so wotagi to Una Awi soa de Awi dokuka. Kagena de Una wotagi wodoto o puji ma tahuka, de o Nazaret ma nyawa magena yohairani so itemo, "Nagoona widoto so to Una Awi pade de Awi cawaro maro komagena. De to Una Awi kuasa kiano wamake, so aku waaka o nonako ihahairani. 	 Daar sprak Hij in de synagoge. Iedereen verbaasde zich over Zijn wijsheid en de wonderen die Hij deed.


O ade-ade wosibicara qabolo o deru ma rabaka so imaqa-maqa, de o Yesus wasigaro Awi muri-muri, "Hino la ngone pomasisihito o talaga ma sonongaka." 	 Toen het avond werd, zei Hij tegen Zijn discipelen: "Kom, wij gaan naar de overkant van het meer."


Kagena de Una wotemo, "So o kia naga la igogou to ma Kaisar gena bilasu niahike ma Kaisarka, de o kia naga la igogou to Gikimoi magena bilasu niahike o Gikimoika." 	 "Welnu", zei Hij. "Geef de keizer wat de keizer toekomt en aan God wat God toekomt."


O bi moi-moi yalelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka gena Una Awi kuasa so aku o nyawa yalefo. So magena qaloha ma ngale o bi moi-moi itotiai gena inadoto ngoneka, la ngone aku nanga sala panako de aku nanga oho isidiahi, de lo inadoto ngoneka idodooha nanga sininga qaloha de itiai maro o Gikimoi wodudupa. 	 Al de Boeken zijn door inspiratie van God geschreven en zijn nuttig om ons de waarheid te leren en ons te wijzen op wat er aan ons leven en geloof nog mankeert; ze zetten ons leven op orde en helpen ons in te zien wat juist en goed is.


Duma una woholusi womingaho la imasikiidu dede muna. Awi ngale gena womiqohaka sidago lo muna mopuo kasi. Komagena so ma bati muna o ngopa Una magena mowisibuoka. Qabolo de o Yusuf o ngopa Una magena wisironga o Yesus. 	 Hij deed wat de engel had gezegd en trouwde met Maria. Maar hij had geen gemeenschap met haar tot na de geboorte van het kind. En Jozef noemde Hem Jezus.


sababu ngone gena maro to Una Awi rohe masirete. 	 Zijn lichaam, waarvan wij deel uitmaken.


De maro ona magegena, komagena ngone inangodu lo iqomaka paaka de pamote nanga sininga ma dupa de o nyafusu qatotorou gena qangodu. Igogou, o orasi magenaka so itiai nakoso ngone o Gikimoi wonadoosa, sababu ngone gena ka pomaketero de ona o nyawa ma binuka lo de manga dorou. 	 Zo was het ook met ons. Wij hebben allemaal aan onze slechte begeerten toegegeven. Wij hebben allemaal gedaan wat ons egoïsme ons ingaf. Door naar onze eigen natuur te leven, hadden wij Gods oordeel over ons gehaald.


So kagena ngohi itailako qabolo, de ai sala moi lo yamakewa ma ngale ngohi bilasu itooma, de mote ona manga dupa asa ngohi ipalako. 	 Die wilden mij na het verhoor vrijlaten, omdat ik niets had gedaan waarop de doodstraf staat.


Sababu o Gikimoi Wokokuasa to Una Awi kuasa gena woisikelelo ngohika. Una Awi ronga magena qatebi bai! 	 want de machtige, heilige God heeft grote dingen voor mij gedaan.


So komagena lo ma orasi o Gikimoi wojaji o Abrahamka, de wosingangasu done asa o bi moi-moi idala wahike unaka de lo Una o Abraham awi ngopa de awi dano moiku. Duma ma ngale ona yadala o Gikimoi wotemowa, cawali wotemo, "ani ngopa de ani dano moiku," gena ka ma ngale o nyawa womatetengo Una magegena ma Kristus. 	 Wel, God deed Abraham en zijn Kind een belofte. Er staat niet in de Boeken dat die belofte aan Abrahams 'kinderen' werd gedaan, want dan zou die voor alle Joden gelden. Nee, er staat 'Kind' en daarmee wordt Christus bedoeld.


O wange moiku, o Sabat ma wange, de o Yesus wotagi wooqo o Farisi ma nyawa manga roriri moi awi tahuka. Kagena iwinanano gena isidodiahi la Awi sala yasari. 	 Op een sabbat ging Hij bij een vooraanstaande Farizeeër thuis eten.


Duma o Yahudika manga rarame moi isironga o Dadaru ma Rarame magena he idumuka. 	 Het liep tegen de tijd van het Loofhuttenfeest.


Manena to Ngohi Ai au, inisinako igogou o Gikimoi Awi jaji la Ai au ikokopola manena ma meta o nyawa yadadalaka ma ngale o dorou ma apongu. 	 "Drink er allemaal uit", zei Hij. "Dit is mijn bloed, waarmee het nieuwe verbond wordt bezegeld. Het zal vloeien om vergeving van de zonden te bewerken.


De ona yangodu imatoore itemo, "Una bilasu iwisidasangahadi!" 	 "Aan het kruis met Hem!" schreeuwden zij terug.


O Gikimoi Awi bobita ngini niapalako, duma o bobita o nyawano ngini niacoho niaamo-amo." 	 U houdt vast aan de traditie, maar aan Gods opdracht denkt u niet.


So done ma orasi imasidiadoka ma ngale o manyanyi gena watupu, so una wowosa o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka, de ma duduka kanaga o nyawa yadadala imatolomu isumbayang. 	 Terwijl hij in het heiligdom bezig was, stonden op het tempelplein vele mensen te bidden.


Komagena, so nakoso o nyawa o Yahudika yasowo so imasuna waasi la kanaga o bobita o Gikimoino yaaka, de ona magena asa idadi maro Una Awi nyawa so imatero maro o nyawa imasusunaka. 	 Maar als u dat niet doet, bent u niet beter af dan de mensen die geen Jood zijn. Als niet-Joden zich aan de wet houden, zal God hun dan ook niet alles geven wat Hij de Joden beloofd heeft?


De o Pilatus wotemo o nyawa yadadalaka magena, "Nako komagena, de ngini niodupa ngohi o kia taaka kiaka ngini niwiaaso Una manena o Yahudika manga kolano." 	 "Maar wat moet ik dan doen met de man die jullie de koning van de Joden noemen?" vroeg Pilatus.


So o wange magena nagala o putu itongiraba o Paulus de o Silas isumbayang de inyanyi wigiliri o Gikimoi, de to ona manga nyanyi magena o bi nyawa o bui ma rabaka lo yoise. 	 Rond middernacht waren Paulus en Silas aan het bidden. Zij zongen lofliederen voor God en de andere gevangenen luisterden naar hen.


Nako o gaso o haiwani yatotolaka ma ngale o dorou yatupu, magena ma au o Imam Wilalamo waaho o Ngihi Foloi Qatetebika, duma ma rohe gena yaaho o doku ma duduka de yatupu. 	 Onder dat verbond bracht de hogepriester het bloed van een geslacht dier in de tempel, als een offer voor de zonden. Maar het lichaam van het dier werd buiten de stadsmuren verbrand.


Ma orasi magena de o Petrus ka o loloha kasi, de o ngopeqeka moi moleleleani ma Imam Wilalamoka mahino kagena. 	 Petrus zat nog steeds op de binnenplaats. Een dienstmeisje van de hogepriester zag hem bij het vuur zitten.


Sababu nanga Baba Gikimoi masirete Awi dupa so ma ngale to ngone nanga dorou gena ma Kristus Awi rohe wahike isone, la o nyawa o orasi manena o Gikimoi wihoholu, to ona manga dorou magena ma rabano asa ngone Una wonapalako. 	 Christus heeft Zichzelf voor onze zonden aan de dood overgegeven, om ons te bevrijden uit de macht van de hedendaagse slechte wereld. Hij deed daarmee de wil van God, onze Vader,


Una wotagi o Yordan ma Selera ma bi doku ma sigilolika, de wosingangasu de womatoore wotemo, "He! O nyawa nia manara qatotorou qangodu bilasu nimatoba de nimatoduba de niosi kasi, la nia dorou o Gikimoi wosiapongu." 	 Daarna trok hij de hele Jordaanvallei door en riep de mensen op zich tot God te bekeren. Door zich te laten dopen, konden zij tonen dat zij dat echt wilden. Hun zonden zouden dan ook worden vergeven.


So kagena de ngohi asa to una awi simaka tobukuku la ai suba tatide unaka. Duma una wosibicara wotemo ngohika, "Upa! Ngohi gena ka to ngini nia dodiao moi o Gikimoi Awi sosulo, imatero maro ngona de lo ani dodiao ona o habari ma ngale o Yesus Kristus yosihohabari. So tanu ka o Gikimoi Una magenaka asa ngona nosuba. Sababu o bi nabi ona yangodu lo, bai o orasi manena bai o orasi ipapasaka, ma ngale o Yesus Awi dodoto itotiai gena yosingangasu qaboloka." 	 Ik viel voor hem neer om hem te aanbidden, maar hij zei: "Doe dat niet! Ik ben een dienaar van Jezus, net als u en uw broeders, die openlijk voor hun geloof in Jezus uitkomen. Aanbid God. De kern van alle profetie is het getuigenis van Jezus."


Komagena lo kanaga o nyawa moili wotemo o Yesuska, "Baba, ngohi todupa tonimote, duma tanu noisimaha toliho kasi la ai tahu ma raba moika tomasingangasu kasi." 	 Weer iemand anders zei: "Here, ik zal U volgen. Maar mag ik eerst naar huis gaan om afscheid te nemen van mijn familie?"


De ma ili o sorogano magena ibicara ngohika itemo kali, "Notagi o malaikat una womasigogipito o teoka de o dududuka, la o buku o lolo moi awi giaka magena naqehe kasi." 	 De stem uit de hemel, die ik eerder gehoord had, zei: "Ga het boek halen dat openligt in de hand van de engel, die op de zee en het land staat."


De ona o gota ma daara de ma sosokaka, kiaka manga doroka yaqeheka, so yaaho de yangodu itagi Una wisibubusu, de asa ona imasagaga de imatoore itemo, "O Gikimoi powigiliri! Igogou! Una wahino de o Jou Awi ronga. Una ngone o Israelka ma nyawa nanga Kolano. So tanu Una magenaka o Gikimoi Awi laha wisidumu." 	 liep de stad uit Hem tegemoet. Zij hadden palmtakken in de hand en juichten uitbundig: "Alle eer is voor God! Alle eer is voor Hem, Die komt in naam van de Here! De koning van Israël!"


O bi imam o Lewi awi ngopa de awi danoku ona magena o nyawa manga gimina ma mogiowoka yamake. Duma ngone aku potemo, o bi imam ona magena lo o gimina ma mogiowoka wihike o Melkisedekka. 	 Wij zouden zelfs kunnen zeggen dat Levi, de stamvader van alle priesters, in de persoon van Abraham een tiende deel van de buit aan Melchizédek gaf.


Ena gena, ngini lo de nia sabari o nyawaka nakoso ona inikuasa la niaka maro o gilalo, de inibaja eko inisihaga, de imasihie ona foloi iqoku de ngini eko lo iningangapo bai! 	 U vindt het zelfs niet erg als zij u uw vrijheid ontnemen, u uitbuiten, u misbruiken en vernederen en u in het gezicht slaan.


Ma orasi o Yesus de Awi muri yaruwange ikahino kali, de yakelelo o nyawa yadadala yasigilolino, Awi muri-muri ma somoali de o guru agama yamuruo naga imatekeributu. 	 Zij kwamen aan de voet van de berg en zagen dat de andere discipelen met enkele godsdienstleraars in discussie waren. Er stonden veel mensen om hen heen.


Ngaroko komagena, duma Una magena asa ma Ngopa wisulo so wahino womadadi maro o nyawa moi de wosone, so Una o Gikimoi dede ngini gena aku nimakadameka. La ma orasi ngini winingoso to Una Awi simaka gena nitebika de o nyawa moi lo yaakuwa ngini inikalaki. 	 Hij heeft dit gedaan door de dood aan het kruis van Zijn eigen menselijk lichaam. Als gevolg daarvan heeft Christus u in de dichte nabijheid van God gebracht.


Ai dodiao nipipiricaya, hika nimasidodiahi. Upa sidago ngini moi lo de nia sininga ma dorou so nipiricaya kawa komagena, sidago o Gikimoi wooohoka gena niwidongosa. 	 Pas er dus voor op, broeders, dat geen van u slecht en ongelovig wordt, doordat hij zich in zijn hart van de levende God afkeert.


De nakoso yaakuwa Una wisioho kali, de to ngini nia piricaya gena ma faida ka ihiwa, de ngini ka o dorou ma raba kasi. 	 En als Christus niet weer levend is geworden, dan heeft uw geloof geen betekenis en zijn uw zonden niet vergeven.


Nakoso ngone o anggur poudo ma ngale ma Kristus Awi au ikokopolaka gena pososininga, ngone gena nanga sukuru patide o Gikimoiye. Magena o nonako moi ngone manena ma Kristus Awi nyawaka, la kanaga de Awi au gena nanga dorou watupuka. De ma orasi ngone o roti patepi-tepi ma ngale ma Kristus Awi rohe wahihikeka gena lo pososininga, magena o nonako moili ngone manena ma Kristus Awi nyawaka, la kanaga de Awi rohe wositagali ma ngale nanga dorou watupuka. 	 Als wij aan de tafel van de Here drinken uit de beker, Hem danken en Zijn zegen vragen, hebben wij toch samen deel aan het bloed van Christus? En als wij het brood breken, hebben wij toch samen deel aan Zijn lichaam?


O taungu moruha ipasaka, de o malaikat moi imasimane o Musaka o tona ibobeleuka, gena o Sinai ma tala ma dateka, o ngangaru qatototopo ma rabano o uku isora. 	 Veertig jaar later was Mozes op een dag in de woestijn bij de Sinaï en zag daar een engel van God in de vlammen van een brandende braamstruik.


Woriria una magena asa witoosa sidago woholu o tahuka wowosa. So ma baba wosupu de iwibaja la una wowosa. 	 De oudste broer werd kwaad en wilde niet naar binnen gaan. Zijn vader kwam naar buiten en probeerde hem mee te krijgen.


So nakoso o bobolo moi kanaga qasiri, de o rohe ma bobolo qangodu lo yamalo. De nakoso o bobolo moi kanaga yahoromati, de o rohe ma bobolo qangodu magegena asa isanangi. 	 Elk deel moet voor de andere delen van het lichaam zorgen. Als één deel lijdt, lijden de anderen mee. En als één deel geëerd wordt, zijn de andere delen daar even blij mee als hij.


So kagena de ngohi tosano kali totemo, 'Ya, Jou, o kia bilasu ngohi taaka.' De o Jou Yesus wosango ngohika wotemo, 'Nomomi! De notagi o Damsyik ma kotaka nowosa. Kagena asa isingangasu o moi-moi qangodu o Gikimoi wositatapuka bilasu ngona naaka.' 	 'Wat moet ik doen, Here?' vroeg ik. En de Here antwoordde: 'Sta op en ga de stad in. Daar zal u worden verteld wat er allemaal voor u geregeld is en wat u moet doen.'


Duma o Elimas (o Bar-Yesus to una awi ronga isiyoyunanika) womagogomahate, una gena walawangi ona, so wahino ma dodiao ma gubernurno, la wigegego upa sidago o Yesus iwipiricaya. 	 Elymas was daar fel tegen gekant en probeerde de aandacht van de gouverneur af te leiden om zo te voorkomen dat die in Jezus Christus zou gaan geloven.


Lebelaha ngini nitemo, "Ngone asa pooho de o bi moi-moi kia manena eko magena paaka, de ka cawali magena de asa igogou o Gikimoi wodupa." 	 U kunt beter zeggen: "Als de Here het wil, zullen wij leven en dit of dat doen."


De kagena de Una woaso onaka wotemo, "Dodiao, nidooha kagena. O nao niamake, eko hiwa." Gila-gila ona wisango, "Hiwa!" 	 Jezus riep: "Vrienden, hebben jullie iets te eten?" "Nee", antwoordden zij.


Komagena igogou, sababu ma moi waasi o Gikimoi wotemo Awi malaikatka komanena, "Ngona gena Ai Ngopa. O wange manena Ngohi tadedemo yangoduka, igogou Ngohi gena to Ngona Ani Baba." De lo ma moi waasi o Gikimoi ma ngale Awi malaikat gena wotemo komanena, "Ngohi gena to Una Awi Baba, de Una gena lo to Ngohi Ai Ngopa." De o bi demo magena ma meta ka cawali o Gikimoi ma Ngopaka. 	 Want God heeft nooit tegen een van de engelen gezegd: "U bent mijn Zoon. Vandaag heb Ik U de eer gegeven die bij U past." (A) Maar Hij zei dat wel tegen Jezus. Een andere keer zei Hij: "Ik ben Zijn Vader en Hij is mijn Zoon." (B)


Duma nakoso o cawaro ma sihino o Gikimoino la wonahike ngoneka, de ngone nanga sininga ma rabaka asa ibolowo de o dorou moi lo ihiwa. So to ngone nanga oho o dame ma rabaka, sababu ngone asa o nyawa pagalusiri de nanga sininga asa qamuuqu la o nyawa manga dupa lo posigise qaloha. De o nyawaka lo asa ngone o loha moi-moi idala paaka onaka. De lo ngone asa upa o nyawa pohihiri sidago moi pasitubuso de moi pasiguui, de lo nanga demo o nyawaka asa igogou de itiai. 	 Maar de wijsheid die van God komt, is bovenal zuiver. Zij is ook vreedzaam, vriendelijk en beleefd; zij is bereid te praten en anderen gelijk te geven; zij leeft intens met anderen mee en doet veel goed; zij spreekt rechtuit en is zeker en oprecht.


Qabolo de Awi muri yasinoto magena ilihoka. 	 De twee discipelen gingen terug naar huis.


So ngohi jai-jai o nyawa tasulo itagi la niaso ngona, de igogou ngona ani sininga qaloha sidago ngona nonena nahinoka. O orasi manena ngomi mingodu mimatolomuka o Gikimoi Awi simaka, la miise o kia o Jou wonisulo ngona nodedemo ngomika." 	 Ik heb meteen een paar mannen naar u toe gestuurd. Fijn dat u gekomen bent. Wij zijn hier in de tegenwoordigheid van God en wachten met spanning op wat u namens Hem zult zeggen."


So kagena de o Petrus de o rasul ma somoa isango itemo, "Ngomi gena o nyawa miamotewa, so bilasu o Gikimoika miwimote. 	 Petrus en de andere apostelen antwoordden: "Men moet God meer gehoorzamen dan de mensen.


So hika ngini nitemo bato 'Komagena' nakoso nisidailako la niaaka, eko 'Hiwa' nakoso niholu niaaka. Nakoso de ma boloika, magena ma sihino o Iblisno." 	 Houdt u aan uw woord. Ja is ja en nee is nee. Als u uw woorden kracht bijzet door een eed, klopt er iets niet.


To Una Awi demo ma meta gena ma Baba Gikimoi, duma ma ngale gena ona yanakowa. 	 Maar zij begrepen niet dat Hij het over de Vader had.


Sababu o ake ma jobubu ngai moi nogenano yaakuwa o ake de o teo lo isupu. 	 Er komt uit een en dezelfde bron toch ook niet afwisselend schoon en vuil water!


O Gikimoi Awi kuasa la kanaga imanara to ngone nanga siningaka, gena foloisi itiai. De Awi kuasa gena o Gikimoi aku waaka ifoloi de o bi moi-moi qangodu ngone pogogolo de podudupa. 	 God kan oneindig veel meer doen dan wij ooit kunnen bidden of beseffen. Dat blijkt uit de kracht die in ons werkt.


Sababu o oho ka sidutu ikakali gena niamakewa de o guraci de o salaka nisitagali, eko lo akuwa niaija de o pipi. 	 Wat kan een mens geven in ruil voor zijn leven? Wie zich in deze tijd van ontrouw en misdaad voor Mij en mijn woorden schaamt, voor hem zal Ik Mij ook schamen als Ik met de heilige engelen in de heerlijkheid van mijn Vader kom."


O galasosoko ma goko de ma bane gena koloko o jaraku o nyawa ipapane so imasidailako itagi ikudoti. Manga saheka kanaga koloko de manga mahkota moi o guracino, de manga bio gena koloko o nyawa manga bio. 	 De sprinkhanen leken op paarden, die klaarstonden voor de veldslag. Op hun kop hadden zij iets dat op een gouden kroon leek. Zij hadden een gezicht als een mens,


Nakoso o nyawa ipipiricaya manga bobareta la o nyawa ipipiricaya manga oho moi-moi yaaturu qaloha, de ma boboloi ona o nyawa ipipiricaya manga bobareta isihohabari o Gikimoi Awi demo de manga bobareta yododoto, ona magenaka bilasu o nyawa ipipiricaya yahoromati de manga gaji lo yafangu la yariwo. 	 Voorgangers die hun werk goed doen, moeten door de gemeente onderhouden en met respect behandeld worden. Dat geldt in het bijzonder voor de voorgangers die hun tijd besteden aan het prediken en het onderwijzen.


De imatodoka kagena o nyawa moi wahino awi gia de lo awi qohu iqobo sababu wipusu. 	 Zij hielden Hem daar goed in het oog, want er was iemand bij Hem komen staan die last van waterzucht had.


Ma orasi o Yakobus de o Yohanes yoise o doku magena ka iwiholu, so ona yotemo o Yesuska, "Jou, nako qaloha de ngomi migolo o dipaka de o uku iuti la o doku magena yatupu bai!" 	 Toen Jakobus en Johannes dit hoorden, vroegen zij Jezus: "Meester, vindt U het goed dat wij vuur van de hemel laten komen om die mensen te verbranden?"


O musung isigeto o Yesus Awi dodihimo o Yusuf de ongo Maria bilasu o Yerusalemka itagi la isirarame o Paskah ma Wange ma Rarame. 	 Het was de gewoonte van Jezus' ouders elk jaar naar Jeruzalem te gaan voor de viering van het Paasfeest.


So o jarita manena ma rabaka, hika o Melkisedek awi lamo gena niososininga. Nako o Abraham, una magena lo wolamo, sababu una gena ngone o Yahudika ma bi nyawa inangodu nanga baba. Duma ngaroko komagena, una asa o Melkisedek iwihoromati de iwihike awi arata wakokoora o kudotika ma regu mogiowoka. 	 Uit het volgende blijkt wel hoe groot deze Melchizédek is. Zelfs Abraham, de eerste voorvader van Gods volk, gaf hem een tiende deel van alles wat hij in de strijd tegen de koningen had buitgemaakt.


De lo nakoso o pipi niasibau la ka cawali o nyawa yaaakuka nia pipi isigiliho nginika, de nia manara magena nakoso o Gikimoi wafanggali gena ma ngale lo ihiwa. Ce! O bi nyawa manga sininga foloisi qatotorou, ona gena yodupa o pipi yasibau manga dodiao manga sininga qatotorouka, sababu done aku yagololi isigiliho onaka. 	 Als u geld leent aan mensen die het u kunnen terugbetalen, wat voor bijzonders is daaraan? Iedereen wil wel geld uitlenen als hij erop kan rekenen het terug te krijgen.


Kagena de una asa yoleleleani ma binuka gena wangangapoka de wotagika, wooqo de woudo de o nyawa yatotobadalu. 	 'Mijn meester komt nog lang niet terug,' en hij begint de andere knechten te mishandelen


Duma Ngohi manena tosumbayang ma ngale ngona, la ani piricaya asa upa isisa. So done ani piricaya gena qaputuru kali, de ngona bilasu ani dodiao manga sininga gena nosiputuru." 	 Maar Ik heb gebeden dat je geloof je niet in de steek zal laten. Wanneer je van je verkeerde weg bent teruggekomen, sterk dan je broeders in hun geloof."


O bi gota la ma sopo qatotorou gena igogou done asa yatoqa de yaumo o uku isosora-sora ma rabaku. So komagena lo igogou o Gikimoi asa o bi nabi ikokulai gena wasangisara. 	 Alle bomen waar geen goede vruchten aan komen, worden omgehakt en verbrand.


sababu kagena o nyawa ngini niduhuduwa. Duma Ngohi gena igogou iduhudu, sababu Ngohi manena Ai ngale gena igogou o nyawa manga manara qatotorou gena tasitobio. 	 want de wereld kan jullie niet haten. De wereld haat Mij omdat Ik haar beschuldig van slechte dingen.


So komagena to ngone nanga manara asa o nyawa yaholuka, de to ngone nanga ronga qangodu qatorouka. De foloili nanga seri ma duhutu o Artemis ma tahu ilalamo lo ma ronga qatorouka, so o nyawa asa yapake kawa, de lo o bi nyawa yadadala o Asiaka de o bi nyawa o dunia ma pupuku ihaka gena isuba nanga giki milalamo muna magenaka de o Paulus ami ronga watorouka, sidago mihoromati kawa de miholuka." 	 Onze zaken lopen daardoor gevaar; straks raken wij onze tempeltjes aan de straatstenen niet meer kwijt. Maar dat niet alleen! Ook de tempel van de grote godin Artemis loopt gevaar uit de belangstelling te raken. Als het zo doorgaat, is die prachtige godin voor wie Asia en de hele wereld zich neerbuigt, straks vergeten!"


So o Yesus o ade-ade magena wosijarita qabolo de wotemo, "Komagena lo o orasi ma simaka de o nyawa yadala ibitototuuruno done asa ibiqoqomaka, so o orasi manena o nyawa yadala o orasi manena iqoqomaka done asa itotuuru kali." 	 Nu begrijpt u zeker wel dat de laatsten de eersten zullen zijn en de eersten de laatsten."


So kagena de o Festus de awi mahkamah ma nyawa imatekesikadailako, qabolo de wotemo o Pauluska, "Sababu ngona masirete nagolo la ma Kaisar Roma wonitailako de wonihakim, so o orasi manena asa ngona tonisitota kadoka ma Kaisarka bato." 	 Na met zijn raadsheren te hebben gesproken, antwoordde Festus: "Nu u een beroep op de keizer hebt gedaan, zult u ook naar de keizer gaan."


So ma Imam Wilalamo womaokoye de Unaka wisano, "To ona manga demo de manga sosano ma dala komagena Ngonaka, qadoohaso nasangowa." 	 De hogepriester stond op en vroeg aan Jezus: "Wat hebt U daarop te zeggen? Hebt U dat gezegd of niet?"


De o Gikimoi masirete o demo ona isingongangasuka gena wosiputuru, sababu waaka o nonako moi-moi ihahairani la Awi kuasa wosikelelo, de lo mote to Una Awi dupa masirete o Gurumi Qatetebi o cocatu moi-moi magena wositoku onaka. 	 God heeft bewezen dat die boodschap waar is; door tekenen, wonderen en machtige daden. En ook door de gaven van de Heilige Geest te geven aan wie Hij wil.


O jojaru muna magena momatai-tai mokahika ma Kolano Herodeska, de motemo, "Ngohi tomagolo o Yohanes Wooosi awi sahe, so o orasi manena qabolo o pigaku nongado la noihike ngohika!" 	 Het meisje liep direct naar de koning terug. "Ik wil onmiddellijk een schaal hebben met het hoofd van Johannes de Doper erop", zei zij tegen hem.


Nakoso ka cawali ani lako ma sononga de ngona o dorouku notura, lebelaha ani lako magena napeleuka. Foloisi qaloha ngona nooho dede o Gikimoi Awi pareta ma rabaka de ani lako ka ma sononga, upa sidago de ani lako ngai sinoto de ngona o narakaku asa niumo. 	 En als je oog je op het slechte pad brengt, ruk het dan uit. Je kunt beter met één oog het Koninkrijk van God binnengaan, dan met twee ogen in de hel worden gegooid.


Duma cawali kanaga o Yahudika ma nyawa o Asiano ona yamuruo naga. So igogou bilasu ona magena naaso kanena ani simaka la ona ikalaki. 	 Dat werd anders toen een paar Joden uit Asia mij zagen. Die hadden blijkbaar iets tegen mij. Zij zouden hier moeten zijn om hun aanklacht bij u in te dienen.


So o susa de o sangisara o dunia manenaka la kanaga ngomi miakokelelo, magena ngomi ngaroko upa he miososininga, duma ngomi miososininga ka cawali o loha kekiaka miakokelelo waasi gena isidailako qabolo ngomika. Sababu o kia naga o dunia manenaka aku miakokelelo magena ma deka ikuruwa, duma o loha kekiaka miakokelelo waasi magena asa ka sidutu ikakali. 	 Dus kijken wij niet naar wat zich voor onze ogen afspeelt, naar de moeilijkheden om ons heen. Maar wij kijken uit naar de blijdschap die ons wacht, al zien wij die nu nog niet. Alle zichtbare dingen zijn tijdelijk, maar de dingen die nu nog niet zichtbaar zijn, zullen eeuwig blijven.


Duma o Yahudika manga bi roriri o Farisika ma nyawa, ona magena nakoso iqoqomaka una magena wopipilo gena yopiricayawa, ona imafikiri ma nonomasi una gena wopilowa. So ona yaaso to una awi baba de awi awa la yasirisima onaka. 	 De Joodse leiders wilden niet geloven dat hij vroeger blind was geweest. Daarom lieten zij zijn ouders roepen.


O wange magenaka idadi o Herodes de o Pilatus ona imatekelolohaka, ngaroko iqoqoma ona imakasaturu. 	 Herodes en Pilatus waren altijd elkaars vijanden geweest, maar op die dag werden ze de beste vrienden.


Awi jaji magena de lo Awi sasi magena akuwa itagali. Idadiwa o Gikimoi witodamato. Una wojaji komagena ma ngale ngone pololoqa de pomataru kanaga Unaka aku nanga sininga gena wosiputuru, la ngone nanga ngongano o kia naga wonajajajika gena pomasigocoho qaputuru. 	 Omdat God een belofte heeft gedaan èn een eed heeft afgelegd, valt er aan Zijn woorden niet te twijfelen. Daarbij is het uitgesloten dat Hij zou liegen. Dat geeft moed en hoop aan ieder die naar Hem vlucht om gered te worden.


Qabolo de Una wokahino de wamake ona yaruwange yakioloka. De Una wotemo, "Petrus, o kiaso nikioloka, orasi moi bato de nomajaga naakuwa." 	 Hij ging terug naar de drie discipelen en zag dat zij in slaap waren gevallen. "Simon", zei Hij tegen Petrus, "slaap je? Is het zo moeilijk om een uurtje te waken?


O orasi magena qabolo o habari ma ngale Una qatai yogiise kiaka bato sidago o doku o Galilea ma sigilolika. 	 Dit nieuws ging als een lopend vuurtje door heel Galilea.


"Nako o Salamati ma Kolano Una magena, to ngini nia dakolo idodooha. To Una Awi aheli naguunano." Ona yosango, "Una magena Awi sihino o Daud awi ahelino." 	 "Hoe staat het met de Christus? Van wie is Hij een zoon?" "Van David", antwoordden zij.


Bilasu nasulo komagena, so ona asa manga sininga ibolowo de ka yaaka o manara kia ona yanako magena itiai de lo yopiricaya igogou o dodoto itotiai, la de manga manara komagena aku ona lo yadodara o bi nyawaka. 	 Het doel van elke terechtwijzing is liefde, die uit een zuiver hart komt, een eerlijk geweten en een oprecht geloof.


Ma orasi o Yusuf ka watagapisi awi sininga ma rabaka womidolomu eko hiwa, de una wokioloka de wotoguruga. Awi doguruga ma rabaka una wakelelo o Jou Awi malaikat moi yahino de itemo unaka, "Yusuf, ngona gena o Daud awi ngopa de awi dano moi. Upa nimodo ongo Maria nomiqehe, sababu o ngopa ami poko ma rabaka idadi gena ka cawali o Gikimoi Awi Gurumi Qatetebi ma kuasa so imasibolote munaka. 	 Terwijl hij hierover lag na te denken, kreeg hij een droom en zag een engel van God naast zich staan. "Jozef, zoon van David", zei de engel, "u kunt gerust met Maria trouwen.


De o orasi manena o Gikimoi Awi laha wonasikelelo qabolo, sababu o Yesus Kristus nanga Salamati gena wahinoka. Komagena o Gikimoi Awi habari qaloloha wonasingangasu qabolo ngoneka ma ngale o Yesus Kristus, so o sone ma rabaka pogoge kawa de asa pooho ka sidutu ikakali. 	 En nu heeft Hij ons dit allemaal duidelijk gemaakt door de komst van onze redder, Jezus Christus, Die de macht van de dood gebroken heeft en ons heeft laten zien hoe wij, door op Hem te vertrouwen, eeuwig leven kunnen krijgen.


Ai dodiao nipipiricaya, nako o Gikimoi Awi Gurumi ma kuasa gena o bi cocatu moi-moi, magena ngohi todupa la igogou ngini nianako itiai. 	 Broeders, ik wil u over de geestelijke uitingen niet in onzekerheid laten.


O orasi isigeto-geto ngini niadupa bilasu niadodara o nyawaka, imatero maro ma Kristus ngone wonadodaraka. Ena gena, ma ngale ngone Una wodupa wosone maro o suba qaloloha moi watide o Gikimoika de Una waqehe qaloha. 	 Wees vol liefde, net als Christus, Die zoveel van u hield dat Hij Zich voor u opofferde om uw zonden weg te nemen. God nam dit offer van Christus aan; het was als een heerlijke geur voor Hem.


O gogobu ma leleani bilasu lo o moi-moi yaaka maro o nyawa aku yahoromati. Komagena upa manga laqe isago, upa yotobadalu, de upa o pipi yodesere. 	 De helpers (A) moeten net zulke goede, evenwichtige mannen zijn als de voorgangers. Je moet op hen aankunnen. Zij mogen niet aan de drank verslaafd zijn en ook geen oneerlijke winst willen maken.


Komagena lo yanakoka ma orasi o Stefanus wosihabari ma ngale Ngona de ona iwitooma gena, ngohi lo tomote so manga dooma ma manara magena ai sininga yadahe, sababu ngohi masirete lo kagena o bi nyawa itotooma manga juba tojajaga. So nakoso ngohi kanena togoge gena, ona asa isigise qaloha.' 	 Ik stemde ermee in en paste zelfs op de kleren van zijn moordenaars.'


komanena yotemo, "Ngomi miiseka o nyawa Una magena wotemo, 'Ngohi done o Gikimoi Awi Tahu manena de o nyawa manga gia isiaaka asa taruba de tabiau, de o wange saangeka Ngohi asa tosigoko kali qamomuane, duma o nyawa manga gia isiaakawa.' " 	 Ik zal hem afbreken en na drie dagen een andere bouwen, zonder dat er een mens aan te pas komt."


O Petrus wikelelo una magenaka, de wotemo o Yesuska, "Jou, nakoso una magena idodooha, o kia asa idadi unaka." 	 Toen Petrus hem zag, vroeg hij aan Jezus: "En wat staat hem te wachten, Here?"


Maro Una womanara kawa de womawoma, komagena lo o nyawa la kanaga yowosa la yogoge dede Una, ona magena manga manara qangodu asa yaqoha so yomawoma. 	 Wie door geloof die rust ervaart, rust uit van zijn eigen werk, net als God.


De o oho ka sidutu ikakali magena ma ngale ona gena aku ininako igogou Ngona o Gikimoi nomatetengo, de lo inako Ngohi gena o Yesus Kristus Ngona noisusuloka so tahino. 	 Het eeuwige leven is dat zij U kennen als de enig ware God, en Jezus als de Christus Die U naar de aarde hebt gestuurd.


Sababu o nyawa nakoso kanaga yosibicara o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino, de ona magena yobicara o nyawaka qasowo, duma ka o Gikimoika iwibicara. Ka cawali de o Gurumi Qatetebi ma kuasa so o kia naga o nyawa yananako waasi gena, ona aku yosibicara. 	 Als iemand in een vreemde taal spreekt, spreekt hij tot God en niet tot mensen, want zij verstaan hem niet. Wat hij onder de leiding van de Geest zegt, is geheimtaal.


Duma o Simon de awi dodiao itagi so Una wisari. 	 Later gingen Simon en de anderen Hem achterna. Toen zij Hem vonden, zeiden zij: "Iedereen vraagt naar U."


Hika ngini niosiningali, upa ka o nyawa yangodu, duma igogou-gogou done ngone asa o bi malaikat lo manga galaki pahiri. So nako komagena, de igogou o bi moi-moi o orasi manena de o wange isigeto-geto gena aku niahiri bai! 	 Weet u niet dat wij straks over engelen zullen oordelen? Dan kunnen we dat nu toch zéker over alledaagse dingen!


Qabolo de o Zebedeus awi ngopa yasinoto, o Yakobus de o Yohanes, yahino o Yesuska, de itemo, "Baba Guru, nako yaaku de o kia naga moi miodudupa mimagolo Ngonaka la tanu nomihike ngomika." 	 Jakobus en Johannes kwamen naast Hem lopen. "Meester", zeiden zij, "wij willen U iets vragen. U moet iets voor ons doen."


Ngaroko komagena, kanaga yadadala ma binuka lo asa Una iwipiricayaka, de itemo, "We! Ma sababu o nyawa moili yahiwa de yaaku o nonako ihahairani yaaka komanena ma dala, so igogou-gogou Una magena o Salamati ma Kolano." 	 Velen geloofden in Hem en zeiden: "Zou de Christus nog meer wonderen kunnen doen dan deze Man?"


Kagena o Derbe ma kotaka de o Paulus de o Barnabas o habari qaloloha isihabari sidago o nyawa yadala o Yesus wipiricayaka. Qabolo de ona imabulutu so yakahino kali o Listraka de lo o Ikoniumka, de asa itagi gila-gila o Antiokhia o Pisidia ma daeraka. 	 bracht daar het goede nieuws van Jezus Christus. Nadat ze in Derbe vele mensen voor de Here hadden gewonnen, gingen ze terug naar Lystra, Iconium en Antiochië


Komagena lo o nyawa ipipiricaya duma imagogomahatesi, ona magena manga gomahate ma buku yatolomu de yatupu o kawasa manga simaka. O bi buku yatotolomu magena nakoso isiija la ma ija yaeto gena, o pipi salaka ihahali o cala moritoha. 	 Velen die zich met toverij hadden beziggehouden, gooiden hun toverboeken op een stapel en staken die voor de ogen van heel de stad in brand. Er ging naar schatting voor 50.000 zilverstukken in vlammen op.


"Ona o Yahudika ma nyawa de lo o Yahudika ma nyawa yasowo la kanaga igogoge o Galilea ma tonaka o talaga ma dateka, kagena o Yordan ma Selera ma sonongaka, kiaka o Zebulon ma nyawa de lo o Naftali ma nyawa to ona manga tonaka. 	 "Zoals Hij aanvankelijk smaad heeft gebracht over het land Zebulon en het land Naftali, brengt Hij later glorie naar de weg van de zee aan de andere zijde van de Jordaan, het woongebied van de heidenen.


De o Yesus Awi dodagi ma rabaka kanaga o nyawa yadadala wimote. So womakiliho Awi duduka, de wotemo onaka, 	 Er kwamen heel veel mensen naar Jezus toe. Op een gegeven ogenblik draaide Hij Zich om en zei:


Magena de Una Awi muri-murika wotemo, "O nyawa yadadala la yodupa o habari qaloloha yoise, ona magena imatero maro o tamo qaoosaka gena bilasu yautu, duma kanaga youutu ma nyawa yadalawa. 	 "Wat is de oogst toch groot!" zei Hij tegen Zijn discipelen. "En wat zijn er weinig arbeiders!


Ma ngale una awi piricaya so una o Paskah ma rarame ilalamo gena waaka ma nonomaka. Una wosulo la o Yahudika ma nyawa ona magena o duba ma goho yatotolaka gena, ma au manga tahu ma ngoraka yosiese, la ma ngale o Jou Awi malaikat itotooma asa ka wogila-gila so manga ngopa-ngopa ma gori upa he yatooma de isone. 	 Omdat hij op God vertrouwde, zei Mozes tegen de Israëlieten dat zij een lam moesten slachten en het bloed ervan op de deurposten van hun huizen moesten strijken. Dan zou de doodsengel hun oudste kinderen niet doden, maar alleen die van de Egyptenaren.


Kagena de o Petrus wotemo, "Ya Jou! Nako igogou Ngona o Yesus, noisisulo la ngohi lo o ake ma qokuko totagi takahika Ngonaka." 	 Petrus riep: "Here, als U het werkelijk bent, zeg dan dat ik over het water naar U toe mag komen!"


Sababu ma orasi o Petrus kagena o Antiokhiaka, de iqomaka una wodupa wooqo de ona o nyawa ma Kristus wipipiricaya o Yahudika ma nyawa yasowo. Duma ma duuruka, o Yakobus o nyawa yamuruo naga o Yerusalemka wasulo la itagi o Antiokhiaka, de ma orasi ona imasidiado, de o Petrus una magena asa he wodupa kawa wooqo de o nyawa ipipiricaya o Yahudika yasowo. Una wimodo, sababu o nyawa o Yakobus wasusulo gena yodupawa nakoso pooqo dede o nyawa ma Kristus wipipiricaya o Yahudika yasowo so imasuna waasi, gena yamotewa o Yahudika manga bobita o Gikimoino. 	 Eerst had hij namelijk met niet-Joodse christenen meegegeten, maar toen er enkele Joden uit de groep van Jakobus kwamen, deed hij dat niet meer en at voortaan apart. Hij was bang dat die mannen, die de besnijdenis zo belangrijk vonden, kritiek op hem zouden hebben.


duma Ngohi taaka la ma ngale o nyawa yangodu asa Ngohi ihoromati, imatero de wihoromati Ai Babaka. So o nyawa nagoona la kanaga Ngohi ihoromatiwa, magena imatero de ona lo manga horomati ihiwa Ai Babaka, kiaka Una woisuloka la Ngohi tahino. 	 Daarom moet iedereen even veel eer geven aan de Zoon als aan de Vader. Wie de Zoon niet eert, eert ook de Vader niet, Die Hem gestuurd heeft.


De ma orasi ona imatamiye yooqo, o Yesus o roti waqehe so Awi sukuru watide o Gikimoiye. Qabolo de o roti magena watepi-tepi de to Una Awi gia, de gila-gila Awi muri-murika wasitoku de wotemo, "Niaqehe de niaoqo. Manena to Ngohi Ai rohe." 	 Tijdens het eten nam Jezus een brood, dankte God ervoor, brak het en gaf het aan Zijn discipelen. "Neem dit", zei Hij, "en eet het op, want dit is mijn lichaam."


Nakoso o Epafroditus, una magena ai dodiao wopipiricaya de womomanara gena, bilasu ngohi towisitatapuka de asa towisulo wokahika woliho kali nginika. Una magena lo ngaroko ngohi de ai sangisara ilamo, duma una dede ngohi mimakomote imatero o prajurit moi de awi dodiao so imakangaho la itagi yokudoti. Una magena ngini niwisulo la wahino ngohino ma ngale ngohi ai kurangi ma rabaka de woileleani. 	 Al met al leek het mij het beste Epafroditus naar u terug te sturen. Ik vond het heel fijn dat hij namens u bij mij kwam om mij in mijn nood bij te staan. Hij en ik zijn echte broeders geworden; wij hebben zij-aan-zij gewerkt en gestreden.


Kagena de Una wowosa de wotemo onaka, "O ngopa muna manena mosonewa, duma mikioloka, so upa niari." 	 Jezus ging naar binnen en vroeg: "Waarom maakt u zo'n lawaai? Waar is dat gehuil voor nodig?


Ma Kristus ngini winisayangi de winigalusiri, sidago Awi buturu winihikeka de lo Una winidodara nginika, so ngini inisidudugaka de nia sininga aku isanangi. De Awi Gurumi gena wogoge to ngini moi-moi nia sininga ma rabaka. 	 Als u elkaar in Christus helpt, als u elkaar met liefde bemoedigt, als u door de Geest één bent met elkaar, als u zich over elkaar ontfermt en liefdevol met elkaar omgaat,


So o bi moi-moi qangodu magena ngona nadoto onaka bilasu ona yamote. 	 Zorg ervoor dat iedereen dit goed leert.


De o Paulus, de o Silas, de o Timotius manga dodagi yadofa kali la tanu o habari qaloloha isihabari o Asia ma daeraka, duma o orasi magena o Gurumi Qatetebi ona wasimaha waasi, so ona itagi yakahika o Frigia ma daeraka de o Galatia ma daeraka. 	 Zij reisden verder door het gebied van Frygië en Galatië, omdat de Heilige Geest hun niet had toegestaan naar Asia te gaan en daar over Jezus Christus te spreken.


Duma ongo Marta muna magena mokahika mokahino, ma ngale o moi-moi manga tahuka gena bilasu mosidailako. De muna mahino Unaka, de motemo, "Jou, idodooha Ngona nodupa ai nongoru muna magena moiqohaka la ngohi tomanara ka tomatengoka. Nomisulo la muna lo moiriwo." 	 Maar Martha had het veel te druk met het klaarmaken van het eten. Op een gegeven ogenblik werd het haar teveel. Zij kwam bij Jezus staan en zei: "Here, hoe kunt U het goed vinden dat mijn zuster hier maar zit en ik al het werk moet doen! Zeg toch tegen haar dat zij mij moet helpen."


Una Awi lako gena isora-sora maro o uku ma sora. Awi saheka o mahkota idala, de Una Awi roheka yalefo o ronga moi, duma Awi ronga magena o nyawa nagoona lo yanakowa, ka cawali Una masirete. 	 Zijn ogen zijn als laaiend vuur en op Zijn hoofd draagt Hij vele kronen. Hijzelf is de enige die de naam kent die op Hem geschreven is.


Qabolo de woleleleani la kanaga o cala moi wamake, una magena lo wahino de wotemo, 'Tuangi, ngohi tanakoka ngona gena o nyawa moi nitobangamo. Komagena o sopo kiaka nadadatowa aku ka nautu, de lo o kia naga namomanarawa aku ka namake. 	 Tenslotte kwam de man die 1000 geldstukken had gekregen en zei: 'Meneer, ik wist dat u een hard mens bent. Ik was bang dat u mij zou afnemen wat ik had verdiend.


Upa sidago ngini o nyawa moi o sangisara niamake ma sababu gena nitotooma, eko nitotosi, eko lo o dorou moili niaaaka, koloko de o nyawa manga aturu moi-moi qatotorou de kanaga ngini lo nicapu. 	 Maar laat niemand moeten lijden omdat hij een moord, een diefstal of een andere misdaad heeft begaan of omdat hij een bemoeial is.


De o Petrus de o Yohanes yangaho manga simaka, so yasano, "De o kuasa kiano, eko naguuna winisulo, so aku ngini niaaka o nyawa wolulugu una magena niwisiloha." 	 Zij lieten Petrus en Johannes binnenbrengen en vroegen hun: "Door welke kracht of namens wie hebt u dit gedaan?"


Sababu hika nimasininga o kia naga ma Kristus waakaka, magena ma ngale ngone o Yahudika ma nyawa asa wonaleleani la o dodoto itotiai ma ngale o Gikimoi gena wonasikelelo. Ena gena, wosiganapu o Gikimoi Awi jaji ma ngale o Salamati ma Kolano nanga ete de nanga toporaka. 	 Christus is een Dienaar van de Joden geworden om te laten zien dat God de waarheid spreekt. Hij heeft bewezen dat het waar is wat God aan Abraham, Isaäk en Jakob had beloofd.


So upa he ngone pohairani, nakoso o Iblis awi nyawa wileleleani ona magena inasihaga so idadi maro o nyawa o Gikimoi wileleleani itotiai. Ma dodoguka, done asa ona yafanggali de o sangisara kiaka isitetero de to ona manga manara ma sopo. 	 Satan zelf kan zich voordoen als een engel van het licht. Het is dan ook geen wonder dat zijn handlangers zich voordoen als oprechte dienaren van God. Maar op het laatst zullen zij allen de straf krijgen die zij voor hun wandaden verdienen.


De lo o nyawa bilasu o Gikimoi widodara dede manga sininga ma buturu de manga pade ma buturu qangodu isikomote, de ona lo yadodara manga dodiao maro ka to ona manga rohe masirete. Magena foloi qaloha de o gaso yatutupu eko o bi gaso ma somoa isimeta o Gikimoika." 	 Waar het op aankomt, is dat wij Hem liefhebben met alles wat in ons is en dat wij net zoveel van onze medemens houden als van onszelf. Dat is veel belangrijker dan het brengen van allerlei offers."


"Bilasu o surati moi nalefo kali de nosidingo o gogobu o Filadelfiaka de to ona manga bobaretaka notemo: Ngohi manena itetebi eko Ai sininga ma rabaka o dorou moi lo ihiwa de ka o tero, so Ngohi aku ipiricaya. Ngohi ma Kolano Daud awi pareta ma kukuci tacoho. De nakoso Ngohi la kanaga o ngora tapelengaka gena, o nyawa moi lo yaakuwa yaperesu. De kanaga lo o ngora taperesuka gena, o nyawa moi lo yaakuwa yapelenga. De o demo manena gena Ngohi tinisingangasu nginika. 	 FILADELFIA Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Filadelfia: Dit zijn de woorden van Hem Die heilig en echt is, Die de sleutel van het nieuwe Jeruzalem heeft, Die binnenlaat wie Hij wil en buitensluit wie Hij wil:


de maro o awa moi ami dailako qaloha ami tahu ma rabaka de mowisigise qaloha ma rokaka, de lo ami sininga matuga itotiai la kanaga ami oho ma rabaka gena o dorou moi lo upa maaka. So o bi ngopeqeka asa ikakawiku gena upa o moi-moi qatotorou yaaka, la o nyawa ma somoa moi lo yaakuwa o Gikimoi Awi habari qaloloha yaaka qatorou. 	 verstandig en zuiver te zijn, hun tijd te besteden aan de huishouding en goed en behulpzaam voor hun eigen man te zijn, opdat het woord van God niet in een kwade reuk komt te staan.


Una wotemo, "Kanaga o tuangi moi awi doku wodongosa de wotagi o doku ma soa ikukuruka, la kagena aku iwitide wodadi o kolano moi, qabolo de asa woliho kali. 	 "Een edelman werd weggeroepen naar een ver land om tot koning te worden gekroond. Na de kroning zou hij weer terugkomen.


De igogou, kiaka asa Ngohi tokokahika o riho magena ma ngeko ngini nianakoka." 	 U weet de weg waar Ik naar toe ga."


De lo nakoso o doku moika la niwosa, de niqehe qalohawa, de o ngekoka asa nitemo, 	 Maar als ze in een stad niets van jullie willen weten, ga dan door de straten en zeg:


'He! Ngini o bi nyawa nagoona Ai demo yodupa isimaqe. Hika niise Ai demo manena. O orasi manena o manara moi Ngohi asa taaka de ngaroko o nyawa nisidoto nginika lo, ngini asa niopiricayawa. De Ai manara magena asa nisitodoka sidago niohairani de nisone bai!' " 	 'Ja, kijk maar verbaasd, lelijke spotters. Verdwijn uit mijn ogen, want ik doe in uw dagen iets wat u nooit zult geloven, als men het u vertelt.' (D)


Qabolo de ma kolano, de ma gubernur, de ongo Bernike de lo kagena yangodu imaoko, 	 De koning, de gouverneur, Bernice en alle anderen stonden op en verlieten de aula.


Ngohi tanakoka, o taungu mogiowo de iha ipasaka kanaga o nyawa yanau ma Kristus wipipiricaya moi witide idaku o Gikimoi Awi riho o sorogaka. Ngohi tanakowa nakoso igogou awi rohe yatide eko hiwa so ka cawali o kia naga moi wisikelelo. Ka ka o Gikimoi wanako. 	 Veertien jaar geleden werd ik in de hemel opgenomen. Vraag me niet of het mijn lichaam of mijn geest was, want dat weet ik niet. Daar kan alleen God antwoord op geven. Maar hoe dan ook, ik was daar in het paradijs.


O leleani asa yosanangi nakoso ma tuangi woliho de wamake ona magena kanaga imasidailako la iwidamaha, ngaroko o putu itongirabaka eko o putu iteka. 	 Of Hij nu 's avonds komt of na middernacht, voor degenen die klaar staan, zal het een heerlijk moment zijn.


Ma sababu Ngohi ngaroko to ngini nia Guru de nia Jou, duma nia qohu gena tatiodoka, so ngini lo bilasu nia qohu nimateketiodo so nimahadoku bai! 	 Als Ik nu jullie voeten heb gewassen, moeten jullie dat ook bij elkaar doen.


O bi nyawa la kanaga Ngohi iholuka, ona magena imatero maro o rube moi kanaga o tetoku itura so ipoloteka, eko lo o rube moiku kanaga o teto moi yodutura so o rube gena imeremoka." 	 Hij voegde eraan toe: "Wie over die steen valt, zal te pletter slaan. En wie onder die steen terechtkomt, zal vermorzeld worden."


Qabolo de isulo ngohika, "Ngona gena bilasu nasingangasu kali o Gikimoi Awi demo manena ma ngale o bi bangsa moi-moika, de o bi soa moi-moika, o bi bahasa moi-moika de lo manga kolano yangoduka." 	 Iemand zei tegen mij: "U zult ncg eens moeten profeteren over vele volken, naties, taalgroepen en koningen."


Kagena de Una watemo, "Igogou, ngini manena nikokulai! So itero maro ma nabi Yesaya wotemo iqomaka de wosilefoka ma ngale ngini manena o Gikimoi wotemo komanena, 'O bi nyawa ona magena ihoromati Ngohi, duma cawali manga uru ma kahika, duma manga siningaka gena ihiwa. 	 Hij antwoordde: "Huichelaars! De profeet Jesaja had gelijk toen hij zei: 'Deze mensen kunnen heel mooi over God praten, maar in hun hart moeten zij niets van Hem hebben.


So itiaika, ma ngale o nyawa moi la kanaga de awi gogelelo komagena, una magena awi giliri tosimane. Duma nako ai giliri gena, ngohi tosimane toholu, ka cawali to ngohi ai buturu ma kurangi bato. 	 Over die ervaring zal ik spreken, maar niet over mijzelf. Het enige waarop ik mij kan beroemen, is mijn zwakheid, omdat God die zwakheid gebruikt om Zijn grootheid en kracht te tonen.


Ngohi o Paulus tosumbayang to ngone nanga Jou Yesus Kristuska, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." Una o buturu woihike ngohika sidago o habari qaloloha aku tosihabari, sababu Una woipiricaya ngohi, so woitide la o bi nyawa aku taleleani. 	 Wat ben ik dankbaar dat onze Here Jezus Christus mij heeft uitgekozen om één van Zijn boodschappers te zijn en dat Hij mij de kracht geeft Hem trouw te blijven,


De lo tanu ngini asa nikaeli niaaka o bi moi-moi o kia ngohi tinidodotoka de ngini lo niaqehe qalohaka, de lo ai demo moi-moi o kia ngini nioiiseka de ai manara moi-moi o kia ngini niakokeleloka. Nakoso niaaka komagena, done o Gikimoi, kiaka o sanangi wonahihike ngoneka, Una magena asa wogoge dede ngini. 	 Breng niet alleen in praktijk wat u van mij geleerd hebt, maar ook wat u van mij gehoord en gezien hebt; dan zal de God van de vrede met u zijn.


So Una wasidumu Awi muri-murika de wotemo, "Hika niakelelo ona manena to Ngohi Ai awa de Ai gianongoru. 	 Hij wees naar Zijn discipelen en zei: "Kijk, dat zijn mijn moeder en mijn broers.


Sababu o nyawa la o Gikimoi Awi bobita qangodu de kanaga ngai moi yamotewa, ngaroko Una Awi bobita ma binuka yaaka qaboloka, duma ona magena maro o nyawa ma somoa la o moi-moi qangodu gena yatilakuka. 	 Als iemand zich aan de hele wet van God houdt, maar die op één punt overtreedt, is hij in feite net zo schuldig als iemand die de hele wet heeft overtreden.


O hali magena o Yohanes Wooosi awi muri-muri yogiise de yanako, gila-gila ona itagi o Yohanes Wooosi awi sone ma bake yaqehe so yapoosuka. Qabolo de ona yotagi isihabari o Yesuska. 	 Later kwamen Johannes' discipelen het lichaam halen en begroeven het. Zij gingen ook naar Jezus toe om Hem te vertellen wat er gebeurd was.


O Yesus wasibicarasi, o nyawa yadadalaka wotemo kali, "Upa lo ngini nitemo, Ngohi tahino o duniaka ma ngale o Gikimoi Awi bobita o Musa de o nabi-nabi yalelefoka gena tasisa duma ma ngale tinidoto eko tinisingangasu ma meta itotiai nginika. 	 Denk niet dat Ik ben gekomen om de wetten van Mozes en de woorden van de profeten opzij te schuiven. Ik ben juist gekomen om er de volle betekenis aan te geven.


De hino la ngone nyawamoi-nyawamoi pomatekesisininga la aku pomatekesigaro inangodu asa pomatekedodara moi de moika de lo o manara qaloloha paaka. 	 Laten wij op elkaar letten en elkaar aansporen God en de mensen lief te hebben en altijd goed te doen.


We! De nia demo komagena nifuma bai! Nako o kia naga moi o tonaku niodadato gena, asa ioho waasi, ka cawali o gisisi magena o tonaku isone iqoma. 	 Wat een domme vraag! Wat u zaait, komt pas tot leven als het doodgaat. U zaait niet een volgroeide plant, maar een kale graankorrel of iets anders.


Kagena o bi nyawa manga simaka de ona Awi saturu magena ka Awi demo moi lo yaakuwa iwisabatolo. Awi demo magena yoise qabolo de ona yangodu yosawangi, so ona ka imapopongoka. 	 Daar wisten ze niets op te zeggen. Hun plan om Hem in het bijzijn van de mensen op een woord te vangen, was op niets uitgelopen.


Ngaroko Una gena to ona manga bicara woisewa, duma Una Awi nyawa wimomote manga ridemo gena wanakoka, so onaka wotemo, "Nagala Ai demo kanena naga niiseka so nia sininga gena asa isusa, so he nidupa kawa Ngohi nimote? 	 Jezus wist wel dat zij hierover bezig waren en vroeg hun: "Erger Ik u met mijn woorden?


Nanga siningaka gena ngaroko ngone inasisala, duma o Gikimoi Awi galusiri de to ngone nanga galusiri gena, to Una foloisi ilamo. So nanga dupa o nyawa padodara igogou nanga sininga ma rabaka, qangodu gena ka wanako so he wonasisala kawa. 	 Maar ook als ons geweten ons aanklaagt, is God toch groter dan ons geweten. Hij weet alles.


So nakoso ngini nikoro la nitagi o rarameka, lebelaha nimatami ma duduka, ma ngale o tahu ma duhutu done asa wotemo nginika, 'Ai dodiao, hino la ngona nomatami kagena ma simaka.' Nako komagena, de ngini asa foloi nisilamo yakokoro ma somoa manga simaka. 	 U kunt het beste de minste plaats uitzoeken. Misschien zegt de gastheer dan wel: 'Vriend, u kunt deze plaats nemen. Die is veel beter.'


O wange ma sinotoka de asa ona imasidiado o Kaisarea ma kotaka. So kagena o Kornelius wakoro qaboloka to una awi gianongoru de lo awi dodiao imatolomuno, so yadamahaka o nyawa ona magena. 	 De dag daarop kwamen zij in Caesarea aan. Cornelius, die zijn familie en zijn beste vrienden bijeen had geroepen, stond al te wachten.


O Farisi ma nyawa yamuruo naga yosano o Yesuska, muruoka de o Gikimoi wahino la o duniaka wopareta maro o kolano moi. De o Yesus wotemo, "O Gikimoi Awi pareta gena isolanowa de o bi nonako, kiaka o nyawa yakokelelo. 	 De Farizeeërs vroegen Jezus: "Wanneer komt het Koninkrijk van God?" Jezus antwoordde: "Het koninkrijk komt niet zo dat u het kunt zien.


O Gikimoi winiaso la ngini nidadi to Una Awi nyawa masirete, Una gena aku niwipiricaya igogou, sababu Una aku winijaga qaloha. 	 En Hij, Die u geroepen heeft, zal dat ook doen omdat Hij het beloofd heeft.


Ma orasi o Barnabas de o Saulus o roriwo o pipi magena yatota qabolo o gogobu manga roriri o Yerusalemka, de ona iwiaso o Yohanes, iwisironga lo o Markus, so iliho imakangaho o Antiokhiaka. 	 Nadat Barnabas en Saulus de gift aan de christenleiders in Jeruzalem hadden overhandigd, gingen zij terug naar Antiochië en namen Johannes Markus mee.


So kagena de gila-gila ona wisidasangahadi de Awi baju imatekesikotoku yaaka moi-moi de manga gimina yamote o undi ma rabaka. 	 Na Hem aan het kruis gehangen te hebben, verdeelden de soldaten Zijn kleren onder elkaar door erom te dobbelen


So kagena de Una asa wotemo kali, "O ili magena ma ngale Ngohi upa isiputuru, duma ka ngini inisiputuru. 	 "Die stem is er niet voor Mij geweest, maar voor u!" zei Jezus.


So kagena de o bobareta isulo o Yason de awi dodiao ipipiricaya ona bilasu manga sala magena ifangu kasi de o pipi, qabolo de asa ona yapalako. 	 Jason en de andere christenen moesten eerst een borgsom betalen alvorens te worden vrijgelaten.


Ma ngale o Jou Yesus de lo o Melkisedek o bi moi-moi gena de maenasi la ngohi todupa tinisingangasu nginika, duma ka isusa, sababu ngini gena qataiwa nisihoda maro ka nimehe poli. 	 Ik zou hierover nog veel meer willen zeggen, maar u luistert gewoon niet; daarom kan ik het zo moeilijk duidelijk maken.


Ngohi totemo, nakoso o nyawa moi la kanaga de awi dorou eko de ami dorou so una eko muna magena imatoba de imatoduba, de o sorogaka asa o nali ilamo, de lo o nali magena asa foloi ilamo de o nali ma ngale o nyawa yamorisiwo de siwo, kiaka manga sininga itotiai so upa he imatoba de imatoduba." 	 Zo is ook in de hemel meer blijdschap over één zondaar die bij God terugkomt dan over 99 anderen die niet verdwaald waren.


Komagena lo idadi o Yesuska. Una lo o doku ma ngoraka wingaho de kagena o doku ma duduka asa witoomaka, la ma ngale de Awi au masirete gena aku wosiaka ngone Awi nyawa nanga sininga qatebika, imatero maro Una Awi sininga lo qatebi. 	 Daarom is ook Jezus buiten de stad een vreselijke dood gestorven; om ons door Zijn bloed voor God af te zonderen en onze zonden weg te doen.


Ngaroko komagena, duma o Gikimoi Awi dodoto itotiai gena isiputuru o nyawa manga piricaya ma Kristuska. So imatero maro o tahu moi de ma sosoqe qapoputuru so akuwa yaruba, de o dodoto ma rabaka yalefo itemo, "O Jou Gikimoi wanako nagoona igogou to Una Awi nyawa masirete," de lo "O nyawa nagoona la itemo o Jou Yesus Una magena to ona manga Jou, ona magena bilasu manga manara qatotorou yodongosa." 	 Maar de waarheid van God staat zo vast als een huis; daar is geen beweging in te krijgen. Op de eerste steen staan deze woorden: "De Here kent de mensen die echt bij Hem horen", en "Wie zichzelf een christen noemt, zou niets verkeerds moeten doen en niets verkeerd moeten zeggen."


Wewe! Upa nikiolo komagena. Hika nimomi kali. De nia sininga nisiputuruli ma ngale Ngohi nisigise qaloha. Upa sidago nia sigogise ka ma cunu de magena asa isisa, maro isosone. Sababu Ngohi tanakoka o bi moi-moi ngini niaaaka gena itiai waasi o Gikimoi Awi simaka. 	 Word wakker en versterk wat nog leeft; anders sterft dat ook. Als God op u let, kan Hij niet tevreden zijn over uw daden.


Duma o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itetemo lo, "Muna mogogilalo gena de ami ngopa yanau lo bilasu nonena yasisupu kasi. Ma ngale ma ngopa magena ma baba awi pusaka moi lo upa wamake. Duma awi pusaka magegena ka ma peqeka ma duhutu ami ngopa una magena asa wamake." Gena ma ngale o nyawa kanaga ona magena yodupa o Yahudika manga bobita o Gikimoino yamote, de done o bi moi-moi o Gikimoi wojaji o Abraham awi ngopa de awi danoku gena asa ona magena upa yamake. 	 Maar in de Boeken staat dat Abraham de slavin en haar zoon moest wegsturen, want de zoon van de slavin mocht de erfenis niet delen met de zoon van de vrije vrouw.


Ngini o dodihimo, nakoso nia ngopa kanaga o ino yogolo, de idadiwa ka o teto niahike onaka. 	 Als uw zoon u om een brood vraagt, geeft u hem dan een steen?


O bi moi-moi iqomaka talefo gena ma ngale komanena: Hika positetero nanga ete de nanga topora ma nonoma gena, o Adam de ma Kristus. O dunia ma bi nyawa yangodu to ona manga dorou manga sininga ma rabaka gena ma sihino o nyawa womatengo gena o Adamno. Komagena so maro una magena de awi dorou so wosone, komagena o nyawa ma binuka ona yangodu-ngodu lo aku yosoneka. 	 Samengevat is het zo: Door de schuld van één mens, Adam, is de zonde in de wereld gekomen en de dood is het logische gevolg van de zonde. De dood breidde zich uit naar alle mensen, want zij zondigden allemaal.


Komagena ngone panako o bi kia naga moi-moi pogogolo gena kanaga Una ka woise, so ngone lo panako nanga gogolo maro moi-moi magena asa waaturu qaboloka. 	 En als wij weten dat Hij naar ons luistert, mogen wij er ook zeker van zijn dat Hij ons geeft wat wij Hem vragen.


O Yesus womasidiado o Betaniaka, de kanaga o nyawa wisingangasu Unaka itemo, o Lazarus wipoosu ma deka he o wange iha qabolo. 	 Toen Jezus in Bethanië aankwam, bleek Lazarus al vier dagen daarvoor begraven te zijn.


De lo nakoso ngini nisumbayang duma nia sininga isanangiwa de o nyawa ma somoa, nitagi la niasiapongu kasi. La ma ngale to ngini lo nia dorou de nia sala moi-moi asa nia Baba o sorogaka winisiapongu.(( 	 Wanneer je staat te bidden en je hebt iets tegen iemand, moet je het hem vergeven. Dan zal je hemelse Vader ook jou vergeven wat jij verkeerd hebt gedaan.


Duma o nyawa isasaksi magena manga demo moi-moi imaketerowa. 	 Maar ook deze verhalen klopten niet.


Ona o prajurit o jaraku ipapane itagi yakahika so kagena o Kaisareaka imasidiado, de gila-gila o surati magena yahike ma gubernurka de o Paulus lo iwisidoa unaka. 	 Toen de ruiters in Caesarea aankwamen, overhandigden zij de brief aan de gouverneur en brachten ook Paulus bij hem.


Kagena o Pataraka de o deru moili miamake he imajobo iside o Fenisia ma daeraka ikahika, so ngomi mimatuluru o deru magenaku mipane so mimajobo kali. 	 Daar vonden wij een schip dat naar de Syrische provincie Fenicië zou oversteken; wij gingen aan boord


Komagena so manga tapu ma gumi yaoguka, de yapalako de o teoka yaqohaka. De o deru ma sari lo yapalakoka, de o side isidola ma ngale o paro asa mia deru isidagi. 	 Zij kapten de ankertrossen, lieten de stuurriemen zakken en hesen het voorzeil. Toen het schip vaart begon te maken, stuurden ze aan op de kust,


Gila-gila o Petrus awi gia watoa la womiriwo momaoko. Qabolo de o Petrus waaso o nyawa ipipiricaya kagenadahu, komagena lo o ngopeqeka ibabalo, la wasikelelo onaka muna mooho kali. 	 Petrus nam haar bij de hand en hielp haar opstaan. Daarna riep hij de volgelingen van Jezus en de weduwen binnen en zei: "Kijk, zij leeft weer."


Sababu o Duba ma Goho Una kanaga o pareta ma kursi ma dateka, Una magena asa ona wajaga de watuda, de lo o ake ma jobubuka wangaho so yaudo la ona asa o Gikimoi Awi dateka ioho ka sidutu ikakali. Gena imatero maro o sowohi moi so awi duba-duba wajaga de lo watuda o ake ma jobubuka la wosiudo lo qamatawa. De o Gikimoi Una magena to ona manga kongo manga lakoka qangodu gena asa wapiki." 	 Het Lam, dat voor de troon staat, zal hun herder zijn en hen naar de bronnen van het leven brengen; en God zal alle tranen van hun ogen afwissen."


Duma maro o Gikimoi winihihirika Una magena witebi de Awi sininga ma rabaka o dorou moi lo ihiwa, komagena so bilasu ngini lo nitetebi de nia manara moi-moi ma rabaka o dorou moi lo niaakawa. 	 Wees heilig in alles wat u doet, want de Here Die u heeft geroepen om Zijn kind te worden, is heilig.


Qabolo de o Yesus Awi muri-muri waaso de wotemo onaka, "Kodo! Ngohi tasayangi o nyawa yadadala ona manena. Kanaga he o wange saange qabolo ona dede Ngohi, de o orasi manena ona manga maru ihiwaka. Ngohi todupawa tosulo ona iliho de manga poko ma raba ihiwa, done ona yalumo-lumo so o ngeko ma soaka de iruba." 	 Jezus riep Zijn discipelen bij Zich en zei tegen hen: "Ik heb met deze mensen te doen. Ze zijn nu al drie dagen bij Mij en hebben niets te eten. Ik wil ze niet zonder eten naar huis laten gaan. Anders zullen ze onderweg nog naar worden van de honger."


Imajoboka, de o paro qasosihilo imasidiado sidago o moku-moku ilalago manga deru yapoka. 	 Plotseling begon het vreselijk te waaien en kwamen er hoge golven op het meer.


So nakoso ngini nitago la ningaho o bobaretaka, upa lo nimodo ma ngale o kia bilasu ngini nisango. Sababu ma orasi magena de o kia naga itiai la nidedemo gena, o Gikimoi masirete asa winihike. 	 Maar als je voor het gerecht wordt gebracht, maak je dan geen zorgen over wat je moet zeggen. Zeg wat je op dat moment wordt ingegeven. Je hoeft zelf niet te spreken. De Heilige Geest zal het doen.


O dodoto la ikokulai maro komagena nagala maro o kia naga moi ka qacekesi, duma itekawa de o bi moi-moi itotiai niopipiricaya gena, ma ngale idodooha o Gikimoi o nyawa manga sininga itotiai waaka gena, qangodu asa itagalika. Maro potemo, "Ngona bilasu o ragi ka ma cunu o bokol ma rabaku nongado, de itekawa asa ifero so ma raba yawedoka." 	 Maar als er één verkeerd wil, steekt hij de hele groep aan. Een beetje zuurdeeg maakt het hele deeg zuur.


De wasinako kali igogou, manga sininga aku idadi itiai, sababu Ngohi asa totagi Ai Babaka de kanena ikelelo kawa. 	 Van rechtvaardigheid, omdat Ik naar de Vader ga en u Mij niet meer zult zien.


Nakoso niadodara la ka cawali o nyawa nidododara nginika, de nia manara magena nakoso o Gikimoi wafanggali gena ma loha lo ihiwa. Ngini lo nianako masirete o bi nyawa manga sininga foloisi qatotorou lo ona gena o balastengi itotolomu aku yaaka komagena. 	 Als u alleen maar houdt van mensen die ook van u houden, krijgt u geen beloning. Dat doen zelfs bedriegers.


de itemo, "O kuasa ma ngale o bi bangsa de manga kaya manena qangodu ngohi tapareta, de magena asa tonihike Ngonaka, sababu ngohi aku tahike nagoonaka o kia bato todudupa. 	 "Kijk", zei hij, "dat zal ik U allemaal geven, met al hun roem en eer erbij. Want het is allemaal van mij.


Ngaroko iqomaka o bobita o Gikimoino panakoka de bilasu paaka, duma ngone o orasi manena upa he magena paaka kali. Sababu nako o bobita ngone inapareta kawa, so maro posone de o bobita magenano inapalakoka. So ngone asa o bobita o Gikimoino paaka ma ngale nanga sininga itiai Unaka, o ngeko iqoqoma magena he pamote kawa. De nako o Gikimoi powileleani gena, o orasi manena aku o ngeko qamomuane moi pamote de potemo, "O Jou Awi Gurumi ai sininga ma rabaka, so Una magegena waaka ai sininga itiai Unaka." 	 Maar nu zijn wij van de wet bevrijd. Omdat wij gestorven zijn, kan zij ons niet vasthouden. Nu kunnen we God op een heel nieuwe manier dienen: Vanuit ons hart, door Zijn Geest en niet door het angstvallig houden van allerlei opgelegde wetten.


So de o Yesus o talaga ma sonongano woliho de o nyawa yadadala widodamaha, ona magena yanali de imore. 	 Aan de overkant van het meer ontvingen de mensen Hem met open armen. Zij hadden op Hem gewacht.


Ona o bi moi-moi qangodu la yaaaka o nyawa yakelelo bai! We! Ona yodupa manga sumbayang ma kukudu, kiaka manga saheka imasilalono gena, ikaku de ingoha de lo manga juba ma rerede yaaka lo ikukuruku la isikelelo o nyawaka, o bobita o Musa walelefoka gena yamote. 	 Alles wat zij doen, is om op te vallen. Ze binden hun gebedsriemen, met wetteksten erin, op hun linkerarm en hun voorhoofd. (a) Om heilig te lijken, maken ze die extra breed. En de kwasten aan hun kleren, die aan Gods geboden herinneren, (a) maken ze extra lang.


Ma orasi ipapasaka o dodoto itotiai, ena gena o habari qaloloha niiseka sidago o kia naga ma ngale ngini o Gikimoi wosidadailako o sorogaka, magena ngini lo niongongano de niodamaha. Ma gola komagena so ngini lo kanaga nia piricaya ma Kristuska de lo niadodara o Gikimoi Awi nyawa yangoduka. 	 die u in de hemel wacht. U ziet uit naar die hemelse vreugde sinds u de waarheid, het goede nieuws, gehoord hebt.


Magena de o bi prajurit o pipi magena yaqehe de yodedemo maro o kia yasibobeseso onaka. Sidago o wange manena de o jarita magena ka isiade-adesi o bi Yahudika ma nyawa manga sidongirabaka. 	 De bewakers namen de steekpenningen aan en deden wat hun was opgedragen. Zo is dit verhaal onder de Joden ontstaan. En zij geloven het nu nog steeds.


So ma nonomaka o nyafusu ma dorou manga siningaka ibao, qabolo de yacoho komagena so ona asa o dorou yaaka. Komagena so nako ona la yodupa o dorou yamotesi, done ma dodoguka ona asa isone de o narakaku yaumo. Gena maro o ngopa moi awi oho ma sihino gena, kanaga ma awa ami poko ma raba kasi bolo de asa wisibuo, de o ngopa magena done asa wilamo de lo ma dodoguka done asa una wosone. 	 Die slechte verlangens brengen u tot slechte daden; en de straf die u daar tenslotte voor krijgt, is de dood.


Sababu tanako igogou ngona nowipiricaya Unaka, so ngohi tonidedemo bilasu nososininga la ngona naaka nokaeli o manara o kia o Gikimoi wonihikeka ma orasi ai gia tahado ngonaku so namakeka. 	 Daarom dring ik erop aan dat je de gave van God, die je ontving toen ik je de handen oplegde, zult ontwikkelen.


De awi manara he wosibolo de o Yohanes wotemo onaka, 'Nakoso ngini, naguuna ngohi manena. O nyawa niwidodamaha gena ngohi manena isowo. Ngohi qabolo de Una magena asa wahino, duma ngohi manena to Una Awi simaka gena o kia lo waali idahe, ka awi capato ma gumi tasose maro Awi nyawa ileleleani moi lo idadiwa.' 	 Aan het einde van zijn levensweg zei Johannes: 'U denkt toch niet dat ik de Christus ben? Nee, Hij komt na mij. Ik ben het zelfs niet waard Zijn slaaf te zijn.'


Magena de o Simon Petrus wotemo, "Jou, kiaka notagi." So Una wotemo, "O riho kiaka kagena Ngohi totagi gena ngona naaku waasi noimote, duma done ma orasika de kagena lo ngona asa noimote kiaka Ngohi tokahika." 	 Simon Petrus vroeg: "Here, waar gaat U dan heen?" "Daarheen kun je Mij nu niet volgen", antwoordde Jezus, "maar later wel."


So kagena de ona asa awi dodihimoka itemo, "Una manena to ngini nia ngopa yanau? De nakoso una gena nia ngopa, igogou wisibuo kusi de una wopiloka? De nako komagena, ma ngeko idodooha so una o orasi manena de asa aku womasigeleloka." Komagena so manga sano gena itogu-toguwa. 	 "Is dit uw zoon?" vroegen zij. "Is het waar dat hij blind geboren is? Hoe kan hij nu dan zien?"


Nako o nyawa kanaga o bobita magena yamoteka so o Gikimoi Awi jaji wosiganapu onaka, so upa de o sababu magegena so Una wojaji ma ngale Awi jaji magena yamake. Mutuwade upa ma sababu o Gikimoi Awi bobita gena o Abraham wamoteka so o Gikimoi Awi jaji unaka gena wosiganapu, duma ma sababu Una Awi laha asa wodupa wosidumu o nyawaka. 	 Als wij gered konden worden door een wet te gehoorzamen, is het duidelijk dat dat een andere manier is om met God in het reine te komen dan Abraham deed. Want hij was een vriend van God omdat hij eenvoudig geloofde in Gods beloften.


De o nyawa nagoona manga tahu yodongosaka, eko manga gianongoru de manga awabira, eko manga awa de manga baba, eko manga ngopa-ngopa eko lo manga doro sababu ma ngale Ngohi, ona magena asa yamake ma giliho sidago ma para o ratu moi de lo yamake o oho qaloloha de ikokakali. 	 Ieder die zijn huis, broers, zusters, vader, moeder, kinderen of bezittingen opgeeft om Mij te volgen, zal honderdmaal zoveel terugkrijgen. En bovendien krijgt hij het eeuwige leven.


O toka magena imatoore de o ngopa awi rohe magena iira de ifoloi witirine kali, de gila-gila o toka magena isupu o ngopa magenano. So o ngopa una magena koloko wosoneka, sidago o nyawa yangodu itemo, "Una magena wosoneka bai!" 	 De jongen gilde vreselijk en kreeg hevige stuiptrekkingen toen de boze geest uit hem wegging. Daarna lag hij zo stil dat het leek of hij dood was. De mensen begonnen al te mompelen: "Hij is dood."


So, ai dodiao nipipiricaya, ma orasi o Gikimoi ngini winiaso so ma Kristus niwipiricayaka, o kia naga moi-moi nia oho ma rabaka gena upa he niatagali, sababu ngini kanaga nimakangaho dede o Gikimoi. 	 Broeders, wat u was toen de Here u riep, dat moet u blijven.


De upa lo nitemo o nyawa moi woidoto ngohika. Hiwa! Duma o Yesus Kristus masirete Una asa o habari qaloloha magena woisimane ngohika. 	 Ik heb het van niemand minder dan Jezus Christus ontvangen. Hij heeft het mij Zelf bekendgemaakt; ik heb het niet van mensen.


Ngini nimuruo naga niodupa o Yahudika manga bobita o Gikimoino gena niapareta, de ngini magegenaka ngohi totemo bilasu ngini nisihoda itiai o kia naga moili o Musa walefo o Gikimoi Awi Buku ma rabaka. 	 Luister, vrienden, u denkt nu wel dat u de Joodse wet moet gehoorzamen, maar probeer dan eens te ontdekken wat er precies in die wet staat.


Kagena manga sidongirabano, o ngopeqeka moi mopanyake o au mosidagi de itekaka, duma itogu waasi ma deka o taungu mogiowo de sinoto qabolo. De moiwa aku imisou la miloha. 	 Onderweg slaagde een vrouw erin bij Hem te komen en Hem van achteren aan te raken. Twaalf jaar lang had zij voortdurend bloed verloren. Niemand had haar kunnen genezen. Maar zodra zij de kwast van Jezus' mantel aanraakte, hield het bloeden op.


De o malaikat ma tumudingi awi trompet asa wawuwu kali, de kanaga o sorogaka o bi ili ilalamo, de itemo, "Wokokuasa o dunia ma bi doku qangodu gena, wakuasa de wapareta maro o kolano, gena o orasi manena kanaga to ngone nanga Gikimoi Awi gia ma sohaka de lo o Salamati ma Kolano wonasijajajika. Una magena asa wopareta ka sidutu ikakali." 	 De zevende engel blies op zijn bazuin en luide stemmen in de hemel zeiden: "Nu hebben onze Here en Zijn Christus de heerschappij over de hele wereld. Hij zal er voor altijd en eeuwig over heersen." (A)


O Yesus de Awi muri-muri imasidiado kali o Yerusalemka. So o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka wotagi wakokiloli de o imamka ma bi sahe, de o bi guru agama, de lo o Yahudika manga roriri yahino Unaka. 	 Zij kwamen in Jeruzalem. Terwijl Hij over het tempelplein wandelde, stapten de mannen van de Hoge Raad op Hem toe.


Ngaroko to Ngohi Ai demo tinisingangasu gena de o ade-ade, duma ma orasi he idumuka de tinisiade-ade kawa. Duma ma ngale Ai Baba tinidodedemo Ai demo gena maro ngini aku nisihoda foloi qaloha. 	 Ik heb tot nu toe veel beeldspraak gebruikt, maar er komt een moment dat dat niet meer nodig is. Dan kan Ik u zonder beperking over de Vader vertellen.


Nako to Ngohi Ai demo nginika gena niopiricaya, magena ngini nitebika maro o uma magena, kiaka Una wototoro gena wodebika. 	 U bent zuiver door het woord dat Ik tot u gesproken heb.


Una wapipi qabolo de wotemo, "Ai manara tosiboloka." Ato Awi sahe iruku gena wosoneka. 	 Toen Jezus wat van de wijn gedronken had, zei Hij: "Mijn taak is vervuld!" Hij boog Zijn hoofd en gaf Zijn geest over.


De lo ngini nitemo, 'Ngomi mikaya so mia oho ma kurangi moi lo ihiwa.' Duma ngini gena nianakowa idodooha ngini nisangisara so ifoloisi nipeleso, komagena lo maro nisusa, eko nia lako ipiloka, de lo ka nimawatoka. 	 U zegt dat u rijk bent en niets tekort komt. Maar u beseft niet dat u er geestelijk ellendig aan toe bent: U bent arm, blind en naakt.


O nyawa o Yesus Awi demo gena yoise, de ona itemo, "We! Nako igogou komagena, done nagoona asa aku isalamati la yamake o oho ka sidutu ikakali." 	 "Maar wie kan dan wel gered worden?" vroegen de mensen die het hadden gehoord.


O dodoto magena o nyawa o orasi iqoqoma-qomaka o Gikimoi wasimane waasi, duma o orasi manena to Una Awi nyawa masirete wasimane qaboloka. 	 Dat heeft God door de eeuwen heen verborgen gehouden, maar nu bekendgemaakt aan hen die Hem liefhebben en voor Hem willen leven.


Sababu o Lewi gena o Abraham awi ngopa de awi dano moiku. Ma orasi o Melkisedek o Abraham gena wimake, de o Lewi una magena wisibuo waasi, una o Abraham awi rohe ma raba kasi. So nakoso o Abraham wihike o Melkisedekka, igogou o Melkisedek una magena foloisi wolamo de o Lewi de lo una awi ngopa de awi danoku ona magena o imam. 	 Want al was Levi toen nog niet geboren; het zaad waaruit hij is voortgekomen, was in Abraham toen die het tiende deel van de buit aan Melchizédek gaf.


O Paulus awi ohoka ma manara, ena gena o dadaru ma dodalake o barono (eko lo o kemah) woaka la womasiija de awi manara gena, imatero de ona. So kagena wogoge awi ngale una de ona imatekemanara moi. 	 Paulus bleef bij hen en werkte met hen samen, omdat zij (net als hij) tentenmakers waren.


So o bi moi-moi qangodu magena imaaka o Sabat ma wangeka, gena o Yesus Awi kibi wosicapu de o tona ma ngale wopipilo awi lako ipelengaka. 	 want het was sabbat toen Jezus de ogen van de man genas.


So ona itagi yokahika o Yerusalemka. Una asa wogila-gila, de kogena o ngekoko o nyawa yadadala manga juba isinaho de ma binukali o gota ma daara de ma sosokaka, kiaka manga doroka yaqeheka, so isihaja ma ngale Una iwisihoromati. 	 Vele mensen spreidden nu voor Hem hun jassen op de weg uit. Anderen legden bebladerde takken voor Hem neer, die zij van de bomen hadden gerukt.


Duma o Paulus womatoore womaili-ilika, "Upa nomatola! Ngomi mingodu kanena nagasi!" 	 "Niet doen!" schreeuwde Paulus. "Doe uzelf geen kwaad! Wij zijn allemaal nog hier!"


De o Paulus wotemo, "Hiwa, ngohi manena ai sihino o Yahudika ma nyawa o Tarsusno gena o Kilikia ma daera ma kota ilalamoka. Nako qaloha, de noiriwo la noisimaha ngohi sutu tobicara o nyawa yadadala ona magenaka." 	 "Nee", zei Paulus. "Ik ben een Joods burger uit Tarsus, een bekende stad in Cilicië. Ik verzoek u dringend mij toe te staan iets tot het volk te zeggen."


De Ngohi igogou tanako Ai Baba woisulo Ngohi la nakoso magena yopiricaya, de o nyawa aku ioho ka sidutu ikakali. So o bi moi-moi qangodu kanaga Ngohi totetemo gena, ka imatero de o kia naga Ai Baba woidodedemoka." 	 Hij heeft Mij opgedragen de mensen eeuwig leven te geven. Daarom zeg Ik alleen wat mijn Vader Mij verteld heeft."


"So Ngona gena naguuna." So Una wasango onaka wotemo, "Ngohi tatagapi, igogou ma nonomasi de ma ngale Ngohi gena tinisingangasu nginika de sidago o orasi manena lo Ngohi ka tinisingangasusi tosidadu-dadu. 	 "Maar wie bent U dan?" vroegen zij. "Dat heb Ik vanaf het begin al verteld.


Komagena lo asa Una magenena iwikelelo, gena igogou de itiai. De ona moi-moi magena kanaga manga bioka Awi ronga wosilefoka. 	 Zij zullen Zijn gezicht zien en Zijn naam zal op hun voorhoofd staan.


Ma tuangi gena wotemoli, 'Ngona asa nodadi o kota motoha manga bobareta.' 	 'Prima', zei de koning. 'Jij wordt gouverneur over vijf steden.'


"He, Yesus! Ngona o Nazaretno Ani edekati o kia dede ngomi. Ngona nahino la nomimorutu ngomi? Ngohi toninakoka, Ngona gena o Sosulo Nitetebi moi o Gikimoino." 	 "Jezus van Nazareth, ga weg! Ik wil niets met U te maken hebben. U bent gekomen om ons te vernietigen! Ik weet wel wie U bent: De heilige Zoon van God!"


Kagena yahika de o Yesus wotemo Awi muri-murika, "Ngini ningodu manena done niloqa so Ngohi nidongosaka, sababu kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka asa isilefoka wotemo, 'Ngohi asa ma sowohi towitooma so ma duba iloqa imakokitingaka.' 	 Onderweg zei Jezus tegen hen: "Vannacht zullen jullie Mij allemaal in de steek laten. Want in de Boeken staat dat de herder zal worden geslagen en de schapen uiteengejaagd. (a)


Wosidailako qaboloka, de una magena wasulo awi nyawa wileleleani moika la una wotagi wadedemo o nyawa yakokoro ona magenaka, 'Hino, la potagi o oqo ma rarameka, sababu qangodu isidailako qaboloka.' 	 Toen alles klaar was, stuurde hij zijn knecht bij hen langs om te zeggen dat ze konden komen.


Magena de o Yesus foloi wigalusiri so Awi gia watoa de una magena, ngaroko wipapado, duma awi roheka wapaqa de wotemo, "Ngohi tomode. So nilohaka bato." 	 Toen Jezus zag hoe erg die man eraan toe was, kreeg Hij medelijden met hem.


Komagena o nyawa nakoso de manga cocatuka ma ngale aku o nyawa yadoto, hika yodoto imatero maro de o dodoto gena igogou o Gikimoi Awi demo masirete wapepeto. O nyawa nagoonali nakoso de manga cocatu ma ngale yaaku yaleleani, hika de o Gikimoi Awi buturu o manara magena bilasu yaaka. Ka ma ngale ngini gena o Yesus Kristus wosone, so ma ngale ngini lo nia manara moi-moi qangodu ma rabaka gena asa o Gikimoi wigiliri. Igogou de itero, ma Kristus gena foloi wolamo de lo wokokuasa ka sidutu ikakali. Amin. 	 Wie in de gemeente spreekt, moet dat doen alsof God door hem spreekt. Wie praktisch werk doet, moet dat doen door de kracht die God geeft. Als dat het geval is, zal God geëerd worden door Jezus Christus. Voor Hem is alle eer en macht, voor altijd en eeuwig! Amen.


Qabolo de ona imasidiado o doro moika ma ronga Getsemani, de o Yesus wotemo Awi muri-murika, "Kanena nigogeku la totagi tosumbayang." 	 Diezelfde avond ging Jezus met hen naar Gethsémané, een tuin op de Olijfberg. "Blijf hier zitten", zei Hij tegen hen. "Ik ga wat verderop om te bidden."


Una wogiise manga demo-demo magena de Una wosango wotemo, "O nyawa yapoputuru upa he ma dokterka yahino, cawali ka o nyawa yasisiri. Magena imatero maro Ngohi tahino gena, taasowa o nyawa la kanaga itemo manga sininga itotiai, duma ma ngale taaso o nyawa de manga dorouka, la ma ngale manga dorouno gena ona aku imatoba de imatoduba." 	 Jezus hoorde het en zei tegen hen: "Gezonde mensen hebben geen dokter nodig, maar zieke en zwakke mensen wel. Ik ben niet gekomen om de goede mensen te redden, maar juist de slechte."


O dorou yaaaka gena bilasu yodongosa de ka o loha yaaka. Bilasu yagogou la yodupa o ngeko isisari la aku imakadame de o nyawa yangodu. 	 Keer het kwaad de rug toe en doe wat goed is. Probeer in vrede te leven; doe daar uw uiterste best voor.


Ngini bilasu niahike o nyawa ma somoaka, la ma ngale ngini masirete lo done o Gikimoi asa winihike kali. Una magena winihike o ngongike qaloloha gena de ma boloika de iwedo-wedo wosituga nginika, sababu o duduga kiaka ngini o nyawa niasituga, maro komagena lo asa o Gikimoi winituga ngini kali." 	 Geef veel en u zult veel terugkrijgen, meer dan overvloedig. Want wie veel geeft, zal veel krijgen. En wie weinig geeft, zal weinig krijgen."


Ma orasi o Yesus de Awi muri yaruwange ikahino kali, de o nyawa yadadala yamake. De kanaga o nyawa moi wahino wobukuku o Yesus Awi simaka wosuba 	 Uit de mensen die aan de voet van de berg stonden te wachten, kwam een man naar Jezus toe.


So iqomaka gena ngomi o bodito foloi qatotubuso ma rabaka sidago he misone, de Una ngomi womisalamatika so misone kawa. De komagena lo miopiricaya igogou o sangisara idadadi o orasi manena de lo o orasi ma simaka, qangodu magena ma rabano asa womisalamati. 	 Hij heeft ons inderdaad geholpen en ons leven gered. Ja, wij weten zeker dat Hij dat telkens weer zal doen.


Kagena de Una wosano o bi guru agama magenaka, "O kiali ngini nioributu." 	 "Wat is er aan de hand?" vroeg Jezus.


De ma sababu to ona manga manara ma pipi wisicoho unaka, so yamuruo naga imafikiri manga siningaka itemo, "Nagala una wotagi la ma ngale ngone nanga rarame ma ino woija," de ma binuka manga siningaka itemo, "Igogou, wisulo la wotagi ma ngale o pipi o nyawa isususaka wahike." 	 Omdat Judas het geld beheerde, dachten sommigen dat hij iets voor het feest moest kopen of iets aan de armen moest gaan geven.


O Yesus de Awi muri-muri itagi o Kaisarea Filipi ma soa de ma dokuka. Itagi so manga dodagi ma rabaka Una wasano onaka, "Nako o nyawa gena ona itemo, Ngohi manena naguuna." 	 Later gingen Jezus en Zijn discipelen naar de dorpen rondom de stad Caesarea Filippi. Onderweg vroeg Hij: "Wat zeggen de mensen eigenlijk van Mij? Wie ben Ik volgens hen?"


De ona itemo, "Asitagala! Ngomi gena o Abraham awi ngopa de awi danoku. O nyawa moi lo waasi ngomi imiaka maro to ona manga gilalo yapopareta. So ma sababu o kia, so Ngona notemo, ngaroko, idodooha naga done asa ngomi imipalako." 	 "Wij zijn nooit slaven geweest", zeiden zij. "Wij stammen af van Abraham. Hoe kunt u dan zeggen dat wij bevrijd moeten worden?"


Ngini nia sidongirabaka ma binuka nitemo, "Ka idadi nakoso ngone paaka o kia bato podudupa." Magena itiai, duma o bi moi-moi ngone podudupa gena qangoduwa maro o kia naga qaloloha ngoneka. Ngaroko igogou o kia bato podudupa gena ka idadi ngone paaka, duma idadiwa o bi moi-moi paaaka gena qangodu o nyawa nanga siningaka isiputuru. 	 Alles mag, maar niet alles is zinvol. Alles mag, maar niet alles is opbouwend.


Ngaroko o nyawa iniduhudu, ona de ngini iniholu, de nisibicara qatorou de lo nia ronga ma dorou yogaka sababu ma ngale Ngohi o Nyawa ma Duhutu nimoteka, ngini igogou nisanangi. 	 Gelukkig zijn zij die gehaat, genegeerd, beledigd en verbannen worden omdat zij bij Mij horen.


Nako o roriwo o pipi magena, to ngohi ai demo gena komanena: O taungu ipapasaka ngini gena o nyawa ma nonomaka kanaga nimode de lo nisidailako so o roriwo o pipi gena nitolomu. 	 Ik denk dat het goed voor u is nu te voltooien, waarmee u een jaar geleden bent begonnen; want u bent er niet alleen mee begonnen, maar hebt het ook in daden omgezet.


Ma ngeko idodooha la ngone aku o dodoto itotiai pamote, de ona magena yaholu de yopiricaya kawa. Yaaka de yamote maro iqoqoma o Beor ma ngopa o Bileam awi manara gena o dorou waaaka, la o pipi wamake sababu magena wodesere. 	 Zij zijn van de rechte weg afgedwaald en volgen het spoor van Bileam, de zoon van Beor, die het niet erg vond iets verkeerds te doen, zolang hij er maar voor betaald werd.


Idadi kawa ngohi manena noieto ani ngopa. Lebelaha noieto maro ka ani gilalo moi.' 	 Ik ben het niet waard nog langer uw zoon genoemd te worden.


Duma imomanara ona magena wikelelo de itemo moi de moika, 'Una magena bai! Una o warisi ma jojoho. Hino la ngone una powitoomaka, ma ngale ngone pamake to una awi warisi.' 	 Maar toen de boeren zijn zoon zagen aankomen, zeiden ze tegen elkaar: 'Dit is onze kans! Die jongen erft al het land als zijn vader sterft. We zullen hem vermoorden,


Imatodokali o malaikat magena dede kanaga o malaikat ma somoali o sorogano idala icarawa imasimane, de ona o Gikimoi wigiliri itemo, 	 Plotseling kwam bij de engel een menigte andere engelen die God loofden. Een hemels leger was het.


O Yesus Awi muri-muri yamogiowo de moi yotagi o Galilea ma tonaka, o tala moika kiaka iqomaka Una wadedemo qabolo onaka. 	 De elf discipelen gingen naar Galilea, naar de berg waar zij Jezus zouden ontmoeten.


Wotemo, "Ngohi gena tomasitero maro to ngini nia roti, sababu nakoso o roti la o nyawa yaoqo gena, ona aku ioho. Komagena lo o nyawa nagoona la yahino Ngohika de kanaga Ngohi ipiricaya, ona magena asa he yasapi kawa de lo manga kiri qadudu kawa. 	 Jezus antwoordde: "Ik ben het brood dat leven geeft. Wie bij Mij komt, zal nooit meer honger krijgen. Wie in Mij gelooft, zal nooit meer dorst krijgen.


duma ma ngale lo ngone manena. Sababu ngone lo nakoso kanaga powipiricaya o Gikimoika, o Yesus nanga Jou Una o sone ma rabano iwisiooho kali, de o Gikimoi gena wotemo ngone lo nanga sininga itiai Unaka. 	 Het is ook geschreven met het oog op ons. Wij worden immers ook rechtvaardig verklaard, want wij vertrouwen op God, Die onze Here Jezus uit de dood heeft laten terugkomen.


Ato o Yesus wakelelo o nyawa yadadala ona magena iwimoteno, de Una wodola o qoku moiye. So qabolo de kagena wogogeku, de o nyawa iwimomote gena yahino so kagena iwisigilolino, 	 Op een dag, toen er weer heel veel mensen naar Hem toe kwamen, liep Jezus de berg op en ging zitten. Zijn discipelen kwamen bij Hem.


Ma ngale o kota magena ma sangisara ifoloi so ona yamodo de yatirine, so ma soa ikakakuka imaokoye. De ona imatoore itemo, 'O bodito! O bodito! Kodo! O Babel gena o kota ilalamo de qapoputuru. We! Qadoohaso ma orasi ka o orasi moi ma raba de o Gikimoi wafanggalika to ngini nia dorou so o sangisara ilalamo lo niadoka.' 	 Vol afschuw over de pijniging die zij ondergaat, blijven zij van verre toekijken: 'Och, groot en machtig Babylon, wat erg dat u in één uur alle straf krijgt!'


Duma ngona gena, ngaroko o sangisara ma rabaka eko lo o loha ma rabaka, bilasu ani sininga de ani rohe ma nyafusu gena napareta qaloha. Bilasu ngona o sangisara namoku, de o habari ma ngale Yesus Kristus gena notagi nosihabari. So ani manara ma rabaka o kia o Gikimoi wonisitatapuka qangodu magena bilasu namanara. 	 Blijf kalm en wees niet bang om voor de Here te lijden. Breng anderen tot Jezus Christus. Laat niets na van wat je moet doen.


Kagena de o ili magena itemo kali o sorogaku, 'O kia o Gikimoi wotemo magena aku ka paoqo, upa ani sininga ma rabaka itemo yaakuwa.' 	 Maar de stem kwam nog een keer: 'Als God zegt dat u iets mag eten, mag u het eten!'


Una gena wanakoka Awi orasi wosone magena yaado waasi, so wasango de wotemo onaka, "Qadoohawa, manena ka o wangesi. Nakoso o nyawa la itagi o wawange gena, ngaroko o kia moi kagena naga, onaka asa upa lo idadi o fafati moi, sababu o dunia manena gena o nita yodisiwaka so ona yakeleloka. 	 Jezus antwoordde: "Een dag heeft toch twaalf uur. Als u overdag loopt, struikelt u niet, omdat het overal licht is.


So kagena de Una wakahino kali ma para ma saangeka, de wotemo onaka, "He! So ngini nimasiwomasi de nikiolosi? Boloka! Ma orasi imasidiadoka, Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena isidoa o nyawa ma dorou manga gia ma sohaka. 	 Toen Hij voor de derde keer bij hen terugkwam, zei Hij: "Slaap nu maar en rust maar uit. De strijd is gestreden. Het is zover dat Ik verraden zal worden en in de handen van slechte mensen zal vallen.


Komagena so tanu winiriwo la nia sininga asa wosiputuru kali so ma orasi o Jou Yesus wahino kali dede to Una Awi malaikat yatetebi, de nanga Baba o Gikimoi Awi simaka asa ngini nia sininga lo qatebi de o nyawa moi lo akuwa nia sala yamake. 	 Mijn gebed voor u is dat onze God en Vader uw geloof sterk zal maken, zodat u op de dag waarop de Here Jezus terugkomt met allen die bij Hem horen, sterk, zuiver en heilig zult zijn.


Lebelaha o nyawa ona magena yanakowa ma ngeko idodooha ngone nanga sininga itotiai aku pamake. Sababu ngaroko ona magena yanako iqomaka, duma o orasi manena ona yopiricaya kawa de lo o bobita yaholu ngaroko o Gikimoi Awi sosulo-sosulo isingangasuka. 	 Het zou beter zijn geweest als hij nooit had geweten hoe hij rechtvaardig leven moest. Maar nu hij het grote gebod kent en er niets meer van wil weten, geldt voor hem dit oude spreekwoord: "Een hond keert terug naar zijn eigen braaksel", en ook: "Een gewassen varken wentelt zich toch weer in de modder." (A)


"Kanaga de ma sababu so Ngohi totemo nginika, upa nihawateri eko nitemo, 'O kia asa pooqo de poudo.' Upa he nihawateri eko nitemo, 'O baju kia asa pomasipake.' Sababu ngini nia oho ma ngale ilamo gena upa o ino de o baju. 	 Ik geef u deze raad: Maak u geen zorgen over eten, drinken en kleren. Uw leven is belangrijker dan het voedsel! En uw lichaam is belangrijker dan kleding!


Kagena de Una wotemo onaka, "O nabi moi asa iwisihoromati gena o bi doku de o bi soa ma somoaka, duma ka cawali awi doku de awi soaka de awi gianongoru de awi awabira gena iwipiricayawa." 	 Jezus zei: "Een profeet wordt door iedereen geëerd, maar niet door de mensen uit zijn eigen stad en ook niet door zijn familie."


Magena de wotemo, "Ngohi manena o nyawa o sone ma rabano asa tasiooho kali de lo o oho ma hutu. O nyawa nagoona la kanaga ipiricaya Ngohi, ngaroko ona isoneka, duma ona magena asa ioho kali. 	 "Ik geef de doden het leven terug", zei Jezus tegen haar. "Ik ben Zelf het leven. Wie in Mij gelooft, zal leven, zelfs als hij gestorven is.


De o Gikimoi Awi dodoto ifoloi ilamo gena maro Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "Maro ngini nia rohe masirete niadodara, komagena nia dodiaoka lo bilasu niadodara." De nakoso igogou ngini o demo ilamo magegena la niaaka, de ngini asa niaaka o moi-moi qaloloha de itotiai. 	 Het is goed om te doen wat de Here van u vraagt: "Houd net zoveel van uw medemens als van uzelf."


Kagena o doku magenaka kanaga lo o ngopeqeka ma dorou moi, ami manara itotiaiwa. Ma orasi muna moise o Yesus kagena o Farisi ma nyawa awi tahuka wooqo, de muna magena mahino de o gososo qabobou de ihahali o rube moi o teto ihahalino maaho. 	 Er was in die stad een vrouw met een slechte reputatie, die hoorde dat Jezus bij de Farizeeër aan tafel aanlag.


O sone ma bake yapopoosu gena, de ma buturu la imanara gena isisa de lo panano qatorou, duma nakoso isioho kali, magena asa idadi qaputuru de pananano qaloha. 	 Wat in de aarde wordt gelegd, is het aanzien niet waard. Maar wat levend wordt gemaakt, is schitterend. Wat in de aarde wordt gelegd, is tot niets in staat. Maar wat levend wordt gemaakt, heeft grote kracht.


Duma o orasi manena kanaga maro iqoqoma gena komagena kawa, sababu ngini de o Yesus Kristus gena nimarimoika. Iqoqoma ngini de o Gikimoi gena ma soa ikuruka, duma o orasi manena naga de ma ngale ma Kristus Awi au ikopola de wosone so ngini asa inisikadate qabolo de o Gikimoika. 	 U leefde zonder hoop en zonder God. Maar nu u één met Christus bent, is er geen afstand meer tussen Gods volk en u. Doordat Christus Zijn leven en Zijn bloed voor u heeft gegeven, bent u dichtbij gekomen.


qabolo de wapoosu o Yusuf to una awi boosu masirete qamomuane, kiaka yaaaka o teto ma rabaka. Qabolo de una o teto ilalamo moi walolo o boosu ma ngora magena wosiperesu, qabolo de wolihoka. 	 Daarna legde hij het in een nieuw graf dat hij pas in de rotsen had laten uithakken. Hij rolde een grote steen voor de ingang en ging weg.


Ma ngale o nyawa Ngona noihihike Ngohika, ona magegena Ngohi tosumbayang. De ma ngale o bi nyawa yangodu o duniaka gena hiwa, duma Ngohi asa tosumbayang ma ngale ona magegena Ngona noihihike Ngohika. Sababu o moi-moi qangodu kanaga Ngohika magena to Ngona masirete, de lo o moi-moi qangodu kanaga Ngonaka magena lo to Ngohi masirete, komagena so ona magena lo igogou to Ngona Ani nyawa masirete. De ona magegena lo manga gogoho de manga manara gena aku isikelelo to Ngohi Ai mulia. 	 Zij zijn van U. Alles wat van Mij is, is van U. En wat van U is, is van Mij. In hen wordt weerspiegeld wie Ik ben.


Magena yoise, de o nyawa kagena yogogeku yooqo dede Una imatekebicara itemo, "Wobarani bolo! Wotemo aku o dorou wahoi." 	 De andere mannen aan de tafel zeiden tegen elkaar: "Wie is Hij wel dat Hij denkt zonden te kunnen vergeven?"


Ena gena, o Jou Awi manara taaka de ngohi ai ronga masirete tomasihiewa, de ma orasi o Jou Awi manara taaka masoa-masoa ngohi toari ma ngale ngini tinigalusiri, de lo ngohi ai sininga isusa sababu o Yahudika manga fakati ngohi asa itooma. 	 de Here in alle nederigheid heb gediend. Door de aanslagen van de Joden had ik het zwaar te verduren en dat heeft mij veel tranen gekost.


De komagena lo o bi gohiduuru nadoto bilasu ona manga sininga yatuga itotiai. 	 De jonge mannen moeten zich verstandig en matig gedragen.


Ngone aku Unaka pomasidate, sababu ngone panonu o ngeko moi qamomuaneka. O ngeko magena kiaka o Yesus wosiaaka ngoneka la inasidumu o oho qalolohaka so magena ngone aku pamake. O Jou Awi Suba ma Dadaru iqoqoma ma rabaka, kiaka kanaga o Ngihi Foloi Qatetebi de ma baro isipoperesuka, kagena idadiwa o nyawa yowosa. Duma o orasi manena o kia naga isipoperesu magena moi lo ihiwaka, so o ngeko de maena la ngone masirete pomasidate o Gikimoika. Sababu o Yesus Awi rohe wahike la witooma so maro o baro isipoperesu gena wapelenga ngoneka, la o Gikimoika aku pomasidate. 	 Omdat Hij Zich voor ons heeft opgeofferd, is er voor ons een nieuwe weg naar het leven gekomen, dwars door het gordijn heen dat het Allerheiligste van het Heilige scheidde; en dat gordijn is Zijn lichaam.


O Farisika ma nyawa kanaga yakelelo de yodupawa, so itemo o Unaka, "Ce! Ani muri-muri gena igogou o agama ma bobita yatilakuka, sababu o Sabat ma wange de pomanara gena to ngone nanga boboso." 	 Een paar Farizeeërs zeiden tegen Jezus: "Waarom zegt U daar niets van? U weet toch dat het vandaag sabbat is? Het is een rustdag. Wat zij doen, is verboden."


De o nyawa moi o puji ma tahu wapopareta o doku magenaka, awi ronga o Yairus, una magena o Yesus wikelelo de wahino Awi simaka, wosuba wobukuku, 	 Er kwam een man naar Hem toe die voor Hem op de knieën viel. Het was Jaïrus, de leider van een synagoge uit de buurt. Hij was radeloos omdat zijn dochtertje op sterven lag.


Duma to ngohi ai dodiao gena o karajaku ingado la o kota ma boberesu ma duduka kugena ma busuneku isiha de isiguti, so aku toloqaka. 	 Maar mijn vrienden lieten mij in een mand door een gat in de stadsmuur zakken, zodat ik kon ontsnappen.


O nyawa la kanaga o nyawa ma somoa yagalusiri, ona igogou yosanangi, sababu ona magena lo asa o Gikimoi wagalusiri. 	 Gelukkig zijn de mensen met een liefdevol en helpend hart, want zij zullen zelf liefde ontmoeten en hulp ontvangen.


Ato imatodoka o baro isifafati o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka iraca de ileta sinotoka kadaku ma bati kudahu. O tona ihiti de o osu qapoputuru moi yahino, sidago lo o bi teto ilalago lo ileta-letaka. 	 Op hetzelfde moment scheurde het zware gordijn voor de heilige plaats in de tempel (b) van boven naar beneden in tweeën. De aarde sidderde en de rotsen scheurden.


De komagena lo ngohi asa totagiwa o Yerusalemka ma ngale o bi sosulo o Gikimoi wasitotatapu iqomaka, ona magena takurumi kasi. Upa he o nyawa moi asa woidoto ngohika. Duma ngohi asa ka totagi tokahika o Arab ma tonaka, qabolo de ngohi toliho kali o Damsyik ma kotaka. 	 zelfs niet met de mannen in Jeruzalem die al vccr mij apostel waren. Nee, ik vertrok naar Arabië en keerde daarna naar Damascus terug.


Itekaka, de ma tuangi magena woliho de wileleleani ona magena waaso la waeto awi pipi ma dogo ona gena yamake ma dala ngai muruo. 	 Na lange tijd kwam de heer terug. Hij riep zijn knechten bij zich om te horen wat zij met het geld hadden gedaan.


Ma orasi wisidasangahadi gena o goginitano o cako siwo. 	 Dat was om negen uur 's morgens.


O nyawa de manga piricaya qaceceke Una upa wosidipito la itepi. Ona la kanaga manga piricaya ikurangi, gena Una lo wasiputuru. Una womomanara sidago o Gikimoi Awi pareta itotiai gena imasidiado o duniaka. 	 Op straat zal niemand Zijn stem horen. Hij zal de gewonde niet verbrijzelen en ook een klein sprankje hoop zal Hij niet uitdoven. Hij zal het recht doen overwinnen.


O Petrus wotemo unaka, "Eneas, o Yesus Kristus ngona wonisilohaka. Nomomi de nouti la ani jongutu nalolo." Orasi magena qabolo o Eneas woutika. 	 Petrus zei tegen hem: "Jezus Christus geneest u, Aeneas. Kom uit uw bed en maak het zelf op."


So nagala o nyawa kanaga itemo kali, "Igogou, o Yahudika yamuruo naga o Gikimoi Awi demo gena yaakawa. Ngaroko komagena, ma ngale ihiwa, Una Awi jaji upa wosiganapu." 	 Als sommigen van hen ontrouw zijn geweest, zal God daardoor dan ook ontrouw worden?


Kagena de Una wosango wotemo, "Igogou, ngini ka nisosomoa! Ma sababu gena ngini niasahewa o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka ma demo de lo niasahewa Awi kuasa. 	 Jezus antwoordde: "Weet u wat uw probleem is? U kent noch de boeken van Mozes noch de kracht van God.


De magena Ngohi ngini tinisidapano, upa ma sababu o nyawa manga demo so bilasu ngini aku Ngohi nipiricaya, duma ma ngale o Yohanes awi demo gena tinisidapano nginika la ngini gena o Gikimoi aku winisisalamati. 	 Nu heb Ik het getuigenis van een mens niet nodig. Ik herinner u er alleen maar aan, omdat Ik wil dat u gered wordt en zult leven.


De ma orasi Ngohi nia dokuka maro totatagino, de nia tahuka ngini Ngohi niqehewa so tomasidodoguwa. Komagena lo Ngohi, nakoso Ai baju ihiwa, de o baju ngini Ngohi nihikewa. Ma orasi Ngohi topanyake de lo isibuika, de ngini Ngohi nikurumiwa de lo niriwowa.' 	 Ik was een vreemdeling en u wilde Mij niet in huis opnemen. Ik had niets om aan te trekken en u wilde Mij geen kleren geven. Ik was ziek en u wilde Mij niet opzoeken. Ik zat in de gevangenis en u hebt Mij aan mijn lot overgelaten.'


De upa nimaridemo, duma bilasu niadupa o nyawa ma somoa niasigaro la imasidodogu nia tahuka. 	 Wees gastvrij voor elkaar, zonder te mopperen.


O Nahadi ma wange imaqa-maqaka, de o Yesus Awi muri-muri imatolomuno de o ngora-ngora isidodukucika, sababu o Yahudika manga roriri gena yamodo, de Una asa aku wowosa de wahino to ona manga sidongirabaka, de wotemo, "Ai salam nginika! Tanu nia sininga ma rabaka igogou isosanangi." 	 's Avonds zaten de discipelen bij elkaar. Zij hadden de deur op slot gedaan, omdat zij bang waren voor de Joden. Ineens was Jezus bij hen. "Vrede", zei Hij.


De to ngini nia kaya lo asa isisa, maro o besi lo aku qakeho so ibaka. De lo ma orasika o Gikimoi done asa o nyawa manga laha de manga dorou ma sopo wafanggali, de ngini nia kaya maro o besi qakekehoka gena asa isikelelo ngini gena kanaga de nia salaka. Sababu ngaroko de nia kayaka, duma o bi nyawa isususaka gena niholu niariwo. So de to ngini nia dorou gena nia sininga ma sanangi lo yasisaka, maro o keho asa o besi yabaka sidago lo qamata. Gena maro o uku la o kia naga moi patupu so magena lo asa qamata. Ngini asa nia kaya niadiahi, ngaroko o Gikimoi asa o nyawa manga sopo wafanggali gena ma orasi he idumuka. 	 Uw zilver en goud zijn waardeloos geworden. Omdat u het renteloos hebt laten liggen, zult u erdoor worden aangeklaagd; en u zult erdoor worden verteerd als door een vuur. Al die ellende hebt u zelf opgespaard voor de dag van het grote oordeel.


Ma orasi o kia idadadika gena yakelelo, de o nyawa magena yangodu yamodo de yohairani icarawa, de o Gikimoi wisigiliri itemo, "Igogou! O kia naga ihahairani moi o wange manena pakeleloka." 	 De omstanders wisten niet wat ze zagen. Ook zij prezen God en zeiden vol ontzag: "We hebben vandaag ongelooflijke dingen gezien."


Kagena de Una o anggur ma udo-udo waqehe de Awi sukuru idola o Gikimoiye. De o udo-udo magena wahike Awi muri-murika, de ona magena moi-moi o anggur magena yaudo. 	 "Hier", zei Hij, "dit is mijn lichaam." Daarna nam Hij een beker wijn, dankte God ervoor en gaf hem aan Zijn discipelen. Zij dronken er allemaal uit.


Duma o Yesus wanako to ona manga edekati ma dorou so wotemo ona magenaka, "Awadede, ngini nikokulai! Qadoohaso Ngohi nisabatolo. 	 Maar Jezus had hen wel door. "Stelletje huichelaars!" zei Hij. "Waarom proberen jullie altijd Mij erin te laten lopen? Geef Mij eens een geldstuk." Zij gaven Hem er één.


So o malaikat ma sinotoka magena awi udo-udo ma raba magena o ngolotoku wakopola kali. De tomatodoka o ngoloto qangodu magena imadadi o auka, maro o nyawa isosone manga au, sidago lo o bi moi-moi iooho o ngolotoka qangodu gena isoneka. 	 De tweede engel goot zijn schaal over de zee uit. Het zeewater veranderde in bloed als van een dode en alles wat in de zee leefde, ging dood.


Duma ma orasi o nyawa ipipiricaya kagena imatolomu wisigilolino de, pei, o Paulus una magena asa womomi so wotagi de wowosa kali o kota ma rabaka bai! Ma ginitano de wotagi kali imakangaho de o Barnabas o Derbe ma kotaka. 	 Maar toen de christenen om hem heen kwamen staan, stond hij op en liep de stad binnen. De volgende morgen vertrok hij met Barnabas naar Derbe en


De ngaroko ngohi lo kanaga o Gikimoi Awi demo aku tosingangasu, de sininga ma kanako o Gikimoino gena qangodu tamakeka sidago lo o bi moi-moi kiaka o nyawa yananakowa gena qangodu ka tanako, de lo ai piricaya qaputuru sidago lo o tala moi aku tosulo imasituluru, duma ai dodara o nyawaka gena he ihiwa, de to ngohi ai oho gena asa ma faida ka ihiwa. 	 Als ik Gods woord doorgeef, alle diepe dingen doorgrond en alles weet en al het geloof heb, zodat ik bergen kan verzetten, maar geen liefde heb, ben ik niets.


Nakoso o doku moika niwosa de ngini iniqehe qaloha, de o ino inihike gena ka niaoqo. 	 Als jullie in een stad gastvrij worden ontvangen, moet je dit doen: Eet zonder bezwaar wat je wordt voorgezet.


Nakoso ngini nia sininga ma rabaka nipiricaya igogou de lo nimasingangasu o nyawa yadadala manga simaka, de o Gikimoi asa wotemo ngini gena nia sininga itotiai de lo winisisalamati. 	 Door met uw hele hart op Christus te vertrouwen, wordt u rechtvaardig verklaard. En door daarvoor uit te komen, wordt u gered.


Wipilikuka, de Una wingaho so itagi wisirisima ma nonoma o Hanaska, una magena o Kayafas ma toroa. O Kayafas una gena o taungu magena wodadi manga Imam Wilalamo, 	 Zij boeiden Hem en brachten Hem eerst bij Annas, de schoonvader van Kajafas, de hogepriester van dat jaar.


Duma ngohi ai dodiao o Onesiforus una magena he ma para ma dala ai sininga wosiputuru so isanangi kali. De ngaroko lo ngohi o bui ma rabaka, duma una wimaqewa ma ngale ngohi, so ma orasi una wahino o Roma ma kotaka una woisari womatoguwa sidago lo woimake. De igogou ngona masirete lo nanako itiai o Efesus ma kotaka idodooha una wodupa ngohi woileleani. So ngohi togolo o wange ma simaka ma orasi o Jou wahino kali la o nyawa yangodu manga loha eko manga dorou ma sopo wafanggali, de tanu Awi galusiri dede una de awi tahu ma raba moika. 	 Ik bid dat de Here hem een bijzondere zegen geeft op de grote dag waarop Christus terugkeert. En jij, Timotheüs, weet maar al te goed hoe hij mij in Efeze heeft geholpen.


So kagena de o Yesus asa wosango unaka wotemo, "Igogou! O nyawa yaaku waasi o Gikimoi Awi pareta ma rabaka iwosa, ka cawali ona nagoona de o ake de lo o Gikimoi Awi Gurumi yasibuo kasi. 	 "Toch is het zoals Ik zeg. Als iemand na zijn natuurlijke geboorte niet ook geestelijk geboren wordt (A), kan hij onmogelijk in het Koninkrijk van God komen.


Una awi gaeli de awi dupa ilamo ma ngale ngini aku winiriwo, gena nisidofa o roriwo o pipi nitolomu, so ma orasi ngomi miwibaja de migolo unaka la una wotagi nginika, de magena una waqehe qaloha. De o kia moili una wosigogou la bilasu wotagi nginika. 	 Hij ging graag in op mijn voorstel u nog eens te bezoeken, al zou hij toch wel gekomen zijn, omdat hij erg naar u verlangt.


Ngohi tosidadu totemo nginika, lebelaha o unta moi asa iwosa o yaiti ma kupeka, nako positero de o nyawa wokakaya moi wowosa o Gikimoi Awi pareta ma rabaka." 	 Je kunt zeggen dat het voor een kameel gemakkelijker is om door het oog van een naald te gaan dan voor een rijke om in het Koninkrijk van God te komen!"


Duma o Yesus wotagi Awi giaka wacoho de wilia wisimomi, de gila-gila o ngopa magena una womaokoka. 	 Maar Jezus nam hem bij de hand, trok hem overeind en de jongen stond op.