Duma ma ngale o Yahudika ma nyawa ona magena ma nabi Yesaya walelefo gena itemo kali, "Ngaroko iteka taaso Ai gia masirete tatoa onaka, duma o nyawa ona magena manga sininga qatogoi de Ai demo ka yoholu." 	 Maar wat Israël zelf betreft, zegt hij: "Het is een ongehoorzaam en dwars volk, waarnaar God de hele dag Zijn handen uitgestrekt houdt." (e)


Sababu ngini nia oho ma ngale ilamo gena upa o ino de o baju. 	 Want het leven is meer dan voedsel en kleding alleen.


Duma o Nikodemus lo kagena manga sidongirabaka, una o Farisika ma nyawa moi de ipapasaka o putu moiku de o Yesuska wahino. So una magena wotemo awi dodiao o Farisika, 	 Op dat moment nam één van hen het woord. Het was Nicodémus, die al eens bij Jezus was geweest om met Hem te praten.


la Awi simaka de ma bati ka sidago-dago igogou aku podadi Awi nyawa de nanga sininga itiai Unaka. 	 Wij mogen bij Hem horen en doen wat Hij zegt, heel ons leven lang.


Igogou, ngini nia dorou ma fanggali gena o Gikimoi winipalakoka, so bilasu o dorou niaaka kawa. Sababu ngini winipalakoka gena ma ngale nidadi maro to Una Awi gilalo masirete winipopareta, so upa lo ma ngale o dorou gena nia sininga ma rabaka nitemo aku magena niaaka. 	 Wij zijn vrije mensen, maar die vrijheid geeft ons niet het recht om kwaad te doen, want wij zijn slaven van God.


Komagena so ngini de o Gikimoi lo nianako igogou ma orasi ngomi kadokasi nginika, de ngomi asa ngini o Jou Yesus niwipipiricayaka gena minileleani, de maro o Gikimoi Awi sininga komagena lo ngomi mia sininga qatetebi de itotiai, de ngomi mia dorou moi lo ihiwa so o nyawa moi lo yaakuwa imisisala. 	 U bent onze getuigen (en God ook) dat wij in onze omgang met u zuiver, eerlijk en onberispelijk zijn geweest.


So Ngohi tinidedemo nginika, hika ngini nigolo o Gikimoika, de Una asa winihike nginika. Ma ngale nia kurangi gena o Gikimoika niasari bai! Niasari de ngini asa niamake. De lo o ngora ma duduno nioaso-aso, de o Gikimoi asa o ngora magena wapelenga de winisimaha so ngini niwosa. 	 Luister, zo gaat het ook bij het bidden. Vraag en je zult ontvangen. Zoek en je zult vinden. Klop en de deuren zullen voor je opengaan.


Ngaroko o nyawa moi o dunia de ma raba manena he qangodu ka to una, duma qangodu magena ma faida ihiwa, nakoso ma duuru una wamakewa o oho ka sidutu ikakali. 	 Wat hebt u eraan de hele wereld te winnen en uw leven te verspelen?


Kagena de o Yesus wosango de wosiade-ade wotemo, "Ma orasi o kawi ma rarame ma rabaka, de igogou o nyawa yakokoro ona magena idodorawa. Nakoso wokakawi una magena de o nyawa yakokoro yahino kagena so imatamiye, de imatekedodiao so o nali de o more ma dongirabaka bilasu ona irarame. Duma done ma orasi imasidiado la wokakawi una magena wituda wisisupuka to ona manga sidongirabano. Done ma orasi magenaka asa ona ioqowa de iudowa." 	 "Waarom zouden de vrienden van de bruidegom treuren en hun eten laten staan, zolang hij nog bij hen is?" antwoordde Jezus. "Maar eens zal hij uit hun midden worden weggenomen. Dan hebben zij alle reden om niet te eten.


Muna gena o Gikimoi womisimaha la o baju lenan qaaare de ma are isiru-siru aku magena momasitiba." (O baju lenan qaaare ma ngale ona gena o Gikimoi Awi nyawa masirete o bi moi-moi itotiai yaaaka.) 	 Zij mocht een kleed van schitterend wit linnen aantrekken. Dat fijne linnen stelt de goede daden van de gelovigen voor."


Baba, Ngohi o orasi manena tahino Ngonaka so o bi moi-moi manena todedemo kasi, kiaka Ngohi kanenasi o dunia ma raba kasi, la ma ngale maro Ngohi lo inali, komagena ona lo aku de manga nali foloisi ilamo. 	 Nu kom Ik bij U. Ik zeg dit allemaal terwijl Ik nog in de wereld ben, omdat Ik wil dat zij vol zullen zijn van de blijdschap die Ik heb.


de o Yason awi tahuka ona wasidodogu. De ona yangodu ma Kaisar Roma awi bobita yotilaku de ona itemo kanaga o kolano wilalamo moisi, Una magena Awi ronga o Yesus." 	 Jason heeft ze in huis genomen! Weet u wat ze allemaal beweren? Dat een zekere Jezus koning is in plaats van de keizer! Zij zijn vijanden van de staat!"


De nagoona yodupa yoqoqoma to ngini nia sidongirabano, ona magena bilasu yogilalo ma ngale ngini ningoduka. 	 En wie de voornaamste wil zijn, moet ieders slaaf worden.


Maro o bobita o Musa wosilelefoka itemo, o Yahudika ma bi nyawa yangodu bilasu o kia bato yamamakeka gena yaregu la ma gimina ma mogiowoka magena yahike o bi imam o Lewi awi ngopa de awi danoku. Ngaroko o Yahudika ona yangodu o Abraham awi ngopa de awi danoku, duma ma imam gena bilasu manga dodiao magena o Yahudino asa o gimina gena yamake. 	 Als Melchizédek een priester van Israël was geweest, zou dit niet zo vreemd zijn; want later moest Gods volk een tiende van zijn inkomsten geven aan de priesters, die tot hun eigen volk behoorden.


De ngini lo o manara o kia bato gena hika niaaka foloisi nikaeli de qaloha, upa nia manara maro o nyawa nialeleani, duma nia manara maro o Jou niwileleani. 	 Wat u ook doet, doe alle werk met plezier, alsof het voor de Here is en niet voor mensen.


Ma dekano o Petrus kagena wogogoge o Simon awi tahuka, una magena o haiwani ma kahi woiija moi. 	 Petrus bleef nog een tijd in Joppe en logeerde bij Simon, een leerlooier.


So ma orasi Una kagena wokahika, Una wikelelo o nyawa moi o balastengi wototolomu awi ronga o Lewi, o Alfeus ma ngopa, o kantorka wogogeku. Kagena de o Yesus wotemo unaka, "Nahino noimote Ngohi." Gila-gila o Lewi womaoko de wotagi o Yesus iwimoteka. 	 Hij kwam langs een tolhuis. De tolontvanger was Levi, de zoon van Alfeüs. Hij zat voor het huis. "Kom", zei Jezus tegen hem, "ga met Mij mee." Levi stond meteen op en ging met Hem mee.


Duma Una womaginano hika de hino wasari nagoona Awi jubaka yatigi. 	 Maar Hij keek rond om te zien wie het geweest was. Geschrokken kwam de vrouw naar Hem toe. Zij beefde over haar hele lichaam, omdat zij zich realiseerde wat met haar was gebeurd. Zij viel op haar knieën en vertelde Hem precies wat er was gebeurd.


De ma kapita una magena wotagi o Pauluska, so witago de awi prajurit wasulo so o rate ngai sinoto wisipilikuka. Kagena de una wasano o bi nyawa yadadalaka, o Paulus una magena naguuna de o kia asa una waakaka. 	 De commandant stapte op Paulus toe, greep hem en liet hem met twee kettingen boeien. Daarna vroeg hij de mensen wie die man was en wat hij had gedaan.


Qabolo de ona yogila-gila yakahika o doku ma somoaka. 	 Daarna ging Hij verder naar een ander dorp.


De o Yesus wobicara, "Duma kanaga o nyawa moi Ngohi itigi. Ngohi tanako, sababu Ai buturu isupu to Ngohi Ai roheno." 	 Maar Jezus hield vol: "Er is iemand die Mij opzettelijk heeft aangeraakt, want Ik voelde dat er kracht uit Mij ging."


O imamka ma bi sahe de o Yahudika manga roriri imarimoi iwikalaki Unaka, duma Una womarihika bato. 	 "U zegt het", antwoordde Jezus. De mannen van de Hoge Raad beschuldigden Jezus van alles en nog wat, maar Hij verdedigde Zich niet.


Duma Una wotemo, "Ngaroko he upa! La ngini bato niasioqo." De ona itemo, "Nakoso o nyawa manga dala manena de miasioqo gena, ma pipi o kiaka poqehe de o roti miija la miasioqo!" 	 Maar Jezus antwoordde: "Geven jullie hun maar te eten." "Moeten wij dan brood gaan kopen?" vroegen ze. "Het kost een kapitaal om al die mensen te eten te geven!"


Ena gena, o bi bobita magena ka ma ngale o oqo, o udo, de lo o nyawa manga adati de manga galepu ma bio idala gena yatebi. O bi bobita la ma ngale cawali nanga rohe, magena de ma faida sidago ma orasi yaado o Gikimoi Awi jaji qamomuane gena waaka. 	 Het ging alleen om bepaalde gebruiken: Wat men wel en niet mocht eten en drinken, waarom en hoe men zich moest wassen. De mensen moesten zich eraan houden zolang Christus nog niet met Gods nieuwe, betere verbond was gekomen.


Kagena de Awi muri-muri itagi isihabari o Gikimoi Awi habari qaloloha sidago ma bati o bi doku o dunia ma ngoguka. De o Jou lo womote to ona manga manara ma rabaka sidago aku yaaka o nonako ihahairani, la nagoona isigogigise to ona manga dodoto magena asa yanako itero de igogou. 	 De discipelen trokken er op uit om overal het geweldige nieuws te vertellen. En de Here werkte met hen mee. Hij zette hun woorden kracht bij door er wonderen op te laten volgen.


O Eli ma baba gena o Matat, o Matat ma baba gena o Lewi, o Lewi ma baba gena o Malkhi, o Malkhi ma baba gena o Yanai, de o Yanai ma baba gena o Yusuf. 	 De vader van Jozef was Eli; de vader van Eli was Matthat; de vader van Matthat was Levi; de vader van Levi was Melchi; de vader van Melchi was Jannai; de vader van Jannai was Jozef;


So nakoso idadiwa ngini o kia ma ceceke gena niaaka, de qadoohaso ngini o kia naga ilalamoka de nia sininga ihawateri. 	 Natuurlijk niet. Als je dat nog niet eens kunt, waarover zul je je dan zorgen maken?


De o orasi magena qabolo wopipilo asa womasigeleloka. Kagena de wotagi o Yesus iwimote-mote, de lo o Gikimoi wisigiliri de wihoromati. De ma orasi o kia naga idadadi magena o nyawa yakelelo, de ona yangodu lo iwisigiliri o Gikimoika. 	 De man kon op dat moment weer zien. Hij ging met Jezus mee en prees God. De mensen die het hadden gezien, begonnen ook God te prijzen.


"Qadoohaso ngini Ngohi niaso 'Jou! Jou!' duma niaakawa o bi moi-moi o kia tinisusulo nginika. 	 Hoe haalt u het in uw hoofd Mij 'Here' te noemen? U doet niet eens wat Ik zeg.


Ngini maro Ai ngopa-ngopa tinisosininga, bilasu ngini nianako ma cunusi Ngohi dede ngini he kanena kawa. De done asa ngini Ngohi nisari duma imatero maro o kia Ngohi totetemo o Yahudi manga roririka gena, komagena lo Ngohi tinidedemo nginika, gena ngini lo niaaku waasi niakahika o riho magegenaka, kiaka Ngohi asa kagena tokahika. 	 Vrienden, Ik ben nog maar kort bij u! Wat zult u Mij missen! Zoals Ik al tegen de Joden zei, kunt u niet op de plaats komen, waar Ik ben.


Una de Awi kuasa so awi manara moi-moi ikokuasa aku waaka, ena gena o nyawa imasihie ona magena wasikitinga la manga edekati gena upa idadi. 	 Hij heeft laten zien hoe groot en machtig Hij is. Hij heeft hoogmoedige mensen in verwarring gebracht


Kagena de o malaikat una gena awi gia ma girina watide o sorogaye, 	 De engel, die ik op de zee en het land zag staan, stak zijn rechterhand omhoog naar de hemel.


So komagena o bobita la kanaga totemo, nako taaka, de nagala ai dorou moi lo aku ihiwa de o oho ka sidutu ikakali gena tamake. Duma o bobita magegena asa ai dorou isikelelo ngohika, so tanako igogou ngohi de o Gikimoi mimakitingaka. 	 De strenge regels die mij naar het leven moesten leiden, bleken mij naar de dood te voeren.


Ngaroko komagena, duma lebelaha ngone pofangu, la ma ngale o balastengi itotolomu ona magena manga sininga upa ikurangi ngoneka. So notagi o talagaka, la nototobe kasi. De o nao ma nonoma la naliaka gena naqehe. Kagena naga ma uru ma rabaka, kiaka to ngone nasinoto nanga balastengi ma fangu yaaadoka. O pipi magena naqehe la notagi de nosifangu o Gikimoi Awi Tahu ma balastengi." 	 "De burgers zijn dus vrijgesteld", zei Jezus. "Maar wij zullen die belastingontvangers niet kwaad maken. Ga naar het meer en gooi een lijn uit. In de bek van de eerste vis die je vangt, zul je een geldstuk vinden. Dat is genoeg om de tempelbelasting te betalen, voor jou en voor Mij."


Ma langino ngomi mimasidiado o Sidon ma bobaneka. O Yulius una magena o Paulus wiriwo so aku wisimaha una magena wotagi awi dodiaoka, ma ngale ona kagena awi oho ma kurangi wihike unaka. 	 De volgende dag legden wij in Sidon aan. Julius was erg aardig voor Paulus en gaf hem toestemming naar zijn vrienden in de stad te gaan om daar wat op verhaal te komen.


Komagena o nyawa yadadalali o Yerusalemka ma ngale o Yesus Awi nonako ihahairani magena yogiiseka, so ona yadadala magena asa itagi o ngekoka la de o Yesus imakamake. 	 Daarom gingen zovelen Hem tegemoet. Zij hadden gehoord wat een machtig wonder Hij had gedaan.


Kagena de o malaikat wipoputuru moi asa o teto qatotubuso moi waqehe de wosipaka womapela-pelaka o ngoloto ma rabaku qalutu, de wotemo, "Maro o teto qalutu komagena lo o Babel o kota ilalamo manena qangodu asa yaturaba so ihiwaka, sidago lo o kota magenaka yamake kawa. 	 Een sterke engel pakte een steen zo groot als een molensteen en gooide die in zee. "Zo zal de grote stad Babylon met één zwaai weggegooid worden", zei hij. "Zij zal voorgoed van de aardbodem worden weggevaagd.


De Awi bira lo kanena igoge so pomasihie moi. Kiano Una o kuasa wamake la o bi moi-moi magena aku waaka." 	 Wat verbeeldt Hij Zich wel?" Het was duidelijk dat zij niets met Hem te maken wilden hebben.


So o demo magena itemo nakoso ngini nimasingangasu o nyawa yadadala manga simaka nitemo, "Igogou, o Yesus gena ma Jou," de lo nia sininga ma rabaka nipiricaya igogou Una gena o Gikimoi o soneno wisioho kali, de ngini magena asa nisisalamati. 	 Want als u zegt dat Jezus Christus uw Heer is en als u met uw hele hart gelooft dat God Hem uit de dood heeft opgewekt, zult u gered worden.


O gisisi ma sonongali asa itura o tona qalolohaku. So ioho ma goho ifero qaloha de ma hutu ilamo so isopo. Ma sopo kanaga qaloha sidago ma para ratu moi." So Una wajarita qabolo de wotemo, "He! Ngini de nia ngauka tanu niise la nianako. Sidago kanena." 	 Het verstikte daar omdat de distels veel sneller groeiden. Het overige zaad viel op vruchtbare grond. Het kwam mooi op en gaf een rijke oogst, wel honderd keer zoveel als was gezaaid." Hij wilde dat de mensen goed zouden luisteren en zei: "Als u oren hebt, luister dan goed."


So kagena de o Petrus wotemo, "O orasi manena de asa ngohi tosihoda gena, igogou kiaka o Gikimoi Awi dodara o bi nyawa yangoduka gena itero, 	 Petrus zei: "Het is mij nu pas echt duidelijk dat God geen onderscheid maakt tussen mensen.


O namo gereja ngai sinoto isiija ma ragani ka ma cunu. Duma ngaroko komagena, kanaga moiwa isone nako o Gikimoi nia Baba Awi dupawa. 	 Geen enkele mus valt op de grond zonder dat je hemelse Vader ervan weet.


De lo ma orasi ngona nahino tanu ai juba kanaga tododongosa o Karpus awi tahuka gena naaho, una magena o Troas ma kotaka. De lo naaho o bi buku-buku, ma boboloi ai buku kanaga isiaka de o haiwani ma kahi gena ma faida ilamo. 	 Als je komt, vergeet dan niet de mantel mee te brengen die ik in Troas bij Carpus heb laten liggen. Neem ook de boeken en vooral de perkamenten mee.


Kagena de ona yangaho o saksi yamuruo naga yatotodamatoko o Stefanuska, so ona itemo, "O nyawa manena o orasi isigeto-geto o Gikimoi Awi Tahu qatetebika, de o dorou wosibicara de lo o bobita o Gikimoino o Musa walelefo gena wosiceke. 	 Zij lieten ook enkele valse getuigen komen, die allerlei beschuldigingen tegen hem inbrachten: "Deze man valt de heilige tempel en de wet aan.


Bilasu komagena sababu o nyawa yasinoto manena ngini niangaho qabolo, ngaroko ona yakoorawa nanga giki ma tahu manena eko lo nanga giki ma duhutu muna magena ona imiaka qatorouwa. 	 De mannen die u hier hebt gebracht, zijn geen tempelrovers en hebben niets lelijks over onze godin gezegd.


Upa ngini niawosa nia bobareta idodoto, ona magena iqomaka o Gikimoi Awi demo yosihabari nginika. Niasosininga to ona manga manara kiaka yaaaka sidago ma orasi yosoneka, de maro ona yopiricaya, komagena ngini lo hika niopiricaya. 	 Vergeet de voorgangers niet die u het woord van God hebben doorgegeven. Kijk eens hoe zij hebben geleefd; vertrouw net zo op God als zij deden.


Sababu ngone panakowa, nagala o ngopeqeka mopipiricaya done aku ami roka mowingaho so una lo wopiricaya de wisalamati, eko o roka wopipiricaya done aku awi peqeka womingaho so muna lo mopiricaya de mosalamati. 	 Hoe kunt u als vrouw nu weten dat u uw man zult redden? En hoe kunt u als man weten dat u uw vrouw zult redden?


De o Yesus wotemo o nyawa awi gia ma sononga isosoneka gena, "Ani gia natoano." De una awi gia watoa, de o orasi magena qabolo awi gia gena lo qalohaka, maro awi gia ma sonongali. 	 En Hij zei tegen de man: "Steek uw arm uit." De man deed het en zijn verschrompelde hand werd op datzelfde moment genezen. Toen had hij twee gezonde handen.


Baba, todupa tanu ona magena Ngona noihihike Ngohika, gena asa dede Ngohi o sorogaka, la to Ngohi Ai mulia gena aku yakelelo. Ai mulia gena Ngona noihihikeka, sababu ma orasi o dunia Ngona nosidadi waasi de Ngona iqomaka Ngohi noidodara. 	 Vader, U hebt hen aan Mij gegeven. Ik wil dat zij bij Mij zullen zijn om mijn schitterende majesteit te zien. U hebt Mij die majesteit gegeven, omdat U al van Mij hield voor het ontstaan van de wereld.


Komagena lo Ani kuasa nosikelelo la o nyawa yasisiri nasiloha de o bi nonako ihahairani ifoloisi nosidadi dede o Yesus Awi kuasa, Ani Leleani witetebi gena." 	 Laat zien dat U achter ons staat, door mensen te genezen. Laten er wonderen en tekenen gebeuren wanneer wij namens Uw dienaar Jezus optreden."


Ma ngale to ngohi ai manara ifati so ngohi gena ma para ma dala taaku waasi tiniado nginika. 	 Daarom ben ik nog steeds verhinderd naar u toe te komen.


De manga ngongike gena, kiaka ngomi miongongongano magena yahike de ma boloika. Manga ngongike gena upa ka o pipi. Duma, ma nonomaka, ona manga rohe asa yahike o Jou Gikimoika. Qabolo de ma ngale Awi dupa yosigise, so ona lo asa manga rohe de manga sininga yahike ngomika la ngomi lo imisigise. 	 Wat zij deden, ging onze verwachtingen ver te boven. Zij gaven zichzelf; eerst aan de Here en, omdat God het wilde, ook aan ons.


O kia ngohi tonidedemo ngonaka, igogou magena asa idadi de imaaka ma orasi kiaka isitatapu qaboloka. Duma nako ngona gena, ma ngale ai demo magena ngona nopiricayawa, so maha la o orasi manena qabolo de ngona he naaku kawa nobicara, sidago o kia tonidedemoka magena igogou idadi kasi." 	 Daarom zult u vanaf nu niet meer kunnen spreken. Pas als het kind geboren is, zult u weer kunnen spreken. Want wat ik heb gezegd, zal precies op tijd uitkomen."


Nakoso ngini kanaga o ino kia naga moi niaoqo so nia dodiao ipipiricaya moi lo awi sininga qasirika, de ngini magena asa o dodara ma manara gena niaaka kawa. So ma ngale o nyawa ma Kristus wosoneka de o nyawa nagoona, ngaroko manga piricaya qaceke gena, upa sidago ngini o kia naga moi niaoqo so manga piricaya magena isisa. 	 Als u een andere gelovige voor het hoofd stoot door iets te eten waartegen hij bezwaar heeft, laat u zich niet door de liefde leiden. Wat u eet, mag niet zijn ondergang worden. Christus is ook voor hèm gestorven.


Kanaga to Ngohi Ai sininga ma rabaka moiwa tacoho de taaka. Duma nakoso o nyawa manga loha de manga dorou tahiri, magena tamote ka imatero de o kia naga Ai Baba wododedemo Ngohika. Mutuwade Ngohi gena tatailako itiai, sababu upa to Ngohi Ai dupa tamote, duma tamote ka Ai Baba masirete Awi dupa, Una woisulo so Ngohi tahino." 	 Ik kan niets uit Mijzelf doen. Ik oordeel zoals God het Mij zegt. Mijn oordeel is eerlijk en rechtvaardig. Het gaat Mij niet om wat Ik wil maar om wat God wil, want Hij heeft Mij gestuurd.


De nia manara ma rabaka bilasu niakaeli upa nibusengi, duma ngini de o Gurumi Qatetebi ma buturu o Jou niwileleani. 	 Laat uw ijver niet verslappen, maar dien de Here met enthousiasme.


De lo Ngona nositatapu mia manara gena Ngona minisihabari de mipareta dede Ngona, de ma ngale Ani Baba Gikimoi to ngomi mia Kolano gena miwileleani. Ngomi mianako igogou de itero Ngona gena foloi nolamo de lo nokuasa ka sidutu ikakali. 	 Hij heeft ons bijeengebracht in Zijn Koninkrijk en ons tot priesters van Zijn God en Vader gemaakt. Voor Hem is alle lof en eer! Hij regeert voor altijd en eeuwig! Amen.


Wipilikuka, de wiumo o busune iluluku-luku o dunia ma litimiku, de ma ngora lo una waperesuka eko wakucika, la ma deka o taungu o cala moi gena o nyawa nagoona lo akuwa yapelenga. Magena ma ngale upa o Iblis una o nyawa o duniaka wakulai kali. Ma deka o taungu o cala moi ipasaka, de asa ka o orasi ma cunu bilasu una magena wipalako. 	 Daarna gooide hij hem in de bodemloze put, sloot die af en verzegelde het slot. Dus kon de oude slang de volken in de komende duizend jaar niet verleiden. Na al die jaren moet hij voor een korte tijd vrijgelaten worden.


Komagena idadi de imaaka imakoketero sidago ma nongoru yaruwange, de itagi gila-gila sidago ma bati awi gianongoru yatumudingi ma kawi ma mata-mataka, duma o ngopa yamake waasi de wosone kali. 	 Er waren nog steeds geen kinderen. En zo ging het verder. De een na de ander trouwde met de vrouw en stierf zonder kinderen na te laten.


O imamka ma bi sahe manga galaki idala ma ngale Una. 	 De leidende priesters begonnen Hem van allerlei dingen te beschuldigen.


"Ma orasi ngohi tosumbayang o Yope ma dokuka, de o gogelelo moi o Gikimoino tamake. Ena gena, ngohi takelelo o dipa ipelenga de o kia naga moi koloko o baro ingongoha de ma pupuku ihaka o duniaku yasiha, qabolo de imatogu ai simaka. 	 "Terwijl ik daar aan het bidden was", zei hij, "kreeg ik een visioen. Ik zag iets neerdalen wat op een groot kleed leek. Het werd aan de vier hoeken uit de hemel neergelaten tot vlak voor mijn voeten.


Ngini gena nimaketerowa de nia ete de nia topora iqoqomaka, ona magena o Yahudika ma nyawa. Ma orasi o Gikimoi Awi jaji iqoqoma wadedemo onaka, de ona yahino yorisima o Sinai ma Talaka gena, o kia naga moi gena aku ka papaqa. We! Kagena yakelelo o uku isora-sora la ma qopo yasao, o lobi qatataro, de qakokipiri so o bubutu yatalakeka de lo o paro qasosihiloka. 	 U bent niet oog in oog komen te staan met iets ontzettends (met laaiend vuur, diepe duisternis en gierende wind) zoals de Israëlieten in de tijd van Mozes, toen God op de berg Sinaï Zijn wet gaf. (B)


Duma ngini bilasu nimatekegalusiri moi de moika, de niadupa ka cawali o loha niaaka de lo nimasikaapongu moi de moika, imatero maro o Gikimoi winisiapongu qabolo nginika, sababu igogou ngini de ma Kristus nimarimoika. 	 Wees in plaats daarvan vriendelijk en liefdevol voor elkaar. Vergeef elkaar, zoals God uw zonden heeft vergeven om wat Christus voor u deed.


Ngomi miasulo ona sababu o Gurumi Qatetebi wositatapuka, so komagena ngomi lo minisulo o bobita moi-moi upa niaaka so cawali kamanena bato: 	 De Heilige Geest en wij hebben namelijk besloten u geen verdere verplichtingen op te leggen dan deze noodzakelijke dingen:


Qabolo de Una wacoho o ngopa magena ami giaka, de wotemo munaka, "Talita kumi!" O Yahudika manga demo magena ma ngale, "He, Ai ngopa! Nomomi!" 	 Hij nam haar bij de hand en zei: "Sta op, meisje." Het meisje, dat twaalf jaar was, sprong uit haar bed en liep de kamer rond! Haar ouders wisten niet wat zij zagen.


O Petrus wosango de wotemo, "Hiwa, Baba! Ngaroko ngohi tosone dede Ngona, duma igogou ngohi tomanosuwa." De Awi muri-muri ma binuka lo manga demo komagena. 	 "Ik zou liever sterven!" hield Petrus vol. Dat zeiden ook de andere discipelen.


Ngomi gena mia sihino o Yahudika ma nyawa de upa mia sihino o nyawa o Yahudika yasowo, ona o Yahudika manga bobita o Gikimoino yamotewa so mitemo ona gena yatotorou. 	 Wij zijn Joden van geboorte en geen zondaars uit de vreemde volken.


So Una womomi de wotemo onaka, "Ngini niamodo ilamo! He! To ngini nia piricaya ka ma cunu." Magena de Una womaokoye so wotemo o paro de o moku-mokuka, "Niogo!" De gila-gila o talaga magena irihika. 	 Jezus zei: "Waarom zijn jullie zo bang? Hebben jullie zo weinig vertrouwen?" Hij ging staan en zei tegen de wind en de golven dat zij moesten ophouden.


O moi-moi qangodu magena ngohi tinisingangasuka la ma ngale o dodoto ikokulai, ngaroko poise qaloha, duma magena upa ngini inibaja de lo nikulai. 	 Ik zeg dit om te voorkomen dat men u door mooie woorden misleidt.


Awadede! O habari moi ngohi asa togiiseka gena, to ngini nia sidongirabaka o nyawa moi kanaga awi gogoho eko o nyafusu ma dorou waaka, ena gena una magena imasikiidu dede ma baba ma peqeka. Maro komagena o nyawa o Gikimoi wipipiricayawa ona magena lo ma moi waasi yaaka bai! 	 Ik heb gehoord dat er bij u ontucht plaatsvindt en dan nog wel van een soort dat zelfs onder ongelovigen niet voorkomt. Er is een man bij u die met zijn stiefmoeder naar bed gaat.


Wosulo komagena, sababu wositatapu o orasi ma simaka o dunia ma raba manena asa Una wosifanggali itiai, ma ngale magegena Awi nyawa moi wihirika la asa Awi hakim ma manara waaka. De ma ngale ngone o nyawa inangodu wonasinako itiai o nyawa Una magena wosoneka de o Gikimoi iwisioho kali bai!" 	 Want Hij heeft een dag vastgesteld, waarop Hij rechtvaardig over de mensheid zal oordelen, door een Man die Hij daartoe heeft aangewezen. Om iedereen te garanderen dat Hij Zijn woord zal houden, heeft Hij die Man uit de dood laten terugkomen.


O wange motohaka de ma Imam Wilalamo o Ananias de o Yahudika manga roriri yamuruo naga ona imasidiado o Kaisareaka, de ma Gubernur Felikska yahino la o Paulus iwikalaki kali. De kanagali o nyawa moi, awi ronga o Tertulus, una magena wococawaro o hakim ma bobita, so una iwingaho la ona wariwo o Paulus iwikalaki. 	 Na vijf dagen kwam de hogepriester Ananias met enkele leden van de Hoge Raad en een advocaat, Tertullus, in Caesarea aan.


Ona yasisala so bilasu dede o Gikimoi imakitingaka, sababu o nita ma duhutu moi o Gikimoino yahino qabolo o duniaka, ma ngale o Gikimoi wasimane o nyawaka. Duma nakoso o nita de o bubutu, la kanaga o bubutu gena o nyawa asa foloi yodupa, sababu ona magena yodupa o dorou yaaka. 	 Het oordeel komt tot stand doordat het licht in de wereld is gekomen; maar de mensen hebben de voorkeur gegeven aan de duisternis. Dat komt omdat zij slechte dingen hebben gedaan.


De lo migolo tanu o Jou asa winiriwo la maro ngomi minidodara ngini, so ngini lo nia dodara ifoloisi idogo de qaputuru la nimatekedodara moi de moika sidago lo nia dodara magena o bi nyawa yangoduka. 	 Het is onze grote wens dat de Here uw liefde voor elkaar en voor anderen zal laten groeien en overvloeien, net als onze liefde voor u.


Imaaka komagena sidago ona o goginita nosa de yowosa yomomanara gena, ona yahino. Ona gena manga sininga ma rabaka itemo, 'Igogou, ngone manena asa pamake ifoloi.' Ena momongo, ona yangodu o nyawa moi ka o pipi o salaka moi yamake. 	 De mannen die eerder waren komen werken, verwachtten daardoor dat zij veel meer zouden krijgen. Maar toen zij aan de beurt waren, kregen ze precies evenveel als de anderen.


Ona yasinoto magena nakoso o nyawa la kanaga manga edekati yabodito, de yasinoto magena manga uruno o uku asa isupu so manga lawangi gena yabodito. Komagena o nyawa nakoso manga edekati ona yabodito de yasinoto magena asa ka yatooma. 	 Als iemand probeert hen kwaad te doen, komt er vuur uit hun mond, waardoor hun vijanden worden verteerd. Zo zal ieder gedood worden, die hen kwaad wil doen.


Komagena so ma ngale ona magena Ngohi totemo, 'Ilaha! To Ngohi Ai dupa gena ona yamotewa, de yoholu Ai ngeko gena yamote.' 	 "Maar", zei God, "Ik keerde Mij van hen af, omdat hun hart altijd bij iets anders was dan bij Mij. Zij hebben nooit de wegen willen gaan die zij van Mij moesten volgen."


So o Yesus wotemo onaka, "Tosiade, maro o Sabat ma wangeka de nia duba moi itura o busuneku, done asa ngini niatide o busune ma rabaye de nisidola, ngaroko o Sabat ma wangeka? 	 Maar Jezus antwoordde: "Als u maar één schaap had en het zou op de sabbat in een put vallen, wat zou u dan doen? Het eruit halen natuurlijk!


Hika nigolo o Gikimoika, la o moi-moi magena upa idadi o alo ma orasika so isusa ngini niloqa. 	 Bid dat het niet in de winter gebeurt.


De lo ma binukali wileleleani magena yatago, de lo yangangapo de ona yatooma. 	 Weer anderen grepen de knechten van de koning en mishandelden hen. Sommigen zo erg dat ze stierven.


De o nyawa magena wosano kali, "O bobita maro o kia gena." Una wotemo, "Upa ngona notooma, upa ngona nosundali, upa ngona notosi, upa de o galaki ani dodiaoka gena ikokulai, 	 "Welke geboden?" vroeg hij. Jezus antwoordde: "U mag niet moorden. U mag geen overspel plegen. U mag niet stelen.


ma orasi ai sangisara ma rabaka de ai siri tamoku. Ai sangisara imatero maro ma orasi ngohi o Antiokhia ma kota, de o Ikonium ma kota, de o Listra ma kotaka, de o nyawa ona magena ilawangi so ngohi isisangisara. Duma ngohi ai sabari ilamo, de ngohi ai sangisara moi-moi qangodu magena ma rabano igogou ngohi asa o Jou woisisalamati. 	 Je weet hoeveel moeilijkheden ik heb gehad bij de prediking van het goede nieuws. Jij weet wat mij allemaal is aangedaan toen ik Antiochië, Iconium en Lystra bezocht; maar ik ben door alles heengekomen en de Here heeft mij bevrijd.


Ma orasi o Mahkamah Agama ma nyawa iise to ona manga demo magena, de ona ifoloi yatoosa so imatekefakati la tanu o bi rasulka magena yatooma. 	 De mannen van de Raad waren woedend en wilden hen doden.


Komagena lo o nyawa asa yobusengi ma wange Ngohi o Nyawa ma Duhutu tahino kali kanena o duniaka la Ai kuasa tasikelelo. 	 Zo zal alles zijn gewone gang gaan tot de dag dat Ik terugkom en door iedereen gezien word.


o Gikimoi Awi Tahuka una wowosa so o roti o Gikimoika isisusuba gena waqehe de waoqoka. Ena momongo, idadiwa nako pamote to ngone nanga agama ma bobita, cawali o bi imam aku o roti magena yaoqo. Duma o Daud waoqoka, de to una awi nyawa lo wahike so yaoqoka. 	 Hij ging de tempel van God binnen, nam de offerbroden, die alleen voor de priesters bestemd waren en at die met zijn mannen op.


Ma boboloi yosumbayang ma ngale o bi kolano de o bi nyawa ma binuka ipopareta. La nakoso ngone de nanga sininga igogou paaka itotiai maro kia o Gikimoi wodudupa de o nyawa aku yahoromati, de ngone nanga oho ma rabaka isanangi de isohi. 	 Bid zo ook voor koningen en alle anderen die een hoge positie hebben, opdat wij in rust en vrede mogen leven en de Here vrij in alles kunnen dienen.


O Gikimoi Una o sorogaka de ngone wonasikeleloka Awi doosa gena, kanaga o nyawa manga dorou moi-moi de o bi moi-moi Una wodudupawa de yaaka gena bilasu wafanggali de o dorou. O Yahudika ma nyawa yasowo ona magena manga dorou gena, o dodoto itotiai ma ngale o Gikimoi magena yafati la o nyawa upa yanako. 	 Vanuit de hemel straft God alle slechte, zondige mensen, die de waarheid niet willen accepteren.


Ona itemo, "Ilaha! Ngona Ani umuru o taungu moritoha lo yaado waasi, de Ngona notemo o Abraham nowikeleloka." 	 "U bent nog geen vijftig jaar en U hebt Abraham al gezien?" zeiden de Joden.


O wange he itumu de Awi muri yamogiowo de sinoto yahino itemo Unaka, "Baba! Sababu o riho manena imatingano, so nakoso qaloha, lebelaha o nyawa yadadala manena nasulo itagi o doku de o soa imakokadateka, la ona o ino imasari de lo o tahu la imasidodogu." 	 Tegen de avond kwamen de twaalf discipelen bij Hem staan en zeiden: "U moet de mensen nu toch laten gaan! Dan kunnen zij nog eten kopen en onderdak vinden in de dorpen en boerderijen in de omtrek. Want in deze verlaten streek is niets te krijgen."


Nakoso ngone nanga sidongirabaka la kanaga o nyawa nagoona yokakaya so manga oho ma rabaka manga kia naga moi lo ma kurangi ihiwa, de ngaroko yanako manga dodiao ma Kristus wipipiricayaka kanaga moi de manga kurangi ilamo, duma ona yoholu yagalusiri de yariwo, gena igogou ona magena manga sininga ma rabaka manga dodara o Gikimoika gena ihiwa. 	 Als iemand genoeg heeft om van te leven en ziet dat zijn broeder gebrek lijdt, maar zich verhardt en hem niet helpt, hoe kan Gods liefde dan in hem blijven?


Sababu ngone manena o dunia kasi, ngaroko Una powikelelo waasi, duma ma ngale Una powipiricayaka so aku powimote. 	 Door het geloof en niet door het zien, weten wij dat dit waar is.


O Pilatus wogiise o Yesus wosoneka, de una wohairani so una o nyawa wasulo itagi ma kapita wiaso la wisano, "Igogou, o Yesus Awi woma itola itekaka?" 	 Maar Pilatus kon niet geloven dat Jezus al gestorven was. Hij liet de dienstdoende officier roepen en vroeg hem ernaar.


Mia salam misidingo ngini nia bobareta idodoto ona yangoduka de lo kagena o bi nyawa ipipiricaya ona yangoduka. De o bi nyawa ipipiricaya o Italia ma daerano, ona magena kanaga isidingo o salam nginika tanu asa pomakamake. 	 Doe de groeten aan al uw voorgangers en aan de andere gelovigen. U ontvangt de groeten van de christenen in Italië.


Ngaroko o Gikimoika ani manara komagena, duma nomomi, sababu Ngohi todupa tomasimane ngonaka ma ngale tonisitatapu ngona asa Ai manara naaka de lo asa nosihabari o nyawa yangoduka, maro o kia ngohi tomasimane ngonaka o orasi manena de lo maro o kia o orasi ma simaka Ngohi asa tonisingangasu ngonaka. 	 Maar kom, sta op. Ik heb Mij aan u vertoond om u in dienst te nemen. U moet de mensen vertellen wat u vandaag van Mij hebt gezien en wat Ik u nog zal laten zien.


Ena momongo, ngomi miwingongano Una asa ngone o Israelka ma nyawa nanga saturuno wonapalako. O wange manena he o wange saange qabolo Una witoomaka. 	 Wij dachten nog wel dat Hij de Christus was, de bevrijder van Israël. Maar het is nu al de derde dag sinds ze Hem hebben gedood.


So kagena de o Petrus de o muri moili magena imajobo yotagi o boosuka. 	 Petrus en Johannes renden onmiddellijk naar het graf.


De ma boboloili gena tanu ngini ningodu magena nimatekedodara moi de moika, sababu nakoso ngini niaaka komagena de ngini asa nimatekerimoi gena ka igogou de itiai. 	 Waar het op aankomt, is dat u zich laat leiden door de liefde, want dan zal de Gemeente in volmaakte harmonie bijeenblijven.


O Yesus o ngopa ma ceceke moi waaso so isigokono to ona manga simaka, 	 Jezus riep een kind bij Zich en zette het midden in de kring. "Als u niet verandert en net zo wordt als de kinderen", zei Hij, "zult u nooit in het Koninkrijk van de hemelen komen.


De kagena o Antiokhiaka imasidiado, de o gogobu yatolomuno la isingangasu, dede o Gikimoi Awi kuasa kanaga onaka, so o moi-moi idadadi gena aku ona yaakaka de idodooha Una o ngeko wahike sidago o bi nyawa o Yahudika yasowo lo aku o Yesus iwipiricayaka. 	 Toen ze in Antiochië aankwamen, riepen zij de christenen bijeen en vertelden hun wat God allemaal had gedaan. God had nu ook niet-Joden de mogelijkheid gegeven in Jezus Christus te geloven.


Ngohi togolo o Gikimoi, Una wonasidoduduga so o sangisara gena aku pamoku, Una magegena lo tanu ngini winisiduduga ma ngale ngini aku niamote o kia o Yesus Kristus waaaka, so ngini moi-moi nia sininga ma rabaka aku imaketero. 	 Het is mijn vurige verlangen dat God, Die ons volharding en moed geeft, ervoor zal zorgen dat u een van hart en ziel Christus zult volgen.


Ngini maro ai kusi-kusi tososininga gena ngohi tolefo ngini kali, sababu o Gikimoi ngini gena igogou niwinakoka. Baba-babaka tolefo kali, sababu ma Kristus o orasi ma nonomasi wooho sidago o orasi manena, Una magena ngini igogou niwinakoka. O bi gohiduuruka tolefo kali, sababu nia sininga ma rabaka qaputuru, so o Gikimoi Awi demo nisigise nikaeli sidago o Iblis lo aku niodusuka. 	 Dus, kinderen, u kent de Vader. En vaders, u kent Christus, Die er vanaf het begin geweest is. En, jongelui, u bent sterk; houd vast aan wat God heeft gezegd; u hebt het van de duivel gewonnen.


Sababu ngini nianako igogou nagoona la kanaga o loha o kia bato yaaaka, ngaroko o gilalo eko o gilalowa, gena asa o Jou Gikimoi wafanggali de o loha. 	 U weet toch dat de Here u zal belonen voor alle goede dingen die u gedaan hebt, of u nu slaaf bent of vrij man.


So imatero de o kia naga isilelefo Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O nyawa nagoona la kanaga yodupa o giliri o kia bato isimane, de lebelaha ona magena isigiliri o kia naga o Jou waaakaka." 	 Zo staat het ook in de Boeken: "Als iemand zich toch op iets wil beroemen, laat hij zich dan beroemen op de Here!" (b)


So ngomi mimaqohaka miqasi so o Kauda ma gura ma ceceke moika mimasidutulu, so kagena de mia sangisaraka mia deru ma awa moi miatutuda gena bilasu misibane. 	 Op een zeker moment kwamen we in de luwte van het eilandje Clauda en daar lukte het met veel moeite de sloep aan boord te hijsen.


Duma nakoso magena ma sihino o Gikimoino, done asa niatogu niaakuwa. So done ma duuru asa niakelelo igogou o Gikimoi niwilawangi." O Gamaliel awi sitiari magena o Mahkamah Agama ma nyawa ona magena isigise de yaqehe qaloha, so imatekefakati upa ona yatooma. 	 Maar als ze van God komen, zult u er niets tegen kunnen beginnen. Dan loopt u gevaar tegen God Zelf te strijden."


Ma orasi o surati manena tolefo nginika, de ngohi ai sininga kanaga ipeleso de lo isusa sidago lo ai kongo itura. Ai ngale gena ngaroko upa he nia sininga tosipelesoli, duma ngohi tongongano ngini aku nianako to ngohi ai dodara nginika gena igogou ilamo. 	 Ik vond het vreselijk die brief te schrijven! Mijn hart brak en ik huilde van verdriet. Ik wilde u helemaal geen pijn doen, maar ik wilde u wel laten weten hoeveel ik van u houd.


Orasi manena o kia niahiri la ngone paaka Unaka." De yangodu itemo, "O Yesus de wisala!" De imatoore, "Bilasu Una wisosone!" 	 De mannen van de Hoge Raad schreeuwden allemaal: "Hij moet ter dood gebracht worden!"


Komagena ngini aku niaaka sababu ngini niopipiricaya to Ngohi Ai kuasa ma rabaka, so komagena de to Ngohi Ai ronga o kia naga ngini nigolo de magena tinijaji asa Ngohi taaka. La ma ngale Ngohi, Ai Baba Awi Ngopa gena, Ai kuasa ilalamo tasikelelo o nyawaka, so asa Una magegena lo wisimulia. 	 Wat u in mijn naam biddend vraagt, zal Ik doen. Want daardoor zal blijken hoe groot en machtig de Vader in Mij is.


Duma nakoso o nyawa nagoona la kanaga o bi moi-moi Una wosusulo gena yodupa yaaka, ona magena manga dodara o Gikimoika gena ma kuranig moi lo ihiwa. Komagena so ngone aku panako itiai ngone de Una pomatekerimoika. 	 Maar wie doet wat Christus van hem vraagt, is vol van de liefde van God.


wotemo, "O dududuka, o teoka, de lo o gota-gotaka gena upasi niabodito. Bilasu ngomi miqoma o Gikimoi Awi nyawa wasusuloka to ona manga bioko miacap kasi." 	 "Wacht! Breng nog geen schade toe aan de aarde, de zee en de bomen, want wij moeten eerst het zegel van onze God op het voorhoofd van Zijn dienaren drukken."


Ngohi totemo, igogou ngini maro to Ngohi Ai dodiaoka, sababu o bi moi-moi Ai Baba Awi ngale woidedemo Ngohika gena he qangodu tinisingangasu qabolo nginika. So o orasi manena Ngohi akuwa totemo ngini gena maro o gilalo ma manara qatubuso niaaaka, so nia tuangi manga edekati magena nianakowa. 	 Ik noem u niet langer slaven, want een heer neemt zijn slaven niet in vertrouwen. Maar Ik noem u vrienden, omdat Ik u alles heb verteld wat Ik van mijn Vader gehoord heb.


Ai dodiao tinidododara, ngohi tongongano ngone o bi nyawa yangodu padodara. Sababu o Gikimoi Awi dodara wonahike la ma ngale ngone aku pomatekedodara moi de moika. De lo o nyawa la nakoso kanaga de manga dodara o nyawaka, de ona magena igogou iqomaka idadi to Una Awi ngopaka de lo Una iwinakoka. 	 Vrienden, laten wij elkaar liefhebben want de liefde komt van God. Wie liefheeft, is een kind van God en kent God.


Ngomi miongongano la ngini moi-moi ningodu asa nikaeli niaaka komagena sidago ma dodoguka, la igogou o bi moi-moi o Gikimoino niongongongano gena qangodu ngini niamake. 	 Wij verlangen ernaar dat ieder van u tot het einde toe ijverig zal doorgaan, zodat het goede waarop u zo geduldig wacht, mag plaatsvinden.


Nakoso ngohi lo bilasu ai giliri ifoloi tosimane, de ngohi asa upa imaqe. Sababu ai giliri gena ma ngale o kuasa kiaka o Jou woihihike ngohika la ngini nia piricaya magena upa tasisa, duma ka tosiputuru. 	 Het lijkt misschien dat ik teveel opgeef over mijn gezag over u (gezag om u te helpen en niet om u pijn te doen) ik zal het echter wel waarmaken.


Woleleleani moi kanaga o pipi o guraci o cala motoha wamake, una magena wahino de o cala mogiowo wosigiliho ma tuangika wotemo, 'Tuangi, iqomaka o cala motoha noisidodogu ngohika. Nanano, maena ma dogo ena gena o cala motohali.' 	 De man die hij 5000 geldstukken had toevertrouwd, gaf hem er 25:10.000 terug. 'Meneer,' zei hij. 'Ik heb er 5000 bijverdiend.'


Manena gena o habari qaloloha o Yesus Kristus, o Gikimoi Awi Ngopa. 	 In dit boek wordt het goede nieuws van Jezus Christus verteld.


Kanaga o nyawa ma binuka o Paulus awi demo magena yopiricaya, duma o nyawa ma binukali ona yopiricayawa. 	 Sommigen werden inderdaad overtuigd door wat hij zei. Maar anderen geloofden hem niet.


Ma orasi imuura, de o nguuhi, de lo o paro qasosihilo asa o tahu magena yadahe, duma maena irubawa, sababu isigoko o sosoqe o teto qapoputuru ma qokuka. 	 Het kan regenen, er kan een overstroming komen en het kan stormen. Maar het huis blijft staan, want het heeft een goede fundering.


Komagena lo o balastengi ibitotolomu yahino o Yohaneska, la igolo ona waosi. De ona iwisano unaka, "Baba Guru, o kia bilasu miaaka." 	 Er kwamen zelfs tolontvangers (berucht om hun afzetterij (A)) die zich wilden laten dopen. "Meester, hoe moeten wij nu leven?" vroegen zij.


Una Awi demo gena qangodu ona wasingangasuka, gena o Gikimoi Awi Tahuka, kiaka o nyawa manga suba o pipi ma boruaku yongangado kagena ma dateka. O orasi magena imaaka gena, ngaroko o nyawa itemo done asa Una iwitago, duma to Una Awi sone ma orasi gena yaado waasi so magena yaaku waasi yaaka. 	 Dit zei Jezus terwijl Hij de mensen toesprak in het gedeelte van de tempel waar de collectekisten stonden. Hij werd niet gevangen genomen, omdat het Zijn tijd nog niet was.


Baba Gubernur minihohoromati, Salamati pomakamake. 	 "Aan Zijne Excellentie, gouverneur Felix:


Upa sidago o nyawa la kanaga manga manara ma sopo qatotorou gena ngini niamote, maro o bubutu ma rabaka itagi. Duma manga manara qatotorou magena ngini bilasu nisikelelo de to ngini nia manara qaloloha, maro o nita moi kagena o bubutu ma rabaka isiwa. 	 Doe niet mee aan de zinloze praktijken, die in de duisternis plaatsvinden, maar stel ze aan de kaak.


Komagena so Awi muri-muri yohairani de yotemo, "Wewe! O nyawa Una manena paramoi bai! O bi moi-moi qangodu sidago lo o paro de o moku-moku lo ka wisigise." 	 Het werd doodstil. De discipelen wisten niet wat ze zagen. "Wie is Hij toch?" vroegen zij zich af. "Zelfs de wind en de golven doen wat Hij zegt!"


Ona bilasu yopiricaya qaputuru o dodoto itotiai, kiaka o orasi manena o Gikimoi wosimaneka, de ona lo yaaka o manara o kia aku yanako magena itotiai. 	 Zij moeten oprechte volgelingen van Christus zijn.


O Epafras lo, una gena o nyawa moi nginino, una lo o Yesus Kristus Awi leleleani moi asa awi salam wosidingo nginika tanu nimakamake kali. Ma orasi ngini winisisumbayang gena, qangodu ma rabaka kanaga una awi sininga de ma buturuka wogolo o Gikimoika, tanu ngini asa o moi-moi o Gikimoi wodudupa gena qangodu aku nianako igogou, de o kia naga maro Una wodudupa komagena lo asa to ngini nia sininga ma dupa sidago lo niaaka itiai. 	 Epafras laat u ook groeten. Hij hoort bij u en is een goed dienaar van Christus Jezus. Hij spant zich echt voor u in door altijd vurig te bidden dat u sterke en volwassen gelovigen mag worden, die uitsluitend willen doen wat God van hen verlangt.


Qabolo de o Yesus de Awi muri-muri manga dodagi yadofa kali so ikahie o doku Yerusalemye. Una wotagi woqoqoma, de Awi muri-muri yototuuru de yamalo manga rohe qatora. De o nyawa yadadala imomote gena yamalo yamodo. Kagena de Una de Awi muri-muri imatingaka so womasingangasu onaka done o kia asa idadi Una masireteka. 	 Zij waren op weg naar Jeruzalem en Jezus liep voorop. De mensen die met Hem meeliepen, waren verbijsterd en bang. Jezus nam Zijn twaalf discipelen nog even apart. Hij vertelde hun wat Hem in Jeruzalem te wachten stond.


La ma kapita wodedemo o Pilatuska, "Igogou," de o Pilatus o Yusuf wisimaha o Yesus Awi sone ma bake magena waaho. 	 Die zei dat Jezus inderdaad al was gestorven. Toen kreeg Jozef toestemming het lichaam mee te nemen.


So to ngone nanga rohe o dunia manenaka gena tosiade-ade imatero maro o dadaru, kiaka ma nonomaka de pomasidododogu. Nakoso o dadaru magena ibiauka, de done o tahu qaloloha asa paaka. Komagena lo ngone nanga rohe, nakoso isone, de ngone panako done o sorogaka de o rohe qamomuane gena o Gikimoi asa wonahike ngoneka, kiaka o dunia ma nyawa manga gia isiaaka qasowo de ka sidutu ikokakali. 	 Wij weten dat als ons lichaam sterft, wij een nieuw huis in de hemel krijgen, waar wij altijd mogen wonen. Dat is een huis door God gemaakt en niet door mensen.


Ngone popiricaya igogou ma orasi o Yesus wosoneka, de o Gikimoi asa wisioho kali. Mutuwade ngone lo popiricaya o nyawa nagoona o Yesus iwipiricayaka la isone, ona magena done asa o Gikimoi wasioho kali de lo o Yesus watolomu so ona wangaho. 	 Want omdat wij geloven dat Jezus na Zijn dood weer levend is geworden, geloven wij ook dat God de gestorven christenen met Christus zal laten terugkomen.


So ma orasi awi pareta o Gikimoi wahoika. de o Daud witide kali la una wodadi to ona manga kolano. De ma ngale una magena o Gikimoi wotemo komanena, 'Ngohi towinakoka o Daud o Isai ma ngopa una igogou Ngohi towidupa, una magena Ai sininga ma dupa gena qangodu asa waaka.' 	 Maar na veertig jaar zette God hem af en gaf hun een nieuwe koning, David, een man naar Zijn hart. 'Ik heb David, de zoon van Isaï, gevonden', zei Hij, 'een man naar mijn hart, die altijd zal doen wat Ik hem vraag'.


Duma kanaga ngini nia sidongirabaka la nakoso o nyawa manga siningaka de o nyawa yalalago asa yaholu de yadoosa ifoloi, de manga dupa gena ma ngale ka ona masirete imasihie de foloisi imasilamo de o nyawa ma binuka, upa lo o nyawa ona magena yotemo, "Ngohi manena o nyawa tococawaro moi." Nakoso manga bicara komagena, ona magena asa ka yokulai so yamotewa o dodoto itotiai. 	 Maar als u door jaloezie en ruzie vol wrok zit, kunt u zich nergens op beroemen; dan zou u de waarheid geweld aandoen.


De upa nia sininga ma rabaka itemo una magena ngini niwilawangi, duma ngini bilasu una magenaka niwiaka maro nia dodiao moi la niwisidapano. 	 Behandel hem niet als een vijand, maar als een broeder die gewaarschuwd moet worden.


Qabolo de Una magena kanaga o roti waqehe so Awi sukuru watide o Gikimoiye. Qabolo de o roti magena watepi-tepi de to Una Awi gia, de gila-gila Awi muri-murika wasitoku de wotemo, "Manena to Ngohi Ai rohe ((ma ngale ngini gena tinihikeka. Magena niaaka maro o sosininga moi Ngohika." 	 Daarna nam Hij een brood, dankte God ervoor, brak het in stukken en gaf het Zijn discipelen. "Dit is mijn lichaam dat voor jullie wordt gegeven", zei Hij. "Eet het ter herinnering aan Mij."


De o Daud ma baba gena o Isai, o Isai ma baba gena o Obed, o Obed ma baba gena o Boas, o Boas ma baba gena o Salmon, o Salmon ma baba gena o Nahason, 	 de vader van David was Isaï; de vader van Isaï was Obed; de vader van Obed was Boaz; de vader van Boaz was Salma; de vader van Salma was Nahasson;


Ngini o gogobu kadoka o Tesalonikaka, o Baba Gikimoi de o Jou Yesus Kristus manga nyawa ipipiricaya. Ngomi, Paulus, de Silwanus, de lo Timotius o surati manena minisidingo nginika. Ngomi migolo o Gikimoi nanga Baba de o Jou Yesus Kristus tanu inidogo nginika o laha ifoloi, la nia sininga yaaka so foloisi isanangi. 	 Van: Paulus, Silvanus en Timotheüs. Aan: De gemeente in de stad Thessalonica, aan allen die horen bij God de Vader en de Here Jezus Christus. Wij wensen u genade en vrede toe.


O orasi magena muna mopanyake qatubuso so mosoneka. So miosi qaboloka, de imisidola so mihado kadaku o ngihi iqoqokuka. 	 Zij werd in die tijd ziek en stierf. Nadat men haar gewassen had, werd zij in een kamer op de bovenverdieping gelegd.


De nako ngini nia sano-sano ma ngale o ino la kanaga isisuba o serika gena, ngohi tosango komanena. Igogou, ka idadi ngone potemo panakoka o Gikimoi Una magena ka womatengo de o bi giki ma somoa moili gena ihiwa. Ngaroko komagena, nakoso potemo ngone o kia naga moi ka panako qaloha, de magena ngone aku pomasihieka. Duma nakoso padodara, de nanga sininga ma meta cawali de o dodara ma ngale o nyawa manga sininga aku posiputuru. 	 Als het gaat om voedsel dat aan afgoden geofferd is, weten wij precies wat wij daarmee moeten doen. Maar van weten alleen wordt u eigenwijs. De liefde van God maakt u wijs.


So wanako qangoduka magena, de o Petrus wotagi ongo Mariaka o Yohanes, iwisiaso lo o Markus, ma awa ami tahuka. Kagena o nyawa yadala imatolomuno so isumbayang. 	 Hij dacht even goed na en ging toen naar het huis van Maria, de moeder van Johannes Markus. Daar waren veel christenen bijeen om te bidden.


Duma o guru agama una magena wodupawa wisisala de awi siningaka wotemo awi gogoho ibolowoka. Komagena so wotemo, "Duma o nyawa maro nagoona ai dodiao la bilasu tadodara." 	 De man voelde zich aangesproken. Om zich te rechtvaardigen, vroeg hij: "Wie is eigenlijk mijn medemens?"


Duma isusali nako potemo de o haku o nyawano." Ona yamodo poli upa sidago o nyawa yadadala yatoosa, sababu ona itemo o Yohanes una magena o nabi moi. 	 Maar we kunnen ook niet nee zeggen, want dan krijgen we last met de mensen. Die zijn er allemaal van overtuigd dat Johannes de Doper een profeet was."


Sababu o Epafras una magena ngohi towinako igogou ma ngale ngini de ona igogoge o Laodikia de o Hierapolis ma bi dokuka gena, una kanaga womanara qaputuru de lo wokaeli. 	 Ik ben er getuige van dat hij erg veel moeite voor u doet en vurig voor u bidt en ook voor de gelovigen van Laodicea en Hiërapolis.


O kuasa magena imatero maro Ai Baba Awi kuasa Ngohi tamake, so maro Ngohi, komagena lo o kuasa magena tahike onaka. 'Una asa o bi bangsa wapareta ona gena wasidipito, maro o bi boso o tonano Una wapolote de wasisa.' 	 Hij zal met een ijzeren staaf over hen regeren; zij worden verbrijzeld als bros aardewerk. Dat is de macht die Ik ook van mijn Vader gekregen heb.


Mobabalo moi nakoso ami ronga isingosa qabolo ibabalo ma gegeto ma bukuka la ngone popipiricaya pomiriwo, muna magena bilasu ami umuru he o taungu moributanga eko ifoloi, de lo bilasu muna mokawi asa ka ma moi. 	 Een weduwe, die bijzonder werk in de gemeente wil doen, moet tenminste zestig jaar zijn en mag haar man niet ontrouw zijn geweest.


Magena de o Yesus o nyawa wopipilo una magena iwituda so wisisupu o doku ma duduka. La o Yesus to Una Awi kibi wisipurai awi lakoko de Awi gia wosipaqa de wisano, "Nomasigeleloka?" 	 Hij pakte de blinde man bij de hand en nam hem mee buiten het dorp. Hij spuugde hem in de ogen, legde Zijn handen erop en vroeg: "Ziet u al iets?"


So nakoso niise o habari ma ngale o kudoti de lo o gangamo isigoko gena, upa lo nimodo. O moi-moi magena bilasu idadi iqoma, duma upa nitemo magena o dunia ma dodogu ma orasi imasidiadoka." 	 Wanneer jullie horen over oorlogen en opstanden, raak dan niet in paniek. Die dingen moeten wel gebeuren, maar het einde komt dan nog niet.


Sababu o beseso moi-moi, kiaka o Jou Yesus womisiputuru la aku minidotoka gena, ngini nianako qaboloka. 	 U weet toch wel dat wij u in opdracht van de Here Jezus dit duidelijk hebben verteld?


De kagena ma Kristus gena foloi wolamoli de o bi kolano, eko o bi gurumi, eko lo yangodu nagoona bato ikokuasa de ipopareta, so bai o orasi manenaka de lo o orasi ma simaka, to Una Awi kuasa gena ifoloi ilamo de o bi kuasa ma somoano. 	 Nu is Hij hoog verheven boven elk gezag, elke macht, kracht en regering, boven alles waarvoor men respect heeft; niet alleen in deze wereld, maar ook in de wereld die komt.


wotemo, "Baba, ngohi ai leleani moi kadoka ai tahuka wopanyake. Una wolugaka so ka woidusa, de waakuwa wotagi so foloisi wisiri." 	 Hij vertelde dat zijn knecht verlamd in bed lag en verging van de pijn. Hij vroeg of Jezus er iets aan wilde doen.


Sababu ngini bilasu niososininga de niamote o Jou Gikimoi Awi nabi iqoqoma, ona magena lo asa o sangisara ma rabaka de manga sabari ilamo. 	 Neem een voorbeeld aan de profeten, die namens de Here hebben gesproken. Als zij slecht behandeld werden, lieten zij het over hun kant gaan.


So kagena de una o nyawa yadadala manga sininga wosimote so o Barabas wisisupu de wihike onaka. De una wasulo awi prajurit-prajuritka ma ngale o Yesus wingangapo, qabolo de gila-gila Una wisidoa onaka la iwisidasangahadi. 	 Pilatus gaf opdracht Barabbas vrij te laten. Hij liet Jezus met een zweep afranselen en daarna wegbrengen om gekruisigd te worden.


De o nyawa yatumudingi magena yatota o bi rasulka, la manga gia yahado yatumudingiku de isumbayang ma ngale o gogobu manga oho ma manara gena yaaka. 	 De mannen werden aan de apostelen voorgesteld. Die baden voor hen en legden de handen op hen.


Duma Una Awi ngale gena Awi rohe masirete wositero maro o Gikimoi Awi Tahu. 	 Maar Jezus sprak niet over de tempel! Hij bedoelde Zijn eigen lichaam.


So o Yesus Awi ade-ade wadedemoka, de Una woqoqoma manga simaka wotagi wokahika o Yerusalemka. 	 Nadat Hij dit verhaal had verteld, ging Jezus met Zijn discipelen verder naar Jeruzalem.


De lo ngaroko o nyawa ngomi mia ronga ma dorou yogaka, duma ngomi gena de mia demo qaloha la miagolo de miabaja. Komagena o dunia manenaka ngomi midadi imatero de o remo, sidago lo o orasi manena ngomi iminano koloko o sapi ma iho. 	 wij blijven vriendelijk als over ons wordt geroddeld. Wij zijn het afval van de wereld geworden, het uitschot. En daar lijkt geen verandering in te komen.


Ona yabui ma ngale yafanggali de o dorou ma boboloi ona magena ka cawali yosininga manga rohe ma dupa masirete, ena gena manga nyafusu ma dorou yamote so manga sininga qafaja de lo o nyawa yangodu ipopareta gena yasiceke. O guru ikokulai ona magena imacaralamo ifoloi de ibarani so ipopareta o sorogaka gena yasibicara qatorou. 	 Dat laatste geldt vooral voor hen die zich aan hun zwoele hartstochten overgeven, voor hen die trots en eigenzinnig zijn, die zich van enig gezag niets aantrekken en zonder blikken of blozen met geestelijke machten durven te spotten.


De lo nanga dodiao o Yesus iwipipiricayaka upa sidago ona manga oho magena ma faida ihiwa, so bilasu imadoto la o manara qaloloha yodupa yaaka igogou, ma boboloi o nyawa isususa yariwo. 	 Onze mensen moeten leren anderen te helpen; dat zal hun leven vruchtbaar maken.


So Una wimakeka, de ona o Yohanes awi sano gena widedemo Unaka itemo, "Baba, idodooha Ngona gena igogou o Salamati ma Kolano ngomi miwidodamaha, kiaka o Gikimoi womijajajika, eko ngomi bilasu o nyawa ma somoa moili miwidamaha." 	 "Jezus, bent U het op wie wij hebben gewacht? Of moeten wij uitkijken naar iemand anders?"


So una o sone ma bake magena waqeheka la de o baro qaaare wosisangika, qabolo de wapoosu o boosu moika, kiaka qamomuanesi yaaka o teto ma rabaka de o sone ma bake moi lo waasi yapoosu. 	 Nadat hij het lichaam van Jezus van het kruis had afgenomen, wikkelde hij het in een lang stuk linnen. Daarna legde hij het in een nog niet eerder gebruikt graf, dat in de rotsen was uitgehakt.


De o Gikimoi Awi kuasa o bi rasulka, o orasi isigeto-geto asa o nonako ihahairani yaaka foloi idala so o nyawa yangodu yohairani ka icarawa poli. 	 Iedereen was vol ontzag voor de wonderen en tekenen die de apostelen deden.


Sababu o Yohanes Wooosi una magena o ngeko ibobolowo gena winidoto nginika, duma ngini una niwipiricayawa. Ngaroko komagena, o balastengi itotolomu de lo isusundali de manga rohe imasiiija, ona magena una iwipiricaya. De ngaroko ma ngale ona manga piricaya gena ngini nianako qaboloka, duma ngini gena kanaga niholu nia sininga niatagali de lo niholu una niwipiricaya." 	 Want Johannes de Doper heeft verteld hoe u het met God in orde kunt maken. Maar u hebt hem niet geloofd. Het waren juist de oplichters en hoeren die hem wèl geloofden! Hoewel u dat zag, hebt u niet gedaan wat Johannes zei. U wilde hem gewoon niet geloven."


Iqomaka, ngomi ma ngale o Yesus minidoto qabolo nginika, de ngini lo o Gurumi Qatetebi niwimakeka, de lo o habari qaloloha ngini niopiricayaka. Duma o orasi manena naga de ngohi tanakoka ngini kanaga ma ngale o Yesus ma somoali, o nyawa inidodoto gena, nisanangi so niaqehe qaloha. De ngini lo nimasidailako niaqehe qaloha o kuasa ma somoali de lo niopiricaya o habari ma somoano. 	 U bent veel te goedgelovig. Zelfs als iemand u een heel ander beeld van Jezus geeft dan wij, gelooft u hem. Als iemand aankomt met een andere geest dan de Heilige Geest, Die u hebt ontvangen, of met een ander evangelie, dan accepteert u dat zomaar.


Ma ngale o Yakub awi piricaya so ma orasi he yadangade wosone, de o Yusuf awi ngopa yasinoto wasigolo o Gikimoika la to Una Awi laha idogo, so una awi didikika womasigocoho de wosuba o Gikimoika. 	 Omdat Jakob op God vertrouwde, zegende hij kort voor zijn dood de twee zonen van Jozef. Leunend op zijn stok, boog hij vol ontzag voor God.


So kagena de ona imaginano unaka, de o Petrus wotemo, "Nominano ngomino!" 	 Zij keken hem aandachtig aan en Petrus zei: "Kijk ons aan!"


Kagena de o bi nyawa manga dorou asa foloi idogo, sidago lo yadala yaaku kawa imatekedodara. 	 Er zullen veel valse profeten komen. Ze zullen velen op het verkeerde spoor brengen.


Nakoso niakelelo itoori de lo iboboko, magena inisinonako o ogo ilalamo idumuka. 	 Wanneer je de blaadjes ziet uitkomen, weet je dat het bijna zomer is.


Qabolo de Ngohi asa tatemo o bi nyawa Ai gubalika, 'Nitagi kasi, ngini gena Ai Baba winikukutuku. Niahika bato nia riho o uku ma sora ikokakali kagena ma rabaka, kiaka wosidodailako qabolo ma ngale o Ibliska de lo awi malaikat-malaikat wimomote. 	 Daarna zal Ik tegen de mensen aan mijn linkerhand zeggen: 'Weg jullie, vervloekten! Naar het eeuwige vuur dat voor de duivel en zijn trawanten bestemd is.


Ngohi togolo o Gikimoi nanga Baba de o Jou Yesus Kristus tanu inidogo nginika o laha ifoloi, la nia sininga yaaka so foloisi isanangi. 	 Ik wens u de genade en de vrede toe van God, onze Vader, en van onze Here Jezus Christus.


So ma orasi ona yahino imasidiado, de o Paulus wotemo onaka, "Ai dodiao nipipiricaya, ngini ningodu nianako o orasi ma nonoma ngohi o Asia ma daeraka tomasidiado sidago lo ma orasi ngohi tinidongosaku gena, idodooha ai oho de ai manara to ngini nia sidongirabaka. 	 zei tegen hen: "U weet hoe ik onder u heb geleefd; hoe ik vanaf de eerste stap die ik in Asia zette,


So o Yahudika ma nyawa ipipiricaya o Yopeno o Petrus wimomote, ona yangodu yohairani icarawa, sababu igogou o Gikimoi Awi Gurumi Qatetebi lo wahike ngaroko ona o Yahudika ma nyawa yasowo. 	 De Joodse volgelingen van Jezus, die met Petrus waren meegekomen, waren verbaasd dat de Heilige Geest ook over mensen van een ander volk was uitgegoten.


Awadede! O kiaso o orasi manena naga de ngohi o bi moi-moi itotiai tinisingangasuka, de ngini o orasi manena nitemo ngohi gena maro to ngini nia lawangi moi. 	 Ben ik, omdat ik u de waarheid heb gezegd, opeens uw vijand geworden?


"Done ma orasi asa imasidiado, de o bi moi-moi kagena niakokelelo qangodu magena asa iruba de ituraba, so o tahu-tahu magena ma teto o ngai moi lo asa imalapangawa de o teto ma somoa." 	 Maar Jezus zei: "Er komt een tijd dat al deze dingen die jullie zo mooi vinden, vernietigd worden. Geen steen zal op de andere blijven. Er zal niets van overblijven dan één grote puinhoop."


O Sabat ma wangeka de Una wodoto o puji ma tahuka. Kagena o Nazaret ma nyawa yadala yoise to Una Awi dodoto de ona yohairani so itemo, "Nagoona widoto so to Una Awi pade de Awi cawaro maro komagena. De to Una Awi kuasa kiano wamake so aku waaka o nonako ihahairani. 	 De volgende sabbat ging Hij naar de synagoge en nam daar het woord. Iedereen was hoogst verbaasd. "Waar heeft Hij dat allemaal vandaan?" vroeg men elkaar. "Hoe komt Hij aan die wijsheid? En hebben jullie gezien wat voor wonderen Hij doet?" Ze kwamen er niet over uitgepraat.


Qabolo de o malaikat magena itemo unaka, "Ani baju nomasitiba de ani capato ma gumi napiliku." Gila-gila o Petrus waaka, so qabolo de o malaikat magena itemo kali, "Ani juba nomasitiba la nahino ngohi noimote." 	 De engel zei tegen hem: "Maak uw riem vast en doe uw sandalen aan." Petrus deed het. "Sla nu uw mantel om en kom mee", zei de engel.


So komagena imadadi de o nyawamoi-nyawamoi kiaka o kaya o duniaka imadolomu de yadiahi, duma o kaya kanaga o Gikimoi Awi simaka asa imasidailakowa de imadiahiwa." 	 Zo gaat het met iemand die altijd maar meer wil hebben, maar in Gods ogen een armoedzaaier is."


De ngini manena nidadi to Ngohi Ai dodiaoka, nakoso igogou o kia naga tinisusuloka gena niodupa niaaka. 	 U bent mijn vrienden als u doet wat Ik zeg.


Ai dodiao nipipiricayaka, idodooha o Gikimoi wojaji o Abrahamka gena hika ngini ngohi tinisikelelo. Hino la ngone posiade-ade de positero maro o kia naga moi de o orasi isigeto-geto asa idadika. Nakoso o nyawa yasinoto de kanaga ma ngale o kia naga moi gena imatekekajajika de lo o jaji magena isitatapu lo qaboloka, ngaroko ona magena ka o nyawa, duma o nyawa nagoona bato yaakuwa o jaji magena yasisa eko lo o jaji magena yatagali. 	 Broeders, ik neem maar eens een voorbeeld uit het dagelijkse leven. Als twee mensen een overeenkomst sluiten en die bekrachtigen, kan niemand daar iets aan veranderen of toevoegen.


Nakoso o dodiao moi la womomanarawa o moi-moi iqoqoma ngomi mialefoka gena woholu wosigise, una magena bilasu ngini o nyawa yadadala manga simaka de nisingangasu la ona yanako. Ma ngale upa he iwidodiaoli, so wanako una asa de awi maqeka. 	 Als iemand niet luistert naar wat wij in deze brief zeggen, moet u hem als ongehoorzaam bestempelen en links laten liggen om hem te laten voelen hoe fout hij is.


Ena gena, nakoso ngini la kanaga o kia naga Ngohi tinisusulo gena niodupa niaaka, de ngini magegena igogou Ngohi nidodara. De Ai Baba lo asa ngini winidodara, de Ngohi lo tinidodara de asa tomasimane nginika." Komagena Una wadedemo onaka. 	 Als iemand Mij gehoorzaamt, blijkt daaruit dat hij van Mij houdt. Wie van Mij houdt, zal ervaren dat mijn Vader ook van hèm houdt. Ik zal van hem houden en hem duidelijk laten zien wie Ik ben."


De o nyawa wimomote gena yosango, "Una o Yesus, o nabi moi o Nazaretno o Galilea ma tonaka." 	 De mensen die met Jezus waren meegekomen, antwoordden: "Dit is Jezus, de profeet uit Nazareth in Galilea."


"Baba Guru, o bobita o Musa walelefo ma ngale ngone inangoduka, nakoso yanau moi la wosone de o ngopa wamake waasi, bilasu ma nongoruku asa womikawi kali ma ria ma balo muna magena, la o ngopa yamake de o ngopa magena wisikagena imatero de ka ma ria wososone awi buo. 	 Zij zeiden: "Meester, in de boeken van Mozes staat: 'Als een man sterft en zijn vrouw zonder kinderen achterblijft, moet zijn broer met haar trouwen om haar namens zijn overleden broer kinderen te geven.'


De kanena o dodiao ipipiricaya yangodu manga salam idala yosidingo nginika. De lo nia salam de nia siboso lo tanu nimatekesidiado o nyawa moi de o nyawa moika. 	 Alle broeders groeten u. Groet elkaar als broeders, warm en hartelijk.


De ona isango itemo, "Kanaga ma binuka itemo o Yohanes Wooosi, de ma binukali itemo o ma nabi Elia, de o nyawa ma somoali itemo Ngona o nabi iqoqoma moi so kanaga wooho kali." 	 "Sommigen zeggen dat U Johannes de Doper bent", antwoordden zij. "Anderen Elia of één van de oude profeten die uit de dood is teruggekomen."


Qabolo de takelelo o malaikat moili o sorogaku woutili. Una wikuasa ilamo, de to una awi nita ileto-leto sidago lo o duniaku yodisiwa. 	 Daarna zag ik een andere engel uit de hemel naar beneden komen. Hij had grote macht en de aarde werd door zijn glans verlicht.


Duma o cawaro moi tosihohabari gena kanaga o Gikimoi Awi cawaro. Magena o nyawa o orasi iqoqoma-qomaka o Gikimoi wasimane waasi, duma ma orasi o dunia wosidadi waasi de Una kanaga wositatapu iqomaka done ngone wonasimulia. 	 Wat wij zeggen, is Gods wijsheid die tot nu toe verborgen is geweest. Voor het begin van de wereld had Hij Zijn plan al klaar om ons in de heerlijkheid te brengen.


Ma nonomaka o Abraham ma ngopa yanau gena o Ishak, o Ishak ma ngopa yanau o Yakub, de o Yakub ma ngopa yanau gena o Yehuda de lo awi gianongoru. 	 Abraham was de vader van Isaäk; Isaäk de vader van Jakob; Jakob de vader van Juda en zijn broers;


Duma ona ifoloi wigegego bilasu o Yesus iwisidasangahadi, sidago ma duuruka de ma ngale imatotoore so ma sopo magena ona aku yamake. 	 Maar zij bleven schreeuwen dat Jezus moest sterven. Zij hielden gewoon niet op.


De lo ileleani ona magena bilasu manga manara yatailako kasi, la nakoso manga dorou moi lo ihiwa, de asa aku ona magena yatide idadi o nyawa ipipiricayaka manga leleani. 	 Voordat zij als helper worden aangesteld, moet eerst blijken of zij er wel geschikt voor zijn. Als er niets op hen valt aan te merken, mogen zij helpers worden.


O wange kanaga de ma loha moi, de o ngoosa lo kanaga de ma loha moili. De o ngoma-ngoma kanaga lo de ma loha moi kali, de o ngomamoi-ngomamoi gena kanaga de ma loha ipaparamoi. 	 Zon, maan en sterren hebben een verschillende helderheid; en ook de sterren onderling verschillen in lichtsterkte.


Nako komagena, de ngini ningodu niaaku o Gikimoi Awi demo moi de moika niasingangasu, la ma ngale ngini ningodu aku niapipiricaya o dodoto niaqehe de lo nia sininga moi-moika aku nisiputuru. 	 Als het zo gaat, komen allen die woorden van God kunnen doorgeven aan de beurt. Daardoor zullen alle aanwezigen iets leren en bemoedigd worden.


So una de awi rarari qadodoto magena wotagi wouti de wosiwewa la o anggur o duniaka qangodu waredi de watolomuka, de wosipaka o anggur isiteteho ma bosoku. O anggur yateteho ma boso ilalamoku ma ngale gena o Gikimoi Awi doosa kanaga o nyawa la de manga dorouka ona magena wasisangisara. 	 En de engel zwaaide met zijn sikkel over de aarde en haalde de wijnoogst binnen. Hij gooide alle druiven in de grote wijnpers van Gods toorn, die buiten de stad stond.


So o toka magena itagi o bi kolano yangodu yatolomu o riho moika isigronga o Harmagedon, gena o Ibrani manga demo. 	 En de drie geesten brachten de koningen en hun legers bijeen op de plaats die in het Hebreeuws 'Armageddon' heet.


La de o Yesus woise, de ka wotemo o Yairuska, "Upa ani sininga itura, de nopiricaya bato done ani ngopa asa miloha kali." 	 Jezus hoorde wat er was gebeurd en zei tegen de vader: "Wees niet bang! Heb vertrouwen in Mij, want het meisje zal weer helemaal gezond worden."


So o ngopeqeka muna magena moloqa mokahika o tona ibobeleuka. O riho magena kiaka o Gikimoi wosidailako iqomaka ma ngale muna mipalihara ma deka o wange 1,260. 	 De vrouw vluchtte de woestijn in, waar God een schuilplaats voor haar had. Daar zou zij 1260 dagen lang verzorgd worden.


Ma orasi ngone ka poohosi gena, imatero maro o wange itumu waasi. So Una Ngohi woisusuloka la tahino, to Una Awi manara magena bilasu paaka. Sababu done posone gena, imatero maro o bubutu ma orasi yahino ituuruno, so o nyawa nagoona bato yaaku kawa yomanara. 	 Zolang het dag is, moeten wij doen wat God ons opdraagt. Als de nacht komt, kan niemand meer iets doen.


"Baba, nakoso kamagena de tanu Ngona nomihike o roti magegena." 	 "Here", zeiden zij. "Dat brood willen wij altijd wel hebben."


To Una Awi gia ma girinaka wacohono o bi ngoma ngai tumudingi, de Awi uruno isupu o sumarangi moi ma doto sinotoka. De Una Awi bio gena ileto de ma leto ma buturu magena maro o wange itotiai. 	 In Zijn rechterhand hield Hij zeven sterren; uit Zijn mond kwam een scherp, tweesnijdend zwaard en Zijn gezicht straalde en schitterde als de felle zon.


O orasi magena Una de ikokoora yasinoto yasidasangahadi ka o wange moi, so moi Una Awi girinaka de moili Awi gubalika. 	 Tegelijk met Hem werden twee misdadigers gekruisigd, de een links en de ander rechts van Hem.


Nakoso o wange moi una lo o dorou waaka ngonaka, nagala sidago wosipara ma tumudingi, de o orasi magena moi-moi una wamalo so wahino wogolo upa ani sininga ikurangi, gena ngona bilasu una nowisiapongu." 	 Zelfs als hij zeven keer per dag tegen je zondigt. Als hij je telkens komt zeggen dat het hem spijt, moet je hem telkens opnieuw vergeven."


Duma o malaikat magena itemo, "Upa nimodo! Sababu ngohi tahino tinisingangasu o habari qaloloha moi nginika, kiaka o more de o nali ma ngale o nyawa yangodu o duniaka. 	 "Wees niet bang", zei hij, "want ik breng u het mooiste nieuws dat u ooit hebt gehoord. Het is groot nieuws voor het hele volk.


So igogou ngini bilasu nia gogoho ma manara iqoqomaka gena niaaka kawa de niaumoka, so nitodamato kawa. Lebelaha o kia naga itotiai gena niadedemo o nyawaka, sababu ngone inangodu maro ma Kristus Awi rohe gena kanaga pomarimoika, so bilasu pomatekekokiriwo. 	 Houd op met liegen. Vertel elkaar de waarheid, want wij horen bij elkaar en zijn delen van hetzelfde lichaam.


Ngohi togolo tanu o Gikimoi asa Awi laha foloi winidogo de waaka so to ngini nia sininga ma rabaka foloi isanangi, sababu o Gikimoi de lo o Yesus nanga Jou gena igogou ngini nianakoka. 	 Het is mijn grote wens dat u God en onze Here Jezus Christus steeds beter leert kennen. Dan zult u gelukkig worden en Zijn genade en vrede ervaren.


la miwisulo o Timotius wotagi wakahika nginika. Una magena mia dodiao o Yesus wipipiricaya de o Gikimoi wileleleani so o habari ma ngale ma Kristus wosihabari. De una miwisulo la wakahika nginika ma ngale nia sininga wosiputuru. So ngini ma Kristus niwipiricaya foloisi qaputuru, 	 en onze broeder Timotheüs naar u toe te sturen. Hij is een medewerker van God in de verbreiding van het goede nieuws van Christus. Ik heb hem gevraagd u te versterken en te bemoedigen


Sababu ma ngale ma peqeka o Jou Yesus mowipiricayaka so ami roka, ngaroko wopiricayawa, duma una magena o Gikimoi asa winano qaloha. Komagena lo ma ngale ma roka o Jou Yesus wipiricayaka so awi peqeka, ngaroko mopiricayawa, duma muna magena o Gikimoi asa wominano qaloha. Nako komagenawa, de igogou to ona manga ngopa o Gikimoi asa ka wanano qatorou, imatero maro o nyawa ipipiricayawa manga ngopa. Duma to ngini nia ngopa magena igogou o Gikimoi asa wanano qaloha, sababu manga dodihimo imatengo kanaga de manga piricayaka. 	 Want de ongelovige man is voor God apart gezet, omdat zijn vrouw een gelovige is; en de ongelovige vrouw is voor God afgezonderd, omdat haar man een gelovige is. Anders zou u ook geen contact met uw kinderen mogen hebben. Maar nu zijn zij door God afgezonderd.


Kagena de wokakaya una magena wotemoli, 'Nako komagena, baba, ngohi togolo tanu ngona o Lazarus nowisulo la una wotagi ai baba awi tahuka, 	 Daarop zei de rijke man: 'Vader Abraham, ik smeek u Lazarus dan naar het huis van mijn vader te sturen,


To ngohi ai demo gena itiaika, ngohi itodamatowa. O Jou Yesus ma Baba, gena o Gikimoi, Una magena wanako bai! Hika Awi ronga posilamo ka sidutu ikakali! 	 God, de Vader van onze Here Jezus Christus, Die voor altijd alle eer toekomt, weet dat ik de waarheid spreek.


Sababu nakoso ngone la inatodoosa gena, o moi-moi o kia itotiai maro o Gikimoi wodudupa magena poholu paaka. 	 want door kwaad te worden, kunnen wij Gods doel niet bereiken.


So ona itemo, "O kia bilasu ngone paaka o nyawa yasinoto magenaka. O bi nyawa o Yerusalemka igogoge yangodu yanakoka ona yaaka o nonako ihahairani manena foloisi ilamo. So ngone lo akuwa potemo magena ikulai. 	 "Wat moeten wij met deze mannen doen? Wij kunnen er niet omheen dat zij een groot wonder hebben gedaan.


Duma ka o nyawa moi lo yaakuwa Una iwisango. 	 Ze wisten niet wat ze moesten antwoorden.


So o bi prajurit o Yesus wingaho ma gubernur awi mahkamah ma riho o kadato ma rabaka, de awi baru-baru qangodu imatolomu o Yesus iwisigilolino. 	 Zij namen Hem mee naar de binnenplaats van de burcht en riepen het hele bataljon bijeen.


Sababu magena ma ngale ngohi maro Awi dagali moi so tosingangasu o nyawaka, sidago ngohi kanaga ipiliku o bui ma rabaka. So tanu ngohi nisisumbayang Unaka la igogou ngohi tasingangasu gena tomatoguwa. 	 Als gezant van de Here zit ik hier geboeid in de gevangenis. Bid daarom dat ik onbevreesd zal zeggen wat ik zeggen moet.


Ngaroko komagena niaaka, duma ngini o orasi manena o Gikimoi winisiputuruka, so upa niodupali o dorou niaaka kali de lo nidadi maro to Una Awi gilalo masirete winipopareta. So ngini gena nia sopo qaloloha aku niamake, de ma ngale nidadi maro o Gikimoi Awi nyawa masirete sidago lo o oho ka sidutu ikakali niamake. 	 Maar u bent nu verlost van de zonde en slaven van God geworden. Het gevolg daarvan is dat u nu bij God hoort en eeuwig leven krijgt.


So o Yesus asa Awi muri-muri yamogiowo de sinoto waaso imatolomu Unano, de kagena de wotemo onaka, "Ngini ningoduka asa o kuasa tinihike la aku o toka niodusu, de lo o nyawa yasisiri de yopopanyake gena yangodu niasiloha." 	 Jezus riep Zijn twaalf discipelen en gaf hun macht om boze geesten te verjagen en alle ziekten en kwalen te genezen.


Kagena de una asa o ngopa magena wiqehe de witoti, de o Gikimoi wigiliri wotemo, 	 Simeon nam het kind in zijn armen en begon God te prijzen.


O bi dorou qangodu gena o nyawa ona magena yasitorou o Gikimoi Awi simaka. Duma nioqo de nia gia niatiodowa gena, idadiwa o Gikimoi Awi simaka inisitorou." 	 Daardoor wordt de mens slecht. Maar men wordt niet slecht door te eten zonder de handen te hebben gewassen."


Komagena so o nyawa nagoona nakoso o Gikimoi ma Ngopa wipiricayaka, de ona asa manga sininga ma rabaka yanako itiai o bi moi-moi ma ngale o Gikimoi ma Ngopa gena igogou. Duma nakoso kanaga o nyawa nagoona la ona magena yoholu wipiricaya, de magena ona asa yotemo o Gikimoi gena wonakulai, sababu o kia Una wosingangasuka ma ngale ma Ngopa gena ona yoholu yapiricaya. 	 Ieder die dit gelooft, heeft het getuigenis van God aanvaard. Als iemand dit niet gelooft, zegt hij daarmee dat God een leugenaar is, omdat hij niet gelooft wat God over Zijn Zoon heeft gezegd.


So komagena ona manga dodotoka itemo o nyawa upa he ikawi, de ona yasulo o ino ma binuka upa yaoqo. Duma o bi dodoto magena isala, sababu o bi ino qangodu gena o Gikimoi wosidadi ma ngale o nyawa nagoona ma Kristus iwipipiricaya de o dodoto itotiai yamomote. La bilasu o ino magena yaoqo de manga sukuru yatide ka o Gikimoika. 	 Zij zullen zeggen dat het niet goed is om te trouwen en dat het verkeerd is om vlees te eten, zelfs al heeft God deze dingen gegeven, opdat goed onderwezen christenen er dankbaar van zullen genieten.


Ce! Ngini igogou maro o nyawa ipipilo! Idodooha ngini nitemo o gaso foloi ilamo de o suba yatutupu ma riho. Awadede! Igogou, o suba yatutupu ma riho gena isitebi o gaso kagena ma qokuka. 	 Jullie zijn werkelijk stekeblind! Wat is belangrijker? Het offer of het altaar dat het offer heilig maakt?


So ngohi asa toliho ai babaka, de totemo unaka: Baba, ngohi kanaga de ai sala o Gikimoika de lo ngonaka. 	 Ik weet wat! Ik ga naar mijn vader en zal hem zeggen: 'Vader, ik heb gezondigd tegen God en tegen u.


De lo nako o trompet gena yawuwu ma ngale o bi prajurit yaaso la itagi ikudoti, duma yawuwu gena kanaga itiaiwa, de igogou o prajurit moi lo yahiwa la imasidailako manga lawangi yakudoti. 	 En hoe moeten soldaten zich voor de strijd klaarmaken als de trompet geen duidelijk signaal geeft?


Una gena wisapi sidago wodupa o titi ma ino gena wooqo. Ngaroko komagena, o nyawa moi lo ihiwa o ino iwihike unaka. 	 Hij had zo'n honger dat hij graag wat van het varkensvoer had gegeten, maar dat mocht niet.


Sababu ma Kristus bilasu wopareta maro o kolano moi sidago ma orasi to Una Awi lawangi yangodu gena o Gikimoi watura kasi. 	 Christus moet net zo lang regeren tot Hij alle tegenstanders heeft onderworpen.


Ilaha! Totemo, ngaroko, idodooha ngini o Galatia ma nyawa, o Yesus Kristus o sangahadika wodupa wosone gena tinidoto qaboloka, duma nia sininga ma rabaka asa itiai waasi so ka isalasi. Cedeke! Nagala kanaga o nyawa gena to ngini nia siningaka igogou isigamamuka. 	 Och, domme Galaten, door wie bent u tot die waandenkbeelden gekomen? Ik heb u toch zo'n duidelijk beeld gegeven van Jezus Christus, Die aan het kruis gestorven is.


Kagena o ngihi iqoqokuka, kiaka mimatotolomuka, kanaga o gohiduuru moi awi ronga o Eutikhus una womatamiye o jangela ma dateka. De o Paulus iteka wobicara de womatoguwa de kagena lo ma poci idala yatupu, so komagena o gohiduuru una magena wokakadu ma bati lo wikioloka. So awi giolo ma rabaka kagena o tahu ma lape saangeka, de gila-gila wotura kudahu o tonaku, de ato ona witide una wosoneka. 	 Eutychus, een jonge man die in de vensterbank zat, viel in slaap. Toen Paulus maar bleef doorspreken, viel hij vanaf de derde verdieping naar beneden. Toen ze hem optilden, bleek hij dood te zijn.


Sababu iqoqomasi de o Sabat ma wange isigeto-geto nanga bi doku ma puji ma tahu ma rabaka o bi bobita o Musa wosilelefoka gena yabaca de isihakawaro, so ona o Yahudika ma nyawa yasowo asa yanakoka, nakoso o bobita ngai muruo naga magena la ona yaaka, ngone o Yahudika ma nyawa ona inasangisara." 	 Want sinds jaar en dag zijn er in alle steden mensen, die de wet van Mozes bekendmaken. Elke sabbat wordt de wet in de synagoge voorgelezen."


Komagena so ngone kanaga de nanga sininga ma edekati gena pomasidodiahi la Una magena powisisanangi, bai ma orasi ngone manena o dunia kasi, bai ma orasi ngone lo o dunia manena done asa podongosa. 	 Daarom is ons hoogste doel te doen wat Hij wil, of we nu in dit lichaam of thuis bij de Here zijn.


So o bi ngopa yanau yatotooma gena isiganapuka o Jou Awi demo o kia iqomaka ma nabi Yeremia wosilefo qaboloka, ena gena, 	 Zo gebeurde wat de profeet Jeremia al lang geleden had gezegd:


Magena imatero de o Jou Gikimoi Awi demo o nabi moi wosilelefoka, gena komanena, 	 Dat klopt met wat de profeet Amos heeft geschreven. Hij schreef namens God:


De ngone panako igogou o nyawa la kanaga yogolo o Gikimoi Awi laha wosidumu komagena, ona magena foloisi yolamo de o bi nyawa la kanaga yamamakeka. 	 het is duidelijk dat een zegen alleen gegeven wordt door iemand die groter is dan degene die gezegend wordt.


Ma orasi magena de isikahino o Yesus wodoto wotemo, "He! Nimatoba de nimatoduba la nia dorou niodongosa, sababu o Gikimoi wopareta maro o kolano moi gena he womasidiado." 	 Van toen af begon Jezus de mensen in het openbaar toe te spreken. "U moet zich bekeren", zei Hij, "want het Koninkrijk van de hemelen is dichtbij."


O surati manena ngohi tolefo nginika gena kanaga o nyawa ona magena manga edekati qatorou ma ngale asa inikulai nginika. 	 Ik vond het mijn plicht u te waarschuwen voor de mensen die proberen u op een dwaalspoor te brengen.


Manga manara maro ona magegena upa bai! Sababu ngaroko ngini nia Baba o sorogaka niwigolo waasi, de to ngini nia gogolo gena Una he wanako qabolo. 	 Vergeet niet dat uw Vader precies weet wat u nodig hebt, al voor u Hem erom vraagt!


Kagenadahu lo o bi ngopeqeka yadadala yakelelo ma soa sutu ikuruka. Ona magena iqomaka ma orasi o Yesus o Galilea ma bi dokuka so Una wimomote de wiriwoka. 	 Een groep vrouwen stond op een afstand te kijken. Zij waren met Jezus meegekomen en hadden voor Hem gezorgd.


Duma mia dodiao ona magena asa o Akhayaka de iside iqoma yakahika o Troas ma kotaka, so kagena imidamaha. 	 Deze mannen reisden ons vooruit naar Troas en bleven daar op ons wachten.


Duma Una woholu wapiricaya onaka, sababu o nyawa yangodu manga sininga ipepelu gena ka wanako. 	 Maar Hij bleef terughoudend, omdat Hij de mensen door en door kende.


de motemo, "Niahinosi! La potagi nanga sumuka de kagena o nyawa moi niwikelelo. Ngaroko ngohi woinako waasi, duma Una aku ka wanako to ngohi ai manara moi-moi iqoqoma taaakaka, so magena qangodu woisingangasu ngohika. Igogou, Una magena o Salamati ma Kolano, eko idodooha." 	 "Er is een Man Die mij wist te vertellen wat er in mijn leven gebeurd is. Zou Hij de Christus kunnen zijn?"


So komagena o Gikimoi Awi dupa de Awi edekati ma ngale nginika gena asa nileleani nikaeli Unaka. So o nyafusu ma dorou upa ngini niaaka. 	 God wil namelijk dat u Hem helemaal toebehoort en dat u zich ver houdt van elke vorm van ontucht.


So Una wotemo, "Nakoso Ngohi tobicara isala, de hika nosingangasu o bi nyawa ona manenaka Ai sala gena o kia. Duma nakoso tobicara itiai, de qadoohaso Ngohi noisidopoka." 	 "Als Ik iets fout heb gezegd, vertel het Mij dan", zei Jezus. "Maar als ik gelijk heb, waarom slaat u Mij dan?"


Sababu o surati milelefo kagena ma rabaka ka cawali o kia naga ngini aku niabaca de aku lo nisihoda. O orasi manena kanaga to ngomi mia ngale nginika, gena nianako itiai waasi. Duma ngohi tongongano done o orasi ma simaka de mia ngale gena ngini done asa igogou nianako itiai, la ma orasi o Jou Yesus done wahino kali, de ngini lo asa to ngomi mia giliri gena aku nisimane imatero ngomi lo asa to ngini nia giliri aku misimane. 	 Ik zou het fijn vinden als u begreep (zoals u ten dele ook doet) dat u trots op ons kunt zijn; net zoals wij op u trots zullen zijn op de grote dag als onze Here Jezus terugkomt.


Iqomaka ona magena o sakaputu ma rabaka ioho de yamodo done ona dede o Gikimoi imakitingaka. Duma o orasi manena o nita ma siwa ilalamo asa yakeleloka, sababu igogou o wange moi ibaoka de yadisiwa onaka." 	 Het volk dat in de duisternis voortgaat, zal een groot Licht zien; een Licht, dat straalt over hen die in een land van dichte duisternis wonen."


Nako igogou, de hika o sangahadiku nouti la Ani rohe nasisalamati." 	 Red eerst Uzelf en kom van dat kruis af!"


De lo ngohi tanako igogou-gogou to ngini nia sininga ma rabaka o moi-moi qaloloha o Gikimoi waaka iqomaka, so asa waaka wosigila-gila sidago lo ma orasi o Yesus Kristus wahino kali de Awi manara nginika gena wosiboloka. 	 Ik ben er zeker van dat God op de grote dag van Christus Jezus het goede werk dat Hij onder u begonnen is, zal voltooien.


De ma sonongali itura o tona qatototopoku. La o gisisi magena ioho imatekekangaho de o totopo so o totopo magena yalalo so isoneka de isopowa. 	 Ander zaad viel tussen de distels. De distels overwoekerden het, zodat er geen vrucht aan kwam.


Imatodoka o kuguru qaiili-ili moi maro o rato qapoputuru iuti o sorogaku ikahuku. De o bi nyawa o tahu ma rabaka, kiaka ona imatatamiye, kagena lo yoise o kuguru ma ili magena. 	 In eens kwam er uit de hemel een geluid, alsof er een storm opstak. Het was in het hele huis te horen.


Kagena de ma ngale o Yesus o Sabat ma wange de asa o nyawa wasiloha, so o puji ma tahu wapopareta una magena witoosa de wotemo o nyawa o puji ma tahuka, "Kanaga o wange butanga ngone pomanara. So o wange ma somoa moika de ngini niahino la nigolo winisiloha, upa o Sabat ma wangeka bai!" 	 Maar de leider van de synagoge was boos, omdat Jezus de vrouw op de sabbat had genezen. "De week heeft zes dagen om te werken!" zei hij tegen de mensen. "Dan kunt u komen om genezen te worden. Maar niet op de sabbat!"


To una awi ngora ma duduka kanaga o nyawa wosususa moi, kagena wisigogeku, una magena awi ronga o Lazarus. Awi rohe ipasiku de o nabo, 	 Op een dag werd een bedelaar, Lazarus, bij de poort van zijn grote villa neergelegd. Zijn lichaam zat onder de zweren.


So ma langino ma Kolano Agripa awi kolano ma juba womasitibaku de una de ma bira ongo Bernike itagi de to una awi prajurit ma bi kapita de lo o dodihimo o kota ma nyawa yahohoromati, de gila-gila ona iwosa ma gubernur awi mahkamah ma rihoka. Qabolo de o Festus wapareta la o Paulus iwingahono manga simaka. 	 De volgende morgen stapten Agrippa en Bernice in vol ornaat de aula binnen. In hun gevolg warenhoge militairen en leden van het stadsbestuur.


So o Gikimoi wisioho kali o sone ma rabano, so o orasi manena de ikahika Una he wosone kawa, ma ngale magegena so o Gikimoi wotemo komanena, 'Ngohi asa tinihike nginika o Salamati ma Kolano maro Ngohi o Daud towijajajika.' 	 Dat God Hem weer levend heeft gemaakt en Hem nooit meer zal laten sterven, klopt met wat er in de Boeken staat. 'Ik zal voor U de geweldige dingen doen die Ik David heb beloofd' (B)


Una wotemo ngohika, 'Kornelius! To ngona ani sumbayang o Gikimoi woiseka de ani roriwo o nyawa isususaka gena wakeleloka. 	 Ineens stond er een man voor me, met schitterend witte kleren aan. 'Cornelius', zei hij, 'God heeft uw gebeden gehoord en Hij is niet vergeten wat u voor de armen hebt gedaan.


"Ngini o Yerusalemka ningodu upa he nimodo. Niwinano, nia kolano he womasidiado. O keledai ma ngopaku wapane." 	 "Wees niet bang, volk van Jeruzalem! Uw koning komt op de rug van een jonge ezel." (A)


Ngohi togolo tanu nanga Jou Yesus asa Awi laha foloi wodogo ngini ningoduka. 	 Ik wens u de genade van de Here Jezus toe.


Ona gena Una iwikelelo, duma kanaga o kia naga moi idadi onaka sidago yaakuwa Una iwinako. 	 Het was Jezus Zelf! Maar zij herkenden Hem niet. Ze waren verblind.


La Una womatinga sutu ikuruka, de o tonaku wobukuku de wosumbayang. Awi gogolo ma rabaka tanu witide la iwisitilaku o sone ma ngeko manena. 	 Hij liep een stukje verder en liet Zich vallen. Hij vroeg God of het mogelijk was dat Hij al die verschrikkelijke dingen die voor Hem lagen, niet hoefde door te maken.


So komagena idadika, de o Yesus o tala moiye wodola la waaso o bi nyawa nagoona Una Awi sininga yadahe. So kagena de o bi nyawa ona magena yahino Unaka, 	 Later koos Hij een aantal mannen uit. Hij wilde dat zij met Hem meegingen.


La maro o nyawa o dorou yaaka sidago lo bilasu isone, komagena lo Una Awi laha wasitodihike so wotemo bilasu waaka o nyawa yangodu manga sininga itiai sidago lo yaaku yooho ka sidutu ikakali, sababu o Yesus Kristus nanga Jou Awi manara ma ngale onaka. 	 Eerst was de zonde oppermachtig en had de dood het laatste woord. Nu is de genade aan de macht en worden mensen vrijgesproken. Nu geeft onze Here Jezus Christus ons eeuwig leven.


Nakoso de nanga manara komagena so nanga dodiao manga piricaya qaceceke gena manga sininga paaka so qasirika, de ngone lo o dorou paaka ma Kristuska. 	 Door uw broeder over te halen iets te doen wat hij eigenlijk niet wil, zondigt u tegen hem èn tegen Christus.


O orasi magena asa ngomi mimakamake de o bi dodiao ipipiricaya yamuruo naga. So ona yahino imituumu la bilasu migoge onaka ma deka o wange tumudingi. So mia dodagi ma ngeko komagena sidago aku miaado o Roma ma bi dokuka. 	 Daar vonden wij een groep christenen. Zij vroegen ons dringend een week bij hen te blijven. Maar na die week reisden wij weer verder naar Rome.


De kagena lo koloko o ngoloto moi idodo, imatero de ka o kaca. De kagena o pareta ma kursi ma gilolika kanaga o dodadi iooho ngai iha, gena kanaga ma simaka de lo ma duduka qangodu de ma lakoka so o lako gena idala. 	 Er lag voor de troon ook iets wat leek op een kristalheldere, spiegelgladde zee. Rondom de troon stonden vier levende wezens, die van voren en van achteren bezet waren met ogen.


Igogou, o ino o kia bato la nako pooqo gena, idadiwa yaaka ngone dede o Gikimoi pomakadame eko pomakitinga. Nakoso o ino la kanaga pooqo eko paholu, magena o Gikimoi wanano maro ma faida ingaliwa so ka imaketero. 	 Nu is onze verhouding met God niet afhankelijk van wat wij eten. Als wij niet eten, zijn we voor Hem niet minder; en als wij wel eten, zijn we voor Hem niet meer.


Niososininga to Ngohi Ai demo tinisingangasu iqoma nginika gena, 'O nyawa la ibileleleani, ona yaakuwa itemo ona dede una wapopareta gena, ona foloisi yolamo. Yaakuwa yotemo komagena.' Komagena so, nakoso o nyawa o duniaka ona Ngohi isangisaraka, done ona asa ngini lo inisangisara. De lo nakoso ona la kanaga to Ngohi Ai dodoto yosigise, de komagena to ngini nia dodoto lo asa ona yosigise. 	 Weet u nog dat Ik zei dat een dienaar niet de meerdere van zijn heer is? Als zij Mij hebben vervolgd, zullen ze u ook vervolgen. Als zij niet naar Mij hebben geluisterd, zullen ze ook niet naar u luisteren.


Ma ngale wosasi komagena, so o Abraham wodamaha de awi sabari sidago o kia naga o Gikimoi wijajaji unaka gena asa wamakeka. 	 Abraham bleef geduldig wachten tot God hem een zoon gaf, zoals Hij had beloofd.


Magena de ona itemo, "Eh! Nako komagena, de ngomi asa mipiricaya igogou Ngona manena o Gikimoino nahino. Sababu to Ngona Ani demo gena o ade-ade napake kawa, so ngomi lo aku Ani demo ma ngale magena misihoda qalohaka. Igogou, Ngona manena asa o bi moi-moi qangodu ka nanako, so upa he o nyawa inisano Ngonaka." 	 Wij weten nu dat U van alles op de hoogte bent. Niemand hoeft U iets te vertellen. Daarom geloven wij dat U van God komt."


So Ngohi tinisulo kali nginika, la bilasu nimatekedodara moi de moika." 	 Ik draag u op van elkaar te houden.


Nimasidodiahi! Ngohi asa ngini tinisingangasu o kia naga moi o nyawa yananako waasi de o orasi manena o Gikimoi kanaga wonasimane ngoneka. Done ma orasi o Jou Yesus wahino kali gena, ngone posone inangodu waasi, de ngaroko poohosi eko posoneka, duma inangoduka asa o rohe qamomuane pamake. 	 Wat ik u nu verder vertel, heeft God tot nog toe verborgen gehouden: Wij, als gelovigen, zullen niet allemaal sterven,


De ngohi tanako igogou de ngohi towikeleloka, so tinisingangasu tagogou nginika, Una magena o Gikimoi ma Ngopa." 	 Nu ik dat gezien heb, ben ik ervan overtuigd dat Hij de Zoon van God is."


Asitagala! Upa nitemo ngomi kanaga mia giliri masirete misimane kali. Ngomi gena mimaketerowa de o nyawa yamuruo naga yahino nginika de o giliri ma surati yoaho ma ngale ngini ona niaqehe qaloha, eko nia kotaka de ona isidailako imajobo so nginino o giliri ma surati yogolo. O surati maro komagena, ngaroko, upa he ngomi manena miaho, 	 Moeten wij onszelf bij u aanbevelen? Of moeten wij, net als sommigen dat doen, een getuigschrift voor u meebrengen? Of dat aan u vragen?


So una gila-gila wisulo ma kapita moi wotagi o Yohanes Wooosi awi sahe waqehe. So kagena de o prajurit moi wotagi o bui ma tahuka, la o Yohanes Wooosi asa witolaka. 	 Met tegenzin stuurde hij één van zijn lijfwachten naar de gevangenis om het hoofd van Johannes te halen. De man ging weg en onthoofdde Johannes.


Kagena o Zaitun ma Talaka, qabolo de o bi rasul ona magena iliho o Yerusalemka, so o talaka de o kotaka ma gaku nagala o kilo moika. 	 Daarop gingen zij van de Olijfberg (waar ze op dat moment waren) terug naar Jeruzalem. Dat was nog geen kwartier lopen.


Nakoso o nyawa ona magena kanaga manga juba yapoka la qatebika, maro o Duba ma Goho Awi auku yapoka so qaare-areka eko Una Awi sone so manga dorou yapikika, done ona magena asa yosanangi. Sababu ona yasimaha o kota ma ngora yapelenga la iwosa, de o oho ma gota ma sopo la o nyawa aku yasioho ka sidutu ikakali gena yaoqo. 	 Gelukkig zijn zij die hun kleren wassen omdat zij van de levensboom mogen eten en door de poorten van de stad mogen binnengaan.


Sababu ma ngale o nyawa moi awi dorou so o dunia ma nyawa yangodu bilasu isone. So komagena lo ma ngale o nyawa moi awi manara so o dunia ma nyawa aku o soneno yasioho kali. 	 Want zoals de dood door een mens is gekomen, is ook het nieuwe leven dank zij een mens gekomen.


So ma kolano awi galusiri asa ibaoka, wamalo o gilalo una magena wigalusiri sidago lo wipalako, de wotemo unaka, 'Ani nagi gena qangodu ngohi tapikika.' 	 De koning kreeg medelijden met hem, liet hem vrij en zei dat hij niets meer hoefde te betalen.


Duma o Pilatus wotemo onaka, "Asitagala! Awi dorou o kia." Duma ona ifoloi imatotoore, "Bilasu iwisidasangahadi!" 	 "Maar waarom toch?" vroeg hij. "Wat voor kwaad heeft Hij dan gedaan?" Maar zij bleven roepen: "Hij moet sterven! Sla Hem aan het kruis!"


Ngone panakoka o ino moi-moi qaloha, sababu o bi moi-moi qangodu o Gikimoi wosidadadika gena qaloha. So nakoso o nyawa yaoqo de manga sukuru yatide qabolo Unaka, o ino magena upa he ona yaholu. 	 Want alles wat God gemaakt heeft, is goed. Wij mogen het gerust eten, als we er maar dankbaar voor zijn.


Kagena de Una wotemo, "Ce! Upa nimaridemo bai! 	 "Houd op met dat gemopper", zei Jezus.


isusundali, yatotesere, de lo o dorou moi-moi iaaka, yatotodamato, de manga adati ihiwa, yatotodoosa, o ronga ma dorou iaaka, imacaralamo de isusa padoto sababu manga sahe qatogoi. 	 Hoererij, diefstal en moord; overspel, hebzucht en gemenigheid; bedrog, losbandigheid en jaloezie;


O Yoda ma baba gena o Yohanan, o Yohanan ma baba gena o Resa, o Resa ma baba gena o Zerubabel, o Zerubabel ma baba gena o Sealtiel, o Sealtiel ma baba gena o Neri, 	 de vader van Joda was Joanan; de vader van Joanan was Resa; de vader van Resa was Zerubabel; de vader van Zerubabel was Sealthiël;


Kagena de o Gikimoi Awi Gurumi idahe ngohika ai sininga wapareta kali, so o malaikat una magena woingaho o tala ma qoku ikukuru-kuruye. De kagena woisidumu o kota ilalamo moi de kagena o dorou moi lo ihiwa, ena gena o Yerusalem ma kota o sorogaka de o Gikimoi wosigutiku. 	 Hij droeg mij in de geest naar een grote, hoge berg en liet mij de heilige stad Jeruzalem zien, die van God uit de hemel naar beneden kwam. De stad schitterde als God Zelf.


Ma ngale ngohi gena asa ona magena yogiise isidadu-dadu kanaga o nyawa itemo, "O nyawa una magena iqoqoma gena ngone wonasangisara de awi edekati gena wonasisaka, so ngone ma Kristus powipipiricayaka gena he powipiricaya kawa. Duma ngaroko komagena, o orasi manena wonasangisara kawa de una lo o nyawa wosihohabari moi, o habari qaloloha ma ngale ma Kristus bilasu powipiricaya." 	 Het enige wat zij over mij hoorden, was dat de man die hen vroeger vervolgde, nu zelf het goede nieuws van het geloof in Christus bekendmaakte; het geloof dat hij vroeger probeerde uit te roeien.


De lo Ngohi masirete asa towisikelelo unaka, done to una awi sangisara idala de qatubuso sababu ma ngale Ngohi una wosihabarika." 	 Ik zal hem duidelijk maken hoeveel leed hij voor Mij moet doorstaan."


De nakoso ngini niahoromati de ka cawali nia dodiaoka gena, foloisi qaloha hiwa bai! Ce! O bi nyawa o Gikimoi wipipiricayawa lo aku yaaka maro komagena. 	 Als u alleen maar vriendelijk bent voor uw vrienden, doet u niets bijzonders. Dat doet immers iedereen.


Kagena de Una o deruku wouti de imakamake o nyawa wikokitoka moi, wotagi wokahoko o sone ma diaruno wosupu. 	 Jezus was nog maar net aan land gestapt of er rende een man op Hem toe die een boze geest in zich had.


Sababu ma orasi ngomi kagenasi nginika de o nyawa inasisangisara waasi, so ngomi minisingangasu iqoma nginika gena done asa igogou imaaka ngoneka. So ngini nianako qaboloka de komagena igogou so asa ngone lo inasisangisara qaboloka. 	 Want toen wij nog bij u waren, hebben wij u van tevoren gewaarschuwd dat wij moeilijkheden zouden krijgen; en dat is uitgekomen.


Kanaga awi giaka o buku ma ceceke o lolo moi de o buku magena ipelengaka. So una awi qohu ma girina o teoku womasigipitoku de awi qohu ma gubali o dududuka womasigipitoku. 	 Zijn gezicht straalde als de zon en zijn benen leken op zuilen van vuur. In zijn hand hield hij een open boek. Hij zette zijn rechtervoet op de zee en zijn linkervoet op het land.


Duma ma orasi Ngohi manena tooho kali isosone manga sidongirabano, de Ngohi asa totagi toqoma o Galilea ma tonaka." 	 Maar als Ik uit de dood ben teruggekomen, zal Ik naar Galilea gaan en jullie daar ontmoeten."


Duma ma ngutu ka ma cunu, so de o wange yodisiwa de o goho magena qamalai so isoneka. 	 Maar toen de zon erop ging schijnen, verschroeide het. Het ging dood, omdat het niet veel wortels had.


O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe ngini o bi guru agama de lo o bi Farisi ma nyawaka. Ngini nikokulai! Ngini gena maro o nyawa la kanaga o udo-udo de o lelenga gena ma duduno yatiodo, duma ma rabaku ka qafajasi. O adati de o galepu kiaka cawali ma duduno pakokelelo gena igogou niaaka. Duma kanaga to ngini nia sininga ma rabaka gena ka o dodesere de lo nyafusu ma dorou nipareta. 	 Godsdienstleraars en Farizeeërs! Het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars, u maakt de bekers en schotels van buiten schoon, maar ziet niet dat ze van binnen vol roof en hebzucht zitten.


O nyawa ona magena ma simaka so kagena imaokoye o pareta ma kursi de o dodadi iooho ngai iha de lo o bi roriri gena yogilolino, so inyanyi de manga nyanyi qamomuane moi. De manga nyanyi magena o nyawa nagoona lo yaakuwa yosinyanyi, ka cawali o nyawa yacala 144 ona magena. O nyawa ona magena o Duba ma Goho manga dorou wafanggali o dunia ma dongirabano. 	 Het waren de 144.000 die een nieuw lied zongen voor de troon van God, voor de vier levende wezens en voor de ouderlingen. Zij waren de enigen die dat lied kenden. Niemand anders kon het leren. Het waren de 144.000 vrijgekochten van de aarde.


De wotemo, "Ilaha! Kangano manena ngohi tinisingangasu qaboloka. Duma ngini ngohi nipiricayawa, de kiaso ngini nisano kali ngohika, nakoso ngini niise niholu ngohi ai singangasu. Eko nagala ngini lo nimode la Una niwimote?" 	 De man zei: "Dat heb ik toch al verteld? U luistert gewoon niet. Waarom wilt u het anders nog een keer horen? Of wilt u soms ook discipelen van Hem worden?"


Kagena de o Yesus womajobo so wahika o ngeko ma soaka, o nyawa manga lako ipipilo yasinoto iwinihi, de ona imatoore, "Ya Yesus, o Daud awi ngopa de awi dano moiku, kodo! Nomigalusiri ngomi." 	 Op de terugweg naar Kapernaüm liepen twee blinde mannen achter Hem aan. "Zoon van David!" schreeuwden zij. "Heb toch medelijden met ons!"


Awadede! Igogou, qaloha la ngini gena nimatekekitingaka komagena, nia edekati ma ngale nisinako ngini nagoona o Jou Yesus niwipiricaya qaputuruka. 	 Er moeten wel splitsingen onder u plaatsvinden; anders zou niet duidelijk worden wie aan de goede kant staan.


Kagena o doku saange moi de moika lo o Paulus de o Barnabas ioqowa de isumbayang la iwisano kasi o Jou Awi dupa, ma ngale yahiri manga roriri to ona manga gogobu ma rabaka. Qabolo de ona magena yasisaraha to ona manga Jou iwipipiricayaka. 	 Ook wezen zij in elk van de christengemeenten leiders aan. Terwijl zij vastten, baden ze voor hen en vertrouwden hen toe aan God.


Qabolo de Una womaginano o nyawa imatatamiye magena de wotemo, "Hika niakelelo ona manena to Ngohi Ai awa de Ai gianongoru. 	 Hij keek de kring rond en zei: "Kijk, dat zijn mijn moeder en mijn broers.


Sababu nagoona la kanaga ka yosususi, gena ma ngale ona magena ka o ngopa. Ona yanako waasi idodooha o kia naga itotiai de o kia naga qatotorou gena yatuga yaado waasi. 	 Als iemand nog op melk moet leven, blijkt daaruit dat hij als christen niet erg ver gevorderd is; hij kent nauwelijks het verschil tussen goed en kwaad. Hij is nog een baby!


So kagena de o bi prajuritka yafakati ma ngale o bui ma nyawa magena yatooma, upa sidago sadine itobo o dududusa de iloqa. 	 Om te voorkomen dat sommige gevangenen naar de kust zouden zwemmen en ontsnappen, wilden de soldaten hen allemaal doden.


O ade-ade gena de ma ngale nanga oho o wange isigeto-geto. Duma magena kanaga imaketero lo de o Gikimoi Awi bobita moi. 	 Dit zijn maar enkele voorbeelden uit het dagelijks leven. Maar de wet van Mozes zegt hetzelfde. Daarin staat dat men een os die graan dorst, geen muilband mag omdoen; het dier moet zo nu en dan een hap stro kunnen nemen. Zou God dan alleen ossen op het oog hebben of ook ons?


Iwitago qabolo de o Petrus o bui ma tahuka iwisingosaka, so kagena o prajurit o bolu iha yasulo iwijaga imateketotagali, so o bolu moi o prajurit yaruruha. Sababu awi edekati o Paskah ma Rarame qabolo de o Petrus iwingaho o hakimka, la o nyawa yadadala manga simaka kagena awi demo wahiri, nakoso isala de asa isulo iwitooma. 	 Hij liet hem bewaken door zestien soldaten, die om de beurt, met z'n vieren, de wacht moesten houden. Want Herodes wilde Petrus pas na het Paasfeest in het openbaar laten terechtstaan.


De o Paulus de o Silas o Siria de o Kilikia yakilolika, de manga dodagi yadofa kali yakahika o Derbe ma kotaka, qabolo de yokahikali o Listra ma kotaka, kiaka kagena wimoi o Yesus wipipiricayaka awi ronga o Timotius. Ma awa muna magena o Yahudika ma nyawa de o Yesus mowipiricayaka, duma ma baba una magena o Yunanika ma nyawa. 	 Zij kwamen ook in Derbe en daarna in Lystra, waar zij met Timotheüs kennismaakten. Zijn moeder was een Joodse christin en zijn vader een Griek.


Kagena de una gila-gila wosasi wotemo, "Ngaroko tosone, duma igogou ngohi towinakowa o nyawa Una magena maro o kia ngini nitetemo gena!" O orasi magena qabolo o toko isore. 	 Petrus begon te vloeken en te tieren. "U bent gek! Ik ken die man niet! Ik zweer het!"


De ma sababu nanga Jou Yesus Kristus Awi manara nginika, so o kia bato nia oho ma rabaka hika ngini salalu nia sukuru niatide o Baba Gikimoika. 	 Dank God, onze Vader, altijd voor alles in de naam van onze Here Jezus Christus.


O Demo magena womadadi de womasitero maro ka o nyawa moi, so Una wooho de wogoge to ngone nanga sidongirabaka. De Awi kuasa gena ma sihino ka ma Baba Gikimoino, sababu ma ngale ma Ngopa womatetengo, so igogou ma Baba Awi kuasa ilalamo gena ngomi lo miakeleloka. De ngomi miwimomote gena igogou to Una Awi laha womisidumuka de o dodoto itotiai gena womidotoka. 	 En Christus (A) kreeg een menselijk lichaam en leefde bij ons hier op aarde. Hij was vol vergevende liefde en waarheid. Wij hebben gezien hoe groot en machtig Hij is, de enige Zoon van de hemelse Vader.