De o bi nyawa ona magena ifoloi ikaeli imatolomu o bi rasul manga dodoto yamote de o nyawa ipipiricayaka, so imarimoika gena ioqo de iudo lo o Gikimoika isumbayang. 	 Zij bleven trouw aan wat de apostelen hun leerden en gingen als een grote familie met elkaar om. Zij kwamen vaak samen voor de maaltijd van de Here en voor gebed.


So o nyawa ona kanaga wopipilo awi tahu ma dateka igogoge, ona magena de lo o nyawa ona ma nonomasi iwikeleloka una gena o ngeko ma dateka wogogolo, ona magena lo imatekekasano itemo, "Una magena ma nonomasi de wopiloka, eh? Komagena lo iqomaka ngone powikelelo una o ngeko ma dateka de wogogolo." 	 Zijn buren en de mensen die hem vroeger als bedelaar hadden gekend, waren verbaasd. "Dat is toch de blinde man die altijd zat te bedelen?" vroegen zij.


Nako o bi gota qaloloha gena ma sopo lo qaloha. De lo nako o bi gota qatotorou gena ma sopo lo qatorou. Ngini asa nianako o gota qaloloha de o gota qatorou nako ma sopo gena ninano. Komagena lo ngini asa nianako Ngohi manena qaloha eko qatorou, nakoso to Ngohi Ai manara ma sopo gena nianano. 	 Een boom kent men aan zijn vruchten. Aan een goede boom komen goede vruchten en aan een slechte boom slechte.


Komagena so upa o Gikimoi Awi demo o nyawa isingongangasu gena nisiceke. 	 Veracht niet wat namens God gezegd wordt.


Sababu nagoona o Gikimoi Awi demo yoise la imadiahi manga siningaka, done Awi demo magena asa wasidogo manga siningaka la yosihoda itiai. Duma nagoona Awi demo gena yoholu, ngaroko Awi demo kanaga manga siningaka la ka ma cunu, done asa ka waqehe kali." 	 Ja, nog meer. Want wie veel heeft, zal veel krijgen. Wie niets heeft, zal ook nog kwijtraken wat hij meent te hebben.


Ma baba awi ngopa yanau wiholu, de o ngopa yanau awi baba wiholu. De ma awa ami ngopa o ngopeqeka momiholu, de o ngopa o ngopeqeka ami awa momiholu. De lo ma tunu ami moqoka momiholu, de ma moqoka ami tunu momiholu." 	 Vader en zoon zullen onenigheid krijgen over Mij. Moeder en dochter ook. En schoonmoeder en schoondochter zullen elkaar niet begrijpen."


Wosangoka, de awi toka gena igolo o Yesuska, la upa wadusu la ikahuku o sone ma riho iluluku-lukuku. 	 Zij smeekten Jezus dat Hij hen niet naar de hel zou sturen.


Duma o Petrus de o Yohanes isango itemo, "Ngini masirete niahiri kasi o kia itero o Gikimoi Awi simaka: Pinisigise nginika eko bilasu powisigise o Gikimoika. 	 Maar Petrus en Johannes antwoordden: "Wat vindt u nou? Is het juist dat wij u in plaats van God gehoorzamen?


Komagena so Ngohi totemo, 'O Jou Gikimoi, Ngohi kanena naga, Ngohi tahino tomasidailako Ani dupa gena taaka, ka imatero de o kia kanaga ma ngale Ngohi gena isilelefo Ani Jaji ma Buku ma rabaka.' " 	 Toen zei Ik: 'Hier ben Ik om Uw wil te doen, om mijn leven neer te leggen, zoals in de Boeken staat." (A)


So Una wotemo o ngopeqeka muna magenaka, "Ngohi isisulo ma ngale ka o Israel awi ngopa de awi danoka, igogou ona magena o Gikimoi Awi dupa yamote kawa, maro o bi duba isisisa." 	 Jezus zei tegen de vrouw: "Ik ben gestuurd om de Joden te helpen en niet de andere volken."


Kagena de o ngoma magena ma ngora ma boberesu yapelenga, de ma rabano o qopo isupu koloko o kalero ilalamo moi ma qopo. Ma qopo ilamo sidago lo o wange de o ngawa-ngawa qangodu lo qapuputuka. 	 Toen hij die opende, kwam er een dikke rook uit, zoals uit een grote oven. De lucht werd helemaal zwart van de rook, zodat de zon niet meer te zien was.


Komagena so o Mahkamah Agama o bolu sinoto magena imatekedotoore moi de moi de manga ili foloi ilamo, sidago o guru agama yamuruo naga o Farisika ma nyawa ona lo imaoko de isiholu yagogou, so itemo, "We! Ngomi gena igogou mianako una magena awi sala ihiwa! Sababu nagala kanaga o malaikat eko o gurumi qaloloha moi iwisibicara qabolo unaka." 	 Er ontstond hooglopende ruzie tussen de twee partijen. Enkele Farizeese godsdienstleraars sprongen voor Paulus in de bres en zeiden: "Volgens ons is er niets op deze man aan te merken. Het is best mogelijk dat een geest of een engel met hem heeft gesproken."


Ai dodiao tinidododara, ma sababu o bi moi-moi magegena ngini niodamahasi, so ngohi tongongano bilasu nikaeli la asa niodupa niaaka de niamote o bi moi-moi o kia o Gikimoi wodudupa, ma ngale ma wange magena yaado done Una aku wotemo ngini moi-moika, "Ngona manena ani dorou iqoqoma gena moi lo ihiwa de lo tonisisala kawa, so igogou aku pomatekerimoi." 	 Terwijl u hierop wacht, vrienden, moet u uw best doen zo te leven dat er niets op u is aan te merken; houd vrede met iedereen, zodat de Here tevreden over u kan zijn als Hij komt.


Nakoso ngohi gena bilasu ai giliri tosimane, de ngohi asa ka tosimane ai buturu sutu ikurangi. 	 Als ik mij ergens op moet beroemen, doe ik dat liever op de dingen waarin ik zwak ben.


De o Demo so o bi moi-moi qangodu aku wosidadika. Ena gena, nako Una wihiwa de o kia naga idadadika moi lo asa idadiwa. 	 Alles ontstond door Zijn Woord. Zonder Hem is niets ontstaan; al het bestaande heeft Hij gemaakt.


Duma o imamka ma bi sahe de lo nanga roriri Una wisidoa o bobaretaka la wisisala, so bilasu witooma. Qabolo de igogou ona Una iwisidasangahadika. 	 Maar de hogepriesters en leiders van ons volk hebben Hem gevangen genomen en uitgeleverd aan de Romeinen. En die hebben Hem gekruisigd.


De una wosango wotemo, "Baba Guru, o bobita qangodu magena tamoteka ma orasi ngohi ka togogohiduuru kasi." 	 De man antwoordde: "Van kindsbeen af heb ik mij aan al die voorschriften gehouden."


Duma ngohi foloi tohawateri, upa sidago ngini gena o nyawa inikulai so ngini ma Kristus niwipiricaya duma nia sininga igogou kawa. Maro ongo Hawa iqoqomaka o ngihia ma cawaro wogaka de ma edekati qatorou so imibaja de moturaka. 	 Maar ik ben bang dat u, net als Eva door de slang en diens sluwheid werd verleid, zich laat afleiden van de eenvoud in Christus.


De sababu ngone nanga ngongano komagena, so ngone lo asa upa he nanga sininga itura, ma sababu o Gikimoi Awi Gurumi Qatetebi wonahikeka so nanga sininga ma rabaka igogou panako Awi dodara gena wonahike ifoloi ngoneka. 	 Die hoop is geen valse hoop, omdat Hij ons hart gevuld heeft met Zijn liefde door de Heilige Geest, Die Hij ons heeft gegeven.


De ngohi tosango, magena igogou. Duma ma ngale o Yahudika ma nyawa gena ma Kristus wipiricayawa, so ona o Gikimoi waholuka. De ka cawali ma Kristus ngini niwipiricayaka so ngini o Gikimoi winiqehe qaloha. So upa sidago ngini nimacaralamo, duma bilasu nimasitiari. 	 Ja, dat is wel zo. Maar vergeet niet dat zij werden weggebroken, omdat zij weigerden te geloven. En u staat daar zolang u op Hem vertrouwt. Verbeeld u maar niets! Wees heel voorzichtig.


de to Una Awi lako yapokuka, de yotemo, "Hika, nakoso Ngona o nabi moi, nomisingangasu naguuna woningapo!" 	 Zij blinddoekten Hem, sloegen Hem met hun vuisten en zeiden spottend: "Wel, profeet, zeg eens: Wie heeft U geslagen?"


Sababu igogou o nyawa ngone inangodu o dorou he paakaka, so yaakuwa pomatekerimoi dede o Gikimoi de Awi nita ma rabaka pomasikogoge. 	 Alle mensen hebben gezondigd en missen daardoor Gods nabijheid.


Mutuwade o Gurumi Qatetebi wosulo ngohika bilasu totagi dede o nyawa ona magena, de upa lo taroraka. So ngohi de ai dodiao ipipiricaya yabutanga ona magena lo mitagi mimakangaho mikahika o Kaisarea ma kotaka, sidago miwosa o Kornelius awi tahu ma rabaka. 	 Zij waren door iemand uit Caesarea gestuurd om mij te halen. De Geest zei dat ik zonder aarzelen met hen moest meegaan. En deze zes broeders besloten met mij mee te reizen.


Una iwisiduuruno, de imatodoka o nyawa moi wipapado wakahika Unaka. De wobukuku wosuba, de wotemo, "Baba, nako nomode, de igogou aku noisiloha." 	 Er kwam een melaatse man naar Jezus toe. Die viel voor Hem op de knieën, keek naar Hem op en zei: "Here, als U het wilt, kunt U mij genezen."


Kagena de maena itagili, de o toka tumudingili kiaka ifoloi qatotorou gena maena yaaso, la yahino o nyawa iwititinga una magenaku iwosa, de kagena ona igoge. Ma duuruka o nyawa una magena ifoloi witorou de ma nonomaka." 	 Hij gaat zeven andere geesten halen, die nog slechter zijn dan hijzelf. Samen trekken ze erin en blijven er wonen. Zo iemand is er daarna nog veel erger aan toe dan daarvoor."


O nyawa icocawaro gena imajobo so ipasaka, de o Jou Awi malaikat imasimane kali o Yusuf awi doguruga ma rabaka. De o malaikat magena itemo o Yusufka, "O Herodes awi edekati o ngopa Una magena wisari ma ngale iwitooma. Ma sababu magegena, so hika nomomi la o ngopa Una magena de ma awa nangaho la niloqa nimatuluru de nikahika o Mesirka nigoge. Kagena nigogesi, de nitamaha sidago Ngohi asa tonisingangasu kali ngonaka." 	 Nadat zij waren vertrokken, zag Jozef in een droom een engel van God. "Luister, Jozef", zei hij. "Vlucht met het kind en Zijn moeder naar Egypte en blijf daar tot ik zeg dat u kunt terugkomen. Want Herodes zal alles doen om het kind te doden."


De o wange he qamaqa-maqa de o Yesus wokahika waasi onaka, so Awi muri-muri o talagaku youti. De o deruku yopane itemo o talaga ma sonongaka yoside, o Kapernaum ma dokuka itagi. O wange itumuka so qaputuka, de ona imajoboka. 	 Toen het al donker was en Jezus nog steeds wegbleef, gingen zij in een boot en staken over naar Kapernaüm.


O Gikimoi o gisisi wonahike ngone pototoroka de lo o doro ma sopo wonahike maro nanga ino. So komagena lo igogou Una asa o kia naga de maena nginika gena wodogo, sidago ngini aku nifoloi la niahike kanaga o nyawa de manga kurangika. 	 God, Die de boer zaad geeft om te zaaien en ons brood om te eten, zal u steeds meer zaad en steeds grotere oogsten geven. Dan kunt u van uw overvloed steeds meer uitdelen.


Sababu magegena Ngohi tinisidapano nginika bilasu ngini nimatoba de nimatoduba. Nako niaaka komagenawa, de Ngohi bilasu togila-gila tahika nginika, la o dodoto ikokulai yododoto ona magena done de to Ngohi Ai sumarangi Ai uruka asa talawangi de takudoti. 	 Keer daarvan terug. Anders kom Ik binnenkort naar u toe om hen met het zwaard van mijn mond te bevechten.


O Yusuf ma baba gena o Matica, o Matica ma baba gena o Amos, o Amos ma baba gena o Nahum, o Nahum ma baba gena o Hesli, o Hesli ma baba gena o Nagai, 	 de vader van Jozef was Mattathias; de vader van Mattathias was Amos; de vader van Amos was Nahum; de vader van Nahum was Esli;


So ngini moi-moi bilasu nia oho ma rabaka gena maro iqomaka, ma orasi o Gikimoi winiaso so ma Kristus niwipiricayaka, so kagena nigoge de upa he niatagali. 	 Ieder moet zijn oorspronkelijke roeping trouw blijven.


O nyawa nagoona de manga ngauka tanu iise la yanako." 	 Onthoud dat goed!


"Kanaga o nyawa moi lo yahiwa la o poci watupuka, de lo o poci magena o kula wositalakeka eko waihuka. Duma bilasu o poci magena wahado ma dadamika ma ngale o nyawa lo yowosa de aku ma siwa gena yangodu yakelelo. 	 Niemand doet een lamp aan en zet die ergens onder, waar hij niet te zien is. Nee, hij zet hem op een verhoging. Ieder die de kamer binnenkomt, heeft dan licht.


Duma wogogilalo gena awi rakika imomanara ona magena wingangapoka, de wisulo una woliho ka womamuruoye. 	 Maar zij grepen hem, gaven hem een pak slaag en stuurden hem met lege handen terug.


O saksi yadala yahino yodedemo to ona manga gulai de manga damato, so moi-moi manga bicara imaketerowa. 	 Maar dat lukte niet. Er waren wel veel getuigen die Hem vals beschuldigden, maar wat zij zeiden, klopte niet. Zij spraken elkaar tegen.


So nakoso o nyawa ipipiricaya o bolu moika manga bobareta nahiri, bilasu komanena: Nakoso o nyawa moi la wodadi o nyawa ipipiricaya manga bobaretaka gena, o nyawa una manena ma moi waasi o nyawa iwikalaki. Komagena una bilasu ma peqeka ka momatengo de upa o ngopeqeka ma somoa wadupali, de awi ngopa-ngopa yangodu bilasu iwisigise qaloha de o nyawa ma somoa lo yanako awi ngopa manga oho ma rabaka yodupawa o dorou yaaka. 	 Op de mannen die je uitkiest, mag niets aan te merken zijn; zij mogen slechts één vrouw hebben; hun kinderen moeten de Here liefhebben en er mag niet van hen gezegd kunnen worden dat zij vrijgevochten of ongehoorzaam zijn.


Ma boberesu magena isiaka de o teto paramata qabobole ma soka, o yaspis ma pudaki, o kota magena isiaka de o guraci ma duhutu, so isiru de idodo imatero de o kaca. 	 De stad zelf was van zuiver goud en zo doorzichtig als glas. De muur bestond uit een doorschijnend edelgesteente, uit diamant en


Duma ma orasi yojajaga yasusulo magena imasidiado, o bi rasul o bui ma rabaka he yahiwaka. So ona iliho de isingangasu onaka, 	 Maar toen zij ontdekten dat die er niet waren, gingen ze terug en zeiden:


ona magenaka asa yamake o Gikimoi Awi doosa foloisi ilamo. Gena maro o dalu qacucuka yasiudo. Komagena so kagena Una Awi malaikat-malaikat de lo o Duba ma Goho manga simaka de asa ona ifoloi yasisangisara o uku de o walira ma sora ma rabaka. 	 Die zal door vuur en zwavel gepijnigd worden, voor de ogen van de heilige engelen en het Lam.


O Jou Gikimoi wotemo, "Ngohi manena Ai kuasa foloisi ilamo, Ngohi gena ma nonomaka de lo ma dodoguka, de asa tooho ka sidutu ikakali, de kanaga tooho o orasi manena, de o orasi iqoqomasi, de done asa tahino kali." 	 "Ik ben de Alfa en de Omega, het begin en het einde van alles", zegt de Here, de Almachtige God, Die is, Die was en Die komt.


So Ngohi todupa tanu ngini Ngohika o guraci ma duhutu nimaija, la ma ngale ngini igogou nikaya. Bilasu Ngohika lo o baju qaaare nimaija ma ngale nimasitiba, la upa sidago nimawatoka de aku nisimaqe. De hika la o sou nimaija Ngohika ma ngale nia lako ipipilo nisisou, la aku ngini igogou nimasigelelo kali. 	 Ik geef u de raad goud van Mij te kopen dat in het vuur gezuiverd is; dan pas zult u rijk worden. En koop witte kleren van Mij, zodat u niet naakt bent en u niet hoeft te schamen. Koop ook ogenzalf en smeer dat op uw ogen, zodat u kunt zien.


Hika pobicara ma ngale o Abraham, una magena nanga ete de nanga topora moi, awi jarita de idodooha o Gikimoi waaka to una awi sininga gena itiai. 	 Hoe staat het dan met Abraham, die de stamvader van ons Joodse volk is?


Wingaho itagi o Hanaska, de o Simon Petrus de lo Awi muri moili ona itagi o Yesus wisiduuru. Awi muri moili una magena ma Imam Wilalamo gena ka winako. So o ngora ma jojaga lo wisimaha una wowosa o Yesus wisiduuru ma Imam Wilalamo awi tahu ma loloha ma rabaka. 	 Simon Petrus en een andere discipel volgden Jezus. Die andere discipel was een kennis van de hogepriester. Hij mocht tegelijk met Jezus op de binnenplaats van het paleis.


Duma ma tuangi awi doku ma rabaka kanaga lo o nyawa iwiduhudu unaka. Ato womajoboka, ona iwidoduhudu magena manga nyawa yasulo la itagi ituuruno de isingangasu itemo, 'Ngomi manena miwiholu o tuangi una magena wodadi mia kolano.' 	 Maar er waren mensen in zijn land die een hekel aan hem hadden. Die stuurden een delegatie achter hem aan met de mededeling dat ze in opstand waren gekomen. Ze zouden hem niet als koning erkennen.


Una wosone ka ma moi ma ngale o nyawa manga dorou. Duma kanaga Una wooho kali gena, wooho la ma ngale o Gikimoi iwisihoromati. 	 Door Zijn sterven heeft Hij de macht van de zonde eens en voor altijd gebroken.


So una o puji ma tahu magenano wosupu de kadoke ma dateka wotagi o Titius Yustus awi tahuka, una o Yahudika ma nyawa wisowo duma wodupa wosusuba o Gikimoika. 	 Hij verliet de synagoge en ging naar het huis ernaast, waar Titius Justus woonde. Dit was een man die God vereerde, hoewel hij geen Jood was.


Una ngohi woisiningaka, ngohi gena Awi gilalo so tomahadoku. O orasi manena de isikahika, o bi nyawa ona yangodu asa itemo, ngohi manena o ngopeqeka moi o Gikimoi Awi laha woisicatu. 	 God, mijn Redder, heeft aan mij gedacht. En ik ben maar een gewone vrouw. Nu zullen de mensen altijd en overal zeggen dat ik bevoorrecht ben,


So una de awi baranika de lo wifatiwa so womatoguwa ona magena wadoto ma ngale o Jou Yesus Kristus de lo ma ngale idodooha o Gikimoi Awi dupa o bi nyawa wapareta maro o kolano moi. 	 Hij liet geen kans voorbijgaan om over het Koninkrijk van God te spreken. Met grote vrijmoedigheid sprak hij over de Here Jezus Christus. En niemand legde hem een strobreed in de weg.


"O ade-ade o nyawa moi o gisisi wosihahaja ma ngale gena komanena, so niise la nianako. 	 Met het voorbeeld van de boer die ging zaaien, bedoel Ik dit: Er zijn mensen die wel over het Koninkrijk horen vertellen, maar er niets van begrijpen. Wat in hun hart is gezaaid, wordt er meteen door de duivel weer uitgeroofd. Dit soort mensen lijkt op de harde grond langs de weg.


De bilasu muna magena lo o nyawa minako o orasi isigeto-geto ka o loha maaka. Komagena bilasu muna ami ngopa-ngopa mapalihara qalohaka, de modupa maaso o nyawa ma somoa imasidodogu ami tahuka, de lo modupa maleleani o bi nyawa o Yesus wipipiricaya de ami sininga ma loha o bi nyawa isususaka. So komagena muna foloi modupa o loha moi-moi qangodu gena maaka mokaeli. 	 Zij moet bij iedereen goed bekend staan door alles wat zij heeft gedaan. Heeft zij haar kinderen goed grootgebracht? Heeft zij zowel vreemdelingen als christenen gastvrij ontvangen? Heeft zij zieken en gewonden geholpen? Staat zij altijd klaar om te helpen?


Ngone panako komagena, sababu ma ngale ona magena iqomaka o Gikimoi wanakoka de lo to Una Awi dupa so wositatapu qaboloka, bilasu ona idadi imatero maro Awi Ngopa masirete, so ona magena maro ma Ngopa Awi nonongoru, de nako ona de ma Ngopa gena, Una magena foloisi wolamo. 	 Hij heeft altijd geweten wie Hem zouden liefhebben. En Hij bepaalde ook dat die mensen Zijn Zoon zouden weerspiegelen. Want Hij wilde dat Zijn Zoon de eerste en belangrijkste van vele broers zou zijn.


De Una womawoma o tahuka, de manga lako ipipilo yasinoto ona magena yahino Unano. De Una wosano wotemo onaka, "So, idodooha Ngohi de Ai kuasa la tinisiloloha gena ngini nipiricaya." Ona itemo, "Iya, Jou! Miagogou Ngona minipiricaya." 	 Toen Jezus het huis inging, liepen de blinden gewoon met Hem mee naar binnen. "Gelooft u dat Ik uw ogen kan genezen?" vroeg Hij. "Ja, Here", antwoordden zij.


O Gikimoi o Israelka yodupa wisusuba gena Una wahirika to ona manga ete de manga topora la idadi o bangsa ilalamo moi, ma orasi ona igogogesi o Mesir ma dokuka maro ka o nyawa imasidododoguno. So de o Gikimoi Awi kuasa ona o Mesir ma dokuno wasisupuka, 	 weet wel dat de God van Israël onze voorouders heeft uitgekozen om Zijn volk te zijn. Toen zij als vreemdelingen in Egypte woonden, maakte Hij hen groot. Met geweldige wonderen leidde Hij hen uit dat land.


O Gikimoi Awi demo o buku ma rabaka wosingongangasuka gena, o demo magena upa nosipopongoka, duma bilasu o nyawaka nadedemo. Sababu ma orasi he idumuka de o bi moi-moi qangodu magegena asa idadi. 	 Hij ging verder en zei: "Verzegel dit boek met profetische woorden niet, want de tijd waarin zij uitkomen, is niet ver meer.


Ngini gena o Gikimoi winiijaka so wofangu lo qaboloka. Komagena so hika o nyawa manga dupa gena upa ngini niamote, maro nigogilalo. 	 Hij is voor de hoogste prijs gekocht en betaald. Neem dus geen slaafse houding tegenover mensen aan.


De ma gubernur wosulo isilefo to Una Awi sangahadi ma qokuka o galaki ma demo itemo: O YESUS O NAZARETKA MA NYAWA O YAHUDIKA MANGA KOLANO. 	 Er werd een bord aan het kruis bevestigd, waarop Pilatus had laten schrijven (in het Hebreeuws, Latijn en Grieks) "Jezus van Nazareth, de Koning van de Joden."


Ngona bilasu kanaga ani sininga ma rabaka de nicawaro la nosidodogu o haiwani ma sahe tumudingi magena koloko o tala tumudingi so kagena ma qokuka o ngopeqeka muna magena mogogeku. De lo ma sahe tumudingi magena koloko o kolano yatumudingi. 	 Er is wijsheid nodig om dit te begrijpen. De zeven koppen van het beest zijn de zeven bergen, waar de vrouw op zit. Ook zijn het zeven koningen.


De sababu ona ipiricaya o Yesuska, so o Gikimoi manga dorou wasiapongu qabolo, so bai o Yahudika ma nyawa yasowo de ngone o Yahudika ma nyawa gena o Gikimoi wonahihiriwa. 	 Hij maakt geen verschil tussen hen en ons. Doordat zij in Jezus Christus geloven, heeft Hij hun hart van kwaad gezuiverd.


duma ona asa iwisimahawa, de yotemo Unaka, "Hino la kanena Ngona nomasidodogu kasi dede ngomi. Imaqa-maqaka, so he qaputu so." So Una igogou womasidodogu kagena onaka. 	 Jezus deed alsof hij verder wilde lopen, maar zij lieten Hem niet gaan en zeiden: "Blijf vannacht bij ons. Het is al te laat geworden om nog verder te reizen."


So ma orasi Una o akeye wodola, de imatodoka wakelelo o dipa ipelenga de o Gikimoi Awi Gurumi iuti imatero maro o namo dara de itangi Unaku. 	 Direct toen Hij uit het water kwam, zag Jezus dat de hemel openscheurde en de Heilige Geest als een duif op Hem neerstreek.


De nakoso ngone o sangisara pamoku qaputuru, asa o nyawa ngone lo popareta dede Una. Duma nakoso ngone potemo Una powinakowa, asa Una lo wotemo ngone wonanakowa. 	 En als wij standhouden, zullen we eens met Hem regeren. Maar als wij het opgeven en ons tegen Christus keren, zal Hij Zich tegen ons keren.


Ma goginitano, de ma ngale o Paskah ma rarame gena o nyawa igogou yadala kanaga o Yerusalemka, de ona yangodu yoise o Yesus o kota he wadumu so done womasidiado. 	 De volgende morgen hoorde men dat Jezus op weg was naar Jeruzalem. Het nieuws ging door de stad. De grote menigte mensen, die voor het Paasfeest gekomen was,


Duma manga rohe asa yaaho so isigiliho o doku Sikhem o Kanaan ma tonaka, la yapoosu o boosu moi o Abraham wafanguka de o pipi o Hemor awi ngopa-ngopaka o Sikhem ma dokuka. 	 Hun lichamen werden naar Sichem overgebracht en in het graf gelegd dat Abraham voor veel geld van de familie van Hemor had gekocht.


Una de awi ili ilamo-lamo wotemo, "He! O Gikimoi gena wolamo so ngini o nyawa ningodu bilasu ka Una magenaka niwihoromati de niwisigiliri. Sababu o Gikimoi o nyawa yangodu gena asa wafanggali manga loha eko manga dorou gena ma orasi he yaadoka. So ngini lo bilasu ka o Gikimoi niwisuba, sababu Una magegena o soroga, o dunia, o teo de lo o bi ake ma jobubu qangodu gena wosidadika." 	 Hij riep: "Heb ontzag voor God; eer Hem, want de tijd is gekomen dat Hij recht zal spreken. Aanbid Hem, Die de hemel en de aarde, de zee en de waterbronnen gemaakt heeft."


Nakoso Ngohi sidago o nyawa tasisala, magena taaka itotiai, sababu upa ka ka Ngohi tomatengo tasisala. Duma magena Ai Baba Awi manara, Una gena Ngohi woisusuloka so tahino. 	 En zelfs als Ik het wel zou doen, zou mijn oordeel zuiver zijn. Want Ik oordeel niet alleen. Ik oordeel samen met de Vader, Die Mij gestuurd heeft.


O Er ma baba gena o Yesua, o Yesua ma baba gena o Eliezer, o Eliezer ma baba gena o Yorim, o Yorim ma baba gena o Matat, de o Matat ma baba gena o Lewi. 	 de vader van Josua was Eliëzer; de vader van Eliëzer was Jorim; de vader van Jorim was Maththat; de vader van Maththat was Levi;


De komagena lo yooqo qabolo, de Una magena kanaga o anggur ma udo-udo waqehe de wotemo, "O udo-udo manena ma ngale to Ngohi Ai au ikokopola gena ma meta nginika, inisinako igogou o Gikimoi Awi jaji qamomuane.)) 	 Na het eten gaf Hij hun de beker en zei: "Deze beker wijn is het teken van Gods nieuwe verbond met jullie. Een verbond dat wordt bekrachtigd door mijn bloed, dat zal vloeien als een offer voor jullie.


So ngini gena bilasu nimasidodiahi. Upa sidago ngini o Gikimoi winidedemoka de Una gena niwiholu bai! Sababu o Yahudika ma nyawa iqoqomaka, ma orasi o Sinai ma Talaka o Gikimoi Awi sitiari ma demo onaka gena yoholu yoise, de ona magena asa yasangisaraka. So, ma boloika, ngone o orasi manena bilasu poise o Gikimoi o sorogaka to Una Awi demo ngoneka. Igogou! Nakoso ngone to Una Awi demo poholu poise gena, de ngone lo asa upa o sangisara ma rabano inasirese. 	 Pas op dat u God, Die tot u spreekt, niet de rug toekeert! Want toen de oude Israëlieten weigerden te luisteren naar de waarschuwingen van Mozes, die namens God sprak, liep het niet goed met hen af. Maar als wij niet willen luisteren naar wat Jezus Christus zegt, zal het met ons nog veel slechter aflopen.


Ma langino o Mahkamah Agama ma nyawa ona yangodu o Yahudika imatolomuno, ena gena o Yahudika manga roriri de lo o bi guru agama. 	 De volgende morgen kwamen alle Joodse leiders in Jeruzalem in een extra vergadering bijeen.


Ngaroko komagena, ka qaloha o Titus de ma dodiao yasinoto ona magena ngohi tasulo la ikahika iqoma nginika, ma ngale ona ngini iniriwo la nia roriwo o pipi gena niaaturu. So ngohi tongongano done ma orasi tomasidiado nginika, de ngini nia aturu qaboloka, maro ngohi totemo qabolo o Makedonia ma nyawaka. Upa sidago ai demo kiaka nia giliri tosimamane gena ka ma demo bato. 	 Ik stuur deze mannen vooruit, omdat ik graag wil dat u voorbereid bent op mijn komst en dat het geld klaarligt.


Duma nakoso ngone nanga sininga masirete gena patailako iqomaka, de ngone gena o Jou asa wonafanggaliwa de o dorou. 	 Als wij onszelf rekenschap geven van wat wij doen, zal de Here ons niet bestraffen.


De ona isinyanyi ma ngale o Musa, o Gikimoi Awi sosulo, de lo o Duba ma Goho de ona yonyanyi gena itemo, "Jou Gikimoi! Ngona nokokuasa, Ani manara ifoloisi yohairani, Ani moi-moi naaaka gena ka qaloha. Ngona o bi bangsaka nokolano, o moi-moi o nyawaka lo naaka, qangodu igogou de itiai. 	 Zij hadden allemaal een harp van God gekregen en zongen het lied van Mozes, de dienaar van God en het lied van het Lam: "Almachtige Here en God, wat U hebt gedaan, is groot en wonderbaar! Heerser over de volken, Uw wegen zijn juist en goed.


Ona imadadi o Gikimoi Awi ngopa-ngopaka gena, imaterowa de o nyawa o duniaka la manga bi ngopa-ngopa yasibuo, mote ma baba awi dupa masirete. Duma o Gikimoi masirete Awi dupa so ona idadi maro to Una Awi ngopa-ngopaka. 	 Door geloof in Zijn naam worden zij opnieuw geboren, natuurlijk niet als mens, maar geestelijk uit God.


Komagena lo ma ngale o Yohanes Wooosi ngini niwidupawa de Ngohi lo nidupawa. Ma orasi o Yohanes wahino, de una mamoi-mamoi wooqowa de ma moi lo waali widalu. Ngini gena una niwiholuka, so nitemo, 'Una wikokitoka bai!' 	 Want Johannes de Doper leefde uiterst sober. Hij at geen brood en dronk geen druppel wijn. En u zei: 'Hij heeft een boze geest.'


Una gena foloi wolamo kali, sababu Una masirete o bi gogobu asa waparetali, maro o rohe so ma sahe gena o rohe yapoparetali. Una gena kanaga ma nonomaka o Gikimoi ma Ngopa womatetengo so o sone ma rabano wisiohoka. La o moi-moi qangodu lo kagena ma dongirabaka ka cawali Una foloisi wolamo. 	 Hij is het hoofd van de Gemeente, Zijn lichaam. Hij is het begin van alles en ging ons als eerste voor in de opstanding uit de dood. In alles is Hij de eerste.


Magena de Una Awi demo de Awi simodoto ma ngale gena kanaga isingangasu waasi so ona yanakowa, duma ona yamodo so yododato imasano Unaka. 	 Maar de discipelen begrepen niet wat Hij ermee bedoelde. Het was hun een raadsel. Toch durfden zij Hem er niet naar te vragen.


Aku niaaka komagena, sababu o Gikimoi Una masirete asa ngini nia sininga ma rabaka womanara so o bi moi-moi maro o kia Una wodudupa magena lo ngini niodupa. 	 God is onder u aan het werk. Hij zorgt ervoor dat u Hem graag wilt gehoorzamen en dat u ook doet wat Hij van u vraagt. Zo bereikt Hij Zijn doel.


Mutuwade ani edekati qatotorou magena bilasu nomatoba de nomatoduba de nomagolo o Jouka, la Una asa wonisiapongu ani sininga qatotorou magena. 	 Kom toch tot inkeer en smeek God of Hij u wil vergeven dat u zoiets hebt bedacht.


Nakoso ngohi gena, qadoohawa. Kanaga ma lamo gena o habari ma ngale ma Kristus gena isihabarika, bai de manga edekati qaloloha bai lo de manga edekati qatotorou. Komagena so to ngohi ai sininga isanangi. De igogou to ngohi ai sininga foloisi isanangi, 	 Maar wat dan nog? Jezus Christus wordt hoe dan ook gepredikt, hetzij vanuit een onoprechte, hetzij vanuit een oprechte houding, en daar ben ik op zichzelf heel blij mee.


De nakoso ngini la o Gikimoi niwidateku, done Una lo asa ngini winidateku. Komagena nakoso ngini o dorou niaakaka, de bilasu o dorou niaaaka magena lo niaqohaka so nia sininga lo ibolowo de o dupa qatotorou lo ihiwa. So nakoso ngini o Gikimoi niwimoteka, duma ngini o dorou niamote kali so nia sininga ngai sinotoka gena, ngini bilasu o dorou magena niaqoha de niamote kawa. 	 Als u dichter bij God komt, komt God dichter bij u. Was uw handen, zondaars, u die op twee gedachten hinkt; laat uw hart zuiver voor God zijn.


Ngaroko komagena, o nyawa ipipiricaya manga dolomu ma rabaka de foloisi qaloha la ngohi o demo ngai muruo naga o nyawa yananakoka gena tosibicara ma ngale ona tadoto. Duma ma faida ihiwa nakoso pamake ka o demo o bi bahasa irupa-rupa de ma cala-cala o Gurumi Qatetebino. 	 Maar als ik met andere gelovigen samen ben, zeg ik liever vijf woorden met mijn verstand dan duizenden in een vreemde taal.


O nyawa o habari magena yoiise, ona yangodu manga siningaka itemo, "O ngopa manena asa wodadi idodooha orasi ma simaka." Sababu o Jou Awi kuasa kanaga dede unaka. 	 Ieder die het nieuws hoorde, nam het ter harte en zei: "Wat zal er van dat kind worden?" Want het was duidelijk dat de Here iets bijzonders met hem voorhad.


So ona yasinoto o Siria ma daeraka de o Kilikia ma daeraka itagi o bi doku yageto-geto, ma ngale o Paulus o bi gogobu manga piricaya wosiputuru. 	 Zij trokken door Syrië naar Cilicië. Onderweg sterkten zij de christengemeenten in hun geloof.


Sababu o nyawa yadadala asa yahino de itemo, 'Ngohi manena qabolo o Salamati ma Kolano,' so asa o nyawa yadadala yasihaga de yasisa. 	 Want er zullen verscheidene mensen komen, die zeggen dat zij de Christus zijn. En zij zullen velen achter zich aan krijgen.


Nako igogou paaka komagena, de ngone gena o Jou powidahake. Igogou-gogou, idadiwa ngone nanga siningaka potemo nanga buturu gena ifoloi de to Gikimoi. 	 Of willen wij de Here jaloers maken? Denken wij sterker te zijn dan Hij?


De upa lo nisasi de nitemo nia saheka, sababu ngini masirete gena nia hutu ngai moi lo niaakuwa niaaka idadi qataro eko qaare. 	 Zeg ook niet: 'Ik zweer bij mijn hoofd', want u kunt niet één haar wit of zwart maken.


De ma ngale una magenaka o ngora wojojajaga done asa o ngora wibelenga, de lo una awi ili gena asa o bi duba ka yanako de wisigise. Una awi duba waaso moi-moi de ma rongaka gena wabicara, de ona wisigise so yahino de lo mamoi-mamoi una asa watuda wosisupu ma kurungano. 	 De wacht doet de deur voor hem open en de schapen spitsen hun oren als de stem van de herder klinkt. Hij roept zijn schapen bij hun naam en brengt ze naar buiten.


So o Mahkamah Agama ka yangamo ifoloi onaka, sababu o nonako ihahairani idadika de o nyawa moi awi umuru he o taungu moruha ifoloi una magena wisilohaka, sidago o bi nyawa yangodu ona lo o Gikimoi wigilirika, so ma ngeko ihiwa ma ngale yasisala de yasisangisara ona magena. So kagena de yasinoto ona magena asa yapalakoka. 	 een man van in de veertig, die vanaf zijn geboorte verlamd was geweest, was genezen door een wonder!


Komagena igogou sababu ma Kristus Una magena, ngaroko Awi dorou moi lo ihiwa, duma wisangisara de wosone ka ma moi ma ngale o nyawa manga dorou qangodu. Una magena wotiai so wodadi o nyawa manga dorou ma dagali moi, la ma ngale ona magena dede o Gikimoi aku imatekekomote. Ma Kristus Awi rohe gena yatoomaka, duma de o Gikimoi Awi Gurumi ma kuasa Una wisioho kali. 	 Christus heeft ook geleden. Hij is eenmaal voor onze zonden gestorven, als een onschuldige voor de schuldigen. Hij heeft dat gedaan om ons bij God terug te brengen. Maar hoewel Zijn lichaam gestorven is, is het door de Geest weer levend gemaakt.


O nyawa moi to ona manga sidongirabano womatai-tai so o bunga moi koloko o kaka waqehe, so o anggur qakokiopiku watonoka, de o gota ma ideka wosisuruka, de watubo la ma ngale o Yesus wapipi, de wotemo, "Mahasi! La hika ngone pakelelo nakoso o Elia igogou wahino de wisiguti o sangahadiku." 	 Eén van hen haalde vlug een spons met zure wijn en stak die op een stok om Hem te laten drinken. "Wacht", zei hij, "misschien haalt Elia Hem er wel af."


Sababu o nyawa la kanaga Una wadododara de waqeqehe maro Awi ngopa, ona yangodu wadoto de lo wasangisara gena foloi icarawa." 	 Want daaruit blijkt dat Hij van u houdt. Als Hij u slaat, blijkt dat u Zijn zoon bent." (A)


Qabolo de Una wokahino Awi muri-murino, de wamake ona yakiolo kali, sababu ona ikakadu poli. 	 Toen Hij weer bij hen terugkwam, zag Hij dat ze door slaap waren overmand.


So o nyawa yangodu yakelelo de yohairani o Gikimoi Awi kuasa ilalamo magena. Ma orasi o nyawa ka yohairanisi o moi-moi qangodu waaaka gena yakelelo de o Gikimoi Awi kuasa, de Una watemo Awi muri-murika, 	 Bij het zien van de macht van God werden de mensen met ontzag vervuld. Terwijl iedereen nog een en al verbazing was over alles wat Hij deed, zei Jezus tegen Zijn discipelen:


Bilasu ngini foloi nidupa la o Gikimoi Awi demo niosigise komagena, sababu ngini masirete nianakoka o Jou Una magena Awi sininga igogou qaloha. 	 Dan zult u groeien en in leven blijven. U hebt reeds ervaren hoe goed de Here is.


O Erastus kanaga wogoge o Korintus ma kotaka. O Trofimus ngohi towidongosa o Miletus ma kotaka sababu wigoga. 	 Erastus is in Corinthe gebleven en ik heb Trofimus ziek in Milete achtergelaten.


So kagena de una wangaho ona so wasisupuno, de wotemo, "Baba-baba, o kia bilasu ngohi taaka la o Gikimoi asa woisisalamati." 	 Daarop bracht hij hen naar buiten en vroeg: "Heren, wat moet ik doen om gered te worden?"


Sababu o Gikimoi Awi nabi iqoqoma o demo isingongangasu magena upa o nyawa manga dupa masirete, duma ka Una Awi Gurumi Qatetebi ma dupa so yodedemo. 	 Want zij hebben die woorden niet zelf bedacht, maar de Heilige Geest heeft hen ertoe gedreven namens God te spreken.


O Gikimoi wotemo, 'O dunia ma dodogu ma orasi he yaadoka, de Ngohi asa o bi nyawa yangoduku Ai Gurumi tahike la wowosa de wopareta. Mutuwade to ngini nia ngopa-ngopa yanau de o ngopeqeka asa to Ngohi Ai demo yoise de isingangasu, de nia gohiduuru asa yakelelo o gogelelo Ngohino, de nia dodihimo asa yamake o doguruga Ngohino. 	 'God zal aan het einde van de tijd Zijn Geest over alle mensen uitstorten. Uw zonen en dochters zullen Gods woorden spreken. Jonge mannen zullen visioenen zien en oude mannen bijzondere dromen hebben.


So nakoso o nyawa nagoona la kanaga yotemo, "Ngohi de o Gikimoi mia rimoi gena itoguwa," de ona magena bilasu manga manara ma rabaka, o bi moi-moi yaaka gena, imatero maro o kia o bi moi-moi o Yesus Awi manara. 	 Daaraan is te zien of u christen bent of niet. Ieder die zegt één met Christus te zijn, moet leven zoals Hij leefde.


Duma kagena o kota ma duduka kanaga igoge o nyawa yangodu la de manga manara qatotorou, komagena ona yototooma, o nyafusu ma dorou yaaaka, igogomahate, o kia naga manga gia isiaaka de kagena yasusuba de lo yatotodamatoko. 	 Buiten de stad zijn de honden, de tovenaars, de overspeligen, de moordenaars, de afgodendienaars en allen die met plezier liegen en bedriegen.


So kagena de o Epikuroska ma bi guru de o Stoaka ma bi guru imatekeributu de o Paulus, sidago ona yamuruo naga itemo, "Awi bicara ma ngale gena o kia-kiawa." De sababu o Paulus wosibicara ma ngale o Yesus de ma ngale posoneka de pooho kali, o nyawa ma somoali itemo, "Nagala wonasingangasu ma ngale o bangsa ma somoa manga seri ma duhutu." 	 Hij raakte ook in discussie met enkele Epicureïsche en Stoïcijnse wijsgeren. Sommigen van hen merkten schamper op: "Wat wil die praatjesmaker eigenlijk?" Omdat Paulus over Jezus en Zijn opstanding sprak, zeiden anderen: "Het lijkt wel of hij ons in andere goden wil laten geloven."


Ai dodiao, ngini o nyawa o Gikimoi Awi nyawa winiaasoka la o sorogaka niwosa. Ma ngale o Yesus gena hika nimasosininga. Una gena o Gikimoi asa wisulo la wahino ngoneka, wodadi o Imam Wilalamo de powipipiricayaka. 	 Broeders, God heeft u voor Zichzelf afgezonderd en u uitgekozen om u met ons een hemelse bestemming te geven. Daarom wil ik dat u uw aandacht richt op Jezus, de apostel van God en de hogepriester van ons geloof.


Duma igogou ma orasi o Sodomka de o Lot una magena wosupuka, de o wange magena asa o uku de lo o walira o dipaku itura de yangodu ibodito. 	 Tot op de morgen dat Lot uit Sodom vertrok. Toen regende het vuur en zwavel en alle mensen in de stad kwamen om.


Kagena de wotemo, "Asitagala! Niwingaho la ngini masirete Una niwitailako, niamote nia bobita niacocoho masirete." Duma o bi Yahudi manga roriri magena yotemo, "Kodo! Ngomi imisimahawa o nyawa miasisala sidago lo miatooma." 	 "Neem Hem maar weer mee", zei Pilatus. "U hebt een eigen wet. Spreek zelf maar recht over Hem." "Maar het is ons verboden zelf iemand terecht te stellen", brachten de Joden er tegenin.


O adati ma debi yaaka so itagi ma deka he yadangade o wange tumudingi so isibolo waasi, de kanaga o Yahudika ma nyawa yamuruo naga o Asiano imasidiado de o Paulus wikelelo gena o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka. Kagena de ona itagi o nyawa yadadala yasigaro so yahino o Paulus iwitago, 	 Toen die week bijna om was, zagen enkele Joden uit Asia Paulus in de tempel en hitsten het volk tegen hem op. Zij grepen hem en schreeuwden:


Ma orasi awi pipi qamata-mataka, de o bare ilalamo idadi so o ino ihiwa o doku magenaka, sidago awi oho foloi isusa. 	 Juist toen hij niets meer over had, werd het land getroffen door een vreselijke hongersnood.


Gila-gila o nyawa icocawaro ona magena iwosa o tahu ma rabaka, de wikelelo o ngopa Una magena ma awa mowitotino. Kagena de ona ibukuku de manga suba yatide Unaka. Qabolo de manga borua yapelenga so o guraci, o manyanyi, de o bi gososo qabobou gena iwihike maro idadi manga suba ma nonako moi Unaka. 	 Zij gingen naar binnen en vonden het kind en Zijn moeder Maria. Eerbiedig knielden zij voor Hem neer. Zij gaven Hem kostbare geschenken: goud, wierook en mirre.


Ai salam tosidingo o Urbanuska, una nanga dodiao ma ngale ma Kristus so pomomanara, komagena lo o Stakhis una towidododara. 	 Ook Urbanus die, net als wij, voor Christus werkt en mijn vriend Stachys.


Sababu ilangi o Sabat ma wange gena he yadangade yaado, de kagena de o boosuka gena ma soa ikuru kawa, so o boosu magena ma rabaka asa Una Awi sone ma bake yapoosu. Qabolo de ona o teto ilalamo moi yodololo la o boosu magena ma ngora isiperesu. 	 Omdat de zon bijna onderging en het spoedig sabbat zou zijn, legden zij Jezus in dat graf.


O nyawa la kanaga ma ngale Ngohi gena idodatowa de ipiricaya qaputuru, ona igogou yosanangi." 	 Zeg Johannes vooral dit: U bent gelukkig als u Mij aanvaardt zoals Ik ben."


De magena igogou ifoloi qaloha. Mutuwade ngohi tanako toohosi so togoge nginika, la ngohi aku tiniriwo ma ngale o Gikimoi niwipiricaya foloisi qaputuru de komagena so nia nali foloi idogo-dogo. 	 Daarom zal ik mijn werk onder u voortzetten en u helpen te groeien in uw geloof en blijdschap.


So ngini gena ngohi tinigolo, ma ngale o habari qaloloha tinisihabari nginika so ngohi ibuika, gena tanu upa ngini nia sininga qaceke. Sababu ngohi isangisara gena igogou ma ngale ngini lo done aku inisimulia. 	 Verlies dus de moed niet door alles wat mij wordt aangedaan. Ik maak het allemaal door voor u; u zou het als een eer moeten beschouwen.


Una wotemo, "Awadede! Ngohi o dorou taakaka. O nyawa moi Awi sala ihihiwa gena towisiija sidago Una bilasu wisangisara de iwitooma!" Duma ona iwisango, "Ngomi gena miomaha-mahawa bai! Magena ani sala masirete!" 	 "Het is misdadig wat ik heb gedaan", schreeuwde hij. "Ik heb onschuldig bloed verraden." "Dat gaat ons niet aan", antwoordden ze. "Dat is uw zaak."


Una ongo Maria muna magenaka wotemo, "Awa, o kiaso ngona noari. Naguuna ngona nowisari." Muna ami sininga ma rabaka motemo nagala Una gena o doro womomanara, so motemo, "Baba, nakoso Una magena Awi sone ma bake natuluruka, tanu noisingangasu ngohika, kiaka nowihado la ngohi aku towiqehe." 	 "Waarom huilt u?" vroeg Jezus. "Wie zoekt u?" "Och, heer, als u Hem ergens anders hebt neergelegd, zeg het alstublieft. Dan neem ik Hem mee", zei zij.


De kanaga o nyawa iwisano Unaka, "Baba, o oho ka sidutu ikakali gena ka yodalawa yamake?" De Una wotemo o nyawa ona magenaka, 	 Iemand zei tegen Hem: "Here, er komen zeker niet veel mensen in Gods koninkrijk?"


Ngini o bi bangsa de o nyawa ningodu lo hika nisilamo o Jou Awi ronga." 	 En weer ergens anders: "Prijs de Here, alle volken! Laten alle mensen Hem loven!" (d)


Upa nojai-jai la o nyawa nasitatapu ona yodadi o nyawa ipipiricaya manga bobareta. Sababu o nyawa kanaga de manga dorou pakokelelo, so ngaroko patailako waasi de manga dorou magena aku pakelelo. Duma kanaga lo o nyawa de manga dorou pakokelelo waasi, so bilasu patailako iqoma de manga dorou magena asa pakelelo. 	 Sommige mensen leiden zo openlijk een zondig leven dat het voor iedereen duidelijk is. Daardoor vallen zij onder het oordeel. Maar bij anderen zal de vreselijke waarheid pas op de dag van het grote oordeel aan het licht komen.


Duma ona yoiseka o habari moi itotiaiwa ma ngale ngona naaka sidago notagi o Yahudika ma nyawa de igogoge o Yahudika ma nyawa yasowo manga sidongirabaka, de nadoto bilasu o bobita o Musa wosilelefoka gena yapalako de upa yamote, ena gena ngona nasuloka upa he manga ngopa yasuna de upa lo o Yahudika manga adati de manga galepu yamote. 	 Maar zij hebben gehoord dat u de Joden in het buitenland leert dat zij zich niet meer aan de wet van Mozes hoeven te houden. U zou hebben gezegd dat zij hun pasgeboren jongetjes niet hoeven te besnijden en ook dat zij zich niet aan de Joodse gebruiken hoeven te houden.


Komagena so niatagapi nia siningaka de nimadiahi o kia ngini niiiseka. Sababu nagoona o Gikimoi Awi demo yoise la imadiahi manga siningaka, done Awi demo magena asa wasidogo manga siningaka la yosihoda itiai. Duma nagoona Awi demo gena yoholu, ngaroko Awi demo kanaga manga siningaka la ka ma cunu, done asa ka waqehe kali." 	 Het hangt er dus van af hoe u luistert. Want wie iets van God heeft ontvangen, zal er veel bij krijgen. Maar wie niets van God heeft gekregen, zal ook nog kwijtraken wat hij meent te hebben."


Ma orasi o Yahudika ma nyawa gena o Gikimoi waholuka, de waaka so o dunia ma nyawa ma binuka ona magena lo de Una aku imakadame. So nakoso o Yahudika ma nyawa la ma Kristus wipiricayaka, so ona lo o Gikimoi waqehe qaloha de magena imatero maro o sone ma rabano ona wasioho kali. 	 Wat zou het geweldig zijn als zij in Christus gingen geloven. Toen God Zich van hen afkeerde, betekende dit dat Hij Zich naar de rest van de wereld keerde om hun Zijn redding aan te bieden. Nog geweldiger is het als de Joden tot Christus komen. Dan is het net alsof dode mensen weer levend worden.


Kagena o talaga ma dateka de Una wakelelo o deru ngai sinoto. O orasi magena o nao isasari ona magena youtika, de manga soma yatiodo. 	 Hij zag twee boten liggen die half uit het water waren getrokken. De vissers stonden iets verderop hun netten schoon te spoelen.


O kawi ma adati gena ngini ningodu bilasu nisigise. Upa niatilaku, sababu o nyawa la kanaga o nyafusu ma dorou yaaka eko yosundali, ona magena o Gikimoi asa wafanggali de o dorou. 	 Laat iedereen het huwelijk in ere houden. Man en vrouw moeten elkaar trouw blijven. Wie overspel pleegt, zal door God gestraft worden.


Ngona gena ngaroko nanga biasa, duma Ai saheku o gososo nosiesewa, duma muna manena o gososo qabobou de ihahali mosiqahuka Ai qohuku. 	 U hebt niet het gebruik in acht genomen mijn hoofd met olie te zalven. Maar deze vrouw heeft mijn voeten gezalfd. Met kostbare parfum nog wel.


So ma orasi o nyawa la kanaga o nyawa yalalagoka yaholu de yatoosa, de lo manga ngale gena ka ona masirete imasihie de foloisi imasilamo de o nyawa ma binuka, de kanaga lo asa imarimoi kawa so imatekesikoholu de lo ka yaaka maro o moi-moi qangodu qatotorou. 	 Waar jaloezie en eerzucht zijn, vindt u ook wanorde en meer van dat kwaad.


Ngini tinisingangasu igogou, yamuruo naga to ngini nia sidongirabano done isone waasi, nakoso yanako waasi o Gikimoi Awi pareta igogou imasidiadoka." 	 Eén ding is zeker: Sommigen die hier bij Mij staan, zullen niet sterven voordat zij het Koninkrijk van God hebben gezien!"


De ona o Yesus Awi manara yakokelelo gena yacarita idodooha so o nyawa wikokitoka magena wisilohaka, de lo ma ngale o bi titi magegena. 	 Zij werden bang. De mensen die het hadden gezien, vertelden hoe de boze geesten uit de man in de varkens waren gegaan.


So nakoso o nyawa la o Gikimoi widodara, so manga moi-moi yaaaka gena igogou qaloha de manga dorou moi lo ihiwa nanga Baba Gikimoi Awi simaka. So ona magegena bilasu yaaka maro komanena: Nakoso ibabalo eko o ngopa imagogoosi la kanaga ona o susa yamake, done asa ona magena yariwo. De ona lo asa imajaga, ma ngale o nyawa o Gikimoi wihoholu gena manga dorou moi lo akuwa he yososininga, upa sidago magena lo ona yaaka. 	 De christen die zuiver is en op wie God onze Vader niets heeft aan te merken, zal wezen en weduwen bijstaan in hun nood. Hoe slecht en vuil de wereld ook is, hij zal zuiver blijven.


Mutuwade Ngohi tinisidapano nginika bilasu ngini asa niososininga maro idodooha ma nonomaka ngini nidodara Ngohika de o orasi manena ngini nia dodara Ngohika gena ihiwaka. Tanu ngini asa nimatoba de nimatoduba ma ngale nia dodara ma nonoma gena iliho kali, maro iqoqoma la komagena aku Ngohi nidodara kali. Nakoso komagenawa, de Ngohi bilasu togila-gila tahika nginika, la to ngini nia silo ma dadami magena tarapu so ma nita he isiwa kawa. 	 Denk er aan hoe diep u bent gevallen. Keer daarvan terug en doe weer dezelfde dingen als vroeger. Anders zal Ik uw lamp wegnemen.


Ma orasi ngone inasibuo o kia naga moi lo paahowa, de komagena lo ma orasi ngone posone o kia naga moi lo paahowa. 	 Per slot van rekening hebben wij bij onze geboorte niets meegebracht; en als wij sterven, zullen wij ook niets kunnen meenemen.


De lo to ngohi ai dodiao ipipiricaya kanena ma binukasi lo manga salam yosidingo tanu asa nimakamake kali de ngini, ma boboloi ona kanaga ma Kaisar awi kadatoka yomomanara. 	 De broeders die bij mij zijn, groeten u ook. Evenals alle gelovigen hier, en vooral zij die bij de keizer in dienst zijn.


O bi nyawa o Saulus wimomote ona magena isawangi itogo-togoka de manga ili lo ihiwa, sababu ona iise o ili magena duma ma nyawa lo yakelelowa. 	 De mannen die met Saulus meereisden, waren met stomheid geslagen. Zij hadden de stem wel gehoord, maar niemand gezien.


Komagenali o nyawa moi lo asa pamakewa o anggur qamomuane de yoguse ma ngihi iqoqomaku, upa sidago o anggur qamomuane done asa iwaka so ma ngihi iqoqoma magena yapolote. Ma dodoguku ma anggur de ma ngihi sinoto lo sona podahewa. So o anggur qamomuane gena bilasu poguse ma ngihi lo qamomuaneku, la qangodu idadi ka qaloha." 	 En wie doet er nu jonge wijn in oude leren zakken? Het leer van oude wijnzakken is daar immers veel te stug voor. Het zou barsten door het gisten van de jonge wijn. De wijn zou weglopen en de zakken zouden onbruikbaar worden. Voor jonge wijn moet u nieuwe, soepele zakken gebruiken. Dan houdt u de wijn èn de zakken goed."


O nonako kiaka nianako ai demo itiai gena komanena: Ngini asa niwimake o ngopa yanau moi wisisao de o baro ma leleta de iwisiidu o haiwani ma ino ma rihoka." 	 Ik zal u vertellen hoe u Hem kunt herkennen: Het kindje ligt in doeken gewikkeld in een voerbak."


Duma ma orasi magena yaadoka, Ngohi o Nyawa ma Duhutu asa tomatamiye o Gikimoi Wokokuasa Awi girinaka." 	 Maar het duurt niet lang meer, of Ik, de Mens, zal zitten op de troon van God, aan Zijn rechterhand."


Ma moiku, o Gurumi Qatetebi magena wotemo unaka komanena, "Ngona nosone waasi, de asa nowikelelo o Salamati ma Kolano gena o Jou Gikimoi wasijajajika." 	 Want de Heilige Geest had hem duidelijk gemaakt dat hij pas zou sterven als hij de Christus had gezien.


O haiwani magena ibicara ma ngale o Gikimoi Awi ronga ma dorou yogaka, Awi goge, de ona lo igogoge o sorogaka gena yasiceke. 	 En hij deed zijn muil open en braakte de grofste beledigingen uit tegen God, tegen Zijn naam, tegen Zijn tempel en tegen allen die in de hemel woonden.


So o Simeon wogolo o Gikimoi Awi laha foloi wodogo onaka. Qabolo de wotemo ma awa ongo Mariaka, "De ngona ani ngopa manena o Gikimoi Awi edekati gena o Israel awi ngopa de awi danoku yadala done asa yotura de yobodito, duma yadalali asa yatide la o loha yamake. Una magena o Gikimoi wihirika de wisulo la Una wahino nonena, duma o nyawa yadala asa Una wiholu, 	 Simeon noemde hen bevoorrechte mensen. "Maar", waarschuwde hij Maria, "er zal een zwaard door uw ziel gaan. Want velen in Israël zullen zich aan dit kind ergeren, tot hun eigen ongeluk. Maar vele anderen zal Hij de grootste vreugde geven. Hij zal de diepste gedachten van de mensen aan het licht brengen."


Cawali o Gikimoi womatengo de aku wosulo o moi-moi o kia paaka de o kia upa paaka, so o nyawa manga laha de manga dorou ma sopo lo aku wafanggali. De Una womatengo aku lo ngone wonasisalamati eko wonasisa. So ma ngale ngini gena nia kuasa ihiwa sidago lo aku o nyawa niasisala. 	 De enige die mag oordelen, is degene die ons de wet heeft gegeven. Hij kan ons redden of ons verloren laten gaan. Met welk recht veroordeelt u dan uw medemens?


Kagena de o gilalo una magena womabukuku wosuba ma kolano awi simaka wibaja, 'Ya tuangi, kodo! Noisisabari ngohi. Igogou ngohi asa ai nagi qangodu tafangu.' 	 De man liet zich voor de koning neervallen, met zijn gezicht in het stof. Hij smeekte: 'Och majesteit, geef mij uitstel. Dan zal ik u alles terugbetalen.'


So una wosango qaboloka, de ona asa wopipilo magena iwisimamaqe itemo, "Ce! Nagala ngona nodadi maro Una magena wimomote moi. Duma nako ngomi ani roriri gena, hiwa bai! Ngomi miamote gena ka o Musa kanaga o Gikimoi Awi bobita wosilelefoka. 	 Zij scholden hem uit en zeiden: "U bent een aanhanger van die Man, maar wij zijn discipelen van Mozes.


So kagena yahika, de ona wihike Unaka o anggur de o sou o gososo qabobou isicapuka la Awi siri isikurangi, duma Una woholu waudo. 	 Daar kreeg Hij wijn met bittere kruiden om de pijn te verzachten, maar Hij weigerde die.


Duma tosiade-ade, maro kanaga yanau moi imabobaika, de una wotemo ma ngale muna magena waakuwa awi nyafusu wapareta, sidago wamalo ona bilasu ikawi. Nako komagena, de igogou awi dupa gena bilasu wamote la ona ikawi kasi, de magena o dorou qasowo. 	 Als iemand het tegenover zijn dochter niet gepast vindt haar van een huwelijk te weerhouden, vooral als zij al wat ouder wordt en niet te lang meer moet wachten, laat hij dan doen wat zijn hart hem ingeeft. Als hij haar laat trouwen, doet hij daarmee niet verkeerd.


O bi moi-moi qangodu Ai Baba woihike Ngohika. O nyawa moi lo Ngohi o Gikimoi ma Ngopa gena inakowa, ka cawali Ai Baba Una magena Ngohi woinakoka. Komagena lo o nyawa moi lo Ai Baba winakowa, ka cawali Ngohi Awi Ngopa manena Una towinakoka, de lo o nyawa nagoona la kanaga Ngohi masirete tadudupa ona magena Ngohi tasinako Unaka. 	 Hij sprak weer tot de mensen. "Mijn Vader heeft Mij alles toevertrouwd. Hij is de enige die de Zoon echt kent. En Ik ben de enige die de Vader echt kent. En ook de mensen die Ik heb laten zien wie Hij is, kennen Hem.


Ngaroko kanaga manga sidongirabano ona magena ngohi iduhudu sababu ma binuka o habari ma ngale ma Kristus gena isihabari de manga edekati ona masirete imasihie, duma kanaga o nyawa ipipiricaya ma binuka gena manga sininga itotiai de igogou qaloha so o habari ma ngale ma Kristus gena isihabari. 	 Sommigen hier maken het goede nieuws over Jezus Christus bekend omdat zij jaloers zijn op de manier waarop God mij hier heeft gebruikt. Gelukkig zijn er ook anderen die het met de juiste motieven doen.


Kagena de ona itagi so yahika o ngeko ma soaka, de o Kirene ma nyawa moi, o Aleksander de o Rufus manga baba, awi ronga o Simon wimake. O nyawa una magena asa o soano wokahino de wokahika o kotaka, de wigegego o Yesus Awi sangahadi wamoku. 	 Simon van Cyrene (de vader van Alexander en Rufus) kwam net van het land. Hij werd gedwongen het kruis van Jezus te dragen.


O orasi manena o bi nyawa ona magena de o dunia ma bi moi-moi yonyanyafusu qangodu asa isisa, duma o nyawa la kanaga o moi-moi o Gikimoi wodudupa gena yodupa yaaka, ona magena asa manga oho isisawa duma iooho ka sidutu ikakali. 	 Aan de wereld en haar zondige begeerten komt een einde; maar wie doet wat God wil, zal eeuwig blijven leven.


Duma ka ma Kolano Salomo asa o Gikimoi Awi Tahu magena wosigoko. 	 Zijn zoon Salomo bouwde een huis voor God,


Komagena so Ngohi totemo bilasu ngini nimajaga de nia dailakoka, sababu ngini nisidodoguwa muruoka de nia Jou asa wahino." 	 Wees er dus altijd klaar voor, want je weet niet wanneer Ik kom.


Ngini nia lako gena aku isitero de o poci. Nakoso ngini nia lako qaloloha, de nia ginano gena asa qatebi. Duma nakoso ngini nia lako qatorou, de ngini nia ginano lo qafaja de qatorou. 	 Het oog is de lamp van het lichaam. Als uw oog open en gezond is, leeft u in het licht. Maar als uw oog verduisterd is, leeft u in het donker.


De lo ona yodupa itagi yakahika o pasarka, la o nyawa yahoromati de yaaso 'Baba Guru'. 	 en voelen zich gevleid als ze op straat eerbiedig worden gegroet, als men hen met 'rabbi' of 'meester' aanspreekt.


De lo nagoona o nabi moi iwiqehe qaloha sababu una magena igogou o Gikimoi Awi nabi, ona magena asa o fanggali yamake maro o kia yafanggali o nabi magenaka. De nagoona lo o nyawa moi la kanaga awi sininga itiai una magena iwiqehe qaloha sababu una magena igogou awi sininga itotiaika, ona magena asa o fanggali yamake maro o kia yafanggali o nyawa de awi sininga itotiai una magenaka. 	 Wie een profeet ontvangt omdat hij een knecht van God is, zal dezelfde beloning krijgen als een profeet. Wie een goed man ontvangt omdat hij goed is, zal dezelfde beloning krijgen als hij.


So Una Awi demo wosidofa wotemo, "Maro Ngohi tinisingangasu qabolo nginika, totemo o nyawa moi lo yaakuwa yahino Ngohika, ka cawali Ai Baba ona magena asa wasiputuru." 	 Hij zei: "Daarom heb Ik u gezegd dat niemand bij Mij kan komen als de Vader hem niet zover brengt."


O kiali, mia ngopeqeka yamuruo naga imiaka so ngomi migamamuka, sababu kangano o goginita nosi de ona yotagi Awi boosuka, 	 Een paar vrouwen van onze groep kwamen vandaag met een wonderlijk verhaal. Ze vertelden dat ze vanmorgen vroeg bij Jezus' graf waren geweest en


Kagena de ona o juba qauungu maro o bi kolano manga juba wisitibaku, de ona lo o bi gota ma daara qatototopo yaaka koloko to Una Awi mahkota moi so Awi saheku isitalake. 	 Zij deden Hem een rode mantel om, zetten Hem een kroon van doornige twijgen op,


Sababu ka o dupa qatotorou gena o nyawa manga sininga ma rabaka ibao, de ona asa yabaja ma ngale o dorou yamote, maro o titi yabaja la o sabatolo yapiliku. 	 Het zijn uw eigen slechte verlangens die u in verleiding brengen.


"Jou, ngaroko lo tosone, duma qadoohawa. Ngohi ai sininga asa isanangi, sababu Ngona Ani jaji gena isiganapuka. 	 "Here", juichte hij, "het wachten is voorbij! Nu ben ik gerust. U hebt Uw woord gehouden.


De o Yesus Awi muri-muri itemo Unaka, "Baba Guru, kanaga o hali moi ngomi mimasano Ngonaka. Kanaga o nyawa moi wisibuo kusi de awi lako ipiloka, magena ma sababu una awi dorou masirete, eko awi dodihimo manga dorou masirete sidago una womaaka komagena." 	 Zijn discipelen vroegen: "Meester, heeft deze man zelf gezondigd of is hij blind geboren doordat zijn ouders gezondigd hebben?"


O doku ma ngoguka de kagena o ngeko ma dateka o nyawa ipipilo yasinoto igogeku. De ona yogiise Una nogena wakahino, de yomatoore, "Ya, Jou! O Daud awi ngopa de awi dano moiku, kodo! Nomigalusiri ngomi!" 	 Langs de weg zaten twee blinde mannen. Zodra zij hoorden dat Jezus voorbijging, begonnen zij te roepen: "Here! Zoon van David! Heb medelijden met ons!"


De lo o nyawa moi lo womatidewa la wodadi o Imam Wilalamo moi. O nyawa moi la kanaga wodadi o Imam Wilalamoka, una magena cawali ka o Gikimoi asa witide de wiaso ma ngale o manara magena waaka, maro iqoqomaka o kia naga idadadi o Harunka. 	 Niemand kan hogepriester worden omdat hij dat zelf zo graag wil. Hij moet door God voor dit werk geroepen zijn, net als Aäron.


So maro Ai Baba Awi kuasa woihike Ngohika la Ngohi topareta, komagena lo Ngohi Ai kuasa asa tinihike nginika la ngini lo aku nipareta. 	 Daarom zullen jullie mogen eten en drinken aan mijn tafel in het koninkrijk, dat mijn Vader Mij heeft gegeven.


Duma done ma bati Ngohi tahino kali, de bilasu ngini gena nipiricaya qaputuru Ngohika de lo niodupa Ai manara niaaka. 	 dan dat u vasthoudt wat u hebt, totdat Ik kom.


So nakoso nginika la kanaga o sangisara ma rabaka de ngini akuwa nianako idodooha bilasu niaaka itotiai, de hika la tanu ngini nigolo o Gikimoika. Sababu Una Awi sininga foloi qaloha so wodupa wahike ilamo o nyawa yangoduka. So komagena o Gikimoi asa winidotoka la ngini lo aku nianako. 	 Als u wilt weten wat God van u verwacht, vraag het Hem en Hij zal het u graag vertellen. Want Hij staat altijd klaar om ieder die Hem daarom vraagt, voldoende wijsheid te geven; Hij zal het u niet kwalijk nemen.


De nako ngini gena o Gikimoi Awi demo o Musa winidelefo qaboloka, duma nia sidongirabaka gena moi lo waali yamote yokaeli. Nakoso ngini nia manara komagena, de qadoohaso ngini nia edekati gena Ngohi manena nitooma." 	 Mozes heeft u de wet gegeven. Maar niemand van u houdt zich eraan. Waarom probeert u Mij dan te doden?"


De lo kiaka o ayati moi kali wotemo, "Ngona gena o Imam moi ka sidutu ikakali, ka imatero maro iqoqomaka o Melkisedek awi manara." 	 Een andere keer zei God tegen Hem: "Ik heb U uitgekozen om voor altijd priester te zijn op dezelfde wijze als Melchizédek." (B)


De ma ngale ngini gena ona de manga sayangi ilamo so isumbayang, sababu kagena nginika kanaga o Gikimoi Awi laha ilalamo gena imanara foloisi qaputuru. 	 Zij zullen vurig voor u bidden en naar u verlangen, omdat zij de onbegrensde genade van God in u herkennen.


O boberesu magena imaoko ma sosoqe o teto ngai mogiowo de sinoto ma qokuka. O sosoqe ma teto moi-moi magenaka kanaga o Duba ma Goho Awi sosulo yamogiowo de sinoto manga ronga moi-moi gena isilefoka. 	 De fundering van de stadsmuur bestond uit twaalf stenen, waarop de namen van de twaalf apostelen van het Lam stonden.


O wange moiku ma orasi o Paulus wobicara, de o nyawa una magena kagena womatamiye de awi demo gena wosigigise. So kagena de o Paulus wikeri-keri una magenaka, de wimalo igogou una o Gikimoi wipiricaya so aku wisiloha, 	 Terwijl Paulus sprak, zat de man aandachtig te luisteren. Paulus keek hem eens goed aan en zag dat hij geloofde dat hij genezen zou worden.


O bi nyawa ona magena inigegego la ngini bilasu nisuna, ona magena kanaga de manga edekati gena igogou yodupa ma ngale o nyawaka manga giliri isimane. Ona iholu yadoto ma Kristus o sangahadika wosone so aku o nyawa manga sininga itotiai gena o Gikimoi waaka. Sababu upa ma ngale o dodoto itotiai de ona yasangisara. 	 De mensen die u dwingen u te laten besnijden, proberen daarmee op de Joden een goede indruk te maken; zij willen voorkomen dat ze worden vervolgd voor het geloof dat men alleen gered kan worden door Christus, Die aan het kruis gestorven is.


Qabolo de o Mahkamah Agama ona yangodu imaokoye, de o Yesus wingaho de witota ma Gubernur Pilatuska. 	 Ze stonden op en brachten Hem met z'n allen naar gouverneur Pilatus.


Ngomi manena mia manara ma rabaka mimasidailako, la o sababu moi lo upa miaaka sidago o demo miosihohabari gena o nyawa yaholu. 	 Wij leven zo dat niemand door onze houding van de Here wordt afgehouden. Zo kan van ons werk geen kwaad gesproken worden.


Ma orasi o Yesus de Awi muri-muri o Yerikho ma doku magena yodongosa so itagi, de o nyawa yadadala Una wimote. 	 Toen Jezus en Zijn discipelen de stad Jericho verlieten, gingen heel veel mensen achter hen aan.


maro o Jou Awi bobita isilelefoka itemo, "O ngopa yanau ma domo gena bilasu yasidoa o Jouka la yodadi to Una Awi ngopa." 	 In de wet stond namelijk: 'Elk eerste kind dat een jongen is, moet aan de Here worden opgedragen.'


So ngaroko o Iblis waaka wosipongoka so o nyawa asa o Gikimoi Awi demo yaholuka, duma o orasi manena o kuasa ma somoa moili yasimahawa, so ma ngale o nyawa ma dorou una magena o Gikimoi upasi iwisimane de lo wisimaha waasi ma bati o kuasa ma somoa magena o Gikimoi wasisa kasi. 	 Want de geheime wetteloosheid is al in werking getreden, maar heeft zich nog niet kenbaar gemaakt. Dat kan pas als hij, die dit nog verhindert, weg is.


O bi sosulo ona magena o sosulo ikokulai. Ona nia sidongirabaka imanara, imasitero maro ona igogou ma Kristus Awi sosulo, ena momongo ona ka yokokulai. 	 Die mannen werken helemaal niet voor God! Zij zijn niet door Hem gestuurd. Het zijn huichelaars, die u hebben wijsgemaakt dat zij apostelen van Christus zijn.


Ma orasi o Yesus Awi dodagi wadofa kali, de o nyawa moi widogogora Unaka. De o nyawa una magena wobukuku de wosuba Unaka, de womasano, "Baba Guru, Ani sininga qaloloha, ngohi bilasu o kia taaka la tamake o oho ikokakali." 	 Toen Hij weer verder ging, kwam er een man aanrennen. Hij viel voor Jezus op de knieën en zei: "Goede Meester, wat moet ik doen om het eeuwige leven te krijgen?"


De kagena o Petrus womakiliho manga duduno de wikelelo o muri moi kanaga wototuuru. Una magegena o Yesus wisiboboso, de ipapasaka ma orasi o oqo ma rabaka, de wotamiye o Yesus Awi dateka de wotemo, "Jou, naguuna done asa Ngona wonisidoa Ani lawangika." 	 Petrus keek achterom en zag dat ze door Johannes gevolgd werden. Johannes had zich tijdens de maaltijd naar Jezus toe gebogen en Hem gevraagd wie de verrader was.


De lo nakoso o nyawa la to ona manga ronga kugena o oho ma buku ma rabaka ihiwa, de ona magena asa yaumo o uku ma talaga ma rabaku la yatupu. 	 Als iemands naam niet in het levensboek stond, werd hij in de poel van vuur gegooid.


De ngomi manena o moi-moi o Yesuska idadadi gena miakeleloka de mianakoka, so bilasu misingangasu, de o Gurumi Qatetebi lo wosingangasuka, kiaka o Gurumi magena o Gikimoi wahike o nyawa nagoona iwisigise Unaka." 	 Wij willen daar graag van vertellen en niet alleen wij, maar ook de Heilige Geest, Die God geeft aan wie Hem gehoorzamen."


Sababu o Gikimoi Awi demo la o nyawa ka yoise duma yaakawa, magena maro o nyawa moi awi bio masirete o kasinanga worisimaka so asa wakelelo la wanako, duma ma orasi wotagi wosupu de gila-gila awi bio he wakelelo kawa so wawosaka. 	 meteen daarna weer vergeten is hoe hij er uitziet.


Nako o muri ona gena, igogou idadiwa itemo, 'Nako ngohi de ai guru, ngohi foloi tolamo.' Ka qaloha nakoso idadi o muri moi womaaka maro awi guru, hitilahi awi sakola wasiboloka. 	 Hoe kan een leerling nu meer weten dan zijn leraar? Als hij alles van hem heeft geleerd, is hij hoogstens gelijk aan zijn leraar.


So de Awi muri-muri wikelelo Una o ake ma qokuko watagi, de ona isawangi so imatoore, "Wewe! O toka! O toka!" So yamodo imasidotirineku. 	 Zij schreeuwden van angst en dachten dat het een spook was.


Kagena de o nyawa una magena awi ngau ipelenga so womasigiseka, de awi laqe ipalata so aku wobicaraka. 	 De man kon ineens goed horen en spreken.


So o ngopeqeka magena ami ake ma ember he matotota kawa, de ka modongosaka de moliho mokahika o dokuka, de o bi nyawa kagena masigaro 	 De vrouw liet haar kruik bij de put staan en ging de stad in. "Kom mee!" riep zij naar de mensen.


So o Pilatus ka wogoge kusi kagena o hakim ma kursika, de ma peqeka ami sosulo imasidiado la mowidedemo unaka, "O nyawa Una Awi sala ihiwa, so upa nowisangisara bai! Sababu ma ngale Una magena so ka putuka o gogiolo ma rabaka de togoruga de ngohi ai sininga foloi isangisara." 	 Terwijl hij met de rechtszaak bezig was, stuurde zijn vrouw hem een boodschap: "Laat die goede man toch vrij. Hij heeft geen enkele schuld. Ik heb vannacht in een droom vreselijk veel verdriet om Hem gehad."


O Yesus de Awi muri-muri o deru ma rabaka de o talaga yatola so imasidiado o Gerasa ma daeraka, gena imarisima de o Galilea ma tona. 	 Zij voeren verder en legden aan in het gebied van de Gerasénen, aan de overkant van het meer van Galilea.


Sababu o Gikimoi wosiganapuka to Una Awi demo, gena Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O nyawa de manga cawaro de manga sihoda, ona magena done Ngohi tafati de tasisa." 	 Want er staat in de Boeken: "Ik zal de wijsheid van de 'wijze mensen' wegnemen en voorbijgaan aan het inzicht van de verstandigen." (a)


sababu ona magena o Gikimoi Awi leleani wasitotatapuka ma ngale ngini so o loha yaaka. Duma nakoso ngini o dorou niaaka gena, igogou de itiai ngini asa nimodo, sababu igogou ona magena de manga kuasa ma ngale o nyawa lo yasangisara. Ma ngale ona kanaga gena o Gikimoi Awi leleani moi, ena gena ona maro Una Awi dagali yasangisara o nyawa nakoso kanaga o dorou yaaka. 	 Want het gezag staat in dienst van God om u te helpen en te beschermen. Maar ieder die iets verkeerds doet, ondervindt daarvan de gevolgen. Het gezag is er niet voor niets; het staat in dienst van God om de mensen die verkeerde dingen doen, te straffen.


O ili magena imatogu, so ato imatodoka so yanano cawali o Yesus womatengoka. So ma orasi done iuti o talaku de ona yaruwange asa imasipongoka, o nyawa moi lo yasingangasuwa maro o kia ona yakokeleloka. 	 Ineens was Jezus weer alleen met Zijn discipelen. Tot lang na die tijd vertelden zij niemand wat ze gezien hadden.


De muna motemo, "We! Idodooha so o hali magena idadi, salanta ngohi tokawi waasi de tomaidu waasi dede yanau." 	 "Maar hoe kan ik een kind krijgen?" vroeg Maria. "Ik ben nog maagd."


De lo o Yesus wotemo, "So ma ngale ngini niholu niqehe Ngohi maro nia Salamati ma Kolano, so o Gikimoi Awi pareta ma gimina nginika magena asa warapuka de wahike o nyawaka, kiaka manga manara ma sopo itotiai so imatero de Awi nyawa masirete manga manara.(( 	 Wat Ik wil zeggen, is dit: God zal Zijn Koninkrijk bij u weghalen en het geven aan een volk dat Hem geeft wat Hem toekomt.


O Gikimoi Awi dupa ma ngale nginika gena asa nia gogoho foloi itiai, sababu Una wonahirika, upa ma ngale o nyafusu ma dorou paaka, duma ma ngale nanga gogoho foloisi itiai. 	 God heeft ons geroepen om zuiver voor Hem te leven en niet om ons met allerlei onzuiverheid in te laten.


O orasi magena qabolo de o deru ma nyawa ona magena imapongo-pongo manga deru ma awa isiguti o teoku, de manga manara koloko o tapu yasiha mia deru ma nomaku, ena momongo ona magena manga edekati iuti sadina o dududusa la mia deru magena yodongosa. 	 De bemanning probeerde even later het schip te verlaten en streek de sloep, zogenaamd om ook van het voorschip ankers uit te gooien.


Sababu o dodoto foloisi ilalamo gena ngohi tamake iqomaka, magena tatota tinisidiado nginika. Ena gena, ma ngale to ngone nanga dorou gena ma Kristus kanaga wosoneka, maro o kia naga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka. 	 Het belangrijkste van het goede nieuws dat ik heb ontvangen en u heb doorgegeven, is: Christus is voor onze zonden gestorven, zoals voorzegd is in de Boeken.


So Una asa wodupa womahadoku la ifoloi o Gikimoika wisigise sidago lo wosone o sangahadika. 	 Herkenbaar als mens, vernederde Hij Zich en gehoorzaamde tot het uiterste, zelfs tot in de dood aan het kruis.


Qabolo de Una Awi muri yasinoto magena itagi, de ona asa yamake o keledai ma ngopa yapilikuka manga tahu ma simaka de o ngeko ma dateka. So ona yasose o keledai ma bobiliku magena. 	 Zij gingen naar het dorp en zagen het veulen meteen. Het stond op straat, vastgebonden bij de deur van een huis. Zij maakten het los.


O Simon Petrus winisidoto qaboloka idodooha o bi nyawa o Yahudika yasowo manga sidongirabano de o Gikimoi wahiri o nyawa magena la idadi to Una Awi nyawa masirete. So komagena ma nonomaka o Gikimoi womasinako igogou Una o Yahudika ma nyawa yasowo lo wasininga. 	 Petrus heeft ons verteld hoe God voor het eerst mensen van een ander volk benaderde om hen tot Zijn volk te maken.


Iqomaka ma nabi Nuh awi orasika, de o nguuhi ilamo sidago idadi o taufani magena imasidiado waasi, de o nyawa yanakowa o kia naga done asa yadahe onaka. Ona salalu ka yooqo de youdo, de lo yokawi, gena gila-gila sidago ma nabi Nuh magena o deru ilalamoku wopaneka. So o taufani magena imasidiado, de o ake idola sidago ona yangodu yalutuka. 	 Die aten en dronken en trouwden. Alles ging z'n gewone gang tot op de dag dat Noach in de ark stapte en de grote overstroming de aarde teisterde. Iedereen kwam daarbij om het leven, behalve de mensen die in de ark waren.


Duma ma orasi gena yaadoka, so ma Kristus aku powipiricayaka so o Gikimoi de Awi bobita lo ngone he inajaga kawa, maro o ngopa la yalamoka so manga dodihimo he yajaga kawa. 	 Maar nu wij in Christus geloven, heeft die leermeester (de wet) niets meer over ons te zeggen.


So nako ngini la o moi-moi maro komagena niaaka, de o cawaro magegena upa nitemo isupu ma sihino o Gikimoino, duma magegena asa isupu ma sihino o nyawa manga sininga qatotorouno de lo o tokano. 	 Want jaloezie en egoïsme lijken in de verste verte niet op Gods wijsheid; nee, zij zijn aards, ongeestelijk en duivels.


Ma Kristus Awi demo, "Ngohi tahino tomasidailako Ani dupa gena taaka," de magena Awi ngale o gaso o haiwani, to ona manga ngongike isisusuba gena, bilasu isisa de itagali de ma Kristus Awi suba moi. 	 "Hier ben Ik; Ik ben gekomen om Uw wil te doen en mijn leven te geven." Hij vervangt het oude verbond door een nieuw en beter verbond.


Duma o Yesus wanakoka kanaga ma Baba Gikimoi wihike qabolo Unaka o kuasa so aku o bi moi-moi qangodu wapareta, de Una lo wanakoka Awi sihino o Gikimoino so kanaga asa woliho Unaka. 	 Hij was Zich tenvolle bewust dat de Vader Hem de macht over alle dingen had gegeven. Hij wist dat Hij bij God vandaan kwam en weer naar God zou teruggaan.


Komagena lo yamogiowo de tupaange yosoneka, ma orasi o Siloamka o tahu o falagaku moi ikukuruye yaduruba onaku so ona yosone, de nagala magena nia sininga ma rabaka nia fikiri isala so nitemo, to ona manga dorou magena foloi ilamo de o Yerusalemka ma bi nyawa yangodu. 	 En de achttien mannen die verongelukten toen de toren van Siloam op hen viel? Waren die soms slechter dan de anderen in Jeruzalem?


Ma ngale Una miwikokeleloka de miwigogiiseka gena, ngomi lo asa minisingangasu nginika, la ma ngale ngini de ngomi lo aku pomatekerimoi. De igogou-gogou komagena ngone de lo o Baba de Awi Ngopa o Yesus Kristus pomatekerimoika. 	 Wat wij gezien en gehoord hebben, vertellen wij ook verder omdat wij graag willen dat velen deel zullen hebben aan onze gemeenschap met de Vader en Zijn Zoon Jezus Christus.


De lo upa nimatekedoosa, duma nakoso o nyawa moi nia sidongirabaka kanaga de manga galaki moi manga dodiaoka, hika ngini nimatekesikaapongu moi de moika gena ka qaloha ma rehe-rehe, imatero maro ma Kristus winisiapongu qabolo nginika. 	 Verdraag en vergeef elkaar als iemand iets tegen u heeft. Volg hierin het voorbeeld van Christus, Die u zonder meer vergeven heeft.


La o Yesus wakelelo manga piricaya ma lamo komagena, de wotemo woluluguka, "Ai ngopa, to ngona ani dorou tosiaponguka." 	 Bij het zien van zoveel geloofsvertrouwen, zei Jezus tegen de verlamde man: "Vriend, uw zonden zijn u vergeven."


De nagala kanaga o nyawa moili wotemo, "O bobita o Gikimoino gena ngaroko itiai, duma kanaga ma ngale ngohi de o Gikimoi lo mimakitingaka." De ngohi totemo, hiwa! Komagenawa bai! Duma o bobita itotiai magena so ngohi ai dupa qatotorou aku isigaro, sidago o dorou taaka de ngohi de o Gikimoi mimakitingaka. La komagena isikelelo ai dupa o dorouka gena igogou qatorou, sababu igogou ngohi foloi todupa Una Awi bobita gena tatilaku. 	 Heeft het goede dan mijn dood veroorzaakt? Geen sprake van! De zonde heeft iets goeds gebruikt om mij de dood in te jagen. Daaruit blijkt haar ware aard.


Komagena lo o Herodes awi gamake, sababu magegena o Yesus gena wisidingo kali ngomino. Igogou, o nyawa Una manena o kia naga moi lo waakawa de ma ngale wisisala sidago bilasu witooma. 	 Herodes vond dat blijkbaar ook en heeft Hem naar ons teruggestuurd. Nee, de Man heeft niets gedaan waarop de doodstraf staat.


O nyawa ona magena manga sininga iregu sinotoka so o kia naga yaaka qangodu gena moi lo yositatapuwa. Komagena so upa manga sininga ma rabaka yongongano nagala o Jouno asa o kia naga moi yamake. Gena itiai waasi. 	 als hij twijfelachtig is en onzeker in zijn optreden.


O orasi magena de ngini manena o nyawa yangodu asa niduhudu sababu ngini Ngohi nimomote. Done asa idadi to ngini nia baba de nia awa, nia gianongoru, de lo nia dodiao inisidoa nia saturuka, de nimuruo naga asa initooma. 	 Iedereen zal jullie haten, omdat jullie bij Mij horen.


Qabolo de o Yesus wotemoli wimomote ona magenaka, "O nyawa nagoona ngini nia demo yaqehe qaloha, magena imatero de ona lo Ngohi Ai demo yaqehe qaloha. O nyawa nagoona ngini iniholu, magena imatero de ona lo Ngohi iholu. So o nyawa nagoona la Ngohi iholu, ona manga holu ma manara magena lo ma meta Ai Babaka, sababu Ngohi Una woisulo so tahino." 	 Tegen Zijn discipelen zei Hij: "Wie naar jullie luistert, hoort Mij. Wie jullie negeert, negeert Mij. En wie Mij negeert, negeert God Die Mij heeft gestuurd."


Duma ma ngale ngona gena maro o Gikimoi Awi sosulo moi, so o dodoto de o nyafusu maro komagena bilasu nomasirese. Ani sininga ma meta gena hika la ani sininga asa itiai Awi simaka, de ani manara moi-moi naaka maro Una wodudupa, de ani piricaya qaputuru Unaka, de ani dodara ilamo o nyawaka, de o sangisara namoku de ani sininga lo qamuuqu o bi nyawaka. 	 Timotheüs, jij bent een man van God. Vlucht voor al deze lelijke dingen en span je in voor wat rechtvaardig is, voor wat de mensen tot God brengt, voor het geloof, de liefde, de toewijding en de vriendelijkheid.


O bi nyawa nogena yakokahino la wikelelo de ona manga sahe yagiwi de wisimaqe itemo, "Cedekele! Temo Ngona gena o Gikimoi Awi Tahu aku naruba de nabiau, duma o wange saangeka de naoko kali. 	 De mensen die voorbijkwamen, scholden Hem uit en schudden hun hoofd. "Moet je Hem zien", jouwden zij. "Hij zou toch de tempel afbreken en in drie dagen weer opbouwen?


La o wange itotiai, de o doku ma sigilolino magegena qapuputuku ma deka o orasi saange. 	 Van twaalf tot drie uur hing er een dichte duisternis over het hele land.


So kagena de o Yesus wosano onaka, "Duma nako ngini masirete, Ngohi manena naguuna." O Petrus wotemo, "Baba, Ngona manena o Salamati ma Kolano." 	 "En jullie dan?" vroeg Hij. "Wat denken jullie van Mij? Wie ben Ik?"


Ngini niosininga de nianako igogou, kanaga ngohi ai siri ma rabaka so ngini nia dokuka bilasu totulu de o habari qaloloha asa tinisihabari nginika. 	 Want toen ik u voor het eerst iets over Jezus Christus vertelde, was ik lichamelijk erg zwak,


So ona imaoko de Una manga dokuno iwisisupu, de manga doku gena o tala ma qokuka, so iwingaho ma dirasuka. Manga edekati la o dirasuku wisipaka la wosone. 	 Zij brachten Hem naar de rand van een afgrond even buiten het dorp.


Ngini nako o Yahudika ma nyawa gena, ma ngale ngini masirete nitemo, "Ngohi manena o Yahudika ma nyawa moi, ena gena o Gikimoi Awi nyawa wahihiri moi." De ma ngale ngini Una Awi bobita niopiricaya so nia giliri nisimane de nitemo, "Ngohi manena o Gikimoi Awi nyawa masirete." 	 En u, die er trots op bent Joden te zijn, vertrouwt op de geschreven wet van God! U bent er trots op dat u de enige, ware God kent en weet wat Hij wil.


Upa sidago o kia naga moi lo nimakahagi, ka cawali bilasu ngini nimatekedodara moi de moika. O nyawa la kanaga o nyawaka yadodara, ona magena o Gikimoi Awi bobita o Musa walelefoka gena qangodu yaaka qaboloka. 	 Wij mogen bij niemand in de schuld staan. Maar één ding blijven we elkaar schuldig en dat is de liefde. Wie zijn medemens liefheeft, voldoet daarmee aan de wetten van God.


O rarame magegena isolanoka, de Una asa womasidiado, ena gena irarame he o wange muruo nagaka, so o rarame ma dongirabaka de asa Una wahino o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka de o nyawa wadoto. 	 Halverwege de feestweek ging Jezus naar de tempel en sprak de mensen toe.


O nyawa la kanaga inisilalahi, ma ngale ona magenaka bilasu o Gikimoika nigolo la Awi laha wasidumu, de lo o nyawa la manga sininga qatotorou nginika, gena niasisumbayang. 	 Als de mensen u vervloeken, vraag God dan of Hij goed voor hen wil zijn. Als de mensen u pijn doen, bid dan dat zij gelukkig mogen worden.


Ngohi de ai dodiao mingodu kanena misidingo o salam tanu asa pomakamake de ngona o Kretaka. So nosidiado to ngomi mia salam pomakamake dede ona yangodu o Kretaka, ona o nyawa imisiboboso ngomika de lo yopipiricaya o Gikimoi Awi dodoto maro de ka ngone. De ngohi togolo tanu to ngone nanga Yesus Kristus asa Awi laha foloi wodogo ngini ningoduka. Ngohi Paulus O Nikopolis ma kotaka o Makedonia ma daeraka 	 Allen die hier bij mij zijn, laten je groeten. Breng mijn hartelijke groeten over aan onze christenvrienden. Ik wens jullie allen de genade van de Here toe.


O bi boosu ma diaru ipelenga de o Gikimoi Awi nyawa isosone imomi so ioho kali. 	 Graven gingen open en vele gelovige mannen en vrouwen, die gestorven waren, werden weer levend.


Magena imatero de o kia iqoma o Gikimoi wotemoka maro ma nabi Hosea awi Buku ma rabaka wosilelefoka itemo, "O nyawa ngaroko kanaga Ai nyawa waasi, duma ona magena lo done totemo Ai nyawa. O nyawa nagoona Ai dodara tasikelelo waasi, duma ona magenaka totemo tinidododara. 	 In het boek van de profeet Hosea zegt God immers: "Het volk dat niet van Mij was, zal Ik mijn volk noemen. En de mensen die Ik niet liefhad, zal Ik liefhebben.


So o Paulus de o Barnabas o Pisidia ma daera yatilaku qabolo, kagena de ona imasidiado o Pamfilia ma daeraka. 	 Paulus en Barnabas reisden door Pisidië en Pamfylië in de richting van de havenstad Attalia.


Qaboloku de o Gikimoi Awi Gurumi magena o Yesus wingaho o tona ibobeleuka la o Iblis iwibaja la ma ngale o dorouku wisitura. 	 Daarna werd Jezus door de Heilige Geest naar de woestijn geleid om door de duivel op de proef te worden gesteld.


So manga sininga magena una wosimote o Yesus iwisidasangahadi. 	 Ten einde raad besloot Pilatus hun maar hun zin te geven. Hij liet Barabbas vrij. Barabbas, de moordenaar. Maar Jezus leverde hij aan hen uit. Ze mochten Hem laten kruisigen.


O bi nyawa yadala Ngohi iaso 'Jou! Jou!' duma yangoduwa idadi Ai Baba o sorogaka Awi nyawa Awi pareta ma rabaka. Cawali o bi nyawa la kanaga o bi moi-moi Una wodudupa gena yaaka, ka ona magena asa idadi to Una Awi nyawa. 	 Niet alle mensen die 'Here' tegen Mij zeggen, komen in het hemelse Koninkrijk. Want daar komt u alleen als u doet wat mijn hemelse Vader wil.


"Qadoohaso ngona notemo Ngohi Ai sininga qaloha. Kanena moiwa manga sininga qaloloha, cawali o Gikimoi masirete. 	 "Beseft u wel wat u zegt, als u Mij 'goed' noemt?" vroeg Jezus. "Er is toch niemand goed behalve God?


So Una bilasu womatinga wahika o riho moika de o riho moi kali, la kagena asa Una wosumbayang. 	 Maar Hij trok Zich terug. Hij wilde ergens alleen zijn om te bidden.


O kia naga yalelefoka, gena imatero maro o jarita kanaga inadedemo ngoneka, gena igogou ka ma nonomasi o kia naga idadadi magena qangodu o nyawa de manga lako masirete yosikeleloka, so o Jou Awi demo gena yosihabarika. 	 Men is daarbij steeds uitgegaan van wat de eerste discipelen en andere ooggetuigen hebben verteld.


De ngini magena lo ngaroko nitemo ona magena bilasu yasisala de manga dorou ma fanggali yamake, duma ngini masirete lo o dorou niaaka. Ce! Ngini lo Una bilasu winifanggali de o dorou de lo niaakuwa nimasirese bai! 	 Of denkt u misschien dat u, die anderen veroordeelt voor dingen die u zelf ook doet, Gods straf zult ontlopen?


So ma orasika o Yohanes una wikelelo o Yesus wotagi wokahino onano, de wobicara awi dodiao yasinoto magenaka wotemo, "He! Una magenaka niwinano. Una magena o Gikimoi Awi Duba ma Goho." 	 Hij zag Jezus voorbijgaan en zei: "Kijk, Hij is het offerlam van God!"


So ngomi migolo tanu o Gikimoi, o sanangi wonahihikeka, Una masirete gena asa waaka so maro Una Awi sininga komagena lo ngini nia sininga qangodu qatetebi. Ena gena, migolo tanu ngini ningodu nia fikiri, de nia dupa, de lo nia manara qaasu-asu gena Una asa wojaga, la ma ngale ma orasi nanga Jou Yesus Kristus done asa wahino kali, de nia sala moi lo akuwa wamake. 	 Laat de God van de vrede u volledig voor Zichzelf afzonderen. Laat Hij uw hele wezen (geest, ziel en lichaam) zuiver houden totdat onze Here Jezus Christus terugkomt.


Sababu ma Kristus Una masirete lo Awi ngale upa wosanangi. De ngaroko o nyawa gena Una wikalekono, duma Una Awi ngale gena o Gikimoi iwisisanangi. Magena imatero maro o kia iqomaka o Gikimoi wotemoka de isilefo Awi Jaji ma Bukuka itemo, "Ma orasi o nyawa inikalekono Ngonaka, de magena lo imatero de Ngohi ikalekono." 	 Want ook Christus heeft niet Zijn eigen belang gezocht. Van Hem staat in de Boeken "de beledigingen die op God gericht waren, hebben mij getroffen." (a)


So kagena de ihike ngohika o gota ma depi moi, imatero de o didiki moi, la idadi maro ka o duduga moi de itemo, "Notagi o Gikimoi Awi Tahu o Yerusalemka de magena natuga, de kagena ma rabaka lo o manyanyi yatutupu ma riho gena natuga, de lo o bi nyawa isusuba manga dala naeto. 	 Ik kreeg een meetlat, die er uitzag als een riet en er werd tegen mij gezegd: "Sta op, meet de tempel van God op en het altaar dat erin staat; en tel de mensen die Hem daar aanbidden.


De manga sininga ma rabaka asa yodupa ifoloi qaputuru yaaka o bi dorou moi-moi, ena gena o dupa ma dorou maro o nyafusu ma dorou yaaka, de yodupa yatotesere de manga edekati lo qatotorou. Komagena lo o nyawa manga bi moi-moi yonyafusu poli de yototooma, de yodupa imakangamo de yatodamato so manga dupa ka o dorou yaaka, komagena lo manga dupa o nyawa yasibicara 	 Zij zitten vol onrechtvaardigheid en misdaad, vol hebzucht, kwaadaardigheid en jaloezie. Zij zijn uit op moord, ruzie, list en bedrog.


O habari maro komagena o nyawa inikulai nginika, gena upa niomaha-maha. O Jou Yesus Awi hino ma wange gena asa yaadoka, cawali o orasi ma simaka done o nyawa yadala o Gikimoi iwiholu gena asa pakelelo qaboloka, de lo nako o nyawa moi de kanaga o dorou waaka imatero maro to una awi ake de awi ino, una magena o Gikimoi lo wisikelelo iqomaka. O nyawa una magena igogou done o Jou Yesus asa o narakaka wiumo so wisisa. 	 Laat u door niemand iets wijs maken. Want die dag komt pas als twee dingen zijn gebeurd: Eerst zal de grote ontrouw aan God komen en daarna zal de 'mens van zeer grote zonde' opstaan, die voortkomt uit de goddeloosheid.


Qabolo de o Yesus Awi muri-murika womadedemo, ena gena wotemo onaka, "Ngohi manena, o Nyawa ma Duhutu, done o Yahudika manga roriri, o imamka ma bi sahe, de o bi guru agama ona Ngohi iholu, so ona asa isisangisara qasiri ma bati itooma de isosone. Ngaroko iaka komagena, duma o wange saangeka de Ngohi tooho kali." 	 Hij begon hun te vertellen over de verschrikkelijke dingen die Hij zou moeten doormaken. Hij zei dat de Hoge Raad Hem zou veroordelen, dat men Hem zelfs zou doden en dat Hij na drie dagen weer levend zou worden.


So imaaka komagena, so ma dodoguka de una, ma gubernur o Pilatus gena, o Yesus ka wisidoa la bilasu awi prajurit iwisidasangahadi. So o Yesus gena o bi prajurit iwingoso so itagi iwingahoka. 	 Daarop gaf Pilatus Jezus aan hen over om gekruisigd te worden.


So kagena o moi-moi una wasisupuka, de asa una watuda so wotagi woqoqoma, de awi duba qangodu gena asa awi duduno itotuuru, sababu awi ili gena o duba magena ka yanako. 	 Als alle schapen buiten zijn, loopt hij voor ze uit. Zij volgen hem omdat zij zijn stem kennen.


de imatekeduhudu de o nyawa yatooma, de yatobadalu sidago lo yodupa irarame, de lo o dorou moi-moi maro komagena de ma binukasi. Maro iqomaka, so ngohi o orasi manena lo tinisingangasu nginika la nakoso o nyawa o dorou maro komagena yodupa yaaka, de ona magena upa he o Gikimoi Awi paretaka iwosa. 	 jaloezie, dronkenschap, onmatigheid en meer van dergelijke dingen. Ik heb u al eens eerder gezegd dat mensen die dat soort dingen doen, het Koninkrijk van God niet zullen ontvangen.


So o Nazaret ma doku wodongosa de wokahika o Zebulon de o Naftali ma daeraka o Galilea ma talaga ma dateka, so wogoge o Kapernaum ma dokuka. 	 Niet lang daarna verhuisde Hij naar Kapernaüm, een stadje aan het meer van Galilea, in het gebied van Zebulon en Naftali.


Kanaga manga sidongirabaka o guru agama moi awi edekati ma ngale o Yesus iwisisala de o sosano moili, de wotemo, "Baba Guru, ngohi bilasu o kia taaka la tamake o oho ikokakali." 	 Op een dag was er een godsdienstleraar die wilde onderzoeken of Jezus' ideeën wel zuiver waren. "Meester", vroeg hij, "wat moet ik doen om eeuwig leven te krijgen?"


So tinidedemo nginika, o kia bato nisumbayang de nimagolo bilasu niopiricaya igogou o Gikimoi winihike qaboloka, de asa niamake maro o kia nigolo Unaka. 	 Maar denk eraan: Dat kan alleen als je gelooft dat het zal gaan zoals jij zegt en geen spoor van twijfel in je hart is. Wat je in het gebed ook vraagt, je krijgt het als je gelooft dat je het al hebt.


"Ngohi totemo, nagoona kanaga o nyawaka isingangasu igogou ona Ngohi imomoteka, de Ngohi o Nyawa ma Duhutu lo asa tasingangasu ona o Gikimoi Awi malaikat-malaikat manga simaka totemo, 'O nyawa ona manena to Ngohi Ai nyawa imomoteka.' 	 Onthoud dit: Als je er bij de mensen openlijk voor uitkomt dat jij en Ik vrienden zijn, zal Ik je aan de engelen van God voorstellen als mijn vriend.


De lo mia sumbayang ma rabaka qangodu kanaga lo mitemo, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." Sababu ma orasi o Gikimoi Awi demo minisihabari so niise gena, ngini niaqehe qaloha, sababu nianako o demo magena to nyawa manga demowa, duma ngini nianako igogou-gogou magena to Gikimoi Awi demo, de Awi demo magena imanara to ngini nipipiricaya nia sininga ma rabaka. 	 Hiervoor zullen wij God altijd blijven danken: Toen u van ons het woord van God hoorde, was dat voor u geen nieuws van mensen, maar van God. U hebt het aangenomen voor wat het was: Een boodschap van God. En die boodschap heeft een geweldige invloed op u die erin gelooft.


De Una wosano wotemo, "Una kiaka ngini niwihado." De ona itemo, "Jou, nahino kanena la una nowinanosi." 	 "Waar hebben jullie hem neergelegd?" vroeg Hij ontroerd. "Wij zullen het U wijzen, Here", antwoordden zij.


Ma goginitano, de kanaga o Yesus womaokoye o talaga ma dateka, duma Awi muri-muri Una magena o Yesus gena ona iwinakowa. 	 Toen het licht begon te worden, stond Jezus aan de oever van het meer. Maar Zijn discipelen herkenden Hem niet.


Duma kanaga o Yahudika ma nyawa moi lo waali ibarani wisibicara isitotiai ma ngale Una magena, sababu ona ifoloi yamodo manga roririka. 	 Niemand sprak openlijk over Hem. Zij waren allemaal bang dat de Joodse leiders het zouden horen.


Una o sorogaka de wouti, Una magena foloisi wolamo de o bi nyawa yangodu o duniaka. Duma nakoso o nyawa la ka o duniaka yasibuo, ona magena manga sininga ma kanako ka o dunia ma kanako. So ka magena aku ona isibicara. Duma Una foloi wolamo gena Una asa o sorogaka de wouti. 	 Ik ben van de aarde en spreek de taal van de aarde. Hij komt uit de hemel en is belangrijker dan enig ander. Hij staat boven alle andere mensen.


Kanaga ongo Marta, de ongo Maria, de lo manga hira o Lazarus ona magena igogou Una wadodara. 	 Hoewel Jezus veel van Martha, Maria en Lazarus hield, maakte Hij geen aanstalten naar hen toe te gaan.


Igogou, o nyawa moi lo yaakuwa yomanara o tuangi yasinotoka. Sababu ona asa o tuangi moi iwisininga eko iwisigise ifoloi, de o tuangi moili iwisikurangi eko iwisidoohawa. Komagena lo ngini. Idadiwa bai o Gikimoi Awi dupa niaaka de lo o duniaka ma kaya de ma arata gena salalu nimadolomu." 	 U kunt niet voor twee heren tegelijk werken. Want u krijgt een hekel aan de een en gaat van de ander houden of omgekeerd. Zo kunt u ook niet God dienen en tegelijk uw hart op het geld (a) zetten.


So Una watolomu yangodu so yahino Unaka, de wotemo, "Ngini ningodu nianako o bobareta o Gikimoi wihoholu ona manga kawasa yasidipito so manga oho isangisara. De o bobareta yalalago lo asa yapoloso so manga oho itibalangu. 	 Jezus riep hen bij Zich en zei: "Jullie weten wel dat de mannen die het voor het zeggen hebben, de bevolking onderdrukken en misbruik maken van hun macht.


O Gikimoi ngini winisitatapu maro Awi nyawa la ngini dede nanga Jou Yesus Kristus nimatekerimoika, Una gena aku niwipiricaya igogou, sababu Una aku winijaga ka komagenaka. 	 God is trouw. Hij heeft u geroepen om samen een te zijn met Zijn Zoon, onze Here Jezus Christus.


De lo igogou nakoso ngone nanga manara ma fanggali pamake gena, bilasu o Gikimoi Awi doosa pamake, sababu ngone inangodu Awi bobita gena patilakuka. (Nakoso Awi bobita ihiwa gena, ngone lo patilakuwa. Duma kanaga de Awi bobita so magena patilaku bai!) 	 Als de wet overtreden wordt, volgt daarop straf. Maar als er geen wet is, kan die ook niet overtreden worden.


Ato wasitokuka, de ona yanako Una gena o Yesus. De imatodoka Una wisisaka so ona iwikelelo kawa. 	 Plotseling gingen hun ogen open en herkenden zij Hem. Op hetzelfde moment was Hij verdwenen.


Ngaroko taaka komagena, duma ma orasi ngohi isibuo waasi, de o Gikimoi to Una Awi laha woihike ngohika, so woihirika de woiasoka la ma ngale Una asa towileleani. 	 Maar toen vond God dat de tijd gekomen was dat Zijn Zoon in mij kwam wonen. Al voor mijn geboorte had Hij dat besloten; wat een genade! Hij wilde dat ik het goede nieuws van Zijn Zoon bij de andere volken bekend zou maken. Ik ben er niet onmiddellijk met iemand anders over gaan praten,


Qabolo de o Jou Yesus wotemo, "Niise o kia ma hakim magena wotetemo. Ngaroko awi sininga gena itiaiwa, duma wodupa womiriwo mobabalo muna magena, sababu mogolo mosidadu-dadu. 	 Als die onrechtvaardige rechter zoiets kan zeggen, zal God zeker recht doen aan Zijn kinderen die Hem er dag en nacht om smeken! Zal Hij hen laten wachten? Nee!


O orasi magena Una de ikokoora yasinoto yasidasangahadi ka o wange moi, so moi Una Awi girinaka de moili Awi gubalika. 	 Die morgen werden er ook twee rovers gekruisigd, de een links en de ander rechts van Jezus.


Kagena o nyawa idala icarawa yahino de binuka iliho, duma yadadala yahinoli sidago Una de Awi sosulo ioqo lo imadodoohawa. So Una wotemo onaka, "Niahino potagi la pomatinga o riho moika, la ngini nimasiwoma kasi." 	 Hij zei tegen hen: "Kom, we gaan naar een stille plaats, dan kunnen we een beetje uitrusten." Want er liepen zoveel mensen heen en weer, dat ze niet eens de kans kregen rustig te eten.


Kagena o nyawa yadala poli, so idadiwa yahika o Yesuska. Yahika idadiwa, so o tahu ma qokuye idola de kudaku yapusune, so o jongutuku wingado la kugena o Yesus Awi simaku iwisiha o nyawa manga sidongirabaku. 	 maar omdat het er zwart zag van de mensen, konden ze niet bij Hem komen. Daarom gingen ze het platte dak op en maakten daarin een groot gat vlak boven de plaats waar Jezus stond. Daarna lieten ze de verlamde man door het gat zakken.


"He! Ngini ningodu niise! Kanaga wototoro moi wotagi awi gisisi wosihaja. 	 "Luister", zei Hij, "een boer ging naar zijn land om te zaaien. Daarbij viel er wat zaad op het pad. De vogels kwamen erop af en pikten het weg.


O demo maro ma duuruka manena, gena igogou so bilasu o nyawa inangodu paqehe qaloha: "O Yesus Kristus wahino o dunia ma qokuka la o bi nyawa de manga dorouka wasisalamati." De o bi nyawa yangodu manga sidongirabaka ngohi foloisi ai dorou ilamo. 	 Het is een onomstotelijk feit (en iedereen zou dat moeten geloven) dat Christus Jezus in de wereld is gekomen om zondaars te redden; en ik was wel de ergste van hen allemaal.


Kagena de Una wahika womaoko ami dangi ma dateka, de wotemo, "Siri, nomahoi!" Gila-gila miputuruka, so muna aku ona maleleani. 	 Hij kwam bij haar bed staan en zei dat de koorts moest verdwijnen. Haar temperatuur werd onmiddellijk normaal. Zij stond op en maakte eten voor Jezus en de anderen klaar.


"Ngini bilasu o simodoto nimagese, ena gena o ara ma hutuka. Nakoso o ara ma hutu ma umaka la niakelelo itoori de lo iboboko, magena inisinonako o ogo ilalamo idumuka. 	 Leer van de vijgeboom deze les. Wanneer er knoppen en blaadjes aan komen, weet je dat het gauw zomer wordt.


De Una wotemo kali onaka, "Ai salam nginika! Tanu nia sininga ma rabaka igogou isosanangi. Maro Ai Baba woisulo Ngohika so tahino, komagena so ngini lo Ngohi asa tinisulo la nitagi o bi nyawa o dunia ma rabaka." 	 "Vrede!" zei Jezus. "Zoals de Vader Mij gestuurd heeft, zo stuur Ik jullie."


De lo kanaga Una wotemo ma Firaunka, de kanaga lo isilelefoka Una Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "Ngohi tonitide ngonaka so nodadi o kolano moi, la ma ngale ma dongoho ngona tonisitura de Ai kuasa masirete tasikelelo o dunia ma bi dokuka, sidago lo ma ngale Ngohi manena yangodu to Ngohi Ai ronga gena aku yanako." 	 Zo zei Hij tegen Farao, de koning van Egypte: "Het is niet voor niets dat Ik u nog zo lang koning laat zijn. Ik gebruik u om te laten zien hoe groot mijn kracht is, want de hele wereld moet van Mij horen." (d)


Duma o Festus wodupa o Yahudika manga roriri wasisanangi, so una o Paulus iwisano wotemo, "Ngona ka nomote notagi o Yerusalemka, la to ona manga galaki moi-moi magena kadoka asa ngohi tatailako la tonihakim?" 	 "Hebt u er iets op tegen naar Jeruzalem te gaan" vroeg Festus, die de Joden een plezier wilde doen, "en daar voor mij terecht te staan?"


Ona imatolomuno de ma Imam Wilalamo o Hanas, de ona yaruwange yadahe to una awi gianongoru, ena gena o Kayafas, de o Yohanes, de o Aleksander de lo awi gianongoru ma binukali. 	 Onder hen waren de hogepriester Annas, Kajafas, Johannes, Alexander en andere familieleden van de hogepriester.


O Petrus wotemo, "Wofangu." Kagena de o Simon Petrus una magena woliho o tahu kiaka ona imasidodogu, de o Yesus woqoma wotemo, "Simon, to ngona ani dakolo idodooha. Nako o kolano moi o doku ma somoa wakokuasa gena ma balastengi eko ma suba gena bilasu nagoona ifangu. Awi nyawa masirete, eko o doku ma somoa wakokuasaka gena ma nyawa." 	 "Natuurlijk", antwoordde Petrus. Hij ging naar huis om er met Jezus over te praten. Maar Deze was hem voor. "Petrus, van wie eisen de koningen belasting of schatting? Van hun eigen burgers of van volken die ze hebben onderworpen?"


So wokakaya una magena womatoore de wogolo, 'He! Baba Abraham, kodo! Tanu noigalusiri ngohi. Nowisulo o Lazarus awi raraga o akeku watono, de tanu wahino ai laqeka wapesa. O uku manena ma sahu so ngohi foloi tosangisara bai!' 	 'Vader Abraham!' kermde hij. 'Heb toch medelijden met mij! Stuur Lazarus hier naar toe. Laat hij zijn vinger nat maken en daarmee mijn tong verkoelen. Want het is verschrikkelijk hier in deze vlammen.'


De o nonako ihahairani magena o Yope ma nyawa yangodu yogiise de yanako, so o bi nyawa yadala o Jou iwipiricayaka. 	 De hele stad hoorde ervan en velen gingen in de Here Jezus geloven.


So o bi moi-moi o Gikimoi waaakaka gena, ma ngale kanaga ngini maro o gilalo moi ma tuangi winipopareta gena he ihiwaka, de upa o bobita o Gikimoino nisigise kali. Duma ngini ningodu gena nidadika maro o Gikimoi Awi ngopa masirete. De lo ngini Awi ngopa-ngopaka, so kanaga Una Awi moi-moi qangodu maro Awi pusaka gena done asa winihike nginika. 	 U bent dus niet langer slaven, maar Gods eigen kinderen. Als Zijn kinderen hebt u recht op alles wat Hij bezit.


So de o Paskah magena isirarame qabolo ona bilasu iliho kali manga doku o Nazaretka, duma Awi dodihimo yanakowa Una wamotewa. 	 Na de feestdagen gingen zij weer terug naar Nazareth, maar Jezus bleef in Jeruzalem achter.


Ngaroko komagena, duma ma ngale ngone manena inasieto o soroga ma kawasa. De ngone lo powidamaha de pongongano o riho magegenaka de o Jou Yesus Kristus asa wahino kali. Una magena asa wonasisalamati to ngone nanga dorou moi-moi ma rabano. 	 Wij zijn echter, al wonen wij hier op aarde, burgers van een stad in de hemel, vanwaar wij ook onze Verlosser verwachten, de Here Jezus Christus.


So kagena o putu ma moiku de o Saulus wimomote ona magena iwingoso so iwingado o karajaku, la o kota ma boberesu ma duduku iwisiha de wisigutika. 	 Toen het donker was, lieten zijn discipelen hem vanaf de stadsmuur in een mand naar beneden zakken.


Ngohi manena gena o ngora, so o nyawa nakoso Ngohika yahino la aku yowosa, ona magena asa yosalamati. So ona aku iwosa de lo isupu la o ino yamake. 	 Ik ben de deur en wie door Mij binnenkomt, zal veilig zijn. Hij zal in en uit kunnen gaan en voedsel vinden.


Komagena so o nyawa ona magena ngini nisangisara, imatero o kia naga iqomaka ma orasi ngini nikelelo ngohi kagena o Filipika de isangisara, komagena lo ngini niiseka o orasi manena naga lo ngohi isangisara kali kanena o Romaka. 	 U hebt dezelfde strijd als ik. U weet hoe ik voor Christus heb geleden; en zoals u hebt gehoord, ben ik op het ogenblik weer in een verschrikkelijke strijd gewikkeld.


O wange eko o putu lo o talaka de o diaruka womatotoore de o teto wacoho de womasisisika la womaqabo. 	 Dag en nacht zwierf hij rond tussen de graven en ging ook vaak de bergen in. Hij liep altijd te schreeuwen en sloeg zichzelf met scherpe stenen.


Qabolo de Ngohi asa isidoa kali o nyawa ona magena o Yahudika ma nyawa yasowo, la ona magena igagaka isiihe, de ingangapo, de lo isangahadi. Duma o wange saangeka de Ngohi asa tooho kali." 	 Ze zullen Mij ter dood veroordelen. Daarna zal Ik worden uitgeleverd aan de Romeinen. Die zullen Mij bespotten, afranselen en kruisigen. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden."


Ma duuruka maro ai surati moi-moi qangodu gena ngohi, Paulus, de ai gia masirete tosilefo: ai salam tosidingo nginika. La komagena ngini aku nianako o surati ma demo manena igogou ngohi masirete, ngaroko de ai gia masirete tosilefowa, duma ngohi asa tosidingoka. Upa niawosa ngohi gena ka ipilikusi o bui ma rabaka. Ngohi togolo tanu to ngone nanga Jou asa Awi laha foloi wodogo ngini ningoduka. Ngohi Paulus O Roma ma kotaka de o bui ma rabaka 	 Nu schrijf ik persoonlijk nog een laatste groet. Vergeet niet dat ik gevangen zit. De genade zij met u.


So o Yesus wikokitoka awi toka wodusu so imahoika, de o orasi magena qabolo o nyawa una magena waaku wobicaraka. O nyawa yadadala gena asa yohairani de itemo, "Wokuasa bai! Ngomi ma moi waasi o Israel ma tonaka o nyawa maro Una magegena miwimake." 	 Jezus joeg die geest uit de man weg en toen kon hij weer spreken. De mensen stonden versteld. "Zoiets hebben wij nog nooit gezien!" riepen zij uit.


O Petrus manga duduno wototuuru o Yesus iwimote sidago wowosa ma Imam Wilalamo awi tahu ma lolohaka. Kadoke una wogogeku de o bi nyawa yojajaga, sababu wodupa wanako o kia asa idadi o Yesuska. 	 Petrus volgde op een afstand. Hij ging naar de binnenplaats van het paleis van de hogepriester. Daar bleef hij bij de soldaten zitten om te zien hoe het met Jezus zou aflopen.


So Ngohi tinisingangasu ma ngale ngini aku nianako gena, done o orasi ma simaka o Gikimoi asa wodadi wokolano, de yadala o bi Yahudika ma nyawa yasowo ona magena asa yodadi Awi nyawa to Una Awi pareta ma rabaka. Ona magena manga sihino o wange ma siwano de lo o wange ma dumuno, de ona asa imatamiye irarame dede o Abraham, o Ishak, de lo o Yakub, ona gena o Yahudika manga ete de manga topora iqoqomaka. 	 En hij is niet eens een Jood! Uit alle delen van de wereld zal een stroom van mensen het Koninkrijk van de hemelen binnengaan. Zij zullen met Abraham, Isaäk en Jakob aan tafel zitten.


Ma orasi o Petrus wakelelo o bi nyawa ona magena, de una wotemo onaka, "He, ai gianongoru de ai awabira! Upa lo niohairani ma ngale o hali idadadi manena. Upa lo nimaginano ngomino. Qadoohaso ngini nia sininga ma rabaka itemo, o nyawa una magena aku wotagi sababu de to ngomi mia kuasa masirete, eko nagala de to ngomi miaaka o bi moi-moi o Gikimoi wodudupa. 	 U denkt toch niet dat wij deze man door onze eigen kracht of godsdienstigheid hebben laten lopen?


Kagena de ma kapita wosulo o Paulus iwingaho la iwisingosa o prajurit manga tahu ma rabaka. Qabolo de wasulo o Paulus iwingangapo la iwisano ma ngale wosingangasu igogou o dorou o kia una waakaka, ma ngale ma kapita aku wanako ma sababu o kiaso o Yahudika ma nyawa imatotoore de o Paulus widoosa komagena. 	 De commandant liet Paulus het fort binnenbrengen en gaf zijn soldaten bevel hem met zweepslagen tot een bekentenis te dwingen. Want hij wilde precies weten waarom het volk zo woedend was op Paulus.