sidago lo o nyawa manga ronga ma dorou yogaka, de o Gikimoi lo iwiduhudu de o nyawa yasiceke, de imacaralamo so manga demo masireteka lo ona imasihie de itemo qangodu ka yanako, de o ngeko qamomuane imasisari ma ngale o dorou yaakali de yoholu yasigise manga dodihimoka, 	 Gemeen als ze zijn, houden zij van roddel en kwaadsprekerij. Zij haten God. Het zijn brutale, verwaande opscheppers. Ze weten altijd wel iets slechts te bedenken en zijn hun ouders ongehoorzaam.


So kagena de o Paulus kudahu wouti de o gohiduuru magena awi rohe ma qokusa widomotuku so iwikololono, de wotemo onaka, "Una ka wooho kali, so upa he nihawateri bai!" 	 Paulus rende de trappen af, liet zich op de jongen vallen en sloeg zijn armen om hem heen. "Huil niet", zei hij. "De jongen leeft nog."


Sababu o dunia ma nyawa ma binuka bilasu wafanggali de o sangisara, waaka itotiai waaka lo qacapati." 	 Want de Here rekent grondig met het volk af. Hij maakt korte metten." (f)


Duma kagena de o bi guru agama yamuruo naga igogeku, de manga sininga ma rabaka itemo, 	 Er zaten ook een paar Joodse godsdienstleraars in dat huis. Toen die dit hoorden, dachten ze bij zichzelf:


Sababu ma peqeka ami rohe gena upa ka muna mapareta, duma kanaga ma roka lo wapareta. De komagena lo ma roka awi rohe gena upa ka una wapareta, duma kanaga ma peqeka lo mapareta. 	 De man heeft net zoveel zeggenschap over het lichaam van zijn vrouw als zijzelf en de vrouw net zoveel over het lichaam van haar man als hij.


O orasi magena kanaga o nyawa itemo o Yesuska, "Pei! O Gikimoi Awi Tahu ilalamo manena qaloha icarawa! O bi teto qaloha idadi ma paramata de lo yadiahi qaloha o bi kia naga isisusuba o Gikimoika." Komagena so Una wotemo, 	 Enkele van Zijn discipelen wezen op de mooie, grote stenen van de tempel en de prachtige versieringen op de muren.


O haiwani magena iqomaka ioho de, ngaroko isone, duma magena ma cunusi o dorou ma busune iluluku-luku o dunia ma litimino isupu, de magena asa o Gikimoi watooma. O bi nyawa o duniaka igogoge manga ronga o oho ma bukuka yalefo waasi, ma orasi o Gikimoi o dunia wosidadi sidago lo o orasi manena, ona magena asa yohairani ifoloi, sababu o haiwani magena, ngaroko iqomaka ioho de isoneka, duma asa ioho de yahino kali. 	 Het beest dat u zag, heeft eens geleefd maar is er nu niet meer. Het zal straks uit de bodemloze put omhoog komen en er weer in ondergaan. De bewoners van de aarde die niet in het levensboek zijn ingeschreven, zullen zich erover verbazen dat het beest dat er vroeger was, er nu niet meer is, maar straks weer zal komen.


Ka itiai ma ngale gena ai pipi masirete, so o kia naga taaka imote ngohi ai dupa. So qadoohaso sidago ngini gena ona niadoosa, sababu ngohi ai sininga ma loha de onaka.' " 	 Mag ik mijn geld niet weggeven als ik dat wil? Of neemt u mij kwalijk dat ik goed ben?'


Ma ngale ma Kristus Awi dodara o nyawaka, so ngomi gena imibaja bilasu Awi habari gena misihabari. Sababu ngomi mianako igogou ma Kristus wosone ma ngale o nyawa yangodu manga dagali moi, so aku potemo magena imatero maro ngone inangodu posone. 	 Wat wij ook doen, het is omdat we er door de liefde van Christus toe gedrongen worden.


De ona asa o ngopeqeka magena imidedemo itemo, "Ma sababu ma nonoma gena ngona nomisingangasu so Una miwipiricaya, duma o orasi manena ngomi Una miwipiricaya sababu ngomi masirete lo asa miwikelelo de miise ka Unano. So ngomi aku mianako igogou Una asa o bi nyawa o dunia manena ma dokuka manga dorouno wasisalamati." 	 "Wij geloven nu ook in Hem", zeiden zij tegen de vrouw, "maar niet alleen door wat u ons hebt verteld. We hebben Hem nu zelf gehoord. Wij weten dat deze Man werkelijk de Redder van de wereld is."


De o Nahor ma baba gena o Serug, o Serug ma baba gena o Rehu, o Rehu ma baba gena o Peleg, o Peleg ma baba gena o Eber, de o Eber ma baba gena o Salmon. 	 de vader van Nahor was Seruch; de vader van Seruch was Rehu; de vader van Rehu was Peleg; de vader van Peleg was Heber; de vader van Heber was Sala;


Duma iqoqomaka to ngomi mia ete de mia topora bilasu o tala manenaka itagi de kagena asa manga suba o Gikimoika yatide. Ngaroko komagena, ngini o Yahudika nitemo, ngone bilasu o Gikimoi powisuba ka o Yerusalemka." 	 Op welke plaats moeten wij God eigenlijk aanbidden? Hier op de berg Gerizim zoals onze voorouders altijd deden of in Jeruzalem zoals de Joden zeggen?"


so wisisupu o sangisara ma gia ma sohano. De ma orasi o Yusuf wahika ma Firaun o Mesir manga kolano wirisima, de wamake o Gikimoino o loa de o cawaro, sidago ma Firaun o Yusuf witide la wopareta o Mesir ma tonaka de lo ma Firaun awi kadato ma raba qangodu wapareta. 	 Hij haalde hem telkens weer uit de moeilijkheden en gaf hem veel wijsheid. Daardoor kwam Jozef in de gunst bij koning Farao van Egypte, die hem aanstelde als gouverneur. Jozef kreeg het bestuur over heel Egypte en over de hofhouding van de Farao.


So de ona imasidiado de o Yesus wadaheno, o nyawa yadadala yahika yahino so ikalala de lo yododora manga ili yapoputuruka, sababu mosoneka. 	 Toen zij bij het huis van Jaïrus kwamen, klonk daar gehuil en gejammer!


Kagena de Una wotemo, "So o kia naga la igogou to ma Kaisar gena bilasu niahike ma Kaisarka, de o kia naga la igogou to Gikimoi magena bilasu niahike o Gikimoika." Magena de to Una Awi demo magena yoise qabolo de ona yangodu yohairani. 	 "Wel", zei Jezus, "geef dan aan de keizer wat van de keizer is en aan God wat van God is!" Zij stonden perplex. Daar hadden ze geen antwoord op.


Sababu he ma dekaka ma ngale ngohi gena ona inakoka, de ma ngale ngohi ona lo aku isingangasu gena, igogou ngohi o Farisika ma nyawa moi, so mia agama ma bi bobita lo tamote de tacoho qaputuru. 	 Het is hun bekend dat ik van mijn jeugd af heb geleefd volgens de regels van de Farizeese partij, de strengste richting van onze godsdienst. Als zij dat nu maar wilden toegeven.


Komagena lo ma Kristus Una wodupa wosone ma ngale ngone nanga dorou, so o Gikimoi gena he wonasisala kawa, maro iqoqoma o haiwani lo yatola ma ngale Una gena he wasisala kawa. De upa ka to ngone nanga dorou, duma o bi nyawa yangodu manga dorou lo aku he wasisala kawa. 	 Hij nam de straf voor onze zonden op Zich en maakte ons één met God. Hij is het offer voor onze zonden en niet alleen voor de onze, maar ook voor die van de hele wereld.


"O moi-moi o Jou Awi siningaka o nyawa moi lo akuwa yatuga. O Jou Una gena o nyawa moi lo akuwa widoto. 	 Wie zou Hem ooit raad kunnen geven?


Ngomi migolo o Gikimoi nanga Baba de o Jou Yesus Kristus tanu inidogo nginika o laha ifoloi, la nia sininga yaaka so foloisi isanangi. 	 Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader, en van de Here Jezus Christus.


Ma orasi o Sabat ma wange ipasaka, de ongo Maria Magdalena, ongo Maria o Yakobus ma awa, de lo ongo Salome itagi o bi rapa iija ma ngale o Yesus Awi sone ma bake isimuja. 	 De volgende avond, toen de sabbat voorbij was, kochten Maria van Magdala, Salomé en Maria, de moeder van Jakobus, kruiden om het lichaam van Jezus te balsemen.


Ona itemo, "Iya, Una magena o Galilea ma nyawa." O Pilatus woise komagena, de una awi nyawa wasulo la o Yesus wingaho de witota ma Kolano Herodeska, sababu o Herodes una magena o Galilea ma tona wapopareta, de lo o orasi magena una lo kanaga o Yerusalemka. 	 Toen Pilatus hoorde dat Jezus daar inderdaad vandaan kwam, stuurde hij Hem door naar Herodes, die juist in Jeruzalem was. Want als Galileeër viel Jezus onder het gezag van Herodes.


De muna magena mosango motemo, "Kodo, Baba! O bi kaso o meja ma litimika lo yodamaha o bi ngopa manga ino ma reremo, la nako itura, de o kaso magena lo aku yaoqo." 	 De vrouw antwoordde: "Ja, Here, maar de honden onder de tafel krijgen toch wel de restjes van de kinderen?"


Ngaroko komagena, to ona manga edekati gena ma moi waasi miamote de ngomi gena miholu, maro o prajurit bilasu manga lawangi ma edekati gena yamote iholu. Ka ma ngale ngini gena ngomi bilasu o habari qaloloha ma diai magena miojaga, upa sidago ona magena yatagali. 	 Wij hebben ons door hen geen strobreed in de weg laten leggen, omdat wij absoluut wilden dat u de hele waarheid van het goede nieuws voor altijd zou kennen.


De nia hawateri qangodu niahike Unaka, sababu igogou Una masirete ngini winisosininga de to ngini nia oho wapaliharaka. 	 Geef al uw zorgen en problemen over aan God, want Hij houdt van u en zorgt voor u.


Sababu nagoona yogolo, igogou ona magena asa wahike. Nagoona yasari, igogou ona magena asa yamake. De lo nagoona o ngora ma duduno yoaso, igogou asa o ngora gena wapelenga de wasimaha ona magena yowosa. 	 Klop en de deur zal voor u worden opengedaan. Want ieder die bidt, ontvangt. Wie zoekt, vindt. En voor wie klopt, gaat de deur open.


Ngini ai dodiao nipipiricayaka o gogobu nigogoge o Roma ma kotaka. Ngohi manena Paulus o Yesus Kristus Awi leleani moi, de o Gikimoi woihiri de woisulo maro Awi sosulo moi. Ngohi woisulo ma ngale Awi habari qaloloha magegena tosihabari. 	 Dit is een brief van Paulus, een dienaar van Christus Jezus. Hij heeft mij uitgekozen om Zijn apostel te zijn en overal het goede nieuws bekend te maken,


una magena kanaga witide idaku o riho moika, kiaka qaloha icarawa gena isironga o Firdaus. Kagena de una woise o demo kiaka ngone o nyawa podedemo de poise gena idadiwa. 	 En ik hoorde dingen, die door geen mens onder woorden zijn te brengen (en dat mag ook niet).


So ona yaadoka, de o deruku youti de ona yakelelo, eh, kagena de o nao o uku ma ngabo ma qokuka de lo o roti. 	 Toen zij aan wal stapten, zagen ze vis en brood op een houtskoolvuurtje.


Kanaga o Antiokhiaka o gogobu manga sidongirabano o nabi o habari qaloloha isihohabari de lo o guru o nyawa ipipiricayaka yododoto, ena gena o Barnabas, o Simeon iwisironga lo o Niger, o Lukius o Kireneno ma nyawa, de o Menahem ma Kolano Herodes ma dodiao de lo o Saulus. 	 In de christengemeente van Antiochië waren verschillende profeten en leraars: Barnabas, Simeon de Neger, Lucius van Cyrene, Manaën (die samen met Herodes Antipas was opgevoed) en Saulus.


komagena lo ona yanakowa o manara o kia itotiai sidago lo manga jaji masirete isiganapuwa, so o dame de o siboso gena ihiwa manga gianongoruka eko manga dodiaoka, sidago o nyawaka manga galusiri ka ihiwa-hiwa. 	 Zij zijn onverstandig en onbetrouwbaar, ongevoelig en genadeloos.


Nakoso ngomi miwipiricayaka de kanaga o Yahudika mia bobita o Gikimoino gena miamote kawa, de ngomi lo asa imisitero igogou maro o nyawa yatotorou. Komagena ngomi gena ka mimatero de o nyawa o Yahudika yasowo, ona lo o Yahudika mia bobita o Gikimoino yamotewa so aku mitemo ona yatotorou. Duma nako mitemo komagena, de nagala o nyawa asa itemo ma ngale ma Kristus womisulo ngomika, so ngomi he o dorou miaakaka. We! Komagenawa. 	 Als wij erkennen dat wij door geloof in Christus rechtvaardig voor God worden, ontdekken wij tegelijkertijd dat wij zondaars zijn. Wanneer wij ons, als gevolg van die ontdekking, tot de wet wenden om gerechtvaardigd te worden, is Christus dan (in plaats van een dienaar van gerechtigheid en redding (a)) een dienaar van de zonde? Absoluut niet!


de lo maro o baju Ngona asa napake kawa eko naumoka de nositagali so moili gena qamomuane. Duma Ngona ka ma moi lo nongaliwa, de Ani oho magena ma dodogu lo ihiwa." 	 op een dag zult U ze oprollen en door nieuwe vervangen. Maar U zult Zelf nooit veranderen; aan Uw jaren zal geen einde komen." (E)


Sababu ngohi tanako qaboloka, kanaga to ngini nia gaeli gena foloisi qaputuru la ona niariwo, de nia giliri tosimane qabolo o Makedonia ma nyawaka. Ngohi totemo onaka, "Nanga dodiao ipipiricaya o Akhayaka ona magena o taungu ipapasaka isidailako qabolo so manga roriwo o pipi gena yahikeka." De ngini nia sininga ma loha la nihike gena ona yoiseka, de ona o Makedoniaka yasigaro la yadadala lo yomode o roriwo o pipi yohike. 	 Ik heb bij de Macedoniërs vol lof over u gesproken en gezegd dat Corinthe (a) een jaar geleden al begonnen was geld bijeen te brengen. Ja, uw enthousiasme heeft de meesten van hen warm gemaakt.


O wange itiaika, nagala o cako mogiowo de sinoto, de ona imasidiado o doku moi o Samaria ma tonaka, ena gena isironga o Sikhar. O doku magena he yadumuka, de ona imasiwoma kekiaka o riho magenaka kanaga de o sumu moi. O Sikhar gena imakabati de o tona kekiaka iqoqomaka ona manga ete de manga topora o Yakub gena wihike awi ngopa o Yusufka. De kagena o riho magenaka kanaga o sumu moi isironga lo o Yakub awi sumu. Ma sababu to ona manga dodagi ikuru so o Yesus asa wimomoqoka, so Una womawoma de womatamiku kagena o Yakub awi sumu ma dateka. 	 en daar was ook de bron van Jakob. Jezus was moe van het lopen en rustte uit bij de bron; dat was omstreeks twaalf uur 's middags.


Ma orasi o Petrus de o Yohanes o bi nyawa magena ka yabobicarasi, de o Yahudika manga bi imam, de o Gikimoi Awi Tahu ma jojaga manga sahe moi una magena, de lo o Sadukika ma nyawa yahino onaka. 	 Terwijl zij nog tegen de mensen spraken, kwam de leider van de tempel samen met de priesters en Sadduceeërs naar hen toe.


Qabolo de o Yesus Awi muri-muri yahino de yotemo Unaka, "Idodooha Ngona nanako o bi Farisika ma nyawa ma ngale yoise notemo komagena, so ona manga sininga asa ikurangi." 	 De discipelen gingen naar Hem toe en zeiden: "Weet U dat de Farizeeërs zich hebben geërgerd aan wat U hebt gezegd?"


Ma orasika kanaga wimoi Una magena asa wahino wotuuruno, gena Awi manara foloi ilamo, so ngohi manena to Una Awi simaka gena o kia lo waali idahe, ka Awi capato ma gumi tasose maro o nyawa ileleleani moi lo idadiwa." Ma ngeko komagena la ma ngale una masirete wasingangasu onaka. 	 Hij zal na mij prediken; Hij is zo belangrijk dat ik het zelfs niet waard ben om Zijn schoenen vast te maken."


Sababu ngona ka nogohiduurusi, upa sidago o nyawa nisiceke. So ngona bilasu nomaaka qaloha la nibicara lo qaloha, de ani dodara o nyawaka, de ani piricaya ma Kristuska qaputuru de lo ani sininga ibolowo. Ngona naaka komagena, la o nyawa ma Kristus wipipiricayaka manga sininga ma rabaka yanako itiai la o moi-moi maro komagena bilasu ona yaaka. 	 Niemand mag op je neerkijken omdat je nog jong bent. Wees een voorbeeld door wat je zegt en doet, door je liefde, geloof en zuiverheid.


So qaginitano o bi prajurit iruwahe de ikalala, sababu yogamamu qadoohaso o Petrus o bui ma tahuka he wihiwaka. 	 Bij het aanbreken van de dag was er grote opschudding onder de soldaten. Wat kon er met Petrus gebeurd zijn?


So kagena o wange muruo naga ma Kolano Agripa de ma bira ongo Bernike imasidiado o Kaisareaka, ma ngale o Festus maro o gubernur wimomuane moi so yahika iwisimore. 	 Kort daarop kwam koning Agrippa met zijn zuster Bernice in Caesarea aan voor een bezoek aan Festus.


Kagena de o Jou Yesus waado o Zakheus awi tahuka, de o Zakheus una magena womaokoye de wotemo Unaka, "Jou, to ngohi ai arata ma sononga asa ngohi tahike o bi nyawa isususaka, de lo nagoona tasihaga, so manga pipi taqeheka, asa ngohi tatagali de tosigiliho onaka sidago ma para iha." 	 Ondertussen was Zacheüs voor de Here gaan staan. "Here", zei hij, "ik zal de helft van mijn rijkdom aan de armen geven. En als ik iemand teveel belasting heb laten betalen, zal ik hem vier keer zoveel teruggeven."


Kagena de Una lo wotemo o nyawa una magenaka, "Nomaoko, la notagi bato. Ngona gena noipiricaya Ngohi so ngona nilohaka." 	 Jezus zei tegen de man: "Sta op. U kunt gaan. U bent gered door uw geloof."


Komagena wobicara qaboloka, de Una o tonaku wahobi de to Una Awi kibi o tonaka sutu waqehe asa wosicapuka, de wosipalasa wopipilo awi lakoka. 	 Daarna spuugde Hij op de grond en maakte wat modder van stof en speeksel. Dat deed Hij op de ogen van de blinde man en zei:


De ngini lo niarisima o dolomu moi kali o bi nyawa o Gikimoi wipipiricaya ona gena maro Awi ngopa ma domo de manga ronga kanaga isilefo o sorogaka to Una Awi buku ma rabaka. Ngini lo niwirisima o Gikimoika, Una o nyawa yangodu manga manara ma sopo wahihiri. Ngini niarisima lo o bi nyawa de manga sininga itotiai to ona manga gurumi, ona gena kanaga isone iqomaka de manga siningaka o dorou yasisa. 	 U bent gekomen naar een feestelijke samenkomst van Gods oudste kinderen, die in het bevolkingsregister van de hemel staan. U staat voor God, Die de rechter van alle mensen is en voor de geesten van de mensen die volmaakt geworden zijn.


Qabolo de o Barnabas wotagi o Saulus iwisari o Tarsus ma kotaka. 	 Barnabas vertrok naar Tarsus om Saulus op te zoeken. Toen hij hem had gevonden, ging hij met hem naar Antiochië.


Ngohi gena o Gikimoi Awi laha woisidumu so woisitatapuka maro Awi sosulo moi, so ngohi tinidedemo nginika de tobeseso ngini ningodu nia siningaka upa nimasihie ifoloi eko nimahado ifoloi, duma bilasu nia sininga niatuga itotiai. Sababu o Gikimoi Awi Gurumi ma kuasa winisitoku ngini moi-moiku, imamote de to ngini nia piricaya ma buturu Unano. 	 Als Gods boodschapper zeg ik tegen ieder van u: Beoordeel uzelf eerlijk en denk niet te hoog van uzelf; bepaal uw eigen waarde naar de mate van het geloof dat u van God ontvangen hebt.


Ngohi togololi, ma ngale ona lo asa imatekerimoi imatero maro Ngona, Baba, to Ngohi Ai rabaka de Ngohi lo to Ngona Ani rabaka. Komagena tanu ona lo to Ngone Nanga rabaka, ma ngale o bi nyawa yangodu o duniaka aku yopiricaya igogou Ngona gena Ngohi noisulo so tahinoka. 	 Ik vraag U, Vader, of zij net zo één mogen zijn als U en Ik. U bent in Mij en Ik ben in U. Laat hen ook zo in Ons zijn. Dan zal de wereld geloven dat U Mij gestuurd hebt.


Nako ngohi de o Gikimoi Awi nyawa ma binuka, de igogou ona magena foloisi yolamo de ngohi. Ngaroko komagena, duma ngohi gena o Gikimoi Awi laha so asa woihike o manara la o habari qaloloha tosihabari ngini o Yahudika ma nyawa nisowo. O habari ma ngale gena ma Kristus Awi laha foloisi ilalamo kekiaka paakuwa patuga. 	 En dan te bedenken dat ik de minste van alle gelovigen ben! Alleen door de genade van God mag ik andere volken op de onvoorstelbare rijkdom van Christus wijzen.


Ngaroko iqoqomaka igogou ngini gena o Gikimoi Awi nyawa nisowo, duma o orasi manena naga igogou ngini asa nidadi to Una Awi nyawa masirete. De ngaroko ngini iqoqomaka Una winigalusiri waasi, duma o orasi manena naga ngini gena Una igogou winigalusiri. 	 Vroeger hoorde u bij een volk dat niet bij Hem hoorde; nu bent u zelf het volk van God! Vroeger wist u niet hoe goed en vriendelijk God is; nu hebt u Zijn goedheid zelf ervaren.


Bilasu una wahino de watooma o bi nyawa imomanara ona magena, de gila-gila o raki magena wosisewa kali o nyawa imomanara ma somoaka." Ma orasi o nyawa magena o ade-ade manena yoise, de ona itemo, "Upa sidago ka idadi komagena bai!" 	 Wat zal de eigenaar nu doen? Reken maar dat hij die boeren hun verdiende loon zal geven. Hij zal hen doden en de wijngaard aan anderen verhuren." "Zoiets zouden die boeren nooit doen!" protesteerden de mensen die stonden te luisteren.


Qabolo de o Yesus Awi muri-muri wasano wotemo, "Idodooha Ai ade-ade qangodu magena ngini nisihodaka." Ona itemo, "Miosihodaka bolo." 	 Begrijpen jullie dit?" "Ja", antwoordden zij.


de yakelelo o Gurumi Qatetebi wouti imatero maro o namo dara de itangi Unaku. Ato itangi de o ili moi yoise o sorogaku itemo, "Ngona manena to Ngohi Ai Ngopa tonidododara. De Ngona gena Ngohi tonidupa." 	 ging de hemel open en streek de Heilige Geest als een duif op Hem neer. Een stem uit de hemel zei: "U bent Mijn Zoon, die Ik liefheb. Mijn hart verheugt zich in U."


Ona magena o ngopeqeka ibabalo yasihaga de o damato yasiosi so ma duuru de manga tahu lo yakooraka. Ma ngale manga sala de manga dorou yodidu, so ona isumbayang de ma demo yakuru-kuru la o nyawa yasigiliri. Igogou, totemo nginika! Done to ona manga manara magena o Gikimoi wafanggali qatubuso icarawa." 	 Terwijl ze voor de schijn lange gebeden opzeggen, beramen ze allerlei plannen om weduwen geld af te troggelen. Dit soort mannen zal de zwaarste straf van God krijgen."


Magena de o jojaga moi Awi dateka gena Una Awi bioko wosidopoka de wotemo, "Ce! Nobarani sidago lo nosango komagena ma Imam Wilalamoka." 	 Eén van de bewakers gaf Jezus een klap in het gezicht. "Zo wordt niet tegen de hogepriester gesproken!" zei hij.


Duma done ma orasi imasidiado la wokakawi una magena wituda wisisupuka to ona manga sidongirabano. Done ma orasi magenaka asa ona ioqowa de iudowa." 	 Maar er komt een dag dat de bruidegom gedood zal worden. Dan zullen ze niet willen eten."


Duma ma baba ileleleani waaso de wotemo onaka, 'Taika! O baju foloi qaloloha niaqehe, qabolo de niwisitiba unaka. Awi raragako o ali-ali nisitiba, de komagena lo awi qohu lo niacapatoka. 	 Maar de vader liet hem niet eens uitspreken en zei tegen de knechten: 'Vlug! Haal de mooiste kleren die we in huis hebben en geef hem die om aan te trekken. Geef hem een ring voor zijn vinger en een paar schoenen.


Kagena de ngohi toise o Gikimoi Awi Suba ma Dadaru ma rabano o ili ilalamo moi itemo o malaikat yatumudingika, "He! Hika nitagi la kiaka o Gikimoi Awi doosa o udo-udo tumudingi ma rabaka magena niakopola kugena o duniaku." 	 Ik hoorde een stem uit de tempel die de zeven engelen het bevel gaf: "Ga de zeven schalen met Gods wraak uitgieten over de aarde."


Duma nakoso kanaga o nyawa moili wobobaika de una wotemo, "Upa he ngohi tomasipeqeka," gena upa lo o nyawa ma somoa manga demo duma ka to una awi demo masirete de lo ka waaku awi nyafusu wapareta qaloha, de ka qaloha la una asa upa wokawi. 	 Maar wie de vaste overtuiging heeft dat zijn dochter ongetrouwd moet blijven en geen verplichtingen tegenover anderen heeft, neemt een goed besluit.


De lo o Yesaya wosilelefo kali itemo, "O Jou Wokokuasa, nanga ngopa de nanga dano nako wagalusiriwa, igogou inangodu inasidadi de inaaka maro o Sodom de o Gomora." 	 Jesaja had al eerder gezegd: "Als God niet zo goed was geweest om enkele Israëlieten over te laten, zou het volk van Israël volledig uitgeroeid zijn, net als de inwoners van Sodom en Gomorra." (g)


Nakoso o nyawa nisano nginika, 'Qadoohaso o keledai magena niaqehe,' de nitemo onaka, 'O Jou wodupa wapake, so qabolo de asa wosikahino kali.' " 	 Maak het los en neem het mee. Als iemand vraagt waarom jullie dat doen, zeg dan: De Here heeft het nodig. Maar we brengen het gauw weer terug."


O orasi magena o Yahudika ma nyawa o Yesus wipipiricaya foloisi idogo-dogo, de kagena de o Yahudika ma nyawa iyoyunanika imatekesikoholu de o Yahudika, so ona iyoyunanika itemo, "O wange isigeto o oho ma roriwo yasitoku de mia ngopeqeka ibabaloka manga gimina ikurangi." 	 Er kwamen steeds meer mensen bij die in Jezus geloofden. Maar op een gegeven ogenblik ontstond er ontevredenheid onder hen. De Griekssprekende gelovigen klaagden dat de Hebreeërs het dagelijks voedsel niet eerlijk verdeelden. De weduwen uit hun groep kregen minder dan de anderen.


O nyawa nagoonali nakoso de manga cocatu ma ngale yaaku o nyawa yasiduduga, hika magena bilasu yaaka. O nyawa nagoonali nakoso de manga cocatu ma ngale o kia naga onaka gena yodupa de o nyawa imakeregu, hika komagena yahike de manga sininga ma loha onaka. O nyawa nagoonali nakoso de manga cocatu ma ngale yaaku o gogobu yapareta, hika komagena bilasu yaaka yokaeli. De lo o nyawa nagoona kali nakoso de manga cocatu ma ngale aku o nyawa manga oho ma kurangi de yodupa yariwo, hika magena bilasu yariwo manga sininga de ma nalika. 	 Wie anderen moet aansporen en bemoedigen, krijgt daar de woorden voor. Wie iets moet uitdelen, krijgt de gave om eenvoudig te blijven. Wie leiding moet geven, krijgt daar de wijsheid voor. Wie zich ontfermt over mensen die het moeilijk hebben, doet dit met opgewektheid.


Una Awi galusiri gena kanaga o nyawa yangodu hitilahi ona wisusuba, gena sidago manga ngopa de manga danoka. 	 Hij is altijd goed voor mensen, die ontzag voor Hem hebben.


Iteka kawa, de Ngohi asa tahino, so tanu ngini gena asa Ngohika nipiricaya qaputuru. La o hadiah asa Ngohi tinihike nginika ma ngale nioho dede Ngohi ka sidutu ikakali, gena o nyawa moi lo yaakuwa yakoora. 	 Ik kom spoedig. Houd vast wat u hebt. Laat u de erekroon door niemand afnemen.


O bobita gena kanaga o sulo idala, ena gena maro "Upa nisundali. Upa nitooma. Upa nitosi. Upa nitesere." Nako o bobita moi-moi magena de kanaga ma binukali qangodu magena yapoluno, imatero de o bobita ka ngai moika, ena gena "Maro ngini nia rohe masirete niadodara, komagena nia dodiaoka lo bilasu niadodara." 	 Alle voorschriften die God aan Mozes heeft gegeven, zoals: "U zult trouw zijn in het huwelijk, niet moorden, stelen of verlangen naar iets dat van een ander is", worden in dit ene gebod vervuld: "U moet de ander liefhebben als uzelf."


de ma rabaka wakelelo o bi namo ifofufuru de o bi haiwani ma jamani idala. 	 Op het kleed lagen allerlei dieren: Zoogdieren, reptielen en vogels.


O orasi magena o nyawa yahino o Yesuska, yosano itemo, "Baba, o Yohanes Wooosi awi nyawa wimomote de o Farisika ma nyawa masoa-masoa gena ioqowa de iudowa, duma qadoohaso to Ngona Ani muri-muri gena ka ioqo de lo iudosi." 	 Zij hadden ook kritiek dat Jezus' discipelen gewoon aten en dronken in plaats van te vasten en te bidden. "Wat een verschil met de discipelen van Johannes de Doper en die van ons!" zeiden zij.


So de o nyawa yadadala magena ilihoka, de Una o pido moika wakahika la wosumbayang. 	 Toen iedereen weg was, ging Jezus de berg op om te bidden. Alleen.


O raki ma duhutu una magena wasidingo kali o nyawa igogilalo ma somoali, ma nyawa foloisi yadala de ma nonomaka. Duma yogogilalo ona magena kali yaaka imaketeroli maro de yoqoqomano. 	 Daarna stuurde de eigenaar andere mannen. Nog meer dan de eerste keer. Maar het verging die al niet veel beter.


Kagena de Una wotemo onaka, "Igogou! Ngini nianakowa o kia naga nigolo. Sababu nako nimode komagena, bilasu nimode niaudo o sangisara de o sone ma udo-udo maro Ngohi tauudo de lo nisimomoku o sangisara de o sone ma sasaru maro Ngohi isimomoku gena. So tinisano nginika, ka niaaku?" 	 Jezus antwoordde: "Je weet niet wat je vraagt! Kunnen jullie de beker drinken, die Ik moet drinken? Of de vreselijke dingen doorstaan, die Ik moet doorstaan?"


So komagena o bi nyawa foloisi yadala yodupa isigise o Gikimoi Awi habari qaloloha so yopiricayaka. 	 Het nieuws over Jezus Christus verspreidde zich snel en vele mensen gingen in Hem geloven.


So kagena de o Pilatus wisano Unaka, "So igogou Ngona manena o Yahudika manga kolano?" De Una wotemo, "Iteroka, maro o kia ngona notetemoka." 	 Pilatus vroeg Hem: "Bent U de koning van de Joden?" Jezus antwoordde: "U zegt het."


La una wosupu de woari wosodu-sodu. 	 Huilend liep Petrus de binnenplaats af. Hij was er kapot van.


Sababu o nyawa nagoona la manga oho o dunia manenaka foloi yosininga sidago iholu isangisara, done ona dede o Gikimoi asa imakitingaka. Duma o nyawa nagoona ma ngale Ngohi imote de manga rohe ma salamati isidoohawa, la ngaroko isone, duma o oho ka sidutu ikakali done asa yamake. 	 Want wie zijn leven voor zichzelf houdt, zal het verliezen.


Qabolo de o Petrus wosulo bilasu ona magena yaosi dede o Yesus Kristus Awi ronga. So yaosi qaboloka, de ona igolo o Petruska la bilasu wogogogesi dede ona hitilahi o wange muruo nagasi. 	 Hij gaf de andere volgelingen van Jezus opdracht hen in de naam van Jezus Christus te dopen. Cornelius vroeg hem nog een paar dagen te blijven.


Maro o prajurit moi wosabari o sangisara wamoku, komagena lo ma orasi o Yesus Kristus nowileleani de bilasu ngona nosabari o sangisara namoku. 	 Neem, als een goed soldaat van Jezus Christus, je deel van het lijden op je, net als ik.


Ngini gena upa de o nyawa ma Kristus wipipiricayawa de nimarimoi maro nia dodiao nimomanara. Magena itiaiwa. Sababu o nyawa kiaka o moi-moi itotiai la yaaaka de kiaka o nyawa o moi-moi qatotorou la yaaaka, ona magena imaketerowa. Komagena lo idadiwa nakoso o nita de o bubutu gena isikacapu. 	 Verbind u niet aan mensen die niet van de Here houden. Wat hebben recht en slecht met elkaar te maken? Of licht en donker?


De ma orasi o Roma ma kotaka mimasidiado, o Paulus gena o prajuritka manga sahe aku wisimaha una wotagi de o prajuritka wijajaga moi so ona igoge imakatahu moi. 	 Na onze aankomst in Rome werd Paulus gezegd dat hij mocht wonen waar hij wilde, al was het wel onder voortdurende bewaking van een soldaat.


Tanu ngini de nia sabari ilamo la niise o kia naga ngohi asa tinidedemo nginika. Ngaroko, ngohi manena ai giliri tosimane maro sutu tofuma, so tanu ngini de nia sabari ngohika. 	 Verdraag het maar als ik nog even zo 'dwaas' doorga op dit onderwerp. Maar natuurlijk verdraagt u mij!


Ma ngale o Ishak awi piricaya so awi ngopa o Yakub de o Esau wasigolo o Gikimoika, la to Una Awi laha o orasi ma simaka done asa idogo. 	 Omdat Isaäk op God vertrouwde, kon hij zijn twee zonen, Jakob en Esau, zegen voor de toekomst beloven.


O bi kolano de o Babel ma kota ma nyawa, ena gena o nyafusu ma dorou ilalamo yaaaka de lo manga sininga ma nyafusu ilamo so o kaya yododesere, ona magena asa manga kota yogari de yododora. Yoari sababu yakelelo manga kota yatupu de iqopo de qasisaka. 	 Als de koningen van de aarde, die ontucht met haar hebben bedreven en van haar luxe hebben genoten, haar zien branden, zullen zij huilen en jammeren.


Nakoso de ani qohu la ngona o dorouku notura, hika la nabitoguka! Lebelaha ngona nooho dede o Gikimoi de ani qohu ka ma sononga, upa sidago de ani qohu ngai sinoto de ngona o narakaku asa niumo.(( 	 Als je voet je op het slechte pad brengt, hak hem dan af. Je kunt beter mank het eeuwige leven binnengaan, dan met twee voeten in de hel worden gegooid.


Nakoso kanaga nagoona inidoto o dodoto itotiaiwa, so imaketerowa de o dodoto ma ngale nanga Jou Yesus Kristus eko o dodoto ma ngale idodooha o bi moi-moi maro o Gikimoi wodudupa gena bilasu paaka, 	 Misschien gaan sommigen er tegen in, maar vergeet niet dat dit het zuivere, gezonde onderwijs van onze Here Jezus Christus is; het is het fundament voor een leven dat Gods goedkeuring heeft.


Ka cawali ngone manena la kanaga popipiricayaka asa aku powosa la pogoge dede o Gikimoi. Nakoso o nyawa la kanaga yopiricayawa, ona magena asa yasimahawa, ma ngale maro o Kanaan ma tona kagena iqoma o Gikimoi wotemo, "So Ngohi manena itoosa de tosasi totemo, 'Kagena igogou asa ona gena tasimahawa yowosa de yogoge dede Ngohi.' " So ona yamakewa, ngaroko o orasi ma solano o Gikimoi o dipa de o dunia wosidadika so o wange ma tumudingika de asa wosidailako qabolo la aku wogogeku womawoma. 	 Want alleen als wij God geloven, kunnen wij deel krijgen aan Zijn rust. Hij heeft immers gezegd: "In mijn toorn heb Ik gezworen dat mijn rust niet is voor mensen die Mij niet geloven." (A) Toch ligt Gods plan om hun die rust te geven, al klaar vanaf het begin van de wereld.


"Bilasu o surati moi nalefo kali de nosidingo o gogobu o Smirnaka de to ona manga bobaretaka nosingangasu: Ngohi manena o oho ma nonoma de lo ma dodogu, de ngaroko tosoneka, duma tooho kali. De o demo manena gena Ngohi tinisingangasu nginika. 	 SMYRNA Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Smyrna: Dit zijn de woorden van de eerste en de laatste, van Hem Die dood geweest is en weer levend is geworden:


De ona itemo, "Jou, nonano kanena naga ngomika o sumarangi ngai sinoto." Una wotemo, "Qalohaka!" 	 "Meester, kijk", zeiden ze. "We hebben hier twee zwaarden." "Dat is genoeg!" antwoordde Hij.


So nakoso ngone o habari qaloloha gena posidoohawa, de igogou nanga dorou ma fanggali magena asa akuwa inapalako. O habari magena foloisi qaloha de o demo kiaka iqoqomaka o bi malaikat isingongangasu. De magena lo o Jou Yesus masirete wosihabari woqomaka de o nyawa lo kanaga yoiseka, ona magena done o habari gena inasinako itiai ngoneka. 	 Hoe durven wij dan te denken dat wij de straf zullen ontlopen, als wij geen ernst maken met de geweldige redding die door Jezus Christus Zelf is bekendgemaakt en aan ons is doorgegeven door de mensen die Hem hebben gehoord!


So de o nyawa yadadala yakelelo imatuluru o riho moika, de yanako ona magena nagoona. So o nyawa o bi doku ma sigilolino magena itagi itowongi so iqomaka o riho kiaka Una de Awi sosulo yamemetaka gena. 	 De mensen die hen zagen wegvaren, konden wel raden waar zij naar toe gingen en liepen er ook heen.


De lo ngini nako o gilalo gena, hika nia tuangika gena nia sininga itotiai de igogou niahoromati de lo niasigise, imatero maro ngini gena ma Kristus niwisigise. 	 Slaven, gehoorzaam uw aardse meesters met eerbied en ontzag. Dien hen met uw hele hart, zoals u Christus dient.


So o Gikimoi Awi jaji magena de maenasi, la ngone aku powosa la pogoge dede Una. Komagena so ngone bilasu pomasidodiahi, la upa sidago nanga sidongirabaka done o nyawa moi lo idadiwa o jaji magena yamake. 	 Hoewel Gods belofte nog altijd geldt (de belofte dat allen Zijn rust zullen krijgen) moeten wij ervoor zorgen dat niet sommigen de indruk zouden wekken er geen deel aan te hebben.


O Iblis gena aku positero maro wipoputuru moi. De paakuwa o nyawa moi wipoputuru awi tahu ma rabaka powosa de awi arata pakoora, nakoso o tahu ma duhutu magena wipiliku waasi. So bilasu una o tahu ma duhutu wipoputuru magena powipiliku kasi, de asa potagi la awi arata pakoora. Komagena lo Ngohi, nakoso o bi toka todusu gena, ma ngale ngaroko o Iblis wipoputuru, duma Ngohi masirete wisitura qaboloka. 	 Als u het huis van een sterke man wilt binnengaan om zijn spullen weg te halen, moet u hem eerst vastbinden. Dan pas kunt u zijn huis leeghalen.


Mutuwade ngini magena bilasu niapiricaya qaputuru, sababu nianako igogou ngaroko o sangisara bilasu niamoku, duma ma orasi gena ikuru kawa. Qabolo de o Gikimoi masirete asa nia kurangi moi-moi watiai ma ngale ngini gena niloha kali, de nia sininga wosiputuru ifoloisi, de nia piricaya wositatapu, de wodogo ifofoloi nginika so upa nitura. O Gikimoi asa nia sininga wosiputuru gena igogou, sababu Una Awi sininga magena ifoloisi qaloha de Una magegena winiasoka la ma ngale ngini dede ma Kristus nimarimoika, so maro Una komagena lo asa ngini nigoge o horomati yakokoorawa ma rabaka. 	 Onze God is een en al ontferming. Hij heeft u allen geroepen om deel te hebben aan dezelfde eeuwige heerlijkheid als Christus. Nadat het een korte tijd heel moeilijk is geweest, zal Hij u persoonlijk overeind helpen op de plaats waar u hoort te staan. Hij zal u zc sterk maken dat u nooit meer hoeft te wankelen.


Duma nakoso ona Ngohi itatago magena ngone palawangi, de o kia naga iqomaka o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefo gena asa isiganapuwa, kiaka itetemo o bi moi-moi qangodu magena o orasi manena bilasu idadi de imaaka Ngohika." 	 Maar hoe kan dan in vervulling gaan wat over deze dingen is geschreven?"


Kagena de ona yobukuku yosuba Unaka, qabolo de manga sininga gena foloi qanali ona yoliho o Yerusalemka. 	 Zij vielen in aanbidding voor Hem neer. Daarna gingen zij met grote vreugde terug naar Jeruzalem.


Duma ona de manga dupa qatotorou gena isihabari ma ngale ka ona masirete imasihie, la ma ngale foloi yolamo de o bi nyawa ma binuka, sidago kanaga ngohi o bui ma rabaka de tanu ai sangisara gena foloi yodogo. 	 Maar de eersten die ik noemde, spreken over Hem in de hoop mij jaloers te maken. Zij hopen dat hun succes mijn gevangenschap zwaarder zal maken.


So o taungu mogiowo de iha ipasa, de ngohi totagi takahie kali o Yerusalemye. Kanaga ngohi de o Barnabas mitagi mimakomote de o Titus lo towingaho. 	 Het duurde veertien jaar voordat ik weer in Jeruzalem kwam; deze keer samen met Barnabas en ik nam ook Titus mee.


So ka o putu magena de o bui ma sahe magena o Paulus de o Silas wangaho wasidola o ngihi iluluku ma rabaye, so manga nabo-nabo watiodo watebi-tebika, de gila-gila una de awi tahu ma raba yangodu o Paulus de o Silas yaosika. 	 Hoewel het midden in de nacht was, nam de cipier hen mee en waste hun striemen. Direct daarna werden hij en zijn hele gezin gedoopt.


De lo ma Kristus waakaka, ma ngale o Yahudika ma nyawa yasowo ona magena asa o Gikimoi Awi ronga yogiliri, sababu wagalusiri onaka. Magena imatero maro o kia iqomaka ma ngale o Yahudika ma nyawa yasowo gena, o Daud wotemo o Gikimoika de isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka itemo, "Ma ngale Ngona gena o bi bangsa qangodu ngohi tasingangasu. To Ngona Ani ronga manga sidongirabaka tosilamo de ai nyanyi." 	 Een andere reden is dat ook de overige volken God zouden danken en eren voor Zijn genade. "Daarom zal Ik de volken over U vertellen", staat er in de Boeken. "Ik zal Uw naam bejubelen." (b)


Ma ngale ngini gena ngohi tinisininga qaloha, sababu ngini gena maro ka to ngohi ai kusi-kusi. Ngini magena, nako o Gikimoi Awi manara gena ngohi wositatapu la taaaka, de igogou ngini ningodu lo to ngohi ai dodiao pomomanara, bai o orasi manena ngohi o bui ma rabaka, bai lo ipasaka ma ngale o habari qaloloha gena ngohi o nyawa ihoholu manga simaka tasinako itiai. 	 Het spreekt eigenlijk vanzelf dat ik zo over u denk, want u hebt een bijzondere plaats in mijn hart. Immers, of ik nu gevangen zit of in vrijheid het geloof in Jezus Christus verdedig en verkondig, u deelt mee in de genade die God mij bewijst.


Komagena igogou o Gikimoi wositatapuka o nyawa la o Yahudika manga bobita o Gikimoino yamomoteka, ona magena manga sininga itotiai gena Una upa he waaka. Sababu o Gikimoi Una masirete wotemo iqomaka, "O nyawa nakoso Ngohi ipiricayaka so manga sininga itiai gena Ngohi taakaka, de ona magenaka asa Ngohi tahike la ona yooho dede Ngohi ka sidutu ikakali." 	 Daaruit blijkt duidelijk dat niemand het ooit met God in orde kan maken door de wet te houden. In de Boeken staat immers ook: "Alleen door op Hem te vertrouwen, komt het tussen God en u in orde." (C)


de iqomaka o Yahudika manga roriri wasisitiari gena, lebelaha o nyawa moi wosone la tanu o Yahudika ma nyawa yangodu gena upa he yasisa. 	 Kajafas had indertijd tegen de Hoge Raad gezegd dat het beter voor hen was als één man voor het hele volk stierf. Annas stuurde Jezus, Die nog steeds geboeid was, door naar de hogepriester Kajafas. (a)


Nakoso ngohi tooho de ai manara ma meta ilamo ma ngale ma Kristuska toleleani, so nakoso tosone gena ifoloisi qaloloha. 	 Voor mij is het leven Christus Zelf en het sterven pure winst.


De ngaroko lo Ngohi tomiqohaka ma dekano totemo nagala muna asa ami dorouno momatoba de momatoduba, duma sidago o orasi manena muna gena moholu ami nyafusu ma dorou modongosa. 	 Ik heb haar de tijd gegeven om zich te bekeren van haar ontucht, maar zij wil niet.


O Yesus wasibicarasi o Yahudi manga roririka, so wotemo kali, "So nakoso to Ngohi masirete Ai demo de ma ngale Ngohi gena tosingangasu o nyawaka, nagala ona asa Ai demo magena yopiricayawa. 	 Als Ik iets over Mijzelf zeg, is dat niet geloofwaardig.


Magena de wileleleani ona magena yotagi o bi ngekoka, la o nyawa yamamake yangodu yatolomu, ngaroko o nyawa ma loha eko o nyawa ma dorou gena, qadoohawa. So ma duduuruka de ma rarame ma tahu magena asa iwedoka de o nyawa yakokoro. 	 De knechten gingen de straat op en brachten alle mensen binnen die zij konden vinden, zowel goede als slechte. Al gauw zat de feestzaal vol gasten.


Ngini nagoona la nidupa nipiricaya Ngohi, ngini magena lo kanaga maro Ngohi taaka, komagena ngini igogou asa aku niaaka. De igogou ngini lo asa niaaka foloisi ilalamo, sababu Ngohi done asa totagi tokahika Ai Babaka, qabolo de aku lo o Gurumi Qatetebi wahino nginika. 	 Luister goed, wie op Mij vertrouwt, zal dezelfde dingen doen als Ik. Zelfs nog grotere, want Ik ga naar de Vader.


O Abraham una magena, ngaroko o Gikimoi Awi jaji ma ganapu gena wakelelo waasi, duma una asa wongongano igogou o Gikimoi Awi jaji magena done asa wosiganapu. Komagena so una magena asa wodadi o bi bangsa yadadala manga ete de manga topora, ka imatero de iqomaka o Gikimoi wojaji wotemo, "Done to ngona ani ngopa de ani danoku gena yadala icarawa imatero maro o bi ngoma o dipaka." 	 Hoewel alle hoop vervlogen was, bleef Abraham verwachten en geloven dat hij de stamvader van vele volken zou worden, want God had het gezegd! Hij besefte maar al te goed dat hij op honderdjarige leeftijd te oud was om nog een kind te verwekken.


De ona itemo munaka, "Moiwa ani gianongoruno manga ronga komagena bai!" 	 "Johannes? Er is toch niemand in de hele familie die zo heet!" zei men. Ze vroegen de vader wat hij ervan vond.


Ma orasi o nyawa yadadala o kia idadadika gena yakelelo, de ona magena yamodo de o Gikimoi wisigiliri itemo, "Igogou! O Gikimoi Awi kuasa komagena ma lamo wahike o nyawaka." 	 Er ging een huivering van ontzag door de omstanders, die dit vlak voor hun ogen zagen gebeuren. Zij prezen God dat Hij deze macht aan een mens had gegeven.


La komagena o Romaka ma deka o taungu sinoto qabolo o Paulus wogoge o tahu moi wasesewaka, de o nyawa yangodu yahino wilelega unaka, ona magena una wasimore de awi nali de awi moreka. 	 Paulus woonde twee volle jaren in het huis dat hij had gehuurd en ontving iedereen die bij hem kwam.


Igogou, o Yesus gena wosoneka, duma o Gikimoi wisioho kali, de magena ngomi mingodu de mia lako masirete lo misikeleloka. 	 God heeft Jezus uit de dood laten opstaan; dat hebben wij allemaal gezien.


So nakoso o nyawa nagoona la yopiricaya igogou o Yesus Una magena o Gikimoi ma Ngopa, de ona magena asa o dorou o duniaka gena aku yalawangi. 	 Alleen als wij geloven dat Jezus de Zoon van God is, kunnen wij de verleidingen van de wereld weerstaan.


Nakoso o nyawa la kanaga itemo ona masirete o nyawa o Gikimoi Awi demo isingongangasu eko Awi cocatu moi yamakeka, igogou ona magena lo bilasu yanako o demo manena, la ngohi masirete talelefo gena, o bi sulo o Jou Yesusno. 	 En als iemand meent namens God te spreken of geestelijk onderscheidingsvermogen te hebben, moet hij wel weten dat wat ik hier schrijf, een bevel van God is.


Ona yosango yotemo, 'Ngomi o manara mimasimake waasi.' So ma doro ma duhutu magena wotemo, 'Nako komagena, nitagi la ai doroka nimanara.' So ona lo yotagi imanaraka. 	 'Omdat niemand ons heeft gevraagd te komen werken', antwoordden zij. 'Ga maar naar mijn wijngaard om de anderen te helpen', reageerde hij daarop.


Ka qaloha nakoso idadi o muri moi womaaka maro awi guru, de lo nakoso woleleleani moi womaaka maro awi tuangi. So nimajaga igogou, sababu Ngohi gena to ngini nia Jou, de ngini gena to Ngohi Ai nyawa imomote. Nakoso Ngohi isiaso o Beelzebul, o Iblis la kanaga o bi toka qangodu wakokolano, de ma boboloili ngini Ngohi nimomote done asa o ronga inigaka foloi qatorou." 	 Een leerling mag blij zijn als hij zo wordt als zijn leraar, en een knecht als hij wordt als zijn baas. Ze hebben Mij, als de leider, uitgescholden voor 'duivel'. Wat zullen zij dan wel van jullie zeggen?


Duma o ino qatotogoi gena ma ngale o nyawa la kanaga yalamoka, ena gena ona la kanaga o dodoto itotiai magena yososininga, sidago lo ona aku yanako itiai de lo o kia naga itotiai de o kia naga isasala gena lo aku yatuga itiai. 	 Zo zult u de zwaardere kost nooit kunnen verdragen. Die zwaardere kost is voor hen die goed en kwaad uit elkaar kunnen houden. Zij kunnen opgroeien tot volwassen christenen.


So o Zakheus una magena womatai-tai wouti de awi tahuka o Yesus wiqehe qaloha de awi nali de awi more ilamo. 	 Zacheüs liet zich snel uit de boom zakken en ontving Jezus gastvrij in zijn huis. Wat was hij blij!


Kagena de o Yesus Awi muri-muri imatekesikoholu moi de moika, ma ngale to ona manga sidongirabaka naguuna wieto ifoloi wolamo. 	 Zij kregen ook een meningsverschil over de vraag wie van hen de belangrijkste in het Koninkrijk van God zou zijn.


O Gikimoi ngohi towileleleani gena, Una Awi kaya ifoloi ilamo de ngini lo nia oho ma kurangi moi-moi qangodu asa Una winihike de ma boloika, sababu ngini de o Yesus Kristus nimarimoika. 	 Mijn God zal uit Zijn rijkdom in Christus Jezus u alles geven wat u nodig hebt.


O Yesus Kristus Una o duniaku wisuloka, so ma orasi Una wahino, Una wiosi de o ake ma ngale womanara. De ma orasi wosone, de Una Awi au gena ikopola ma ngale nanga dorou. Komagena upa ka cawali wiosi de o akeka. Duma Una asa wahino de Awi ngale wiosi de o ake bai, sidago wosone de Awi au lo ikopolaka bai. De lo o Gikimoi Awi Gurumi wosingangasu o bi moi-moi ma ngale ma Kristus gena igogou, sababu o Gurumi gena ka wotero. 	 Wij weten dat Jezus de Zoon van God is omdat dat bevestigd is door Zijn doop in water en door Zijn dood aan het kruis. En ook de Heilige Geest, Die altijd de waarheid spreekt, zegt dat Hij de Zoon van God is.


Ai dodiao nipipiricaya de tinidododara, hika ngini niososininga o nyawa ona magena la kanaga o nyawa o Jou Yesus wipipiricaya waasi asa yasiceke sababu manga alamu idalawa. Ona magena o Gikimoi wahiri qaboloka. To ona manga piricaya o Jou Yesuska magena idadi to ona manga kaya moi, imatero o nyawa moi la awi alamu idala magena idadi to una awi kaya. De ona maro o Gikimoi Awi ngopa so ona done asa yowosa de yogoge to Una Awi pareta ma rabaka. Magena maro Awi jaji moi o nyawa ona magenaka, nakoso igogou widodara Unaka. 	 Luister naar mij, broeders. God heeft de armen uitgekozen om rijk in het geloof te zijn. Het Koninkrijk van God is voor hen, want dat heeft God beloofd aan allen die Hem liefhebben.


O busune moi-moi gena bilasu niodidu, kiaka itotopulowo gena bilasu nisirata. O ngeko ipelu-pelu de idadi o sosepele gena bilasu nisibolowo de niodidu. 	 Ruim baan voor Hem! Maak alle bergen en heuvels met de grond gelijk! Gooi alle ravijnen dicht! Snijd de bochten af! Haal de oneffenheden weg!


So o Yesus wasitemo qaboloka, de Una Awi sininga asa foloisi ipeleso, de asa wotemo wosingangasu kali onaka, "Igogou-gogou o nyawa moi kanaga to ngini nia sidongirabano asa Ngohi woisiija Ai lawangika." 	 Nadat Hij dit had gezegd, werd Jezus diep ontroerd. "De waarheid is", zei Hij, "dat één van jullie Mij zal verraden."


De kagena o nyawa wolulugu moi o dangiku iwisitide iwingaho o Yesuska. So o Yesus wakelelo manga piricaya ma lamo komagena, de wotemo woluluguka, "Ai ngopa, ani sininga nosiputuru. To ngona ani dorou tosiaponguka." 	 Daar brachten enkele mannen een verlamde op een draagbaar bij Hem. Jezus zag dat zij er niet aan twijfelden of Hij hun vriend zou kunnen genezen. "Geef de moed niet op", zei Hij tegen de verlamde. "Uw zonden zijn vergeven."


Komagena so o habari qaloloha ma ngale o oho ka sidutu ikakali aku yamake gena, ngini asa niadedemo onaka. Kanaga ma ngale ngini gena ma orasi ma Kristus Awi wange imasidiado de aku ngohi inali. Upa sidago ngohi ai manara to ngini nia sidongirabaka gena ma faida ihiwa. 	 die de mensen het woord voorhouden, dat het leven geeft. Dan zal ik mij op de dag dat Christus terugkomt, erover kunnen verheugen dat al mijn werk onder u niet voor niets is geweest.


Una wahika o Pilatuska, de wagolo o Yesus Awi sone ma bake. So o Pilatus awi prajurit-prajurit wasulo la o Yesus Awi sone ma bake magena iwihike unaka. 	 Hij vroeg hem om het lichaam van Jezus. Pilatus zei dat hij het mocht hebben.


So ka cawali o kia naga ngone paaka imatero de o bobita o Gikimoi wonasimane qaboloka, sidago o orasi manena naga ngone paaka gena bilasu posigila-gila. 	 Alleen, laten wij in ons gedrag wel consequent doorgaan op de ingeslagen weg.


Komagena lo maro Ngona gena noisimulia Ngohi, komagena lo asa Ngohi tasimulia ona ipipiricayaka, la ma ngale maro Ngona de Ngohi pomarimoika, komagena ona lo aku imatekerimoili. 	 Ik heb hun dezelfde eer gegeven als U Mij gegeven hebt, om hen zo één te laten zijn als U en Ik.


duma Awi sone ma bake yamake kawa. De ona imakiliho de imisingangasu ngomika, o malaikat yakelelo de lo o malaikat magena isingangasu o Yesus wooho kali. 	 dat Zijn lichaam weg was. Ze hadden ook engelen gezien die zeiden dat Hij leeft.


De lo o nyawa nagoona la imote Ngohi, ona magena imatero maro o nyawa moi la kanaga waqehe qaloha la ma ngale Ngohi woimote, so igogou o sangisara wamoku eko lo nagala wosone. So nagoona imasidailakowa yasangisara komagena, de yaakuwa ona magena yodadi to Ngohi Ai nyawa imomote. 	 Wie weigert zijn kruis op te nemen en Mij te volgen, is niet waard mijn discipel te zijn.


Komagena so, ai ngopa-ngopa tinisosininga, upa sidago kanaga ngini lo o nyawa nagoona bato inikulai so o dorou gena niodupa niaaka. Nakoso o nyawa la kanaga o bi moi-moi o kia itotiai gena yodupa yaaka, ona magena manga sininga itiai imatero maro ma Kristus lo Awi sininga itiai. 	 Laat u door niemand iets wijs maken, vrienden. Wie het goede doet, doet dat omdat Christus rechtvaardig is.


Kagena de ona itemo, "Ce! Ngona gena nagala nikokitoka. Ma nyawa nagoona gena itemo Ngona asa nitooma." 	 "Doden?" riepen de mensen uit. "Wie probeert U te doden? U bent niet goed wijs!"


O gogoho kia naga ngini niodupa la o nyawa yaaka nginika, maro komagena lo ngini bilasu niaaka onaka. 	 Wilt u dat anderen goed voor u zijn? Wees dan zelf ook goed voor hen.


Qabolo de o Yesus wajarita onaka o ade-ade moi, wotemo komanena, "O nyawa moi awi doro ma rabaka gena kanaga o ara o hutu moi. Ma moiku una wahika la o ara magena ma sopo wanano, duma ma sopo moi lo ihiwa so wamakewa. 	 Om een en ander duidelijk te maken, vertelde Hij hun een gelijkenis. "Iemand had een vijgeboom in zijn tuin geplant en ging regelmatig kijken of er al vijgen aankwamen. Maar, nee, er was geen vijg te zien.


Una magegena o Gikimoi asa wisulo la wosone de Awi au ikopola, ma ngale ngone nanga dorou aku yapiki. Nakoso o Jou Yesus nanga dagali powipiricaya, de o Gikimoi aku ngone wonasiapongu. Komagena Una waaka la ma ngale ngone wonasikelelo igogou Una womanara itiai, ma orasi iqomaka ma Kristus wahino wosone waasi, de o Gikimoi wosabari so ma ngale o nyawa manga dorou gena wafanggali waasi. 	 God heeft Christus Jezus gegeven als verzoeningsoffer. Door Zijn bloed zal de mens, wanneer hij gelooft, Gods rechtvaardigheid ontdekken. God heeft namelijk de zonden die eerder gepleegd waren, verdragen


Ma ngale o Yahudika ma bi nyawa manga piricaya iqoqomaka, so o Laut Merah gena asa itola so itagi yakahika, ka imatero maro o tona qaduduka yamote. Duma o Mesirka ma nyawa, ma orasi ona kanaga itolasi, de yangodu yalutu o teo ma rabaku. 	 Omdat de Israëlieten op God vertrouwden, zijn zij door de Rode Zee getrokken als over droog land. Maar de Egyptenaren die hen achterna gingen, verdronken allemaal.


Kagena una wimake o nyawa moi awi ronga Eneas, una magena wolulugu moi so he o taungu tupaange awi dangiku wouti kawa. 	 Daar trof hij Aeneas aan, een verlamde man die al acht jaar op bed had gelegen.


So o malaikat ma ihaka magena awi udo-udo ma raba magena o wangeku wakopola kali. De tomatodoka o Gikimoi waaka so o wange magena ma sahu qasosihilo o bi nyawa yatupu so ma sahu qalodi ifoloi. 	 De vierde engel goot zijn schaal over de zon uit. Die moest de mensen met vuur verbranden.


Sababu o nyawa manga rabano, ena gena, manga siningano asa o bi dorou moi-moi ibao so manga manara itotooma, isusundali, o nyafusu ma dorou yaaaka, itotosi, yatotodamato de o ronga ma dorou iaaka. 	 Daardoor wordt een mens slecht. Want uit het innerlijk komen slechte gedachten, moord, overspel, ontucht, diefstal, leugen en roddel voort.


Komagena lo ngini, nako o manara ma duduno, kiaka o nyawa aku yakokelelo gena, ngini maro nitiai. Duma nia sininga ma rabaka kanaga iwedo-wedo de o gulai de lo o dorou. 	 U doet u heel vroom en oprecht voor, maar in uw hart bent u huichelachtig en slecht.


De woleleleani ma sinotoka, una magena wahino de wotemo, 'Tuangi, iqomaka o pipi o guraci moi noihihike ngohika, magena ma dogo gena ngai motohali.' 	 De volgende man had ook veel winst gemaakt. Vijf keer het bedrag dat hij had gekregen.


So magena yoise, de ma Imam Wilalamo awi juba waraca de wotemo, "Ce! Una de Awi demo magenena womasitero de o Gikimoi. Upa he o saksi posari kali. Ngini ningodu niise masirete Awi demo-demo qangodu o Gikimoi wisikudahu! 	 Hevig verontwaardigd scheurde de hogepriester zijn kleren kapot. Hij schreeuwde: "Hij belastert God! Hebben we nu nog getuigen nodig! U hebt allemaal gehoord wat Hij zei! Wat doen wij met Hem?"


Nako komagena, de igogou ngone asa pomodo podamaha ma orasi done o Gikimoi nanga loha de nanga dorou ma sopo wahiri gena, pomodo Awi sangisara ngoneka gena imatero maro o uku isora-sora sababu Awi sangisara ilalamo asa wabodito o nyawa ona magena o Gikimoi wihoholu. 	 Het enige wat ons dan te wachten staat, is een vreselijk oordeel; want God zal al Zijn tegenstanders in een laaiend vuur verbranden.


De o orasi manena ngohi tongongano de topiricaya gena igogou o Gikimoi asa o nyawa wasioho kali maro o kia wojajika to ngomi mia ete de mia toporaka, sababu magegena so ngohi tomaokoye kanena ani simaka ma ngale ngohi ihakim. 	 Nu sta ik hier terecht omdat ik verwacht dat God zal doen wat Hij onze voorouders heeft beloofd.


O bi malaikat lo nisingangasu qaboloka o Gikimoi Awi bobita nginika, duma igogou ngini manena nisigisewa." 	 door u, die Gods wet uit de hand van de engel hebt ontvangen, maar u er niet aan gehouden hebt."


Komagena lo nakoso ngone podadi o Gikimoi Awi nyawa Awi pareta ma rabaka, magena imadadi imatero maro o ade-ade manena: Kanaga woiija moi o mutiara ma ija ihahali gena wosari. 	 Het Koninkrijk van de hemelen doet ook denken aan een koopman die op zoek is naar mooie parels.


O Gikimoi Awi manara, kiaka wositatapuka gena, Una magena lo asa waaka wokaeli, ka imatero maro ma nabi Musa waaka wokaeli o Gikimoi Awi tahu waleleani, ena gena o Yahudika ma nyawa yadadalaka. 	 Want Jezus is trouw aan God, Die Hem als hogepriester heeft aangesteld, zoals ook Mozes trouw was aan zijn opdracht in het huis van God.


Ngomi mipipiricaya to ngini nia dodiao, o bi rasul de o roriri, miogiiseka o nyawa ma binuka kanaga to ngomi mia sidongirabano itagi nginika, ngaroko miasulowa, duma ona masirete itagi inidoto nginika, de nisigamamu so niruwahe. 	 Wij hebben gehoord dat er bij u, die niet van Joodse afkomst bent, grote opschudding en onzekerheid is ontstaan door wat sommigen van ons u hebben verteld. Wel, dat hebben zij niet in onze opdracht gedaan.


Ato wobicara qabolo de una magena wilohaka, so gila-gila womaoko so awi jongutu watoti so wotagi. Magena o Yesus waaka o Sabat ma wangeka. 	 De man werd direct gezond. Hij pakte zijn matras op en liep!


De manga dodoto ikokulai magegena asa o nyawa ma somoa yamote koloko o panyake manga rohe ma kahika itagi so o nyawa ma somoaka lo ma siri yadahe. De kanaga o dodoto ikokulai yododoto manga sidongirabaka gena o Himeneus de o Filetus lo imasimote. 	 Hun woorden zullen voortwoekeren als een kankergezwel. Hymeneüs en Filetus zijn zulke mensen.


Komagena lo o gogobu magena isitatapuka bilasu manga surati isidingo o Antiokhia ma gogobuka, so manga surati ma demo gena itemo komanena: Salamati pomakamake o Yesus Kristus Awi dodara ma rabaka! O baba-baba de o awabira, o dodiao nipipiricaya o Yahudika ma nyawa nisowo, de nia soa ikukuruka o Antiokhia ma kotaka, de o Siria ma daeraka, de o Kilikia ma daeraka. 	 Zij kregen een brief mee, waarin stond: "Beste broeders in Antiochië, Syrië en Cilicië.


O Musa una magena qabolo wangahoka o Israelka ma nyawa o Mesir ma tonano de o nonako ihahairani waaaka la o Gikimoi Awi kuasa wasikelelo o Mesir ma dokuka, de o Laut Merahka, komagena lo o taungu moruha o tona ibobeleuka. 	 Mozes bracht het volk van Israël uit Egypte en deed opzienbarende dingen, grote wonderen; niet alleen in Egypte, maar ook bij de Schelfzee en in de woestijn, waar hij veertig jaar met hen rondzwierf.


Qabolo de o Yesus wokahika o Kapernaum ma dokuka o Galilea ma tonaka. Kagena womasidiado gena o Sabat ma wangeka Una o puji ma tahuka wodoto. 	 Hij kwam in Kapernaüm, een stadje aan het meer van Galilea. Daar ging Hij elke sabbat naar de synagoge en sprak er de mensen toe.


Qabolo de Awi Babaka wotemo, "Baba, tanu to Ngona Ani mulia nasikelelo o nyawaka." De kanaga o ili moi yoise o sorogano isibicara itemo, "To Ngohi Ai mulia gena tasikelelo qabolo o nyawaka, de lo Ngohi asa tasikelelo kali Ai mulia ma buturu." 	 Vader, Uw naam krijgt alle eer." Er kwam een stem uit de hemel: "Ik heb Hem alle eer gegeven en Ik zal Hem nog eens alle eer geven!"


De gila-gila Una Awi bioko yahohobi, de lo o didiki magena yaqehe de Awi saheko isingangapo. 	 Ze spuugden naar Hem, rukten de stok uit Zijn hand en sloegen Hem ermee op het hoofd.


So kagena de o Yohanes wosango de wotemo kali onaka, "Ngohi manena o nyawa taosi de o ake, duma wimoi he kanaga to ngini nia sidongirabaka duma igogou ngini niwinako waasi. 	 Hij antwoordde: "U weet dat ik mensen met water doop. Maar temidden van u staat Hij Die u nog niet kent.


Ma orasi o Yesus o Gikimoi Awi Tahu ilalamo wodongosa, de Awi muri moi manga sidongirabano wotemo, "Baba Guru, hika nanano o bi tahu-tahu manena. De natailako nosidodiahi o bi teto magegena. Pei! Qaloha icarawa!" 	 Toen Jezus de tempel verliet, zei één van Zijn discipelen tegen Hem: "Kijk eens, Meester! Wat een gebouw en wat een stenen!"


Komagena so Una wotemo onaka, "Ma ngale Ngohi manena tomasikelelo gena, ma orasi yaado waasi. Nako ngini gena, o orasi isigeto-geto ka qaloha de aku nitagi o Yerusalemka, 	 Jezus antwoordde hun: "Het is mijn tijd nog niet. Jullie kunnen gaan wanneer je wilt,


So hika nia lawangi niorisima qaputuru bai! De o Gikimoi Awi kudoti ma bi dahe moi-moi gena bilasu nimasidailako la nikudoti. So ngini bilasu o dodoto itotiai gena niacoho qaputuru, magena maro nia doi ma bobiliku. Ngini bilasu o moi-moi o kia itotiai gena niaaka, magena maro nia baju besi la nimasijaga ma ngale upa nitura. 	 Maak u klaar! Doe de gordel van de waarheid om en gesp het borstpantser van de rechtvaardigheid aan.


Ngohi togolowa ona o dunia ma rabano Ngona nangoso de nasisupu. Duma togolo tanu ona magena Ngona najaga, ma ngale upa lo o Iblis gena ona wasitura. 	 Ik vraag U niet hen uit de wereld weg te nemen, maar hen te beschermen tegen de duivel.


Ngaroko ai edekati komagena, duma ngohi bilasu totagi iqoma kasi o Yerusalemka, ma ngale o roriwo o pipi tatota kagena o Gikimoi Awi nyawa o kota magenaka. 	 Voorlopig is het nog niet zover. Ik ben nu onderweg naar Jeruzalem om de gelovigen daar geld te brengen.


De o orasi magena o Publius ma baba wigoga de o au wosihoho, so awi siri gena qatubuso. Kagena de o Paulus wotagi iwikurumi, so wahika wosumbayang, de awi gia wahado unaku so ma baba lo iwisilohaka. 	 Publius' vader lag met koorts en dysenterie in bed. Paulus ging naar hem toe, bad voor hem, legde zijn handen op hem en genas hem.


De o Petrus wabaja de wogolo, so wotemoli onaka, "Hika niwisimaha la o Gikimoi winisisalamati, la upa sidago o bi nyawa ma dorou manga sangisara ma fanggali inidahe nginika bai!" 	 Petrus hield een lange toespraak en deed tenslotte een dringend beroep op hen: "Zorg dat u bevrijd wordt van de slechte invloed van deze wereld."


Sababu nagoona yogolo, igogou ona magena asa wahike. Nagoona yasari, igogou ona magena asa yamake. De lo nagoona o ngora ma duduno yoaso, igogou asa o ngora gena wapelenga de wasimaha ona magena yowosa. 	 Want ieder die bidt, ontvangt. Wie zoekt, vindt. En voor wie klopt, gaat de deur open.


So ona manga nyawa yamomote de o Herodes awi nyawa ona magena yasulo itagi o Yesuska. So ona itemo Unaka, "Baba Guru, ngomi mininako Ngona o nyawa nototiai moi, de Ngona namodowa nagoona bato. Ngaroko ona magena o nyawa yalalago, Ngona de Ani sininga igogou nasidoto maro o kia o Gikimoi Awi dupa bilasu paaka. 	 Zij kwamen tot een besluit en stuurden een paar van hun leerlingen met enkele aanhangers van Herodes naar Hem toe met een vraag. "Meester, wij weten dat U eerlijk bent. U vertelt de waarheid over de weg naar God. U trekt zich niets aan van wat de mensen denken.


Komagena yadadala Una iwihoromati, duma o orasi magenaka o Yerusalemka womasidiado, de o bi moi-moi qangodu idadadi Unaka ma ngale Awi muri-muri asa isihodawa. Done ma orasi Una Awi boosuno wisioho kali, de wodola ma Baba Awi simaka wisimulia, qaboloka de asa ona isihoda o nyawa yadadala manga horomati Unaka gena ka isiganapu o kia iqomaka isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka. 	 Zijn discipelen begrepen toen nog niet wat dit allemaal betekende. Maar later, toen Jezus in de schitterende heerlijkheid van God was gekomen, werd hun duidelijk dat deze woorden met betrekking tot Hem waren geschreven. Zij hadden ze voor hun ogen werkelijkheid zien worden.


De lo ngomi aku mianako, sababu o Jou asa winiriwo ngini, so igogou ngini gena o moi-moi qangodu o kia ngomi minisuloka o orasi manena niaakaka de lo ngini niaaka he nimatogu kawa. 	 De Here geeft ons de overtuiging dat u altijd zult doen wat wij u zeggen.


Sababu o nyawamoi-nyawamoi gena bilasu nanga manara magegena pamoku masirete. 	 Ieder is zelf verantwoordelijk voor wat hij doet.


O hali o bi moi-moi qangodu manena idadi waasi, de o Gikimoi wisikelelo iqoma o Yesus Kristuska. Ma ngale gena o Yesus masirete asa o Gikimoi Awi sosulo-sosuloka wosimane o bi moi-moi o kia naga magena iteka kawa de asa idadi. So o Yesus Awi malaikat moi wasulo la itagi iuti Awi sosulo moili gena o Yohaneska, la ma ngale o bi moi-moi o kia asa idadadi ma orasi o dunia ma dodoguka gena wisikelelo de widedemo unaka. 	 In dit boek onthult Jezus Christus de geheimen die God Hem bekendgemaakt heeft. Hij zal Zijn dienaren laten zien wat binnenkort moet gebeuren. Daarom heeft Hij Zijn engel naar Zijn dienaar Johannes gestuurd om het hem allemaal te vertellen.


de o susa eko lo o loha o kia naga ma rabaka bato niadupa nisumbayang, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." Sababu o Yesus Kristus wonasikeleloka o moi-moi magegena o Gikimoi wodupa so bilasu ngone paaka. 	 Wat er ook gebeurt, dank altijd God, want Hij wil dat u als christenen zo leeft.


Kagena de o Yudas wisironga lo o Iskariot, o muri moi o Yesus Awi muri yamogiowo de sinoto manga dongirabano, una magenaka o Iblis asa wingosa de iwipareta. 	 Satan kwam in Judas Iskariot, één van de twaalf discipelen. Daarop ging Judas naar de leidende priesters en de tempelwachters om met hen te overleggen hoe hij hen kon helpen Jezus gevangen te nemen.


Nagoona yodupa o nyawa imomote Ngohi magena yariwo sababu igogou ona Ngohi Ai nyawa imomote, ngaroko ka o ake yasiudo, duma igogou ona magena done asa yamake manga fanggali o Gikimoino." 	 En wie jullie, die mijn discipelen zijn, een beker koud water geeft, zal zeker worden beloond."


Upa sidago nitemo gena maro komanena: ngomi mia demo moi-moi qangodu o surati manena ma rabaka ma ngale ngomi masirete miasinako itiai. Ai dodiao tinidododara, o bi moi-moi qangodu manena gena mitemo sababu ngomi de ma Kristus mimarimoika de o Gikimoi masirete lo kanaga ngomi wominanano. O bi moi-moi kiaka miaaakaka gena, ngomi miaaka la ma ngale to ngini nia piricaya magena asa misiputuru. 	 U denkt nog steeds dat wij ons tegenover u willen verdedigen. Maar het is ons erom te doen dat uw geloof versterkt wordt. Daarom zeggen wij deze dingen in gemeenschap met Christus voor God.


De ngini lo bilasu o nyawaka niasingangasu, sababu ma nonoma Ngohi tomanara gena, kanaga ngini dede Ngohi. 	 Omdat u vanaf het begin bij Mij bent geweest, moet u ook van Mij getuigen."


Duma o orasi manena hika ngini niaholu de nisigise kawa to ngini nia dupa qatotorou moi-moi magena so niaaka kawa: ena gena, o dorou maro o nyawa niangamo de niadoosa, de o nyawaka nia edekati qatotorou niasipake, de komagena lo o ronga ma dorou o nyawa niagaka eko o nyawa niadodoa. 	 maar nu mag er bij u geen sprake meer zijn van bitterheid, woede en boosaardigheid, van roddel en vuile taal.


Ngini moi-moika gena o Gikimoi o bi cocatu winisitokuka, so de nia cocatu moi-moi nginika magena hika o nyawa nialeleani, la ma ngale Awi laha winisicatuka magena aku niaaka nikaeli. 	 Ieder heeft gaven gekregen. Gebruik die om elkaar te dienen, want zo geeft u de rijkdom van Gods genade aan elkaar door.


Ngini tinisingangasu igogou, nagoona yodupa ngini iniriwo, sababu igogou ngini Ngohi o Salamati ma Kolano Ai nyawa nimomote, ngaroko ka o ake yasiudo, duma igogou ona magena done asa yamake manga fanggali o Gikimoino." 	 Wie jullie een beker water geeft, omdat jullie bij Mij horen, zal vast en zeker een beloning krijgen.


Komagena imaaka so o Yusuf, una o Lewi ma nyawa moi awi sihino o Siprusno, de o bi rasulka iwisiaso lo o Barnabas (ma ngale una o orasi isigeto-geto o nyawa ipopeleso wasiduduga), 	 Eén van die mensen was Jozef, een Leviet van het eiland Cyprus. Hij werd door de apostelen Barnabas genoemd, wat betekent: "Zoon van de troost".


Nakoso kanaga o nyawa de manga susa ilamo so qatubusoka de ona magegena, kodo, bilasu ngini niagalusiri de niariwo. De komagena ngini asa o bi moi-moi ma Kristus wonasusuloka gena niaakaka. 	 U moet elkaars moeilijkheden en problemen dragen; dan voldoet u aan de opdracht van Christus.


Ma sababu magena, so nimasitiari de ai demo niamote de upa niholu, la o kia o bi nabi manga bukuka isilelefo upa sidago nidahe nginika, ena gena, 	 Wijs dit niet meteen af. Wees voorzichtig, anders zou op u van toepassing kunnen zijn wat één van de profeten heeft gezegd:


De ngini magena lo nako nidadi igogilalo manga tuangi moika, hika to ngini nia gilalo nisidiahi de niaaka qaloha, sababu nianakoka ngini lo kanaga de nia Tuangi moi kadaku o sorogaka. 	 Meesters, behandel uw slaven goed en eerlijk. Denk eraan dat ook u een Heer in de hemel hebt.


So nakoso o bi imam o Lewi awi ngopa de awi danoku ona magena yatagalika de o imam moili, de igogou bilasu o bobita magena lo yatagali. 	 Immers als God een nieuw soort priester stuurt, moet Zijn wet daarvoor veranderd worden.


So yapunuka, de Una Awi muri-murika wotemo kali, "Nanga ino ma soohu magena upa paumo, duma niatolomuka." 	 Toen de mensen verzadigd waren, zei Jezus tegen Zijn discipelen: "Er is nog heel wat over. Haal het op, want er mag niets blijven liggen."


Duma nako ma Kristus gena, upa ka o leleani moi, Una he o Gikimoi ma Ngopa la kanaga waaka wokaeli o Gikimoi Awi tahu ma raba magena waaturu. De ngone gena to Una Awi tahu ma raba moi, hitilahi nanga siningaka asa pobarani pomasigocoho qaputuru la powingongano ma Kristuska. 	 Maar Christus, Gods trouwe Zoon, heeft het volledige beheer over het huis van God. En dat huis zijn wij, de christenen, als wij tenminste tot het einde toe volhouden en met blijdschap op de Here blijven vertrouwen.


Duma o rube ma ake yatotota magena Una waaka so o ake de imadadi o anggurka. So o rarame ma duhutu una magena asa wadahake, de una awi siningaka wotemo, "We! O anggur magena kiano ikahino." Ngaroko wanakowa, duma igogou ona ileleleani magena yanako itiai. So una wadahakeka, de wokakawi una magena wiaso 	 die niet wist wat er gebeurd was. Hij proefde van het water dat wijn was geworden en riep de bruidegom.


Kagena de ona ma nyawa yaaso de imasano, "Igogou, kanena naga nia tahuka gena, o nyawa moi awi ronga o Simon Petrus womasidodoguno?" 	 vroegen of daar ook een zekere Petrus logeerde.


De ona itemo, "O Yesus, Una magena o Nazaretka ma nyawa." So Una wotemo, "Nako o Yesus, Una magena ka ka Ngohi qabolo." O Yudas womumukili gena una lo kanaga manga sidongirabaka. 	 "Jezus van Nazareth", antwoordden zij. "Dat ben Ik", zei Hij. De verrader Judas was er ook bij.


Upa ngini nitemo o nyawa nagoona ifoloi yolamo gena, ona magena la kanaga o nyawa yaleleani, duma igogou ona la yogogogeku o mejaka de yooqo. Ngaroko komagena, duma Ngohi kanaga to ngini nia sidongirabaka maro ka o nyawa ileleleani moi nginika. 	 Wie van jullie het meeste dient, zal je leider zijn. In de wereld zit de meester aan tafel en laat zich door zijn knechten bedienen. Maar hier is het anders. Ik ben jullie Dienaar.


Upa ngini nia piricaya gena niapalako. Sababu nakoso ngone o dodoto itotiai gena poise de panako qabolo, duma ka podupasi o dorou paaka, de ma ngale nanga dorou magena o suba moi lo asa yapikiwa. 	 Wij hebben de waarheid leren kennen en weten dat Jezus Christus voor onze zonden gestorven is. Maar als wij willens en wetens blijven zondigen, is er geen offer meer over om onze zonden weg te doen.


O Yesus Awi muri yamogiowo de sinoto watolomuno, la o kuasa wahikeka, ma ngale o toka qangodu yodusu de lo ibipopanyake yasiloha. 	 Op een dag riep Jezus Zijn twaalf discipelen bij elkaar. Hij gaf hun macht en gezag om boze geesten weg te jagen en ziekten te genezen.


Kagena de Una wotemo, "Nakoso Ngohi masirete Ai giliri tosimane gena, Ai giliri ma faida ihiwa. Una nitemo gena nia Gikimoi, duma Una Ai Baba ma duhutu magena Ngohi woitide de Awi giliri isikahino Ngohino. 	 "Als Ik Mijzelf zou verheerlijken", antwoordde Jezus, "zou dat niets betekenen. Maar mijn Vader verheerlijkt Mij. En u zegt dat Hij uw God is.


Kagena de ma baba gena wotagi awi ngopa wononongoruka, de witemo, 'Ai ngopa, notagi o anggur ma doroka nomanara.' Ma ngopa wononongoru wosango, 'Ka qaloha asa totagi.' Duma una he wotagiwa. 	 'Nee, ik wil niet.' Maar later kreeg hij spijt en ging toch. Daarna zei de vader tegen de tweede dat hij op het land moest gaan werken. En die zei:


So ngohi iqoma o surati tolefo komagena nginika la ma orasi ngohi done tahika nginika, de ngini gena upa he ai sininga nisipeleso. Sababu igogou ngini bilasu niaaka so ngohi ai sininga aku qanali. Ngohi tanako igogou nakoso ngohi la kanaga de ai nalika, de ngini lo aku de nia nali kali. 	 Ik heb u in mijn laatste brief een en ander geschreven met de bedoeling dat ik niet zal worden bedroefd door hen die mij juist grote blijdschap zouden moeten geven. Ik had de stellige overtuiging dat uw geluk afhangt van het mijne.


De o Petrus wotemo, "Hiwa, Baba! Ngaroko ai dodiao ona Ngona nidoloqaka, duma ma bati tosone ngohi tonidongosawa, Baba." 	 Petrus protesteerde: "Al laat iedereen U in de steek, ik niet!"


Ma ngale o sangisara niamoku gena o Gikimoi winihirika la niaaka komagena. Sababu ma ngale ngini gena ma Kristus Una lo Awi sangisara wamokuka, so maro Una o loha waakaka so wisangisara komagena lo bilasu ngini ningodu niaaka. Gena maro o pongaka wotagi so Awi qohu ma riho pasari la powisiduuru. 	 Al dit lijden hoort bij het leven waartoe God ons geroepen heeft. Christus, Die voor u geleden heeft, is het voorbeeld dat u moet volgen; en in Zijn voetstappen moet u treden.


De ngona lo Sunsugos, sababu ngona gena to ngohi ai dodiao nomomanara magena igogou naakaka de ngona lo nodupa o nyawa nariwo qaloha, so ngohi tonigolo tanu o ngopeqeka yasinoto magena aku ngona nariwo la upa he ona imaridoosa. Ona magena iqoqoma yomanara dede ngohi de lo ona yomanara yokaeli so o habari qaloloha misihabarika. Komagena yomanara de o Klemens de lo ona ai dodiao ma binukasi imomanara. Ona yangodu manga ronga moi-moi o Gikimoi to Una Awi oho ma buku ma rabaka walefoka, so ona yangodu done ioho ka sidutu ikakali. 	 Aan u, mijn toegewijde reisgenoot, vraag ik hun te helpen. Deze vrouwen hebben zich immers met mij ingespannen om het goede nieuws bekend te maken, net als Clemens en mijn andere medewerkers, van wie de namen staan opgeschreven in het Boek van het leven.


De kagena asa ngohi tanako una iwikalaki gena sababu yodupa iwisano ma ngale o Yahudika manga bobita, duma ona iwikalakiwa ma ngale o dorou moi waaka so bilasu o buika wisingosa eko witooma. 	 Maar daar bleek dat hij niets heeft gedaan waarop de doodstraf of gevangenisstraf staat. Het ging bij hun beschuldiging om bepaalde kwesties van het Joodse geloof.


Iqoqoma sidago lo o orasi manena o bi haiwani ilalago, de o bi namo isososo, de o bi haiwani itatase o dududuka de lo o bi moi-moi o teoka iooho gena moi-moi qangodu o nyawa aku yapalihara. 	 De mensen kunnen allerlei dieren temmen, of het nu zoogdieren, vogels, reptielen of vissen zijn; en ze hèbben dat ook gedaan.


Hika nia sopo nisimane kasi, imatero de nia dorou qangodu niapalako, la aku tinipiricaya igogou ngini gena nimatoba de nimatodubaka. 	 Laat eerst maar eens in uw leven de gevolgen van de bekering zichtbaar worden.


Duma ngini gena upa nimode inihoromati de iniaso 'Baba Guru', sababu nia Guru kagena naga ka womatengo, de ngini ningodu gena nimatekedodiao de Ngohi imomote. 	 Maar Ik waarschuw u: Laat u nooit zo noemen. Want u hebt maar één Meester. U bent allemaal broers.


"Bilasu ngini nianako idodooha nisitatapu o kia itotiai o Gikimoi Awi simaka. 	 U weet zelf wat goed en rechtvaardig is! Als u met uw schuldeiser onenigheid hebt, moet u proberen het zo vlug mogelijk met hem in orde te maken. Anders sleurt hij u nog voor de rechter en krijgt u gevangenisstraf.


De komagena ngini nimajaga la ngaroko o nyawa ma somoa o dorou moi yaaka nginika, upa sidago ngini lo o dorou moili niaaka onaka. Duma o orasi isigeto-geto to ngini nia edekati bilasu ka o loha niaaka moi de moika komagena lo niaaka o nyawa yangoduka. 	 Let erop dat niemand kwaad met kwaad vergeldt, maar wees altijd goed voor elkaar en voor anderen.


"Ngohi o Nyawa ma Duhutu manena done ma orasi Ngohi tahino kali, de Ai kuasa ma buturu asa ifoloi de lo Ai malaikat yangodu-ngodu imoteno. Ngohi asa tomatamiye Ai pareta ikokuasa ma kursika. 	 Wanneer Ik kom in mijn heerlijkheid met al de engelen, zal Ik op mijn schitterende troon zitten.


Kagena de Una wasulo o nyawa yadadala magena, yangodu o tonaka imagogeku. 	 Jezus zei tegen de mensen dat zij op de grond moesten gaan zitten.


So ngona bilasu nomajaga qaloha ma ngale una upa o dorou wonigaka ngonaka, sababu una magena to ngone nanga dodoto itotiai walawangi qaputuru. 	 maar pas wel voor hem op, want hij verzet zich fel tegen onze boodschap.


So nakoso ngone gena Awi ngopa-ngopaka, de komagena ngone lo asa pamake o kia moi-moi qangodu wotemo gena aku wihike Una ma Kristuska. Ka cawali maro ma Kristus wisangisaraka, komagena lo ngone, la ma ngale maro Una wisimulia bilasu ngone lo komagena. 	 En als wij Gods kinderen zijn, krijgen wij ook wat ons, als Zijn kinderen, toekomt. Wat God aan Zijn Zoon Jezus Christus geeft, zal Hij ons ook geven. Als wij hetzelfde lijden doormaken als Hij, zullen wij ook dezelfde heerlijkheid krijgen als Hij.


So ona gila-gila itagi o Misiaka yakahika de itagi yakahoko o Troas ma kotako o teo ma dateka. 	 Daarom trokken zij door Mysië in de richting van de westkust en kwamen in de havenstad Troas.


O awa muna magena moliho ami tahuka, de momimake ami ngopa mitotogosa magena momaiduka sababu milohaka, de igogou ami dogosa lo isisaka. 	 Toen zij thuiskwam, zag zij het meisje rustig in bed liggen en de boze geest was weg.


O puputu womaiduka, so qaginita una womomi. De o orasi magena o gisisi magena ioho so idadi ilamo de ikuruka. Duma una wosidodoguwa idodooha o gisisi magena ioho sidago ilamo. 	 Na verloop van tijd kwam het zaad op.


Kagena de o muri-muri imatekebicara moi de moika, de itemo, "Una wotemo komagena sababu to ngone nanga roti ihiwa." 	 Zij dachten dat Hij dit zei omdat zij geen brood bij zich hadden.


De o wange isigeto-geto ona asa o Gikimoi Awi Tahuka igogeku de iwisigiliri Unaka. 	 Ze bleven voortdurend in de tempel om God te eren en te danken.


Ona lo yomagogora yaputuru ma ngale ma batika yaado la o hadiah yamake. Komagena lo ngohi tomanara tokaeli ma ngale ai sininga ma dupa maro o Gikimoi wodudupa, so kadaku o sorogaka o hadiah asa woihike ngohika, sababu o Yesus Kristus wosone ma ngale ngohi. 	 maar één ding weet ik zeker (en daarbij vergeet ik wat achter me ligt en strek ik mij uit naar wat voor mij ligt) ik snel recht op mijn doel af; ik wil de prijs behalen die, nu God mij door Christus Jezus geroepen heeft, in de hemel voor mij klaarligt.


O nyawa igogou de manga dupa so manga sininga itiai o Gikimoi Awi simaka, ona igogou yosanangi, sababu o kia yodudupa gena asa o Gikimoi wahike de ma boloika. 	 Gelukkig zijn de mensen die ernaar hunkeren dat Gods wil wordt uitgevoerd, want zij zullen volkomen tevreden worden gesteld.


De to ngone nanga laqe gena asa o Jou Una nanga Baba Awi ronga posilamo. De o nyawa lo Una wosidadika de manga jamani gena imatero de ka to Una, duma de to ngone nanga laqe lo o nyawa manga ronga asa pogaka qatorou. 	 De ene keer prijst ze onze Here en Vader en de andere keer vervloekt zij mensen, die naar het beeld van God gemaakt zijn.


Ma orasi magena kanagali o Yahudika ma nyawa yadadala yoise Una kanaga o Betaniaka wotululi, so ona yahino o doku magenaka itemo, "Ngomi miadupa Una miwimake de lo miwikelelo kiaka o Lazarus wosoneka de una wisiooho kali." 	 Vele Joden hadden gehoord dat Jezus in Bethanië was en gingen er ook heen. Zij wilden niet alleen Jezus Zelf zien, maar ook Lazarus die door Hem uit de dood tot leven was gebracht.


O tadu mogiowo eko o kolano yamogiowo de o haiwani ifofufuru ona magena asa yaaka so o ngopeqeka mosusundali gena imidanggutu. So ona asa muna mikoora de lo imiwatoka, sidago ami lake yaoqo de o uku misitupu so mihiwaka. 	 Het beest en zijn tien horens zullen de hoer haten. Zij zullen haar alles afnemen en haar naakt laten liggen. Zij zullen haar vlees eten en haar daarna verbranden.


So ma ngale o bi moi-moi o Gikimoi waaaka qangodu magena ngone bilasu panako, sababu Una womanara ma ngale ngone manena, so nakoso kanaga o nyawa la ngone inalawangi gena, qadoohawa. 	 Wat kunnen wij hier nog over zeggen? Als God aan onze kant staat, wie zal dan tegen ons zijn?


Una wadoto qaboloka, de asa wotemo o Simonka, "Nosihoru iluku-lukuko de o nao nasoma." 	 Toen Hij was uitgesproken, zei Hij tegen Simon: "Vaar het meer eens op naar diep water en gooi daar uw netten uit."


Duma o kia naga idadadi ngomika gena, iqomaka ma nabi Yoel wosingangasu qaboloka, gena wotemo: 	 Wat hier gebeurt, is al lang geleden door de profeet Joël voorspeld:


La qaputuku o tahu magenaka o Yesus de Awi muri yamogiowo de sinoto yogogeku yooqo. 	 's Avonds kwam Jezus met de andere apostelen en ze gingen allemaal aan tafel.


Kagena de o Yesus Una wotemo munaka, "O nyawa nagoona nakoso o ake o sumu manenano yaudo, ona magena done manga kiri asa ka qadudusi. 	 Jezus antwoordde: "Wie van het water uit deze put drinkt, krijgt weer dorst.


de lo o Tikhikus ai roriwo iqoqoma gena wihiwa, sababu towisulo so wotagi womajoboka o Efesus ma kotaka. 	 Tychicus is ook niet meer hier, want ik heb hem naar Efeze gestuurd.


O kolano ona magena manga edekati isirimoi so to ona manga kuasa maro o kolano gena yahike o haiwani ilalagoka. 	 Hun enige doel zal zijn hun macht en gezag aan het beest over te dragen.


Ngohi ma cunusi asa toliho Ngonaka so togoge kawa o dunia ma rabaka, duma ona magegena ka igogogesi o duniaka. Baba, Ngona nitetebi bai! Ngona gena kanaga de Ani kuasa masirete, ena gena o kuasa noihihike Ngohika, de togolo tanu de Ani kuasa magegena Ngona ona najaga. La imatero maro Ngona de Ngohi pomarimoi, komagena ona lo imatekerimoika so idadi ka ka moi. 	 Ik verlaat de wereld en kom bij U, maar zij blijven nog in de wereld. Heilige Vader, bescherm hen in Uw naam, die U Mij gegeven hebt, zodat zij één kunnen zijn zoals Wij.


Sababu o Gikimoi Awi bobita kiaka iqoqomaka o bi malaikat yosingongangasu nanga ete de nanga toporaka gena itagaliwa. Ce! O nyawa la kanaga yosigisewa eko yatilaku, ona magena yangodu asa manga dorou ma fanggali yamake. 	 Boodschappen van engelen zijn altijd waar gebleken. Wie die niet gehoorzaamde, werd gestraft.


So ona lo iwisano unaka itemo, "Ce! Baba, nako ngona gena o Salamati ma Kolano nisowo, de o Elia eko o nabi moi o Gikimoi wojajajika una magena lo nisowo, de qadoohaso aku ngona o nyawa naosi." 	 die vroegen: "Als u de Christus niet bent en ook niet Elia of de profeet, waarom doopt u dan?"


So kagena de o Yesus wosulo o Petruska wotemo, "Ce! Ani sumarangi magena nadiahi kasi. O sone ma ngeko bilasu upa Ngohi tatilaku. Upa sidago Ai Baba o manara woihihike gena Ngohi taaka toholu." 	 Jezus zei: "Doe dat zwaard weg! Zou Ik de beproeving die de Vader Mij stuurt, uit de weg gaan?"


So ngohi tinigolo de tinibaja nginika, o kia maro ngohi o bi moi-moi taaakaka komagena lo bilasu ngini niaaka. 	 Daarom smeek ik u: Volg mijn voorbeeld.


De nako o poci moi gena kanaga lo pamakewa maro o poci o nyawa moi watupuka de lo o poci magena o kula wositalakeka. Duma bilasu o poci magena wahado ma dadamika, ma ngale o nyawa o tahu ma rabaka aku ma siwa gena yangodu yamake. 	 Men steekt immers geen lamp aan om er vervolgens een emmer overheen te zetten? Die lamp moet toch op een kandelaar staan en licht geven voor iedereen in huis?


Duma una bilasu wodupa o nyawa ma somoa wasigaro la imasidodogu awi tahuka, awi sininga de awi rohe ma nyafusu gena wapareta qaloha, de awi dupa o orasi isigeto-geto cawali o kia naga qaloloha, awi sininga watuga itotiai, so o dorou moi lo upa waaka duma o moi-moi o kia itotiai wodupa waaka. 	 Zij moeten hun gasten hartelijk ontvangen en al het goede liefhebben. Zij moeten ook verstandig en eerlijk zijn en bovendien geestelijk en sober.


Kagena de Una o anggur ma udo-udo waqehe de Awi sukuru idola o Gikimoiye, de wotemo Awi muri-murika, "Manena niaqehe de nisitoku, 	 Hij nam een beker wijn, dankte God ervoor en zei tegen Zijn discipelen: "Neem deze beker en drink er allemaal uit,


Bolo, de ngohi takeleloli kanaga o sorogaka o Gikimoi Awi Suba ma Dadaru ma ngale o nyawa winako gena ma boberesu ipelengaka. 	 Daarna zag ik de tempel in de hemel, de tent waarin God woont, wijd open gaan.


So una magena womajobo wokahika o Yahudi ma nyawa manga roririka, de wosingangasu wotemo, "O nyawa kiaka ngohi woisilohaka gena Una magena Awi ronga o Yesus." 	 De man verliet de tempel en vertelde de Joden dat Jezus hem had genezen.


sababu o wange lo idadi qapuputuka. Ato imatodoka o baro isifafati o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka gena iraca de ileta sinotoka. 	 Het zonlicht was weg. Plotseling scheurde het zware gordijn in de tempel doormidden.


So nimatai-tai nitagi nisingangasu to Una Awi muri-murika, Una wooho kali de lo wotagi woqomaka o Galileaka. Kadoka ngini asa Una niwikelelo. Kamagena ngohi tinidedemo nginika." 	 Ga nu vlug aan Zijn discipelen vertellen dat Hij uit de dood is opgestaan. Zeg ook tegen hen dat Hij naar Galilea gaat; daar zal Hij hen ontmoeten. Dit kwam ik u vertellen."


La o bi nyawa kagena yangodu iwikokelelo una wotagika de lo una o Gikimoi iwigilirika, 	 Alle mensen zagen hem lopen en hoorden hoe hij God prees.


Ngohi togolo tanu o Jou Yesus Kristus Awi laha asa foloi wodogo nginika, de o Gikimoi Awi dodara asa foloi wodogo nginika, de lo o Gurumi Qatetebi asa ngini winisirimoi so aku wogoge dede ngini ningoduka. Sidago kanena. Ngohi Paulus O Makedonia ma daeraka 	 Mijn wens voor u is dat de genade van onze Here Jezus Christus, de liefde van God en de innige band die de Heilige Geest geeft, met u zullen zijn.


So kagena de una o sone ma bake magena waqeheka la de o baro qaaare wosisangika, 	 Jozef nam het lichaam en wikkelde het in nieuw, schoon linnen.


De Una wotemo, "Ai awa, nako ngona eko Ngohi gena, upasi pocapu, sababu to Ngohi Ai orasi gena yaado waasi." 	 "Laat Mij met rust," antwoordde Hij. "Het is mijn tijd nog niet."


De wasulo nakoso o nyawa nagoona la wikalaki, bilasu ona itagi kadoka o Felikska.)) La tanu ngona masirete nowisasano, de asa ngona nanako kiaso o moi-moi qangodu magena waaka so sidago ngomi una miwikalaki." 	 Hij gebood dat wij ons tot u zouden wenden. Door hem zelf te ondervragen, kunt u aan de weet komen of het juist is waarvan wij hem beschuldigen."


Ma orasi magena de asa o bi nyawa yangodu Ngohi, o Nyawa ma Duhutu, ikelelo tahino touti o lobi-lobi ma rabaku de to Ngohi Ai mulia ma siwa tomasisaoka de Ai kuasa ma buturu. 	 En dan, dan zullen zij Mij zien komen in een wolk, met macht en schitterende majesteit.


Komagena Una wadohaka, sababu ona magegena o dodoto itotiai ma ngale o Gikimoi gena yaholu, duma yamote o dodoto ikokulai de o bi moi-moi Una wosidadadika de ona kagena yasuba. Ena momongo, Una magena bai ona de o bi moi-moi qangodu wosidadika, ma ngale ona bilasu Una Awi ronga isilamo. Komagena asa igogou de itero. 	 Zij ruilden Gods waarheid in voor de leugen. Zij vereerden de dingen die God gemaakt heeft in plaats van God Zelf. Hij is toch de Maker! Hem komt alle eer toe, voor altijd en eeuwig.


"Ma Kolano Agripa tonihohoromati. O wange manena ngohi ai sininga ma rabaka isanangi icarawa ma ngale ka to ngona ani simaka asa o bi moi-moi qangodu, o Yahudika manga roriri ikokalaki ngohika gena, ngohi tasango. 	 "Ik ben blij, koning Agrippa, dat ik mij vandaag voor u mag verdedigen tegen alles waarvan de Joden mij beschuldigen.


Ena gena, nakoso ma ngale ngini o sala niaaka so nisangisara de magena kanaga niamoku, de ngini magena o Gikimoi winisigiliriwa. Duma nakoso ma ngale o loha niaaka so nisangisara de magena bilasu niamoku gena, o Gikimoi igogou wosanangika. 	 Als u geduldig de straf voor uw misdaden ondergaat, is dat natuurlijk geen verdienste. Maar als u goed doet en dan geduldig het onrecht verdraagt dat u wordt aangedaan, zult u daardoor de genade van God ervaren.


O orasi magena de ngini asa niari de lo nisangisara, sababu ngini asa niakelelo o Abraham, o Ishak, de o Yakub, de lo o bi nabi yangodu ona magena kanaga yogoge o Gikimoi Awi pareta ma rabaka, salanta ngini masirete o ngora nisidoperesu so nigoge ka ma duduka. 	 U zult huilen en knarsetanden als u ziet dat Abraham, Isaäk en Jakob en alle profeten in het Koninkrijk van God zijn, maar u zelf niet.


Kagena de asa o haiwani magena de lo o nabi wokokulai ona magena yatagoka. O nabi wokokulai gena una o nonako ihahairani o haiwani magena ma simaka waakaka. Komagena o bi nyawa o haiwani ma nonako yamamake de lo o giki yatotulada yasusuba ona magena yakulaika. So o haiwani de lo o nabi ona magena asa Una o jaraku wopapane ka waumo o uku ma talaga ma rabaku la yatupu de o walira. 	 Het beest en de leugenprofeet, die onder het oog van het beest opmerkelijke dingen had gedaan, werden gevangen genomen. Door die opmerkelijke dingen waren alle mensen verleid, die het teken van het beest droegen en het standbeeld van het beest aanbaden. Zowel het beest als de leugenprofeet werden levend in het brandende zwavelmeer gegooid.


La o Petrus de o Yohanes yapalakoka, de ona iliho kali to ona manga dodiao ipipiricayaka, so isingangasu o kia maro o imamka ma bi sahe de o Yahudika manga roriri manga gangamo yasitetemoka gena. 	 Zodra zij vrij waren, gingen Petrus en Johannes naar hun vrienden en vertelden wat de Joodse leiders hadden gezegd.


de wotemo, "Ya Baba, nako yaaku, tanu natide la noisitilaku o sangisara ma ngeko manena. Duma upa namote to Ngohi Ai sininga ma dupa manena, la tanu idadi de imaaka ka to Ngona Ani sininga ma dupa."(( 	 "Vader", bad Hij, "neem deze beker alstublieft van Mij weg.


Ona isigigise gena yangodu yohairani, de yotemo, "Igogou, Awi demo gena foloi itiai de qaloha bai! Duma Una gena ka o Yusuf awi ngopa." 	 Iedereen in de synagoge vond dat er iets heel bijzonders van Hem uitging. Wat Hij zei, was gewoon geweldig. Zij waren hoogst verbaasd. "Is dat niet de zoon van Jozef?" vroegen zij.


Duma o riho magenaka mia orasi qamataka, de bilasu mimajobo o Yerusalemka. So mia dodagi asa miadofali, de ona ipipiricaya yanau, de o ngopeqeka, de lo o ngopa-ngopa ona yangodu imisitota sidago o kotano misisupu. So kadai o teo ma dateka ngomi mibukuku de misumbayang kasi. 	 Toen wij terug moesten naar het schip, deed de hele gemeente, vrouwen en kinderen inbegrepen, ons uitgeleide op het strand. Daar knielden wij neer en baden met elkaar. Nadat we afscheid hadden genomen,


Nakoso wanako igogou done yaadowa, de ma orasi awi saturu magena yahino waasi, de una asa awi nyawa wasulo la itagi yogolo imakadame. 	 Als hij ziet dat hij geen kans maakt, zal hij de vijand, zolang die nog ver weg is, een delegatie tegemoet sturen om over vrede te onderhandelen.


O orasi magena qabolo de koloko o nao ma dungi ngai sinoto awi lakono asa itura so o Saulus womasigelelo kali. Gila-gila una womaoko so wiosika, 	 Het was net of er een vlies van Saulus' ogen viel. Ineens kon hij weer zien.


Duma nia giki ma ronga Molokh magena ma dadaru de lo o kia niatotulada, ena gena o ngoma Refan niaaho nisikangaho, de nia tulada niaaka komagena la magenaka niasuba duma Ngohika nisubawa. Ma sababu magegena, so Ngohi asa ngini tiniumo ma soa ikuru sidago o doku Babel ma sonongaka.' 	 Nee, u had alleen maar aandacht voor andere goden. U hebt de tent van de god Moloch en het beeld van de sterregod Romfa meegesjouwd. U hebt beelden vereerd, die door uzelf waren gemaakt. Daarom zal Ik u wegvoeren naar verre streken, nog verder dan Babel.' (B)


Ma ngale Ngona gena Ngohi tonisinako onaka, de magena asa taaka tomatoguwa, la ma ngale maro Ngona noidodara Ngohika, komagena aku ona lo yadodara o nyawaka, de Ngohi masirete lo aku to ona manga rabaka." 	 Ik heb hun verteld wie U bent en zal dat blijven doen. Want Ik wil dat Uw liefde voor Mij in hen zal zijn, en dat Ikzelf ook in hen zal zijn."


Duma hika o bi moi-moi nakokelelo magena nalefo kasi, bai o bi moi-moi idadadi o orasi manena naga bai lo o bi moi-moi asa idadadi o orasi ma simaka. 	 Schrijf op wat u ziet; niet alleen dit, maar ook wat hierna zal gebeuren.


Ma orasi yaadoka o anggur ma sopo yautu, o nyawa una magena wisidingo awi nyawa wogogilalo moi la wotagi kadoka to una awi raki yamomanaraka de ma ngale waqehe to una awi raki ma gimina. Duma wogogilalo gena awi rakika imomanara ona magena wingangapoka, de wisulo una woliho ka womamuruoye. 	 Daarna ging hij voor lange tijd naar het buitenland. In de oogsttijd stuurde hij een knecht naar de boerderij om zijn deel van de oogst op te halen. Maar de boeren gaven hem een pak slaag en stuurden hem met lege handen terug.


De ngohi tosango totemo, 'Ya, Jou! So Ngona naguuna.' Kagena de o ili magenali itemo, 'Ngohi manena o Yesus o Nazaret ma nyawa, kiaka ngona noisasangisara gena.' 	 'Wie bent U, Here?' vroeg ik. 'Ik ben de Jezus van Nazareth, Die u vervolgt', was het antwoord.


Una o dadaru magenaka wowosa wakahika o Ngihi Foloi Qatetebi ma rabaka o Gikimoika womasidateka. De o au la kanaga wowosa waaho, gena o kabi ma nau eko o sapi ma ngopa ma au gena hiwa. Una asa ka Awi au masirete waaho. Ka ma moi wowosa, de upa he wosidadu kali, sababu Una de Awi au gena ma ngale ngone nanga dorouno wonapalako ka sidutu ikakali. 	 Eens en voor altijd ging Hij met bloed het Allerheiligste binnen en sprenkelde het op de plaats waar de zonden worden vergeven. Maar dat was niet het bloed van bokken en kalveren; nee, het was Zijn eigen bloed. En daarmee heeft Hij ons voor eeuwig van de zonde bevrijd.


Qaboloka, de o bi guru agama de lo o bi Farisika ma nyawa ona yamuruo naga itemo o Yesuska, "Baba Guru, ngomi miadupa la o nonako moi o dipaka naaka la miakelelo igogou Ngona Ani sihino o Gikimoino." 	 Op een dag kwamen er enkele godsdienstleraars en Farizeeërs naar Jezus toe. Zij vroegen Hem een wonder te doen om te bewijzen dat Hij werkelijk de Christus was.


Kagena de Awi muri-muri ihawateri, duma Una asa womaidu womagerenaye o deru ma doduuruka so wikioloka. So yotagi iwisimomi de ona imasigaso, "Ya, Baba! Ya, Guru! Qadoohaso nomiqohaka. Done ngone inasigiloro!" 	 Jezus lag rustig achterin de boot te slapen met Zijn hoofd op een kussen. In paniek maakten zij Hem wakker en schreeuwden: "Meester, kan het U niets schelen dat wij vergaan!"


De lo ngini inidotoka la o orasi manena kanaga nia sininga magena idadi qamuane, 	 Uw denken moet grondig vernieuwd worden.


de lo wotemo, "Ya Jou, kodo! Nowigalusiri ai ngopa. Una manena wimusu. Ma para idala o toka iwingosa de awi rohe wosipapaka foloi qaputuru, sidago o uku ma rabaku wiuumo komagena lo o ake ma rabaku. 	 "Here", zei hij smekend en viel voor Hem op de knieën. "Heb medelijden met mijn zoon. Hij lijdt aan vallende ziekte. Het is heel erg met hem. Hij valt vaak in het vuur en in het water.


Gila-gila ona manga soma yodongosaka, so asa itagi Una iwimoteka. 	 Zij lieten hun netten liggen en gingen onmiddellijk met Hem mee.


Qabolo de o Zebedeus ma peqeka de ami ngopa yasinoto yahino o Yesuska. Muna magena momabukuku mosuba Unaka, ma ngale o kia naga moi mogolo. 	 De moeder van Jakobus en Johannes kwam met haar twee zonen naar Jezus toe. Zij boog zich voor Hem neer om Hem iets te vragen.


Ma sababu komagena to ngohi ai sininga ma rabaka o orasi isigeto-geto de tosidailako ai oho de ai manara ma rabaka ai sala ihiwa o nyawaka komagena lo o Gikimoika. 	 Daarom doe ik mijn best om voor God en de mensen altijd een zuiver geweten te houden.


So o dipa de o tona asa isisa de qalutu, duma Ai demo de Ai dodoto asa itagi gila-gila de ma dodogu ihiwa." 	 De hemel en de aarde zullen verdwijnen, maar mijn woorden zullen blijven.


De o guru ikokulai yadala asa yahino la o nyawa yadadala yakulai. 	 Die zullen de anderen haten en verraden.


Mutuwade bilasu namote mia demo manena: Kanaga o nyawa yaruha ona isasi lo qabolo o Gikimoika. 	 Wij hebben een voorstel. Er zijn in ons midden vier mannen die een plechtige belofte hadden afgelegd.


Ma orasi ngohi kanaga nia kotaka la ngini tiniriwo, de o bi doku ma somoa manga gogobu ona magena o pipi isidingo ngohika. Gena aku potemo ona gena tasirugi la ma ngale ngini tinileleani. 	 Om dat te kunnen doen, heb ik andere gemeenten 'beroofd' door de vergoeding aan te nemen die zij mij gaven. Toen ik gebrek had, heb ik u niets gevraagd, want de broeders die uit Macedonië kwamen, hebben in mijn nood voorzien. U heb ik nooit om geld voor mijzelf gevraagd en ik zal dat ook nooit doen.


Nako o piricaya gena ma ngale o kia pongongongano o Gikimoika gena, ngone panako igogou-gogou done asa pamake. Ngaroko o moi-moi magena pakelelo waasi, duma ka panako itiai nanga siningaka de igogou magena done asa idadi. 	 Wat is geloof? Het is de absolute zekerheid dat onze hoop ook werkelijkheid wordt en het is het bewijs van dingen die wij niet kunnen zien.


Ma Kristus Una Awi jamani gena imatero de ka to Gikimoi, gena Una powikokelelowa. Nako o moi-moi isidadadika qangodu, ma Ngopa Una womatetengo kanaga foloisi wolamo. 	 In de persoon van Christus is de onzichtbare God zichtbaar geworden. Hij was er al voordat God aan de schepping begon.


de lo wooqo qaboloka, so wiputuru kali maro iqoqomali. Ma deka o wange muruo naga o Saulus wogoge o bi nyawa o Yesus wipipiricaya o kota magenaka, 	 Daarna liet hij zich dopen en ging wat eten om op krachten te komen. Saulus bleef een paar dagen bij de volgelingen van Jezus in Damascus.


Qabolo de una wotemo, "Yesus, tanu noisininga ngohi, ma orasi Ngona nokolano!" 	 Hij zei tegen Jezus: "Jezus, denk aan mij als U in Uw koninkrijk komt."


Kagena de ona yamodo upa sidago mia deru magena itorifa poli de o goa ma tetoka itorihi, so lebelaha o tapu ngai iha yaumo mia deru ma doduuruku de manga sininga ma rabaka yongongano la tanu capatika qaginita. 	 Omdat zij bang waren ergens op de rotsen te lopen, gooiden ze van het achterschip vier ankers uit en baden of het licht mocht worden.


O Yesus wodoto qabolo de Awi muri-muri yahino de imasano Unaka, "Baba, nakoso o nyawa yadadalaka nabicara gena, qadoohaso bilasu de to Ngona Ani ade-ade." 	 Zijn discipelen kwamen naar Hem toe en vroegen: "Waarom vertelt U altijd van dit soort gelijkenissen?"


koloko o sasawi ma sopo ngai moi gena o nyawa moi awi doroku wodato. O sopo magena ioho, de imadadi maro o gota iuuma-uma, so kagena ma umaka o bi namo asa yahino imaigu." 	 Het Koninkrijk van God is als een mosterdzaadje dat door iemand in de tuin wordt gezaaid. Het begint te groeien en wordt tenslotte een grote boom waarin de vogels kunnen nestelen."


Ma orasi o Yesus de Awi muri-muri o Yerusalem yadumuka so ona imasidiado o doku Betfage o Tala Zaitunka, kagena de o muri yasinoto wasulo itagi iqoma. 	 Zij kwamen in de buurt van Bethfagé. Dat is een dorp op de helling van de Olijfberg, niet ver van Jeruzalem. Jezus stuurde er twee van Zijn discipelen heen en zei:


Ngohi tanako igogou ngini gena nisimote ngohika de lo ngohi ngini tinisininga gena de ai nalika. So ngaroko o sangisara idala ngomi miamake, duma ma ngale ngini gena idadi to ngohi ai sininga ma buturu de lo ai nali gena de ma boloika. 	 Ik heb het volste vertrouwen in u en ben trots op u. U hebt mij bijzonder bemoedigd. Ondanks al mijn moeilijkheden hebt u mij blij gemaakt.


Hika niosininga o bi namo gena kanaga isoso hika de hino. Maena gena idatowa, iutuwa, de lo ma pola ihiwa. Ngaroko komagena, nia Baba o sorogaka gena kanaga so o ino lo wahike onaka. Duma ngini nia oho to Una Awi simaka gena ifoloi niqoku de o bi namo ma oho, de Una lo asa ngini winipalihara ifoloi qaloha de o bi namo wapalihara. 	 Let eens op de vogels. Die maken zich geen zorgen over wat zij moeten eten. Zij hoeven niet te zaaien of te oogsten of te bewaren, want God geeft hun wat zij nodig hebben.


So nakoso nginika de kanaga o nyawa nagoona la o dodoto moi-moi manena yaholu gena, upa nitemo ona ka o nyawa yaholu, duma o Gikimoi, Awi Gurumi Qatetebi wahihikeka lo, Una magena wiholu. 	 Wie dit afwijst, is niet ongehoorzaam aan mensen, maar aan God, Die ons Zijn Heilige Geest geeft.


La komagena de Una wapoma onaka, "Ma ngale Ngohi gena upa lo nisingangasu o bi nyawaka." 	 Petrus antwoordde: "U bent de Christus." Jezus zei dat zij dit aan niemand mochten vertellen.


So kagena de wasulo awi roriwo yasinoto, ena gena o Timotius de o Erastus, la itagi iqoma o Makedoniaka, so una kagena o Asiaka wogogoge o wange muruo nagasi. 	 Hij zond twee van zijn medewerkers, Timotheüs en Erastus, vooruit naar Macedonië, maar bleef zelf nog een tijdje in Asia.


So ona yababaja magena yahino de itemo Unaka, "Baba Guru, ngomi mianako igogou Ngona nadedemo de nasidoto itiai nagoonaka bato maro o kia o Gikimoi Awi dupa bilasu paaka. 	 "Meester", zeiden die tegen Jezus, "wij weten dat U eerlijk bent. Wat U de mensen leert, is de waarheid. U laat Zich niet beïnvloeden door wat anderen denken, maar zegt ronduit wat God wil.


Sababu o nyawa nagoona Ai Baba o sorogaka Awi dupa yamomanara, ona magena to Ngohi Ai gianongoru, de muna magena to Ngohi Ai awabira, de lo muna magena to Ngohi Ai awa." 	 Ieder, die doet wat mijn hemelse Vader wil, is mijn broer, mijn zuster en mijn moeder."


Kagena de Una wosango, "Nakoso to Ngohi Ai awa de to Ngohi Ai gianongoru, gena komanena." 	 Hij antwoordde: "Wie is mijn moeder en wie zijn mijn broers?"


Ngini ningodu nipipiricayaka maro ka ngomi. Sababu ma Yesus Kristus gena nanga Gikimoi de Una lo nanga dorouno wonasisosalamati, Una magena Awi sininga itotiai, so maro ngomi komagena lo ngini winitide la o loha foloisi ilamo winihike, la ma ngale Una magegena ngini aku niwipiricaya. Ngohi, Simon Petrus, o surati tolelefo gena o leleani moi de o rasul moi o Yesus Kristus woisitatapuka. 	 Van: Petrus, een dienaar en apostel van Jezus Christus. Aan: Allen, die een even heerlijk geloof hebben als wij. Dat geloof hebben wij gekregen door de rechtvaardigheid van onze God en Redder, Jezus Christus.


Duma o imamka ma bi sahe de o bi guru agama yakelelo o nonako ihahairani, kiaka waaaka, so ona yongamo. De lo ona yotoosa gena, yoise o ngopa-ngopa imanere o Gikimoi Awi Tahuka itemo, "Powigiliri Una o Daud awi ngopa de awi dano moiku!" 	 De leidende priesters en de godsdienstleraars zagen deze geweldige wonderen en hoorden hoe zelfs kinderen in de tempel riepen: "God zegene de Zoon van David!"


de o Jou womabulutu de winano o Petruska. De o Petrus gena womasininga igogou ma nonomasi o Jou asa wisitemo qabolo unaka, "O toko isore waasi, de ngona he nomanosu nosipara ma saange." 	 Jezus keerde Zich om en keek Petrus aan. Petrus herinnerde zich wat Hij had gezegd: "Voordat de haan kraait, zul je drie keer hebben gezegd dat je Mij niet kent."


Komagena ona magegena asa manga sopo ma dagali itotiai yamake so yasangisara ma bati lo ihiwa. Ena gena, o Jou Awi simaka ona magena asa watinga de to Una Awi kuasa isisiru-siru ma leto gena yakelelo kawa. 	 Hun straf zal de eeuwige veroordeling zijn. Zij zullen voorgoed van de Here en Zijn ontzagwekkende macht gescheiden worden.


Done nagala o orasi moi ipasaka, de o nyawa moili wotemo, "Igogou, una manena to Yesus Awi dodiao moi, sababu una lo o Galilea ma nyawa." 	 Ongeveer een uur daarna begon er weer iemand over. "Die man is een discipel van Jezus. Absoluut! Hij komt ook uit Galilea."


Una womidedemo ngomika gena igogou ngini kanaga dede o Gurumi Qatetebi ma buturu so niadodara o nyawaka. 	 Hij heeft ons verteld hoe groot de liefde is, die u door de Heilige Geest hebt ontvangen.