Kagena de woliho so o ngeko ma soaka, de awi nyawa asa wisibubusu so wisingangasu itemo, "Igogou, ani ngopa wilohaka." 	 Zijn bedienden kwamen hem tegemoet. "Uw zoon is al weer beter!" vertelden zij hem.


La o wange itotiai, de o doku ma sigilolino magegena qapuputuku ma deka o orasi saange. 	 Om twaalf uur werd het donker in het hele land. Dat duurde een uur of drie.


So komagena lo to ngone nanga uru ka ngai moi, duma kanaga lo bai o ronga posilamo bai lo o ronga pogaka qatorou. Ce! Magena itiaiwa. He! Ai dodiao nipipiricaya, o kia naga maro komagena, gena isala so bilasu paholu. 	 Wij prijzen en vervloeken met dezelfde mond. Maar dat is niet goed, broeders!


Nimasosininga. O orasi manenaka ngohi tomasidailako la ma para ma saangeka tahika ngini tinikurumi, de igogou ngohi asa o gaji moi lo upa togolo nginika. O kia naga ngohi tasasari gena, upa nitemo nia arata, duma ma ngale ngini tinisari la asa ngohi niqehe qaloha kali. Sababu o ngopa-ngopa yasowo bilasu o arata yadiahi ma ngale o dodihimoka, duma cawali o dodihimo bilasu o arata yadiahi ma ngale o ngopa-ngopaka. 	 Ik sta op het punt voor de derde keer naar u toe te komen en ik zal u weer niets kosten. Want ik wil uw geld niet; ik wil u zelf! U bent uiteindelijk mijn kinderen; en kinderen moeten niet voor hun ouders zorgen, maar ouders voor hun kinderen.


Sababu o Demas winyafusu ilamo o bi moi-moi o duniaka kiaka o Gikimoi wodudupawa, so una ngohi woidongosaka de wotagi o Tesalonika ma kotaka. De o Kreskes una magena lo womajoboka la wotagi wosihabari o Galatia ma daeraka, de o Titus womajoboka la wotagi wosihabari o Dalmatia ma daeraka. 	 want Demas heeft mij verlaten. Hij hield te veel van de goede dingen van dit leven en is naar Thessalonica gegaan. Crescens is naar Galatië gegaan en Titus naar Dalmatië.


De nako o rohe ma qohu itemo, "Ngohi o gia isowo, so ngohi o rohe magena ma bobolo moi lo gena qasowo." Komagenawa bai! O qohu magena kanaga igogou nanga rohe ma bobolo moi. 	 Als de voet zou zeggen dat hij niet bij het lichaam hoort, omdat hij geen hand is, hoort hij daarom niet bij het lichaam?


Ngohi totemo, igogou ngona gena o bui ma tahu ma rabano akuwa nosupu, nakoso nibobangu gena nofangu qamata waasi." 	 En u komt de gevangenis niet uit, voordat u de laatste cent betaald hebt."


Kanaga o Farisi ma nyawa moi awi ronga o Nikodemus, de una magena lo o Yahudika manga roriri moi o Mahkamah Agama manga sidongirabano. 	 Op een nacht kwam Nicodémus met Jezus praten. Hij was een Farizeeër en lid van de Hoge Raad.


Duma ona yamuruo nagali itemo, "Mahasi! La hika ngone pakelelo nakoso o Elia igogou wahino de wisiguti o sangahadiku." 	 Maar de anderen zeiden: "Wacht! Laten we eens zien of Elia Hem komt redden."


Ai saturu o nguusu wodadato gena, positero de o Iblis. O gugutu gena positero de o dunia ma dodogu. De youutu gena, positero de o bi malaikat. 	 De vijand die het onkruid heeft gezaaid, is de duivel. De oogst is het einde van deze tijd en de maaiers zijn de engelen.


De o Paulus iwisitota o deruku so yoside sidago o Atena ma kotaka. Qabolo de ona witotota iliho kali o Bereano, de awi beseso yaaho o Silas de o Timotiuska ona bilasu capatika iwisiduuru. 	 De mannen die bij Paulus waren, brachten hem helemaal naar Athene. Toen zij weer teruggingen, kregen ze van hem het bericht mee dat Silas en Timotheüs hem zo vlug mogelijk moesten nareizen.


Kagena de wotemo, "Upa nimodo! Nitagi bato, niasingangasu Ai dodiao imomote ona magenaka la ona yotagi o Galileaka, de kadoka asa ona Ngohi ikelelo." 	 "Wees maar niet bang", zei Jezus. "Vertel mijn broeders dat zij meteen naar Galilea moeten vertrekken. Daar zullen zij Mij ontmoeten."


Ngini nia biasa gena o nyawa niasisala de magena ka nia sininga masirete niomote, duma Ngohi manena o nyawa nagoona bato tasisala toholu. 	 U staat onmiddellijk klaar met uw oordeel. Dat is puur menselijk. Ik oordeel niemand.


De o toka imagolo Unaka, "Nako qaloha, de o titika nomidusulo la asa o titika miwosa." 	 De boze geesten smeekten: "Laat ons alstublieft in die varkens gaan! Stuur ons daar maar in!"


So, ai dodiao nipipiricaya, ngini nia piricaya qapoputuru gena upa he niapalako eko niaumo, duma hika niacoho qaputuru. Nako komagena, gena igogou done nia fangu ifoloi ilamo o sorogaka. 	 Laat de moed niet zakken, want als u de Here trouw blijft, krijgt u een grote beloning.


Una lo wodupawa o orasi ma cunu de o dorou ma sanangi gena ma rabaka wooho, duma una ka wodupa wamote o Gikimoi Awi nyawa to ona manga sangisara de manga beleso. 	 Hij wilde liever met het volk van God slecht behandeld worden dan tijdelijk genieten van de zonde.


So ma orasi o Stefanus witoomaka, de o bi nyawa ipipiricaya yaginihi so itagi yodobiau so ona ma binuka yakahika sidago o Fenisia ma daeraka, de o Siprus ma guraka, de lo o Antiokhia ma kotaka, so yahika kagena o habari qaloloha isihabari gena ka o Yahudi ma bi nyawaka. 	 De gelovigen die na de marteldood van Stefanus voor de vervolging gevlucht waren, kwamen onder andere in Fenicië, Cyprus en Antiochië. Overal vertelden zij de Joden over Jezus; alleen aan de Joden en aan niemand anders.


Kagena de una wamalo iwisapi poli so wodupa wooqo. Duma o bi ino isidailako qabolo waasi, de una o gogelelo moi o Gikimoino wamake. 	 omdat hij honger had, wilde hij graag iets eten. Terwijl het eten werd klaargemaakt, raakte hij buiten zichzelf.


Kagena de Una woaso womatoore Awi ili wolamo-lamo unaka wotemo, "He, Lazarus! Ngona nahinosi kanena!" 	 Nadat Hij dit tegen Zijn Vader gezegd had, riep Hij met krachtige stem: "Lazarus! Kom naar buiten!"


"Niosininga de nimadiahi to Ngohi Ai demo manena: Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena done asa isidoa Ai saturu manga gia ma sohaka." 	 "Onthoud dit goed: Binnenkort zal Ik verraden worden en in handen van de mensen vallen."


Ma biasa ma orasi nia doro niodato qaboloka, de ngini nitemo, 'O ngoosa iha ma simaka gena ma orasi poutu.' Duma Ngohi tinidedemo nginika, hika ngini nia lako niapelenga de nia doro nianano kasi. Sababu o sopo magena qaomuka so aku niautu, ena gena o nyawa la kanaga Ai demo yodupa yosigise. 	 Zegt men niet dat er pas vier maanden na de zaaitijd geoogst kan worden? Maar kijk eens rond! Overal liggen de velden rijp om te oogsten.


To ngomi mia dodagi ma rabaka gena kekiaka bato, ngomi manena o orasi isigeto-geto kanaga miamalo maro o soneku he mitura, imatero de o Jou Yesus. Magena idadi la o Yesus Awi oho gena ma kuasa ngomika asa isikelelo o nyawaka, so yanako igogou kanaga Una wooho kali. 	 Omdat wij dagelijks ons leven voor Jezus inzetten, ervaren wij in ons lichaam het sterven van Jezus; en zo komt ook het leven van Christus in ons tot uiting.


So o Yesus Awi demo magena wadoto qabolo de wotemo, "O bi nyawa ma dorou ona magena yangodu asa yaumo o narakaku kiaka yasangisara de o sone ikokakali, de o bi nyawa de manga sininga itotiai o Gikimoi Awi simaka ona magena asa yamake o oho ka sidutu ikakali." 	 Die mensen gaan naar de eeuwige straf. Maar de goede en eerlijke mensen gaan naar het eeuwige leven."


De lo una magena idadiwa wopopareta nakoso o Jou Yesus iwipiricaya iteka waasi, sababu nako komagena done una asa womacaralamo ifoloi de wotemo qangodu ka wanako, de ma duuru o Gikimoi asa wisisala. Magena imatero de o Iblis lo iqomaka asa womacaralamo so o Gikimoi iwisisala. 	 Een voorganger mag niet iemand zijn die pas kort christen is, omdat hij dan wel eens verwaand zou kunnen worden en onder hetzelfde oordeel valt als de duivel.


Sababu ona de manga sininga itotiai magena o Jou asa wanano de wajaga la Awi laha onaka wasidumu de lo manga sumbayang gena asa Una wosigise, duma ona o dorou yaaaka gena Una asa waholu de wadoosa." 	 De Here let op de mensen die doen wat Hij wil en Hij luistert naar hun gebeden; maar Hij wil niets te maken hebben met mensen die slechte dingen doen." (A)


Komagena so ngohi ai dupa ifoloi gena totagi nginika, kiaka nigogoge o Roma ma kotaka, la aku o habari qaloloha manena tosihabari. 	 Daarom verlang ik er vurig naar om, voor zover dat in mijn vermogen ligt, ook u in Rome die blijde boodschap te brengen.


Komagena so o orasi manena ngohi asa de ai nalika bai! Ngohi inali sababu ngini nia sininga ipopeleso gena hiwaka. Duma ma ngale nia sininga ma beleso so aku nia sala nimatoba de nimatodubaka, komagena so ngohi asa de ai nalika. Sababu mote o Gikimoi Awi edekati nia sininga ma beleso gena kanaga de ma ngale nimatoba de nimatoduba, so ai surati magena asa ngini inisirugi gena hiwa. 	 Nu ben ik blij dat ik die brief heb gestuurd, niet omdat ik u er verdriet mee heb gedaan, maar omdat u zich daardoor tot God hebt gewend. Het verdriet dat u voelde, was zoals God wilde. Daardoor hoef ik u straks niet nog eens pijn te doen.


O nyawa nagoona la kanaga Ai dodoto yosigise, ona magena igogou isonewa." 	 Onthoud dit: Wie doet wat Ik zeg, zal nooit sterven."


Duma o Petrus o ngora watote watoguwa. So kagena de ona o ngora yapelenga, de wikelelo igogou o Petrus so ona yohairani icarawa. 	 Petrus bleef net zo lang kloppen tot zij aan de deur kwamen. Toen zij hem binnenlieten, zagen ze tot hun grote verbazing dat hij het echt was.


Igogou, o susa de o sangisara ma bio idala so moi-moi qangodu magena ngomi imidaheka, so ngomi o nyawa imisidipito, duma miturawa. De ngomi kanaga migamamu, duma mia ngongano o Gikimoika itolawa. 	 Wij worden van alle kanten bestookt, maar zitten niet in het nauw; wij krijgen veel moeilijkheden te verduren, maar worden niet wanhopig;


Sababu ngaroko ngone Una powilawangi, duma ma Ngopa wisulo la wosone, so o Gikimoi dede ngone asa pomarimoi de pomakadame kali. Nako komagena, de foloili igogou Awi Ngopa gena asa ngone nanga dorouno wonasisalamati, sababu Una gena wisioho kali. 	 Vroeger waren wij vijanden van God. Maar doordat Gods Zoon Zijn leven voor ons gaf, is die vijandschap veranderd in vriendschap. En omdat Jezus leeft, zijn wij voor altijd veilig.


Ai manara magena, nitemo nagala qatotorou moi gena, upa ma sababu o kia naga niakokokeleloka, duma bilasu ngini niatailako nisidodiahi la nianako itiai." 	 Laat u niet leiden door uw vooroordelen, maar wees eerlijk en rechtvaardig."


Duma Una wogiise manga demo-demo magena de Una wosango wotemo, "O nyawa yapoputuru upa he ma dokterka yahino, cawali ka o nyawa yasisiri. 	 Toen nam Jezus het woord: "Weet u wie een dokter nodig hebben?


Qabolo de o malaikat ma saange awi trompet wawuwu kali, de kanaga o ngoma ilalamo moi ka isora-sora, koloko o obor,o dipaku itura so o bi selera, gena koloko ibati saange, magena o bati moika de lo o bi ake ma jobubu o bati moi gena yatapaquka. 	 De derde engel blies op zijn bazuin: Er viel een grote ster uit de hemel, die brandde als een fakkel. Hij kwam terecht op een derde deel van de rivieren en op de waterbronnen.


O orasi magenaka de asa o bi nyawa yangodu ikelelo Ngohi, o Nyawa ma Duhutu, tahino o lobi-lobi ma rabaku touti de to Ngohi Ai mulia ma siwa he tomasisaoka de Ai kuasa ma buturu. 	 Dan zal iedereen Mij zien komen in de wolken, met veel macht en schittering.


De o nyawa ipipiricaya yadala lo asa to ona manga manara qatotorou yamoteka, so ma ngale idodooha bilasu ngone o dodoto itotiai pamote gena, ma ngeko magena aku ona yasiceke. 	 Zij zullen vele mensen zover weten te krijgen dat die er ook maar op los gaan leven. En het is hun schuld dat het leven met Christus belachelijk wordt gemaakt.


Duma o nyawa isosone la kanaga yasioho kali gena moi qabolo de asa moili, so ma nonomaka magena ma Kristus, de ma duuruka ma orasi done Una wahino kali de to Una Awi nyawa asa yasioho kali. 	 Ieder op zijn beurt, natuurlijk. Eerst is Christus Zelf levend geworden. En als Hij terugkomt, zullen allen die bij Hem horen, ook levend worden.


Ngini bilasu niaaka ifoloisi nikaeli la nia oho ma rabaka gena idadi ka cawali nimakadame de o nyawa yangodu. De lo bilasu nileleani ifoloisi nikaeli o Gikimoika, sababu nako ihiwa done idadiwa o Jou niwikelelo. 	 Probeer de vrede met uw medemensen te bewaren en leef als afgezonderd voor de Here; anders zult u Hem nooit zien.


Ngohi todupa cawali ma Kristus towipiricaya de lo mimatekerimoi dede Una, la ma ngale Una aku ngohi igogou-gogou towinako. Ma orasi Una o soneno wisioho kali ma ngale o Gikimoi Awi kuasa wihike Unaka. So ma ngale ngohi lo todupa Una towileleani, la tanu Awi kuasa magena ngohi lo aku woihike. De ma orasi Una lo o duniaka wooho, wodupa o Gikimoi wisigise sidago Una wisangisaraka sidago lo wosone. So ngohi ai dupa gena, maro Una komagena lo ngohi la ngaroko isangisara sidago lo tosone gena, qadoohawa. 	 Het enige wat ik wil, is Christus kennen en ervaren hoe groot de kracht is, waardoor Hij uit de dood is opgestaan. Ik wil ervaren wat het betekent om met Hem te lijden en te sterven


"Ngini ningodu nianako gena iqoqomaka kanaga nia dodotoka asa itemo maro komanena, 'O lako so ma dagali o lako, o ingi so ma dagali o ingi.' 	 De wet van Mozes zegt: 'Wie iemand een oog uitsteekt, moet daarvoor boeten met zijn eigen oog. Wie iemand een tand uit de mond slaat, moet daarvoor boeten met een tand uit zijn eigen mond.'


So kagena o deruka Awi muri-muri manga suba yatide Unaka de lo itemo, "Igogou, Ngona manena o Gikimoi Awi Ngopa!" 	 De anderen bogen zich vol ontzag voor Jezus neer. "U bent inderdaad de Zoon van God!" zeiden zij.


De ngone lo powigiliri o Gikimoika la ma ngale ngini gena niwipiricaya o Yesuska, so Una asa ngini winipalihara Awi buturu ma rabaka, sidago ma orasi Una winisalamatika. Magena wosidailako qabolo la done wosikelelo de waaka o orasi ma dodoguka. 	 Hij zal u in Zijn grote kracht bewaren, zodat u veilig bent om die rijke erfenis aan het einde van de tijd te ontvangen.


To ngohi ai demo ma ngale gena komanena: Igogou ma ngale ngone gena kanaga de nanga Imam Wilalamo masirete, Una magena kadaku o sorogaka womatamiye o Gikimoi Wokokuasa Awi girinaka la Awi horomati wamake. 	 Wat wij nog eens willen zeggen, komt eigenlijk hierop neer: Christus is onze hogepriester en Hij zit aan de rechterhand van God op de troon in de hemelen.


Duma o Paulus wotemo, "Ai baba Festus tonihohoromati, ngohi itogosawa, duma o demo kia tosibobicaraka gena igogou de itiai. 	 Maar Paulus antwoordde: "Ik weet precies wat ik zeg, excellentie. Wat ik heb gezegd, is waar, zonder enige overdrijving.


Nako komagena, de o Gikimoi asa Awi laha wonisidumu ngonaka, sababu o nyawa maro ona magena ani manara yaakuwa yafanggali. So ma orasi imasidiado o nyawa manga sininga itotiai done wasioho kali, de ngona ani manara ma sopo magena asa wafanggali." 	 Die mensen kunnen u niets teruggeven. Daarom zal God u belonen als de rechtvaardigen weer levend worden."


O nyawa nagoona nakoso ona o dodoto ikokulai yaholu de Ngohi ipiricaya qaputuru maro o prajurit moi imakudubu sidago lo watura de to Ngohi Ai demo lo yaaka sidago o orasi ma dodoguka, ona magenaka asa Ngohi o kuasa tahike la ona asa o bi bangsa qangodu yapareta. 	 Wie overwint en tot het einde doet wat Ik van hem vraag, zal Ik macht geven over vreemde volken.


So kagena de o Paulus wobicara qabolo, de una dede ona yangodu ibukuku so wosumbayang kasi. 	 Toen hij uitgesproken was, knielde Paulus samen met hen allen neer en bad.


Duma nakoso ngini magegena, kanaga o nyawa kiaka o Gikimoi wahihirika. De ngini magena la kanaga niwileleani kiaka Una wokolano, maro o imamka ona wisuba Unaka. De ngini lo maro o bangsa moi watingaka ma ngale Una masirete, de lo ngini gena nidadi ka to Una Awi nyawa masirete. O Gikimoi waaka komagena, la ma ngale Awi kuasa ma manara qaloloha de foloisi ilalamo gena aku nisihabari o bi nyawa yangoduka. Una magegena ngini winiasoka la niwipiricaya Una, maro o bubutuno winisisupu de winituluruka la to Una Awi nita ma siwa icarawa kagena ma rabaka aku niwosa. 	 Maar zo bent u niet. U bent door God uitgekozen om koninklijke priesters te zijn; mensen die voor God zijn afgezonderd om overal te vertellen hoe goed en groot Hij is, Die u geroepen heeft om vanuit de duisternis naar Zijn heerlijk licht te komen.


So o orasi magena qabolo de una wilohaka so he wipado kawa. 	 Hij raakte hem aan en zei: "Dat wil Ik, word gezond!" De melaatsheid verdween onmiddellijk en de man was helemaal genezen!


Qabolo de o Yesus kagena wokahika, de wikelelo o nyawa moi o balastengi wototolomu, awi ronga o Lewi (iwisiaso lo o Matius), o kantorka wogogeku. Kagena de o Yesus wotemo unaka, "Nahino noimote Ngohi." 	 Kort daarna reisde Jezus verder. Onderweg zag Hij Levi, een tolontvanger, voor zijn tolhuis zitten.


Awi dodihimo yosango komagena, sababu ona yamodo manga roririka. Onaka yamodo sababu ona yanakoka o Yahudika manga roriri magena Isitatapuka, o nyawa nagoona imamangaku o Yesus gena o Salamati ma Kolano, ona magena asa yasimahawa o puji ma tahuka iwosa. 	 Zij zeiden dit omdat zij bang waren voor de Joodse leiders. Want die hadden besloten dat ieder die erkende dat Jezus de Christus was, niet meer in de synagoge mocht komen.


O Yesus witemo unaka, "Nakoso nomode la o Gikimoi Awi dodara ma manara gena naaka itiai, de ngona gena notagi kasi la ani kia bato nosiija de ma pipi o nyawa isususaka nasitoku, la ngona asa namake o arata ma duhutu o sorogaka. Qaboloka, de nahino la noimote Ngohi." 	 "Als u volmaakt wilt zijn, ga dan naar huis en verkoop alles wat u hebt. Geef uw geld aan de armen en u zult rijk zijn in de hemel. Kom dan terug om met Mij mee te gaan."


Una asa wosiholuwa de womatoorewa, eko lo o bi ngekoka Awi ili wosilamo lo yoisewa. 	 Hij zal niet vechten of schreeuwen.


O Yahudika ma nyawa nisowo ngini magegenaka ngohi totemo, ma ngale ngini gena ngohi o sosulo moi isitatapuka, so o manara magena tosilamo. 	 Ja, ik heb het tegen u, die geen Joden zijn. U weet dat God mij met een bijzondere opdracht naar de andere volken heeft gestuurd. En ik vind dat geweldig!


Kanaga o hali moi o Gikimoi Awi Gurumi, de o ake ma orasi ma Kristus wiosi, de lo o au ma orasi wosone. So kanaga o hali ngai saange magena qangodu ka itemo ma Kristus gena igogou o Gikimoi ma Ngopa. 	 En er zijn drie getuigen op aarde: De Heilige Geest, het water waarin wij gedoopt worden en het bloed van Christus, dat voor ons gevloeid heeft; ook deze drie horen bij elkaar.


Ai gianongoru de ai awabira ningodu, o Abraham awi ngopa de awi dano, de o bi gianongoru ma somoasi nidupa niwisusuba o Gikimoika, o Gikimoi Awi salamati ma habari gena inasiado ngoneka. 	 Mannen broeders, afstammelingen van Abraham en u die ontzag voor God hebt: Wij hebben het nieuws ontvangen dat er redding is door Jezus Christus.


So de Una ka wobobicarasi, de o Yairus awi tahuno o sosulo yamuruo naga yahino. De ona magena wisibubusu o Yairuska, de itemo, "Upa ngona ma Baba Guru nowigolo kali, sababu ani ngopa mosoneka." 	 Terwijl Hij nog met haar sprak, kwamen er mensen met een boodschap voor Jaïrus. "Uw dochter is al gestorven. Het heeft nu geen zin meer dat de Meester met u meegaat."


So o nyawa lo waali ma Kristus Awi dodara ngoneka gena yafati. Ngaroko o nyawa ngone o susa inagaka eko inasisangisara, duma Awi dodara ngoneka gena itoguwa. De ngaroko ngone nanga ino ihiwa eko nanga baju ikurangi, duma Awi dodara ngoneka gena itoguwa. De ngaroko ngone lo o bodito ma rabaka sidago lo inatoomaka, duma igogou-gogou Awi dodara ngoneka gena yafatiwa. 	 Wat kan ons ooit van de liefde van Christus scheiden? Onderdrukking? Nood? Vervolging? Honger? Ontbering? Gevaar? De dood?


Kagena de Una asa wokahika o Lazarus awi boosuka, de Awi raba lo itonga kali. De o boosu magena ka o teto ma rabaka yaaaka so ma ngora gena de o teto ilalamo moi yodololo so isiperesuka. 	 Bij het graf kwam de ontroering weer in Jezus op. Het graf was een grot en er lag een zware steen voor de opening.


De lo o Adam gena wisowo, duma o Iblis o ngopeqeka muna magena mikulai de o Gikimoi Awi beseso he mamote kawa so o dorouku moturaka. 	 Omdat Eva, en niet Adam, zich door satan heeft laten verleiden. Daardoor is de zonde in de wereld gekomen.


De ngaroko ngohi ma moi waasi iaka la todadi o nyawa manga gilalo, duma kanaga ngohi tomaaka maro o gilalo moi o nyawa yangoduka, ma ngale o bi nyawa foloisi yadala aku tangaho la o Jou Yesus iwipiricaya. 	 Want hoewel ik een vrij man ben, heb ik mij aan alle mensen ondergeschikt gemaakt om er zoveel mogelijk voor Christus te winnen.


Komagena Una Awi muri-murika wasingangasu gena ma ngale o Yudas, una magena awi baba o Simon Iskariot, sababu una magegena asa o Yesus wisiija, ngaroko una o Yesus Awi muri-muri manga sidongirabano. 	 Daarmee bedoelde Hij Judas, de zoon van Simon Iskariot. Die zou Hem later verraden!


La o keledai ma bobiliku yasose de ma duhutu wakelelo de wasano onaka, "He! Ngini magena nidooha. Qadoohaso o keledai ma bobiliku niasose de niaqehe." 	 Ze maakten het dier los. Daar kwamen de eigenaars al aan. "Wat moet dat?" vroegen ze. "Waarom maken jullie ons veulen los?"


So o Efesuska ma nyawa imakangamo qaboloka, de o Paulus o nyawa ipipiricaya kagena watolomuno, de awi siduduga ma demo wahikeka de womasiloloa onaka, so qabolo de una wotagi womajoboli o Makedoniaka. 	 Nadat de rust was weergekeerd, riep Paulus de christenen bij zich en sprak hen moed in. Daarna nam hij afscheid en vertrok naar Macedonië.


So ai siningaka cawali o nali de o more, de ai uru ma beto ka cawali o giliri. Ngona ngohi noiqoha kawa togoge isosone manga boosuka, de Ngona noholu ngohi Ani leleani tokokaeli ai rohe iwaro de ibaka o boosuka. Ma sababu magena, ngaroko ngohi done tosone, duma ai sininga qamomagawe sababu o Gikimoika tomasingongano. 	 Here, U zult mij niet dood laten blijven. U zult het lichaam van Uw heilige Zoon niet laten vergaan.


Ona ifuma sidago o Gikimoi wokokakali gena wisuba iholu, duma kanaga yasuba to ona manga giki manga gia masirete isitotulada, ena gena maro o moi-moi ikokakaliwa gena o nyawa, o namo, o ngihia de lo o haiwani ma somoasi. 	 In plaats van de eeuwige God te eren, maakten zij afgodsbeelden van sterfelijke mensen, vogels, zoogdieren en reptielen.


Ma orasi iqomaka ngohi o habari qaloloha tinisihabari nginika, de ngohi asa ma moi waasi o gaji sutu togolo nginika. Ngohi tomahadoku la asa o manara ma somoa tomasari la ngini gena aku nia dorou ma rabano tinitide. Awadede! Komagena de ngini nitemo ngohi gena isala. 	 Heb ik er verkeerd aan gedaan u het goede nieuws van God te brengen, zonder er iets voor te vragen? Was het fout dat ik mij op die manier vernederde om u te verhogen?


Duma kagena de o Farisika ma nyawa yamuruo naga Awi demo yoiseka, de itemo, "So o demo magena ma ngale o kia. De kiaso notemo ngomi lo koloko mipipilo." 	 Enkele Farizeeërs die erbij stonden, vroegen: "Zijn wij soms ook blind?"


Ona magena yangodu manga piricaya qaputuru sidago ma orasi ona done isone. Ngaroko ona masirete o kia naga o Gikimoi wajojajajika gena yamakewa, duma ona isanangi de yanako itekaka o orasi ma simaka Awi jaji gena done asa wosiganapu. Ona imangaku itemo o dunia manena gena manga riho ma duhutu qasowo de ona o dunia manena ma rabaka maro ka o nyawa so ka itatagino. 	 Al deze mensen zijn in het vertrouwen op God gestorven, zonder te krijgen wat hun beloofd was. Zij hebben het alleen uit de verte gezien en waren blij. Zij kwamen er openlijk voor uit dat zij hier op aarde alleen maar gasten en vreemdelingen waren.


Kagena Ai simaka o bi bangsa yangodu asa imatolomu, de ona magena Ngohi asa tahiri la yodadi o dolomu sinotoka, maro o sowohi moi la kanaga awi duba de awi kabi wahiri wosiritinga. 	 Alle volken zullen voor Mij bijeen worden gebracht. Dan zal Ik hen van elkaar scheiden, zoals een herder de schapen en de bokken scheidt.


O orasi o Roti ma Ragi Ihihiwa ma Rarame imasidiadoka, de o wange ma nonomaka magena o Paskah ma duba-duba ma goho yatola. 	 Op de eerste dag van het Paasfeest moest in ieder gezin een lam of een geitje worden geslacht.


Ma ngale magena so ngohi lo tamanara tokaeli. Ena gena, ngohi ma Kristus woisiputuru foloisi ilamo so aku tomanara iputuru. 	 Dit is mijn werk. Ik kan dat alleen maar doen doordat ik van Christus de kracht daarvoor krijg.


O Natanael woise de wotemo, "Ce! Idodooha so o loha de ma sihino o Nazaretno." Qabolo de o Filipus wotemo, "Hino, potagi la ngona lo aku nowinano." So ona imajobo. 	 Filippus ging naar Nathanaël en zei tegen hem: "Wij hebben de Christus gevonden, over wie Mozes en de profeten hebben geschreven. Hij heet Jezus en is de zoon van een zekere Jozef uit Nazareth."


Ngohi asa todadi to ngini nia Baba, de ngini gena asa nidadi to Ngohi Ai ngopa-ngopaka.' Komagena o Jou Wokokuasa Awi demo." 	 "En Ik zal u aannemen", zegt de Here, Die alle macht heeft. "Ik zal uw Vader zijn en u zult mijn zonen en dochters zijn." (c)


Kagena de o wange itumuka, de ma doro ma duhutu magena wotemo awi nyawa wosisasahe moika, 'Naaso yomomanara ona magena la ma ngale manga sewa moi-moi nafangu. Ma nonomaka sidago ona ibitototuuruno o cako motoha de asa yowowosa lo nafangu, qabolo de nafangu ona imomanara ibiqoqomano o goginita nosi de yowosaka.' 	 's Avonds zei hij tegen zijn bedrijfsleider: 'Roep alle arbeiders bijeen en betaal hun loon uit. Begin bij de mannen die het laatst zijn gekomen en eindig bij hen die hier het eerst waren.'


so kanaga o Yahudika yadadala o Yerusalemka de yahino, la ma ngale manga hira wososone gena aku ma bira moriria ongo Marta de mononongoru ongo Maria ona magena manga sininga isiputuru. 	 Er waren verscheidene Joden gekomen om Martha en Maria te troosten over het verlies van hun broer.


Ngohi, Paulus, tinisingangasu nginika de ngini o Galatiaka ma nyawa hika nimasosininga kasi, nakoso kanaga ngini de nimasimaha la nisuna, de o bi moi-moi ma ngale ngini gena ma Kristus waaka qabolo de magena qangodu ma faida lo ihiwa. 	 Luister goed naar wat ik nu zeg: Als u erop rekent dat het met God in orde komt door u te laten besnijden en de Joodse wetten te houden, zal Christus u niet redden!


So asa yahika o talaga ma dongirabaka, de o paro de o rato qasosihilo de o moku-moku imasidiado so manga deruku o ake yobane sidago manga deru he ikiloro. 	 Terwijl zij op het meer waren, stak er een vreselijke storm op. De opgezweepte golven sloegen over de boot. Er kwam zoveel water in dat die bijna zonk.


Komagena so yanau la kanaga o sumbayang ma rabaka eko o Gikimoi Awi demo yosingongangasu gena, nakoso ona yaaka maro manga peqeka yaaka so manga sahe lo yatalakeka, de ona magena manga sahe ma Kristus gena asa wisiceke. 	 Als een man bidt of Gods woord doorgeeft en daarbij een hoofddeksel draagt, is dat een schande voor hem.


O ino kia ngone paoqo la iwosa nanga uruko, gena akuwa inasitorou bai! Cawali o kia nanga uruno isusupu magena inasitorou o Gikimoi Awi simaka." 	 U wordt niet slecht door wat u eet en drinkt. U wordt slecht door wat u denkt en zegt."


la ma ngale ngini nioqowa de niudowa gena ka o nyawa lo yanakowa. Ka cawali nia Baba wikokelelowa o sorogaka wanako. To ngini nia gogoho o nyawa yananakowa gena Una wakelelo, de asa ngini winifanggali." 	 Dan zal niemand vermoeden dat u honger hebt, behalve uw Vader, Die ieders geheim kent. Hij zal u belonen.


Ma tuangi wotemoli, 'Ngohi totemo, igogou nagoona to ona manga dogo yamamake gena de maenaka, done asa yadogo ifoloi onaka. Duma nagoona manga dogo la yamakewa, done ka ma cunu onaka gena asa ngohi taqehe kali. 	 'Ja', zei de koning, 'zo is het nu eenmaal. Wie veel heeft, krijgt er meer bij. Wie weinig heeft, raakt ook dat beetje nog kwijt.


Qabolo de o Herodes awi nyawa wapomaka de wasulo so itagi imapongoka, la yaaso o nyawa icocawaro ona magena so awi simaka yahino de wasano wotemo onaka, "Kapuruosi de o ngoma magena niakelelo o dipaka." 	 Herodes liet de sterrenkundigen in het geheim bij zich komen. Na te hebben uitgehoord wanneer zij de ster voor het eerst hadden gezien, liet hij hen gaan en zei:


De o Kornelius wosango wotemo, "Kapagange nagala o cako saange ma orasi komanena, de ai tahu ma rabaka tosumbayang. Tomatodoka o nyawa moi awi baju isisiru ai simaka womaokoye. 	 Cornelius antwoordde: "Vier dagen geleden was ik 's middags rond drie uur hier in huis aan het bidden.


De kanaga o bi moi-moi o Yohanes wakokeleloka, magena qangodu lo o buku magenena ma rabaka wosingangasuka. So komagena o lefo manena gena ma ngale o Gikimoi Awi demo de lo ma ngale o Gikimoi gena o Jou Yesus Kristus Awi singangasu gena itotiai. 	 Johannes heeft opgeschreven wat hij van God gehoord heeft en wat Jezus Christus hem heeft bekendgemaakt.


Duma nakoso o bi nyawa ma dorou, ona magena asa yaumo o uku ma talaga ma rabaku la kagena asa yasidutupu de o walira, de komagena ona magena asa yosone ma sinotoka. O bi nyawa ma dorou ona yaumo gena, nakoso yobaraniwa, duma yoholu o Yesus Kristus wipiricaya qaputuru. Ona magena manga manara qangodu qatorou, ena gena ona yototooma, ona manga nyafusu qatotorou yaaaka, ona igogomahate, ona o kia naga de manga gia isiakaka gena yasuba, de lo ona yatotodamato de hitilahi o manara qatotorou yaaaka." 	 Maar de lafaards, de ongelovigen, de mensen van wie Ik walg, de moordenaars, de mensen die ontucht plegen, de tovenaars, de afgodendienaars en alle bedriegers staat wat anders te wachten: Het brandende zwavelmeer, de tweede dood.


So ona yowosa o boosu ma rabaka, we, yamakewa o Jou Yesus Awi sone ma bake. 	 Toen ze naar binnen stapten, zagen ze dat het lichaam van de Here Jezus er niet meer was.


De o orasi magena o nyawa asa initemo nginika, 'Niwikelelo, o Salamati ma Kolano kagena naga!' eko lo initemo, 'Niwikelelo, Una kadoke naga!' Duma upa lo nitagi niamote onaka. 	 Jullie zullen wel geruchten horen dat Ik hier of daar ben.


"Ngohi todoto nginika, nako ngini o nyawa moi kanaga de ani dodiao wopipiricaya moi o dorou waaka ngonaka, de notagi bato unaka de ngini ka nisinoto nimatingaka, de awi sala nosidumu la nowisitiai. De nakoso ani demo wamote de waqehe, aku nia rimoi gena qaloha kali. 	 Als één van uw broeders u kwaad doet, moet u het hem onder vier ogen zeggen. Als hij uw terechtwijzing aanneemt, is de relatie tussen u en hem hersteld.


Nakoso o toka wingosa iwisitodokano imatoore imaili-ilika, de iwisiwawako yapoputuruka, sidago awi uruno lo o geko isupu. O toka magena kanaga iwisangisara de lo iholu isupu unano. 	 Hij heeft zo'n last van een boze geest. Als die hem de baas wordt, begint hij ineens te krijsen, krijgt hij stuiptrekkingen en staat het schuim hem op de mond. Die geest laat hem bijna niet los en doet hem veel kwaad.


Ma orasi Una wakelelo, de Una wotemo onaka, "Nitagi nigila-gila o bi imamka, la nia rohe nisitailako kasi." So ona imajoboka. So o ngeko ma soaka de o orasi magena bato de ona he yalohaka. 	 Hij keek hen aan en zei: "Ga naar de priester om te laten zien dat u genezen bent." Terwijl ze gingen, verdween hun melaatsheid.


Komagena so o nyawa nagoona la kanaga manga gogoho ma dodagi itotiaiwa o Jou Awi roti yooqo eko Awi anggur youdo, de igogou ona magegena de manga salaka, sababu o Jou Awi rohe de Awi au gena ona yosidoohawa. 	 Wie op een onwaardige manier van het brood eet en uit de beker van de Here drinkt, zondigt daarmee tegen het lichaam en het bloed van de Here.


De ngini o orasi manena nioho de nia kaya idalaka de ka o kiasi nionyafusu, so qangodu magena nisitoqeqeheka. Komagena ngini nimasidailako so done ma orasi ma dodoguka asa nitooma, maro o sapi moi yapiara la qasaki gena done asa yatola. 	 U hebt op aarde veel plezier gehad; u hebt in grote weelde geleefd en uzelf vetgemest, zoals een dier wordt vetgemest voor de slacht.


O talaga Galilea ma dateka o Yesus o nyawa yadadala wadoto kali. Sababu o nyawa yahino yadala poli de o deru moi kagena o akeka, so Una wopane de womatamiye. De o nyawa yadadala magena imaooko o talaga ma dateka. 	 Toen Jezus eens bij het meer was, kwamen er zoveel mensen naar Hem luisteren dat Hij maar in een boot ging zitten. Van daaruit sprak Hij verder tot de vele mensen die op de oever stonden.


Igogou, ma orasi ma Kristus o soneno wisioho kali, magena imatero de ngini lo o sone ma rabano nisioho kali dede Una. Komagena so ngini bilasu nia sininga nisimeta o bi moi-moi o kia naga maro kadaku o sorogaka, kiaka kanaga ma Kristus o Gikimoi Awi girinaka womatamiye la Awi horomati wamake. 	 Nu u met Christus bent opgestaan uit de dood, moet u zich bezighouden met hemelse zaken. Want Christus zit daar nu op de allerhoogste plaats aan de rechterhand van God.


Ma orasi o roti ngai motoha tatepi-tepi, de o nyawa yacala motoha tahike so yaoqoka. Sababu ngini masirete niatolomu so ma soohu o karaja muruo." So ona itemo, "O karaja mogiowo de sinoto." 	 Zijn jullie alweer vergeten wat er gebeurde toen Ik vijf broden uitdeelde aan die 5000 mensen? Hoeveel manden hadden jullie nodig om het overschot op te halen?" "Twaalf", antwoordden zij.


So to Una Awi jubaka de lo Awi uguka kanaga yalefoka o ronga moi, ena gena, O Jou Wilalamo de o Kolano Wokokuasa. 	 Op Zijn kleed en op Zijn dij staat deze naam: 'Koning van alle koningen en Heer van alle heren.'


O jaji qamomuane magena imaterowa de o jaji iqoqoma, kiaka taaaka to ona manga ete de manga toporaka ma orasi o Mesir ma tonaka de Ngohi ona tatuda de tasisupu. Ona yokaeliwa o jaji iqoqoma magena yomote, so ona gena Ngohi tasidodooha kawa. 	 Het zal een ander verbond zijn dan dat Ik met hun voorouders sloot op de dag dat Ik hen uit Egypte leidde; die hielden zich niet aan het verbond, zodat Ik hun de rug heb toegekeerd.


Ngaroko komagena, nanga ete de nanga topora yoholu wisigise o Musaka, so ona lo una wiholu de yosininga o Mesirka, la tanu iliho kali. 	 Maar onze voorouders wilden Mozes niet gehoorzamen. Zij hadden er genoeg van achter hem aan te lopen en verlangden terug naar Egypte.


De Ai nyawa, nakoso Ngohi ipiricayaka so manga sininga itiai gena Ngohi taakaka, de ona magenaka asa Ngohi tahike la yooho dede Ngohi ka sidutu ikakali. Duma nakoso ona imakiliho so ipiricaya kawa, de ona magenaka asa Ngohi tosanangi kawa." 	 De mensen die rechtvaardig zijn, zullen in vertrouwen leven. (E) Maar als iemand God de rug toekeert, heeft God geen vreugde meer in hem.


"O kia nodupa Ngohi taaka ngonaka." De una wopipilo gena wosango wotemo, "Ya, Jou! Ngohi todupa tomasigelelo." 	 Hij vroeg hem: "Wat wilt u van Mij?" "Here", zei de man. "Ik wil zo graag weer zien."


De wotemo, "Ya Baba, qangodu aku naaka de idadi, so tanu natide la noisitilaku o sangisara ma ngeko manena. Duma upa namote to Ngohi Ai sininga ma dupa manena, la tanu idadi de imaaka ka to Ngona Ani sininga ma dupa." 	 "Abba! (b) Vader!" zei Hij. "Voor U is alles mogelijk. Neemt U die beker bij Mij vandaan. En toch, niet wat Ik wil, maar wat U wilt moet gebeuren."


O Yesus wotemo, "O toka magena nakoso o nyawa magenano isupu, de yahika de yahino o tona ibobeleuka o tahu imasisari la igoge. Duma o tahu imasimakewa, 	 Dit slechte volk lijkt op iemand uit wie een boze geest is weggegaan. Zo'n geest zwerft een tijd door de woestijn, op zoek naar rust. Maar hij vindt geen rust en zegt tenslotte:


Sababu kiaka bato to ngini nia kaya niadiahi, done kagena lo to ngini nia sininga yogapala." 	 Die zullen nooit vergaan en nooit worden gestolen. Als uw rijkdom in de hemel ligt, zal uw hart daar ook naar uitgaan.


O moi-moi magena qangodu ma rabaka misikelelo igogou ngomi magena o Gikimoi Awi leleleani, sababu ngomi gena kanaga mia sininga de mia gogoho ibolowo, so o Gikimoi Awi dupa aku mianako la miaaka, de mia sabari lo ilamo, de lo miodupa o loha miaaka o nyawaka. De mia sininga ma rabaka kanaga o Gurumi Qatetebi womanara de lo o nyawa miadodara de mia sininga igogou. 	 Wat wij over onszelf zeggen, hebben wij waargemaakt door ons zuivere leven, ons begrip van het goede nieuws en ons geduld. We zijn vriendelijk, vol oprechte liefde en vol van de Heilige Geest geweest.


Ngomi mingongano ngini gena asa ngomi nimiqehe qaloha bai! O orasi moi lo ihiwa la ngomi o sala minigaka nginika, eko ngini minisirugi, eko lo minikulai. 	 En zet uw hart toch ook voor ons open, want wij hebben niemand van u slecht behandeld, uitgebuit of bedrogen.


Sababu magena o Gikimoi wodupa la ma ngale o loha niaaakaka, so o nyawa o Gikimoi winanakowa de wihoholu, ona magena o bicara ma dorou he nigaka kawa. 	 God wil dat door uw goede leven de mensen de mond wordt gesnoerd, die zo dwaas zijn het goede nieuws naast zich neer te leggen, hoewel zij nauwelijks weten wat het precies inhoudt.


Upa lo o kia naga idala nimagaho. Upa nimagaho o pipi, eko lo o karong, eko o tarupa ngai sinoto gena yaakuwa. O ngeko ma soaka upa lo iteka de o nyawa nimatekejarita. 	 Neem geen geld mee, geen tas en zelfs geen extra schoenen. Ga recht op je doel af.


O orasi magena o Yesus gena o Gurumi Qatetebi iwipareta so Una winali de wotemo, "Baba, o Jou o dipa de lo o dunia nakokuasa! Ngohi Ai sukuru tatide Ngonaka, sababu o bi moi-moi magena o bi nyawa icocawaro lo kanaga itemo yanakoka, ona magena Ngona nagiihu. Duma o bi moi-moi magena o bi nyawa kiaka yananakowa Ngona gena nasikelelo. Igogou, Ani manara komagena Ngona masirete nodudupa. 	 Op dat moment bracht de Heilige Geest in Jezus een geweldige blijdschap teweeg. Hij sprak: "Vader! Heer van hemel en aarde! Wat geweldig dat U deze dingen hebt verborgen voor intellectuelen en geleerden. Maar U hebt ze bekend gemaakt aan kleine kinderen.


Ato Awi laha wosidumuka asa Una witide de imakitinga so wakahika o sorogaye. 	 Terwijl Hij dat deed, werd Hij opgenomen in de hemel.


O Sabat ma wange moili de o Yesus wotagi wokahika, de wikelelo o nyawa moi ka wisibuo kusi de awi lako ipiloka. 	 Jezus liep verder en zag een man die al sedert zijn geboorte blind was.


Ngaroko Una iwisimaqeka, duma qangodu asa Una gena wabisangowa. De ngaroko lo Una wisisangisaraka, duma Una gena wangamowa bai, de lo wotemowa done ona wafanggali. Ka cawali womasidoa o Gikimoi Awi gia ma sohaka, sababu Una kanaga so done asa o nyawaka gena wafanggali itiai. 	 Als Hij beledigd werd, zei Hij niets lelijks terug. Als de mensen Hem pijn deden, dreigde Hij niet het hun betaald te zetten. Hij liet het allemaal over aan God, Die rechtvaardig oordeelt.


So kagena de o polisika magena itagi so o kia ona yotetemoka gena isingangasu o Roma ma bobaretaka. Ma orasi ona yanako igogou o Paulus de o Silas gena o Romaka ma nyawa, de o Roma ma bobareta magena lo yamodoka, sababu yahakim waasi de asa yasulo yangangapoka. 	 De dienaren brachten dit over aan de rechters en die schrokken toen zij hoorden dat Paulus en Silas Romeinen waren.


Kagena o bui ma rabaka yasingosaka, ma orasi ona icanga qabolo o Roma ma bobaretaka, ena gena o nyawa itotooma yamuruo naga kanaga manga sidongirabano wimoi awi ronga o Barabas. 	 Nu zat er een zekere Barabbas gevangen, een rebel. Hij was met enkele anderen opgepakt omdat ze bij een oproer een moord hadden begaan.


Ma ngale o Jou niwisihoromati, so ngini bilasu niasigise nia bobareta yangodu. Ena gena, bilasu niwisigise nia kolano wilalamo, sababu una wapareta nia bobareta yangodu. 	 Gehoorzaam, terwille van de Here, de wetten van het land waar u woont. Zowel de wetten van de keizer, die het staatshoofd is, als de wetten van de stadhouders, die door de koning zijn aangesteld om de misdaad te bestraffen en goede daden te belonen.


Komagena ona yosumbayangka de o Gikimoi lo wotemo qaboloka, so o bi ino qangodu gena qaloha so aku yaoqo. 	 Omdat God gezegd heeft dat het goed is en omdat wij Hem vragen het te zegenen, is alle voedsel aanvaardbaar.


So ma ngale ngini ma Kristus niwipipiricayaka gena Una magena maro o teto moi igogou ihali. Duma ma ngale o nyawa iwipiricayawa ona magena done igogou asa o bodito yamake, maro isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O teto o tukang yahoholu de yapapakewa magena done asa isiaka de idadi o tahu ma sosoqe ma teto ma nonoma." 	 Voor u die op Hem vertrouwt, is Hij kostbaar; voor mensen die niets van Hem willen weten, geldt wat in de Boeken staat: "De steen die door de bouwlieden afgekeurd werd, is de belangrijkste geworden, een echte hoeksteen." (B) Zo is Christus niet alleen de onmisbare hoeksteen geworden, Hij is ook de steen waarover men struikelt en waaraan men zich stoot. (C)


De lo nako ngini o Kapernaumka ma nyawa, gena idodooha. Ngini nitemo o Gikimoi asa ngini winitide de winisihie. We! Komagenawa bai! Duma ngini asa winiumo o narakaku." 	 En wat moet Ik van Kapernaüm zeggen? Zal het worden verheerlijkt tot in de hemel? Nee, het zal worden vernederd tot in de dood."


"O nita ma duhutu he yadisiwa o bi nyawa yangoduka, de o nita magena asa imasidiado o dunia ma bi dokuka." Komagena o Yohanes wotemo. 	 Want het echte licht, dat is Christus (B), kwam in de wereld om iedereen te verlichten.


Ma orasi o Yesus wisibuo, de kanaga o pidoka o putu magena lo o sowohi o duba yojajaga. 	 Die nacht kwam een engel van God bij enkele herders, die buiten in het veld overnachtten en op wacht zaten bij hun kudde. Door de verschijning van de engel werd de omgeving in een helder licht gezet. De herders beefden van angst, maar de engel stelde hen gerust.


Kanaga o Yahudika ma bi nyawa o bolu mogiowo de sinoto manga dala magena ona yangodu o putu de o wange yodupa o Gikimoika isuba de ona lo Awi jaji magena yongongano. Duma, ai baba ma Kolano Agripa, sababu ngohi lo tongongano maro ona komagena, so o Yahudika ma nyawa ona ngohi ikalaki. 	 De twaalf stammen van Israël verwachten dat ook en dienen God daarom heel serieus, dag en nacht. Maar koning Agrippa, ik word ervoor vervolgd!


Komagena waaka sidago idadi de isiganapu o kia maro iqomaka o Gikimoi Awi demo ma nabi Yesaya wosilefo qaboloka, ena gena, 	 Dat was in overeenstemming met wat de profeet Jesaja had gezegd:


de wotemo onaka, 'Nitagi la ai doroka nimanara, de ngohi asa tofangu nginika o pipi o salaka moi, gena nia sewa o wange moi ngini ningoduka.' So awi demo gena ona yamote so yotagi. 	 Hij kwam met de arbeiders overeen dat hij ze een volledig dagloon zou betalen en zette hen aan het werk.


Kanaga lo o nyawa ona magena de manga ngongike idala imihike ngomika ona imihoromati, so ma orasi ngomi he mimajobo, de o deru ma rabaku lo manga roriwo moi-moi ona isibane ma ngale to ngomi mia oho ma kurangi o dodagi ma rabaka. 	 Zij brachten ons vele geschenken en gaven bij ons vertrek allerlei dingen mee die wij nodig hadden.


De kagena o wange saange ma raba una womasigelelowa, de lo wooqowa de woudowa. 	 Drie dagen lang kon hij niets zien. Al die tijd at en dronk hij niets.


De ma ngeko komagena so o Yohanes una masirete asa wadedemo onaka wotemo, "Ngohi manena gena imatero de o nyawa una magena iqomaka ma nabi Yesaya awi buku ma rabaka isilefo de itemo, 'Kanaga o nyawa moi o tona ibobeleuka womatotoore: Hika! Ma ngale nanga Jou Awi hino gena o ngeko bilasu nisibolowo de nisitiai.' O Yesaya awi demo ma meta gena ka ngohi manena qabolo." Komagena o Yohanes una masirete womasingangasu onaka. 	 Hij zei: "Ik ben iemand die in de woestijn roept: 'Maak de weg vrij voor de Here!' De profeet Jesaja heeft dit voorspeld." (C)


Nakoso o orasi magena isolano o bi moi-moi qangodu idadi, de ngini nia sininga nisiputuru de lo nimamataga, sababu ma orasi he imasidiado to ngini nia sangisarano asa inipalako." 	 Dus als deze dingen beginnen, ga dan rechtop staan en kijk omhoog! Want je verlossing is niet ver meer!"


O Yohanes wahino woqomano, de o demo moi wosingangasu la o bi nyawa wasidailako so o Yesus asa wahino wadoto. Maro ma nabi Yesaya awi buku ma rabaka isilefo gena, o Gikimoi wotemo Awi Ngopaka, "Kanaga o nyawa moi o tona ibobeleuka womatotoore, 'He! Ma ngale nanga Jou Awi hino gena ngini nimasidailako. La o ngeko gena bilasu nisibolowo de nisitiai. 	 Johannes was, om met de woorden van de profeet Jesaja te spreken, de stem van iemand die roept in de woestijn: "Maak een weg voor de Here!


So o diwotu magena idupuruka, de ngohi ai edekati o demo magena talefo, duma toise o ili moi o sorogaku itemo, "O diwotu ngai tumudingi ma demo gena upa nalefo, de magena bilasu nosipongoka so upa nosingangasu." 	 Ik wilde opschrijven wat de zeven donderslagen hadden gezegd, maar een stem uit de hemel zei: "Houd geheim wat de donderslagen hebben gezegd. Schrijf het niet op."


De asa o Yesus o nyawa yadadala dede Awi muri-muri watolomuno so wasibicara onaka, "O nyawa nagoona la imote Ngohi, bilasu imahadoku so manga dupa moi-moi manga sininga ma rabaka yapalako la imote-mote Ngohi, de qadoohawa nakoso o sangisara yamoku ma bati yosone. 	 Hij riep Zijn discipelen en de vele mensen die waren toegestroomd bij Zich en zei: "Wie bij Mij wil horen, moet zijn eigen wensen opzijzetten. Hij moet zijn kruis opnemen en Mij volgen.


Sababu igogou o kia naga yaiihu, magena qangodu o nyawa manga simaka done asa ka isikelelo, de lo o kia naga itotalake, magena qangodu done asa ka ipelenga la o nyawa yanako. 	 Zo zal ook alles wat geheim of verborgen is, aan het licht komen.


Sababu o bobita gena pacohosi de podamaha ma orasi ma Kristus wahino, so magena imatero maro o nyawa moi nakoso una nonena wotagi wokahino de ka cawali awi gurumi awi simaka iqoma so pakelelo o tonaka. Duma sababu ma Kristus igogou kanaga wahino qaboloka, so o moi-moi qangodu ma duhutu de kanaga qaloloha gena igogou pamakeka, maro o nyawa moi upa cawali manga gurumi duma manga rohe lo aku pakelelo. 	 Dit soort dingen zijn immers maar tijdelijk. Zij zijn slechts een schaduw van toekomstige zaken. Maar ons lichaam behoort aan Christus toe.


Qabolo de Una wasulo so o nyawa yadadala magena moi-moi iliho manga dokuka. So Una de Awi muri-muri gila-gila o deruku ipane so imajobo itagi o Magadan ma tonaka. 	 Daarna stuurde Jezus de mensen naar huis, stapte in de boot en stak over naar Magadan.


Sababu o Gikimoi waaka, so nia oho qamuane koloko asa inisibuo kali. De ngini nia oho qamuane gena, upa ma sihino maro o nyawa kiaka bilasu isosoneno, duma o Gikimoi masireteno Una magena woooho wokokakali. De nia oho qamuane gena niamake sababu niopiricayaka Awi demo, kiaka o habari ma ngale o oho ka sidutu ikakali, de lo Awi demo magena ikokakali de akuwa itagali. 	 U hebt een nieuw leven gekregen; niet door geboorte uit uw ouders, want aan dat leven komt een einde; maar een nieuw leven door wedergeboorte uit God, Die door de levende Christus Zijn woord tot ons blijft spreken.


Kagena de manga toka imatoore de itemo, "He! O Gikimoi ma Ngopa, nomidooha ngomika! Migolo, kodo, upa nomisangisara! Ma orasi gena yaado waasi." 	 "Wat wilt U van ons, Zoon van God?" schreeuwden zij. "U hebt het recht niet ons nu al te kwellen!"


O ngopeqeka moi momasirokaka de ma roka gena ka woohosi, de muna magena momapiliku unaka. Duma nakoso ma roka wosone, de muna gena mipalakoka so aku momasiroka yanau moili naguuna mowidudupa, hitilahi una magena o Jou wipipiricaya moi. 	 Een getrouwde vrouw mag zolang haar man leeft niet bij hem weggaan. Maar als haar man sterft, is zij vrij. Dan mag zij trouwen met wie zij wil, maar dat moet dan wel een gelovige zijn.


So komagena ona yoiseka, de ona yangodu iwisigiliri o Gikimoiye. Qabolo de ona itemo o Pauluska, "Mia dodiao Paulus, ngona masirete nanakoka o Yahudika ma nyawa kanaga o bolu moi de ma cala-cala o Yesus iwipiricayaka, duma ma ngale ona magena o Yahudika manga bobita o Musa wosilelefo gena moi-moi qangodu yacocohosi. 	 Toen zij dat hoorden, prezen zij God. Daarna zeiden zij tegen Paulus: "U ziet, broeder, dat hier vele duizenden Joden in Jezus zijn gaan geloven. Ieder van hen hecht grote waarde aan de wet van Mozes.


De ngini lo niwirisima o Yesuska, Una magena wodadi maro o Gikimoi Awi dagali moi o jaji qamomuane gena waaturu. O Yesus wosone de Awi au ikopolaka, de Awi au gena foloisi qaloha de o Habel awi au iqoqomaka, sababu o Habel awi au gena isinako bilasu yafanggali, duma o Yesus Awi au magena isinako igogou nanga dorou aku yaaponguka. 	 U bent naar Jezus gekomen, Die ervoor gezorgd heeft dat er een nieuw verbond tussen God en de mensen kwam. Hij heeft daarvoor Zijn bloed gegeven; en Zijn bloed roept om vergeving in plaats van om wraak, zoals dat van Abel.


So o Yesus Awi gia wosipaqa kali awi lakoka. So orasi magena qabolo de awi lako qaloha kali so womasigeleloka, de wanako itiaika. 	 Jezus legde Zijn handen nog eens op de ogen van de man. Hierna kon hij weer normaal zien. Hij was genezen en zag alles duidelijk.


So wotemo onaka, "Ma orasi ngini kadoka niwosa o dokuka, done o nyawa moi niwimake o rube de ma akeka waaho. Una magena niwimote-mote sidago o tahu kiaka wowosa, 	 "Zodra jullie de stad binnenkomen", antwoordde Hij, "zul je een man zien die een kruik water draagt. Volg hem en ga hetzelfde huis binnen als hij.


So kagena de o Petrus o malaikat magena wamote so isupuka o bui ma tahuno. Duma una womanakowa o kia o malaikat yaaaka gena igogou qangodu idadika, de wotemo awi sininga ma rabaka, "Nagala manena ka o gogelelo o Gikimoino takelelo." 	 Zonder na te denken liep Petrus achter hem aan. Hij had niet door dat het echt een engel was, die hem uit de gevangenis leidde. Hij dacht dat hij droomde.


Una wotemo, "Nako komagena, de o kiaso o Daud masirete lo de o Gurumi Qatetebi ma kuasa sidago wipeto Unaka 'Ai Jou'. Sababu o Daud wotemo, 	 "Hoe kan David hem dan 'Here' noemen?" vroeg Jezus. "Want hij heeft gezegd:


O bi bobita o Musa wosilelefo kanaga de ma kuasa gena ihiwaka de lo ma faida ihiwaka, so ma ngale idadiwa o bobita magena ngone posigise so nanga sininga done itiai o Gikimoika. Komagena so o bi bobita iqoqomaka gena yapalakoka de yatagalika de o ngongano moi kiaka o ngeko foloisi qaloloha. Ena gena, o Jou Yesus o ngeko moi ngone wonahihikeka la ngone aku pahika pomasidate o Gikimoika. 	 De mensen konden daardoor niet gered worden. Daardoor lukte het niemand om recht voor God te staan. Maar nu hebben wij een veel betere hoop, want Christus maakt het voor ons met God in orde, zodat wij bij Hem mogen komen.


Magena de to Una Awi demo magena yoise qabolo de ona yangodu yosawangi. So Una gena ona ka wiqohaka de itagi bato. 	 Daar hadden zij niet van terug. Verslagen dropen zij af.


Sababu ngohi lo tamote ai bobareta manga pareta, de kiaka kanaga ai prajurit-prajurit lo ai pareta lo yamoteka. Nako ngohi tosulo o prajurit moika, 'Notagi!' de igogou una wotagi. Nako ngohi tosulo ai prajurit ma somoaka, 'Nahino nonena!' de igogou una wahino. De lo nako ngohi tosulo ai gilalo woleleleanika, 'Naaka manena!' de igogou una waaka. So komagena lo Ngona, Baba, so upa he ai tahuka notagi. Cawali Ani demo o dola moi kanena nodedemo, de igogou kadoka ai tahuka asa isiganapu." 	 Want ik moet doen wat mijn commandant mij opdraagt; en mijn soldaten moeten doen wat ik zeg. Als ik tegen een soldaat zeg: 'Ga', dan gaat hij. Als ik tegen een ander zeg: 'Kom', dan komt hij. En als ik tegen mijn knecht zeg: 'Doe dit eens', dan doet hij het. Zo is het ook met U. Als U zegt dat de ziekte uit mijn knecht moet verdwijnen, gebeurt dat!"


Duma nakoso o nyawa kanaga o Gikimoi Awi demo yosingangasu, ona magena asa ibicara ma ngale o dunia ma nyawaka, so to ona manga sininga magena aku yasiputuru de yasiduduga. 	 Maar wie woorden van God doorgeeft, spreekt de mensen opbouwend, bemoedigend en troostend toe.


Ena gena, nakoso o nyawa la kanaga de ma Kristus imarimoika, de igogou ona magena asa imadadi o nyawa yamomuaneka. Ma orasi ona ipiricaya waasi de manga oho iqoqoma gena ipasa de isisaka, de igogou manga oho qamomuane gena yamake qaboloka. 	 Als u christen wordt, wordt u van binnen helemaal nieuw. U bent als het ware opnieuw door God geschapen. Er is een heel nieuw leven begonnen.


Mutuwade, ai dodiao nipipiricaya, kiaka kanena ngohi ibuika ma ngale taaka o Jou Awi manara gena, tinibaja de togolo nginika la tanu ngini o kia naga moi-moi niaaka bilasu imatero maro o nyawa o Jou wahihirika yaaka. 	 Ik zit gevangen omdat ik de Here dien en vraag u dringend te leven zoals past bij mensen die door de Here geroepen zijn.


De o Yesus wotemo wosidadu kali, "Simon, o Yohanes ma ngopa, ngona gena igogou Ngohi noidodarasi?" De o Petrus wotemo, "Iya, Jou, komagena. Ngona masirete ka noinako igogou ngohi manena tonidodara de tonisiningasi Ngonaka." So wotemo kali unaka, "Nako komagena, de ngona bilasu najaga de nasiputuru qaloha o nyawa to Ngohi Ai duba-duba ona magena." 	 Jezus vroeg hem voor de tweede keer: "Simon, zoon van Johannes, houd je echt van Mij?" "Ja, Here. U weet toch dat ik van U houd", zei Petrus. Jezus zei: "Pas dan op mijn schapen."


Woleleleani moi kanaga o pipi o guraci o cala motoha wamake, una magena jai-jai womasiiija hika de hino, so una aku o pipi ma dogo wamakeli o cala motoha. 	 De man die 5000 geldstukken had gekregen, begon er onmiddellijk zaken mee te doen. Hij verdiende er 5000 geldstukken bij.


So kagena de Una iwitinga o nyawa yadadalano, de Awi raraga o nyawa una magena awi ngauka wosiguruto de Awi kibi wosipalasa o nyawa gena awi laqeka. 	 Jezus nam hem apart. Hij stak Zijn vingers in de oren van de man, spuugde en raakte zijn tong aan.


De o Paulus wobicara o Felikska idodooha o Gikimoi asa waaka so o nyawa nanga sininga itotiai, de idodooha ma ngale nanga sininga masirete papareta qaputuru, de lo ma ngale o orasi ma simaka o Gikimoi o nyawa yangodu manga dorou de manga loha ma sopo asa wafanggali itotiai. O Feliks woise komagena, de una wimodo poli so una o Pauluska wotemo, "Boloka! So ngona aku notagi duma o orasi ma moi done toniaso kali." 	 Maar toen Paulus over rechtvaardigheid, zelfbeheersing en het komende oordeel van God sprak, kreeg Felix het benauwd en zei: "Het is voorlopig wel genoeg. Als het me schikt, zal ik u nog wel eens laten roepen."


Yopipilo yasinoto ona magena iliho, de o nyawa moili la kanaga wikokitoka so womomou una magena witota o Yesuska. 	 Hij stond op het punt weer te vertrekken, toen er een stomme man bij Hem werd gebracht. De man kon niet spreken, omdat er een boze geest in hem zat, die dat verhinderde.


La o Nahadi ma goginitano, o Yesus wooho kali o nyawa isosone manga sidongirabano, de Una womasimane ma noma-noma ongo Maria Magdalenaka, muna iqoqoma Una asa wodusu to muna manena ami toka ngai tumudingi. 	 Jezus was op zondagmorgen vroeg weer levend geworden. De eerste die Hem daarna zag, was Maria van Magdala, uit wie Hij zeven boze geesten had weggejaagd.


So o orasi isigeto-geto lo hika ngini de nia sabarika la niadodara o bi nyawa yangoduka. Upa niawosa iteka kawa de o Jou asa wahino kali. 	 Laat uw vriendelijkheid bij iedereen bekend zijn. De Here is dicht bij u.


Una Awi Gurumi Qatetebi pamamake magena lo maro o jaji ma nonako moi isigogou, la o orasi ma simaka ngone asa pamake kali o bi moi-moi o Gikimoi Awi nyawa wajajajika, sidago ngone Awi nyawa gena nanga dorou lo wapalako qabolo. De magena waaka itiaika, la ma ngale o Gikimoi Awi laha ngoneka so Una bilasu powigiliri. 	 Deze Geest in ons is een borg voor wat God ons allemaal zal geven als Hij ons, Zijn eigen volk, zal verlossen. Een reden temeer om Hem te eren voor Zijn grootheid.


Woise o Yesus wotemo komagena, so kagena de o nyawa una magena wituhudu, so wotagi o riho magena wodongosa de awi sininga ipeleso, sababu una magena foloi wokaya. 	 Het gezicht van de man betrok. Verdrietig ging hij weg, want hij was erg rijk.


Ngini o Gikimoi Awi gogobu ningodu kagena o Korintus ma kotaka, de ona o Gikimoi Awi nyawa yangodu o Akhaya ma daeraka. Ngohi, Paulus, o Gikimoi Awi dupa masirete wositatapu la todadi maro o Yesus Kristus Awi sosulo moi, de kanaga o Timotius to ngone nanga dodiao moi wopipiricayaka, ngomi o surati manena minisidingo nginika. 	 Van: Paulus, die door de wil van God is aangewezen als apostel van Christus Jezus, en broeder Timotheüs. Aan: De gemeente in Corinthe en alle gelovigen in Achaje.


So ngohi totemo igogou ngini gena ngohi nipiricayaka, so ngohi ai edekati iqomaka gena ma para ma sinotoka asa ngini tinikurumi kali, la ma ngale ai sininga ma loha gena kanaga ngai sinoto magena aku ngini niamake. 	 Omdat ik zo zeker was van uw begrip en vertrouwen, had ik besloten op weg naar Macedonië bij u langs te komen en op de terugweg nog eens. Dan kon ik u twee keer tot zegen zijn en zou u mij kunnen voorthelpen op mijn reis naar Judea.


De ona magena itagi o Filipuska, una magena o Galileaka ma nyawa moi de awi doku gena o Betsaida, so itemo unaka, "Baba, nako qaloha, de ngomi miadupa mimakamake de o Yesus." 	 kwamen bij Filippus en vroegen: "Kunnen wij Jezus ontmoeten?"


Duma kanena naga o ngopeqeka, o Abraham awi ngopa de awi dano moi, muna magena he o taungu mogiowo de tupaange qabolo o Iblis womipilikuka, de awa kodo, ngini gena nisimahawa la ami bobiliku yasose o Sabat ma wangeka." 	 Mocht Ik deze gelovige vrouw dan niet verlossen uit de greep van satan, die haar achttien jaar gevangen heeft gehouden? Enkel en alleen omdat het sabbat is?"


So kagena de Una wosango, "Naguuna awi roti o lelengaku asa wotono dede Ngohi, una magenena asa Ngohi woisiija. 	 Jezus antwoordde: "Aan wie Ik het eerst het eten heb aangereikt, die is het.


So o orasi manena bato ngohi asa qangodu magena tonihike Ngonaka, hitilahi nobukuku de nosuba ngohika." 	 Ik geef het aan wie ik wil. Als U mij aanbidt, krijgt U het allemaal."


O orasi magena o nyawa yasinoto o doro ma rabaka imatekemanara moi, de wimoi asa iwingaho de moili asa iwiqohaka. 	 Dan zullen twee mannen samen op het veld werken. De een zal worden meegenomen, de ander achterblijven.


So ma ngale o Makedoniaka ma nyawa manga sininga qaloloha gena miakeleloka, so ngomi o Titus miwibaja de migolo unaka la una wotagi wokahika kali nginika. Sababu una gena iqomaka dede ngini o roriwo o pipi magena nitolomu. Komagena so una miwisulo la o manara qaloloha magena wosidofa. 	 Daarom vroegen wij Titus, die bij u al begonnen was uw liefdevolle gaven te verzamelen, dit werk ook af te maken.


Una wotagi kagena to Una Awi doku masireteka, ngaroko ipapasaka wotemo, "Nakoso o nabi moi kanaga to una awi doku masireteka wogoge gena asa iwihoromatiwa." 	 Hij had gezegd dat een profeet in zijn vaderland niet geëerd wordt.


ena gena, o Salamati ma Kolano asa iwisangisara gena, Una maro o nyawa moi ma nonomaka wosone duma wooho kali, so komagena o Yahudika ma nyawa de lo o bi nyawa o Yahudika yasowo lo Una wosihabari qaboloka, la ona aku yanako itotiai igogou o Gikimoi asa o nyawa wasisalamati." 	 Namelijk dat de Christus zou lijden en als eerste uit de dood zou terugkomen om de Joden en de andere volken te vertellen dat er licht komt."


Qaboloku, o Yesus o Yordan ma Seleraka so he womajobo de o Gurumi Qatetebi ma kuasa qaasu-asu wipareta so wingaho o tona ibobeleuka. 	 Jezus ging vol van de Heilige Geest uit de Jordaanvallei weg.


Kanaga Awi muri yamuruo naga imatolomuno, ona magena o Simon Petrus, o Tomas wisironga lo Wosasago, o Natanael o Kana ma dokuno o Galilea ma tonaka, o Zebedeus awi ngopa yasinoto de lo Awi muri yasinotoli. 	 Simon Petrus, Thomas, Nathanaël uit Kana in Galilea, Jakobus en Johannes en nog twee andere discipelen waren daar bij elkaar.


Ka wotagi-tagisi, de o Yahudika manga roriri yamuruo naga Una widolomu de wisigilolino de manga edekati ma dorou, so itemo Unaka, "Idodooha so itekaka Ngona gena nomapopongoka. Nako Ngona gena igogou o Salamati ma Kolano, eko hiwa, magena bilasu nomisingangasu de Ani demo itotiai ngomika, ma ngale ngomi aku misihoda ma diai." 	 De Joden kwamen om Hem heen staan en vroegen: "Hoe lang houdt U ons nog in spanning? Als U de Christus bent, zeg het dan!"


Ngaroko o kia naga o Yohanes wosingongangasu ma ngale Ngohi gena itero, duma kanaga ma boboloi moili o kia naga isingangasu igogou. Gena o bi nonako ihahairani moi-moi Ai Baba woigolo Ngohika la bilasu taaka. De o bi moi-moi Ngohi taaaka magena ma ngale Ngohi manena isingangasu, igogou Ngohi asa Ai Baba woisulo so aku tahino. 	 Maar Ik heb een getuigenis dat meer waarde heeft dan dat van Johannes. Denk eens aan de wonderen die de Vader Mij laat doen. Die zijn het bewijs dat Hij Mij gestuurd heeft.


Magena igogou de itetero, sababu ka ma nonomasi o kia naga moi lo ihiwasi de Una masirete he kanagaka, de sababu Una Awi kuasa so o moi-moi qangodu wosirimoika. 	 Hij was er al voordat er iets bestond en alles wat bestaat, is er dank zij Hem.


De lo Ai Baba Awi kuasa woihike Ngohika, la Ngohi Una Awi Ngopa gena aku o nyawa tasisala so bilasu ona dede o Gikimoi imakitinga. O manara komagena Una upa he waaka, 	 De Vader spreekt geen oordeel uit, maar heeft Zijn Zoon opgedragen in Zijn plaats recht te spreken.


Kagena de o Pilatus watolomu o imamka ma bi sahe de o Yahudika ma roriri de lo ma kawasa, 	 Pilatus riep de Joodse leiders en de andere mensen weer bij elkaar en zei:


Wonihirika, ma ngale Una ngona nowikeleloka de ma ngale Awi ili ngona noiiseka magena bilasu nodadi Awi saksi, de nosihabari o bi nyawa yangoduka. 	 Want u zult Zijn getuige zijn en alle mensen vertellen wat u hebt gezien en gehoord.


So ona imasidiado Unaka, de ona asa iwigolo de wigegego itemo, "Baba, Ngona bilasu nogoge to ngomi mia dokuka. Ngona Ani dodagi upasi nosidofa." So Una de Awi muri-muri lo yogogogesi dede ona ma deka o wange sinoto. 	 Toen zij bij Hem kwamen, vroegen zij of Hij bij hen bleef. Hij bleef nog twee dagen.


So kagena de una womagogora o nyawa manga sima watola de woqomaka, de o gota o hutu moiye wadola, la ma orasi o Yesus done nogena wakahino, de idadi Una magena iwikelelo. 	 Daarom liep hij hard vooruit en klom in een wilde vijgeboom om Hem toch te kunnen zien.


So, igogou, kanaga nia ngongano ilamo komagena, so bilasu ngini gena nia sininga ma rabaka nisidailako qaboloka de lo nia sininga de nia rohe ma nyafusu gena niapareta qaloha. La ngini asa niongongano igogou-gogou o Gikimoi Awi laha asa winisidudumu nginika, ma orasika o Yesus Kristus womasimane o duniaka gena wahino kali. 	 Gebruik dus uw verstand en wees nuchter. Kijk vol verwachting uit naar de dag waarop Jezus Christus terugkomt en God Zijn genade aan u zal bewijzen.


O wange ma moiku ngomi o Yahudika isosumbayang ma riho magenaka mitagili de o jojaru moi, o nyawa miijaka so muna magena mogogilalo moi, mimakamake de ngomi. Muna magena o toka mipopareta so aku o nyawaka mosingangasu o kia asa idadi o orasi ma simaka. De ami manara magena o nyawa imiiijaka gena asa ifangu ilamo. 	 Op een dag toen wij weer naar de gebedsplaats gingen, kwamen wij een slavin tegen, die een helderziende geest had. Zij verdiende voor haar eigenaars veel geld door andere mensen de toekomst te voorspellen.


So o Yesus wotemo onaka, "Tosiade, maro o Sabat ma wangeka de nia ngopa eko nia sapi moi itura o sumuku, done asa ngini niatide o sumu ma rabaye de nisidola, ngaroko o Sabat ma wangeka?" 	 Daarna keek Hij hen weer aan en zei: "Als uw zoon op een sabbat in een put valt, haalt u hem er toch ook uit? En een koe laat u er ook niet in liggen."


So nakoso o nyawa la kanaga yotemo, "Ngohi o Gikimoi towidodara," duma to ona manga dodiao moi ma Kristus wipipiricayaka yaduhudu, ona magena ka yatodamatoko. Sababu o nyawa nagoona nakoso kanaga manga dodiao moi yakokeleloka lo yadodarawa, de idodooha o Gikimoi wikokelelo waasi de widodara. 	 Als iemand zegt dat hij van God houdt, maar een hekel aan zijn broeder heeft, is hij een leugenaar. Als hij niet van zijn broeder houdt die hij kan zien, hoe kan hij dan van God houden Die hij nooit heeft gezien?


Kagena de Awi muri-muri yamodo so yoloqa de Una widongosaka. 	 Alle discipelen lieten Hem in de steek. Zij maakten dat ze wegkwamen.


O Gikimoi wositatapuka bilasu o nyawa yosone ka ma moi, qabolo de ona manga loha de manga dorou ma sopo wahiri. 	 Zo zeker als alle mensen eenmaal sterven en daarna beoordeeld worden,


O imamka ma bi sahe de o bi guru agama, sababu yamodo o nyawa yadadalaka, so ona manga edekati o ngeko isisari ma ngale o Yesus witago de witooma. 	 De leidende priesters en godsdienstleraars probeerden nog steeds een listige manier te vinden om Jezus uit de weg te ruimen. Ze wilden Hem doden zonder het risico te lopen dat het volk zich tegen hen zou keren. Want daar waren ze toch wel erg bang voor.


So nakoso ma ngale ngomi mia manara nginika gena mia giliri masirete misimane, de mia bati gena asa miatilaku waasi. Sababu nakoso to ngini nia kotaka de miaado waasi, de igogou mia manara nginika ma ngale ihiwa so itiaiwa ma ngale mia manara nginika de mia giliri masirete misimane. Duma kanaga itiaika ma ngale mia manara nginika gena mia giliri masirete misimane, sababu ngomi gena igogou ngini nia kota miadoka so o habari qaloloha lo misihabarika. 	 Wij gaan beslist niet te ver als wij zeggen gezag over u te hebben. Want wij waren de eersten, die u het goede nieuws over Christus hebben gebracht.


Ngini gena o dodiao nipipiricaya so hika la niadupa nimatekesikoboso qaloha. 	 Blijf als broeders van elkaar houden.


Nakoso o nyawa nagoona de o Gikimoi ma Ngopa imarimoika, de ona asa yamake o oho ka sidutu ikakali. Duma nakoso kanaga o nyawa nagoona la yoholu imarimoi de Una, ona magena o oho ka sidutu ikakali gena yamakewa. 	 Wie dus de Zoon van God heeft, heeft het leven; maar wie de Zoon van God niet heeft, heeft het leven niet.


komagena lo ngini bilasu niaaka. So o bi ngopeqeka bilasu nia dolomu ma rabaka gena nimarihi-rihi. Sababu ona yasimahawa kagena o nyawa manga simaka ibicara, duma ka yoise, mote o Gikimoi Awi bobita o Musa wosilelefoka. 	 Waar gelovigen bijeen komen, moeten de vrouwen zwijgen. Zij mogen niet spreken, maar moeten zo nederig zijn dat aan de mannen over te laten. Dat staat trouwens ook in de wet van Mozes.


De lo nia salam de nia siboso lo tanu nimatekesidiado o nyawa moi de o nyawa moika. Ma Kristus Awi gogobu o daera manenaka ona yangodu manga salam isidingo nginika. 	 Groet elkaar met een oprecht gemeende omhelzing. Alle christengemeenten laten u groeten.


De imatodoka o orasi magena qabolo awi uru ipelenga de aku una wobicara kali, de asa o Gikimoi Awi ronga wosilamo. 	 Tot ieders verbazing schreef hij: 'Zijn naam is Johannes'. Op hetzelfde moment kon hij weer spreken en begon hij God te prijzen.


Awi beseso magena yoiseka, de ona imajobo so itagi wisari. Imatodoka o ngoma o dipaka, iqomaka o wange ma nyonyieka de yakokelelo, gena yakelelo kali. Ma orasi o ngoma magena yakelelo kali gena, igogou-gogou manga sininga qanali icarawa! So kanaga manga dodagi ma rabaka gena, o ngoma magena iqoqoma manga simaka idadi maro o siminiko moi ma bati yaado o ngopa Una magena Awi rihoka, de asa imatogu o dipaka o tahu magena ma qokuka. 	 De ster ging voor hen uit en bleef stilstaan boven het huis waar het kind woonde.


Duma o nyawa kanaga de manga sininga ma rabaka yodupa ikaya, so ona magena o dupa qatotorou yasibaja. Duma de manga fuma magena ona o bi moi-moi yonyafusu so yasangisara. Komagena so ona lo o dorou yasabatolo sidago lo o Gikimoi wisigise kawa, de manga dorou ma sopo done asa wafanggali. 	 Maar wie graag rijk willen worden, komen al gauw in verleiding om verkeerde dingen te doen. Zij verlangen naar onnodige en verkeerde dingen en gaan tenslotte verloren.


So ma orasi o Yesus Awi umuru o taungu mogiowo de sinoto yaadoka, ona imajobo itagi o rarame magena yamote, maro manga adati de manga galepu. 	 Toen Jezus twaalf jaar oud was, mocht Hij voor het eerst mee.


O bi bangsa yangodu asa imasingongano Unaka." 	 En de hoop van de hele wereld zal op Hem gevestigd zijn." (b)


de Una asa wahiri manga sidongirabano yamogiowo de sinoto, ma ngale idadi to Una Awi sosulo. De wotemo onaka, "Ngohi ngini tinihiri ma ngale Ngohi todupa nidodiao, la tinisulo ngini nisihabari o habari qaloloha o Gikimoino, 	 Samen trokken ze de bergen in. Hij wees er twaalf aan als Zijn vaste discipelen. Die zou Hij erop uitsturen om de mensen Gods plan bekend te maken.


Sababu Ngohi masirete asa o demo ma buturu de lo o cawaro gena tinihike itiai nginika, sidago nia saturu moi lo yaakuwa o kia naga nitetemo gena yasango eko isiholu. 	 Ik zal jullie een wijsheid geven waar je tegenstanders niet van terug hebben.


So komagena qabolo de o Yesus wadoto o bi nyawa yadadalaka, de wotemo onaka to Una Awi ade-ade komanena, "Kanaga o nyawa moi awi anggur raki wosidato. Qabolo de o anggur ma raki magena wosisewaka o nyawa yamuruo naga yamomanaraka, kagena de una womajoboka o doku ma somoaka, de ka iteka poli kagena wogoge. 	 Hierna vertelde Jezus de mensen een gelijkenis. "Een man legde een wijngaard aan en verhuurde die aan enkele boeren.


De lo kanaga pakelelo kawa o silo ma sora, eko lo poise kawa o kawi ma rarame. Maro komagena imadadi sababu o kotaka imasiiija o dunia ma rabaka ona gena ifoloisi yolamo, de ona magena kanaga de manga alamu moi-moi qaloloha ona yasihaga o nyawa yangodu o dunia ma bi dokuka so ona lo o Gikimoi he iwidupa kawa, duma ka o arata yodupa. 	 's Nachts zal er geen lamp meer branden en van bruiloften zal geen sprake meer zijn. Dit alles staat haar te wachten, omdat haar zakenlui de machtigste ter wereld waren en omdat zij met haar tovenarij alle volken misleidde. Het bloed van de profeten en de gelovigen heeft in deze stad gevloeid.


Ngohi asa isidoa o nyawa ona magena o Yahudika ma nyawa yasowo, la ona magena igagaka isiihe, isimaqe, ihobi, 	 Ik zal in handen van de ongelovigen vallen. Ze zullen Mij bespotten, mishandelen en in mijn gezicht spugen. Ze zullen Mij afranselen en doden. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden."


La o raki ma duhutu una magena wisidingo kali o nyawa wogogilalo moili. Duma yomomanara ona magena wingangapo kali wogogilalo una magena awi saheku, gila-gila witotadi de widodoa. 	 De eigenaar stuurde een andere knecht, maar die kreeg er nog meer van langs. De boeren sloegen hem een gat in zijn hoofd.


Kagena de ma guru agama magena wotemo o Yesuska, "Igogou de itero, Baba Guru! Sababu o kia ngona notetemo o Gikimoi Una magena ka womatengo so o giki ma somoa gena ihiwa. 	 De godsdienstleraar zei: "Ja, Meester, het is waar wat U zegt. Er is maar één God. Er is geen God behalve Hij.


Sababu una magena asa o Gikimoika wilawangi de lo womacaralamo sidago wotemo una wolamo maro o giki womatengo, so una foloisi womasilamo de womasitetero koloko o nyawa manga giki de manga moi-moi yasusuba. So komagena una asa o Gikimoi Awi Tahu ilalamoka o Yerusalem ma kotaka wowosa de kagena womatamiye, so womasilamo de o nyawa yadadala manga simaka wokulai de wotemo una masirete igogou o Gikimoi. 	 Hij zal God uitdagen en alles omverwerpen wat de mensen vereren. Hij zal zelfs in de tempel van God gaan zitten en beweren dat hij God is.


Kagena de o Yesus wotemo o Farisi ma nyawa una magenaka, "Simon, kanaga o kia naga moi todupa totemo ngonaka." O Simon wotemo, "Iya, Baba Guru, ka notemo bato." 	 Jezus gaf meteen antwoord op wat in de Farizeeër omging. "Simon", zei Hij, "Ik moet u iets zeggen." "Ja", antwoordde de Farizeeër. "Ik luister."


Ma orasi he idumu o Yesus wodola witide o sorogaye, de Una wositatapu bilasu wokahika o Yerusalemka. 	 De tijd van Zijn terugkeer naar God kwam steeds dichterbij. Jezus was vastbesloten naar Jeruzalem te gaan.


De Awi kuasa qapoputuru winihihike nginika gena, nia siningaka aku foloisi wosiputuru ma ngale de nia nalika aku o sangisara niamoku foloisi qaputuru, 	 Ook vragen wij Hem u te sterken met Zijn geweldige, hemelse kracht, opdat u alles blij kunt verdragen;


De niososininga lo ngone popipiricayaka gena potemo igogou o nyawa nagoona la o sangisara yamoku, ona magena manga sininga lo asa isanangi. Ngini nianakoka o Ayub una magena iqoqomaka la o sangisara ma rabaka de una lo aku wamoku, de lo nianako ma orasi o Ayub awi sangisara itoguka de o Jou asa wofanggali de o loha. Sababu o Jou Una magena Awi galusiri de lo Awi laha gena asa ilamo o nyawaka. 	 Wij noemen hen gelukkig, omdat zij dwars door alles heen de Here trouw gebleven zijn. Denk maar eens aan Job, die het niet opgaf. U weet hoe het met hem afliep. Daaruit blijkt dat de Here liefdevol en goed is en vol medeleven Zijn hulp geeft.


Sidago o orasi manenaka de ngomi misangisara gena, mia ino, de mia udo, de mia baju lo ikurangi. De komagena lo o nyawa imingangapo de lo ngomi maro ka o nyawa itatagi so o rihomoi-rihomoika mimatuluru. 	 Tot op dit moment lijden wij honger en dorst; wij hebben nauwelijks kleding en worden mishandeld. Wij hebben nergens een thuis


So ona itagi ikahika o Yerusalemka. Una asa wogila-gila, de kogena o ngekoko o nyawa yadadala manga juba isinaho de ma binukali o gota ma daara de ma sosokaka, kiaka manga doroka yaqeheka, so isihaja ma ngale Una iwisihoromati. 	 Van de mensen die bij Jezus waren, spreidden velen hun mantels voor Hem uit op de weg. Anderen rukten takken van de bomen en legden die voor Hem neer.


Ma orasi gena he yaadoka ma ngale o dunia ma bi nyawa Ngohi ihoholu, ona magena o Gikimoi wasisala so bilasu ona dede o Gikimoi imakitingaka, komagena lo kiaka una o nyawa magena wapopareta, ena gena o Iblis lo wisituraka. 	 "Nu wordt het oordeel over de wereld uitgesproken. Het is zover dat de overheerser van deze wereld wordt weggejaagd.


De igogou ngomi de ngini lo kanaga aku pomatekemanara moi de moika, sababu ma ngale ngomi gena ngini lo nisumbayangka. De ma ngale ngomi kanaga o nyawa yadala lo isumbayangka, so o Gikimoi Awi laha womisidumu sidago o nyawa yadadala lo asa itemo, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." 	 Maar u moet ons ook helpen door uw gebed voor ons. Als men dan ziet hoe God uw gebeden verhoort, zal Hij lof en dank van vele mensen ontvangen.


O nyawa wototoro o gisisi wosihahaja, ena gena o nyawa o Gikimoi Awi demo wosihohabari. 	 De boer is hij die Gods woord bekendmaakt. Hij probeert het goede zaad in het leven van anderen te zaaien.


So o Pilatus wodupa o Yesus wipalako so wasano kali yadadala ona magenaka. 	 Pilatus ging er tegenin. Hij wilde Jezus vrijlaten. Maar zij schreeuwden: "Kruisigen! U moet Hem kruisigen!"


Ngohi togolo nginika tanu muna magena ngini nimiqehe foloi qaloha, sababu maro ngini komagena lo muna o nyawa o Jou mowipipiricaya moi. De lo muna gena ami kurangi tanu ngini sutu nimiriwo, sababu o nyawa he yadalaka de lo ngohika muna masirete lo moriwo qaboloka. 	 Ontvang haar zoals het gelovigen past. Zij dient dezelfde Heer als u. Help haar zoveel als u kunt, want zij heeft al veel voor anderen gedaan en ook voor mij.


So Ngohi asa towisiloha la asa ninako, Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena o duniaka tahino de Ai kuasaka la nia dorou tosiapongu." So wotemo woluluguka, "Nomaoko! De ani dangi naaho la noliho." 	 Ik zal u laten zien dat de Mensenzoon macht heeft om zonden te vergeven." Hij zei tegen de verlamde: "Sta op, neem uw draagbaar en ga naar huis."


Ngaroko komagena, duma o Gikimoi Awi orasi yaadoka, de Una masirete lo asa Awi Ngopa wisuloka la Una wahino o duniaku woutika. Una magena o ngopeqeka moi mowisibuoka imatero maro o Yahudika ma nyawa, so manga bobita o Gikimoino gena bilasu waaka. 	 Maar toen de juiste tijd gekomen was, de tijd die God daarvoor had bepaald, stuurde God Zijn Zoon, Die als mens uit een Joodse moeder werd geboren en aan de Joodse wet onderworpen was.


de nitemo o tahu ma duhutu magenaka, 'Baba Guru wosano, o ngihi kiaka Una de Awi muri-muri asa ioqo o Paskah ma ino.' 	 Zeg tegen de huiseigenaar: 'De Meester vraagt of u ons de kamer wilt laten zien waar Hij en Zijn discipelen het Paasmaal kunnen eten.'


So awi nyawa wileleleani una magena woliho awi tuangika wodedemo. Igogou, o tuangi una magena wongamo de wotemo woleleleanika, 'Notagi bato o bi ngeko ilalamoka de lo ipopenetoka, de o nyawa kia bato namamake ona isususa, ona manga qohu isosoneka, ibilulugu de lo ibipipilo yangodu nangaho la ona yahino nonena.' Magena de woleleleani una magena wotagi awi tuangi awi sulo gena waaka. 	 De knecht ging terug en vertelde het allemaal aan zijn heer. Die was hevig verontwaardigd. Hij gaf de knecht opdracht vlug naar de achterbuurten van de stad te gaan om de armen, kreupelen, lammen en blinden uit te nodigen.


Ngohi ai gaeli gena ifoloi qaputuru sidago lo o bi nyawa ma Kristus wipipiricaya tasangisaraka. Nako o bobita pamote so nanga sininga itiai o Gikimoika, o bobita magena qangodu ngohi taakaka de ma moi waasi ikalaki. 	 Ik was zo fanatiek, dat ik de christenen probeerde uit te roeien. Ik week zelf op geen enkel punt van de wetten af en er was in dat opzicht dan ook niets op mij aan te merken.


Komagena sidago ona yaakuwa yopiricaya Una magena igogou o Salamati ma Kolano, sababu o Yesaya wosilefo wotemo kali, 	 Jesaja heeft geschreven dat zij niet konden geloven.


Komagena so nako yadadala gena Ngohi tabicara de Ai ade-ade, sababu ona magena kanaga de manga lakoka, duma o ade-ade ma ngale gena yasahewa de lo cawali de manga ngauka, duma imasigisewa eko isidodoguwa. 	 Daarom gebruik Ik gelijkenissen. De mensen horen en zien Mij wel, maar begrijpen Mij niet.


Qangodu magena o Yesus wodoto qaboloka, de o Galilea ma tonaka de Una wotagi wakahika o Yudea ma daeraka o Yordan ma Selera ma sonongaka. 	 Hierna vertrok Jezus uit Galilea. Hij stak de Jordaan over en kwam in Judea.


Kagena de mia dodiao yamuruo naga yahika o boosuka, de kagena yakelelo igogou imatero maro o kia o ngopeqeka ona magena yodedemoka. Duma ona o Yesus wimakewa." 	 Een paar van ons gingen er onmiddellijk heen om te kijken. En inderdaad, het lichaam was weg, zoals de vrouwen hadden gezegd. Maar Jezus zagen ze niet."


De una awi sayangi nginika gena foloisi ilamo, sababu wosininga idodooha ngini gena nimasidailako so awi beseso niamoteka, ngini gena de nia sininga igogou niwisigise de niwiqehe foloisi qaloha. 	 Wat hij voor u voelt, wordt alleen maar sterker als hij eraan terugdenkt hoe u hem hebt ontvangen; hoe u hem, vol eerbied en ontzag, hebt gehoorzaamd.


Sababu ma orasi Ngohi isapi, de o ino ngini Ngohi nihikewa. Ngohi ai kiri qadudu, de o ake lo ngini nihikewa. 	 Want Ik had honger en u wilde Mij niet te eten geven. Ik had dorst en u wilde Mij niet te drinken geven.


De awi toka gena igolo o Yesuska, la upa o daera magenenano wasisupu. 	 En hij smeekte: "Jaag ons niet ver weg! Wij willen in deze buurt blijven!"


Una Awi muri yamogiowo de sinoto waaso imatolomu Unano la o kuasa wahikeka, la aku o toka yodusu de wasulo la itagi yasosinoto. 	 Op een dag riep Jezus Zijn twaalf discipelen bij Zich. Hij stuurde hen er twee aan twee op uit en gaf hun macht om boze geesten te verjagen.


Ngini ningodu o Gikimoi winihihirika so nidadi to Una Awi nyawa, la nitagi niodobiau o bi propinsi moi-moika, ena gena o Pontuska, o Galatiaka, o Kapadokiaka, o Asiaka, de o Bitiniaka, de kagena manga sidongirabaka nigoge maro o nyawa itatagino. Ngohi, Petrus, o surati tolelefo gena o Yesus Kristus woisitatapuka so todadi o rasul moi. 	 Van: Petrus, een apostel van Jezus Christus. Aan: De christenen, die als vreemdelingen in Pontus, Galatië, Cappadocië, Asia en Bithynië wonen.


Kagena de manga soma yaumoka, de ato yanano, pei, o nao gena ka idala poli iwosa sidago manga soma yaliaye gena he iracaka. 	 Zij deden wat Jezus had gezegd en vingen zoveel vis dat hun netten begonnen te scheuren.


Duma Una ka o demo moi lo wosangowa, sidago o Pilatus ka wohairani. 	 Tot zijn verbazing bleef Jezus echter zwijgen.


Sababu o sangisara o orasi manena o duniaka ngomi miamamake, magena ka qagoguui de lo itekawa. De ma ngale ngomi o sangisara magena miamoku, so asa idadi ngomi gena miamake o oho qaloloha de ka sidutu ikakali. Nako o oho magena de o sangisara ngomi miamamake, o oho o orasi ma simaka gena asa foloisi ilamo de lo qaloha icarawa. 	 Onze moeilijkheden en pijn zijn uiteindelijk niet zo groot en zullen ook niet zo lang duren. Maar het gevolg ervan is dat wij voor altijd in Gods heerlijke nabijheid zullen leven.


la tongongano ngini nia sidongirabaka o nyawa asa yahiwaka ma ngale ngohi ai kuasa gena yaholu, la ma orasi done ngohi kagena tomasidiado, de ngohi he tiningamo kawa. Sababu kanaga o nyawa itemo ngomi gena mia gogoho maro o nyawa o Gikimoi wipipiricayawa. Ilaha! Done kagena taado, de ona masirete asa ai ngamo yoise bai! 	 Ik vraag u mij er niet toe te dwingen te laten zien hoe hard en streng ik kan zijn. Ik zou het heel vervelend vinden als ik zo moest optreden tegen sommigen van u, die vinden dat ik op al te menselijke wijze optreed.


Sababu ngini nia sidongirabaka ma binuka nitemo, "Ngohi o Paulus towimote," de ma binukali nitemo, "Ngohi o Apolos towimote." De to ngini nia gogoho komagena nisikelelo igogou ngini gena niaakasi imatero maro o nyawa ona magena ka cawali manga sininga ma dupa gena yamote de yaaka. 	 Als de een zegt bij Paulus te horen en de ander bij Apollos, is dat erg menselijk geredeneerd.


Powigiliri o Gikimoi, Una nanga Jou Yesus Kristus ma Baba. Sababu to Una Awi galusiri gena foloisi ilamo, so nanga oho waaka qamomuane koloko asa inasibuo kali. Waaka komagena sidago lo o Yesus Kristus o sone ma rabano wisioho kali, so ngone nanga ngongano gena asa igogou foloisi qaputuruli. 	 Alle dank en eer is voor de God en Vader van onze Here Jezus Christus, Die zo onvoorstelbaar goed voor ons is. Hij heeft nieuwe mensen van ons gemaakt door Jezus Christus uit de dood terug te brengen tot het leven.


De sababu o Betania ma doku de o Yerusalem ma kota ma soa gena ikuruwa, ma gaku gena nagala o kilo saangeka, 	 Bethanië ligt op nog geen drie kilometer van Jeruzalem.


so ngohi tobaraniwa tahino Ngonaka. Nakoso qaloha, tanu hitilahi Ngona nopareta ka o demo o dola moi de ai leleani gena asa wilohaka. 	 "Here, ik wil het U verder niet lastig maken. Ik ben het niet waard dat U in mijn huis komt. Daarom heb ik het ook niet gedurfd zelf naar U toe te komen. Eén woord van U is genoeg om mijn knecht te genezen.


Ona yabuika, sababu iqoqoma-qomaka ona iholu iwisigise o Gikimoi ma orasi o Nuh ka woohosi. O orasi magenaka, de ma deka idodooha una o deru ilalamo gena waakasi, de o Gikimoi Awi sabari foloisi wosikuru wodamaha la o nyawa ma binuka gena aku imatoba de imatoduba. Duma iholu so o taufani imasidiado, de o ake idola foloi ilamo so yangodu yalutuka, so ka cawali o nyawa yatupaange ipane o deru ma rabaku so ka ona magena isalamati. 	 Dat betreft hen, die in de tijd van Noach weigerden te luisteren, hoewel God geduldig op hen wachtte, terwijl Noach de ark bouwde. Toen werden acht mensen gered, terwijl de anderen verdronken. Die acht mensen werden gered ondanks al het water.


"Hiwa, Baba. Wewe! Yangodu gena imajoboka." So Una wotemo, "Nakoso komagena, de Ngohi lo asa upa tonisisala so bilasu nosone. So ngona ka noliho, de o dorou magena upa he naaka kali.")) 	 "Nee, Here", antwoordde zij. "Wel", zei Jezus, "Ik veroordeel u ook niet. Ga maar en doe vanaf nu geen slechte dingen meer."


So muna done asa o ngopa yanau moi mowisibuo. De o ngopa Una magena ngona bilasu nowisironga o Yesus, sababu o ngopa Una magena asa Awi nyawa masirete o Israelka ma nyawa to ona manga dorou wapiki de aku wasisalamati. Komagena." 	 Zij is in verwachting door de Heilige Geest. Zij zal een zoon krijgen, die u Jezus moet noemen. Dat betekent 'God redt'.


Komagena lo nakoso o susa de o sangisara qangodu Ngohi tododedemoka la idadi gena, nianako ma orasi he idumuka o Gikimoi asa wopareta maro o kolano moi o duniaka. 	 Wanneer je ziet gebeuren wat Ik zojuist heb gezegd, kun je er van opaan dat het Koninkrijk van God er bijna is.


So kagena de Una wakahino kali Awi muri-murika, de wotemo onaka, "He! So ngini nimasiwomasi de nikiolosi? Boloka! Ma orasi imasidiadoka, Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena isidoa o nyawa ma dorou manga gia ma sohaka. 	 Hierna kwam Hij weer bij Zijn discipelen en zei: "Slaap nu maar. Rust maar uit. Het is zover. Ik zal in de handen van slechte mensen vallen.


Orasi magena lo ongo Maria Magdalena de ongo Maria ma somoali yogogeku kagena yojaga yorisima Awi boosuka. 	 Maria van Magdala en de andere Maria zaten tegenover het graf.


Ena gena, o Apolos, o Petrus, de ngohi lo kanaga o Gikimoi winisitodihike qabolo nginika, la ngomi midadi to ngini nia nyawa minileleani. De Una winisitodihikeka o oho ka sidutu ikakali, so o sone ma rabano aku winipalako. De lo o kia naga o dunia manenaka idadi, bai o orasi manenaka bai lo o orasi ma simaka, gena ma rabaka qangodu Una wositatapu la o loha nidahe nginika. O bi moi-moi qangodu gena idadi to ngini masireteka. 	 Of het nu om Paulus, Apollos of Petrus gaat; of om de wereld, het leven en de dood; of om heden of toekomst: Alles ligt vast in Gods hand en is van u.


O Yesus wosiade-ade komagena, duma o ade-ade ma ngale gena ona asa isihodawa. 	 Zij begrepen niet wat Jezus met deze beeldspraak bedoelde. Daarom legde Hij het hun uit.


Ngaroko woholu, duma ma orasi una he womajobo, de wotemo onaka, "Nakoso o Gikimoi wodupa, done ngohi tokahino kali." Qabolo de o deruku wopane kali, so o Efesuska de woside wokahika o Siriaka. 	 Hij nam afscheid van hen met de woorden: "Als God het wil, kom ik bij u terug." Hij verliet Efeze per schip.


Sababu o Gikimoi Awi demo gena o demo foloisi ilalamo sababu ioho ka sidutu ikakali de lo ikokuasa. O demo magena ifoloi qadoto de o sumarangi ma doto sinotoka, sababu o demo magena aku isuru sidago o nyawa manga jiwa de manga gurumi ma batika, maro kanaga o sumarangi moi lo aku isuru de isioto ma bati o kobo de lo ma nihaka. O demo magegena aku o bi nyawa moi-moi o bi moi-moi manga sininga ma rabaka isipelenga de yatailako. 	 Want het woord van God is vol van kracht en leven. Het is scherper dan het scherpste zwaard; het dringt in één keer door tot onze diepste gedachten en verlangens en snijdt alle delen los; het laat zien wie en wat wij werkelijk zijn.


Sababu o orasi magena o Gikimoi Awi saturu wasangisara, ena gena ma orasi yaadoka, la o bi moi-moi isilelefo to Una Awi Jaji ma Buku ma rabaka qangodu asa isiganapu. 	 Want in die dagen zal God Zijn oordeel voltrekken. De woorden van de profeten zullen dan in vervulling gaan.


O ngopeqeka yasinoto o tamo yotutu ma rabaka, de mimoi asa imingaho de moili asa imiqohaka.(( 	 Twee vrouwen zullen samen in huis aan het werk zijn. De een zal worden meegenomen om bij Mij te zijn. De ander moet achterblijven."


Gila-gila o Kilikia ma daera de o Pamfilia ma daera ma simano mimasitepa, de asa mitolangolo miakahika o Mira ma bobaneka, ena gena o Likia ma daeraka. 	 langs Cilicië en Pamfylië, naar Myra in de provincie Lycië.


Qabolo de ona yangodu yonyanyi wigiliri o Gikimoika. So qabolo de ona isupu de itagi o Zaitun ma Talaka. 	 Na de maaltijd zongen zij een lied tot eer van God en gingen vervolgens naar de Olijfberg.


Ngini o gogobu manga roriri gena, ngohi kanaga de ai sitiari moi bilasu tinisidumu nginika. Sababu ngohi masirete lo o roriri moi de ma ngale ma Kristus Awi sangisara, kiaka ngohi de ai lako masirete tosikeleloka, de magena o nyawaka tasingongangasu, de lo ma orasi Una wahino kali de maro Awi mulia gena inasikelelo ngoneka, de ngohi lo tomoteka. Ngohi tinisisitiari nginika, 	 Op grond van de verantwoordelijkheid, die ik ook als voorganger heb, doe ik een beroep op de andere voorgangers. Ik heb Christus aan het kruis zien sterven en als Hij terugkomt, zal ik deelhebben aan Zijn heerlijkheid.


Duma o Yesus wooho ka sidutu ikakali. Komagena so Una lo Awi manara maro o imam moi magena waaka ka sidutu ikakali, de lo imatuluruwa o nyawa ma somoaka. 	 Maar Jezus leeft voor altijd en blijft voorgoed priester, zodat er niemand anders nodig is.


O kolano una magena awi edekati wasidipito to ngone nanga nyawa, sidago wapareta manga ngopa asa isibubuoku yaumo de yaqohaka, la ma ngale o ngopa magena isoneka. 	 Op een sluwe manier wist die koning ons volk het leven zuur te maken. Hij verplichtte hen zelfs hun pasgeboren kinderen buiten neer te leggen, in weer en wind en aan hun lot over te laten, zodat het volk niet meer zou groeien.


Sababu kanaga Una lo, ona magena woihike Ngohika, Ai Baba Una magegena Awi buturu foloisi ilamo, so o nyawa nagoona bato ona magena yaakuwa Ai Baba wikoora. 	 Mijn Vader Die hen aan Mij gegeven heeft, is groter dan wie ook. Niemand kan hen uit de hand van mijn Vader wegroven.


Komagena so bilasu ngini gena igogou ninali. Ngaroko o orasi manena de ma cunusi kanaga ngini nia siningaka isusa sababu o bi sangisara foloi idala inidahe nginika, duma nia sininga de ma nalisi. 	 Wees dus blij! Er ligt iets heerlijks voor u klaar, ook al zult u het door allerlei beproevingen eerst nog een tijd erg moeilijk hebben.


Ato imatodoka o osu qapoputuru moi yahino, sababu o Jou Awi malaikat moi o sorogaka de wouti de waloloka o teto ilalamo magena, kiaka o boosu isipoperesu, de wogogeku kagena ma qokuka. 	 Plotseling was er een hevige aardbeving. Een engel van God kwam uit de hemel, rolde de steen opzij en ging erop zitten.


Ngini asa nitebika, hitilahi o dodoto itotiai gena ngini niapiricaya qaputuru sidago lo nia piricaya gena nisitatapu igogou. Upa sidago nia ngongano o dodoto itotiai inisihohabarika gena ngini niodongosa. O dodoto itotiai magena isihabari qabolo o nyawa yadadala o dunia ma qokuka, de ma ngale o dodoto magena ngohi manena Paulus lo ai manara tosihohabari moi. 	 De enige voorwaarde is dat u deze waarheid met uw hele hart gelooft en er standvastig in blijft. Dat u sterk bent in de Here en vast overtuigd van het goede nieuws, dat Jezus voor u gestorven is. Dit geweldige nieuws gaat de hele wereld door en ik heb mijn leven ten dienste ervan gesteld.


Upa nitemo ngomi kanaga mia giliri masirete misimane kali. Duma ngohi ai ngale o kia naga igogou ma ngale ngomi, magena nginika tinisingangasu la ngini aku mia giliri nisimane itiai o nyawaka, nakoso ona kanaga nginika manga giliri masirete isimane de ngomi imiholu. Ona manga giliri magena, igogou de manga sininga itotiai la o Gikimoi iwisisanangi hiwa bai! Duma manga manara ka cawali yasisanangi o nyawaka. 	 Proberen wij nu onszelf weer aan te prijzen? Nee, ik reik u alleen maar de argumenten aan, waarmee u ons kunt verdedigen tegen hen, die het uiterlijk belangrijker vinden dan het innerlijk. In elk geval kunt u van ons zeggen dat wij eerlijk en oprecht zijn.


So Una Awi demo gena yoiseka, de o roriri magena imatekebicara itemo, "Wotemo kekiaka wotagi sidago kagena de ngone paakuwa powimake. Igogou, Una asa wotagi o Yahudi ma nyawa ma binukaka, kekiaka ona yodobiau o tona ma somoaka, la kagena ona o Yahudika ma nyawa yasowo wadoto, eko kiaka wotagi. 	 De Joden keken elkaar verwonderd aan. "Waar wil die Man naar toe dat wij Hem niet zouden kunnen vinden? Is Hij misschien van plan naar de Joden in het buitenland te gaan en de andere volken Zijn leer te brengen?


So nakoso ona de o tona ma duhutu lo o Jou Yesus wipiricayaka, so una dede ona imatekedodiao qaloha, ngaroko ona magena upa una he wisigise kawa. Duma ona magena bilasu o tona ma duhutu iwileleani foloisi qaloha, sababu o tona ma duhutu una magena asa wopiricayaka, so ona de una imatekedodara. O dodoto moi-moi qangodu ngohi talelefoka gena ngona bilasu nadoto de nasisitiari onaka. 	 Als de slaveneigenaar een christen is, mag dat voor de slaven geen excuus zijn om het wat kalmer aan te doen. Nee, zij moeten eerder nog meer hun best doen, omdat een broeder in het geloof door hun inspanningen wordt geholpen. Prent de mensen deze waarheden in, Timotheüs, en moedig iedereen aan ernaar te leven.


Ngone manena o Partia ma nyawa, o Media ma nyawa, o Elam ma nyawa, o Mesopotamia ma nyawa, o Yudea ma nyawa, o Kapadokia ma nyawa, o Pontus ma nyawa de o Asia ma nyawa, 	 uit Parthië, Medië, Elam en Mesopotamië, uit Judea, Capadocië, Pontus, Asia, Frygië en Pamfylië, uit Egypte en de streek van Cyrene in Libië. Er zijn hier Joden en Joodse bekeerlingen uit Rome, Kreta en Arabië. Hoe bestaat het dat ieder van ons in zijn eigen taal hoort spreken over de geweldige dingen, die God gedaan heeft!"


So kagena de ngomi moi-moi mimatekesiloloaka, de gila-gila ngomi mipane o deruku so ona lo iliho moi-moi manga tahuka. 	 gingen wij aan boord van het schip en keerden zij terug naar huis.


Kagena de o Yesus Awi bicara wadofa kali, de wotemo, "O Gikimoi wopareta maro o kolano moi gena, posiade-ade imatero maro o nyawa moi o gisisi wosihaja awi doroka. 	 Het Koninkrijk van God kan vergeleken worden met een boer, die zijn land inzaaide.


O bi moi-moi qangodu iqomaka ngohi talefoka gena, ngona bilasu nadoto nanga dodiao o Yesus wipipiricayaka. La ma ngale o dodoto itotiai, maro ngone papipiricayaka de ngona namomoteka gena, ngona ani sininga ma rabaka asa foloisi qaputuru, so ngona maro o Yesus Kristus Awi roriwo moi asa ona magena aku naleleani qaloha. 	 Als je dit zo aan de anderen uitlegt, doe je je plicht als dienaar van Jezus Christus. Daaruit zal blijken dat je gevoed wordt door het geloof en door het goede onderwijs dat je hebt genoten.


Ma ngale ngohi o orasi manena nakoso ai rohe yatooma sidago lo ai au ipola magena, maro o anggur kanaga o imamka moi woguse o suba ma dokuku magena imatero awi suba moi o Gikimoika wosisubaka. De nako ngini magena to ngini nia piricaya ma Kristuska qaputuru so ngini ningodu nia rohe qaasu-asu niwihike o Gikimoika gena, imatero maro kanaga ma imam moi o suba moi wosisuba qabolo o Gikimoika. Ma ngale komagena ngohi dede ngini ningodu lo nanga rohe qaasu-asu powihike o Gikimoika, so ngaroko ngohi itooma duma ai sininga asa ifoloi isanangi. 	 Ook al zal, bij wijze van spreken, mijn bloed als een drankoffer worden uitgegoten over uw geloof dat u God als een offer aanbiedt, toch zal ik blij zijn en die blijdschap met u allen delen.


De ona itemo unaka, "O Yesus o Nazaret ma nyawa nonena wokahino." 	 "Jezus van Nazareth komt eraan", zei men. De man begon onmiddellijk te roepen: "Jezus! Zoon van David! Heb medelijden met mij!"


Magena de Una o pareta ma kursika womatatami gena asa wotemo, "He! Ngohi asa taaka so o bi moi-moi qangodu qamuaneka. Hika o demo moi-moi magena nalefo iqoma, sababu o demo-demo qangodu magena igogou so aku popiricaya. 	 Hij Die op de troon zat, zei: "Ik maak alles nieuw." En Hij zei tegen mij: "Schrijf het allemaal op, want wat Ik zeg, is waar en betrouwbaar.


So komagena lo done ma wangeka o nyawa yangodu o Gikimoi wafanggali itotiai, de muna o Koresarano ma kolano done misioho kali dede ngini o bi nyawa o orasi manena, de muna magena lo asa ngini minisisala. Sababu iqomaka muna gena modupa ma Kolano Salomo wococawaro awi dodoto moise, so muna ami dokuka de asa motagi momakuru-kuruka. Duma kanena naga nia sidongirabaka o orasi manena, ngaroko kanaga wimoi foloi wolamo de o Salomo, ce, Awi demo gena igogou ngini ka niopiricaya waasi." 	 Op de dag van het grote oordeel zal de koningin van Scheba tegelijk met u levend worden en u veroordelen. Want zij kwam van heel ver om zelf de wijsheid van Salomo te horen. Maar hier staat Iemand die meer is dan Salomo.


Sababu ona manga manara ma sopo gena done asa o nyawa yokelelo itiai ma orasi o Yesus Kristus Awi wange imasidiado. Sababu manga manara gena Una asa watailako de wasikelelo manga loha de manga dorou ma sopo, maro aku o tahu ma boberesu isiaaka de o guraci gena de o uku isitailako la panako magena o guraci ma duhutu, eko hiwa. 	 Het zal vanzelf blijken wat u hebt gedaan, want de grote dag van de Here komt met vuur. In het vuur blijft alleen over wat waardevol is; de rest verbrandt.


Una wasango onaka wotemo, "Nimasitiari qaloha, upa sidago o nyawa inisihaga. 	 "Ik waarschuw jullie", zei Jezus. "Laat je door niemand van de wijs brengen.


La komagena so o moi-moi itotiai de bilasu paaka nakoso magena ngini nianakoka, duma magena niaakawa, so igogou imatero de ngini o dorouku nituraka. 	 Als u weet dat u iets moet doen maar het nalaat, zondigt u.


So ma kapita wotemo unaka, "O habari manena upa lo o nyawa ma somoaka nosingangasu." Qabolo de o gohiduuru una magena wisulo so wolihoka. 	 De commandant zei dat de jongeman kon gaan en voegde er streng aan toe: "Laat niemand weten dat je me dit hebt verteld."


So ma orasi Una ngohi towikelelo, de ngohi asa tobukuku de tosuba to Una Awi simaka, tobicara taakuwa de tomomi lo taakuwa koloko o nyawa isosone. Kagena de Una Awi gia ma girina wahado ngohiku, de wotemo, "Ngohi manena o oho ma nonomaka de lo ma dodoguka asa ka tooho sidutu ikakali. Sababu Ngohi lo Una Woooho so ngaroko iqoma tosoneka, duma Ngohi gena asa tooho ka sidutu ikakali. Ngohi tapareta o sone ma buturu de lo o nyawa manga sone ma orasi. Komagena so, ngaroko, ngona upa nimodo. 	 Ik ben de levende. Ik ben dood geweest, maar nu leef Ik voor altijd en eeuwig; Ik heb de dood en het dodenrijk overwonnen.


Awi baju idadi qaare de isiru. Pamakewa papoka de qatebi maro komagena. 	 Zijn kleren werden verblindend wit, zo wit als niets ter wereld.


Sababu ngona ani roka gena nomatagali he ma motoha qabolo, de o orasi manena naga ngona de yanau moi nimasikokogoge gena ani roka wisowo. So, Awa, ngona notemo ani roka ihiwa gena itiai de itero." 	 "U bent vijf keer getrouwd geweest en de man met wie u nu samenleeft, is uw man niet."


So kagena de o Yesus o ade-ade magena wosijarita qabolo de wasano wotemo, "So o raki ma duhutu una magena asa o kia una waaka. Bilasu una wahino de watooma o bi nyawa imomanara ona magena, de gila-gila o raki magena wosisewa kali o nyawa imomanara ma somoaka. 	 Wat zal de eigenaar van de wijngaard doen, als hij dit hoort? Zal hij die boeren niet hun verdiende loon geven en uit de weg ruimen? De wijngaard zal hij aan andere mensen geven.


Komagena o bi dodiao ipipiricaya yamuruo naga o Kaisareaka ma nyawa de o Manason o Siprus ma nyawa moi, itekaka o Yesus iwipiricayaka, una de ona lo yomote so mimakangaho dede ngomi, ma ngale kadoka o Yerusalemka de o Manason awi tahuka mimasidodogu. 	 Enkele christenen uit Caesarea gingen met ons mee en brachten ons naar het huis van Mnason, een Cyprioot bij wie wij de nacht zouden doorbrengen. Hij was één van de eerste christenen.


Komagena lo nakoso ngomi o nyawa manga ino miafangu waasi, gena upasi ngomi miaoqo. Duma ngomi gena mia manara foloi ilamo de qatubuso, sababu mimanara gena o putu de o wange ma ngale upa lo nginika eko nagoona nagaka de o pipi migolo. 	 Wij hebben van niemand geprofiteerd; dag en nacht hebben wij hard gewerkt om niemand tot last te zijn.


To ngini nia kaya done asa iwaro so ma faida lo ihiwa, de nia baju qaloloha done asa o lupu yaoqo. 	 Uw rijkdom is weggerot en uw mooie kleren zijn door de mot aangevreten.


O nyawa ipipiricaya manga bobareta moi la kanaga o nyawa wikalaki, manga galaki gena upasi niaqehe qaloha. Ka cawali nakoso kanaga o saksi yasinoto eko yaruwange aku ikalaki igogou una magena de awi salaka. 	 Luister niet naar klachten over een voorganger, tenzij er twee of drie getuigen zijn, die hem beschuldigen.


O Salamati Una magena maro o nita moi yadisiwa o nyawa manga siningaka kiaka o Israel awi ngopa de awi danoka yasowo. De Una lo womisihoromati ngomi Ani nyawa o Israel to una magena awi ngopa de awi danoku." 	 Hij is een licht voor alle volken; de roem en eer voor Uw volk Israël."


So ma ngale magegena o orasi manena ngomi minisingangasu o habari qaloloha nginika: Kiaka o Yesus wisiohoka o sone ma rabano gena, o Gikimoi waaka qabolo maro o kia wojajika to ngone nanga ete de nanga topora o Israel ma nyawaka. Komagena lo o Mazmur ma fasali sinotoka isilefo gena o Gikimoi wotemo, 'Ngona gena Ai Ngopa. O wange manena Ngohi tadedemo yangoduka, igogou Ngohi gena to Ngona Ani Baba.' 	 Dat komt overeen met wat in de tweede psalm staat: 'U bent mijn Zoon. Ik heb U vandaag het leven gegeven.' (A)


De ngomi o habari miise gena ngini nimuruo naga nibusengi so nimanarawa so o manara moi lo niaakawa, de ka cawali o nyawa manga aturu moi-moika kanaga ngini lo nicapu. 	 Want wij horen dat er sommigen onder u zijn die hun plichten niet vervullen. Zij werken niet, maar houden zich bezig met zaken die hun niet aangaan.


Sababu Ai Baba Awi dupa gena o nyawa yangodu nakoso ipiricaya Ngohi, ona magena asa yamake o oho ka sidutu ikakali. De ma orasi o dunia ma dodoguka asa Ngohi manena tasimomi de tasioho kali." 	 Mijn Vader wil dat ieder die inziet wie Zijn Zoon is en op Hem vertrouwt, eeuwig leven heeft. Ik zal hen op de laatste dag uit de dood terughalen."