So kagena de ona gila-gila iwosa o boosu ma aru ma rabaka, de ona imaginano o girinaka, de yakelelo o gohiduuru moi awi juba qaaare womatamiye, so ona isawangi de yamodo. 	 Zij stapten het graf binnen en zagen rechts een jongeman zitten, met witte kleren aan. Ze stonden als aan de grond genageld.


Komagena so o nyawa yadadala ka ma ngale Una magena so asa ona imatekesikoholu. 	 De meningen over Hem waren verdeeld.


Sababu o Gikimoi ma Ngopa o Yesus Kristus, kiaka ngomi o Silwanus de lo o Timotius miwisihohabari nginika, Una gena wongaliwa. Una Awi sininga ipeluwa, de idadiwa la ma moi wotemo, "Komagena," de ma moili wotemo, "Komagenawa." To Una Awi ngale ngoneka magena lo itagaliwa de aku popiricaya. 	 Timotheüs, Silvanus en ik hebben u verteld over Jezus Christus, de Zoon van God. Hij zegt niet 'ja' als Hij 'nee' bedoelt.


Sababu ma orasi ona magena to ngini nia roriwo o pipi gena yakelelo, de ona asa o Gikimoi iwigiliri. Sababu ona asa aku yakelelo igogou ngini o habari qaloloha ma ngale ma Kristus gena niopiricaya de lo niosigise, sidago lo de nia sininga qaloloha niahike onaka de lo o nyawa ma somoaka. 	 De gelovigen van Jeruzalem zullen niet alleen blij zijn dat u hen en anderen zo geweldig helpt, maar ook God de eer geven, omdat uw daden bewijzen dat het goede nieuws van Christus dit allemaal in u heeft bewerkt.


Gila-gila o Jou Awi malaikat o Herodes awi siri isitubuso, sababu una o Gikimoi iwisigiliriwa. So o orasi magena qabolo o Herodes o kulubati wioqo so wosoneka. 	 Op hetzelfde ogenblik sloeg een engel van God hem neer, omdat hij zich liet vereren en niet de eer aan God gaf. Hij werd van binnenuit opgevreten door wormen en stierf.


Nakoso kanaga o nyawa yasasapi, foloisi qaloha la ona magena manga tahu masireteka yooqo iqomaka. Upa sidago ngini nimatolomuka, de o Jou winifanggali de o dorou. De nakoso o sitiari ma binuka gena, ngohi done tahino nginika de asa tosidailako de tosiaturu. 	 En als iemand honger heeft, moet hij eerst thuis eten. Anders haalt u in de bijeenkomsten een oordeel over u. Er is nog het een en ander, maar dat zal ik wel regelen als ik bij u kom.


Qaputuku de una wahino o Yesuska, de wobicara wotemo, "Baba Guru, ngomi mininako igogou Ngona o guru moi o Gikimoi masirete wonisulo nahino ngomino, sababu Ngona de to Ngona Ani nonako ihahairani. O nyawa moi lo o nonako ihahairani yaaka yaakuwa, ka cawali manga buturu ma sihino o Gikimoino." 	 "Meester", zei hij, "wij weten dat God U gezonden heeft om ons te leren. Alle wonderen bewijzen dat."


O orasi manena naga o Gikimoi wosidailako qaboloka, la o nyawa nagoona imatoba de imatodubawa, ona magena asa wasisangisara de o narakaku waumo. Gena maro o bi basu kanaga isidailako de ihadoku o gota ma hutu ma golaka eko ma ngutuka, so o bi gota la ma sopo qatotorou gena igogou done asa yatoqa de yaumo o uku isosora-sora ma rabaku. 	 De bijl van Gods oordeel ligt trouwens al onder de bomen. Elke boom die geen goede vruchten draagt, wordt omgehakt en verbrand.


O nyawa yadadala imatolomuno de imagolo o Pilatuska, wamote awi biasa ma ngale o nyawa moi wipalako o bui ma tahuno. 	 Een grote groep mensen drong op Pilatus aan en vroeg hem een gevangene vrij te laten.


Hika nia sopo nisimane kasi, imatero de nia dorou qangodu niapalako, la aku tinipiricaya igogou ngini gena nimatoba de nimatodubaka. De upa lo nia sininga ma rabaka niatagapi de nitemo, 'Igogou, ngomi manena o Abraham awi ngopa de awi danoku so mia dorou ma fanggali gena miamakewa.' Komagenawa. Ngohi totemo nginika, igogou de o bi teto-teto manena bato o Gikimoi gena aku waaka o Abraham awi ngopa de awi dano so qadoohawa. Nakoso ngini nimatoba de nimatodubawa gena, bilasu Una asa winifanggali de o dorou. 	 Maar dat gaat zomaar niet! Laat eerst maar eens zien dat u ernst maakt met God. Denk niet dat het met u wel goed zal aflopen omdat u van Abraham afstamt. O, nee! God kan deze stenen veranderen in kinderen van Abraham.


Duma o Gikimoi mia sininga wanano qabolo, so igogou wanako Una aku womipiricaya la o habari qaloloha gena womihike ma ngale mitagi misihabari. So komagena upa ngomi mibicara ma ngale o nyawa isanangi duma ngomi mibicara la ma ngale asa o Gikimoi miwisisanangi gena, nanga sininga ka wanako. 	 Wij spreken als boodschappers van God. Hij heeft het ons toevertrouwd de waarheid bekend te maken. Wij vertellen de mensen niet wat zij graag willen horen, maar wat God ons opdraagt. Want Hij ziet wat in ons omgaat.


Duma o Yesus wahino, de lo wapaqa de wotemo onaka, "Nimomi, upa nimodo!" 	 Jezus kwam naar hen toe en raakte hen aan. "Sta op", zei Hij. "Jullie hoeven niet bang te zijn."


Magena de o Yesus wotemo, "Ngona bilasu nosininga, upa sidago nodedemo o nyawaka. Cawali nogila-gila o imamka la ani rohe yatailako. So naaka maro o Musa awi bobita wotetemoka, de ani gaso natota o Gikimoika, maro o sinako moi o bi nyawaka igogou ngona nilohaka." 	 Daarop zei Hij tegen de man: "Praat er met niemand over. Ga meteen naar de priester om u te laten onderzoeken. Neem ook het offer mee dat volgens de wet van Mozes moet worden gebracht voor de genezing van melaatsheid. Dan zal iedereen weten dat u genezen bent."


Sababu Una wodoto de o Gikimoi Awi kuasa, de imaketerowa de o Yahudika ma bi guru agama manga dodoto. 	 Hij wist waar Hij het over had en hoefde niet aan te halen wat anderen hadden gezegd.


Ngini niopiricayaka igogou o Gikimoi ma Ngopa Una magena o Salamati ma Kolano, so nginika o surati manena ngohi tolefoka de kanaga ma lamo gena ngini asa nianako igogou o oho ka sidutu ikakali gena niamakeka. 	 Ik heb dit geschreven aan u, die in de Zoon van God gelooft, om u de zekerheid te geven dat u eeuwig leven hebt.


Qabolo de o malaikat ma ihaka awi trompet wawuwu kali, de kanaga o wange de o ngoosa imatero maro o naga yalowola so komagena o wange de o ngoosa ma siwa irongoka, de komagena lo o bi ngoma ma siwa qaoroka. 	 De vierde engel blies op zijn bazuin: Een derde deel van de zon, de maan en de sterren werd door een zware slag getroffen. Daardoor werden zij voor een derde verduisterd. Zowel overdag als 's nachts gaven zij een derde minder licht.


O bi dorou qangodu kiaka ibabao to ona manga sininga ma rabano, magena idadi o nyawa ona magena yasitorou o Gikimoi Awi simaka." 	 gevloek, hoogmoed, onverschilligheid en zo meer, komen van binnen uit de mens. Die maken hem slecht."


O wange magenaka nagoona la kanaga nia tahu ma ngihi iqoqokuka lo upa niwosa la nia kia naga moi niaqehe, duma ka niuti de nidoloqa. De komagena lo nagoona kanaga nia doroka upa niliho la nia kia naga moi niaqehe, duma ka niodoloqa. 	 Wie dan op het platte dak van zijn huis zit, moet niet naar binnen gaan om zijn spullen mee te nemen. Wie op het veld is, moet niet naar huis teruggaan.


De Una womisuloka la mitagi misihabari o bi nyawaka. Ena gena, ngomi misingangasu onaka ma ngale Una magena igogou o Gikimoi witide la Una asa wodadi o nyawa yangodu iooho de o nyawa isosone to ona manga manara ma sopo wahiri. 	 Hij heeft ons opdracht gegeven dit nieuws bekend te maken en de mensen te verzekeren dat Jezus door God is aangesteld om recht te spreken over de levenden en de doden.


O Yesus woade-ade so wotemo Awi muri-murika, "Ngohi manena maro o anggur ma duhutu ma hutu moi, de Ai Baba Una maro wototoro moi so o anggur magena wodato Awi doroka. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


So manga lako yatawi, so ato imatodoka so yanano o nyawa yasinoto magena lo yahiwaka, ka cawali o Yesus womatengoka. 	 Toen zij opkeken, zagen ze alleen Jezus nog.


Igogou-gogou, ngohi tosanangi nako o orasi manena qabolo kadoka nginika de asa pomakamake kali, la ma ngale ai bicara lo ialusu de ai sininga lo qamuuqu nginika. Sababu ngohi o orasi manena ma ngale ngini gena igamamu ka ilamo bai! 	 Het liefst zou ik nu bij u zijn; dan zou ik u op een andere toon kunnen toespreken. Want ik weet eigenlijk niet wat ik met u aanmoet.


Igogou, Una magena wodadi foloisi wolamo de o Gikimoi Awi malaikat-malaikat, de o ronga kiaka o Gikimoika wamamake gena ma horomati foloisi ikuruye de to bi malaikat manga ronga. 	 Zo is Hij groter en belangrijker geworden dan de engelen, wat ook blijkt uit de prachtige naam die Zijn Vader Hem heeft gegeven: 'Zoon van God'.


So nakoso o nyawa ipipiricaya nadoto bilasu komanena: O bi dodihimo yanau nadoto bilasu manga sininga de manga rohe ma nyafusu gena yapareta qaloha de lo manga sininga yatuga itotiai, so manga moi-moi yaaaka gena maro o nyawa aku yahoromati. De nadoto ona bilasu o dodoto itotiai yopiricaya igogou, de manga dodara ilamo o nyawaka, de ona lo o sangisara yamoku. 	 Leer oudere mannen dat zij nuchter, ernstig en verstandig moeten zijn; zij moeten de waarheid kennen en geloven en alles met liefde en geduld doen.


Komagena lo nakoso o nyawa la kanaga Una widodaraka, de ona magena Awi simaka lo akuwa wimodo. So nakoso ona igogou Una widodaraka, de asa Unaka ona he wimodo kawa. Sababu nakoso ona de manga modosi Unaka, magena ma ngale done asa Una wafanggali de o dorou. So nakoso o nyawa la kanaga Unaka wimodosi, ona magena manga dodara itotiai gena ihiwasi. 	 In de liefde is geen plaats voor angst. Integendeel, de volmaakte liefde verdrijft de angst. Angst houdt altijd verband met straf. Wie nog angst kent, kent de volmaakte liefde nog niet.


So o nonako magegena Una waakaka to ona manga simaka, de o nyawa ona magena asa yotemo moi de moika, "Awalele! O nyawa Una manena igogou o nabi moi o Gikimoi wojajaji iqomaka wotemo igogou Una asa wahino o duniaka." 	 Het drong tot de mensen door dat Hij iets geweldigs had gedaan. "Ja", zeiden zij, "Hij moet de Profeet zijn, die komen zou!"


So o Yohanes wotemo ona yangoduka, "Ngohi manena gena ngini o nyawa tiniosi de o ake, duma ma orasika kanaga wimoi asa wahino wotuuruno, gena Una Awi manara foloi ilamo, so ngohi manena to Una Awi simaka gena o kia lo waali idahe, ka Awi capato ma gumi tasose maro o nyawa ileleleani moi lo idadiwa. De ngini la kanaga nimatoba de nimatodubaka, Una magena asa wosingosa o Gurumi Qatetebi ma kuasa de o uku la nia sininga ma rabaka wopareta. 	 Om ieder misverstand uit de weg te ruimen, zei Johannes: "U hebt gezien dat ik in water doop. Maar het duurt niet lang of er komt Iemand die veel groter en machtiger is dan ik. Ik ben niet eens waard Zijn slaaf te zijn. Hij zal u dopen met de Heilige Geest en met vuur.


Ona yangodu kagena igoge sidago lo o Herodes wosone. Ma dodagi komagena, so igogou maro o kia o Jou wotemo lo qabolo Awi nabika, ena gena, "Ai ngopa done asa Ngohi towiaso o Mesirno." 	 Daarmee werden de woorden van de profeet Hosea werkelijkheid: "Toen Israël nog een kind was, hield Ik van hem als van een zoon en Ik haalde mijn zoon uit Egypte."


De o nyawa la kanaga Ai demo manena yoise duma yamotewa de yaakawa, ona magena imatero maro o nyawa wofufuma moi la kanaga awi tahu wosigoko o dowongi ma qokuka. 	 Maar wie hoort wat Ik zeg en zich er niets van aantrekt, is dom. Hij lijkt op een man die zijn huis op zand bouwt.


Mutuwade ngohi tinidedemo ngini ningodu kagena o Romaka, maro ma Kristus ngini winiqehe qalohaka, komagena lo bilasu ngini moi de moika lo nimatekekeqehe qaloha, la ma ngale ma orasi o nyawa nikelelo, de ona lo asa o Gikimoi Awi ronga yogiliri. 	 Aanvaard elkaar dus net zoals Christus ons allen aanvaard heeft. Dat is tot eer van God.


O Yesus wotagi to Una Awi soa de Awi doku o Nazaretka. Kagena de, maro ma biasa to Una Awi manara ma rabaka, so o Sabat ma wangeka Una wotagi wowosa o puji ma tahuka. Kagena de Una womaokoye la o Gikimoi Awi Jaji ma Buku wabaca, 	 Hij kwam ook in Nazareth, het dorp waar Hij Zijn jeugd had doorgebracht. Op de zaterdag (of sabbat, de plechtige rustdag van de Joden) ging Hij naar de synagoge; dat was zo Zijn gewoonte. Tijdens de dienst stond Hij op om voor te lezen.


O Paskah ma Rarame isigeto-geto ma biasa o Pilatus o nyawa moi o bui ma rabano wisisupu de wipalako, yamote yadadala to ona manga ngongiri. 	 Pilatus had de gewoonte met Pasen een gevangene vrij te laten. De mensen mochten zeggen wie.


So kagena de o wange ma moiku, nagala o cako saange, awi gogelelo moi o Gikimoino gena, igogou una wakelelo o Gikimoi Awi malaikat moi yahino de una wiaso, "Kornelius!" 	 Op een middag, om een uur of drie, kreeg hij een visioen. Hij zag duidelijk een engel binnenkomen, die voor hem ging staan en zei: "Cornelius!"


Hika tosiade-ade, nakoso o Yahudika ma nyawa ma orasi o Gikimoi waaso so ma Kristus wipiricayaka, ona magena manga Yahudi ma nonako, ena gena manga suna, upa he yasisa. Komagena lo nakoso o nyawa kanaga imasuna waasi ma orasi o Gikimoi waaso so ma Kristus wipiricayaka, ona magena upa he imasuna. 	 Als u besneden was toen u gelovig werd, moet u niet proberen daar verandering in te brengen. Als u op dat moment niet besneden was, moet u het zo laten.


Duma o polisika magena o Paulus wasango wotemo, "Ngomi manena o Romaka ma nyawa, de o kiaso imitailako de imihakim lo waasi, de gila-gila o kawasa yadadala manga simaka de mingangapo de o buika misingosaka. De o orasi manena qadoohaso ona asa misulo mitagi de ngomi mimapongo-pongo! Ngomi gena miholu! So qohaka, la bilasu o Roma ma bobareta ona masirete yahino la ngomi misisupu." 	 "Geen denken aan", antwoordde Paulus. "Wij zijn Romeinse burgers. Ze hebben ons zonder enige vorm van proces in het openbaar afgeranseld en daarna in de gevangenis gegooid. En nu willen zij ons in stilte laten vertrekken. Nee! Laten zij zelf maar komen om ons vrij te laten."


Ngohi tinidedemo komagena nginika, upa de ma sababu ngohi ai oho ma kurangi ilamo, duma ma sababu ngohi tomadoto qaboloka la o kia de maena, magena ngohi tosanangika. 	 Ik zeg dit niet omdat ik iets tekort kom, want ik heb geleerd onder alle omstandigheden tevreden te zijn met wat ik heb, of het nu veel of weinig is.


Duma o kia bato kanaga o nita lo yododisiwaka gena done asa yakelelo itiai. 	 Maar als het licht op hen valt, wordt duidelijk hoe slecht zij eigenlijk zijn. Sommigen van hen kunnen dan zelfs kinderen van het licht worden!


Idadi de imaaka komagena, so o Yesus wisibuo gena o Betlehem ma dokuka o Yudea ma daeraka, ma dongoho magena o Herodes wopareta maro ka o kolano moi. De kanaga lo o orasi magena o bi nyawa icocawaro nodoka o Yudea ma daera ma wange ma nyonyieka de ona magena ma soa ikukuruka, de itagi yakahino o Yerusalem ma kotano. 	 Jezus werd geboren in Bethlehem in de provincie Judea. Koning Herodes was toen aan het bewind. In dezelfde tijd kwamen er enkele sterrenkundigen uit het oosten naar Jeruzalem.


Ngini niaaka komagena la o nyawa ikakaya lo paramoi de o nyawa isususa lo paramoi, de komagena so asa nia edekati qatorou sidago moi niwisiguui de moi niwisitubuso. 	 Dan zou u mensen op hun uiterlijk beoordelen. U zou zich laten leiden door verkeerde maatstaven.


So mimatekesikomore qaboloka, de o Paulus wosingangasu o manara moi-moi o Gikimoi wiriwo la una waaka o Yahudika ma nyawa yasowo manga sidongirabaka. 	 Na de begroeting deed Paulus uitgebreid verslag over wat God door hem onder de andere volken had gedaan.


So Una womomi so wotemo o paroka, "Noogo!" De o moku-mokuka wotemo, "Norihi!" De gila-gila o paro magena iogoka, de o talaga magena lo irihika. 	 Hij stond op en riep tegen de wind dat hij stil moest zijn. Tegen de golven zei Hij: "Kalm, wees rustig." De wind ging liggen en de golven bedaarden. Even later was op het water zelfs geen rimpeltje meer te zien.


So kadoka o Asoska asa o Paulus womimake, de una wopane so ngomi miside miakahika o Metilene ma kota o Lesbos ma guraka. 	 Toen wij in Assus kwamen, stond hij ons op te wachten en kwam aan boord.


Ma orasi Awi muri yamogiowo yoise ma dodiao yasinoto magena manga gogolo komagena, de ona yatoosa so yangamo onaka. 	 De tien andere discipelen waren hevig verontwaardigd, toen zij hoorden wat Jacobus en Johannes hadden gevraagd.


Ngone asa panako o dodara itotiai gena ma ngale idodooha, sababu ka cawali ma ngale ngone gena ma Kristus wodupa wosone. Mutuwade ma ngale ona nanga dodiao ma Kristus wipipiricayaka gena padodara itotiai, so bilasu ngone lo o sangisara podupa pamoku ma bati posone. 	 Door het voorbeeld van Christus, Die voor ons gestorven is, weten wij wat echte liefde is. Daarom moeten ook wij ons leven opofferen voor onze broeders.


De Una wosango wotemo, "O toka maro komagena, maena nidusu niaakuwa ka cawali nisumbayang o Gikimoika. O ngeko ma somoali gena ihiwa." 	 Jezus antwoordde: "Boze geesten gaan alleen maar op de vlucht voor gebed."


Kagena de Una wotagi so o habari qaloloha wosihabari o bi puji ma tahu ma rabaka o Yudea ma daera ma sigilolika. 	 Daarna reisde Hij rond door Judea en sprak in de synagogen.


Ma orasi o Yesus o habari magena woise, de womajobo o deruku wopane so wahika o riho moi imatitingano ma ngale Una ka womatengoka. Duma o nyawa yadadala gena yoise Una womajoboka, de ona o bi doku ma sigilolino magena itagi itowongi so Una iwisiduuru. 	 Bij het horen van dit nieuws stapte Jezus in een boot en ging naar een afgelegen plaats om alleen te zijn. Maar de mensen zagen waar Hij naar toe ging en uit vele dorpen liepen zij Hem achterna.


De Una womitemo, "Sababu ani sosango itero de nagogou ma loha, o orasi manena qabolo ani ngopa ami toka asa imahoi de mitogosa kawa. So notagi la noliho ani dokuka." 	 "Goed", zei Hij, "omdat u dit antwoord hebt gegeven, kunt u naar huis gaan. Uw dochtertje is genezen, de boze geest is uit haar weggegaan."


Ce! Upa he Ngohi nipiricaya, nako igogou Ai Baba Awi manara gena woisulo taaka, de magena Ngohi taakawa. 	 Als Ik niet dezelfde wonderen doe als mijn Vader, hoeft u Mij niet te geloven.


Midirika de o Paskah ma Wange ma Rarame imasidiado komagena lo o Roti ma Ragi Ihihiwa ma Rarame gena isitodaaka. O imamka ma bi sahe de o bi guru agama manga edekati ma ngeko gena isipongoka, ma ngale o Yesus witago de witooma. 	 Het was twee dagen voor Pasen. De Joden eten dan geen gewoon brood, maar brood dat zonder gist gebakken is. De leidende priesters en de godsdienstleraars zochten nog steeds een goede gelegenheid om Jezus gevangen te nemen en te doden.


De to ona manga demo magegena o bobareta de o bi nyawa yadadala asa iruwahe. 	 Toen het stadsbestuur en de te hoop gelopen mensen dat hoorden, raakten zij in de war.


O Farisi ma nyawa una magena womaokoye de wosumbayang, awi sininga ma rabaka wotemo, 'Ya Gikimoi, ngohi ai sukuru tatide Ngonaka, sababu ngohi manena maro o nyawa ma somoawa, ena gena yototosi, o nyawa o dorou yaaaka, eko lo yosusundali de komagena lo ngohi imaterowa maro o balastengi wototolomu una magena. 	 De Farizeeër stond rechtop en zei dit gebed: 'Dank u, God, dat ik niet zo ben als alle zondaars. En zeker niet zoals die tolontvanger daar! Ik bedrieg niemand. Ik pleeg geen overspel.


O gogelelo magena sidago isipara lo ma saange, qabolo de asa o baro magena itide o sorogaye. 	 Dit gebeurde drie keer en toen werd het kleed met de dieren weer in de hemel opgetrokken.


Una asa wokolano o Yakub awi ngopa de awi danoku wapareta ka ikakali, de Awi pareta gena ma bati lo ihiwa." 	 Hij zal voor altijd over het volk Israël regeren en aan Zijn regering zal geen einde komen."


De ona yangodu ka yohairani poli so itemo moi de moika, "We! Idodooha so sidago ona aku isibicara nanga bahasa moi-moi." 	 Zij stonden aan de grond genageld en wisten niet wat zij ervan moesten denken. Zij zeiden tegen elkaar: "Wat heeft dit toch te betekenen?"


So ma ngale ngomi foloisi miongongano o Gikimoi Awi jaji qamomuane, so ngomi lo kanaga mibarani o habari qaloloha misihabari. 	 Omdat wij hiernaar uitzien, kunnen wij Gods boodschap met grote vrijmoedigheid brengen.


So upa nitemo sababu o Jou Yesus Kristus wahino waasi ma sinotoka, nagala o Jou Gikimoi wisimaha waasi de wosidatusi Awi jaji gena wosiganapu. Ngaroko kanaga o nyawa itemo komagena, duma ngini bilasu nianako cawali to Una Awi sabari nginika so Awi jaji gena wosiganapu waasi. Upa lo o nyawa moi bilasu isisa, duma wodupa o nyawa yangodu manga dorouno imatoba de imatoduba kasi. 	 Hij wil niet dat er iemand verloren gaat, maar dat alle mensen tot bekering komen.


Idodooha aku ngone poise ona isibicara moi-moi to ngone nanga doku ma demo. 	 "Hoe kan het dan dat zij ònze taal spreken en nog andere talen ook? Kijk eens waar wij overal vandaan komen:


O tonaka maena ioho masirete so isisupu ma noma-noma ma uma, bolo de ileru, de lo isopo. 	 Het groeide vanzelf zonder dat de boer er iets aan deed. Eerst kwamen er jonge halmpjes uit de grond. Later kregen ze aren. Tenslotte kwamen er dikke, volle graankorrels in de aren.


De ngohika o malaikat magena itemo, "Upa nohairani. Sababu ngohi asa tonisingangasu ngonaka ma ngale idodooha o ngopeqeka muna magena de lo tonisingangasu ma ngale o haiwani ilalagoku mopapaneku gena, kiaka ma sahe tumudingi de ma tadu mogiowoka. 	 "Waarom bent u zo verbaasd?" vroeg de engel mij. "Ik zal u vertellen wie die vrouw is en wat de betekenis is van het beest waarop zij zit; het beest met de zeven koppen en de tien horens.


Kanaga o ade-ade moili Una wosijarita onaka wotemo, "O Gikimoi wopareta gena, posiade-ade koloko o ragi ka ma cunu o ngopeqeka moi mongado mosicapu de o terigu sutu ilamo. So kagena de o ragi magena o terigu qangodu isidola so ifero de idadi foloisi ilamo." 	 Hij vertelde nog een andere gelijkenis: "Het Koninkrijk van de hemelen is net gist dat u in het deeg doet om te laten rijzen. Als het deeg door en door is gerezen, kunt u er brood van bakken."


De ngini o ngopa gena nako nia dodihimo, hika salalu niasigise, sababu nia manara komagena o Jou asa wodupa. 	 Kinderen, jullie moeten gehoorzaam zijn aan je vader en moeder, want dat vindt de Here goed.


Ma nonomaka, ngohi toise ma orasi ngini o gogobu nimatolomu, de nia sidongirabaka kanaga nimatekekitingaka de nimatekesikoholuka. Igogou, ngohi o habari maro magegena topiricayaka. 	 Ik heb gehoord dat er, wanneer u bijeenkomt, nogal wat onenigheid is. En ik geloof wel dat er iets van waarheid in is.


Komagena so ma deka o taungu moruha gena Una asa ona wangamo. Ma ngale ona yangodu manga dorou, so kagena o tona ibobeleuka de yosoneka. 	 Wie werden door de toorn van God getroffen, al die veertig jaar? Dezelfde mensen, die tegen Hem zondigden en daardoor in de woestijn moesten sterven.


Ilaha! Ngini nisala. Ngaroko idodooha ngini o nyawa nipipiricaya, duma nimuruo naga nia dodiao niangaho la niakalaki o hakim ma somoaka, ena gena o nyawa ipipiricayawa to ona manga simaka. Ce! Nakoso kanaga ngini nimatekekangamo gena, bilasu ka to ngini nia dodiao nipipiricaya manga simaka de niakalaki. 	 Wat recht en oordeel betreft, hoe durft u als de één tegen de ander iets heeft, recht te zoeken bij de rechtbank?


Komagena so bilasu nimajaga de nia dailakoka, sababu ngini nisidodoguwa muruoka de o tahu ma duhutu magena wakahino kali awi tahuno, so nagala qamaqa-maqa, nagala o putu itongiraba, nagala he qaginita eko nagala o goginitano. 	 Kijk dus altijd naar Mij uit, want jullie weten niet wanneer Ik kom. Het kan 's avonds zijn of midden in de nacht; of tegen de morgen als de zon al op is.


De lo nako ngini o Kapernaumka ma nyawa, gena idodooha. Ngini nitemo o Gikimoi asa ngini winitide de winisihie. We! Komagenawa bai! Duma ngini asa winiumo o narakaku. So tosiade nakoso o nonako ihahairani, kiaka taaaka to ngini nia dokuka, magena taakali o Sodom ma doku iqoqomaka, de igogou o doku magena o Gikimoi asa upa wabodito, so o doku magenena kanagasi sidago o orasi manena. 	 En Kapernaüm? Zal het hemelhoog verheven worden? Nee, het zal dodelijk vernederd worden! Want als de geweldige wonderen die Ik in Kapernaüm heb gedaan, in de zondige stad Sodom waren gebeurd, zou ze er nu nog zijn.


Ma ngale nanga dorou ma ija, ena gena Awi Ngopa wosone, so ngone nanga dorouno asa wonapalako de nanga dorou lo aku wosiapongu. 	 Hij kocht onze vrijheid met Zijn bloed en daardoor ontvingen wij vergeving voor al onze zonden.


Magena de o Yesus Awi cawaro ka idogo-dogo de lo Awi rohe ifero de ilamo. So o Gikimoi de o nyawa yangodu foloi iwidupa Unaka. 	 Hoe ouder Jezus werd, hoe meer wijsheid Hij kreeg. Hij stond in de gunst bij God en de mensen.


De yasibodito ilamo o bi ngopeqeka yatotilibuka de o bi awa la manga ngopa ka yasusususi. Kodo! Isusa ona yoloqa. 	 kom dan niet terug om thuis nog wat kleren op te halen.


Itekawa, de o nyawa moili wikelelo de itemo, "He! Nagala ngona manena lo Una nowimomote." Duma o Petrus wotemo kali, "Hiwa!" 	 Even later keek iemand hem aan en zei: "U bent wel één van Zijn discipelen!" "Welnee, man!" was Petrus' antwoord.


De ngohi lo todupa tanako ma diai qadoohaso una iwikalaki, so ma ngale magegena ngohi towingaho to ona manga Mahkamah Agamaka. 	 Omdat ik precies wilde weten waarvan ze hem beschuldigden, bracht ik hem voor hun Hoge Raad.


O wange moiku o cako saange so ma orasi yaadoka o Yahudika yodupa isumbayang, de o Petrus de o Yohanes itagi o Gikimoi Awi Tahuka. 	 Op een middag omstreeks drie uur, het Joodse gebedsuur, gingen Petrus en Johannes naar de tempel.


De Ai Baba Awi dupa gena o nyawa nagoona bato woihihike Ngohika la ipiricayaka, moi lo yaakuwa yasisa, duma ma orasi o dunia ma dodoguka ona yangodu asa tasimomi de tasioho kali. 	 God wil niet dat Ik één van deze mensen, die Hij aan Mij gegeven heeft, verlies, maar dat Ik ze op de laatste dag uit de dood terughaal.


So kanaga ngini nimuruo naga nitemo kali, "O ino gena ma ngale ngone paoqo, de nanga poko gena ma ngale qapunu de o ino." Duma qangodu magena o orasi ma simaka o Gikimoi asa wasisa. So ngini de nia ngale gena nitemo o kia bato de nanga rohe la paaka magena, qadoohawa. De ngohi tosango, hiwa, komagenawa bai! To ngone nanga rohe gena yaaka, upa ma ngale nanga nyafusu ma dorou paaka sidago lo posundali, duma ma ngale gena o Jou powileleani. Una magena bato nanga rohe ma Jou. 	 Het voedsel is voor het lichaam en het lichaam is voor het voedsel. God zal ze allebei overbodig maken. Ons lichaam is niet bestemd voor de ontucht, maar voor de Here en de Here zorgt voor het lichaam!


O Gikimoi masirete wositatapu la ma orasika de asa o Yesus Kristus wisulo wahino kali. O Gikimoi Una magena Awi ronga posilamo, de Una magena womatetengo la o moi-moi qangodu wapareta de o bi kolano de lo o bi nyawa ma binuka ipopareta ona yangoduka. 	 Zijn verschijning zal op de juiste tijd komen door de goede en enige Heerser, de Koning der koningen en de Heer der heren.


Mia dodiao nipipiricaya, ngini nisangisara duma o Jou Yesus niwipiricaya qaputurusi gena, inasinako de inasikelelo ngoneka igogou done asa o Gikimoi o nyawa yangodu manga dorou de manga loha ma sopo lo wafanggali itotiai. De komagena lo ngini nisangisara sababu o orasi manena o Gikimoi niwisimaha la Una winipareta gena, ma ngale o orasi ma simaka done asa o nyawa yangodu manga simaka o Gikimoi wositatapu gena igogou ngini nia sininga itiai de itero, so bilasu ngini niwosa to Una Awi pareta ma rabaka. 	 Daaruit blijkt dat God rechtvaardig in Zijn oordeel is, want u die terwille van Hem lijdt, zult zeker in Zijn Koninkrijk komen.


Kagena de o Jou wotemo kali, 'Ani capato nohoi, sababu Ai simaka nomaokoye. 	 God zei tegen hem: 'Trek uw schoenen uit, want de grond waarop u staat, is heilig.


O Yesus watemo, "He! Niisesi! Itekawa de Ngohi manena asa tahino. So o nyawa nakoso o buku manena ma rabaka o Gikimoi Awi demo yosingongangasu gena yodupa yacoho de yaaka, de ona magena asa ka yososanangi." 	 Jezus zegt: 'Ja, Ik kom gauw.' Gelukkig is hij die de profetische woorden van dit boek onthoudt."


Upa ngohi ngini tinisulo, sababu ngini masirete nianako nanga Jou Yesus Kristus Awi laha gena ilamo poli ngoneka. Ngaroko o sorogaka Una igogou wokaya, duma Awi kaya gena qangodu ka wapalako ma ngale womadadi o nyawa wosususa moi. Komagena waaka la ngone gena aku o Gikimoi Awi simaka asa podadi pokaya. 	 U hebt toch de genade van onze Here Jezus Christus leren kennen? Hoewel Hij heel rijk was, werd Hij arm terwille van u, opdat Hij door arm te zijn u rijk zou maken.


de itagi gila-gila sidago ma bati awi gianongoru yatumudingi ma kawi ma mata-mataka, duma o ngopa yamake waasi. De ma dodoguku o ngopeqeka muna magena lo mosoneka. 	 Met de derde ging het net zo. Geen van de zeven broers kreeg kinderen bij de vrouw en zij stierven allemaal. Tenslotte stierf ook de vrouw.


So komagena o orasi manena lo kanagasi ngomi o Yahudika ma nyawa o bolu moi gena o Gikimoi womihirika de womitingaka. Ngomi manena womihirika la Una miwipiricaya de midadi to Una Awi nyawa masirete, sababu ka cawali Awi laha womisidumu ngomika. 	 Ook in deze tijd zijn er Israëlieten die bij God horen. Hij heeft in Zijn genade een aantal van hen uitgekozen.


hika la ngini bilasu nianako, de ngone o Israelka ma nyawa inangodu lo bilasu panako, ma ngale o Salamati ma Kolano, o Yesus o Nazaretno ma nyawa, to Una Awi kuasa so o nyawa una manena womaookoye to ngini nia simaka una wilohaka. O Yesus Una magena ngini niwisidasangahadika, duma o Gikimoi wisioho kali o sone ma rabano. 	 Nu, wat ik u en het hele volk van Israël moet zeggen, is dit: Dat deze man hier gezond vccr u staat, komt door de naam en de macht van Jezus Christus uit Nazareth, Die door u gekruisigd werd, maar door God weer levend is gemaakt.


La o Yesus waaso kali o nyawa yadadala magena, de wotemo onaka, "Hika ningodu niise to Ngohi Ai ade-ade manena, la ngini asa niasahe de nianako. 	 Jezus riep de mensen bij Zich en zei tegen hen: "Luister! Dit is iets wat u beslist moet weten.


So yangangapo yasiri-siri qaboloka, de gila-gila ona yasinoto yasingosa o buika, de o bobareta yasulo o bui ma jojaga manga saheka la yajaga yasidodiahi. 	 Na vreselijk te zijn geslagen, werden zij in de gevangenis gegooid. De cipier kreeg orders hen streng te bewaken.


Una lo ngone wonasidadika la ngone o nyawa gena podupa powinako sidago lo powisari la tanu Una powimake. Duma Una dede ngone o nyawamoi-nyawamoi gena ma soa ikuruwa, 	 Hij bepaalde dat de mensen Hem zouden zoeken, in de hoop dat zij Hem (misschien na veel rondtasten) zouden vinden.


Kagena de o Yesus wosango de wosiade-ade wotemo, "Ma orasi o kawi ma rarame ma rabaka, de wokakawi una magena de o nyawa yakokoro yahino kagena so imatamiye, de imatekedodiao de o nali de o more ma dongirabaka, igogou itiaiwa nakoso ona yooqowa de youdowa. 	 Jezus vroeg: "Moeten gelukkige mensen vasten? Wilt u dat de bruiloftsgasten het heerlijke eten weigeren, terwijl de bruidegom nog bij hen is?


Timotius tonisiboboso. Ngohi, Paulus, o surati tolefo ngonaka. Kanaga nanga Gikimoi Awi dupa so wositatapu ngohi maro o Yesus Kristus Awi sosulo moi la tosihabari o nyawaka. Sababu o Gikimoi Awi jaji ngoneka, nakoso to ngone nanga oho ma rabaka imarimoi dede o Yesus Kristus, done asa pooho ka sidutu ikakali. 	 Van: Paulus, die van God de opdracht heeft gekregen overal de belofte bekend te maken dat er door het geloof in Jezus Christus eeuwig leven is.


So o Yudas womajoboka, de o Yesus Awi muri-murika wotemo, "Kanaga o orasi manena de Ngohi o Nyawa ma Duhutu gena Ai Baba Awi simaka, de asa isimulia. De ma sababu Ngohi o Gikimoi towisigise itiai, so asa tosone, so Una magegena lo asa wisimuliaka. 	 Toen Judas de deur uit was, zei Jezus: "Nu blijkt hoe groot en machtig Ik ben. En daardoor blijkt ook hoe groot en machtig God is.


Ai dodiao nipipiricaya, hika ngini nisosininga iqoqomaka gena nanga ete de nanga topora ona magena o Musa wimote, de o kia naga asa idadi de imaaka. Ona yangodu kanaga o lobi-lobi igogolingasu ma bolu o ngawa-ngawa magena maro yataru gena, isinonako o Gikimoi kanaga lo wajaga, de lo asa yakahika o Laut Merah yatola lo ona isalamati. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


Duma o Gikimoi ma orasi magena watimisi, sababu nakoso ma orasi watimisiwa, igogou o nyawa moi lo iohowa. So ma ngale o Gikimoi Awi nyawa wahihirika, sidago o sangisara ma orasi magena gena ka watimisi. 	 Als die tijd niet wordt ingekort, zal iedereen omkomen. Maar die tijd zal worden ingekort terwille van hen die bij God horen.


Kanaga o Listra ma kotaka o nyawa wolulugu moi ka wisibuo kusi sidago o orasi manena wotagi lo waakuwa. 	 In Lystra zat een man op straat, die zijn voeten niet kon gebruiken. Hij was al sinds zijn geboorte verlamd en had nooit kunnen lopen.


Magena qabolo de kanaga lo o malaikat yatumudingi o trompet o ngai tumudingi yacocoho, ona magena imasidailakoka ma ngale yawuwu. 	 De zeven engelen met de bazuinen maakten zich klaar om erop te blazen.


Qabolo de o prajuritka manga dala magena imasidailakoka, so o putu ma rabaka de ona o Paulus iwingaho de itagi sidago imasidiado o Antipatris ma kotaka. 	 De soldaten deden wat hun was opgedragen en brachten Paulus die nacht naar Antipatris.


Ona de o cocatu o kuasa, la aku o nyawa manga panyake isiloha gena, kanaga ona yangoduwa. Ona o bi bahasa irupa-rupa yosibobicara gena kanaga ona yangoduwa. De lo ona o bi bahasa Awi Gurumino ma ngale gena aku yodedemo, magena lo kanaga ona yangoduwa. 	 Doet iedereen soms wonderen? Of hebben allen de gave om zieken te genezen? Spreken ze soms allemaal in vreemde talen of kan ieder die talen uitleggen?


So, maro iqomaka totemo, ngaroko ngohi ai demo manena maro tofufuma moi, duma tanu ngohi niqehe qaloha, la ngohi manena hitilahi ka ma cunu ai giliri tosimane. Upa nitemo ngohi igogou tofufuma. Duma nakoso kanaga ngini ma binuka la nitemo ngohi tofufuma de ngohi lo niqehe qaloha la maro o bi sosulo ikokulai ona magena, komagena lo ngohi hitilahi ka ma cunu ai giliri masirete tosimane. 	 Ik zeg het nog eens: Laat niemand denken dat ik mijn verstand verloren heb. Maar zelfs als iemand dat wel doet, moet hij mij maar voor onverstandig houden, zodat ik mij toch een beetje kan beroemen.


De o Paulus una wanako ona o mahkamah ma nyawa lo ma binuka o Sadukika de o Farisika ma nyawa, so una womatoore de awi ili walamo-lamo wotemoli onaka, "Ai baba-baba, ngohi manena ai baba o Farisika ma nyawa so ngohi lo o Farisika. Sababu ngomi o Farisika gena miopiricaya o nyawa isosoneka done asa ioho kali, so ma ngale magegena ngohi ingaho o hakimno!" 	 Paulus wist dat de Raad voor de helft uit Sadduceeërs en voor de helft uit Farizeeërs bestond. Hij riep: "Mannen broeders! Ik ben een Farizeeër en kom uit een familie van Farizeeërs! Ik sta hier vandaag terecht omdat ik verwacht dat de doden weer levend zullen worden!"


So nakoso ngini nia sidongirabaka, nagala kanaga nimuruo naga nitemo bilasu mia manara magena ma sopo niatailako de niahiri. Duma nako ngohi gena kanaga ngini eko nagoona bato ngohi nituga, magena qadoohawa. Ai manara ma sopo gena he tahiriwa. 	 Nu maakt het voor mij niet uit welk oordeel u of anderen over mij hebben. Ik heb niet eens een oordeel over mijzelf!


Timotius, o kia o Gikimoi wonihihike ngonaka bilasu nojaga nosidiahi. Nomasirese o demo ma faida ihiwa, de o demo maro o Gikimoi wodudupawa, de lo o dodoto ikokulai so imaketerowa de o dodoto itotiai de ona itemo magena "O Demo foloi icawaro". 	 Och, Timotheüs, schiet niet tekort in wat God je heeft toevertrouwd. Laat je niet verleiden tot dwaze discussies met mensen die over hun 'kennis' opscheppen en daarmee bewijzen dat zij geen kennis hebben.


Ai manara gena de o Gurumi Qatetebi ma kuasa so taaku taaka o nonako ihahairani gena lo de ma kuasa. So o Yerusalemka de tokahika sidago o Ilirikumka, de o habari qaloloha ma ngale ma Kristus gena ngohi tosihabari qabolo o nyawa yangoduka. 	 door overtuigende bewijzen en wonderen, door de kracht van de Heilige Geest. Zo heb ik overal (van Jeruzalem tot Joegoslavië) het goede nieuws van Christus gebracht.


Sababu ngini nianako ma orasi o sangisara de o susa niamake, de magena asa ngini initailako igogou ngini o Gikimoi niwipiricaya qaputuru eko hiwa, ma ngale ngini inidoto sidago o sangisara gena aku niamoku. 	 Wees dan maar blij; want als de weg ruw is, kan uw geduld groeien.


So o bi prajurit o Yesus wingaho ma gubernur awi mahkamah ma riho o kadato ma rabaka, de awi baru-baru qangodu imatolomu o Yesus iwisigilolino. 	 De soldaten namen Jezus eerst mee naar de binnenplaats van het paleis.


Ngini tinisingangasu igogou, ma wangeka done o bi nyawa manga dorou ma sopo o Gikimoi wafanggali de o dorou, de ngini gena asa inifanggali de o dorou ifoloi ilamo de o dorou o Tirus de o Sidon ma bi nyawa yasifafanggali. 	 Voor Tyrus en Sidon zal het op de dag van het grote oordeel minder erg zijn dan voor u.


Duma nakoso ona ma ngale o kia naga yaoqo gena yododato duma magena ka yaoqo, de ona magena manga siningaka asa itemo isala de o Gikimoi lo wasisala. Sababu ona yaakaka o kia naga yamalo isasala de itiaiwa. Nakoso o moi-moi qangodu igogou komagena, de ona o dorou yaakaka. 	 Maar wie twijfelt of iets gegeten mag worden, moet het laten staan. Als u het dan toch eet, doet u verkeerd, omdat het tegen uw eigen overtuiging ingaat. Want alles wat niet uit overtuigd geloof gedaan wordt, is zonde!


Kanaga o Damsyikka o nyawa moi o Yesus wipipiricayaka awi ronga o Ananias. De o Ananias awi gogelelo moi o Gikimoino wakelelo gena o Jou Yesus wotemo unaka, "Ananias!" De o Ananias wopalu, "Ya Jou, ngohi kanena de Ani bicara o kia ngohi toise." 	 Eén van de volgelingen van Jezus in die stad kreeg een visioen. In dat visioen riep de Here hem. "Ananias!" "Ja, Here", antwoordde Ananias.


Ngini ningodu o kia naga ikokulai de o kia naga itetero gena aku nianako, sababu ngini ma Kristus niwipiricayaka so o Gurumi Qatetebi ma kuasa gena niamake qaboloka. 	 U bent heel anders, want de Heilige Geest is in u komen wonen en daardoor kent u de waarheid.


Duma manga roriri yamuruo naga o Stefanus wisiholu. Ona magena o nyawa o bolu moi yogogilalo kawa, manga puji ma tahu ma ronga o Libertini de manga sihino o Kirene ma kotano de o Aleksandria ma kotano, ona de lo o nyawa ma binuka o Kilikia ma daerano de lo o Asia ma daerano yahika la de o Stefanus imatekesikoholu. 	 Maar er waren mensen die vonden dat hij daarmee niet mocht doorgaan. Zij hoorden bij de synagoge van de zogenaamde Libertijnen uit Cyrene, Alexandrië, Cilicië en Asia.


Komagena o Gikimoi de Awi bobita gena ngone wonajaga sidago done ma Kristus wahino, de nakoso ngone Unaka powipiricaya, de ngone nanga sininga itotiai gena aku o Gikimoi waaka. Maro o bi ngopa bilasu manga dodihimo ona yajaga sidago ma orasi yalamoka, done he yajaga kawa. 	 Laat ik het anders zeggen: De wet was onze leermeester tot Christus kwam; Christus zou ons leren dat wij alleen maar recht voor God zouden staan door in Hem te geloven.


Ma orasi ona yanako komagena, ona asa o Jou Yesus iwipiricayaka de gila-gila ona yaosika. 	 Nadat zij dat hadden gehoord, werden zij gedoopt in de naam van de Here Jezus.


Komagena to ngohi ai demo nginika, sababu o nyawa yamuruo naga ongo Kloe ami tahuno de kanena yahino la isingangasu ngohika, yotemo kanaga ngini nimuruo naga nimatekesikoholu. 	 Ik heb namelijk van de huisgenoten van Chloë gehoord dat u het niet met elkaar kunt vinden.


De ma dodoguku o ngopeqeka muna magena lo mosoneka. 	 Tenslotte stierf zij ook. Hoe is het nu als de doden weer levend worden? Wie zal dan haar man zijn? Want zij is toch met alle zeven broers getrouwd geweest."


So ma orasi o Yesus wakahino nogena, de Una magena womamataga de wotemo, "Zakheus, taika nouti! Sababu o wange manena ani tahuka bilasu Ngohi totulu." 	 Toen Jezus daar langskwam, keek Hij omhoog. Hij riep Zacheüs bij zijn naam. "Zacheüs! Kom vlug uit die boom! Want Ik moet vandaag in uw huis zijn!"


De o nabi yasinoto ona magena asa o ili ilalamo moi o sorogano yoise gena, itemo onaka, "Niahinosi de nidolaye kanena." So ona yasinoto o sorogaye yodola de o lobi-lobi yasaono, so to ona manga lawangi gena he ka yadomina. 	 Dan zullen de twee profeten een luide stem uit de hemel horen zeggen: "Kom hierheen omhoog!" Voor de ogen van hun vijanden zullen zij in een wolk naar de hemel gaan.


Ngohi togolo o Gikimoi nanga Baba de o Jou Yesus Kristus tanu inidogo nginika o laha ifoloi, la nia sininga yaaka so foloisi isanangi. 	 De genade en vrede van God, onze Vader, en van onze Here Jezus Christus wens ik u toe.


De ngohi asa tosango igogou kanaga o nyawa yasulo qaboloka la ma ngale ma Kristus gena wisihabari, duma o Israelka ma nyawa gena yangodu waasi yaqehe qaloha o habari magena. Komagena imatero maro ma nabi Yesaya iqomaka walefo itemo, "Jou, nakoso to ngomi mia demo misihohabari gena, o nyawa yadala yopiricaya waasi." 	 Maar niet iedereen heeft geluisterd naar het goede nieuws van God. De profeet Jesaja zei al: "Here, wie gelooft wat wij vertellen?" (d)


So o Gikimoi Awi dodoto itotiai gena o nyawa manga dorouno yapalako de yasiputuru la aku Unaka iwisigise. De nakoso magena ngone pasikelelo igogou de ngone pomadoto pomatoguwa de lo upa ka poiseka de gila-gila pawosaka, duma o moi-moi qangodu magena la paaka pokaeli, de igogou o moi-moi paaaka magena ma rabaka o Gikimoi Awi laha asa wonasidumu ngoneka. 	 Maar als u blijft kijken naar Gods wet voor vrije mensen, zult u die niet alleen goed onthouden, maar er ook naar leven en God zal u zegenen in alles wat u doet.


Ona yosihodawa, so wadedemo onaka wotemo, "O Lazarus gena wosoneka. 	 Om hen niet in onzekerheid te laten, zei Hij: "Lazarus is gestorven.


O demo magegena o Petrus ka wosibicarasi, de o Gurumi Qatetebi wowosa o bi Yahudika ma nyawa yasowo o habari qaloloha isigogigise to ona yangodu manga siningaku. 	 Terwijl Petrus nog sprak, viel de Heilige Geest op allen die naar hem luisterden.


De nakoso Ngohi totagi de nia riho masirete gena tosidailako qabolo, de Ngohi done asa tahino kali, de ngini tiningoso la Ngohi asa tiningaho ma ngale ngini dede Ngohi kagena pogoge. 	 Wanneer Ik daarmee klaar ben, kom Ik terug om u op te halen. Dan mag u voor altijd bij Mij zijn.


(Awi piricaya ma gola gena o kia naga wakokelelo o boosuka, sababu o orasi ipapasaka gena ona isihoda waasi kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka lo isilelefoka, ma ngale o Yesus bilasu o sone ma rabano wisioho kali.) 	 Want zij wisten nog niet dat er geschreven stond dat Hij uit de dood zou terugkomen.


De ona itemo moi de moika, "Hika upa paraca, duma ngone asa paundi la de magena inasidumu naguuna asa wamake de wodahe." Komagena ma ngale idadi de imaaka imatero maro o kia iqomaka isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "To Ngohi Ai baju ona imatekesikotoku la yaaka moi-moi de manga gimina de ma ngale manga sidongirabaka la yaaka o undi naguuna Ai juba wodahe." So o bi prajurit ona magena yaaka imatero maro o kia isilelefo iqomaka. 	 "We moeten het maar niet in stukken scheuren. We gaan erom loten." Dat klopte met wat in de Boeken staat geschreven: "Zij hebben mijn kleren onder elkaar verdeeld en om mijn onderkleed geloot." (A)


Ngohi kanaga totemo nanga Jou Yesus Kristus ma Baba gena o Gikimoika, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." Sababu ma ngale ngone dede ma Kristus pomarimoika, so Una Awi laha moi-moi kanaga o sorogaka gena qangodu wonahike qaboloka. 	 Aan God, de Vader van onze Here Jezus Christus, komt alle dank en eer toe. Hij heeft ons, nu wij één zijn met Jezus Christus, alle geestelijke zegen gegeven, die er in de hemel is.


Sababu Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefo itemo, "Bilasu nitebi, sababu Ngohi gena itebi." 	 Hij heeft dat Zelf gezegd: "Wees heilig, want Ik ben heilig." (A)


Ngone de ma Kristus pomarorimoika, gena pomasitero maro o tahu moi la kanaga isigoko gena yafato qaasu-asu sidago lo idadi o tahu qatetebi moi, kiaka ma rabaka qaloha so o Jou Gikimoi aku wogoge. 	 Hij houdt het hele gebouw bijeen. Wij vormen samen met Hem een heilige tempel voor God, een tempel die steeds groter wordt.


Sababu ngini gena Una winiijaka de wofangu lo qabolo. Komagena so ngini de nia rohe gena bilasu nia gogoho qaloha la ma ngale o Gikimoi niwisimulia de niwihoromati. 	 God heeft u tegen de allerhoogste prijs gekocht! Gebruik daarom ieder deel van uw lichaam om God eer te geven.


Nako o nyawa ma somoa la ngohi isisusa gena, ngohi asa ona tasidapano de totemo, "Upa ngohi nisisusa kali," sababu o bi nabo to ngohi ai roheka gena isinako ngohi manena igogou o Yesus to Una Awi nyawa masirete wileleleani. 	 Voortaan wil ik niet meer met dit soort zaken lastiggevallen worden. Want de littekens op mijn lichaam kenmerken mij als een slaaf van Christus.


Nakoso kanaga o sano o kia naga moi la yodupa yosano, de ona magena bilasu manga roka masirete to ona manga tahuka de asa mowisano. Sababu nakoso ona o nyawa manga simaka isibicara gena, itiaiwa. 	 Als zij iets willen vragen, moeten zij dat thuis aan hun man vragen. Want een vrouw hoort in de gemeente niet te spreken.


Ngohi totemo igogou, o orasi magena qaputuku done o nyawa yasinoto imaidu o dangi moika, de wimoi asa iwingaho de moili asa iwiqohaka. 	 Die nacht zullen twee mensen in één bed slapen. De een zal worden meegenomen om bij Mij te zijn. De ander zal achterblijven.


Una aku o bi kolano ona magena manga kuasa wasisa. Una aku o bi nyawa imahadoku ona magena watide. 	 en vorsten van hun troon gestoten. Maar gewone mensen zijn door Hem op een voetstuk gezet.


Tanu o demo magena aku nisigise ifoloi, sababu ma lamo gena bilasu ngini niosininga o demo kiaka o bi nabi isilelefo magena upa lo patagapi magena ma sihino to ona manga sininga masirete. 	 U moet goed onthouden dat niets van wat de profeten in de Boeken hebben gezegd, zonder de hulp van de Heilige Geest kan worden uitgelegd.


Igogou, iqomaka o Gikimoi Awi sasi ma demo gena ma ngale o Yahudika ma nyawa, so ona magenaka wotemo, "Ce! Ona gena tasimahawa yowosa la yogoge dede Ngohi." Una ona wasimahawa, sababu ona magegena Una wisigise iholu. 	 En tegen wie had God het, toen Hij onder ede verklaarde dat zij nooit de rust en vrede zouden krijgen, die Hij Zijn volk beloofd had? Natuurlijk tegen al die mensen die Hem ongehoorzaam waren.


Yanau gena upa he manga sahe yatalake maro manga peqeka, ma orasi ona isumbayang eko o Gikimoi Awi demo yosingangasu. Sababu ona magena manga jamani gena isidadi imatero de to Gikimoi, la to Una Awi mulia ma lamo gena isimane. Duma o ngopeqeka gena idadi ma ngale ka yanau manga ronga isilamoka. 	 Een man hoort niets op zijn hoofd te hebben; hij is de afdruk en de afspiegeling van God; maar de vrouw is de afspiegeling van haar man. Want de vrouw is uit de man gemaakt en niet omgekeerd.


De imatoore itemo kali, 'O bodito! O bodito! Kodo! O Babel gena o kota ilalamo de qapoputuru. Iqoqoma o baju o baro lenan qaloloha, de lo o baro qauungu de qasosawala nimasipake, de lo nimasisao o bi jojora o guraci, o paramata, de lo o mutiara. 	 'Och, grote stad!' zullen zij zeggen. 'Wat verschrikkelijk! Eerst was u gekleed in fijn linnen, purper en scharlaken en droeg u gouden sieraden, edelstenen en parels; een uur later was u al die schitterende rijkdom kwijt!'


O Yesus waakaka lo o bi moi-moi foloisi idala. De nako o bi moi-moi magena qangodu palefo, de ngohi tamalo magena idala poli, so nagala o dunia ma rabaka ma ngale o buku palelefo gena ma riho he pamataka. 	 Jezus heeft trouwens nog veel meer gedaan. Maar als dat allemaal opgeschreven werd, zou de wereld misschien wel te klein zijn voor al die boeken.


Woise o Yesus wotemo komagena, so kagena de o nyawa una magena awi sininga ipeleso, sababu una magena foloi wokaya. 	 Toen de man dat hoorde, ging hij heel verdrietig weg, want hij was erg rijk.


Ona magena o nyawa yasimoku o adati de o galepu ma bio idala de qatotubuso, duma ona masirete lo o nyawa yariwowa la o adati de o galepu magena yamote. 	 Ze doen zelf niet wat zij zeggen. Ze leggen de mensen enorme lasten op, maar steken er zelf geen vinger naar uit.


Nakoso ngini niaaturu nikaeliwa o arata, kiaka inihike o dunia manenaka, de done o sorogaka asa idadiwa o kia naga moi-moi to ngini masirete gena inihike nginika. 	 En als u de spullen van een vreemde niet goed behandelt, hoe zullen we dan onze spullen aan u toevertrouwen?


O Jou Awi kuasa igoge dede onaka, sidago o bi nyawa yadala yopiricaya de manga sininga yahike la o Jou wapareta. 	 En de Here werkte machtig met hen mee, zodat veel van die mensen ook in Hem gingen geloven en zich tot Hem bekeerden.


De lo ma ngale o nyawa isosoneka yasioho kali, o Musa awi lefo ma rabaka wosikelelo itiai o nyawa asa ioho kali. Ena gena, o jarita ma ngale o ngangaru de o uku ma sora duma o ngangaru magena qaukuwa. Ma orasi magegena o Jou Gikimoi Una magena wipeto 'o Abraham awi Gikimoi, o Ishak awi Gikimoi, de lo o Yakub awi Gikimoi.' 	 Dat de doden weer levend worden, staat overigens duidelijk in de boeken van Mozes. Als hij vertelt hoe hij God in die brandende braamstruik zag, spreekt hij over 'de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob'.


Duma ka o orasi moi ma deka de nimatodoka gena to ngini nia kaya gena qangodu isisaka de niamake kawa.' O nyawa o deruka wopopareta, o deruku ipapane, o deruka imomanara de lo o deruka ma nyawa manga barang isiiija ona yangodu de o Babel gena ma soa ma gakuka kagena imaokoye, 	 Ook alle reders, stuurlui en matrozen, allen die op zee hun kost verdienen, stonden vanuit de verte te kijken naar de rook die uit de brandende stad opsteeg.


Duma o Yesus Awi dodoto yoiseka, de o nyawa Una wimomote yadadala imatekebicaraka itemo, "Icala! Awi dodoto manena ma ngale gena foloisi qatubuso. Nagoona moi o dodoto qatotubuso maro komagena yaaku yosigise. Igogou, o nyawa nagoona bato yaakuwa yosigise bai!" 	 Veel van Zijn volgelingen hadden moeite met deze woorden. "Wat is Hij hard", zeiden zij. "Wie kan dit nu begrijpen?"


de lo ngini ningoduka asa o kuasa tinihike la aku o toka niodusu." 	 Zij zouden macht krijgen boze geesten weg te jagen.


Ngaroko komagena, duma upa sidago ngini nia sininga ma rabaka nitemo, "Nako o Yahudika ma nyawa o Gikimoi wahoholuka gena, ngohi manena foloisi tolamo." Sababu bilasu nimasininga kasi, upa ma ngale ngini, duma ma ngeko Yahudika ma nyawa ona iqomaka so aku Una Awi laha gena ngini lo niamake. So upa ma umaka de o ngutu isioho, duma ma ngutuka asa o uma ioho. 	 Nu moet u vooral niet neerkijken op de takken, die weggebroken zijn. Verbeeld u maar niets! U bent maar een tak en niet de wortel, die alle takken draagt.


De o Yesus wotemo, "We! Magena Ai manarawa, sababu itide la o warisi tosiaturu ngonaka gena, Ngohi isowo." 	 Jezus antwoordde: "Beste man, hoe komt u erbij dat Ik rechter over u wil zijn? Met erfeniskwesties houd Ik Mij niet bezig."


Muna magena morohe so he yadangade mopuo, de ami poko qasiri so moari momatotoore. 	 Zij was zwanger en gilde van pijn omdat de geboorte van haar kind begonnen was.


Ilangino, o Sabat ma wangeka, de o imamka ma bi sahe de lo o bi Farisika ma nyawa yotagi imakangaho o Pilatuska, 	 De eerste dag van het Paasfeest was voorbij. De leidende priesters en de Farizeeërs gingen naar Pilatus en zeiden:


Komagena so nakoso o nyawa yaaka komagena, de ngini upa lo ona niadodiao. 	 Ga zelfs niet met zulke mensen om.


Ma orasi Ngohi isioho kali gena, done ngini asa nianako, Ngohi Ai Baba Awi rabaka, de komagena ngini to Ngohi Ai rabaka, de Ngohi lo to ngini nia rabaka. 	 Op die dag zult u begrijpen dat Ik in mijn Vader ben, dat u in Mij bent en Ik in u.


De ipasaka, Una womasimane Awi nyawa wimomote o bolu moi gena yaratu motoha ifoloika. Ona gena ngaroko yamuruo naga isoneka, duma o orasi manena naga ona ma binuka ka iohosi. 	 Later is Hij gezien door 500 broeders tegelijk. Hoewel enkelen van hen al gestorven zijn, leven de meesten nog.


De komagena lo o Gikimoi asa o malaikat moi waasi onaka wotemo komanena, "Nomatamiye to Ngohi Ai girinaka la Ai horomati namake sidago Ani lawangi taaka la yahino de nisigise ka ka Ngonaka." Duma Awi demo magena wotemo cawali ka ma Ngopaka. 	 Heeft God ooit tegen een engel gezegd, zoals tegen Zijn Zoon: "Ga hier naast Mij op de ereplaats zitten, totdat Ik al Uw vijanden aan Uw macht heb onderworpen"? (f)


Sababu o Gikimoi Awi pareta gena nakoso o nyawa kagena ma rabaka, de ona magena asa upa de manga demo bato, duma kanaga de manga kuasa o Gikimoino. 	 Want waar God werkt, is het niet een kwestie van woorden, maar van kracht.


Nagala ai demo iqoqomaka gena o nyawa ma somoa yaholu, so yotemo nginika, "O nyawa moi womasigocoho cawali awi piricaya o Jou Yesuska, de o nyawa moili asa womasigocoho cawali o loha waaka o nyawaka." Duma ngohi asa totemo, "Sababu ngini nia loha o nyawaka ihiwa, so ngini lo akuwa nisikelelo nia piricaya magena ngohika. Duma ngohi gena o loha taaka o nyawaka, so komagena lo ai piricaya aku tinisikelelo nginika. 	 Iemand zou kunnen zeggen: "Och, het hangt er maar van af hoe je het bekijkt. De één legt de nadruk op het geloof, de ander op de daden." Wel, als dat zo is, hoe kunt u mij dan uw geloof laten zien, als dat niet uit uw daden blijkt? Ik zal u mijn geloof laten zien uit wat ik doe.


O Yudas una magena to ngone nanga dodiao moi, sababu una lo iwihirika la wonamote pomanara dede ngone." 	 Hij was één van ons en had dezelfde opdracht als wij.


De o ngopeqeka la kanaga o sumbayang ma rabaka eko o Gikimoi Awi demo yosingongangasu gena, nakoso manga sahe lo yatalake yoholuka, de ona magena manga sahe gena ma roka asa wisiceke. Sababu nanga adati de nanga galepu gena itemo o ngopeqeka la kanaga manga sahe yatalake iholu, gena itiaiwa, koloko maro o ngopeqeka moi ami sahe ma hutu gena yakuluka. 	 Maar als een vrouw bidt of namens God spreekt met onbedekt hoofd, is dat een schande voor haar man. Dan staat zij gelijk aan een vrouw die kaalgeschoren is.


So kagena de Una wotemo onaka, "Ngohi manena igogou o Nyawa ma Duhutu de ngini gena o oho ma duhutu magena asa niamakewa, ka cawali nagoona la to Ngohi Ai rohe de ngini asa niaoqo. 	 "Ik zeg het nog eens", zei Jezus. "Als u mijn vlees niet eet en mijn bloed niet drinkt, is er geen leven in u.


(Manga dupa komagena sababu o Atena ma nyawa de o bi nyawa ma somoa igogoge o orasi isigeto-geto kagena foloi yodupa isigise de isibicara o kia naga moi nakoso qamomuane.) 	 De Atheners en de vreemdelingen in de stad hadden alle tijd om naar de nieuwste ideeën te luisteren en daarover verder te praten.


So komagena Una woise de onaka wotemo, "Ngaroko una wopanyake, duma upa sidago de awi panyake magena una wosone. Hiwa! Komagena idadi ma ngale o Gikimoi Awi mulia wosimane o nyawaka, so de magena asa yanako Ngohi manena to Una Awi Ngopa lo aku de Ai muliaka." 	 Toen Jezus dit hoorde, zei Hij: "Hij zal niet sterven. Deze ziekte is tot eer van God. Hierdoor zal de Zoon Zijn grootheid en macht bewijzen."


Kagena de Una wosango wotemo, "He! Ngini manena ningodu niabacaka, duma niawosaka ma ngale o kia ma Kolano Daud asa waaka qaboloka. So ma orasi o Daud de awi nyawa imomote manga ino ihiwa so yasapika, 	 Maar Jezus antwoordde: "Hebt u niet gelezen wat koning David deed, toen hij en zijn vrienden honger kregen?


Kagena de Una wotemo wopipilo kawa, "Ngohi manena tahino kanena o duniaka, la ma ngale Ngohi aku o nyawa tahiri, so ona kanaga de manga dupa yopipiricaya gena asa tatinga de o nyawa ihoholu ipiricaya manga sidongirabano. Komagena la ona yananakowa asa aku yanako imatero maro ona yopipilo asa aku imasigelelo kali, de ona ifufuma de itemo yanakoka ona magena asa ka imaketero de yopipilo." 	 Jezus zei: "Ik ben tot een oordeel in deze wereld gekomen. Wie geestelijk blind zijn, zullen zien. Maar wie menen geestelijk inzicht te hebben, zullen blind worden."


So kanaga o Yahudika ma nyawa wihiri o nyawa moi awi ronga o Aleksander la ma ngale una wotagali wabicara ona yadadala manga simaka. So o Aleksander o nyawa yadadala magena wapomaka, de tanu una masirete asa wasinako itiai onaka. 	 De Joden schoven een zekere Alexander naar voren. Zij vonden dat hij maar eens wat moest zeggen. Hij hief zijn hand op en wilde zijn standpunt verdedigen.


De lo ma ngale ngone o Jou Yesus powipiricayaka so Una waaka sidago lo ngone aku panako igogou idodooha o Gikimoi Awi laha ma lamo ngoneka. De ngone gena asa nanga sininga qanali, sababu pongongano igogou dede o Gikimoi done pogoge Awi nita ma rabaka. 	 Hij heeft ons dit bevoorrechte leven binnengeleid, waar wij vol verwachting uitkijken naar alle grootse dingen die Hij voor ons heeft klaarliggen.


De onaka done asa idadi maro o kia isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka. Ena gena, o nyawa nagoona la kanaga Ngohi ipiricaya, ona magena kanaga manga sininga ma rabaka lo de o ake ma jobubu. So nogena o jobubuno asa o ake iuhi imatotoguwa de aku o oho ka sidutu ikakali yamake." 	 "Als u dorst hebt, kom dan bij Mij om te drinken. Er staat geschreven dat stromen van levend water uit uw binnenste zullen komen als u in Mij gelooft."


Waaka qabolo, de woliho de wotemo awi tuangika, 'Baba, ani sulo qangodu gena taaka qaboloka, duma ani tahu ma rabaka iwedo waasi.' 	 Maar toen die er waren, bleek er nog plaats over te zijn.


De ona unaka itemo, "O Betlehem ma kotaka kanena o Yudea ma daeraka, sababu o kia iqomaka o Jou wotemo maro ma nabi Mikha wosilelefo qaboloka, ena gena, 	 "In Bethlehem", antwoordden zij. "In Judea. Want de profeet Micha heeft geschreven:


Nako nimasidodiahi gena, hika tosiade-ade. Nakoso o oqo ilalamo o seri ma tahuka, de ngini nianako igogou ka qaloha la o seri ma ino magena paoqo, so kagena nitagi la nioqo. Kagena done o nyawa moi, awi piricaya qaceke, una magena kanaga winikelelo so una lo wobarani o ino magena waoqo. 	 Misschien denkt u dat het geen kwaad kan in de tempel van een zogenaamde god te eten, maar als iemand met een zwakker geweten dat ziet, kan hij daardoor in moeilijkheden komen. Misschien gaat hij dan ook dat voedsel eten, terwijl hij steeds het gevoel houdt te zondigen.


De una wogiise o Yesus o Nazaret ma nyawa nogena wakahino, de una womatoore, "Ya, Yesus! O Daud awi ngopa de awi dano moiku, kodo! Noigalusiri ngohi!" 	 Langs de weg zat een blinde bedelaar, Bartimeüs. Zodra deze hoorde dat Jezus van Nazareth eraan kwam, begon hij te schreeuwen: "Jezus, Zoon van David, heb medelijden met mij!"


Gila-gila ona manga soma yodongosaka, so asa itagi Una iwimoteka. 	 Zij lieten meteen hun netten liggen en gingen met Hem mee.


Qabolo de o Yesus wotemo o ade-ade ngai sinotoli, "O nyawa moi lo pamakewa o baju qamomanalo de asa isitapa de o baro qamomuane. Sababu ma dadapa qamomuane magena isilia sidago o baju qamomanalo magena itola so yaraca foloi ilamo. 	 Wie verstelt nu een oude jas met een lap nieuwe stof? Die lap zou immers krimpen en de jas stuktrekken. De scheur zou er alleen maar groter door worden!


Komagena so o Yohanes awi nyawa wimomote yahino unaka, de itemo, "Baba Guru, o nyawa Una magena iqoqomaka, kanaga o Yordan ma Selera ma sonongaka de ngona nowitideka ma ngale nomisingangasu ngomika, Una gena o orasi manena asa o nyawa waosi. Ce! O nyawa yadadala ngona inidongosa de asa yangodu ikahikaka Unaka." 	 Zij kwamen naar Johannes toe en zeiden tegen hem: "Meester, er is nog iemand die doopt en iedereen gaat naar hem toe. Het is de man die u aan de overkant van de Jordaan hebt ontmoet. U zei dat Hij de Christus is."


So o Paulus awi sosango ma demo wosibicara komagena, de o Festus widotoore, "Pei! Paulus, ani cawaro he ifoloi poli, so nositogosaka bai!" 	 Terwijl Paulus met zijn verdediging bezig was, riep Festus ineens: "Het is u in uw hoofd geslagen, Paulus! Al dat gestudeer heeft u gek gemaakt!"


Ngohi ai sumbayang ma rabaka, nakoso o moi-moi ma ngale ngini gena, ai siningaka asa de ma nalika. 	 Als ik voor u bid, is mijn hart vol vreugde over de geweldige medewerking die u hebt gegeven aan het bekendmaken van het goede nieuws, vanaf de dag dat u het voor het eerst hoorde tot nu toe.


So qabolo de o Yesus wotemo kali onaka, "We! Ngini nisidodoguwa o ade-ade magena. Nako komagena, de ngini nisidodoguwa o ade-ade ma somoali. So o ade-ade magena ma ngale komanena: 	 Dus jullie begrijpen de gelijkenis niet? Hoe zullen jullie dan mijn andere verhalen begrijpen?


So o Yesus wotemo, "Ai dodiao, hika ani ngale, o kia naga so nahino nonena gena, ka naaka bai!" Kagena de o nyawa yadadala, de o Yudas imakokangaho magena, iwidagi de o Yesus iwitago de wipiliku. 	 Jezus zei: "Vriend, wat kom je doen?" De mannen kwamen dichterbij en grepen Jezus vast.


He! Ngini nikakaya de o pipi niodesere, kanaga to ngohi ai demo moi ma ngale nginika. Orasi manena ngini bilasu niari de nidodora. Sababu o sangisara asa nidahe nginika. 	 De rijke mensen onder u kunnen beter in huilen uitbarsten en jammeren over de ellende die hun te wachten staat.


Kagena de o Yesus wosango wotemo, "Iya, nako ngona masirete aku nopiricaya! Qangodu asa o Gikimoi waaka, hitilahi ngona nowipiricaya." 	 "Als U kunt?" vroeg Jezus. "Voor wie gelooft, is alles mogelijk."


De kanaga lo awi edekati ma dorou moi tanu waaka o Gikimoi Awi Tahuka. Duma una waaka waasi, de ngomi miwitagoka. ((To ngomi mia dupa miamote to ngomi mia bobita masirete la una asa miwihakim. 	 Toen hij ook nog probeerde de tempel te ontwijden, hebben wij hem gevangen genomen. Wij wilden hem volgens onze wet veroordelen.


So Una de Awi gia o bi ngopa magena wasipaqa manga sabiku, so wogolo tanu o Gikimoi Awi laha wasicatu onaka. Qabolo de Una kagena de wotagi so womajoboka. 	 Hij legde Zijn handen op hun hoofdjes en zegende hen voordat Hij verder ging.


Duma ngohi totemo onaka idadiwa, sababu ngomi o Kaisar Roma ma bobareta gena mia biasa bilasu o nyawa moi de kiaka o nyawa yokokalaki ona magena imatekerisima kasi la ma ngale manga galaki magena una wasinako itiai, qaboloka de asa aku wifanggali. 	 Ik wees hen erop dat het bij ons, Romeinen, niet de gewoonte is iemand te veroordelen omdat anderen dat vragen. Hij moet eerst de kans krijgen zich tegenover zijn aanklagers te verdedigen.


De Una wotemo onaka, "Nimajaga de nisumbayang la upa o babajaku nitura. Ngaroko nia siningaka igogou imode, duma nia rohe qamomoqoka." 	 Wees toch op je hoede en bid. Anders zal de verleiding je te sterk worden. De geest is gewillig, maar het lichaam is zwak."


De kanaga o ngopeqeka moi muna magena o Kanaan ma daerano, so ngaroko o Yahudika ma nyawa misowo. Muna magena mahika Unaka, de momatoore, "Ya Jou, o Daud awi ngopa de awi dano moiku, kodo! Noigalusiri ngohi. To ngohi ai ngopa moi o toka mingosa so mitogosaka." 	 Een Kananese vrouw, die daar woonde, kwam naar Hem toe en zei smekend: "Here, Zoon van David, heb medelijden met mij. Mijn dochter is in de macht van een boze geest."


Sababu ma Kristus gena ngone nanga dorouno wonasisalamatika de posiade-ade Una o gogobu nanga sahe de ngone gena Awi rohe, so maro Una gena ngone wonapareta komagena lo asa o roka de ma peqeka. Sababu una kanaga ma peqeka womipareta, imatero maro o rohe so o sahe gena o rohe yapareta. 	 De man leidt zijn vrouw, zoals Christus Zijn Gemeente leidt; Hij gaf Zijn leven om haar te redden!


Bilasu ngona nanako done ma orasi o dunia ma dodoguka o nyawa o bi dorou moi-moi yaaaka gena foloisi yadala so magena yasisusa o bi nyawa ma somoa o manara itotiai yaaka. 	 Je moet weten dat het in de laatste dagen voor de christenen erg moeilijk zal worden.


la o nyawa maro ona magegena ngini asa niasigise qaloha, de komagena lo o nyawa moi-moi la kanaga imanara qatubuso o Jou Awi manara ma rabaka. 	 Ik wil graag dat u zich door hen laat leiden en door allen die zich voor u inspannen.


De o ake magena ma dateka kanaga o nyawa wopopanyake moi, una magena kagena wogogoge awi orasi ma deka o taungu moruwange de tupaangeka. 	 Er lag ook een man die al 38 jaar ziek was.


La de o Yesus woise, de ka wotemo o Yairuska, "Upa ani sininga itura, de nopiricaya bato." 	 Jezus hoorde het en zei tegen Jaïrus: "Wees niet ongerust, vertrouw maar op Mij."


Ma orasi o Efesuska wahino de wowosa o puji ma tahuka, de una lo wobarani wodoto. So kagena ongo Priskila de o Akwila asa awi dodoto yoiseka, de una iwingoso de iwingaho manga tahuka la iwidoto foloi itiai o kia o Gikimoi wodupa paaka. 	 Hij sprak vol vuur over Jezus en de dingen die hij zei, waren juist. Maar hij kwam niet verder dan de doop van Johannes. In de synagoge nam hij vrijmoedig het woord. Priscilla en Aquila hoorden hem. Zij namen hem mee naar huis en legden hem uit wat er allemaal met Jezus was gebeurd en wat dat betekende.


O kota magena asa isisaka so poise kawa o musik ma ili o kecapi, o bangseli, de o trompet, de lo o nyanyi ma ili de ma lugo lo paise kawa. De pamake kawa o gia ma jojobo moi-moi eko lo o gandum yotututu. 	 Er zal geen muziek meer gehoord worden, ook niet van harp, fluit of bazuin. Er zullen geen ambachtslui meer werken en geen molen zal meer draaien.


Kagena de o Yahudika ma nyawa magena itemo Unaka, "Ilaha! Nakoso komagena, de igogou Ngona magena nikokitoka. O Abraham una wosone de o Gikimoi Awi nabi-nabi yangodu lo isone. De idodooha so Ngona kanena nomisingangasu notemo, nakoso o nyawa nisigise Ngona de ona asa isonewa. 	 "Nu weten wij zeker dat U bezeten bent", zeiden de Joden. "Abraham en de profeten zijn allemaal gestorven en U beweert dat ieder die doet wat U zegt, niet zal sterven.


De kagena de o Yesus wosibicara onaka wotemo, "Awalele! O roti magena o sorogano so upa nitemo o Musano, duma magena igogou o Gikimoi iqoqomaka o Musaka wihike o roti itotiai o sorogano, Una magena wotemo asa winihike nginika. 	 Jezus zei: "Dat brood uit de hemel hebben zij niet van Mozes gekregen, maar van mijn Vader.


De ona bilasu o nyawa ma somoa moi lo upa yasibicara qatorou de upa lo imakangamo. Duma ona bilasu de manga sabari ilamo la o bi nyawa yadodara de lo bilasu o orasi isigeto-geto manga sininga qamuuqu o bi nyawaka. 	 Zij mogen van niemand kwaadspreken en geen ruzie zoeken, maar moeten voor iedereen vriendelijk en mild zijn.


Ma dongoho magena o Yahudika ma nyawa o Gikimoika wisusuba, ona magena o bi doku o dunia ma ngoguno kagena o Yerusalemka imasidodogu. 	 In die dagen waren er in Jeruzalem vele gelovige Joden uit alle landen van de wereld.


He! O kia naga niakokelelo gena hika ngini niamalo. Nakoso kanaga o nyawa itemo ona gena igogou ma Kristus Awi nyawa, de ona bilasu yosininga ngomi lo ma Kristus Awi nyawa imatero maro ona. 	 U kijkt naar de buitenkant van de dingen. Als iemand meent Christus te kennen, laat hij dan beseffen dat dit zeker ook voor mij geldt.


Igogou, o nyawa la kanaga de manga cocatu o Gikimoino so aku Awi demo isingangasu, ona magena ibicara eko isibobicara imatogu gena yaaku yapareta, mote to ona manga dupa masirete. 	 Wie woorden van God doorgeven, kunnen daar best even mee wachten tot een geschikt moment. God wil geen wanorde, maar vrede en harmonie in alle gemeenten.


Ona yoise o trompet ma ili de ma kuguru foloi ilamo de lo o ili moi yoise yadedemo onaka. Awadede! Ma orasi o ili magena yoise, de ona gena foloisi yamodo imasidotirineku, so itemo o ili magenaka, "Kodo! Upa he ngomika nomidedemo." 	 U hebt ook geen luid trompetgeschal gehoord of de donderende stem van God. De Israëlieten werden daar zo bang van dat zij God vroegen niets meer tegen hen te zeggen. (B)


Ai dodiao tinidododara, to ngohi ai lefo manena upa nitemo ngini tinisimaqe, duma ma ngale tinisitiari de tinidoto ngini maro ai ngopa-ngopa masirete. 	 Ik schrijf dit niet om u een gevoel van schaamte te geven, maar om u, mijn beste vrienden, terecht te wijzen.


Qabolo de o Yesus de o Gurumi Qatetebi magena ma kuasa wipareta so woliho wahika o Galilea ma tonaka. O Galilea ma sigilolino o habari ma ngale Una gena o bi nyawa yogiise de yanako. 	 Jezus ging terug naar Galilea, vol van de kracht van de Heilige Geest.


Mutuwade upa niawosa o kia naga kangano manena ngini tinisingongangasuka, Ngohi gena ma cunusi de ngini tinidongosa de asa tahino kali nginika. Nakoso ngini igogou Ngohi nidodaraka, gena ngini bilasu ninali Ngohi totagi toliho Ai Babaka, sababu igogou nakoso Ngohi de Ai Baba gena, Una foloisi wolamo. 	 U hebt Mij horen zeggen dat Ik wegga en weer terugkom. Als u werkelijk van Mij hield, zou u blij zijn dat Ik naar de Vader ga, want de Vader is groter dan Ik.


Duma Una o Gikimoi Awi leleani wokokaeli de Awi sininga itotiai, ngaroko Una magena ngini niwiholu de o Pilatus niwigegego, la wipalako o nyawa wototooma moi de una iwisidoa nginika, 	 U hebt Hem afgewezen, zelfs toen Pilatus vond dat Hij vrijgelaten moest worden.


Ngohi togolo tanu o Jou Awi laha ifoloi wodogo o nyawa yangoduka kekiaka to ona manga dodara nanga Jou Yesus Kristuska gena qamatawa. Ngohi Paulus O Roma ma kotaka 	 Allen die een blijvende liefde voor onze Here Jezus Christus hebben, wens ik de genade van God toe.


'He! Ngini o Betlehemka ma nyawa, ngini nigoge gena o Yehuda ma daera ma rabaka gena, o Yehudaka manga roriri manga goginano ma rabaka upa lo itemo to ngini nia doku qaceke de o kota qangodu o daera magena ma sigilolika. Sababu nogena nginino done asa o roriri moi wisibuo la aku watuda de wapalihara to Ngohi Ai nyawa gena o Israelka ma bi nyawa.' " 	 'Bethlehem in Efratha, u bent één van de kleinste steden in Juda, maar toch zult u de geboorteplaats zijn van onze Koning, die mijn volk zal leiden."


De lo maro o baba moi awi dailako qaloha awi tahu ma rabaka, komagena bilasu awi ngopa-ngopa wadoto la ona wisigise de wihoromati manga baba. 	 Hij moet een goede man en vader zijn, die zijn kinderen aankan.


De lo ngini bilasu o moi-moi qangodu niaaaka gena upa nimote o dorou moi-moi igoge nia sininga ma rabaka, ma ngale o dorou moi lo upa niaaka. Duma nimote la niaaaka gena maro o kia o Gikimoi wodudupa, la ngini lo imatero de asa ka o sone ma rabano nisioho kali. De o moi-moi nia sininga ma rabaka la niaaaka gena, qangodu nisimaha de nisidailako ma ngale o moi-moi itotiai magena niaaka. 	 Stel geen enkel deel van uw lichaam ter beschikking van de zonde, als iets waarmee slechte dingen worden gedaan. Nee, stel uzelf ter beschikking van God, omdat u met Christus gestorven bent, om nu met Hem te leven. U bent immers dood geweest en weer levend geworden.


"Wewe, Baba! Nagala Ngona manena o nabi moi, sababu ma ngale to ngohi ai moi-moi gena qangodu aku nanako itiai. 	 "Here", zei de vrouw tegen Hem. "U moet een profeet zijn!


Manga piricaya magena ona isipongo, sababu ona magena ngaroko manga giliri o Gikimoino yodupa yamake, duma ona ifoloisi yodupa manga giliri gena aku yamake o nyawano. 	 Zij vonden het belangrijker wat de mensen van hen zeiden, dan wat God van hen dacht.


Komagena bilasu o nyawa ipipiricaya o moi-moi qaloloha yaaka, sababu de o Gikimoi Awi laha o nyawaka so wisulo o Yesus Kristus wouti o duniaku ma ngale o Gikimoi Awi edekati la o bi nyawa yangodu aku wasisalamati. 	 De genade van God is bekend geworden, waardoor voor alle mensen eeuwige redding mogelijk werd.


So Una wasibicara komagena qabolo, de Una o sorogaye witide Awi rasul-rasul manga goginano ma rabaka, gena o lobi-lobi wisaoka so ona he wikelelo kawa. 	 Nadat Hij dit gezegd had, zagen zij hoe Hij omhoog ging in de lucht tot een wolk hem aan het gezicht onttrok.


Mutuwade o Gikimoi asa wotemo o Abraham awi sininga gena itiai Unaka. 	 Daarom verklaarde God hem rechtvaardig.


Ngaroko o saksi yadala yahino yodedemo to ona manga gulai de manga damato ma ngale Unaka, duma o sala moi lo yamakewa. Ma dodoguka de o saksi yasinoto imaoko de isibicara to ona manga damato, 	 En die getuigenissen waren niet met elkaar in overeenstemming.


De lo nakoso ngini nisumbayang gena, upa nia demo nisidadu-dadu, maro o nyawa ona magena o Gikimoi wipipiricayawa. Ona itemo, nakoso manga demo ikuru, de asa manga gogolo gena isiganapu. 	 Als u bidt, doe dat dan niet langdradig en met zinloze woorden, zoals de andere volken doen. Want die denken dat hun gebeden worden verhoord als zij veel woorden gebruiken.


Duma komagena ngini niholu niaaka. Ce! Ngini de nia dodiao nipipiricaya nimatekekalaki kagena o hakim ma somoa manga simaka. 	 Blijkbaar niet, want de ene gelovige brengt de andere voor het gerecht, voor ongelovige rechters nog wel!


Komagena so ma ngale ngohi de ai dodiao misihohabari gena, ngini bilasu nia sininga ma rabaka nitemo ngomi cawali ma Kristus Awi leleani, sababu o Gikimoi womipiricaya ngomika so o habari qaloloha gena womihike ngomika ma ngale mitagi misihabari. 	 U moet ons zien als dienstknechten van Christus, als beheerders van Gods geheimen.


So ngone panako itiai ona yasimahawa yowosa la yogoge dede Una, sababu ona magena iholu iwipiricaya Unaka. 	 En waarom konden zij die rust en vrede niet krijgen? Omdat zij Hem niet wilden vertrouwen.


Manga sidongirabano o guru agama moi wahino o Yesuska, de ma ngale Una iwisabatolo de o sosano moili, de wotemo, 	 Eén van hen, een godsdienstleraar, nam het woord. "Meester, wat is het belangrijkste gebod in de wet van Mozes?"


Magena imatero de iqomaka o kia o Daud walefoka gena, ma ngale nyawa ngaroko kanaga o bobita o Gikimoino yaakawa, duma o Gikimoi gena waaka ona manga sininga itiai so asa yosanangika. O Daud wotemo, 	 David zei toch ook dat u gelukkig bent als God u vrijspreekt zonder dat u er iets voor hebt gedaan.


De ngini nitagi upa lo ma ngale o nyawa o baju qaloloha womasitibaku la niwikelelo bai! O nyawa la kanaga de manga baju qaloloha de lo manga oho ikakaya, ona magena bilasu o kolano manga bi kadato ma rabaka. 	 Had hij dure kleren aan? Nee! Mensen met dure kleren en een luxe leven moet u in een paleis zoeken, niet in de woestijn.


Bilasu paaka komagena, sababu ngone podamaha de pongongano done asa ifoloi posanangi, ma orasi nanga Gikimoi Wilalamo Una magena to ngone nanga Salamati o Yesus Kristus asa wouti kali o duniaku, maro o kolano moi de Awi kuasaka. 	 Wij moeten vol verwachting uitkijken naar de tijd dat wij Zijn heerlijkheid zullen zien; de heerlijkheid van onze grote God en Redder, Jezus Christus.


Kagena de muna mododora de lo o Yahudika ma nyawa imisidoduuru lo yododora gena, Una wakelelo de asa Awi sininga ipeleso de lo foloi qasiri. 	 Toen Jezus haar en de Joden die met haar waren meegekomen, zag huilen, greep het verdriet Hem aan.


So kagena de o Yerusalemka ngohi totagi de taakaka. Ena gena, de o imam ma bi saheka o surati kuasa togolo so ona ihike ma rabaka ma demo gena o nyawa ipipiricaya tatago la o buika tasingosa. Komagena lo ma orasi o bi nyawa ipipiricaya yatooma de ngohi lo todupa tomasimote. 	 Met toestemming van de hoofdpriesters heb ik in Jeruzalem vele van Zijn volgelingen gevangen gezet. En als tegen hen de doodstraf werd geëist, stemde ik daar altijd mee in.


Duma Una wapoma, la ona upa lo isihabari o hali magegena bai nagoonaka bato. De wosulo onaka, la muna o ino imihike la mooqo. 	 Zij waren er helemaal ondersteboven van. Jezus drukte hen op het hart niemand te vertellen wat er was gebeurd. Voor Hij wegging, zei Hij dat ze het meisje iets te eten moesten geven.


So qabolo de ona asa itemo kali una iqoqoma wopipiloka, "So ngona gena idodooha. Sababu ma ngale to ngona ani lako, so ani sininga ma gaalu Unaka gena idodooha." So iqoqomaka wopipilo magena wotemo, "Nako to ngohi ai siningaka gena, totemo Una magena o Gikimoi Awi nabi moi." 	 Zij vroegen de man die vroeger blind was: "En u? Wat zegt u van Hem? Per slot van rekening waren het uw ogen die Hij genas." "Hij is een profeet", antwoordde de man.


Kagena de Una wotemo onaka, "Qadoohaso ngini nisari Ngohi. Kiaso ngini asa nianakowa Ngohi bilasu togoge Ai Baba Awi tahuka." 	 "Dat hoefde toch niet?" antwoordde Hij. "Wist u niet dat Ik bezig moet zijn met de dingen van mijn Vader?"


So hika ngone lo porarame de nanga nalika. Komagena so ngone bilasu o dorou iqoqoma gena paaka kawa de lo nanga sininga ibolowo de itiai, maro o ragi papake kawa de ka o bokol qamomuane de iraragiwa gena paoqo. 	 Laten wij dat dan ook blijven vieren, niet met oud gist of met gist van kwaad en schande, maar met het ongegiste brood van zuiverheid en waarheid.


De o demo de o dodoto tosihohabarika magena ngohi tosibicara, upa de ai demo icocawaro so tinibaja, duma ma orasi o habari qaloloha ngohi tinisihabari gena itotiai nginika de o Gurumi Qatetebi ma kuasa la aku ngini tinisikelelo. 	 De woorden waarmee ik u over Jezus Christus vertelde, waren niet scherp en overtuigend. Maar u ervoer dat het uit mijn hart kwam en God liet er kracht van uitgaan.


Qabolo de o Andreas ma ria o Simon wingaho itagi o Yesuska. So kagena ona de o Yesus imakamake, de Una wotemo o Simonka, "Ngohi ngona toninakoka, ngona gena o Simon o Yohanes awi ngopa. De o orasi manena Ngohi asa o ronga moili tonihike so tonisironga lo o Kefas." (O Kefas gena ma ngale o teto ilalamo de nakoso isiyoyunanika gena, o Petrus.) 	 Hij ontmoette zijn broer Simon en zei tegen hem: "Wij hebben de Christus gevonden."


Sababu ngini gena ngaroko kanaga nia guru de ma cala-cala la inidoto ma Kristus niwimote, duma ka cawali ngohi tomatengo todadi maro to ngini nia baba. Gena ma orasi ngohi toqomaka, o habari qaloloha tinisihabari so ngini o Yesus Kristus niwipiricayaka. Komagena so ngohi tinidododara ngini maro ai ngopa-ngopa masirete. 	 Want al zijn er duizenden die u in Christus verder opvoeden, u hebt niet veel vaders. Ik ben uw geestelijke vader. Ik heb u het leven met Jezus Christus binnengeleid.


Kagena de Una womaoko de wotemo munaka, "Kangano manena o roriri kanena yahino ngona inikokalaki gena ona kiaka. Kanaga o nyawa moi lo pamakewa gena wotemo bilasu ngona nitooma." 	 Hij stond op en vroeg: "Waar is iedereen? Heeft niemand u veroordeeld?"


Kagena ma Imam Wilalamo awi tahuka, o imamka ma bi sahe de o Mahkamah Agama yangodu o Yesus iwitailako de isisari ma ngeko la wisisala, sidago Una bilasu wisosone. 	 De leidende priesters en de andere leden van de Hoge Raad zochten getuigen om Jezus ter dood te kunnen veroordelen. Maar zij vonden alleen mensen die een vals getuigenis wilden afleggen.


Kagena asa idadi ona gena Una iwikelelo de ona iwisuba Unaka. Duma manga sidongirabaka yamuruo naga manga siningaka isitatapu waasi. 	 Toen zij Hem daar zagen, vielen zij voor Hem neer. Maar sommigen wisten niet wat zij ervan moesten denken.


De lo niwisingangasu o Arkhipuska nitemo, "Ani manara iqomaka o Jou wositatapu la ngona naaka gena, bilasu nosibolo de nositiai qabolo kasi." 	 Zeg tegen Archippus: "Zorg dat u de taak die de Here u heeft gegeven, goed uitvoert."


De o Yesus wotemo, "Hiwa! Upa ka ma para tumudingi. Ngaroko una o dorou waaka ngonaka wosipara de ma ratu-ratu, duma una gena ngona bilasu nowisiapongu. 	 "Nee", antwoordde Jezus, "70 keer zeven keer!"


Magena de kanaga ona o Farisika ma nyawa yamuruo naga ibicara itemo, "Ce! Magena ka ka Ngona Ani demo masirete. So Ani demo gena iterowa bai!" 	 "Daar zegt U nogal wat", merkten de Farizeeërs op. "Er is geen enkel bewijs dat U de waarheid spreekt."


O wange moika, de o Yohanes wooosi awi nyawa wimomote yamuruo naga de lo o Yahudika ma nyawa moi imatekesikoholu ma ngale o Yahudika ma nyawa manga adati de manga galepu, gena idodooha bilasu yatiodo kasi de asa manga sininga qatebi o Gikimoi Awi simaka. 	 Op een dag hadden de discipelen van Johannes met een Jood meningsverschil over de vraag hoe het kwaad kan worden afgewassen.


Sababu o Gikimoi Awi simaka bai pomasuna de pomasunawa gena, qadoohawa. Duma Una wanako itiai cawali nanga sigogise to Una Awi sulo moi-moi gena kanaga ngoneka. 	 Want het al of niet besneden zijn heeft niets te betekenen. Waar het om gaat, is of u doet wat God wil.


Hika ngini nimasininga ma orasi o Gikimoi wijaji o Abrahamka, de Una wotemo, "O taungu ma simaka de ma orasi maro komanena, de igogou done Ngohi asa tokahino kali. De o orasi magena ani peqeka ongo Sara done o ngopa yanau moi mamake." 	 God had Abraham namelijk beloofd: "Volgend jaar kom Ik terug en dan zal Sara een zoon krijgen." (a)


So cawali isango itemo, "Ngomi mianakowa o haku magena kiano una wamake." So kagena de o Yesus wotemo onaka, "Nako komagena, Ngohi lo toholu todedemo nginika de naguuna awi haku so Ngohi taaka o moi-moi qangodu manena." 	 Tenslotte zeiden zij tegen Jezus dat ze het niet wisten. "Dan vertel Ik u ook niet wie Mij het recht geeft dit allemaal te doen", zei Hij.


Duma nakoso ona manga dorou yodongosa de imatoba so o Jou iwipiricaya, de ona manga sininga magena asa maro o baro yahoika so yatalake kawa. 	 Maar als iemand zich tot de Here bekeert, wordt die sluier weggenomen.


So ipasaka de o Herodes wosoneka, de ma dongoho magena o Yusuf de awi tahu ma raba moi gena ka o Mesir kasi de o Jou Awi malaikat moi womasimane o Yusuf awi doguruga ma rabaka. 	 Na de dood van koning Herodes zag Jozef in een droom opnieuw een engel van God.


Duma o Gurumi Qatetebi asa wosingangasu, so ngohi ka tanako o bi doku-doku kiaka ngohi totutuluka gena igogou ngohi done itago de o buika isingosa de isangisara. 	 zegt de Heilige Geest mij nadrukkelijk in elke stad waar ik kom, dat mij gevangenschap en vervolging te wachten staat.


Tosihabari ma ngale o Gikimoi, Una gena aku ngini winisiputuru ma ngale niapiricaya o Jou Yesuska foloisi qaputuru. Komagena aku Una waaka ma orasi o habari qaloloha asa ngohi tosihabarika eko o dodoto itotiai ngomi misimaneka. Gena o habari ma ngale o Yesus Kristus, eko lo o dodoto itotiai kiaka iqoqoma o dunia wosidadi waasi so o Gikimoi wosimane waasi, 	 God is machtig om u sterk te maken in uw geloof. Dat is het goede nieuws over Jezus Christus dat ik breng. De waarheid over Hem is eeuwenlang verborgen gebleven, maar nu bekendgemaakt.


Maro todedemo iqomaka, kagena ngomi o Troas ma kotaka de kanena miahino o Makedonia ma daeraka, duma ma orasi ngomi kanena mimasidiadoka gena, miamakewa to ngomi mia oho ma dame de ma sohi, sababu kiaka bato miahika o sangisara kanaga imidahe ngomika. Kanaga lo o nyawa ngomi imisiholu, de lo mia sininga ma rabaka lo ngomi de miamodoka. Igogou! Ngomi mia ngongano gena he isisa. 	 Toen wij in Macedonië kwamen, kregen wij door alle moeilijkheden geen kans om uit te rusten. Overal waren problemen en innerlijk hadden wij angst.


Kagena de o Farisi ma nyawa de lo o bi guru agama ona magena asa imaridemo onaka, de yotemo, "Asitagala! Una gena wadodiao de wooqo dede o bi nyawa ma dorou ona magena." 	 Dat lokte de kritiek van de Farizeeërs en de godsdienstleraars uit. Zij vonden het een schande dat Hij Zich met zulk soort mensen bemoeide. Hij ging zelfs met hen eten!


So kagena de o Barnabas de o Paulus yogiise o bi nyawa yadadala manga edekati o rasul yasinoto magenaka, de ona manga manara komagena yaholu so manga baju yaraca-racaka, de imagogora o nyawa yadadala manga sidongirabaka, de imatoore itemo, 	 Maar toen die dat hoorden, schrokken zij. Zij scheurden van ontzetting hun kleren en renden naar de mensen toe.


Igogou, ngini niise qaboloka ma ngale nginika gena idodooha o Gikimoi o manara moi woihike ngohika, so kanaga o habari qaloloha ma ngale Awi laha gena bilasu tinisihabari nginika. 	 U hebt ongetwijfeld gehoord dat God zo goed is geweest mij een speciale taak voor u te geven.


So o dipa de o tona asa isisa de qalutu, duma Ai demo de Ai dodoto asa itagi gila-gila de ma dodogu ihiwa." 	 Hoewel hemel en aarde voorbijgaan, zullen mijn woorden altijd blijven gelden.


De Una wotemo onaka, "Nitagi o doku magenaka. La kagena o dokuka niwosa, de ngini asa niakelelo o keledai ma beqeka moi yapilikuka de lo ma goho moi. Ngai sinoto magena ma bobiliku niasose de niaahono kanena. 	 "Als jullie het dorp binnenkomen, zie je een ezelin en haar veulen vastgebonden staan. Maak die los en breng ze hier.


De ngini magena to ma Kristus, de lo ma Kristus magena to Gikimoi. 	 Want u bent van Christus en Christus is van God.


De mia sininga igogou so mia sumbayang misidadu-dadu ma ngale aku ngomi de ngini pomakamake kali de lo o bi dodoto, o moi-moi o kia minidoto waasi gena, aku minidotoli ma ngale nia piricaya ma dogo o Gikimoika. 	 Dag en nacht bidden wij vurig voor u en smeken wij God u weer te mogen zien om mee te werken aan de versterking van uw geloof.


Tanu lo naaka moiwa yanako ma diai. Maro de manga lakoka duma imasigelelowa. Ona lo nasidipito, maro o gilalo moi o wange isigeto awi gina qatubuso." 	 Maak hun ogen zc dat zij niet meer kunnen zien. Maak hun rug voor altijd krom." (d)


Sababu nakoso ngohi o habari qaloloha tosihabari de ma ngale magegena ngohi ai giliri tosimane, gena he itiaiwa bai! Salanta o manara magena ngohi isuloka la bilasu taaka, so nakoso toholu o manara magena tamoku, de ma ngale ngohi gena idodooha, kodo! De igogou ngohi done asa ibodito. 	 Want als ik het goede nieuws bekendmaak, heb ik geen reden om trots te zijn. Ik kan gewoon niet anders. Het zou er slecht voor mij uitzien, als ik het niet bekendmaakte.


Duma kagena o Miletuska, o Paulus o nyawa wasulo o Efesus ma gogobuka itagi la yaaso manga roriri, ma ngale yahino la bilasu imatekekamake kasi de una. 	 Terwijl hij in Milete was, liet hij de leiders van de christengemeente te Efeze bij zich komen en


De o Yohanes awi nyawa wimomote magena itagi iliho, de ma ngale o Yohanes gena o Yesus wobicara o nyawa yadadalaka wotemo, "Ngini nitagi o tona ibobeleuka la o Yohanes niwimake, de ngini gena upa ma ngale niwimake o nyawa moi la kanaga wadodato so awi piricaya ma ngutu ihiwa, imatero maro o dumule o paro yawuwu so ikole hika de hino. 	 De mannen gingen naar Johannes terug. Jezus sprak met de mensen over Johannes. "Naar wat voor man zijn jullie gaan kijken daar in de woestijn? Was hij een rietstengel, die door de wind heen en weer wordt bewogen?


Duma Una wosango wotemo, "Ngohi lo bilasu togila-gila totagi kadoke o doku ma somoaka, de o habari qaloloha tosihabari ma ngale o Gikimoi asa wopareta maro o kolano moi. Sababu ma ngale magegena so Ngohi isulo la tahino o dunia manena ma qokuka." 	 Maar Hij antwoordde: "Ik moet het goede nieuws van het Koninkrijk van God ook op andere plaatsen brengen. Dat is mijn opdracht."


Nakoso ka cawali ani lako ma sononga de ngona o dorouku notura, lebelaha ani lako magena napeleu la naumoka. Foloisi qaloha ngona nooho dede o Gikimoi Awi pareta ma rabaka de ani lako ka ma sononga, upa sidago de ani lako ngai sinoto de ngona o naraka ma ukuku asa niumo. 	 En als uw oog u tot slechte daden verleidt, ruk het dan uit en gooi het weg. Het is beter met één oog het eeuwige leven binnen te gaan, dan met twee ogen in het eeuwige vuur te worden gegooid.


Ngaroko o nyawa moi o dunia de ma raba manena he qangodu ka to una, duma qangodu magena ma faida ihiwa, nakoso ma duuru una wisisa sababu wamakewa o oho ka sidutu ikakali. 	 Wat hebt u eraan de hele wereld te winnen en uzelf te verspelen of schade toe te brengen?


O riho magenaka o nyawa yadala yoise de yamote o Yohanes awi dodoto so to ona manga dorou imamangaku o Gikimoi Awi simaka, qabolo de asa o Yohanes waosi o Yordan ma Seleraka. 	 Ieder die zijn zonden beleed, werd door hem gedoopt in de rivier de Jordaan.


Ngini gena niatahewa de nianakowa o ngeko kia foloisi qaloha nginika. Igogou, Una magena ka o nyawa womatengo de lebelaha ka o nyawa moi wosone la ngone o Yahudika ma nyawa inangodu upa he inasisa." 	 Begrijpt u niet dat het in ons voordeel is als deze Man in plaats van het volk sterft? Anders raken wij dit hele volk nog kwijt."


Kagena de iteka lo waali o Samariaka ma nyawa moi awi dodagi ma rabaka nogena wakahinoli. Ma orasi o nyawa winanabo magena wimake, de una awi galusiri ibao. 	 Gelukkig kwam er ook iemand langs die medelijden kreeg toen hij hem daar zag liggen. Het was een Samaritaan, een vijand van de Joden. (A)


Ka ma nonomasi, o bi moi-moi iooho o duniaka gena idadi waasi, de Una Awi ronga o Demo gena he kanagaka. O Demo magena kanaga dede o Gikimoi de o Demo magena ka imatero dede o Gikimoi. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht.


Komagena lo ngini bilasu nimajaga nisidodiahi la Ngohi nidamaha, sababu ngini nianakowa ma orasi muruoka de Ngohi o Nyawa ma Duhutu asa tomasidiado." 	 Het beste wat je dus kunt doen, is altijd klaar te zijn. Want Ik kom op een moment dat niemand Mij verwacht."


Ngaroko komagena, nako ngini gena komagenawa. Duma ngini asa niwisigise o Gurumi Qatetebika, sababu igogou kanaga to ngini nia sininga ma rabaka wogogeka. De nakoso kanaga o nyawa lo manga sininga ma rabaka ma Kristus Awi Gurumi ihiwa, de ona magegena ma Kristus Awi nyawa yasowo. 	 Met u is het anders. U doet niet meer uw eigen zin, maar laat u leiden door de Geest; tenminste als de Geest van God in u woont. Als u de Geest van Christus niet hebt, hoort u niet bij Hem.


Komagena so ma Kristus kanena wahino qabolo la ma ngale o rimoi ma habari gena wonasingangasu ngone inangoduka, bai ngini o Yahudika ma nyawa nisowo ma soa ikukuruka dede o Gikimoi, bai lo ngomi o Yahudika ma nyawa ma soa idudumuka dede o Gikimoi. 	 Jezus kwam met het goede nieuws dat het vrede was; zowel voor u die ver van God was, als voor ons die dichter bij Hem leefden.


O wange ma nonomaka o Roti ma Ragi Ihihiwa ma Rarameka, de o Yesus Awi muri-muri yahino Unaka de yosano, "Baba, ngomi kiaka misidailako to ngone nanga Paskah ma ino." 	 Op de eerste dag van het Paasfeest (de dag dat de Joden al het brood dat met gist is gebakken uit hun huis verwijderen) vroegen de discipelen aan Jezus: "Waar zullen wij het Paasmaal klaarmaken?"


Duma de Awi demo magegena asa Una Awi ngale gena o Lazarus wosoneka, de Awi muri-muri ka yatagapi yotemo una wikioloka. 	 Zij dachten dat Jezus had gezegd dat Lazarus lag te slapen. Maar Jezus bedoelde dat hij gestorven was.


Komagena yodupa sababu ma ngale de o Yahudi ma nyawa so o laha o Gikimoino gena o bi bangsa yangoduka, ena gena o Yahudika ma nyawa yasowo, ona magena lo aku yamake, so ka qaloha o Yahudika yasowo lo bilasu o Yahudika ma nyawa ipipiricaya o Yerusalemka gena yafanggali de o roriwo o pipi yahike. Igogou, magena lo maro manga nagi moi o Yahudika ma nyawa ipipiricaya kagena o Yerusalemka. 	 Hoewel zij het met plezier hebben gedaan, is het eigenlijk niet meer dan hun plicht. Zij hebben van de gelovigen in Jeruzalem iets geestelijks gekregen: het goede nieuws over Jezus Christus. Nu, dan moeten zij de gelovigen in Jeruzalem iets natuurlijks teruggeven: Een bijdrage in hun levensonderhoud.


O bodito! Kodo! Ka o bodito asa inidahe ngini o bi Farisi ma nyawaka. Ngini gena o goho ma ceceke, gena koloko o rapa balakama, de o goraka magena o regu mogiowoka de o regu moi nisisuba o Gikimoika. Duma nisidoohawa o Gikimoi Awi bobita kiaka foloisi ilalamo, maro koloko o gogoho itotiai de lo o dodara o Gikimoika. Ngaroko, igogou bilasu o bobita ma eece gena niaaka, upa sidago lo o bobita foloisi ilalamo magena niawosa. 	 U geeft tien procent van al uw inkomsten aan de tempel. Maar u denkt er niet aan rechtvaardig te zijn en God lief te hebben. En daar komt het nu juist op aan. Natuurlijk is het geven van die tien procent heel goed, maar u mag de andere dingen niet verwaarlozen.


Kagena de takelelo o malaikat moi kali o sorogaku woutiku. Una awi giaka o busune iluluku-luku ma ngora ma kukuci gena wacohono de lo o rate qatotubuso moi. 	 Toen zag ik een engel uit de hemel komen, die de sleutel van de bodemloze put en een zware ketting in zijn hand hield.


Kagena de ngohi takelelo kali o bi pareta ma kursika kanaga o bi nyawa imatamiye. Ona magena yahike o kuasa ma ngale o nyawa o duniaka manga loha de manga dorou gena asa ona yafanggali. Kanaga lo o nyawa isosoneka manga jiwa, gena asa ioho kali so o nyawa ona magena yokolano dede o Yesus Kristus ma deka o taungu cala moili. Ona gena o Gikimoi Awi demo yopiricaya de o Yesus Kristus Awi dodoto itotiai yosihohabari so ona yatoomaka. Ona lo yoholu o haiwani ilalago de o giki yatotuladaka magena yasuba, de lo manga bioka eko manga giaka o nonako yamakewa. 	 Toen zag ik een aantal tronen; degenen die erop zaten, kregen macht om recht te spreken. Ik zag ook de zielen van de mensen, die onthoofd waren om hun openlijke trouw aan Jezus en aan wat God had gezegd. Zij hadden het beest en zijn standbeeld niet aanbeden en het teken op hun voorhoofd of hand geweigerd. Zij werden weer levend en heersten samen met Christus, duizend jaar lang.


Ma dodoguka o Yesus womatoore de wosoneka. 	 Opnieuw gaf Jezus een luide schreeuw en Hij stierf.


O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe ngini o bi guru agama de lo o bi Farisi ma nyawaka. Ngini nikokulai! Ngini gena o bi nabi de lo o bi nyawa de manga sininga itotiai to ona manga boosu gena niaaka qaloloha-loha. 	 Godsdienstleraars en Farizeeërs, het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars! U bouwt monumenten voor de profeten, die door uw voorouders om het leven zijn gebracht. U legt bloemen op de graven van goede, onschuldige mensen en zegt:


Duma ngini niholu Ngohi nipiricaya sababu ngini gena to Ngohi Ai duba-duba nisowo. 	 U gelooft Mij niet, omdat u niet bij mijn kudde hoort.


So ma kolano woise, de una asa witoosa. So o nyawa wasulo itagi o gilalo ma dorou magena wiaso la una wahino de wisitemo unaka, 'Gilalo ma dorou! Ngona ani nagi qangodu tapikika, sababu ngona noibajaka. 	 De koning liet de man bij zich roepen en zei: 'Ondankbare hond! Ik heb u die enorme schuld kwijtgescholden, omdat u mij erom had gesmeekt.


So Una wotemo, "O bi nyawa kanaga yangoduwa la yaaku o demo magena yaqehe. Duma kanaga o nyawa kiaka o Gikimoi wasitatapuka la ona upa ikawi. 	 "Niet iedereen zal begrijpen wat Ik nu ga zeggen", zei Jezus. "Het is alleen voor de mensen die God het inzicht geeft.


Komagena idadi de imaaka la isiganapuka, imatero maro o kia iqomaka o Gikimoi Awi demo ma nabi Yesaya wosilefo qaboloka, ena gena, 'Nakoso o nyawa ona magena de manga lakoka tanu imasigelelo, de nakoso de manga ngauka tanu imasigise, la manga sininga ipelenga de tanu isihoda, de asa manga dorou yodongosa de imatoba, de Ngohi manga Jou asa tasisalamati manga dorou ma rabano. Duma ona manga sininga qatogoi so de manga lakoka duma imasigelelowa de manga ngauka duma imasigisewa. So ona asa ka iise, duma moiwa yanako, de asa ka yakelelo, duma moiwa yanako ma diai.' " 	 Ze kijken wel, maar zien niet. Hun hart is onverschillig, hun oren zijn doof en hun ogen zitten dicht. Daarom zullen zij niets zien, horen of begrijpen. Daarom kunnen zij niet naar God terugkeren, want dan zou Hij hen moeten genezen.' (a)


Ena momongo, ngaroko o bi malaikat lo ifoloisi ikuasa, duma nakoso o Jou Awi simaka gena, ma ngale o guru ikokulai gena yakalakiwa de manga dorou lo isibicarawa. 	 Zelfs de engelen, die in de nabijheid van God leven en veel groter en machtiger zijn dan deze zogenaamde leraars, zullen deze machten niet beledigen of beschuldigen.


De o bodito magena idadi o nyawa o duniaka koloko ibati saangeka, de o bati moi gena isoneka. 	 Door het vuur, de rook en de zwavel die de paarden uitspuwden, werd een derde deel van alle mensen gedood; het waren drie vreselijke rampen.


So kagena de o Yesus wosano onaka, "Duma nako ngini masirete, Ngohi manena naguuna." 	 "En jullie dan?" vroeg Hij. "Wat denken jullie over Mij? Wie ben Ik?"


O Yusuf awi gogiolo ma rabaka de womomi, so o putu magena bato o ngopa una magena de ma awa asa wangaho so itagi imatuluru o Mesirka. 	 Jozef stond meteen op en vertrok diezelfde nacht nog met Maria en het kind naar Egypte. Hij bleef daar tot Herodes gestorven was.


De o imamka ma bi sahe ona magena de o Yahudika ma roriri imatekefakati. Ona isitatapuka, lebelaha o pipi idala yasibaja o bi prajurit magenaka la ona upa yodedemo o nyawaka, 	 De Hoge Raad werd onmiddellijk bijeengeroepen. Ze besloten de bewakers om te kopen en te laten zeggen dat ze in slaap waren gevallen.


De ngaroko o nyawa o dorou inigaka nginika, duma upa niafanggali de o dorou onaka. De o nyawa manga simaka o kia naga itotiai gena bilasu niaaka itiai. 	 Als iemand u kwaad doet, zet het hem dan niet betaald. Doe liever iets goeds voor alle mensen.


Ona yapohawa yoise o bobita kiaka o ili magena itetemo, gena komanena, "Nagoona bato yahino o tala manena yapaqa, bai o nyawa eko lo manga haiwani, de ona magena bilasu yasifanggali de ka o teto yasipapaka sidago isone." 	 Zij trilden van angst, omdat God had gezegd: "Zelfs een dier dat de berg aanraakt, moet sterven." (B)


O Petrus manga duduno wototuuru o Yesus iwimote sidago wowosa ma Imam Wilalamo awi tahu ma lolohaka. Kadoke una wogogeku, de wialo so womarahu womasicapuka de o bi jojaga. 	 Petrus was Hem op een afstand gevolgd, tot op de binnenplaats van het paleis van de hogepriester. Daar zat hij zich tussen het personeel te warmen bij een groot vuur.


Ma ngale magegena o Yahudika ma nyawa de lo o Yahudika ma nyawa yasowo yangodu o Efesuska igogoge lo yogiise, so ona yangodu yohairani icarawa so o Jou Yesus gena foloi iwisihoromati, sababu Una Awi kuasa foloisi qaputuru. 	 Iedereen in Efeze hoorde ervan, zowel de Joden als de Grieken. De angst sloeg hen om het hart en zij kregen allemaal een groot ontzag voor de naam van de Here Jezus.


So o Yesus wosango wotemo, "Kanagasi o Bukuka isilefoli komanena, 'Ani Jou Gikimoi gena upa nowidahake.' " 	 Jezus antwoordde: "Maar er staat ook dat men God niet mag uitdagen."


Kagena de o Yesus ma kapita awi demo gena woise, de Una wohairani icarawa. Komagena so watemo o bi nyawa iwimomoteka, "Awalele! Nginika tinisingangasu igogou, o bi Yahudika ma nyawa kagena o Israel awi ngopa de awi dano manga sidongirabaka, maro o nyawa una manena awi piricaya ma lamo komanena, gena o nyawa moi lo tamake waasi. 	 Jezus hoorde hier vreemd van op en zei tegen de mensen om Hem heen: "Nergens in Israël heb Ik iemand ontmoet die zoveel geloof heeft!


Ma moili ma gubernur wosupu o Yahudika manga roririka wotemo kali, "He! Nianano! Nakoso Una magegena, ngohi towisisupu ma ngale gena tinidedemo nginika, igogou Una manena Awi sala moi lo ngohi tamakewa." 	 Pilatus ging weer naar de Joden toe en zei tegen hen: "Hier is Hij weer. Begrijp mij goed: Volgens mij heeft Hij niets ernstigs gedaan."


Mutuwade Una de Awi kuasa aku o soneno ngone wonapalako de lo Awi laha wonahihike gena asa ikurangiwa, nakoso ngone kanaga Una powipiricaya so pomasidate o Gikimoika. Sababu Una wooho ka sidutu ikakali la ma ngale ngone gena wonasigolo o Gikimoika. 	 Hij kan iedereen die door Hem naar God gaat, van de ondergang redden. Omdat Hij altijd zal blijven leven, zal Hij er altijd zijn om onze belangen bij God te behartigen.


De Una wotemo onaka, "Nimajaga de nisumbayang la upa o babajaku nitura. Ngaroko nia siningaka igogou imode, duma nia rohe qamomoqoka." 	 Blijf toch wakker en bid, anders zal de verleiding je te sterk worden. De geest is wel gewillig, maar het lichaam is zwak."


O Yesus Awi demo magena Awi muri-muri foloi yohairani, sidago imatekebicara moi de moika, "We! Nako igogou komagena, done nagoona asa aku isalamati la yamake o oho ka sidutu ikakali." 	 De discipelen wisten niet meer wat zij ervan moesten denken. "Maar wie kan er dan ooit gered worden?" vroegen zij.


Ai dodiao nipipiricaya, ngohi tinibaja de togolo nginika la ai siduduga ma demo manena ngini de nia sabari nisigise, sababu ai surati ma demo manena gena he ikakuwa. 	 Ik smeek u, broeders, de woorden van deze vermanende brief ter harte te nemen; zo lang is deze niet.


Kagena de o Yesus wadoto onaka o bi moi-moi o kia isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka ma ngale Awi oho ma singangasu, ma solano o Musa awi lefoka de sidago o bi nabi manga lefo qangodu. 	 Hij herinnerde hen aan allerlei gedeelten uit de boeken van Mozes en de profeten. Hij legde hun uit wat ze betekenden en wat ze over de Christus zeiden.


Duma Ngohi manena Una gena towinakoka, sababu Ngohi Ai sihino Unano de Una lo woisulo la Ngohi tahino." 	 Ik wel, want Ik kom bij Hem vandaan. Hij heeft Mij gestuurd."


Komagena qabolo de o Yesus womasimane kali wimomote yasinotoka, ma ngeko Awi jamani watagali. Magena idadi ma orasi wimomote yasinoto magena manga dodagi ma rabaka o Yerusalemno isupu yakahika o doku moika. 	 Later liepen twee van hen naar het land. Onderweg zagen zij Jezus, maar zij herkenden Hem niet omdat Hij er anders uitzag.