Duma ona ifoloi wigegegoli yotemo, "De Awi dodoto Una o kawasa wasigaro o Yahudika ma nyawa manga tona ma sigilolika. Ma nonomaka Una kanaga o Galileaka, duma o orasi manena Una wahino kanena." 	 Maar zij protesteerden: "Met Zijn toespraken heeft Hij de mensen opgehitst; eerst in Galilea, daarna in Judea en nu zelfs hier in Jeruzalem."


Magena de Una wotemo onaka, "Igogou, done asa ngini ma binuka nisitemo o ade-ade manena Ngohika, 'He, dokter! Hika Ani rohe masirete gena nosiloha kasi. Nakoso igogou Ngona o nabi moi, de Ngona lo kanena Ani doku masireteka naaka o nonako ihahairani, kiaka miiiseka naaka qaboloka o Kapernaumka.' 	 Jezus zei: "U wilt eigenlijk zeggen: 'Dokter, genees uzelf.' U bedoelt daarmee: 'Wij hebben gehoord wat U in Kapernaüm hebt gedaan.


Kanaga o ngopeqeka moi moleleleani ma Imam Wilalamoka mowikelelo o Petrus kagena womararahu, de mowinako so motemo, "O nyawa una magena o Yesus wimomote moi!" 	 Een dienstmeisje zag hem in het licht van het vuur zitten en keek hem eens goed aan. "Kijk eens", zei ze, "die man hoorde ook bij Jezus' discipelen!"


Duma ngomi miside isusa, sababu o paro mia simano so mia deru lo itagi mehe-mehe sidago ma bati o wange muruo naga de asa ngomi miuti o Knidus ma bobaneka. De kagena lo o paro mia simanoli so miaakuwa miside o wange ma dumusa, so ka miside o koresaraye so mitola mikahika o Salmone ma dotoka, ma ngale o Kreta ma guraka mimasidutulu la o paro upa midahe. 	 Omdat wij opnieuw de wind tegen hadden, zaten wij dagenlang op zee zonder vooruit te komen. Toen wij eindelijk ter hoogte van Cnidus kwamen, waaide het zo hard dat we de steven naar Kreta moesten wenden. Wij omzeilden Kaap Salmone,


Ona imasidiado waasi, kagena o sumuka so Awi muri-muri iwigolo de wigegego Unaka itemo, "Baba Guru, nooqo kasi." 	 Ondertussen vroegen de discipelen of Jezus iets wilde eten.


De komagena lo nakoso ngini o bi gilalo, bilasu de nia horomati ilamo de niasigise qaloha nia tuangi. De upa ka to ngini nia tuangi manga sininga qamomuuqu de qaloloha gena niasigise, duma ngini lo bilasu niasigise qaloha nia tuangi, qadoohawa nakoso ona manga sininga qatorou so nisidipito. 	 Knechten, heb ontzag voor uw meester en doe wat hij zegt; niet alleen als hij goed en redelijk is, maar ook als hij lastig is.


Magena ngona ngohi tonisango, ngona gena ka o nyawa moi, so upa nomasihie sidago ani sininga ma rabaka itemo o Gikimoi Awi demo gena ngona naholu. Nakoso o lelenga la kanaga o tonano o nyawa isiaka, de upa sidago o nyawa magenaka o lelenga magena itemo, "Qadoohaso ngona noiaka ngohi komanena." 	 Hoe durft u zo tegen God te spreken? Het maaksel zegt toch ook niet tegen zijn maker: "Waarom hebt u mij zo gemaakt?"


So ma Kolano Agripa wotemo o Pauluska, "Kanaga ai mamalo ma rabaka cawali o orasi ma cunu bato de ai sininga naqehe la tanu ngohi lo todadi o Kristenka ma nyawa moi." 	 "Wacht eens even", zei Agrippa. "U denkt toch niet dat u zomaar even een christen van mij kunt maken?"


O Yesus de Awi muri-muri o Galilea ma talaga ma dongirabaka de yakahisa o talaga ma sonongaka so imasidiado o Garada ma daeraka. Kagena de Una o deruku wouti de imakamake o nyawa yakokitoka yasinoto yotagi yokahoko o sone ma diaruno yosupu. Ona manga dogosa foloi sidago moiwa yobarani nogena yakahino. 	 Toen Jezus aan de andere kant van het meer kwam, in de streek van de Gadarenen, kwamen er twee mannen op Hem af, die beheerst werden door boze geesten. De mannen woonden in graven die in de rotsen waren uitgehouwen en waren zo gevaarlijk, dat niemand bij hen in de buurt durfde te komen.


So ma orasi ngohi tosolano tobicara, we, o Gurumi Qatetebi manga siningaku wowosa imatero iqoqoma idadadi ma nonoma ngoneka. 	 Ik had nauwelijks iets gezegd of de Heilige Geest viel op hen, net als in het begin op ons.


Kagena de Awi dodihimo itemo nagala Una womasicapuka yadadala manga bolu ma sidongirabaka. So ona ka itagi igila-gila sidago manga dodagi he o wange moi qabolo. De ona yahika o ngeko ma soaka, de asa Una iwitailako, 	 Zijn ouders misten Hem eerst niet eens, want zij dachten dat Hij ergens tussen de andere reizigers liep. Maar 's avonds werden zij toch ongerust en gingen Hem zoeken tussen hun familie en vrienden.


So moriria Una mowimakeka, de asa motemo Unaka, "Jou, nakoso Ngona la kanena, igogou nagala ai hira gena wosonewa. 	 "Here", zei Martha tegen Jezus, "als U hier geweest was, zou mijn broer niet gestorven zijn.


Duma nagoona Ngohi ihoholu de Ai demo yosigogogisewa, ona magena igogou de manga salaka. Ena gena, ma orasi o dunia ma dodoguka de Ai demo iqoqomaka la tosibicaraka, magena asa ona yasisala so bilasu ona dede o Gikimoi imakitingaka. 	 Wie Mij afwijst en niet luistert naar wat Ik zeg, zal op de laatste dag veroordeeld worden; en wel door het woord dat Ik gesproken heb.


So kagena de Una o roti ngai motoha de o nao ngai sinoto waqehe de womamataga o dipaye, de Awi sukuru watide o Gikimoiye. Qabolo de Una o roti magena watepi-tepi de Awi muri-murika wahike la ona yasitoku o nyawa yadadala ona magenaka. Komagena lo o nao ngai sinoto waaka so yasitoku o nyawa yadadalaka magena. 	 Hij nam de vijf broden en de twee vissen, keek op naar de hemel en dankte God voor dit eten. Daarna brak Hij de broden in stukken. Zijn discipelen moesten die uitdelen onder de mensen. Ook de vissen verdeelde Hij.


De ma sonongali itura o tona qatototopoku. La o gisisi magena ioho imatekekangaho de o totopo so o totopo magena yalalo so isoneka. 	 Ander zaad kwam tussen de distels terecht.


Ma moiku o Yesus kanaga wosumbayang womatengoka, de Awi muri-muri yahino Unaka, de Una wasano onaka, "Nako o nyawa gena ona itemo, Ngohi manena naguuna." 	 Jezus was ergens alleen geweest om te bidden. Toen Hij bij Zijn discipelen terugkwam, vroeg Hij: "Wie ben Ik volgens de mensen?"


de wotemo unaka, "We! O nyawa manga biasa gena manga anggur qamomonge magena yasiudo iqoma sidago manga nyawa yakokoro ona yaduga. Qabolo de ona manga anggur qamamali gena yasiudo ituuru. Duma ngona ani anggur ma nonoma qamomonge gena nadiahi sidago o orasi manena de asa nosisupu so nasiudo ituuru." 	 Hij zei tegen hem: "Wat een lekkere wijn! Hoe is het mogelijk! Iedereen schenkt eerst de goede wijn en als de mensen genoeg gedronken hebben pas de minder goede. Maar u hebt de beste wijn voor het laatst bewaard."


Sababu tosininga ipapasaka ma orasi ngohi totagi de ngona tonidongosaka, kanaga de ani kongo de ani sirangu. So ngohi ai dupa foloi qaputuru tanu ngona de ngohi aku pomakamake kali la ai sininga foloisi qanali. 	 Wat zou ik het fijn vinden je weer eens te zien! Wat zou dat mij gelukkig maken! Want ik herinner mij je tranen, toen wij afscheid van elkaar namen.


Magena ka imatero de Ai Baba Una o oho ma hutu, so o oho magena lo Ngohi Ai rabaka de Una magena Ngohi woisuloka la tahino. So komagena la nakoso ona Ai rohe yaoqo, de ona magena asa Ngohi tasioho kali. 	 Ik leef door de kracht van de Vader, Die Mij gestuurd heeft. Als iemand Mij eet, zal hij leven door mijn kracht.


Kagena de ona yaado o Yesuska, de o nyawa iqomaka wikokitoka una magena witogosa kawa, so womarihi-rihi de womabajuka, de lo awi sininga itiaika. O bi nyawa ona magena iwikelelo de yamodo. 	 Zij zagen de man die een boze geest had gehad. Hij had nu kleren aan en was volledig bij zijn verstand.


Una magena towisulo nginika gena ai edekati ngini winikurumi la mia habari winisiado de aku winisidudugali. 	 Ik stuur hem daartoe speciaal naar u toe en ook om te zien hoe het met u gaat en om u te troosten en te bemoedigen.


"Kanaga o ngopa yanau moi kagena de awi roti, duma ka ngai motoha de awi nao lo ka ngai sinoto. So igogou ma ngale lo ihiwa de o kia naga moi paakuwa paaka dede o nyawa manga dala komanena." 	 "Hier is een jongen, die vijf gerstebroden en twee gedroogde vissen heeft. Maar wat hebben wij daaraan voor zoveel mensen?"


Ma orasi o Yakub wogiise o Mesir ma dokuka o gandum de maena, so ma nonomaka wasulo awi ngopa-ngopa, ena gena nanga ete de nanga topora, itagi imaija. 	 Jakob hoorde dat er in Egypte nog wel voedsel was te krijgen en stuurde zijn zonen er naar toe. Later stuurde hij hen nog eens.


"Done asa o jojaru ma boro moi, ngaroko de yanau imakiidu waasi, duma modami sidago lo mosibuo o ngopa yanau moi. De o ngopa Una magena done asa iwisironga Imanuel." (Imanuel gena o Ibranika manga demo moi ma ngale gena, "O Gikimoi wogoge dede ngone".) 	 Een maagd zal een kind krijgen! En zij zal het kind Immanuël noemen. Dit betekent 'God is met ons."


So kagena de o Paulus wotemo, "Ngaroko o orasi iteka eko idumu, duma ngohi tosumbayang o Gikimoika, la upa cawali ngona, duma ngini ningodu lo o wange manena ai demo niiise lo asa nidadi o Kristen ma nyawaka maro ngohi manena, duma upa nirate maro komanena." 	 "Ik zou God wel willen vragen", antwoordde Paulus, "of niet alleen u, maar ook ieder die mij nu hoort, vroeg of laat zo zal worden als ik; zonder deze boeien natuurlijk."


O Yehuda de ma peqeka ongo Tamar manga ngopa yanau ena gena o Peres de o Zerah, o Peres ma ngopa yanau o Hezron, o Hezron ma ngopa yanau o Ram, 	 Juda was de vader van Perez en Zerah (hun moeder heette Tamar). Perez was de vader van Hezron; Hezron de vader van Ram;


Kanaga ngomi gena mia sininga ipeleso, duma kanaga o orasi isigeto-geto lo ngomi mia sininga ka qanali. Kanaga ngomi gena o nyawa isususa, duma kanaga lo ma ngale ngomi o Gikimoi Awi laha gena misihabari o nyawa yadadalaka, so ona aku idadi maro ikakaya. De kanaga lo ngomi gena maro o kia-kiawa miamake, duma kanaga ngomi lo o bi moi-moi qangodu de maena o Gikimoi womisitodihike so qaboloku idadi ka to ngomi masirete. 	 Ons hart doet pijn, maar de Here geeft ons blijdschap. Wij zijn arm, maar geven anderen veel geestelijke rijkdom. Wij hebben niets, maar genieten van alles.


Ona magena manga sininga ma rabaka o dorou moi lo ihiwa eko lo o nyawa yanako waasi o nyafusu ma dorou yaakawa. Ona magena o Duba ma Goho kiaka wotagi ona lo kagena wimote-mote. De ona magena o dunia ma nyawa manga sidongirabaka manga dorou o Duba ma Goho wafangu qaboloka, so ma ngale ona magena ma nonoma-noma o Gikimoi wileleani la idadi maro o suba moi o Gikimoika de lo o Duba ma Gohoka. 	 Zij hebben met niemand gemeenschap gehad, maar zijn zuiver gebleven. Zij volgen het Lam waar Hij ook heengaat. Zij zijn vrijgekocht uit de mensen, de eerste vruchten voor God en het Lam.


Kagena de manga sininga ma takasiri o Yesus wosihoda, so wotemo, "Upa niafikiri koloko to ngini nia sininga ma rabaka. 	 Jezus wist wel wat in hen omging en vroeg: "Wat gaat er in uw hart om?


De lo nimasidodiahi la upa sidago nginino kanaga o nyawa moi lo o nyafusu ma dorou nidupa niaaka. De upa sidago lo niaaka maro o Esau iqoqomaka, sababu o Gikimoi Awi laha unaka he wafaduliwa, so awi ria ma haku o Gikimoi Awi laha wamake gena wositagali de ma nongoru awi ino o kupuo. 	 Let er ook op dat niemand van u betrokken raakt in sexuele zonden of onverschillig is als Esau, die als oudste zoon zijn rechten ruilde voor een bord eten.


Nako ngomi manena mimasitero dede ona ihoholu gena, ngo kanaga nginika manga giliri masirete isimaneka, gena upa bai! Ngomi mimasitero dede ona gena miholu. Ilaha! Mitemo, ngaroko, idodooha ona gena manga giliri masirete isimane de nagala yamote ka cawali manga duga masirete. 	 Wij wagen het niet onszelf te vergelijken met die mannen die zichzelf aanbevelen. Hun probleem is dat zij zich alleen maar met elkaar vergelijken en hun waarde afmeten aan hun eigen denkbeelden.


Nagoona yodupa yolamo to ngini nia sidongirabano, ona magena bilasu yoleleani nginika. 	 Hoe nederiger u anderen dient, hoe groter u bent. Wie trots is, zal worden vernederd. En wie nederig is, zal worden verhoogd.


de ma dongoho magena yaundi, maro manga biasa, la de magena iwisidumu una asa wodahe o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka wowosa la o manyanyi watupu. 	 Er werd altijd om geloot wie het heiligdom van God zou binnengaan om wierook te branden. Deze keer was het lot op Zacharias gevallen.


La qaputuku Una de Awi muri yamogiowo de sinoto yogogeku yooqo. 	 Terwijl Hij die avond met Zijn twaalf discipelen zat te eten, zei Hij: "Een van jullie zal Mij verraden."


De ma orasika la ma Kristus maro o Sowohi Wokokuasa moi wahino kali gena inangodu aku powikelelo, de ngini magegena asa niamake o hadiah gena o horomati he yakokoora kawa. 	 Dan zal de Opperherder u voor altijd laten delen in Zijn heerlijkheid en eer.


Magena qangodu ka o Gurumi womatetengo Awi manara de Una o cocatu moi-moi magena wositoku o nyawaka, mote to Una Awi dupa masirete. 	 Maar het is een en dezelfde Geest, Die dit allemaal bewerkt. Hij geeft ieder wat Hij nodig vindt. Hij deelt Zijn gaven uit zoals Hij wil.


De lo o nyawa nakoso ona o dodoto ikokulai yaholu de Ngohi ipiricaya qaputuru maro o prajurit moi imakudubu sidago lo watura, de ona magena asa Ngohi o bi moi-moi qangodu tahike onaka. De lo Ngohi asa todadi to ona manga Gikimoi, de ona asa yodadi to Ngohi Ai ngopaka. 	 Wie overwint, krijgt het van Mij. Ik zal zijn God zijn en hij mijn zoon.


Duma o Jou Yesus wotemo unaka, "Notagi bato! Sababu Ngohi towihiri una ma ngale to Ngohi Ai manara wamoku, ena gena una wosihabari ma ngale Ngohi kiaka o Israel ma nyawaka, de o nyawa o bi bangsa ma somoaka, de lo manga kolanoka. 	 Maar de Here zei tegen hem: "U moet gaan, Ananias! Ik heb besloten die man te gebruiken. Ik heb hem uitgekozen om Mij bekend te maken aan andere volken en hun koningen en ook aan het volk van Israël.


So itemo, "Igogou! Ma Kolano wahino de o Jou Awi ronga. So tanu Una magenaka o Gikimoi Awi laha wisicatu. Hino powigiliri o Gikimoi Wikukuruye, sababu Una Awi sininga qaloha ngoneka!" 	 "God heeft ons een koning gegeven!" juichten ze. "Lang leve de koning! Vrede in de hemel! Alle eer is voor God in de hoogste hemelen!"


O Paulus de o Barnabas ona kagena igoge yatekasi de o bi nyawa ipipiricaya ona magena. 	 Paulus en Barnabas bleven nog een hele tijd bij de christenen in Antiochië.


De o Yohanes o habari moili wosihabari onaka, "Ma orasika kanaga wimoi asa wahino wotuuruno, gena Una Awi manara foloi ilamo, so ngohi manena to Una Awi simaka gena o kia lo waali idahe, ka Awi capato ma gumi tasose maro o nyawa wileleleani moi lo idadiwa. 	 "Het duurt niet lang meer", riep hij, "en dan komt er Iemand, die veel belangrijker is dan ik. Vergeleken bij Hem ben ik niets. Ik ben niet eens waard Zijn schoenen los te maken.


Duma kanaga o Mahkamah Agama ma nyawa moi o Farisika awi ronga o Gamaliel, una magena o Yahudika manga guru agama moi de o nyawa yangodu iwihoromati. Una magena womaoko de wosulo la o bi rasul magena yasisupu kasi ma duduka o orasi ma cunu. 	 Maar toen stond een van de raadsleden op. Het was Gamaliël, een Farizeeër en kenner van de Joodse wet. Iedereen had veel respect voor hem. Hij stuurde de apostelen voor een paar minuten de zaal uit en zei:


O bi nyawa maro komagena Una wahirika de Awi ngale, so ngone o nyawa paakuwa to Una Awi simaka nanga giliri masirete posimane eko pomasihie potemo, "Ngohi manena de ai cawaro so o Gikimoi woihirika." 	 Dus zal geen mens zich ooit voor God op iets kunnen beroemen.


De o nyawa moi yadadalano wosibicara Unaka wotemo, "Ai tabea, Baba. Ani awa de Ani gianongoru ona inisari Ngona, ona kadoke naga ma duduka itamaha bai!" 	 Toen iemand Hem vertelde dat zij er waren, vroeg Hij: "Wie is mijn moeder? En wie zijn mijn broers?"


So kagena lo o bi nyawa yadadala lo imasimote so o Paulus de o Silas yangangapo, kagena de o bobareta magena o rasul yasinoto manga baju lo yaracaka de yahoika, de isulo la ona yangangapo. 	 De mensen die erbij waren gekomen, keerden zich allemaal tegen Paulus en Silas. De rechters rukten hun de kleren van het lijf en lieten hen geselen.


Sababu o Jou Una masirete asa o sorogaka, de wouti so wosulo womaili-ili, de o malaikat ilalamo moi waaso, de lo o Gikimoi Awi trompet moi yawuwu. Qabolo de ma Kristus Awi nyawa nagoona isosone asa yasioho iqoma kasi. 	 Want als het bevel klinkt, als één van de voornaamste engelen zijn stem laat horen en de trompet van God schalt, zal de Here Zelf uit de hemel neerdalen. Dan zullen de gestorven christenen eerst opstaan


Duma nagoona la kanaga yomanosu, yotemo Ngohi inakowa, de ona lo o Gikimoi Awi malaikat-malaikat manga simaka Ngohi asa tomanosu de totemo, 'O nyawa ona manena to Ngohi Ai nyawa imomote yasowo.' 	 Maar als je voor de mensen doet of je niets met Mij te maken hebt, zal Ik voor de engelen van God doen of Ik niets met jou te maken heb.


Ngini masirete nianakoka ma orasi iqomaka de ngini o Jou Yesus niwipiricaya waasi, de kanaga ngini inisitura gena nidupa iningaho la o bi seri imomou ka niasuba. 	 Toen u nog niet gelovig was, leefde u onder de misleidende invloed van afgoden.


de nakoso ona o ngihia yacoho eko o raci yaudo, asa ona isiboditowa, de lo nakoso to ona manga gia yasipaqa o nyawa yasisirika, o nyawa ona magena asa yaloha kali." 	 zij zullen in nieuwe talen spreken; zij zullen zomaar slangen kunnen vastpakken; en als zij iets giftigs drinken, zal hun dat geen kwaad doen; zij zullen zieke mensen de handen opleggen en genezen."


De o Simon Petrus wosango wotemo Unaka, "Hiwa, Jou! Nakoso ngomi minidongosa, de naguunaka aku mitagi. Sababu o demo imisidudumu o oho ka sidutu ikakali gena, o demo ma sihino magena cawali ka Ngonano. 	 Simon Petrus antwoordde: "Naar wie moeten wij toegaan, Here? U bent de enige Die ons over het eeuwige leven kan vertellen.


O bi gogobu o Asia ma daeraka ona magena manga salam yosidingo nginika. O Akwila de ma peqeka ongo Priskila lo de kanaga o nyawa ipipiricaya la imatotolomu manga tahuka, ona magena yangodu manga salam idala yosidingo nginika. 	 Alle gemeenten in Asia groeten u. Ook van Aquila en Prisca en de gemeente die in hun huis samenkomt, wil ik de hartelijke, christelijke groeten overbrengen.


Duma o dunia ma dodogu yaado waasi, de o habari qaloloha o Gikimoino gena bilasu isihabari kasi sidago o dunia ma pupuku ihaka. 	 Want voordat het einde komt, moeten eerst alle volken van de wereld het goede nieuws van God horen.


Igogou, ngini manena nikokulai! So itero maro ma nabi Yesaya wotemo iqomaka de wosilefoka ma ngale ngini manena 	 Huichelaars! Jesaja had gelijk toen hij over u zei:


So kagena de una wojaji o jojaru muna magenaka, ma bati wosasi de wotemo, "Ngona o kia nodupa. Nogolo bato! Ngohi asa tonihike ngonaka." 	 Herodes vond het zo mooi, dat hij beloofde haar te zullen geven wat zij verlangde. "Ik zweer het je", zei hij.


O Yesus Kristus igogou ka womatero bai o orasi ipapasa, de sidago o orasi manena, de lo ka sidutu ikakali. 	 Jezus Christus was, is en blijft voor altijd Dezelfde.


Ma dongoho magena o Saulus una awi edekati ka waakasi la o bi nyawa o Jou Yesus wipipiricayaka gena watooma. Kagena de una wotagi ma Imam Wilalamoka, 	 Saulus bleef de discipelen van Jezus fanatiek achtervolgen en dreigde hen met dood en gevangenis. Hij ging naar de hogepriester en


Qabolo de o Yesus wotemo unaka, "Ce! Samaloha so Ngohi tonisingangasu, so ngona asa Ngohi noipiricayaka, sababu tonikeleloka ma orasi ngona kagena o ara ma hutu ma golaka. Ngaroko komagena, ngona done asa nakelelo o bi moi-moi ma somoali idadi so done ngona foloisi nohairani. 	 "Meester", zei Nathanaël, "U bent de Zoon van God! De koning van Israël!"


Sababu yahiwa o nyawa la aku yanako o bi moi-moi manga sininga ma rabaka, ka cawali o nyawa manga gurumi masirete yanako. Komagena lo o bi moi-moi o Gikimoi Awi siningaka gena, ka cawali Awi Gurumi masirete asa aku wanako. 	 Zoals alleen de geest van een mens weet wat in een mens omgaat, weet ook alleen de Geest van God wat er in God is.


So komagena asa o nyawa o bi doku qangodu yahino la to ona manga horomati de manga kaya masirete gena yaaho de yatide isisuba o Gikimoika de lo o Duba ma Gohoka. 	 De rijkdom en de pracht van de volken zal in de stad worden gebracht.


So kagena de o Saulus, una iwisironga lo o Paulus, o Gurumi Qatetebi Awi kuasa unaka, so winano o gogomahateka, 	 Saulus (die toen al Paulus werd genoemd) was vol van de Heilige Geest, keek Elymas recht in de ogen en zei:


Duma o surati moi polefo onaka o bobita ngai muruo naga ma demo, gena komanena: bilasu upa o lake o bi goma isisusuba gena yaoqo, de upa o bi haiwani yagogohore la isoneka de yaoqo, de upa lo ma au yaudo. 	 Het enige wat wij hun zullen schrijven, is dat zij niets mogen eten van wat aan afgoden geofferd is; dat zij geen hoererij mogen plegen; dat zij geen vlees mogen eten van dieren die door verstikking zijn gedood en dat zij geen bloed mogen eten of drinken.


De o dodiao ipipiricaya o Tesalonikaka yohawateri ma ngale o Paulus de o Silas asa yatooma, so o putu magena qabolo yariwo so o Paulus de o Silas aku itagi iloqa o Berea ma kotaka. So ona imasidiado o Bereaka, de kagena o Paulus de o Silas itagi so iwosa manga puji ma tahuka. 	 Zodra het donker was, brachten de christenen Paulus en Silas vlug de stad uit en zeiden dat zij naar Berea moesten gaan.


Imamingihuka, de o tala de o tetoka igolo de itemo, "Hika nimitalake ngomiku. Ngomi mimangihuka ma ngale Una o pareta ma kursika womatatami gena upa ngomi womikelelo de lo o Duba ma Goho magena womidoosa, so upa sidago mia dorou wafanggali de womisisangisara ngomika. 	 Zij schreeuwden naar de bergen en de rotsen: "Val op ons! Verberg ons voor de ogen van Hem Die op de troon zit en voor de toorn van het Lam.


La magena qabolo de o Yesus wotemo Awi muri-murika, "Nitagi o deruku nipane la niside kadoka o doku Betsaida o talaga ma sonongaka. Ngohi asa o nyawa yadadala ona magena tasulo iliho kasi." 	 Hierna zei Jezus tegen Zijn discipelen dat zij vlug moesten overvaren naar Bethsaïda. Hij zou later komen, maar wilde eerst de mensen naar huis sturen.


Qabolo de toise kali o bi dodadi yangodu bai ona o sorogaka, bai ona o duniaka, bai ona o sone ma rihoka de bai lo ona o ngolotoka, ona o dunia ma sigilolika gena yangodu-ngodu inyanyi itemo, "Hino la ngone Una womatetengo o pareta ma kursika de lo Una o Duba ma Goho gena Manga ronga de lo Manga kuasa posilamo, de Onaka pasihoromati, de lo nanga sukuru patide ka sidutu ikakali." 	 En ik hoorde alle schepselen in de hemel, op de aarde, onder de aarde en in de zee daarmee instemmen: "Alle lof, eer, heerlijkheid en macht is voor Hem, Die op de troon zit en voor het Lam, voor altijd en eeuwig."


De lo hika niosininga ma orasi o Ishak ma peqeka ongo Ribka, ngaroko ami ngopa yanau isago so yasinoto o Esau de o Yakub ona gena manga baba moi, 	 Ook Isaäks vrouw Rebekka kreeg een belofte van God.


Una Awi rohe wahike isone ma ngale ngone nanga dorou ma ija so ma rabano aku wonapalako de wonariwo so nanga dorou isisa de nanga sininga qaloha. La ngone podadi maro to Una Awi nyawa masirete de maro lo o nyawa podupa o loha paaka. 	 Hij is voor onze zonden onder Gods oordeel gestorven om ons te redden. Hij behoedt ons ervoor dat wij telkens weer tot zonde vervallen. Daardoor heeft Hij ons gemaakt tot Zijn eigen volk, dat zuiver van hart is en een groot verlangen heeft om goed te doen.


Duma iqomaka, bilasu Ngohi isisusa, de isisangisara, de lo o bi nyawa o orasi manena ona gena Ngohi iholu. 	 Maar eerst moet Ik vreselijk lijden. Ik zal door de mensen van deze tijd worden verworpen.


Salanta o Daud masirete lo de o Gurumi Qatetebi ma kuasa sidago wiaso Una ma Jou, wotemo komanena, 'O Jou Gikimoi wotemo ai Jouka: Nomatamiye to Ngohi Ai girinaka la Ai horomati namake sidago Ani saturu taaka la yahino inisuba Ngonaka.' So nakoso igogou o Daud wiaso Una awi Jou, done imaaka idodooha so ona itemo, o Salamati ma Kolano Awi aheli ma sihino o Daudno." O nyawa yadala kagena de ona magena yodupa yoise o Yesus wodoto. 	 Als David Hem zijn Here noemt, hoe kan de Christus dan zijn zoon zijn?" Heel veel mensen stonden geboeid naar Hem te luisteren.


De o bi bobita komagena o Gurumi Qatetebi ngone wonadoto, nakoso o ngihi ma nonoma de maenasi, gena ma ngale o ngeko moi ihiwasi la o nyawa aku o ngihi ma sinotoka, ena gena o Ngihi Foloi Qatetebika, kagena aku yowosa ma ngale o Gikimoi iwidate. 	 De Heilige Geest wilde daarmee duidelijk maken dat men niet in het Allerheiligste kon komen, zolang het voorste deel van de tent en alles wat ermee te maken had, nog bestond.


De ma boboloi bilasu qaputuru nimatekedodara moi de moika, sababu nakoso padodaraka, de o nyawa manga dorou ngoneka gena qangodu ngone he panano kawa de ona lo pasisala kawa. 	 En bovenal moet u elkaar blijven liefhebben; de liefde bedekt immers heel veel zonden.


Kagena de Una wosango wotemo, "He! Ngini manena ningodu niabacaka duma niawosaka, ma ngale o kia ma Kolano Daud asa waaka qaboloka. So ma orasi o Daud de awi nyawa imomote manga ino ihiwa so yasapika, 	 Jezus antwoordde: "Hebt u nooit gelezen wat David deed toen hij en zijn mannen honger hadden?


So o orasi magegena nako o bi nyawa itemo nginika, 'Niakelelo, o Salamati ma Kolano kanena naga!' de ma somoa itemo, 'Hiwa, kadoke naga!' upa lo niapiricaya o nyawa ona magena. 	 Als iemand je komt vertellen dat de Christus hier is of daar, geloof het niet.


Kagena de mosibuo o ngopa yanau moi. Una magena ka womatengo de wokolano o bi bangsa qangodu o duniaka, de awi pareta ma rabaka o nyawa yangodu ka isangisara. Duma o ngopa una magena wioqo kawa, sababu iwikoora de iwingaho wisikahie o Gikimoi Awi pareta ma kursika. 	 De vrouw bracht een jongen ter wereld, die alle volken van de wereld met een ijzeren staf zou regeren. Maar het kind werd van haar afgenomen en naar de troon van God gebracht.


Duma una wotagi o nyawa yadadalaka wosihabari so o nyawa yadadala yogiise. So o Yesus o bi dokuka wowosa waakuwa. Ngaroko Una asa ka wahika ma soaka, duma o nyawa o kiano bato yadala icarawa asa yakahika Unaka. 	 Maar de man kon het toch niet voor zich houden. Opgewonden vertelde hij overal dat Jezus hem had genezen. Jezus kwam zo in de belangstelling te staan dat Hij niet meer onopgemerkt een stad kon binnengaan. Daarom bleef Hij maar buiten op het platteland. Maar ook daar wisten de mensen Hem te vinden.


Komagena lo nakoso o nyawa kanaga de manga manara qaloloha, gena aku panako itiai. Duma o nyawa kanaga lo de manga manara qaloloha imasipongoka, duma o orasi ma simaka done asa manga manara qaloloha magegena aku panako itiai. 	 Zo is het ook met de goede werken: Sommige zijn direct bekend, maar andere komen pas later aan de dag.


So kanaga lo o tatawi, o diwotu ma dupuru, o kuguru ma ili de lo o osu so o tona ihiti, gena o osu maro komagena idadi waasi ma orasi o nyawa o Gikimoi wasidadiku ma bati o orasi manena. So magena ifoloisi ilamo de qaputuru. 	 Het begon te bliksemen, te rommelen en te donderen en er kwam een enorme aardbeving, zoals er nog nooit was geweest, zolang er mensen op aarde wonen. Zo hevig was de aardbeving.


Komagena so nakoso ngini la kagena o Jou Awi simaka de upa nia sininga imahie, done Una lo asa ngini winitide. 	 Als u beseft dat u klein bent voor de Here, zal Hij u verheffen.


O Gikimoi gena, o moi-moi qangodu wosidadadika, to Una Awi simaka de o Yesus Kristus to Una Awi simaka, Una magena wobarani wasitemo o Pontius Pilatuska o kia igogou de itero, so ngohi lo tonisulo ngonaka, 	 Voor God, Die klaar staat om ieder het eeuwige leven te geven en voor Christus Jezus, Die voor Pontius Pilatus zonder angst getuigenis aflegde, draag ik je op te doen wat ik gezegd heb.


Ai dodiao nipipiricaya, ngohi tinidedemo nginika o habari ma ngale ma Kristus tinisingongangasuka gena, upa nitemo ma sihino gena o nyawa manga siningano. 	 U moet weten, broeders, dat het goede nieuws dat ik bekendmaak, niet door mensen is bedacht.


O nyawa una magena ka woloqa de o bi duba wadongosa sababu una asa ka wisewa, mutuwade una o bi duba gena he wosidooha kawa. 	 Zo'n herdersknecht denkt alleen aan zichzelf. Het interesseert hem niet wat er met de schapen gebeurt.


De komagena asa ngomi minisulo, sababu ma orasi ngomi kagenasi nginika, de ngomi asa minisulo nakoso ngini o nyawa moi la woholu womanara, de una magena bilasu upa ngini niwisimaha wooqo. 	 Toen wij nog bij u waren, hebben we u er al op gewezen dat iemand die niet wil werken, ook geen eten krijgt.


Kagena manga dodagi ma rabaka, de o nyawa moi wahino Unano de wotemo, "Baba, ngohi todupa kekiaka bato notagi Ngona tonimote bai!" 	 Onderweg kwam iemand naar Jezus toe. "Ik wil U volgen", zei hij. "Het doet er niet toe waarheen."


O bi moi-moi magena imadadi ma ngale asa isiganapu o kia iqomaka isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "Awi kobo moi lo asa upa yatepi." 	 Wat er met Jezus gebeurde, klopt met wat er geschreven staat: "Geen van Zijn botten zal gebroken worden." (B)


So foloi qaloha nakoso kanaga de nia roriri yamuruo naga toliho de ona lo imote la mimakangaho dede ngohi, de nakoso igogou o dorou moi una waakaka, de qohaka la ona asa iwikalaki." 	 "Laten enkele van uw leiders met mij meereizen. Als die man iets verkeerds heeft gedaan, kunnen zij hem beschuldigen" zei hij.


Ngohi manena o nita o dunia ma bi nyawaka, la ma ngale ona magena nakoso Ngohi ipiricayaka, de upa he o bubutu ma rabaka igoge. 	 Ik ben als licht naar de wereld gekomen om ieder die op Mij vertrouwt uit het donker te halen.


So kagena de Una womatetengo o pareta ma kursika de Awi giaka o Duba ma Goho asa wahino de o buku o lolo moi gena waqehe. 	 Het Lam kwam naar voren en nam de boekrol aan uit de rechterhand van Hem, Die op de troon zit.


Qaboloka, de kanaga o Yahudika manga roriri ona magena yahino Unaka, de itemo, "Ce! Idodooha so Ngona naaka komagena. Ngomi mitemo Ngonaka bilasu o nonako moi nomisimane ngomika. La ma ngale ngomi aku mininako, igogou Ngona gena Ani kuasa ma sihino o Gikimoino." 	 De Joden namen dit niet. "Hoe durft U! Bewijs maar eens dat U dit mag doen!"


La komagena to ngohi ai ngongano o Gikimoika tanu ngohi lo aku o sone ma rabano woisioho kali. 	 om uiteindelijk te komen tot de opstanding uit de dood.


Ona itemo, "So tanu o nonako ihahairani moisi bilasu Ngona naaka kali la ngomi miakeleloka, de asa ngomi minipiricaya Ngonaka. So hika Ngona naaka. 	 "Bewijs dat dan eens", zeiden zij. "Geef ons een teken van Uw macht. Wat doet U dan voor werk?


Ma langino ona yaruwange itagi so manga dodagi ma rabaka gena o Yope ma doku he yadumuka, de o wange itiaika so o Petrus o tahu ma nguteye wodola la ma qokuka wosumbayang. 	 De volgende dag, terwijl de mannen Joppe naderden, ging Petrus het platte dak van het huis op om te bidden. Het was omstreeks het middaguur en


So kagena de o Yesus wotemo kali munaka, "Awa, tanu ngona gena bilasu nopiricaya Ai demo manena, de ma orasi lo he idumuka ngini done asa Ai Babaka nisuba gena, upa o talaka de lo upa o Yerusalemka, duma o riho kiaka bato lo aku o Gikimoi ka powisuba. 	 Jezus antwoordde: "Geloof Mij, er komt een tijd dat de mensen de Vader niet zullen aanbidden op de Gerizim en ook niet in Jeruzalem.


La Una womatinga sutu ikuruka, de o tonaku wobukuku de wosumbayang, 	 Hij ging een meter of dertig bij hen vandaan en liet Zich op de knieën vallen.


De o Gikimoi de Awi kuasa aku ngini winidogo o bi moi-moi qaloloha gena qangodu, so nginika o kia naga ikurangi gena qangodu niamake sidago nia kurangi moi lo asa ihiwa. La o bi loha moi-moi gena qangodu ngini aku niaaka ma ngale o nyawa niariwo. 	 God geeft Zijn genade in overvloed, zodat u niet alleen zelf alles krijgt wat nodig is, maar het ook royaal met anderen kunt delen.


So ngaroko ngohi masirete o habari qaloloha ngini tinisihabari eko o rasul ma somoa lo inisihabarika gena, qadoohawa. Duma ma lamo gena o habari qaloloha magegena kanaga ngini niopiricayaka. 	 En het gaat niet om hen of mij. Waar het om gaat, is dat wij allemaal hetzelfde goede nieuws hebben gebracht en dat u het hebt aangenomen.


De komagena ngini aku nianako o Gikimoi Awi dodoto itototiai. De nakoso o dodoto magena nianakoka, de ngini lo asa o nyawa moi lo niparetawa." 	 Dan zult u de waarheid kennen en door de waarheid bevrijd worden."


De ona asa Una wisango, "O Abraham gena mia baba." So Una wotemo onaka, "Nako igogou ngini gena o Abraham awi ngopa-ngopa, ngini nia manara gena bilasu itiai maro o Abraham awi manara. 	 "Abraham is onze vader", zeiden zij. "Als u kinderen van Abraham bent", antwoordde Jezus, "volg dan zijn goede voorbeeld.


Magena de o Yerusalemka ma nyawa yamuruo naga imatekebicara itemo, "Ce! O nyawa Una magegena nagala ona yodupa iwitooma bai! 	 Sommige mensen uit Jeruzalem zeiden: "Dat is toch die Man die ze willen doden?


So, ai dodiao tinidododara, nakoso nanga sininga inasisalawa o Gikimoi Awi simaka, ngone bilasu pobarani de upa he powimodo. 	 Als ons geweten ons niet aanklaagt, vrienden, kunnen wij vol vertrouwen naar God opkijken.


So o puji ma tahu ma sahe moi, awi ronga o Krispus, una magena de awi tahu ma raba yangodu o Jou Yesus iwipiricayaka, de lo o Korintuska ma nyawa yadadala o Yahudika yasowo ona o Paulus wisigise so o Jou Yesus iwipiricaya de yaosika. 	 Crispus, de leider van de synagoge, en zijn hele gezin geloofden wel in de Here Jezus. Er waren nog veel meer Corinthiërs die wel aannamen wat Paulus zei en zich lieten dopen.


So o orasi magegena ngohi kagena o Gikimoi Awi Tahuka so o adati de o galepu taaka ma ngale ai sininga aku qatebi, de ona lo ikelelo ngohi. So o nyawa yadadala yahiwa imatolomu ngohika, de o gangamo kagena ngohi lo tosigokowa. 	 Men zag mij daarmee in de tempel. Ik was naar behoren gereinigd, had geen mensen om me heen en maakte geen drukte.


Kagena de manga sininga ma takasiri o Yesus wosihoda, so wotemo, "Upa niapikiri koloko to ngini nia sininga ma rabaka. 	 Jezus wist wel wat er in hen omging en zei tegen hen: "Waarom windt u zich zo op over mijn woorden?


So kagena de ma kapita wotagi o Pauluska, de wisano, "Hika noisingangasu nositotiai, ngona manena igogou o Romano ma nyawa?" De o Paulus wotemo, "Tagogou, ngohi manena o Romano ma nyawa." 	 De commandant kwam naar Paulus toe en zei: "Zeg, bent u Romein?" "Inderdaad" zei Paulus.


Mutuwade o Gikimoi ona wadoloqaka de waqohaka la ona o bi ngoma o dipaka yasuba. Magena imatero de o kia isilelefo o bi nabi manga buku ma rabaka: O Gikimoi wotemo, 'He, o Israelka ma nyawa! O tona ibobeleuka nia deka o taungu moruha ngini nia haiwani niatola la nia gaso niaaka magena nisimeta Ngohi kawa. 	 God keerde Zich van hen af en liet hen hun gang gaan. Zij begonnen de zon, de maan en de sterren te vereren. Later kwam God daar nog eens op terug en vroeg hun door de profeet Amos: 'Zeg eens, volk van Israël, hebt u tijdens die veertig jaar in de woestijn dieren voor Mij geslacht? Hebt u Mij offers gebracht?


Ma orasi o Yahudika ma nyawa o Tesalonikaka yogiise o Berea ma dokuka o Paulus wosihabarili o Gikimoi Awi habari, de ona yahino nogena de o kawasa yasigaro ma ngale iwingamo. 	 Maar toen de Joden van Thessalonica hoorden dat Paulus ook in Berea over Jezus Christus sprak, gingen zij erheen om onrust te zaaien.


La bilasu nianako, ngini nia suba ma tahu manena done o Gikimoi asa wodongosa. 	 Let op: Uw huis wordt aan zijn lot overgelaten. Want u zult Mij van nu af aan niet meer zien, tot de dag dat u zult zeggen: "Gelukkig is Hij die namens de Here komt." (b)


So kagena de o Yesus wotemo, "Petrus, Ngohi tonisingangasu ngonaka, sutusi qaputuka o toko isore waasi, de igogou ngona asa o nyawa manga simaka nomanosu notemo Ngohi noinakowa sidago lo ma para ma saange." 	 Maar Jezus antwoordde: "Ik wil je één ding zeggen, Petrus: Voordat de haan kraait, zul je drie keer hebben gezegd dat je Mij niet kent."


Nagala o nyawa moili asa wosanoli, "O Gikimoi wodupa wojaji, de asa o kia naga moi Unano pamake gena imaterowa, nakoso o Gikimoi Awi bobita gena bilasu pamote. So idodooha o Gikimoi Awi jaji de o Gikimoi Awi bobita kanaga imatekekalawangi." Ngohi tosango, hiwa bai! Nakoso potemo o Gikimoi Awi bobita o nyawa wahike so aku yamake o oho ka sidutu ikakali, de igogou sababu ona Awi bobita gena yamoteka, de magena asa Una to ona manga sininga itotiai gena bilasu waaka. 	 Zijn Gods wet en Gods beloften dan met elkaar in tegenspraak? Nee, natuurlijk niet. Als wij het door een wet te houden met God in orde konden maken, zou Hij ons niet een andere weg hebben gegeven om uit de greep van de zonde vrij te komen.


So awi baba de awi awa isango qaboloka, de ona wopipilo iwiaso kali so una warisima onaka. So ona ma sinotoka una wisano kali itemo, "Ngona bilasu o Gikimoi Awi simaka nosingangasu itotiai, de upa naihu, sababu ngomi Una miwinakoka. Una ani lako wosilohaka, Una magena o nyawa ma dorou moi." 	 Daarop riepen de Joodse leiders de man nog eens bij zich en zeiden: "Geef alle eer aan God. Wij weten dat die Jezus een slecht mens is."


De bilasu niangongano o Gikimoika gena de nia nali de nia moreka. De nakoso o sangisara nidahe, de magena bilasu niamoku. De nia sumbayang Unaka bilasu upa itogu. 	 Wees blij, want God gaat iets geweldigs voor u doen. Geef niet op als u het erg moeilijk krijgt en houd nooit op met bidden.


De ma orasi moili Ngohi o roti ngai tumudingi tatepi-tepi de tasioqoka o nyawa yacala iha. De kanaga ma soohu o karaja tumudingi, magena lo ngini masirete niatolomu. 	 En dat er volle manden overbleven? Weten jullie niet meer dat Ik later 4000 mensen van zeven broden te eten heb gegeven? En dat er weer heel veel overbleef?


Sababu nakoso de o Yesus Kristus pomarimoika gena, kanaga ma ngeko o Gurumi Qatetebi waaku o oho ka sidutu ikakali wonahike ngoneka, so upa he o dorou ma dupa gena posigise kali so ngone de o Gikimoi pomakitinga kali. Maro o gilalo moi de kanaga ma tuangi awi paretano wisisupuka, so upa he ma tuangi iwisigise kali. 	 Doordat u met Christus Jezus verbonden bent, geldt voor u de nieuwe wet: De wet van de Geest, de wet van het leven. U bent losgemaakt uit de wurgende greep van de zonde en bevrijd uit de macht van de dood.


Duma kanaga o nyawa moi, awi ronga o Simon, o doku magenaka he itekaka o Samaria ma nyawa magena iwihairani icarawa, sababu una wasihaga onaka de to una awi gomahate. So una womasihie de wotemo o bi nyawa yangoduka una gena o nyawa wilalamo moi, 	 In de stad woonde een zekere Simon, die zich al langer met toverij bezighield en daarmee alle Samaritanen tot verbazing bracht. Hij deed erg gewichtig en zei dat hij een groot man was.


De o Salmon ma baba gena o Kenan, o Kenan ma baba gena o Arpakhsad, o Arpakhsad ma baba gena o Sem, o Sem ma baba gena o Nuh, de o Nuh ma baba gena o Lamekh, 	 de vader van Sala was Kainan; de vader van Kainan was Arpachsad; de vader van Arpachsad was Sem; de vader van Sem was Noach;


Sababu nakoso mobabalo moi la ami ngopa masirete eko muna masirete ami gianongoru o tahu ma rabaka lo miriwo iholu, ona magena imatero de o nyawa o dodoto itotiai, ngone papipiricayaka, gena yaholu. Manga manara komagena foloi qatorou dede o nyawa ma Kristus iwipipiricaya waasi, sababu ona maro manga piricaya magena yodongosa. 	 Wie niet voor zijn eigen familieleden wil zorgen, als die hulp nodig hebben (in het bijzonder als ze tot zijn eigen gezin horen) mag zich geen christen noemen. Zo iemand is slechter dan een ongelovige.


Duma ma kapita Lisias mia gia ma sohano wikooraka. 	 Maar commandant Lysias greep toen in en heeft hem met geweld bij ons weggehaald.


De kagena so qaputuku de o Paulus o gogelelo moi o Gikimoino wamake. O Makedonia ma nyawa moi asa womaokoye awi simaka, de wogolo wagegego de wotemo, "Hino la niatola o teo ma sonongaka, de ngomi o Makedoniaka nimiriwo kasi!" 	 Daar kreeg Paulus 's nachts een visioen. Hij zag een Macedonische man staan, die hem dringend vroeg: "Steek over naar Macedonië om ons te helpen!"


Ma ngale Ngohi o bi toka todusu de o Gikimoi Awi Gurumi ma kuasa so isinako itiai nginika, la o orasi manena qabolo ma orasi o Gikimoi wodadi kolano to ngini nia sidongirabaka. 	 Als Ik door de Geest van God boze geesten verjaag, is het Koninkrijk van God bij u gekomen.


De lo bilasu nimasidodiahi. Upa sidago nginino kanaga o nyawa moi nimakiliho so o Gikimoi Awi laha gena niaholu. Upa sidago lo niadoosa o nyawaka, sababu o doosa gena asa foloi idogo so nia rimoi yabiau de nidadala o dorou niaakaka, maro o gisisi moi ioho sidago ilamo kanaga idadi ka o raci moi so o nyawa yadala yasibodito. 	 Let erop dat niemand van u de genade van God aan zich voorbij laat gaan. Er mag geen verbittering onder u komen, want als dat gebeurt, zullen velen erdoor aangestoken worden en zijn de gevolgen niet te overzien.


De Una womitemo, "Awa, o kia nodupa." O awa muna magena motemo, "Ngohi ai dupa nakoso done ma orasi Ani pareta ma rabaka, tanu ai ngopa yasinoto manena moi womatami Ani girinaka de moi Ani gubalika la Ani horomati yamake." 	 "Wat wilt u?" vroeg Hij. "Ik wil graag dat U belooft dat mijn twee zoons in Uw Koninkrijk naast Uw troon mogen zitten. Eén links en één rechts van U."


O ngoma ma ronga gena o Apsintus (eko o Mali). So ma ake magena lo imadadi qamali, de o ake qamamali la o nyawa yadadala yaudo gena ka isone. 	 De naam van de ster was "Bitter". (A) Een derde deel van het water werd bitter; en omdat het bitter was, stierven vele mensen ervan.


Sababu nako o Gikimoi Awi simaka kanaga o nyawa moi wisusuna eko wisusunawa gena, qadoohawa. Duma kanaga o kia foloisi ilamo Awi sininga ma rabaka gena, nakoso o nyawa la kanaga manga sininga qamuaneka, sababu ona magena yodadika maro ma Kristus Awi nyawa. 	 Het maakt geen enkel verschil of u besneden bent of niet. Waar het om gaat, is of God een nieuwe mens van u heeft gemaakt.


Mutuwade ngohi ngaroko upa de ai demo icocawaro, duma kanaga de o cawaro moili asa tasihabari o nyawa nagoona yodupa o Gurumi Qatetebi wimomoteka. O cawaro magegena imaterowa de o dunia ma bi nyawa manga cawaro, de lo imaterowa de o dunia ma bi bobareta manga cawaro, sababu ona gena done yasisa. 	 Wat wij zeggen, is wijsheid voor de gelovigen die het begrijpen. Deze wijsheid is niet van deze wereld, noch van haar leiders, die eens ten val komen.


O wange isigeto-geto Ngohi todoto o Gikimoi Awi Tahuka de to ngini nia simaka, de qadoohaso Ngohi nitagowa. Duma igogou bilasu komagena, sidago idadi de imaaka maro o kia isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka." 	 Had u Mij niet kunnen arresteren toen Ik in de tempel was? Daar was Ik toch elke dag? Maar het moet zo gaan als de profeten hebben gezegd. Daarom gebeurt dit allemaal."


Sababu nakoso ngini lo nia sininga ma rabaka nitemo ngini masirete ifoloi nilamo de o nyawa ma somoa, de kanaga ngini magena asa nitodamato. 	 Wie zich te belangrijk vindt om dat te doen, misleidt zichzelf.


Bilasu niaaka komagena, sababu o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka kanaga isilefoka itemo, "Nakoso o nyawa la kanaga yodupa manga sininga de ma nalika ma deka maro yooho kanena o duniaka de lo o loha yamake, ona magena bilasu manga bicara yapareta qaloha la upa sidago o demo qatotorou eko ikokulai manga uruno isupu. 	 In de Boeken staat: "Wie van het leven houdt en gelukkig wil zijn, moet zijn tong in bedwang houden en geen leugen over zijn lippen laten komen.


So ona iwikalaki itemo, "O nyawa una manena wabaja de wasigaro la o nyawa yadadala isuba o Gikimoika de upa yamote o Gikimoi Awi bobita o Musa wosilelefoka, so de to ngone nanga ngeko gena imakasala bai!" 	 Zij beschuldigden hem ervan de mensen ertoe over te halen God te vereren op een manier, die in strijd was met de Joodse wet.


Ena gena, ma orasi ngohi kagena nginika, de ai sabari ilamo so ngohi o bi nonako taakaka, kiaka isinako itiai ngohi gena o Jou Yesus Awi sosulo moi. Komagena ngohi taaka o nonako ihahairani la o Gikimoi Awi kuasa nginika tinisikelelo. 	 Toen ik bij u was, is in alle opzichten gebleken dat ik een apostel van Christus ben. Met grote volharding heeft de Here door mij wonderen onder u gedaan en bewijzen van Zijn macht gegeven.


O orasi magena o nyawa yadala imatamiye de o Yesus Una ma dongirabaka, so yotemo, "Tabea, Baba, Ani awa de Ani gianongoru ona inisari Ngona, ona kadoke naga ma duduka itamaha bai!" 	 De mensen die om Hem heen zaten, zeiden: "Uw moeder en Uw broers en zusters staan buiten. Zij willen U spreken."


O bobita magena gena ma nonomaka de asa foloisi ilamo. 	 Dit gebod is het eerste en het belangrijkste


De o muri ma binuka ona magena o deruka wisiduuru. Onaka de o dududuka gena ma soa ikuruwa, nagala cawali ka o meter o ratu moisa, de o nao manga soma gena iwedoka so yalia kasi. 	 De anderen kwamen met de boot en sleepten het volle net mee. Zij waren maar honderd meter van de kant af.


Ma deka o ngoosa motoha o nyawa ona magena o ngeko imasisari ma ngale isone, duma ngaroko komagena ona magena isonewa. 	 In die vijf maanden zullen de mensen de dood zoeken, maar hem niet kunnen vinden; zij zullen niets liever willen dan sterven, maar de dood zal hen ontwijken.


Sababu una magena wosingangasuka, bilasu o bi nyawa imasidailako ma ngale Ngohi tahino tadoto onaka, maro o kia o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefoka. O Gikimoi wotemo Awi Ngopaka, 'Una to Ngohi Ai sosulo, Ngohi towisulo una asa woqomano, una magena wosidailako to Ngona Ani ngeko.' " 	 Want hij is de man over wie (in het boek van Maleachi) is geschreven. Hij is de heraut, die voor Mij zou uitgaan om mijn komst aan te kondigen.


Ngone o nyawa kanaga gena nanga sininga ma rabaka o dorou ma dupa, so o nyawa gena yaakaka so aku ngini gena nianako ma diai. O bi nyawa kanaga manga siningaka o dorou komagena, so ona isundali de o nyafusu ma dorou yaaka, de o moi-moi qatotorou yodupa sidago lo manga rohe maro ka o haiwani so o maqe gena yodupa yaaka, 	 Het is duidelijk wat de zondige natuur voortbrengt: Overspel, ontucht, vuiligheid en losbandigheid;


O kia bato niaaaka gena hika niaaka de o dodara. 	 Wat u ook doet, doe het uit liefde.


Nakoso komagena, hika ngini nisitotiaino la nisidumu to Ngohi Ai dorou. Mutuwade kanaga Ngohi Ai demo gena ka itiai de o kiaso ngini gena Ngohi nipiricaya niholu. 	 Wie van u kan Mij beschuldigen van iets slechts? Niemand! Ik spreek de waarheid. Waarom gelooft u Mij dan niet?


So kiano ai manara ma fanggali aku tamake gena komanena: ma orasi ngohi o habari qaloloha tosihohabari, de ma ngale ai fangu gena ma moi waasi togolo so ngohi igogou tosanangi. Nakoso patotiai, o nyawa yosigogigise ona magenaka ai oho ma kurangi aku togolo, duma upa sidago ifangu, so ngohi togolowa. 	 Krijg ik dan helemaal geen loon? Jawel, mijn loon is de voldoening het goede nieuws voor niets te mogen brengen. Daarom maak ik niet tenvolle gebruik van mijn rechten.


Ma ngale o Abraham awi piricaya so una lo asa wisigise o Gikimoika. O Gikimoi una wiaso de wisulo la una wotagi wokahika o tona ma somoa moika kiaka o Gikimoi wisijajaji unaka. So ngaroko una wanakowa o tona kiaka wotatagi, duma una wosigise so awi dokuka de womatuluru womajobo ka wokahika. 	 Abraham vertrouwde op God. Toen God hem zei dat hij zijn vaderland moest verlaten en naar een land moest gaan dat God hem zou geven, gehoorzaamde hij. Maar hij wist niet eens waar hij naar toeging.


Hika niososininga lo o Yahudika ma nyawa manga adati de manga galepu. Ona kanaga imatolomu ma ngale o ino, kiaka o suba ma riho ma qokuka o Gikimoi wisusubaka, magena ma sononga yooqo. Ona moi-moi la kanaga o ino magena yooqo, ona magena yomomote lo o Gikimoi wisuba. 	 Denk maar eens aan het natuurlijke volk van Israël: Door van de offers te eten, is het betrokken bij het altaar waarop de offers gebracht worden.


Ato iwitago, de kagena o nyawa moi lo kanaga dede o Yesus awi sumarangi walia de wisioto ma Imam Wilalamo awi gilalo moika, so awi ngau lo waturaka. 	 Een van Jezus' discipelen trok een zwaard en sloeg de knecht van de hogepriester een oor af.


Komagena so ma ngale una masirete lo bilasu o suba watide o Gikimoika, so maro o nyawa ma binuka manga suba, komagena lo una awi suba masirete bilasu watide o Gikimoika la idadi to una awi dorou ma ija. 	 Hij staat immers aan dezelfde verleidingen bloot en begrijpt hun problemen daarom heel goed.


Awi sangahadi ma qokuka yalefo o galaki ma demo itemo: UNA MANENA O YAHUDIKA MANGA KOLANO. 	 Aan het kruis hing een bordje. "Koning van de Joden" stond er op. Dat was de beschuldiging.


Ma ngale ngini gena ngohi manena asa ifoloisi tohawateri. Upa sidago o bi moi-moi ngohi taaka tokangela ma ngale ngini tiniriwo, duma qangodu magena ma faida lo ihiwa. 	 U mag wel weten dat ik mij zorgen maak om u. Ik ben bang dat alles wat ik voor u heb gedaan, voor niets geweest is.


Ato itangi de o ili moi yoise o sorogaku itemo, "Ngona manena to Ngohi Ai Ngopa tonidododara. De Ngona gena Ngohi tonidupa." 	 Een stem uit de hemel zei: "U bent mijn geliefde Zoon. U verheugt mijn hart."


Duma Una wotemo ngohika, "Hiwa! Ngohi Ai laha ngonaka gena yaadoka. Sababu nakoso ngona ani buturu gena ikurangi, de to Ngohi Ai kuasa ilalamo magena asa foloisi imanara ngonaka." Komagena so ngohi manena asa kanaga de ai nalika, la ngohi ai giliri tosimane kiaka ai buturu ikukurangi gena isikelelo, sababu nakoso ngohi iputuruwa, de igogou ma Kristus Awi kuasa gena kanaga imanara ngohika. 	 Maar de Here antwoordde telkens weer: "Dat Ik altijd bij u ben, is genoeg. Wanneer u zelf zwak bent, kan mijn kracht zich tenvolle ontplooien." Daarom durf ik mij toch op mijn zwakheden te beroemen. Omdat dan de kracht van Christus in mij gezien kan worden.


Nakoso o doku moika ngini inisangisara, de hika niloqa o doku ma somoa kali. Ngini tinisingangasu igogou, ngini o habari qaloloha nisihabari o Israel ma bi dokuka qangodu waasi, de Ngohi o Nyawa ma Duhutu asa tahino kali. 	 Wanneer je in de ene stad wordt vervolgd, vlucht dan naar de andere. Want Ik zal terugkomen voordat jullie ze allemaal hebben bereikt.


So kagena de o Iblis yahino de iwibaja itemo Unaka, "Ngona gena igogou o Gikimoi Awi Ngopa. So hika o bi teto manena nasulo la imadadi o roti la aku naoqo." 	 De duivel kwam naar Hem toe en zei: "Verander deze stenen toch in brood. Dan is dat het bewijs dat U de Zoon van God bent."


Ai dodiao nipipiricaya, nanga Jou Yesus Kristus Una o kolano moi de Awi kuasaka de Una magena ngini niwipiricayaka, so ngohi tinisulo la ngini upa he o nyawa moi niwisiguui de o nyawa moili niwisitubuso. 	 Broeders, als u bij de Here Jezus Christus hoort (bij Hem, Die alle macht en majesteit heeft) maak dan geen onderscheid tussen rijk en arm.


Komagena lo nakoso o nyawa la yodupa yadongosa o dorou moi-moi, ona magena o Gikimoi Awi manara aku yaaka, de ona maro o lelenga qatetebi ma ngale o nyawa yahohoromati isioqo. De maro o lelenga qatetebi yatingaka ma ngale o tahu ma duhutu awi pake masirete, so ona magena o Jou wasitatapuka la o manara qaloloha o kia bato o Jou wodudupa gena ona asa yaaka. 	 Als je je niet met de zonde inlaat, zul je zijn als één van die borden van zuiver goud (de beste in huis) zodat Christus je kan gebruiken voor Zijn hoogste doelen.


De lo o ngeko ibobolowo gena hika niaaka de niomote. La nakoso to ngini nia dodiao kanaga manga piricaya qaputuru waasi, de ona magena asa upa itura, duma tanu manga piricaya ma buturu gena aku idogo-dogo. 	 Zet bij het lopen uw voeten recht neer; anders verstuikt u uw kreupele voeten en die moeten nu juist genezen.


Qabolo de o prajurit, de ma kapita, de lo ona yojojajaga magena asa o Yesus iwitago de iwipiliku. 	 De soldaten en tempeldienaars namen Jezus gevangen.


Ngohi totemo komagena, sababu ma orasi o Gikimoi wositatapuka ma Kristus asa kanaga wosone ma ngale ngone, ma orasi kiaka ngone paakuwa nanga dorouno pomapalako de nanga manara o kia o Gikimoi wodudupawa. 	 Christus is immers toen wij nog hulpeloos waren, op het juiste ogenblik voor slechte mensen gestorven.


De ma pego magena o ngoma o dipaka, qangodu koloko ibati saangeka, so o bati moi magena ma pego isipari de yaumo o duniaku. O naga magena imirisimano de ma edekati o ngopeqeka mororohe muna magena, nakoso mopuoka, de ami ngopa magena asa yaoqo. 	 de staart van de draak veegde een derde deel van de sterren weg en slingerde die naar de aarde. De draak stond voor de vrouw om haar kind te verslinden, zodra het geboren was.


De kanaga o sulo ma demo qamomuane moi tinihike nginika, ena gena ngini bilasu nimatekedodara moi de moika. La imatero maro Ngohi tinidodara nginika, komagena lo ngini bilasu nimatekedodara moi de moika. 	 Dit is een nieuwe opdracht die Ik u geef: heb liefde voor elkaar. Heb voor elkaar net zoveel liefde als Ik voor u heb.


Ma Kolano Herodes woise ami gogolo magena de to una awi sininga ipeleso. Ngaroko komagena, sababu wosasika awi nyawa wakokoro manga simaka, so wosulo bilasu ami gogolo gena isimote. 	 Herodes vond dit heel erg, maar kon er niet onderuit. Al zijn gasten hadden gehoord welke eed hij had gezworen.


Nakoso ma ngale ngini gena tinisosininga de salalu o Gikimoika tosumbayang totemo, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." 	 Telkens als ik aan u denk, dank ik God.


Duma Una o dokuka waado waasi, so kiaka kangano moriria mowimamakeka, Una kagena wogoge kusi. So mononongoru kagena makahika Unaka. 	 Jezus was nog niet in het dorp aangekomen. Hij was op de plaats gebleven waar Martha Hem had ontmoet.


Ngini de nia sabari ilamo ngaroko o nyawa nisisangisara, duma ngini nia piricaya Ngohika gena niaqohawa de nia sininga lo qaputurusi so nimatoguwa. 	 Ik weet dat u Mij dwars door alles heen trouw bent gebleven; u hebt het niet opgegeven.


Duma o Gikimoi Awi bobita moi-moi qangodu magena bilasu idadi kasi, so ma ceceke moi lo akuwa isisa eko itagali. Lebelaha o dipa de o tona pakelelosi gena isisa. 	 Betekent dit nu dat de wet van Mozes niet meer geldig is? Helemaal niet! Want nog eerder zullen de hemel en de aarde verdwijnen, dan dat één letter uit de wet zou vervallen.


De o Paulus wotemo, "Ai gianongoru, ngohi towinakowa una magena ma Imam Wilalamo. Igogou, o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka lo isilefo qaboloka, 'Upa lo ngona ani roriri moi wonipopareta gena nowisimaqe.' " 	 "Och, broeders, ik wist niet dat hij de hogepriester was, want er staat geschreven dat men een leider van het volk niet mag beledigen", antwoordde Paulus.


Kagena de Una wosango wotemo, "He! Ngini manena ningodu niabacaka duma niawosaka, ma ngale o kia ma Kolano Daud asa waaka qaboloka, o orasi magena o Abyatar wodadi ma Imam Wilalamo. So ma orasi o Daud de awi nyawa imomote manga ino ihiwa so yasapika, o Gikimoi Awi Tahuka una wowosa so o roti o Gikimoika isisusuba gena waoqoka. Ena momongo, idadiwa nako pamote to ngone nanga agama ma bobita, cawali o bi imam aku o roti magena yaoqo. Duma o Daud waoqoka, de to una awi nyawa lo wahike so yaoqoka. 	 Hij ging de tempel van God binnen (Abjathar was toen hogepriester) en nam het heilige brood mee. Eigenlijk mochten alleen de priesters dat eten. Maar David en zijn vrienden aten het brood toch.


So ona kagena yahino o wange muruo naga ipasaka, de ma Gubernur Festus wasingangasu ma Kolano Agripaka o Paulus awi hali, so wotemo, "Kanaga o nyawa moi, awi ronga o Paulus, una magena o Feliks wisitodongosaku o bui ma rabaka. 	 Tijdens hun verblijf van enkele dagen sprak Festus met de koning over de zaak van Paulus. "Felix heeft hier een man in gevangenschap achtergelaten tegen wie de Joden een aanklacht hebben ingediend.


Nibodito to ngini nia giliri o nyawa yangodu isimane, sababu maro komagena lo iqomaka nia ete de nia topora lo o bi nabi ikokulai ona manga giliri isimaneka." 	 Pas op als iedereen goed van u spreekt! Want dat hebben ze vroeger van de valse profeten ook gedaan.


o Andreas; o Filipus; o Bartolomeus; o Matius; o Tomas; o Yakobus, o Alfeus awi ngopa; o Tadeus; o Simon, gena o Zelot ma nyawa; 	 Andreas; Filippus; Bartholomeüs; Mattheüs; Thomas; Jacobus, de zoon van Alfeüs; Thaddeüs;


Qabolo de o nyawa yadadala gena wasulo la igogeku o dumule ma qokuka. So ona yadadala o dumuleka imagogeku, kagena de Una o roti ngai motoha de o nao ngai sinoto magena waqehe de womamataga o dipaye, de Awi sukuru watide o Gikimoiye. Qabolo de Una o roti magena watepi-tepi de Awi muri-murika wahike la ona yasitoku o nyawa yadadala ona magenaka. 	 Hij zei tegen de mensen dat zij op de grond moesten gaan zitten. Daarna nam Hij de vijf broden en de twee vissen, keek naar de hemel en dankte God. Hij brak de broden in stukken en gaf deze aan Zijn discipelen.


Ngaroko komagena, duma nakoso o manara o moi-moi itotiai gena niaaka so nisangisaraka, de ngini gena asa ifoloi nisanangi. Upa sidago ma ngale ona inisangisara de magena ngini nimodo eko nia sininga qasiri. 	 Maar als dat toch zou gebeuren, bent u bevoorrecht. Daarom moet u zich niet door dreigementen laten afschrikken of in verwarring laten brengen.


Ma orasi ka ma cunu done Ngohi isioho kali de totagi toliho Ai Babaka so ihiwaka, de ngini he idadi kawa o kia naga nigolo Ngohika. So nakoso nigolo Ai Babaka, de o kia bato nigolo de Ngohi Ai ronga, igogou magena asa Ai Baba waaka. 	 Als het zover is, hoeft u Mij niets meer te vragen. Luister goed, Ik zeg dat u dan alles rechtstreeks aan de Vader kunt vragen en Hij zal het u geven in mijn naam.


Igogou! O sosulo-sosulo gena kanaga ona yangoduwa. O Gikimoi Awi demo yosingongangasu gena kanaga ona yangoduwa. Ona la yododoto gena lo kanaga ona yangoduwa. Ona de o kuasa la aku o nonako ihahairani yaaaka gena kanaga ona yangoduwa bai! 	 Maar zij zijn toch niet allemaal apostelen en geven toch niet allemaal Gods woord door? Zij zijn toch ook niet allemaal leraren?


Ngohi togolo o Gikimoi, Una waaaka so ngini niwingongano, Una magegena lo winisiputuru, so nakoso niwipiricaya gena aku nia siningaka foloisi qanali de lo isanangi. La de o Gurumi Qatetebi ma buturu ngini niangongano o Gikimoika gena foloisi idogo-dogo. 	 Het is mijn verlangen dat God, Die ons hoop geeft, u door uw geloof vol zal maken van blijdschap en vrede. Dan zal uw hoop steeds sterker worden door de kracht van de Heilige Geest.


Ma orasi o habari qaloloha imasidiado waasi, de o Gikimoi Awi bobita he kanagaka so magena bilasu inatago, maro o nyawa yatago so bilasu ka o bui ma rabaka igoge. Awi bobita magena itemo nakoso o nyawa yatilaku, de ona magena bilasu yosone. Komagena o Gikimoi Awi bobita inatago, sidago ma orasika done asa Una wonasikelelo ngoneka, nakoso ngone ka o Yesus Kristus powipiricaya, de ngone o Gikimoi Awi sangisarano inasisupu de nanga sininga itotiai gena waaka. 	 Tot de komst van Christus werden wij door de wet bewaakt. Wij leefden bij wijze van spreken onder het strenge toezicht van de wet, zolang wij nog niet wisten dat wij op Jezus Christus mochten vertrouwen.


O Yesus de Awi muri-muri o Galilea ma talaga ma dongirabaka de yakahisa o talaga ma sonongaka, so imasidiado o Gerasa ma daeraka. 	 Zij kwamen aan de overkant van het meer in het gebied van de Gerasenen.


So bilasu ngini gena upa niasimaha o nyawa kanaga nisisala so bilasu ngini inifanggali de o dorou, nakoso nisidoohawa o bobita o kia naga ngini niaoqo de niaudo, eko o rarame o kia bato koloko o taungu isigeto ma rarame, eko ma orasi o ngoosa ma nisa ma rarame eko lo o Yahudika manga Sabat ma wange. 	 Laat u dus door niemand bekritiseren over wat u eet of drinkt. En of u zich al of niet aan feestdagen en rustdagen moet houden.


Imatodoka o Jou Awi malaikat moi imaokoye de o nita yodisiwa o bui ma ngihi ma rabaka. Kagena de o malaikat o Petrus iwisosihito sidago womomi, de itemo unaka, "He! Taika nomaoko!" Gila-gila awi rate awi giaka ipalako so ituraka. 	 Ineens was er een licht in de cel. Er stond een engel van God en hij stootte Petrus in de zij. "Sta op, Petrus", zei hij. "Maak voort!" Op hetzelfde ogenblik vielen de kettingen van zijn polsen.


Ona gena ma Kristus Awi nyawa wileleleani? (We! Ai demo gena maro o nyawa witotogosa moi.) Ngohi igogou ma Kristus Awi nyawa ileleleani ifoloi qaloha de ona yangodu bai! Ngohi tomanara ifoloi. Ngohi isingosa o bui ma rabaka isidadu-dadu. Ngohi ingangapo foloi de lo mamoi-mamoi he dangade tosone bai! 	 Werken zij voor Christus? Ik ben natuurlijk niet wijs dat ik dit zeg, maar ik heb veel harder gewerkt dan zij. En zo kan ik wel doorgaan. Ik heb veel vaker in de gevangenis gezeten. Ik ben ettelijke keren afgeranseld. Ik heb meermalen oog-in-oog met de dood gestaan.


de kanaga o bi nao-nao lo isoneka, de o bi deru eko o deru ilalamo lo qalutuka. 	 en een derde deel van de zeedieren ging dood en een derde deel van de schepen verging.


Duma ma orasi done imasidiadoka, de o Gikimoi o bi moi-moi qangodu wosiganapu qaasu-asu so itiai qangodu, de asa o bi cocatu magena ma bati yaado so ka isisa. 	 Maar wanneer het blijvende en volmaakte komt, is dat het einde van het gebrekkige en onvolmaakte.


Ngini kanena niaso Ngohika nia Guru, eko nia Jou, de nako Ngohi komagena, gena itiai so nibicara lo ka qaloha Ngohika. 	 "Begrijpen jullie wat Ik gedaan heb?" vroeg Hij. "Jullie noemen mij Meester en Here. En dat is juist, want dat ben Ik ook.


De o Filipus wotemo unaka, "Ka qaloha baba, nako nopiricaya de ani sininga igogou, ngohi aku toniosi." De o Etiopia ma nyawa una magena wotemo, "Ngohi topiricaya o Yesus Kristus Una magena o Gikimoi ma Ngopa.")) 	 Filippus antwoordde: "Als u met uw hele hart in Jezus gelooft, is er niets op tegen." Hij zei daarop: "Ik geloof dat Jezus Christus de Zoon van God is."


Ngini o gogobu kadoka o Tesalonikaka, o Baba Gikimoi de o Jou Yesus Kristus manga nyawa ipipiricaya. Ngomi, Paulus, de Silwanus, de lo Timotius o surati manena minisidingo nginika. 	 Van: Paulus, Silvanus en Timotheüs. Aan: De gemeente in de stad Thessalonica; aan allen die in God, onze Vader, zijn en in de Here Jezus Christus.


O nyawa manga sininga ibolowo, ona igogou yosanangi, sababu ona magena done asa o Gikimoi aku iwikelelo de iwinako igogou. 	 Gelukkig zijn de mensen die eerlijk en oprecht zijn, want zij zullen God zien.


La komagena o Mahkamah Agama o Stefanus awi bicara magena yoise, de ona foloi yatoosa. 	 Toen de Joden in de rechtszaal d t hoorden, waren zij diep gegriefd en knarsetandden zij van woede.


Sababu nakoso o nyawa la ona masirete o nyafusu ma dorou yaaka manga dodiao ma peqekaka, de ona masirete o sala yagaka de lo yakulai manga dodiaoka. Upa lo sidago o nyawa o sala moi-moi magena yaaka, sababu o nyawa manga dorou maro komagena done asa o Jou wafanggali de o dorou. O moi-moi maro komagena iqomaka ngomi minisingangasu de minisisitiari qabolo nginika. 	 Vergrijp u niet aan de vrouw van een ander, waardoor u uw broeder bedriegt. Wij hebben u gewaarschuwd dat als u zulke dingen doet, de Here u daarvoor zal straffen.


Nako ngini, o bi moi-moi magena ngini niaaaka ka qaloha. Nia piricaya ma Kristuska gena qaputuru. Nibicara gena de nia cawaro. O dodoto itotiai gena nianako. O orasi isigeto-geto o nyawa niariwo. De nia dodara ngomika gena ilamo. Komagena lo ngohi tinigolo nginika, la o manara kiaka o nyawa isususa bilasu pariwo, magena lo niodupa niaaka foloisi qaloha. 	 In alle opzichten bent u een voorbeeld; in geloof, in spreken en kennis, in enthousiasme en liefde voor ons. Blink dan ook uit in vrijgevigheid!


Ya, Jou! O orasi manena Ngona masirete nakelelo ona imisimahawa ngomi mitagi misihabarili, so tanu ngomi, to Ngona Ani leleani manena, nomiriwo la mitagi misihabari Ani habari qaloloha, de upa lo mimodo. 	 Kijk, Here, hoe zij dreigen! Geef Uw knechten vrijmoedigheid om te zeggen wat U hun opdraagt.


Ngaroko komagena, ma orasi done asa yaado, de igogou ma orasi magena yaadoka, de Ai Baba Awi Gurumi asa o nyawa yariwo so ona aku isuba Ai Babaka. O nyawa kanaga la manga suba ma gola Unaka gena, ona magegena igogou winako. O suba ma ngeko komagena Ai Baba wodupa. 	 Het gaat er niet om w r wij de Vader aanbidden, maar hce wij Hem aanbidden. Echte aanbidding is geestelijk en zuiver. De Vader zoekt mensen die Hem zo aanbidden.


Ona magena bilasu yanako, nakoso ngomi done miahika nginika, de ngomi asa miaaka ka imatero maro mia demo kiaka mia surati ma rabaka. 	 dan kan ik u verzekeren dat ik de volgende keer als ik kom, precies zo zal optreden als in mijn brieven!


So ngohi de o Jou Awi kuasa tinigolo de tinibaja, la ngini niaaka kawa maro o nyawa o Gikimoi wipipiricayawa bai! Sababu o bi moi-moi qangodu manga sininga ma rabaka kanaga ma faida ihiwa. 	 Laat ik dit zeggen, en ik spreek namens de Here: Leef niet langer als mensen die Gods wil niet kennen, want die zijn verblind en verward.


Ma orasi magena de o Petrus ka womagoge kusi o lolohaka. Una womagogogeka, de kanaga o ngopeqeka moi moleleleani ma Imam Wilalamoka mahino kagena, de motemo, "He! Ngona manena lo igogou o Yesus o Galilea ma nyawa Una magena nowimomote." 	 Ondertussen zat Petrus nog steeds op de binnenplaats van het paleis van de hogepriester. Een dienstmeisje kwam naar hem toe en zei: "U was ook bij die Jezus uit Galilea."


Kagena de o Sabat ma wange ma simaka o kota ma nyawa magena he yangodu yahino imatolomu o puji ma tahuka la isigise o Jou Awi demo. 	 De volgende sabbat liep bijna de hele stad te hoop om te horen wat er over Jezus Christus zou worden gezegd.


Ma Imam Wilalamo wosano o Stefanuska, "Manga galaki qangodu magena igogou?" 	 De hogepriester vroeg: "Is het waar wat zij zeggen?"


Kagena de o Tomaska asa wotemo, "Hika ani raraga kanena nosipaqa. Nanano kasi to Ngohi Ai gia. De lo Ai alu ma ngunu ma naboka de ani gia nosipaqa. Bilasu ngona gena ka nopiricaya de lo nododato kawa." 	 "Thomas, zie je mijn handen en mijn zij? Voel er maar eens aan en twijfel niet meer. Geloof dat Ik leef!"


Kagena de ona manga sidongirabaka imatekebicara moi de moika itemo, "Nakoso ngone potemo o haku o Gikimoino, done Una wonasitemo, 'Nako komagena, de qadoohaso o Yohanes Wooosi niwipiricayawa.' 	 Ze bespraken deze vraag onderling en zeiden tegen elkaar: "Als we zeggen dat God hem die bevoegdheid had gegeven, zetten we onszelf klem. Want dan zal Hij vragen: 'Waarom hebt u hem dan niet geloofd?'


La o orasi magena nagoona imasigaso de golo Ngohika done asa isalamati.' 	 Maar ieder die de naam van de Here aanroept, zal gered worden.' (A)


Magena yoiseka, de ma moili ona gila-gila widahake iwitago Una, duma imatodoka gena wihiwaka, manga sidongirabano Una womasisa de womajoboka. 	 Zij stonden weer op het punt Hem gevangen te nemen, maar Hij ontkwam.


O gisisi itutura o ngekoku gena imatero bato o nyawa yoiseka o Gikimoi Awi demo, duma o Iblis wahino de wakoora to ona manga sininga ma rabano so isisaka, la upa yopiricaya de upa lo yosisalamati. 	 Het harde pad waarop een deel van het zaad viel, zijn de mensen bij wie de woorden van God het ene oor ingaan en het andere weer uit. De duivel neemt die woorden weg, omdat hij niet wil dat de mensen erin geloven en daardoor worden gered.


'Nia doku ma gaapo, kiaka to ngomi mia qohuka gena, miapari kasi la imaaka o nonako moi nginika, igogou ngini magena de nia fajaka o Gikimoi Awi simaka. Duma niosininga, ma orasi yaadoka ma ngale o Gikimoi asa wopareta maro o kolano moi.' " 	 'Kijk, dit is stof van jullie stad! Wij schudden het van onze voeten! Het is afgelopen met jullie! Vergeet nooit hoe dicht het Koninkrijk van God bij jullie is geweest!'


Kagena de ona itagi o imam ma bi saheka de o Yahudi ma roririka, so imasingangasu itemo, "Ngomi manena misasi lo qabolo gena bilasu o Paulus miwitago de miwitooma kasi, de asa ngomi mioqo de miudo kali. 	 Zij gingen naar de hoofdpriesters en de andere leden van de Hoge Raad en zeiden: "Wij hebben een vloek op ons genomen: Wij zullen niets eten of drinken, zolang wij Paulus niet hebben gedood.


Ma orasi Awi muri yamogiowo yoise ma dodiao yasinoto magena manga gogolo komagena, de ona yatoosa so o Yakobus de o Yohanes yangamo. 	 Toen de tien andere discipelen hoorden wat Jakobus en Johannes hadden gevraagd, namen zij het hen erg kwalijk.


De lo nakoso Ngohi tinisano nginika, de igogou ngini asa nisangowa. 	 U wilt zelfs geen antwoord geven op mijn vragen.


Duma nakoso o ngopeqeka moi la kanaga de ami hutu ikuru, magena potemo qalohaka. To muna ami hutu ikukuru gena miloha, sababu o hutu ikukuru magena o bi ngopeqeka yahikeka ma ngale manga sahe ma dodalake. 	 Maar als een vrouw het haar lang draagt, is dat een eer voor haar, want het lange haar is voor de vrouw een natuurlijke sluier.


Sababu nakoso o Musa gena, igogou o Gikimoi masirete wobicara unaka, magena mianako. Duma o nyawa Una magena, ce, Una o nyawa eko o nyanyawa sidago Awi sihino lo ngomi mianakowa bai!" 	 Wij weten dat God door Mozes heeft gesproken, maar van die Jezus weten wij niet eens waar Hij vandaan komt!"


Kagena asa Awi muri-muri magena itemo Unaka, "Jou, nakoso igogou wikiolo, de sutusi una asa womamalo de womomi kali." 	 "De slaap zal hem goed doen; dan wordt hij vlug beter", zeiden de discipelen.


Komagena lo nakoso o nyawa o Jou wipipiricayawa ona magena asa itemo, "Igogou ngone posanangi poli." Qabolo de maro o ngopeqeka moi mitotilibu la ma orasi o siri qatubuso imidahe gena, ma ngale ami siri ma rabano akuwa misisupu sidago lo mopuo, komagena lo ma wangeka o Jou asa ona magena wasangisara foloi qatubuso gena, ma ngale manga sangisara ma rabano akuwa yasisupu. 	 Terwijl de mensen zeggen: "Er is rust en vrede; er dreigt geen enkel gevaar", zal de vernietiging hen plotseling overvallen, zoals de weeën een zwangere vrouw overvallen. Geen van hen zal eraan kunnen ontkomen; zij zullen nergens heen kunnen vluchten.


Nagala o nyawa kanaga itemo, "Nako ani demo magena de ma ngale o bobita o Gikimoino gena nanga dupa inasikelelo sidago o dupa qatotorou isigaro la o dorou paaka, so o bobita gena asa qatorouka." De ngohi tosango, komagenawa bai! Duma nako ngohi gena tanakowa igogou asa o dorou taakaka, ka cawali o bobita o Gikimoino ngohi idotoka. Ena gena, ngohi asa tanako igogou nakoso todesere de magena o dorou taaka, ka cawali o bobita o Gikimoino o Musa walelefo itemo, "Upa ngini nitesere." 	 Is de wet dan de oorzaak van de zonde? Geen sprake van! Zonder de wet zou ik nooit geweten hebben wat zonde is. Als de wet niet had gezegd dat ik niet iets mag verlangen wat van een ander is, zou ik niet hebben geweten dat dit verkeerd is.


Ma orasi magena o Galilea ma kolano gena o Herodes Antipas de una magena woise ma ngale o Yesus de Awi nonako ihahairani. 	 Toen Herodes over Jezus hoorde, zei hij tegen zijn dienaars: "Dat moet Johannes de Doper zijn, die weer levend is geworden. Daarom kan Hij al die wonderen doen."


Igogou! Una manena cawali o tahu woaaka moi, ma awa gena ongo Maria, de Awi nongoru o Yakobus, o Yoses, o Yudas de o Simon. De Awi bira lo kanena igoge so pomasihie moi." So ona yodupa kawa yoise maro o kia Una wotetemo gena. 	 "Dit is toch de timmerman, de zoon van Maria en de broer van Jakobus en Jozef en van Judas en Simon? En Zijn zusters wonen ook hier in Nazareth. Wat verbeeldt Hij Zich wel?" Het was duidelijk dat zij niets van Hem moesten hebben.


Ona gena yopiricayawa, sababu o Iblis o dunia manena wapopareta gena manga sininga wosigamamu, de lo wosipilo la o habari qaloloha ma nita magena asa yakelelowa. So ona yanakowa ma Kristus wokokuasa, kiaka wisitetero de o Gikimoi. 	 Satan, de god van deze wereld, heeft hen verblind, zodat zij het goede nieuws niet geloven. Zij zien het stralende licht van Christus niet, Die het beeld van God is.


So o Petrus wosano munaka, "Hika nodedemo ngohika, igogou to ngini nia tona ma ija cawali ma lamo manena?" De muna mosango motemo, "Iteroka, ma ija cawali ma lamo magena." 	 "Vertel eens", zei Petrus tegen haar, "is dit geld de hele opbrengst van uw land?" "Ja", antwoordde zij, "dat klopt."


Duma o nyawa ma dorou moili una magena awi dodiao gena wisidapano, wotemo unaka, "Awadede! Bilasu ngona nowimodo o Gikimoika. Ngona lo nisisala so nitooma maro Una. 	 Maar de ander snoerde hem de mond. "Heb je nu nog geen ontzag voor God, zo vlak voor de dood?


De ani ngopa gena de o ngopeqeka isusundali so ani kaya wamataka, duma awadede, ma orasi woliho de ngona asa o sapi ma ngopa qasasaki moi natola unaka.' 	 Nu komt die zoon van u thuis; hij heeft eerst uw geld er bij de hoeren doorgejaagd en wat doet u? U slacht voor hem het beste kalf dat we hebben!'


"Hie! O giliri o Gikimoi kadaku o sorogaka, de lo o duniaka o nyawa o Gikimoi wasosanangi gena o sanangi yamake." 	 "Ere zij God in de hoge", zongen zij. "Vrede op aarde bij de mensen die naar Zijn wil leven."


Komagena lo o imamka ma bi sahe de o bi guru agama Una wisimaqe de itemo moi de moika, "Cedeke! O nyawa ma somoa wasisalamati, de Una Awi rohe masirete duma wosisalamati waakuwa. 	 Ook de leidende priesters en de godsdienstleraars dreven onderling de spot met Hem. "Hij zou andere mensen redden, maar kan Zichzelf niet eens redden.


Magena de o ngopa ma baba de ma awa ona magena yohairani icarawa yoise o Simeon awi demo ma ngale manga ngopaka. 	 Verwonderd luisterden Jozef en Maria naar wat Simeon over hun kind zei.


Duma o Yesus wanako to ona manga sihaga so wotemo ona magenaka, 	 Hij had hen echter door en zei: "Laat me eens een geldstuk zien. Wiens afbeelding staat erop?" "Van de Romeinse keizer", antwoordden zij.


De o ngopeqeka moleleleani moi magena motemo o Petruska, "So ngona kanena nodooha. Nagala ngona manena lo Una witatago gena Awi nyawa wimomote moi?" De una womisango, "Hiwa!" 	 De portierster zei: "U bent zeker een discipel van die Jezus." "Nee, hoor", zei Petrus.


Ato itangi de o ili moi yoise o sorogaku itemo, "Una manena to Ngohi Ai Ngopa towidododara. De Una magena Ngohi towidupa." 	 Een stem uit de hemel zei: "Dit is mijn geliefde Zoon; Hij verheugt mijn hart."


O nyawa la kanaga de manga sininga qaloha, manga siningano asa o loha isupu, sababu manga siningaka o loha yadiahika. De o nyawa la kanaga de manga sininga qatorou, manga siningano asa o dorou isupu, sababu manga siningaka o dorou yadiahika. 	 Want waar het hart vol van is, daar loopt de mond van over. Dat een goed mens vol goedheid is, blijkt uit wat hij zegt.


De lo ma ngale o Adam o dorou waaka, so o Gikimoi bilasu o nyawa manga dorou wafanggali sidago lo wotemo bilasu o nyawa wasisangisara. Ngaroko komagena, ma ngale o nyawa o dorou yaaka so Una Awi laha bilasu wasitodihike sidago lo wotemo bilasu waaka manga sininga itotiai. So komagena lo o Adam awi manara ma sopo gena imaketero lo waali de ma Kristus Awi manara ma sopo. 	 Met die gift is het anders dan met de zonde van Adam. Door die ene zonde zijn velen veroordeeld. Maar door die ene gift van genade in Christus zijn velen vrijgesproken, hoewel zij het niet hadden verdiend.


So wopipilo wotemo onaka, "Ngohi tanakowa nakoso Una o nyawa ma dorou moi, eko hiwa. Duma o orasi manena igogou ngohi tanakoka, ngaroko ma nonomasi ngohi topipilo moi, duma o orasi manena tomasigeleloka." 	 De man antwoordde: "Of Hij slecht is, weet ik niet. Ik weet maar één ding: Ik was blind en kan nu zien."


De o ngeko moi-moi idala o Gikimoi asa ngini winihike de ma boloili la ngini aku de nia sininga foloisi qaloloha niahike o nyawaka. So done ma orasi to ngini nia roriwo o pipi gena ngomi miatota o nyawa isususa o Yerusalemka, de o nyawa yadala asa manga sukuru yatide o Gikimoika. 	 Ja, Hij geeft zoveel dat u altijd veel kunt weggeven. En wanneer wij uw gift brengen aan hen die te kort hebben, zullen zij God danken en prijzen voor uw hulp.


De bilasu ngini gena o nyawa yangodu niahoromati itiai. De nanga dodiao ma Kristus wipipiricaya ona magena bilasu niadodara. De lo bilasu nia kolano wilalamo niwihoromati, de bilasu ifoloisi niwisihoromati qaloha o Gikimoika. 	 Laat ieder in zijn waarde. Houd van allen die werkelijk christen zijn. Heb ontzag voor God en respect voor de keizer.


Qabolo de womakiliho so womikelelo o ngopeqeka muna magenaka, de wotemo o Simonka, "Ngona nomisininga o ngopeqeka manena. Kangano Ngohi totulu ani tahuka, de ngaroko nanga biasa, duma ngona o ake nosidailakowa la Ai qohu tatiodo. Duma muna manena Ai qohu matiodo de to muna ami kongo de ami hutu lo mosiese la mosidudu. 	 Daarna keek Hij naar de vrouw en zei tegen Simon: "Ziet u deze vrouw? Toen Ik uw huis binnenkwam, hebt u niet de moeite genomen het stof van mijn voeten af te wassen. Maar deze vrouw heeft mijn voeten gewassen met haar tranen en afgedroogd met haar haren.


Nako o Musa gena, waaka wokaeli o Gikimoi Awi tahuka ona magena waleleani, duma una gena ka cawali o leleani moi. Una wasingangasu onaka ma ngale o kia naga done o orasi ma simaka o Gikimoi asa wosikelelo. 	 Nu deed Mozes zijn werk in het huis van God wel goed, maar hij was toch niet meer dan een knecht; zijn werk was vooral een verwijzing naar wat er later zou gebeuren.


Komagena so o Paulus wotemo o Ananiaska, "Sutusi asa done ngona lo o Gikimoi wonipoka. Ce! Ngona maro o boberesu qapoputuruwa, duma yaqahuka so qaare la o nyawa itemo magena qaputuru icarawa. So ngona orasi manena nomatamiye nohakim ma ngale namote o bobita o Musa wosilelefoka, duma o bobita magena ngona masirete lo namotewa de sidago nobarani o nyawa nasulo so ngohi woipoka." 	 "God zal u slaan, huichelaar", zei Paulus tegen hem. "U zit hier om volgens de wet recht over mij te spreken. Geeft u iemand opdracht mij te slaan, wat tegen de wet is?"


De kanaga lo o kota moi de o bi dorou qatotorou moi lo ihiwaka so qatetebi, de takelelo gena o kota qamomuane moi, ena gena o Yerusalem asa iuti o sorogaku. Magena isidailako maro o ngopeqeka moi mokakawi ma ngale ami roka gena o baju qaloloha-loha imihike la momasitiba. O kota magena o Gikimoi kagena o sorogaka de asa wosigutiku. 	 Ik zag de heilige stad, een nieuw Jeruzalem, van God uit de hemel naar beneden komen. Zij zag er feestelijk uit, als een bruid die op haar bruidegom wacht.


Qabolo de ona yangodu yonyanyi wigiliri o Gikimoika. So qabolo de ona isupu de itagi o Zaitun ma Talaka. 	 Tot slot zongen zij een lied tot eer van God en gingen daarna naar de Olijfberg.


Gena ka orasi moi la ma ngale to ngini nia piricaya Ngohika gena niasingangasu onaka. 	 Het zullen allemaal kansen zijn om over Mij te vertellen.


Ma orasi o nyawa ona magena yoise o demo magegena, ona manga sininga yaruwaheka. So ona imasano o Petruska de o bi rasul ma somoaka itemo, "O gianongoru, so ngomi manena bilasu o kia miaaka ma ngale mia manara qatotorou magena." 	 Toen de mensen dit hoorden, voelden zij zich heel erg aangesproken en vroegen aan Petrus en de andere apostelen: "Vrienden, wat moeten wij doen?"


Ma orasi ngomi de o Paulus kadoka o Yerusalemka mimasidiado, de o dodiao ipipiricaya kagena mimakamake de minali de mimatekesikomore. 	 Bij onze aankomst in Jeruzalem werden wij door de christenen hartelijk ontvangen.


Gena imatero de o kia iqomaka isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "Ngona o ngopeqeka moi, ngaroko o ngopa moi lo naakuwa nosibuo, duma hika ngona de ninalika. Ngaroko ngona ani buo ma siri gena nidahe waasi, hika nomatoore de lo nomasagaga. Sababu ngaroko ngona gena ani roka ihiwa, duma itekawa de ngona gena asa ani ngopa ifoloisi yadala de to muna magena de ami roka ka imasikogogesi." 	 Dat bedoelde de profeet Jesaja ook toen hij zei: "Kinderloze vrouw, wees blij! Jubel het uit van vreugde, al hebt u geen kind gehad. Want Ik zal u veel kinderen geven, meer dan de slavin van uw man." (A)


De ma orasi ngohi nia sidongiraba kasi o moi-moi taaaka gena, ma ngale tinisikelelo nginika, so bilasu ngini lo nimadoto de nimanara niputuru la ma ngale aku niariwo o nyawa yapoputuruwa so isusa, de bilasu niososininga o Jou Yesus Awi demo, kiaka ngone wonasitemoka, 'Upa sidago o nyawa inahike ngoneka, duma nanga siningaka foloi isanangi nakoso ngone o nyawaka pahike.' " 	 Ik heb u steeds laten zien dat wij, door zc te werken, de armen tot steun moeten zijn. Denk maar eens aan de woorden van de Here Jezus. Hij zei dat geven beter is dan ontvangen."


So o Stefanus wotemo, "He! Nianano! Ngohi takelelo o soroga ipelengaka, de o Nyawa ma Duhutu wopopareta womaokoye o Gikimoi Awi girinaka." 	 Hij riep uit: "Ik kan de hemel zien! Ik zie Jezus, de Mensenzoon, aan de rechterhand van God!"


Duma manga sininga ma takasiri o Yesus wanako, so wotemo o nyawa awi gia isosoneka gena, "Nahino kanena manga simaka nomaokoye." So igogou una magena wahino kagena womaokoye. 	 Maar Hij wist wat zij dachten. "Sta op", zei Hij tegen de man met de verschrompelde hand. "Kom hier bij Mij staan. Dan kan iedereen u zien." De man deed het.


La o orasi o kia bato de o Jou asa wahino nginika, so nia sininga wosiputuru de lo asa iwisulo o Yesus o Salamati ma Kolano wahino nginika, Una magena o Gikimoi wihirika ma ngale ngini. 	 Hij zal dan Jezus weer naar u toe sturen, van Wie al tevoren vaststond dat Hij uw Messias (A) zou zijn.


Kagena o doku ma ngora he idumu, de imakamake de o nyawa yadadala, ena momongo wososone iwitota la wipoosu. Wososone una magena mobabalo moi ma ngopa ka womatetengo, so yadadala imimote o pandangaku wisitide de wisisupu yodupa iwipoosu. 	 Zoals gewoonlijk liepen er drommen mensen achter Hem aan. Bij de poort van het dorp zag Hij een lange begrafenisstoet aankomen. De dode was de enige zoon van een vrouw, die ook haar man al had verloren.


O Aristarkhus lo o bui ma rabaka wisangisara dede ngohi, una asa awi salam wosidingo nginika tanu nimakamake kali. De kanaga o Markus, gena o Barnabas ma ngopa moi, una lo asa awi salam wosidingo nginika tanu asa nimakamake kali. (Ma ngale una gena iqomaka ngohi tobeseso nginika nakoso una wahino nginika, de bilasu niwiqehe qaloha.) 	 U moet de hartelijke groeten hebben van Aristarchus, mijn medegevangene, en van Markus, de neef van Barnabas. Ik heb u al eerder gevraagd om als Markus naar u toekomt, hem met open armen te ontvangen.


So nakoso o Demetrius de awi nyawa imomanara manga dupa so o nyawa moili ona wikalaki, de o hakim ma riho lo de maena de o bobareta lo de maena, so bilasu ona kagena yangaho la yakalaki. 	 Als Demetrius en zijn werknemers iets tegen iemand hebben in te brengen, is het gerechtshof open en kunnen de rechters de zaak meteen in behandeling nemen.


De o Yesus wotemo onaka, "O nao niasosomaka gena hitilahi ngai muruo naga hika niaqehe de niaahono kanena." 	 "Haal eens een paar van de vissen die jullie hebben gevangen", zei Jezus.


Ma Kristus Una masirete gena ngone wonasirimoi de wonasikomote. Ma orasi Una o sangahadika wosone, de Una o Yahudika manga adati de manga galepu, ena gena manga bobita de manga sulo, magena qangodu watupuka. Waaka komagena so o Yahudika ma nyawa de o Yahudika ma nyawa yasowo asa imarimoika. Ngaroko iqomaka ona imatekekalawangi, maro o boberesu moi kanaga inasikitingaka, duma magena Una wasisaka. Komagena ma ngale ngone inangodu aku wonasirimoi la podadi maro o nyawa qamomuane o bolu moi, so ngone de Una pomarimoika. So komagena Una ngone wonasirimoi de wonasikomote. 	 Door voor ons te sterven, heeft Christus afgerekend met de Joodse wet, die de oorzaak van de scheiding was. Hij bracht de twee tegenstanders bij elkaar door hen tot een deel van Zichzelf te maken. Hij smeedde de twee (Jood en niet-Jood) samen tot één persoon en toen was er vrede.


De ngohi takelelo o malaikat yatumudingi o Gikimoi Awi simaka imaookoye, de asa yahike onaka o trompet ngai tumudingi. 	 Ik zag de zeven engelen voor God staan en zij kregen allemaal een bazuin.


Ato o doku moi wowosa, de yapapado yamogiowo yahino Unaka. Ona magena ka ma gaku kasi de imatooreka 	 Toen Hij een dorp binnenging, liepen tien melaatse mannen Hem tegemoet.


Ai salam tosidingo o gogobu yomatotolomu kagena ona yasinoto manga tahuka. Ai salam tosidingo o Epenetuska, una towidododara. Una gena o nyawa ma nonoma ma Kristus wipiricaya o Asia ma daeraka. 	 Doe ook de groeten aan de gelovigen die bij hen in huis samenkomen. Doe de groeten aan mijn vriend Epénetus. Hij was de eerste in Asia, die in Christus ging geloven.


Kagena de ma doro ma duhutu magena wotemo, 'Dede! Ngohi tinisalawa ngini ai dodiaoka. Igogou, ngini nisimote qabolo nia sewa o wange moi ma manara gena tofangu o pipi o salaka moi. 	 Hij antwoordde: 'Vriend, ik heb u toch niets tekort gedaan! Hadden we niet afgesproken dat u voor een dagloon bij mij zou komen werken?


Kagena de maena itagili, de o toka tumudingili kiaka ifoloi qatotorou gena maena yaaso, la yahino o nyawa iwititinga una magenaku iwosa, de kagena ona igoge. Ma duuruka o nyawa una magena ifoloi witorou de ma nonomaka. So o bi nyawa o orasi manena to ona manga dorou gena idadi de imaaka maro komagena. Ona manga bodito asa foloisi ilamo, sababu iholu Ngohi iqehe qaloha." 	 Dan haalt hij zeven andere geesten, die nog slechter zijn dan hijzelf. En met z'n allen gaan ze in de man wonen. Het is duidelijk dat zo iemand er daarna veel slechter aan toe is dan vroeger."


Qabolo de Una wokahino de wamake Awi muri yaruwange yakioloka. De Una wotemo, "Petrus, o kiaso nikioloka, orasi moi bato dede Ngohi nomajaga naakuwa." 	 Hij ging terug naar Zijn drie discipelen en zag dat zij in slaap waren gevallen. "Petrus", zei Hij. "Konden jullie niet een uurtje met Mij wakker blijven?


Sababu ngini bilasu niosininga ma ngale o Abraham una magena kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka isilelefo itemo, "O Abraham una magena o Gikimoi wipiricayaka, so o Gikimoi wotemo o Abraham gena awi sininga itiai Unaka." 	 In de Boeken staat het zo: "Doordat Abraham op God vertrouwde, werd hij vrijgesproken van schuld." (a)


De lo to ona manga sidongirabaka lo kanaga o Lot wogoge, una awi sininga itiai o Gikimoika. O wange isigeto-geto una foloisi wopeleso, sababu una wogiise de lo wakelelo o nyawa o nyafusu ma dorou yaaka sidago ona o bobita moi lo yosigise kawa. So o Gikimoi asa una o Lot o sangisara magenano wisisupu. 	 Lot werd ziek en misselijk van de uitspattingen en de losbandigheid, die hij dagelijks om zich heen zag.


La o orasi magena de ona o giki imagaka imatero maro o sapi ma ngopa, so manga gaso o haiwani moi-moi imadota de imatolomuno la isirarame, de yangodu manga suba yatide to ona manga giki kiaka manga gia isiaakaka gena. 	 Want wij weten niet wat er met Mozes gebeurd is, die ons uit Egypte heeft geleid.' Zij maakten een beeld in de vorm van een kalf. Toen het klaar was, legden zij er offers voor neer en vierden uitbundig feest. Zij genoten van wat ze hadden gemaakt.


De Una wosango wotemo, "Ngohi lo tinisano kasi, la nako ngini niasangoka, de asa Ngohi tinidedemo nginika de naguuna o haku woihike so taaka o moi-moi manena. 	 "Ik heb ook een vraag", zei Jezus, "geef Mij daar eerst eens antwoord op. Dan zal Ik u vertellen wie Mij het recht geeft dit allemaal te doen.


De ona lo bilasu o loha yaaka o nyawaka de manga manara idala gena ka o loha ma rehe-rehe. Ona isidailako so o kia naga onaka gena aku o nyawa yahike de manga sininga qaloloha. 	 Zij moeten rijk zijn in goede werken en met een blij hart geven aan mensen die gebrek lijden; zij moeten altijd klaarstaan om alles wat God hun heeft gegeven met anderen te delen.


Kagena ona imasininga de igogou o Yesus Awi demo-demo magena. 	 Zij herinnerden zich dat Hij dat inderdaad had gezegd. Ze holden terug naar Jeruzalem om aan Zijn elf discipelen en al de anderen te vertellen wat er gebeurd was.


De o nyawa nagoona o Iblis wimomote gena yatodamatoko de itemo igogou ona gena o Yahudika ma nyawa, ena momongo ona o Yahudika yasowo, ona magena asa Ngohi tasulo la bilasu yahika nginika. De to ngini nia simaka bilasu ona ibukuku, de ona asa yanako gena igogou-gogou Ngohi manena tinidodara nginika. 	 Ik zal mensen naar u toesturen die bij satan horen. Zij doen zich voor als Joden, als kinderen van God, maar het zijn leugenaars. Ik zal hen aan uw voeten laten neerknielen; zij zullen niet anders kunnen dan erkennen dat Ik u liefheb.


Itekawa, de o Yusuf o Arimateaka ma nyawa moi wahino. Ma ngale una o Yesus wimote-mote de o Yahudika manga roriri wamodo, so ka womasidodutulu. Ngaroko komagena, duma una asa womabobarani so wahika o Pilatuska, de wagolo o Yesus Awi sone ma bake. De o Pilatus o Yusuf wisimaha so una wotagi de o Yesus Awi sone ma bake magena waaho. 	 Nadat het allemaal voorbij was, vroeg Jozef van Arimathea aan Pilatus of hij Jezus' lichaam mocht wegnemen. Pilatus vond het goed. Deze Jozef was een volgeling van Jezus. Maar hij had er niet voor durven uitkomen, omdat hij bang was voor de Joden. Daarop haalde hij Jezus' lichaam van het kruis af.


Komagena so upa ka cawali o kia asa nioqo de niudo magena bato niososininga. Upa he nihawateri. 	 Denk toch niet altijd aan eten en drinken. Ik wil niet dat jullie je daarover ongerust maken, zoals de andere mensen. Je hemelse Vader weet heel goed wat je nodig hebt.


O Yesus Awi muri yamogiowo de sinoto o siminiko wahike qaboloka, kagena de womajobo so wotagi wodoto de o habari qaloloha wosihabari, to ona manga doku imakokadateku wageto. 	 Nadat Jezus Zijn twaalf discipelen had gezegd wat zij moesten doen, ging Hij weg om in verschillende steden te spreken.


So kagena Una de Awi muri-muri igogeku de Una womaginano Awi simaka, kanaga o nyawa manga dala icarawa yahino Unaka, so Una wobicara o Filipuska wotemo, "Awalele! Hika nanano o nyawa manga dala manena, so kekiaka aku o roti poija la ona yangodu pasioqo." 	 Toen Jezus al die mensen zag aankomen, vroeg Hij aan Filippus: "Waar kunnen wij brood vandaan halen om die mensen te eten te geven?"


Ma solano o Yohanes Wooosi awi manara sidago o orasi manena, o nyawa asa o dodoto ma ngale o Gikimoi Awi pareta gena yalawangi qaputuru de lo yodupa yakuasa. 	 Sinds de dag dat Johannes de Doper zijn werk begon tot nu toe proberen talloze mensen het Koninkrijk van de hemelen binnen te dringen.


Ngohi manena o Gikimoi waaka ai sininga itiaika, so o Yahudika manga bobita o Gikimoino todongosaka de tamote kawa, komagena so upa ngohi tamote kali ma ngale ai sininga itotiai taaka. Imatero maro o tahu moi tarubaka so ioko kawa, duma done ngohi tosigoko kali. Nakoso ngohi taaka komagena de igogou ngohi maro o sala moi asa taakaka. 	 Nee, als ik de wet die ik eerst heb afgeschaft, weer in werking stel, d n zondig ik. Door te proberen volgens de wet te leven, belandde ik in de dood.


So nakoso o nyawa la kanaga o Gikimoi ma Ngopa iwipiricayaka, ona magena asa yamake o oho ka sidutu ikakali. Duma kanaga o nyawa nakoso Una wihoholu, ona magena asa o oho ka sidutu ikakali gena yamakewa. Sababu ona wihoholu o Gikimoi asa wafanggali so dede o Gikimoi imakitinga ka sidutu ikakali." 	 Wie zich aan de Zoon toevertrouwt, heeft eeuwig leven. Wie de Zoon ongehoorzaam is, zal het eeuwige leven niet ontvangen. Integendeel, de straf van God blijft op hem."


Ma nonomasi una gena o nonako moi wahikeka, wotemo komanena, "O nyawa naguuna ngohi towihahame gena, Una magena qabolo. Una niwitago!" 	 Judas, de verrader, had tegen de mannen gezegd: "De Man, die ik een kus zal geven, moeten jullie gevangen nemen."


So Una asa wasingangasu onaka wotemo, "O kia naga to Ngohi Ai ino gena, nakoso towisigise Una woisusuloka so tahino kanena, de lo nakoso Awi manara magena taaka qabolo. 	 Jezus antwoordde: "Mijn voeding is het doen van de wil van God, Die Mij gezonden heeft, en het volbrengen van Zijn werk.


Ngone ma Kristus powipiricayaka de lo ngone dede Una pomarimoika, so ngone asa pobarani o Gikimoi Awi simaka pahika de asa panako igogou Una ngone wonaqehe qalohaka. 	 Nu kunnen wij, die in Jezus Christus geloven, zonder angst en vol vertrouwen in Gods directe nabijheid komen.


Duma o Yahudika ona ka isiholu, so o ronga ma dorou wigaka. So kagena de o Paulus o gaapo awi bajuno wapari, maro o nonako moi gena, ma ngale ona isalaka de wadupa kawa, so wotemo, "Ce! Ngini manena nisiholu o habari ma ngale o Yesus, so o Gikimoi done asa winisangisara. De sababu ngohi tinisihabari qaboloka, ma ngale o Yesus akuwa nisisala ngohika. So lebelaha ngohi totagi o bi nyawa o Yahudika yasowo la kagena onaka tosihabari." 	 Maar toen zij vijandig werden en met Jezus gingen spotten, schudde Paulus het stof van zijn kleren en zei: "U veroordeelt uzelf. Het is niet meer mijn verantwoording. Vanaf nu ga ik naar de mensen die niet tot het Joodse volk behoren."


De o nyawa la kanaga Ai demo manena yoise duma yamotewa de yaakawa, ona magena imatero maro o nyawa moi la kanaga awi tahu wosigoko ka o tonaka de ma sosoqe o teto lo ihiwa. Ma orasi o selera ma ake qasosihilo asa o tahu magena yatusa, so imatodoka o tahu magena iruba de ibiau qangodu." 	 Maar wie naar Mij luistert en niet doet wat Ik zeg, lijkt op een man die zijn huis zomaar op de grond neerzet, zonder een degelijke fundering te leggen. Als dat huis wordt getroffen door het woeste geweld van een overstroming, stort het onmiddellijk in. Er blijft niets anders van over dan een grote puinhoop."


Sababu nakoso o dorou ma dupa gena ngini nisigise, de igogou ngini o oho ka sidutu ikakali asa niamakewa. Duma nakoso ngini de Awi Gurumi so nia manara ma dorou gena niaholu so niaaka kawa, maro o kia naga moi patooma so isoneka, de ngini magegena asa nioho ka sidutu ikakali. 	 Als u zich door uw eigen zin laat leiden, zult u sterven. Maar als u zich laat leiden door de Heilige Geest en uw eigen zin prijsgeeft, zult u leven.


Ena gena, idodooha o Yesus o Nazaret ma nyawa o Gikimoi Una iwihirika, so wihike o Gurumi Qatetebi de lo o kuasa. De wotagi o doku wakokiloli o nonako ihahairani waaka o bi nyawa manga simaka, de o bi nyawa o Iblis yapopareta ona magena lo yadala wasilohaka, sababu o Gikimoi dede Una. 	 U hebt vast wel gehoord van Jezus van Nazareth, de Man aan wie God de Heilige Geest en grote kracht gaf. Hij trok het land door en deed heel veel goeds. Hij genas alle mensen die in de macht van de duivel leefden, want God was met Hem.


De o nyawa yasinoto yasisasangahadi ona lo imasimote Una wisimaqe. 	 Zelfs de rovers die met Hem waren gekruisigd, bespotten Hem.


So igogou ma Kristus gena wisulo la wosone de Awi au ikopola, ma ngale ngone nanga dorou aku wapiki de lo o Gikimoi aku waaka nanga sininga itotiai. Mutuwade ngone panako igogou done ma orasi o Gikimoi o nyawa manga loha de manga dorou wafanggali, de ngone upa lo Una wonadoosa de wonasangisara bai! 	 Wij zijn dus voor God rechtvaardig geworden door het bloed van Christus. Des te meer zal Hij ervoor zorgen dat Gods vreselijke oordeel aan ons voorbijgaat.


Magena o Pilatus woise, de una wosano, "O nyawa Una manena o Galilea ma nyawa?" 	 "Komt Hij dan uit Galilea?" vroeg Pilatus.


Qabolo de o Yesus yadadala ona magena wadongosa de wowosa o tahuka. So Awi muri-muri yahino de yotemo, "Baba, tanu o ade-ade o nguusu o doro ma dongirabaka ma ngale gena nomisingangasu nositotiai ngomika." 	 Jezus stuurde de mensen weg en ging naar huis. Zijn discipelen kwamen bij Hem zitten en vroegen wat Hij bedoelde met de gelijkenis over het onkruid tussen het graan.


O Yesus woise komagena, de wotemo, "Cawali o ngai moisi naaka waasi. Notagi kasi la ani ronga moi ani tahu ma rabaka nosiija de ma pipi o nyawa isususaka nasitoku, la ngona asa namake o arata ma duhutu o sorogaka. Qaboloka, de nahino la noimote Ngohi." 	 "Toch is er iets wat u nog niet hebt ge daan", zei Jezus. "Verkoop alles wat u hebt en geef het geld aan de armen. Daardoor krijgt u een schat in de hemel. Kom daarna terug en ga met Mij mee."


So ngohi ai edekati lo o gaji nginika tinigolowa gena igogou tacoho, la ma ngale o bi sosulo ma somoa ona magena yaakuwa manga giliri isimane itemo ona manga manara imatero de ngomi mia manara. 	 Maar ik zal dat doen om bepaalde mensen de kans te ontnemen te beweren dat zij net zo voor God werken als wij.


De una womatoore womaili-ilika maro o singa imatoore. Womatooreka, de o diwotu iwisango ma dupuru isidadu ma para tumudingi ma ili ka ilamo poli. 	 Hij riep krachtig, zo luid als een brullende leeuw; en toen hij dat deed, lieten de zeven donderslagen hun stem horen.


Magena qabolo de o Paulus o Atenaka de womajobo wotagi kali so wakahika o Korintus ma kotaka. 	 Paulus verliet Athene en ging naar de stad Corinthe.


Ma solano o orasi magena de o Yesus Awi muri-murika womadedemo wositotiaika, ena gena wotemo onaka, "Ngohi manena bilasu totagi o Yerusalemka. De done o Yahudika manga roriri, o imamka ma bi sahe, de o bi guru agama ona Ngohi iholu, so ona asa isangisara qasiri ma bati itooma de isosone. Ngaroko iaka komagena, duma o wange saangeka de Ngohi tooho kali." 	 Van toen af begon Jezus Zijn discipelen duidelijk te maken dat Hij naar Jeruzalem moest gaan en daar verschrikkelijke dingen zou meemaken. Hij zou in de handen van de Hoge Raad vallen en gedood worden. Maar op de derde dag zou Hij weer levend worden.


So o Yudas de o Silas ngomi miahiri la miasulo itagi nginika, ma ngale isidiado to ngomi mia surati de to ngomi mia beseso. 	 De twee mannen die wij sturen, zijn Judas en Silas. Zij zullen u vertellen wat wij besloten hebben.


de itemo, 'Ngomi misuling ma ngale nginika, duma ngini niholu niselo. Ngomi minyanyi o sone ma guule nginika, duma ngini niholu niari.' 	 'We hebben fluit gespeeld en jullie wilden niet eens dansen. Toen hebben we klaagliederen gezongen en jullie wilden niet eens treuren.'


So ngomi lo miopiricaya o Yesus Awi kuasa magena, so o nyawa wolulugu niwinanakoka de niwikokeleloka, una manena wiputuruka. Sababu miapiricaya o Yesuska, so una manena iwisilohaka to ngini ningodu nia simaka. 	 Jezus heeft deze lamme man genezen. Door ons geloof in Jezus is hij volkomen gezond geworden. U ziet het zelf!


Ngone panako o bi moi-moi wosidadadika gena qangodu-ngodu maro o sangisara, de o siri ma rabaka, de lo o mulia imasingongano sidago imatoore de imuru, "Ayoo!" Koloko o ngopeqeka moi ma orasi mopuo, ngaroko misiri, duma ami dupa foloi ilamo modamaha o ngopa mosibuo. 	 Wij weten dat de hele schepping in afwachting van dat grote moment nog altijd zucht en kreunt.


Sababu o Gikimoi womisulo ngomi gena komanena, 'Ngohi tonisitatapu ngona la nodadi maro o nita moi o bi nyawa ma somoaka ngaroko ona magena o Yahudika yasowo, la ma ngale ngona o nyawa yangodu o dunia ma qokuka aku isisalamati.' " 	 want dat heeft de Here ons opgedragen. Hij zei: 'Ik heb U gemaakt tot een licht voor de niet-Joodse volken, om redding te brengen tot in de verste uithoeken van de aarde." (E)


Komagena lo o ngopeqeka moi ma roka mowiholuka de mokawi de yanau ma somoali, muna magena he mosundali ma ngale ma roka ma nonomaka." 	 En als een vrouw haar man verlaat en met een ander trouwt, pleegt ook zij overspel."


"Baba-baba, ngone nanga bobita kiaka pacocoho gena ngone inasimahawa o nyawa pasisala so bilasu yosone, nakoso ona patailako lo waasi. Ena gena, Una o kia waaka, o loha waaka eko sidago o dorou waaka, de magena niatailako waasi. Magena itiaiwa." 	 "Volgens onze wet mogen wij niemand zomaar veroordelen", zei hij. "Wij moeten Hem eerst verhoren en nagaan wat Hij gedaan heeft."


So komagena lo ngone o orasi manenaka de nanga rohe maro o Adam awi rohe la o duniaka pooho. De o orasi ma simaka ngone done asa de nanga rohe maro ka ma Kristus Awi rohe la pooho o soroga ma rabaka. 	 Dus, zoals wij op de aardse Adam lijken, zullen wij ook op de hemelse Christus lijken.


Ngaroko to ngohi ai surati iqoqoma ma raba magena to ngini nia sininga isipelesoka, duma o surati tolefoka de magena ngohi tomatodubawa. Ma nonomaka, ma ngale nia sininga ipopeleso gena asa tanako so ngohi tomatoba de tomatodubaka. Duma nia beleso gena ka o orasi ma cunu. 	 Ik heb geen spijt dat ik u met mijn brief verdriet heb gedaan, al had ik dat eerst wel. Dat verdriet heeft gelukkig niet lang geduurd.


Kagena de ma goginitano una wamake o Israelka ma nyawa yasinoto imakudubu, de una wotagi wangoho ona magena, de wotemo, 'Ai baba, ngini manena o bolu moi, qadoohaso ngini nimakudubu.' 	 De volgende dag was Mozes er weer en zag twee Israëlieten met elkaar vechten. Hij probeerde hen te laten ophouden en zei: 'Waarom doen jullie elkaar kwaad? Jullie zijn toch broeders!'


"So, o sone! Ngona gena he ituraka! O sone ma buturu gena ihiwaka o nyawa yasangisara!" 	 "Dood, je kunt de overwinning wel vergeten. Dood, wat voor kwaad zul je nu nog doen?" (c)


Ngone panako igogou ma Kristus bilasu o bi moi-moi qangodu wakolano, sababu kanaga isilefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O Gikimoi waaka so o bi moi-moi gena qangodu iwisigise Unaka." Igogou, magena ma rabaka iwosawa o Gikimoi masirete, sababu Una magegena waaka so o moi-moi qangodu gena ma Kristus wisigise. 	 Want God heeft alles aan Christus onderworpen. Maar als God zegt dat Hij alles aan Christus onderworpen heeft, is Hij daar natuurlijk Zelf van uitgesloten.