De lo iqomaka o Gikimoi Awi Bukuka isilefo done o nyawa o Yahudika yasowo, nako Una wipiricayaka, done Una asa to ona manga sininga waaka itiai. De iqoqoma Una o habari qaloloha asa o Abraham wisingangasuka wotemo, "Sababu ma ngale ngona done Ngohi asa o bangsa yangodu o duniaka Ai laha gena tasidumu." 	 In de Boeken is voorzegd dat niet-Joodse volken op God zouden vertrouwen, waardoor het tussen God en hen in orde zou komen. Lang geleden zei God tegen Abraham: "U zult voor alle volken een zegen zijn." (A) Dat was goed nieuws!


"Ngini ningodu nianako gena iqoqomaka kanaga nia dodotoka asa itemo maro komanena, 'Upa nisundali.' 	 De wet van Mozes zegt: 'U mag geen overspel plegen.' Maar Ik zeg: Wie met begerige ogen naar een vrouw kijkt, heeft in zijn hart al overspel met haar gepleegd.


Upa sidago kanaga ngomino moi eko lo o malaikat moi o sorogano la nginika nisingangasu o dodoto ma somoa moili de o dodoto o kia maro iqomaka ngomi minisingangasu qabolo nginika. La nakoso idadi komagena, de o Gikimoi masirete Una asa ngomi eko lo o malaikat magegena watinga de womiumo o naraka ma rabaka. 	 Als iemand aankomt met een andere leer dan het goede nieuws dat u van mij gehoord hebt, moet u hem uit de weg gaan als een vervloekte; zelfs al zou ik het zijn of een engel uit de hemel.


O bi nyawa isususa, o wange isigeto-geto nako niadupa de ngini aku niariwo isususa ona magena, sababu ona salalu kanaga igoge to ngini nia sidongirabaka. Duma Ngohi de ngini asa pomakangaho iteka kawa. 	 Arme mensen zijn er altijd. Als u vindt dat zij geholpen moeten worden, kunt u dat doen. Maar Ik zal niet lang meer bij u blijven.


O Yohanes una magena aku powisitero maro o poci moi, sababu una awi demo gena inisidumu nginika ma ngeko idodooha la aku nisalamati, maro o poci patupu so isora. De ngaroko ngini niadupa, ma orasi ka ma cunu de o nita unano magena inidisiwa nginika so asa ninalika. 	 Johannes was een helder schijnende lamp en u hebt een korte tijd van dat licht genoten.


So kagena de Una wotemo onaka, "Nako komagena, Ngohi lo toholu todedemo nginika de naguuna awi haku so Ngohi taaka o moi-moi qangodu manena." 	 Jezus antwoordde daarop: "Dan geef Ik ook geen antwoord op uw vraag."


So ma orasi o Petrus wotagi o Yerusalemka, de o Yahudika ma nyawa ipipiricaya o bolu moi, yoholu imakododiao de o nyawa ma somoa so o Yahudika ma nyawa yasowo de yasusunawa, ona magena o Petrus iwikalekono, 	 Toen Petrus weer in Jeruzalem kwam, maakten zij hem het verwijt dat hij met mensen van een ander volk was omgegaan en zelfs met hen had gegeten.


de lo una iwidoto qaboloka ma ngale o kia o Jou wodupa paaka so wanakoka. Mutuwade de awi sininga ma gawene ilalamo so wosibicara de wodoto itiai ma ngale o Yesus. Duma ma ngale o Yesus gena winako ifoloi waasi, sababu una asa ka wanako o Yohanes Wooosi awi dodoto. 	 Daar had iemand hem verteld wie Johannes de Doper was en wat die over Jezus Christus had gezegd. Meer wist hij niet, want de rest van het verhaal had hij nooit gehoord.


So kagena de Una wotagi wogila-gila de wamake kali o Yakobus de awi nongoru o Yohanes. Ona magena de manga baba o Zebedeus manga soma isidiahi o deru ma rabaka. 	 Even verderop zag Hij nog twee vissers, Jakobus en Johannes, de zonen van Zebedeüs. Zij zaten in hun boot de netten te repareren.


De upa ka o bi moi-moi magegena ngohi he tacoho kawa, duma o orasi manena o bi moi-moi ma somoasi la nakoso isimahawa ngohi ma Kristus towipiricaya, qangodu magena tamalo maro o rugi ilalamo moi ngohika. Ka ma ngale Yesus Kristus to ngohi ai Jou igogou ngohi towinakoka, de komagena la ngohi asa o kia naga moi tamake foloisi ilamo Unaka. Ma ngale Una magegena so o bi moi-moi qangodu magena ai rugi moi de imatero maro ka o remo moi ai simaka, la ma ngale ngohi aku Una magena igogou towimake 	 Echt, ik beschouw zelfs alles als waardeloos, omdat niets meer waarde heeft dan het kennen van Christus Jezus. Ik heb alles als vuilnis weggegooid om Christus te kunnen ontvangen en één met Hem te zijn.


Ma orasi ona o akeye idola, de imatodoka o riho magenano o Jou Awi Gurumi o Filipus iwingahoka. De ngaroko o Etiopia ma nyawa una magena o Filipus wikelelo kawa, una asa awi dodagi wadofa kali de awi nali de awi moreka. 	 Toen zij uit het water kwamen, nam de Geest van de Here Filippus weg. De Ethiopiër zag dat hij weg was. Hij reisde verder met een hart vol blijdschap.


"Upa o nyawa niasisala, la ma ngale ngini masirete lo o Gikimoi lo asa upa winisisala kali. 	 "Spreek geen oordeel uit over andere mensen; dan zullen die ook over u geen oordeel uitspreken.


Ma orasi ngohi tahinoli nginika, de igogou ngini foloi niodupa gena ngohi ai demo qamuuqu de tinigaho o dodara nginika. Duma nakoso ai lefo de ai demo manena done nisigisewa, de ngohi bilasu tinigaho nginika o sidapano qapoputuru. 	 Wat hebt u liever? Dat ik met straf bij u kom of met liefde en zachtheid?


O bi nyawa manga manara maro komagena de yaaka, ma ngale ona magegenaka ngohi togolo tanu o Gikimoi asa wadogo o galusiri ifoloi onaka, so manga sininga ma rabaka foloisi isanangi de ona lo o Gikimoi Awi nyawa yangodu itotiaika. 	 Gods vrede en goedheid zijn voor allen die volgens deze regel leven; zij zijn Gods eigen volk.


Magena de ona iari de idodora kali, de ma ngale manga sininga ma peleso ifoloi poli gena ona manga saheku o gaapo imasihaja, de lo imatoore kali itemo, 'O bodito! O bodito! Kodo! O Babel o kota ilalamo de qapoputuru. Kagena o deru ma rabaka o nyawa yalalago asa o kaya yamake, sababu manga arata gena idala de ma ija lo ihali. Duma kanaga ma deka cawali o orasi moi de o kota magena lo iturabaka. 	 Zij strooiden van verdriet stof op hun hoofd en huilden en jammerden: 'O, grote stad! Wat verschrikkelijk! Eerst maakte zij alle scheepseigenaren rijk door haar welvaart; nu ligt zij er binnen een uur ontredderd bij.'


De lo bilasu ngini niosininga nanga Jou wosabari, sababu wodupa o nyawa manga dorouno wasisalamati, so upa he o nyawa moi lo wafanggali de o dorou de wabodito. Komagena lo nanga dodiao moi powidododara, o Paulus, una magena lo wolefo nginika, sababu magena o Gikimoi wisingangasu so una lo wanako. 	 En vergeet nooit waarom Hij wacht. Hij geeft ons nog de tijd om andere mensen te vertellen dat Christus hen wil redden. Onze goede broeder Paulus heeft daarover in zijn vele brieven ook gesproken naar de wijsheid, die God hem gegeven heeft.


Mutuwade, mia baba Gubernur minihohoromati, o bi moi-moi qangodu ngona naakaka magena maro ani pahala ilalamo moi ngomika, de qangodu magenena done o kiawa minisifanggali. 	 Dank zij uw vooruitziende blik zijn er allerlei hervormingen doorgevoerd. Daar is ons hele volk u in alle opzichten dankbaar voor.


Mutuwade Ngohi manena tomasitero maro o roti gena o oho ma hutu de magena tahike o nyawaka. 	 Ik ben het brood, dat leven geeft.


Nakoso o nyawa la kanaga o Gurumi Qatetebi Una magena iwimotewa, de ona lo o dodoto o Gurumi Qatetebino gena yaqehe yoholu, sababu o dodoto magena ona yatemo ka o nyawa ifufuma manga demo. Ona magegena akuwa yanako itiai, ka cawali ona kanaga o Gurumi Qatetebi iwimote so manga siningaka aku o dodoto magena wosingosa. 	 Maar iemand die niet gelovig is (de natuurlijke mens) heeft geen oog voor wat de Geest van God doet. Voor hem is dat allemaal onzin. Hij begrijpt er niets van, omdat het alleen geestelijk te doorzien is.


De ona ingamo sababu o Petrus de o Yohanes yodoto o bi nyawaka itemo o Yesus wisioho kali o nyawa isosone manga sidongirabano, so igogou o nyawa isosoneka done aku ioho kali. 	 Zij waren woedend dat de apostelen het volk vertelden dat Jezus niet meer dood was en daarmee leerden dat er opstanding uit de dood bestaat.


Ato wobicara qabolo, de una magena gila-gila o nyawa manga simaka womaoko awi dangi watoti de womajobo woliho, de o ngeko ma soaka una o Gikimoi iwisigiliri. 	 Op hetzelfde moment, terwijl iedereen met grote ogen toekeek, stond de man op. Hij nam zijn draagbaar onder de arm en liep naar huis. Hij juichte van blijdschap en prees God voor dit wonder.


O nyawa ona magena yatupu de o wange ma sahu koloko o uku, sidago lo ona imatadahewa imatoba de imatoduba eko ona lo iwisigiliri iholuka. Duma ona asa o Gikimoi Awi ronga ma dorou yogaka de widoosa, sababu o bodito-bodito magena Una masirete wosulo. 	 De mensen verbrandden door het vreselijke vuur. Maar in plaats van zich te bekeren en God alle eer te geven, vervloekten zij Hem Die de macht over de plagen heeft.


Ma ngale wokakawi gena iteka wahino so ona ikakadu de yakiolo, so ona imaiduka. 	 Toen de bruidegom maar niet kwam opdagen, maakten de meisjes het zich gemakkelijk.


Hika ngini niosininga igogou-gogou o nyawa o dorou yodupa yaaaka, ona magena done upa he iwosa o Gikimoi Awi paretaka. Upa sidago ngini nifuma so niamote o ngeko isasalaka. Yaakuwa o nyawa ma dorou de iwosa o Gikimoi Awi paretaka. O nyawa ona magena koloko o nyafusu ma dorou yaaka, de o serika yasuba, de yosundali, de yosusundali de manga rohe imasiiija de lo una awi dorou moi gena imasikiidu de awi dodiao yanau moi. 	 Weet u niet dat onrechtvaardige mensen geen deel zullen hebben aan het Koninkrijk van God?


De o nyawa ma somoa wasimahawa, ka cawali o Petrus, de lo o Yakobus de o Yohanes ona yasinoto ria de nongoru, ona magena wasimaha iwimote o Yairus awi tahuka. 	 Hij wilde niet dat er veel mensen met Hem meegingen. Alleen Petrus, Jakobus en Johannes mochten mee.


O Lidaka de o Saron ma soaka ma kawasa yadala iwikelelo o Eneas, so yangodu o Jou iwipiricayaka. 	 De man stond onmiddellijk op. Toen de bewoners van Lydda en Saron hem gezond en wel zagen rondlopen, bekeerden zij zich ook tot de Here Jezus.


So ngaroko o Titus o Yahudika ma nyawa wisowo, duma una magena ai dodiao womomanara moi so ona upa he wigegego la una bilasu wisuna, ma ngale o Yahudika manga bobita o Gikimoino magena upa he wamote. 	 Zij verlangden zelfs niet van Titus, die immers geen Jood is, dat hij besneden zou worden.


So ngohi tonimodoka, so totagi ani pipi gena o tonaku tosibuaweka. Manena ani pipi asa tosigiliho.' 	 Daarom heb ik uw geld in de grond verstopt. Hier hebt u het terug.'


Nimajaga igogou, sababu ngini done nitago de ningaho o bi agama ma bobita yacocohoka. De ngini asa ningapo o puji ma bi tahu ma rabaka. 	 Maar pas op! Men zal jullie voor de rechtbanken brengen en afranselen in de synagogen.


Qaboloka de o Abraham awi arata wakokoora o kudotika gena o regu mogiowoka kanaga o regu moi wahike o Melkisedekka. Awi ronga o Melkisedek magena ma ngale "o kolano la kanaga o moi-moi o kia itotiai gena waaka" de lo, sababu una lo o Salem ma doku ma kolano de o Salem gena ma ngale o dame, so awi ronga moili gena "o Dame ma Kolano." 	 Daarop gaf Abraham een tiende deel van alles wat hij in de strijd had buitgemaakt aan Melchizédek. De naam Melchizédek betekent 'Koning van de gerechtigheid'. (A)


De o Jou wotemo, "Nakoso ngini de nia piricaya hitilahi ka ma cunu, koloko o sasawi ma sopo ngai moi, de ngini aku ka nitemo, 'He, gota ilalago! Norapu de nomatuluru la o teoku nilutuka!' Igogou, done asa imatuluru yamote maro o kia ngini nitemo." 	 "Als jullie geloof maar zo groot was als een mosterdzaadje", antwoordde Jezus, "zou het groot genoeg zijn om een boom met wortel en al uit de grond te rukken en naar de zee te sturen. Hij zou direct gehoorzamen.


Ngohi tonisihabari ngonaka o nyawa moi towisidingo ngonaka. Baba, una manena o Yahudika ma nyawa witagoka de tanu witooma. Duma ngohi de ai prajurit miahino miwiqeheka, de ngohi towinako igogou una manena o Romano ma nyawa so una towisisalamati o Yahudika manga gia ma sohano. 	 De man die ik u stuur, is door de Joden gevangen genomen. Toen zij op het punt stonden hem te doden, ben ik er met mijn soldaten naar toe gegaan en heb hem uit hun handen bevrijd. Ik had ontdekt dat hij een Romein is.


Ma nonomasi, de ma sababu Una ngone wonadodara, so Una wositatapuka la bilasu o Yesus Kristus wosone ma ngale ngone wonatide la podadi to Una Awi ngopa masirete. Imamote de kanaga o Gikimoi Awi edekati de Awi dupa masirete gena komagena. 	 Het is altijd Zijn bedoeling geweest ons als Zijn kinderen aan te nemen door Jezus Christus,


So kagena de una wojaji o jojaru muna magenaka ma bati wosasi, de wotemo, "O kia bato ngona nagolo ngohi asa tonihike, ngaroko ai arata ma sononga moi ai tahu ma rabaka tonisitodihikeka!" 	 Het meisje keek hem ongelovig aan. "Ik zweer het je!" zei hij. "Wat je mij ook vraagt, ik zal het je geven; al is het de helft van mijn koninkrijk!"


"Tosiade-ade, kanaga o nyawa moi de awi duba o ratu moi. Nakoso o duba ma sidongirabano moi isisa, done o kia asa waaka. Ngini nia sininga ma dakolo o kia. Igogou, una asa o duba morisiwo de siwo o talaka gena waqohaka, de wotagi o duba isisisa moi wasari. 	 Veronderstel dat iemand honderd schapen heeft. Wat zal hij doen als één ervan wegloopt en verdwaalt? Zal hij dan niet de 99 andere in de bergen achterlaten en op zoek gaan naar het ene dat verdwaald is?


Kanaga o bi manara lo ma bio idala ma ngale o Jou Yesus gena paaaka, duma o Jou powileleleani gena ka womatengo. 	 De taken zijn verschillend, maar ze worden opgedragen door dezelfde Here.


de manga sininga qamuuqu o nyawaka, de manga sininga de manga rohe ma nyafusu gena yapareta qaloha. O sopo moi-moi maro magegena kanaga o bobita moi lo yafatiwa. 	 Er is geen wet die zulke dingen veroordeelt.


O dodiao ipipiricaya o bolu moi la kanaga o Babilon ma dokuka, ona lo o Gikimoi wahihirika. Ona kanena yangodu manga salam isidingo nginika. De o Markus lo una towisiboboso maro to ngohi ai ngopa masirete gena, awi salam winisidingo nginika. 	 De gemeente in Babylon en mijn zoon Markus groeten u.


De ma kapita o surati moi wolefo ma gubernurka, ma demo gena komanena: 	 Daarna schreef hij een brief waarin stond:


Duma o roriri una magena wosano wotemo, "Ce! Ma ngeko idodooha so ona yalamoka de aku yasibuo kali. De ma ngeko idodooha aku ona iliho kali to ona manga awa ami poko ma rabaka la yasibuo kali." 	 "Opnieuw geboren?" vroeg Nicodémus. "Hoe kan dat? Iemand kan toch niet voor de tweede keer uit zijn moeders lichaam geboren worden?" Jezus antwoordde:


De o habari qaloloha miasihohabari gena nakoso o nyawa la kanaga yopiricayawa, ona magena cawali ka o nyawa kiaka yohoholu so done dede o Gikimoi imakitingaka. 	 Als het goede nieuws dat wij bekendmaken, voor iemand verborgen is, is het verborgen voor hen die op weg zijn naar de eeuwige dood.


Una wanakoka manga gamamu magena tanu yodupa Una iwisano kali, so wotemo onaka, "Kangano manena totemo, 'Ma cunusi de Ngohi manena asa ngini he nikelelo kawa, qabolo de iteka lo waali de ngini asa Ngohi nikelelo kali.' Ai demo ma ngale gena komagena de qadoohaso nimatekekasano. 	 Jezus wist wat zij Hem wilden vragen en zei: "U vraagt zich zeker af wat Ik bedoel met: 'Nog even en u ziet Mij niet meer. En niet lang daarna zult u Mij weer terugzien.'


O bi moi-moi qangodu magena bilasu idadi de imaaka la isiganapuka, imatero maro o kia iqomaka o Gikimoi Awi demo ma nabi Yesaya wosilefo qaboloka, ena gena, 	 Dit klopt met wat de profeet Zacharia had gezegd:


Maro o kia naga done asa idadi ma orasi Ngohi o Nyawa ma Duhutu tahino kali, imatero maro o kia naga idadadi iqomaka ma nabi Nuh awi orasika. 	 Als Ik terug kom, zal het net zo zijn als in de tijd van Noach.


De lo o kia bato nitetemo de niamomanara gena ma rabaka hika ngini niaaka imatero maro o Jou Yesus Awi nyawa so bilasu yaaka. De komagena lo sababu o Yesus Awi manara nginika, so hika ngini lo salalu nia sukuru niatide o Baba Gikimoika. 	 Wat u ook zegt of doet, doe het in de naam van de Here Jezus en dank ook God, de Vader, in Zijn naam.


Kapuruo de ngomi minimake, ma orasi Ngona maro o nyawa yotatagino, de minibubusu so Ngona nomasidodogu mia tahuka. Kapuruoli de ngomi minimake, ma orasi Ngona Ani baju ihiwa, so o baju minihike. 	 Of dat U een vreemdeling was en hebben wij U geholpen? Of dat U niets had om aan te trekken en hebben wij U kleren gegeven?


De kanaga ma Kristus masirete wonajajika done asa ngone pamake o oho ka sidutu ikakali. 	 Christus, de Zoon, heeft ons het eeuwige leven beloofd.


Ngaroko komagena, duma ka cawali o habari ma ngale ma Kristus wisangahadika gena ngomi asa misihabari. De o habari magena nako yoise, de o Yahudika ma nyawa ona yoholu so yasitura, de lo o Yunanika ma nyawa ona itemo o demo magena ka o nyawa ifufuma. 	 wij vertellen over Christus, Die voor ons aan het kruis gestorven is! De Joden ergeren zich daaraan en de andere volken vinden dat een grote dwaasheid.


Nako ngini ai dodiao nipipiricaya gena, o Gikimoi ngini winiasoka la ngini Awi nyawa masirete, ma ngale aku ngini winipalako la o bobita o Gikimoino gena upa he niamote. So ngaroko winipalakoka, duma kanaga de ma batika. Upa sidago lo winipalako ma ngale o dorou nia sininga ma rabaka gena niaaka. Duma ngini winipalakoka ma ngale niadodara o nyawaka, de komagena bilasu nimatekeleleani moi de moika. 	 Broeders, God heeft u niet de vrijheid gegeven om te misbruiken en uw eigen zin te doen, maar om elkaar te dienen in een geest van liefde.


De o Yesus iwimake, de una magena he o Samaria ma nyawa moi duma wobukuku wosuba, de awi sukuru watide Unaka. 	 Hij viel uit eerbied languit voor Jezus neer, met zijn gezicht in het stof. En hij dankte Hem voor wat Hij had gedaan. Deze man was een Samaritaan.


Ma ngale komagena upa ngini niaaka, so nako ngini de o nyawa ma binuka, de ka ngini masirete foloisi nimasihie eko ngaroko kanaga ma sababu o kia naga moi lo ihiwa, duma nimasihie. Upa sidago maro komagena de ngini niaaka. Duma tanu ngini asa nia sininga qamuuqu sidago lo nako ngini masirete de o nyawa ma somoa gena, de ona magena niahoromati foloisi ilamo. 	 Wees niet egoïstisch en probeer niet de eer naar u toe te trekken of een ander te bedriegen. Maar wees nederig en sla een ander hoger aan dan uzelf.


Kanaga o Kaisarea ma kotaka o nyawa moi awi ronga o Kornelius, una o Yahudika ma nyawa wisowo de o Roma o Italiaka manga prajurit o bolu moino gena yaratu butanga ma kapita. 	 In Caesarea woonde Cornelius, de commandant van het zogenaamde Italiaanse regiment.


Ma orasi magena o Yesus wahino o Nazaretno o Galilea ma tonaka. De o Yohanes o Yesus wiosi o Yordan ma Seleraka. 	 Op een dag kwam Jezus daar ook. Hij was uit Nazareth gekomen om Zich door Johannes in de Jordaan te laten dopen.


Ma nonomaka o gilalo moi awi nagi o pipi gena idala icarawa una magena wisirisima ma kolanoka. 	 Niet lang nadat hij daarmee was begonnen, werd iemand bij hem gebracht die hem vele miljoenen (c) schuldig was.


O Farisika ma nyawa kanaga yakelelo de yodupawa, so itemo Unaka, "Ce! Ani muri-muri gena igogou o agama ma bobita yatilakuka, sababu o Sabat ma wange de pomanara gena to ngone nanga boboso." 	 Enkele Farizeeërs zeiden: "Dat mag niet! Wat u daar doet, is graan oogsten en dat is op de sabbat verboden."


De ngohi towipiricaya o Jouka la Una asa waaka so itekawa de ngohi lo aku tahika tinikurumi nginika. 	 Maar ik vertrouw erop dat de Here mij binnenkort de kans zal geven zelf ook naar u toe te komen.


O demo moi-moi talelefoka magena bilasu naaka, sababu ma orasi asa imasidiado de o bi nyawa asa o dodoto itotiai gena isigise kawa, duma ona manga edekati gena o kia bato ona yodupa magena isigise. So ona asa o bi guru ikokulai yangaho de yasingosa la o bi guru magena isingangasu yamote to ona masirete manga nyafusu ma dorou, sababu o moi-moi magena manga siningaka yadahe so ona lo yodupa yasigise. 	 Want er komt een tijd dat de mensen niet meer naar de waarheid willen luisteren, maar leraars zoeken die hun vertellen wat zij graag willen horen.


So, upa sidago o nyawa la kanaga una iwiduhudu. Duma una niwiriwo ma ngale to una awi dodagi aku wadofa qaloha la woliho kali ngohika, sababu ngohi kanena towidamaha una dede awi dodiao ipipiricayaka. 	 Kijk niet op hem neer omdat hij jong is, maar help hem goed op weg, zodat hij naar mij toe kan komen. De broeders en ik kijken echt naar hem uit.


Bilasu ngona nosininga o Yesus Kristus, Una magena ma Kolano Daud awi ngopa de awi danoku, wosoneka de o Gikimoi wisioho kali. De o habari magegena tosingongangasu qabolo o nyawaka. Nakoso ani sininga komagena done ngona aku niputuru de nosabari o sangisara namoku. 	 Vergeet nooit dat Jezus Christus een Mens was, een nakomeling van koning David. En dat Hij God was, blijkt wel uit het feit dat Hij uit de dood is opgestaan. Omdat ik dit goede nieuws bekend heb gemaakt,


Ena gena, ngomi ka miohosi o dunia manenaka de o nyawa kanagasi manga dupa ngomi imitooma, sababu o Jou Yesus miwipiricaya. Komagena imadadi la isikelelo igogou o Jou Yesus wooho kali, sababu Awi kuasa gena kanaga ma ngale ngomi mia rohe isiputuru. 	 Ja, ons leven loopt steeds gevaar, omdat wij de Here dienen. Maar dan blijkt ook telkens weer hoe sterk het leven van Jezus in ons sterfelijk lichaam zichtbaar wordt.


De o Petrus gena womasininga igogou ma nonomasi o Yesus asa wisitemo unaka, "O toko isore waasi, de ngona he nomanosu nosipara ma saange." La una wosupu de woari wosodu-sodu. 	 Hij had het nog maar net gezegd of er kraaide een haan. Toen herinnerde hij zich wat Jezus tegen hem had gezegd. "Petrus, voordat de haan kraait, zul jij drie keer zeggen dat je Mij niet kent." Hij ging naar buiten en huilde bittere tranen.


sababu awi ngopa o ngopeqeka momatetengo, ami umuru taungu mogiowo de sinoto, o siri ma rabaka he yadangade mosone. So kagena de o Yesus wotagi wokahika o Yairus wimote, de o nyawa yadadala o Yesus iwisidehelo. 	 Zijn enige kind, een meisje van twaalf jaar, lag op sterven. Jezus ging met hem mee en baande Zich een weg door de opdringende mensenmenigte.


So o Paulus lo o gota kagena wotolomu so o uku yatatahu ma qokuku wongangado, de sababu o uku ma sahu, so ma sora ma rabano o ngihia moi isupu, de gila-gila awi giaka yagoli so ka ililikoka. 	 Paulus hielp mee met hout sprokkelen. Toen hij een bos takken op het vuur gooide, schoot er door de hitte een adder uit en beet zich in zijn hand vast.


O dodara ma manara moi-moi niaaka o nyawaka gena bilasu ngini niadodara de nia sininga igogou. Komagena ngini bilasu o kia naga qatotorou nioduhudu de o kia naga qaloloha gena niacoho qaputuru. 	 Laat uw liefde geen schijnvertoning zijn. Keer u af van het slechte, maar klem u vast aan het goede.


Qabolo de o Yesus o ade-ade moi wadoto Awi muri-murika, la ona magena bilasu yosumbayang ikaeli de upa manga sininga qaceke. 	 Jezus vertelde Zijn discipelen een gelijkenis om duidelijk te maken dat men altijd moet blijven bidden, net zolang tot het antwoord komt.


So nakoso ngone la kanaga de nanga sininga qamuuqu o nyawaka la o dame de o sohi posigokoka, gena asa ma dodoguka o moi-moi paaka itotiai de qaloha. So maro o goho moi la o doroka yadato asa ioho de ma dodoguka lo asa isopo qaloha. 	 Vredestichters zaaien vrede en zij oogsten goedheid en rechtvaardigheid.


So de o Yesus wobicara qabolo de Una wangaho ona so wasisupu o kota ma duduka, sidago o Betania ma dateka. Kagena Awi gia watide la Awi laha wosidumu onaka. 	 Toen nam Jezus hen mee naar Bethanië. Hij hief Zijn handen op en zegende hen.


Ai dodiao nipipiricaya, nakoso ngini la o nyawa de yotemo, "Ngohi o Jou Yesus towipircaya qabolo," duma ona asa o loha moi-moi o nyawaka yaakawa, de ona manga piricaya gena asa ma faida ihiwa so o Gikimoi lo woholu ona wasisalamati. 	 Broeders, wat voor zin heeft het te zeggen dat u christen bent als dat niet blijkt uit wat u voor anderen doet? Kunt u door zo'n geloof gered worden?


Duma ona yaaaka magena ka imatero maro o kia o Musa wosilelefoka o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka gena, kanaga to ona masirete manga bobita o Gikimoino itemo, 'Ona Ngohi iduhudu, ngaroko Ai sala ihiwa, sidago Ngohi iaka komagena.' 	 Daardoor wordt werkelijkheid wat in hun wet staat: "Zij hebben mij zonder reden gehaat.' (A)


Ai dodiao tinidododara, komagena tinisitiari qaboloka. So ngohi tongongano bilasu ngini gena nimajaga nimasidodiahi. Upa sidago o guru ikokulai manga dodoto gena niopiricaya de o ngeko isasala niamote sidago lo nitura so o dodoto itotiai gena niopiricaya qaputuru kawa. 	 U bent gewaarschuwd, vrienden. Wees daarom op uw hoede. Laat u niet meeslepen door de verkeerde ideeën van mensen, die van geen wet willen weten. Anders valt u af van de goede plaats waar u nu staat.


Duma o rohe ma bobolo la kanaga pananano maro qaloha, gena hika poqohaka. Igogou, o Gikimoi nanga rohe ma bobolo gena wofato wosidodiahi la o bobolo qatotorou magena panano itotiai, 	 De nette lichaamsdelen hebben dat niet zo nodig. God heeft het lichaam tot een eenheid samengevoegd en de op het eerste gezicht niet zo belangrijke delen een belangrijke plaats gegeven.


Ngohi togolo tanu to ngone nanga Jou Yesus Kristus asa Awi laha foloi wodogo ngini ningoduka. Ngohi Paulus O Roma ma kotaka o bui ma rabaka 	 Ik wens u toe dat de genade van de Here Jezus Christus met uw geest zal zijn.


duma o bi nyawa o dunia ma rabaka qangodu nagoona Una wihohoromati de manga manara o moi-moi o kia itotiai to Una Awi simaka, ona magena Una wadupa. 	 Hij aanvaardt ieder die ontzag voor Hem heeft en die doet wat Hij wil, ongeacht tot welk volk die persoon behoort.


Duma o balastengi wototolomu una magena ka ikuruka womaokoye, de una woholu o dipaye womamataga de lo ma ngale awi beleso so awi mamata masirete wangangapoka, de wotemo, 'Ya Gikimoi, tanu ngohi noigalusiri, ngohi manena o nyawa ma dorou.' " 	 Maar de tolontvanger stond helemaal achterin de tempel. Hij durfde niet eens omhoog te kijken, terwijl hij aan het bidden was. Hij sloeg zich van berouw en verdriet op de borst en zei: 'God, ik ben een zondaar. Wilt U mij in genade aannemen?'


Maaho de mogogeku o Yesus Awi qohuka, de asa moari. Una Awi qohu magena de ami kongo mosipesaka. Qabolo de ami hutu lo asa Awi qohu maese la qadudu, de mahame, de lo o gososo qabobou gena moguse de mosiqahu. 	 Ze ging naar Hem toe met een flesje kostbare parfum en knielde achter Hem neer bij Zijn voeten. De tranen liepen haar over de wangen en zij vielen op de voeten van Jezus. Ze droogde Zijn voeten met haar lange haren af, kuste ze en goot er de parfum over uit.


De lo ngini bilasu o Jou niwipiricaya qaputuru, magena maro nia salawaku. Bilasu magena niocoho qaputuru la o ngami ma doto qangodu lo aku niasone, kiaka o Iblis winisimemeta nginika. 	 In elk gevecht zult u het geloof nodig hebben, als een schild waarop alle brandende pijlen van de duivel afketsen.


Ngohi todupa o Makedonia ma daeraka takiloli kagena takurumi. Qaboloka, de ngohi asa tahino nginika. 	 Nadat ik in Macedonië ben geweest, kom ik bij u. Want ik wil eerst naar Macedonië gaan en daarna een tijdje bij u blijven; misschien wel de hele winter. In dat geval kunt u mij meegeven wat ik voor mijn volgende reis nodig heb, al weet ik nu nog niet waar ik naar toe zal gaan.


Ngohi iqomaka o Titus towibaja de togolo unaka la una wotagi winikurumi kali nginika, de kanaga lo o dodiao wopipiricaya moili una magena towisulo la una womote. Idodooha o Titus una magena ngini winisihagaka. Komagenawa bai! Ngini masirete nianakoka, ngomi misinoto kanaga mimasininga moi de lo mia manara ka imaketeroli. 	 Ik heb Titus en die andere broeder gevraagd naar u toe te gaan. Hebben die soms hun eigen voordeel gezocht? Uitgesloten! Zij en ik hebben dezelfde Geest en volgen dezelfde weg.


Nakoso o nyawa kanaga o dorou inigaka nginika, de upa sidago ona gena niagaka eko niafanggali de o dorou, duma ngini bilasu nigolo tanu o Gikimoi asa Awi laha wasidumu onaka. Sababu Una magena ngini winihirika la niaaka komagena, la ma ngale ngini gena to Una Awi laha wosijajajika asa niamake. 	 Wees vriendelijk en nederig. Vergeld geen kwaad met kwaad; als iemand u beledigt, zeg dan niets lelijks terug, maar wens hem het beste toe. Wij moeten vriendelijk voor andere mensen zijn; dan zal God ons zegenen.


So o bi rasul ona magena yatota de yasingosa o Mahkamah Agama ma nyawaka yasirisima. La ma Imam Wilalamo gena ona wakalaki 	 Zij brachten de apostelen voor de Raad.


(Bilasu tonisingangasu kasi ngonaka ma ngale ani poko gena kanaga masoa-masoa de asa qasiri, so upa ka o ake naudo, duma o anggur lo sutu naudo la aku nisiloha kali.) 	 Je moet trouwens niet alleen water drinken, maar ook af en toe wat wijn. Dat is goed voor je maag, omdat je zo vaak ziek bent.


Sababu maro komagena o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka itemo qabolo, 'O Abraham una magena o Gikimoi wipiricayaka, so o Gikimoi wotemo o Abraham awi sininga gena itiai Unaka.' De lo una asa wisiaso maro o Gikimoi Awi dodiao." 	 In de Boeken staat het zo: "Abraham geloofde God en daardoor beschouwde God hem als rechtvaardig. God noemde hem zelfs Zijn vriend." (A)


Duma qaputuku de o Jou Awi malaikat moi yahino o bui ma ngora yapelenga de yangaho so yasisupu o buino. So kagena de o malaikat magena yasulo onaka, 	 Maar diezelfde nacht maakte een engel van de Here de gevangenisdeuren open en bracht de apostelen naar buiten.


Ma ngale Una Awi dupa masirete gena, so Awi demo itotiai asa isihabari la Una powipiricaya. De komagena lo ngone asa Una o oho qamomuane wonahikeka, so ngone maro to Una Awi nyawa masirete. Una waaka komagena, ma ngale o bi moi-moi qangodu wosidadadika gena o kia naga qangodu to Una masirete, so ngone gena foloi wonadupa. 	 Hij heeft ons, volgens Zijn plan, nieuw leven gegeven door ons de waarheid bekend te maken. Zo zijn wij als het ware de eerste kinderen van Zijn gezin geworden.


Sababu kiaka bato ngini nia kaya niadiahi, done kagena lo to ngini nia sininga yogapala." 	 Want waar je schat is, daar zullen ook je hart en gedachten zijn.


So nia sewa o pipi manena hino niaqehe de niliho. Igogou, ngohi ai dupa o nyawa ibitototuuruno yowosa imanara ona magena manga sewa tafangu ka imaketero de ngini. 	 Nu, neem uw geld en ga naar huis. Ik wil u allemaal hetzelfde betalen.


Magena de wotemo, 'Ngaroko upa. Sababu nako o nguusu magena niarapu, de tamo o doro ma goho lo imasidarapu. 	 'Nee,' antwoordde de boer. 'Want dan trekken jullie het jonge graan ook mee.


de kanaga ma dongirabaka Una magena maro o nyawa moi kagena womaokoye. Una womasitibaku o juba ikukuruku sidago lo Awi qohuku de to Una Awi mamata ma sangi lo ka o guraci. 	 Tussen de lampen stond Iemand Die er uitzag als de Mensenzoon. Hij droeg een lang kleed, dat tot op Zijn voeten hing en had een gouden band om Zijn borst.


Ngini ningodu bilasu nia bobareta niasigise. Sababu o bobareta kanaga manga kuasa gena ma sihino ka cawali o Gikimoino, o kuasa ma somoano ihiwa. De lo o bobareta ona magena lo ka Una masirete asa wositatapu. 	 Iedereen moet zich aan het gezag onderwerpen, want er is geen autoriteit, die niet door God is ingesteld. Alle gezag komt van God.


Kagena de muna magena motemo, "Awa kodo, Baba! Ngona gena o Yahudika ma nyawa moi de ngohi manena o Samaria ma nyawa moi, de qadoohaso sidago Ngona de o ake nogolo ngohika." (Muna ami sango komagena, sababu o Yahudika ma nyawa de o Samariaka ma nyawa gena ona imatekedodiaowa, sidago manga bobita lo itemo upa manga lelenga eko manga udo-udo imakabau de imakacapu.) 	 "Dat begrijp ik niet", zei de vrouw verbaasd. "Ik ben een Samaritaanse en U bent een Jood. Welke Jood vraagt een Samaritaanse nu iets te drinken?" Want Joden gaan niet met Samaritanen om.


So o Tomas wotemo, "We! Ngona gena igogou ai Jou de lo ai Gikimoi tonisusuba." 	 "Mijn Here en mijn God", stamelde Thomas.


De lo upa o pipi foloi niodesere, duma o kia de maena bilasu nisanangi. Sababu kanaga o Gikimoi wotemoka, "Ngohi asa ma moiwa tonidongosa ngona." 	 Laat u niet door het geld in beslag nemen. Wees tevreden met wat u hebt, want God heeft gezegd: "Ik zal altijd voor u zorgen; Ik zal u nooit in de steek laten." (A)


Kagena de Una watemo, "O ngeko ma soaka kangano o kia ngini nisibicara." De ona imatoguka, de manga sininga asa ipeleso. 	 "Waarover loopt u zo druk te praten?" vroeg Hij.


Sababu o kia waooqo magena to una awi siningaku iwosawa, duma iwosa awi pokoku, so ma duuru de wosihoho so isupu kali." (De o Yesus Awi demo manena Una wasingangasu, so o ino qangodu gena aku ngone paoqo.) 	 "Het voedsel gaat immers niet naar het hart, maar naar de buik en tenslotte komt het in het riool terecht." Jezus maakte hiermee duidelijk dat men alle voedsel zonder gewetensbezwaar mag eten.


Mutuwade o orasi magena ngohi tositatapuka la maro iqoqomaka ngohi tinisitiari foloi qatubuso nginika, komagena upa idadi kali, so ngohi tahika kawa nginika. Upa sidago ngini nia sininga gena tosipeleso kali. 	 "Nee", zei ik bij mijzelf, "ik zal hen niet weer ongelukkig maken door zo'n pijnlijk bezoek."


Duma kanaga o Paulus ma bira ma ngopa o gohiduuru moi woise ma ngale kanaga o nyawa o bolu moi manga edekati qatorou o Pauluska. So una wotagi kagena o prajurit ma tahuka, de wowosa wosingangasu o Pauluska. 	 Maar een neef van Paulus hoorde over dit complot en ging het zijn oom in het fort vertellen.


So ma ngale ona magena ma moi waasi yotodamatoko de lo manga sala moi lo ihiwa. 	 Zij hebben geen leugen over hun lippen laten komen en er valt niets op hen aan te merken.


Iqoqomaka ngini nimuruo naga lo komagena niaakaka. Duma ngini magena nia dorou qangodu nanga Gikimoi asa wosiapongu de waaka so, maro Una Awi sininga, komagena lo to ngini nia sininga qatetebi de lo itotiai. Magena qangodu idadi de Awi Gurumi ma kuasa sababu o Jou Yesus Kristus niwipiricayaka. 	 Sommigen van u zijn vroeger ook zo geweest. U bent nu schoongewassen en voor God afgezonderd. U bent onschuldig verklaard in de naam van de Here Jezus Christus en door de Geest van onze God.


Ngomi mia dupa komagena nginika, sababu ma orasi ngone nanga Jou Yesus wahino kali, de to Una Awi simaka de ngini gena lo kanaga dede ngomi, sababu ngini o Jou Yesus niwipiricayaka ma orasi o Gikimoi Awi demo minisihabari nginika. So ngomi asa mia ronga isilamo de lo asa o hadiah miamake. Komagena so ma ngale o Jou Awi hino ma orasika gena ngomi de mia ngongano de mia nalika. 	 Want voor wie leven wij? Wie geven ons hoop en blijdschap? Wie zijn onze trots en beloning? Dat bent u! Ja, u die ons grote vreugde zult geven als wij, bij Zijn terugkeer, samen voor de Here Jezus staan.


"Kanaga idadiwa o gota qaloloha gena ma sopo qatorou, de lo o gota qatotorou gena ma sopo qaloha. 	 Aan een goede boom komen geen slechte vruchten en aan een slechte boom geen goede.


So qaboloka, de o Yesus de Awi muri-muri yokahika o Galilea ma Talaga ma sonongaka, o talaga magena isironga lo o Tiberias ma Talaga. 	 Daarna ging Jezus naar de andere kant van het Meer van Galilea.


De kagena o kota ma boberesu isigogilolino kanaga ma ngora moi isironga o Duba ma Ngora kagena yowosa de ma rabaka kanaga o ake ma lepa moi, magena isironga de o Ibrani ma bahasa itemo o Betesda. O Betesda ma lepa magena isigilolino de o kia naga maro o bi dadaru ngai motoha, duma ma golingasu yagogarade de ma katu qaloloha gena o tetono. 	 Bij de Schaapspoort in Jeruzalem was de vijver Bethesda met vijf zuilengalerijen.


De tanakoka Ngona o orasi isigeto-geto noisigise Ngohika, duma Ngohi asa tosidumu komanena, ma ngale o nyawa Ngohi idodolomu ona manena aku yoise de aku lo yopiricaya gena, igogou Ngona noisulo Ngohi la tahino kanena o duniaka." 	 Ik weet dat U Mij altijd hoort, maar Ik wil graag dat de mensen hier zullen geloven dat U Mij gestuurd hebt. Daarom zeg Ik dit."


De Una lo kanaga woutika, Una magena lo o riho ikukuruye moi asa wadolaka, o riho kiaka foloisi ikukuruye de o bi moi-moi qangodu o dipaka, la o riho kekiaka naga bato to Una Awi kuasa lo kagena naga. 	 Hij is naar de aarde afgedaald en weer naar de hemel opgestegen, om alles overal, van hoog tot laag, met Zijn aanwezigheid te vullen.


Qabolo de wotemo yadadalaka, "Nimasidodiahi de nimajaga, la o dunia ma arata gena upa niodesere. Sababu ngaroko ngone nanga arata idala, duma o arata magenano nanga oho ma sanangi asa pamakewa." 	 "Dat is nou iets waarvoor u moet oppassen", zei Hij tegen de mensen. "Verlang niet steeds naar dingen die u niet hebt. Want het leven bestaat niet uit het hebben van veel spullen."


Kagena de o pipi ngai moi yaaho so yahike Unaka. Bolo, de Una wasano onaka, "Ma dulada de ma lefo to naguuna manena." De ona yosango itemo, "To ma Kaisar awi dulada de awi lefo." 	 Dat deden zij. "Van wie is het portret dat hier-op staat?" vroeg Hij, "en het opschrift?" "Van de keizer", antwoordden zij.


Komagena o Sabat ma wangeka de o Yesus una wisilohaka, so ma ngale magegena o Yahudika manga roriri asa o Yesus wisitobio. 	 Omdat Jezus dat op de sabbat had gedaan, wilden de Joden Hem straffen.


Kagena o Yesus o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka wodotosi, de womatoore wotemo, "Igogou! Ngini nitemo Ngohika ninako, de lo nitemo nianakoka Ngohi manena o kiano ma nyawa. Ngaroko komagena, Ngohi tahino kanena gena upa ma sababu de to Ngohi Ai kuasa masirete so tahino. Duma igogou-gogou Una magegena Ngohi woisuloka so tahino. Awadede! Nakoso komagena la nipiricayawa, de Una magegena lo ngini gena niwinakowa bai! 	 Terwijl Jezus in de tempel stond te spreken, riep Hij: "U kent Mij en weet waar Ik vandaan kom. Toch ben Ik niet uit eigen beweging gekomen. U kent God niet.


Ona manga edekati igogou komagena, sababu ona imasusuna masirete lo o bi bobita o Gikimoino yatilakuka. Duma ona yodupa la ngini nipipiricaya gena nisuna, la ma ngale ngini lo nimode nisuna gena asa aku ona manga giliri masirete isimane o Yahudi ma nyawaka. 	 Maar die voorvechters van de besnijdenis doen zelf niet eens wat de Joodse wet zegt! De reden dat zij u willen besnijden, is om daarover te kunnen opscheppen.


Nagala ani edekati ma ngale ngohi lo asa noitooma, la imatero de kagunugo ma wange o Mesirka ma nyawa moi lo ngona nowitoomaka?' 	 Of wilt u mij soms ook doodslaan, zoals gisteren die Egyptenaar?'


Ai salam tosidingo o Jou wimomote moi gena o Rufuska, una gena ona iwigogiliri. Ai salam tosidingo lo ma awaka, muna moiaka ngohika gena imatero de ai awa masirete. 	 Doe de groeten aan Rufus, die ook bij de Here hoort, en aan zijn moeder, die ook voor mij als een moeder is.


So ona asa iqoqomaka una wopipilo magena iwingaho itagi o Farisi ma nyawaka. 	 Zij brachten hem naar de Farizeeërs,


Sababu komagena o Gikimoi womifanggali ongo Safira, so o bi gogobu yangodu kagenadahu de o bi nyawa ma somoa o hali magena yogogiise, ona yangodu lo foloisi yamodo. 	 De gemeente was hiervan diep onder de indruk en de andere mensen niet minder.


Kagena de Una wosango wotemo, "Igogou, Ngohi manena Una. De ngini asa nikelelo Ngohi o Nyawa ma Duhutu tomatamiye o Gikimoi Wokokuasa Awi girinaka, de lo asa nikelelo o sorogaka de tokahino touti o lobi-lobi ma rabaku." 	 "Ja", zei Jezus. "Dat ben Ik. En U zult Mij zien zitten aan de rechterhand van God en Mij zien komen in de wolken."


Ma moika o talaga Galilea ma dateka, de o nyawa yadadala o Yesus iwisigilolino, so Una Awi muri-muri wasigaro, "Hino la ngone pomasisihito o talaga ma sonongaka." 	 Jezus zag dat er steeds meer mensen om Hem heen kwamen staan. Hij zei tegen Zijn discipelen dat zij zich moesten klaarmaken om over te steken naar de overkant van het meer.


Mutuwade ona magena he yasapi kawa de manga kiri lo qadudu kawa, de lo o wange ma sahu eko o sahu maro o uku ma sahu lo he yadahe kawa. 	 Zij zullen geen honger of dorst meer hebben en ook niet meer door de brandende zon en de verzengende hitte gehinderd worden.


O Yesus de Awi muri-muri itagi o Kaisarea Filipi ma soa de ma dokuka. Itagi so manga dodagi ma rabaka Una wasano onaka, "Nako o nyawa gena ona itemo, Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena naguuna." 	 Toen Jezus in Caesarea Filippi kwam, vroeg Hij Zijn discipelen: "Wie ben Ik volgens de mensen?"


Igogou, ngohi asa inali nakoso ma ngale ngini so ngohi aku isangisara. Ena gena, o gogobu yangodu magena maro ma Kristus Awi rohe masirete, la ma ngale ona gena imatero de iqomaka Una iwisangisaraka, komagena lo ngohi o orasi manena ai rohe isangisara gena aku ona tariwo maro to Una Awi dagali moi. 	 Ik ben blij dat ik nu voor u lijden moet ondergaan, omdat ik op die manier in mijn lichaam iets mag voelen van de pijnen die Christus terwille van Zijn Gemeente heeft geleden.


O orasi magena o Yahudika manga Paskah ma Wange ma Rarame he idumuka. So kanaga o nyawa he yadala manga bi doku yodongosa, imajobo de ikahika o Yerusalemka, ma ngale imatolomu la o adati de o galepu yamote so itemo manga sininga yatebi. 	 Het was vlak voor het Joodse Pasen. Jeruzalem stroomde vol met mensen uit het hele land, die zich volgens de voorschriften eerst wilden reinigen.


So ona o deru magenaku ipaneka de iside so imasidiado o Kapernaumka o talaga ma sonongaka, de kagena o Yesus iwimake de itemo Unaka, "Baba Guru, nodoohaso sidago nahino kanena." 	 Toen zij Hem daar vonden, vroegen zij: "Meester, wanneer bent U hier aangekomen?"


De lo tanu ona o dunia ma bi nyawa Una wihoholu gena manga manara moi-moi yaaaka ngini gena upa niadodomote. Bilasu Una niwisimaha la waaka so nia sininga aku qamomuane sidago lo nia gogoho de nia sininga ingalika. La ma ngale ngini aku nianako itiai o kia naga Una wodudupa, ena gena nianako o kia naga qaloloha de itotiai la Awi sininga isanangi. 	 U moet niet worden als de mensen die zich niets van God aantrekken. U moet anders worden, door een nieuwe manier van denken. Dan kunt u ontdekken wat God wil. En wat Hij wil, is goed, aangenaam en volmaakt.


So Una wasango wotemo, "Magena itero, o Elia gena igogou wahino woqomano, ma ngale wosidailako de o bi moi-moi wosidiahi. Duma o kiali o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefo gena done Ngohi, o Nyawa ma Duhutu, magena Ai sangisara qatubuso de lo o nyawa yadadala asa iholu. 	 Jezus antwoordde: "Elia zal inderdaad eerst komen om alles in orde te maken. Ja, hij is al gekomen en zij hebben met hem gedaan wat ze wilden, zoals de profeten hadden voorspeld. En wat hebben de profeten over de Christus geschreven? Dat Hij veel zal lijden en dat de mensen Hem zullen minachten."


Qabolo de o Paulus de o Silas wangaholi awi tahuka, de o ino wahike so kagena ona ioqo. De una de lo awi nyawa o tahu ma raba moi o Gikimoi iwipiricayaka, so ona yangodu yanali de imamore icarawa. 	 Na afloop nam hij Paulus en Silas mee naar zijn huis en dekte de tafel voor hen. Hij en zijn gezin waren heel erg blij dat ze nu in God geloofden!


So ngini magenena nako nia dodiao ipipiricaya kanaga o bobita moi yamotewa, upa sidago ona gena niahiri bilasu niasisala. De lo nakoso ngini o bobita gena niamotewa de lo nia dodiao ipipiricaya kanaga o bobita yamote gena, upa sidago ona magena niaduhudu. Igogou-gogou, done ngone inangodu asa o Gikimoi Awi simaka pomaokoye la ma ngale Una magegena wahiri nanga loha de nanga dorou. 	 Hoe durft u dan een andere gelovige te veroordelen of op hem neer te kijken? Wij zullen ieder voor zich voor Christus terecht moeten staan.


Ngaroko, ngini komagenawa. Duma ngini masirete lo o sala niagaka de lo niasirugi nia dodiao ipipiricayaka. 	 Maar nee, u doet zèlf uw broeders onrecht aan. Uw eigen broeders!


Nianano kasi to Ngohi Ai gia de lo Ai qohu, sababu manena Ngohi masirete bai! Nisipaqa de nisitailako, sababu o toka ma lake de ma kobo gena ihiwa maro kanaga niakelelo Ngohika." 	 Kijk maar eens naar mijn handen en mijn voeten. Ik ben het echt. Ik ben geen geest. Voel maar. Jullie zien toch wel dat Ik een lichaam heb? En een geest heeft geen lichaam."


O Yesus wotemoli o nyawa yadadalaka, "Nako niakelelo o lobi-lobi kanaga idola o wange ma dumuka, de ngini nitemo, 'Asa imuura.' Qabolo de igogou imuura. 	 Jezus zei tegen de mensen: "Als u in het westen wolken ziet opkomen, zegt u: 'Daar komt een bui aan.' En dat is juist.


Qabolo de o jojaru magena mosupu de mosano ma awaka, "Ai awa, qaloha gena bilasu o kia tomagolo." Ma awa mosango, "Hika nagolo o Yohanes Wooosi awi sahe." 	 Zij ging naar buiten en vroeg aan haar moeder: "Wat moet ik vragen?" Haar moeder zei: "Vraag hem om het hoofd van Johannes de Doper."


Una Awi horomati de Awi mulia ma Baba Gikimoino sidago lo miakelelo Awi baju isisiru-siru. De lo miise nanga Baba foloi wisimulia Una magena, so Awi ili kudaku o sorogaku wotemo, "Una manena to Ngohi Ai Ngopa towidododara. De Una magena Ngohi towidupa." 	 Ik was bij Hem op de heilige berg, toen Hij straalde van de heerlijkheid die God, Zijn Vader, Hem had gegeven. Ik hoorde een machtige stem uit de hemel zeggen: "Dit is mijn Zoon. Ik houd van Hem. Hij verheugt mijn hart."


O orasi magena de asa o nyawa ma dorou de lo o Gikimoi Awi demo wahoholu gena o Gikimoi iwisimane. De o nyawa ma dorou una magena witooma de ka cawali o Jou Yesus Awi sulo so ka o demo o dola moi de witoomaka, de o orasi magenaka Una wahino de Awi muliaka la ma ngale o nyawa ma dorou una magena awi buturu lo isisaka. 	 Dan zal de 'mens van zeer grote zonde' in de openbaarheid treden. Maar de Here Jezus zal hem door Zijn adem vernietigen en hem, als Hij terugkomt, alleen al door Zijn stralende verschijning machteloos maken.


Komagena so ngomi migolo tanu o Jou asa winidoto la nia sininga ma rabaka aku nianako igogou o Gikimoi gena winidodara nginika de lo nianako maro ma Kristus so o sangisara lo ngini niamoku de nia sabari ka ilamo. 	 De Here moge u een steeds beter begrip geven van Gods liefde en Christus' geduld.


Ma orasi o Yesus Awi umuru he o taungu moruwange, de Una Awi manara wasolano. Imamote o nyawa manga tagapi, Una magena ma baba o Yusuf, o Yusuf ma baba gena o Eli. 	 Jezus begon in het openbaar op te treden toen Hij ongeveer dertig jaar oud was. Men dacht dat Jozef Zijn vader was.


De lo Awi muri moili, una o Simon Petrus ma nongoru awi ronga o Andreas, una magena wotemo, 	 Andreas mengde zich in het gesprek.


so ona magena yasinoto kawa, duma ka ka moi.' Ma ngale magegena so o kia igogou o Gikimoi wasirimoika, upa lo o nyawa pasiritinga." 	 Zij zijn één. Niet langer twee, maar één. En geen mens mag scheiden wat God heeft samengebracht."


Qabolo de o Yesus wotemo o ade-ade ngai sinotoli, "O nyawa moi lo pamakewa o baju qamomanalo de asa isitapa de o baro qamomuane. Sababu ma dadapa qamomuane magena isilia sidago o baju qamomanalo magena itola so yaraca foloi ilamo. 	 Het een past niet bij het ander. Het oude niet bij het nieuwe en het nieuwe niet bij het oude. Op een scheur in een oude jas zet u toch geen nieuwe lap? Doet u dat wel, dan wordt het gat alleen maar groter. Want de nieuwe stof die nog niet gekrompen is, gaat krimpen en scheurt de oude stof stuk.


De lo o bi gura moi-moi qangodu asa isisaka, de o bi tala lo asa ihiwaka idadi ka o pido so qamaahika. 	 Alle eilanden verdwenen en van de bergen was niets meer te zien.


Kagena de o nyawa yangodu yohairani so iwisigiliri o Gikimoi, de yotemo, "Wewe! O nabi wilalamo moi womasinako to ngone nanga sidongirabaka. Igogou, o Gikimoi wahino o loha waaka Awi nyawaka." 	 Er ging een golf van ontzag door de mensen. Zij eerden en prezen God. "Wat een geweldige profeet heeft God naar ons toegestuurd! Vandaag hebben wij gezien wat God kan doen!" zeiden zij.


So kagena de o Paulus wiaso o prajuritka manga sahe moi, de wotemo unaka, "Hika notagi o gohiduuru manena nowitota ma kapitaka, sababu o habari kia naga moi asa wodedemo unaka." 	 Paulus riep één van de officieren en zei: "Breng deze jongeman naar de commandant. Hij heeft hem iets belangrijks te vertellen."


Ma wange moiku o Petrus wotagi o bi doku wakiloli de wahika wotulu o Gikimoi Awi nyawa o Lida ma dokuka. 	 Petrus maakte een rondreis langs alle plaatsen waar volgelingen van Jezus woonden en kwam ook in de stad Lydda.


De ngini kanaga o nyawa qaloloha de asa nitemo ona magena o nyawa ma dorou, sidago ona magena o hakimka niasirisima de niagulai qaputuru sidago lo ona magena asa yatoomaka. De ngaroko ona magena ngini nialawangi komagena, duma ona magena asa iniholuwa. 	 U hebt goede mensen, die zich niet tegen u konden verdedigen, veroordeeld en gedood.


Komagena ma orasi o nyawa ikakaya ona manga kaya isiaturu ma rabaka, de o sone yahino isitodokano, so manga kaya o kia bato magena asa yodongosaka. Imatero de o wange ibao so ma siwa foloi qasahu, de o bunga asa qamalai sidago ma sopo itura de ma loha lo isisaka. 	 Net als een mooie veldbloem die door de brandende zon en de hete wind verwelkt. Het zal niet lang meer duren of de rijke sterft en moet zijn bezittingen achterlaten.


Yahika o daera magenaka, de o habari qaloloha magena ona isihabari kali. 	 Ze gingen naar de landstreek Lycaonië, naar Lystra en Derbe, en spraken ook daar weer over Jezus Christus.


Nako ngomi o Jou Yesus Awi sosulo gena, ka qaloha de itiai o ino de o nao magena o gogobuno miamake. 	 Mogen wij soms geen gebruik maken van het recht bij u te eten en te drinken?


Sababu nakoso ngone de o Yesus Kristus pomarimoika, de o nyawa moi una womasunaka eko hiwasi gena o Gikimoi he iwitailako kawa. Duma o Gikimoi asa watailako nakoso o nyawa la kanaga ma Kristus iwipiricayaka. De o nyawa nakoso manga sininga itotiai ma Kristus waakaka gena yopiricayaka, de ona magena aku o Gikimoi wileleani de o bobita o Gikimoino upa yamote, duma ka o nyawa yadodara. 	 Voor wie bij Christus Jezus hoort, is het al of niet besneden zijn volmaakt onbelangrijk. Het enige wat telt, is geloof dat zich in liefde uit.


So ngohi lo topiricayawa maro nanga rohe lo bilasu de ma bobita, ngaroko aku potemo ngohi de ai sababu la topiricaya. Duma nako o nyawa moi de kanaga aku yotemo, "Ngohi topiricaya nanga rohe ma bobita de ma sihino so tanu o Gikimoi asa woisininga maro Awi nyawa moi," de magena ngohi lo aku foloisi tasitemo. 	 Als !emand op zijn afstamming en inspanning kon vertrouwen, was !k het wel. En als anderen dus denken op hun Joodse afstamming en eigen inspanning te kunnen vertrouwen, dan kan ik dat nog veel meer!


Ma orasi Una womasidiado o Galileaka gena o nyawa kagena iwiqehe qalohaka, gena ma gola ipapasaka ma orasi o Paskah ma Wange ma Rarame o Yerusalemka, de Una o bi moi-moi waakaka gena ona lo kagena, so magena qangodu yakeleloka. 	 Toch werd Hij in Galilea wel ontvangen, want de mensen die met het Paasfeest in Jeruzalem waren geweest, hadden Zijn wonderen gezien.


Sababu ngomi miadupa miaaka o kia naga itotiai o Jou Awi simaka, de upa ka Unaka, duma de o nyawa lo manga simaka. 	 God weet dat wij eerlijk zijn, maar wij vinden dat alle mensen dat ook moeten weten. Daarom hebben wij het een en ander zo geregeld.


Una Ngohi woisusulo so tahino, o orasi isigeto-geto Una magena kanaga dede Ngohi. De sababu Ngohi lo taaka tomatotoguwa o kia naga Una wodudupa, so Una lo ma moi lo waasi Ngohi woidongosa." 	 Hij is bij Mij. Hij heeft Mij nooit verlaten, omdat Ik altijd doe wat Hij wil."


Ngohi gena ngini tininakoka igogou o Abraham awi ngopa de awi danoku. Duma ngaroko komagena, ma sababu ngini o bi moi-moi Ngohi tinidodotoka gena niamote niholu, so ma ngale Ngohi gena to ngini nia edekati nitemo asa Ngohi nitooma. 	 Ik weet heel goed dat u van Abraham afstamt. Toch probeert u Mij te doden, omdat mijn boodschap niet tot uw hart doordringt.


Ma orasi magena ipasaka, o Lewi o rarame waaka awi tahuka, de o Yesus womatamiye wooqo. De o balastengi itotolomu yadala de o bi nyawa yadala manga sininga qatotorou o bi kawasa yahoholu, ona magena lo imatamiye yooqo de o Yesus. 	 Enige tijd later organiseerde Levi een grote feestmaaltijd ter ere van Jezus. Onder de genodigden waren ook veel tolontvangers.


Komagena de ma binukali wasulo itobo ituuru, ma ngale o deru ma ifa ipopoloteka eko ma ifa ma leletaku kagena imasigocoho. Ngomi mingodu awi beseso magena miamote de miaaka sidago o dududusa miaado de misalamati. 	 De rest zou volgen op planken of andere drijvende dingen. Iedereen kwam veilig aan land.


Igogou, o kia naga yaiihu, magena qangodu o nyawa manga simaka done asa ka isikelelo, de lo o kia naga itotalake, magena qangodu done asa ka ipelenga la o nyawa yanako. 	 Wat verborgen is, zal aan de dag komen.


Ona magena kanaga manga sangisara foloisi qatubuso de ona masirete foloi isususa. Ngaroko komagena, kanaga ona lo manga nali foloisi idogo-dogo sidago ona asa o nyawaka yahike lo de manga sininga foloisi qaloha. 	 Hoe meer zij door zware moeilijkheden op de proef werden gesteld, hoe groter ook hun blijdschap werd. Hoewel zij zelf in armoede verkeerden, hebben zij heel veel voor anderen gedaan.


Iqoma gena o bobita o Gikimoino tanako waasi, so ngohi masirete ai oho ma rabaka imatero maro ai dorou ihiwa. Ngaroko komagena, duma ma orasi ngohi asa o bobita gena tanako, de ai dupa qatotorou aku isikelelo sidago ai sininga ma rabaka itemo, "Ce! Ngohi gena o Gikimoi Awi simaka igogou kanaga de ai dorouka bai! So igogou Una ngohi woihike woholu o oho ka sidutu ikakali." 	 Vroeger leefde ik zonder de wet. Maar toen ik de wet leerde kennen, ontdekte ik wat zonde is. En het leven maakte plaats voor de dood.


Sababu ka ma ngale ngini gena asa mia ronga isilamo de mia siningaka o more de o nali. 	 U bent onze erekroon.


Ngomi mingodu o deru magena ma rabaka gena mia dala ya-276. 	 We waren in totaal met 276 mensen.


Qabolo de ona iliho imakangaho manga doku o Nazaretka, de igogou Una wasigise qaloha ma awa de ma babaka. O moi-moi idadadika qangodu magena ma awa ami sininga ma rabaka madiahika. 	 Hij ging met hen naar Nazareth terug en was gehoorzaam. Zijn moeder dacht veel over deze dingen na en nam alles goed in zich op.


duma kanaga ai sininga ma rabaka lo o ngeko moili igoge gena, o dorou ma dupa iholu o kia kanaga tosininga la tamode, sidago lo ka o dorou ma dupa gena ma pareta tosigise, maro o gilalo moi bilasu awi tuangi wisigise. 	 Maar ik zie dat mijn doen en laten daarmee volledig in tegenspraak is. Wat mijn verstand wil en mijn lichaam doet, is altijd in strijd met elkaar. De zonde leeft in mijn lichaam.


o Filipus; o Bartolomeus; o Tomas; o Matius, una o balastengi wototolomu; o Yakobus, o Alfeus awi ngopa; o Tadeus; 	 Filippus en Bartholomeüs, Thomas en Mattheüs (de tolontvanger), Jakobus (de zoon van Alfeüs) en Thaddeüs,


Duma ma Ngopa magenaka o Gikimoi witemo komanena, "Ngona gena o Gikimoi, de asa nopareta ka sidutu ikakali, de Ngona lo asa Ani nyawa nakolano de Ani sininga itotiai. 	 Maar van Zijn Zoon zegt Hij: "Aan Uw koninkrijk, o God, komt nimmer een einde; er gelden regels die goed en rechtvaardig zijn.


Kagena de Una wakeri-keri de wotemo, "Nakoso maha de o nyawa manga manara o duniaka, gena idadiwa. Duma nakoso maha de o Gikimoi Awi manara, de qangodu magena aku Una waaka." 	 Jezus keek hen aan en zei: "Menselijk gezien, niemand! Maar bij God is alles mogelijk."


So upa nimodo. Ngini winisininga de nia ija gena ifoloi de o bi namo totodialiki bai! 	 Maak je dus geen zorgen. Jij bent God veel meer waard dan een zwerm mussen.


So ona itagi o Paulus de o Silaska, de igolo la upa manga sininga ikurangi, qabolo de ona yasinoto yangaho o buino yasisupuka, de yagegego la o kota magena yodongosa. 	 Zij gingen naar de gevangenis en boden Paulus en Silas hun verontschuldigingen aan. Daarna leidden zij hen de gevangenis uit en vroegen hun dringend de stad te verlaten.


Ma orasi o Paulus wadamaha o Silas de o Timotius o Atenaka, de una wakelelo o kota magenaka ma nyawa yasuba o bi seri ma tahu idala poli so awi sininga ipeleso. 	 Terwijl Paulus in Athene op hen wachtte, viel het hem op dat er overal in de stad beelden van allerlei goden stonden; dat stoorde hem.


Mia gogolo komagena la ngini lo asa o moi-moi niaaka maro o kia o Jou wodudupa, ma ngale o orasi isigeto-geto aku Una niwisisanangi. Magegena maro to ngini nia sopo, so o moi-moi qaloloha qangodu aku niaaka de lo o Gikimoi Una niwinako foloisi itiai. 	 opdat u tot eer van de Here zult leven en doet wat Hem aangenaam is. Hoe beter u God leert kennen, hoe vruchtbaarder uw leven zal zijn.


Ilaha! Ngini gena o Musa winisulo nia ngopa yanau bilasu niasuna, ma sababu magegena so ngaroko o Sabat ma wange lo asa nia ngopa ka niasuna. Gena ngaroko o suna magena igogou ma sihino gena o Musano qasowo, duma iqomaka nia ete de nia topora gena o Abrahamno. 	 U snijdt de voorhuid van de kleine jongetjes weg als ze een week oud zijn, of het nu sabbat is of niet. Daarmee doet u wat Mozes heeft gezegd. Dit besnijden is trouwens al een heel oud gebruik van lang vccr Mozes.


Kagena de o guru agama moi wahino Unano, de wotemo, "Baba Guru, ngohi todupa kekiaka bato notagi Ngona tonimote bai!" 	 Op dat moment kwam er een godsdienstleraar naar Hem toe en zei: "Meester, ik ga met U mee. Het doet er niet toe waarheen."


Ngini bilasu niopiricaya to Ngohi Ai demo totemo, 'Ngohi gena Ai Baba Awi rabaka, de Una lo kanaga to Ngohi Ai rabaka.' Kanaga ngini nitekaka Ngohi nimote so niakeleloka o nonako ihahairani Ai Babano taakaka. So ngaroko niaakuwa Ai demo niopiricaya, duma ngini aku Ngohi nipiricayasi, sababu o nonako niakokeleloka magena lo to Una Awi nonako. 	 Geloof toch dat Ik in de Vader ben en dat de Vader in Mij is. De dingen die Ik doe, zijn het bewijs daarvan.


Komagena so ona yasigaro o bi Yahudika ma nyawa, de manga roriri, de lo o bi guru agama la yahika o Stefanus iwitago de wingaho o Mahkamah Agamaka. 	 Daarmee zetten ze het volk, de leiders en de godsdienstleraars tegen hem op. Zij gingen naar hem toe, grepen hem vast en brachten hem voor de Hoge Raad.


De lo o Yahudika ma nyawa yangodu lo kanaga idadi maro Una Awi nyawa, sababu iqomaka manga ete de manga topora ona lo komagena. Koloko o roti o bokol moi nakoso kanaga ma nonomaka magena idadi o suba moi o Gikimoika so qatebika, de kanaga lo o roti o bokol qangoduka koloko maro idadi qatebika so wanano qaloha. De lo nakoso o gota ma ngutu kanaga idadi maro o suba moi Unaka so qatebika, de kanaga lo o gota ma uma maro idadi qatebika so wanano qaloha. 	 Omdat Abraham en de profeten het volk van God waren, zullen hun kinderen het ook zijn. (e) Als de wortel van God is, zijn de takken ook van Hem.


Igogou, o nyawa moi lo yaakuwa yomanara o tuangi yasinotoka. Sababu ona asa o tuangi moi iwisininga eko iwisigise ifoloi, de o tuangi moili iwisikurangi eko iwisidoohawa. Komagena lo ngini. Idadiwa bai o Gikimoi Awi dupa niaaka de lo o duniaka ma kaya de ma arata gena salalu nimadolomu." 	 U kunt niet twee heren dienen. Dat is onmogelijk. Want u zult de ene haten en de andere liefhebben. Of omgekeerd: De ene van harte dienen en van de ander niets willen weten. U kunt niet God dienen en tegelijk achter het geld aanzitten."


O kia iwosa ngone nanga rabaku akuwa inasitorou bai! Cawali o kia nanga rabano isusupu magena inasitorou o Gikimoi Awi simaka.(( 	 Een mens wordt niet slecht door wat hij eet. Nee, hij wordt slecht door wat hij denkt en zegt en doet."


So kagena de ona yaruwange itagi o bi kota yakurumi, de asa kagena o bi nyawa ipipiricayaka yasingangasu o surati ma demo ma ngale o boboso, kiaka o bi rasul de o roriri o Yerusalemka isitotatapuka magena bilasu ona yamote. 	 Op hun rondreis langs de verschillende steden, lazen zij de christenen de besluiten voor van de apostelen en leiders in Jeruzalem en zeiden er nadrukkelijk bij dat zij zich daaraan moesten houden.


Sababu ma ngale ma Kristus gena o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka wotemo, "O nyawa la kanaga Una magegena wipiricayaka, ona magena manga sininga asa iturawa." 	 Zo staat het ook in de Boeken: "Ieder die op Hem vertrouwt, zal niet teleurgesteld worden." (a)


De lo maro o nyawa womatengo kanaga woholu o Gikimoi wisigise so yangodu idadi o nyawa ma dorou, komagena lo o nyawa womatengoli kanaga wodupa o Gikimoi wisigise so yangodu idadi o nyawa manga sininga itotiai Unaka. 	 Zoals de ongehoorzaamheid van Adam tot gevolg had dat de mensen zondaars werden, is het gevolg van de gehoorzaamheid van Christus dat tallozen rechtvaardig worden verklaard.


De ma dodoguka, Una lo womasimane ngohi masireteka, ngaroko ngohi gena imatero maro o ngopa moi awi orasi yaado waasi de wisibuoka. 	 En als allerlaatste heb ik Hem ook gezien; ik, een onwaardige. Ik ben de minste van alle apostelen en zou niet eens apostel mogen worden genoemd, omdat ik de Gemeente van God vervolgd heb.


Nitagi bato, duma nimasidodiahi, sababu Ngohi tinisulo nginika la nitagi niakahika o bi nyawa ma dorou manga sidongirabaka. Ngini nimatero maro de o bi duba so kanaga o bi kaso labara ma dongirabaka. 	 Ga dan en vergeet niet dat Ik jullie er op uitstuur als lammeren tussen de wolven.


De o nyawa la kanaga isidogosa manga oho o dunia manenaka yasari, ona magena bilasu upa yosininga cawali manga oho magena. Sababu itekawa de o dunia o orasi manena asa isisa. 	 Als u gebruik maakt van wat de wereld biedt, moet u er niet in opgaan. Want de wereld zoals wij die nu kennen, zal niet lang meer bestaan.


Nimasidodiahi! Hika nia piricaya gena nisiputuru bai! Ngini bilasu nimaputuru de o kia bato upa nimodo. 	 Wees op uw hoede; blijf trouw aan de Here; gedraag u als mannen en wees sterk.


Bolo, de o ili moi ilalamo toise o sorogaku itemo, "Hika nalefo o demo manena: O nyawa nagoona nakoso yasisangisara de lo yosone, duma o Jou Yesus Kristus wipiricayasi, de ona magena o orasi kangano manena de isikahika asa ka yososanangi." O Gurumi Qatetebi wotemo, "Igogou de itiai! De lo asa Awi laha ilamo wasidumu onaka, sababu to Una Awi manara yaaka ikaeli, so ona asa imawomaka de o manara qatubuso he yaaka kawa." 	 Ik hoorde een stem uit de hemel zeggen: "Schrijf op: Gelukkig zijn de doden die van nu af in het vertrouwen op de Here sterven." "Inderdaad", zei de Geest, "zij zullen van hun zwoegen uitrusten en het loon krijgen dat hun toekomt voor al het werk dat zij hebben gedaan."


Ka ma orasi o Yesus Awi demo komagena, so o Yahudika ma nyawa magena asa igogou imatekesikoholu moi de moika. 	 Door deze woorden kregen de Joden weer verschil van mening.


So ngaroko Una magena ngini niwinakowa, duma Ngohi igogou towinako. Nako totemo Ngohi Una towinakowa, de Ngohi itodamatoko maro ngini lo nitodamato, duma Ngohi igogou towinako o Gikimoi de Awi demo qangodu lo toise de taakaka. 	 U hebt Hem nooit leren kennen. Ik ken Hem wel. Als Ik zou zeggen dat Ik Hem niet ken, zou Ik een leugenaar zijn, net als u. Maar Ik ken Hem en doe wat Hij zegt.


de o Kenan ma baba gena o Enos, o Enos ma baba gena o Set, de o Set ma baba gena o Adam, de o Adam gena o Gikimoi Awi ngopa. 	 de vader van Mahalaleël was Kenan; de vader van Kenan was Enos; de vader van Enos was Seth; de vader van Seth was Adam en de vader van Adam was God.


Ngaroko komagena, o bi moi-moi magegena iqomaka ngohi tamote de totemo de ma faida, duma igogou qangodu magena ngohi ifati so taaku waasi towipiricaya ma Kristus, so o orasi manena de totemo ngohi torugi so ma ngale magena tacoho kawa la aku ma Kristus igogou towinako. 	 Maar al deze dingen, waar ik vroeger zoveel waarde aan hechtte, zijn voor mij waardeloos geworden omdat ze mij afhielden van Christus.


O bi rasul o kawasa manga sidongirabaka o nonako ihahairani yaaka idala. De o bi nyawa ipipiricaya yangodu imatekerimoi so o Gikimoi Awi Tahu o Salomo awi Serambi ma rabaka imatolomuno. 	 De apostelen deden heel veel wonderen en tekenen onder het volk. De gelovigen kwamen regelmatig bij elkaar in de tempel, in de Zuilenhal van Salomo, één van hart en ziel.


So ngomi aku misalamati ma bati o dududusa miaado, de o orasi magena asa mianako o gura magena isironga o Malta. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


Maro Ngohi, komagena lo ona upa imarimoi dede o dunia ma nyawa Ngona nihoholu. 	 Zij horen net zo min bij de wereld als Ik.


Ngomi manena minipiricaya Ngonaka, ena gena ngomi mianako igogou Ngona gena o Sosulo Nitetebi moi o Gikimoino." 	 Wij geloven en zullen openlijk getuigen dat U de Zoon van God bent."


So kagena de Una wotemo onaka, "He! Kiaso ngini nikiolo. Boloka! Nimomi, la nisumbayang de nigolo upa sidago o babajaku nitura." 	 "Hoe is het mogelijk?" zei Hij. "Slapen jullie? Bid God dat de verleiding jullie niet teveel zal worden."


O Yesus o bi moi-moi magena wadoto qabolo de Awi muri-muri watemo, 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht.


Una wahika manga puji ma bi tahuka wodoto, de o nyawa yangodu iwigiliri Unaka. 	 Het duurde niet lang of Hij was daar overal bekend. Hij sprak in de verschillende synagogen en stond bij iedereen hoog in aanzien.


O bi doku magegenaka de ona o bi nyawa ipipiricaya yasiduduga la manga piricaya isitatapu o Yesuska, so itemo, "Bilasu ngone inasisangisara idala kasi, de asa powosa o Gikimoi Awi pareta ma rabaka." Komagena ona manga piricaya isiputuru o bi doku magegenaka. 	 en bemoedigden de christenen daar. Zij spoorden hen aan in Jezus Christus te blijven geloven, ondanks de vervolgingen. "Want", zeiden zij, "voordat wij in het Koninkrijk van God komen, moeten wij nu eenmaal veel moeilijkheden doormaken."


Duma nagala kanaga o nyawa itemo kali, "So idodooha nagala o Yahudika ma nyawa ona magena o habari ma ngale ma Kristus gena yoise waasi." De ngohi asa tosango, hiwa! Sababu ona igogou kanaga yoise qaboloka. O Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka isilefo itemo, "Ona isihohabari o habari ma demo itagi isihabari o dunia isigiloli, sidago lo yaado ma pupuku iha lo." 	 Maar hebben de Israëlieten het dan niet gehoord? Jawel! Waar ter wereld ook mensen wonen, het nieuws heeft hen overal bereikt.


Duma o kia kanaga isuloka gena ngohi tinidelefo nginika, magena lo o hali qamomuane moi. Sababu magena aku panako ma ngale ngone so ma Kristus wisangisara qaboloka, de ngini nia manara ma dorou iqoqomaka gena niodongosaka, de o orasi manena nimatekedodara moi de moika. Magena maro o bubutu so ipasaka, de o orasi manena o nita ma siwa itotiai inidisiwa qaboloka. 	 Toch is het steeds weer nieuw en het betreft zowel Christus als u. Als wij dit gebod gehoorzamen door elkaar lief te hebben, verdwijnt de duisternis uit ons leven en komt het licht van Christus binnen.


De magena paaka itotiai nakoso ngone lo panako upa o bobita moi-moi magena o Gikimoi waaka ma ngale o nyawa manga sininga itiai Unaka, duma waaka ma ngale o bi nyawa qatotorou, maro o nyawa ona manena: Ona o Gikimoi Awi bobita yatotilaku de iholu Una wisigise, de ona Una iwihoromatiwa de ona cawali o dorou gena yodupa yaaka. Komagena so ona Una wadudupawa de ona manga agama ihihiwa, de ona manga baba de manga awa de lo o nyawa ma somoa yatotooma. 	 Zij zijn er om alle gewetenloze en onreine mensen als zondaars te bestempelen. Niet voor hen die doen wat de wet gebiedt, maar voor zondaars die God haten, die opstandig zijn en vloeken en tieren, die hun ouders misdadig behandelen en zelfs voor moord niet terugschrikken,


De lo ngona de ngomi nanga sidongiraba kanaga yaaka o dipopa ilalamo moi. So kagena ma nyawa yaakuwa yahino kanena, de lo kanena ma nyawa yaakuwa kagena yahika.' 	 Bovendien is tussen u en ons een enorme kloof. Wie van hier naar u toe wil, komt er niet overheen.'


Duma una wosango o Yesuska wotemo, "Jou, nahinoka bai! Done ai ngopa wosone so." 	 Maar de man bleef aandringen: "Here, kom toch mee! Anders sterft mijn kind nog!"


De ma ngale Una magena o bi nabi yangodu lo isingangasuka, la o bi nyawa nagoona Una wipipiricayaka gena, igogou sababu dede Una magena done asa o Gikimoi manga dorou wosiapongu." 	 Alle profeten hebben over Hem gesproken. Zij hebben verklaard dat ieder die in Hem gelooft, door Zijn naam vergeving van zonden krijgt."


De lo o Iblis wakokulai una magena asa wiumoku o uku ma talaga ma rabaka, so wisidutupu de o walira. Kugena lo o haiwani ilalago de o nabi wokokulai ona lo yaumo qabolo. Komagena so ona magena o putu de o wange asa yasangisara sidago ka sidutu ikakali. 	 En de duivel die hen verleidde, werd in het brandende zwavelmeer gegooid, waar ook het beest en de leugenprofeet waren. Daar zullen zij dag en nacht gepijnigd worden, voor altijd en eeuwig.


Duma o Yesus wotemo, "Upa niwisimahawa una magena, sababu o nyawa moi lo yahiwa o nonako ihahairani waaka de to Ngohi Ai ronga, gila-gila womabulutu de Ai ronga ma dorou wogaka. 	 Maar Jezus zei: "Houd hem niet tegen, want iemand die in mijn naam wonderen doet, zal niet vlug kwaad van Mij spreken.


Nakoso una magena awi moi-moi waaaka so awi sininga o Gikimoi aku waaka itiai, de una lo waaku awi giliri masirete wosimane wotemo, "Ma ngale ngohi ai manara masirete so ai sininga aku itiai o Gikimoika." Duma waakuwa womasihie komagena o Gikimoi Awi simaka. 	 Als hij door zijn eigen inspanning vrij voor God stond, zou hij reden hebben om trots te zijn. Maar bij God kun je niet trots zijn.


So o nyawamoi-nyawamoi bilasu manga sininga masirete gena yatailako iqoma. Qaboloka, de ka idadi la o roti yooqo de o anggur youdo. 	 Daarom moet u uzelf eerst goed onderzoeken, voordat u van het brood eet en uit de beker drinkt.


O dipaye womamataga so Awi woma walia de wotemo, "Efata!" ma ngale "Ipelenga!" 	 Daarna keek Hij naar de hemel en zei met een zucht: "Ga open."


Komagena lo nakoso ani gia ma girinaka idadi sababu sidago o dorouku notura, hika nabitogu ani gia magena la naumoka bai! Lebelaha o dorou naaka kawa de ani gia ma sononga ihiwaka, upa sidago ani rohe qaasu-asu de o narakaku niumo." 	 En als uw hand u tot verkeerde dingen brengt, hak hem dan maar af en gooi hem weg. Want het is beter één lichaamsdeel kwijt te raken, dan zelf in de hel terecht te komen.


So komagena lo done ma wangeka o nyawa yangodu o Gikimoi wafanggali itotiai, de o Niniweka ma bi nyawa yasioho kali dede ngini o bi nyawa o orasi manena, de ona magena lo asa ngini nisisala. Sababu iqomaka, ma orasi ma nabi Yunus awi demo yoise, de ona magena manga dorouno imatoba de imatodubaka. Duma kanaga nia sidongirabaka o orasi manena wimoi foloi wolamo de ma nabi Yunus, ce, Awi demo gena igogou ngini niopiricaya waasi." 	 Op die dag zullen de mannen van Ninevé ook levend worden en dit volk veroordelen. Want zij luisterden naar de waarschuwingen van Jona en keerden zich af van het kwaad. Maar Ik ben meer dan Jona!


Komagena lo ngini nakoso o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino gena kanaga nisibicara, de igogou nia dodiao asa nia demo moi lo yosihodawa. De nia demo gena ma faida lo ihiwa, maro koloko nisibicara o paroka. 	 Wel, als u een taal spreekt die niemand verstaat, gaan uw woorden verloren in de lucht.


Kagena de muna mahino de Awi simaka mobukuku de ami suba matide, de motemo, "Jou, kodo, noiriwo." 	 De vrouw viel voor Hem op haar knieën en smeekte: "Here, help mij!"


De Una wotemo onaka, "Ngini gena upa ka o nonako ihahairani Ngohi taakaka so ngini manena nisari, duma magena igogou ma ngale ka o roti tinisioqo sidago nipunuka, ma sababu kamagena so ngini asa Ngohi nisari. 	 "Ik weet wel waarom u Mij zoekt", antwoordde Hij. "U komt niet om de wonderen die u hebt gezien, maar omdat Ik u volop te eten heb gegeven.


Qaboloka de o Yesus watemo Awi muri-murika, "Done ma orasi asa imasidiado, de ngaroko ka o wange moi lo ngini foloi niodupa Ngohi, o Nyawa ma Duhutu, nikelelo kali, duma ngini asa Ngohi nikelelo kawa. 	 Hij zei tegen Zijn discipelen: "De tijd zal komen dat jullie ernaar verlangen Mij te zien, al was het maar een dag. En toch zullen jullie Mij niet zien.


Duma o bi nyawa o Petrus de o Yohanes manga dodoto yoiiseka gena, yadadala o Yesus iwipiricayaka. So o orasi magena o nyawa ipipiricaya manga dala yodogo kali so yangodu he yacala motoha. 	 Maar ondanks dat geloofden veel mensen de apostelen. Daarmee nam het aantal gelovigen toe tot ongeveer 5000.


So muna motemo, "Ngohi manena tosidailako o Jou towileleani, ma ngale Awi edekati ngohika maro o kia noidedemoka, tanu asa idadi komagena." Qabolo de o malaikat gena wotagika so muna womidongosaku. 	 "Goed", zei Maria, "de Here mag met mij doen wat Hij wil. Ik hoop dat het zo zal gaan als u mij hebt gezegd." Daarop ging de engel weg.


Nakoso ngone podupa o Gikimoi powidodara de lo o bi moi-moi Una wonasusulo gena paaka pokaeli, de ngone magena igogou padodara to Gikimoi Awi ngopa-ngopa. Gena ngone aku panako itiai, 	 Hieruit volgt dus dat wij, als wij God liefhebben en doen wat Hij zegt, ook Zijn kinderen liefhebben.


Ma faida gena ihiwaka, bai nanga tonaka bai lo niaaka nia pupuk. Lebelaha ka niaumo. He! Ngini de nia ngauka tanu niise la nianako." 	 Zulk zout is waardeloos. U kunt het niet meer gebruiken, zelfs niet als mest. Het is alleen nog geschikt om weggegooid te worden. Onthoud dit goed."


So wososone gila-gila womomi so womatamiye de wobicara. De o Yesus wosisaraha o gohiduuru magena ma awaka. 	 De dode jongen ging zitten en begon te praten. Jezus zei tegen de moeder: "Hier is uw zoon weer."


Ma gola komagena so ngohi togolo hika ngini nia sininga nisirimoi, de ngini gena nimatekedodara moi de moika, de lo to ngini nia sininga ma meta gena ka ka moi. De tanu magena niaaka la ai sininga ifoloi qanali. 	 maak mij dan helemaal gelukkig door het onderling eens te zijn en elkaar lief te hebben. Streef (één van hart en ziel) naar echte eenheid.


O surati manena ma ngale ngohi o Silas woiriwo so tinisidingo nginika, una nanga dodiao wopipiricaya gena totemo aku powipiricaya. Ngohi o surati ma demo idalawa manena talefo nginika, la ma ngale ngini tinibaja de tinisingangasu o Gikimoi Awi laha wonasidudumu ngoneka gena ka igogou de itero, komagena maro ipapasaka ngini tinidedemo qaboloka. So ngohi togolo nginika bilasu magena niopiricaya qaputuru. 	 Silvanus, die voor zover ik weet een trouw christen is, heeft deze korte brief voor mij geschreven. Ik heb u ermee willen bemoedigen, zodat u nooit zult twijfelen aan de ware genade van God, zoals ik die hierboven heb beschreven. Blijf daar dus bij.


So ngini o sangisara niamoku la ma ngale o Gikimoi aku ngini winidoto. Komagena Una ngini winiaka maro to Una Awi ngopa masirete, sababu panako igogou o bi ngopa yangodu o dunia manenaka, gena manga baba bilasu yadoto. 	 Laat u door God opvoeden; Hij behandelt u als Zijn zonen.


So o orasi manena o nyawa nasulo o Yopeka itagi wiaso la wingaho o nyawa moi awi ronga o Simon wisiaso lo o Simon Petrus. 	 Stuur een paar mannen naar Joppe om een zekere Petrus te zoeken en hem te vragen naar uw huis te komen.


Komagena so ngohi tomasidiado waasi nginika, de o surati manena ngohi asa talefo, la ma orasi done kagena tomasidiado, de upa he de o kuasa o Jouno ngini nia gogoho ma dorou magena tositiai de lo ngohi he tiningamo kawa. Sababu o Jou Awi kuasa woihike ngohika la ngini nia piricaya magena, upa tasisa, duma ka tosiputuru. 	 Dit schrijf ik allemaal in de hoop dat ik, als ik bij u kom, niet hard zal hoeven optreden. Want het gezag dat de Here mij gegeven heeft, is om op te bouwen en niet om af te breken.


Sababu ona magena yahike ma sihino to ona manga arata eko manga pipi yadodiahi ma soohuka. Duma mobabalo muna magena ami arata ihiwa, so cawali kamagena de ma ngale ami oho so magena lo mahikeka." 	 "Want die rijken hebben gegeven wat zij niet nodig hadden, maar zij gaf alles wat zij bezat."


Ngohi manena o Jou tomomulia so ma wangeka o bi nyawa yangodu asa tafanggali, duma o orasi magena yaado waasi, de Ngohi asa o nonako ihahairani taaka. Ena gena, Ngohi asa taaka o dunia ma qokuka o au, de o uku, de lo o qopo de o marasa la Ai kuasa o bi nyawaka tasikelelo. Komagena lo asa taaka kadaku o dipaka o wange he isiwa kawa so qapuputuka, de o ngoosa qasawala koloko o au sidago o bi nyawa yohairani icarawa. 	 Voordat de grote en ontzagwekkende dag van de Here komt, zal de zon donker worden en de maan zo rood als bloed.


So ngini gena upa nifuma, duma o kia naga o Jou wodudupa gena igogou nisihodaka. 	 Denk goed na en probeer te ontdekken wat de Here van u verlangt.


Kagena o kotaka asa ngohi tamakewa o Gikimoi Awi Tahu, sababu o Jou Wokokuasa de lo o Duba ma Goho Ona igogoge o kota ma rabaka. 	 Ik zag in de stad geen tempel, want de Here, de Almachtige God, en het Lam werden er overal vereerd.


So hika ngini niososininga iqoqomaka ngini nia oho idodooha. Ngini gena o Yahudika yasowo manga ngopa de manga danoku de o Yahudika ma nyawa kanaga niaso nginika, "o nyawa yasusuna yasowo," ena gena o Gikimoi Awi nyawa lo yasowo. O Yahudika ma nyawa gena itemo ona masirete o nyawa yasusunaka, ena gena nagoona idadi o Gikimoi Awi nyawaka. Duma igogou gena ka cawali o adati o suna ma nonako moi yaaka manga roheka. 	 Vergeet niet dat u van geboorte niet bij het volk van God hoort. De Joden noemen u minachtend 'de onbesnedenen'. Dat besneden-zijn van hen betekent overigens niets meer dan dat er een snee in hun lichaam is gemaakt.


O nyawa yadadala done asa manga piricaya Ngohika gena yodongosa. Ma binuka asa manga dodiao yasidoa manga saturuka, de yadadala asa imatekeduhudu moi de moika. 	 Velen van jullie moeten dan ineens niets meer van Mij hebben.


Komagena lo o Gikimoi ka aku waaka ma ngale o Israelka ma nyawa ona magena o kia bato wodudupa. Ma ngale manga dorou gena Una wodupa wasikelelo igogou Una wadoosa, so itekawa de Awi kuasa so bilasu wafanggali de o sangisara. Duma Una Awi sabari asa foloisi ilamo onaka. 	 Wel, als God uiting wil geven aan Zijn toorn en als Hij wil laten zien hoe groot Zijn kracht is, wat dan nog? Heeft Hij niet lang genoeg geduld gehad met de mensen, die straf verdienden en rijp waren voor de ondergang?


O surati manena tolefo ngonaka maro ai ngopa masirete tonisiboboso, sababu ngona nopiricayaka o Gikimoi Awi dodoto imatero maro de ngohi. Ngohi togolo o Gikimoi nanga Baba de o Yesus Kristus to ngone nanga Salamati tanu inidogo ngonaka o laha de o galusiri ifoloi, la ani sininga yaaka so foloisi isanangi. 	 Ik wens je de genade en de vrede van God, de Vader, en van onze Here Jezus Christus toe.


Ngaroko komagena, o orasi manena ngini de nia edekati qatotorou nitemo gena Ngohi asa nitooma, ngaroko Ngohi todupa tinisingangasu nginika o bi moi-moi itototiai o Gikimoi woidodedemo Ngohika. O manara maro komagena kanaga o Abraham waakawa. 	 Maar in plaats daarvan probeert u Mij te doden. Ik heb u nog wel de waarheid verteld, die Ik van God gehoord heb. Zoiets zou Abraham nooit doen.


Ngini nianako ma moi waasi ngohi o fanggali tasari so tonyafusu o nyawa moi awi baju eko awi pipi gena woihike ngohika. 	 Ik ben nooit op zilver, goud of kleding van anderen uit geweest.


Komagena Una wadedemo Awi nonongoruka, so ka wogogogesi o Galileaka. 	 En Hij bleef in Galilea, zoals Hij had gezegd.


Duma o orasi manena nomomi la notagi nowosa o kotaka, de kagena asa nisingangasu o kia bilasu ngona naaka." 	 Sta op en ga de stad in. Daar zal u gezegd worden wat u moet doen."


de upa lo yamote o bi guru ikokulai to ona manga boboso masirete de o Yahudika manga dodoto ma jarita. 	 niet langer luisteren naar Joodse fabeltjes en naar mensen die de waarheid de rug hebben toegekeerd.


O gisisi ma binuka itutura o tona qatototopoku so o totopo yalalo so isoneka, gena imatero bato o nyawa o habari qaloloha magena yoiseka. Duma manga sininga ihawateri ma ngale manga oho duniaka ma rabaka, de yodupa yokaya, de lo yodupa o sanangi ma rabaka igoge. Komagena o Gikimoi Awi demo yosingou kawa, de o manara qaloloha lo yodupa kawa. 	 Dan de grond met de distels erop: Dat zijn de mensen die de woorden van God horen en geloven. Maar door de zorgen, de overvloed en allerlei genoegens van het leven krijgen die woorden niet de kans in hen iets goeds te bewerken.


Sababu igogou, nakoso komagena o dorou pomaha-maha kawa gena, ngone dede Una asa pomarimoika ma orasi Una wosone. So igogou maro Una so wisioho kali, de komagena lo waaka so ngone o ngeko qamomuane ma rabaka pamote. 	 Wij zijn dus één geworden met Hem, één in dood en leven.


Kagena de Una wosango wotemo, "O bi nyawa o dunia manenaka imasipeqeka de lo imasiroka. 	 Jezus antwoordde: "Trouwen is iets voor de mensen van deze wereld.


So nakoso o nyawa la kanaga manga bobaretaka iholu yasigise gena, o kia naga Una wositatapuka ona lo iholu. Nako komagena, de ona magena done asa yafanggali de o sangisara. 	 Als iemand zich tegen het gezag verzet, verzet hij zich eigenlijk tegen God. En het is dan ook zijn eigen schuld als hij gestraft wordt.


So nakoso una wodadato de una woguguse, ona yasinoto magena paqohaka. Ma lamo gena cawali wosiooho Una magena o Gikimoi. 	 Planter en verzorger zijn niet belangrijk, maar God wel. Hij geeft de groei.


Ona o Yahudika yasowo gena, nakoso o Gikimoi manga dorou wafanggali de o dorou magena igogou de itiai, sababu ngaroko igogou ona Una iwinakoka, duma ona gena iwisimuliawa de lo manga sukuru Unaka yatidewa. Duma ona manga sininga ma rabaka he itiai kawa so Una gena wisihoda yaakuwa, maro o nyawa de itagi o bubutu ma rabaka. 	 Hoewel de mensen in staat waren God te kennen, wilden zij Hem niet de eer geven die Hem toekomt en Hem niet eens danken voor alles wat Hij heeft gedaan. Zij hielden zich met allerlei ideeën bezig. In hun verdwazing raakten zij het spoor bijster.


Sababu igogou-gogou o Gikimoi foloi wadodara o bi nyawa o dunia ma rabaka, so Una asa Awi Ngopa masirete wihike, ngaroko Awi Ngopa magena to Una Awi Ngopa yanau womatetengo. La o nyawa nagoona Awi Ngopaka magena iwipiricaya, de ona magena upa yasisa, duma yamake o oho ka sidutu ikakali. 	 Want God heeft zoveel liefde voor de wereld, dat Hij Zijn enige Zoon heeft gegeven; zodat ieder die in Hem gelooft, niet verloren gaat maar eeuwig leven heeft.


Nakoso ngohi lo todupa ai giliri tosimane gena, idadiwa potemo ngohi tobicara maro tofufuma moi, duma igogou ai giliri o kia naga tosimamane gena asa itiaika. Duma ai giliri masirete tosimane gena asa todupawa. Upa sidago ma orasi ai jarita magena o nyawa yoise, de ona ai giliri magena yosimane. Nakoso o nyawa la kanaga yodupa ai giliri yosimane, de ona magena bilasu ka ai manara yanano de ai demo yoise. 	 Ik heb er genoeg van over mijzelf te praten, hoewel het helemaal niet zo vreemd zou zijn als ik het deed, want ik zou niets dan de waarheid spreken. Maar ik doe het niet, omdat ik wil voorkomen dat iemand een hogere dunk van mij krijgt dan ik kan waarmaken.


Ona lo kanaga o nyawa yasimaqewa, imasilamo ifoloiwa de o nyawa ma binuka, qataiwa yatoosa de lo o nyawa ona yatotorouka gena yaetowa. 	 zij kwetst niet, is niet egoïstisch en voelt zich nooit beledigd; zij neemt niemand iets kwalijk;


Ona igogou yamodo. We! O Musa lo wimodo womasidotirineku. 	 Mozes was zo ontzet door wat hij zag en hoorde, dat hij zei: "Ik ben zo bang, dat ik sta te trillen op mijn benen."


Kagena de o Natanael wotemo, "Wewe! Baba Guru, so Ngona ka noinako bai! Igogou-gogou, Ngona gena o Gikimoi ma Ngopa. Ngona manena o Israelka ma nyawa manga Kolano." 	 "Kent U mij dan?" vroeg Nathanaël verbaasd. Jezus antwoordde: "Voordat Filippus je vroeg mee te gaan, zag Ik je al onder de vijgeboom zitten."


So nako komagena, ona manga sala ilamo, sababu ona ma Kristus he iwipiricaya kawa. 	 Dan zal er een oordeel over hen komen, omdat zij zich niet houden aan de belofte die zij Christus hadden gedaan.


O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe ngini o bi guru agama de lo o bi Farisi ma nyawaka. Ngini nikokulai! Ngini gena o goho ma ceceke, gena koloko o rapa o gota qamumuti, o balakama, de o jintan so magena lo o regu mogiowoka de o regu moi nisisuba o Gikimoika. Duma nisidoohawa o Gikimoi Awi bobita kiaka foloisi ilalamo, maro koloko o gogoho itotiai, o galusiri o nyawaka, de lo o jaji pacoho qaloha. Ngaroko, igogou bilasu o bobita ma eece gena niaaka, upa sidago lo o bobita foloisi ilalamo magena niawosa. 	 Godsdienstleraars en Farizeeërs! Het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars, u geeft akelig precies tien procent van uw inkomen aan God. Maar waar het op aankomt (goedheid, medelijden en trouw) daar houdt u zich niet mee bezig. U moet het ene doen en het andere niet nalaten.


Duma ona manga sininga ma rabaka itemo qohaka, sutusi de asa awi rohe bilasu idobo eko pomatodoka gena una woruba de wosoneka. Duma ona itamaha ma deka idodooha de kanaga o bodito moi lo iwidahewa eko idadi unaka, qabolo de ona manga sininga imatagali so itemo una magena o giki ma duhutu moi. 	 De eilandbewoners verwachtten dat hij zou opzwellen of plotseling dood zou neervallen. Maar toen er na lange tijd niets met hem gebeurd was, sloegen zij om als een blad aan een boom en zeiden dat hij een god was.


O Ananias o demo qangodu magena woise, de ka awi sone irubaku. Sababu komagena o Gikimoi wifanggali unaka, so o bi nyawa kiaka bato yogiise o hali idadadi magena, ona yangodu ka yamodo poli. 	 Toen Ananias dat hoorde, zakte hij in elkaar en stierf. Iedereen was vreselijk geschrokken.


(Manga demo komagena, sababu iqoqoma o kota magenaka de o nyawa moi o Yahudika wisowo, awi ronga o Trofimus o Efesusno, ona wikelelo una de o Paulus imakokangaho, so itemo nagala o Paulus iwisingosa o Gikimoi Awi Tahu ma lolohano.) 	 Zij hadden hem namelijk kort tevoren met Trofimus uit Efeze (die geen Jood was) in de stad gezien en dachten dat hij hem in de tempel had meegenomen.


Komagena lo kanaga ipapasaka nia ete de nia topora o Abraham, una magena wanakoka Ngohi done tahino, de ma ngale magena una igogou winali de itero nakoso una aku woikelelo Ngohi tahino qabolo." 	 Abraham keek met blijdschap uit naar de dag van mijn komst. Hij zag Mij komen en was erg blij."


De ma ngale una ngohi tanako waasi idodooha bilasu ai surati ma rabaka tosilefo de ma Kaisar Romaka tosidingo. Sababu ai sininga ma rabaka itemo nakoso o nyawa moi la towisidingo ma Kaisarka de ai surati ma rabaka o galaki ma demo moi-moi todedemowa, ai manara magena itiaiwa. Mutuwade ai baba ma Kolano Agripa, o orasi manena ngohi towingaho ani simaka la ma ngale ngone powitailako kasi, de asa ngohi aku tanako ma ngeko idodooha so ngohi asa o surati tolefo de ma Kaisarka tosidingo." 	 Want het lijkt mij onzinnig om een gevangene naar Rome te sturen zonder erbij te vermelden wat de aanklacht tegen hem is."


So to ngohi ai gogoho gena hika ngini niamote de niaaka, imatero maro ngohi masirete lo ma Kristus Awi gogoho magena tamote de taaka. 	 Volg mijn voorbeeld, vrienden, zoals ik het voorbeeld van Christus volg.


Imabobicara de imakokasano moi de moika, de imatodoka o Yesus masirete wahino manga dateka de wotagi imakokomote dede ona. 	 Terwijl ze zo liepen te praten, haalde iemand hen in en liep met hen mee.


O imam moili kanena todedemo gena ma ngale nanga Jou. Sababu ngone panako nanga Jou Una magena o Yehuda awi ngopa de awi dano moiku, de o Lewi awi ngopa de awi dano moiku wisowo. De o Yehuda awi ngopa de awi dano la yodadi o imam gena moi lo wihiwa, sababu o Yehuda awi ngopa de awi dano done idadi o imamka gena ma moi waasi o Musa wotemo komagena. 	 maar bij de stam van Juda; en Mozes heeft niet gezegd dat de mannen van d!e stam priester moesten zijn.


O Yesus Awi demo komagena, so ma gubernur magena asa awi siningaka wotemo, "Bilasu Una towipalako." So wosupu kali, duma o Yahudika manga roriri magena ka iwidotoore isidadu-dadu itemo, "Igogou! Nakoso o nyawa manena nowipalako, ngona gena nisowo ma Kolano Wilalamo ma Kaisar awi dodiao. Sababu ngona nanakoka, nakoso o nyawa moi kanaga wotemo una gena o kolano moi, de awi demo magena igogou una ma Kaisar iwilawangi." 	 Pilatus werd door die woorden diep getroffen en probeerde een manier te vinden om Jezus vrij te laten. Maar de Joden bleven schreeuwen: "Als u die man vrijlaat, bent u geen vriend van de keizer! Wie zichzelf tot koning uitroept, is een vijand van de keizer!"


Kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefoka itemo, "Ma ngale ngohi towipiricaya, so tobarani tobicara." Komagena lo ngomi, ngaroko o soneku he mitura, duma kanaga o Gikimoi miwipiricaya so mibarani mibicara nginika. 	 Wij geloven dat God voor ons zal zorgen. Dat is hetzelfde wat een van de psalmschrijvers zei: "Ik geloof en daarom spreek ik." (a)


So o roti waqehe de o Iblis wingosaka so una womajoboka, o orasi magena he qaputuka. 	 Nadat hij het brood van Jezus had aangenomen, ging Judas vlug naar buiten, de nacht in.


Ngohi tanako o dorou ma dupa la kanaga ai sininga ma rabaka gena ngohi isimahawa la o loha moi asa taaka. Sababu ngaroko ngohi tamode, duma qadoohaso o loha gena taaka idadiwa. 	 Ik weet dat ik door en door slecht ben, tenminste wat mijn oude natuur betreft. Ik kan het goede niet doen. Ik wil het wel, maar ik kan het niet.


so womasitudu womaoko de wosolano wositagika. Komagena qabolo una wowosa dede ona o Gikimoi Awi Tahuka, so wotagi womasitutudu de awi nali de awi more o Gikimoi iwigiliri. 	 Hij sprong op, stond even stil en begon toen te lopen. Daarna ging hij lopend met hen de tempel binnen en danste van blijdschap en loofde God.


Ngaroko imaaka komagena, duma o hakim manga simaka o Jou kanaga dede ngohi. So Una aku ai sininga wosiputuru sidago lo o dodoto itotiai qangodu tosihabari so o bi hakim ma nyawa o bangsa idadalano lo yoise. So komagena o Jou woisisalamati o bodito ma rabano, imatero maro ngohi o singa ma uru ma rabaka de ipalakoka. 	 Maar de Here heeft mij altijd bijgestaan. Hij gaf mij de kracht zodat ik het goede nieuws onder alle niet-Joodse volken heb kunnen brengen en zij het allemaal gehoord hebben. Hij heeft mij beschermd tegen de verscheurende leeuwen.


So ngohi asa tosulo la Una ka wingangapo, qabolo de bilasu Una towipalako." 	 Ik zal Hem zweepslagen laten geven en daarna in vrijheid stellen."


De ma ngale ona iqomaka o Gikimoi wasitatapu qaboloka de ona magena Una lo waasoka. De lo Una waaka manga sininga itiaika, sidago ona magena lo Una aku wasimulia imatero de Una. 	 Maar God heeft allen die daartoe bestemd waren, ook geroepen. En Hij heeft hen ook rechtvaardig gemaakt. Meer nog: Hij heeft hen ook in Zijn schitterende heerlijkheid opgenomen.


So o tahuka de o nyawa yangodu magena yasulo so isupuka, de Una wowosa o ngihi ma rabaka. Kagena de Una wacoho ami giaka, de womisimomi so mooho kali. 	 Nadat iedereen het huis uit was, ging Hij naar de kamer waar het meisje lag en nam haar bij de hand. Zij werd wakker en stond op.


De ma orasi ona yogiise o bi nyawa o Yesus wipipiricaya magena isibicara moi-moi to ona manga bahasa, de ona magena yohairani so yadadala yahino imatotolomuno. 	 Toen zij het geluid hoorden, liepen ze allemaal te hoop. Zij raakten in verwarring, omdat ieder van hen de apostelen in zijn eigen taal hoorde spreken.


Magena de ma baba una magena o kia naga moi wogolo la wosilefo, de kagena ma qokuka asa walefo, "Awi ronga gena o Yohanes." Ona yangodu yohairani. 	 Hij maakte hun duidelijk dat hij iets wilde hebben om op te schrijven.


de o nyawa moi lo akuwa ani demo ma sala yamake. Naaka komagena la to ngona ani lawangi gena o kia naga moi lo upa ona yamake ma ngale ngona nisisala, so ona masirete asa imasimaqe. 	 Spreek verstandig en logisch. Dan zal iedereen die het niet met je eens is, zich beschaamd voelen omdat er niets op je valt aan te merken.


So muna magena motagi mosihabari Una Awi dodiaoka, mamake ona idodora de iari isodu-sodu. 	 Zij ging meteen naar Zijn discipelen, die nog steeds verdrietig en in tranen bij elkaar zaten.


Upa nojai-jai la o nyawaku ani gia nahado de nasitatapu ona magena yodadi o nyawa ipipiricaya manga bobareta. Sababu manga bobareta nakoso natailako waasi duma ka nojai-jai la natide de manga dorouka, de ngaroko ngona masirete lo nanakowa, duma o dorou magena ngona lo o Gikimoi Awi simaka asa nisisala. So nomasidiahi upa sidago o dorou maro komagena naaka. 	 Leg nooit zonder overleg iemand de handen op en heb geen deel aan vreemde zonden. Zorg ervoor dat je zelf altijd zuiver blijft.


Una wotemo onaka, "O nyawa yadadala la yodupa o habari qaloloha yoise, ona magena imatero maro o tamo qaoosaka gena bilasu yautu, duma kanaga youutu ma nyawa yadalawa. Komagena so ngini bilasu nimasigaso o doro ma duhutuka, de nigolo la ma ngale yobiuutu una wasulo la ona itagi awi doroka youtu. 	 Hij zei tegen hen: "Vraag God meer arbeiders te sturen om de oogst binnen te halen. Want de oogst is groot, maar er zijn te weinig arbeiders.


So o Yesus Awi muri-muri wasigaro imasisihito o talaga ma sonongaka, kagena de ona yopane o deruku de imajobo yoside kadoka o talaga ma sonongaka. 	 Hij stapte in de boot en ging met Zijn discipelen naar de overkant van het meer.


Duma nakoso o nyawa kanaga itemo nginika, "O ino manena o serika isisubaka," upa o ino magena ngini niaoqo. Upa sidago ma ngale ona manga siningaka itemo o ino magena qatorou de ngini niaoqo so to ona manga sininga asa niasirika. 	 Als echter een andere gelovige zegt: "Dat vlees is aan een afgod gewijd", moet u het laten staan terwille van hem die u erop wijst. Anders zou hij last van zijn geweten kunnen krijgen.


De ma orasi magena ona isumbayang itemo, "Ya Jou, igogou Ngona nanako o bi nyawa yangodu manga sininga, so migolo nomisidumu ngomika o nyawa yasinoto, ona manena naguuna Ngona masirete nowihiri qaboloka, 	 Zij vroegen God in gebed: "Here, U kent alle mensen door en door. Wilt U Uw keuze aanwijzen?


O nyawa ma binuka lo kanaga yamalo ka qaloha nakoso o wange yahiri, so o wange moi ifoloi ilamo de o wange ma somoa. Duma kanaga o nyawa ma binukali yamalo o wange qangodu ka imaketero. Qohaka, la ngone o nyawamoi-nyawamoi nako pahiri gena pamote nanga dupa masirete. 	 Voor de een zijn er bepaalde dagen, die een bijzondere betekenis hebben. Voor de ander maakt het geen verschil en zijn alle dagen gelijk. Laat ieder zijn eigen overtuiging volgen.


"Nakoso o nyawa moi nia sidongirabaka wodupa o tahu moi o falagaku ikukuruye wosigoko, una magena bilasu wogogeku la iqoma waeto kasi o tahu maro komagena ma ija o kiamoi, la aku wanako awi pipi gena igogou yaado eko hiwa. 	 Maar begin er niet aan als u niet eerst hebt berekend wat het u gaat kosten. Want wie laat nu een toren bouwen zonder eerst prijsopgave te vragen? Hij moet weten of hij genoeg geld heeft om alle rekeningen te betalen.


O roka moi bilasu womote ma peqeka ami dupa gena ona imasikiidu, de komagena lo ma peqeka. 	 De man moet zijn vrouw geven wat haar toekomt en de vrouw haar man wat hem toekomt.


Duma o moi-moi qangodu magegena ona yatilakuka so ka cawali isibicara o moi-moi ma faida ihihiwa. 	 Deze valse leraars zijn het spoor bijster en verknoeien hun tijd met zinloos gepraat.


Nakoso mobabalo moi la kanaga de ami ngopa de ami danoka, ona magena bilasu imadoto iqoma ma ngale yahoromati manga nyawa o tahu ma rabaka. So komagena o dodihimo manga ngopa-ngopa yapalihara iqomaka gena bilasu o ngopa de o danoku yatagali de yariwo onaka, sababu magena o Gikimoi wodupa. 	 Als een weduwe echter kinderen of kleinkinderen heeft, moeten die voor haar zorgen. Zij moeten allereerst aan hun eigen familieleden tonen wat het betekent om met God te leven. Dit zal zichtbaar worden in hun zorg voor ouders en grootouders. Dat is Gods wil en een vreugde voor Hem.


So o Yesus wosango, "O nyawa moi kanaga o Yerusalemka de wotagi wouti o Yerikho ma dokuku. O ngeko ma soaka de una o bi nyawa ma dorou iwitago, so awi baju yahoi, de awi kia naga qangodu yakoora, de lo iwingangapo he dangade wosone, qabolo de widongosaku o ngekoka. 	 Als antwoord gaf Jezus hem dit voorbeeld: "Een man reisde van Jeruzalem naar Jericho. Onderweg werd hij door rovers overvallen. Zij rukten hem de kleren van het lijf, sloegen hem bont en blauw en lieten hem halfdood langs de weg liggen.


O nyawa ipipiricaya manga bobareta moi una magena bilasu wopiricaya qaputuru o Yesuska, sababu o dodoto itotiai de yahoholu gena ma nyawa yadala, ma boboloi ona o bi Yahudika ma nyawa o Yesus wipipiricayaka. Ona manga bi guru ikokulai de manga dodoto ifufuma gena o nyawa yadomatoko de yakulai. 	 Want er zijn er velen die weigeren te gehoorzamen; dat geldt in het bijzonder voor de Joden onder hen, die onzin spreken en beweren, dat christenen zich aan de Joodse wetten moeten houden. (A)


Ngini nimasihie nitemo, 'Posiade-ade, nakoso ngone nanga ete de nanga topora iqoqoma manga orasika pooho, de ngone manena ngaroko upa he pamote maro ona so o nabi-nabi yatooma.' 	 'Als wij toen hadden geleefd, zouden wij de profeten nooit hebben vermoord.'


Kagena de o lobi-lobi o bolu moi iuti so yasaoka, de o lobi-lobi ma rabano o ili moi iise itemo, "Una manena to Ngohi Ai Ngopa towidododara. Ka Unaka bilasu niwisigise!" 	 Op dat moment kwam er een wolk boven hen en een stem uit die wolk zei: "Dit is mijn Zoon. Hem heb Ik lief; luister naar Hem."


Igogou, o prajurit moi lo wihiwa, la ma orasi una o kudoti ma rabaka, de bilasu awi oho gena wosisari. Awi oho gena ma kapita kanaga wojaga. De nakoso yototoro gena, ka qaloha manga manara ma sopo gena yaoqo. De o sowohi gena, ka qaloha nakoso o duba de o kabi ma susu magena yaudo. 	 Hebt u wel eens gehoord van een soldaat, die zijn eigen soldij moet betalen? Of van een wijnbouwer, die zijn eigen druiven niet mag eten? Of van een herder, die de melk van zijn eigen vee niet mag drinken?


De ngohi ai jaraka de totura o tonaku de o ili moi toise itemo ngohika, 'Saulus, Saulus! Qadoohaso Ngohi noisangisara.' 	 Ik viel op de grond en hoorde iemand tegen mij zeggen: 'Saul, Saul, waarom vervolgt u Mij?'


So kagena de ona isupu o boosuno, gila-gila iloqa imagogora sababu imasidotirineku de yosawangi icarawa. Sababu yamodo poli so o nyawa moika lo ona isingangasuwa. 	 Bevend van schrik en helemaal overstuur gingen zij het graf uit en zetten het op een lopen. Zij waren zo bang dat zij er met niemand over spraken.


Ma orasi o ngopa magena wotagi wimeta o Yesuska, de una wikokitoka magena awi rohe wosipapaka o tonaku, so awi rohe lo iira-iraka. De Una wodusu o toka magena de o ngopa magena wisilohaka. Qabolo de wotemo awi babaka, "Ani ngopa manena nowiqehe. Una wilohaka." 	 Nog voordat de jongen bij Hem was, sloeg de boze geest hem tegen de grond. Hij bleef hevig stuiptrekkend liggen. Jezus joeg de boze geest uit de jongen weg, genas hem en gaf hem aan zijn vader terug.


so kagena de awi jara ma padatiku wopane de woliho. Kanaga awi dodagi ma rabaka de una ma nabi o Yesaya awi buku ma demo wababaca. 	 keerde nu naar zijn land terug. Onderweg zat hij hardop te lezen uit het boek van de profeet Jesaja.


Komagena lo o bi dodihimo o ngopeqeka nadoto bilasu manga sininga de o bi moi-moi yaaka itiai de qaloha maro o Gikimoi wodudupa, so upa o nyawa ma somoa manga ronga ma dorou yogaka de upa yatobadalu. De bilasu ona yodupa yadoto o bi moi-moi qaloloha o ngopeqeka ma somoaka. 	 Leer oudere vrouwen dat zij rustig en eerbiedig moeten zijn in alles wat zij doen. Zij mogen niet roddelen of veel drinken; nee, zij moeten anderen leren wat goed is.


Nibodito ngini o ino nimamake de ma boloi so nipunuka o orasi manena, sababu orasi ma simaka ngini asa nisapi. Nibodito ngini de nia nali de nia moreka o orasi manena, sababu orasi ma simaka ngini asa niari de nia sininga ipeleso. 	 Pas op als u in overvloed leeft, want er komt een tijd dat u honger zult hebben. Pas op als u nu plezier hebt, want eens zult u huilen van ellende.


O Yohanes ma baba, o Zakharia, una magenaku o Gurumi Qatetebi Awi kuasa qaasu-asu iwosa de wipareta, so o Gikimoi Awi demo wosingangasu gena wotemo, 	 Zacharias werd vol van de Heilige Geest, Die hem liet zeggen:


He! Nanako ani ria ongo Elisabet muna magena, ngaroko miperekika de o nyawa miaso ami ngopa ihiwaka, duma morohe he o ngoosa butanga qabolo. Igogou, muna lo done asa o ngopa yanau moi mowisibuo. 	 Ik heb nog meer nieuws. Het is over uw oude tante Elisabeth. U weet dat zij geen kinderen kon krijgen, maar nu verwacht zij een zoon. Zij is al in haar zesde maand.