Qabolo de wotemo kali, "O Gikimoi wopareta gena, posiade-ade, 	 Hij gaf nog een vergelijking. "Het Koninkrijk van God is als gist, dat in het deeg wordt gedaan. Het doet ongemerkt zijn werk, tot het deeg helemaal gerezen is."


Ngini magegena o Gikimoi winihihirika so nidadi to Una Awi nyawa masirete wadododara, so de nia sininga qamomuane gena tanu ngini nimatekegalusiri moi de moika, de niadupa o loha nimatekekagaka, de nia sininga qamuuqu moi de moika de nia sabari lo ilamo. 	 Omkleed u, omdat God u heeft uitgekozen en zoveel van u houdt, zelf ook met innerlijk medeleven, goedheid, nederigheid, zachtaardigheid en geduld.


Awalele! O Gikimoi Awi ronga posilamo. De o uku o kota ilalamo magena yatupu so qaukuka de ma qopo idola, gena itogu-toguwa." 	 Prijs God! De rook van haar puinhopen zal voor altijd en eeuwig blijven opstijgen."


la nanga rohe ma bobolo gena asa imakitinga kawa. O bi bobolo qangodu gena bilasu ka imatekesidiahi moi de moika. 	 Anders zou er onenigheid in het lichaam zijn.


De o bi nyawa ipipiricaya yangodu magena ona imatekerimoi, so moi-moi kanaga onaka magena asa yapake maro ka to ona masirete. 	 De gelovigen deelden ook alles met elkaar.


Kagena de o Farisika ma nyawa o demo magena yoise, de ona itemo, "Igogou, Una magena waakuwa o toka wodusu, ka cawali o Beelzebul, gena o Iblis o bi toka wakokolano, gena wihike o buturu." 	 Maar de Farizeeërs die ook van dit wonder hoorden, reageerden: "Hij kan de boze geesten verjagen omdat de duivel hem die macht heeft gegeven."


Ma orasi ipapasaka, o nyawa ipipiricaya manga bobareta lo manga gia yahado qabolo ngonaku la inisikelelo ngonaka ma ngale o Gikimoi Awi manara naaka, maro o bi nabi lo isingangasu qabolo ngonaka. So magena upa nomarihika, duma o Gikimoi Awi Gurumi ma buturu wonihike qabolo ngonaka, so ngona bilasu Awi manara naaka nokaeli. 	 Gebruik de bijzondere gave die God je door Zijn profetisch woord heeft gegeven, toen de leiders van de gemeente jou de handen oplegden.


Kagena de o bi Farisika o puji ma tahuno isupu de itagi la imatekesikagaro de imatekefakati, la ma ngale o Yesus witooma. 	 De Farizeeërs liepen meteen naar buiten om te overleggen hoe zij Jezus uit de weg konden ruimen.


O Yesus wotemo onaka, "Nitagi bato, de una wosihahaga magenaka nitemo komanena, 'O wange manena de lo ilangi Ngohi kanaga tomanarasi, o nyawa manga toka todusu de ibipopanyake tasiloha. De o wange ma saangeka Ai manara magena asa tosibolo.' 	 Jezus antwoordde: "Zeg maar tegen die vos dat Ik vandaag en morgen gewoon doorga met het wegjagen van boze geesten en het genezen van zieken.


Ngohi masirete takeleloka, ngaroko moiwa yasulo, duma ona magena ngo yahike imamote de to ona manga buturu, de ka ifoloili de manga buturu. 	 Zij gaven meer weg dan ze konden missen. En ik kan getuigen dat ze het niet deden omdat wij het vroegen, maar omdat zij het zelf wilden.


Ya Gikimoi, maro o Daud wotetemoka so ona imatolomu o kota manenaka, ena gena ma Kolano Herodes, de o Pontius Pilatus, de o Yahudika ma nyawa yasowo de lo o Israelka ma bi nyawa imatekefakati la iwidanggutu o Yesus Ani Leleani witetebi, de nowitideka wodadi o Salamati ma Kolano. 	 Dat is nu precies wat hier in Jeruzalem gebeurt! Herodes en Pontius Pilatus hebben, samen met de volken van Israël en Rome, de handen ineengeslagen om te strijden tegen Uw dienaar Jezus.


Ena gena, o Musa wotemo komanena, 'Done nia Jou Gikimoi asa witide to ngini nia nyawano de Una iwisulo la wahino nginika o nabi moi, koloko Una woisulo ngohi. So bilasu Awi demo qangodu nisigise, maro o kia ma nabi wotetemo nginika, la nimatoba de nimatoduba. 	 Zo zei Mozes bijvoorbeeld: 'De Here God zal uit uw midden een profeet laten opstaan, een profeet als ik. U moet goed naar Hem luisteren. (b)


Ona manena yadoto o bi nyawaka o adati de o galepu, kiaka ngone o Romaka ma nyawa de o Roma ma bobareta inasimahawa paaka." 	 Zij willen ons dingen laten doen die ons, als Romeinen, verboden zijn."


Kagena de Una womatogu de waaso wotemo, "O kia niodupa Ngohi taaka nginika." 	 Jezus bleef staan, riep hen bij Zich en vroeg: "Wat willen jullie?" "Here", antwoordden zij, "wij willen zo graag kunnen zien!"


so bilasu o Yudas witagali la waaka o rasul ma manara magena. Sababu o manara magena o Yudas wodongosaka, so ma ngale magegena asa ma fanggali wamake, ena gena o sangisara ikokakali ma rihoka." 	 Laat hij apostel worden in de plaats van Judas, die afgeweken is van zijn taak."


De ngini o Samariaka ma nyawa ngaroko Una niwisuba, duma Una magena niwinako waasi. Duma ngomi o Yahudika ma nyawa, Una miwisusuba gena, ngomi miwinakoka. Sababu o Salamati ma Kolano gena Awi sihino o Yahudi ma nyawano. 	 U aanbidt blindelings, want u kent God niet. Wij weten wie wij aanbidden. Wij kennen God. De Redder van de wereld komt uit het Joodse volk.


So Ngohi manena tongamo de tosasi totemo, 'Ce! Kagena o Kanaan ma tona lo tahihikeka, igogou ona gena asa tasimahawa yowosa de yogoge dede Ngohi.' " 	 In Zijn toorn heeft Hij Zichzelf plechtig beloofd hen nooit in Zijn rust te laten leven. (A)


So cawali isango itemo, "Ngomi mianakowa o haku magena kiano una wamake." 	 Tenslotte zeiden ze dat ze het niet wisten.


Ma sababu magegena o Petrus gila-gila wasingangasu de wadedemo onaka o moi-moi ma ngale o Yahudika ma nyawa yasowo, ona magena lo o Gurumi Qatetebi wowosa de manga sininga waparetaka. Magena ma solano de lo ma sihino so o Petrus wodedemo onaka, 	 Petrus legde hun uit wat er precies gebeurd was. Hij vertelde eerst dat hij in Joppe had gelogeerd.


Duma o orasi manenaka de ma Kristus womasidiadoka wodadi o jaji qamomuane ma Imam Wilalamo la kanaga womanara o bi moi-moi kiaka qaloloha. Una wowosa o Suba ma Dadaru o sorogaka, kiaka foloisi qaloha de foloi qatebi de o Suba ma Dadaru iqoqoma o Musa wosigogokoka. Sababu o suba ma dadaru ma Kristus wowowosaka gena o nyawa yaakawa, ena gena o dunia manena nowa. 	 Christus kwam als hogepriester van het nieuwe verbond dat wij nu hebben. Hij is de grotere en meer volmaakte tent in de hemel binnengegaan, die niet door mensen is gemaakt en niet tot deze wereld behoort.


Duma una womanosu kali. Itekawa, de o orasi magena o bi nyawa kagena itemo o unaka, "We! Ngona upa nomanosu! Igogou, ngona manena to ona manga dodiao moi, sababu ngona o Galilea ma nyawa." 	 Petrus zei weer dat het niet waar was. Even later begonnen de mensen in de poort er zelf over. "U bent wèl een discipel van Jezus", zeiden zij tegen Petrus. "Het is duidelijk te horen dat u uit Galilea komt."


la ma ngale o Yesus Kristus Awi manara taaka o Yahudika ma nyawa yasowo manga sidongirabaka. De kanaga Una magena ngohi woisitatapuka, la o Gikimoi Awi habari qaloloha asa tosihabari onaka ma ngale ona aku iwipiricaya ma Kristuska, sidago o Gikimoi Awi Gurumi asa manga dorou wasisa de ona gena waqehe qaloha. Maro iqoqomaka o bi nyawa manga suba gena aku o Gikimoi waqehe qaloha. 	 Ik ben een dienaar van Christus Jezus, die de andere volken het goede nieuws van God moet brengen. Daardoor mag ik hen aan God voorstellen als een offer dat Hij kan aanvaarden, een offer dat de Heilige Geest voor Hem heeft klaargemaakt.


Nakoso ona magena o dorou ma dupa manga siningaka yososininga, ma ngale ona gena de o Gikimoi imakitingaka, duma o nyawa ona magena o kia Awi Gurumi ma dupa gena yososininga, ma ngale ona magena o oho ka sidutu ikakali yamake de lo manga sininga ma rabaka isanangi. 	 Het alleen maar doen van uw eigen zin leidt tenslotte tot de dood. Maar de kracht van de Heilige Geest brengt ons leven en vrede.


Qabolo de o Yesus wotagili o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka, de wasitodadaheno o nyawa yadala kagenadahu imasiiija, so Una wadusu, 	 Toen Hij in de tempel kwam, joeg Hij de handelaars eruit. "Er is geschreven: Gods huis moet een huis van gebed zijn. Maar wat hebben jullie ervan gemaakt? Een rovershol!"


So maro o pusaka ma surati moi, komagena lo o jaji iqoqomaka gena idadi waasi, nakoso o au o haiwani yatotola gena ikopola waasi. 	 Daarom werd het eerste verbond tussen God en Zijn volk pas van kracht nadat het met bloed was ingewijd.


De o Yahudika ma nyawa ona magena o tahu ma rabaka la mononongoru ami sininga yasiputuru, ma orasi ona imikelelo muna momacocapati mosupu de momajobo, so ona asa imisiduuru. Sababu ona muna mitahe nagala muna motagi o boosuka la kagena mododora. 	 De Joden die bij Maria waren om haar te troosten, zagen hoe zij vlug opstond en naar buiten liep. Zij volgden haar omdat zij dachten dat zij naar het graf ging om haar verdriet uit te huilen.


So o gura magenaka ngomi migoge he o ngoosa saange sidago ma orasi o alo de o rato itoguka, qabolo de mimasidailako so mimajoboli mikahika o Romaka. So ngomi mipane o deru moili nodoka o Aleksandria ma kotano, kagena imatapuku ma orasi o alo de o rato itagisi de o deru magena isironga o Dioskuri, ma ngale o giki ma duhutu isasago. 	 Drie maanden na de schipbreuk gingen wij aan boord van een ander schip, de 'Tweelingen' uit Alexandrië. Het had in de haven van het eiland overwinterd.


Komagena o Gikimoi Awi Ngopa wisulo o duniaku, Una wouti, de upa o bi nyawa o duniaka wasisala so bilasu o Gikimoi wafanggali de o dorou, duma ma ngale manga dorou ma rabano gena wasisalamati. 	 God heeft Zijn Zoon niet naar de wereld gestuurd om de wereld te veroordelen, maar om haar van de ondergang te redden.


Duma ma orasi kagena imasidiado o teto ilalamo magena ona yakelelo iloloka. 	 Maar toen zij bij het graf kwamen, ontdekten zij dat de steen al weg was.


Magena qabolo de o Yesus ma awa de Awi gianongoru yahino. So yaado o tahu ma dudu kasi, de o nyawa moi iwisulo Una wiaso. 	 Zijn moeder en Zijn broers kwamen bij het overvolle huis en lieten Hem roepen. Zelf bleven zij buiten staan.


Kagena de o ngopeqeka muna magenaka imihike ka o koqoba ilalamo ma golupupu ngai sinoto, la ma ngale muna aku mososo o tona ibobeleuka kiaka o riho moi imisidailakoka. Kagena muna asa imipalihara ma deka o ngoosa moruha de sinoto gena o taungu saange de ma sononga. La o naga magena muna upa imimake. 	 Maar zij kreeg twee vleugels van de grote arend, zodat zij kon wegvliegen naar haar schuilplaats in de woestijn. Daar werd zij een bepaalde tijd verzorgd, buiten het bereik van de slang.


Ngini nitemo, Ngohi o bi toka todusu de o Beelzebul ma kuasa. Duma kanaga lo nia dodiao masirete ona lo o bi toka yadusu. So idodooha, ona gena de o kuasa kiano so asa aku o bi toka yodusu. Igogou, de o kuasa o Gikimoino. So de nia dodiao manga manara gena isinako itiai to ngini nia galaki ikokulai magena de ma sala. 	 Hoe kan zijn koninkrijk dan blijven bestaan? Als de duivel Mij de macht geeft boze geesten te verjagen, hoe staat het dan met uw eigen volgelingen? Want die verjagen ook boze geesten! Dat doen zij zeker ook door de macht van de duivel? Vraag het hun eens, als u durft.


Ngomi lo de mia gia masirete miamanara, la ma ngale mia oho ma kurangi aku miamake. De ngaroko o nyawa ngomi imisibicara qatorou, duma ngomi gena ka migolo o Gikimoi asa Awi laha wasidumu onaka. De ngaroko lo o nyawa ngomi imisisangisara, duma ngomi gena ka miamoku. 	 en doen zwaar werk met onze handen. De mensen die ons uitschelden, wensen wij het beste toe; vervolging verdragen wij geduldig;


Kagena de o raki ma duhutu magena nagoonali asa wasidingo kali awi rakika itagi. Cawali womatengo kasi, ena gena awi ngopa masirete widododara. So ma dodoguka de una wisidingo awi ngopa masirete magena wotagi kadoka yomomanara ona magenaka. De awi sininga ma rabaka itemo, 'Igogou, done ai ngopa masirete so iwihoromati.' 	 Nu had hij alleen nog zijn zoon, zijn oogappel. Tenslotte stuurde hij hem, want hij dacht bij zichzelf: 'Voor mijn zoon zullen zij wel respect hebben.'


De nagala kanaga o nyawa itemoli, "Nakoso ngomi o Yahudika ma nyawa o dorou miaaka, de mia gogoho maro komagena isikelelo foloi itiai o Gikimoi o bi moi-moi qangodu waaka igogou itiai. Mutuwade nakoso ma ngale mia dorou so Una womisangisara, de magena waaka itiaiwa." Yatotodamato manga demo gena komagena. 	 Maar als onze onrechtvaardigheid de rechtvaardigheid van God bevestigt, hebben wij d...n recht van spreken? Is God dus onrechtvaardig als Hij ons oordeelt? Dat is natuurlijk een menselijke gedachte!


Ma orasi o Musa awi umuru he o taungu moruhaka, de o wange moiku awi sininga ma dupa awi rabano ibao so wotagi awi nyawa o Israelka, watailako idodooha to ona manga oho. 	 Toen Mozes veertig jaar was, kreeg hij het verlangen bij het volk van Israël te kijken. Het was tenslotte zijn eigen volk.


De o Uzia ma ngopa yanau o Yotam, o Yotam ma ngopa yanau o Ahas, o Ahas ma ngopa yanau o Hizkia, 	 Joram was de vader van Uzzia; Uzzia de vader van Jotham; Jotham de vader van Achaz; Achaz de vader van Hizkia;


We! Ngohi manena nagoona sidago ngona gena, ai Jou ma awa, de nahino kanena ngohi noikurumi. 	 Wat een eer dat de moeder van mijn Here bij mij op bezoek komt.


duma Una wihiwa sababu wamotewa. So ona imakiliho o Yerusalemka yakahika kali Una iwisari. 	 Hij was echter nergens te vinden. Daarom liepen ze terug naar Jeruzalem.


Duma ma orasi ngini nigolo gena, hika nipiricaya igogou o Gikimoi asa winihike de winidoto nginika, ma ngale nia sininga ma rabaka o Gikimoika upa niwidodato. Sababu o nyawa nakoso o Gikimoika la iwidodato, de ona magena asa manga piricaya o Gikimoika gena itatapuwa, gena maro o deru o moku-moku de o rato qasosihilo yadahe so ikole hika de hino. 	 Maar als u Hem erom vraagt, moet u ook verwachten dat Hij het zal geven. Iemand die twijfelt, lijkt op een golf van de zee, die door de wind heen en weer gejaagd wordt.


Idodooha so ngini nitemo nia dodiaoka, 'Nahino la ngohi o gaapo ani lakono tosisupu,' duma kanaga lo maro o ifa moi yodebesu to ngini nia lako masireteka. He! Ngini manena nikokulai! Ma nonomaka ngini bilasu o ifa moi yodebesu to ngini nia lako masireteka nisisupu kasi. Qabolo la nia lako asa qatebika, de asa idadi so o gaapo nia dodiao manga lakoka gena aku niakelelo so nisisupu kali." 	 Hoe durft u te zeggen: 'Kom, ik zal die splinter wel even uit uw oog halen', terwijl u de balk in uw eigen oog niet eens ziet? Huichelaar! Haal eerst die balk uit uw eigen oog. Dan ziet u misschien scherp genoeg om die splinter uit het oog van de ander te halen.


Duma o Jou Yesus Una magena maro o kia ngone aku powipiricaya, so aku lo panako igogou Una asa nia sininga wosiputuru de lo winijaga ngini la o nyawa awi dorou ilalamo upa winidahe. 	 Wij weten dat de Here wel te vertrouwen is. Hij zal u sterk maken en u tegen de aanvallen van de duivel beschermen.


Awi ngale gena o dunia ma bobareta lo yanakowa. Nako yanako, de o Jou Una wisimuliaka gena iqomaka ona magena upa he wisidasangahadika bai! 	 De leiders van deze wereld hebben geen van allen ervan geweten, want anders zouden zij de Heer van de heerlijkheid niet aan het kruis hebben geslagen.


De Awi au gena, ngone nanga sininga isitiai la aku panako kanaga ngone gena nanga sala ihiwaka. De o ake qaloloha nanga rohe wosiosi maro o nonako moi ngone wonatebika. Komagena so hino la ngone de nanga sininga igogou de lo nanga piricaya itotatapu gena powisidate o Gikimoika. 	 Laten wij daarom naar God gaan met een oprecht hart en het vaste vertrouwen dat Hij ons zal ontvangen. Want ons hart is met het bloed van Christus besprenkeld, waardoor wij een zuiver geweten hebben gekregen; en ons lichaam is met schoon water gewassen.


La ona yasinoto igogou yotagi o Yesuska, de widedemo Unaka itemo, "Baba, o Yohanes womisuloka la minisano Ngonaka, idodooha Ngona gena igogou o Salamati ma Kolano ngomi miwidodamaha, kiaka o Gikimoi womijajajika, eko ngomi bilasu o nyawa ma somoa moili miwidamaha." 	 Toen de twee mannen Jezus vonden, was Hij juist bezig vele mensen te genezen van allerlei ziekten en kwalen. Uit verschillende mensen joeg Hij boze geesten weg en Hij genas de ogen van vele blinden. De twee mannen brachten Hem de vraag van Johannes over.


Hiwa! Ngini nianakoka, o bi nyawa tasididingo nginika, manga sidongirabano gena moi lo yahiwa ngini inisihaga so ngohi o pipi tamake. 	 Maar vertel mij dan eens hoe! Hebben de mannen die ik heb gestuurd, u ook maar iets gekost?


"Kanaga wototoro moi wotagi awi gisisi wosihaja. So de una wosihaja gena ma sononga itura o ngekoku. So ma binuka o nyawa isidodipitoka de ma binuka o namo yaoqoka. 	 "Een boer ging naar zijn land om graan te zaaien. Bij het uitstrooien viel wat zaad op een pad, waar het werd vertrapt. De vogels kwamen het oppikken.


Ngini gena niodupa nimatekesigiliri moi de moika, so niodupa niasari lo o nyawa inisigiliri nginika. Duma ngini niodupawa niasari la niamake o giliri Una womatetengo gena o Gikimoino. So done idodooha la sidago ngini aku Ngohi nipiricaya, igogou Ngohi Ai sihino gena o Gikimoino. 	 U vindt het zo belangrijk wat de mensen van u zeggen, dat u vergeet dat het erom gaat wat God van u denkt. Daarom kunt u niet in Mij geloven.


Ma dongoho magena o Feliks awi sininga ma rabaka wongongano done asa o Paulus o pipi wisibaja de wihike la una wisisupu o bui ma rabano, so o Feliks o Paulus iwiaso wisidadu-dadu la wahino awi simaka so imabobicara. 	 Intussen hoopte hij heimelijk van Paulus steekpenningen te krijgen; hij liet hem daarom nogal eens bij zich komen om met hem te praten.


De Una wosumbayang wotemo, "Baba, tanu ona nasiapongu! O kia ona yaaaka gena ona yanakowa." O bi prajurit o Yesus wisidodasangahadika, ona magena Awi baju imatekesikotoku yaaka moi-moi de manga gimina yamote o undi ma rabaka. 	 "Vader", zei Jezus, "vergeef het deze mensen. Zij weten niet wat ze doen." De soldaten verdeelden Zijn kleren onder elkaar door erom te loten.


Ma ngale Una magena so o Yohanes igogou wasingangasu o bi nyawaka, de wotemo womaili-ilika, "Ma ngale Una magena ngohi totemo iqomaka, 'Done wimoi asa wahino wotuuruno, gena Awi manara foloi ilamo, sababu ngohi isibuo waasi de Una he kanaga woohoka.' " 	 Johannes was Zijn getuige, die zei: "Ik heb gezegd dat er na mij Iemand zou komen, Die er eerder was dan ik. Hij was er al voordat ik geboren werd."


De nakoso o nyawa la kanaga Ai demo yoise de ipiricayawa Ngohi, ona magena asa Ngohi upa tasisala. Sababu Ngohi tahino kanena ma ngale upa o bi nyawa o duniaka tasisala so bilasu ona dede o Gikimoi imakitingaka, duma ma ngale ilalamo gena todupa o nyawa isalamati. 	 Als iemand hoort wat Ik zeg en zich er niets van aantrekt, zal Ik hem niet veroordelen. Ik ben niet gekomen om de wereld te veroordelen, maar om haar te redden.


De komagena lo yooqo qabolo, de Una magena kanaga o anggur ma udo-udo waqehe de wotemo, "O udo-udo manena ma ngale to Ngohi Ai au gena inisinako igogou o Gikimoi Awi jaji qamomuane. Magena niaaka maro o sosininga moi Ngohika." 	 Na het eten nam Hij ook de beker en zei: "Deze beker is het nieuwe verbond, dat wordt bekrachtigd met mijn bloed. Drink die geregeld als een herinnering aan Mij."


Ngini o ngopeqeka gena nako nia roka, hika niasigise, sababu ngini kanaga o Jou niwipiricayaka. 	 Vrouwen, voeg u naar uw man net zoals u zich voegt naar de Here.


Ona imanere itemo, "Inya! Jou Nokokuasa, de Ngona gena nitetebi de lo Ngonaka aku minipiricaya. So upa iteka de tanu o nyawa ngomi imitotoomaka manga dorou gena Ngona asa nafanggali de o dorou." 	 Zij riepen: "U bent een heilig Heerser en U houdt Uw woord. Hoelang duurt het nog voordat U wraak neemt voor wat zij ons hebben aangedaan?"


O Listra de o Ikoniumka ma bi nyawa ipipiricaya ona iwinako o Timotius una magena o nyawa moi awi sininga qaloloha. 	 Timotheüs stond bij de christenen van Lystra en Iconium goed bekend.


Awi sininga ma rabaka o Gikimoika widodatowa, duma o Gikimoi wipiricaya foloi qaputuru ma ngale Una Awi jaji gena igogou done wasiganapu de magegena una o Gikimoi Awi ronga wosilamo, 	 Hij klemde zich vast aan de belofte van God. Zijn vertrouwen bleef sterk en hij gaf God alle eer.


Komagena igogou, sababu iqomaka o Yesus wotemo o Gikimoika, "Ma ngale Ngona gena, Ngohi asa tasingangasu de tonigiliri to Ngohi Ai tahu ma raba moika de lo Ani gogobu ma dolomu manga sidongirabaka." 	 Dat komt overeen met wat in de Psalmen staat: "Ik zal met mijn broeders over God, mijn Vader, spreken. Samen zullen wij Hem eren door ons lied." (B)


O Yahudika ma nyawa manga bobareta, ona magena itagi itooma bai o Jou Yesus bai lo o bi nabi iqoqomaka. De ona lo imisangisara ngomi so misisupu de miloqa. Komagena ona o Gikimoi iwilawangi de lo o nyawa ma somoa yangodu yaholu. 	 Die hebben niet alleen hun profeten gedood, maar zelfs de Here Jezus omgebracht; en wij zijn vreselijk door hen vervolgd. Zij verzetten zich zowel tegen God als tegen de mensen


Ai dodiao tinidododara, ngone ngaroko o orasi manena maro o Gikimoi Awi ngopa-ngopa, duma o orasi ma simaka de ngone manena gena podadi imatero maro o kia naga moi de inasikelelo waasi so posidodogu waasi. Ngaroko komagena, duma ngone lo panako de pongongano ma orasi ma Kristus wahino kali, de ngone asa inasitero maro Una, sababu Una magena maro o kia naga moi gena done ngone aku powikelelo de powinako igogou. 	 Ja, vrienden, wij zijn kinderen van God en kunnen ons er geen voorstelling van maken hoe het later zal zijn. Maar wij weten één ding: Als Christus komt, zullen wij zijn zoals Hij, omdat wij Hem dan zien zoals Hij werkelijk is.


O moi-moi iqomaka ngohi talefoka, ngaroko tongongano itekawa ngohi asa tahika kali ngonaka, 	 Ik hoop binnenkort te komen. Maar voor het geval dat ik opgehouden word, schrijf ik alvast,


O kia naga Awi Buku ma rabaka gena itiai de akuwa patagali. Ona iqomaka Awi demo wasibobicaraka magegena Una waaso 'o bi giki qaloloha'. 	 En als God het zegt, is het zo. De mensen tegen wie God dit zei, werden dus 'goden' genoemd.


So kagena de o bi nyawa yangodu ona o bi bangsa moi-moino, o bi soa moi-moino, de lo o bi bahasa moi-moino gena yahino manga sone magena yanano ma deka o wange saange de ma sononga. Qabolo de asa ona manga sone magegena tanu yapoosu duma yasimahawa. 	 De lijken zullen niet worden vrijgegeven voor de begrafenis. Van over de hele wereld zullen mensen ernaar komen kijken.


So ngaroko o bi bobita iqoqomaka kiaka itemo o nyawa bilasu yasifanggali de o dorou gena kanaga de ma kuasa, duma o jaji qamomuane magena lo kanaga de ma kuasa foloisi ilamo so nanga sininga idadi itiai o Gikimoi Awi simaka. 	 Als het verbond dat tot veroordeling leidt al zo'n glans gaf, hoeveel meer moet dan de glans van het verbond zijn dat de mensen bij God brengt?


Ona yasinoto lo manga jamani isiru. De yobicara gena ma ngale o Yesus Awi sone kiaka itekawa asa wosiganapu o Yerusalem ma kotaka. 	 Zij waren gekomen in een hemels licht en spraken met Hem over Zijn dood en dat Hij buiten de muren van Jeruzalem zou sterven.


Mososo o tona ibobeleuka, de o naga magena asa ma uruno o ake iuse koloko o selera moi inguuhi qasosihilo, so imimeta o ngopeqeka muna magenaka la ma ngale imisiqasi. 	 De slang spuugde de vrouw een stroom water achterna die haar (als een rivier) moest meesleuren.


O Yesus wosiade-ade qaboloka, de o Farisika ma nyawa moi Una wiaso la wooqo awi tahuka. So Una wotagi de kagena ona yooqo. 	 Hij was nauwelijks uitgesproken of een Farizeeër nodigde Hem uit mee te gaan eten.


De nakoso o nyawa la kanaga yomakitingaka dede Ngohi, de yogogewa o rimoi ma rabaka dede Ngohi, ona magena manga sopo ihiwa de ona magegena maro o uma yaotoka, de yaumo so asa qamalai. O uma maro komagena yatolomu so o ukuka yaumo de yatupuka. 	 Wie niet in Mij blijft, wordt weggegooid als een waardeloze rank en zal verdorren. Samen met andere dorre ranken wordt hij in het vuur gegooid en verbrand.


O nyawa nagoona kanaga to Ngohi Ai rohe yaoqo de Ai au lo yaudo, ona dede Ngohi gena mimatekerimoika. 	 Wie mijn vlees eet en mijn bloed drinkt, blijft in Mij en Ik blijf in hem.


De ona ipipiricaya magena itagi o habari ma ngale o Jou Yesus isihabari sidago o bi doku ma sigilolika, so o nyawa ifoloi yadala yoise. 	 Het nieuws over Jezus Christus ging door heel de streek.


Upa bai! Idadiwa, nakoso ngini nimatekekitinga komagena, maro ma Kristus gena niwitepi-tepika. Asitagala! Bilasu nimasininga kasi. Nakoso nitemo komagena, de ma ngale ngohi, Paulus gena, maro nia dagali moi so isidasangahadika eko lo de o ake nisiosi la nidadi to ngohi masirete ai nyawa imomote. Komagena upa bai! 	 Is Christus dan in stukken verdeeld? Ben ?k soms voor u aan het kruis gestorven of bent u in mijn naam gedoopt?


Ngaroko komagena, duma ngone gena aku panakoka imatero de o kia naga isilelefo Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O nyawa la kanaga o Gikimoi iwidodaraka, ma ngale ona magena Una wosidailakoka o loha moi-moi foloisi ilamo, gena o kia naga moi-moi o dunia ma nyawa yakelelo waasi eko yoise waasi, de manga sininga ma rabaka lo kagena ibao waasi." 	 Dat staat ook in de Boeken: "Wat niemand heeft gezien, niemand heeft gehoord en wat niemand ooit bedacht, dat heeft God allemaal klaar voor hen, die Hem liefhebben." (a)


So manga dodiao o deru ma somoaka gena, ona imagaso la ona magena yahino imakiriwo. So igogou ona yahino de o deru sinoto gena o nao isingado iwedo-wedo sidago o deru magena he dangade qalutu. 	 Zij wenkten de mannen in de andere boot om hen te komen helpen. Even later was in beide boten zoveel vis, dat die bijna zonken.


wotemo, 'O Nyawa ma Duhutu bilasu wisidoa o nyawa ma dorouka, so wisidasangahadika, de o wange saangeka Una asa wooho kali.' " 	 Hij zei immers dat Hij door verraad in de handen van slechte mensen zou vallen en door hen gekruisigd zou worden. Maar ook dat hij op de derde dag uit de dood zou opstaan."


So kagena de o Pilatus o imamka ma bi sahe de lo o bi nyawa yadadala magenaka wotemo, "O nyawa manena Awi sala ka moi lo tamakewa la bilasu wifanggali de o sangisara." 	 "Wel", zei Pilatus tegen de leidende priesters en de andere mensen, "dat is toch geen misdaad!"


So o Yesus wisisupu de wisitalakeku de o mahkota qatototopo de lo o juba qauungu, de ma gubernur una magena wotemo onaka, "Kodo! Hika Una manena niwinano." 	 Jezus kwam achter hem aan naar buiten, met de doornenkroon op Zijn hoofd en de rode mantel om. "Kijk nu eens naar deze Man", zei Pilatus.


Sababu nakoso ngohi gena nia sininga tosipeleso, de igogou ngini o nyawa moi lo nihiwa la aku ngohi nisinali, sababu ningodu nia sininga gena tapelesoka. 	 Als ik u bedroefd maak, wie zal mij dan blij maken? De enigen die dat kunnen doen, bent u. Maar dat gaat niet als ik u verdriet bezorg.


O Petrus wapoma de una wasingangasu onaka ma ngeko idodooha o Gikimoi wisisupuka o bui ma tahu ma rabano. So una wotemo, "Nitagi o Yakobuska la niwidedemo komagena lo to ngone nanga dodiao ipipiricaya ma somoaka." So qabolo de o Petrus o tahu magena wodongosa de wotagi o riho ma somoaka. 	 Hij maakte een gebaar dat zij moesten zwijgen en vertelde toen hoe de Here hem uit de gevangenis had bevrijd. "Vertel Jakobus en de andere broeders wat er is gebeurd", zei hij. Daarna ging hij weg naar een veiliger plaats.


De o orasi magena o nyawa yadala wikelelo o kia o Paulus waaaka, de ona imanere de o Likaoniaka manga demo itemo, "Wewe! Nagala nanga giki o Zeus de o Hermes iuti o duniaku so imasirohe maro o nyawa." 	 Er steeg een luid gejuich op onder de mensen die erbij stonden. "De goden!" riepen zij in hun eigen taal. "De goden zijn in mensengedaante naar ons toegekomen!"


De Una asa womasingangasu wotemo, "Igogou, ngona nowikeleloka. Ngohi manenena qabolo tonibicara ngonaka." 	 "Ik ben het", antwoordde Jezus.


O dodadi iooho magena moi-moi de to ona manga golupupu ngai butanga, de manga golupupu magena qangodu de ma lakoka. O putu de o wange ona magena inyanyi imatogu-toguwa itemo, "Jou Gikimoi, o orasi manena naga de o orasi iqoqomaka kanaga noohosi, done lo nahino kali. Jou nokokuasa, Ngona ka nitebi bato. Ani dorou moi lo asa ihiwa Ngonaka." 	 Elk van de vier wezens had zes vleugels. Zij waren rondom en van binnen vol met ogen. Zonder ophouden zeiden zij: "Heilig, heilig, heilig is de Here, de Almachtige God, Die was, Die is en Die komt." (A)


So ngohi de ai nalika asa o kia de maena ngohika sidago lo ai rohe qangodu, magena ngohi masirete lo aku ngini tinihike. Dede! Kanaga ai dodara nginika ngaroko komagena, duma ngini gena nia dodara ngohika gena ka qacekesi. 	 Ik zal heel graag mijzelf en alles wat ik heb, geven voor uw welzijn; al lijkt het erop dat hoe meer ik u liefheb, des te minder ik door u geliefd word.


Timotius, ngona maro ai ngopa masirete. Ngohi maro o bobareta de awi prajurit moi, so tonisidumu la to ngohi ai beseso iqoma talelefoka bilasu nodedemo, so o bi dodoto ikokulai gena o nyawaka upa he yadoto. Nososininga o nabi isingangasu iqomaka ma ngale ngona gena nihirika la ma Kristus nowileleani. De o nabi manga demo gena o orasi manena nososininga la aku ani sininga isiputuru, so maro o prajurit moi ngona de o dodoto itotiai naaho la notagi nakudoti ani lawangi, ena gena o guru ikokulai. 	 Timotheüs, mijn zoon, dit moet je doen: Neem deel aan de goede strijd voor de Here, zoals Hij je door Zijn profeten heeft gezegd.


Ai dodiao nipipiricaya, o wange isigeto-geto ngohi totemo ma ngale ai manara, o habari qaloloha tosihohabari gena, nagala igogou ngohi asa itooma bai! O Gikimoi wanako ma ngale ngini nanga Jou Yesus Kristus niwipiricayaka, so igogou to ngohi ai siningaka foloi isanangi. De komagena lo o Gikimoi wanako igogou-gogou to ngohi ai sangisara kanena foloisi ilamo. 	 Ikzelf sta elke dag oog in oog met de dood, broeders. Dit zeg ik omdat ik er trots op ben dat u bij onze Here Jezus Christus hoort.


De ngohi tosango totemo, 'Ya, Jou! So Ngona naguuna.' So kagena de o Jou wotemo, 'Ngohi manena o Yesus, kiaka ngona noisasangisara gena. 	 'Wie bent U, Here?' vroeg ik. En de Here antwoordde: 'Ik ben Jezus, Die u vervolgt.


O Paskah ma Wange ma Rarame gena he yaadoka, so ma langino de o rarame ma ino yaoqo, de o Yesus gena wanakoka Awi orasi imasidiadoka, ma ngale Una o dunia manena bilasu wodongosa de woliho wokahie ma Babaye. Una Awi muri-muri masirete igogoge o duniaka, ona magena wadodaraka so kanaga Una Awi edekati wasikelelo Awi muri-murika to Una Awi dodara gena foloisi ilamo onaka. 	 Voordat het Paasfeest begon, wist Jezus dat de tijd was aangebroken dat Hij deze wereld zou verlaten om naar Zijn Vader te gaan. Juist toen liet Hij tot het einde toe zien hoe groot Zijn liefde was voor hen die in deze wereld bij Hem hoorden.


O nyawa ma somoa yadala manga giliri masirete isimane, gena ma ngale idedemo o kia naga moi yamanara de manga buturu masirete, so komagena lo ngohi asa ai giliri masirete tosimane. 	 Als die anderen hoog opgeven van zichzelf, mag ik dat toch ook doen?


O Yahudika ma nyawa yangodu ma boboloi o Farisika ma nyawa, ona magena o adati de o galepu yacocoho, ka o ete de o toporasi. O galepu ma dodagi magena yamote so ona magena ioqo waasi, nakoso manga gia yatiodo waasi. Kamagena lo o pasarka itagi la ilihono, bilasu manga gia yatiodo kasi de asa ioqo. De kanaga idalasi o ete de o topora manga adati de manga galepu yacocoho ma bati orasi manena, maro o lelenga, de o boso, eko o hito ma leleani patiodo lo de ma galepu. So ma orasi ona itagi imatolomu gena ona yakelelo Una Awi muri-muri ioqo de manga gia yatiodowa de yamotewa manga adati de manga galepu, ena gena bilasu manga gia yatiodo kasi imamote maro o kia o Farisika yotetemo gena. 	 Als zij van de markt komen, wassen zij zich eerst en gaan dan pas eten. Er zijn veel van die oude gewoonten, waaraan zij nog altijd vasthouden. Zo spoelen zij ook bekers, potten en pannen af voordat zij die gebruiken.


Duma o orasi manena de ngohi totemo nginika, ma ngale una niwifanggali de o dorou gena bilasu ngini niaaka kawa. Nakoso ngini gena una niwisiapongu, de ngohi lo asa towisiapongu. De lo nakoso igogou una kanaga de awi sala ngohika, de ngohi asa towisiapongu. Ma Kristus gena wanakoka to ngohi ai sininga ma edekati la ngini aku nimarimoi kali. 	 En nu, wanneer u iemand vergeeft, doe ik het ook. Als ik iemand iets vergeef (vooropgesteld dat ik iets te vergeven heb), doe ik dat als vertegenwoordiger van Christus, terwille van u. Anders zou satan wel eens voordeel op ons kunnen behalen;


Bilasu nia demo onaka gena salalu qamuuqu de qaloha, so ona yangodu moi de moika aku nisidemo ngini gena qaloha. 	 Wees in uw spreken vriendelijk en verstandig en zorg ervoor dat u iedereen een goed antwoord geeft.


Ona isingangasuka, duma manga demo gena Awi muri-muri ona magena asa yopiricayawa, itemo manga demo gena cawali manga ade-ade masirete so itiaiwa. 	 het aan de mannen vertelden, wilden die hen niet geloven. Ze zeiden dat het onzin was.


De kanaga o nyawa manga dala icarawa Una iwimote, sababu ona yakeleloka o nonako ihahairani waaka kekiaka o nyawa ipopanyake wasiloha. 	 Een menigte mensen volgde Hem, omdat zij zagen dat Hij de zieken genas.


Nimasosininga qaloha, done Ngohi asa tosulo la o Gurumi Qatetebi wouti kanena nginiku, maro Ai Baba wojajajika. Duma ngini bilasu niodamaha iqoma o kota manenaka, sidago o Gikimoi winihike o kuasa nginika la ngini aku niputuru." 	 Luister: Ik zal de Heilige Geest sturen. Hij zal over jullie komen, zoals mijn Vader heeft beloofd. Blijf hier in de stad wachten tot jullie kracht uit de hemel hebben ontvangen."


So nakoso ona magena o Yahudika ma nyawa yasowo, ngaroko ma ngeko idodooha o Gikimoi aku wotemo manga sininga itiai Unaka gena yodupawa yamote, duma igogou o ngeko magena ona asa yamakeka. Sababu ona o Jou Yesus wipiricayaka, so o Gikimoi aku wotemo manga sininga itiai Unaka. 	 Wat kunnen wij hieruit opmaken? Het volgende: De volken die niet hun best deden om door God aangenomen te worden, zijn toch aangenomen en wel omdat zij nu in Jezus Christus geloven.


de yohoru isangisara, sababu o orasi magena o paro manga simano so yatomo. So he qaginita Una asa wakahika onaka, de ka o ake ma qokuko wotagi. Duma Una asa wahika manga deru ma dateka, 	 Jezus zag hoe zij tegen de wind in moesten roeien. Hij liep over het meer naar hen toe en wilde hun voorbijgaan.


Awa kodo! Tanu o dorou ma dupa ai sininga ma rabaka, tanu ma paretano asa ngohi isisupu. Ilaha! Upa sidago ngohi dede o Gikimoi mimakitinga. 	 Wat ben ik er ellendig aan toe! Wie zal mij verlossen uit deze vreselijke macht van de dood?


Qabolo de una wasulo ona itagi yakahika o Betlehemka de wasihaga wotemo onaka, "Hika nitagi, la niwisari o ngopa Una magena, la nakoso niwimakeka, tanu ngohi bilasu nisingangasu ma ngale ngohi lo tahika towisuba Unaka." 	 "Ga naar Bethlehem en zoek het kind. Als u het hebt gevonden, kom dan terug om mij er alles over te vertellen. Want ik wil Hem ook eer gaan bewijzen."


Awi gogolo komagena so ma kapita wisimaha qaloha o Paulus aku wobicara. So o ngute-nguteka o Paulus womaokoye de awi gia wasipoma o nyawa yadadalaka la ona magena imapopongo. So kagena de ona imapopongoka, de o Yahudika manga bahasa Ibrani o Paulus wobicara onaka wotemo, 	 Toen de commandant hem daarvoor toestemming gaf, keerde Paulus zich om en wenkte het volk om stilte. Het werd doodstil. Hij sprak het volk toe in het Hebreeuws.


Manga bicara qatorou, maro o boosu ma bou lo qatorou. De manga demo gena yodupa yakulai o nyawa. O dorou ilamo yaaka, maro o ngihia moi yabisa. 	 De mensen slaan walgelijke, gemene taal uit. Zij gebruiken hun tong voor leugen en bedrog. Hun lippen spuwen dodelijk vergif.


So de ma Kolano Herodes wogiise o habari magena, de una wimodo de awi sininga isusa, de lo ma ngale manga kolano gena nagala done wadoosa so o Yerusalemka ma bi nyawa lo yadala yamodo de manga sininga isusa. 	 Toen koning Herodes dit hoorde, raakte hij in paniek. In de stad was de spanning voelbaar.


O nyawa yasinoto o doro ma rabaka imatekemanara moi, de wimoi asa iwingaho de moili asa iwiqohaka.))" 	 Twee mannen zullen op het land werken. De een zal worden meegenomen om bij Mij te zijn. De ander moet achterblijven."


De ona o Yesus Awi manara yakokelelo gena yacarita idodooha so o nyawa wikokitoka magena iwilohaka. 	 Zij werden bang. Degenen die het hadden zien gebeuren, vertelden hoe de man was genezen.


Ma sababu magegena, so manga rasul yamogiowo de sinoto o bi nyawa ipipiricaya yangodu yatolomuno, de itemo onaka, "Qalohawa, nakoso ngomi mimatogu o habari qaloloha misihabari la ka o oqo de o udo misidailako. 	 De twaalf apostelen riepen alle gelovigen bijeen. "Wij kunnen niet alles tegelijk", zeiden zij. "Als wij het voedsel moeten uitdelen, hebben wij geen tijd meer om erop uit te gaan en Gods boodschap door te geven.


De o rohe ma bobolo la kanaga pananano maro qatorou, gena posidodiahi so o baju qaloloha positibaku. De lo o rohe ma bobolo la kanaga itiaiwa, gena patalake posidiahi so o nyawa yanano itotiai. 	 Aan de delen van ons lichaam die we niet graag laten zien, geven we bijzondere zorg en de minder nette delen van ons lichaam worden netjes bedekt.


O Yesus wotemo kali o Yahudi manga roririka, "Niise o ade-ade moili manena. Kanaga o nyawa moi awi anggur raki wosidato de ma batino o pagari wosigilolika. Qabolo de una waaka o anggur ma dedeho. Kagena lo o falagaku ikukuruye moi wosigoko idadi o doro ma jojaga ma riho. Qabolo qangoduka, de o anggur ma raki magena wosisewaka o nyawa yamuruo naga yamomanaraka, kagena de una womajoboka o doku ma somoaka. 	 "Luister eens naar deze gelijkenis: Een landeigenaar legde een wijngaard aan. Hij zette er een muur omheen, maakte een bak voor het persen van de druiven en bouwde een uitkijktoren. Daarna verhuurde hij de wijngaard aan enkele boeren en vertrok naar het buitenland.


Duma tanu ngini magegena aku nianako ifoloi o Yesus Kristus, gena nanga Jou de nanga dorouno wonasisosalamati, Una magena winidogo qabolo o loha ifoloi ilamo la Una lo foloisi niwinako. Jou, igogou Ngona gena foloi nolamo ka sidutu ikakali. Amin. Ngohi Petrus 	 U moet in plaats daarvan geestelijk groeien en onze Here en Redder Jezus Christus beter leren kennen. Voor Hem is alle eer, voor nu en eeuwig. Amen.


So o Farisika ma binuka itemo, "Nako o Sabat ma wangeka de waaka komagena, de upa wotemo Una o Gikimoino, sababu Una nanga adati de nanga galepu magena watilakuka." Duma kanaga ma binukali itemo, "He! Nako Una witotorou gena, waakuwa waaka komagena." Ibicara komagena sidago lo o Farisika ma nyawa gena imatekesikoholu. 	 Enkele Farizeeërs zeiden: "Die Jezus is niet door God gestuurd. Anders zou Hij niet op de sabbat werken." "Maar", brachten anderen er tegenin, "een slecht mens zou zulke goede dingen toch niet doen?" De meningen waren verdeeld.


Kagena de o imamka ma bi sahe de o bi Yahudika manga roriri isingangasu kali ma ngale iqoqoma ona o Paulus iwikalakika. Sababu manga edekati asa o ngeko ma soaka de o Paulus widamaha la kagena de witooma, so ona igolo de wibaja o Festuska, la tanu de awi sininga ma loha onaka, so wosulo o Paulus bilasu wingaho o Yerusalemka wisikahika. 	 Zij vroegen hem dringend Paulus naar Jeruzalem te laten overbrengen. Zij waren namelijk van plan hem onderweg vanuit een hinderlaag te vermoorden.


sababu o orasi manena Ngohi totemo nginika, o orasi manena bato Ngohi done o anggur manena taudo kawa, sidago ma orasi imasidiadoka o Gikimoi wodadi o kolano o dunia qamomuane ma raba kasi." 	 want Ik zal geen wijn meer drinken tot het Koninkrijk van God is gekomen."


Komagena so o Gikimoi de Awi demo icocawaro wotemo, 'O bi nabi de lo o bi sosulo Ngohi asa tasulo bilasu itagi ona magenaka, de Ai dodoto la aku inidoto. Ma binuka ngini asa nitooma, de ma binukali asa nisangisara.' 	 God zegt over u: 'Ik zal hen profeten en apostelen sturen, maar ze zullen sommigen van hen vermoorden en anderen wegjagen.'


So o uku ma qopo magena yasisangisara gena, ma dodogu lo ihiwa, komagena o qopo idola o wange de o putu so manga sangisara ifoloi de itogu-toguwa. Komagena ma ngale o nyawa nagoona, nakoso o haiwani ilalago de o giki yatotulada magena yasuba de lo isimaha la manga bioka eko manga giaka o nonako yagakaka." 	 De rook van dit folterende vuur stijgt voor altijd en eeuwig op. De mensen die het beest en zijn beeld aanbidden en die het nummer van zijn naam dragen, zullen geen moment rust meer hebben.


De Una wosango, "Hiwa bai! Upa nitemo Ngohi manena ikokitoka. Ai demo magena towisihoromati Ai Baba, duma ngini nia demo gena Ngohi nisiceke. 	 "Ik ben niet bezeten", antwoordde Jezus. "Ik eer mijn Vader, maar u doet niets anders dan Mij beledigen.


De ma gubernur wotemo, "Kanaga itotiai gena o kia." Qabolo de wosupu so wahika kali o bi Yahudi manga roririka, de wotemo onaka, "Igogou de itero, ma ngale Una magena Awi sala moi lo ngohi tamakewa. 	 "Waarheid?" vroeg Pilatus. "Wat is waarheid?" Hij ging weer naar buiten en zei tegen de Joden: "Volgens mij heeft Hij geen misdaad begaan.


Sababu ngini gena o bi moi-moi o Gikimoi Awi bobita ngone inasusuloka gena, qangodu niaakaka, nakoso igogou ngini niaaka o kia naga moi o Gikimoi wonasusuloka gena wotemo, "Maro ngini nia rohe masirete niadodara, komagena nia dodiaoka lo bilasu niadodara." 	 De hele wet is immers samengevat in dit ene gebod: "Houd net zoveel van uw medemens als van uzelf." (A)


Ato toise o suba o haiwani yatotola ma rihono o ili moi itemo, "Igogou-gogou! Jou Nokokuasa, Ngona gena nako o dorou nositagali lo de o dorou gena, itiai de igogou." 	 En ik hoorde het altaar zeggen: "Ja, Here, Almachtige God, Heerser over alles, Uw oordelen zijn juist en goed."


Ai salam tosidingo ongo Priskila de ma roka o Akwilaka, ai dodiao ma ngale o Yesus Kristuska mimomanara. 	 Doe de groeten aan Prisca en Aquila die, net als ik, voor Christus Jezus werken.


Nagala o nyawa kanaga itemo, "Idodooha nako o Yahudika ma nyawa gena nagala o Gikimoi iwiholuka so ona dede o Gikimoi imakitingaka, maro o nyawa la o ngekoka itagi de kanaga o tetoka isepele, so irubaka de imomi kawa." De ngohi tosango, komagenawa bai! Duma ma ngale o dorou ona yaakaka so o Gikimoi asa wasisalamati o Yahudika ma nyawa yasowo, la ma ngale o Yahudika ma nyawa asa yodoosa onaka sidago ona lo yodupa o Gikimoi wasisalamati. 	 Zijn de Israëlieten dan gestruikeld om voorgoed te blijven liggen? Natuurlijk niet! Maar door hun weigering om te gehoorzamen, is nu de andere volken het heil te beurt gevallen en wel om de Israëlieten jaloers te maken.


Ngini o gogobu kagena o Korintus ma kotaka gena ningodu maro o Gikimoi Awi nyawa, so idadika la ngini nileleani nikaeli Unaka sababu ngini lo dede o Yesus Kristus nimarimoika. Ngini winisitatapu maro Awi nyawa dede o bi nyawa yangodu kiaka bato, nakoso yodupa igolo o Yesus Kristuska, Una gena to ona manga Jou de lo to ngone nanga Jou. Ngohi, Paulus, o Gikimoi Awi dupa so wositatapu ngohi maro o Yesus Kristus Awi dagali moi la tosihabari o nyawaka, de o Sostenes, to ngone nanga dodiao wopipiricaya moi, ngomi o surati manena minisidingo nginika. 	 Aan: Gods gemeente in Corinthe, die voor Jezus Christus is afgezonderd. U hoort bij Hem omdat Hij u heeft geroepen, net als alle gelovigen over de hele wereld. Hij is zowel hun Here als de onze.


O nyawa de manga sininga itiai o Gikimoi Awi simaka ona magena Ngohi asa tatolomu Ai girinaka, de o nyawa wihoholu gena asa Ai gubalika. 	 De schapen zal Ik aan mijn rechterhand zetten en de bokken aan mijn linkerhand.


Ma orasi o goginita nosi, ona o Mahkamah Agama yangodu de o imamka ma bi sahe, de o Yahudika manga roriri, de lo o bi guru agama imatolomu de jai-jai imatekefakati. So o Yesus wipipilikuka, de gila-gila wingaho de witota ma Gubernur Pilatuska. 	 Vroeg in de morgen kwamen de leden van de Hoge Raad bijeen om te overleggen wat hun te doen stond. Zij besloten Jezus naar Pilatus, de Romeinse gouverneur, te brengen. Enkele soldaten boeiden Hem en namen Hem mee.


O kia idadadi magena o titi yasosowohi lo yakelelo, de ona yoloqa de itagi o doku de o soaka isihabari. 	 De varkenshoeders sloegen op de vlucht en vertelden in stad en land wat er was gebeurd.


Wotemo kali, "Qadoohaso ngohi noisango noholu. Nagala Ngona noinakowa ngohi de ai kuasa, so aku tosulo Ngona nipalako eko lo nisidasangahadi." 	 "Waarom geeft U mij geen antwoord?" vroeg Pilatus. "Ik beslis of U vrijgelaten of gekruisigd zult worden."


Sababu o Gikimoi wisitero maro o ade-ade o kolano moi la wodupa awi gilalo manga nagi watailako. 	 "U kunt het Koninkrijk van de hemelen vergelijken met een koning die besloot geld op te eisen dat hij tegoed had.


O Yesus wotemo, "Nakoso ngini nidadi o Gikimoi Awi nyawa Awi pareta ma rabaka, magena foloisi qaloha. Magena idadi de imatero maro o ade-ade manena: O nyawa moi kanaga wamake o guraci o tona ma rabaka, maena gena foloi ihali, de gila-gila watalake kali. Kagena de una awi sininga ma nali, so una asa wotagi awi tahuka, de awi arata qangodu wosiija de womakiliho so o tona, kiaka o guraci wamamake gena, waija. 	 Het Koninkrijk van de hemelen is net een schat die ergens in een stuk land ligt en door iemand wordt ontdekt. Die man stopt de schat vlug weer in de grond. Hij is zo blij dat hij alles wat hij heeft, verkoopt. Dan koopt hij het stuk land, met de schat erbij!


De kagena o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka o riho moi maro o dadaru ikakakuka duma ma golingasu yagogarade de ma katu qaloloha o tetono, gena isironga o Salomo awi Sorabi. Kagena o nyawa wolulugu kawa magena womasigocoho o Petrus de o Yohaneska, de o nyawa yangodu yatodoka de imagogora yadolomu onaka. 	 Zij liepen te hoop in de zuilenhal van Salomo, waar Petrus en Johannes door de man werden vastgehouden. Toen Petrus al die mensen zag, zei hij: "Mannen van Israël, waarom bent u zo verbaasd? Wat staat u ons aan te staren?


De lo to ngini nia doro ma tamo o nyawa yautu de yakobuka, de kanaga to ona manga sewa gena niholu niahike. Hika niisesi. Ona asa imatoore de manga ridemo o Jou Wilalamo lo Una magena woiseka. 	 Luister naar het geschreeuw van de landarbeiders die u niet hebt gegeven wat zij verdienden. De Oppermachtige Here heeft hun geschreeuw ook gehoord.


O bi moi-moi qangodu magegena done asa o Gikimoi waaka ma orasi o Jou Yesus asa wahino kali. Una asa wahino kali la ma ngale Awi ronga isilamo de lo o bi moi-moi qaloloha ma ngale Unaka foloi isibicara, sababu Una o loha moi-moi qangodu waakaka ma ngale o nyawa nagoona bato bilasu iwipiricaya Unaka. Komagena ngini lo niwosa to ona magegena manga sidongirabaka, sababu o moi-moi ma ngale Una minisingongangasu gena ngini niopiricayaka. 	 Dat zal gebeuren op de grote dag, waarop Hij komt om temidden van Zijn volk geëerd te worden; met grote verwondering zullen allen die op Hem vertrouwd hebben, naar Hem opkijken. En u zult daarbij zijn, omdat u hebt geloofd wat wij u over Hem hebben verteld.


Igogou waakuwa o nagi magena wafangu. So ma kolano gena wosipareta wotemo, 'O gilalo magena wisiija ka ma moi de awi peqeka, de awi ngopa, de lo awi arata qangodu la awi nagi isifangu.' 	 Maar de man kon niet betalen. De koning nam het besluit hem als slaaf te verkopen om zo aan geld te komen. Ook zijn vrouw en kinderen en al zijn bezittingen moesten worden verkocht.


O bi moi-moi qangodu magena maro ma nonomaka de kiaka ma ngale nanga Jou Yesus Kristus womanara so to Gikimoi Awi ngale wositotatapuka lo waaka, kagena de isikahino, la o Gikimoi Awi jaji magena aku isiganapu. 	 Het is altijd Zijn bedoeling geweest dat door onze Here Jezus Christus bekend te maken.


So ma gubernur o Pilatus una magena o kadato ma duduka wosupu de ona magenaka wotemo, "So ngini nitemo o nyawa Una manena gena Awi sala o kia." 	 Daarom kwam gouverneur Pilatus naar buiten en vroeg: "Waarvan beschuldigt u Hem?"


Magena de o Yesus wosango wotemo o Yohanes awi nyawa yasinoto ona magenaka, "Nilihoka de niododedemo unaka o kia niakokelelo de lo o kia niiise: o nyawa ibipipilo imasigeleloka, ibilulugu itagika, yabipapado yalohaka, de yabitotopongo imasigiseka, de isosone yasioho kali de lo o habari qaloloha isihabari o bi nyawa isususaka. 	 "Ga terug naar Johannes", antwoordde Hij, "en vertel hem wat u hier hebt gezien en gehoord. Blinden kunnen weer zien; lammen lopen zonder hulp; melaatsen zijn genezen; doven kunnen horen; doden zijn weer levend geworden en arme mensen horen het goede nieuws.


Ma orasi o Yesus de Awi muri-muri imasidiado o talaga ma sonongaka, de o Genesaret ma bobanesa itahu. 	 Zij legden aan in Gennésareth. Het nieuws dat Jezus er was, ging als een lopend vuurtje door het hele gebied, want Hij was herkend door enkele mannen die op de oever stonden. Van alle kanten werden er zieken bij Hem gebracht.


Ma orasi mononongoru momasidiado kagena o Yesuska, de muna mogila-gila to Una Awi simaka momabukuku de motemo, "Jou, nakoso Ngona lo kanena, nagala mia hira gena wosonewa." 	 Toen Maria bij Jezus kwam, viel zij voor Hem op de knieën en zei: "Here, als U hier geweest was, zou mijn broer niet gestorven zijn!"


Ona magena o Gikimoi iwinakowa so o nyawa ona magena maro o bubutu ma rabaka yogoge. Duma ngini upa maro o nyawa ona magegena, sababu ngini ningodu o Gikimoi to Una Awi nyawa de ngini niaaka o moi-moi maro Una wodudupa. So ngini de ngomi imatero gena pogoge o wange ma nita ma rabaka. 	 Want u bent allemaal kinderen van het licht, kinderen van de dag. Wij hebben niets te maken met de nacht en het donker.


De Una woisulo la tosihabari o habari ma loha, gena ma orasi yaadoka la o Jou Awi laha asa wosidumu Awi nyawaka." 	 Hij heeft mij gestuurd om uit te roepen dat gevangenen zullen worden vrijgelaten, dat blinden zullen zien, dat onderdrukten zullen worden bevrijd en dat de tijd van Gods genade is aangebroken." (B)


Duma Una womarihika bato. La ma Imam Wilalamo wisano kali Unaka, "De o Gikimoi woooho Awi ronga, nosingangasu ngomino! Igogou, Ngona o Salamati ma Kolano de o Gikimoi ma Ngopa?" 	 Maar Jezus bleef zwijgen. "Uit naam van de levende God", riep de hogepriester. "Zeg ons of U de Christus bent, de Zoon van God."


So Una wotemo onaka, "Nimasisitiari de o bi guru agama ona magena. Ona yodupa manga juba ikukuruku imasitibaka, de itagi yakahika o pasarka la o nyawa yahoromati. 	 Hij waarschuwde hen voor de godsdienstleraars. "Zij houden ervan in deftige kleren rond te lopen om op te vallen", zei Hij. "Zij vinden het heerlijk om op straat eerbiedig gegroet te worden.


De ngini lo Una Awi dupa nianakoka de Awi bobita inidotoka, so ngini aku niahiri o bi moi-moi o kia naga itotiai. 	 Omdat u onderwijs uit de wet krijgt, kunt u onderscheiden wat goed is.


Hika ngini nimasininga o Israel awi ngopa de awi danoku, ona magegena o Gikimoi wotemo maro to Una Awi ngopa masirete, de onaka lo Awi mulia masirete wosimaneka o tona ibobeleuka. Ona de Una lo imatekekajajika, de kagena o Sinai ma Talaka de Awi bobita onaka wahikeka. De ona wadotoka ma ngeko idodooha ona wisuba Unaka, de wajaji Awi laha lo done asa wasidumu onaka. 	 De Israëlieten zijn door God aangenomen als Zijn zonen. Zij hebben gezien hoe groot en machtig Hij is. Zij weten welk verbond Hij met hen heeft gesloten. God heeft hun verteld hoe zij moeten leven en Hem kunnen dienen. Zij weten welke beloften Hij aan hun voorouders heeft gedaan.


Sababu Ngohi o sorogano tahino gena upa lo totemo ma sababu todupa to Ngohi Ai dupa masirete taaka, duma Ngohi tahino la ma ngale o Gikimoi Awi dupa taaka sababu Una magegena woisulo so Ngohi tahino. 	 Ik ben niet uit de hemel gekomen om mijn eigen wil te doen, maar de wil van God Die Mij gestuurd heeft.


So ongo Maria kagena mogogogesi de ongo Elisabet ma deka o ngoosa saange, qabolo de asa moliho ami tahuka. 	 Maria bleef ongeveer drie maanden bij Elisabeth. Toen ging zij terug naar huis.


Duma nakoso o nyawa la kanaga yopiricaya Awi demo magena, gena ona lo isitatapu o Gikimoi Awi demo gena igogou de itiai. 	 Wie Hem wel gelooft, bevestigt daarmee dat God één en al waarheid is.


Ona manga ngopa Una magena wofero so wilamo idogo de wiputuru, de awi sininga lo idadi foloi icawaro, de lo o Gikimoi Awi laha igoge Unaka. 	 Daar groeide het kind op tot een flinke, sterke jongen. Hij bleek een bijzondere wijsheid te hebben. De genade van God was op Hem.


Ngone panakoka o Gikimoi Awi bobita o Musa wolelefo magena qaloha, nakoso o bobita magena paaka itotiai. 	 Die wetten zijn goed als zij worden toegepast op de manier zoals God het bedoeld heeft.


Duma bilasu ngini nianako ma orasika done asa o Gurumi Qatetebi wouti de wowosa nginiku de o Gikimoi winihike o kuasa, la ngini nidadi Ai saksi ma ngale Ngohi o Yerusalemka, o Yudea ma daera ma sigilolika, de o Samaria ma daeraka de sidago lo o dunia ma pupuku ihaka." 	 Maar als de Heilige Geest op jullie neerkomt, zullen jullie kracht krijgen om de waarheid over Mij te vertellen aan de mensen in Jeruzalem en ook in Judea en Samaria. Zelfs tot in de verste uithoeken van de wereld."


Ngohi gena o Gikimoi woisitatapuka ma ngale to Una Awi gogobu ma leleleani moi, la ngaroko ngini o Yahudika ma nyawa nisowo lo o Gikimoi Awi dodoto ma ngale ma Kristus gena qaasu-asu tinisingangasu nginika. 	 God heeft mij immers opgedragen de Gemeente te dienen, door haar bekend te maken met de geweldige rijkdom van Zijn Woord.


So de Awi demo magena iqomaka o Gikimoi wodedemo kanaga o jaji moi qamomuane, de lo o jaji iqoqoma gena bilasu itagali sababu maena kanaga itetekaka. So o jaji itetekaka magena asa ma faida ihiwaka, de igogou he dangade yaumo so isitagali de o jaji moili qamomuane. 	 Als God het over een nieuw verbond heeft, wil Hij daarmee zeggen dat de eerste verouderd is. En alles wat oud en versleten is, wordt vroeg of laat afgedankt.


So o Yesus gena ma Imam Wilalamo moi ngoneka. Komagena Una gena o Gikimoi ka wisisanangi, de lo Awi sala eko Awi dorou gena moi lo ihiwa. De Una de o nyawa ma dorou imakitingaka, de witide o riho moika kiaka foloisi ikukuruye so foloisi ikuru de o bi moi-moi o kia naga o dipaka, ena gena o sorogaka. 	 Daarom is Hij precies de hogepriester die wij nodig hebben: Hij is heilig, onberispelijk en onbesmet; Hij is van de zondaars afgezonderd en heeft de hoogste plaats in de hemelen gekregen.


Ngohi de o Jou Yesus mimarimoika, so igogou tanakoka o kia naga ngone paoqoka magena moi lo akuwa o dorouka inangaho. Ka cawali nakoso o nyawa la kanaga yamalo o ino kia naga moi qatotorou, de igogou magena qatorou onaka. So upa sidago ona magena ngini niabaja o ino magena yaoqo. 	 Wat mijzelf betreft, heeft de Here mij ervan overtuigd dat niets op zichzelf onrein is. Maar als iemand iets onheilig vindt, dan is het voor hem onheilig.


Ma ngale ngone de ma Kristus pomarimoika, so ngone ngaroko inadala, duma podadi maro ka ka o rohe moi, so pomatekekiriwo nanga manara ma rabaka. Maro o nyawa manga rohe ngaroko ka ngai moi, duma kanaga ma bobolo moi-moi ka idala. De o bobolo moi-moi magena kanaga maena de ma manara masirete so imaketerowa, duma imarimoi de imatekekiriwo. 	 Al zijn we met velen, door onze verhouding tot Christus vormen wij één lichaam. En wij zijn stuk voor stuk leden van dat lichaam. Wij horen bij elkaar.


So ngomi migolo tanu o Gikimoi nanga Baba Una masirete de lo nanga Jou Yesus asa o ngeko moi isidailako ma ngale ngomi aku miahika kali nginika. 	 Wat zou ik het fijn vinden als God, onze Vader, en onze Here Jezus ervoor zorgden dat wij bij u konden komen!


O Yesus iwitailako ma guru agama magena awi sango qaloha icarawa, so wotemo unaka, "Ngona manena lo he nadumu o Gikimoi Awi paretaka." So qabolo de o nyawa moi lo yobarani kawa o kia naga de wisano Unaka. 	 Jezus zag dat de man heel goed begreep waar het om ging en zei tegen hem: "U bent niet ver van het Koninkrijk van God." Toen Hij dat had gezegd, durfde niemand Hem nog iets te vragen.


Komagena ngone inangodu lo bilasu nanga dodiao ipipiricayaka gena paaka isanangi de o loha paaka onaka, la ma ngale manga piricaya magena foloisi qaputuru. 	 Wij moeten de anderen aanmoedigen zodat zij ook sterk worden.


So nakoso ngini nimasigocohosi la o Jouka niwipiricayasi, de o orasi manena ngomi de mia sininga ma rabaka aku isanangi de qanali so foloisi qaputuruli. 	 Wij kunnen alles verdragen, zolang wij maar weten dat u zich niet van uw trouw aan de Here laat afbrengen.


So kagena imasidiado o Misia ma daera ma batika, de to ona manga edekati asa itagi yakahika o Bitinia ma daeraka, duma o Yesus Awi Gurumi wasimahawa ona kagena yakahika. 	 Toen ze in Mysië kwamen, wilden zij doorreizen naar Bithynië, maar de Geest van Jezus hield hen tegen.


Mutuwade ngini done nitago la nisangisara de nitooma. De ngini manena o bi bangsa yangodu asa niduhudu sababu ngini Ngohi nimomote. 	 Dan komt er een tijd dat jullie gefolterd, gedood en overal ter wereld gehaat worden, omdat jullie bij Mij horen.


De o bi prajurit o Yesus wisisasangahadika, ona magena to Una Awi baju moi-moi ona yaregu idadi o gimina iha so kanaga moi-moi de manga gimina, de ma soohu gena ka Awi juba. Magena yauriwa duma isidaaka kadaku sidago lo kadahu so isidodaasu. 	 De vier soldaten die Jezus aan het kruis hadden geslagen, verdeelden Zijn kleren onder elkaar. Zijn onderkleed was naadloos geweven en daarom zeiden zij tegen elkaar:


Ngini niaaka ka o kia maro nia baba masirete waaka." De o Yahudika ma nyawa ona magena itemo kali, "Hiwa! Mia baba gena ka womatengo magena o Gikimoi. Ngomi manena Awi ngopa ma duhutu, upa notemo mia baba gena ma somoa moili." 	 U doet precies hetzelfde als uw echte vader." "Wij zijn niet uit ontucht geboren!" protesteerden zij. "Niemand anders dan God is onze Vader."


Mia manara ma rabaka o bi moi-moi miaaaka gena kanaga itotiai de qaloloha, la minisikelelo igogou ngomi manena o Gikimoi Awi nyawa wileleleani. Komagena so ngomi o susa de o sangisara ma rupa idala moi-moi qangodu magena asa miamokuka. 	 Bij alles wat wij doen, willen wij laten blijken dat wij echte dienaren van God zijn. Wij verdragen geduldig allerlei pijn en moeite terwille van de Here.


Ma dongoho o Farisika ma nyawa kagenadahu ka imatolomu nosi, de o Yesus womasano onaka, 	 Er stonden verschillende Farizeeërs om Jezus heen. Hij vroeg hun:


Komagena waaka la ma ngale maro o bobita Unano inadotoka, komagena ngone paaka itiai, de ma ngale gena upa o dorou ma dupa nanga sininga ma rabaka posigise, duma podupa powisigise o Gurumi Qatetebika. 	 Nu wordt aan de eis van de wet voldaan, want wij doen niet meer onze eigen zin, maar laten ons leiden door de Heilige Geest.


O Gikimoi Awi kuasa kanaga imanara ngomika, ngaroko ngomi gena ka o nyawa de mia buturu ikurangi. Ngomi gena maro o boso isiaaka o tonano, kiaka ma rabaka de o kia naga ihahali-hali moi gena iwedo-wedoka. O Gikimoi waaka komagena la ma ngale o nyawa asa yanako o kuasa ihahairani gena ngomi masireteno qasowo, duma magegena ma sihino igogou Unano. 	 Maar deze kostbare schat hebben wij in kwetsbaar aardewerk, ons lichaam. Iedereen kan zien dat de buitengewone kracht in ons niet van onszelf maar van God is.


"O nyawa nagoona la Ngohi imote, duma manga siboso Ngohika gena ifoloiwa de manga siboso manga babaka, eko manga awaka, de manga peqeka, manga ngopa-ngopa, manga gianongoru, manga awabira eko lo manga rohe masireteka ona magena idadiwa to Ngohi Ai nyawa imomote. 	 "Wie bij Mij wil horen, moet meer van Mij houden dan van zijn vader, moeder, vrouw, kinderen, broers en zusters. Ik moet hem zelfs meer waard zijn dan zijn eigen leven.


Kanaga una done asa imakangaho de o Onesimus, una magena o nyawa moi nginino nanga dodiao wopipiricaya moi so ngomi miwidodara ifoloi de lo aku powipiricaya. So ona yasinoto gena ma ngale o kia naga idadi kanena ngohika asa qangodu inisingangasu nginika. 	 Onésimus, ook een trouwe broeder, die bij u hoort, komt met hem mee. Zij zullen u precies vertellen hoe het hier gaat.


O Petrus de o Gurumi Qatetebi Awi kuasa qaasu-asu wipareta, de wosango wotemo, "Baba-baba, o Mahkamah Agama ningodu de lo o Israelka manga roriri. 	 Petrus, die gevuld was met de Heilige Geest, antwoordde:


So o kota ma bi nyawa itotolomu magena yogamamuka, de ona lo yangodu yanakowa ma sababu o kia ona kagena imatolomuno, so ma binuka imatoore itemo nagala komanena, de ma binukali imatoore itemo nagala komagena. 	 In het theater schreeuwden de mensen allemaal door elkaar. De meesten wisten niet eens wat er aan de hand was; zij waren zomaar meegelopen.


O Yahudika manga roriri to Una Awi ade-ade gena yoise, de ona yanako Una wasimeta onaka. So kagena de ona imasikadailako la tanu Una iwitago. Duma ma ngale ona yamodo o bi nyawa yadadala, so ona itagi de Una ka wiqohaka. 	 De mannen van de Hoge Raad begrepen wel dat dit verhaal op hen sloeg. Zij zouden Hem het liefst meteen gevangen nemen. Maar zij durfden niet, omdat zij bang waren dat het volk het niet zou nemen. Dus lieten zij Hem met rust en gingen weg.


O bi Yahudika ma nyawa inako yangodu, ma orasi ai dokuka togoge de lo o Yerusalemka gena, idodooha to ngohi ai oho iqoqomaka ma orasi ngohi ka tomagohiduurusi. 	 Alle Joden weten hoe ik heb geleefd. Zij kennen mij van jongsaf aan. Ik heb mijn opvoeding eerst in Tarsus en later in Jeruzalem genoten.


To ngini de nia lakoka duma niakelelowa, de to ngini de nia ngauka duma niisewa! Ngini niosiningawa Ai nonako ihahairani. 	 Jullie hebben nu al zoveel gezien en zoveel gehoord! Het lijkt wel of het jullie niets heeft gedaan.


Ngaroko komagena, o bi nyawa la kanaga Ai Baba woihike Ngohika, ona yangodu done asa yahino Ngohika de ona magena nagoona lo yaakuwa Ngohi taholu. 	 Alle mensen die de Vader Mij geeft, zullen naar Mij toekomen. En als iemand bij Mij komt, zal Ik hem nooit wegsturen.


"Baba Guru, o bobita o Musa walelefo ma ngale ngone inangoduka, nakoso yanau moi la wosone de o ngopa wamake waasi, bilasu ma nongoruku asa womikawi kali ma ria ma balo muna magena, la o ngopa yamake de o ngopa magena wisikagena imatero de ka ma ria wososone awi buo. 	 "Meester", zeiden ze, "in de wet van Mozes staat dat als een man sterft zonder kinderen na te laten, zijn broer met de weduwe moet trouwen. Hun kinderen zullen dan wettelijk van de gestorven man zijn, om zijn naam te laten voortbestaan.


So kagena de Una wotemo onaka, "Ngohi ngini tinisingangasu qaboloka, duma Ai demo gena ngini niholu niopiricaya. O nonako ihahairani taaaka gena de ma kuasa Ai Babano so ma meta ka Ngohi isingangasu nginika. 	 "Dat heb Ik al gezegd", antwoordde Jezus, "maar u gelooft Mij niet. De wonderen die Ik in de naam van mijn Vader doe, zijn het overtuigende bewijs dat Ik de Christus ben.


So de Una wanako manga sininga magegena, de wotemo onaka, "He! Muna maakaka o manara qaloloha-loha moi Ngohika. Duma ngini ka nimisisusa. Boloka! 	 Jezus merkte hun gemopper en zei tegen hen: "Waarom kijken jullie zo lelijk naar haar? Ze heeft toch iets goeds voor Mij gedaan?


Magena imatero maro Ngohi tahino gena, taasowa o nyawa la kanaga itemo manga sininga itotiai, duma ma ngale taaso o nyawa de manga dorouka, la ma ngale manga dorouno gena ona aku imatoba de imatoduba." 	 Zieke mensen, maar gezonde niet. Ik ben gekomen om een ommekeer te brengen in het leven van slechte mensen. Maar Ik besteed mijn tijd niet aan mensen die denken dat ze al goed genoeg zijn."


O malaikat magena wahika munaka, de womitemo, "Tabea! Igogou, ngona manena o Jou Awi laha wonisicatu ifoloi, de Una kanaga dede ngona." 	 Gabriël kwam bij haar binnen en zei: "Ik wens u vrede toe! U bent een gelukkige vrouw. De Here zij met u!"


So qaloha la kanaga ngini nipiricaya igogou o Gikimoi womatetengoka, duma maro o bi toka lo kanaga asa yopiricayaka sidago lo qamodo de qatirine. 	 Durven sommigen van u nog te beweren dat 'geloven alleen' genoeg is? Gelooft u dat er maar één God is? Dat is goed, maar dat geloven de boze geesten ook; zij beven van angst voor Hem!


So de o Jou Yesus wobicara qabolo, gila-gila Una asa witide o sorogaye, so kadaku womatamiye o Gikimoi Awi girinaka la Awi horomati wamake. 	 Nadat Hij met hen gesproken had, werd Jezus opgenomen in de hemel en ging aan de rechterhand van God zitten.


De o Gikimoi asa wanako o nyawa yangodu manga sininga moi-moi, de Awi Gurumi Qatetebi wahike o nyawa o Yahudika yasowo imatero maro wonahike ngone o Yahudika, de komagena wonasingangasu ngoneka ona lo wadupa. 	 God heeft dat bevestigd door hun, net als ons, de Heilige Geest te geven.


Ma dongoho magena lo ma Kolano Herodes Agripa o gogobu yamuruo naga wasidipito de watagoka. 	 Ongeveer in dezelfde tijd pakte koning Herodes enkele christenen op met de bedoeling hen te mishandelen.


Duma nakoso o Jou ngone nanga dorou wafanggali de o dorou komagena, gena de ma ngale la Una kanaga ngone wonadoto. Upa sidago ngone inasisa so pamote o dunia ma nyawa o Jou Yesus wipipiricayawa. 	 Maar als Hij ons bestraft, doet Hij dat om ons op de goede weg te leiden. Anders zouden wij met de wereld worden veroordeeld.


Komagena ngohi tongongano ngona o nyawa ipipiricayaka nasulo, bilasu ibabalo ona magenaka manga ngopa eko manga dano yariwo. Upa sidago ona yariwo iholu de o nyawa ma somoa aku o ngopa eko o dano magena yasisala. 	 Dit moet je de christenen voorschrijven, Timotheüs, zodat zij zullen weten wat goed is en het ook zullen doen.


Komagena lo manga peqeka bilasu o moi-moi yaaka maro o nyawa aku yahoromati. So upa o nyawa ma somoa yasibicara qatorou, duma ona bilasu manga sininga de manga rohe ma nyafusu yapareta qaloha, la o nyawa lo aku ona yapiricaya. 	 Op hun vrouw mag ook niets zijn aan te merken. Zij mag niet roddelen en het vertrouwen niet beschamen. Zij moet in alles betrouwbaar zijn.


De o orasi manena ngohi tanakoka ngohi ngini tinikurumi de tosihabari qaboloka, idodooha o Gikimoi wopareta maro o kolano moi o nyawaka, so ningodu manena done asa ngohi he nikelelo kawa. 	 Ik weet dat niemand van u aan wie ik het Koninkrijk van God bekend heb gemaakt, mij meer zal zien.


Duma ngohi ai sukuru tatide o Gikimoika, sababu ngaroko ngini iqomaka imatero de o dorou ma gilalo so ka o dorou niosigise, duma ngini o orasi manena de nia sininga igogou nisigise o dodoto o Gikimoino la magena inidoto nginika. 	 Vroeger was u een slaaf van de zonde. Maar God zij gedankt: Toen u hoorde wat er over Christus werd verteld, hebt u dat met een dankbaar hart aangenomen.


Sababu Awi laha ilamo o nyawaka, so wahirika. Upa potemo o moi-moi qaloloha yaaka so wahiri. Magena iterowa. Nakoso wahiri de ma ngeko komagena gena, to Una Awi laha onaka asa idadi kawa. 	 Het was de genade van God. Ze konden er zelf niets aan toedoen, anders zou het geen genade zijn.


Ngohi totemo komagena, sababu ngohi tohawateri upa sidago, nakoso ngohi done tahika nginika la ngini tinimake, de kagena nginika maro o kia ngohi tongongano gena ihiwa, de ngohi lo ai sininga nginika gena asa maro ngini niongongano gena ihiwa. Upa sidago ma orasi ngini tinimake, de ngini gena nimatekekangamo, eko nimatekedoosa, eko nimatekeduhudu de nimatekesikoholu. Upa sidago ma orasi ngini tinimake, de ngini gena nia ronga ma dorou nimatekekagaka, eko lo nimacaralamo de nimatekeruwahe. 	 Want ik ben bang dat ik, als ik bij u kom, u niet zo zal vinden als ik graag zou willen. Mijn optreden zal u dan ook ongewenst voorkomen. Ik ben bang haat en nijd onder u te vinden (woede-uitbarstingen, rivaliteit, achterbaksheid, roddel en hoogmoed) kortom: een grote verwarring.


So bilasu ngini gena upa he niasimaha o nyawa ona magena inibaja kali de inikulai so ma Kristus niwipiricaya kawa de nia hadiah Unano niamake kawa. Sababu o nyawa ona magena yahino imatero de youule so imahadoku, ena momongo ona imasihie, de lo o bi malaikat yasuba. Ona itemo manga kuasa ma sihino gena o moi-moi o kia naga yakokelelo manga doguruga masirete ma rabaka, de ngaroko ma sababu ihiwa, duma imasihie de cawali yamote manga dupa qatotorou manga sininga ma rabaka. 	 Laat u niet wijsmaken dat u verloren bent als u geen engelen wilt vereren. Wie dat beweren, denken recht van spreken te hebben omdat ze een visioen hebben gehad. Het enige wat die trotse mensen hebben (ook al beweren zij nederig te zijn) is een rijke fantasie!


o orasi manena ona magena asa yamake foloi idala. De o orasi ma simaka asa ona yamake ma fanggali o oho qaloloha de ikokakali." 	 zal nu al vele malen meer terugkrijgen. En in de toekomst krijgt hij het eeuwige leven."


De yasimahaka so o haiwani ma sinotoka, kiaka o giki yatotulada magenaka, o woma isingosa so ioho. La ma ngale o giki magena aku ibicara de isulo la kanaga o nyawa nagoona la nakoso yosuba yoholu, ona magena bilasu yatooma. 	 Het tweede beest kreeg zelfs macht om het standbeeld te laten leven, zodat het kon spreken en iedereen kon dwingen het te aanbidden. Wie dat niet deed, werd gedood.


Bilasu ngini o nyawa una magena ka niwisiapongu de lo awi sininga nisiputuru. Upa sidago una done de awi sininga ma beleso ifoloi idogo de awi ngongano itola. 	 Het is nu tijd om hem te vergeven en te bemoedigen. Anders wordt hij zo verbitterd en ontmoedigd dat hij er nooit meer bovenop komt.


Igogou, o kia naga moi ma ngale o roriwo o pipi o Gikimoi Awi nyawa o Yerusalemka gena ngohi upa he tinidelefo nginika. 	 Eigenlijk is het helemaal niet nodig dat ik u vraag uw medegelovigen te helpen, want ik weet hoe graag u dat doet.


O Yesus wotemo maro komagena, de kanaga o nyawa manga sidongirabano o ngopeqeka moi momaili-ili motemo, "Igogou, o ngopeqeka la kanaga Ngona monisibuoka de lo monisusuka, muna magena igogou mosanangi bai!" 	 Terwijl Jezus nog aan het woord was, riep een vrouw: "Wat moet Uw moeder gelukkig zijn! U bent uit haar schoot geboren en hebt aan haar borsten gedronken!"


So Una wosulo o muri yasinotoka, "Nitagi kadoka o dokuka done o nyawa moi niwimake o rube de ma akeka waaho. Una magena niwimote, 	 Hij stuurde twee van hen erop uit. "Ga naar de stad", zei Hij. "Onderweg zullen jullie een man tegenkomen die een waterkruik draagt.


la ona magena igagaka isiihe, de ihobi, de ingangapo de lo itooma. Duma o wange saangeka de Ngohi asa tooho kali." 	 Ze zullen Mij bespotten, spugen, geselen en tenslotte vermoorden. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden."


So o Jou Yesus wotemo unaka, "Ngini o Farisika ma nyawa gena maro o nyawa la kanaga o udo-udo de o lelenga gena ma duduno yatiodo, duma ma rabaku ka qafajasi. O adati de o galepu kiaka cawali ma duduno pakokelelo gena igogou niaaka. Duma kanaga to ngini nia sininga ma rabaka ka o dodesere de lo nyafusu ma dorou nipareta. 	 Jezus zei tegen hem: "Jullie Farizeeërs wassen alleen de buitenkant. Maar van binnen zijn jullie nog vuil, vol hebzucht en boosaardigheid.


Magena de o Yesus wotemo, "Ngohi asa totagi towisiloha." 	 "Ja", zei Jezus, "zal Ik meegaan om hem te genezen?"


La asa idadi maro o kia isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka, 'Ona magena kanaga de manga lakoka, duma o ade-ade ma ngale gena yasahewa, de lo cawali de manga ngauka, duma imasigisewa eko isidodoguwa. Sababu nakoso yanako asa manga dorou yodongosa de imatoba, de o Gikimoi asa wahike o apongu onaka, duma ona asa yanakowa.' " 	 Er staat immers geschreven: 'Hun oren zijn doof en hun ogen zitten dicht. Daarom zullen zij niets zien, horen of begrijpen. Daarom kunnen zij niet naar God terugkeren, want dan zou Hij hen vergeven.' (a)


Igogou, ngini nianako o bi nyawa la kanaga o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka yomomanara, ona magena manga oho ma kurangi gena yamake manga gimina ma orasi o nyawa manga suba yaaaho o Gikimoika. De lo o bi imamka ma nyawa la kanaga o suba ma rihoka yoleleleani, ona magena o gaso ma ino isusuba gena ma sononga yamake. 	 Weet u niet dat de mannen die in het huis van God werken, eten wat in dat huis gebracht wordt? En dat zij die voor het altaar zorgen, een deel krijgen van het offer, dat op het altaar wordt gelegd?


Ma kapita moi dede awi prajurit-prajurit o Yesus wijojajaga gena o osu de lo o kia naga idadadi magena yakelelo, de ona yamodo imasidotirineku, de yotemo, "We! O nyawa Una manena igogou o Gikimoi ma Ngopa!" 	 De commandant en zijn soldaten die bij het kruis waren, schrokken vreselijk van de aardbeving en alle andere dingen die er gebeurden. "Deze man was werkelijk de Zoon van God!" riepen ze uit.


So nakoso o moi-moi qatotorou la tahoholu de magena taaka duma upa ngohi ai sigaro la taaka, ka cawali o dorou ma dupa kanaga igogesi ai sininga ma rabaka gena ngohi isigaro sidago tonyafusu. 	 Als ik doe wat ik niet wil, doe ik dat eigenlijk niet zelf, maar de zonde in mij.


Sababu igogou o kia naga yaiihu, magena qangodu o nyawa manga simaka done asa ka isikelelo, de lo o kia naga itotalake, magena qangodu done asa ka ipelenga. 	 Zo zal alles wat geheim of verborgen is, eens aan het licht komen.


So kagena o Paulus, de o Yahudika ma nyawa, de o Yahudika ma nyawa yasowo, o Gikimoika yodupa isusuba, imatekebobicara o puji ma tahuka, komagena lo o wange isigeto-geto o pasarka o nyawa ma dolomuka lo una wasibicara. 	 Hij ging naar de synagoge en sprak met de Joden en de andere gelovigen. Elke dag discussieerde hij op het marktplein met de mensen, die daar toevallig waren.


To ngini nia salam de nia siboso lo tanu nimatekesidiado o nyawa moi de o nyawa moika. De kanena o Gikimoi Awi nyawa yangodu manga salam idala yosidingo nginika. 	 Groet elkaar zoals het christenen past, warm en hartelijk. Alle gelovigen hier groeten u.


Ngona ani nyawa o Yesus iwipipiricaya o Kretaka nadoto nosidadu-dadu, la yososininga bilasu ona yasigise qaloha o nyawa yangodu ipopareta, de lo ona bilasu manga sininga ma dupa isidailako la o kia bato qaloloha gena yodupa yaaka. 	 Herinner de gelovigen eraan dat zij de overheid en het gezag moeten gehoorzamen; zij moeten altijd bereid zijn goed en eerlijk werk te doen.


Ona magena done asa o Gikimoi waumo o narakaku ma bati ka sidutu ikakali. Sababu ona magena o Gikimoi Awi dupa gena yaakawa duma ona manga rohe ma nyafusu gena yodupa yaaka. De o bi moi-moi inasimamaqe magena ona yaaka de imacaralamo so manga giliri isimane. De lo ona manga siningaka moi-moi imatero de o nyawa o Gikimoi iwihoholu. 	 Zij zijn op weg naar de ondergang; hun buik is hun god en hoe schandaliger zij leven, hoe mooier zij het vinden; het enige waaraan zij denken, zijn de dingen van deze wereld.


Duma kanaga to ngone nanga adati de nanga galepu gena o Gikimoi Awi bobita o Musa wosilelefo ma rabaka, magena itemo o ngopeqeka la ami dorou komagena bilasu pomitooma de o teto pomisipapaka. So maro Ngona gena idodooha. Ngona Ani sininga ma rabaka ma ngale muna manena gena bilasu pomiaka padodooha." 	 In de wet van Mozes staat dat wij zo'n vrouw moeten stenigen. Wat is Uw mening?"


O Gikimoi done ngone nanga manara wahiri, so hika ngone pomatekesikasala kawa. Duma ngini gena bilasu nimasidailako la o kia naga moi lo upa niaaka, nakoso magena idadi o sababu moi sidago nia dodiao ipipiricaya gena o dorouku itura. 	 Houd ermee op elkaar te veroordelen. U kunt beter deze maatstaf aanleggen: Doe niets waardoor andere gelovigen in verwarring komen of waaraan zij zich stoten.


O doku magena ma nyawa ibipopanyake niasiloha de lo niasingangasu o doku magenaka, 'Ma orasi yaadoka ma ngale o Gikimoi asa wopareta maro o kolano moi nia sidongirabaka.' 	 Genees de zieken. En zeg tegen de mensen dat het Koninkrijk van God heel dichtbij is gekomen.


Sababu to ngone nanga ete de nanga topora manga Gikimoi o Yesus iwisiohoka o sone ma rabano, ena gena o Yesus niwisidodasangahadika. 	 U hebt Jezus gedood door Hem aan een kruis te hangen. Maar de God van onze voorouders heeft Hem weer levend gemaakt.


De ma boboloi, nako o demo magena itiai, de ma ngale gena ngomi asa mitodamato, sababu ngomi mitemoka o Gikimoi ma Kristus o soneno iwisioho kali. Duma nako posiade-ade, igogou o nyawa isosone yaakuwa ioho kali, gena de ma ngale o Gikimoi ma Kristus iwisioho kali gena qasowo. 	 Erger nog, dan zijn wij bedriegers, omdat wij tegen God in hebben verklaard dat Hij Christus weer levend heeft gemaakt. Als er geen doden weer levend worden, kan dat niet waar zijn.


O bi malaikat ma dorou lo iqomaka o Gikimoi wasisa, ena gena waumo de wabui kagena o naraka gena o busune iluluku-luku de qapopuputuka, ma ngale gena itamaha sidago ma wange yaado done asa manga dorou ma sopo wafanggali de o dorou. 	 God heeft zelfs opstandige, ongehoorzame engelen niet gespaard, maar in de afgrond gegooid waar zij in donkere holen opgesloten blijven tot de dag van het grote oordeel.


De ona itemo unaka, "Gena bai! Ngona nisibuoku gena igogou nopiloka. Ce! Ngona gena nomafikiri de nanako, ngomi nagoona sidago asa notemo ngomi nomidoto komagena." Ona iwitoosa komagena sidago ona lo asa wopipilo magena wisisupu de lo iwisimaha kawa o puji ma tahuka wowosa kali. 	 De leiders werden kwaad en zeiden: "U bent zelf een zondaar! U moet niet denken dat u ons de les kunt lezen!" En zij joegen hem weg.


Mutuwade ngona bilasu o sangisara namoku. Sababu o sangisara qangodu magena ngohi lo tamokuka ma ngale o Gikimoi Awi nyawa wahihirika. La o nyawa o Yesus Kristus iwipipiricayaka, ona magena asa Una wasisalamati de ona asa igoge ka sidutu ikakali to Una Awi mulia ma rabaka. 	 Ik wil graag leed verdragen als dat redding en eeuwige heerlijkheid in Christus Jezus brengt aan de mensen die door God zijn uitgekozen.


De kanaga lo isilefo kali itemo, "O nyawa yacocawaro manga siningaka gena o moi-moi o kia bato ibao, qangodu magena o Jou wanako igogou ma faida lo ihiwa." 	 en "De Here weet dat al hun geleerde gepraat niets voorstelt." (b)


De o nyawa moi lo ngohi isulowa totagi, duma o Gikimoi Una masirete ngohi woisinako, so tanako bilasu ngohi totagi o Yerusalemye. So kagena ngohi dede o gogobu manga bi roriri ona magegena asa mimatolomu o riho moika. De kagena ai manara ma ngale o habari qaloloha o Yahudika ma nyawa yasowoka tasihabari so magena ngohi tasingangasu onaka. Upa sidago ai manara iqoma taaka qaboloka de o orasi manena taaka kali gena, o roriri ona magena yangodu yaholu. 	 God had mij duidelijk gemaakt dat ik erheen moest gaan om de christenen te vertellen wat voor blijde boodschap ik de andere volken breng. Ik heb daarover ook een vertrouwelijk gesprek met hun leiders gehad, omdat ik mij ervan wilde overtuigen of het wel goed was wat ik deed.


Sababu ma orasi Ngohi isapi, de o ino ngini nihike Ngohika. Ngohi ai kiri qadudu, de o ake ngini lo nihikeka. De Ngohi nia dokuka maro totatagino, de nia tahuka Ngohi niqehe qaloha so tomasidodoguka. 	 Want Ik had honger en u hebt Mij te eten gegeven. Ik had dorst en u hebt Mij te drinken gegeven. Ik was een vreemdeling en u hebt Mij in uw huis uitgenodigd.


Ngini de nia nali gena, sababu nia piricaya ma sopo magena igogou asa niamakeka, ena gena ngini masirete niamakeka o oho ka sidutu ikakali. 	 omdat u erop vertrouwt gered te zullen worden.


De ma pego koloko o hai sosolota so de ma pego gena yaaku o nyawaka yasibisa. So de ma pego gena aku o nyawa yasisangisara ma deka o ngoosa motoha. 	 Zij hadden een staart met een angel zoals een schorpioen. Met die staart konden zij de mensen vijf maanden lang pijnigen.


Ngohi to Ngona Ani manara masirete noihike Ngohika, de ma ngale qangodu magena asa tosiboloka, so Ani mulia magena tasikelelo o bi nyawa o duniaka. 	 Ik heb de mensen laten zien hoe groot Uw macht en majesteit zijn. Daarmee heb Ik gedaan wat U Mij had opgedragen.


De Una maro o Imam Wilalamo gena womanara o tahu qatetebika, ena gena o Gikimoi Awi Suba ma Dadaru o sorogaka, kiaka o nyawa yaakawa duma o Gikimoi de Awi gia masirete wosiakaka. 	 Hij dient God in het hemelse heiligdom; in de ware tempel, die door de Here en niet door mensen gebouwd is.


Ai Baba Ngohi woisulo la tahino kanena, de o nyawa yaakuwa yahino Ngohika, cawali ka Ai Baba masirete Una asa ona waaso de watuda la ipiricaya Ngohika. De ma orasi o dunia ma dodoguka ona yahihino Ngohika done asa Ngohi tasimomi de tasioho kali. 	 "Niemand kan bij Mij komen als de Vader hem niet zover brengt. En op de laatste dag zal Ik hem uit de dood terughalen.


De lo ma ngale o dipa de o dunia o orasi manenaka Una wosulo kali so magena watingaka de wodamaha sidago ma wange yaadoka, la nakoso o nyawa yodupa yaaka o bi moi-moi Una wodudupawa, ona magena done manga dorou ma sopo wafanggali de o dorou. O orasi magenaka de asa o dipa de o dunia manena wosibodito de o uku la ma ngale o bi nyawa ma dorou gena wasisa. 	 En God heeft gezegd dat de tegenwoordige hemel en aarde zorgvuldig bewaard worden voor een enorm vuur op de dag van het grote oordeel, als alle mensen die niets van God willen weten, ten onder zullen gaan.


Kagena de o cako motoha de asa yowosa yomomanara, ona magena yahino de ona moi-moi gena o pipi o salaka moi yamake. 	 De mannen die om vijf uur waren aangenomen, kregen allemaal een volledig dagloon.


O Zakharia awi ngopa una magena foloika wilamo, awi sininga de awi rohe ma buturu lo asa idogoli. Wilamoka, de una wogoge o tona ibobeleuka, sidago ma orasi yaado done asa una o Jou Awi demo gena wotagi wosihabari o Israel awi ngopa de awi danoka. 	 De jonge Johannes groeide op en werd sterk gemaakt door de Heilige Geest. Hij hield zich op in dorre streken en bleef daar tot de dag dat hij in het openbaar in Israël optrad.


Qabolo de Una witemo o nyawa moili, "Noimote Ngohi." Duma una magena wotemo, "Baba, tanu noisimaha toliho kasi ma ngale ai baba wosone so towipoosu kasi, de ngohi asa Ngona tonimote." 	 Jezus nodigde iemand anders uit met Hem mee te gaan. De man wilde wel, maar vroeg of hij eerst zijn vader mocht begraven.


De nagoona kanaga manga doroka lo upa yoliho la manga baju yaqehe, duma ka yodoloqa. 	 ga dan niet naar binnen om nog iets uit huis mee te nemen. En als je buiten in het veld bent,


Motagi momasidiado o Zakharia awi tahuka, de mowosa de ami salam momisidiado ongo Elisabetka. 	 Zij ging het huis van Zacha rias binnen en groette Elisabeth.


Upa sidago o Iblis gena o orasi moi bato de ngone wonasitura, sababu to una awi sihaga magena ngone lo panako qaboloka. 	 wij kennen zijn streken maar al te goed.


So mianako igogou o Gikimoi ngini winihirika, sababu maro iqomaka nanga Jou de Awi nalika de maro ngomi lo iqoma de mia nalika, komagena ngini lo ma orasi o habari magena niaqeheka. Ngaroko o nyawa asa ngini nisisangisara, duma ngini de o Gurumi Qatetebi ma buturu so ngini lo de nia nalika. 	 Zo werd u volgelingen van ons en van de Here, want u hebt onze boodschap met de blijdschap van de Heilige Geest aangenomen, ondanks de grote moeilijkheden die u ondervond.


So kagena de o deru ma nyawa o gumi de o teto iqehe so o teo ma luku yatuga de yamake o meter moruhaku. Qabolo de mia deru magena yaqohaka qaqasi sutu ikuruka, de ona yatuga kali so yamake ma luku o meter moruwangeku. 	 Ze gooiden het dieplood uit en peilden 37 meter. Even later deden ze dat nog eens: 28 meter!


Ma faida ihiwa ona isuba Ngohika, sababu ka to nyawa manga adati de manga galepu gena yadoto, itemo magena koloko to Ngohi Ai bobita!' 	 Zij eren Hem voor de schijn. De wetten en regels die ze de mensen opleggen, komen niet van God.' (a)


De lo nakoso ngone potemo, "Ngohi ai sininga ma rabaka o dorou moi lo ihiwa," de ngone masirete gena pomakulai de lo poholu paaka o Gikimoi Awi dodoto itotiai. 	 Als wij beweren zonder zonde te zijn, bedriegen wij onszelf en doen wij de waarheid geweld aan.


Ai dodiao nipipiricaya, ngohi tinigolo nginika tanu ngini nimasitiari. Upa sidago o nyawa gena ngini inisigaro so ngini nimatekekitingaka, de asa inidoto de manga dodoto gena imaterowa de ma Kristus Awi dodoto, imatero maro o kia ngini nimadodotoka. Ona magenano bilasu ngini nimasirese qaloha. 	 Vrienden, er is nog één ding waarvoor ik u ernstig wil waarschuwen, en dat is het gevaar van scheuring. Sommigen zijn daarop uit. Zij proberen u verkeerde dingen te laten doen, dingen die ingaan tegen wat u is geleerd.


Bilasu nowidodara o Gikimoi, to ngona ani Jou, dede ani sininga ma buturu de ani pade ma buturu qangodu nosikomote.' 	 U moet Hem liefhebben met heel uw hart, ziel en verstand.


Duma nakoso ngini niholu niasiapongu o nyawa ma somoaka, de ngini lo nia Baba o sorogaka asa woholu winisiapongu to ngini nia dorou.))" 	 Als je echter niet vergeeft, zal ook je Vader in de hemel jouw zonden niet vergeven." (a)


De o habari qaloloha gena bilasu de to Ngohi Ai ronga isihabari ma meta o bi nyawa yangoduka, la ma ngale ona manga dorouno imatoba de imatoduba de lo o Gikimoi waapongu. O habari magena bilasu isihabari ma meta o bi bangsa ma nyawa yangoduka, ma nonomaka o Yerusalemka. 	 Van Jeruzalem uit zou dit bericht over de hele wereld uitgaan: 'Ieder die zijn zonden aan Christus belijdt, krijgt vergeving.'


Kagena de o bi Farisika de lo o bi guru agama ona magena igogou yatoosa bai! So ona itagi imatekefakati, la ma ngale o kia bato aku yaaka o Yesuska. 	 De tegenstanders van Jezus waren woedend. Zij staken de koppen bij elkaar om uit te vinden hoe zij met Hem konden afrekenen.


O gianongoru, hika nisimaha la ngohi tinisibicara tatotiai ma ngale o Daud gena to ngone nanga topora wilalamo. Igogou una wosoneka de wipoosuka, de awi boosu lo kanagasi to ngone nanga sidongirabaka ma bati o orasi manena. 	 Vrienden, ik hoef u niet te vertellen dat David gestorven en begraven is. Zijn graf is nog altijd te zien.


O wange muruo naga ipasa de o Yesus o Kapernaumka wowosa kali, de o nyawa yogiise o tahu moika wogoge. 	 Een tijd later kwam Jezus weer in Kapernaüm.


Kagena de Una wotemo, "Nakoso igogou ngini nitemo nia baba gena o Gikimoi, de igogou ngini asa Ngohi nidodara, sababu Ngohi Ai sihino o Gikimoino sidago o orasi manena lo Ngohi kanena nagasi. Sababu Ngohi tahino, gena to Ngohi Ai edekati masirete qasowo, duma o Baba Gikimoi Una wositatapu de woisulo so Ngohi tahino kanena. 	 Jezus zei: "Als God uw Vader was, zou u van Mij houden. Want Ik ben van God uit naar u toegekomen. Ik ben niet uit Mijzelf gekomen, maar God heeft Mij gestuurd.


De ma Kristus igogou wosone maro o nyawa yangodu manga dagali moi, so ma ngale ngone la kanaga pooohosi o dunia manenaka gena ka cawali nanga dupa masirete gena pamote kawa. So Una gena maro nanga dagali moi so wosone de wisioho kali la ngone aku pooho gena bilasu paaka ma Kristus Awi dupa. 	 Als wij geloven dat Christus voor ons allen gestorven is, moeten wij ook geloven dat wij (wat ons oude leven betreft) gestorven zijn. Hij is gestorven, opdat allen die van Hem eeuwig leven kregen, niet langer voor zichzelf zullen leven, maar voor Christus, Die voor hen gestorven en weer levend geworden is.


Komagena la kanaga o nyawa yababaja gena Una aku wariwo, sababu Una masirete lo wibaja iqomaka ma orasi Una wisangisara. 	 Omdat Hij Zelf geleden heeft en verzoeking heeft gekend, weet Hij wat het is om te lijden en verzocht te worden; daarom kan Hij ons zo goed helpen.


Komagenali o nyawa moi lo asa pamakewa, o anggur qamomuane de yoguse ma ngihi iqoqomaku, upa sidago o anggur qamomuane done asa ma ngihi iqoqoma magena yapolote. Ma dodoguku ma anggur de ma ngihi sinoto lo sona podahewa. So o anggur qamomuane gena bilasu poguse ma ngihi lo qamomuaneku." 	 En wie doet er nu jonge wijn in oude leren zakken? Het leer van oude wijnzakken is hard en stug. Door het gisten van de jonge wijn komen er barsten in. De wijn gaat verloren en de zakken zijn waardeloos. Nee, jonge wijn doet u in nieuwe, soepele wijnzakken."


Upa lo nitemo de o Gikimoi Awi bobita o Musa wosilelefoka paaka gena aku inasisalamati. Hiwa! Sababu ngone panako igogou cawali de o Jou Yesus Awi dodara ngoneka so aku wasisalamati, maro ka ona o Yahudika ma nyawa yasowo wasisalamati. Nako o nyawa o Yahudika yasowo pasulo ona yaaka o bi bobita magena, kiaka nanga ete de nanga topora de ngone masirete lo paaka paakuwa, o Gikimoi Awi edekati ma ngale ona o Yesus iwipiricaya la aku wasisalamati gena. ngone pasisangisara. So upa pasulo komagena bai!" 	 Wij geloven immers op dezelfde wijze als zij gered te worden, door de genade van de Here Jezus!"


Qadodooha so ngini niasihoda waasi de niosininga waasi sidago o orasi manena. Ma orasi o roti ngai motoha tatepi-tepi, de o nyawa yacala motoha tahike so yaoqoka. Sababu ngini masirete niatolomu so ma soohu o karaja muruo. 	 Begrijpen jullie het dan nog niet? Zijn jullie vergeten dat Ik 5000 mensen van maar vijf broden te eten heb gegeven?


Bolo, de o Paulus wotagi de wadongosaku o mahkamah ma nyawa magena, 	 En daarmee verliet Paulus hen.


De kagena o Sabat ma wange isigeto de o Paulus o puji ma tahuka wabobicara, la tanu o Yahudika ma nyawa de o bi Yahudika ma nyawa yasowo lo manga sininga waqehe la o Yesus iwipiricaya. 	 Elke sabbat was hij in de synagoge te vinden, waar hij met Joden en gelovige Grieken discussieerde en probeerde hen te overtuigen.


So ma ngale ngone gena nakoso o bi loha moi-moi paakaka gena, bilasu upa nanga sininga qaceke. Nakoso komagena, de igogou done o Gikimoi asa ngone wonafanggali de o loha, maro ngone lo o kia podatoka de done asa ngone pautu. 	 Laten wij nooit ophouden met goed doen, want na verloop van tijd zullen wij de zegen ervan oogsten, als wij het tenminste niet opgeven.


Ngini o ngopa gena nako nia dodihimo hika niasigise, sababu ngini kanaga o Jou Yesus niwipiricayaka, so itiaika la magena bilasu niaaka. 	 Kinderen, gehoorzaam je ouders. Dat is goed omdat de Here hun gezag over jullie heeft gegeven.


Ngohi takelelo igogou idodooha Ai nyawa o Israelka manga sangisara qatubuso poli o Mesir ma tonaka. De lo toiseka to ona manga ridemo, so Ngohi tahuku la o Mesirno ona tasisupu. Nahino, la o orasi manena Ngohi tonisulo ngona notagi noliho o Mesir ma dokuka.' 	 Ik heb gezien en gehoord hoe mijn volk in Egypte wordt onderdrukt en mishandeld, hoe het zucht van ellende. Ik ben gekomen om het te bevrijden. Daarom wil Ik u naar Egypte sturen.'


So kagena de ona o surati magena yabaca so iise, de o surati ma demo magena yasiputuru to ona manga sininga ipopeleso ma ngale o bobita qangodu upa he yaaka, komagena so ona yangodu yanali de imore. 	 Toen die was voorgelezen, was iedereen blij. Wat erin stond, was voor hen een grote opluchting.


Kagena o uku itatatuwa, de o gai lo asa isonewa. 	 Daar blijven de wormen vreten en gaat het vuur nooit uit.


So kagena o Paulus de o Barnabas yogoge yateka, de yobarani idoto ma ngale o Jou Yesus. De o Jou Awi kuasa wahike la ona aku yaaka o nonako ifoloisi ihahairani, la komagena wasinako to ona manga dodoto ma ngale to Una Awi dodara magena igogou. 	 De twee mannen trokken zich er niet veel van aan en bleven nog een hele tijd in de stad. Zij spraken vrijuit over Jezus Christus en de Here bevestigde wat zij zeiden door hen bijzondere dingen en vele wonderen te laten doen.


So wosulo de o prajurit moi wotagi o bui ma tahuka, la o Yohanes Wooosi asa witolaka. 	 Daarom gaf hij bevel het hoofd van Johannes te halen.


Ona magena o ngopeqeka ibabalo yasihaga de o damato yasiosi so ma duuru de manga tahu lo yakooraka. Ma ngale manga sala de manga dorou yodidu, so ona isumbayang de ma demo yakuru-kuru la o nyawa yasigiliri. Igogou, done to ona manga manara magena o Gikimoi wafanggali qatubuso icarawa." 	 Maar houd ze in de gaten! Zij persen de weduwen alles af, zelfs hun huis. En voor de vrome schijn zeggen zij lange gebeden op. De straf die zij krijgen, zal er alleen maar zwaarder door worden."


Kagena de o Paulus awi gia wosibiripe de o ngihia magena itura kali o ukuku de awi gia lo qasiriwa. 	 Paulus schudde echter het beest van zijn hand af, zodat het in het vuur viel. Hij had verder nergens last van.


So kagena de una wopipilo asa wasango kali, wotemo onaka, "Icala! Ngohi ai hairani ifoloika sidago kangano igogou tobicara, duma tohairani ifoloi so taakuwa tobicara. Una waaka so ngohi taaku tomasigeleloka duma, ce, ngini nitemo Una magena Awi sihino nianakowa. 	 De man zei: "Ik vind het maar vreemd dat u niet weet waar Hij vandaan komt. Hij heeft nog wel mijn ogen genezen!


Mutuwade ona Unaka yosano itemo, "Qadoohaso o bi guru agama yodedemo gena o Salamati ma Kolano iwihiwasi de bilasu ma nabi Elia wahino woqomano." 	 Zij vroegen Jezus: "Waarom zeggen onze leraars eigenlijk dat Elia eerst moet komen om alles voor de Christus in orde te maken?"


So kagena de foloisi ona imatekekangamo sidago ma kapita una lo wohawateri upa sidago o nyawa yadadala o Paulus iwiritau. Ma sababu komagena ma kapita wosulo awi prajurit la itagi o Paulus iwiqehe de wisisupu o mahkamah ma nyawa manga sidongirabano, la iwingaho wisigiliho o prajurit manga tahuka. 	 De ruzie liep zo hoog op en er werd van weerszijden zo hard aan Paulus getrokken, dat de commandant bang was dat ze hem in stukken zouden scheuren. Daarom liet hij hem bevrijden uit de handen van de strijdende partijen en naar het fort brengen.


Una magegena ngomi mia sangisara de mia susa moi-moi qangodu ma rabaka kanaga to ngomi mia sininga wosiputuruka, so maro Una ngomi mia sininga wosiputuruka, komagena lo o nyawa la kanaga o sangisara de lo o susa ma rabaka ona magena manga sininga lo ngomi aku misiputuru. 	 Hij troost ons en geeft ons nieuwe moed in alle ontberingen en beproevingen. Hij doet dat, opdat wij anderen kunnen troosten en bemoedigen.


Nakoso ngone o nyawa kanaga posasi, de ngone gena posasi de o ronga moi kiaka ifoloi ikukuruye de ngone masirete, ma ngale nanga demo gena isiputuru de o nyawa yoholu kawa. 	 Als iemand een eed aflegt, doet hij dat bij een hogere persoon dan hijzelf. Een eed is het einde van alle tegenspraak.


Duma yoleleani la kanaga yanakowa manga tuangi awi dupa, de done yaaka o kia naga isasala sidago bilasu yasifanggali de o dorou, ona magena asa yangapo ka ma cunuka. Sababu nagoona aku yapiricaya so yahike de ma boloika, komagena lo bilasu aku yagolo de yagegego onaka." 	 Maar wie zich niet bewust is dat hij verkeerd heeft gedaan, zal een lichte straf krijgen. Als iemand veel heeft ontvangen, zal ook veel van hem worden geëist. Hoe meer je is toevertrouwd, hoe groter je verantwoording is.


So kagena de Una wotemo kali, "O kia bato nanga rabano isusupu magena inasitorou o Gikimoi Awi simaka. 	 Hij ging verder: "Je wordt slecht door wat je denkt. Uit je innerlijk, je hart, komen slechte gedachten voort.


Kagena de Awi muri-murika wotemo, "Hino la ngone gena potagi kali o Yudeaka." 	 Pas twee dagen later zei Hij tegen Zijn discipelen: "Kom, wij gaan naar Judea."


Komagena lo o Gikimoi Awi Tahuka womomanara o Lewi ma nyawa moi wahinoli nogena, de ma orasi o nyawa winanabo magena wimake, de una lo ka wisirese o ngeko ma sonongaka de ka wogila-gila. 	 Een tempeldienaar die voorbijkwam, deed hetzelfde en liet de man gewoon liggen.


Kagena de ngohi takelelo o malaikat ma somoa moili una magena wososo o ngawa-ngawaku wouti, de waaho o Gikimoi Awi habari qaloloha gena isihabari ka sidutu ikakali. Waaho la ma ngale wasihabari o bi nyawa igogoge o duniaka, ona magena o bi bangsa moi-moi, o bi soa moi-moi, de lo o bi bahasa moi-moika. 	 Ik zag een andere engel in het midden van de hemel vliegen. Hij had een blijvende boodschap bij zich, die hij aan ieder op aarde bekend moest maken: Aan alle volken, stammen en taalgroepen.


Sababu ma ngale ma Kristus Awi manara waaka, ngaroko una magena awi bodito ilamo, duma awi rohe wosibataru sidago lo wodupa wosone. Waaka komagena ma ngale una aku ngohi woiriwo maro to ngini nia dagali moi. 	 want hij heeft voor het werk van Christus de dood voor ogen gezien. Hij heeft zijn leven op het spel gezet door voor mij te doen wat u zelf niet hebt kunnen doen.


Sababu ma ngale ma Kristus Awi manara gena, bai o Yahudika de lo o Yahudika yasowo, ngone inangodu gena de o Gurumi Qatetebi ma kuasa aku pobicara o Baba Gikimoi Awi simaka. 	 Door wat Jezus heeft gedaan, mogen wij (of we nu Joden zijn of niet) vrij bij de Vader komen, in één Geest.


Sababu to Una Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefoka itemo, "Ka o orasi ma cunusi, Una done wahihino gena igogou asa wahino kali, de Una upa he wotamaha. 	 Het zal niet lang meer duren voordat Christus terugkomt. Hij kan elk ogenblik komen. (D)


Kanaga o malaikat ma tumudingika done ma orasika awi trompet magena wawuwu, de o Gikimoi Awi edekati waiihu gena asa waaka ma ngale Awi dupa wosiboloka. Awi edekati magena imatero de o kia wasingangasu Awi sosulo-sosuloka, ena gena o bi nabi-nabika." 	 "Van uitstel is geen sprake meer. Als de zevende engel op zijn bazuin blaast, zal God Zijn verborgen plan uitvoeren, zoals Hij Zijn dienaren, de profeten, beloofd had."


So kagena de o Yesus wotemo, "Hino la pooqo." De kanaga o muri moi lo yobaraniwa wisano, "Ngona gena naguuna," sababu ona asa winakoka, Una magena igogou ma Jou. 	 "Kom", zei Jezus. "Laten wij gaan eten." Geen van de discipelen durfde te vragen wie Hij was, want zij wisten dat Hij de Here was.


Duma Una wapoma, upa isingangasu Una gena naguuna. 	 Hij genas iedereen die ziek was. Maar Hij wilde beslist niet dat zij rondvertelden wat Hij allemaal deed.


Kagena de Una gena ona wadongosa de o kota magenano womasihoika, de wotagi womasidodogu o Betaniaka. 	 Hij liet hen staan en ging terug naar Bethanië, waar Hij de nacht doorbracht.


Qabolo de Una Awi gia de Awi alu ma ngunu ma bi nabo wosikelelo onaka. De ona asa yanali ifoloi poli, sababu igogou Una ma Jou gena ona asa iwikeleloka. 	 Zij zagen Zijn handen en Zijn zijde. Wat waren zij blij dat ze de Here zagen.


Magena de o Yesus Awi gia watoa de una magena, ngaroko wipapado, duma awi roheka wapaqa, de wotemo, "Ngohi tomode, so nilohaka bato." So o orasi magena qabolo de una wilohaka so he wipado kawa. 	 Jezus stak Zijn hand uit, raakte de man aan en zei: "Natuurlijk wil Ik dat. Wees genezen van deze z iekte." En de melaatsheid verdween onmiddellijk.


Kagena de ona itagi so yahika o ngeko ma soaka, de o Kirene ma nyawa moi, awi ronga o Simon, wimake de wigegego o Yesus Awi sangahadi wamoku. 	 Onderweg naar de strafplaats kwamen ze een man uit Cyrene tegen, die Simon heette. De soldaten dwongen hem het kruis van Jezus te dragen.


So ona de o bi prajurit magena yotagi o boosuka. De yacapka o teto isipoperesuka, la ma ngale idadiwa yalolo, de o bi prajurit yasulo la Awi boosu yojaga ma ngale o nyawa moi lo upa yahoi. 	 Zij verzegelden de steen voor de opening van het graf en zetten er een aantal mannen bij op wacht.


Igogou una asa wosanangi, nakoso ma tuangi awi dodagino woliho de wimake una awi manara gena ka waakasi. 	 Het is goed dat een knecht bij de thuiskomst van zijn meester met zijn werk bezig is.


O bi moi-moi Ai Baba woisidudumu Ngohika, magena Ngohi tinisingangasu nginika, duma ngini niaaka ka o kia o bi moi-moi nia baba winidodotoka." 	 Ik vertel wat Ik bij mijn Vader gezien heb en u doet wat u van uw vader hebt gehoord."


Kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefoka itemo, "O nyawa la kanaga yodupa o giliri o kia bato isimane, de lebelaha ona magena isigiliri o kia naga o Jou waaakaka." 	 Als iemand zich wil beroemen, laat hij zich dan op de Here beroemen.


So yofufuma magena yotagi o gososo imaija. So ona yotagi de wokakawi womasidiadoka. Yococawaro yamotoha ona magena, ma ngale manga silo yosidailakoka, so jai-jai ona de wokakawi yowosa imakomote o rarame ma tahuka, de ma ngora he yaperesuka. 	 Terwijl de domme meisjes vlug naar de winkel gingen, kwam de bruidegom. Hij nam de bruidsmeisjes die klaar waren mee naar de bruiloft en deed de deur dicht.


So igogou nanga rohe ma bobolo gena kanaga he idala, duma nanga rohe qaasu-asu gena ka ngai moika. 	 Maar er zijn vele delen en samen vormen zij één lichaam.


Ngone panako ma Kristus o sone ma rabano wisioho kali gena, igogou Una asa wosone kawa. Ena gena, imatero de o sone ma buturu gena wipareta kawa. 	 Wij zijn er zeker van dat Christus, nu Hij uit de dood is opgestaan, niet meer zal sterven. De dood heeft geen macht meer over Hem.


Duma ngini nimasiiija gena nia edekati ma ngale o moi-moi asa niaaturu, de o Gikimoika nigolowa so ngini nimacaralamo. So de to ngini nia caralamo magena asa nisisala. 	 Maar de manier waarop u nu praat, getuigt van zelfingenomenheid. Dat is niet goed.


Duma nagoona manga piricaya Ngohika qaputuru sidago o dunia ma dodogu imasidiado, igogou ona magena done asa manga dorouno isalamati. 	 Het kwaad zal hand over hand toenemen, zodat de liefde van de meeste mensen zal verkoelen. Maar wie dwars door alles heen aan Mij vasthoudt, zal gered worden.


De o Barnabas awi dupa o Yohanes Markus una magena lo iwingaho. 	 Barnabas wilde dat Johannes Markus ook meeging,