So o bi cocatu gena qangodu done asa isisa, duma o kia naga de ma bati ihihiwa gena kanaga ngai saange la bilasu paaka: ena gena, o piricaya o Gikimoika, o ngongano Awi jajika, de o dodara o nyawaka. So kagena ngai saange ma rabaka o kia naga foloisi ilalamo de qaloha icarawa gena o dodara o nyawaka. 	 Kortom, er zijn drie dingen die blijven: Geloof, hoop en liefde. Maar de liefde is het voornaamste.


Nimasosininga to Ngohi Ai ade-ade komanena: Nakoso o tahu ma duhutu yanakoka o putu itongirabaka de manga tahu ma rabaka itotosi iwosa, de igogou ona asa yojaga isidodiahi ma ngale itotosi gena upa iwosa. 	 Jullie begrijpen wel dat iemand niet in zijn huis zou laten inbreken als hij wist wanneer de dief zou komen.


O demo moi-moi iqoma ngohi tolelefoka gena igogou de itero. Mutuwade ngohi todupa o moi-moi qangodu magena ngona nadoto o bi nyawa o Gikimoi iwipipiricayaka de ani sininga igogou, la ma ngale ona lo yodupa manga loha yaaka o nyawaka. O demo moi-moi iqoma ngohi tolelefoka gena qaloha de aku lo o bi nyawa yangodu yariwo, 	 Wat ik je hier gezegd heb, is allemaal waar. Wijs er telkens met klem op. Dan zullen de christenen niet vergeten dat zij goed moeten doen. Dat is niet alleen juist, maar ook nuttig voor onze medemensen.


So nako ngone gena, kanaga inasigilolino ona yadalali iqoqomaka isingangasu igogou o Gikimoi wipiricayaka. So komagena lo ngone nanga piricaya posiputuru o Gikimoika, imatero maro o goguule ma rabaka de o bi moi-moi o kia naga inafafati gena qangodu ngone paumo la pomagogora. So hino la o dorou lo paumo, upa sidago ngone jai-jai bato inasabatolo. De o ngeko kiaka o Gikimoi wositatapu nanga simaka gena, ngone lo bilasu nanga sininga posiputuru la pomagogora. 	 Nu zo'n grote menigte ons ziet en aanmoedigt, moeten wij alles afleggen wat hindert en ons bevrijden van de zonde, die zich aan ons vastklemt. Wij moeten de baan afleggen die voor ons ligt, zonder op te geven.


O Gikimoi Awi Tahu ma rabaka o Yesus watailako o nyawa ikakaya manga suba yongado o boruaku. 	 Hij keek op en zag hoe de rijken hun gaven in de collectekist gooiden.


Ma orasi kagena o Salamis ma kotaka yaado, de ona itagi o Gikimoi Awi demo isihabari o Yahudi manga puji ma bi tahuka. De o Yohanes Markus lo womote la to ona manga manara magena wariwo. 	 In het havenstadje Salamis spraken zij in verschillende synagogen over Jezus Christus. Johannes Markus was met hen meegegaan om te helpen.


Duma ma orasi yaadoka, de ngaroko Ngohi he totagi tahika Unaka magena Ngohi woisulo so tahino, duma, kodo, Ngohi gena moi lo nisanowa, 'Jou, Ngona gena kiaka notagi.' 	 Maar nu ga Ik terug naar God, Die Mij gestuurd heeft. Niemand vraagt waar Ik naar toe ga.


Duma o kia bato nia siningano isusupu de nia uruno itemo, magena inisitorou o Gikimoi Awi simaka. 	 Maar wat een mens zegt, komt van binnenuit. Uit zijn hart.


Igogou, ani tona magena nosiija waasi gena to ngona, so nako nodupawa, upa he nosiija. De igogou ani tona magena lo nosiijaka ma pipi lo to ngona, so nako nodupa ka ma sononga nahike, upa he nokulai de notemo ma ija ma lamo cawali kamagena. De imaaka idodooha so ani sininga ma rabano nosimaha o dorou ibao sidago naaka maro komanena. So, igogou, ngona o nyawa nakulaiwa, duma o Gikimoi nowikulaika bai!" 	 U had het land niet hoeven te verkopen. Het was uw eigendom en nadat het verkocht was, mocht u zelf weten wat u met het geld deed. Hoe kon u zover komen? U hebt niet tegen mensen gelogen, maar tegen God!"


Duma o nyawa ma binukali yatotooma waasi, ona magena itoba de imatoduba iholu. O toka ona magena imatoguwa yasuba. To ona manga giki manga gia masirete isiaaka o guracino, o salakano, o tembagano, o bi tetono de lo o gotano ngaroko inakelelowa eko lo itagiwa, duma ona magena iholu yapalako. 	 Maar de mensen die niet bij de rampen waren omgekomen, wilden hun oude manier van leven niet opgeven. Zij bleven doorgaan met het aanbidden van boze geesten en afgoden; goden die zij zelf van goud, zilver, brons, steen en hout hadden gemaakt; goden die niet konden zien, horen of lopen.


Ona yangodu asa yaumo o uku isosora-sora ma rabaku, kiaka ona asa yoari de lo yosangisara. 	 en in de oven gooien. Daar zal het één en al wroeging, tranen en verdriet zijn.


Sababu o duduga kiaka ngini o nyawa niasituga, maro komagena lo asa o Gikimoi winituga nginika. Gena ma ngale ma lamo ngini niasisala o nyawaka, done asa ma lamo maro komagena o Gikimoi lo ngini winisisala kali. 	 Want zoals u anderen behandelt, zult u zelf behandeld worden.


Una magegena ngomi womisiputuru la midadi maro to Una Awi sosulo so mitagi misihabari Awi jaji qamomuane o nyawaka. Awi jaji qamomuane gena qasowo de o bi bobita isilelefoka, duma Awi Gurumi ma manara o nyawaka. Sababu nako o bobita isilelefo gena, itemo o nyawa ma dorou bilasu de o Gikimoi imakitinga, duma o Gikimoi Awi Gurumi magena wahike o oho ka sidutu ikakali. 	 Hij heeft ons geholpen anderen over Zijn nieuwe verbond te vertellen. Dit is geen verbond door de wet, maar door de Heilige Geest. Want hoe men ook probeert de wet van God te houden, het eindigt altijd met de dood. Door de Heilige Geest komt er leven.


So ma orasi ngohi o Yerusalemka totagi, de o imamka ma bi sahe de o Yahudika manga roriri yahino isingangasu ngohika, de yogolo ma ngale o Paulus una magena bilasu towisisala la bilasu wisifanggali de o sangisara. 	 Toen ik in Jeruzalem was, hebben hun hoofdpriesters en leiders mij gevraagd hem terecht te stellen.


So ka o nyawa nagoona lo yahiwa la kanaga manga sininga ma rabaka de o dorou, eko manga manara maro o Gikimoi waleleki, eko lo yatodamatoko. Duma kanaga ona magena ka cawali manga ronga isilefo kugena o buku ma rabaku, kiaka o nyawa ona magena yooho ka sidutu ikakali. 	 Maar er komt niets lelijks of slechts in; walgelijke mensen en leugenaars blijven er buiten. Alleen de mensen die in het levensboek van het Lam staan, mogen die stad binnengaan.


Komagena so o Gikimoi wonasulo ngoneka nakoso o nyawa nagoona la kanaga yodupa o Gikimoi widodara, de o nyawa ona magena bilasu to ona manga dodiao ma Kristus wipipiricayaka lo yadodara. 	 God heeft duidelijk gezegd dat wij niet alleen van Hem moeten houden, maar ook van onze broeder.


Una Awi manara magegena aku naaka nokaeli. Sababu o Gikimoi wodupawa ngone inamodo, duma Awi Gurumi Qatetebi ma buturu wonahike la ngone de o Gurumi ma kuasa Awi manara magena aku paaka, de powidodara Unaka de o bi nyawaka, de lo nanga siningaka patailako itiai so o moi-moi qaloloha gena aku ka paaka. 	 Want God geeft ons niet een lafhartige geest, maar een sterke geest vol liefde en bedachtzaamheid.


O bi nyawa yadadala iqoqoma de ma binukali itotuuru Una wimote-mote gena, yangodu imasagaga itemo, "Powigiliri Una o Daud awi ngopa de awi dano moiku! Igogou! Una wahino de o Jou Awi ronga. So tanu Una magenaka o Gikimoi Awi laha wisicatu. Hino powigiliri o Gikimoi Wikukuruye!" 	 Jezus reed midden tussen een zee van mensen die riepen: "Eer voor de Zoon van David! Gezegend is Hij, die komt in de naam van God! Prijs Hem tot in de hoogste hemelen!"


Ai gianongoru o Israelka ma nyawa de o bi nyawa ma somoasi nidupa niwisusuba o Gikimoika, sababu o Gikimoi Awi sininga ma dupa o Daud waaka qaboloka, o Daud wosone de to una awi ete de awi topora manga dateka wisipoosuka, de to una awi rohe lo asa ibaka de iwaro so ihiwaka. 	 Die woorden hebben geen betrekking op David. Want nadat die de mensen van zijn tijd volgens de wil van God had gediend, is hij gestorven. Hij is bij zijn voorouders begraven en zijn lichaam is vergaan.


Duma done ma orasi imasidiado la wokakawi una magena wituda wisisupuka to ona manga sidongirabano. Done ma orasi magena asa ona ioqowa de iudowa." 	 Maar er komt een tijd dat Hij er niet meer is. Dan zullen zij hun eten laten staan.


De lo nakoso ngone la poholu o nyawa pagalusiri, de o Gikimoi lo asa woholu wonagalusiri ngone, done ma orasika asa o nyawa yangodu manga laha de manga dorou ma sopo ma fanggali yamake. Duma igogou nakoso ngone la podupa o nyawa pagalusiri, de o Gikimoi lo asa wonagalusiri ngoneka, so tanu upa lo wonasisala. Magena maro o goginano moi ngoneka, so lebelaha nakoso ngone upa o nyawa pasisala duma podupa o nyawa pagalusiri. 	 Als u geen medelijden met anderen hebt gehad, zal God ook geen medelijden met u hebben. Maar als u wel medelijden met anderen hebt gehad, zal Gods medelijden het winnen van Zijn oordeel.


So o Yahudika ma nyawa de yamuruo naga o Yahudika ma nyawa yasowo de to ona manga roriri manga sininga ma rabaka de manga edekati gena, o bi rasulka yasisangisara de o teto yasipapaka. 	 Op een gegeven ogenblik liepen een heleboel mensen, zowel Joden met hun leiders als niet-Joden, opgewonden te hoop om voorgoed met de apostelen af te rekenen en hen te stenigen.


Sababu nako komagena, de igogou ma solanoka o Gikimoi o dunia wasidadiku de kanaga he ma para ma dalaka Una bilasu wisangisara sidago lo wosone. Duma igogou o orasi manena he yadangade o dunia ma dodoguka de bilasu ka ma moi Una wahino womasimaneka, so Awi rohe wahike wosone la ma ngale ngone o nyawa nanga dorou gena wapiki. 	 Als dat nodig was geweest, had Hij vanaf het begin van de wereld telkens weer moeten lijden en sterven. Maar nu, tegen het einde van de eeuwen, is Hij eens en voor altijd gekomen om voor ons te sterven en de zonde weg te doen.


Una awi arata gena wasitoku onaka, wamote de to ona moi-moi manga aku. Wimoi wihike o pipi o guraci gena o cala motoha, moili wihike o cala sinoto, de ma somoa moili wihike o cala moi. De una womajoboka. 	 Zij moesten het beheren zolang hij weg was. Aan de ene knecht gaf hij 5000 geldstukken, aan de ander 2000 en aan de derde 1000. Hij hield rekening met wat zij konden. Daarna ging hij weg.


Sababu nakoso o ngopeqeka la manga sahe yatalake iholu, de lebelaha manga sahe ma hutu gena yagutika, maro yanau manga hutu, eko sidago lo manga hutu yakulu. Duma nako komagena, ona done de manga maqeka, de ona magena bilasu manga sahe yatalake kasi. 	 Als een vrouw niets op haar hoofd wil dragen, kan zij net zo goed haar haren laten afknippen. Maar als zij dat onfatsoenlijk vindt, moet zij iets op haar hoofd dragen.


De o Petrus wotemo, "Hiwa, Baba! Ngaroko ai dodiao ona Ngona nidoloqaka, duma ma bati tosone ngohi tonidongosawa, Baba." 	 Petrus zei tegen Hem: "Zelfs al zouden alle mensen zich voor U schamen, ik nooit!"


Ma ngale ai aheli moi de ona magena aku ma Kristus wipiricaya gena, lebelaha ngohi masirete o Gikimoi woikutuku de lo ngohi de ma Kristus imisikitingaka. 	 Echt, ik zou zelf van Christus afgesneden willen zijn, als ik daarmee mijn broeders van de ondergang zou kunnen redden.


Komagena so ma orasi he idumuka ngohi bilasu tosone maro o suba moi o Gikimoi Awi simaka. 	 Ik zeg dit omdat mijn tijd bijna voorbij is. Ik zal voor God geofferd worden en binnenkort sterven.


Sababu ma orasi igogou Ngohi o Nyawa ma Duhutu tahino kali, de Ai hino gena asa o dunia ma pupuku ihaka yakelelo, maro o tatawi la kanaga yodisiwa o wange ma siwako sidago o wange ma dumusa. 	 Als iemand zegt dat de Christus zich ergens verborgen houdt, geloof hem niet.


Ma dodoguka, ngohi o bi moi-moi itotiai ka taaka, maro o nyawa o goguule ma rabaka tamomote so bilasu ngohi o hadiah tamake. La ma orasi o nyawa yangodu manga loha de manga dorou ma sopo o Jou Yesus wafanggali itotiai de to ona manga sopo, de ngohi asa o hadiah woihike de ngohi ai sininga itotiai waaka, so komagena o oho ka sidutu ikakali tamake. De ka cawali ngohi tomatengowa, duma o nyawa nagoona bato o Jou widodara so yodupa widamaha sidago Una wahino kali, ona lo asa o oho ka sidutu ikakali yamake. 	 In de hemel wacht mij een kroon, die de Here (de rechtvaardige rechter) mij op de grote dag van Zijn terugkeer zal geven. En niet alleen aan mij, maar ook aan alle mensen die vol verwachting naar Zijn terugkeer uitkijken.


Duma Una womabulutu ka wotagi, de yadadala gena manga sidongirabaka watola so womajoboka. 	 Daar wilden zij Hem vanaf duwen. Maar Hij keerde Zich om, liep ongehinderd tussen hen door en ging Zijn eigen weg.


So ma ngale ngini ngopeqeka niloha gena, upa niatuga ka nia rohe ma duduno, koloko nia hutu niaaka qaloha poli de lo nia guule o guracino nimasipake eko nia baju ma ija ihahali-hali. 	 Daarbij moet u niet te veel aandacht aan uw uiterlijk besteden. Het gaat niet om een mooi kapsel, dure sieraden of schitterende kleren.


Ka itiai o Yesus gena foloisi wihoromati de o Musa, maro o nyawa moi la kanaga o tahu wosigokoka, una magena foloisi wihoromati de o tahu kiaka wosigokosi. 	 Maar Jezus heeft een veel grotere heerlijkheid dan Mozes, zoals een man die een mooi huis bouwt meer eer krijgt dan het huis.


Bilasu ngone popiricaya la pomagogora powimeta o Yesuska, sababu Una magegena o gogora manena ma ngeko wosidumu ngoneka de lo womagogora itiai sidago ma batika womasidiado. Una o sangisara wamoku sidago lo wisangahadika. Ma ngale wisangahadi so wisimaqe komagena o nyawa manga simaka, duma Una wosidoohawa, sababu wososininga o nali kiaka done asa wamake o orasi ma simaka. De o orasi manena kadaku o sorogaka Una womatamiye o Gikimoi Awi girinaka la Awi horomati wamake. 	 Daarbij moeten wij blijven kijken naar Jezus, Die ons de weg wijst. Hij is het doel van ons geloof. Hij kon Zich aan het kruis laten slaan en de schande negeren, omdat Hij wist welke blijdschap Hem te wachten stond. En nu zit Hij op de ereplaats naast de troon van God.


Niososininga, ma orasi ipapasaka de o nita o Jouno ngini niamakeka, de o sangisara de lo o susa lo gena he idala niamake, duma magena ka niamoku de ma Kristuska nipiricaya qaputuru. 	 Vergeet nooit die heerlijke tijd toen u Christus pas had leren kennen. Al had u het zwaar te verduren, u liet de Here niet los.


Ona iholu so itemo, "Ilaha! So ngona gena o Galileaka ma nyawa? Ngaroko ngona masirete lo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku natailakoka, duma ma rabaka ngona namakewa ma ngale Awi nabi gena o Galileano." 	 "Komt u soms ook uit Galilea?" vroegen de anderen spottend. "Lees maar na wat er geschreven staat. U zult nergens vinden dat er een profeet uit Galilea komt."


De Ngohi tinisingangasu, Ngohi gena o Gikimoi Awi Ngopa. Duma Ngohi manena gena nikalaki de nitemo, 'Ngona o Gikimoi Awi ronga ma dorou nogaka.' Ngini nia demo komagena itiaiwa, sababu ma ngale Ngohi gena o Gikimoi wositatapuka maro Awi sosulo masirete, Awi demo gena taaaho o duniaku. 	 Hoe durft u dan te beweren dat Ik God beledig door te stellen dat Ik Zijn Zoon ben? Ik ben nog wel door de Vader uitgekozen en naar de wereld gestuurd.


Kagena de asa ngohi takelelo he kanaga o soroga qamomuane moi de lo o dunia qamomuane moi. Sababu o soroga de o dunia iqoqoma gena ihiwaka, komagena lo o ngoloto. 	 Ik zag een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. De tegenwoordige hemel en de tegenwoordige aarde waren er niet meer; en ook de zee was verdwenen.


de o deruku so iside yakahino kali o Antiokhia ma kotano o Siria ma daerano, kiaka iqoma o riho magenaka manga dodagi isisolano waasi, de ona yasisaraha kasi o Gikimoika la Awi laha wasidumu onaka, ma ngale aku ona manga manara yaaka, kiaka o orasi manena asa ona isiboloka. 	 In Attalia gingen zij aan boord van een schip dat hen naar Antiochië in Syrië zou brengen. Nu zij hun taak hadden afgerond, gingen zij terug naar de stad waar zij aan hun reis waren begonnen. Daar hadden zij, samen met de andere leiders van de christengemeente, God gevraagd hen onder Zijn hoede te nemen, zodat zij konden doen wat Hij hun had opgedragen.


Duma ngini gena bilasu nidadi maro o Jou Yesus Kristus Awi nyawa masirete so Una Awi Gurumi wopareta nia sininga ma rabaka. So ngini maro o Gikimoi Awi nyawa, so o dorou ma dupa nia siningaka gena niosininga kawa de upa he niamote. 	 Laat uw leven beheerst worden door de Here Jezus Christus en geef niet toe aan verkeerde verlangens, die in u opkomen.


De lo ngona tonisingangasu igogou, ngona done asa nakelelo o soroga ipelenga de o Gikimoi Awi malaikat-malaikat kanaga maro Ngohi o Nyawa ma Duhutu Ai simaka ona magena asa iuti de idola." 	 Jezus antwoordde: "Dat geloof je omdat Ik zei dat Ik je onder de vijgeboom zag zitten? Je zult nog grotere daden zien!


Kanagali o doku magenaka mobabalo moi mosidadu-dadu mowirisima o hakim una magenaka, mogolo motemo, 'Kodo, noiriwo la to ngohi ai lawangi towisiholu itiai.' 	 Een weduwe uit die stad kwam telkens bij hem. Zij eiste dat hij uitspraak zou doen in een conflict tussen haar en iemand die haar had benadeeld.


Duma o imamka ma bi sahe magena ma gubernurka itemo, "Kiaso naqohaka so ona isilefo de o demo 'O Yahudika manga kolano,' duma bilasu isilefo, 'O nyawa Una manena wotemo masirete: Ngohi manena o Yahudika manga kolano.' " 	 De priesters zeiden tegen Pilatus: "U had niet moeten schrijven: 'De koning van de Joden', maar: 'Hij heeft gezegd dat Hij de koning van de Joden is."


So una magena ngohi towingongano tanu itekawa de towisulo la una asa wotagi winikurumi nginika, hitilahi potamaha ma ngale ngohi tanako kasi ai oho o bui ma rabaka. 	 Zodra ik weet wat mij hier te wachten staat, zal ik hem naar u toe sturen.


So ngohi togolo Ani muri-murika la yodusu o toka magena, duma ona yaakuwa." 	 Ik heb Uw discipelen gevraagd die geest weg te jagen. Maar dat konden zij niet."


Nakoso ibabalo yapereki waasi, o gegeto ma bukuku upasi manga ronga isingosa. Sababu ma orasi manga nyafusu qapoputuru ibao, ona he widupa kawa ma Kristus wileleani de ka yodupa ikawi kali. 	 De jongere weduwen mogen geen deel uitmaken van deze speciale groep, want als hun verlangen naar een man na een tijdje sterker wordt dan hun toewijding aan Christus, zullen zij weer willen trouwen.


de lo nia dodiao ipipiricaya ifoloisi niadodara. De upa ka cawali nia dodiao ipipiricaya, duma ngini lo ifoloisi niadodara o bi nyawa yangoduka. 	 Dan bent u klaar om een vriend te zijn voor uw medechristenen en om alle mensen lief te hebben.


So de qamaqa-maqaka, de Awi muri-muri yahino itemo Unaka, "Baba! Upa sidago qaputu sababu o riho manena imatingano. Nakoso qaloha, lebelaha o nyawa yadadala manena nasulo itagi la ona o ino imaija kadoke o bi dokuka." 	 Tegen de avond kwamen Zijn discipelen bij Hem en zeiden: "Het is al lang tijd om te eten en hier is niets te krijgen. Er woont hier niemand. U moet de mensen maar wegsturen. Dan kunnen zij naar de dorpen gaan en daar eten kopen."


So nia sininga ma rabaka ma siri moi-moi bilasu niasisa, ena gena o duhudu, o doosa, de o gangamo. Upa lo nimatekedotoore moi de moika de o ronga ma dorou nimatekekagaka. De lo upa o dorou o kia bato o nyawa niagaka. 	 Doe alle wrok, woede en haat uit uw leven weg. Vloek niet, maak geen ruzie en beledig elkaar niet; vermijd alles wat slecht is.


Ngohi ai manara o habari qaloloha tosihohabari gena o cocatu moi foloi ilamo, sababu o Gikimoi Awi laha so asa ngohi woitide la todadi to Una Awi nyawa womomanara moi. So Una de Awi kuasa lo asa ngohi woisiputuru la magena aku taaka. 	 God heeft mij de taak gegeven dit overal bekend te maken. Dat is een geweldig voorrecht! Ik kan het alleen maar omdat God zo goed is mij er steeds weer de kracht voor te geven.


"O ade-ade ma ngale gena komanena: O gisisi gena Gikimoi Awi demo. 	 Nu, dit is de betekenis ervan: Het zaad is het woord van God voor de mensen.


Duma nakoso ona manga nyafusu yapareta gena yaakuwa, bilasu ona ka ikawi. Sababu de manga nyafusu irama gena, ifoloi qaloha ona ikawi. 	 Maar als zij zich niet kunnen beheersen, kunnen zij beter trouwen. Het is beter om te trouwen dan door verlangen verteerd te worden.


So nakoso kanaga o nyawa nagoona la iwingaku o Yesus Una magena igogou o Gikimoi ma Ngopa, de o Gikimoi asa dede o nyawa ona magena imarimoi de komagena ona lo imarimoika dede o Gikimoi. 	 Ieder die dit gelooft en zegt dat Jezus de Zoon van God is, blijft één met God.


Itekawa, de o Yesus wanako o bi moi-moi qangodu isiboloka, so womasigaso ma ngale idadi de imaaka imatero maro o kia iqomaka isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka. Una wotemo, "Kodo! Ai kiri qaduduka." 	 Jezus wist dat het nu allemaal achter de rug was en zei, zoals er geschreven staat: "Ik heb dorst."


Nako ngini o Yahudika ma nyawa nisowo la kanaga o Gikimoi winiqehe qalohaka, ngini magena maro o gota zaitun yapapaliharawa gena ma bi uma-uma. So kagena isigapala de isidopiliku o gota zaitun yapapalihara ma hutu ma sonongano. Komagena isitagali o gota magena ma uma ngai muruo naga yabitoguka, ena gena o Yahudika ma nyawaka yadala o Gikimoi wahoholuka. So maro o orasi iqoqomaka de o Yahudika ma nyawa aku o Gikimoi Awi laha yamake, komagena ngini magena lo o Yahudika ma nyawa nisowo aku niamake. 	 Sommige takken van de goede olijfboom zijn afgebroken. En u, niet-Joden, bent als wilde olijftakken op de goede olijfboom geënt. Nu u tussen de andere takken staat, krijgt u net als zij voedsel uit de wortel.


Kagena de Una wotagi o Galilea ma bi doku wakiloli so o habari qaloloha wosihabari o bi puji ma tahu ma rabaka, komagena lo idala manga toka wodusu de wasisaka. 	 Zo reisde Hij heel Galilea door en sprak overal in de synagogen. Uit vele mensen verjoeg Hij boze geesten.


Ma ngale yangodu manga manara wahiri komagena, so o nyawa iqomaka isosone ona magena lo o habari qaloloha yasihabarika la yoiseka. Sababu ma ngale ona magena lo ngaroko maro o Gikimoi Awi fanggali o nyawa yangoduka so isoneka, duma o nyawa ona magena de Awi Gurumi ma kuasa lo aku ioho ka sidutu ikakali, maro Una wodupa. 	 Het goede nieuws is ook gebracht aan mensen die nu reeds gestorven zijn. Hun lichaam werd veroordeeld zoals dat van alle mensen, maar hun geest kreeg het leven van God.


De maro ai surati moi-moi qangodu gena ngohi, Paulus, de ai gia masirete tosilefo: ai salam tosidingo nginika. La komagena ngini aku nianako o surati ma demo manena igogou ngohi masirete, ngaroko de ai gia masirete tosilefowa, duma ngohi asa tosidingoka. 	 Zoals aan het slot van al mijn brieven, schrijf ik, Paulus, zelf de groet. Daaraan kunt u zien dat een brief van mij komt. Kijk, zo schrijf ik.


Ma orasi o bi nyawa yadadala yoiiseka o Filipus wobicara de ona yakokeleloka o nonako ihahairani waaaka, de o nyawa yadadala magena manga sininga yadahe o kia o Filipus wotetemo gena. 	 De mensen die naar hem luisterden en zagen welke buitengewone dingen hij deed, hielden zich aan wat hij zei.


Duma ma orasi o Gikimoi Awi jaji wihike o Abrahamka, awi dagali wasulowa, duma Una masirete asa wisibicara o Abrahamka. Komagena o Gikimoi masirete Awi jaji gena wihike o Abrahamka, de o jaji magena asa wosiganapuka. 	 Maar toen Hij Zijn belofte aan Abraham gaf, deed Hij dat zonder tussenpersoon.


So ngomi miuti o kota magegenaka, so mitagi de miamake o nyawa ipipiricaya de kagena onaka mimasidodogu ma deka o wange tumudingi. De lo o Gurumi Qatetebi onaka wasingangasuka, so wisingangasu o Pauluska la ma ngale upa wotagi o Yerusalemka. 	 Eenmaal aan land, vonden wij christenen en bleven een week bij hen. Op aandringen van de Heilige Geest waarschuwden zij Paulus niet naar Jeruzalem te gaan.


De kanaga o orasi magena asa o osu isitodokano sidago lo o kota magena, o regu mogiowo so o regu moi yasiwaroka, de o nyawa manga dala yacala tumudingi isoneka. So o nyawa ma binukali gena asa ka yamodo de itemo, "Igogou! O Gikimoi o sorogaka gena ka Una magena wolamo." 	 Op dat moment zal er een zware aardbeving komen. Een tiende deel van de stad zal volledig verwoest worden en 7000 mensen zullen omkomen. De mensen die het er levend afbrengen, zullen niet weten waar zij het zoeken moeten en de God van de hemel eren.


Nako Ngohi o nyawa woluluguka totemo, 'Ani dorou tosiapongu,' de nakoso imahoi, eko hiwa, ngini niakelelowa so nianakowa. Duma nako totemo, 'Nomaoko, de ani jongutu natide, la notagi,' de ngini aku niakelelo de nianakoka Ai buturu iwisilohaka. 	 Mag Ik hem zijn zonden niet vergeven? Maar als Ik nu tegen deze verlamde man zeg dat hij moet gaan staan en naar huis lopen? Mag Ik dat ook niet zeggen?


Duma ngohi tosango totemo o kia bato paaaka, ngaroko pooqo eko poudo gena, o bi moi-moi qangodu ma rabaka hika paaka la aku o Gikimoi wihoromati de wigiliri. 	 Wat u ook doet, doe het tot eer van God, ook het eten en drinken.


Mutuwade o nyawa nakoso o Gikimoi wadupa la kanaga yasangisara, ona magena hika o loha yaaka ikaeli, de ma rabaka magena bilasu iwipiricaya igogou la Una asa ona wapalihara, sababu Una gena ona wasidadika de Awi jaji lo gena salalu wosiganapu. 	 Als u dus lijdt omdat u doet wat God van u vraagt, moet u zich toevertrouwen aan Hem, Die uw Schepper is, en niet ophouden goed te doen.


Ma dongoho ipapasaka gena o Gikimoi ka waqohaka, ngaroko o bi bangsa ma nyawa yangodu o gikika yasuba yamote to ona manga dupa moi-moi. 	 Tot nu toe heeft Hij alle volken hun gang laten gaan.


O Gikimoi Awi demo komagena, so ngini bilasu nisihoda nakoso o nyawa la kanaga o Gikimoi wipiricayaka imatero maro o Abraham awi piricaya, ona magena igogou o Abraham awi ngopa de awi danoku. 	 De echte kinderen van Abraham zijn dus de mensen die, net als hij, op God vertrouwen.


So de maenasi o dongoho la ngone o Gikimoi Awi nyawa gena aku powosa la pogoge dede Una, maro iqomaka de Una o wange ma tumudingika womanara kawa de womawoma. 	 Er wacht het volk van God dus nog altijd een zuivere, volkomen rust.


so isupu ma duduka, de ona itemo moi de moika, "O nyawa una magena o dorou moi lo waakawa de sidago bilasu iwitooma eko o buika wisingosa." 	 Toen zij buiten waren, zeiden zij tegen elkaar: "Die man heeft niets gedaan waarop doodstraf of gevangenisstraf staat."


Duma Una wosango wotemo, "Kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka isilefoka, 'Nako o bi nyawa gena upa ka cawali o ino so ioho, duma ka cawali o Gikimoi Awi demo la yasigise de yaaka.' " 	 "Nee", antwoordde Jezus, "want in de Boeken staat dat eten niet het belangrijkste is, maar dat echt leven bestaat uit het gehoorzamen van elk gebod van God."


'Ngohi manena qabolo o Abraham awi Gikimoi, o Ishak awi Gikimoi, de o Yakub awi Gikimoi.' So bilasu o demo magena niasahe o Abraham, o Ishak, de lo o Yakub ngaroko iqoqomaka yosone, duma ona ka yooho. Sababu upa o nyawa isosone la o Gikimoi wisuba, duma o nyawa iooho gena ka wisuba-subasi." 	 'Ik ben de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob!' Daaruit blijkt dat Hij niet een God van doden is, maar van levenden."


Nakoso nanga sumbayang ma ngale o nyawa yangodu gena, qaloha de iwisisanangi o Gikimoi, gena to ngone nanga Salamati, 	 Dat is goed en aangenaam voor God, onze Redder,


So kagena de o nyawa yadadala, de o Yudas imakokangaho magena, o Yesus iwitago de wipiliku. 	 De andere mannen wisten wie ze moesten hebben en namen Jezus gevangen.


Kagena de o bi nyawa yadadala icarawa imatolomu yodupa o Yesus iwimake, sidago ona imatekesidehelo so imatekekipito. O orasi magena Una wabicara Awi muri-murika wotemo, "Nimasitiari, ma ngale o Farisika manga ragi bai! Upa manga gogoho magena niamote, sababu ona magena ikulai. 	 Ondertussen verdrongen zich duizenden mensen om Hem heen. Jezus had eerst Zijn discipelen iets te zeggen. "Ik waarschuw jullie voor de Farizeeërs. Het zijn huichelaars! Maar het zal vanzelf blijken hoe ze werkelijk zijn.


Kagena de o ngopeqeka muna magena momanako ami manara Una wanakoka, so muna mahino de mitirine so Awi simaka mosuba mobukuku. De muna masingangasu o nyawa yadadala manga simaka, "Ngohi ai siri qatubuso so Ani jubaka tomasimaho de gila-gila ai siri qalohaka." 	 Toen tot de vrouw doordrong dat Jezus het wist, kwam zij naar voren. Bevend viel zij voor Hem neer en vertelde waarom zij Hem had aangeraakt en dat zij nu genezen was. Allen die erbij stonden, hoorden het.


Ai salam tosidingo o Herodionka, una ai dodiao moi o Yahudika ma nyawa. Ai salam tosidingo o Narkisuska de awi tahu ma raba moi, ona o Jou Awi nyawa. 	 aan mijn landgenoot Herodion en aan de gelovigen in de familie van Narcissus.


Bolo, de Una wasano onaka, "Ma dulada de ma lefo to naguuna manena." 	 Hij vroeg hun: "Wiens portret en opschrift staan erop?"


Qabolo de kanaga Awi nyawa wimomote ma somoa moili wotemo Unaka, "Baba, tanu noisimaha toliho kasi ma ngale ai baba wosone so towipoosu kasi, de ngohi asa Ngona tonimote." 	 Iemand anders, één van Zijn discipelen, vroeg: "Here, vindt U het goed dat ik pas weer met U meega nadat ik mijn vader heb begraven?"


Sababu nakoso o nyawa isosone yaakuwa isioho kali, de igogou yaakuwa ma Kristus lo wisioho kali. 	 Als er geen doden levend worden, is Christus ook niet weer levend gemaakt.


Ka o Gikimoi Una masirete waaka so ngini magena aku dede o Yesus Kristus nimarimoika. De ma Kristus Una magenano o Gikimoi Awi cawaro aku panako. Ena gena, ma Kristus wisangahadika, so o Gikimoi aku waaka to ngone nanga sininga itotiai de lo qatetebi maro to Una Awi sininga masirete, sidago lo o dorou moi-moi qangodu ngone inapalakoka. 	 Dank zij God hebt u nu uw leven in Christus Jezus. Hij geeft u wijsheid en door Hem staat u rechtvaardig tegenover God. Hij heeft u apart gezet en bevrijd. Alles dank zij Hem.


So Una ka wogila-gila wososone awi pandangaka wapaqa, so o nyawa yomomoku magegena imatogu kasi. De Una o gohiduuru magenaka wotemo, "He! Ngohi tonisulo nomomi!" 	 Hij liep naar de baar en legde Zijn hand erop. De dragers bleven stil staan. "Jongen", zei Hij, "word weer levend."


Duma ona ka yotagi ma ngale isihabari kagena o soa de o doku ma sigilolika. 	 Jezus zei dat zij er beslist met niemand over mochten praten. Maar zij konden het niet voor zich houden en vertelden overal in de omgeving wat Jezus voor hen had gedaan.


Komagena so nakoso o nyawa yanau moi eko ngopeqeka moi la o Jou Yesus iwipiricayaka de kanaga manga baju eko manga ino asa ikurangi, 	 Als uw vriend niet genoeg te eten krijgt en bijna geen kleren heeft en u zegt tegen hem:


Komagena o dodadi iooho magena wisimulia de wisihoromati, de lo manga sukuru yatide Una magena womatetengo Awi pareta ma kursika de woooho ka sidutu ikakali. 	 Die vier levende wezens eren, prijzen en danken Hem, Die op de troon zit en Die voor altijd en eeuwig leeft.


O nyawa la kanaga o dorou ma dupa manga sininga masireteka yosigise, de ka cawali magena ona yosininga. Duma o nyawa la kanaga o Gurumi Qatetebika iwisigise, de o kia o Gurumi Qatetebi wodupa gena o nyawa ona magena yosininga. 	 Wie zijn eigen zin doet, denkt en leeft alleen op natuurlijk vlak. Maar wie zich door de Heilige Geest laat leiden, denkt en leeft geestelijk.


sidago lo o bi moi-moi igogou itotiai gena nianako de aku niaaka. La ma ngale magegena to ngini nia sininga ma rabaka asa ibolowo de qaloha, la nia sala moi lo ihiwa ma orasi ma Kristus done asa wahino kali. 	 Ik wil dat u scherp het verschil tussen goed en kwaad zult zien. Dan zult u op de dag van Jezus Christus zuiver zijn, zonder dat er iets op u aan te merken is.


Sababu upa o nyawa isosone la o Gikimoi wisuba, duma o nyawa iooho gena ka wisuba-subasi. So nakoso nitemo o nyawa isosone manga Gikimoi, ngini magena ka nisosomoa bai!" 	 Hij is een God van levende mensen en niet van dode. Uw mening is dus helemaal fout."


De ngini gena bilasu de nia sininga qamomuuqu de lo nia horomati onaka. De lo bilasu igogou ngini nia oho de nia manara ma rabaka kanaga nia sala lo ihiwa. To ngini nia gogoho gena bilasu imatero maro o nyawa ma Kristus wipipiricayaka manga gogoho, la nakoso o nyawa inisibicara qatorou de ona masirete asa yamaqe. 	 Houd altijd een zuiver geweten. Dan zullen de mensen die kwaad van u spreken en u beledigen, vol schaamte moeten bekennen dat zij ongelijk hebben gehad.


Qabolo de o Yesus wipoma wotemo, "Upa nodedemo o nyawaka. Cawali nogila-gila o imamka, la ani rohe yatailako. So naaka maro o Musa awi bobita wotetemoka, de ani gaso natota o Gikimoika, maro o sinako moi o bi nyawaka igogou ngona nilohaka." 	 Jezus zei dat hij er met niemand over mocht praten. "Ga naar de priester en laat u onderzoeken. Doe wat in de wet van Mozes staat en breng het offer voor de genezing van melaatsheid. Dan zal niemand kunnen ontkennen dat u genezen bent."


o Nahason ma baba gena o Aminadab, o Aminadab ma baba gena o Admin, o Admin ma baba gena o Arni, o Arni ma baba gena o Hezron, o Hezron ma baba gena o Peres, de o Peres ma baba gena o Yehuda. 	 de vader van Nahasson was Aminadab; de vader van Aminadab was Admin; de vader van Admin was Arni; de vader van Arni was Hesron; de vader van Hesron was Perez;


So o bi demo moi-moi gena Una wadoto qabolo de o bi nyawa yadadala yosigogigise Awi dodoto magena yohairani. 	 Iedereen was diep onder de indruk van Zijn inzicht.


O wange ma moiku ma orasi o nyawa ipipiricaya magena imatolomuno, manga dala nagala yaratu moi de monahalo, kagena de o Petrus womaokoye de wobicara onaka wotemo, 	 Op één van die dagen ging Petrus staan om iets te zeggen. Er waren op dat moment ongeveer 120 mensen bijeen.


De manga sidongirabano o riho magegenaka o nyawa yadala igogou wipiricaya Unaka. 	 En velen kwamen tot geloof in Jezus.


So niahino Ngohino, ngini ningodu la kanaga nia gina qatotubuso niamoku so nisimomoqoka. Hino la Ngohi masirete asa nia gina magena tapalako. 	 Als de lasten u drukken en u vermoeid raakt, kom dan bij Mij. Ik zal u rust geven.


Niosininga o demo manena: O nyawa la kanaga yodato ma cunu, done ma sopo lo asa ka ma cunu. De o nyawa la kanaga yodato ilamo, done asa ma sopo lo ka ilamo. 	 Onthoud dit goed: Wie niet veel geeft, zal ook zelf niet veel ontvangen. Een boer die weinig zaait, zal maar weinig oogsten; maar wie veel zaait, zal ook veel oogsten.


O Gikimoi gena wolamo de Awi sininga foloi qaloha so wonaaso la ngone podadi to Una Awi nyawa masirete sidago lo Una magena igogou ngone powinako. Komagena so Una magena de Awi buturu masirete asa o bi moi-moi qangodu wonahike ngoneka la ma ngale ngone aku pooho ka sidutu ikakali de lo o moi-moi paaka imatero de Una wodudupa. 	 Want als u Hem beter leert kennen, zal Hij u door Zijn grote kracht alles geven wat u nodig hebt om werkelijk goed te leven;


So hika ngini nia sininga gena ma meta ngai moika foloisi ilamo, ena gena bilasu o nyawa niadodara nikaeli. De lo nako o bi cocatu gena, hika ngini niodupa niamake de ma boboloi gena o cocatu o Gikimoi Awi demo posingongangasu. 	 Laat de liefde uw doel zijn, maar streef ook naar de gaven van de Geest, in het bijzonder naar het spreken namens God.


Awa kodo! O Yerusalem ma bi nyawaka, kodo! Ngini gena o nabi-nabi niatoomaka de lo o bi nyawa o Gikimoi wasusulo nginika gena de o teto niasipapakaka. Ma para ma dala lo Ngohi Ai gia tatoa la ngini tinikololo, maro o toko ma awa de ma ngopa kanaga ma golupupu ma litimika yatolomu, duma ngini ka niholu. 	 Och, Jeruzalem, Jeruzalem! De stad die de profeten vermoordt. De stad die stenen gooit naar de mannen, die gestuurd zijn om haar te helpen. Hoe vaak heb Ik uw kinderen bijeen willen brengen als kuikens onder de vleugels van de moeder?


de o Isai ma ngopa yanau ma Kolano Daud. So kagena de o Daud ma ngopa yanau o Salomo (o Salomo ma awa ena gena o Uria ma balo), 	 Obed was de vader van Isaï; en Isaï de vader van David die koning werd. David was de vader van Salomo (Salomo's moeder was de vrouw van Uria).


Duma o Yesus wosangoli de ka woade-ade wotemo, "Noimote Ngohi bai! Qohaka, la o nyawa isosoneka ona masirete manga dodiao isosone gena asa yapoosu." 	 "Nee", antwoordde Jezus. "Ga met Mij mee. Laat de mensen die niet met God leven, hun eigen doden maar begraven."


duma muna gena foloi mokaeli mahino, so lebelaha mobabalo muna magena ka tomiriwo so o sala munaka gena tositiai, la o susa upa moihike ngohika.' " 	 Maar ik heb schoon genoeg van die vrouw! Ik zal zorgen dat ze haar recht krijgt. Straks doet ze mij nog wat!'


So nakoso o nyawa kanaga itemo, "Nakoso ngone o Jou Yesus powipiricayaka, so o Gikimoi asa waaka nanga sininga itiai, de nagala ma ngale magena so ngone aku o bobita o Gikimoino gena paumoka, de upa he paaka." De ngohi tosango, komagenawa bai! Nakoso ngone o Jou Yesus powipiricayaka gena, bilasu o bobita o Gikimoino magena pamote de paaka qaloha. 	 Betekent het dan dat wij door op Jezus Christus te vertrouwen, de wet opzijschuiven? Nee, integendeel. Dan doen wij juist wat de wet zegt.


duma to una awi baro waumo de woloqa awi rohe ka imawatoka. 	 De mannen grepen hem, maar hij rukte zich los, liet het kleed achter en vluchtte naakt weg.


De ai lako masirete ngohi towikeleloka o Salamati moi Ngonano, 	 Met eigen ogen heb ik de Redder gezien, Die U aan de wereld gaat geven.


Cawali kanaga o gohiduuru moi o Yesus wimomote de o baro womasikolorono. So una lo o nyawa yadadala yodupa witago, 	 Een jongeman volgde Jezus. Hij had niets anders aan dan een linnen kleed.


So nakoso o habari ma ngale ma Kristus o soneno wisioho kali gena ngomi minisihabari nginika, de igogou idadiwa ngini magena nitemo o nyawa la kanaga isoneka, ona magena yaakuwa ioho kali. 	 Als u nu het heerlijke nieuws hebt gehoord dat Christus weer levend is geworden, hoe kunnen sommigen van u dan zeggen dat er geen enkele dode ooit weer levend wordt?


Una wotemo, "Kanaga o nyawa yasinoto yotagi o Gikimoi Awi Tahuka la kagena yosumbayang. Wimoi o Farisi ma nyawa de wimoi o balastengi wototolomu. 	 "Twee mannen gingen naar de tempel om te bidden. De ene was een Farizeeër die erg met zichzelf was ingenomen. De andere was een tolontvanger.


So nako ngone kiaka o Gikimoi wonaeto maro Awi ngopa-ngopa gena, imatero maro ka o nyawali so nanga rohe done isone o duniaka. Komagena lo o Jou Yesus, Una masirete lo, imaketero maro dede ona, so ipapasaka gena Una wosoneka la ma ngale o Iblis awi kuasa kiaka o sone wapopereta gena aku wasisa. 	 Omdat wij mensen van vlees en bloed zijn, is Hij ook een mens van vlees en bloed geworden; want alleen als mens kon Hij sterven en zo de duivel, die de macht over de dood had, machteloos maken.


Sababu o bi tahu moi-moi yosigogoko gena kanaga ka o nyawa yagaka, duma naguuna o bi moi-moi o kia naga gena qangodu wosidadadika, Una magena o Gikimoi masirete. 	 Mensen kunnen huizen bouwen, maar God heeft alles gemaakt.


So kagena o Areopagus ma nyawa manga simaka o Paulus womaokoye, de onaka wotemo, "He, o Atena ma nyawa! Ngohi tininano nia oho ma rabaka gena igogou ngini o bi nyawa o agama ma dodagi de ma dodoto niacoho qaloha. 	 Paulus ging midden op de Areopagus staan en zei: "Mannen van Athene, aan alles in de stad zie ik dat u buitengewoon godsdienstig bent.


Bolo, de ma nongoruku womikawi kali ma ria ma balo magena, duma o ngopa yamake waasi, de ma nongoruku magena wosone kali. Komagena idadi de imaaka imakoketero sidago ma nongoru yaruwange, 	 Hij stierf en zijn vrouw bleef alleen achter. De tweede broer trouwde met haar, maar stierf ook zonder kinderen.


De una magena asa Ngohi towihike kali o ngoma koru moi, ngaroko ma orasi o wange ibao de kanaga o ngoma magena ka isiwasi. 	 Wie overwint, zal Ik de morgenster geven.


De o Yahudika manga roriri magena asa ka isigegego itemo, "Nako to ngomi mia bobita miacocoho gena pamote, igogou Una magena bilasu ka wosone, sababu Una lo wotemo qaboloka Una o Gikimoi ma Ngopa." 	 De Joden antwoordden: "Volgens onze wetten moet Hij sterven, want Hij heeft Zichzelf de Zoon van God genoemd!"


Komagena so ma ngale to ngone moi-moi nanga manara gena bilasu poqohaka, la done asa o Gikimoi wahiri. 	 Wij zullen ons persoonlijk voor God moeten verantwoorden.


So ma orasi o Farisika ma nyawa iwisano unaka, de una lo wotemo kali onaka, "Una gena o tona waqehe so wosipalasa ai lakoka. So qaboloka, de ngohi ai bio de o ake tosimasauka, de asa aku tomasigeleloka. Komagena Awi manara ngohika." 	 De Farizeeërs vroegen de man ook hoe het kwam dat hij kon zien. Hij antwoordde: "Hij deed wat modder op mijn ogen. Daarna heb ik mij gewassen en nu kan ik zien."


Duma ma ngale o nyawa ona magegena la kanaga idadi Una Awi nyawa gena manga sininga ma rabaka o dorou qangodu Una Awi Gurumi gena wapikika. Komagena wapikika, upa ka ma sababu o bobita o Gikimoino gena ona yamake, duma Awi Gurumi womanara manga siningaka. O nyawa maro komagena yamake o giliri gena, upa nitemo o nyawano, duma ka cawali o Gikimoino. 	 Het gaat er niet om of u lichamelijk besneden bent, maar of uw hart en gedachten voor God geopend zijn. Iedereen die zo'n levensverandering heeft ondergaan, krijgt zijn eer van God, niet van mensen.


Ai dodiao nipipiricaya, nakoso ngohi manena de o nyawa itemo ngohi tadoto la ngone inangodu bilasu inasuna la nanga sininga itiai o Gikimoika, de magena ngohi tobicarawa. Nako tadoto komagena, de ngohi asa o nyawa he isisangisara kawa. Duma ngohi isisangisarasi, upa sababu tadoto o bobita o Gikimoino so o nyawa gena bilasu yamote, duma sababu tadotosi ma Kristus o sangahadika wosone so asa aku o nyawa manga sininga itotiai gena o Gikimoi waaka. 	 Sommigen beweren zelfs dat !k zeg dat besnijden nodig is. Maar dan vraag ik mij wel af, broeders, waarom ik nog steeds vervolgd word. Als dat waar was, zou niemand zich eraan stoten dat ik Christus bekendmaak, Die aan het kruis gestorven is.


Kagena o wange muruo nagaka, de o nabi moi una lo o Gikimoi Awi demo wosingongangasu, awi ronga o Agabus, o Yudea ma daerano de wahino. 	 Wij waren daar al enkele dagen toen Agabus, een profeet uit Judea, arriveerde.


Ma orasi magena una wakelelo awi nyawa moi o Mesirka ma nyawa wingangapo, so o Musa wahika o Israelka ma nyawa una magena iwiriwo, de wafanggali sidago o Mesirka ma nyawa una magena o Musa witooma. 	 Hij ging er naar toe en zag dat één van hen door een Egyptische opzichter mishandeld werd. Mozes nam het voor hem op en sloeg de Egyptenaar dood.


Nakoso kanaga o nyawa la yopiricaya igogou o Yesus Una magena manga Salamati ma Kolano, de ona yangodu igogou o Gikimoi Awi ngopa-ngopaka. De lo nakoso o Gikimoi Awi ngopa ona magena la kanaga yodupa ma Baba o Gikimoi widodara, de ona manga dodiao ma binuka lo, ma Baba Awi ngopa-ngopa, ona magena bilasu yadodara. 	 Ieder die gelooft dat Jezus de Christus is (dat Hij Gods Zoon en onze Redder is) is een kind van God. En ieder die van de Vader houdt, houdt ook van Diens kinderen.


Duma o gisisi niodadato gena o Gikimoi kanaga wasioho sidago idadi o goho de ma roheka eko ma tageka, imatero maro to Una Awi dupa, so o gisisi la ioho gena yamote moi-moi de ma sihino. 	 God laat er de juiste plant uitkomen. Uit het ene zaad komt deze plant en uit het andere zaad die plant.


Mia dodiao nipipiricaya, ngomi de o Jou Yesus Kristus Awi kuasa asa minisulo ngini, la bilasu ngini lo niaholu o dodiao yangodu o Jou wipipiricaya de nakoso ona magena ibusengi so yomanarawa de ma ngale o dodoto itotiai so ngomi minidotoka gena iholu yaaka. 	 Broeders, namens de Here Jezus Christus moeten wij u zeggen dat u geen contact meer mag hebben met broeders, die hun plicht verzaken en niet doen wat wij u hebben geleerd.


So ona o Stefanus iwipaka ma repo-repoka de una womasigaso, "Ya Jou Yesus, ai gurumi nodatai!" 	 Terwijl de stenen hem troffen, bad Stefanus: "Here Jezus, neem mijn geest bij U."


O wange moiku o Yesus de Awi muri-muri o deruku yopane, de wotemo onaka, "Hino la ngone pomasisihito kadoka o talaga ma sonongaka." So ona o deruku so yoside de imajoboka. 	 Op een dag stapte Hij met Zijn discipelen in een boot en zei: "Kom, wij gaan naar de overkant van het meer."


De upa sidago ngohi lo totemo, ai sininga ma rabaka imatero maro de ma Kristus Awi sininga gena komagena qabolo. Duma ngohi ai ngale gena, ngohi de ai buturu qaasu-asu asa o Yesus Kristus towimote sidago ai sininga idadi maro Una wodudupa, la to Una Awi edekati ma orasi ngohi woihiri de towimote gena kanaga itero de itiai. Maro o nyawa moi la kanaga o gogitina ma rabaka de womagogora qaputuru so womatoguwa sidago ma batika waado. 	 Daarmee wil ik niet zeggen dat ik er al ben of dat ik al volmaakt ben, maar wel dat ik met dat doel voor ogen blijf doorgaan. Die volmaaktheid probeer ik te grijpen, waarvoor ook Christus mij gegrepen heeft.


Ma orasi o muura, de o nguuhi, de lo o paro qasosihilo asa o tahu magena yadahe, de maena ka iruba de ibiau qangoduka." 	 Als dat huis te lijden krijgt van regen, overstroming en storm, stort het met donderend lawaai in."


Ma moiku o Yesus wikokitoka so womomou awi toka wodusu so imahoika, de o orasi magena qabolo o nyawa una magena waaku wobicara. O nyawa yadadala gena asa yohairani. 	 Op een keer joeg Jezus uit iemand een boze geest weg, die hem stom maakte. Zodra de geest weg was, begon de man te praten. De mensen stonden perplex.


So o doku kiaka ona ikokahikaka magena yadumu, de Una wodupa womaaka la wotagi wogila-gila, 	 Ondertussen waren ze bijna bij het dorp gekomen waar ze moesten zijn.


Komagena so o nyawa itemo nakoso o ngopeqeka moi ngaroko ami roka woohosi, duma kanaga mogoge dede yanau moili, muna magegena mosundali gena o dorou maakaka. Duma nakoso kanaga ami roka ma duhutu gena wosone, de muna gena maro o bobita magenano asa mipalako, de upa he mamote. So ngaroko yanau moili mowikawi kali, de upa he itemo muna magena mosundali eko o dorou maaka. 	 Als zij daarna met een andere man trouwt, is daar niets op tegen. Maar als zij gemeenschap met een andere man heeft terwijl haar eigen man nog leeft, maakt zij zich schuldig aan overspel.


De o kia Ngohi tinidodedemoka ma ngale gena o kia naga moi done asa idadi o duniaka. So nakoso ma ngale gena ngini niopiricayawa, de idodooha aku niopiricaya ma ngale o kia naga idadadi o sorogaka, nakoso magena lo tinidedemoli. 	 Als u niet eens gelooft wat Ik over gewone, aardse dingen zeg, hoe zult u dan geloven wat Ik over de hemelse dingen zeg?


Ma moili Una wotagi wosumbayang de Awi demo ka imatero de ma nonoma. 	 Hij ging weer weg en bad nog eens, met dezelfde woorden. Maar de discipelen konden hun ogen niet openhouden en vielen weer in slaap. Zij wisten niet wat zij moesten zeggen, toen Hij bij hen terugkwam.


de lo nia sumbayang niatide o Gikimoika, 	 Bid onophoudelijk.


So nakoso ngohi ai buturu ikurangi, de ngohi gena asa tosanangi. Ngohi tosanangi nakoso ai ronga ma dorou yogaka eko ngohi de ai kurangi, de lo nakoso ngohi o sangisara de o susa ma rabaka ma ngale ma Kristus gena towipiricaya qaputuru. Sababu nakoso ngohi kanaga de ai buturu sutu ikurangi, de ma Kristus Awi kuasa asa ngohi isiputuruka. 	 Daarom kan ik zelfs blij zijn over zwakheden, beledigingen, noodsituaties, vervolgingen en moeilijkheden, die ik terwille van Christus moet verdragen. Want als ik zwak ben, ben ik pas sterk.


He! Nikelelo. Ngohi manena kanaga o ngora ma simaka tomaokoye de tiniaso ngini. Ngohi tinidamaha la nakoso kanaga o nyawa o tahu ma rabaka Ai ili yoise de manga ngora yapelenga, de Ngohi isimaha towosa la tomatamiye de ngomi asa mioqo de miudo. 	 Luister, Ik klop op de deur. Als iemand Mij hoort en de deur opendoet, zal Ik bij hem binnenkomen. Dan zullen wij samen eten; hij met Mij en Ik met hem.


Ma orasi o Yudas womasidiado, gila-gila o Yesuska wotagi de wotemo, "Baba Guru!" De gila-gila wikololo de wihame. 	 Hij liep direct op Jezus toe. "Dag, Meester", zei hij en hij kuste Hem.


Duma womatodoka o Yesus womakiliho de wakeri-keri Awi muri-murika de o Petruska wisidapano wotemo, "He! Iblis, noloqa! Ani sininga magena imaterowa de o Gikimoi Awi sininga, duma ani sininga gena ka o nyawa ma sininga." 	 Jezus keerde Zich om. Met Zijn gezicht naar de andere discipelen vermaande Hij Petrus: "Satan, maak dat je wegkomt! Jij bekijkt de zaak van de menselijke kant en niet van Gods kant!"


So upa to ngohi ai mode masirete la o moi-moi qatotorou taaka, duma magena taaka sababu o dorou ma dupa kanaga igoge ai sininga ma rabaka, so ngohi isigaro sidago lo tonyafusu. 	 Wel, dan doe ik die slechte dingen niet zélf, maar de zonde die mij beheerst.


Duma gila-gila Una waaso de wotemo, "Eh, hika nia sininga niapoputuru! Ngohi manena o Yesus so upa nimodo!" 	 Hij stelde hen gerust. "Wees maar niet bang; Ik ben het."


Ngini o Yahudika ma nyawa nisowo gena ngaroko iqomaka o Gikimoi niwinako waasi, duma done Awi laha ngini o Yahudi ma nyawaka lo aku niamake. Maro o gota zaitun yapapaliharawa gena ma uma-uma yabitoguka de, pei, isigapala de isidopiliku kali o gota zaitun yapapalihara gena ma hutu ma sonongano. Nako komagena, de foloisi itotiai gena o Yahudika ma nyawa iqomaka o Gikimoi Awi nyawa masirete ona magena Una asa aku waqehe qaloha kali. Maro o gota zaitun ma uma-uma ma duhutu de kanaga iqomaka yabitoguka, duma done o gota magegena ma hutu ma sonongano isigapala de isidopiliku kali. 	 Hij heeft u van de wilde olijfbomen afgekapt en op de goede geënt. Dat was tegen de natuur. Van nature was u takken van de wilde en niet van de goede olijfboom. Nu, wat zal God dan doen met de mensen die van nature takken van de goede boom zijn? Hij zal hen weer op hun eigen boom enten!


So kagena de gila-gila ona wisidasangahadi de Awi baju imatekesikotoku yaaka moi-moi de manga gimina yamote o undi ma rabaka. 	 Toen kruisigden zij Hem. Zijn kleren verdeelden zij onder elkaar, door erom te dobbelen.


Magena de o dodadi ngai iha magena itemo, "Komagena itero de igogou!" De o roriri ona magena imabukuku de manga suba yatide o Gikimoi de lo o Duba ma Gohoka. 	 De vier wezens zeiden: "Amen." En de 24 ouderlingen vielen in aanbidding neer.


De o Yesus wotemo onaka, "Qadoohaso ngini niaka maro Ngohi o nyawa ma dorou, sidago niahino o gogipongo de o sumarangi nigaho la Ngohi nitago. 	 Jezus zei: "U doet net of u een rover komt arresteren! Waar zijn anders die zwaarden en knuppels voor nodig?


Komagena ngini nianakoka, ipasaka, de una ma babaka wogolo la o Gikimoi Awi laha gena una widogo, duma asa una wihike kawa. Ngaroko una wogolo gena woari womatotoore, duma una o ngeko wamake kawa ma ngale awi manara iqoqoma kiaka qatotorou gena watagali. 	 Want u weet het! Toen hij die rechten terug wilde hebben, was het te laat; het hielp niets dat hij huilde van spijt. Houd daar dus rekening mee.


sidago o kawasa o doku magenaka ma nyawa yangodu yodupa wisigise unaka. Mutuwade ona itemo, "O nyawa una manena awi kuasa ma buturu o Gikimoino isironga lo o Kuasa Qapoputuru." 	 Omdat hij de mensen een hele tijd met allerlei toverkunsten had verbaasd,


Komagena lo de o Gikimoi. Ma orasi Una iqomaka wijaji o Abrahamka de lo awi ngopa de awi danoka, de Una magena wodupa wasinako itiai onaka Awi jaji gena akuwa itagali. Komagena so ma ngale Awi jaji gena wosiputuru so asa wosasi. 	 God heeft ook een eed afgelegd om duidelijk te maken dat Hij niet anders kan dan Zijn woord houden; Hij wilde dat de mensen aan wie Hij de belofte deed, niet zouden twijfelen.


De o nyawa isingangasu o Yesuska, o Simon ma toroa misiri de o sosahu mitubu. 	 Simons schoonmoeder was ziek en lag met koorts op bed. De mannen vertelden het aan Jezus.


O kia naga Ngohi tinidedemo nginika gena nia sininga ma dorou yatiodoka, kanaga tinisidumu duma ningoduwa. Kanaga moi una o nyawa ma dorou, una towisidumuwa, sababu o nyawa nagoona Ngohi tahihirika, ona magena igogou Ngohi tanako. Duma Ngohi tinidedemo komagena, la ma ngale isiganapu maro o kia isilelefo iqomaka o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, 'Kanaga o nyawa moi wooqo dede Ngohi, una magena done asa womadadi to Ngohi Ai lawangi.' 	 Wat Ik zeg, geldt niet voor iedereen hier. Ik weet wie Ik uitgekozen heb. Het moet gaan zoals geschreven staat: 'Hij die regelmatig met Mij at, heeft zich tegen Mij gekeerd.' (a)


So ngini ningodu upa nimacaralamo, duma de nia sininga qamomuuqu bilasu nimahadoku o Gikimoi wokokuasa Awi simaka, la done ma orasi wositotatapuka imasidiado, Una done asa ngini winisihoromati. 	 Als u zich buigt onder de sterke hand van God, zal Hij u oprichten als Hij vindt dat de tijd daarvoor gekomen is.


De kagena o nyawa yadadala o ili magena yoise, de ona yamuruo naga itemo, "Wewe! O ili magena nagala o diwotu." De ma binukali itemo, "Hiwa! Magena nagala o malaikat ibicara Unaka." 	 De mensen om Hem heen hoorden het ook. De meesten beweerden dat het een donderslag was geweest. Anderen zeiden dat een engel iets tegen Hem had gezegd.


O Salmon de ma peqeka ongo Rahab manga ngopa yanau o Boas, o Boas de ma peqeka ongo Rut manga ngopa yanau o Obed, o Obed ma ngopa yanau o Isai, 	 Nahesson was de vader van Salmon; Salmon de vader van Boaz (Rachab was zijn moeder). Boaz was de vader van Obed (Obeds moeder was Ruth).


[La komagena imaaka so itero de itiaika maro o kia isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka, ena gena, "Una wisitero koloko o bi nyawa ma dorou."] 	 Daarmee kwam uit wat geschreven staat: "Hij hoorde bij de misdadigers." (a)


O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe ngini o bi guru agama de lo o bi Farisi ma nyawaka. Ngini nikokulai! Ngini gena nitagi nikahika nikahino o teo niatola de lo o dududu niodagi, la ma ngale o nyawa moi niwimake la winimote nginika. De nakoso o nyawa kanaga so nimoteka, de ngini niadoto la ona gena asa nia gulai yamote de yaaka, sidago ona manga manara lo ifoloi qatorou de nia manara masirete, so ona magena foloi itiai bilasu o naraka ma ukuku yaumo dede ngini masirete bai! 	 U bent stuk voor stuk huichelaars! Want u trekt stad en land door om één mens tot uw geloof te bekeren en dan wordt die wel twee keer zo slecht als u bent: klaar voor de hel!


"Nimasisitiari o bi guru agama ona magena. Ona yodupa manga juba ikukuruku imasitibaka de itagi yakahika o pasarka la o nyawa yahoromati. Ona magena lo yodupa imatami ma simaka o puji ma tahuka de lo o rarame ma rabaka, la ma ngale o nyawa yakelelo bai! 	 Ze vinden het heerlijk om in deftige gewaden rond te lopen en op straat eerbiedig te worden gegroet. Zij hechten er veel waarde aan in de synagogen en bij de feestmaaltijden op de voornaamste plaatsen te zitten.


O wange magenaka o Sadukika ma nyawa yamuruo naga yahino o Yesuska, ma ngale manga edekati Una wisabatolo. Ona magena yopiricayawa o dodoto maro o nyawa isoneka de asa ioho kali, de manga edekati o dodoto magena isiceke 	 Nog diezelfde dag kwamen er enkele Sadduceeërs naar Hem toe. De Sadduceeërs beweerden dat de doden niet meer levend worden.


De o nyawa yangodu asa iise gena yohairani ma ngale Una Awi sosango de Awi cawaro magena. 	 Ieder die Hem hoorde, verbaasde zich over Zijn verstand en Zijn antwoorden.


Hika niminano, ngomi o Farisika ma nyawa gena miholu kanaga nanga sidongirabaka moi lo upa Una wipiricaya. Eko nanga agama ma roriri moi Una upa wipiricaya. Moi lo yahiwa bai! 	 "De leden van de Hoge Raad en de Farizeeërs geloven toch ook niet dat Hij de Christus is?


De upa sidago ngone pawosa o loha o nyawaka paaka de lo o kia naga de maena ngoneka gena pahike o nyawaka, sababu o manara magena maro o suba moi kiaka o Gikimoi wodudupa. 	 Wees goed voor anderen en deel uw bezit met hen, want dat zijn offers die God waardeert.


Duma nako o ngihi ma sinotoka, kiaka isironga o Ngihi Foloi Qatetebi, kagena cawali ka o taungu moi gena ka ma moi ma Imam Wilalamo womatengo kagena aku wowosa. De una wowosa, hitilahi o au waaho ma ngale wosisuba o Gikimoika la idadi awi dorou masirete ma ija de lo ma ija kiaka o nyawa manga dorou yananakowa. 	 Maar in het achterste deel mocht alleen de hogepriester komen en dan nog maar één keer per jaar. Hij moest bloed meenemen en dat op het gouden deksel van de ark sprenkelen om daarmee zijn eigen zonden en die van het hele volk voor God te bedekken.


Ma ngale o nonako ihahairani o bi rasul yaakaka, so o nyawa manga jongutu eko manga dangi yatota o ngekoka yahado, de yasisiri asa yatide de yatota so kagena yahadoku, la hitilahi o Petrus nogena wakahino de awi gurumi yadahe onaka. 	 De mensen droegen de zieken naar buiten en legden hen neer op veldbedden en matrassen; zij hoopten dat als Petrus voorbijkwam, in elk geval zijn schaduw op hen zou vallen.


Ai demo moi-moi magena ani sininga ma rabaka nadiahi, sababu nanga Jou asa wonihike o cawaro ngonaka, ma ngale ngona bilasu nosabari o sangisara namoku gena, aku ngona nanako. 	 Denk eens goed over deze drie voorbeelden na; de Here zal je laten zien wat je er in de praktijk mee kunt doen.


So de Una womatamiye de watolomu so wisigilolino, de wotemo onaka, "O nyawa naguuna wodupa wolamo de o nyawa ma somoa, una magena bilasu womahadoku de wodupa wariwo o nyawa yangoduka." 	 Hij ging zitten en riep hen bij Zich. "Luister", zei Hij, "wie de eerste wil zijn, moet de allerlaatste zijn en iedereen dienen."


So Una de Awi muri-muri itagi idola o tala moiye, so kagena ma ngunu moi ma pidoka de ona kagena igogeku. 	 Jezus liep de heuvel op en ging daar met Zijn discipelen zitten.


Magena de o Yesus wakeri-keri onaka de wotemo, "Nako komagena, de niawosaka o gimina manena o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka, 'O teto o tukang yahoholu de yapapakewa magena done asa isiaka de idadi o tahu ma sosoqe ma teto ma nonoma.' 	 Jezus keek hen aan en vroeg: "Wat betekent deze zin uit de Psalmen dan: 'De steen die door de bouwers is weggegooid, blijkt onmisbaar te zijn'?" (A)


de wosasi o Gikimoi Awi ronga Una magena wooho ka sidutu ikakali o soroga, o dunia, o ngoloto de lo ma raba o bi moi-moi qangodu gena wosidadika. So o malaikat magena wosibobeto wotemo, "He! O Gikimoi asa wotamaha kawa ma orasi gena yaadoka. 	 Hij riep de naam aan van Hem, Die altijd en eeuwig leeft, Die de hemel, de aarde en de zee, met al hun bewoners gemaakt heeft en zei:


De ma ngale o habari qaloloha tosihabari o bi nyawaka gena ngohi tomaaka maro o goguule moi ma rabaka tamote so tomagogora sidago lo ma bati taado. Maro o goguule magena tosiboloka, so ngohi lo o dodoto itotiai gena topiricaya qaputuruka de tadiahi qaloha. Upa sidago magena itagali. 	 Ik heb lang en hard voor mijn Heer gestreden en door alles heen ben ik Hem trouw gebleven.


So ma Kristus Una magena Awi rohe asa upa he o Gikimoi wihike wosidadu-dadu, gena imaterowa de o Yahudika manga Imam Wilalamo la kanaga o taungu moi ma moi o Ngihi Foloi Qatetebi ma rabaka wowosa cawali ka o haiwani ma au waaho. 	 Hij heeft Zich ook niet telkens weer geofferd, zoals de hogepriester, die elk jaar weer het Allerheiligste moest binnengaan om dierlijk bloed te offeren.


De lo o ngeko moi foloisi qaloloha Una asa winisidailako la ngini aku niwosa nanga Jou Yesus Kristus Awi pareta ma rabaka. Una magena wonasisalamati de lo wonapareta ka sidutu ikakali. 	 Als u zo leeft, zal God de poorten van het eeuwige koninkrijk van onze Here en Redder, Jezus Christus, wijd voor u openzetten.


De ona lo iholu yadongosa o manara qatotorou yaaka, ena gena itotooma, imagogomahate, o nyafusu ma dorou yaaka de lo itotosi. 	 Zij wilden ook niet ophouden met hun moordpartijen, hun tovenarij, hun overspel en diefstallen.


Nakoso o doku moika niwosa de ka o tahu moika nimasidodogu, de upa nimatotuluru ma bati o doku magena niodongosa. 	 Word je in een huis uitgenodigd, blijf daar dan logeren tot je verder gaat naar de volgende plaats.


De o kia naga moili kanaga ifoloisi qatorou gena, ona ma Kristus Awi ronga qaloha de lo o ronga o kia nisiaso ma orasi niwipiricaya, kiaka to Una Awi ronga ma dorou ona masirete asa yogaka. 	 Juist zij spotten met Jezus Christus, Die voor ons zoveel betekent.


O jara qasosawala moi isupu kali. De una kugena wopapane de wikuasaka so wotagi o nyawa o duniaka manga dame wakoora, ma ngale ona asa imateketooma. So una magenaka wihike o sumarangi ikakaku moi. 	 Deze keer kwam er een rood paard. Er zat iemand op die een groot zwaard kreeg. Hij moest de vrede van de aarde wegnemen, zodat de mensen elkaar zouden afslachten.


Ngini gena o Baba Gikimoi winihirika sababu ma orasi ma nonomasi de Una magena kanaga de Awi edekati komagena. Una winihirika dede Awi Gurumi asa winiaka so ngini nidadi to Una Awi nyawa masirete, la ma ngale ngini gena o Yesus Kristus niwisigise, de ma ngale nia dorou so sidago Una wosone de Awi au ikopola ma ngale winisiapongu. Ngohi togolo tanu o Gikimoi winidogo nginika o laha ifoloi de nia sininga waaka so foloisi isanangi. 	 God, de Vader, heeft u uitgekozen, omdat Hij u al lang tevoren kende. De Heilige Geest heeft u afgezonderd om Jezus Christus te gehoorzamen en door Zijn bloed gereinigd te worden. Mijn wens voor u is dat u meer en meer de genade en vrede van God zult ontvangen.


Done ma wangeka o nyawa yangodu manga loha de manga dorou ma sopo o Gikimoi wafanggali itotiai, de o Niniweka ma bi nyawa yasioho kali dede ngini o bi nyawa o orasi manena, de ona magena lo asa ngini inisisala. Sababu iqomaka, ma orasi ma nabi Yunus awi demo yoise, de ona magena manga dorouno imatoba de imatodubaka. Duma kanaga nia sidongirabaka o orasi manena wimoi foloi wolamo de ma nabi Yunus. 	 Op de dag van het grote oordeel zullen de mannen van Ninevé tegelijk met u levend worden en u veroordelen. Want zij luisterden naar de waarschuwingen van Jona en bekeerden zich tot God. Maar hier staat Iemand die meer is dan Jona!


O nyawa nagoona Ngohi idodarawa, ona magena o kia naga Ngohi tasusuloka asa iholu yaaka. De to Ngohi Ai demo niiise magena ka to Ngohi Ai demo gena komagenawa, duma magena lo Ai Baba Awi demo, Una gena Ngohi woisulo so tahino. 	 Maar wie niet van Mij houdt, trekt zich niets van mijn woorden aan. Wat Ik tegen u allen zeg, komt niet van Mijzelf maar van mijn Vader, Die Mij gestuurd heeft.


O Herodes una magena wosanangi o Yesus wikelelo, sababu ma dekaka ma ngale o Yesus gena una woise de lo wodupa wimake. Una wongongano o Yesus o nonako ihahairani waaka la magena aku wakelelo. 	 Herodes was erg blij Jezus te zien. Hij had al veel over Hem gehoord en hoopte reeds lang dat Jezus eens een wonder zou doen waar hij zelf bij was.


bilasu ngona o Gikimoi Awi manara naaka nokaeli de nowipiricaya qaputuru, ma ngale o nyawa moi upa lo inikalaki. O moi-moi manena naaka sidago nanga Jou Yesus Kristus wahino kali. 	 Dan zal er niets op je zijn aan te merken tot de dag dat onze Here Jezus Christus zal verschijnen.


Ma ngale komagena so nakoso ngone maro o nyawa la o wange ma nita ma rabaka pogoge, de ngone bilasu paaka maro o nyawa manga sininga de manga rohe ma nyafusu gena yapareta qaloha. Komagena so ngone bilasu pomajaga la ma Kristus powipiricaya qaputuru de lo o nyawaka nanga dodara ilamo, ma ngale upa sidago o dorouku asa potura. Maro o nyawa yanau moi asa de awi salawaku wacohono la womasijaga, ma ngale una witudu eko wingami de upa awi mamatako yabolo. De bilasu ngone pongongano igogou o Gikimoi asa wonasisalamati so o oho ka sidutu ikakali pamake. Komagena maro o nyawa moi asa o helm womasitibaku la womasijaga, ma ngale upa he awi sahe qanabo. 	 Maar laten wij die bij de dag horen, nuchter blijven. Wij moeten onszelf beschermen met het pantser van geloof en liefde en met de helm van de hoop van het heil.


Komagena de Una yasisiri wasilohaka de yakokitoka manga toka wodusu so imahoika. De wasimaha kawa manga toka ibicara, sababu o toka lo iwinako Una magena naguuna. 	 Jezus genas heel veel mensen, wat voor ziekte ze ook hadden. Uit vele anderen verjoeg Hij de boze geesten. De boze geesten probeerden wel steeds te zeggen wie Hij was, maar Jezus gaf ze geen kans.


Wimoi awi ronga o Kleopas wosano o Yesuska, "We! Ngona manena nagala o Yerusalemka asa nomasidiado, so o wange ipapasaka kanaga o kia idadadika gena ka nomatengo nanako waasi." 	 Ze bleven stilstaan en keken Hem met droevige ogen aan. Een van hen, Kleopas, zei: "U bent zeker de enige in heel Jeruzalem die niet weet wat voor verschrikkelijke dingen er de afgelopen dagen zijn gebeurd!"


O wange manena mia oho ma kurangi nomihike. 	 Geef ons vandaag het eten dat wij nodig hebben.


Sababu nakoso o nyawa kanaga itemo "Nako ngohi ka cawali o Yahudika manga bobita moi-moi o Musa walelefo gena qangodu tamote, de asa ai sininga o Gikimoi waaka gena itotiai," ona magena o Gikimoi asa wakutuku. Sababu ma ngale o nyawa la maro ona magegena Una wasisala qaboloka. Una Awi Bukuka isilelefo, "O nyawa nakoso o Yahudika manga bobita o Gikimoino isilelefo o Buku ma rabaka la kanaga ngai moi yatilaku, de o Gikimoi asa ona wasisala lo qaboloka." 	 Maar ieder die probeert het met God in orde te maken door de wet te houden, valt onder de vloek van God. Want er staat in de Boeken: "Wie niet precies doet wat er in de wet staat, is vervloekt." (B)


O Salamati ma Kolano Una magena bilasu iqoma wingangapo de wisangisara, so qabolo asa wisioho kali de lo wisimulia so o bi moi-moi qangodu wapareta." 	 De Christus moest immers al die vreselijke dingen doormaken voor Hij Zijn heerlijkheid zou binnengaan?"


Sababu ma nabi Samuel de o bi nabi ma duuruno, ona yangodu iqomaka o Gikimoi Awi demo isingangasu ma ngale o moi-moi o kia idadadi o orasi manena. 	 Ook Samuël en alle andere profeten die na hem kwamen, hebben dit voorspeld.


Sababu o Jou waaka komagena, so ngini aku nianako igogou-gogou Una gena ka waaku nakoso o nyawa yodupa yaaka o bi moi-moi maro Una wodudupa gena, o sangisara ma rabaka lo wasisupu, de nakoso o nyawa yodupawa yaaka o bi moi-moi maro Una wodudupa gena, wabui ma ngale yodamaha ma wange yaado done manga dorou ma sopo wafanggali de o dorou. 	 De Here kan de mensen, die doen wat Hij wil en Hem liefhebben, helpen de verleidingen te weerstaan; en Hij weet tot de grote oordeelsdag Zijn straf te bewaren voor de mensen, die zich niets van Hem aantrekken.


Maro o doku moi o tala ma qokuka de o poci moi o dadamika o nyawa yangodu ka yakelelo, komagena ngini lo o loha niaaaka aku o nyawa yangodu yakelelo de ona lo nia Baba o sorogaka aku wisigiliri." 	 Laat daarom ook uw licht voor alle mensen schijnen. Als zij dan de goede dingen zien die u doet, zullen zij uw hemelse Vader eren.


Hika niamoku o gina kiaka Ngohi tinisimomokuka, de lo o dodoto Ngohino nigolo, de ngini asa nimarimoi qaloha de o Gikimoi. Sababu Ngohi manena Ai sininga qamuuqu de lo Ai duhudu ihiwa nginika. 	 Voeg u naar Mij en wees mijn discipel, want Ik ben vriendelijk en nederig van hart. Bij Mij zult u diepe innerlijke rust vinden.


O loloha magena ma sidongirabaka o uku itatahu la ma dateka imarahu isigilolino, de o Petrus lo kagena wogogeku dede ona. 	 De soldaten maakten op de binnenplaats een vuur en gingen er omheen zitten. Petrus kwam er ook bij.


Komagena so o Paulus o nyawa yaruha magena waaso so itagi imakangaho, de ma langino una de ona o adati de o galepu ma dodagi magena yamote so itemo ona manga sininga qatebi. Qaboloku de o Paulus wotagi o Gikimoi Awi Tahuka, de ma imamka wosingangasu muruoka de manga adati de manga galepu ma debi isibolo, ma ngale asa o Paulus de ona yaruha moi-moi manga gaso o haiwani magena yatota de isisuba. 	 Paulus nam de vier mannen mee en liet zich de volgende dag samen met hen reinigen. Daarna ging hij naar de tempel om bekend te maken op welke dag hun reinigingsweek voorbij zou zijn. Dan zou voor ieder van hen het offer worden gebracht, dat aan hun plechtige belofte een einde maakte.


Duma ona o Perga ma kotaka de manga dodagi yadofa kali yakahika so imasidiado o Antiokhia ma kota o Pisidia ma daeraka. Qabolo so o Sabat ma wangeka de ona o puji ma tahuka iwosa so imatamiye. 	 Paulus en zijn gezelschap reisden door naar een plaats in Pisidië, die ook Antiochië heette en bleven daar een tijd. Op de sabbat gingen zij naar de synagoge.


De lo nako ngone popipiricaya pomatekedodara gena, ma ngale magegena o surati moi upa he milefo nginika, sababu magena o Gikimoi winidoto qaboloka, 	 Over de liefde van christenen onderling hoef ik u niet te schrijven. God Zelf heeft u geleerd hoe u elkaar moet liefhebben.


Komagena lo o Gikimoi wisidola de Awi girinaka wisitami la Una Wokolano de Wasisalamati, la Una magena aku womadadi o ngeko so ngone o Israelka ma nyawa nanga dorouno pomatoba de pomatoduba la o Gikimoi wonasiapongu. 	 Hij heeft Hem aan Zijn rechterhand gezet; op de ereplaats! Jezus is verheven tot Leider en Redder. Hij zal Israël tot God laten terugkeren en de zonden van het volk vergeven.


Komagena so o Gikimoi asa Una magena wisimulia ifoloi so to Una Awi kuasa magena ifoloi ilamo de o kuasa ma somoa. 	 Daarom heeft God Hem de hoogste plaats gegeven en Hem een naam gegeven, die Hem boven alles plaatst,


Komagena lo kanaga ngini nimuruo naga lo o Nikolaus awi dodoto niacoho, magena imatero de o Bileam awi dodoto. 	 Zo zijn er ook onder u mensen, die de verderfelijke leer van de Nicolaïeten volgen.


Igogou, Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena asa tosone maro o kia isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka. Duma naguuna woisiiija Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena, kodo, o nyawa una magena awi bodito qatubuso! Lebelaha o nyawa una magena upa lo wisibuo." 	 Ik moet wel sterven zoals door de profeten is gezegd. Maar wat ziet het er slecht uit voor de man, die Mij verraadt. Het zou beter voor hem zijn als hij nooit geboren was."


Ma Kristus gena wisangisara komagena, so ngini lo bilasu nimaputuru la nimote Unaka. So maro to Una Awi sininga ma rabaka, komagena lo to ngini nia sininga ma rabaka, ena gena nimasidailako la asa o sangisara niamoku. Sababu o nyawa la kanaga yasangisara, ona magena yapalakoka o dorou ma kuasano so o dorou gena yaaka kawa. 	 Omdat Christus voor ons geleden heeft en gestorven is, moeten wij ons wapenen met dezelfde innerlijke overtuiging als Hij. Omdat Hij heeft geleden, heeft de zonde zijn macht over ons verloren.


Upa ka cawali ma orasi kanaga ona ininanano maro nia edekati gena nia giliri nisimane, duma nia manara gena niaaka foloisi nikaeli de qaloha, maro ma Kristus Awi gilalo moi so o Gikimoi Awi dupa niamote. 	 Werk niet alleen goed als uw meester toekijkt, maar ook als hij u alleen laat. Doe uw werk als een dienaar van Christus, die van ganser harte wil doen wat God vraagt.


Hika tosiade-ade, ma orasi iqomaka ngohi ka o ngopa moi ka iecesi, de ngohi tobicara maro ka o ngopa, de ai sininga lo maro o ngopa ma sininga de lo ai tagapi maro ka o ngopa ma tagapi. Duma o orasi manena ngohi kanaga ilamoka, so o ngopa ma manara gena ngohi taqoha so taaka kawa. 	 Toen ik een kind was, sprak ik als een kind, dacht ik als een kind en redeneerde ik als een kind. Maar nu ik volwassen ben, heb ik het kinderlijke voorgoed achter mij gelaten.


So de witola qabolo de o sahe magena o pigaku wongado de wotagi wahike o jojaru magenaka. De o jojaru magena mahike kali ma awaka. 	 Johannes werd in de gevangenis onthoofd. Zijn hoofd werd op een schaal binnengebracht en aan het meisje gegeven. En het meisje gaf het aan haar moeder.


De ma ngale ma Kristus o bobita magenano ngone wonapalako komagena la o Gikimoi Awi laha wosidumu o Abrahamka, ma ngale magena so o bi bangsa ma nyawa yangodu o duniaka lo yamake. De lo sababu ngone ma Kristus powipiricayaka, so o Gikimoi Awi Gurumi wonasijajaji magena lo pamakeka. 	 Gods bedoeling is duidelijk. Nu kan Hij door Christus Jezus de andere volken de zegen geven, die Hij ook aan Abraham had beloofd; en nu kunnen wij de Heilige Geest ontvangen door in God te geloven.


So o Farisika ma nyawa magena ona yoise, de ona de o imamka ma bi sahe imakaaso la imatolomu o Mahkamah Agama yaaka. So ona yangodu imatolomuno de imatekekaaturu itemo, "Powidodooha. O nyawa Una magena o nonako ihahairani he idala waakaka. 	 Daarop belegden de leidende priesters en de Farizeeërs een spoedvergadering. "Wat kunnen wij doen?" vroegen zij. "Die Man doet het ene wonder na het andere.


Duma ngini ma binuka o Tiatiraka Ngohi nipipiricaya o dodoto magena niamotewa eko niacohowa, kiaka itemo o Iblis ma dodoto icocawaro. Ngini gena Ngohi tinisingangasu ningoduka maro o babati moi ma ngale upa Ngohi tinisitubuso nginika, upa sidago nia momoku qatubuso. 	 Maar gelukkig zijn er in Thyatira nog mensen die deze verderfelijke leer niet volgen, die niet de zogenaamde diepten van satan hebben leren kennen. Van u vraag Ik niets meer


Ma orasi ona yatiho o prajurit manga riho ma nonoma de ma sinotoka, so imasidiado o ngora o besika la yakahika o kotaka. O ngora magena ka maena ipelenga masirete, so ona isupu de itagi o ngeko moi yamoteka. De o Petrus womatodoka o malaikat magena ihiwaka so widongosaku. 	 Zij liepen langs de eerste wacht, toen langs de tweede en bereikten tenslotte de grote ijzeren poort die op straat uitkwam. De poort ging vanzelf voor hen open en zij stapten naar buiten. De engel liep één straat met Petrus mee en liet hem toen alleen.


Ma orasi o Yesus kanaga o dunia manenaka, de Una wosumbayang de Awi gari-garika de womatoore wogolo o Gikimoika. Una wanakoka o Gikimoi de Awi kuasa aku o soneno wipalako, duma Una lo Awi dupa masirete gena wamotewa de wosigise ka o Gikimoi Awi dupa. Komagena so o Gikimoi asa Una Awi gogolo gena woise. 	 Terwijl Hij hier op aarde was, heeft Christus onder tranen geroepen tot God, Die Hem van de dood kon redden. God verhoorde Zijn gebeden, omdat Hij Zich aan Gods wil onderwierp.


Komagena lo ma orasi Una o sangahadika witooma, de to ngone nanga dorou qangodu wositagalika de to Una Awi rohe masirete. La ma ngale nanga sininga ma dupa qatotorou gena he pomaha-maha kawa, maro o sone ma bake so o beseso moi lo yaakuwa isigise, de lo o bi moi-moi itotiai gena ka paaka, maro o ngeko qamomuane ma rabaka pooho. Gena o kiali maro kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefoka itemo, "Sababu Una wiqabo de wosone la ma ngale ngini gena nia dorou he nisangisara kawa, maro nia nabo qalohaka so niqabo kawa." 	 Hij heeft onze zonden gedragen in Zijn eigen lichaam, toen Hij stierf aan het kruis. Daardoor zijn wij nu dood voor de zonde en kunnen wij voortaan leven zoals God het wil; want de wonden in Zijn lichaam hebben ons genezen.


Ngaroko, igogou, o Yahudika ma roriri manga sidongirabaka lo kanaga yadala o Yesuska wipiricaya, duma manga piricaya magena ona asa isipongo de imangakuwa o nyawa manga simaka. Ona gena yamodo sababu manga dodiao o Farisika ma nyawa. Idodooha ma ngale onaka, nakoso Una wipiricayaka so ona gena yasimaha kawa manga puji ma bi tahuka yowosa. 	 Toch waren er heel wat vooraanstaande Joden, die wel geloofden dat Jezus de Christus was. Maar zij durfden er niet voor uit te komen, omdat zij bang waren dat de Farizeeërs hen uit de synagoge zouden verjagen.


De o Yesus wanano ona wimomoteka de wotemo, "Ngaroko nisususa, ngini igogou nisanangi, sababu ngini manena igogou o Gikimoi Awi nyawa-nyawa Awi pareta ma rabaka. 	 Daarna keek Hij Zijn discipelen aan en zei: "Gelukkig zijn de armen, want voor hen is het Koninkrijk van God.


De ma orasi ngohi kanaga dede o nyawa ona magena manga piricaya qaceceke, de ngohi ai gogoho gena asa taaka tositero maro ona, la manga piricaya ma Kristuska gena aku tosiputuru. So komagena o nyawa manga gogoho de manga galepu moi-moi gena qangodu taaka, la de o ngeko kiaka bato gena ngohi tongongano ona yamuruo naga aku tangaho la Una iwipiricaya. 	 Voor mij geldt de wet van Christus. Als ik bij zwakke mensen ben, laat ik niet merken dat ik sterk ben, om hen voor Christus te winnen. Ik heb mij aan al die mensen aangepast om in ieder geval enkelen van hen te redden.


Komagena so ngona gena igogou Petrus, gena ma ngale o teto. De o teto o sosoqe gena ma qokuka Ngohi asa Ai tahu tosigoko, gena ma ngale o bi nyawa Ngohi ipipiricaya gena yangodu asa tatolomu. Ngaroko o Sone ma Riho ma buturu, ona gena yatura yaakuwa. 	 Jij bent Petrus. Op deze rots zal Ik mijn Gemeente bouwen. De poorten van het dodenrijk zullen nooit macht over haar krijgen.


So o nonako ihahairani waaaka magena, ngaroko qangoduwa, duma asa isilefoka, la ma ngale ngini aku niopiricaya igogou o Yesus Una magena o Salamati ma Kolano de lo Gikimoi ma Ngopa. De nakoso ngini asa niwipiricaya Unaka, de ma sababu ma ngale Una magegena so aku niamake o oho ma duhutu. 	 Ik heb hier enkele opgeschreven opdat u zult geloven dat Jezus de Christus is, de Zoon van God. Als u in Hem gelooft, leeft u in Zijn naam.


Duma o Gikimoi asa wotemo, "Igogou, upa ka ngona nomatengo, duma kanagasi o nyawa yanau yacala tumudingili gena tatingaka ma ngale Ngohi Ai nyawa masirete. Ona magena o giki ikokulai o Baal gena yasuba waasi." 	 En wat antwoordde God hem? "Ik heb ervoor gezorgd dat er nog 7000 mannen aan mijn kant staan. Ook die hebben hun knieën niet voor Baäl gebogen." (b)


So kagena de ma orasi o nyawa yangodu o kota marabaka yogiise o demo magena, de ona ikalala de imagogora hika de hino iwidolomu, so o Paulus iwisoroma de iwililia o Gikimoi Awi Tahu ma lolohano wisisupu, de gila-gila ma ngora yaperesuka, la upa sidago o nyawa yadadala o gangamo isigoko o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka. 	 De hele stad was in rep en roer. Het was een complete rel. Paulus werd vastgegrepen en de tempel uitgesleurd. De poorten gingen meteen op slot.


Nako o pusaka ma surati, igogou o nyawa o surati yaaaka gena bilasu yosone kasi, qabolo de o pusaka magena aku isiregu. 	 Met dit verbond, dat God met ons heeft gesloten, is het net als met een testament; er moet eerst iemand sterven, voordat het van kracht wordt.


Kagena de o Mahkamah Agama ona magena imanere de manga ngau yapoku la iise kawa, de gila-gila ona imatekerimoi iwidogogora unaka, 	 De Joden konden zich niet langer inhouden en schreeuwden van woede. Zij stopten hun vingers in hun oren en stormden allemaal tegelijk op hem af.


De Una magena Awi laha winisidumuka so ma ngale ma Kristus gena, upa nitemo ka cawali ngini niwipiricaya, duma ngini lo asa nisangisara. 	 Want het is uw voorrecht niet alleen op Christus te mogen vertrouwen, maar ook voor Hem te mogen lijden.


Ngini gena niise qaboloka, ngohi tinisingangasuka totemo ngohi manena o Salamati ma Kolano isowo, duma o Gikimoi woisulo ngohi la ngohi asa toqomano. 	 Jullie hebben mij steeds horen zeggen dat ik niet de Christus ben, maar dat God mij voor Hem uit gestuurd heeft.


Duma ona magena yasango yaakuwa, sababu yakelelo o nyawa wisilolohaka una womaokoye kagena o Petrus de o Yohanes manga dateka. 	 Maar omdat de genezen man bij hen stond, konden zij niets tegen hen inbrengen.


De nakoso kanaga o sangisara gena idadi pamoku, de ma ngale ngone gena o Gikimoi asa wosanangi. De lo nakoso kanaga ma ngale ngone Una wosanangi, de ngone asa foloisi pongongano done idadi dede Una pomatekesikogoge. 	 Als wij volhouden, doorstaan wij de proef. En als wij de proef doorstaan, wordt onze hoop sterker.


De Una wasitemo onaka, "Bilasu niabacaka o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka, ma solano ma orasi Una o nyawa waaka gena itemo, 'O Gikimoi o nyawa waaka yanau de o ngopeqeka.' 	 "Leest u de boeken van Mozes dan niet?" antwoordde Hij. "Daar staat toch in dat God de mens heeft gemaakt als man en vrouw.


De o gisisi itutura o tona qalolohaku ioho qaloha, gena imatero bato o nyawa o Gikimoi Awi demo magena yoiseka, de imagese de manga sininga ma rabaka imadiahi, so igogou o manara qaloloha yaaka. Kanaga manga manara qaloha sidago ma sopo ma para moruwange, kanaga manga manara qaloloha sidago ma sopo ma para moributanga, de kanaga lo manga manara qaloloha sidago ma sopo ma para ratu moi. Sidago kanena." 	 Maar de goede grond stelt de mensen voor, die het woord van God horen en er met hun hele hart in geloven. Zij doen er iets mee. Het goede zaad brengt vrucht voort in hun leven. Wel dertig, zestig en honderd keer zoveel als is gezaaid."


Nakoso o nyawa la kanaga yomanosu o Baba ma Ngopaka gena, ona dede o Baba lo imarimoiwa. Duma nakoso o nyawa la kanaga o Baba ma Ngopa lo iwiqehe qaloha gena, ona dede o Baba lo imarimoika. 	 Want wie niet in de Zoon gelooft, kent ook de Vader niet. Maar wie in de Zoon gelooft, kent ook de Vader.


Ifoloi qaloha, ngaroko, upa o sihode paoqo, eko o anggur paudo, eko lo o kia nagali paaka, nakoso magena paaka so nanga dodiao ipipiricaya o salaku itura de o kia ona yamalo itotiai gena he yamote kawa. 	 Wie vlees eet en het daardoor een andere gelovige moeilijk maakt, moet het laten. Met wijn drinken of iets anders is het net zo.


Duma igogou ona kanaga foloisi yososininga o tona moi qaloloha, ena gena kadaku o sorogaka. Komagena so o Gikimoi asa wimaqewa nakoso ona wiaso Una to ona manga Gikimoi, sababu igogou Una o doku moi o sorogaka wosidailako lo qaboloka. 	 Maar nee, zij verlangden naar een beter, hemels vaderland. Daarom schaamt God Zich er ook niet voor hun God genoemd te worden; want Hij heeft een hemelse stad voor hen gebouwd.


kiaka o nyawa yasisiri yadala wasilohaka. So kagena de Una wasulo Awi muri-murika, la o deru moi wisidailako, sababu o nyawa yadala poli so done wisidehelo. Sababu o nyawa yasisiri yadala so imatekekajai-jai yahika Unaka, la manga ngale hitilahi iwipaqa. 	 Ieder die iets mankeerde, probeerde Hem aan te raken. Het was een grote volksoploop, want er werden die dag velen door Hem genezen.


De o kuasa ilalamo o rasul ona magena yosingangasu igogou o Jou Yesus wooho kali o sone ma rabano, so o Gikimoi Awi laha foloisi wasidumu onaka. 	 De apostelen verkondigden met grote overtuigingskracht dat de Here Jezus uit de dood was opgestaan. De liefde en eenheid waren zichtbaar onder hen. (C)


Ona imasidiado o doro moika ma ronga Getsemani, de o Yesus wotemo Awi muri-murika, "Kanena nigogeku la totagi tosumbayang." 	 Zij kwamen bij Gethsemané, een tuin op de helling van de Olijfberg.


De lo Una done asa wadoosa de o sangisara ilalamo wasifanggali ona magenaka, nakoso manga sininga ma dupa gena ka cawali ona masirete imasihie de foloisi imasilamo de o nyawa ma binuka, de lo nakoso o dodoto itotiai yaholu duma ka o dorou yamote. 	 Anderzijds zal Hij Zijn strenge straf laten neerkomen op hen die alleen maar aan zichzelf denken en die, in plaats van zich aan de waarheid te houden, onrecht doen.


So Una wotemo onaka, "Niise la nianako. Ngone manena pokahie nanga meta o Yerusalem ma dokuka. So kagena pahika de o Nyawa ma Duhutu Ngohi manena asa isidoa to Ngohi Ai saturuka, ena gena o imam ma bi saheka de o bi guru agamaka, la isitatapu Ngohi manena bilasu isosone. Qabolo de Ngohi asa isidoa kali o nyawa ona magena o Yahudika ma nyawa yasowo, 	 "Ik zal daar in de handen van de leidende priesters en godsdienstleraars vallen", zei Hij. "Zij zullen Mij ter dood veroordelen en uitleveren aan de Romeinen.


So ngini tinisingangasu igogou, nakoso ngini niholu o Gikimoi ngini winipareta maro ka o ngopa, ngini magena akuwa niamake o Gikimoi Awi pareta." 	 Het is zelfs zo dat wie niet het eenvoudige geloof van een kind heeft, niet eens in het Koninkrijk van God kan komen."


Nakoso awi jarita gena pabaca, de ma baba eko ma awa, eko lo awi ete de awi topora gena yodedemowa, de o kia naga moi lo ihiwa la yodedemo awi oho ma solano eko awi oho ma dodogu. Ngone aku potemo o Melkisedek manena imatero de o Gikimoi ma Ngopa, sababu una wodadi o imam ka sidutu ikakali. 	 Hij is ook koning van de vrede, want Salem betekent 'vrede'. Hij had geen vader en moeder en ook geen voorouders. Hij is nooit geboren en nooit gestorven; zijn leven is gelijk aan dat van de Zoon van God; hij is en blijft priester voor altijd.


So igogou tinisingangasu nginika, o nyawa yangodu iooho manena isone waasi, de o bi sangisara ma hali moi-moi manena done asa idadi de imaaka. 	 Als deze dingen gebeuren, is het einde van de tijd gekomen. De hemel en de aarde zullen verdwijnen, maar mijn woorden zeker niet.


Ngini nia sumbayang o Gikimoika gena bilasu upa itogu, la salalu nimasidailako ma ngale nitemo, "Ya, Jou! Igogou, Ngona gena ngomi nomiriwo sababu Ani laha ka ilamo poli!" 	 Blijf altijd bidden. Verslap daarin niet en toon de Here uw dankbaarheid.


O Farisika yamuruo naga yahino kali o Yesuska, so imatekekasango de Una ma ngale o dorouku wisitura, so yogolo Una o nonako ihahairani wosikelelo la ona aku yanako igogou Una o Gikimoi wisulo so wahino. 	 Enkele Farizeeërs die hadden gehoord dat Hij er was, kwamen naar Hem toe en gingen met Hem in debat. "Kunt U God laten bewijzen dat Hij U heeft gestuurd?" vroegen zij. Zij wilden Hem op de proef stellen.


So ma ngale ami dodara ilalamo magena, so igogou-gogou ami dorou idadala gena isiaponguka. Duma o nyawa la kanaga manga dorou isiapongu de ka ma cunu, de ona magena lo yadodara ka ma cunu." 	 Zij had nogal wat op haar geweten, maar Ik heb het haar allemaal vergeven. Daarom heeft ze zoveel liefde voor Mij. Maar iemand die voor weinig zonden vergeving heeft gekregen, geeft ook weinig liefde."


So, ai dodiao nipipiricaya, nako o pipi la nimatolomu ma ngale nanga dodiao o Gikimoi Awi nyawa isususa o Yerusalemka gena, ngini bilasu niaaka imatero maro o kia naga ngohi tasulo o bi gogobu o Galatia ona magenaka. 	 Volg voor de collecte voor de arme gelovigen de richtlijnen die ik de gemeenten van Galatië heb gegeven.


De wototoro moi nakoso una womanara wokaeli, una magena asa ma noma-noma ma sopo wautu. So nakoso ngona lo o Yesus Kristus Awi manara naaka nokaeli, ma duuruka asa ngona ani manara ma sopo namake. 	 Werk hard, zoals een boer die een goede beloning krijgt als hij een grote oogst binnenhaalt.


Ma orasi Una Awi demo magena wosingangasuka, de kanaga o nyawa ma binukali asa iwipiricaya Unaka. 	 Toen Hij dit zei, geloofden velen dat Hij de Christus was.


So kagena de ma Kolano Herodes wogiise komagena, de una wotemo, "Nako o Yohanes Wooosi gena iqomaka tasulo so awi sahe yatolaka, duma o Yesus Una manena igogou naguuna. Kanaga o habari ma ngale Una gena idala toiseka." So o Herodes o ngeko wosidailako la tanu o Yesus gena iwimake. 	 "Zou het Johannes zijn?" vroeg Herodes zich af. "Maar die heb ik laten onthoofden. En toch hoor ik steeds verhalen over een man die wonderen doet. Wie zou dat toch zijn?" En hij probeerde Jezus te zien te krijgen.


De o bobita ma sinotoka gena, 'Bilasu nadodara ani dodiao maro ka to ngona ani rohe masirete.' O bobita ma somoa asa ihiwa de foloisi ilamo de o bobita ngai sinoto magena." 	 En het gebod dat daarna komt, is dit: U moet net zoveel van uw medemens houden als van uzelf. Belangrijker geboden dan deze twee zijn er niet."


De ngohi lo togolo tanu ngini aku nianako itiai, to Una Awi kuasa ma manara kanaga ngone popipiricaya bilasu pamalo, magena foloisi ilamo. O kuasa magena imatero de Awi kuasa foloisi ilalamo 	 Ik bid dat u zult beseffen hoe ontzaglijk groot de kracht is, die God ter beschikking stelt aan ons die in Hem geloven.


Iqoqomaka, kanaga Awi ngale magena o nyawaka wasikelelo waasi. Duma o orasi manena naga de Awi ngale magena kanaga to Una Awi Gurumi wosikelelo o Jou Yesus Awi sosulo-sosuloka de lo o Gikimoi Awi nabi-nabika. 	 Vroeger is dat altijd voor de mensen verborgen gebleven, maar nu heeft God het door de Heilige Geest aan Zijn apostelen en profeten bekendgemaakt.


Ma orasi he qaputu de o nyawa yadala yabisisiri de yabikokitoka yatotota Unaka. De o Yesus yasisiri wasilohaka de yakokitoka manga toka wodusu so imahoika. 	 's Avonds werden verscheidene mensen bij Jezus gebracht, die boze geesten hadden. Hij hoefde maar één woord te spreken en de boze geesten gingen uit de mensen weg. Ieder die ziek was, werd genezen.


Ngini gena o nyawa nicocawaro, so hika ngini masirete to ngohi ai demo manena niatuga idodooha itiai, eko hiwa. 	 U bent verstandige mensen; beoordeel zelf of ik gelijk heb.


De ma binukali de o teto yasisosariwi sidago yosone, de ma binukali yagaragaji so yatola sinotoka, de lo ma binuka kali de o sumarangi yasitoomaka. Ma binukali isususa gena manga baju ka o duba eko o kabi ma kahi. Ona igogou de manga oho ma kurangi ilamo, de yasisusa de yasisangisara. 	 Zij werden gestenigd, gemarteld, doormidden gezaagd of met het zwaard gedood. Zij zwierven rond in schapevachten en geitevellen, door woestijnen en in de bergen. Zij moesten in grotten en holen wonen; zij leden gebrek en werden vervolgd en mishandeld. Zij waren te goed voor deze wereld.


So komagena o Jou Awi bobita o Musa wosilelefo gena, itemo ma ngale manga dorou gena bilasu o gaso o haiwani de o suba yahihike magena yosisuba. Ngaroko komagena yaaka, duma ma Kristus wotemo o Gikimoi wodupawa de Una wosanangiwa. 	 Nadat Christus had gezegd dat God niet tevreden was met de verschillende offers en gaven, die onder het oude verbond vereist waren, voegde Hij eraan toe:


Kagena de o nyawa moi wahino de o habari woaho so wodedemo, "We! Hika nitagi nianano! O bi nyawa ngini o buika niasingongosaka gena o orasi manena ona kadoke naga o Gikimoi Awi Tahuka, de o nyawa yadoto kali." 	 Even later kwam iemand hun vertellen dat de mannen die zij gevangen hadden gezet, in de tempel waren en het volk onderwezen.


Ona imatotolomu gena yotemo, "Igogou! Ma Jou wooho kali bai! Una womasimane o Simonka!" 	 Zodra die hen zagen, zeiden ze: "Het is toch waar! De Here is weer levend geworden! Simon heeft Hem gezien!"


Itekawa, de ona imasidiado o riho moi ma ronga o Golgota, ma ngale "O Sahe ma Papala ma Riho". 	 Zo kwamen zij bij de heuvel Golgotha, dat betekent 'Schedelplaats'. De soldaten gaven Jezus wijn met een pijnstillend middel erin. Maar toen Hij ervan proefde, wilde Hij het niet drinken.


Duma yakokoro ona magena yangodu yoholu yahika. Ma nonoma wotemo, 'Ngohi kangano manena o tona taijaka, so bilasu totagi tatailako kasi. Upa lo ani sininga ikurangi.' 	 Maar zij hadden allemaal een excuus om niet te komen. De een zei dat hij een stuk land had gekocht en daar nodig moest gaan kijken. Hij verontschuldigde zich dat hij niet kon komen.


O nyawa ma Kristus wihoholu gena, ngaroko iqomaka dede ngone pomatekekomote, duma ona magena de ngone la o gogobu ka ka moi gena hiwa, sidago ona itagi so ngone inatinga de inadongosaka. Nakoso ona de ngone la igogou o gogobu ka ka moi, de ona bilasu igoge dede ngone. Duma ona gena ngone inadongosaka, la ma ngale o nyawa yangodu aku yanako ona magena o nyawa moi lo upa imasicapu dede ngone o gogobu moi. 	 Die vijanden van Christus hebben vroeger bij ons gehoord, maar niet echt. Anders zouden ze bij ons zijn gebleven. Door ons de rug toe te keren, hebben zij laten zien dat ze niet allemaal bij ons hoorden.


O ngihi magena ma rabaka kanaga o ngihi ma sinotoka lo de o baro isipoperesu, gena isironga o Ngihi Foloi Qatetebi. 	 Dan hing er een zwaar gordijn en daarachter was het 'Allerheiligste'.


O Yesaya wotemo komagena, sababu ma orasi iqoqoma gena una awi gogelelo ma rabaka wakelelo done o Yesus asa wisimulia, de magena wosingangasu. 	 Jesaja schreef hier over Jezus, want hij had Zijn schitterende heerlijkheid gezien.


Ma goginitano de ona yotagi yakahika yatilaku o ara ma hutu magenaka, de ona yakelelo o ara ma hutu magena isoneka sidago ma ngutuku. 	 De volgende morgen kwamen zij weer langs de vijgeboom, waar Jezus geen vruchten aan had gevonden. Zij zagen dat hij helemaal verdord was.


De muna motemo, "Baba, o sumu manena duruhe iluku de Ngona gena Ani ember ihiwa, so kekiano done asa Ngona o ake noqehe la ngohi aku o oho ma duhutu magena tamake. 	 "Maar Here", zei zij. "U hebt geen kruik en de put is diep. Waar haalt U dat levende water dan vandaan?


De lo o kota magena ma rabaka kanaga o bi nabi-nabi de o Gikimoi Awi nyawa de lo o dunia ma bi nyawa yatotooma gena yangodu kagena yatoomaka sidago manga au lo yauhika." 	 Zij is schuldig aan het bloed van alle mensen, die op aarde zijn vermoord."


So kagena de o deru magenaku ngomi misideli, duma o paro mia simano ikahino, so ngomi miakahika o Siprus ma guraka mimasidutulu ma ngale o paro upa midahe. 	 Toen wij de haven van Sidon uitvoeren, hadden we de wind tegen. Daarom zetten wij koers naar het noorden en zeilden om Cyprus heen,


De nanga rohe gena upa he o Gikimoi waumo. Sababu maro Una iqomaka de Awi kuasa ma Jou o soneno wisioho kali, komagena lo ngone so asa wonasioho kali o soneno. 	 Zoals God de Here Jezus Christus weer levend heeft gemaakt, heeft Hij ook de kracht om òns weer levend te maken.


O Gikimoi ma Ngopa Awi siningaka kanaga Awi laha de ma boloika, so o bi loha moi-moi ngone wonagopola itogu-toguwa. 	 Omdat Christus zo oneindig veel heeft, hebben wij zoveel gekregen. Hij heeft ons met het goede overladen.


Duma ma orasi ona wikelelo una magena o Yahudika ma nyawa moi, so nagala o orasi sinotoka de ona yangodu ka ma moiye imanere isidadu-dadu, "Artemis foloisi milamo, o Efesuska nanga giki!" 	 Maar toen de mensen merkten dat hij een Jood was en dus niet in Artemis geloofde, schreeuwden zij twee uur lang in koor: "Groot is Artemis van Efeze! Groot is Artemis van Efeze!"


Walefoka, o Abraham kanaga de to una awi ngopa gena yanau yasinoto. Awi ngopa woriria gena awi ronga o Ismael de wononongoru awi ronga o Ishak. Nako woriria gena, ma peqeka ongo Sara ami nyawa moi momigogilalono ongo Hagar muna magena mowisibuo, de nako wononongoru gena, ma peqeka ma duhutu muna magena mowisibuo. 	 Er staat namelijk in dat Abraham twee zonen had, één van zijn jonge slavin Hagar en één van zijn eigen, vrije vrouw Sara.


Komagena so, ka itiai nakoso o ngopeqeka kanaga manga sahe yatalake maro o nonako moi ona manga roka awi kuasa gena isigise, sababu manga sigogise gena kanaga o bi malaikat lo yanano de yakelelo. 	 Daarom moet een vrouw, als teken dat zij zich aan haar man onderwerpt, haar hoofd bedekken terwille van de engelen.


So ona lo yotagika. So o wange he itiai de wotagi kali, o nyawa wosarili. De wamake so wotemo onaka, 'Nitagi la ai doroka nimanara.' Komagena lo imaqa-maqa o cako saange. 	 En ze gingen. Om twaalf uur en om drie uur deed hij hetzelfde.


Duma ongo Maria ami siningaka madiahi de mosifikiri. 	 Maria nam deze dingen stil in zich op en dacht er veel over na.


De o nyawa nakoso kanaga yodupa o Gikimoi Awi Gurumi ona wangaho de wadoto, de ona magena yangodu igogou o Gikimoi Awi ngopa-ngopa masirete. 	 Want allen die door de Geest van God geleid worden, zijn zonen van God.


done o baka ma rabano asa o moi-moi magena wosisupu so ibaka kawa, la dede Awi ngopa-ngopa gena wasimulia. 	 Maar er is hoop! Ook de schepping zal bevrijd worden uit de macht van dood en verval en dezelfde heerlijke vrijheid krijgen als de kinderen van God.


O kota magena ma duduka o nyawa o anggur isitetehoka de ma bosoku iuhi gena ikakuka, imatero maro o bi nyawa ma dorou watoomaka de manga au iuhi, sidago ma gaku he o kilo ratu saangeka de ma luku magena he o meter sinotoku. 	 Toen ze uitgeperst werden, kwam er een enorme stroom bloed uit, bijna 300 kilometer lang en anderhalve meter diep.


Komagena lo o Yakobus de o Yohanes yosawangi, ona yasinoto magena o Zebedeus awi ngopa, o Simon awi dodiao imomanara. Kagena de o Yesus wotemo o Simonka, "Upa nosawangi. O orasi manena asa o manara qamomuane tonihike la ngona o bi nyawa asa nadoto la imote Ngohika, imatero maro o nao nasoma la natolomu." 	 Jakobus en Johannes, de zonen van Zebedeüs, die met Simon samenwerkten, wisten niet wat ze zagen. Jezus zei tegen Simon: "Wees niet bang meer. Van nu af aan zul je een visser van mensen worden."


Ma ngale o Yesus niwihoholu gena o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma gimina moika asa itemo komanena, 'O teto o tukang yahoholu de yapapakewa magena done asa isiaka de idadi o tahu ma sosoqe ma teto ma nonoma.' 	 Nu blijkt hoe de steen die door de bouwvakkers werd weggegooid, een echte hoeksteen is geworden. (A)


So ngomi gena minidedemo iqomaka, so komagena o orasi manena de ngohi tinidedemo kali. Nakoso kanaga o nyawa la nginika inisingangasu o dodoto ma somoa moili, so imaterowa de o dodoto o kia ngomi minihike iqoma nginika, de o Gikimoi masirete asa ona magena watinga de waumo o naraka ma rabaka. 	 Ik zeg het nog eens: Als iemand u een andere leer brengt dan het goede nieuws, dat u van ons ontvangen hebt, moet u hem uit de weg gaan. Zo iemand is een vloek.


Komagena so ngone de nanga piricaya foloisi qaputuru potemo, "O Jou Una magena ngohi woiriwo, so ngohi gena imodowa. O kia bato o nyawa yaaka ngohika gena, ngohi imodowa." 	 Daarom kunnen wij goede moed hebben en zeggen: "De Here helpt mij; daarom hoef ik niet bang te zijn voor wat een mens mij kan aandoen." (B)


Ngone nanga ngongano gena pomasigocoho qaputuru, so to ngone nanga ngeko gena akuwa pangopu, imatero maro o deru moi la kanaga yatapuka so akuwa qaqasi. Ngone nanga ngongano gena akuwa itagali, sababu Una powingongongano gena ka o Gikimoi masirete. Una magena kanaga o ngihi qatetebi o sorogaka, imatero maro iqoqomaka de Awi Suba ma Dadaru ma rabaka o ngihi foloi qatetebi kanaga de ma baro isiperesu la idadiwa o nyawa yowosa, ka cawali o Imam Wilalamo una magena aku wowosa. Duma o orasi manena ngone gena o kia moi lo ihiwa la asa inafati ma ngale de o Gikimoi pomakamake. 	 De zekerheid dat wij gered zullen worden, is een sterk en betrouwbaar anker voor ons leven. Daardoor zijn wij verbonden met God Zelf, achter het gordijn van de hemelse tempel.


Mutuwade o nyawa moi lo akuwa wosango moi-moi qangodu magena itiaiwa, so bilasu upa niaaka o kia naga moi nia siningaka yadadahewa, so hika nimarihika de nimapopongoka bato. 	 Dat zal geen mens ontkennen. Blijf dus kalm en doe geen domme dingen.


Ngini o ngopeqeka gena nako nia roka, hika niasigise, sababu ngini kanaga o Jou Yesus niwipiricayaka. 	 Vrouwen, voeg u naar uw man, want dat is wat de Here van u verwacht.


To ena ma mamataka takelelo o kia naga moi koloko o baju o besi isitibaku, de isoso manga golupupu ma kuguru koloko o padati idadala de ma jara-jaraka so itagi imagogora la ikudoti. 	 Het leek of hun borstschilden van ijzer waren. Hun vleugels maakten net zoveel lawaai als een horde paarden en wagens die zich in de strijd storten.


Tanu o Gikimoi Una magena Awi ronga posilamo ka sidutu ikakali. Amin. 	 Die daarvoor altijd en eeuwig geëerd en geprezen zal worden. Amen.


De o bi ngoma o dipaku asa itura, maro o ara ma sopo qaom waasi de itura ma orasi o rato qasosihilo yagiwi. 	 De sterren vielen van de hemel op de aarde, als onrijpe vijgen die in een storm van de boom waaien.


Duma ngone kanaga o dunia manenaka de poohosi, de ngone gena o sangisara ma rabaka pogogesi sidago pomaridemo, "Ayoo!" De ngone de nanga ngongano foloi ilamo asa podamaha ma orasi o sorogaka, de o rohe qamomuane done asa pamake. 	 Wij ervaren nu nog wel allerlei moeilijkheden, maar kijken met verlangen uit naar de dag dat wij een hemels lichaam krijgen en dat zullen aantrekken als nieuwe kleren.


De kanagali o bi demo ma dorou idala wisiceke Unaka. 	 Zij beledigden Hem op de meest grove manier.


De o Yesus kagena onaka wosano, "Nakoso o Sabat ma wangeka ngini gena idodooha. To ngini nia agama ma bobita itemo o kia. Aku o loha niaaka, eko o dorou niaaka. O nyawa niasisalamati, eko o nyawa niatooma." 	 Jezus zei tegen de Farizeeërs en de godsdienstleraars: "Ik heb een vraag: Wat moet men op de sabbat doen? Goed of slecht? Moet men een leven redden of het verloren laten gaan?"


La o Yesus waaso kali o nyawa yadadala magena, de wotemo onaka, "Hika niise, la ngini asa niasahe de nianako. 	 Hierna riep Jezus de mensen bij Zich. "Luister! Probeer te begrijpen wat Ik bedoel.


De o ngopeqeka magena mogiise o Yesus wakahino. De muna ami sininga ma rabaka motemo, "Hitilahi Awi jubaka tomasimaho bato, la ngohi asa isiloha." So muna o nyawa yadadala manga sidongirabano Una mowidalate de Awi duduno mototuuru de momasimaho Awi juba ma pigika. 	 "Als ik Zijn kleren maar kan aanraken, zal ik beter worden", dacht zij.


Togololi tanu ona magenaka lo asa Ani dodoto itotiai gena nasingangasu, so ona magena asa natinga la idadi ka to Ngona Ani nyawa masirete. 	 Maak hen zuiver en heilig door hen te onderwijzen in Uw woord van waarheid.


Ma ngale komagena o bobareta moi bilasu o moi-moi waaka qaloha de itiai, la o nyawa ipipiricaya waasi aku isibicara una magena igogou awi manara qaloha. Upa sidago maro o Iblis ma sabatolo wipilikuka so awi ronga ma dorou wogaka. 	 Hij moet ook een goede naam hebben bij de mensen, die niet tot de gemeente behoren; anders zou hij door allerlei beschuldigingen in een val van satan kunnen lopen.


De ona inyanyi imaili-ilika itemo, "Ka o Duba ma Goho nitotooma cawali Ngona gena notiai. Nokuasa, nokaya, de nocawaro foloisi nolamo, Ngonaka bilasu nisihoromati de ka nisimulia. So Ngonaka bato nanga sukuru lo bilasu patide." 	 "Het Lam dat geslacht is", juichten zij, "is het waard om alle macht, rijkdom, wijsheid, kracht, heerlijkheid, lof en eer te ontvangen!"


So de o nyawa yadadala magena ilihoka, de Una womatengoka o pido moika wakahika la wosumbayang. So qapuputuka gena, Una ka kagenasi. 	 Toen iedereen weg was, ging Hij alleen de berg op om te bidden. Het werd donker en de discipelen waren al ver op het meer. Zij kwamen niet erg vooruit door de harde tegenwind en de hoge golven.