De kanaga toise o ili moi itemo ngohika, 'Petrus, notagi! La natola de naoqo.' 	 Ik hoorde een stem tegen mij zeggen: 'Sta op, Petrus! U mag er net zoveel van slachten en eten als u wilt.' Maar ik antwoordde:


O Nahadi moi ipasaka, de Awi muri-muri kanaga o tahu magena ma rabaka imatolomu kali de o Tomas lo kagena. Ngaroko ma ngora-ngora yakucika, duma imatodokano de o Yesus asa wahino wowosa so manga dongirabaka womaokoye, de wotemo, "Ai salam nginika! Tanu nia sininga ma rabaka igogou isosanangi." 	 Acht dagen later waren de discipelen weer bij elkaar. Thomas was er nu ook bij. Zij hadden de deur op slot gedaan. Ineens was Jezus in hun midden. "Vrede", zei Hij.


Sababu de o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefo gena aku una wosinako itiai o Yesus Una magena o Salamati ma Kolano, so de awi kuasa foloi ilamo una imatekeributu dede o Yahudika ma roriri kagena o kawasa manga simaka. 	 Krachtig weerlegde hij de Joden in het openbaar. Daarbij bewees hij aan de hand van de Boeken dat Jezus de Christus was.


Igogou-gogou, o nyawa la kanaga isundali eko o bi moi-moi qatotorou yodupa, de ona magena yaakuwa ma Kristus de o Gikimoi Manga pareta ma rabaka o bi laha o Gikimoi wajajajika moi lo yamake. Komagena lo o nyawa la kanaga o arata yodesere, ngone aku potemo yosuba ka cawali o kia naga yodudupa. 	 U moet goed weten dat in het Koninkrijk van Christus en God geen plaats is voor mensen die ontuchtig, losbandig of hebzuchtig zijn. Hebzucht is het dienen van een valse god.


Duma o bi nyawa ona magenaka Awi kuasa gena asa wahike, de ma ngale magena kanaga to Una Awi Jaji ma Buku ma rabaka o demo isingangasu itemo, "Jou Gikimoi, kanaga o bi nyawa gena nagoona sidago Ngona bilasu nasininga. Ona gena ka o nyawa duma Ngona namaha-maha bai! 	 Nee, want in één van de Psalmen zegt David tegen God: "Wat is de mens eigenlijk, dat U zoveel om hem geeft? En wat is een mensenkind dat U Zich erom bekommert?


Nakoso o bi guru ikokulai gena, ona magena maro o bi nyawa o Gikimoi wihoholu. So to ona manga sininga ma dorou magegena lo asa o nyawa ona magena ka yamote la isibicara, de ona manga bicara magena o bi nyawa ma somoa o Gikimoi wihoholu lo yosigiseka. 	 De tegenstanders van God horen bij de wereld en maken zich dus alleen maar druk om dingen, die van de wereld zijn. Daarom hebben zij in de wereld ook iets te zeggen.


Ai dodiao nipipiricaya, igogou ngini nianakoka o Stefanus de awi tahu moi, ona magena ma nonoma o Akhayaka ma nyawa de o Jou Yesus wipiricayaka, de lo ona imasitatapu bilasu o Gikimoi Awi nyawa yaleleani. So ngohi tinigolo de tinibaja nginika, 	 U kent Stefanas en zijn gezin wel. Zij waren de eersten in Achaje die gelovig werden en zetten zich volledig voor hun medegelovigen in.


Magena qangodu igogou done isisa, duma Ngona gena kanaga ka sidutu ikakali. O dunia de o dipa gena done idadi qapereki maro o baju done idadi qatorou, 	 Eens zullen die vergaan, maar U blijft voor altijd. Zij zullen eens versleten zijn als een stel oude kleren;


Komagena so ma orasi o Yerusalemka tatota qabolo, eko igogou o ngongike magena tasidiadoka, de ngohi asa tomajobo takahika nginika, de nia daera tatiho ma ngale ai dodagi tadofa o Spanyolka. 	 Als ik dat geregeld heb, ga ik op weg naar Spanje en hoop bij u langs te komen.


"Nakoso ngini gena Ngohi nidodara, de igogou ngini gena o kia bato Ngohi tinisusulo done asa niodupa niaaka. 	 Wie van Mij houdt, zal altijd volgens mijn geboden leven.


Ai gianongoru! Nako ngini gena, ngohi tanako itiaika to ngini nia roriri de ngini masirete nia manara qatotorou o Yesuska, ma ngale gena ngini niwinakowa, ena gena Una magena o Salamati ma Kolano. 	 Broeders, ik weet dat u indertijd niet besefte wat u deed en uw leiders ook niet.


Sababu o Gikimoi Awi jaji done asa o Gurumi Qatetebi wahike gena, ma meta nginika sidago nia ngopa de nia danoku de lo ma meta o bi nyawa yangodu kanaga manga riho ikukuruka, ena gena nagoona bato nanga Jou Gikimoi wodupa waaso so ona yahino Unaka." 	 Want God heeft Die beloofd aan u en uw kinderen, aan ieder die door God geroepen wordt en ook aan de verre, vreemde volken."


Ai dodiao nipipiricaya, komagena lo ma ngale o Gikimoi waaka to ngini nia sininga itiai Unaka. Ngini magegena lo o bobita o Gikimoino gena bilasu niaaka kawa, sababu ngini maro dede ma Kristus nimatekesikosoneka. Gena maro o ngopeqeka moi ami roka kanaga wosoneka, so muna magena o kawi ma bobita gena bilasu mamote kawa, de aku yanau moili mowikawi de to una awi ngopa mosibuo. Komagena lo ngini maro nipalakoka, so aku nidadi ma Kristus Awi nyawa. Una gena o soneno wisioho kali ma ngale o manara itotiai niaaka so o Gikimoi niwisihoromati. 	 Broeders, zo bent u niet meer gebonden aan de Joodse wet. Want toen Christus stierf, bent u mèt Hem gestorven. Voor de wet bestaat u niet meer. Nu behoort u toe aan iemand anders, aan Christus Die uit de dood is opgestaan. En hierdoor kunnen wij voor God een vruchtbaar leven leiden.


So ngini gena kanaga o dodoto itotiai nisigise qaloha, so nia sininga asa ibolowo la nia dodiao ipipiricaya ona magenaka igogou niadodara. Komagena so bilasu ngini de nia sininga ibobolowo gena nimatekedodara moi de moika. 	 Nu u aan de waarheid gehoor hebt gegeven, bent u innerlijk gezuiverd en kunt u de broeders oprecht liefhebben. Heb elkaar dan ook altijd van harte lief.


Eko lo nakoso kanaga o nao yogolo, de idadiwa ka o ngihia niahike. Komagenawa bai! 	 En als hij u om een vis vraagt, geeft u hem dan een slang?


Komagena lo iqomaka to ona manga ete de manga topora o bi nabi yasangisaraka. So hika ninali de nia more ilamo. Sababu nia fanggali qaloha icarawa gena o Gikimoi wosidailako qabolo kadaku o sorogaka. 	 Wees blij als dat gebeurt. Spring op van vreugde, want uw beloning in de hemel zal groot zijn. Met de profeten hebben zij vroeger immers net zo gedaan!


To ngini nia roriwo o pipi nihihike gena upa cawali o Gikimoi Awi nyawa yariwo, duma magena ma ngale lo o nyawa yadadala asa manga sukuru yatide o Gikimoika. 	 Door deze vrijgevigheid worden niet alleen gelovigen in nood geholpen, maar ontvangt ook God veel lof en eer.


Una gena yaakuwa ona iwinako, maro o nyawa o bubutu ma rabaka de itagi. De ona yamakewa o oho o Gikimoino, sababu to ona manga sininga qatogoika so o dodoto itotiai gena yanako kawa. 	 In hun hart is het helemaal donker. Zij staan ver van het leven van God, omdat zij niets van Hem willen weten en Hem niet willen begrijpen.


Ngona ani dodoto de to ngomi gena ipaparamoi de miise waasi, so miodupa o dodoto magena ma ngale mianako." 	 Want die is nieuw voor ons. Wij hebben u dingen horen zeggen die ons vreemd in de oren klinken. Wij zouden wel eens willen weten wat u daarmee bedoelt."


Ce! Ngini o bi nyawa o orasi manena nia dorou ningodu gena o Gikimoi niwiholu. Ngini nigolo Ngohi taaka o nonako nginika? Toholu! Ngaroko nigolo nigegego lo Ngohi taakawa o nonako maro komagena ma meta o nyawa ngini manenaka, ka cawali o nonako moi maro iqoqoma ma nabi Yunuska gena idadadika." Qabolo de Una womajoboka. 	 Dit slechte en onbetrouwbare volk wil dus een teken uit de hemel hebben. Het zal geen enkel teken krijgen dan het teken van Jona." Jezus keerde hun de rug toe en ging weg. Hij stak met Zijn discipelen het meer over.


De lo ngohi tanakoli ona gena bilasu upa niamodo. Sababu nako nibarani komagena, de ngini asa niasikelelo onaka gena done o narakaku yaumo de ka cawali ngini nisisalamati, sababu o Gikimoi winisiputuru la o bi moi-moi magena aku niaaka. 	 En laat u daarbij in geen enkel opzicht schrik aanjagen door uw tegenstanders. Dat zal hun dan duidelijk maken dat zij verloren gaan, maar voor u zal het een duidelijk teken van God zijn, dat Hij u heeft verlost.


O riho magegena ma soa ikuru kawa de kadoke o Publius to una awi tona masireteka. O nyawa una magena womatengo o gura ma bi nyawa magenaka wodadi to ona manga sahe moi. Una womiaka qaloha so kagena ma deka o wange saange ngomi mimasidodogu unaka. 	 Daar vlakbij lag het landgoed van Publius, de gouverneur van het eiland. Hij was heel gastvrij voor ons en gaf ons drie dagen onderdak.


"O nyawa de manga dorou nakoso kanaga o Gikimoi waapongu de wapiki, ona igogou isanangi. 	 "Gelukkig is hij wiens misstap vergeven en zonden niet meer gezien worden." zei hij.


Ma orasi Una o Yesus o sone ma rabano wisioho kali, de magena he ma para ma saange qabolo Una womasimane Awi muri-murika. 	 Na Zijn terugkeer uit de dood was dit de derde keer dat Jezus bij Zijn discipelen kwam.


De kagena de ngohi takelelo Una o pareta ma kursika kanaga Awi gia ma girinaka o buku o lolo moi wacohono. O buku magena ma raba de ma dudu qangodu de ma lefoka, de o segel tumudingi gena isigapalaka. 	 Toen zag ik een boekrol in de rechterhand van Hem, Die op de troon zat. Die boekrol was aan beide zijden beschreven en met zeven zegels verzegeld.


Duma Una wotemo onaka, "Nakoso to Ngohi Ai awa de to Ngohi Ai gianongoru, gena o nyawa nagoona o Gikimoi Awi demo yoise de lo yamomanara." 	 "Mijn moeder en mijn broers zijn zij die de woorden van God horen en in praktijk brengen."


O imamka ma bi sahe de lo o bi guru agama kagenadahu lo yongamo manga demo qatubuso ona iwikalaki Una. 	 Ondertussen stonden de leidende priester s en de godsdie nstleraars fanatiek allerlei beschuldigingen te schreeuwen.


So ma wangeka done o bi nyawa manga dorou ma sopo o Gikimoi wafanggali de o dorou, de ngini gena asa inifanggali de o dorou ifoloi ilamo de o dorou o Tirus de o Sidon ma bi nyawa yasifafanggali. 	 Nee, voor Tyrus en Sidon zal het op de dag van het grote oordeel niet zo zwaar zijn als voor u.


'He, Paulus! Ngona ma Kaisar Roma bilasu nowirisima, la ma ngale o Gikimoi Awi laha ngonaka so o nyawa ningodu nisiside gena upa nibodito, so ngaroko upa he nimodoli.' 	 'Paulus', zei hij, 'wees niet bang. U zult voor de keizer terecht staan. En terwille van u zal God ieder hier aan boord in veiligheid brengen.'


De o dipa asa iholo de imasisa koloko o jongutu yalolo, de o bi tala de o bi gura moi-moi lo ma rihono ituluruka. 	 De hemel verdween als een stuk papier dat opgerold wordt; en alle bergen en eilanden werden van hun plaats gerukt.


Sababu ma Kristus gena ngohi woisuloka, upa ka ma ngale o nyawa taosi, duma ma ngale gena o habari qaloloha magena tosihabari o nyawaka. De nakoso tosihabari la o nyawa aku yopiricaya gena, upa de to ngohi ai cawaro ma demo. Upa sidago ona yanakowa ma ngale ma Kristus to Una Awi kuasa so aku ona isalamati, sababu ma orasi wosone Una Awi manara o sangahadika. 	 Christus heeft mij niet de opdracht gegeven om te dopen, maar om het goede nieuws te vertellen en dat zonder hoogdravende woorden, omdat ik daarmee zou afdoen van Christus' dood aan het kruis.


De komagena lo nakoso o Yahudika ma nyawa, ona upa ka cawali imasuna, duma kanaga o Gikimoi wipiricayaka, imatero maro o Abraham ma orasi womasuna waasi de o Gikimoi wipiricayaka. 	 Zij zijn pas echt kinderen van Abraham, als zij net zo op God vertrouwen als hij, toen hij nog niet besneden was.


De ngini lo o Yahudika nisowo de ma Kristus nimarorimoika, ngini gena lo dede o nyawa ipipiricaya ma binukasi ningodu kanaga nisigoko maro o tahu moi, kiaka ma rabaka o Gikimoi Awi Gurumi asa wogoge. 	 Ook u wordt door de Geest in dit gebouw, in dit huis van God, ingevoegd.


Ngini o Filipi ma nyawa, ngini masirete lo nianako ma orasi ma nonomaka ngohi o Makedonia ma daeraka o habari qaloloha tosihabari gena nginika, la qaboloka de asa tinidongosa de tomajoboka, de cawali kagena ngini o gogobu moi gena imatero de to ngohi ai dodiao nimomanara so aku o pipi nitolomu de nisidingo ngohika. 	 Beste Filippenzen, u weet immers nog goed dat in het begin van mijn werk voor de verbreiding van het goede nieuws u de enige gemeente was, die mij geregeld een gift stuurde nadat ik uit uw streek, Macedonië, vertrokken was.


O wange moiku o Yesus wodoto, de kanaga o Farisika ma nyawa de lo o guru agama ona magena yamuruo naga kagena yogogeku. Ona magena yahino o Galilea ma tona ma sigilolino, de komagena lo o Yudea ma daerano de lo o Yerusalemno. O Jou Gikimoi Awi kuasa kanaga Unaka la o bi nyawa manga panyake aku wasiloha. 	 Toen Jezus op een dag de mensen weer over God vertelde, zaten er ook Farizeeërs en godsdienstleraars te luisteren. Het leek wel of zij overal vandaan kwamen. Uit Galilea, Judea en uit Jeruzalem. Jezus was vol van Gods genezende kracht.


Mutuwade o bi rasul magena yamote so ma goginitano ona itagi iwosa o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka la idoto kali. Ma orasi magena lo ma Imam Wilalamo de to una awi nyawa wiririwo yahino de o Yahudika manga roriri, so ona yangodu o Mahkamah Agama ma nyawa imatolomu, de yojajaga yasulo itagi o buika, la o bi rasul yangoso de yangaho onano. 	 Zij deden wat hun gezegd was en gingen 's morgens vroeg al weer naar de tempel om de mensen te onderwijzen. Toen de hogepriester en zijn mannen in de rechtszaal kwamen, riepen zij de Raad bijeen. Ondertussen stuurden zij enkele bewakers naar de gevangenis om de apostelen te halen.


Ena gena, sababu ngone o nyawa kanaga nanga siningaka o dorou podupa, so o bobita o Gikimoino posigise paakuwa. Duma o Gikimoi gena igogou waaku bai! To Una Awi Ngopa masirete wisulo la wahino womadadi maro ka o nyawa moi de Awi siningaka o dorou ma dupa lo wosigisewa, so ma ngale ngone nanga dorou gena qangodu watupu sidago Una masirete iwitooma. 	 Het was voor de wet niet mogelijk te bevrijden, omdat zij stukliep op de zwakheid van de menselijke natuur. Daarom heeft God Zijn eigen Zoon gestuurd, Die net als de zondige mensen, een menselijk lichaam had. Om ons te bevrijden van de zonde heeft Hij het oordeel van God op Zich genomen.


Qabolo de Una wacoho o ngopa magena ami giaka, de wotemo munaka, "He, Ai ngopa! Nomomi!" 	 Jezus ging naar haar toe, nam haar bij de hand en riep: "Sta op, meisje!"


Komagena lo o gimina ma somoaka asa itemo, 'Ngona nowiqoha kawa Ani leleani wokokaeli Awi rohe o boosuka iwaro de ibaka.' 	 In één van de andere psalmen staat het weer anders: 'God, U zult het lichaam van Uw heilige dienaar niet laten vergaan.' (C)


sababu ngini masirete gena imatero maro to ngomi mia sigiliri ma surati. Ngini magena maro o surati moi isilelefo to ngomi mia sininga ma rabaka, kekiaka o nyawa yangodu aku yabaca de yanako. 	 De enige brief die wij hebben, bent uzelf; een brief die in ons hart gegrift is. Door de verandering in uw leven kan iedereen zien dat wij een goed werk onder u hebben gedaan.


De ona igolo o Pauluska la tanu una wogoge o wange muruo nagasi, duma una woholu. 	 Die vroegen hem zelfs nog een paar dagen te blijven, maar dat wilde hij niet.


"Kodo! Ngohi tasayangi o nyawa yadadala ona manena. Kanaga he o wange saange qabolo ona dede Ngohi, de o orasi manena ona manga maru ihiwaka. 	 "Ik heb met die mensen te doen", zei Hij. "Zij zijn hier al drie dagen en hebben niets meer te eten.


Sababu una magena wosingangasuka, bilasu o bi nyawa imasidailako ma ngale Ngohi tahino tadoto onaka, maro o kia o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefoka. O Gikimoi wotemo Awi Ngopaka, 'Una to Ngohi Ai sosulo, Ngohi towisulo una asa woqomano, una magena wosidailako to Ngona Ani ngeko.' " 	 Ja, zelfs meer dan een profeet. Over hem werd geschreven: 'Let op! Ik stuur mijn boodschapper voor u uit. Hij zal baanbrekend werk voor u doen.' (A)


Duma ona asa imatoore, "Hika powisidasangahadi! Hika powisidasangahadi!" De wotemo, "Awadede! Qadoohaso bilasu towisidasangahadi to ngini nia kolano." De o imamka ma bi sahe itemo unaka, "To ngomi mia kolano ma somoa gena wihiwa, cawali ka ma Kaisar gena kanaga." 	 "Weg met die man! Weg met Hem!" schreeuwden zij. "Kruisig Hem!" "Moet ik uw koning kruisigen?" vroeg Pilatus. "Hij is onze koning niet!" schreeuwden de priesters. "We hebben maar één koning en dat is de keizer!"


De kagena o kota magenaka una wamake o Yahudika ma nyawa moi o Pontusno, awi ronga o Akwila. Sababu ma Kaisar Klaudius wosulo qaboloka o Yahudika ma nyawa bilasu o Roma yodongosa, so una de ma peqeka ongo Priskila o Italiano yakahino so asa imasidiado o Korintuska. De o Paulus wotagi ona yasinoto walega. 	 Daar ontmoette hij Aquila, een Jood uit Pontus, en zijn vrouw Priscilla. Zij waren kort daarvoor uit Italië gekomen. Keizer Claudius had namelijk bevolen dat alle Joden Rome moesten verlaten.


So o nyawa yadadala ona magena yangamo de itemo, "He! Nimapopongo!" Duma ona lo ka foloisi imatotoore, "Suba, Jou! O Daud awi ngopa de awi dano moiku, kodo! Nomigalusiri ngomi!" 	 De mensen zeiden dat zij hun mond moesten houden, maar zij trokken zich er niets van aan en schreeuwden nog harder.


O kia moili una magena lo o bi gogobu kanena ona yangodu iwihirika, la ma ngale ngomi mia dodagi ma rabaka o Yerusalemka kanaga una lo womimote ma ngale to ngini nia roriwo o pipi gena miaaho. To ngomi mia dodagi ma ngale gena o Jou Awi ronga asa isilamo, de lo ngone nanga dodiao ipipiricaya isususa kagena o Yerusalemka, ona magena aku yanako igogou ngone kanaga de nanga gaeli so ona aku pariwo. 	 Hij is de man die door de gemeenten werd aangewezen om, samen met mij, de opbrengst van de collecten naar Jeruzalem te brengen. Daardoor wordt de Here geëerd en blijkt dat wij (als gelovigen) ons best doen om elkaar te helpen.


Ma orasi asa imasidiado, de ngini manena o nyawa yangodu asa niduhudu sababu ngini Ngohi nimomote. Done asa idadi o bi nyawa manga gianongoru yasidoa o nyawa ma somoaka la yatooma. Komagena idadi de imaaka o baba de o ngopa. De lo o bi ngopa asa yalawangi manga baba de manga awa, so yasidoa o nyawa ma somoaka la yatooma. Duma nagoona manga piricaya Ngohika qaputuru sidago o dunia ma dodogu imasidiado, igogou ona magena done asa manga dorouno isalamati." 	 Iedereen zal jullie haten, omdat je bij Mij hoort. Maar wie Mij trouw blijft tot het allerlaatst, zal gered worden.


Itekawa, de o Yesus wotagi o doku o Nainka, de lo Awi muri-muri de o nyawa yadadala ipolu-polu itagi imakangaho dede Una. 	 De volgende dag ging Jezus met Zijn discipelen naar het dorp Naïn.


Ngaroko, ngomi lo mimaketerowa de o nyawa ma somoa la o Gikimoi Awi demo yosihohabari de kanaga manga edekati o pipi yamake. Salanta ngomi mia edekati gena ka ibolowo o Gikimoi Awi simaka, sababu ngomi gena Una womisulo la Awi demo misihabari de ma Kristus Awi kuasa. 	 Wij doen dit werk in Christus met zuivere bedoelingen en niet zoals vele anderen, die Gods boodschap uitdragen om er zelf beter van te worden. Wij werken in opdracht van God en Hij ziet alles wat wij doen.


Awa kodo! O nyawa o orasi manena gena Ngohi tasitero de o ade-ade manena. Ona magena imatero maro o ngopa-ngopa la kanaga o ngeko ma dateka imatami de manga dodiao yasigaro, 	 Wat kan Ik over u zeggen? U bent net kinderen die buiten spelen en tegen hun vriendjes zeggen:


Komagena so sidago o wange manena o tona magena isirongali "O Au Ikokopola ma Tona". 	 Daarom heet die plaats nog altijd 'Bloedakker'.


De Una wosango wotemo, "Qadoohaso niaakuwa, sababu ngini nia piricaya ikurangi. Nginika tinisingangasu igogou, nakoso ngini de nia piricaya hitilahi ma cunu, koloko o sasawi ma sopo ngai moi, de o kia bato bilasu idadi. Ngini aku lo nitemo, 'He, tala! Nomatide de nomatuluru kadoke!' Igogou, done asa imatuluru.(( 	 "Omdat jullie zo weinig geloof hebben", antwoordde Jezus. "Als jullie geloof maar zo klein is als een mosterdzaadje en je zegt tegen deze berg: 'Ga weg,' dan gaat hij weg. Dan is niets onmogelijk voor je.


Upa niawosa o siduduga ma demo kiaka o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka wodedemo nginika maro Awi ngopa masireteka, so wotemo, "Ai ngopa, hika o Jou Awi dodoto nosininga qaloha, de nakoso Una wonisidapano, de upa ani sininga qaceke. 	 U bent zeker vergeten hoe God u als Zijn kinderen bemoedigd heeft. Hij zei: "Denk niet licht over de tucht van de Here, mijn zoon. Laat de moed niet zakken als de Here u terechtwijst.


Ma orasi o deruku wouti, Una wamake o nyawa yadala icarawa. De Una wasayangi onaka, so ipopanyake gena Una wasilohaka. 	 Toen Jezus terugkwam, stonden al die mensen Hem op te wachten. Hij kreeg medelijden met hen en genas allen die ziek waren.


Nakoso Ngohi taakawa o nonako ihahairani, kiaka kanaga o nyawa moi lo waaka waasi, de magena ona manga dorou ihiwa so pasisalawa. Duma o orasi manena, ngaroko kanaga ona o nonako ihahairani magena yakeleloka, duma ona imiduhudu bai Ngohi de lo Ai Baba, so ona igogou de manga salaka. 	 Als Ik niet zulke grote wonderen onder hen had gedaan, zouden zij niet schuldig zijn. Maar nu hebben zij die wonderen met hun eigen ogen gezien, en ondanks dat haten zij zowel Mij als mijn Vader.


De o gisisi itutura o tona qalolohaku ioho qaloha, gena imatero bato o nyawa o Gikimoi Awi demo magena yoiseka, de yosihoda de manga sininga ma rabaka imadiahi, so igogou o manara qaloloha yaaka. Kanaga manga manara qaloha sidago ma sopo ma para ratu moi, kanaga manga manara qaloloha sidago ma sopo ma para moributanga, de kanaga lo manga manara qaloloha sidago ma sopo ma para moruwange. Sidago kanena." 	 Tenslotte zijn er mensen die het goede nieuws horen en begrijpen. Bij hen draagt het zaad vrucht, soms honderd, soms zestig en soms dertigvoudig. Dit soort mensen lijkt op de goede grond, waar het zaad mooi kon opkomen en vruchtdragen."


Magena qabolo de o Yahudika ma nyawa yamuruo naga o Antiokhia ma kotano o Pisidia ma daerano de lo o Ikoniumno yahino de itagi yakahika o Listraka. Kagena de ona o nyawa yadadala magena yasigaro sidago o Paulus o teto wisipapaka. Qabolo de ona witahe nagala una wosoneka, so awi rohe yalilia isisupu o kota ma duduka. 	 Maar de stemming in de stad sloeg om, toen er Joden uit Antiochië en Iconium kwamen, die veel kwaad over de apostelen vertelden. De mensen werden vijandig en gooiden stenen naar Paulus, die zo zwaar getroffen werd dat zij dachten dat hij dood was. Daarom sleepten ze hem de stad uit.


Ai salam tosidingo ongo Priskila de o Akwila, komagena lo o Onesiforus de to una awi tahu ma raba moika. 	 Breng mijn groeten over aan Prisca en Aquila en aan ieder die in het huis van Onesiforus woont.


De gila-gila ma kapita o gohiduuru magena awi giaka wacoho de iwingaho so kadoke imatingaka, de iwisano wotemo, "O habari o kia ngona nodupa noisingangasu ngohika." 	 De commandant nam de jongeman bij de hand en toen zij alleen waren, vroeg hij: "Wat heb je me te vertellen?"


So de o Petrus de o Yohanes iwosa de wakelelo, so una magena wogolo onaka la hitilahi o pipi sutu iwihike unaka. 	 Toen Petrus en Johannes de tempel wilden binnengaan, vroeg hij hun om geld.


Mutuwade ona yasinoto imakangamoka sidago ma dodogu ona lo asa imakitingaka. So o Barnabas o Markus iwingaho de ona yasinoto imajobo yoside o Siprus ma guraka. 	 Het geschil liep zo hoog op dat Paulus en Barnabas uit elkaar gingen. Barnabas ging naar Cyprus en nam Johannes Markus mee.


La o Yesus Awi sosulo yamogiowo de sinoto asa iliho ikahino kali, so Unaka imatolomu de ona o manara yaaaka de yadodotoka qangodu isingangasu Unaka. 	 De twaalf discipelen die er door Jezus op uitgestuurd waren, kwamen terug. Zij vertelden Hem wat zij allemaal hadden gezegd en gedaan.


de qadoohaso sidago ngona lo ai pipi gena he nadiahiwa o bankka, la ma ngale ipuo la ngohi tolihono de ma dogo gena aku tamakeli.' 	 Als je zo goed weet hoe ik ben, waarom heb je het geld dan niet op de bank gezet? Dan zou ik het nog met rente hebben teruggekregen.'


De nakoso o duba magena wamakeli, igogou una asa ifoloi winali. Winali so o duba ngai moi magena wamoku 	 Als u het verdwaalde schaap dan vond, zou u uw vrienden en buren bij elkaar roepen en zeggen: 'Luister. Mijn schaap was verdwaald en ik heb het teruggevonden. Zijn jullie ook niet blij?'


Kagena de o nyawa ona magena yaoqo sidago yangodu yapunuka, gena yanau manga dala nagala yacala iha, o ngopeqeka de o ngopa gena yaeto waasi. Qabolo Awi muri-muri wasulo so o ino ma soohu yatolomu so yamake sidago o karaja tumudingi lo iwedo. 	 Er bleef zelfs nog veel over: Zeven manden vol. En toch had een geweldig aantal mensen te eten gekregen: 4000 mannen, vrouwen en kinderen niet meegerekend!


O Jou Awi bobita, kiaka itemo o nyawa ma dorou bilasu de o Gikimoi imakitinga, gena wagarade o teto ma qokuka de wihike o Musaka. O orasi magenaka de o Gikimoi Awi kuasa kanaga o Musa awi bioka yodisiwa, so ngaroko ma nita gena isolano imehe-mehe so ikurangi sidago irongo, duma awi bio ma leto magena o bi Yahudika ma nyawa yaakuwa yanano. So nako komagena, ma orasi o bi bobita o Musa wamakeka kanaga o Gikimoi Awi kuasa lo yakeleloka, 	 Toch begon het oude verbond (dat tot de dood leidde) met zo'n stralend licht, dat de Israëlieten het niet konden verdragen naar Mozes te kijken. Want terwijl hij hun de wet gaf die zij moesten gehoorzamen, straalde zijn gezicht door de aanwezigheid van God. Maar dat was van voorbijgaande aard.


Nia baba de lo nia awa magena bilasu niahoromati la ma ngale ngini gena aku nioho qaloha de nia umuru lo ikaku o dunia ma qokuka de nia taungu foloi ka idogo. Magegena o jaji qaloloha moi ma nonomaka kanaga o Gikimoi Awi bobita ngai mogiowono. 	 "Als je je vader en moeder eert, zal het je goed gaan en zul je een lang leven hebben."


O dunia ma dodogu gena he yaadoka. Komagena so hika to ngini nia nyafusu niapareta qaloha de lo nia siningaka niatuga itiai la foloi nia sumbayang lo aku niatide. 	 Alles loopt op zijn einde. Wees daarom kalm en nuchter, anders kunt u niet bidden.


Duma hino la bilasu ngone pangamo ona magena ma ngale o Yesus qabolosi isihabari o bi nyawaka, la upa sidago o nyawa foloisi yadala yoise de yanako o nyawa wolulugu una wisilohaka." 	 Iedereen in Jeruzalem weet ervan. Om te voorkomen dat zij nog meer propaganda maken, moeten wij hun verbieden die naam nog verder te noemen, anders zullen zij streng gestraft worden."


So o nyawa yangodu magegena bilasu to ona manga soa de manga doku masireteka yakahika, la yasilefo de yaeto. 	 Iedereen moest naar de stad of het dorp van zijn voorouders gaan om zich te laten inschrijven.


O Sabat ma wange moiku o Yesus wodoto o puji ma tahu moika, 	 Toen Jezus op een sabbat in een synagoge sprak, viel Zijn oog op een vrouw die helemaal krom liep. Zij had deze ziekte al achttien jaar en kon helemaal niet rechtop lopen.


"Nagoona o sababu moi yaaka so o nyawa ma ceceke to ngini nia sidongirabaka Ngohi he ipiricaya kawa, ona magena o Gikimoi asa wafanggali de o dorou foloi ilamo. Lebelaha o teto ilalamo-lamo moi manga toloka isidopilikuka de o teoku yolutuka. 	 Maar als iemand één van deze jonge mensen die in Mij geloven, op het slechte pad brengt, zou het voor hem beter zijn met een zware steen om zijn hals in de zee te worden gegooid.


Kagena de o nyawa wikokitoka magena womasitudu onaka, de wangangapo sidago manga baju lo waraca-racaka de manga rohe lo waqabo-qaboka, qabolo de ona yatumudingi iloqaka o tahu magena ma rabano. 	 De man besprong hen en gaf hun er vreselijk van langs. Zij konden niets tegen hem beginnen en vluchtten naakt en gewond het huis uit.


So kagena de una o nyawa yadadala manga sininga wosimote so o Barabas wisisupu de wihike onaka. De una wasulo awi prajurit-prajuritka ma ngale o Yesus wingangapo, qabolo de gila-gila Una wisidoa onaka la iwisidasangahadi. 	 Pilatus besloot de mensen hun zin te geven en liet Barabbas vrij. Hij gaf de soldaten bevel Jezus te geselen en weg te brengen om aan het kruis opgehangen te worden.


Sababu ma Kristus wosone de wisioho kali la ma ngale wodadi o nyawa inangodu nanga Jou, bai ngone pooohosi de lo ona isosoneka. 	 Daarom is Christus gestorven en weer levend geworden. Hij moest immers de Heer van de doden en de levenden zijn?


Nako una wisilolohaka, una magena igogou-gogou wogolo o Yesuska la tanu iwimote. Duma wisimahawa, so wisulo de wotemo, 	 De man uit wie de boze geesten waren weggegaan, smeekte of hij mee mocht. Maar Jezus wilde dat niet.


Qabolo de o Yesus o ade-ade moi wosijaritali o nyawa yadadalaka wotemo, "O Gikimoi wopareta maro o kolano moi gena, posiade-ade koloko o sasawi ma sopo ngai moi gena o nyawa moi awi doroku wodato. 	 Jezus vertelde ook deze gelijkenis: "Het Koninkrijk van de hemelen is net een mosterdzaadje dat in de grond wordt gestopt.


So ma ngeko komagena imaaka ngohika, de asa tanako nakoso o loha tomode taaka, de kanaga o dorou ma dupa lo ai sininga ma rabaka isigaro. 	 Zo ervaar ik steeds weer: Als ik het goede wil doen, kan ik het niet laten het slechte te doen.


Kagena de ngohi takelelo kali kanaga o pareta ma kursi qaare moi ifoloisi ilamo, de ma qokuka Una womatetengo gena womatamiye. Una Awi simaka o dunia de o soroga gena ihiwaka, sidago lo he pakelelo kawa. 	 Ik zag een grote, witte troon en er zat Iemand op voor Wie de hemel en de aarde vluchtten. Zij konden het niet verdragen Hem te zien en verdwenen voorgoed.


De lo o Paulus awi gia wahado onaku la o Gurumi Qatetebi wowosa onaku de waparetaka, sidago ona aku o Gikimoi Awi habari isibicara de o bi bahasa irupa-rupa Awi Gurumino. 	 Zij waren met ongeveer twaalf personen.


Ngona nanakoka o nyawa maro komagena igogou o dodoto itotiai yaholu de ona masirete lo yanako o manara isasala yaakaka, so igogou nanako ona manga manara lo qatorou o Gikimoi Awi simaka. 	 Je weet dan dat hij God niet meer wil volgen en dat hij zondigt en daarmee zichzelf veroordeelt.


Manga sidongirabaka kanaga ongo Maria Magdalena, ongo Maria o Yakobus de o Yoses manga awa, de lo o Zebedeus ma peqeka. 	 Onder hen waren Maria van Magdala, Maria de moeder van Jakobus en Jozef, en de moeder van Jakobus en Johannes (de zonen van Zebedeüs).


So ma moiku o Yesus wotagi-tagi o Galilea ma Talaga ma dateka, de Una wamake o nyawa yasinoto o nao isasari, ona magena o Simon (iwisiaso lo o Petrus) de ma nongoru moi awi ronga o Andreas. Ona yasinoto o talaga ma dateno o nao yosoma. 	 Op een dag liep Hij langs het meer van Galilea en zag twee vissers hun net in het water gooien. Het waren twee broers: Simon (ook wel Petrus genoemd) en zijn broer Andreas.


Upa o nyawa yamaqe isihabari ma ngale Ngohi de lo Ai dodoto. Sababu nagoona yamaqe isihabari, done Ngohi o Nyawa ma Duhutu lo asa ona toholu tanako, ma orasi Ngohi tahino kali o duniaku dede to Ngohi Ai kuasa, kiaka isikokelelo maro Ai Baba Awi kuasa, de Awi malaikat yadadala. 	 Wanneer Ik kom in de schitterende majesteit van mijn Vader, Mijzelf en de heilige engelen, zal Ik Mij schamen voor ieder mens die zich nu voor Mij en Mijn woorden schaamt.


Ngone potemo nakoso yanau moi la kanaga de awi hutu ikuru, magena wimaqe. 	 Leert de natuur zelf niet hoe het hoort? Het is voor de man een schande om lang haar te hebben.


O putu magena wijajaga la ma ginitano de o Petrus bilasu iwingaho la wisirisima o kawasa yadadalaka, una wisipiliku de o rate ngai sinoto de wikioloka o prajurit yasinoto manga risoaka, de kanaga lo o prajurit ma somoali yojajaga o bui ma ngoraka. 	 De nacht voordat hij zou terechtstaan, lag Petrus tussen twee soldaten in te slapen. Hij was met twee kettingen aan hen vastgemaakt. Voor de deur van de cel stonden ook nog twee soldaten op wacht.


O Jou Una magena kanaga Awi nabi o orasi iqoqomaka Awi jaji isingangasuka, ena gena, 	 zoals Hij lang geleden door Zijn heilige profeten had beloofd.


Ma orasi iqomaka o Adam wooho, duma o Gikimoi Awi bobita wisingangasu waasi o Musaka, de kanaga o dunia ma bi nyawa yangodu de manga dorouka. De ngaroko Awi bobita gena isilefo waasi so o nyawa manga dorou magena yaeto waasi eko ona yasisala waasi, duma ngone panako igogou ona yangodu de manga dorou, sababu o orasi magena lo yangodu bilasu isone. Maro o sone ma pareta ma rabano yaakuwa isupu. Komagena ngaroko kanaga yamuruo naga o bobita o Gikimoino yatilakuwa so imaterowa de o Adam, duma ona magena lo yangodu isone. Komagena imadadi, sababu maro ma Kristus gena wahino de Awi manara de ma sopo o bi nyawa yangoduka, komagena lo o Adam. 	 Toch ontkwam in de tijd van Adam tot Mozes niemand aan de dood, ook al had men niet, zoals Adam, gezondigd door een uitdrukkelijk verbod van God te overtreden. Wat een tegenstelling tussen Adam en Christus, Die nog komen moest!


La komagena de Una wapoma onaka, "Ma ngale Ngohi o Salamati ma Kolano gena upa lo nisingangasu o bi nyawaka." 	 Hij verbood Zijn discipelen ten strengste iemand te vertellen dat Hij de Christus was.


iwinanano la Una iwisabatolo de manga sano idala, ma ngale ona aku iwisisala. 	 Van die tijd af begonnen ze Hem strikvragen te stellen om te proberen Hem op een of ander woord te vangen.


De lo tanu ma ngale ngomili asa ngini nia gogolo o Gikimoika la ngomi womiriwo ma ngale o nyawa ma dorou ona magena manga sidongirabano aku ngomi womisisupu. Sababu kanaga o nyawa yangodu waasi asa o habari ma ngale o Jou Yesus gena yopiricaya. 	 Bid ook dat wij mogen ontkomen uit de klauwen van kwaadaardige mensen, want niet iedereen vertrouwt op de Here.


Kanaga ngini nimuruo naga nitemo, "O kia bato podudupa magena aku paaka, sababu nanga dorouno o Gikimoi wonapalako, so wonasangisara kawa." Duma ngohi gena totemo, "Qangoduwa qaloha ma ngale ngoneka." Igogou, o kia bato podudupa magena aku paaka, duma ngohi tomasimahawa ma ngale o kia, so ai rohe yapareta. 	 Ik mag alles, maar niet alles is zinvol. Hoewel ik alles mag, mag niets mij overheersen.


Magena imatero maro o kia iqomaka isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka itemo, "Ngohi tonijaji igogou ngona gena asa nodadi o bi bangsa yadadala manga ete de manga topora." Magena o Gikimoi Awi jaji masirete de o Abraham asa Una wipiricayaka. Una wanako o Gikimoi waaku o nyawa isosone wasioho kali de lo nako ka cawali wosulo de o bi moi-moi o kia naga ihihiwa lo aku wosidadi. 	 In de Boeken staat immers dat God hem aanwees als een vader van vele volken. (c) En hij is dat voor God, op Wie hij vertrouwde, Die de doden levend maakt en voor Wie alles wat nog moet komen, er al is geweest.


De Awi jaji o nabi-nabi isingongangasu magena ma meta nginika, de kiaka nanga ete de nanga topora yodupa yacoho o Gikimoi Awi jaji wotetemo o Abrahamka, 'ma ngale ngona, de ani ngopa, de lo ani danoku so o bi bangsa qangodu o duniaka done asa Ai laha yamake,' de o jaji magena lo ma meta nginika. 	 U bent nakomelingen van de profeten. En wat God uw voorouders heeft beloofd, geldt ook voor u. God heeft immers tegen Abraham gezegd dat zijn nageslacht alle volken van de wereld tot zegen zal zijn? (D)


Ai salam tosidingo ongo Mariaka, ma ngale ngini muna momanara qaputuru poli. 	 Doe de groeten aan Maria, die zoveel voor u heeft gedaan.


Ma orasi imasidiado o Yesuska, de ona iwibaja yagogou yotemo, "Baba, mia kapita una magena wotiai so Ngona nowiriwo, 	 Zij kwamen bij Jezus en vroegen Hem dringend of Hij wilde meegaan om de man te helpen. "Als er één is die verdient dat U hem helpt, is hij het wel!" zeiden ze.


O gisisi ma binuka itutura o tona qatototopoku so o totopo yalalo so isoneka, gena imatero bato o nyawa o habari qaloloha magena yoiseka. 	 De grond met distels erop zijn de mensen die het woord van God horen en er ook in geloven.


Kanaga onaka o malaikat ma dorou moi una wapopareta o busune iluluku-lukuku o dunia ma litimika. Awi ronga de o Ibranika manga demo gena o Abadon, de o Yunanika manga demo gena o Apolion (ma ngale gena "Wototooma"). 	 Hun aanvoerder was een engel uit de bodemloze put. In het Hebreeuws heette hij Abaddon en in het Grieks Apollyon. (A)


Ma moili yooqowa de youdowa ma orasi, so o Yohanes Wooosi awi nyawa wimomote de o Farisika ma nyawa ona lo yooqowa de youdowa. Mutuwade o nyawa yahino o Yesuska, yosano itemo, "Baba, o Yohanes Wooosi awi nyawa wimomote de o Farisika ma nyawa yooqowa de youdowa, duma qadoohaso to Ngona Ani muri-muri gena ka ioqo de lo iudosi." 	 De discipelen van Johannes de Doper sloegen soms maaltijden over. De Farizeeërs hielden zich ook aan de gewoonte om te vasten. Op een dag kwamen zij naar Jezus toe en vroegen waarom Zijn discipelen dat niet deden.


Upa niawosa la niodupa o nyawa ma somoa niaaso imasidodogu nia tahuka, sababu kanaga o nyawa yamuruo naga gena o Jou Awi malaikat yaaso imasidodogu manga tahuka, duma igogou o malaikat magena ona yanakowa. 	 Wees altijd gastvrij voor vreemdelingen; daardoor hebben sommigen, zonder het zich bewust te zijn, engelen in huis gehad.


So komagena lo de ma Kristus. Una magena wisowo womatide la wodadi o Imam Wilalamo moi la wihohoromati. Duma ma ngale Una gena o Gikimoi masirete asa wiaso de witide, so ma Ngopa Una magenaka witemo, "Ngona gena Ai Ngopa. O wange manena Ngohi tadedemo yangoduka, igogou Ngohi gena to Ngona Ani Baba." 	 Ook Christus heeft Zichzelf niet uitgekozen om hogepriester te worden. God koos Hem en zei tegen Hem: "Mijn Zoon, vandaag heb Ik U het leven gegeven." (a)


Komagena so migolo ngona nasulo la ani prajurit-prajurit itagi Awi boosu gena yojaga sidago o wange saangeka, ma ngale upa sidago Awi muri-muri Awi sone ma bake gena yatosi de yotemo o nyawa yadadalaka Una womomi wisioho kali, de asa yadadala yakulaika. So o gulai magena o nyawa yakulai ifoloisi yadala de o gulai ma nonomaka, kiaka Una ka woohosi de wotemo Una o Salamati ma Kolano." 	 Daarom willen wij graag dat u het graf drie dagen laat bewaken. Anders zouden Zijn discipelen Zijn lichaam wel eens kunnen weghalen en rondvertellen dat Hij weer levend is geworden. Als dat gebeurt, zijn de gevolgen niet te overzien."


Baba-baba, ngini nianako o habari qaloloha magegena Una wosingangasu o Israel ma nyawaka, so o habari magena itemo o bi nyawa de o Gikimoi imakadame ma orasi o Yesus Kristus iwipiricaya, igogou Una magena o Salamati ma Kolano de lo o bi nyawa o duniaka manga Jou. 	 Hij heeft het volk van Israël de heerlijke boodschap van vrede gebracht, door Jezus Christus, de Here van allen.


So, ai dodiao tinidododara, bilasu o adati o bi seri yasusuba gena ngini nimasirese bai! 	 Houd u daarom, lieve vrienden, ver van de verering van afgoden.


O Paulus awi manara magena yanako, so o gura ma nyawa ma binuka yasisiri yahino o Pauluska, de ona magena lo wasilohaka. 	 Toen dit nieuws bekend werd, kwamen overal van het eiland zieken naar ons toe, die werden genezen.


Sababu ngone nanga baba o duniaka ona magena inadoto ka o orasi ma cunu, mote ka o ngeko o kia naga ona yamalo qaloha. Duma o Gikimoi Una magena ngone wonadoto, sababu magena o ngeko foloisi qaloha ngoneka, ma ngale ngone nanga sininga idadi qatebi imatero maro to Una Awi sininga. 	 Onze natuurlijke vaders hebben ons een aantal jaren naar hun beste weten opgevoed. Maar God weet pas echt wat goed voor ons is; Hij voedt ons op om ons te laten delen in Zijn volmaaktheid.


Duma ma ngutu ka ma cunu, so de o wange yodisiwa de o goho magena qamalai so isoneka. 	 maar toen de felle zon ging schijnen, verschroeide het. Het ging dood, omdat het nauwelijks wortels had.


So de Ai jarita magena nako o ngopa yasinoto gena, naguuna ma baba awi dupa igogou waakaka." De o Yahudika manga roriri ona magena yotemo, "Woriria." So Una wotemo onaka, "Ngini tinisingangasu igogou, o balastengi itotolomu de lo o ngopeqeka isusundali de manga rohe imasiiija, ona magena o Gikimoi asa waqehe qaloha la Awi pareta ma rabaka yowosa, upa ngini. 	 'Ja, vader', maar hij ging niet. Wie van de twee heeft gedaan wat zijn vader zei?" "De eerste, natuurlijk", antwoordden zij. Jezus legde hun uit wat Hij ermee wilde zeggen: "Oplichters en hoeren zullen vast en zeker eerder in het Koninkrijk van God komen dan u.


Nako o muri moi magena ka ka ngohi qabolo, de ngohi masirete o bi moi-moi idadadika qangodu manena tosingangasu tagogou de lo tosilefoka. Ngone panako to ngohi ai demo magenena igogou de itetero. 	 Ik, Johannes, heb dit geschreven. Alles wat ik verteld heb, is waar.


So o Yesus asa wasango ona magenaka, de wotemo, "Ngohi gena maro o Gikimoi Awi Ngopa, so kanaga to Ngohi Ai sininga ma rabaka moi lo ihiwa to Ngohi Ai dupa masirete de taaka, duma manena taaaka gena igogou maro Ai Baba waaaka. Nakoso magena la ka to Ngohi Ai dupa masirete gena, Ngohi taaka toholu, sababu o bi moi-moi o kia bato Ai Baba waaaka done magena lo asa Ngohi taaka. 	 "Het is waar wat Ik zeg", zei Jezus. "De Zoon kan niets uit Zichzelf. Hij doet alleen wat Zijn Vader Hem voordoet. In feite doet de Zoon hetzelfde als Zijn Vader.


So kagena de una wotemo awi nyawa ileleleani o tahu ma rabaka, "O Yesus gena o Yohanes Wooosi de Una asa wooho kali! Ma sababu magegena Una wamake o buturu la waaka o nonako ihahairani." 	 Herodes had Johannes namelijk gearresteerd en op aandringen van Herodias, de vrouw van zijn broer Filippus, gevangen gezet.


Komagena lo o Lot awi orasika, de o Sodom ma dokuka o nyawa cawali yobusengi kali. Ona salalu ka yooqo de youdo, yoija de yomasiija, de lo o raki yodato de o bi tahu yosigoko. 	 Het zal ook net zo zijn als in de dagen van Lot. Iedereen had het druk met zijn dagelijkse bezigheden. Eten en drinken, kopen en verkopen, planten en bouwen.


Mutuwade o Saulus imatekerimoi de ona ipipiricaya yangodu o Yerusalem ma sigilolino, de una wobanari wadoto ma ngale o Jou. 	 Saulus werd in de groep opgenomen. Hij bewoog zich vrij in Jeruzalem en


So kagena de o Yohanes wibuika, qabolo de o Yesus wakahino o Galilea ma tonano, de wosihabari o Gikimoi Awi habari qaloloha 	 Later, toen Johannes de Doper door koning Herodes gevangen was genomen, ging Jezus terug naar Galilea om de mensen het goede nieuws van God te vertellen.


Komagena lo nakoso o susa de o sangisara qangodu Ngohi tododedemoka la idadi gena, nianako Ai hino ma orasi he idumuka. 	 Zo is het ook wanneer jullie al deze dingen zien gebeuren. Dat is het teken dat Ik bijna terugkom.


Kagena de o Yesus woade-ade ma ngale o poci imatero de o Gikimoi Awi habari qaloloha, de wotemo onaka, "Ngini o poci niatupuka de niaaho gena, upa o kula nisitalakeka, eko upa o dangi ma litimika niahado, duma bilasu niahado o poci ma dadamika la ma nita yakelelo. 	 Daarna zei Jezus: "Als je een lamp aansteekt, zet je er toch geen pot overheen. Natuurlijk niet! En je verstopt hem ook niet onder een bed. Je zet hem ergens bovenop of houdt hem omhoog. Dan schijnt het licht alle kanten uit.


O Yesus wotemo, "O toka magena nakoso o nyawa magenano isupu, de yahika de yahino o tona ibobeleuka o tahu imasisari la igoge. Sababu o tahu imasimakewa, 	 Als een boze geest uit iemand is weggegaan, zwerft hij door onherbergzame streken op zoek naar rust. Maar hij vindt geen rust en besluit naar die persoon terug te gaan.


Ona imasidiado o Yerusalemka, de ona yakahika kiaka o tahu ona kagena imasidododoguka, so idola o ngihi moi kadaku iqoqokuka. O bi rasul ona magena, o Petrus, o Yohanes, o Yakobus de o Andreas, o Filipus de o Tomas, o Bartolomeus de o Matius, o Yakobus gena o Alfeus ma ngopa, o Simon o Zelot ma nyawa de lo o Yudas gena o Yakobus ma ngopa. 	 In de stad gingen zij meteen door naar de bovenverdieping van het huis, waar zij elkaar altijd ontmoetten: Petrus, Johannes, Jakobus, Andreas, Filippus en Thomas, Bartholomeüs, Mattheüs en Jakobus (de zoon van Alfeüs), Simon de Zeloot en Judas, de zoon van Jakobus.


Ngaroko komagena, duma ngini o Sardiska ma nyawa kanaga nimuruo naga nia baju gena niafaja waasi eko nia sininga niapareta itotiai. Komagena so ngini gena done nitagi nimakomote dede Ngohi de nia baju lo ka qaaare, sababu ma ngale ngini magenena o Gikimoi wotemo bilasu komagena. 	 Toch zijn er in Sardes een paar mensen die zich niet bevuild hebben. Die zijn het waard altijd bij Mij te zijn en witte kleren te dragen.


Ai dodiao tinidododara, upa niohairani ma ngale o sangisara de o susa gena asa niamake, sababu magena ka o biasa moi la ma ngale ngini initailako igogou nia piricaya o Gikimoika qaputuru, eko hiwa. 	 Vrienden, laat u niet in de war brengen door de vuurproef die u zult ondergaan, want die was te verwachten. Daaruit zal blijken of u op God blijft vertrouwen.


O bangsa moi yasaturu o bangsa ma somoa, o kolano moi asa yakudoti o kolano ma somoa. Kiaka o dunia ma qokuka asa idadi kiaka bato o osu de o diwotu, de lo o bare so o ino asa ihiwa. Qangodu magena asa ka o bi sangisara ma nonomaka bato, koloko o ngopeqeka moi mitotilibu de ami siri ma nonomaka so matamaha ma orasi muna he mopuo. 	 Want over de hele wereld zullen de volken tegen elkaar worden opgehitst om oorlog te voeren. Er zullen aardbevingen en hongersnoden zijn. Nu hier, dan weer daar. Maar deze dingen zijn niet meer dan een voorspel, want het ergste komt nog.


wotemo, "Ngomi gena he minisimaha kawa de minisulo qaboloka, upa lo ngini o bi nyawa niadoto kali de o nyawa Una magena Awi dodoto. Duma o orasi manena ngini masirete niaaka kali. Ce! So ngini o dodoto magena nisihabari o Yerusalem ma sigilolika, de ngini o ronga ma dorou nimigaka sidago nitemo o nyawaka, igogou de o sababu ngomi miaka sidago o nyawa Una magena wosone." 	 De hogepriester ondervroeg hen: "Wij hebben u streng verboden over die Jezus te spreken. En kijk nu eens wat u hebt gedaan! Heel Jeruzalem weet inmiddels van Hem. U wilt zeker de schuld van Zijn bloed over ons brengen!"


So ona o keledai ma ngopa magena yaaho Unaka, de manga juba yahoi so isinaho o keledai ma duduku. Kagena de Una wodola so womatamiye ma qokuka. 	 Zij brachten het veulen bij Jezus, legden hun jassen erop en Hij ging erop zitten.


Duma nibodito ngini nikakaya o orasi manena, sababu ngini nia sanangi gena niamake qaboloka. 	 Maar pas op als u rijk bent! U bent er dan slecht aan toe! Want het geld is het enige geluk dat u ten deel valt.


O Gikimoi wisulo ma Ngopa womatengo la Una wahino de o dunia ma rabaka wogoge ma ngale wosone, la ngone inangodu aku pamake o oho ka sidutu ikakali. Komagena ma lamo o Gikimoi wonasikelelo ngoneka igogou Una wonadodara. 	 God heeft ons laten zien hoe groot Zijn liefde voor ons is, door Zijn enige Zoon naar deze slechte wereld te sturen. Door Hem wilde God ons nieuw leven geven.


De Una wotemo, "Kanaga o nyawa yasinoto de manga nagi o pipi o nyawa moi wasibabauka. Wimoi awi nagi unaka o pipi o salaka ma ngai ratu motoha de lo wimoi awi nagi unaka cawali o pipi o salaka ngai moritoha. 	 "Iemand gaf twee mannen geld te leen, de één 500 zilverstukken en de ander vijftig.


So hika ngona dede ona nimakomote la niaaka o adati de o galepu, so ngini ningodu aku nia sininga qatebi. Ena gena, bilasu nofangu la ona aku manga hutu yakulu ma ngale manga sasi gena yaaka qaboloka. Nakoso naaka qaboloka, de o habari itotiaiwa ona yoiiseka ma ngale ngona gena ka ikulai, sababu igogou ngona masirete lo naaka de nomote o Yahudika manga bobita maro o Musa wosilelefoka. 	 Ga met hen mee en neem, net als zij, deel aan de reinigingsplechtigheid. Laat op uw kosten hun haar knippen. Dan zullen alle mensen in de stad weten dat het niet waar is wat over u wordt gezegd, maar dat u zelf trouw leeft volgens de wet van Mozes.


So bilasu o demo magena niasahe o Abraham, o Ishak, de lo o Yakub ngaroko iqoqomaka yosoneka, duma ona ka yooho. Sababu upa o nyawa isosone la o Gikimoi wisuba, duma o nyawa iooho gena ka wisuba-subasi. To Una Awi simaka o bi nyawa yangodu ka yoooho." 	 De Here is niet de God van mensen die dood zijn, maar van mensen die leven. God beschouwt ze allemaal als levend."


La o Yesus wotemoli, "Awa kodo! O nyawa o orasi manena gena Ngohi tasitero de o ade-ade manena. 	 Wat moet men van zulke mannen zeggen? Waarmee kan men hen vergelijken?


O Yesus kagena womajobo, de wotagi wowosa o Yahudika manga puji ma tahuka. 	 Hij ging naar de synagoge. Daar zag Hij een man met een lamme, verschrompelde hand. De Farizeeërs vroegen Hem: "Mag men op de sabbat iemand genezen?" Zij hoopten dat Hij "Jaä zou zeggen. Dan zouden zij een reden hebben om Hem gevangen te nemen.


Ngone de nanga manara masirete la pomasisalamati gena idadiwa. So o nyawa yaakuwa imasihie itemo, "Ngohi de ai manara masirete so tosalamatika." 	 Niemand zal zich erop kunnen beroemen het zelf gepresteerd te hebben.


So asa yahika o talaga ma dongirabaka, de imatodoka o paro de o rato qasosihilo imasidiado so manga deruku o ake yobane sidago manga deru he ikiloro. Kagena de Awi muri-muri ihawateri duma Una womaidu so wikioloka. 	 Terwijl zij overvoeren, stak er plotseling een hevige storm op. De golven waren zo hoog dat ze over de boot sloegen. Jezus lag te slapen en werd er niet wakker van.


O Yesus wosoneka ma ngale o orasi ma simaka Una wahino kali, de bai ngone pooohosi bai ngone pososoneka, ngone inangodu asa pooho dede Una. 	 Jezus is voor ons gestorven om ons voor altijd met Hem te laten leven, of we bij Zijn terugkeer nu al gestorven of nog in leven zijn.


Komagena so ngini nia sininga gena upa qaceke, duma hika nisilamo kali. 	 Steek dus de handen uit de mouwen en ga stevig op uw benen staan.


We! Hika ngini o sorogaka nigogoge, o Gikimoi Awi sosulo-sosulo de lo Awi nabi-nabi ningodu tanu nia sininga foloi isanangi. Sababu ma ngale iqomaka ngini nisisangisara gena o Gikimoi o Babelka manga dorou gena wafanggalika de o sangisara qatotorou, sidago lo o kota magena yabiauka.' " 	 Hemel, wees blij over haar ondergang! Kinderen van God, apostelen en profeten, verheug u! God heeft haar gestraft voor wat zij u heeft aangedaan."


O manara ilalamo moi o ngopeqeka muna magena aku maaka, o gososo qabobou magena mosiqahu Ai saheku, so muna asa Ai rohe mosidailako qabolo ma ngale Ngohi done bilasu tosone de ipoosu. 	 Zij gaf wat ze had. Zij heeft de nardusolie voor mijn begrafenis nu al over Mij uitgegoten.


Ngini o Korintus ma nyawa, ngomi gena minisayangi maro ka to ngomi mia kusi-kusi de igogou ngomi mia demo ibolowo de mia sininga itotiai nginika. 	 Och, vrienden in Corinthe, ik heb u verteld wat ik voor u voel. Ik houd van u met heel mijn hart.


Kagena de Una wotemo munaka, "Bilasu ngona notamaha la o bi ngopa o ino pahike iqoma la ioqo de yapunuka. Sababu qalohawa o bi ngopa ma ino de paqehe so o kasoka pongike." 	 "Laat Mij eerst de mensen van mijn eigen volk helpen. Want het is niet goed het eten van de kinderen voor de honden te gooien."


Sababu ka Una magena so o bi moi-moi qangodu idadika, o moi-moi kanaga o sorogaka so qangodu pakokelelowa, de o moi-moi qangodu o duniaka so paaku pakeleloka, komagena o bi gurumi lo qangodu ikokuasa de ipopareta lo. Una gena foloisi wolamoli ma sababu o moi-moi qangodu wosidadi ma ngale Una iwisigiliri. 	 Christus Zelf heeft alles in de hemelen en op aarde geschapen, al het zichtbare en onzichtbare. Koningen en wereldheersers, regeringen en andere autoriteiten, alles is door Christus gemaakt tot Zijn eer.


De lo nako ngomi gena, kanaga o orasi isigeto-geto ma ngale mia manara, o habari qaloloha misihohabari gena, asa o sangisara ma rabaka mitagi. Nakoso igogou isosone done yasioho kawa, de mia sangisara magena lo ma faida kanaga ihiwa bai! 	 En waarom zouden wij dan nog één uur langer willens en wetens gevaar lopen?


So kagena de ma Kolano Herodes wogiise komagena, de una wotemo, "Ka o Yesus Una manena o Yohanes Wooosi bai! Kiaka iqomaka tasulo so awi sahe yatolaka, de orasi manena wooho kali!" 	 Herodes was ervan overtuigd dat Johannes de Doper die hij had laten onthoofden, weer levend was geworden.


Yasuloka, duma upa ona o bi dumule, o bi gaahu, eko lo o bi gota yabodito, cawali ka o nyawa, nakoso ona magena manga bioko o Gikimoi Awi cap wosicap waasi gena bilasu yabodito. 	 Er werd hun gezegd dat zij het gras, de bomen en de andere planten met rust moesten laten. Het enige wat zij moesten doen, was de mensen te steken die het zegel van God niet op hun voorhoofd hadden.


O nyawa nagoona nakoso ona o Gikimoi Awi Gurumi wasibuo kali ma ngale wahike onaka o oho qamomuane gena, imatero maro de ka o paro iwuwu. Sababu ngona gena akuwa de ani lako o paro nakelelo, de lo ngaroko o paro ma kuguru gena aku noise, duma naakuwa nanako magena kiano ikahino de kiaka ikahika." 	 De wind waait waarheen hij wil. Je hoort hem wel, maar je weet niet waar hij vandaan komt en waar hij heen gaat. Zo is het ook als iemand door de Geest van God nieuw leven krijgt."


De ona itemo, "Ilaha! Kanaga ma deka o taungu moruha de butanga o nyawa imanara asa o Gikimoi Awi Tahu manena isigoko. De Ngona gena nobicara de notemo, ngaroko o tahu magena yabiauka, duma ma deka ka cawali o wange saange de Ngona aku nosigoko kali." 	 "Wat!" riepen de Joden. "Er is 46 jaar aan deze tempel gewerkt en U zou er in drie dagen mee klaar zijn?"


Kagena de Una wotemo onaka, "Ai sininga ma sangisara qatubuso, tamalo gena maro he tosone. Ngini kanena nigogoge la nimajaga." 	 Jezus begon bang te worden en kreeg het heel erg moeilijk. "Het wordt Mij teveel", zei Hij. "Ik sterf bijna van verdriet. Blijf hier waken."


Komagena so o bi gogobu qangodu o Israel ma tonaka, ena gena o Yudeaka, o Galileaka, de lo o Samariaka, ona gena isangisara kawa so isohika. De o bi gogobu magena foloi yadala, sababu de o Gurumi Qatetebi ma roriwo ona magena foloi yasiputuru, de manga oho ma rabaka gena ka o Jou iwihoromati. 	 De volgelingen van Jezus in Judea, Galilea en Samaria hadden een tijd van rust en konden in vrede bij elkaar komen. Hun geloof werd sterker en zij gehoorzaamden de Here. De Heilige Geest bemoedigde hen en steeds meer mensen sloten zich bij hen aan.


Duma nakoso o demo ma dorou so posiceke o Gurumi Qatetebi, de ngone magegena o apongu he pamake kawa ma bati sidutu ikakali. Potetemo gena paaka o dorou ikokakali." 	 Maar wie de Heilige Geest belastert, zal nooit vergeving krijgen. Die zonde blijft eeuwig bestaan."


Ona yahino yototomina gena o kia naga idadadi magena yakelelo, de ona yangodu asa yoliho de manga mamata masireteka yangangapo, ma ngale manga sininga foloi ipeleso. 	 De vele mensen die naar de kruisiging waren komen kijken, gingen naar huis nadat ze dit allemaal hadden gezien. Ze sloegen zich op de borst van berouw en verdriet.


Nako komagena, de o tahu ma duhutu asa wahino de wotemo nginika, 'Upa ani sininga ikurangi, o riho manena isidailakoka ma ngale pahike yakokoro ona magena.' So de nia maqeka asa ngini nituluru ma duduka. 	 Dan zal hij naar u toekomen en vragen: 'Wilt u alstublieft plaats maken voor deze gast?' Dan staat u voor schut en moet u genoegen nemen met een plaatsje dat nog over is.


Kagena o wange isigeto-geto o Gikimoi Awi Tahuka Una wodoto. O imamka ma bi sahe, de o bi guru agama, de lo o Yahudika manga roriri magena o ngeko isisari la o Yesus witago de witooma, 	 Daarna sprak Hij elke dag in de tempel. De mannen van de Hoge Raad wilden niets liever dan Hem uit de weg ruimen.


"La ma orasi o susa de o sangisara magena ipasaka, de o wange de o ngoosa isiwa kawa so qapuputuka. 	 Na die dagen van verdrukking en ellende zullen de zon en de maan ophouden te schijnen.


Kagena naga o ake ma rube ngai butanga. O rube ilalamo so ma raba gena nagala o ake o liter ratu moiku de iwedo, de magena isidailako ma ngale o Yahudika ma nyawa bilasu imatiodo, mote to ona manga adati de manga galepu. 	 Er stonden zes grote aarden kruiken, elk met een inhoud van zo'n honderd liter. Die werden bij bepaalde gelegenheden met water gevuld, zodat men zich volgens de Joodse voorschriften kon wassen.


Ai dodiao nipipiricaya, ma dodoguka, hika niosininga ka cawali o bi moi-moi qangodu qaloloha gena bilasu posilamo. Komagena o bi moi-moi maro o kia itetero de itotiai, de o kia o nyawa aku yahoromati de yodudupa, de lo o kia bato o Gikimoi wosulo bilasu paaka. 	 Broeders, richt daarom uw gedachten op alles wat waar, eervol, rechtvaardig, zuiver en mooi is en wat goed bekend staat, kortom alles wat deugdzaam en loffelijk is.


"Ma orasi Ngohi tahino kali ma ngale todadi maro ma Kolanoka, de ma dodagi gena imatero maro o ade-ade manena: Kanaga o jojaru yamogiowo imatekefakati yotagi de yomote, la wokakawi moi iwibubusu de o nyawamoi-nyawamoi manga silo yaaho. 	 "Het Koninkrijk van de hemelen kan vergeleken worden met tien bruidsmeisjes die de bruidegom tegemoet gingen. Zij namen hun olielampen mee.


Sababu o nyawa la kanaga iqoqomaka o bobita o Musa wosilelefo gena yaholu, de asa ona magena yatoomaka, de lo o galusiri he ihiwaka, hitilahi o saksi yasinoto eko yaruwange kanaga ma ngale ona gena manga demo magena imaketero. 	 Vroeger werd iemand die zich niets van de wet van Mozes aantrok, zonder medelijden gedood als twee of drie mensen tegen hem getuigden.


Ma ngale ona manga piricaya so o bi ngopeqeka to ona manga nyawa isosone gena yasioohoka de yamake kali. Kanaga o nyawa ma binukali ma ngale manga piricaya so yasangisara sidago yosone. Ona yapalako gena yoholu, sababu ona yomode nakoso yasioho kali ma ngale o oho foloisi qaloloha yamake. 	 Vrouwen kregen hun geliefden uit de dood terug. Anderen die op God vertrouwden, werden doodgeslagen; zij wilden liever sterven dan God de rug toekeren, omdat zij wisten later een beter leven te krijgen.


Kagena de o Paulus de o Silas yasirisima o Roma ma bobaretaka, de itemo, "Ce! O nyawa ona manena o Yahudika ma nyawa de ona o gangamo isigoko to ngone nanga kota ma rabaka. 	 Zij brachten hen voor de Romeinse rechters en zeiden: "Deze twee Joden brengen de hele stad in rep en roer.


Ai salam tosidingo o Apeleska, una ngaroko o sangisara wamake, duma awi piricaya ma Kristuska gena qaputuru. Ai salam tosidingo o nyawa ipipiricaya o Aristobuluska de awi tahu ma raba moi. 	 Doe de groeten aan Apelles, die zo duidelijk heeft bewezen van Christus te zijn. Doe de groeten aan de familie van Aristobulus,


Duma orasi manena Ngohi totemo nginika, yanau moi la ma peqeka womiholuka, de una asa de awi sala, ka cawali muna gena mosundali moqomaka. Sababu nakoso muna ma duuruka mokawi de yanau ma somoali, de ma roka ma nonoma gena waaka so igogou muna magena mosundali ma ngale unaka. De naguuna yanau ma somoali o ngopeqeka muna magena womikawi kali, gena una lo wosundali qaboloka." 	 Maar Ik zeg: Als u zich van uw vrouw laat scheiden zonder dat zij met een andere man gemeenschap heeft gehad, drijft u haar tot overspel. En wie met een weggezonden vrouw trouwt, pleegt overspel.


So kagena de Una wasango onaka wotemo, "Ngaroko Ngohi de ka Ai demo masirete o nyawa tasingangasu de Ngohi tomasinako, duma magena igogou de itiai, sababu Ngohi gena ka tanako Ngohi kiano tokahino de kiaka tokahika. De magena ngini gena nianakowa. 	 Jezus antwoordde: "Toch is het waar, al zeg Ik het Zelf. Want Ik weet waar Ik vandaan kom en waar Ik heenga. Maar u weet daar niets van.


De o Paulus asa o Silas wihiri la iwingaho, so o bi dodiao ipipiricaya o Antiokhiaka ona yasinoto yasisaraha o Gikimoi Awi dodara ma rabaka la ona wariwo, qabolo de ona yasinoto imajoboka. 	 Maar Paulus koos Silas uit om met hem mee te gaan. Nadat zij door de christenen aan de genade van de Here waren toevertrouwd, gingen zij op reis.


De o kota magenaka ngaroko upa he o wange eko o ngoosa ma siwa, sababu o Gikimoi gena Awi mulia ilamo so de to Una Awi nita ma siwa magena sidago lo o kotaka yodisiwa, komagena lo o Duba ma Goho Awi nita ma siwa. 	 De stad had geen zon) of maanlicht nodig, want zij werd verlicht door de schittering van God en het Lam is haar lamp.


Ngohi totemo nagala ngona manena o Mesirka ma nyawa moi, iqoqomaka o ruwahe ilalamo moi isidadi sidago o nyawa yacala iha una wangaho o tona ibobeleuka, la ona o Roma ma bobaretaka yakudoti." 	 "Spreekt u Grieks?" vroeg de man. "Bent u dan niet de Egyptenaar, die een tijd geleden een opstand heeft ontketend en met 4000 misdadigers de woestijn is ingetrokken?"


De ona o dorou yaaka imatero maro to ona manga ake de manga nao. Ona nakoso kanaga o ngopeqeka ma somoa bato imikelelo de imakajai-jai iminyafusu qatorou, de nako o nyawa kanaga manga piricaya qaputuru waasi gena yasihaga. De kanaga lo nakoso o pipi gena ona ifoloisi yodesere. Ilaha! Ona magena igogou yakutuku de asa yabodito. 	 Zij zijn altijd op zoek naar vrouwen die met hen naar bed willen; zij krijgen nooit genoeg van de zonde; zij verleiden mensen die niet zo vast in hun schoenen staan; hun hele leven wordt beheerst door de hebzucht, maar zij zullen niet aan de straf ontkomen.


Duma nakoso kanaga to ngini nia sininga ma rabaka ma Kristus wogoge, de ma ngale o dorouka gena ngini nia dupa ihiwaka maro isosoneka, so to ona manga dupa lo ihiwaka. Duma Awi Gurumi asa o oho ka sidutu ikakali winihike, so ngini nia dupa gena ka cawali o moi-moi o kia itotiai magena niaaka. 	 Door de zonde is uw lichaam onderworpen aan de dood. Maar als Christus in u woont, is uw geest levend omdat God u als rechtvaardig beschouwt.


De kanaga o roriri yamonahalo de yaruha gena Una woooho ka sidutu ikakali Awi simaka imabukuku de manga suba yatide Unaka. De kagena Awi pareta ma kursi ma simaka manga mahkota isipakaka la yatagali to ona manga giliri masirete gena qangodu iwihike Unaka, de itemo, 	 Telkens wanneer zij dat doen, vallen de 24 ouderlingen voor Hem neer om Hem te aanbidden en Hem als de Heer van hun leven te erkennen.


O bi nyawa nogena yakokahino la wikelelo de ona manga sahe yagiwi de wisimaqe 	 De mensen die voorbijkwamen, scholden Hem uit en schudden hun hoofd.


Duma o gilalo una magena wisidoohawa. Sidago una awi dodiao asa wisingosa o buika, sidago done to una awi nagi qangodu lo wofangu. 	 Maar de man wilde niet wachten en liet hem gevangen zetten, tot hij zijn schuld volledig zou hebben betaald.


Ma sababu o bi moi-moi qangodu magena igogou done isisa, so ngohi tongongano ngini bilasu nileleani nikaeli o Gikimoika de niodupa niaaka o bi moi-moi Una wodudupa bai! 	 Als u eraan denkt dat alles verteerd zal worden, hoe heilig en zuiver moet u dan wel leven!


Sababu ngini ningodu bilasu nianako, nakoso o nyawa ona magena o nyawa yatotorou de yariwo ma ngale ona imakiliho so o dorou moi-moi he yaaka kawa, gena o nyawa ona magena o nyawa yatotorou asa yasalamati so ona de o Gikimoi imakitinga kawa. So manga dorou moi-moi magena o Jou he wanano kawa de ona lo wasisala kawa. Ngohi Yakobus 	 Als u iemand van de verkeerde weg terugbrengt, redt u hem van de dood en bedekt u al zijn zonden.


Qabolo de ona magena moi-moika yahike de yasitoku o juba qaaare. Qabolo de ibeseso onaka o orasi ma cunu itamahasi, sidago ona manga dodiao o Gikimoi Awi sosulo-sosulo gena yatooma kali la manga dala gena itiai yamote maro o Gikimoi wositatapuka. 	 Zij kregen allemaal een wit kleed en hun werd gezegd dat zij nog even moesten wachten. Eerst zou het aantal mededienaren en broeders, dat terwille van Christus gedood zou worden, voltallig moeten zijn.


Komagena lo nia sininga. So bilasu nimasidodiahi! Nakoso o Jou Awi nita kanaga nia sininga yosidisiwaka, de upa sidago ngini masirete niaaka so nia sininga qapuputu kali. 	 Laat uw oog niet verduisteren door het op het kwaad te richten.


Ma orasi o Yesus wakelelo o hali magena, Una wongamo de wotemo onaka, "Niaqohaka, la o bi ngopa ona magena yahino Ngohino. Upa lo niafati de lo niasimahawa. Sababu o bi nyawa imatero maro o ngopa ona manena asa yaaku iwosa o Gikimoi Awi paretaka. 	 Jezus zag het en nam hun dat kwalijk. "Laat die kinderen toch bij Mij komen", zei Hij. "Houd ze niet tegen, want juist voor kinderen is het Koninkrijk van God.


So o kia naga ngini bilasu niodupa niamote, ena gena: o Gikimoi Awi pareta ma rabaka nigoge. Nakoso magena niamote, de o bi moi-moi nia kurangi ma somoasi asa Una winihike nginika. 	 Wees dus in de eerste plaats bezig met het Koninkrijk van God; dan zorgt Hij wel dat je die andere dingen ook krijgt.


Nakoso ngini nimasitero maro o bi nyawa ona magena o duniaka, de ngini lo ona nisiboso sababu to ona manga nyawa masirete. Duma ngini manena asa upa nimatero de o bi nyawa o duniaka, sababu Ngohi ngini tinihiri de tinitingaka, so ngini de o nyawa o duniaka he nimaketero kawa. Komagena imaaka so o nyawa o duniaka kanaga ngini iniduhudu. 	 De mensen zouden alleen van u houden als u bij de wereld hoorde. Maar nu dat niet zo is, haten zij u. Dat doen zij omdat Ik u van hen heb losgemaakt.


Komagena lo ngini bilasu nimajaga nisidodiahi la Ngohi nidamaha, sababu ngini nianakowa ma orasi muruoka de Ngohi o Nyawa ma Duhutu asa tomasidiado." 	 Zo kunnen ook jullie moeilijkheden vermijden, door altijd klaar te zijn voor mijn onverwachte terugkeer.


So ona yodupa kawa yoise maro o kia Una wotetemo gena. Kagena de Una wotemo onaka, "O nabi moi asa iwisihoromati gena o bi doku de o bi soa ma somoaka, duma ka cawali awi doku de awi soaka de awi gianongoru de awi awabira gena iwihoromatiwa." 	 Jezus zei tegen hen: "Een profeet wordt overal geëerd, behalve in zijn eigen stad en in zijn eigen familie."


De o Abraham wotemo, 'Onaka de maena o Gikimoi Awi bobita, kiaka o Musa de o nabi-nabi yalelefoka, so maha dede ona yosigise o bi bobita magegena, eko hiwa.' 	 Abraham antwoordde: 'In de boeken van Mozes en de profeten staan waarschuwingen genoeg. Uw broers kunnen die zo vaak lezen als zij willen.'


De o orasi manena ai saturu kiaka ihoholu ngohi todadi to ona manga kolano, ona magena niangaho nonena. La ona yangodu niatooma ai simaka.' " 	 En breng nu mijn vijanden, die in opstand zijn gekomen, hier en dood hen voor mijn ogen!"


Kagena de womabulutu wimomoteka, de wotemo ona imatetengoka, "Igogou, ngini asa nisanangi, sababu ngini gena o kia naga taaaka magena niakeleloka. 	 Daarna keek Hij Zijn discipelen aan en zei: "Het is een enorm voorrecht dat jullie dit allemaal mogen zien.


Woise o Yesus wotemo komagena, so kagena de o nyawa una magena wotagi o riho magena wodongosa de awi sininga ipeleso, sababu una magena foloi wokaya. 	 Toen de jongeman dit hoorde, werd hij heel verdrietig en ging weg. Want hij was erg rijk.


Qabolo de Una Awi muri-muri wasibicaraka wotemo, "O nyawa nagoona la imote Ngohi, bilasu imahadoku so manga dupa moi-moi manga sininga ma rabaka yapalako la imote-mote Ngohi, de qadoohawa nakoso o sangisara yamoku ma bati yosone. 	 Daarna zei Jezus tegen Zijn discipelen: "Wie bij Mij wil horen, moet zichzelf niet belangrijk vinden. Hij moet zijn kruis opnemen en dicht achter Mij aan gaan.


Nako o nyawa Una winanako de lo o bi ngopeqeka ma orasi Una o Galilea ma dokuka so wimomote de wiriwoka, ona yangodu kagenadahu lo o kia naga idadadi magena qangodu yakelelo, gena ma soa sutu ikuruka. 	 Jezus' vrienden en ook de vrouwen die met Hem uit Galilea waren meegekomen, stonden op een afstand te kijken.


La nimatekesidiahi nigoge o rimoi ma rabaka. O Gikimoi Awi Gurumi nia sininga waaka so aku nimarimoi, so magena bilasu niojaga qaloha. 	 Doe uw uiterste best de eenheid te bewaren die de Heilige Geest onder u tot stand heeft ge- bracht, door in vrede met elkaar te leven.


To Ngona Ani Gurumi Qatetebi wipareta to ngomi mia topora o Daud, sidago ma orasi magena Ani leleani una masirete wotemo, 'Qadoohaso iqoqoma o Yahudika ma nyawa yasowo yatoosa ifoloi, de qadoohaso o Yahudika manga fakati ma faida ihiwa. 	 Door de Heilige Geest hebt U Uw dienaar, onze voorvader David, laten zeggen: 'Wat zijn de ongelovige volken toch dwaas om tegen de Here op te staan! Het is onbegrijpelijk dat deze mensen proberen God te slim af te zijn!


So ona imasiiija gena asa itemo kali o Babel ma nyawaka, 'Awa kodo! O bi moi-moi qaloloha nia sininga ma dodungo de ma nyafusu gena qangodu asa isisaka. De lo to ngini nia alamu de nia arata qangodu lo he qamataka so akuwa niamake kali.' 	 Al die lekkere en mooie dingen waar u zo naar verlangde, krijgt u niet. Al uw pracht en praal is u voorgoed afgenomen.


Qabolo de ona wisimaqe isidadu-dadu de itemo, "Suba! O Yahudika manga kolano!" De gila-gila Awi bioko yapopoka. 	 "Dag, Jodenkoning!" Daarbij sloegen zij Hem in het gezicht.


Sababu o Suba ma Dadaru kiaka ma Kristus wowowosaka magena, upa o nyawa manga gia siaaka gena isinonako o Suba ma Dadaru ma duhutu o sorogaka. Ka igogou Una wowosa o sorogaka de kagena o orasi manena wirisima o Gikimoika ma ngale ngone wonasigolo. 	 Christus is het heiligdom binnengegaan om in onze plaats voor God te verschijnen. Hij deed dat niet in het heiligdom dat door mensen was gemaakt, want dat was slechts een afbeelding van het werkelijke heiligdom in de hemel.


De lo ngohi ngaroko o kia naga itotiai gena akuwa taaka, duma totemo igogou o bobita o Gikimoino gena itiai. 	 Ik doe dus wat ik niet wil. Maar dat betekent dat ik het met de wet eens ben; dat ik de wet goed vind.


Ngaroko komagena, duma ngohi topiricaya nakoso o Gikimoika gena, o kia bato Ngona nogolo Una asa wonihike Ngonaka." 	 Maar ik ben er zeker van dat God U ook nu zal geven wat U Hem vraagt."


Ona ilihoka, duma kanaga o boosu ma dateka ongo Maria moari mosodu-sodu. Moari momarukuku de o boosu ma rabaka momaginano. 	 Maria van Magdala bleef echter bij het graf achter.


De kagena ma deka o ngoosa saange una wogoge, qabolo so womasidailako la tanu o deruku wopane de woside o Siriaka, de wanako o Yahudika ma nyawa manga edekati asa witooma so una he idadi kawa woside. So wositatapuka asa woliho kali o Makedoniano, so wotagi kagena o Filipi ma kotaka. 	 Na verloop van tijd reisde hij naar Griekenland en bleef daar drie maanden. Vlak voordat hij uitvoer naar Syrië, hoorde hij dat de Joden daar het op zijn leven gemunt hadden. Daarom besloot hij een omweg te maken en via Macedonië te gaan.


Ngaroko komagena, duma ma ngale ngini manena tagogou, foloisi qaloha nakoso Ngohi tinidongosaka. Sababu o Baba Awi Dagali moili gena o Gurumi Qatetebi done wahino, hitilahi Ngohi tinidongosa kasi. So nakoso Ngohi igogou tinidongosaka, ma ngale aku o Baba Awi Dagali moili magena tasulo la wahino nginika. 	 Wat Ik zeg, is de waarheid. Toch is het voor u beter dat Ik wegga, anders kan mijn Plaatsvervanger niet bij u komen. Als Ik wegga, stuur Ik Hem naar u toe.


Qaboloka, de o nyawa moi kanaga wikokitoka gena wopilo de lo womou una magena witota o Yesuska. So o Yesus wikokitoka una magena awi toka wodusu so imahoika, so o orasi magena qabolo de o nyawa una magena waaku wobicara de womasigeleloka. 	 Er werd iemand bij Jezus gebracht die een boze geest had en blind en doof was. Jezus genas hem zodat hij weer kon zien en spreken.


De maro o kia o Gikimoi wojajika, o Daud una manena awi ngopa de awi danoku asa o Gikimoi witide kali o Yesus la ma ngale o Israel ma nyawa wasisalamati. 	 Eén van Davids nakomelingen, Jezus, is de Redder, Die door God aan Israël beloofd was.


Baba, Ngona naaka itotiai bai! Ngona gena o bi nyawa o duniaka ininako itiaiwa. Ngaroko komagena, Ngona gena Ngohi toninakoka, de ona to Ngohi Ai muri-muri manena lo yanako igogou Ngona noisuloka so Ngohi tahino. 	 Rechtvaardige Vader, al kent de wereld U niet, Ik ken U. En mijn discipelen weten dat U Mij gestuurd hebt.


Sababu to ngini nia oho ma rabaka o kia ilangi asa idadi, magena lo akuwa nianako. Sababu ngone inangodu nanga oho asa iteka eko idumu, magena lo akuwa panako. De lo nanga oho gena igogou asa itekawa, imatero de o ake ma sangu pakelelo duma cai-cai asa qasisaka so he pakelelo kawa. 	 Hoe weet u wat er morgen met u zal gebeuren? Uw leven lijkt op een damp, die er nu is en straks weer verdwijnt.


o Ram ma ngopa yanau o Abinadab, o Abinadab ma ngopa yanau o Nahason, de o Nahason ma ngopa yanau o Salmon. 	 Ram was de vader van Aminadab; Aminadab de vader van Nahesson;


"Tosiade-ade, kanaga nanga dodiao moi de awi duba o ratu moi. Nakoso o duba ma sidongirabano moi isisa, done o kia asa waaka. Igogou, una asa o duba morisiwo de siwo o doroka gena waqohaka, de wotagi o duba isisisa moi wasari sidago wamake. 	 "Als u nu eens honderd schapen had en één ervan raakte verdwaald, wat zou u dan doen? Het zoeken! Net zolang tot u het vond. De andere 99 zou u gewoon laten grazen.


Sababu magegena, bilasu ngini upa o dodoto itotiai gena nimatogu niaaka, o kia naga iqoqoma ngini niopiricayaka de lo niise qaboloka. Sababu nakoso o dodoto itotiaika gena nimasigocoho nikaeli, de ngini, de o Baba Gikimoi, de lo ma Ngopaka asa nimatekerimoi qaputuru. 	 Blijf trouw aan wat u in het begin gehoord hebt. Als u dat doet, zult u altijd één zijn met de Zoon en de Vader.


De komagena o muri moi una magenaka wotemo kali, "Ai dodiao, kanena naga nominano maro ka to ngona ani awa masireteli." So ka o orasi magenasi, de o muri moi magegena una ma awa gena womijaga qaloha so igoge lo ka o tahu moi. 	 "Kijk, hij is uw zoon", zei Hij tegen haar. En tegen Johannes zei Hij: "Zij is uw moeder." Van toen af aan nam Johannes haar bij zich in huis.


So he o taungu saange ipasaka, de ngohi totagi takahie o Yerusalemye ma ngale de o Petrus gena mimarinako, de kagena unaka asa ngohi togoge sidago o wange mogiowo de motoha. 	 Pas drie jaar later ging ik naar Jeruzalem om Petrus te leren kennen en ik logeerde een week of twee bij hem.


So ngohi manena foloisi inali, sababu o moi-moi qangodu ma rabaka ngini gena aku tinipiricaya. 	 Ik ben blij dat ik u weer mijn vertrouwen kan geven.


Duma o nyawa moi lo iwisango yaakuwa, sababu o Stefanus wobicara de o Gurumi Qatetebi ma cawaro. 	 Zij begonnen met hem te discussiëren en probeerden hem te overtroeven, maar dat lukte niet. Hij was hen veruit de baas door de grote overtuiging en scherpzinnigheid waarmee hij sprak. Het was duidelijk dat Gods Geest hem leidde.


De ato tomaginano Una maro o Duba ma Goho moi kanaga womaokoye. Una magena womaokoye o pareta ma kursi ma dateka gena wisigilolino o bi dodadi iooho ngai iha de lo o roriri yamonahalo de yaruha. Una o Duba ma Goho gena koloko witola qaboloka. De Una lo Awi tadu ngai tumudingi. Una de Awi lako ngai tumudingili, ena gena o Gikimoi Awi gurumi qaloloha ngai tumudingi wasulo itagi sidago o dunia ma ngoguka. 	 Toen zag ik tussen de troon en de vier levende wezens, in het midden van de 24 ouderlingen, een Lam staan. Het leek wel of het geslacht was. Het had zeven horens en zeven ogen; dat zijn de zeven Geesten van God, die over de hele aarde uitgestuurd zijn.


Kagena naga o udo-udo moi ma rabaka gena o anggur qakokiopi, so ona o bunga moi koloko o kaka yaqehe so yatono. Qabolo de o bunga magena o gota ma uma, ma ronga o hisop gena, ma ideka isisuruka, de yatubo to Una Awi uruka la ma ngale Una wapipi. 	 Een van de soldaten doopte een spons in een kan met zure wijn. Hij stak die op een stok en hield hem bij Jezus' mond.


Komagena lo ngini. Nakoso o Gikimoi Awi pareta moi-moi qangodu gena ngini niaakaka, bilasu nitemo, 'Nakoso ngomi manena cawali ka o bi gilalo. So o kia naga ngomi miaaka gena ka cawali to ngomi mia momoku.' " 	 Voor jullie geldt hetzelfde. Als je doet wat je moet doen, mag je niet op een compliment rekenen. Je hebt niet meer dan je plicht gedaan."


So o kia kanaga de nia nagi nia bobaretaka gena bilasu onaka niafangu, bai o pajak bai lo o horomati magena qangodu kanaga nia nagi so bilasu niafangu onaka. 	 Geef ieder wat hem toekomt. Als u belasting of invoerrechten moet betalen, doe dat dan. Als iemand een hoge positie heeft, laat dan merken dat u respect voor hem hebt.


So kagena de Una wotemo onaka, "Idodooha ngini o bi nyawa o orasi manena! Igogou-gogou ngini manena o nyawa o Gikimoi Awi dupa niaholu de lo nia piricaya ihihiwa. Sidago o orasi muruosi Ngohi togoge dede ngini la tinisisabari nginika. Ce! Nako komagena o ngopa magena niwingahono kanena." So ona o ngopa magena iwingaho Unaka. 	 "Wat bent u toch harde en ongelovige mensen", zei Jezus. "Hoe houd Ik het bij u uit? Breng uw zoon maar bij Mij."


Igogou, ma ngale o nyawa womatengo o orasi moi o dorou waaka so o bi nyawa yangodu bilasu isone. Ngaroko komagena, duma igogouli ma ngale o Gikimoi Awi laha wasitodihike o nyawaka de lo waaka manga sininga itiai Unaka, so ona aku yooho ikokakali, sababu Una magena o nyawa womatengo Awi manara ma ngale ona yangoduka. 	 Door de overtreding van die ene mens kreeg de dood de wereld in zijn macht. Hoeveel meer is er door die andere mens, Jezus Christus, gebeurd! Door Zijn overvloedige genade is vrijspraak mogelijk geworden. Wie die grote gift van Hem aannemen, zullen samen met Hem leven en als koningen regeren.


Ipasaka, so ma orasi una awi manara o Gikimoi Awi Tahuka gena wosiboloka, de una woliho awi tahuka. 	 Zacharias bleef in de tempel tot zijn dienst voorbij was en ging toen naar huis terug.


"Nimasidodiahi, sababu o bi nabi ikokulai. Ona magena imatero maro kanaga o nyawa o Gikimoi iwipipiricaya duma ona ikokulai, so manga edekati qatorou la o nyawa manga piricaya gena yasisa. 	 Pas op voor valse profeten. Zij komen naar u toe en doen zich voor als onschuldige schapen. Maar in werkelijkheid zijn het verscheurende wolven.


Kagena de o Yahudika manga roriri ona magena o Farisika de o Herodes awi nyawa yamuruo naga yasulo itagi la o Yesus iwisabatolo de o sosano moi. 	 Zij stuurden wel enkele Farizeeërs en een paar aanhangers van Herodes op Hem af. Die moesten proberen Hem op een woord te vangen.


O orasi manenaka o kia naga ngone pakokelelo gena imatero maro o nyawa moi kanaga awi bio o kasinangaka wanano duma qamarasa. Duma o orasi ma simaka ngone done asa pakelelo itiai, imatero maro o nyawa imarisimano so imatekekelelo. O orasi manenaka o kia naga ngohi tanako gena de ma bati so qaasu-asu waasi, duma o orasi ma simaka done ngohi asa o bi moi-moi qangodu tanako igogou, imatero maro o Gikimoi ngohi woinako igogouka. 	 Nu hebben wij nog geen heldere kijk op Christus, maar later zullen wij oog in oog met Hem staan. Ik ken Hem nu nog niet volkomen, maar dan zal ik Hem volledig kennen, zoals Hij mij door en door kent.


Kagena de o Zakharia wotemo o malaikat magenaka, "Pei! Idodooha sidago ngohi topiricaya ani demo magena igogou de itiai. Sababu ngohi iperekika, de ai peqeka lo miperekika." 	 Zacharias zei tegen de engel: "Moet ik dat zomaar geloven? Ik ben immers al oud en mijn vrouw ook!"


So o alo ma orasi imasidiado, de o Yerusalemka o rarame moili isironga o Gikimoi Awi Tahu Yatebi kali ma Rarame gena yaadoka. 	 In Jeruzalem werd het jaarlijkse feest van de tempelvernieuwing gevierd.


Kagena de ngohi takelelo o malaikat ma somoa moili wonononau, una magena o sorogaku wouti. Una magena o lobi-lobi iwisaono, de awi saheka kanaga o ngawate yalalono, de awi bio ma siwa maro o wange ma siwa de lo awi qohu maro o uku ma golingasu. 	 Toen zag ik een andere sterke engel uit de hemel komen. Hij was gekleed in een wolk en had een regenboog rondom zijn hoofd.


Manga suba yatideka, de takelelo o Duba ma Goho magena o buku ma segel ma nonoma asa waracaka. Waracaka, de ngohi toise o dodadi ngai iha manga sidongirabano magena o dodadi ma nonomaka ibicara de ma ili ilamo koloko o diwotu idupuru itemo, "Hino nosupusi!" 	 Ik zag dat het Lam één van de zeven zegels verbrak. En ik hoorde één van de vier levende wezens met donderende stem zeggen: "Kom!"


So upa sidago o nyawa de manga bicara ma faida ihihiwa gena, ngini inikulai de inibaja la o gogoho ma manara maro komagena de niaaka. Sababu igogou o nyawa nakoso yaaka komagena de o Gikimoi wisigisewa, ona magegena asa Una wangamo. 	 Laat u niets wijsmaken door hen die proberen zulke zonden goed te praten, want God zal mensen die dat soort dingen doen, vreselijk straffen.


Una wosango wotemo, 'Magena ai saturu awi manara.' Kagena de ona itemoli, 'Nako nomode, de o nguusu gena ngomi mitagi miarapuka.' 	 'Dat heeft een vijand gedaan", zei hij. 'Zullen wij het onkruid ertussen uittrekken?' vroegen zij.


Maro o kia naga isilelefo iqomaka o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O nyawa manga rohe done isone, maro o dumule asa qamalai, so maena ioho itekawa de isone. De o nyawa manga giliri masirete done isisa, maro ma doori ipago so ituraka. 	 In de Boeken staat er dit over: "De mens is als gras en zijn pracht als een veldbloem. Het gras verdort en de bloem valt af,


So nia sininga ma rabaka bilasu imatero maro de o Yesus Kristus Awi sininga. 	 Blijf erop toezien dat uw innerlijke houding moet zijn zoals die van Christus Jezus,


De nakoso ngini la o nyawa nikalaki ma ngale nia baju yaqehe, de foloi qaloha nia juba lo niahikeka. 	 Als u voor het gerecht wordt gebracht en uw hemd moet afstaan, geef dan ook uw mantel.


So o wange magegenaka o imamka ma bi sahe de o bi Yahudika manga roriri imatolomu o Kayafas ma Imam Wilalamo awi kadatoka. 	 Op dat moment was in het paleis van hogepriester Kajafas juist een vergadering van de Hoge Raad.


O Gayus lo una awi salam wosidingo nginika. Una magena awi tahuka ngohi, Paulus, kagena tomasidodogu de o gogobu lo yangodu kagena imatotolomu. O Erastus, una o kota manena ma bendahara eko o pipi ma jojoho de lo nanga dodiao wopipiricaya moi, o Kwartus, ona lo manga salam isidingo nginika. 	 Ik bid dat u allen de genade van de Here Jezus zult ervaren.


Kanaga ma deka o taungu sinoto ipasaka, de ma Gubernur Feliks asa wihoi so o Perkius Festus witagali wodadi gubernur, duma o Feliks ka wodupasi o Yahudika manga roriri manga sininga waqehe la ona widupa unaka, so o Paulus gena ka wiqohaka o bui ma rabaka. 	 Twee jaar later werd Felix opgevolgd door Porcius Festus. Om de Joden een plezier te doen, liet hij Paulus in gevangenschap achter.


Kagena de o ade-ade wosijarita onaka wotemo, "Kanaga wokakaya moi, de awi tonaka awi doro ma sopo qaloha. 	 Hij maakte dit duidelijk met een gelijkenis. "Een rijk man had heel vruchtbaar land en de oogst was zo groot dat die niet in de schuren kon.


O wange butanga ipasaka, de o Yesus wangaho Awi muri yaruwange, ena gena o Petrus, de o Yakobus, de awi nongoru o Yohanes itagi imatinga o tala ikukuruye moika. 	 Zes dagen later nam Hij Petrus, Jakobus en Johannes mee en ging met hen alleen een hoge berg op.


Duma Ngohi totemo nginika, o nyawa imatero koloko o Elia gena womasidiadoka to ngini nia sidongirabaka, duma o Yahudika manga roriri gena ka winakowa. De ka to ona manga sininga ma dupa yamote so wisisangisara. So komagena lo done asa ona isimoku Ngohika, la Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena Ai sangisara qatubuso." 	 Hij is al geweest, maar niet herkend. De mensen hebben hem slecht behandeld. En het duurt niet lang meer of zij zullen ook Mij veel leed aandoen."


Nomajaga igogou la ngona ani sininga de ani moi-moi naaka gena qaloha de igogou ngona nadoto o dodoto itotiai. Nako komagena naaka nokaeli, ngona masirete aku o Gikimoi wonisalamati, de lo o nyawa nagoona inisigogigise ngonaka so yopiricaya, ona lo aku wasisalamati. 	 Pas goed op jezelf in alles wat je denkt en doet. Blijf trouw aan wat juist en goed is en God zal niet alleen jou redden, maar ook de mensen die naar je luisteren.


Una wasango onaka wotemo, "Nimasitiari qaloha, upa sidago ngini inisihaga. 	 "Laat je door niemand iets wijsmaken", antwoordde Jezus. "Want er zullen velen komen die beweren dat zij de Christus zijn. Zij zullen vele mensen op het verkeerde spoor brengen.


Komagena ngohi tinidedemo, upa de ma sababu ngohi tasari ma ngale o pipi ngohi nihike, duma sababu ngohi asa tasari la tanu ngini nihike ngohika gena, kanaga ma ngale maro o nagi ma bobangu moi magena o Gikimoi Awi laha ifoloisi idala winisidumu nginika. 	 Nu gaat het mij niet om de gift op zich, maar wel om uw goede werk waardoor uw hemelse beloning steeds groter wordt.


So kagena awi susa ma rabaka, una asa wamamalo wotemo, 'O bi nyawa imomanara ai babaka to ona magena manga ino ka de ma boloi, duma nako ngohi kanena isapi gena he dangade tosone bai! 	 Eindelijk kwam hij tot bezinning en dacht bij zichzelf: 'Bij mijn vader thuis hebben zelfs de knechts meer dan genoeg te eten. En kijk mij hier nu eens zitten! Ik sterf bijna van de honger.


Duma Una wasibobita de wapoma, upa isingangasu Una gena naguuna. 	 Maar Hij zei telkens weer dat zij niet mochten zeggen wie Hij was.


Duma nako ma Jou wodupa, de iteka kawa ngohi asa tomasidiado kali nginika. So kagena de ngohi asa tanano o nyawa imasihihie gena o kia naga asa ona yaaka, la tanako igogou to ona de manga kuasa, eko hiwa de cawali ka manga demo bato. 	 Maar binnenkort kom ik bij u, als de Here het goed vindt. Dan wil ik wel eens zien of die grootsprekers ook iets presteren.


De lo kanaga o Gikimoi iqomaka wotemo, "Ona gena tasimahawa yowosa la yogoge dede Ngohi." 	 Toch kwamen de Israëlieten er niet, want God zei tenslotte: "Zij zullen nooit deel krijgen aan mijn rust." (B)


Nakoso manga gaji yafanguwa gena, imatero de o kia o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "Nakoso o sapi ma nau moi imanara so kanaga o gandum ma dodopusa itagi de yapito-pito la yarudu, upa sidago ma uru papilikuka so ioqo lo yaakuwa." De lo itemo, "O nyawa imomanara gena bilasu manga gaji pafangu." 	 Want er staat in de Boeken: "U mag een os tijdens het dorsen geen muilband aanleggen: laat hem tijdens het werk eten zoveel hij wil." (A) En ergens anders staat: "Een arbeider is zijn loon waard." (B)


De Una wasigaro o Petrus de o Zebedeus awi ngopa yasinoto so ona itagi dede Una. O orasi magena de Awi sininga asa ipeleso de isusa. 	 Hij nam alleen Petrus, Jakobus en Johannes mee.


Duma o nyawa wododoto moi la ma ngale o Yesus womasitero maro o nyawa moi gena yoholu yopiricaya, de igogou ona magena manga dodoto gena qasowo ma sihino o Gikimoino. O nyawa yododoto maro ona magegena igogou kanaga ma Kristus iwihoholu manga bi nyawa. O nyawa maro ona magegena ngini lo niogiiseka done asa yahino de o orasi manena naga o dunia ma sigilolika he yomanaraka. 	 Ieder die dat ontkent, heeft de geest van de antichrist, de vijand van Christus, waarvan wij weten dat hij komen zou, maar die nu al in de wereld aktief is.


Kagena o kota ma rabaka o kutuku moi lo yapetowa, duma kanaga o Gikimoi de lo o Duba ma Goho to Ona Manga pareta ma kursika. So o Gikimoi Awi sosulo-sosulo asa wisuba Unaka. 	 Elke vloek zal zijn opgeheven. De troon van God en van het Lam zal in de stad staan en al Zijn knechten zullen Hem vereren.


De kanaga o Yesus Awi sangahadi ma dateka imaokoye gena Una Awi awa, de ma awa ma nongoru, de o Klopas ma peqeka ami ronga ongo Maria de lo ongo Maria Magdalena. 	 Jezus' moeder stond met haar zuster, Maria van Klopas en Maria van Magdala bij het kruis.


Duma nakoso kanaga ona yodupa yamote o dodoto itotiai gena ma sihino o Gikimoino, ona magena o nita ma rabano yahino. Ona magena yaaka la ma ngale o nyawa yangodu aku yanako, igogou to ona manga manara magena yaaka sababu ona imarimoika dede o Gikimoi." 	 Maar wie Gods wil doet, komt tot het licht, zodat van alles wat hij doet, gezien kan worden dat het tot eer van God is."


So o nyawa una magena asa wasidumu kadaku ma qokuka o ngihi moi ilalamo. Nako ma ngihi magena isidiahi de isidailako qaboloka, ma meja de ma bako lo isifatoka. Kagena o ino nisidailako ma ngale ngone inangodu." 	 Hij zal jullie mee naar boven nemen naar een grote kamer, waar alles staat wat we nodig hebben. Maak daar het Paasmaal voor ons klaar."


Komagena igogou, sababu o Yahudika ma nyawa ma duhutu eko o Gikimoi Awi nyawa ma duhutu gena upa ka cawali manga rohe yasuna. 	 Omdat u als Jood geboren bent en volgens Joods gebruik besneden, bent u nog geen echte Jood. Nee, een echte Jood is iemand die in zijn hart recht voor God staat.


Duma ka o Gikimoi Una magena niwimodo, sababu Una kanaga de Awi kuasa nia rohe watooma, de lo nia jiwa o narakaka waumo. Tagogou nginika, Una magena bato bilasu niwimodo. 	 Weet je voor wie je een heilige vrees moet hebben? Voor God, Die macht heeft te doden en daarna in de hel te gooien.


O demo ma ngale o Abraham gena, "O Gikimoi wotemo o Abraham gena awi sininga itiai Unaka," komagena isilefo upa ka cawali ma ngale una magegena, 	 Dat 'rechtvaardig verklaard worden' heeft niet alleen betrekking op Abraham.


Ma dodoguka, o Yesus womatoore de wosoneka. 	 Jezus gaf een schreeuw en stierf.


komanena yotemo, "O nyawa Una magena wotemo, 'Ngohi done o Gikimoi Awi Tahu manena asa taruba de tabiau, de o wange saangeka Ngohi asa tosigoko kali qamomuane.' " 	 Tenslotte stapten er twee mannen naar voren die zeiden: "Wij hebben Hem horen zeggen dat Hij de tempel van God kon afbreken en in drie dagen weer opbouwen."


Duma Una wosango wotemo, "Bolo bato niaqohaka, la ngone pogila-gila potagi kadoke o doku ma somoaka, de tosihabari de lo tadoto o Gikimoi Awi habari qaloloha. Sababu ma ngale magegena so Ngohi manena tahino o dunia ma qokuka." 	 Maar Hij antwoordde: "Kom, wij gaan naar andere dorpen en steden hier in de buurt. Dan kan Ik de mensen daar ook over het goede nieuws van God vertellen. Daarvoor ben Ik immers gekomen."


Posiade-ade, nakoso o nyawa moi la ngona woningaho awi edekati wonikalaki o hakimka, de ma orasi ngini niado waasi, de hika ngona de o nyawa una magena nimakadame kasi. Upa sidago o nyawa una magena asa wonitota o hakimka, de o hakim lo nitota o polisika, de lo o polisi done asa nitota o bui ma tahuka. 	 Zorg ervoor dat u het op tijd eens wordt met uw schuldeiser. Want als hij u voor het gerecht sleept, wordt u misschien wel in de gevangenis gegooid. En daar komt u pas weer uit als u de laatste cent betaald hebt.


O Tirus ma dokuka o Yesus womajobo o doku Sidon watilaku de asa wotagi o Galilea ma talagaka. Womasidiado o Dekapolis ma daera ma rabaka, 	 Van Tyrus ging Jezus naar Sidon en vandaar naar de provincie Dekapolis, naar de oever van het meer van Galilea.


Sababu nako ngini gena Una Awi Gurumi niwimamake gena, ma edekati upa o modo ma rabaka nigoge kali, maro nigilalo so nia tuangi niwimodo. Komagenawa! Duma Awi Gurumi magena niwimake de ma edekati, la waaka so ngini asa nidadi maro Awi ngopa masirete sidago lo niaaku nisitoore nitemo Unaka, "Awalele! Ngona gena to ngohi ai Baba masirete." 	 Wij hoeven dus geen slaven van de angst meer te zijn. Nee, God heeft ons een andere geest gegeven. Wij zijn door Hem aangenomen als zonen. En doordat Zijn Geest in ons woont, roepen wij: "Abba! Vader!" (a)


So nakoso o bi moi-moi isilelefoka gena niopiricayawa, de idodooha sidago ngini aku niopiricaya to Ngohi Ai demo." Ma ngeko komagena ma ngale o Yahudika manga roriri manga sininga ma dupa gena Una wasikeleloka. 	 Als u niet gelooft wat hij heeft geschreven, hoe zult u dan geloven wat Ik zeg?"


Kagena de Una wasibicara o nyawa yangoduka wotemo, "O nyawa nagoona la imote Ngohi, bilasu imahadoku so manga dupa moi-moi manga sininga ma rabaka yapalako la imote-mote Ngohi, de qadoohawa nakoso o sangisara yamoku ma bati yosone. 	 Daarna zei Hij tegen allen die bij Hem waren: "Wie bij Mij wil horen, moet zichzelf volledig onbelangrijk vinden. Hij moet iedere dag zijn kruis dragen en dicht bij Mij blijven. Want wie zijn leven opgeeft voor Mij, zal het redden. Maar wie zijn leven wil vasthouden, zal het verliezen.


de o Azor ma ngopa yanau o Zadok, de o Zadok ma ngopa yanau o Akhim, de o Akhim ma ngopa yanau o Eliud, 	 Abiud was de vader van Eljakim; Eljakim de vader van Azor; Azor de vader van Zadok; Zadok de vader van Achim; Achim de vader van Eliud;


Ami bioka kanaga yalefo o ronga moi, ngaroko magena o nyawaka yasimane waasi itemo: Manena o Babel o kota ilalamo kanena o bi nyawa o duniaka o nyafusu ma dorou de o maqe yaaaka gena imatero maro to ona manga ake de manga nao. 	 Op haar voorhoofd stond een geheime naam geschreven: "Het grote Babylon, de moeder van alle hoeren en van alle gruwelijkheden in de wereld."


O dunia manena ma rabaka o bi bahasa kanaga foloi idala, de o bahasa moi-moi gena de ma ngale. 	 Er worden in de wereld vele talen gesproken.


Duma kanaga de o Gikimoi Awi roriwo so ma bati o orasi manena ngohi ka tomaokosi kanena, baba, ani simaka, de aku lo tosihabari ma ngale o Yesus o nyawa nagoonaka bato. So o kia ngohi totetemo gena ka imatero o Musa de o bi nabi iqoqoma isingangasuka de isilefoka o kia asa idadi o orasi ma simaka, 	 Maar God heeft mij geholpen, zodat ik vandaag in levende lijve voor u sta. Ik vertel groot en klein niets anders dan wat Mozes en de profeten hebben voorspeld.


Qabolo de o malaikat o udo-udo iaaho yatumudingi magena manga sidongirabano moi wahino ngohino, de wotemo, "Nahinosi, la ngohi tonisikelelo ngonaka idodooha o Gikimoi asa wafanggali de o sangisara o ngopeqeka mosusundali, muna magena milalamo de mogogogeku o ake de o selera idala ma dateka. 	 Eén van de zeven engelen met de zeven schalen zei tegen mij: "Kom, ik zal u laten zien onder welk oordeel de grote hoer valt, die aan vele waterwegen zit.


Qabolo de o Yesus o tahu moika womatingaka, de Awi muri-muri yahika so imasano, "Kiaso ngomi manena o toka gena miodusu miaakuwa." 	 Even later, toen Jezus met Zijn discipelen in een huis was, vroegen zij Hem: "Waarom hebben wij die boze geest niet uit die jongen kunnen verjagen?"


So o Sadukika ma nyawa yamuruo naga yahino o Yesuska, ma ngale manga edekati Una wisabatolo. Ona magena yopiricayawa o dodoto maro o nyawa isoneka de asa ioho kali, de manga edekati o dodoto magena isiceke so wisano Unaka, de itemo komanena, 	 Er stapten enkele Sadduceeërs op Hem af. De Sadduceeërs beweerden dat de mens na de dood niet meer levend kan worden.


De ma orasi ona yoise komagena, de ona yatoosa poli so imanere ka ma moiye de imatoore isidadu-dadu itemo, "Ce! Artemis foloisi milamo, o Efesuska nanga giki!" 	 Bij het horen van die woorden werden de mannen woedend. "Groot is Artemis van Efeze!" schreeuwden zij.


So o malaikat magena wotagi watago o naga, eko ma nonomaka gena o ngihia de wisiaso lo o Toka eko o Iblis, una magena de o rate wisipilikuka ma deka o taungu o cala moi gena upa wipalako. 	 Hij pakte de draak (de oude slang, satan, de duivel) en boeide hem voor duizend jaar.


O nyawa yadadala gena asa yohairani de itemo, "Wokuasa bai! Nagala Una o Daud awi ngopa de awi dano moiku." 	 De mensen wisten niet wat zij zagen. "Misschien is Jezus de Christus wel!" zeiden zij.


Mutuwade Una wobicara kali onaka wotemo, "Nako o ngora ma boberesu, la kanaga yapelenga so o bi duba aku iwosa, magena igogou Ngohi manena. 	 "Wat Ik u zeg, is de waarheid.


Mutuwade o bi nyawa ipipiricaya gena imatekerimoi la manga roriwo o pipi yosidingo manga dodiao ipipiricaya o Yudeaka igogoge, manga roriwo moi-moi ma lamo yamote de to ona manga aku masirete. 	 Daarom besloten de christenen van Antiochië hun geloofsgenoten in Judea te helpen.


Sababu o bi soano o nyawa yangodu yahino la o kota ma nyawa magena manga nyafusu ma dorou ilalamo yodupa so yaaka maro o dalu qapoputuru gena yaudoka so yanali. De komagena lo o bi kolano o duniaka de o nyawa imasiiija la o kaya asa yamake, sababu manga sininga ma dupa o kaya yodesere so manga sininga yapareta he yaaku kawa." 	 Want alle volken hebben van de wijn van haar woeste ontucht gedronken. De koningen van de aarde hebben ontucht met haar gepleegd en de zakenmensen van over de hele wereld zijn rijk geworden door haar grote welvaart."


Ngohi kanaga de ai nalika, ma orasi o Stefanus, o Fortunatus, de o Akhaikus imasidiado kanena ngohika, sababu ona magena kanena idadi to ngini dagali la ngohi iriwo. 	 Ik ben heel blij dat Stefanas, Fortunatas en Achaïcus hier zijn gekomen. Nu mis ik u niet meer zo erg.


Komagena Una wotemo, so kanaga o teto o ngoraka magena ona yalolo la o boosu ma ngora ipelenga. De o Yesus Una asa womamataga o dipaye, de wotemo, "Ai Baba, Ngona to Ngohi Ai gogolo noiseka, so Ai sukuru Ngonaka tatide kasi. 	 Zij haalden de steen weg. Jezus keek omhoog en zei: "Vader, dank U wel dat U mijn gebed verhoort.


Asa ka yanako Una o sitiari wahike ma ngale o roti ma ragi qasowo, duma o Farisika de lo o Sadukika manga dodotoka. 	 Eindelijk begrepen zij dat Hij met 'gist' de leer van de Farizeeërs en Sadduceeërs bedoelde.


Kanaga lo ma nongoru moi ami ronga ongo Maria. Ongo Maria muna magena mowidateku, de Una Awi qohuku mogoge ma ngale Awi dodoto mosigise. 	 De zuster van deze vrouw, Maria, ging meteen bij Jezus zitten om naar Hem te luisteren.


Ma orasi kagena de asa ngohi tosihoda ona yangodu o Gikimoi Awi habari qaloloha magena yaaka he itiai kawa, de ngohi ona yangodu manga simaka de asa o Petruska totemo, "Ngaroko ngona gena o Yahudika ma nyawa moi, ngona iqomaka de ma dekaka maro o Yahudika ma nyawa nisowo so o Yahudika ma nyawa manga bobita o Gikimoino gena, o kia naga moi lo naaka kawa. Nako komagena, de upa sidago ngona nagegego so o nyawa ipipiricaya o Yahudika yasowo, ona magena bilasu o Yahudika manga bobita o Gikimoino yamote la ma ngale manga sininga itiai o Gikimoika. Ce! Magena igogou o sala moi naakaka." 	 Ik had meteen door dat dit in strijd was met het goede nieuws. Daarom zei ik, in bijzijn van allen, tegen Petrus: "Petrus, u bent een Jood van geboorte. Hoe kunt u van anderen eisen dat zij als Joden gaan leven, als u zelf niet volgens de Joodse wetten leeft?"


Wasinako igogou, nakoso ona Ngohi ipiricayawa gena, ma ngale manga dorou. 	 Van zonde omdat zij weigeren in Mij te geloven.


Duma ma orasi una waaka maro komagena, de imatodoka awi tuangi asa womasidiado ma orasi eko ma wange una wananakowa. Done woleleleani magena awi tuangi asa wingangapo wisangisara de wiumo ma duduka, wiaka maro wisigogigisewa moi. 	 Maar als dan onverwacht zijn heer terugkomt, zal die hem ontslaan en behandelen als een misdadiger.


Upa ma ngale ona inisitoku nginika la nimaaka maro to ona manga tuangi wilalamo moi wokokuasa onaka, duma manga sidongirabaka o moi-moi niaaka gena ma ngale niasikelelo la ona lo bilasu yamote maro o kia ngini niaaka. 	 Probeer niet de baas te spelen over mensen die u zijn toevertrouwd, maar wees een voorbeeld voor hen.


O nyawa ona magena la kanaga o Gikimoino yahino, ona magena lo Awi demo yosigise. Duma ngini gena niahinowa o Gikimoika, komagena so ngini niholu niwisigise o Gikimoika." 	 Wie bij God hoort, begrijpt wat Hij zegt. Omdat u niet bij God hoort, begrijpt u Hem niet."


De nako ngini gena o Gikimoi winisininga ifoloi. Una ngini wininako qaloha, so nia hutu ma dala lo Una waeto de wanako qangodu. So upa nimodo. Ngini winisininga de nia ija gena ifoloi de o bi namo totodialiki bai!" 	 Hij weet zelfs hoeveel haren je op je hoofd hebt! Wees dus nooit bang. Je bent Hem veel meer waard dan een hele zwerm mussen.


La o Yesus Awi muri-murika wotemo, "Ngini tinisingangasu igogou! Isusa icarawa o nyawa ikakaya o Gikimoi iwisigise la iwosa Awi pareta ma rabaka. 	 Jezus zei tegen Zijn discipelen: "Voor een rijke is het bijna onmogelijk om in het Koninkrijk van de hemelen te komen.


Kagena de o Simon wotemo o Petrus de o Yohaneska, "Nako qaloha, niriwo ngohi de nigolo o Jouka, la tanu upa ngohi o narakaka isingosa, eko o kia nitetemo gena moi lo upa idadi ngohika." 	 Simon antwoordde: "Wilt u de Here voor mij vragen mij niet de straf te geven die u zojuist noemde?"


Sidago o cako saangeka de o Yesus womatoore, Awi ili wapoputuru, "Eli, Eli, lama sabakhtani!" Gena o Yahudika manga demo ma ngale gena, "Ai Gikimoi, Ai Gikimoi, qadoohaso Ngona noidongosa Ngohi!" 	 Om ongeveer drie uur riep Jezus: "Eli, Eli, lama sabachtani?" Dat betekent: "Mijn God, mijn God, waarom hebt U Mij verlaten?"


So, ai dodiao nipipiricaya de tinidododara, upa sidago ngini lo inikulai. O Gikimoi de o nyawa o dorou wasibaja gena pamakewa. 	 Broeders, verlaat dus nooit de weg van God.


O imamka ma bi sahe de o bi guru agama yoise Awi demo magena, so o ngeko isisari la Una witago de witooma. Ona magena wimodo Unaka sababu o nyawa yadadala foloi yodupa to Una Awi dodoto yoise. 	 De leidende priesters en godsdienstleraars hoorden dit en probeerden een manier te vinden om Hem uit de weg te ruimen. Zij zagen wel dat iedereen diep onder de indruk was van Zijn woorden en zij waren bang dat Hij meer invloed zou krijgen dan zij.


Kagena de o Yesus waaso de wotemo onaka, "He! Hino la nimote Ngohi. Nako ngini gena Ngohi aku tinidoto ma ngale ngini o bi nyawa asa niadoto la imote Ngohika, imatero maro o nao niasoma la niatolomu." 	 Hij zei tegen hen: "Ga met Mij mee! Dan zal Ik een ander soort vissers van jullie maken. Vissers die mensen bij Mij brengen."


Komagena ngone pongongano o Gikimoi Awi jaji o oho ka sidutu ikakali pamake gena asa wosiganapuka, sababu Una magena ka sidutu ikakali de o nyawa nagoona ma Kristus wipiricayaka igogou ona yangodu wasisalamati. Magena ngone pongongano, so ngona de ngohi bilasu paleleani pokaeli o nyawa o Jou Yesus wipipiricayaka. 	 Opdat men dit zal geloven, werken wij hard en moeten wij veel doorstaan; want onze hoop is gericht op de levende God, Die de redder van alle mensen is, in het bijzonder van hen die in Hem geloven.