Komagena so nako ngini gena upa ka cawali niwipiricaya ma Kristuska, duma ngohi tongongano ngini lo asa niaaka ifoloisi nikaeli sidago lo nia gogoho gena igogou imatero maro o Gikimoi wodudupa. Ena gena, ma ngale to ngini nia manaraka lo hika o loha foloisi niaaka o nyawaka. De upa ka cawali o loha o nyawaka niaaka, duma ma ngale lo ngini kanaga o moi-moi niaaaka ma rabaka gena foloisi nicawaro. 	 Maar daarvoor hebt u meer nodig dan vertrouwen alleen. U moet ook uw best doen om goed te zijn en zelfs dat is niet genoeg. U moet God beter leren kennen en weten wat Hij wil.


Ma orasi he idumuka o Gikimoi asa o Abraham awi ngopa wasigiliho kali, maro iqoqoma wojaji, de kagena o Mesirka to ngone nanga nyawa he yadalaka. 	 De tijd dat God Zijn belofte aan Abraham zou waarmaken, kwam steeds dichterbij. Het volk werd in Egypte groter en groter.


De kanaga ona yautu manga manara magena ma fanggali yamake qabolo, sababu to ona manga dato ma sopo gena yamake o oho ka sidutu ikakali. So bai ona o doroka yodadato lo bai ona o doroka youutu, ona yangodu manga nali gena ka imaketero. 	 De maaier krijgt zijn loon al en brengt mensen in Gods koninkrijk. Nu zijn de zaaier èn de maaier blij. Want de één zaait en de ander maait.


Duma ngini manena, nia orasi ma deka kanaga de maenasi, so ngini o wange isigeto-geto bilasu ka nimatekesiduduga moi de moika. Upa sidago o dorou inikulaika so ngini nia sininga idadi qatogoi. 	 U moet hier elke dag met elkaar over spreken, nu er nog de tijd voor is; want niemand van u mag zich door de betovering van de zonde laten verharden, zodat hij niet meer naar God luistert.


Sababu o nyawa moi lo yaakuwa o bi bobita moi-moi qangodu gena yaaka itiai, so komagena akuwa manga sininga idadi itiai o Gikimoika. Duma o Gikimoi Awi bobita ma ngale gena, nako pomadoto, magena ngone lo aku panako igogou ngone masirete lo de nanga dorouka. 	 Ook al houdt men zich aan de wet, dan nog gaat men voor God niet vrijuit. Het enige wat de wet doet, is de mens bewust maken van zijn zonde.


Kagena de o Yesus ma kapita awi demo gena woise, de Una wohairani icarawa. Komagena so womakiliho o bi nyawa yadadala iwimomoteka de watemo onaka, "Awalele! Ngohi totemo, igogou o bi Yahudika ma nyawa kagena o Israel awi ngopa de awi dano manga sidongirabaka, maro o nyawa una manena awi piricaya ma lamo komanena, gena o nyawa moi lo tamake waasi." 	 Jezus was verbaasd. "Hebt u dat gehoord?" zei Hij tegen de mensen die met Hem waren meegekomen. "Nergens in Israël heb Ik iemand ontdekt die zoveel vertrouwen in Mij heeft!"


So una awi giaka o manyanyi watutupu gena, ma qopo de lo o Gikimoi Awi nyawa manga sumbayang gena asa idola o Gikimoi Awi simaye. 	 En uit de handen van de engel die voor God stond, steeg de geur van de wierook omhoog, samen met de gebeden van de gelovigen.


Ma orasi magena o Galilea ma kolano gena o Herodes Antipas de una magena woise ma ngale o Yesus Awi manara qangodu de asa wogamamu, sababu kanaga o nyawa itemo, "O Yesus gena o Yohanes Wooosi de Una asa wooho kali!" 	 Gouverneur Herodes hoorde over de geweldige dingen die Jezus deed en hij wist niet wat hij ervan moest denken. Sommigen zeiden: "Het is Johannes de Doper die weer levend is geworden."


De to ona manga demo komagena, ngaroko o nyawa yadadala magena isusa icarawa ona yafati, duma manga gaso yatide la isisuba o bi rasulka gena ona he yaaka kawa. 	 De mensen hadden zich zo vast voorgenomen Barnabas en Paulus offers te brengen, dat die er met moeite in slaagden hen dit uit het hoofd te praten.


de iwihike ma nabi Yesaya awi buku. O buku magena waqehe de wapelenga sidago wamake o demo manena, 	 Men gaf Hem het boek van de profeet Jesaja en Hij zocht het gedeelte op waar staat:


To ngohi ai surati iqoqoma kanaga ma rabaka ngohi ngini tinisulo la una gena niwifanggali de o dorou. Komagena ngini tinidelefo la ngohi tanano idodooha, ngini asa ai beseso moi-moi gena qangodu nisigise, eko hiwa. So ipasaka, de igogou ngini asa nisigise qaloha. 	 Ik heb die vorige brief ook geschreven om te zien hoe ver uw gehoorzaamheid aan mij zou gaan.


Manga demo magena o Yesus wasango wotemo, "Nagala nia sininga ma rabaka nia fikiri isala so nitemo, o Galileaka ma nyawa ona magena manga dorou gena foloi ilamo de manga dodiao o Galileaka ma nyawa ma binuka, sidago lo o Gikimoi wasimaha la ona yatooma. 	 "Denkt u dat zij slechter waren dan de andere mensen uit Galilea?" vroeg Hij.


Igogou, nagala kanaga o nyawa itemo, "Idodooha so o nyawa manga sone ma bake gena yasioho kali. Nakoso ona yasioho kali, de to ona manga rohe gena idodooha." 	 Ik hoor al iemand vragen: "Hoe worden de doden dan weer levend gemaakt? En wat voor lichaam hebben zij dan?"


Komagena so ngomi minisingangasu maro o Jou to Una Awi dodoto gena itemo ma orasi o Jou wahino kali, upa ngomi ka miohosi ma ngale o Jou powimake kasi, duma iqomaka o nyawa nagoona isosoneka gena asa yasioho kali, de qabolo asa ona dede ngone ka pooohosi tanu ngone inangodu de o Jou pomakamake. 	 Wat wij hier zeggen, is het woord van de Here: Wij die bij de terugkeer van de Here nog leven, zullen Hem niet eerder tegemoet gaan dan de gestorvenen.


So, ai dodiao, o Gurumi Qatetebi ngini winihirika la ngini nidadi o roriri, so nimajaga nia piricaya masirete la niamote igogou o Gikimoi Awi dodoto, komagena lo o bi gogobu yangodu bilasu niajaga, maro o sowohi moi wojaga de wapalihara to una awi duba. La Una Awi gogobu gena ngini bilasu niojaga, sababu ma ngale Awi dodara so wihike ma Ngopa womatetengo wosone, la ma ngale o nyawa ona magena o Gikimoi aku waaka to Una Awi nyawa masirete. 	 Pas goed op uzelf en op de kudde waarover de Heilige Geest u het toezicht heeft gegeven. Leef als herders voor de gemeente van God, die Hij door het bloed van Zijn eigen Zoon heeft verkregen.


Kagena imasidiadoka, de ona iwikalaki Unaka yotemo, "O nyawa Una manena ngomi miwimake o kawasa wasigaro la o ngeko qasosowo yamote. Wotemo upa o balastengi pofangu ma Kolano Wilalamo ma Kaisarka, de lo wotemo Una masirete gena ma Kristus, ena gena o kolano moi." 	 Ze begonnen Hem meteen te beschuldigen. "Deze man hitst ons volk op tegen de Romeinse bezetters. Hij zegt dat we de keizer geen belasting hoeven te betalen. Hij beweert dat Hij de Christus is, de koning."


Maro o jaji iqoqomaka o bi bobita o Musa wosilelefo gena, nakoso o nyawa la kanaga o kia naga qatotorouka yatigi sidago yasisalaka, de ona magenaku bilasu o kabi ma nau eko o sapi ma nau yatotola la ma au ikopola. De onaku lo bilasu o sapi ma ngopa yatutupu gena ma gaapo yasihaja. So nakoso o au de o gaapo magena aku o nyawa isasala manga rohe yatiodo so qatebika, 	 Als het bloed van bokken en stieren en de as van jonge koeien van zonden konden reinigen,


Ai sumbayang ma rabaka gena ngini tiniwosawa. Ngohi togolo o Gikimoika, nako wodupa, tanu iteka kawa de o ngeko woihike ma ngale ngohi aku tinikurumi. O Gikimoi masirete wanako de wakelelo o kia ngohi tododedemo itiai de itero, gena ngini tiniwosawa ai sumbayang ma rabaka. Una gena kanaga de ai sininga igogou towileleani, ma ngale o habari qaloloha, ena gena, Awi Ngopa masirete towisihabari. 	 Telkens wanneer ik bid, vraag ik God of ik (als Hij het tenminste goed vindt) een veilige reis naar Rome mag maken om u te bezoeken.


Sababu nako ngohi de lo ngini manena, ma ngale nanga sininga itotiai gena ngone pongongano done asa o Gikimoi waaka. O wange moiku done o Gikimoi asa waaka wosibolo, de ma ngale magegena ngomi miodamahasi. Sababu o Gurumi Qatetebi asa waakaka, so done o Gikimoi waaka gena igogou ngomi aku miopiricaya. 	 Wij, christenen, vertrouwen erop en zien er met grote verwachting naar uit dat Jezus Christus het voor ons met God in orde maakt. De Heilige Geest geeft ons die zekerheid.


Ato iwitago, de kagena o nyawa moi wisioto ma Imam Wilalamo awi gilalo moika, so awi ngau ma girinaka lo waturaka. 	 Eén van hen zwaaide met zijn zwaard en sloeg de knecht van de hogepriester het rechteroor af.


Titus tonisiboboso. Ngohi manena, Paulus, o Gikimoi wositatapu todadi maro to Una Awi sosulo moi de o Yesus Kristus woisulo maro to Una Awi rasul moi. Ngohi isulo ma ngale o nyawa o Gikimoi wahihirika so idadi to Una Awi nyawa, la ona magenaka taleleani ma ngale manga piricaya qaputuru o Yesuska. De lo ngohi isulo ma ngale ona tadoto la yanako o Gikimoi Awi dodoto itotiai, kiaka kanaga imadoto o bi moi-moi wodudupa, la magena bilasu yaaka, 	 Van: Paulus. Aan: Titus, mijn kind in het geloof. Ik ben een dienaar van God en een apostel van Jezus Christus. God heeft mij er op uitgestuurd om het geloof te brengen aan de mensen die door Hem zijn uitgekozen en om hun de waarheid over God te laten kennen.


Nakoso o nyawa niadodara, de ngini asa upa o dorou niaaka onaka. So o nyawa la kanaga o nyawa yadodara, de ona magena asa o bobita o Gikimoino gena qangodu yaaka qaboloka. 	 Wie van zijn medemens houdt, doet hem geen kwaad. Als er werkelijk liefde is, worden de andere voorschriften overbodig.


De gila-gila Una Awi saheko o didiki isingangapo, de lo Awi bioko yahohobi de yobukuku isuba Unaka. 	 Daarna sloegen zij Hem met een stok op het hoofd en spuugden naar Hem. Zij deden net of zij Hem vereerden door voor Hem op de knieën te vallen.


La o habari magegena iise de yanako sidago yaado kagena o soa de o doku ma sigilolika. 	 Het nieuws over dit geweldige wonder ging als een lopend vuurtje door heel de streek.


Waaka komagena la ma orasi ngone wonangoso to Una Awi simaka, de Awi nita ma rabaka ngone gena inatebika de nanga sala eko nanga dorou moi lo ihiwa, so o nyawa moi lo yaakuwa ngone inakalaki. 	 Hij wilde dat de Gemeente stralend voor Hem zou staan; volmaakt, zonder vlek of rimpel. Zij moest heilig en zuiver zijn.


De upa lo ngini o Gikimoi Awi Gurumi niwisigisewa la Awi manara gena niatogu, imatero maro o nyawa moi de o uku wasone. 	 Verdrijf de Heilige Geest niet uit uw hart.


So cawali isango itemo, "Ngomi mianakowa o haku magena kiano una wamake." So kagena de Una wotemo onaka, "Nako komagena, Ngohi lo toholu todedemo nginika de naguuna awi haku so Ngohi taaka o moi-moi qangodu manena." 	 Daarom zeiden zij maar dat ze het niet wisten. "Wel", antwoordde Jezus, "dan vertel Ik u ook niet wie Mij het recht geeft dit allemaal te doen."


Duma komagenawa. Igogou, ma ngale ona manga suba o taungumoi-taungumoi manga suba yaaho, so to ona manga dorou ka yosiningasi. 	 Maar wat er gebeurde, was precies het tegenovergestelde. In plaats van hen van zonden te bevrijden, herinnerden die jaarlijkse offers hun aan hun ongehoorzaamheid en schuld.


So ngohi gena foloi togamamu idodooha la aku o moi-moi magena tatailako, so ngohi lo o Paulus towisano totemo, 'Nakoso ka nomode de kadoka toningaho o Yerusalemka, la kagena pahika de asa tonitailako la tahakim.' 	 Omdat ik niet wist wat ik ermee aan moest, stelde ik Paulus voor naar Jeruzalem te gaan en daar de rechtzaak voort te zetten.


So o nyawa una magena asa wasidumu kadaku ma qokuka o ngihi moi ilalamo. Nako ma ngihi magena isidiahi de isidailako qaboloka, ma meja de ma bako lo isifatoka. Kagena o ino nisidailako ma ngale ngone inangodu." 	 Hij zal jullie meenemen naar boven, naar een grote, compleet ingerichte kamer. Maak daar het Paasmaal klaar."


De ona yadadala magena imanere itemo, "To ngone nanga Gikimoi o pareta ma kursika wotatamiye kanaga lo o Duba ma Goho magena ngone ona inasisalamati." 	 Zij riepen: "Onze redding komt van onze God, Die op de troon zit en van het Lam!"


Mutuwade nakoso kanaga de nanga ino de nanga baju gena aku posanangika. 	 Daarom moeten wij tevreden zijn zolang wij maar voeding en onderdak hebben.


De o Yesus wosango de wiaso, "Nahino!" De o Petrus o deruku wouti, so o ake ma qokuko wotagi wakahika o Yesuska. 	 "Goed", riep Jezus. "Kom maar!"


Duma qangodu magena idadi waasi, de ngini asa nitago, de nisangisara, de lo ningaho o bi puji ma tahuka de o bi buika. De lo ngini asa ningaho o kolanoka eko o bobaretaka ma sababu ngini to Ngohi Ai nyawa nimomote. 	 Maar er zal eerst een tijd van bijzonder zware vervolging komen. Jullie zullen naar de synagogen en gevangenissen worden gesleurd. Jullie zullen voor koningen en andere hoge autoriteiten moeten verschijnen, terwille van mijn naam.


De ma boboloi una wahino nonena sababu o imamka ma bi sahe iwisimaha la o bi nyawa yangodu ipipiricaya Ngonaka gena watago." 	 Hij heeft van de hoofdpriesters zelfs toestemming gekregen om al Uw volgelingen hier in de boeien te slaan!"


So o Gikimoi Awi Tahu ma jojaga manga sahe moi de o imamka ma bi sahe o habari magena iise, de ona igamamu o kia idadi de o bi rasul ona magena. 	 De leider van de tempel en de hoofdpriesters waren van hun stuk gebracht en vroegen zich af waar dit op zou uitlopen.


De lo ona magena lo yaakuwa Una Awi dupa yamote. 	 Mensen die alleen maar hun eigen zin doen, kunnen God dan ook niet tevreden stellen.


Ona yasinoto magena imatero de o zaitun hutu sinoto de lo o silo ma dadami ngai sinoto o Jou o dunia wapopareta Awi simaka imaokoye. 	 Deze twee getuigen zijn de twee olijfbomen en de twee olielampen die voor de Here van de hele aarde staan.


De nakoso maena wamakeli, ngini tinisingangasu igogou, una asa ifoloi winali de o duba ngai moi isisisa magena, ifoloi de o duba ngai morisiwo de siwo kiaka isisisawa. 	 Als hij het vindt, is hij nog meer blij over dat ene, dan over de 99 andere die veilig in de wei zijn.


Kagena de o roriri moi woisano ngohika wotemo, "He! O nyawa o juba qaaare imasititibaku, ona magena nanako kiano ma nyawa." 	 Eén van de ouderlingen vroeg mij: "Wie zijn die mensen in witte kleren? En waar komen zij vandaan?"


De o Jou Yesus towikelelo de Una wotemo ngohika, 'Saulus! Nomataika o Yerusalem nodongosa! Sababu o nyawa ngo kagenadahu o kia ngona nosihabari ma ngale Ngohi gena ona yoise iholu.' 	 'Vlug', zei Hij, 'maak dat u uit Jeruzalem wegkomt! Want de mensen in deze stad zullen niets willen weten van wat u over Mij vertelt.'


O Gikimoi wosidailako la o bi nyawa yangodu wafanggali. O nyawa de manga sininga itotiai ona magena wangaho o sorogaka, duma o nyawa ma dorou ona magena wasisangisara ka sidutu ikakali. Maro wotototoro moi awi giaka kanaga de awi tatapaka. Wosidailako ma ngale o tamo qangodu wataqo sidago qatebi. O tamo qalalake gena asa watolomu de o polaka wadiahi, duma ma soora gena asa watupu so waumo o uku isosora-soraku de lo itatatu-tatu kawa." 	 Hij zal het kaf van het koren scheiden. Het koren zal Hij in Zijn schuur brengen, maar het kaf zal Hij verbranden in een vuur dat nooit uitgaat."


Ma orasi ma Kristus wisidasangahadika gena, igogou Awi buturu kanaga sutu ikurangi. Duma Una lo asa wisioho kali sababu o Gikimoi Awi kuasa. Komagena lo ngomi kanaga de mia buturu ikurangi, imatero de ma Kristus iqomaka. Duma ngomi lo asa mioho de o Gikimoi Awi kuasa, imatero de ma Kristus, de nakoso ngomi done to ngini nia simaka, de o Gikimoi Awi kuasa womihihike ngomika gena ngini asa niakelelo. 	 Als een zwak mens stierf Hij aan het kruis, maar door de kracht van God leeft Hij nu. Wij zijn net zo zwak als Hij, maar wij leven met Hem en zullen in ons optreden tegen u sterk zijn, door de kracht van God.


Kagena de o Petrus wotemo, "Ce, Ananias! Qadoohaso nomasimaha o Iblis ani sininga yapareta la o Gurumi Qatetebi nowikulai so ani tona ma ija ma pipi ma sononga nadiahika. 	 "Ananias", zei Petrus, "waarom hebt u de duivel toegang gegeven tot uw hart? Waarom probeert u de Heilige Geest te bedriegen? Waarom zegt u dat dit de hele opbrengst van het land is, terwijl u een deel ervan achtergehouden hebt?


Igogou-gogou, o nyawa de manga manara komagena, ona gena ka yanako o Gikimoi Awi bobita itemo o nyawa nagoona, nakoso kanaga o dorou yaakaka, ona dede o Gikimoi bilasu imakitinga. Ngaroko yanako komagena, duma o dorou moi-moi magena ona yodupa yaakasi de lo ona isimote qaloha nakoso o nyawa ma somoa lo o dorou magena yaaka. 	 Zij weten dat God dit niet kan toestaan. Want wie zoiets doet, verdient de eeuwige dood. Maar toch doen ze het. Erger nog: Zij vinden het prachtig als anderen eraan meedoen.


La o Yesus wakelelo manga piricaya ma lamo komagena, de wotemo woluluguka, "Ai ngopa, ani sininga nosiputuru. To ngona ani dorou tosiaponguka." 	 Jezus zag dat zij er gewoon niet aan twijfelden of Hij hun vriend zou helpen. Hij zei tegen de verlamde man: "Ik vergeef u al uw zonden."


De o lobi-lobi ma rabano o ili moi iise itemo, "Una manena to Ngohi Ai Ngopa towihihirika. Ka Unaka bilasu niwisigise!" 	 Er kwam een stem uit de wolk: "Dit is mijn Zoon! Hem heb Ik uitgekozen! Luister naar Hem!"


Kagena de o Yohanes wosango wotemo onaka, "Magena qadoohawa. O nyawa ngone gena nakoso o kia naga ngone kanaga pamake magena, ka cawali o Gikimoi wonahike. So ma ngale magegena gena ngohi itoosawa. 	 Johannes antwoordde: "Een mens heeft wat God hem geeft.


Nakoso kanaga ngini inikoro nioqo o nyawa yopipiricayawa manga tahuka, de ngini nimode nioqo dede ona, de o kia bato ona isiaaka nginika magena hika niaoqo. Upa he ngini niqoma nisano de niahiri nagala o serika isisubaka, eko hiwa. 	 Als een ongelovige u uitnodigt bij hem te komen eten en u wilt dat, neem de uitnodiging dan aan. Eet alles wat u wordt voorgezet zonder u af te vragen of het soms aan een afgod gewijd is.


So ona itemo kali unaka, "So Una magena kiaka de ani lako waaka. Wadodooha so ani lako wosiloha sidago lo ngona aku nomasigelelo." 	 Zij vroegen weer: "Wat heeft Hij eigenlijk gedaan? Hoe heeft Hij uw ogen genezen?"


Bilasu o kia naga nia udo-udo de nia lelenga ma rabaka gena niahike iqoma kasi o bi nyawa isususaka, la nia sininga ma rabaka qangodu lo idadi qatebi de qaloha. 	 Uw innerlijke zuiverheid blijkt het beste uit de mildheid waarmee u geeft.


So ngohi towingaho Ani muri-murika la yodusu o toka magena, duma ona yaakuwa." 	 Daarom heb ik hem bij Uw discipelen gebracht. Maar zij konden hem niet genezen."


So de Una ka wobobicarasi, de o Yairus awi tahuno o sosulo moi wahino. De una magena wisibubusu o Yairuska, de wotemo, "Upa ngona ma Baba Guru nowigolo kali, sababu ani ngopa mosoneka." 	 Iemand uit het huis van Jaïrus kwam vertellen dat het zieke kind al gestorven was. "Het heeft geen zin de Meester nog langer lastig te vallen." zei hij.


So kagena de o Paulus wotemo o prajuritka de to ona manga saheka, "Nakoso o deru ma nyawa ona magena la o deru manena yodongosa, gena ngini ningodu manena nibodito." 	 Maar Paulus waarschuwde de officier en de soldaten: "Als de bemanning niet aan boord blijft, zal niemand dit overleven."


O nyawa nagoona la kanaga to Ngohi Ai dodiao yasowo, gena itiai ona magena Ngohi ilawangi. De lo nagoona la kanaga Ai dodiao imomanara yasowo, gena itiai ona magena Ai manara ma sopo gena yabiau." 	 Wie niet vccr Mij is, is tegen Mij. Wie niet met Mij meewerkt om de mensen bijeen te brengen in mijn koninkrijk, jaagt ze uiteen.


So kagena de ngini de ngomi pomakitingaka gena miapohawa, so ngomi misitatapu o Atena ma kotaka de ngomi bilasu kagena migoge 	 Tenslotte kon ik het niet langer uithouden. Het leek mij het beste alleen in Athene te blijven


Una manena lo kanaga imatero de ka o Gikimoi, sababu o Gikimoi wositatapuka Una masirete gena bai bilasu wogoge ma Ngopaka de Awi boloi qangodu imasitauho Unaka. 	 Want God had besloten met Zijn hele wezen in Zijn Zoon te wonen.


Duma yakokoro ona magena yangodu yosidoohawa. Ona yotagi moi-moi manga manaraka. Kanaga ma binuka yotagi manga doroka, de ma binukali yotagi manga manara ma somoaka. 	 Maar de mensen die uitgenodigd waren, haalden hun schouders op en gingen aan hun werk. De één naar zijn boerderij, de ander naar zijn zaak.


Sababu igogou ma orasi isitatapuka, Ngohi o Nyawa ma Duhutu done asa tahino kali o duniaku de Ai kuasa, kiaka isikokelelo maro Ai Baba Awi kuasa, de Awi malaikat yadadala. O orasi magenaka de igogou o nyawamoi-nyawamoi manga manara ma sopo Ngohi asa tafanggali de o loha eko o dorou. 	 Ik zal samen met mijn engelen komen in de schitterende heerlijkheid van mijn Vader om iedereen te oordelen naar zijn daden.


Ngini nia ete de nia topora iqoqoma kanaga o bi nyawa itotiai yadadala gena yatoomaka, ma nonoma magena o Habel, una o nyawa moi iqoqomaka gena o moi-moi o kia itotiai gena waaaka, sidago ma duduuru o Zakharia, o Berekhya awi ngopa, una gena niwitooma o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka, kiaka o tahu o gaso yatutupu ma riho gena ma soaka. So ngini o bi nyawa o orasi manena o bi nabi gena Ngohi lo asa tasulo bilasu itagi nginika, ona magena icocawaro de Ai dodoto gena aku inidoto. Ma binuka ngini asa niatooma, ma binukali asa niasangahadi, de lo ma binuka asa nia puji ma bi tahuka niangangapo de ma binukali asa niaginihi so o bi doku nisigeto kiaka ona iloqaka. Ma dodoguka ngini o bi nyawa o orasi manena nia ete de nia topora, kiaka iqoqoma o nyawa itotiai yatotoomaka, to ona manga sala asa niamoku. 	 Daardoor maakt u zich schuldig aan de dood van al de onschuldige en gelovige mensen die werden vermoord, van de onschuldige Abel tot Zacharia, de zoon van Berechja, die werd vermoord tussen het tempelhuis en het altaar.


So ngini o nyawa, ngaroko nia sininga itiai waasi, duma kanaga o kia naga qaloha niahike nia ngopaka. Nako komagena niaaka, de ka igogou o loha lo nia Baba o sorogaka asa wahike nakoso o nyawa nagoona igolo Unaka." 	 Natuurlijk niet! Al bent u slecht, u geeft uw kinderen wat goed is. Hoeveel te meer zal uw hemelse Vader het goede geven aan wie Hem erom vragen.


Duma wisimahawa, so wisulo de wotemo, "Noliho kasi, de nodedemo ani nyawaka o Jou Gikimoi Awi manara ilalamo waaka ngonaka." 	 "Ga naar huis", zei Hij, "naar uw familie en vrienden en vertel hun wat God voor u heeft gedaan, hoe goed Hij voor u is geweest."


So ma ngale ngini nidadi o Gikimoi Awi ngopa winidododaraka, so hika ngini niamote imatero maro to Una Awi gogoho masirete, maro o ngopa la kanaga imadoto manga dodihimo manga gogoho itotiai. 	 Volg Gods voorbeeld in alles, zoals een geliefd kind zijn vader nadoet.


Komagena lo kiaka bato Una wotagi, o bi soaka eko o bi dokuka, ona o nyawa yasisiri o pasar ma dateka yahahadoku de igolo Unaka, "Baba, nako nomisimaha, hitilahi Ani juba ma ngoguka sutu miacoho!" La o nyawa nagoona yacocoho gena yangodu manga siri itoguka. 	 Waar Hij ook kwam (in dorpen, steden of gehuchten) overal legde men de zieken op straat. Overal smeekte men Hem of de zieken de kwast van Zijn mantel mochten aanraken. En alle zieken die Hem aanraakten, werden genezen.


Una ka wanako Awi muri-muri manga sininga de o kia ona isibicara. So Una wotemo onaka, "Ce! Ngini nia sininga isusa ma ngale to ngini nia roti ihiwa. Kodo! Kiaso nia piricaya ikurangi maro komagena. 	 Jezus wist wel wat er in hen omging en zei: "Wat hebben jullie toch weinig vertrouwen in Mij! Waarom maken jullie je zorgen over brood?


Iqomaka, kanaga ngini gena o Jou Yesus niwipiricaya waasi, so ngini kanaga pinisitero maro nisosone, sababu niodupa nia sala de nia dorou ma rabaka nigoge. 	 Ook u bent door Hem tot leven geroepen; u, die eigenlijk al dood was, omdat u niet leefde zoals God wilde.


Ma ngale o Musa awi dodihimo manga piricaya so una wisibuoka, de ona asa iwingihuka ma deka o ngoosa saange. Sababu ona iwinano o ngopa una magena wiloha poli, so ona lo he yomodo kawa o Mesirka manga Kolano awi pareta gena yatilaku, kiaka o Israelka ma nyawa manga ngopa yanau asa isibubuo gena yangodu bilasu yatooma. 	 Omdat de ouders van Mozes op God vertrouwden, hebben zij hun kind dat heel bijzonder was, drie maanden lang verborgen gehouden. Zij trokken zich niets aan van het bevel van de Farao dat alle pasgeboren jongetjes verdronken moesten worden.


So ngini magegena o Yesus Kristus niwiqehe qalohaka de wodadi qabolo to ngini nia Jou. Komagena so tanu ngini lo nia manara moi-moi ma rabaka gena imatero maro ngini dede Una nimarimoika. 	 Daarom moet u, die Jezus Christus als uw Here hebt ontvangen, in het dagelijks leven een met Hem blijven.


De ona itemo, "O Jou Gikimoi, Ngona gena Ani kuasa ma bati lo ihiwa. Ngona lo salalu kanaga o orasi manena de iqoqomaka. Ani buturu ka ilamo magena Ngona napake ma ngale o dunia napareta. So mia sukuru miatide Ngonaka. 	 "Here, Almachtige God, U bent er altijd geweest. Wij danken U dat U de macht in handen hebt genomen en het koningschap hebt aanvaard.


So de witola qabolo de o sahe magena o pigaku wongado de wotagi wahike o jojaru magenaka. De o jojaru magena mahike kali ma awaka. 	 Hij kwam terug met het hoofd op een schaal en gaf het aan het meisje. En zij gaf het aan haar moeder.


"Ngini bilasu o simodoto nimagese, ena gena o ara ma hutuka. Nakoso o ara ma hutu ma umaka la niakelelo itoori de lo iboboko, magena inisinonako o ogo ilalamo idumuka. 	 Ik zal het jullie duidelijk maken met een voorbeeld. Wanneer de takken van de vijgeboom zacht worden en er knoppen en blaadjes uit komen, komt de zomer eraan.


Ma ngale o Nuh awi piricaya so una asa wisigise o Gikimoika. O Gikimoi wisingangasu unaka done asa o nguuhi ilalamo moi waaka sidago idadi o taufani de o bi moi-moi iooho o duniaka gena qangodu wasisa so isoneka. So ngaroko ma moi-moi maro komagena o Nuh wamake waasi, una asa o Gikimoi Awi beseso wosigise de o deru ilalamo-lamo moi waaka, la ma ngale una de awi tahu moi ma raba upa isone. Ma ngale awi piricaya so o nyawa ma binuka ipipiricayawa ona magena asa de manga salaka, duma o Gikimoi waaka so o Nuh awi sininga itiai Unaka. 	 Noach vertrouwde op God. Toen God hem voor de toekomst waarschuwde, geloofde Noach Hem, hoewel niets erop wees dat er een grote overstroming zou komen. Hij deed wat God hem opdroeg en bouwde een ark om zijn gezin te redden. Zijn vertrouwen in God stak schril af tegen de zonde en het ongeloof van de rest van de wereld. Door dat vertrouwen werd Hij één van hen, die voor God rechtvaardig zijn.


"Bilasu o surati moi nalefo kali de nosidingo o gogobu o Sardiska de to ona manga bobaretaka nosingangasu: Ngohi manena de o Gikimoi Awi gurumi tumudingi tapareta de lo o bi ngoma tumudingi gena tacoho. So o demo manena gena Ngohi tinisingangasu nginika. Ngohi tanako ngaroko o nyawa itemo o oho qamomuane Ngohino gena ngini niamake, duma igogou ngini niamake kawa. 	 SARDES Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Sardes: Dit zijn de woorden van Hem Die de zeven geesten van God en de zeven sterren heeft: Ik ben van uw doen en laten op de hoogte. Ik weet dat u de naam hebt een levende gemeente te zijn, maar u bent dood.


Duma kanaga o nyawa ipipiricaya o Siprusno de o Kireneno ma nyawa, to ona manga sidongirabano yamuruo naga itagi o Antiokhia ma kotaka, de o habari qaloloha ma ngale o Jou Yesus isihabari o nyawa ma somoa kali, gena o Yahudika ma nyawa yasowo. 	 Maar sommigen van die vluchtelingen waren afkomstig uit Cyprus en Cyrene. Toen zij in Antiochië kwamen, spraken zij ook met niet-Joodse mensen en vertelden hun over de Here Jezus.


Komagena so o Gikimoi Awi nyawa, ngaroko o sangisara ma rabaka, bilasu manga sabari ilamo o Gikimoi Awi demo yaaka de lo imatoguwa wipiricaya qaputuru o Yesus Kristuska. 	 Het is nu wel duidelijk waarom Gods volk niet mag ophouden Gods geboden te gehoorzamen en in Jezus te geloven."


Sababu o bi demo moi-moi noidedemo Ngohika magena tadedemo onaka, de ona yaqehe qaloha. Ona yanako igogou Ngohi gena tahino Ngonano de lo yopiricaya Ngona gena Ngohi noisuloka so tahino. 	 Want wat U Mij hebt verteld, heb Ik aan hen doorgegeven. En zij hebben het aanvaard. Zij zijn tot het geloof en de overtuiging gekomen dat U Mij hebt gestuurd.


Duma una womanosu de wotemo moleleleanika, "Ngohi tanakowa de tasahewa o kia ngona notetemo gena!" Gila-gila una wotagi o loloha ma ngora ma dateka. 	 Maar Petrus schudde zijn hoofd en zei: "Welnee, ik weet niet over wie u het hebt!" Hij liep weg naar de poort. Op dat moment kraaide een haan.


Duma o Farisika ma nyawa o Yesus Awi kuasa gena yopiricayawa, de yotemo, "Icala! O Iblis, una magena o bi toka wakokolano, Unaka wihike o buturu la ma ngale o toka wodusu." 	 Maar de Farizeeërs zeiden: "Geen wonder dat Hij de boze geesten kan wegsturen. De duivel zelf helpt Hem daarbij!"


Ngohi togolo tanu to ngone nanga Jou Yesus Kristus asa Awi laha foloi wodogo ngini ningoduka. Ngohi Paulus O Korintus ma kotaka 	 Ik wens u de genade van onze Here Jezus Christus toe.


La imaaka komagena, so o bi nyawa o habari qaloloha isigogigise de ipipiricaya foloisi yadala. De o Yerusalemka o bi nyawa ipipiricaya foloisi idogo-dogo de o bi imamka lo yadala imote de ipiricayaka. 	 Gods boodschap kreeg steeds meer bekendheid. In Jeruzalem nam het aantal volgelingen van Jezus sterk toe. Ook veel priesters gaven gehoor aan de oproep in Jezus te gaan geloven.


Sababu ma gola o pipi yonyafusu, so o dorou idala ibao manga sininga ma rabano. Kanaga o nyawa de manga edekati lo o pipi ma babaja yanihi sidago lo ngone nanga dodoto popipiricaya gena ona he yamote kawa, de ona imaaka masirete so manga sininga foloisi qasiri. 	 Want de liefde voor het geld is de eerste stap naar allerlei andere zonden. Sommige mensen hebben zich daarvoor zelfs van God afgewend en zich veel ellende op de hals gehaald.


Duma nakoso ngini la kanaga o nyawa manga dorou nginika, de ona magena niholu niasiapongu, de ngini lo o Baba asa woholu winisiapongu to ngini nia dorou." 	 Maar als u hen niet vergeeft, zal uw hemelse Vader ook u niet vergeven.


So ona unaka yotemo, "Wewe! Hika ngona nomisingangasu ngomika, maro idodooha so ani lako qalohaka sidago ngona aku nomasigelelo kali." 	 "Hoe kan het dan dat u nu kunt zien?" vroegen zij.


Ngomi gena nakoso imisangisara, magena idadi ma ngale to ngini nia sininga aku ngomi misiputuru la aku ngini nisalamati. De nakoso ngomi mia sangisara eko lo mia susa ma rabaka mia sininga isiputuruka, gena idadi ma ngale ngini nia sininga magena lo aku isiputuru, la o sangisara, kiaka imatero de ngomi miamamake, magena ma rabaka asa ngini lo nia sabari ilamo. 	 Om u Gods troost en redding te brengen, moeten wij veel doorstaan. Maar God heeft ons in onze moeilijkheden bijgestaan. En dit is ook terwille van u: Om u uit onze ervaring te verzekeren dat God u zal troosten als u hetzelfde moet doormaken. Hij zal u kracht geven om vol te houden.


Sababu igogou ma orasi magena asa idadi de imaaka o sangisara gena pakokelelo waasi, ka ma solano o dunia isidadi sidago o orasi manena de lo o orasi ma simaka asa idadi-dadi kawa. 	 Bid dat je niet in de winter zult moeten vluchten of op een sabbat. Want er zal een onderdrukking zijn zoals de wereld nog nooit heeft gekend en zoals ook nooit meer zal terugkomen.


Kagena de o Yesus gena o bi prajurit iwingoso so itagi iwingahoka, so yahika o ngeko ma soaka, de o Kirene ma nyawa moi, awi ronga o Simon wimake. O nyawa una magena asa o soano wokahino de wokahika o kotaka, de wigegego o Yesus Awi sangahadi wamoku de o Yesus Awi duduno wototuuru. 	 Zij brachten Jezus naar de plaats van terechtstelling. Onderweg dwongen de soldaten een zekere Simon van Cyrene, die net van het land kwam, het kruis achter Hem aan te dragen.


So ngini o rarame magenaka nitagi niqoma. Ngohi totagi waasi, sababu ma ngale Ngohi tomasikelelo gena ma orasi yaado waasi." 	 Gaan jullie maar naar het feest. Ik ga nog niet omdat mijn tijd nog niet is aangebroken."


Komagena so o Gikimoi Awi dodoto itotiai gena ngone nanga dorouno inapalako de inasiputuru so aku Una powileleanika, so ngone gena igogou done asa nanga sopo ma dagali pamake Unano. Mutuwade bilasu ngini niabicaraka de niamanaraka lo maro o nyawa o Gikimoi Awi dagali moi-moi magegena yosininga qaloha. 	 Spreek en handel dus volgens de onderwijzing van Jezus Christus, want daarnaar zult u geoordeeld worden. Wees u goed bewust van wat u doet en denkt!


Una wotemo, "O doku moika kanaga o hakim moi o Gikimoi wimodowa de lo nagoona bato wasidoohawa. 	 "In een stad was een rechter", begon Hij, "een goddeloze man die zich van niemand iets aantrok.


Qabolo de Una o ngopa wiceceke moi wingahono de wisigokono to ona manga simaka. Gila-gila o ngopa magena witide de witoti, de wotemo onaka, 	 Hij riep een kind bij Zich. Toen het tussen hen in stond, sloeg Hij Zijn arm om het kind heen en zei:


So magena itiaika de qaloha la ngone bilasu o Gikimoi powigiliri, sababu to Una Awi dodara ngoneka gena foloisi ilamo bai! To Una Awi laha ma rabano kanaga Una Awi dodara gena wosifoloi ngoneka, sababu dede Awi Ngopa widododara magena ngone pomarimoika. 	 opdat wij Hem zouden prijzen voor Zijn onovertroffen genade. En Hij heeft ons door Zijn geliefde Zoon laten ervaren hoe buitengewoon goed Hij is.


Kagena de una gila-gila wosasi wotemo, "Ngaroko tosone, duma igogou ngohi towinakowa o nyawa Una magena maro o kia ngini nitetemo gena!" 	 Hij begon te vloeken en te tieren en beweerde bij hoog en bij laag dat hij Jezus niet kende. "Ik ken die Man niet", zei hij.


De ngohi togolo o Jouka la, Timotius, tanu ngona ani sininga wosiputuru. De to Una Awi laha foloi wodogo ngini o bi nyawa nipipiricaya ningoduka. Ngohi Paulus O Roma ma kotaka 	 Ik bid dat de Here Jezus Christus met je geest zal zijn en wens je Zijn genade toe.


O Nahadi ma wangeka ngomi o Yesus miwipipiricayaka mingodu mimatolomuno ma ngale o oqo qatetebi miaaka, duma o Paulus womibobicara kasi sababu ma langino de asa womajobo, so mia dodolomu gena sidago o putu itongiraba. 	 Toen wij 's zondags bijeen waren voor de maaltijd van de Here, sprak Paulus de christenen toe. Omdat hij de volgende morgen wilde vertrekken, ging hij door tot middernacht.


O nyawa imakokadateku de ami gianongoru ona magena lo asa yanali dede muna, sababu yoise igogou o ngopa una magena kanaga lo o Jou Awi galusiri ilalamo wosikelelo munaka. 	 Natuurlijk kwamen haar buren en familieleden het al gauw te weten. Iedereen was blij omdat de Here zo goed voor haar was geweest.


Duma ngini gena nakoso nioqowa de niudowa, bilasu nia bio niamasau de lo nia hutu niawusika, 	 Maar als u vast, zorg dan dat u er verzorgd uitziet.


He! Ngini nakoso de nia ngauka, tanu niise o kia Ngohi de o Gurumi Qatetebi so mitemo o bi gogobu-gogobuka. O nyawa nagoona nakoso o dodoto ikokulai yaholu de Ngohi ipiricaya qaputuru maro o prajurit moi imakudubu sidago lo watura, so ona magenaka asa Ngohi tahike o ino manna yaiihu, ena gena o kia yadodiahi o sorogaka de lo tahike o teto qaaare moi. O teto magenaka kanaga yalefo o ronga qamomuane de magena o nyawa nagoona lo yanakowa ka cawali ona masirete yamamake asa yanako." 	 Als u oren hebt, luister dan naar wat de Geest tegen de gemeenten zegt. Wie overwint, zal Ik te eten geven van het verborgen manna, van het voedsel uit de hemel. En Ik zal hem een witte steen geven met daarop zijn nieuwe naam, die niemand kent, behalve hijzelf als hij hem ontvangt.


Komagena so bilasu ka o Yesus powipiricaya. Gena maro o kia naga o doku ma rabaka pamomote gena, podongosa de posupu pahika Unaka o doku ma duduka, de maro Una wisimaqe komagena lo ngone bilasu o maqe pamoku. 	 Laten wij dan naar Hem toe gaan, buiten de stad en dezelfde schande dragen die Hij gedragen heeft.


O ade-ade idala ma rabaka maro komanena isingangasu o Gikimoi Awi habari qaloloha o nyawaka, imamote de to ona manga sininga ma buturu la yasahe de yanako. 	 Hij vertelde hun veel van zulke gelijkenissen. Anders zouden zij Hem niet begrijpen.


De ngini mia dodiao ningodu nipipiricayaka, upa sidago nia sininga qaceke so o moi-moi itotiai gena he niodupa kawa niaaka. 	 Wat uzelf betreft, broeders, laat u niet ontmoedigen en blijf het goede doen.


Magena igogou, sababu o bi moi-moi qangodu gena o Gikimoi Una magena wosidadika de lo wapareta, so kanaga ka iohosi la ma ngale o moi-moi iooho magena asa Una Awi ronga isilamo. Tanu Una magegena o nyawa inangodu wisigiliri ka sidutu ikakali. Amin. 	 Want alles komt van God, alles bestaat door God en alles eindigt in God. Voor Hem is alle eer, voor altijd en eeuwig. Amen.


De maro o goguule moi ma rabaka de o nyawa moi womagogora la ma ngeko ma dodagi wamotewa de una magena o hadiah wamakewa, so ngona bilasu namote qaloha moi-moi qangodu o Yesus Kristus wosuloka, gena done o Gikimoi Awi hadiah namake. 	 Houd je aan de regels die de Here heeft gegeven, net als een sportman; als die zich niet aan de regels houdt, wordt hij gediskwalificeerd en kan hij geen prijs winnen.


De kanaga ma dokter o Lukas, una miwidododara, de lo o Demas manga salam inisidingo nginika tanu nimakamake kali. 	 Onze geliefde dokter Lukas laat u ook groeten, evenals Demas.


Kagena de Una wakeri-keri de wotemo, "Nakoso maha de o nyawa manga manara o duniaka, gena idadiwa. Duma nakoso maha de o Gikimoi Awi manara, de qangodu magena aku Una waaka." 	 Jezus keek hen ernstig aan en zei: "Menselijk gesproken, niemand. Maar bij God is alles mogelijk."


So o deru ma awa magena yaqehe waasi, de o bi prajuritka ona magena iqomaka o deru ma awa ma bobiliku yaogu so o teoku yaturaka. 	 Daarop kapten de soldaten de touwen van de sloep en lieten hem wegdrijven.


Sababu ngini nianako igogou ma Kristus gena o Jou niwileleani, so Una magegena done asa ngini winifanggali itiai de o kia naga o Gikimoi winijajajika, maro o baba moi ma ngopa awi pusaka wihike. 	 U weet immers dat de Here u zal belonen met een deel van de erfenis, want u dient de Christus als Here.


Naaka komagena duma o Gikimoi Awi Tahu ma loloha upa natuga. Sababu magena asa o bi bangsa ma nyawa o Gikimoi wipipiricayawa gena wahikeka, so done asa ona o Yerusalem eko o kota qatetebi magena itagi yakokiloli de iruwahe ma deka o ngoosa moruha de sinoto. De ma deka o wange 1,260 o nabi yasinoto Ngohi tasitotatapuka ona magena asa o Gikimoi Awi demo yasingangasu. Ona magena o sone ma baju imasitibaku maro o sone ma nonako moi o kota magegenaka." 	 Dan zal Ik mijn twee getuigen sturen. Zij zullen rouwkleren dragen en tijdens die 1260 dagen zeggen wat Ik hun opdraag."


Ngini gena maro ai ngopa-ngopa tosiboboso. O Gikimoi wotemoka o bi nyawa yangodu gena de manga dorouka. So upa sidago ngone potemo, "Ngohi gena ma moi waasi o dorou taaka." Sababu nako potemo komagena, de ngone aku lo potemo Una gena witodamato de Awi demo gena nanga sininga ma rabaka lo ihiwa. 	 Als wij beweren nooit gezondigd te hebben, zeggen wij daarmee dat God een leugenaar is en sluiten wij ons af voor wat Hij zegt.


So ma deka o putu mogiowo de ihaka, to ngomi mia deru ka qaqasisi duma he imisikahika o Laut Adria ma qokuka. So nagala o putu itongiraba de o deru ma nyawa yamalo gena o dududu he miadumuka. 	 Wij dreven inmiddels al veertien dagen rond op de Middellandse Zee. Omstreeks middernacht meende de bemanning in de verte een branding te horen. Daar zou dus land kunnen zijn.


ngohi tosihabari toqoma o Yahudi ma nyawa o Damsyikka igogoge, qabolo de o Yahudi ma nyawa o Yerusalemka igogoge sidago o Yudea ma daera ma sigilolika, de komagena lo o Yahudika ma bi nyawa yasowo, la bilasu manga dorou moi-moi imatoba de imatoduba de o Gikimoi wimote qabolo, de magena asa yatiai to ona manga gogoho. 	 Ik ging eerst naar Damascus, toen naar Jeruzalem en heel Judea en daarna naar andere landen. Overal waar ik kwam, heb ik de mensen opgeroepen tot bekering, tot een leven met God, wat ook uit hun doen en laten zou moeten blijken.


Ma ngale yaaka komagena, so done ona bilasu o Gikimoika iwisango bai! Igogou, o Gikimoi womasidailakoka done o orasi ma simaka Una asa o nyawa iooho bai o nyawa isosone manga manara ma sopo wahiri. 	 Maar zij zullen zich moeten verantwoorden voor de grote rechter, Die over de levenden en de doden oordeelt.


O nyawa yosigogigise Awi dodoto magena yangodu yohairani, sababu Una wodoto de o Gikimoi wikuasaka, de imaketerowa de o Yahudika ma bi guru agama manga dodoto. 	 Zij waren verbaasd, want Hij sprak als iemand die wist waarover Hij het had. Dit was iets heel anders dan zij gewend waren.


Ona yasinoto imagogora, duma o muri moili una magena foloi wicapati so o boosuka womasidiado woqomaka. 	 Johannes liep vlugger dan Petrus en was er het eerst.


Ngaroko o Gikimoi Awi demo o Musa walelefo gena itemo o Sabat ma wangeka upa pomanara, duma nitemo o suna gena aku niaaka, la o Gikimoi Awi demo gena upa lo niatilaku. Ce! Qadoohaso Ngohi nidoosa ma sababu ka Ngohi tomanara so o Sabat ma wangeka de o nyawa moi towisiloha. 	 Het op tijd besnijden van de jongetjes is dus belangrijker dan het strikt houden van de sabbat. Waarom wordt u dan boos als Ik op de sabbat iemand gezond maak?


Duma ma nonomaka bilasu nitagi nanga dodiao o bi Yahudika ma nyawa kagena o Israel awi ngopa de awi danoka. Ona magena maro o bi duba isisisa. 	 maar alleen naar het volk van Israël, Gods verloren schapen.


So, ka qaloha nakoso ngini gena nikaeli nidupa la o bi cocatu foloisi ilalamo magena niamake. Duma, ma duuruka, o orasi manena nagaka o ngeko moili ngohi asa tinisikelelo nginika, de magena igogou qaloha icarawa. 	 Nee, maar u moet streven naar de belangrijkste gaven. Ik wil daarnaast nog wijzen op een weg, die u nog veel verder brengt in uw verhouding tot God.


So ona imatekebicara yotemo, "We! So kangano o ngeko ma soaka de ngone nanga sininga maro isora, ma orasi Una wonabicara de lo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma raba gena wonadoto itotiai ngoneka." 	 Ze zeiden tegen elkaar: "Weet je nog hoe diep we in ons hart geraakt werden, toen Hij met ons liep te praten en ons een glasheldere uitleg gaf over wat in de Boeken staat?


Ma orasi o Yudas, una o Yesus wisiiijaka magena, wanako ona yahirika bilasu o Yesus wisangisara, de una asa womatoduba. Gila-gila una wotagi o imamka ma bi sahe de o Yahudika manga roriri, de o pipi o salaka ngai moruwange magena wosigiliho onaka. 	 Toen Judas, de verrader, zag dat Jezus ter dood was veroordeeld, kreeg hij berouw. Hij vond het verschrikkelijk wat hij had gedaan. Meteen ging hij het geld naar de leidende priesters en de andere leden van de Hoge Raad terugbrengen.


foloi qaloha nia gaso magena niahado kusi, la nitagi o nyawa inidodoosa magenaka la nimakadame kasi. Qabolo de asa nitagi nisumbayang de nia gaso magena nisisuba o Gikimoika, la o Gikimoi gena asa nia gaso waqehe qalohaka. 	 Ga eerst naar uw broeder, maak het met hem in orde en breng daarna pas uw offer aan God.


Ngone gena nakoso kanaga nanga piricaya qaputuru, upa sidago ka ngone masirete pomasisanangi. Duma ngone gena ma orasi o nyawa manga piricaya qaceke, de manga susa gena bilasu pamoku. 	 Als wij sterk zijn in ons geloof, moeten wij rekening houden met de gevoeligheid van anderen die minder sterk zijn. Wij moeten niet aan onszelf denken.


O Gikimoi wasulo so Awi edekati ma ngale o bi moi-moi wosidadadika gena qangodu yodamahasi sidago o baka ma rabaka igogesi. Duma Awi edekati ma ngale o moi-moi magena Una wositatapuka igogou asa idadi. Sababu igogou-gogou, 	 De hele schepping is namelijk onderworpen aan dood en verval, hoewel niet uit eigen vrije wil. God heeft dat gedaan als gevolg van de zonde.


De lo ngohi todupa o bi ngopeqeka manga manara qaloha. So upa imasipake o baju qaloloha la yanau ona foloi yadupa, duma bilasu imasipake o baju itotiai la o nyawa aku yahoromati onaka. So upa sidago manga baju ma ija ihahali-hali, de manga hutu yaaka qaloha poli, de lo manga guule de manga ngati-ngati o guraci eko o mutiara imasipake la manga edekati yanau asa ka ona yadupa. 	 En de vrouwen moeten bescheiden zijn, nuchter en netjes in hun kleding en gedrag. Gelovige vrouwen moeten opvallen door hun vriendelijkheid en goedheid, niet door kapsels, dure sieraden of sjieke kleren.


Kagena de Una womakiliho de watemo onaka, "Awa-awa o Yerusalemno, kodo! Upa Ngohi nisigari. Lebelaha nigari nia rohe masirete de lo nia ngopa-ngopa. 	 Jezus keerde Zich om en zei tegen hen: "Vrouwen van Jeruzalem, huil niet om Mij.


De Ngohi asa tomasidailakoka la ka cawali to Ngona Ani manara taaka, de ma ngale ona magegena taaka so aku igogou ona yatingaka, ena gena ona Ani dodoto itotiai gena yosigise so idadi ka to Ngona Ani nyawa masirete." 	 Ik geef Mijzelf voor hen over om hen door de waarheid aan U te verbinden.


Duma o Yesus o Gikimoi wisiooho kali o sone ma rabano gena, to Una Awi rohe ibakawa de iwarowa. 	 Maar het lichaam van Jezus, Die door God weer levend is gemaakt, is niet vergaan.


So, ai baba ma Kolano Agripa, ma orasi o Yesus towikelelo o dipaku womasimaneka, de igogou ngohi Una towimoteka so ai manara gena komanena: 	 Nu, koning Agrippa, ik heb gedaan wat mij in dat hemelse visioen is gezegd.


de o surati kuasa womagolo ma meta o bi puji ma tahu ma bi sahe o Damsyik ma kotaka, la tanu wisimaha kagena wahika de wamake o bi nyawa ona magena o Jou Yesus iwipipiricaya, bai yanau de lo o ngopeqeka, gena aku watago de wangaho o Yerusalemka. 	 vroeg om aanbevelingsbrieven voor de synagogen in Damascus, een stad waar veel Joden woonden. Hij wilde daar mannen en vrouwen opsporen die in Jezus geloofden, hen in de boeien slaan en naar Jeruzalem brengen. Hij kreeg die brieven en ging op weg.


Duma o nyawa moi wodudubu magena o Musa wisihitoka, de wotemo unaka, 'Nagoona nitide la ngona manena nomipareta de nomisidodapano ngomi manenaka. 	 Maar de man die begonnen was, zei tegen Mozes: 'Waar bemoeit u zich mee? Denkt u dat u onze leider en rechter bent?


Magena de Awi muri-muri ona imatekekasano moi de moika itemo, "Nagala kanaga o nyawa o ino sutu Una wigahoka, eko idodooha." 	 "Zou iemand Hem iets te eten hebben gebracht?" vroegen ze elkaar.


O Yesus Awi demo sidago kagena, de Awi muri-muri gena yosano Unaka, "Jou, kekiaka done asa idadi." Una wasango wosiade-ade onaka, "Nakoso kanaga o sone ma bake, gena yanakoka sababu o bi namo idala asa imatolomu ioqo. Komagena lo Ai hinoli o duniaka, upa tahino tomasipongoka, duma asa ka nianako." 	 "Waar zal dit allemaal gebeuren?" vroegen de discipelen. Jezus antwoordde: "Waar het lijk ligt, daar komen de gieren." (A)


De ngohi togolo tanu o Jou asa Awi laha foloi wodogo ngini ningoduka. Sidago kanena. 	 Ik wens u allen Gods genade toe.


Tanu nomataika nomasidailako la upa iteka de nahino kasi ngohino. 	 Probeer zo vlug mogelijk naar mij toe te komen,


Komagena so ma ngale o Yahudika ma nyawa gena nagala kanaga o nyawa itemo, "Nakoso ona ma Kristus iwipiricaya waasi, de yaakuwa ona lo igolo Unaka tanu ona wasisalamati. Nakoso ma ngale Una de ona magena yoise waasi, de idodooha ona Una iwipiricaya. De nakoso onaka o nyawa moi lo ma ngale Una gena wisihabari waasi, de idodooha ma ngale Una gena kiano ona yoise. 	 Maar als zij niet in Hem geloven, hoe kunnen zij Hem dan aanroepen? En als zij nooit van Hem gehoord hebben, hoe kunnen zij dan in Hem geloven? Als niemand hun over Hem vertelt, hoe kunnen zij het dan horen?


De o Yesus kagena naga ma rabaka, o riho moi isironga o Salomo awi Sorabika, kagena Una wotagi. O Salomo awi Sorabi gena maro o dadaru ikakaku, duma ma golingasu yagogarade de ma katu qaloloha gena o tetono. 	 Het was winter; Jezus wandelde in de galerij van Salomo.


Hika nianano masirete kanena Awi riho de kanena Una iwihahado. Duma ngo kanena wihiwaka. Una wooho kali, maro iqomaka wosingangasu nginika! 	 Ik weet dat u Jezus zoekt, Die gekruisigd is, maar Hij is hier niet meer. Hij is weer levend geworden, zoals Hij had gezegd. Kom maar kijken waar Hij heeft gelegen.


Ai dodiao, o orasi manena o Gurumi Qatetebi bilasu towisimote so tomajobo tokahika o Yerusalemka. De asa tanakowa kadoka o kia idadi de imaaka to ngohi ai oho ma rabaka. 	 Nu ben ik op weg naar Jeruzalem omdat de Heilige Geest mij ertoe dringt. Hoewel ik niet precies weet wat mij daar zal overkomen,


Wotemo komagena, de ona magena asa yatodoka de yomadosu o tonaku imarubaka. 	 Bij het horen van de woorden "dat ben Ik" gingen zij achteruit en vielen op de grond.


Igogou-gogou iteka kawa, de ma orasi asa imasidiado, ena gena o nyawa isosoneka ona yangodu asa Ngohi o Gikimoi ma Ngopa Ai ili yoise. De nakoso Ngohi isigise gena, ona asa yamake o oho ka sidutu ikakali. 	 Geloof Mij: Er komt een tijd dat de doden de stem van de Zoon van God zullen horen. Die tijd is er nu al. Wie naar de Zoon van God luisteren, zullen leven.


So ma Imam Wilalamo manga simaka womaokoye de Unaka wisano, "To ona manga demo de manga sosano ma dala komagena Ngonaka, qadoohaso nasangowa." 	 De hogepriester die in het midden zat, stond op en vroeg aan Jezus: "Waarom geeft U geen antwoord op de beschuldigingen van deze mannen?"


De kanaga lo mia dodiao wopipiricaya moili ngomi miwisuloli la wotagi o Titus de o dodiao moi magena wamote la yaruwange ikahika nginika. De una magena he ma para ma dala wasikelelo igogou una de awi gaelika o nyawa wariwo. De o orasi manena una de awi gaeli ifoloi so ngomi miaaturu o roriwo o pipi magena yatotolomu, sababu una igogou wongongano ngini gena asa o nyawa isususa niariwo. 	 Ik stuur nog een broeder met Titus mee. Iemand van wie wij uit ervaring weten dat hij oprecht en serieus is. Hij wil heel graag mee, omdat ik hem heb verteld hoe gul u bent als er geholpen moet worden.


So o Yesus womakiliho de wakelelo ona magena Una wimote, de wasano wotemo onaka, "Baba-baba, nidooha eko o kia niasari." De ona itemo, "Baba Rabi, ngomi ka miadupa Ngona minisano kasi, Ngona gena kiaka nogoge." (O Ibrani ma demo 'Rabi' gena ma ngale Guru.) 	 Jezus merkte dat zij Hem volgden. Hij keerde Zich om en vroeg: "Wat willen jullie?"


O malaikat moi kali o Gikimoi Awi Tahuno wosupuli de una o rarari qadodoto moili wacohono. 	 Ik zag nog een engel uit de tempel in de hemel komen en hij had ook een scherpe sikkel.


Igogou, ngohi kanaga ai edekati qaloloha foloisi ilamo nginika, imatero de o Gikimoi lo kanaga Awi edekati qaloloha foloisi ilamo nginika bai! Ngohi manena ma nonoma ngini tinidoto la ma Kristus ngini niwipiricaya, de tongongano ka Una niwipiricaya qaputuru. Ngini gena maro o jojaru moi imabobaika de yanau moi. De muna magena ngohi tomingosoka to una awi simaka, ena gena ma Kristus Awi simaka. 	 Ik zie scherp op u toe met dezelfde zorg als waarmee God op u let. Ik heb u (als in een huwelijk) aan Christus gegeven. Eigenlijk net alsof u, als een maagd, aan Christus bent verbonden.


So ona magena manga sininga imore de qanali de witolabutu, de wisijaji asa o pipi wihike unaka. So de kagena de una wosolano o ngeko wosisari la o Yesus wisiija. 	 Toen zij dat hoorden, waren ze blij verrast en beloofden hem geld. Judas wachtte zijn kans af om Jezus te verraden.


O wange moiku o bi nyawa manga ngopa yacecekesi o Yesuska yaaho la wapaqa de wogolo tanu o Gikimoi Awi laha wasicatu onaka, duma Awi muri-muri yakelelo, de yatoosa so yadogore ona magenaka, "Upa niahika!" 	 Op een dag brachten enkele mensen hun kleine kinderen bij Hem. Zij wilden graag dat Hij ze zou aanraken en zegenen. De discipelen zeiden echter dat ze moesten weggaan.


Ai baba ma Kolano Agripa, ngohi totagi nagala o wange itotiai so tahika o ngeko ma soaka, de o nita moi ma siwa foloisi iqoku de o wange o dipaku idisiwa so idahe ngohiku de o nyawa imomote gena misigilolino. 	 Onderweg zag ik midden op de dag een licht, koning Agrippa, helderder dan de zon! Het scheen op mij en de mannen, die met mij meereisden.


Ma orasi o nyawa yasinoto magena imasidailako imajobo, de o Petrus wotemo o Yesuska, "Baba Guru, qaloha bai nakoso ngone lo ngo kanena, so o dadaru ngai saange miaaka, ngai moi to Ngona, ngai moi to Musa, de ngai moi lo to Elia." (Patotiai gena o Petrus wanakowa o kia bilasu una wosibicara.) 	 Toen Mozes en Elia op het punt stonden te vertrekken, zei Petrus tegen Jezus: "Meester, wat geweldig dat wij hier zijn! Wij zullen drie tenten opzetten. Eén voor U, één voor Mozes en één voor Elia!" Hij was zo in de war dat hij niet wist wat hij zei.


So manena o jaji kiaka done o orasi ma simaka de Ngohi asa taaka o Israel ma nyawaka: Ngohi Ai bobita gena asa to ona manga sininga ma rabaka tahado so ona aku yosihoda de igogou yanako. Ngohi asa todadi to ona manga Gikimoi masirete de ona asa yodadi to Ngohi Ai nyawa. 	 Dit is het nieuwe verbond dat Ik met het volk van Israël sluit: Ik zal mijn wetten in hun gedachten schrijven en in hun hart. Ik zal hun God zijn en zij zullen mijn volk zijn. (A)


Imatodoka kanaga o nyawa yasinoto imatekebobicara de Una. Ona magena o nabi yasinoto o Musa de o Elia. 	 Zijn kleren werden verblindend wit. Ineens stonden twee mannen met Hem te praten. Het waren Mozes en Elia!


Hika ngini nimasininga, ma orasi ngone de o Yesus Kristus Awi ronga inasiosi gena, ma ngale o nonako moi o nyawaka ma orasi Una ngo wosone gena ngone dede Una pomarimoika. 	 Weet u niet dat ieder die in Christus Jezus gedoopt is, met Hem één is geworden in Zijn dood?


de ma deka o wange muruo naga Una womasimane wosidadu-dadu kiaka o bi nyawa iqoqoma Una wimomoteka o Galilea ma daeraka de yakahika o Yerusalemka, de ona o orasi manena naga idadi to Una Awi saksi o Israel ma nyawaka. 	 In de dagen daarna is Hij vele malen gezien door de mannen en vrouwen, die met Hem uit Galilea naar Jeruzalem waren gekomen. Die zijn nu Zijn getuigen. Zij vertellen iedereen wat zij van Hem weten.


Kagena de yangodu wabicara qaboloka, de o kota ma sekretaris una wasulo la o nyawa yadadala imatotolomu magena imabiau de iliho moi-moi to ona manga tahuka. 	 Daarmee maakte hij een einde aan de oploop en ging ieder zijns weegs.


So o kia naga ngini bilasu niodupa niamote, ena gena: o Gikimoi Awi pareta ma rabaka nigoge de lo o moi-moi o kia itotiai gena niaaaka. Nakoso magena iqoma niamote, de o bi moi-moi nia kurangi qangodu asa Una winihike nginika. 	 Geef God en Zijn Koninkrijk de hoogste plaats in uw leven. Hij zal dan in alles voor u zorgen.


Yoguse qaboloka, de Una onaka wotemo kali, "O bi rube iwewedo-wedoka magena ma ake niaui de niwihike o rame ma duhutuka." De maro o kia Una wosulo onaka, magena ona yaaka. 	 Toen zij dat gedaan hadden, zei Hij: "Schep er nu wat uit en laat de ceremoniemeester ervan proeven." Zij gaven ervan aan de ceremoniemeester,


Sababu o nyawa yangodu gena manga Gikimoi ka womatengo, de ka cawali o nyawa womatengo wodadi Awi dagali ma ngale o nyawa yangodu, Una magena o Yesus Kristus de Una masirete lo o nyawa moi. 	 God staat aan de ene kant en de mensen die tegen Hem ingaan, zijn aan de andere kant. En Jezus Christus, Die Zelf mens is, staat als enige middelaar tussen hen in.


Upa he nanga dupa qatotorou posigise kali, sababu magena yaaku kawa ngone inapareta, maro o sone ma bake so yaaku kawa o sulo moi isigise. 	 De zonde heeft niets meer over ons te zeggen. De zonde heeft geen macht over een dode.


So nakoso niise kadoke o dupuru ma ili de kadoka o kudoti ma habari, upa lo nia rohe qatora. O moi-moi magena bilasu idadi iqoma, duma upa nitemo magena o dunia ma dodogu ma orasi imasidiadoka. 	 Laat je niet in de war brengen door oorlogen en berichten over oorlog. Het staat vast dat die zullen komen, maar je mag er niet uit opmaken dat het einde er dan al is.


De o nyawa magena womaoko awi dangi waaho de womajobo woliho. 	 De man stond op en liep naar huis.


Duma iside ikuru waasi, de o rato qasosihilo, isironga o Wange ma Siwa ma paro ma dorou, itaqo o talako ikahoko de mia deru yaaho ma dongirabako. 	 Korte tijd later stak echter de beruchte noordooster storm (A) op.


Ngini o Farisika igogou nifuma! O Gikimoi lo kanaga nia rohe wosidadika, Una magena lo nia sininga wosidadili. Komagena so igogou wanako nakoso nia sininga lo qatebi de qaloha, eko hiwa. 	 Dwazen! Heeft God niet de buiten èn de binnenkant gemaakt?


Ngomi mia sukuru miatide o Gikimoika, sababu Una magena waaka so maro ngomi mikaeli komagena lo o Titus de awi gaelika so womode ngini winiriwo. 	 Ik ben God dankbaar dat Titus zich net zo voor u inspant als ik.


So nimatai-tai nitagi nisingangasu to Una Awi muri-murika, komagena lo o Petruska. Nisingangasu Una wotagi woqomaka o Galileaka. Kadoka ngini asa Una niwikelelo, maro o kia ma nonoma ngini winidedemoka." 	 Vertel Zijn discipelen en Petrus dat Jezus naar Galilea gaat. Daar zullen zij Hem ontmoeten, zoals Hij hun voor Zijn sterven al heeft gezegd."


So komagena ona yaaka imatero maro o nyawa de manga moi-moi yadiahi la o orasi ma simaka idadi manga pusaka. Ma ngale magegena so o orasi ma simaka done asa yamake o oho ka sidutu ikakali de o oho ma duhutuka yogoge. 	 Door dat te doen, zullen zij voor zichzelf een echte schat voor de toekomst opslaan; dat is een veilige investering voor de eeuwigheid!


Ma orasi magena o puji ma tahu ma rabaka o nyawa wikokitoka moi de una womatoore wotemo o Yesuska, 	 In die synagoge was een man met een boze geest. Hij begon te schreeuwen:


O Yesus Awi muri-muri imasidiado o talaga ma sonongaka, duma imariwosa so o maru imagahowa. 	 Aan de overkant kwamen Zijn discipelen tot de ontdekking dat zij hadden vergeten brood mee te nemen.


O Yesus Kristus Awi sibuo ma jarita gena komanena: Ma awa muna magena ami ronga ongo Maria, muna de o Yusuf gena imabobaika. Duma ona yasinoto ikawi waasi so ona imakiidu waasi, de ongo Maria he moroheka. Ngaroko komagena imaaka, o Yusuf gena igogou-gogou wanakowa ma bobai ongo Maria moroheka gena de o Gurumi Qatetebi ma kuasa. 	 Aan de geboorte van Jezus Christus gingen enkele bijzondere gebeurtenissen vooraf. Toen Zijn moeder Maria met Jozef verloofd was (en dus nog niet met hem samenwoonde) bleek zij in verwachting te zijn door de Heilige Geest.


Nakoso ngini nibicara gena, upa sidago o demo qatotorou nia uruno isupu. Duma nako nibicara gena bilasu o demo itotiai, kiaka o loha niaaaka o nyawaka, la manga sininga aku nisiputuru. 	 Laat er ook geen vuile taal uit uw mond komen; dat doet alleen maar kwaad. Zeg op het juiste moment het juiste woord, iets wat de mensen helpt en goed doet, zodat zij genade ontvangen.


Sababu, o orasi manenaka, nako o bi cocatu sininga ma kanako o Gikimoino eko Una Awi demo posingongangasu gena, qangodu kanaga de ma bati. 	 Want wat wij weten, is onvolledig; en wat wij namens God zeggen, is gebrekkig.


So gila-gila o Paulus womasinako itiai de wotemo onaka, "Ngohi manena lo o Yahudika ma nyawa moi. Ngohi o Tarsus ma kotano o Kilikia ma daeraka, duma ngohi manena isilamo gena o Yerusalemka. O Gamaliel una magena ngohi ai guru so igogou ngohi lo tomadoto tamote o Yahudika nanga bobita, kiaka to ngone nanga ete de nanga topora yacocoho so inahike ngoneka. De ngohi ai edekati ai manara moi-moi ma rabaka gena o Gikimoi towisihoromati, so imatero de o wange manena ngini kanena ningodu. 	 "Ik ben een Jood", ging Paulus verder, "geboren in Tarsus, in Cilicië. Maar ik ben hier in Jeruzalem grootgebracht. Ik heb gestudeerd bij de beroemde Gamaliël. Hij heeft mij de wet van onze voorouders tot in de kleinste bijzonderheden ingeprent. Ik stond voor God op de bres, even vurig als u vandaag.


Komagena so ngini nimasidodiahi. Upa niaaka maro o nyawa ifufuma, duma maro ka o nyawa icocawaro la magena bilasu niaaka. 	 Kijk daarom goed uit hoe u leeft. Wees niet onnozel, maar verstandig.


Komagena lo ngomi o habari qaloloha minisihabari nginika, so ka qaloha lo miongongano o oho ma riwo sutu ngomi nimihike, maro o gisisi kanaga miodatoka so done ma sopo gena aku miamake. 	 Wij hebben geestelijk zaad in u gezaaid. Is het dan teveel gevraagd dat wij eten en drinken oogsten?


Timotius, ngona gena maro o gogobu manga guru moi so ngohi tonisitiari. Upa ngona nangamo o dodihimo yanau de foloisi yoriria dede ngona, duma aku nabaja de nogolo onaka imatero maro ani baba masirete. De aku lo nasidapano yanau inonongoruku imatero maro ani nongoru masirete. 	 Pak een oudere man niet te hard aan; als je hem moet terechtwijzen, spreek hem dan toe alsof hij je eigen vader is. Spreek met een jonge man alsof hij je broer is.


O Musa una magena lo wotemo o Israel ma nyawaka, 'Done o Gikimoi asa wihiri to ngini nia sidongirabano de winihike nginika o nabi moi, imatero de ngohi.' 	 Deze Mozes zei tegen onze voorouders: 'God zal u een profeet geven als ik, iemand uit uw eigen volk'. (A)


So o dodadi iooho ngai iha manga sidongirabano moi o malaikat yatumudingika wahike o udo-udo ngai tumudingi o guracino. De kugena moi-moi ma rabaku kanaga iwedo de o doosa ilalamo, ena gena o Gikimoi woooho ka sidutu ikakali Awi doosa ilalamo. 	 Eén van de vier levende wezens gaf elk van de engelen een gouden schaal, vol met de wraak van God, Die eeuwig leeft.


Magena de o Yesus wotemo, "Hiwa, Iblis! Ngosoku ma deda noloqa. Sababu kanaga o Bukuka isilefoka, 'Bilasu nowisuba nanga Jou Gikimoika de cawali Una nowileleani.' " 	 "Ga weg, satan", zei Jezus. "Er staat immers in de Boeken: 'Geef niemand anders eer dan de Here, uw God. Doe alleen wat Hij zegt."


Nakoso o nyawa manga sininga ibolowo, asa manga manara moi-moi qangodu magena itiai o Gikimoi Awi simaka. Duma nakoso ona o Yesus Kristus iwipiricayawa, manga sininga asa qatorou so manga manara moi-moi lo qangodu gena asa qatorou o Gikimoi Awi simaka. Komagena lo o guru ikokulai ona manga siningaka cawali yasosininga o dorou de lo manga sininga ma rabaka qatogoi sidago lo itemo manga manara qatotorou gena qangodu itiai. 	 Wie zuiver van hart is, ziet in alles het goede en zuivere. Maar wie in zijn hart slecht en onbetrouwbaar is, ziet in alles het slechte; want alles wat hij ziet en hoort, wordt door zijn verkeerde gedachten en zijn opstandige hart besmet.


Ngohi totemo komagena, sababu iqoqoma ngohi masirete lo ai edekati ma rabaka o bi nyawa la o Yesus o Nazaretno iwipipiricaya ona magena bilasu ngohi tasiholu qaputuru. 	 Ik heb vroeger zelf ook gemeend al het mogelijke te moeten doen om de leer van Jezus van Nazareth te bestrijden.


Ngona nanakoka o Gikimoi Awi bobita, 'Upa ngona nosundali, upa ngona notooma, upa ngona notosi, upa de o galaki ani dodiaoka gena ikokulai de lo nahoromati ani baba de ani awa.' " 	 En wat uw vraag betreft, u weet best wat u moet doen. Geen overspel plegen, niet doden, niet stelen, niet liegen en eerbied voor uw ouders hebben."


Ena gena, o Gikimoi wiriwo sidago o tuwala moi eko o manara ma baju moi la o Paulus wapapakeka magena ona yaaho o bi nyawa yasisirika, so manga siri lo itoguka de manga toka lo isupuka. 	 De mensen brachten zelfs de zweet) en gordeldoeken die hij gebruikt had, naar de zieken. Die genazen dan en boze geesten gingen uit hen weg.


Ai dodiao o Teofilus tonihohoromati, Ai buku ma nonomaka talefo idodooha o Yesus Awi manara moi-moi, de ma ngale to Una Awi dodoto qangodu 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders.


Igogou, maro Ngohi o Nyawa ma Duhutu taaka, komagena ngini lo bilasu niaaka. Ngohi tahino la ma ngale Ngohi ileleani gena hiwa, duma Ngohi tahino ma ngale o nyawa taleleani. Komagena lo Ai oho tahike ma ngale o nyawa yadadala manga dorou ma ija, so manga dorou aku tatupu." 	 Jullie moeten net zo zijn als Ik, want Ik ben niet gekomen om Mij te laten dienen. Ik ben gekomen om te dienen en mijn leven te geven als losgeld voor vele mensen."


De ngaroko o Yesus Una Awi nonako ihahairani waaka kagena o nyawa manga simaka, duma ona asa iholu iwipiricaya Unaka. 	 Ondanks de vele wonderen die Hij voor hun ogen had gedaan, geloofden de meeste mensen niet dat Hij de Christus was.


Kagena de o Jou Awi malaikat moi yahino de imaokoye o suba o manyanyi yatutupu ma riho ma girinaka. 	 Plotseling zag Zacharias een engel van de Here staan, rechts van het altaar waarop de wierook werd gebrand.


Kagena de o Paulus de o Barnabas foloi yobarani so ibicara itemo, "O Gikimoi Awi demo bilasu iqoma kasi minidedemo ngini o Yahudika. Duma ngini niopiricaya niholu so komagena isikelelo, ngaroko itiaiwa ma ngale niamake o oho ikokakali. Mutuwade o orasi manena ngomi miniqohaka la ma ngale mitagi o Yahudika ma nyawa yasowoka. 	 Paulus en Barnabas lieten zich niet van hun stuk brengen en zeiden: "Vanzelfsprekend moest u het eerst horen wat God te zeggen heeft. Maar nu u er niets van moet hebben en daarmee bewijst het eeuwige leven niet waard te zijn, gaan wij het de andere mensen vertellen,


yakahika o kota magena ma ngeko ma sidongirabako. O selera magena ma dateno kanaga ma harisosonongaka o oho ma gota gena ma sopo, nakoso o nyawa yaoqo, de aku ioho ka sidutu ikakali. De o gota magena o taungu moi isopo gena ma para mogiowo de sinoto so o ngoosa moi gena isopo ma moi. De ma soka gena idadi o nyawa o bi dokuka manga sou ma ngale yasiloha. 	 Het kwam uit de troon van God en van het Lam en stroomde midden over de hoofdstraat van de stad. Aan weerskanten van de rivier stond een levensboom, die twaalf keer per jaar vruchten droeg, elke maand een keer. De bladeren van de boom zijn voor de genezing van de volken.


O Yesus Awi muri-muri watolomu so imatingaka, de wotemo onaka, "Niise la nianako. Ngone manena pokahie nanga meta o Yerusalem ma dokuka. So kagena o bi moi-moi ma ngale o Nyawa ma Duhutu Ngohi manena iqomaka o bi nabi isilelefo gena, qangodu bilasu idadi. 	 Hij nam de twaalf apart en zei: "Zoals jullie weten, gaan we naar Jeruzale m. Alles wat de profeten over Mij hebben geschreven, zal in vervulling gaan.


Igogou, o orasi ma simaka de o nyawa yadala ibitotuuruno done asa ibiqoqoma kali, so o orasi manena o nyawa yadala o orasi manena iqoqomaka done asa itotuuru kali." 	 En let op: Sommigen die nu vooraan staan, zullen dan met de laatste plaats genoegen moeten nemen."


Ngohi ngini tinisitiari gena ma ngale o roti qasowo. So, idodooha nianakowa eko niasihoda waasi. Nimasitiari ma ngale o Farisika de o Sadukika manga ragi bai!" 	 Waarom denken jullie dan dat Ik het zojuist over brood had? Ik waarschuwde jullie voor de gist van de Farizeeërs en Sadduceeërs!"


De o arata magena ma ija ma sononga una dede ma peqeka imakanako so wadiahika, awi ngale to una awi gimina masirete, de ka cawali ma sononga una wotagi so o bi rasulka wasicoho de wosingangasu ma ija ma lamo gena kamagena. 	 De rest bracht hij naar de apostelen, maar hij deed net alsof het de hele opbrengst was.


Qabolo de o kapita awi sosulo ona magena yoliho awi tahuka. Ona imasidiadoka, de awi leleani una magena asa wilohaka. 	 De vrienden van de kapitein gingen het huis weer binnen en zagen dat de knecht helemaal genezen was.


De o kia naga foloi ilamo so ngini bilasu niososininga, ena gena ma orasi he yadangade yaado ma Kristus wahino kali de o nyawa asa kanaga la manga nyafusu ma dorou o kia bato magena yaaka. Ona magena lo asa yahino de ngini inigagaka de inisiihe, 	 Ik wil u er vooral op wijzen dat er in de laatste dagen mensen zullen komen, die met alles spotten en alleen maar hun eigen zin doen. Zij zullen schamper opmerken:


So ngini nitagi o tona ibobeleuka la niadupa igogou o nabi moi niwikelelo. De ma boboloi, o Yohanes gena foloili wolamo de o nabi moi. 	 Hebt u dan een profeet gezien?


De lo ngaroko ngone powipiricayawa, duma Una Awi sininga igogou qaloha ma ngale Awi jaji dede ngone Awi nyawaka, sababu Una wokokulaiwa so Awi jaji ma ngale Awi nyawa wasisalamati gena bilasu wosiganapu." 	 Zelfs als wij geen geloof meer hebben, blijft Hij ons trouw. Hij kan ons niet verstoten, omdat wij een deel van Hem zijn; Hij zal altijd doen wat Hij beloofd heeft.


Duma Una Awi demo gena yoiseka, de ona moi-moi isolano itagi de ka imajobo. Ona yapopereki yoqoma de ona ma binukali yotuuru, sidago ona yangodu he yahiwa-hiwaka. Sosoohu ka o Yesus womatengo de o ngopeqeka muna magena kasi. 	 Na deze woorden dropen de mannen één voor één af, de leiders het eerst. Jezus bleef alleen met de vrouw achter.


Komagena so done ma orasi Ngohi todadi o Kolano to Ngohi Ai pareta ma rabaka, de ngini lo asa nikoro la nioqo de porarame dede Ngohi, de lo asa nimatamiye o bi pareta ma kursika ma ngale o Israelka manga soa yamogiowo de sinoto gena niapareta." 	 Jullie zullen op tronen zitten om recht te spreken over de twaalf stammen van Israël.


Magena qaboloka, de ato takelelo kali o nyawa kanaga he ka yadadala poli so, ngaroko, paeto lo paakuwa. Ona gena manga sihino o bi bangsa moi-moi, de o bi soa moi-moi, de lo o bi bahasa moi-moino. De kagena o Duba ma Goho de Awi pareta ma kursi ma simaka ona imaokoye, de o juba qaaare imasitibaku de lo o tano ma bi soka yacohono. 	 Daarna zag ik een ontelbare menigte mensen. Zij kwamen uit alle rassen, volken, stammen en taalgroepen. Zij stonden voor de troon en voor het Lam, met witte kleren aan en palmtakken in de hand.


De kanaga lo ngohi ai siri magena ma rabaka tinisitubuso nginika, duma ngohi gena ngini he nilekiwa. Salanta ngini asa nisimore ngohi de nia nalika, imatero de o malaikat moi o Gikimoino yahino de nisimore, eko maro o Yesus Kristus wahino de Una lo niwisimoreka. 	 maar dat heeft u er niet van weerhouden mij welkom te heten als een boodschapper van God, ja, als Christus Jezus Zelf. Hoewel dat vast niet meeviel, hebt u niets laten merken van enige afkeer of iets dergelijks.


Nako ngohi, o orasi manena tongongano tanu o Jou Yesus o ngeko woihike la itekawa de asa o Timotius una magena towisulo la wahika winikurumi nginika. So nia habari ma ngale ngini kagena idodooha done asa una woliho de woisingangasu ngohino, de komagena ngohi lo ma orasi o habari ma ngale ngini gena toise asa ai sininga ma rabaka foloisi qaputuru de isanangi. 	 Als de Here Jezus het wil, zal ik binnenkort Timotheüs naar u toe sturen, zodat hij mij (als hij daarna bij mij terugkomt) kan bemoedigen door te vertellen hoe het met u gaat.


Kagena de o Yesus Awi muri-muri yamuruo naga imatekebobicara itemo, "Awalele! Una Awi demo ma ngale gena o kiaso wotemo, 'Ma cunusi de Ngohi manena ngini asa nikelelo kawa, qabolo de iteka lo waali de ngini asa Ngohi nikelelo kali,' de lo wotemo, 'Ngohi manena asa ngini nikelelo kawa, sababu Ngohi totagi tokahika Ai Babaka.' " 	 Enkele discipelen zeiden tegen elkaar: "Wat zou Hij bedoelen met 'nog even' en 'Ik ga naar de Vader'? Wij begrijpen er niets van!"


Komagena ona de manga gulai yahino Unaka, sababu ona manga edekati gena asa Una iwisabatolo, la ma ngale ona aku iwikalaki Una o Gikimoi Awi bobita o Musa wosilelefo gena walawangi. Duma Una asa wobicarawa de ka womapuguku de Awi raraga o tonaku wosilelefo. 	 Zij waren erop uit Hem in de val te laten lopen. Dan zouden zij een reden hebben om Hem aan te klagen. Jezus ging op Zijn hurken zitten en schreef met Zijn vinger in het stof.


de yatemo onaka, "Nakoso o nyawa nisano, de ngini gena bilasu nitemo, 'O putu itongiraba ngomi mikioloka, de o Yesus Awi muri-muri ona magena yahino de Awi sone ma bake gena yatosika.' 	 Daardoor hadden de discipelen van Jezus Zijn lichaam kunnen weghalen.


de wotemo unaka, 'Ai dodiao, qadoohaso ngona ngaroko o kawi ma rarame ma baju nomasitibawa, de naaku o rarame manenaka nowosa.' Una magena waakuwa o kia naga wosango. 	 'Beste vriend. Hoe is het mogelijk dat u hier zonder feestkleding zit?' Maar de man had geen antwoord.


"De ngohi lo tonisingangasu kali o selera idala ma dateka o ngopeqeka mosusundali kagena momagogeku, magena o bi nyawa yadadala o bi bangsa moi-moi, o bi soa moi-moi, de lo o bi bahasa moi-moino. 	 De waterwegen die u hebt gezien, waar de hoer aan zit, zijn alle rassen, volken, stammen en taalgroepen.


Ona yamotoha kanaga yofufuma de lo yamotohali kanaga yococawaro. 	 Vijf van hen waren zo verstandig extra olie mee te nemen, maar de andere vijf waren dom en dachten daar niet aan.


So una awi rohe asa isupuno. Duma awi gia de awi qohu qangodu lo o baro qaaare isisasao ka yasangisi, de awi bio lo ka yatalakesi de o baro. So o Yesus wasulo onaka wotemo, "Hika to una awi sasangi magena niasose la awi baro niapalako." So komagena ona iwibalakoka. 	 De gestorven man kwam uit het graf. Zijn handen en voeten waren met linnen windsels omwikkeld en er was een doek over zijn gezicht gebonden. "Haal die doek en die windsels eraf", zei Jezus, "en laat hem naar huis gaan."


De Una wasigaro ona yaruwange o Petrus, o Yakobus, de o Yohanes so ona itagi dede Una. O orasi magena de wamalo Awi raba itonga. 	 "Ga hier zitten", zei Jezus tegen Zijn discipelen. "Ik ga iets verderop bidden." Hij nam alleen Petrus, Jakobus en Johannes mee.


Sababu nakoso o Yahudika ma nyawa de o Yahudika ma nyawa yasowo gena, yangodu ka imaketero. O nyawa ipipiricaya yangodu manga Jou ka womatengo, so nakoso o nyawa asa igolo Unaka gena, Awi laha moi-moi qangodu wahike de ma boloika. 	 En het maakt geen verschil of u Jood bent of niet. God is Heer over allen. Hij geeft Zijn rijkdom aan alle mensen die een beroep op Hem doen.


O habari ma ngale ma Kristus wisangahadika gena ngomi miasihabari o nyawaka, de nakoso o nyawa la done dede o Gikimoi imakitingaka de ona magena yoise, de ona asa itemo, "Cedeke! O habari gena cawali o nyawa ifufumano." Ngaroko komagena, nakoso ngone o nyawa la kanaga nanga dorouno inasisalamati gena, ma orasi o habari magena poise, de ngone asa potemo, "Igogou! O habari ma ngale ma Kristus wisangahadika gena isikelelo o Gikimoi Awi kuasa masirete." 	 Het bericht dat Christus voor ons aan het kruis gestorven is, klinkt de mensen die verloren gaan als onzin in de oren. Maar voor ons die gered worden, is het de kracht van God.


Duma ngini masirete nianakoka cawali de to ngohi ai galasahu masirete so ngohi de ai dodiao imomote gena asa mia oho de mia ino moi-moi aku tosimake. 	 U weet dat ik met mijn eigen handen de kost heb verdiend voor mijzelf en mijn medewerkers.


Mia dodiao nipipiricaya de kanaga o Jou Yesus winidododaraka, ma orasi mia sumbayang miatide, de ma ngale ngini de mia sumbayang qangodu ma rabaka kanaga mitemo, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." Sababu ngini gena iqoqoma o dunia wosidadi waasi, de o Gikimoi asa winihiri la o orasi ma simaka ma ngale de o Gurumi Qatetebi ma kuasa nia sininga qatebi de lo o dodoto itotiai niopiricaya, so ngini asa nisalamatika. 	 Maar wij moeten God altijd voor u danken, broeders. De Here houdt van u. Hij heeft u uitgekozen als de eersten in Thessalonica die gered zouden worden, om u voor Zichzelf af te zonderen door de Heilige Geest en door uw geloof in de waarheid.


Awi demo komagena so gila-gila ona yadahake Una iwitago, duma o nyawa moi lo yaakuwa Una witago, sababu Awi orasi Una wosone gena yaado waasi. 	 Om deze uitspraak wilden zij Hem gevangen nemen. Toch raakte niemand Hem aan, want Zijn tijd was nog niet aangebroken.


De ngone panako o nyawa la kanaga o Gikimoi iwidodaraka, ena gena to Una Awi edekati masirete so kanaga wahirika, o moi-moi idadadi ona magenaka gena qangodu Una waaka so idadi ka qaloha. 	 Eén ding weten wij: Voor wie Hem liefhebben laat God alles meewerken voor hun bestwil, want Hij heeft een plan met hen.


Kagena de Una wotemo onaka, "Igogou! Ngini nianakowa o kia naga nigolo. Sababu nako nimode komagena, bilasu nimode lo niaudo o sangisara de o sone ma udo-udo maro Ngohi tauudo gena. So tinisano nginika, ka niaaku?" De ona yosango itemo, "Ngomi ka miaaku." 	 Jezus zei: "U weet niet wat u vraagt." Hij keek Jakobus en Johannes aan en vroeg hun: "Kunnen jullie uit de beker drinken waaruit Ik zal drinken?" "Ja", antwoordden zij.


O doku magenaka kanaga wokakaya moi, o balastengi itotolomu manga sahe, una magena awi ronga o Zakheus. 	 Een zekere Zacheüs, een hoofdtolontvanger, die schatrijk was, probeerde Jezus te zien te krijgen. Maar hij kon niet over de mensen heenkijken, omdat hij klein was.


Igogou, ma Kristus iqomaka wisangisara ifoloika de ma ngale ngomi miwimote so ngomi lo he imisangisara ifoloi, duma ma ngale ngomi de ma Kristus mimarimoika so ngomi mia sininga lo o Gikimoi wosiputuru ifoloi. 	 Hoe meer wij lijden, omdat wij voor Christus leven, des te meer zal Hij ons troosten en bemoedigen.


Magena qabolo de o dunia ma dodogu ma orasi gena asa imasidiado. Gena ma orasi ma Kristus o bi bobareta de o bi kuasa qangodu-ngodu wasisaka, qabolo de to Una Awi kolano ma kuasa gena wosidoa o Baba Gikimoika. 	 Daarna komt het einde. Wanneer Christus alle vijandige overheersing, gezag en macht heeft uitgeschakeld, zal Hij Zijn koningschap aan God de Vader overdragen.


Moili wotemo, 'Ngohi kangano manena o sapi sabi motoha taijaka, so todupa totagi kasi tadahake ai doro tapajeko. Upa lo ani sininga ikurangi.' 	 De ander zei dat hij net vijf paar ossen had gekocht en die zou gaan keuren.


O ngopa Una magena Awi umuru o wange tupaange yaadoka, de asa Una wisuna, yamote maro o Yahudika manga adati de manga galepu, de lo wisironga o Yesus, o ronga kiaka iqomaka Una wihiwasi so ka ma awa ami rohe kasi de o malaikat gena wihikeka. 	 Acht dagen later werd de voorhuid van het kind weggesneden. Het kreeg de naam Jezus, zoals de engel had gezegd toen hij Maria kwam vertellen dat zij zwanger zou worden.


Bilasu nianako ngone nanga dodiao wopipiricaya moi, o Timotius, una magena o buino wisisupuka. Nakoso una taika womasidiado kanena de ma orasi ngohi ngini tinikurumi gena, ngohi asa una towingaho. 	 Het zal u goed doen te horen dat onze broeder Timotheüs weer uit de gevangenis is. Als hij hier op tijd komt, zal ik u samen met hem bezoeken.


Komagena lo o nyawa o duniaka. O bi nyawa ma loha gena igogou o demo qaloloha yobicara, sababu manga sininga ma rabaka o bi moi-moi qaloloha yadiahi. O bi nyawa ma dorou gena manga bicara lo qatorou, sababu manga sininga ma rabaka o bi moi-moi qatotorou yadiahi. Sababu o kia bato manga sininga ma rabaka, magena asa isupu so yosibicara." 	 Zo is het ook met de mensen. Iemand die goed is, doet goede dingen. Iemand die slecht is, doet slechte dingen. Je merkt het vooral aan wat hij zegt. Waar het hart vol van is, loopt de mond van over.


Ibabalo imatengoka de manga gianongoru lo ihiwa so igogou manga susa ilamo, ona magena bilasu ngone o Jou Yesus powipipiricaya pahoromati de padupa pariwo. 	 Zorg voor de weduwen, als zij tenminste niemand anders hebben die voor hen zorgt.


Ma orasi o Yesus o Gikimoi Awi Tahu ilalamo wodongosa de Awi muri-muri yahino Unaka, de iwisidumu o bi tahu-tahu magena qaloha icarawa. 	 Terwijl Jezus het tempelterrein verliet, kwamen Zijn discipelen naar Hem toe. Zij wilden Hem meenemen om de verschillende tempelgebouwen te bekijken.


Ngaroko ngohi ai dorou ilamo dede o bi nyawa ma somoa, duma o Yesus Kristus Awi sabari woisidumu ngohika, so aku Una Awi galusiri tamake de woisisalamatika. De Una Awi sabari woisidumu ngohika, la igogou Awi sabari ilamo o nyawaka gena wasikelelo ma ngale o nyawa nagoona done asa wipiricaya o Yesus Kristuska, gena yamake o oho ka sidutu ikakali. 	 Maar God heeft mij vergeven, opdat Jezus Christus mij zou kunnen gebruiken als een voor- beeld om te laten zien hoeveel geduld Hij heeft. Zo zullen anderen beseffen dat ook zij eeuwig leven kunnen krijgen.


Ai baba-baba o Atena ma nyawa, o Gikimoi o dunia de ma raba moi-moi wosidadadika de o dipa de o dunia wapopareta gena, Una o bi puji ma tahu de o bi nyawa manga gia isiaaka gena ma rabaka wogogewa. 	 De God Die de hele wereld heeft gemaakt, de Here van hemel en aarde, woont niet in tempels die door mensen zijn gebouwd.


Ma orasi o Yesus de Awi muri-muri imasidiado o talaga ma sonongaka, de o Genesaret ma bobanesa itahu so kagena manga deru yatapuku. 	 Zij meerden bij Gennésareth af en gingen aan land. De mensen die op de kant stonden, herkenden Jezus onmiddellijk.


De upa lo o kia naga moi niaoqo, ngaroko magena niamalo qaloloha, nakoso komagena done asa o nyawa o dorouku itura de ngini lo nia ronga ma dorou yogaka. 	 Als u meent dat iets goed is, laat er dan niet iets slechts van gezegd kunnen worden.


De ma orasi ona imasidiado o Yerusalemka gena, o bi rasul, de o roriri, de lo ma gogobu ona yangodu imatolomu so imatekesikomore dede ona. Qabolo de o Paulus de o Barnabas yasingangasu ona yangoduka idodooha manga manara ma rabaka o Gikimoi waaka so o bi nyawa o Yahudika yasowo lo o Yesus iwipiricayaka. 	 Toen zij in Jeruzalem kwamen, werden zij door de christengemeente, de apostelen en de leiders, met open armen ontvangen. Paulus en Barnabas vertelden wat God met hen had gedaan.


Ai dodiao tinidododara, nakoso o nyawa o dorou inigaka nginika, upa niafanggali de o dorou onaka, duma niaqohaka la o Gikimoi asa ona wasangisara. Sababu iqomaka Una wotemo de isilefo Awi Jaji ma Bukuka itemo, "Ka cawali Ngohi manena o nyawa manga dorou tafanggali de o dorou." 	 Neem nooit wraak, vrienden! Laat dat maar aan God over, want Hij heeft gezegd: "Als er gestraft moet worden, doe Ik dat. Ik zal het wel betaald zetten." (a) Weet u wat u moet doen?


O Gikimoi Awi bobita kiaka o Musa de o nabi-nabi yalelefoka gena, igogou kanaga o nyawa yosigisesi sidago o Yohanes Wooosi awi hino. O orasi magena de o habari qaloloha ma ngale o Gikimoi asa wopareta maro o kolano moi gena isihabari. De o bi nyawa yadadala gena ikaeli igogou la yodadi Awi nyawa to Una Awi pareta ma rabaka. 	 Voordat Johannes de Doper kwam, moest u zich houden aan wat Mozes en de profeten hadden gezegd. Johannes kwam met het goede nieuws dat het Koninkrijk van God dichterbij was gekomen. En iedereen probeert uit alle macht er een plaatsje te krijgen.


So, baba-baba, upa sidago ngini ningodu kanena lo niapiricaya o Gikimoi gena waakuwa o bi nyawa isosoneka wasioho kali bai! 	 Waarom kan niemand hier geloven dat God doden levend maakt?


Una wosabari de wotamaha sidago o orasi manena, ma ngale o nyawa manga dorou qangodu gena ma Kristus asa wahino la wosone. Komagena lo Una wonasikelelo igogou womanara itiai, sababu o nyawa ngone nanga sininga itiai gena Una asa waaka, nakoso o Jou Yesus powipiricaya. 	 om uiteindelijk (in deze tijd) te laten zien hoe rechtvaardig Hij is. Ook als blijkt dat Hij ieder mens, die door geloof bij Jezus hoort, in ere herstelt.


Mutuwade mia dodiao nipipiricaya, ngini bilasu niopiricaya de nimasigocoho qaputuru o dodoto itotiai kiaka ngomi minidotoka, bai o dodoto misibobicaraka bai lo o dodoto mialelefoka. 	 Laat u dus niet van de wijs brengen; houd vast aan wat u van ons hebt geleerd door wat wij hebben gezegd en geschreven.


Ngini ningodu lo niabaca qabolo de niawosaka o gimina manena o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka, 'O teto o tukang yahoholu de yapapakewa magena done asa isiaka de idadi o tahu ma sosoqe ma teto ma nonoma. 	 U hebt vast wel eens in de Psalmen gelezen: 'Nu blijkt hoe de steen die door de bouwvakkers werd weggegooid, een echte hoeksteen is geworden.


Ma nonomaka, o hakim magena munaka gena womiriwo woholu. Duma ma duuruka, awi sininga ma rabaka wotemo, 'Ngaroko ngohi o Gikimoi towimodowa de lo nagoona bato tasidoohawa, 	 In het begin weigerde hij botweg. Maar tenslotte begon ze op zijn zenuwen te werken. 'Voor God ben ik niet bang', dacht hij bij zichzelf. 'En ik trek me van niemand iets aan.


Ma orasi Una dede ona imatekesikogogesi, de Una wobeseso onaka komanena, "Ngini nitagi o Yerusalem ma kotaka, de o riho magena upa lo niodongosa, duma niodamaha ai Baba Awi jaji maro o kia iqoqoma winisijajika de Ngohi lo tinisingangasu qaboloka. 	 Tijdens één van deze ontmoetingen zei Hij dat zij Jeruzalem nog niet mochten verlaten: "Wacht eerst op wat de Vader beloofd heeft", zei Hij. "Ik heb al verteld wat er zal gebeuren.


Duma ngohi tomasingangasu itotiai ngonaka, igogou ngohi gena tosuba to ngomi mia ete de mia topora manga Gikimoika maro o nyawa o Yesus wipipiricaya. Ngaroko ona o Yahudika manga roriri itemo magena iterowa, duma ngohi lo topiricaya o bi moi-moi o bobita o Musa wosilelefoka de o bi nabi manga bukuka. 	 Maar ik geef toe dat ik de God van onze voorouders dien, volgens de richting die zij een partij noemen. Ik geloof alles wat er in de wet van Mozes en de Boeken van de profeten geschreven staat.


Ma nonomasi Una magena Awi jamani imatero maro o Gikimoi, duma wodupawa Awi horomati maro o Gikimoi upa kagena womasitouna eko womasigocoho. 	 Die, hoewel Hij God was, Zich niet heeft vastgeklampt aan Zijn goddelijke rechten.


Upa sidago ngini gena nikaeliwa, duma hika ngini niomote imatero maro o nyawa ona magena la kanaga yopiricaya de lo yodamaha de manga sabari so asa o kia naga o Gikimoi wojajajika gena yamake. 	 En ook dat u de moed niet laat zakken, maar het voorbeeld volgt van de mensen die (door hun geloof en geduld) ontvingen wat God hun had beloofd.


Iqoqomaka, o Sinai ma Talaka o Gikimoi Awi ili walamo-lamo, so o dunia manena lo asa yahiti. Duma o orasi manena de kanaga Awi jaji moi itemo, "Ma moili done Ngohi asa o dunia tahiti sidago maena lo isisa. De upa ka o dunia gena tahiti, duma komagena lo o dipa." 	 Toen God vanaf de berg Sinaï sprak, denderde de aarde van Zijn stem. "Nog één keer", zegt Hij nu, "zal Ik niet alleen de aarde, maar ook de hemel laten schudden."


Upa sidago ma ngale ka o ino de o Gikimoi Awi manara gena o nyawa ipipiricaya moi awi sininga ma rabaka pasisa. Ngaroko o ino qangodu gena o Gikimoi wonasimaha paoqo, duma qalohawa nakoso o ino o kia naga paoqo so o nyawa o salaku itura de o kia yamalo itotiai gena yamote kawa. 	 Wat zou het verschrikkelijk zijn als wij om voedsel het werk van God zouden verwoesten. U mag inderdaad alles eten, maar als u daardoor iemand anders aan het twijfelen brengt, is het verkeerd.


De bilasu ngini de nia dodiao ipipiricaya nimatekesikoboso imatero maro nia kusi-kusi. De bilasu niodupa de niqoma nimatekekohoromati moi de moika. 	 Houd veel van elkaar, als broeders en zusters, en laat elkaar uw waardering blijken.


Qabolo de o Yesus asa wasidapano o Yahudika ma nyawa o bi doku o Galilea ma tonaka, kiaka Una o nonako ihahairani idala waakaka, sababu ona magena iholu manga dorouno imatoba de imatoduba. 	 Hij begon verwijten te maken aan de steden waar Hij de meeste wonderen had gedaan. Hij verweet ze dat zij zich niet tot God hadden bekeerd.


Magegena de o nyawa yamuruo naga kagenadahu asa yatoosa so itemo moi de moika, "Ce! O gososo qabobou magena qapoosa!" O nyawa ona magena mingamo, "Kiaso nofuma komagena!" De itemo kali moi de moika, "Ce! Qadoohaso muna mapoosa. We, ma ngale ka maumo! Nakoso o gososo qabobou magena posiija, de ma ija pahali-haliku la ma pipi de asa o nyawa isususaka pahike." 	 Zij had die olie voor veel geld kunnen verkopen en dat aan de armen kunnen geven." Zij vonden het schandalig wat zij gedaan had.


Kagena de o bi guru agama yamuruo naga manga sininga ma rabaka itemo, "Wobarani bolo! Ka cawali o Gikimoi aku o dorou wahohoi, so Una de Awi demo magenena o Gikimoi wisiceke." 	 "Moet je nu eens horen! Die man doet of Hij God Zelf is!" zeiden enkele godsdienstleraars.


De ona yosango itemo, "To ma Kaisar awi dulada de awi lefo." Kagena de Una wotemo, "So o kia naga la igogou to ma Kaisar gena bilasu niahike ma Kaisarka, de o kia naga la igogou to Gikimoi magena bilasu niahike o Gikimoika." 	 "Van de keizer", antwoordden zij. "Wel", zei Hij, "geef dan aan de keizer wat van de keizer is en aan God wat van God is."


De ma ngale o habari qaloloha magegena so ngini aku nia dorouno nisisalamati, hitilahi ngini nimasigocoho qaputuru o demo kiaka ngohi tinisihohabari nginika. Upa sidago to ngini nia piricaya gena ma faida ihiwa. 	 Als u blijft bij wat ik u heb gezegd, is dat uw redding. Anders had u net zo goed niet gelovig kunnen worden.


"O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe ngini o Khorazimka de o Betsaidaka ma bi nyawa. To ngini nia dokuka o nonako ihahairani igogou idala taakaka, duma ngini niholusi nia dorouno nimatoba de nimatoduba. So tosiade nakoso o nonako ihahairani magena taaka o Tirus ma dokuka de o Sidon ma dokuka, de igogou iqomaka ona magena ngaroko o Yahudika ma nyawa yasowo, duma asa manga dorouno imatoba de imatodubaka, sidago lo o baju koloko o karong imasitibaku de o gaapo isihaja manga saheku, maro o beleso ma nonako moi. 	 Och Chorazin! Och Bethsaïda! Hoe verschrikkelijk is het! Want als de steden Tyrus en Sidon de geweldige wonderen hadden gezien die Ik bij u heb gedaan, dan zouden zij zich allang van de zonde hebben afgekeerd. Van berouw over hun slechte leven zouden zij in zak en as zitten.


Hika tosiade-ade, ma orasi ngohi o habari qaloloha tosihabari o Yahudi ma bi nyawaka, de ngohi ai gogoho gena asa taaka tositero maro o Yahudi ma nyawa moi. De ma orasi ngohi kanaga dede ona magena o bobita o Gikimoino maro o Musa walelefo gena yodupa yaaaka, ngaroko ngohi masirete tomasigocoho kawa, duma ngohi lo asa o bobita magena ka taaka. Ai ngale gena ngohi aku o Yahudika ma nyawa ona magena tangaho la o Jou Yesus iwipiricaya. 	 Als ik bij Joden ben, leef ik als een Jood om hen voor Christus te winnen. Als ik bij mensen ben die zich aan de wet van Mozes houden, houd ik mij er ook aan omdat ik hen voor Christus wil winnen.


Komagena o wange isigeto-geto muna momatotoore. So o Paulus witoosa so wongamo de womakiliho munaka, de wotemo o toka magenaka, "Dede o Yesus Kristus Awi kuasa ngohi tonisulo ngona nosupu o ngopeqeka magenano." De o orasi magena qabolo o toka magena isupu de miqohaka o ngopeqeka magena. 	 Zij deed dat niet één keer, maar voortdurend, dag in, dag uit. Op een gegeven moment kon Paulus het niet meer aanhoren. Hij zei tegen de geest: "Ik gebied u in de naam van Jezus Christus dit meisje te verlaten!" Op hetzelfde moment verliet de geest haar.


O nyawa nagoona yodupa o dorou yaaka, ona magena asa o nita ma duhutu gena ka yoduhudu de o bubutu gena yodongosa iholu, so yaakuwa yahino o nitano, ma ngale upa manga dorou ma rabano yasisalamati. Yoholu yahino o nitano, magena ma sababu ona itemo idodooha nakoso manga dorou isikelelo. So ona magena de manga salaka. 	 Want wie zondigt, heeft een hekel aan het licht. Hij ontwijkt het uit angst dat al die slechte dingen aan het licht zullen komen.


So de qamaqa-maqaka, de Awi muri-muri yahino itemo Unaka, "Baba! Upa sidago qaputu sababu o riho manena imatingano. 	 Tegen de avond zeiden Zijn discipelen: "Het is al laat. U moet de mensen maar wegsturen,


Nagala kanaga ngini nia sidongirabaka o nyawa moi wotemo, "O Gikimoi o Yahudika ma nyawa ona magena waholuka, ma ngale ngomi o Yahudika ma nyawa misowo aku Una womiqehe qaloha, maro o gota ma uma wabitogu ma ngale o uma ma somoano aku kagena isigapala de isidopiliku la ioho." 	 U zult dan vragen: "Maar die takken zijn toch weggebroken om plaats te maken voor ons?"


So Ngohi asa towisiloha la asa ninako Ngohi, o Nyawa ma Duhutu manena, o duniaka tahino de Ai kuasaka la nia dorou tasiapongu." So wotemo woluluguka, "Nomaoko, de ani dangi naaho la noliho." 	 Ik zal u laten zien dat Ik de mensen hier op aarde inderdaad hun zonden mag vergeven." Hij keerde zich om en zei tegen de verlamde man: "Sta op, pak uw draagbaar en ga naar huis."


Sababu o Paskah ma Rarame imasidiado so bilasu o nyawa moi wipalako o bui ma tahuno, so o Pilatus wotemo asa o Yesus wipalako gena komagena.)) 	 Maar de mensen begonnen allemaal luidkeels te schreeuwen: "Hij moet dood!


So o Pilatus wisano kali Unaka, "Idodooha Ngona noise o galaki ma dala magena inisitemo Ngonaka. Qadoohaso nosango noholu." 	 "Hoort U niet wat zij zeggen?" vroeg Pilatus. Tot zijn grote verbazing gaf Jezus geen antwoord.


So o sosulo eko o rasul yamogiowo de sinoto manena to ona manga ronga gena: Ma nonomaka, o Simon (eko wisironga lo o Petrus); de o Andreas, o Simon awi nongoru; o Yakobus, o Zebedeus awi ngopa; o Yohanes, o Yakobus awi nongoru; 	 Dit zijn de namen van Zijn twaalf discipelen: Simon (ook wel Petrus genoemd) en diens broer Andreas, Jakobus en Johannes (-) allebei zonen van Zebedeüs,


De kagena ngohi takelelo o teoye o haiwani ilalago moi isupu kali. Kanaga maena ma sahe ngai mogiowo de ma tadu ngai tumudingi. Ma tadu moi-moi ma qokuku kanaga de ma mahkotaka, de ma sahe moi-moika ma lefo gena o Gikimoi Awi ronga ma dorou yogaka. 	 Ik zag een beest uit de zee opkomen, dat tien horens en zeven koppen had. Op elk van zijn horens stond een kroon en op zijn koppen stonden beledigingen tegen God.


Ce! Ngini gena ngaroko komagena o nyawa ma somoa niadoto bilasu o bobita o Gikimoino isigise, duma qadoohaso ngini masirete nisigisewa. Ngini gena nidoto nitemo, "Upa nitosi." Duma ngini masirete nitosi bai! 	 Maar als u anderen onderwijst, waarom onderwijst u zichzelf dan niet? U beweert dat men niet mag stelen. Steelt u zelf dan niet?


Ma moiku o Yesus wotagi-tagi o Galilea ma Talaga ma dateka, de Una wamake o nyawa yasinoto o nao isasari, ona magena o Simon de ma nongoru moi awi ronga o Andreas. Ona yasinoto o talaga ma dateno o nao yosoma. 	 Toen Jezus op een dag langs het meer van Galilea liep, zag Hij twee vissers, Simon en zijn broer Andreas. Zij waren bezig hun netten uit te zetten.


So o Petrus wotagi o deruku wopane kali, de manga soma magena o dududusa wosidirifaka. Manga soma gena iwedoka de o nao ilalago ma dala gena 153, de ngaroko komagena manga soma gena iracawa. 	 Simon Petrus ging al en trok het volle net op de oever. Er zaten 153 vissen in en toch was het net niet gescheurd.


De lo ona o maqe gena yanako kawa, so imaqohaka manga nyafusu moi-moi qatotorou gena o kia bato yodupa de yododesere, sidago manga rohe lo maro ka o haiwani so o maqe gena yodupa yaaka. 	 Het kan hun niets schelen of iets goed of slecht is. Zij trekken zich nergens iets van aan en worden voortgedreven door hun slechte gedachten en wilde begeerten.


Magena de Una wotemo, "Ngohi takelelo o Iblis o dipaka de wotura maro o tatawi bai! 	 Hij antwoordde: "Ik zag satan als een bliksemschicht uit de hemel vallen.


Ai sininga imore de qanali o Gikimoika, sababu Una ai dorouno woisisalamati. 	 Ik kan mijn blijdschap niet op!


Sababu ngini gena o bi moi-moi iqomaka niaaaka asa niamote kawa de niodongosaka, maro o nyawa kanaga yosone de o bi moi-moi o duniaka yaaka kawa de yatingaka. De to ngini nia oho ma duhutu, ngaroko o nyawa yakelelowa, duma magena niamakeka, sababu ngini nimarimoika dede ma Kristus kanaga o Gikimoi Awi simaka. 	 U bent immers al gestorven en uw leven is nu, samen met Christus, verborgen in God.


Nako o Titus, una magena to ngohi ai dodiao mimomanara ma ngale ngini miniriwo. So nako ona yasinoto de una wimomote, ona magena o bi gogobu kanena asa yasuloka ma ngale ona o roriwo o pipi yatotolomu magena yaaturu. Ma ngale ona manga gogoho so ma Kristus Awi ronga isilamoka. 	 Als iemand onder u vraagt wie Titus eigenlijk is, zeg dan dat hij mijn medewerker is. Hij helpt mij u te dienen. Wat de twee andere broeders betreft, die vertegenwoordigen de gemeenten, en wat zij doen is tot eer van Christus.


Ngomi migolo o Gikimoika tanu ngini gena o dorou upa he niaaka. Gena upa sidago mia ngale misikelelo ngomi gena igogou ma Kristus Awi sosulo. Duma ngomi mia ngale ngini gena kanaga o loha niaaka qaputuru. Ngaroko o nyawa ona magena kagena nagasi itemo ngomi ma Kristus Awi sosulo misowo gena, qadoohawa, hitilahi ngini o loha niaaka qaputuru. 	 Wij bidden God dat u niets kwaads zult doen; niet om ons de schande te besparen, maar omdat ik graag wil dat u een goed leven leidt, ook al worden wijzelf minderwaardig geacht.


magena womanara ma orasi ma Kristus o soneno wisioho kali de to Una Awi girinaka wisitamiye la kagena o sorogaka Awi horomati wamake. 	 Door diezelfde grote kracht is Christus uit de dood teruggekomen om de belangrijkste plaats naast God in te nemen.


So kagena ma kapita wotemoli o Pauluska, "Ngohi lo tofangu ilamo sidago tomadadika o Roma ma nyawa." De o Paulus wotemo, "Duma ngohi manena ka isibuo kusi gena o Romano ma nyawa qabolo." 	 "Ik heb het Romeinse burgerschap voor veel geld gekocht", zei de commandant. "Maar ik ben Romein van geboorte", antwoordde Paulus.


Ma kolano gena wasulo awi nyawa wileleleanika, la ona yotagi o nyawa yakokoro de yangoso o rarame magenaka. Duma yakokoro ona magena yangodu yoholu yahino. 	 Hij had vele mensen uitgenodigd. Toen alles klaar was, stuurde hij zijn knechten erop uit om de genodigden te zeggen dat ze konden komen.


So nakoso ka o dumule, kiaka kanaga o wange manenaka ioho de ilangika asa yatupu so qaukuka, gena o Gikimoi ma loha wogaka de ngini manena lo kanaga de nia boloika. Una ngini winipalihara ifoloi qaloha bai! De qadoohaso ngini Awi palihara gena niopiricayawa. 	 Als God de planten die vandaag in het veld staan en morgen verbrand worden, zo mooi aankleedt, zal Hij jullie dan geen kleren geven? Bange twijfelaars!


Ngomi mianako komagena, sababu ma orasi o habari qaloloha ngomi minisingangasu nginika de iniado nia sidongirabaka, upa cawali de ka o demo so ngini asa o habari magena niaqehe. Duma ngini niaqeheka, sababu ma orasi o Gikimoi Awi nonako ihahairani de Awi kuasa winisikelelo nginika, de lo o Gurumi Qatetebi asa winisiputuru sidago niopiricaya o habari magegena igogou de itiai. Komagena lo ma orasi ngomi kagena ngini kasi, de ngini nianako idodooha maro to ngomi mia oho de lo mia bicara nginika ma ngale ngomi miniriwo qaloha. 	 Want toen wij u het goede nieuws brachten, was dat niet alleen met woorden. Het gebeurde ook met kracht en door de Heilige Geest. U had de absolute zekerheid dat wat wij zeiden, waar was. U weet ook hoe uit ons optreden bleek dat wij u voor de Here wilden winnen.


o Hizkia ma ngopa yanau o Manasye, o Manasye ma ngopa yanau o Amon, o Amon ma ngopa yanau o Yosia, 	 Hizkia was de vader van Manasse; Manasse de vader van Amon; Amon de vader van Josia;


De o Gikimoi Una magena kanaga o nyawa moi lo waasi ona iwikelelo. Ka cawali o Gikimoi ma Ngopa womatetengo, kanaga ma Baba Awi dateka, Una gena wonasinako o Gikimoi ngoneka. 	 Geen mens heeft God ooit gezien. Maar Zijn enige Zoon, Jezus Christus, Die één met Hem is, heeft ons laten zien wie God is.


Sababu o nyawa la kanaga imasihie, ona magena o Gikimoi asa wasiceke, de lo o nyawa la kanaga imasiceke, ona magena o Gikimoi asa wasilamo." 	 Dan maakt u voor al de andere gasten een goede beurt. Want ieder die zichzelf me er eer geeft dan hem toekomt, zal worden vernederd. En wie zichzelf heel gewoon vindt, zal eer ontvangen."


Ma goginitano, de o Yohanes una magena o Yesus wikelelo, Una wahino de o Yohanes wobicara wotemo, "He! Nianano! O Gikimoi Awi Duba ma Goho, kiaka Una magena o dunia ma bi nyawa manga dorou qangodu done asa wositagali de to Una Awi rohe masirete. 	 De volgende morgen zag hij Jezus aankomen. "Kijk", riep hij. "Het offerlam van God! Hij neemt de schuld van de wereld op Zich.


Nakoso o nyawa la o Gikimoi Awi manara yaaka qaloha, de ma ngale o kia bato yaaka gena upa yamaqe. So komagena lo bilasu ngona de ani sininga igogou o habari qaloloha magena nadoto itotiai, la o Gikimoi Awi simaka upa nimaqe duma ngona o nyawa moi maro o Gikimoi wonidudupa. 	 Doe je best; wees een goede werker voor God, die zich niet hoeft te schamen. Geef Gods boodschap onvervalst door.


So kanaga o Yahudika manga roriri yamuruo naga gena iwikelelo una wisiloloha awi jongutu watoti, de ona iwisidapano itemo, "Qadoohaso ngona o Sabat ma wangeka de ani jongutu natoti. Sababu nanga adati de nanga galepu gena itemo upa paaka komagena o Sabat ma wangeka." 	 Maar het was die dag sabbat. Daarom zeiden de Joden tegen de man die net genezen was: "Het is sabbat! Dan mag u die matras niet dragen."


Ma dodoguka, o Yesus womasimane kali Awi muri yamogiowo de moika, ma orasi magena imatamiye yooqo. Una wasidapano ona magena, sababu manga piricaya ka ma cunu de manga sahe qatogoi so ona yapiricayawa, kiaka o nyawa isingangasu o Yesus ona wikelelo masirete Una wooho kali. 	 Op een zeker moment zaten alle elf discipelen samen te eten. Ineens was Jezus bij hen. Hij verweet hun dat zij zo ongelovig waren geweest; dat zij de mensen die Hem weer levend hadden gezien, niet hadden geloofd.


So ngaroko o nyawa magena iliho manga tahu moi-moika, duma o Yesus asa wotagi o Zaitun ma Talaka womasidodogu. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


Kagena de manga sininga ma takasiri Una wanako, so o ngopa wiceceke moi wingahono de wisigokono to Una Awi dateka, 	 Jezus wist wel wat er in hen omging en liet een kind bij Zich komen.


So o bi rasul ona magena yatagoka de buika yasingosaka. 	 Zij grepen de apostelen en gooiden hen in de gevangenis.


Magena imatero maro o kia iqomaka isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka itemo, "O Gikimoi waaka sidago orasi manena manga sininga iperesuka so yaakuwa isihoda, de manga lako imasigelelowa, de manga ngau lo imasigisewa." 	 Dat klopt met wat in de Boeken staat: "God heeft hen geestelijk diep in slaap gebracht. Met hun ogen zien zij niet en met hun oren horen zij niet. Dat is nog steeds zo." (c)