezus: "Simon, zoon van Johannes, houd je van Mij?" Toen Jezus hem voor de derde keer vroeg of hij van Hem hield, werd Petrus verdrietig. "Here", zei hij, "U weet alles. U weet toch dat ik van U houd!" "Zorg dan voor mijn schapen", zei Jezus.


La komagena so upa ngona nimaqe nosihabari ma ngale to ngone nanga Jou. De upa nimaqe ma ngale ngohi ngaroko o habari qaloloha tosihabari so ngohi itago de ibuika, de lo ngaroko ngona nosangisara, duma imatero maro ngohi so de o Gikimoi Awi buturu ngona lo bilasu notagi la o habari qaloloha nosihabari. 	 Wees nooit bang om anderen over onze Heer te vertellen of ervoor uit te komen dat je mijn vriend bent, hoewel ik terwille van Christus in de gevangenis zit. Je moet bereid zijn met mij voor de Here te lijden; Hij zal je de kracht ervoor geven.


Nagala o taungu ma simaka pongongano done asa isopo. Nako isopo iholu, de asa patoqa.' " 	 Stel u voor dat er volgend jaar vijgen aan komen. Als het niet helpt, moeten we hem inderdaad omhakken."


So yamogiowo de sinoto to ona manena manga ronga gena: o Simon (eko wisironga lo o Petrus); 	 Die mannen heetten Simon (of Petrus zoals Jezus hem noemde);


De o Yesus wosango wotemo, " 'Bilasu nowidodara o Gikimoi, to ngona ani Jou, dede ani sininga ma buturu de ani pade ma buturu qangodu nosikomote.' 	 Jezus antwoordde: "Heb de Here, uw God, lief met heel uw hart, ziel en verstand.


So Ngohi tinisulo nginika, ena gena maro Ngohi tinidodara nginika, de komagena ngini lo bilasu nimatekedodara moi de moika. 	 Ik zeg dat u net zoveel van elkaar moet houden als Ik van u gehouden heb.


La Una Awi muri-muri yacoho to Una Awi beseso magena, duma ona masirete manga sidongirabaka isibicara itemo, "To Una Awi demo 'wosoneka so wipoosuka de wooho kali' ena gena ma ngale o kia." 	 Maar onder elkaar spraken zij er wel over. Zij begrepen niet goed wat Hij bedoelde met dat 'terugkomen uit de dood'.


Una magegena o bi cocatu ngone o nyawa wonasitokuka. O cocatu kanaga wonahike ngone ma binuka la podadi o bi sosulo, de ma binukali kanaga o cocatu wonahike la Awi demo gena posingangasu, de ma binukali kanaga o cocatu wonahike la o habari qaloloha posihabari, de lo ma binukali kanaga o cocatu wonahike la o gogobu padoto de lo pajaga. 	 Christus heeft sommigen aan de Gemeente gegeven die apostel zijn, anderen die namens Hem spreken; sommigen die het goede nieuws aan ongelovigen vertellen, anderen die de christenen geestelijk verzorgen en weer anderen die onderwijzen.


O wange moiku de o Farisika ma nyawa o bolu moi de o guru agama yamuruo naga o Yerusalemka yahino o Yesuska. Ona wisano Unaka, 	 Er kwamen enkele Farizeeërs en godsdienstleraars uit Jeruzalem om Jezus te ondervragen.


So ma orasi done waaka so o moi-moi qangodu gena ma Kristus wisigise, de ma Ngopa gena Una masirete asa o Gikimoi wisigise, sababu maro ngohi iqomaka totemo, o Gikimoi gena ka womatengo waaka so o moi-moi qangodu gena Una wisigise. So o orasi manena de isikahika, o Gikimoi asa o bi moi-moi o kia naga gena qangodu-ngodu wapareta de lo Awi ronga asa foloisi ilamo. 	 En als alles eenmaal aan Christus onderworpen is, zal ook Hij Zich aan Zijn Vader onderwerpen. Dan zal alles en iedereen volledig door God worden beheerst.


De lo ma ngale ona manga manara gena ngomi minigolo tanu ngini asa niadodara onaka de qaloha ilaku ona magena manga ronga foloi niasilamo. So komagena ngini nia oho ma rabaka gena asa ka cawali o rimoi de o sohi. 	 Respecteer hen en houd van hen, omdat zij zoveel voor u doen. Leef in vrede met elkaar.


De Awi muri-murika o Yesus wotemo, "Upa sidago ngini nia sininga isusa. Ka imatero de o Gikimoika ngini niwipiricaya, tanu ngini lo nipiricaya Ngohika. 	 "Laat uw hart niet bezwaard worden. Vertrouw op God en vertrouw ook op Mij.


So Awi muri moi, una o Yesus wisiboboso, una magena asa wotemo o Petruska, "We! Una madoke gena nanga Jou." Magena woise, de gila-gila o Petrus awi baju gena womasitiba kali, de womaumo o talagaku wakahika o dududuka. 	 Johannes zei tegen Petrus: "Het is de Here." Toen Simon Petrus dat hoorde, trok hij vlug iets aan en sprong in het water.


Duma o Silas wodupa kagena wogoge.)) 	 Silas besloot er te blijven tot Paulus en Barnabas ook vertrokken. (B)


De o Ananias wosango wotemo, "Ya Jou, duma o nyawa yadala yosingangasu ngohika ma ngale o nyawa una manena, gena idalaka to Ngona Ani nyawa ipipiricaya o Yerusalemka wasisangisara. 	 Ananias maakte bezwaren. "Maar, Here", zei hij. "Ik heb zoveel slechte dingen over die man gehoord. Hij heeft Uw mensen in Jeruzalem veel kwaad gedaan.


O Sabat ma wange moiku o Yesus de Awi muri-muri o ngekoka itagi de yakahino o gandum ma doro moi ma dateno, de Awi muri-muri o gandum ma sopo magena yautu. 	 Op een zaterdag (of 'sabbat' zoals de Joden zeggen) liep Jezus met Zijn discipelen door de graanvelden. De discipelen plukten zo nu en dan wat aren en haalden de graankorrels eruit om op te eten.


Mutuwade ona yaaso yasinoto magena la iwosa kali, de yangamo itemo, "Qabolosi o Yesus niwisihabari eko ma ngale o Yesus gena upa he o nyawaka niadoto." 	 Zij riepen de twee apostelen weer binnen en verboden hun ooit weer over Jezus te spreken.


Bilasu una towisigiliho kali, sababu una winisiningaka de awi sininga ma dupa gena ka woliho. De lo una awi sininga isusa, sababu wanako ma ngale to una awi panyake gena ngini lo niogiiseka so ngini lo nihawateri. 	 Nu stuur ik hem weer naar huis, want hij verlangt erg naar u allen; hij maakt zich ongerust omdat u hebt gehoord dat hij ziek was.


Sababu o bi Salamati ma Kolano ikokulai de o bi nabi ikokulai asa yahino de yaaka o nonako ihahairani la o nyawa yadala gena yakulai. Nako yaaku, o nyawa la o Gikimoi Awi nyawa wahihiri ona magena lo yakulai. 	 Want er zullen zogenaamde christussen en zogenaamde profeten komen. Zij zullen grote, wonderlijke dingen doen om daarmee de mensen die bij God horen, weg te trekken als dat mogelijk was.


De lo nianako ngohi tokaeli tosihabari nginika ma ngale de magena aku tiniriwo, de ngohi lo tinidotoka nia dodolomu ma rabaka de lo nia tahu moi-moika. 	 Niets van wat goed en belangrijk voor u was, heb ik achtergehouden. Ik heb u onderwezen, zowel in het openbaar als bij u thuis.


So o bodito ma nonoma gena ipasaka, de kanagali done o bodito sinotoli gena asa ituuru. 	 De eerste vreselijke gebeurtenis is voorbij; maar kijk, er komen er nog twee!


So ma ngale ona o Yahudika ma nyawa muna mononongoru ami sininga yosiputuru sidago yahihino kagena, ma orasi ona magegena yakelelo o kia o Yesus waakaka, de kanaga ona yadadala gena Una iwipiricayaka. 	 Nu zij dit hadden gezien, geloofden veel Joden dat Jezus de Christus was.


Ngini kanaga Ngohi imomote, gena ka nimuruo naga. Ngaroko komagena, upa nimodo. Sababu nia Baba o sorogaka wodupa so ngini winihirika la nidadi Awi nyawa-nyawa to Una Awi pareta ma rabaka. 	 Wees niet bang, al vormen jullie maar een klein groepje. Want jullie Vader is zo goed geweest Zijn koninkrijk voor je open te stellen.


Ato momakiliho, de asa o Yesus mowikelelo kagena womaokoye duma, kodo, mowisidodogu waasi Una gena igogou o Yesus. 	 Zij keek achterom. Daar stond Jezus, maar zij herkende Hem niet. Zij dacht dat het de tuinman was.


"Ma solano o orasi kangano manena de ikahika o nyawa manga manara maro komagegena yaaku kawa yaaho nonena o Gikimoi Awi Tahu ma lolohano." 	 stuurde iedereen die met allerlei spullen het plein op kwam terug.


Duma ngini manena ningamo ma ngale o demo, de o ronga, de nia Yahudi ma bobita, kiaka qangodu magena ngini bilasu niaaka de nisidiahi masirete. Mutuwade ngohi toholu o moi-moi magena tahakim." 	 Maar nu het een kwestie is van woorden en namen en uw eigen Joodse wet, zoekt u het zelf maar uit. Ik ben niet van plan mij daarmee te bemoeien."


Hika tosiade-ade kali, nako o bobita gena o ngopeqeka moi bilasu de ami rokaka mogoge, de upa mowiholu ma deka una ka woohosi. Duma nakoso wosoneka gena, muna o bobita magena he mipalakoka, so upa de mamote. 	 Laten wij het voorbeeld nemen van een getrouwde vrouw. Zolang haar man leeft, is zij voor de wet aan hem gebonden. Maar als haar man sterft, geldt die wet voor haar niet meer.


Manena nginika o surati moi ngohi tolefo. Igogou, ngini gena o Gikimoi winidododaraka de lo winihihirika ma ngale nidadi to Una Awi nyawa masirete. Ngohi togolo o Gikimoi nanga Baba de nanga Jou Yesus Kristus tanu inidogo nginika o laha ifoloi, la nia sininga yaaka so foloisi isanangi. 	 Beste vrienden van God in Rome, die geroepen zijn om bij God te horen: Het is mijn diepe verlangen dat u de genade en de vrede van God, onze Vader, en van de Here Jezus Christus zult ervaren.


Ma bobai o Yusuf una magena o gohiduuru moi awi sigogise qaloha o Jou Awi bobitaka de wacoho itiai. Komagena so awi sininga ma edekati gena wosipongoka, de wositatapu bilasu ma bobai womiholu de upa womikawi gena o nyawa moi lo upa yanako, ma ngale muna upa womisimaqe o kawasa manga simaka. 	 Jozef wilde de verloving verbreken. Maar omdat hij een goed man was, besloot hij het in stilte te doen om haar de schande te besparen.


O Gikimoi wanako gena igogou ngohi todupa tinisayangi nginika imatero maro o Yesus Kristus lo wodupa winisayangi. 	 God weet hoe ik naar u verlang met de liefde van Christus Jezus.


So kagena de Una wotemo onaka, "Idodooha ngini o bi nyawa o orasi manena! Igogou-gogou ngini manena o nyawa o Gikimoi Awi dupa niaholu de lo nia piricaya ihihiwa. Sidago o orasi muruosi Ngohi togoge dede ngini la tinisisabari nginika. Ce! O ngopa magena niwingahono kanena." So ona o ngopa magena iwingaho Unaka. 	 "Och", zuchtte Jezus. "Wat zijn jullie toch ongelovig en verdorven!


Qabolo de o Yesus wotemo kali, "O Gikimoi wopareta maro o kolano moi gena, posiade-ade 	 Waarmee kunnen wij het Koninkrijk van God nog meer vergelijken? Wat zal Ik zeggen?


o Nagai ma baba gena o Maat, o Maat ma baba gena o Matica, o Matica ma baba gena o Simei, o Simei ma baba gena o Yosekh, de o Yosekh ma baba gena o Yoda. 	 De vader van Esli was Naggai; de vader van Naggai was Maäth; de vader van Maäth was Mattathias; de vader van Mattathias was Semeïn; de vader van Semeïn was Josech; de vader van Josech was Joda;


Sidago lo o nyawa yadala icarawa gena ka ituo-tuo Una wimote-mote. Ona magena o Galilea ma tonano, o Doku Mogiowo ma daerano, o Yerusalemno, o Yudea ma daerano de lo o Yordan ma Selera ma sonongano. 	 Hij werd gevolgd door een menigte mensen. Zij kwamen uit Galilea, Dekapolis, Jeruzalem, Judea en het Overjordaanse.


Nakoso ngini de nia ngauka, tanu niise: 	 Ieder die oren heeft, moet luisteren. Wie gevangen neemt, zal gevangen genomen worden. Wie met het zwaard doodt, moet door het zwaard gedood worden. Daaruit zal het geduld en het geloof van Gods kinderen blijken.


Mutuwade, ai dodiao nipipiricaya, ai ade-ade ma demo iqomaka magena qangodu kanaga de ma ngaleka ngohi masirete de lo o Apolos gena minisimeta nginika, la ma ngale ngini gena ngomi niminano so aku nimadoto o kia naga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka, de upa niatilaku. Upa sidago nimasihie so moi niwisiguui de moili niwisitubuso. 	 Ik heb dit op Apollos en mijzelf toegepast, broeders, om u een voorbeeld te geven. Ik hoop dat u van ons leert iets bescheidener te zijn. Door over de één hoog op te geven, doet u de ander tekort.


"Tosiade-ade, kanaga ngini nia gilalo moi wopopajeko eko o duba wososowohi. Ma orasi una womanara qaboloka so wolihono, de potemo unaka idodooha. Akuwa nitemo, 'Nahino, nooqo kasi.' 	 Wanneer een knecht thuiskomt van het land, waar hij heeft geploegd of de dieren heeft verzorgd, gaat hij niet meteen zitten eten.


De bilasu ngini lo nianako, ngaroko de o Gikimoi Awi bobita o Musano gena yaakuwa nia sininga itotiai yaaka, duma nagoona o Yesus wipiricayaka gena to ona manga sininga itotiai aku Una waaka. 	 Ieder die in Hem gelooft, wordt bevrijd van alle schuld en staat daardoor recht voor God; iets wat men nooit bereikt door zich aan de wet van Mozes te houden.


So ngone, o Jou powipipiricaya, nanga sininga gena o baro isitalakewa. Ngone gena o Jou Awi kuasa magena panakoka, ena gena to Una Awi Gurumi. De lo o orasi manena de isikahika, kanaga Awi kuasa gena idogo-dogo, so nanga sininga asa yatagali sidago ngone aku podadi ka pomaketero maro de Unali. 	 Wij, gelovigen, hebben geen sluier over ons gezicht. Wij zijn net spiegels, die het schitterende licht van de Here weerspiegelen. Terwijl Zijn Geest in ons werkt, gaan wij steeds meer op Hem lijken.


So o bi Samariaka ma nyawa ona magena imore de yanali. 	 Het was dan ook niet verwonderlijk, dat er grote vreugde in de stad heerste.


Mutuwade ma ngale o Jou Yesus foloisi wolamo de o bi malaikat, so ngone bilasu pomasidodiahi o dodoto ma ngale Una gena, kiaka poiise, magena pomasigocoho qaputuru de posigise qaputuru, la ma ngale upa ngone he kagena o ngeko itotiaika de pamote kali o ngeko isasalaka. 	 Daarom moeten wij heel aandachtig luisteren naar de waarheid, die wij hebben gehoord; anders zullen wij ervan vervreemd raken.


Una wotemo onaka, "Naguuna ma peqeka womiholuka de wokawi de o ngopeqeka ma somoali, una magena he wosundali ma ngale ma peqeka ma nonomaka. 	 Hij zei: "Als een man zijn vrouw verlaat en met een ander trouwt, pleegt hij overspel.


La o wange itotiai, de o doku ma sigilolino magegena qapuputuka ma deka o orasi saange, 	 Tegen de middag werd het in het hele land donker. Dat duurde tot een uur of drie.


Kanaga lo yamuruo naga yagagaka de yangangapo, de ma binukali yabuika de o rate yasipiliku. 	 Weer anderen werden bespot en afgeranseld en tenslotte geboeid in de gevangenis geworpen.


De Awi muri-muri gena yaaka maro o kia Una wasulo onaka, de o nyawa yadadala gena yangodu imagoge. 	 De discipelen deden wat Hij had gezegd.


De o wange muruo naga qabolo o paro, de o rato, de lo o moku-moku mia deru isipapaka ka komagenaka, so o ngoma de o wange ma lako lo he miakelelo kawa. Ma dodoguka, mia ngongano ma ngale ngomi mia rohe aku misalamati gena ihiwaka. 	 Wij zagen dagenlang geen zon en geen sterren. Er leek geen einde te komen aan de vreselijke storm. Langzamerhand lieten wij alle hoop op een behouden aankomst varen.


So ma dongoho magena de o Efesus ma nyawa yamuruo naga o habari ma ngale o bi nyawa o Yesus wasisalamati gena yoise iholu, so ona asa isigoko o gangamo ilalamo moi. 	 In diezelfde tijd ontstond er in Efeze grote opschudding over de persoon van Jezus. (A)


Ngone aku panako igogou ngone nanga rimoi de o Gikimoi magena lo Una Awi rimoi de ngone, sababu Una Awi Gurumi Qatetebi wonahike qabolo ngoneka. 	 En Hij heeft ons Zijn Heilige Geest gegeven; daardoor weten wij dat wij één met Hem zijn en Hij één met ons is.


Ma goginitano, o riho magenaka kanaga o Yohanes de awi dodiao yasinoto, ona magena o nyawa una wimomote manga sidongirabaka. 	 De volgende morgen was Johannes op dezelfde plaats met twee van zijn discipelen.


Qabolo de woleleleani moili wahino de wotemo, 'Tuangi, manena ani pipi. Ngohi tadiahi qaloha ai lenso ma rabaka tosisaoka. 	 Maar de derde man bracht alleen maar het geld terug waarmee hij was begonnen. 'Ik heb het in een doek gedaan en goed bewaard', zei hij.


Watiodo qaboloka, de Awi baju gena waqehe so womasitibaka, de Awi rihoka womatami kali. So womatamika, de wotemo onaka, "Idodooha o kia Ngohi taaaka nginika gena ma ngale tanu nisihodaka. 	 Toen Hij klaar was, sloeg Hij Zijn mantel om en ging weer aan tafel.


De komagena lo ngini yanau gena nako nia peqeka, bilasu nianako idodooha la nigoge o rimoi ma rabaka, sababu muna gena ami buturu imaterowa de yanau manga buturu. Bilasu de nia horomati munaka, sababu ma ngale o Gikimoi Awi laha, so maro ngini komagena lo muna gena o oho ka sidutu ikakali wosijajajika magena mamake. Nakoso ngini nia horomati munaka ihiwa, de ma orasi niwisumbayang de Una asa wosigisewa. 	 En wat de mannen betreft: U moet voorzichtig met uw vrouw omgaan. U weet dat zij minder weerstand heeft dan u. Geef haar de eer die haar toekomt, omdat God haar net als u het eeuwige leven geeft. Anders zal er een belemmering in uw gebedsleven optreden.


Kagena de o Yesus wodongosa o riho magena. So de o Yesus wotagi o doku Tirus de lo o doku Sidon ma sigilolika. 	 Jezus verliet dat deel van het land en ging op weg naar de streek van Tyrus en Sidon.


So o kia naga moi ngini nigolo de to Ngohi Ai ronga magena igogou Ngohi asa taaka." 	 Als u Mij iets vraagt in mijn naam, zal Ik het doen.


Duma o Petrus wisimahawa, so ka wotamaha o ngora ma duduka. Wotamaha de o muri moili una magegena wosupuli, de kagena o ngoraka o ngopeqeka moleleleani moi womibicarasi so o Petrus lo asa wisimahaka so wisingosa ma rabaka. 	 Maar Petrus moest buiten blijven. De andere discipel kwam terug, sprak even met de portierster en nam Petrus toen mee naar binnen.


Duma nakoso o nyawa la imadagi o bubutu ma rabaka, ona gena o bubutu yafatika, sababu manga rabaka gena o nita ihiwa. 	 Maar wie 's nachts loopt, struikelt omdat het donker is."


So kagena de Una o roti ngai motoha de o nao ngai sinoto waqehe de womamataga o dipaye de Awi sukuru watide o Gikimoiye. Qabolo de Una o roti magena watepi-tepi de Awi muri-murika wahike la ona yasitoku o nyawa yadadala ona magenaka. 	 Jezus nam de vijf broden en de twee vissen, keek omhoog naar de hemel en dankte God ervoor. Daarna brak Hij er stukken af, gaf die aan Zijn discipelen en zij brachten ze naar de mensen.


"Upa nitagapi de nitemo Ngohi tahino gena ma ngale o bi nyawa tasikadame moi de moika. Komagenawa! Ngohi tahino la ma ngale o bi nyawa tasikitinga moi de moika. 	 Denk niet dat Ik ben gekomen om vrede op aarde te brengen. Nee, eerder een zwaard.


Nako o Yahudika ma nyawa, ona magena itemo bilasu o nonako ihahairani ngomi miasikelelo onaka la ona aku yopiricaya. De lo nako o Yunanika ma nyawa, ona gena itemo bilasu de o cawaro o nyawano ngomi miasingangasu onaka la ona aku yopiricaya. 	 Al vragen Joden wonderen als bewijs en zoeken Grieken naar wijsheid,


Igogou, o Yesus Awi demo komagena ma ngale wosinonako, o Petrus done asa wosone o sangisara ma rabaka, la de o ngeko magegena o Gikimoi lo wisimulia. Qabolo de wotemo unaka, "Ngaroko komagena, bilasu ngona noimote Ngohi gena upa nomatogu bai!" 	 Daarmee gaf Hij aan hoe Petrus tot eer van God zou sterven. Jezus zei nog eens nadrukkelijk tegen Petrus dat hij Hem moest volgen.


De nitemo ngini igogou nianako idodooha o nyawa Una iwinako waasi gena niadoto, maro o nyawa ipipilo niatuda. Komagena lo ma ngeko idodooha so aku Una iwinako gena onaka niasikelelo, maro o nita moi o nyawa o bubutu ma rabaka yadisiwa. 	 Daarom beschouwt u zich als mensen die blinden op de goede weg leiden, als een licht voor hen die in het duister leven.


Duma ngone kanena panakoka, ma ngale o nyawa ma dorou gena ngaroko ona isumbayang, duma manga gogolo o Gikimoi wosigisewa. Mutuwade ona nagoona la kanaga yodupa o Gikimoika isumbayang de Awi dupa yamomote, ona magena asa Una wasigise. So ngohi totemo Una gena Awi sihino gena o Gikimoino. 	 Wij weten allemaal dat God niet naar slechte mensen luistert. Maar als iemand eerbied voor Hem heeft en doet wat Hij wil, luistert God wel.


Ma Kolano Agripa tanu noidedemo ngohika, maro o bi moi-moi o bi nabi isingongangasuka gena ngona nopiricaya, eko hiwa. Ngohi lo toninako ngona nopiricayaka." 	 Koning Agrippa! Gelooft u de profeten? Ja, ik weet dat u ze gelooft!"


Nakoso magena taaka so o Gikimoi wisimuliaka, de lo Ngohi masirete gena dede o Gikimoi so asa Ngohi woisimuliaka, so ma cunusi de igogou magena asa waaka. 	 Door wat er gaat gebeuren, zullen God en Ik in elkaar herkenbaar zijn en onze grootheid en macht zullen zichtbaar worden.


So nakoso o nyawa la kanaga de yadodara manga dodiao ipipiricayaka, de ona magena o moi-moi o kia itotiai gena yodupa yaaka, so maro ka o nita ma rabaka yogoge. De lo manga sininga ma rabaka o dorou moi lo asa ihiwa, so yomasitiari qaloha la o nyawa ma somoa lo upa o dorouku yasitura. So ngini gena bilasu nia dodiao ipipiricaya niadodara. 	 Maar wie van zijn broeder houdt, leeft in het licht en gaat zijn weg zonder te struikelen.


Duma o nyawa nagoona la kanaga igogou o Gikimoi iwidodaraka, ona magena manga sininga ma raba gena o Gikimoi lo wanako. 	 Maar als iemand God liefheeft, kent God hem.


Mutuwade nakoso podupa o Gurumi Qatetebi powimote, de ngone inangodu bilasu nanga sininga ma dupa maro Una wodudupa lo pacoho qaputuru. De nako ngini la kanaga niatagapi eko nia sininga ipapara moi gena, o Gikimoi lo asa winisimane la aku ngini nianako itiai. 	 Ik hoop dat alle gelouterde christenen onder u het daarover eens zijn. Mocht er, wat een minder belangrijk punt betreft, onenigheid zijn, dan zal God ook dat wel aan u duidelijk maken.


So ma ngale magegena o Farisika ma nyawa imatekebobicara itemo, "Ilaha! Nianano! O nyawa yadalaka o dunia ma bi ngoguno lo yangodu he Una iwimoteka. Ce!" 	 De Farizeeërs zeiden tegen elkaar: "Het helpt allemaal niets! De hele wereld loopt achter Hem aan."


Ona ngohi igolowa, duma o Yakobus, o Petrus, de lo o Yohanes ona magena asa igogou inako ka o Gikimoi ngohi woipiricaya so o habari qaloloha gena woihike ngohika, ma ngale totagi tosihabari o bi nyawa o Yahudika yasowo. Gena ka imatero wisipiricaya o Petruska so o habari qaloloha gena wihikeli unaka, ma ngale wotagi wosihabari o Yahudi ma nyawaka. 	 Zij zagen in dat het, zoals het Petrus' opdracht was het goede nieuws aan de Joden te brengen, mijn opdracht was het onder de andere volken bekend te maken.


Duma ma binukali o Yahudika ma nyawa ipipiricayawa ona yasigaro o Yahudika ma nyawa yasowo ma binukali ma ngale manga siningaka de manga edekati qatotorou o bi nyawa ipipiricayaka. 	 Maar ook daar waren weer Joden die niets van hen wilden weten. Die zaaiden onrust onder de mensen en zetten hen op tegen Paulus en Barnabas.


Kagena de Awi muri-muri yotagi de yaaka maro o kia Una wotetemo, so ona asa isidailako o Paskah ma ino magena. 	 De discipelen deden zoals Hij hun gezegd had en maakten het Paasmaal klaar.


O gisisi ma binuka itutura o tona qatetetoka ioho duma qamalaika, gena imatero bato o nyawa yoise o habari qaloloha de yaqehe de manga sininga isosanangi. Duma koloko ma ngutu ilukukuwa, so ona yopiricaya itekawa. So de ma ngale o habari qaloloha so yasisangisara, de gila-gila ona ma Jou wipalako so imakiliho de ikafirika. 	 De ondiepe grond met de rotsbodem eronder, zijn de mensen die de woorden van God horen en met grote blijdschap aannemen. Maar zij zijn oppervlakkig. Een poosje geloven zij wat God heeft gezegd maar als het erop aankomt, moeten zij er niets meer van hebben.


Ma ngale magegena nagala o nyawa kanaga itemo, "Ce! Sababu ngone o bobita o Gikimoino bilasu he pomasigocoho kawa, duma ngoneka o Gikimoi Awi laha wonasidumu de wonasiputuruka, so nagala ka qaloha ngone o dorou paakasi." De ngohi tosango, hiwa bai! Upa komagena! 	 Hoe zit het dan? Mogen wij dus zondigen, omdat wij niet meer onder de wet vallen maar op de genade van God vertrouwen? U weet wel beter.


Duma una wotemo, 'Igogou, ma deka manena ka ma ngale ngona, baba, ngohi tomanara tokaeli. De ma moiwa kanaga ani pareta taholu. Ngaroko komagena, ngona o kabi lo noihikewa, la ngohi aku o rarame taaka de ai dodiao. 	 Maar hij antwoordde: 'Luister, vader! Al die jaren heb ik mij voor u uitgesloofd. Ik heb altijd gedaan wat u zei. Maar u hebt mij nog nooit een bokje gegeven om te slachten en feest te vieren met mijn vrienden.


So kagena de ona Una Awi sone ma bake magena yaaaho waasi de yarapa kasi, qabolo de asa isisangi de o baro qaaare, mote de o Yahudika manga adati de manga galepu nakoso o sone ma bake yapoosu. 	 De twee mannen wikkelden Jezus' lichaam met de geurige kruiden in linnen doeken. Dat deden de Joden altijd als zij iemand begroeven.


O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe ngini o bi Farisi ma nyawaka. Ngini gena niodupa nimatami o puji ma tahu ma simaka la o nyawa inikelelo, de lo niodupa nitagi so niahika o pasarka la o nyawa inihoromati. 	 Wat ziet het er voor u slecht uit, Farizeeërs! U vindt het heerlijk in de synagogen op de voornaamste plaatsen te zitten. U voelt zich gestreeld als de mensen op straat u eerbiedig groeten.


Hika tosiade-ade, nakoso ngini kanaga nimasipeqeka qaboloka, de upa o ngeko nisari la nimakitinga. De nakoso ngini kanaga nimasipeqeka waasi, de upa o ngeko nisari la nikawi. 	 Als u een vrouw hebt, moet u natuurlijk niet van haar scheiden. Hebt u geen vrouw, probeer dan ook niet er één te vinden.


La ma ngale komagena, nakoso paaku, de ngone bilasu o loha paaka pokaeli o bi nyawa yangoduka, de ma boboloi o bi nyawa ma Kristus wipipiricayaka ona magena maro ka to ngone nanga gianongoru o tahu moi ma rabaka. 	 Daarom moeten wij altijd als we daarvoor de gelegenheid hebben, voor iedereen goed en vriendelijk zijn, in het bijzonder voor onze medechristenen.


Ma orasi o Yesus wodoto o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka, de Una womasano, "Qadoohaso o bi guru agama magena aku itemo o Salamati ma Kolano Una magena Awi sihino o Daud awi ahelino. 	 Terwijl Jezus op het tempelplein stond te spreken, stelde Hij de mensen een vraag. "Hoe kunnen de godsdienstleraars nu zeggen dat de Christus een zoon van David moet zijn?


De o Filipus wosano o Yesuska wotemo, "Jou, tanu Ngona nomisikelelo o Baba Gikimoi ngomika, de mia sininga asa igogou qanali." 	 Maar Filippus zei: "Here, laat ons de Vader zien; dat is genoeg."


Ma orasi o imamka ma bi sahe de lo o Farisika ma nyawa to Una Awi ade-ade gena yoise, de ona yanako Una wasimeta onaka. 	 De leidende priesters en Farizeeërs begrepen nu wel dat deze voorbeelden op hen sloegen.


So kagena de o Gikimoi Awi Tahu ma jojaga ona de moili to ona manga sahe o bi rasul magena yangosoka, duma o bi jojaga he yangangapo kawa, sababu yamodo nako yangangapo done o nyawa yadadala yatoosa de o teto yasipaka. 	 De leider ging er met zijn mannen op af en nam de apostelen zonder geweld gevangen; zij waren bang dat het volk hen anders met stenen zou bekogelen.


Duma Una o siminiko wadedemo kasi, wotemo komanena, "Nia dodagi ma rabaka upa lo o kia naga nimagaho, cawali ka o didiki. Upa o maru nimagaho, o karong, eko lo o pipi. 	 Ze mochten niets meenemen voor onderweg, behalve een stok.


so de o Neapoliska miutika, de mimajobo kali mitatagi kagena mimasidiado o Filipi ma kotaka. O kota magena o kota ilalamo o daera moi o Makedonia ma kuasa ma rabaka, de lo ma nyawa o kota magenaka manga sihino o Romano. De o wange muruo naga ngomi kagena migoge. 	 Vandaar reisden wij naar de Romeinse kolonie Filippi, de voornaamste stad in dat deel van Macedonië en bleven er enkele dagen.


De o Yesus gena wodadi ma Imam Wilalamo la kagena ngone de o Gikimoi maro o baba so Awi nyawa o tahu ma raba moi waaturu. 	 Jezus is de grote priester, Die in het huis van God is aangesteld.


O nyawa la kanaga manga rohe masirete de yoduhudu gena pamakewa, duma ona imasidodiahi manga rohe gena yapalihara de yojaga, ka imatero maro ma Kristus lo ngone Awi gogobu wonapalihara de wonajaga, 	 Geen mens haat zijn eigen lichaam, maar verzorgt en voedt het, zoals ook Christus zorgt voor de Gemeente,


La upa sidago Ngohi tahino tinisitodokano de tinisitodadaheno ngini o gogiolo ma rabaka. 	 Pas ervoor op dat je niet slaapt als Ik plotseling kom.


'Ngohi manena qabolo to ngona ani ete de ani topora manga Gikimoi, ena gena o Abraham, o Ishak, de o Yakub manga Gikimoi.' Mutuwade o Musa witirine de wimodo, so he wanano kawa. 	 'Ik ben de God van uw voorouders, de God van Abraham, Isaäk en Jakob.' Mozes begon te beven van schrik en durfde niet meer te kijken.


De Una wosango wotemo unaka, "Nakoso igogou ngona notemo nosanangi nosone ma ngale Ngohi noiriwo, ce, Ngohi tonisingangasu ngonaka, sutusi o toko isore waasi, de igogou ngona asa o nyawa manga simaka nomanosu, notemo Ngohi noinakowa sidago lo ma para ma saange." 	 "Alles voor Mij over?" vroeg Jezus. "Luister goed, nog voor de haan kraait, zul je drie keer gezegd hebben dat je Mij niet kent!"


Duma nianano! Naguuna done asa woisiiija Ngohi, una magena kanaga Ai dateka de wooqo dede Ngohi bai! 	 Maar hier bij ons aan tafel zit de man die Mij zal verraden.


Komagena so o nyawa nagoona la kanaga o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino gena isibicara, ona magena bilasu yogolo la o cocatu moili yamake so o bahasa ma ngale gena aku yadedemo manga dodiaoka. 	 Daarom moet iemand die in vreemde talen spreekt, God vragen of hij het ook mag uitleggen.


Ma ngale o Gikimoi o nyawa manga dorouno wasisalamati la o oho ka sidutu ikakali yamake gena, idodooha asa wosiganapu, magena o bi nabi isingongangasu iqomaka gena ona yanakowa so asa yatailakosi. 	 De profeten begrepen niet wat die redding inhield. Hoewel zij er ijverig naar zochten en erover schreven, hadden zij nog heel veel vragen.


de ona wisisosihito una la wisisupu o kota ma duduka, so kagena de o teto wisipapaka. De o saksi yamuruo naga magena manga juba yahoi de yahike o Farisika ma nyawa o gohiduuru moika, awi ronga o Saulus, la wojaga. 	 Zij sleurden hem de stad uit en gingen om hem heen staan. De getuigen begonnen hem met grote stenen te bekogelen. Zij trokken hun mantels uit en legden die neer bij een toeschouwer, een jonge man, die Saulus heette.


Kanaga ma Kristus Awi Gurumi manga sininga ma rabaka wasingangasu onaka, Una done asa o sangisara widahe de ma duuruka lo asa o loha widahe ifoloisi idala. So magena muruoka de ma dongoho kiaka ona yodupa yanako, so ona yatailako isidodiahi. 	 Zij vroegen zich af wat de Geest van Christus, Die in hen was, bedoelde. Want Hij vertelde hun over de vreselijke dingen die Christus zou doormaken en over de verheerlijking die daarop zou volgen. Het was hun niet duidelijk, wanneer en onder wat voor omstandigheden dat allemaal zou gebeuren.


Ngaroko komagena, ngohi gena ngini tiniqoha kawa, duma o moi-moi o surati manena ma rabaka tinidelefo gena maro o sosininga moi nginika. Sababu ngohi manena o Gikimoi Awi laha so woisitatapuka, 	 Maar een van de redenen waarom ik zo vrij ben geweest u bepaalde dingen te schrijven, is dat ik het nodig vond uw geheugen op te frissen. Dat kon ik doen dank zij de genade, die God mij heeft gegeven.


Ongo Elisabet gena morohe ma deka he o ngoosa butanga qabolo, de o Gikimoi wosulo so o malaikat Gabriel gena una wotagi o Nazaretka, o doku moi o Galilea ma tonaka, 	 Toen Elisabeth in haar zesde maand was, stuurde God de engel Gabriël naar Nazareth, een dorp in Galilea.


Kagena de o Yesus ami giaka wapaqa so milohaka. Gila-gila miputuruka, so muna aku Una mowileleani. 	 Hij raakte haar hand aan en de koorts verdween. De vrouw stond op en maakte een maaltijd voor Hem klaar.


Sababu o bi nyawa ma dorou magegena asa yodupa yaaka o dorou maro ka to ona manga rohe masirete isiboso de cawali ka o pipi yonyafusu, komagena lo o dorou yodupa yaaka gena imacaralamo, so manga demo masireteka lo ona imasihie, sidago lo yobicara maro o nyawa manga agama ihihiwa, de yoholu yasigise manga dodihimoka, de yoholu manga sininga ma loha yahike so manga sininga gena o Gikimoi wodupawa, 	 Want de mensen zullen alleen van zichzelf en van hun geld houden; zij zullen verwaand en protserig zijn; zij zullen God belachelijk maken en hun ouders ongehoorzaam zijn; zij zullen ondankbaar en door-en-door slecht zijn.


O Gikimoi Awi bobita ma demo gena, 'Niahoromati to ngini nia baba de nia awa,' de lo 'Nagoona manga awa de manga baba la yatemo qatorou, ona magena manga fanggali bilasu yatooma.' 	 Waarom zet u tradities ervoor in de plaats? Gods wet zegt bijvoorbeeld: 'Heb eerbied voor uw vader en moeder en wees goed voor hen.


De lo tanako asa to ngini nia sidongirabano o bi nyawamoi-nyawamoi manga damatoko isibicara, la ma ngale o bi nyawa ipipiricaya yagegego la bilasu yapiricaya onaka. 	 Zelfs sommigen van u zullen de waarheid verdraaien en proberen de christenen aan hun kant te krijgen.


Cawali ka Una ngohi woisilolohaka gena wahino o Gikimoino. Nakoso hiwa, de o kia naga moi lo akuwa waaka." 	 Als deze Man niet van God kwam, had Hij zoiets nooit kunnen doen."


Duma ngone manena gena inasowo o nyawa la kanaga imakokiliho de ipiricaya kawa, gena done ona yasangisara. Duma ngone o nyawa la kanaga o Gikimoi powipiricaya, gena asa pooho ka sidutu ikakali. 	 Wij horen niet bij de mensen, die God de rug hebben toegekeerd en de ondergang tegemoet gaan. Nee, wij horen bij de mensen die op God vertrouwen en gered worden.


Ngaroko o Daud gena o Gikimoi witidewa o sorogaye, duma ma ngale o Yesuska gena o Daud wotemo, 'O Gikimoi wotemo ai Jouka: Nomatamiye to Ngohi Ai girinaka la Ai horomati namake 	 David is niet zelf naar de hemel gegaan en sprak dus niet over zichzelf toen hij zei: 'Dit sprak de Here tot mijn Here: Kom naast Mij zitten, aan mijn rechterhand,


So kagena de o Yesus asa wotemo una magenaka, "Ce! Nomiqohaka, la muna maaka komagenena. Sababu o gososo madodiahi magena Ai rohe mosidailakoka, ma meta done ma orasika Ngohi asa ipoosu. 	 "Laat haar toch begaan", zei Jezus. "Zij heeft dit gedaan als voorbereiding op mijn begrafenis.


O Yesus womasidiado o Kana ma dokuka o Galilea ma tonaka, de ma goginitano kanaga o kawi ma rarame moi yaaka, so Una ma awa lo kagena naga. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht.


Ena gena, o Gikimoi wodupa onaka wasingangasu kanaga to Una Awi laha ka idala asa wahike, upa ka o Yahudika ma nyawa, duma o Yahudika ma nyawa yasowo, ena gena o bi bangsa yangoduka. De Awi laha ka idala, magena iqoqomaka wasimane waasi gena, ma Kristus done wogoge to ngini o Yahudika ma nyawa nisowo nia sininga ma rabaka, so niongongano igogou ngini lo aku winisimulia. 	 Hij wilde dat zij zouden weten wat een rijk en prachtig geheim Hij voor alle volken heeft. Dit is het geheim: Dat Christus in uw hart wil leven. Hij is uw hoop op Gods heerlijkheid.


De wopipilo kawa magena foloisi winali de wotemo, "Awalele, Jou! Igogou, de tagogou tonipiricaya Ngonaka gena Una magena." So womabukuku de wisuba Unaka. 	 "Ja, Here", zei de man, "ik geloof in U." En hij knielde voor Jezus neer.


Ma ngale awi piricaya so o tona kiaka o Gikimoi wijajaji unaka so una asa womasidiadoka, de wogoge maro ka o nyawa ma somoano moi. So awi dadaru ma dodalake lo ka o barono de kagena wogoge, de komagena lo to una awi ngopa de awi danoku o Ishak de o Yakub, ona lo yamake o jaji magena ka imaketero de o Gikimoi wahihike. 	 En zelfs toen hij in het land kwam dat God hem beloofd had, woonde hij in tenten als een vreemdeling; evenals Isaäk en Jakob, aan wie God dezelfde belofte deed.


De kagena manga sidongirabaka lo o Farisika ma nyawa yamuruo naga lo yasusulo o Yohaneska. 	 Er stonden ook enkele Farizeeërs bij,


Mutuwade o Abraham awi doku Kasdim wodongosa so womatuluru wokahika o Haranka. So kagena de awi baba wosoneka, de magena o Abraham una o Gikimoi wituluru kali o tona magenenano, kekiaka ngini lo niododogogeka o orasi manena. 	 Hij trok uit zijn vaderland weg en ging naar Haran. Daar bleef hij wonen tot zijn vader stierf. Die was namelijk met hem meegegaan.


So magena ipasaka, de o Yahudika manga rarame moi ma orasi yaadoka, de o Yesus wotagi kali o Yerusalemka o rarame magena wamote. 	 Jezus ging enige tijd later terug naar Jeruzalem om een van de Joodse feesten bij te wonen.


Awi gogoho itiaiwa komagena, so o Gikimoi bilasu una wisisala de wisidapano. Ena gena, una awi keledai ngaroko o haiwani moi, duma o Gikimoi maenaka wahike o cawaro ma ngale yaaku ibicara maro o nyawa, de maena aku o Bileam awi dorou isidapano de iwisimahawa awi manara ifufuma magena upa he waaka kali. 	 Maar hij werd terechtgewezen door zijn ezel, die met de stem van een mens tegen hem sprak. Dat stomme dier weerhield hem ervan domme dingen te doen.


La Una womatinga sutu ikuruka, de o tonaku wobukuku de wosumbayang, de wotemo, "Ya Baba, qangodu aku naaka de idadi, so tanu natide la noisitilaku o sangisara ma ngeko manena. Duma upa namote to Ngohi Ai sininga ma dupa manena, la tanu idadi de imaaka ka to Ngona Ani sininga ma dupa." 	 Hij ging een paar stappen verderop en knielde met Zijn gezicht op de grond en bad: "Vader! Als het mogelijk is, laat deze beker dan aan Mij voorbijgaan. Maar niet wat Ik wil moet gebeuren, maar wat U wilt."


Duma ona magena imatoore itemo, "Hiwa! Upa Una, duma o Barabas nowipalako de nomihike ngomika." O Barabas una gena ma orasi iqoqomaka de itagi icacanga de lo ikudoti o Romaka yalawangi de una magena ikokoora wamote so wokoora. 	 "Nee!" schreeuwden zij. "Nee, niet Hem, maar Barabbas!" Barabbas was een misdadiger.


De lo ma orasi ngini iniosika gena, isinonako ngini dede o dorou asa nimarimoi kawa, maro o nyawa moi yosone so yapoosuka gena imarimoi kawa dede o kia naga o duniaka. De lo ngini niopiricayaka o Gikimoi Awi kuasa gena wasikelelo ma orasi ma Kristus o soneno wisioho kali, so asa ngini o oho ma duhutu niamake, maro o nyawa o sone ma rabano yasimomi de yasioho kali. 	 U bent in de doop met Christus begraven. Maar door het geloof in de macht van God, Die ook Hem heeft opgewekt uit de dood, bent u nu met Hem opgestaan en hebt u nieuw leven ontvangen.


Upa sidago ngini gena inikulaika. Hika nisosininga! Nakoso ngone pomadodiao dede o nyawa ma dorouka, igogou ngone done to ona manga gogoho asa pamote. Ma ngale gena, nakoso ngini niamote o nyawa la kanaga itemo isosone done yasioho kawa, de ngini gena asa inikulaika. 	 Maar laat u niets wijsmaken. Slechte vrienden bederven goede zeden.


Duma kanaga lo o nyawa moi awi ronga o Ananias. Una de ma peqeka ami ronga ongo Safira ona yasinoto lo manga arata to ona moi isiijaka. 	 Ook een zekere Ananias verkocht een stuk land. Maar hij hield, met instemming van zijn vrouw Saffira, een deel van de opbrengst achter.


De komagena lo ngone inanali, nakoso ma ngale o Jou Yesus powipiricayaka, so kanaga ngone inasisangisara. Sababu ngone panako nakoso inasangisara, so nanga piricaya asa foloisi idadi qaputuru so o sangisara gena pamoku. 	 Maar dat is niet het enige waarover wij zo blij zijn. Wij zijn ook nog blij als wij het moeilijk hebben, want wij weten dat wij daardoor leren vol te houden.


De lo kanaga ma binukali yodupa o Yesus iwidahake de ma ngale o dorouku wisitura, so yogolo Una o nonako ihahairani wasikelelo la ona aku yanako igogou Una o Gikimoi wisulo so wahino. 	 Anderen zeiden dat Hij maar eens moest bewijzen dat Hij de Christus was en zij probeerden Hem over te halen een teken uit de hemel te doen.


Ma ngale o Yusuf awi piricaya so ma orasi he yadangade wosone, de una wosingangasu o orasi ma simaka ona o Israel awi ngopa de awi danoku done o Mesir ma tonaka de asa yangaho yasisupu. De lo wobeseso wotemo, "So done asa winiriwo de winingaho, de to ngohi ai sone ma bake lo bilasu ngini niatota." 	 Omdat Jozef op God vertrouwde, heeft hij aan het einde van zijn leven gezegd dat de Israëlieten eens uit Egypte zouden wegtrekken. Hij was daar zo zeker van, dat hij hen plechtig liet beloven zijn beenderen uit Egypte te zullen meenemen.


Nakoso ngini iningaho o puji ma bi tahuka, de inikalaki nagoona ipopareta manga simaka, upa lo nimodo ma ngale o kia bilasu ngini nisango. 	 Als jullie moeten terechtstaan in de synagogen en voor de autoriteiten, maak je dan niet ongerust over wat je moet zeggen om je te verdedigen.


Kanaga o Gikimoi Awi bobita gena o Musa walefoka, duma o Yesus Kristus wosidumuka o Gikimoi Awi laha, de lo o Gikimoi Awi dodoto itotiai wonadotoka. 	 In de wet van Mozes is ons al verteld wat wij wel en niet moeten doen. Maar Jezus Christus bracht ons genade en waarheid.


Sababu ngohi toninako ani sininga ma rabaka iwedo de o doosa ngomika, so naakuwa o dorou magena naqoha, koloko o gumi nipilikuka so nomasose lo naakuwa." 	 Ik zie dat u vergiftigd bent door jaloezie, dat u gevangen zit in uw eigen zonde."


De nakoso ngini la o Gikimoika nigolo de o moi-moi nigogolo gena asa niamakewa, sababu nigolo de nia edekati qatorou. Ngini nigolo de nia edekati ma ngale o moi-moi nionyafusu gena niapake la aku ka ngini masirete nimasisanangi. 	 Of u bidt Hem er wel om, maar krijgt niets. Wel, dan hebt u het Hem op een verkeerde manier gevraagd. Als u Hem alleen iets voor uw eigen genoegen vraagt, geeft Hij het niet.


So wisimamaqe qabolo, de Awi juba qauungu yahoi de wisitiba kali to Una Awi juba masirete. De asa wituda wisisupu so itagi la iwisidasangahadi. 	 Na afloop van al dit gespot deden zij Hem de rode mantel af, trokken Hem Zijn eigen kleren weer aan en namen Hem mee om gekruisigd te worden.


De lo o dunia manena nanga baba ngone inadoto, de ngone ona gena pahoromati de pasigise. Nako komagena, igogou ngone bilasu powisigise o Gikimoi de ma boloika, Una gena nanga Baba o sorogaka, la ngone aku pooho ka sidutu ikakali. 	 Vroeger, toen wij nog kinderen waren, kregen wij straf van onze natuurlijke vaders en wij hadden respect voor hen. Moeten wij ons dan niet nog veel meer onderwerpen aan de opvoeding van onze geestelijke Vader? Dan pas zullen wij leven.


Ngohi tobicara nginika gena, imatero maro to ngohi ai ngopa-ngopa masireteka. Ena gena, maro ngomi minisayangi ilamo nginika, komagena lo hika ngini nimisayangi ilamo ngomika bai! 	 Ik doe nu alsof u mijn eigen kinderen bent. Zet uw hart voor ons open en beantwoord onze liefde.


So qaboloka, de Una wotagi wokahoko o Kapernaum ma dokuko. Ona itagi imakangaho gena ma awa, de Awi nonongoru, de lo Awi muri-muri. So o wange muruo naga ona igoge o doku magenaka. 	 Hierna ging Hij met Zijn moeder, broers en discipelen naar Kapernaüm, maar zij bleven daar niet lang.


So komagena lo ma Kristus. Ka ma moi wosone Awi rohe wahike o Gikimoika la o nyawa manga dorou wamoku. De o orasi moi done asa imasidiado de Una asa wahinoli ma sinotoka, upa ma ngale o dorou wamokuli, duma o nyawa Awi hino yododamaha ma ngale ona magena asa wasisalamati. 	 zo zeker zal Christus (nu Hij gestorven is om de zonden van vele mensen weg te nemen zonder zonde terugkomen. Hij zal komen om ieder te redden, die verlangend naar Hem uitziet.


Una Awi sangisara wamoku, maro kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefoka itemo, "Una gena o dorou moi lo waakawa, de o damato moi lo wapetowa." 	 Hij deed geen kwaad en zei nooit iets wat niet waar was.


De lo ngomi miakeleloka de miasingangasu qabolo o bi nyawaka gena o Baba Gikimoi wisulo ma Ngopa yanau wahino la wasisalamati o bi nyawa yangodu. 	 Omdat wij het met eigen ogen hebben gezien, getuigen wij ervan dat God Zijn Zoon gestuurd heeft als Redder van de wereld.


So ngomino wahino, de o Paulus awi doi ma bobiliku waqehe so awi qohu de lo awi gia wapiliku. Qabolo de wotemo, "O Gurumi Qatetebi wosingangasuka wotemo komanena, 'O Yahudika manga roriri o Yerusalemka de awi doi ma bobiliku done asa ma duhutuka wisipiliku gena komanena. Qabolo de o bi nyawa o Yahudika yasowo manga bobaretaka asa una iwisidoa la iwitailako.' " 	 Hij stapte op ons toe, pakte de riem van Paulus en bond zichzelf ermee vast. "Luister naar de woorden van de Heilige Geest", zei hij. "Zo zullen de Joden in Jeruzalem de eigenaar van deze riem vastbinden en aan de Romeinen uitleveren."


De lo upa nitodamatoko moi de moika. Sababu to ngini nia sininga ma dupa qatotorou de o manara iqoqoma niaaakaka, magena niaaka kawa de niaumoka. 	 Lieg niet tegen elkaar; dat hoorde bij uw oude leven, waarmee u hebt afgerekend.


O bi rasul o Yerusalemka yogiise, ena gena o Samariaka ma nyawa o Gikimoi Awi habari qaloloha yopiricayaka. So kagena de ona yasulo la o Petrus de o Yohanes itagi yakahika onaka. 	 De apostelen in Jeruzalem hoorden dat de bevolking van Samaria in de Here Jezus was gaan geloven. Daarom stuurden zij Petrus en Johannes erheen om eens te kijken.


De o Yudas de o Silas, ona lo o nabi maro o Paulus de o Barnabas, so idala yasibicara o nyawa ipipiricaya o Antiokhiaka de lo yasiputuru sidago manga sininga ipeleso kawa. 	 Daarna hielden Judas en Silas, die het woord van God konden brengen, allebei een lange toespraak. De christenen werden daardoor bemoedigd en versterkt in hun geloof.


o gota ma kahi qamumuti, o rapa-rapa, o manyanyi, o gososo qabobou de lo o silo qamumuti, o anggur, o gososo o zaitun ma hutu ma sopono, o terigu tepung ihahali de lo o gandum, o sapi, o duba, o jara, o padati de lo o bi gilalo o manara qatotubuso yaaaka. 	 van brons, ijzer en marmer, van kaneel en andere specerijen, van parfums, zalven en wierook, van wijn en olie, van fijn meel en graan, van lastdieren en schapen, van paarden en wagens, en zelfs van slaven, levende mensen.


Kagena de o Gikimoi Awi Gurumi idahe de ai sininga wapareta kali, de o malaikat una magena woingaho o tona ibobeleu moika. De kagena ngohi takelelo o haiwani ilalago qasosawala de o ngopeqeka moi mopaneku. O haiwani magena ma sahe ngai tumudingi de ma tadu lo ngai tumudingi, de lo ma rohe ma sigilolino isilefo o ronga-ronga ma dorou idadala isimeta o Gikimoika. 	 De engel nam mij in de geest mee naar een woestijn. Daar zag ik een vrouw op een rood beest zitten. Het beest had zeven koppen en tien horens en zijn lijf stond vol met scheldnamen tegen God.


Kagena de Una wotemo onaka, "Ai sininga ma sangisara qatubuso, tamalo gena maro he tosone. Ngini kanena nigogoge la nimajaga dede Ngohi." 	 Hij begon angstig en onrustig te worden. "Ik ben doodsbang", zei Hij. "Mijn hart breekt van verdriet. Blijf hier met Mij waken."


Ona yamogiowo de sinoto gena o Yesus wasulo so itagi de o siminiko wadedemo kasi wotemo komanena, "Nia dodagi ma rabaka upa lo o bi Yahudika ma nyawa yasowo to ona manga daeraka nitagi. De lo upa nitagi o Samaria ma nyawa manga bi dokuka. 	 Jezus stuurde hen erop uit met de opdracht: "Ga niet naar de ongelovigen of de Samaritanen,


De ona o ngopa magena iwingaho Unaka. La o toka magena Una wikelelo, de o ngopa una magena wiaka so awi rohe wosipapaka o tonaku, de womalololo, de awi rohe lo iira-iraka, de awi uru lo igekoka. 	 Kom, breng de jongen maar hier." Dat deden zij, maar zodra de boze geest Jezus zag, kreeg de jongen vreselijke stuiptrekkingen. Hij viel op de grond en rolde heen en weer; het schuim stond hem op de mond.


Duma o Yesus wanako to ona manga sihaga so wotemo ona magenaka, "Awadede! Qadoohaso Ngohi nisabatolo. Hika niaahono o pipi ngai moi la Ngohi tanano." 	 Jezus doorzag hen en zei: "U probeert Mij weer te vangen, hè? Geef Mij eens een geldstuk, dan zullen we eens zien."


Ma orasi o Yahudika ma nyawa yasowo o demo magena yogiise, ona yanali de imore ma ngale o Gikimoi Awi demo magena yogiliri, de o nyawa nagoona o Gikimoi wahirika la yamake o oho ikokakali, ona magegena asa iwipiricayaka. 	 Toen de niet-Joodse mensen in de stad dat hoorden, waren zij blij verrast. Zij vonden het heel fijn dat Paulus hun over de Here vertelde. En allen die bestemd waren voor het eeuwige leven, geloofden wat hij zei.


Manga dala kanaga ka yanau gena yacala motoha (o ngopeqeka de o ngopa gena yaeto waasi). So Una wosulo Awi muri-murika, "Hika o nyawa yadadala magena niatotolomuno de niasigogeku, so kanaga o dolomu moi-moi gena yamomoritoha." 	 Want er waren maar liefst 5000 mannen! "Zeg tegen de mensen dat zij op de grond gaan zitten", zei Hij. "In groepen van vijftig."


La o nyawa yamuruo naga imaooko yakelelo de yasano onaka, "He! Ngini magena nidooha. Qadoohaso o keledai ma bobiliku niasose de niaqehe." 	 "Wat moet dat daar?" riepen een paar mensen die het zagen. "Is dat veulen soms van u?"


Kagena de o Yesus wotagi o Zaitun ma Talaka so ma qokuka wogogeku. De Una ka womatengoka, de Awi muri-muri yahino ma ngale imasano. Ona wisano Unaka itemo, "Baba, hika nomisingangasu muruoka asa o hali notetemo magena idadi. De lo nomisidumu o nonako o kia idadi nakoso Ngona asa nahino de lo ma orasi ma dodogu imasidiado." 	 "Wanneer zal dat gebeuren?" vroegen de discipelen later, toen Hij met hen op de helling van de Olijfberg zat. "Waaruit kunnen wij opmaken dat U terugkomt en dat deze tijd naar zijn einde loopt?"


Qabolo de ngohi toise kali o ili moi koloko o nyawa yadadala manga ili, eko o selera ma ake de ma deneta ma kuguru, eko lo o diwotu ilalamo ma dupuru, gena itemo, "Hika! O Jou Gikimoi Awi ronga posilamo, sababu Una Wokokuasa de lo o nyawa yangodu wakolano. 	 Daarna hoorde ik een grote menigte. Het leek wel op het geluid van een enorme waterval of van zware donderslagen. "Prijs God", zeiden zij. "De Here, onze Almachtige God, regeert!


Ma moiku o Yesus kanaga wosumbayang. Wosumbayang qaboloka, de Awi muri moi wotemo Unaka, "Jou, togolo tanu Ngona nomidoto ngomika la misumbayang, maro o Yohanes Wooosi wadoto wimomoteka la isumbayang." 	 Op een keer was Jezus ergens aan het bidden. Toen Hij daarmee ophield, kwam één van Zijn discipelen bij Hem en vroeg: "Here, wilt U ons leren bidden? Johannes de Doper heeft het zijn discipelen ook geleerd."


Ma dongoho o Yesus wodoto qabolo so ka womatengoka, de Awi muri-muri yamogiowo de sinoto de o nyawa wimomote yamuruo naga imasano Unaka, tanu Awi ade-ade ma ngale gena wasingangasu onaka. 	 Later waren Zijn twaalf discipelen en enkele anderen met Hem alleen. Zij vroegen wat Hij nu eigenlijk met die gelijkenis bedoelde.


Ngohi tohawateri upa sidago, nakoso ngohi tahika kali nginika, de ngini nia simaka o Gikimoi asa ngohi woisimaqe. Upa sidago ngohi toari ma ngale ngini nia sidongirabano kanaga nidala o dorou niaakasi. Sababu ngini gena nimatoba de nimatoduba waasi nia dorou iqoqomano, gena nisundali de o nyafusu ma dorou niaaka, de o moi-moi qatotorou niodupa sidago lo nia rohe maro ka o haiwani so o maqe gena niodupa niaaka. 	 Ik ben bang dat God mij zal vernederen door de situatie die ik bij u zal aantreffen. Dat ik bedroefd moet zijn als er nog velen zijn, die gewoon blijven zondigen en zich niet afkeren van hun onreinheid, hoererij en losbandigheid.


Sidago o bi kolano o dunia ma rabaka de o bi roriri imatolomu de imatekefakati la yakudoti o Jou de lo Una wisitatapu maro o Salamati ma Kolano gena.' 	 De machthebbers van deze wereld hebben hun hoofden bijeen gestoken en de leiders spannen samen tegen de Here en Zijn Gezalfde.' (B)


Komagena so ona ma binuka de manga arata de manga alamu asa isiija, la ma pipi de yasitoku o nyawa yangodu manga sidongirabaka, imamote o nyawamoi-nyawamoi manga oho ma kurangi. 	 Zij verkochten hun huizen en andere eigendommen en het geld gaven zij aan mensen die het nodig hadden.


De o nyawa yamuruo naga wimomote, ena gena o Pirus awi ngopa o Sopater o Berea ma kotaka wogogoge, komagena lo o Aristarkhus de o Sekundus o Tesalonika ma kotaka yogogoge, de o Gayus o Derbe ma kotaka wogogoge, de o Timotius, de lo o Tikhikus de o Trofimus ona yasinoto o Asiaka yogogoge. 	 Een aantal mannen ging met hem mee: Sopater, de zoon van Pyrrhus, uit Berea; Aristarchus en Secundus uit Thessalonica; Gajus uit Derbe; Timotheüs; Tychicus en Trofimus uit Asia.


Mia dodiao nipipiricaya, sababu ngini gena asa ka o Jou Yesuska niwipiricaya qaputuru so ngomi kanena lo, ngaroko mia susa ilamo de lo o nyawa asa imisisangisara, duma mia sininga ma rabaka lo aku de ma buturusi. 	 U zult wel begrijpen, broeders, wat een geruststelling uw geloof voor ons is, nu wij zoveel moeite en zorgen hebben.


So igogou, o Iblis asa wodadi to ngini nia baba. Komagena so ngini niodupa nisigise de niaaka una awi nyafusu ma dorou. O Iblis ma sininga gena komanena. Ma nonomaka, kanaga una magena wototooma moi. Kanaga awi rabaka o diai moi lo ihiwa, so una woholu o kia naga itototiai wamote. O Iblis gena o damato wodupa so una gena o damato ma baba. So una awi damato gena itoguwa, sababu o damato ma demo gena ka o Iblis ma demo. 	 D t is de reden. U bent kinderen van de duivel en doet met plezier wat hij wil. Hij is al sinds het begin een moordenaar en heeft altijd buiten de waarheid gestaan, want de waarheid is hem vreemd. Hij kan alleen maar liegen. Hij is de bron van de leugen.


Una Awi edekati gena iqoqomaka wosimane waasi, duma o orasi manena de asa wonasimane qabolo ngoneka. Iqoqomaka, maro to Una Awi dupa masirete, Una Awi edekati magena wositatapu la ma Kristus asa wosiganapu. 	 Hij verlangde ernaar ons het geheim bekend te maken waarom Hij Christus heeft gestuurd.


De ona yadadala o Yerusalemka, ona magena iwisasari Una gena, imatotolomu o Gikimoi Awi Tahuka de imatekededemo, "Idodooha niafikiri. O Yesus gena asa Una wahino, eko hiwa. Nagala Una asa woholu nanga rarame wamote." 	 Zij keken rond of Jezus er ook was. "Wat denk je?" vroegen ze, terwijl zij met elkaar in de tempel stonden te praten. "Zou Hij ook komen?"


O Stefanus una magena o Gikimoi Awi laha de Awi kuasa iwisidumuka, sidago una o nonako ihahairani ifoloisi ilamo waaka o Yahudi ma kawasa manga simaka. 	 Stefanus, was vol van geloof (A) en kracht van God. Hij deed grote wonderen en buitengewone dingen onder het volk.


So ka qaloha orasi manena o manara magena ngini nisidofa sidago lo nisibolo. So, ma ngale nia gaeli la nisidailako, komagena lo ngohi tongongano kanaga de nia gaeli la o manara magena aku nisidofa sidago nisibolo, de nisimote to ngini nia buturu masirete. 	 Destijds toonde u de bereidheid om te helpen. U kunt dat nu in daden omzetten. Laat het enthousiasme niet verminderen en geef wat u hebt.


So ngone panako qaboloka, kanaga o nyawa nakoso ona yotemo, "Igogou, o Gikimoi towipiricayaka," duma o loha moi-moi yaakawa, de o Gikimoi asa wotemo, "Ona manga sininga gena itiai waasi." Duma o nyawa nakoso yopiricayaka de ona lo asa yodupa o loha moi-moi yaaka, ma ngale ona magena o Gikimoi lo asa wotemo, "Ona manga sininga gena itotiai Ngohika." 	 Hieruit blijkt dus dat een mens gered wordt door wat hij gelooft én door wat hij doet.


Ngaroko wanakoka o kia asa waaka, duma Una wobicara de wasano komagena ma ngale o Filipus gena witailako. 	 Niet dat Jezus eten wilde kopen. Hij was iets anders van plan, maar was alleen benieuwd wat Filippus zou antwoorden.


Bilasu ngini niaaka komagena la ma ngale ona o Yesus wipipiricaya waasi asa ngini inihoromati, de lo ma ngale ngini nia oho ma kurangi upa he o nyawa nagoonaka bato lo nimagolo. 	 Dan zullen buitenstaanders u vertrouwen en respecteren; en u zult bij niemand uw hand hoeven op te houden.


O orasi manena gena ngini nipeleso, sababu kangano tinidedemoka Ngohi bilasu tinidongosa. 	 Mijn woorden maken u verdrietig.


De lo ngaroko ngohi kanaga ai arata qangodu tahike o nyawa isususaka de lo ma ngale o Jou Yesus towipiricaya so ngohi ai rohe tahike la o nyawa aku yatupu, duma ai dodara o nyawaka gena he ihiwa, de ngohi ai oho gena asa ma faida ka ihiwa. 	 Als ik mijn bezittingen stuk voor stuk uitdeel en mijn lichaam geef om te worden verbrand, maar geen liefde heb, dan heb ik er niets aan.


Duma una womanosu de wotemo moleleleanika, "Ngohi tanakowa o kia ngona notetemo gena!" 	 Maar Petrus ontkende heftig: "Welnee, hoe komt u daarbij?"


So kagena o Yahudika ma nyawa de lo o Yunanika ma nyawa yahohoromati, bai yanau de lo o ngopeqeka, yadadala o Yesus iwipiricayaka. 	 Het gevolg was dat velen van hen in Jezus Christus gingen geloven. Onder hen waren ook veel invloedrijke Griekse vrouwen en mannen.


De o Yohanes wotemo o Yesuska, "Baba Guru, ngomi miwikelelo o nyawa moi o toka wodusu de to Ngona Ani ronga bai! So ngomi miwisimahawa, sababu una gena to ngomi mia dodiaowa." 	 Johannes zei: "Meester, wij hebben iemand gezien die Uw naam gebruikte om boze geesten te verjagen. Wij hebben hem gezegd dat dat niet mocht, omdat hij niet bij ons hoort."


De Una wosango wotemo, "Nakoso ngini o Gikimoi Awi Tahu manena niaruba, de ma deka ka o wange saangeka de Ngohi asa tosigoko kali." 	 "Breek deze tempel af", zei Jezus. "En in drie dagen zal Ik hem weer opbouwen."


Mutuwade ngomi imatero maro o soneku he mitura, ma ngale ngini aku o oho ka sidutu ikakali gena niamake. 	 Doordat wij Hem bekendmaken, staan wij telkens weer oog in oog met de dood; maar voor u is het gevolg daarvan dat u eeuwig leven hebt gekregen.


O dodoto magena o Gikimoi wonasikeleloka, de o dodoto magena lo inasidumu idodooha nanga moi-moi paaka qaloha la Una wodupa. So o dodoto magena igogou foloisi ilamo. O dodoto foloisi ilamo, gena ma ngale o Yesus Kristus, Una masirete womasimane maro o nyawa moi, de o Gurumi Qatetebi wosigogou Una Awi sininga itiai. De o bi malaikat lo Una wikelelo. De o habari ma ngale Una isihabari o dunia ma batika so o nyawa o dunia ma qokuka lo iwipiricayaka. De asa o Gikimoi Una magena witide o sorogaye de Awi muliaka. 	 Het valt niet te ontkennen dat de waarheid die God ons bekend heeft gemaakt, groot is: Christus kwam als mens naar de aarde, werd door de Geest rechtvaardig verklaard en door engelen gezien. Hij werd onder de volken bekendgemaakt, in de wereld aanvaard en weer in de heerlijkheid van de hemel opgenomen.


Kagena de ma orasi o Galio wodadi gubernur o Akhaya ma daeraka, de o Yahudika ma nyawa o Korintuska itagi o Paulus iwitago de iwingaho o hakimka la ona iwikalaki. 	 Toen Gallio gouverneur van Achaje werd, spanden de Joden samen en brachten Paulus voor het gerecht.


Duma o imamka ma bi sahe ona magena o nyawa yadadala yagegeo la igolo o Pilatuska, ma ngale o Barabas wipalako de wihike onaka de lo o Yesus gena bilasu iwitooma. 	 Intussen hadden de mannen van de Hoge Raad de massa opgehitst om de vrijlating van Barabbas en de dood van Jezus te eisen.


Ma orasi o Paulus o prajurit ma tahu ma rabaka he wisingosa, de una wosano ma kapitaka wotemo, "Baba, nako yaaku, de ngohi sutu tobicara ngonaka." De ma kapita wotemo, "He! Ngona o bahasa Yunani ka nanako! 	 Bovenaan de trappen, vlak voordat hij het fort binnengebracht zou worden, vroeg Paulus de commandant: "Mag ik iets zeggen?"


So nakoso igogou o dorou de o sala yaaponguka, de ma ngale o dorou yatupu gena, upa he manga suba yatide kali. 	 Als de zonden vergeven en vergeten zijn, is er geen offer meer nodig.


Ona itemo komagena, sababu manga ngale manga sininga ma rabaka gena ona iholu yosininga qadoohaso iqoqomaka o Gikimoi wosulo so o bi moi-moi o dipaka imaaka, de lo o ake de o tona asa imaritinga so o tona idadi de ibao. 	 Zij gaan er met opzet aan voorbij dat de hemel en de aarde er vroeger al waren. De aarde was uit het water ontstaan en werd door het water omringd. En dat alles werd bijeengehouden door wat God gezegd had.


Ngaroko Awi sabari komagena, duma igogou wahino gena maro o nyawa moi wototosi o putu itotongirabaka so ka inasitodokano, komagena lo ma wange wositotatapuka o Jou Yesus Kristus wahino kali gena ma orasi yaado, ma ngale o nyawa manga dorou wafanggali de o dorou. De o wange magenaka o dipaka done asa o kuguru ilalamo poise, de o bi moi-moi o dipaka asa isisa, de o bi moi-moi o kia bato gena qangodu-ngodu asa yatupu de yabodito, de lo o dunia manena de ma raba moi-moi yaaakaka lo qangodu asa de o uku isitupu la isisa. 	 Maar de grote dag van de Here komt net zo onverwacht als een dief. Dan zal de hemel met een vreselijk lawaai vergaan; de elementen zullen door vuur worden verteerd en de aarde zal, met alles wat erop gebeurt, bloot komen te liggen.


De nakoso o bobita gena ka waakasi gena, una dede ma Kristus done imarimoi kawa, sababu una gena wotemo nakoso o Yahudika manga bobita o Gikimoino tamote, de nagala o Gikimoi ai sininga itotiai gena aku waaka. So una magena o Gikimoi Awi laha waholuka, so o Gikimoi waaku kawa to Una Awi laha wosidumu unaka de awi sininga itotiai gena waaka. 	 Als u probeert het met God in orde te maken door de wet te houden, hebt u de band met Christus verbroken; u wijst daarmee Zijn genade van de hand.


Ma orasi ngomi miaaso la o nyawa o habari qaloloha yopiricaya gena, ngomi de mia sininga igogou la upa o moi-moi ikokulai misibicara eko upa o moi-moi qatotorou miodupa, so mia edekati lo ihiwa ma ngale o nyawa de miasihaga. 	 Het is dus wel duidelijk dat wij niet door valse motieven werden geleid of bijbedoelingen hadden, toen wij een beroep op u deden. Wij zijn in alle opzichten eerlijk en oprecht geweest.


So o giki Zeus ma imam gena ma seri ma tahu o kota ma dateka de ma ngoraka so kagena watota o bi sapi ma nau de o bi bunga. La una de o nyawa yadadala magena yosidailako manga gaso o haiwani magegena yatota, la asa manga suba yatide o bi rasulka. 	 De priester van de Zeus-tempel, die buiten de stad stond, bracht zelfs stieren en bloemenkransen bij de poort, want hij en de mensen wilden Barnabas en Paulus offers brengen.


Ipapasaka, de o Yesus de Awi muri-muri itagi ikahika o Yudea ma tonaka. De kagena o orasi muruo naga Una wogoge dede ona, de lo wosulo o nyawa yaosi, gena maro o nonako moi igogou Una wimomote. 	 Later ging Jezus met Zijn discipelen naar Judea. Hij trok daar een tijd rond en doopte.


Eko lo nakoso kanaga o boro yogolo, de idadiwa ka o hai sosolota niahike. Komagenawa bai! 	 Of als hij om een ei vraagt, geef je hem dan een schorpioen? Natuurlijk niet!


Komagena o Gikimoi Una gena, o bi moi-moi o kia naga qangodu gena wosidadika de magena ma ngale Una masirete wigiliri. So itiaika la Una gena wasimaha la o Jou Yesus wisangisara ma ngale Una womatengo gena womaaka o Salamati wololoa moi, kiaka o ngeko wasidumu Awi nyawaka ma ngale ona wasisalamati so aku imakomote yasimulia Una dede ona. 	 Door de goedheid van God heeft Jezus de dood geproefd voor iedereen in de hele wereld. Het was juist en goed dat God, Die alles terwille van Zichzelf heeft gemaakt, Jezus heeft laten lijden. Daardoor heeft Hij vele van Zijn zonen in Zijn heerlijkheid laten delen. Door Zijn lijden is Jezus hun volmaakte leider geworden, de enige die hen kon redden.


So ma orasi o Yesus kagena de wokahika de wikelelo una o balastengi wototolomu awi ronga o Matius (iwisiaso lo o Lewi) o kantorka wogogeku. Kagena de o Yesus wotemo unaka, "Nahino noimote Ngohi." Gila-gila o Matius womaoko de wotagi o Yesus iwimoteka. 	 Jezus liep verder. Onderweg kwam Hij langs een tolhuis en zag daar een man zitten. Het was Mattheüs. "Kom", zei Jezus tegen hem. "Ga met mij mee." Mattheüs stond op en ging met Hem mee.


Ngohi tongongano gena kanaga ngini ningodu o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebi noaku nisibicara, duma ifoloisi qaloha la ngini asa o Gikimoi Awi demo nisingangasu. Sababu o nyawa la kanaga o Gikimoi Awi demo isingongangasu o nyawaka, magena ma faida foloisi ilamo. Duma o nyawa la kanaga o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino gena isibobicara, magena ma faida moi lo ihiwa, ka cawali nakoso o bahasa magena aku yodedemo ma ngale o gogobuka la manga piricaya lo isiputuru. 	 Ik zou graag willen dat u allemaal in vreemde talen sprak, maar nog liever dat u woorden van God doorgaf, want dat is veel belangrijker. Als u iets in een vreemde taal zegt, heeft de gemeente er alleen iets aan als u uitlegt wat het betekent.


Woise komagena de o roriri una magena wotemo, "We! Nagala ngohi manena Ani demo ma ngale gena tosidodoguwa." 	 Nicodémus vroeg: "Hoe gebeurt dat dan?"


Komagena so ngini aku nia giliri ifoloisi ilamo o Yesus Kristuska, sababu Una aku ngohi woingaho kadoka nginika. 	 Dan zult u als ik eenmaal weer bij u ben, uitbundig Christus Jezus kunnen prijzen voor wat Hij door mij voor u heeft gedaan.


O dodara foloisi ilalamo gena, nakoso ma ngale ngini nia dodiao de ngini nimaaka to ngini nia dagali sidago nisone, magena nia dodara igogou. 	 Wie zijn leven voor zijn vrienden overheeft, heeft de grootste liefde.


So kagena de Una wotemo onaka, "Idodooha ngini o bi nyawa o orasi manena! Igogou-gogou ngini manena o nyawa nia piricaya ihihiwa. Sidago o orasi muruosi Ngohi togoge dede ngini la tinisisabari nginika. Ce! O ngopa magena niwingaho Ngohino." 	 Jezus zei: "O, wat een ongeloof! Hoelang moet Ik nog bij u blijven? Hoelang moet Ik nog geduld met u hebben?


So kagena miutiku, de o Yulius o deru moili wosari de wamakeka o Aleksandriano ma deru moi manga edekati itagi iside o Italia ma daeraka. So ngomi mingodu o deru magenaku womisibane la mimajobo miside kali. 	 Daar vond de officier een Alexandrijns schip, dat naar Italië zou varen en bracht ons aan boord.


Komagena so o bobita qangodu ma rabaka la kanaga o nyawa itemo manena o bobita ma ceceke moi so ngaroko yatilaku, de lo yasigaro o nyawa ma somoaka la ona lo yatilaku, de o nyawa ona magena, nakoso o Gikimoi Awi pareta ma rabaka gena, manga horomati asa ikurangi. Duma o nyawa la kanaga o bobita qangodu yaaka de o nyawa ma somoa lo yasigaro la ona lo yaakali, de o nyawa ona magena nakoso o Gikimoi Awi pareta ma rabaka de asa yahoromati . 	 Wie tegen de mensen zegt dat het niet zo nauw luistert (en zelfs maar het kleinste gebod afschaft) zal de kleinste zijn in het Koninkrijk van de hemelen. Maar wie zich aan Gods wetten houdt (en anderen leert dat ook te doen) zal groot zijn in dat Koninkrijk.


De imatero lo maro o kia iqomaka o Daud wogolo o Gikimoika wotemo, "Tanu o kia naga yodudupa nasifanggali la yobodito. Maro o oha o sabatoloka o haiwani yatago. Tanu ona nasitura, nafanggali lo de o dorou. 	 David zei: "Laat het lekkere eten een valstrik voor hen worden. Laten ze in de val lopen en struikelen. Dat is hun verdiende loon.


Ngohi manena o sowohi moi Ai duba tojaga qaloha. De Ngohi o jojaga qaloloha magegena kanaga tomasidailako la tosone ma ngale Ai duba-duba aku ioho. 	 Ik ben de goede herder. De goede herder geeft Zijn leven voor zijn schapen.


Nakoso ngini kanaga o nyawa manga dorou niasiapongu, de ona magenaka asa o Gikimoi lo wasiapongu. De nakoso ngini la o nyawa niasiaponguwa, de ona lo kanaga de manga dorou o Gikimoi Awi simaka so ona magena wasiaponguwa." 	 Wie jullie zijn zonden vergeven, is ervan verlost. Maar wie jullie het aanrekenen, moet zijn zonden dragen."


Kagena de o muri moili awi ronga o Yudas, duma o Yudas Iskariot wisowo, una magena wobicara wotemo, "Jou, ngohi tosihodawa. O kiaso Ngona nomasimane de ka ngomika, de nomasimane noholu o bi nyawa yangodu ipipiricaya waasi o duniaka." 	 Judas (niet Judas Iskariot, maar een andere discipel) vroeg: "Here, waarom wilt U alleen aan ons laten zien wie U bent en niet aan de hele wereld?"


De ngone popipiricaya manena maro to Una Awi rohe ma bobolo. O rohe ma sahe gena kanaga o rohe qaasu-asu yapareta, so aku yapalihara de o bobolo imasigocoho lo qaputuru sidago ifero qaloha. Komagena lo ngone ma Kristus powipipiricayaka. So nakoso ngone de o buturu o Jou wonahihikeka so pomatekedodara moi de moika, ngone nanga rimoi gena asa idadi foloisi qaputuru de ifero qaloha. 	 Door Hem wordt het lichaam prachtig samengevoegd; elk deel helpt de andere delen naar vermogen, zodat het hele lichaam gezond groeit en vol liefde is.


O nyawa moi kali kanaga o Gurumi gena wasicatu o piricaya, la una eko muna magena aku o Jou Yesus wipiricaya qaputuru. De o nyawa moi kali kanaga o Gurumi gena wasicatu o kuasa, la una eko muna magena aku o nyawa manga panyake yasiloha. O bi moi-moi wosicocatuka qangodu gena ma sihino Una o Gurumino. 	 De een krijgt ergens geloof voor en de ander de gave om zieken te genezen, beiden door dezelfde Geest.


Manga gogolo magena so una wotagi o Andreaska widedemo, qabolo de ona yasinoto itagi la isingangasu o Yesuska. 	 Filippus vertelde het aan Andreas en samen gingen zij naar Jezus om het Hem te vragen.


Ma sonongali itura o tona qatetetoku. So ma orasi ma goho isisupu de ma goho qamalai sababu ma tona qagaapoka. 	 Er viel ook zaad op ondiepe grond met harde rotsbodem eronder. Het kwam wel op, maar verdorde ook weer vlug omdat het te weinig vocht kreeg.


Imaaka komagena, so ongo Maria motagi Awi muri-murika, mosihabari motemo, "We! Kangano manena gena ngohi towikelelo o Jou, Una gena wooho kali." De lo madedemo ona magenaka o bi moi-moi o kia Una womidodedemo munaka. 	 Maria ging snel naar Jezus' discipelen. "Ik heb de Here gezien!" zei ze en vertelde hun wat Hij tegen haar gezegd had.


O Yahudika ma bi imam magena, o wange isigeto-geto o suba ma rihoka imaoko manga manara yaaka, de manga suba-suba ka imakoketero yaaho isisuba o Gikimoika isidadu-dadu duma manga suba magena yaakuwa o dorou yapiki. 	 De gewone priesters waren dag in, dag uit in de tempel bezig en brachten telkens dezelfde soort offers, die de zonden niet konden wegnemen.


Qabolo de o Yesus womajobo wotowongi o Galilea ma Talaga ma dateka. Kagena wahika, de Una wodola o pido moi ma qokuye, so wogogeku. 	 Later ging Jezus terug naar het meer van Galilea.


Ai salam tosidingo o Asinkrituska, de o Flegon, o Hermes, o Patrobas, o Hermas de lo ona o dodiao ipipiricaya gena dede ona imakokangaho yangoduka. 	 Groet ook Asyncritus, Phlégon, Hermes, Patrobas, Hermas en de andere gelovigen die bij hen zijn.


So kagena de o bi gohiduuru yahino, so una awi rohe magena yasao, de yatide isisupu la itagi yapoosu. 	 Een paar jonge mannen stonden op en legden hem af. Daarna droegen zij hem naar buiten en begroeven hem.


So Una Awi nonongoruku wigegego itemo Unaka, "Ria, Ngona gena bilasu o Galileaka de nomajobo la nomimote. Notagi nokahika kali o Yudeaka, de kagena asa o nyawa yadalaka de to Ngona Ani nonako ihahairani naaka la aku yakelelo kali de ka Ngona nimote. 	 Daarom zeiden Zijn broers tegen Hem: "U moet hier niet blijven. Ga naar Judea; dan kunnen Uw volgelingen daar ook zien wat voor geweldige dingen U doet.


So Awi manara ma rabaka, de o nyawa wolulugu moi awi nyawa yaruha so o dangiku iwisitide iwingaho o Yesuska. 	 Vier mannen kwamen met een verlamde op een draagbaar. Zij wilden naar Jezus toe,


De Una wotemo, "Hiwa! Sababu nakoso Ai nyawa imomote gena imapopongoka, de o bi teto magena lo asa imasagaga so Ngohi isigiliri bai!" 	 "Als zij hun mond houden", antwoordde Jezus, "zullen de stenen gaan roepen!"


De ngaroko o Yesus Kristus gena iqomaka niwikelelo waasi, duma ngini asa niwidodaraka. De lo ngaroko o orasi manena niwimake waasi, duma ngini niwipiricayaka sidago lo to ngini nia nali gena igogou foloisi ilamo, so ma ngale nia nali ma lamo gena o demo moi lo nisimakewa nisingangasu de nia uru masirete. 	 Ook al hebt u Hem nog nooit gezien, toch houdt u van Hem. U vertrouwt op Hem, hoewel u zich geen voorstelling van Hem kunt maken. En u hebt een bijna hemelse blijdschap,


Duma ngohi tosango totemo, 'Hiwa, Jou! Ngohi taakuwa taoqo o bi moi-moi kiaka ngomi o Yahudika mia adati gena mia galepu misibobosoka.' 	 'Nee, Here, ik heb nog nooit iets gegeten wat mij als Jood verboden is.'


Sababu o jaji ma nonoma gena kanaga de ma kurangi, de ma duuruka bilasu isitagali de o jaji ma somoa. 	 Aan het oude verbond mankeerde nogal wat. Als dat anders was geweest, zou er geen nieuw voor in de plaats gekomen zijn.


Ona magena lo yodupa imatami ma simaka o puji ma tahuka de lo o rarame ma rabaka, la ma ngale o nyawa yakelelo bai! 	 In de synagoge en aan tafel zitten zij graag op de voornaamste plaatsen.


O bodito! Kodo! O bodito asa yadahe o dunia ma bi nyawa o Gikimoi wihoholuka, sababu o bi moi-moi la kanaga ma ngale ona o dorouku yasitutura. Ma ngeko maro komagena igogou de itiai, duma ibodito nakoso o nyawa o sababu yaaka so o nyawa ma duuru o dorouku itura bai! 	 Het zal slecht aflopen met de wereld vanwege alle verleidingen. Het is onvermijdelijk dat er verleidingen komen. Maar als het uw schuld is dat iemand verkeerde dingen doet, loopt het slecht met u af.


"O Gikimoi Una waaka to ona manga lako ipilo de manga sininga wositogoi, la upa de manga lako sidago imasigelelo, eko de manga sininga so isihoda, eko lo manga dorou yodongosa de imatoba, so upa manga dorou ma rabano Una wasisalamati bai!" 	 "God heeft hun ogen blind en hun hart ongevoelig gemaakt. Hij wilde niet dat zij inzicht en begrip zouden krijgen. Anders zouden ze naar Hem toekomen en zou Hij hen moeten genezen." (c)


De lo ngone maro dede ma Kristus pomatekesikosone, so ngone lo popiricaya igogou done asa kanaga dede Una pomatekesikooho. 	 Als wij met Christus gestorven zijn, geloven wij dat we ook met Hem zullen leven.


Komagena so o dorou moi-moi qangodu la kanaga nia sininga ma rabaka ioho gena, bilasu niaumo, maro o dumule la nia doroka ioho de magena bilasu niatumule. De o Gikimoi Awi demo la nia sininga ma rabaka wosingosaka, magena maro o gisisi o doroka podato. So Awi demo magena upa niaholu to ngini nia sininga ma rabaka, duma hika de nia sininga qamuuqu niodupa nisigise qaloha. Sababu de o Gikimoi Awi demo ma buturu gena aku o dorouno ngone inasalamati de pamake o oho ka sidutu ikakali. 	 Reken dus voorgoed af met alles in uw leven wat vuil is of wat maar de schijn heeft slecht te zijn. Wees dankbaar voor het geweldige nieuws dat wij ontvangen hebben, want daardoor kan onze ziel gered worden.


So o orasi manena ngaroko Ai sala moi lo ihiwa de ona iaka komanena Ngohika, duma done asa iniaka nginika foloisi qatubuso bai!" 	 Want als dit met Mij gebeurt, wat zal u dan overkomen?"


De o Yesus wotemo, "Boloka!" So Una wapaqa o nyawa una magena awi ngauka so wosiloha kali. 	 "Houd op!" zei Jezus. Hij raakte het gewonde oor aan en genas het.


La komagena de o Yesus wosibobita unaka, "Ngona, Simon o Yunus awi ngopa gena, igogou asa nosanangi, sababu magena o nyawa yasowo inisingangasu ngonaka, ka ka Ai Baba o sorogaka. 	 "Gelukkig ben jij, Simon, zoon van Jona! Mijn hemelse Vader heeft je dit persoonlijk duidelijk gemaakt. Je hebt dit niet van een mens.


So upa he ngone inamodo kali. O Gikimoi kanaga de Awi lahaka, so hino la ngone pobarani pahika pomasidate Unaka, la Una aku ngone wonagalusiri de lo Awi laha wonasidumu, ma ngale ngone nakoso de nanga kurangika de Awi roriwo magena asa pamake. 	 Laten wij daarom vrijmoedig naar de troon van God gaan om van Hem genade te ontvangen; om hulp te krijgen, juist in die ogenblikken dat wij het moeilijk hebben.


So awi doroka gena ma tamo ma goho isupu sidago ifero, duma o nguusu lo ioho imarimote. 	 Toen het graan begon te groeien, schoot ook het onkruid op.


De ma ngale Una ma Kristus gena ngomi misihabari o bi nyawa he yangoduka, bai o Yahudika ma nyawa bai lo o Yahudika ma nyawa yasowo gena, qangodu de mia cawaro ifoloi so miasisitiari de miadoto. La ma ngale o nyawa nagoona de ma Kristus imarimoika, done ma orasika ona magena miasirisima o Gikimoika, de maro ma Kristus wodudupa komagena lo to ona manga sininga ma dupa. 	 Waar wij ook komen, vertellen wij de mensen over Christus. Wij waarschuwen en onderwijzen hen in alle wijsheid. Wij willen graag ieder mens aan God voorstellen, volmaakt door wat Christus voor hem gedaan heeft.


De Una wotemo onaka, "O susa de o sangisara tamake waasi de Ngohi foloi todupa tooqo o Paskah ma ino manena dede ngini. 	 Hij zei: "Ik heb er geweldig naar verlangd dit Paasmaal met jullie te eten. Nog even en dan breekt voor Mij een tijd van groot lijden aan.


Kagena de o Yesus manga deruku wopaneka, de o nyawa wisilolohaka una magena igogou-gogou wogolo o Yesuska, la tanu iwimote. 	 Hij ging weer in de boot. De man die bezeten was geweest, zei dat hij graag met Hem meewilde, maar Jezus vond dat niet goed.


Ngini bilasu niosininga ma ngale o Abraham una magena kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka isilelefo itemo, "O Abraham una magena o Jou wipiricayaka, so o Jou wotemo o Abraham gena awi sininga itiai Unaka." 	 Kijk eens naar Abraham: Hij geloofde God en daarom was het goed tussen God en hem.


La ngohi masirete totemo so de ai baranika aku tosihabari o habari qaloloha. Sababu o habari qaloloha, ma ngale o bi moi-moi ma Kristus waaaka qaboloka, gena inasimane ngoneka o Gikimoi Awi kuasa qapoputuru, so nakoso o nyawa la o Jou Yesus iwipiricayaka gena yangodu wasisalamati. Komagena ma noma-noma wasisalamati o Yahudika ma nyawa, de o bi nyawa ma somoa o Yahudika yasowo. 	 Ik schaam mij niet voor dit goede nieuws. Het is immers door de kracht van God het middel waardoor mensen die het geloven, gered worden. In de eerste plaats is dit nieuws voor de Joden, maar ook voor alle andere volken.