Magena de ma ngale la inisinako igogou o Gikimoi niwipiricaya qaputuru. Ma orasi o sangisara de o susa niamake, de magena asa ngini nia piricaya gena yatailako, maro de o uku aku o guraci yatailako la panako magena o guraci ma duhutu, eko hiwa. De nako nia piricaya, magena ifoloisi ihali de o guraci, sababu o guraci gena done asa isisaka. So nakoso ngini nia piricaya magena igogou qaputuru, de done ma orasika o Yesus Kristus womasimane o duniaku wouti de wahino kali, so ngini magegena asa o Gikimoi winigiliri de winisimulia. 	 Door die moeilijkheden en problemen wordt uw geloof op de proef gesteld, zodat zal blijken of het echt is of niet. Want ook goud, dat kan vergaan en lang zoveel niet waard is als geloof, wordt in het vuur gesmolten om te zien of het wel echt is. Wel, als uw geloof het vuur van de beproevingen kan doorstaan, zal Jezus Christus bij Zijn terugkeer geëerd en geprezen worden.


De moi-moi ona magenaka Ngohi asa tahike o oho ka sidutu ikakali, so ona gena akuwa yasisa. Sababu ona magena Ngohi tajajaga, so o nyawa nagoona bato yaakuwa Ngohi ikoora. 	 Zij zullen nooit verloren gaan. Niemand kan hen van Mij afnemen.


De nakoso o nyawa o Jou Yesus wipiricaya waasi ona magena de ngini nimakamake, de o moi-moi niaaka onaka gena ma rabaka hika ngini gena salalu niaaka de nia sininga icocawaro. 	 Gedraag u wijs tegenover de ongelovigen en gebruik elke gelegenheid om hun het goede nieuws door te geven.


So una gena woleleleani moi wiaso de wosano, 'O kia idadi kagena o tahuka.' 	 Hij riep een knecht en vroeg wat er aan de hand was.


la ma ngale o Iblis gena o orasi ma cunu lo upa niwihike la ngini winibaja. 	 Geef de duivel geen schijn van kans.


De nia salam de nia siboso lo tanu nimatekesidiado nia dodiao o Yesus wipipiricaya ona yangoduka. 	 Geef alle broeders die bij u zijn, mijn hartelijke broedergroet.


De o Yerusalem ma kota ma sigilolino ma bi nyawa itutuo yahino, manga nyawa yasisiri de yakokitoka yangaho, de ona yangodu yasilohaka. 	 Ook uit de omliggende plaatsen kwamen velen naar Jeruzalem. Zij brachten zieken mee en mensen die boze geesten in zich hadden; allemaal werden zij genezen.


Hika la o Gikimoi, nanga Jou Yesus Kristus ma Baba, Una magena Awi ronga ngone posilamo. Una magena, o Baba, Awi sininga igagalusiri de to ngone nanga sininga ma buturu moi. 	 Alle eer en lof is voor God, de Vader van onze Here Jezus Christus en de bron van alle liefdevolle hulp.


Ngone nanga Jou Yesus Una magena Awi au ikopola gena,isiputuruka o Gikimoi Awi jaji kiaka ikokakali ngoneka. Una gena o Gikimoi asa o sone ma rabano wisioho kali de Una wodadi o Sowohi Wilalamo, de ngone gena Awi duba-duba wajojajaga. Komagena so ngohi togolo o Gikimoika, Una o sanangi ma gola, tanu Una masirete 	 Ik bid dat de God van de vrede, Die de Here Jezus (onze grote Herder) door het bloed van het eeuwige verbond uit de dood heeft laten opstaan,


De lo kanaga o bi puji ma tahuka o bi nyawa ipipiricaya ngohi tasisangisara. Taaka komagena ma ngale ona imadosu la o Yesus iwipiricaya kawa. De ngohi ifoloisi talawangi ona, sidago lo totagi tasangisara o bi nyawa o Yahudika yasowo manga dokuka. 	 Ik ging alle synagogen binnen. Als ik daar christenen vond, probeerde ik vaak hen er met geweld toe te dwingen Jezus te vervloeken. Door een diepe haat gedreven, vervolgde ik hen zelfs tot in het buitenland.


De o roti ngai tumudingi magena de lo o bi nao magena waqehe so Awi sukuru watide o Gikimoiye. Qabolo de watepi-tepi de to Una Awi gia, so wahike Awi muri-murika la ona isitoku o nyawa yadadala magenaka. So Awi muri-muri ona yaaka maro o kia Una wasulo. 	 Hij nam de zeven broden en de visjes en dankte God ervoor. Daarna brak Hij ze in stukken en gaf ze aan Zijn discipelen. De discipelen gaven het brood en de vis aan de mensen.


De ona lo o Yesus gila-gila waaso, so kagena de ona manga baba de manga roriwo o deruka yadongosa de asa Una iwimoteka. 	 Hij riep hen ook en zij lieten hun vader met de knechten in de boot achter en gingen met Jezus mee.


O malaikat una magena to una awi giaka wacohono o didiki moi o guracino, la o kota magena watuga wakiloli, bai ma boberesu bai lo ma bi ngora-ngora. 	 De engel die met mij sprak, had een gouden meetlat om de stad, de poorten en de muur op te meten.


Ai dodiao tinidododara, tanu ngini gena upa lo niawosa nakoso o Jou Gikimoika gena, kanaga o wange moi eko o taungu cala moi gena ka imaketero. 	 Vrienden, u moet niet vergeten dat één dag of duizend jaar voor de Here geen verschil maakt. Sommigen denken dat Hij treuzelt, maar dat is niet zo. Hij wacht alleen met het vervullen van Zijn belofte, omdat Hij zoveel geduld heeft.


Komagena lo una bilasu upa witobadalu de upa witobangamo. Duma una bilasu o bi nyawa wadodara de awi sabari ilamo, de o nyawa ma somoa moi lo upa wasibicara qatorou, de upa sidago o pipi wodesere. 	 Hij mag geen drinker of driftkop zijn, maar is vriendelijk en vredelievend. Hij mag niet aan het geld vast zitten.


Duma o orasi magena o nyawa la kanaga o moi-moi o kia itotiai yaaaka, igogou ona manga mulia o Gikimoi manga Baba to Una Awi pareta ma rabaka asa foloi wosimane, maro o wange ma lako isora. He! Ngini de nia ngauka tanu niise la nianako." 	 Maar de goede en gelovige mensen zullen in het Koninkrijk van hun Vader stralen als de zon. Onthoud dit goed!


Ngomi migolo o Gikimoi nanga Baba de o Jou Yesus Kristus tanu inidogo nginika o laha ifoloi, la nia sininga yaaka so foloisi isanangi. 	 Wij wensen u de genade en vrede van God en van de Here Jezus Christus toe.


So de o Gurumi Qatetebi ma kuasa Una wotagi o Gikimoi Awi habari wosihabari o bi gurumi ka o bui ma raba kasi. 	 Zo kon Hij naar de geesten in de gevangenis gaan om hun bekend te maken wat Hij heeft gedaan.


Ngaroko, o tona magenena ka ma leta sutu lo o Gikimoi iwihikewa o Abrahamka, de ka o sanga moi lo iwihikewa la idadi to una awi tona, ma orasi awi ngopa ihiwasi, de o Gikimoi iwijaji o Abrahamka done asa o tona magenena iwihike o Abrahamka la wapusaka, ma bati awi ngopa, de awi dano, de lo awi galaweweku. 	 Daarna leidde God hem naar dit land, waar u nu woont. Maar God gaf het hem niet; nog geen voetbreed ervan. God beloofde het aan Abrahams nakomelingen te geven, hoewel hij nog steeds geen kinderen had.


Magena panakoka, sababu iqomaka de isilefo o Gikimoi Awi Jaji ma Bukuka itemo o Jou wotemo komanena, "Igogou-gogou, to Ngohi Ai simaka o nyawa yangodu done imabukuku de lo imamangaku igogou Ngohi gena o Gikimoi." 	 Want de Here heeft gezworen dat alle mensen hun knieën voor Hem zullen buigen; iedereen zal openlijk erkennen dat Hij God is.


So Una wotemo, "Nakoso o nyawa la kanaga idodara Ngohi, de ona magena asa o kia naga Ngohi tasusulo gena yodupa yaaka. So ona magena Ai Baba lo asa igogou wadodara, so Una dede Ngohi asa miahino onaka de migoge manga sininga ma rabaka. 	 Jezus antwoordde hem: "Als iemand van Mij houdt, zal hij doen wat Ik heb gezegd. Mijn Vader zal van hem houden en samen zullen Wij bij hem komen wonen.


Ma orasi o Yesus de Awi muri-muri imasidiado o Kapernaum ma dokuka, o Gikimoi Awi Tahu ma balastengi itotolomu yahino o Petruska de itemo, "Ani Guru gena o Gikimoi Awi Tahu ma balastengi magena wofangu, eko hiwa." 	 In Kapernaüm kwamen de ontvangers van de tempelbelas ting naar Petrus toe en vroegen: "Betaalt uw meester wel belasting?"


Magena qangodu imadadi de imaakaka ma ngale o sitiari moi ngoneka, la ngone gena asa upa he o bi moi-moi qatotorou magena ponyafusu, imatero maro iqomaka ona yaaka. 	 Die gebeurtenissen zijn een les voor ons; wij moeten niet naar slechte dingen verlangen zoals zij.


Komagena lo ma ngale o nyawa manga sininga gena upa he o nyawa asa iwisingangasu, sababu igogou Una wanako qaboloka. 	 Niemand hoefde Hem te vertellen hoe gemakkelijk mensen van gedachten kunnen veranderen.


Nakoso o nyawa o Jou Yesus iwipipiricayaka, de kanaga maro o gilalo so manga tona masirete ihiwa so bilasu o nyawa ma somoa una awi tonaka imanara la manga oho yamake, gena bilasu ona yangodu imanako la o tona ma duhutu una magena ka iwihoromati o orasi isigeto-geto. La ma ngale o Gikimoi Awi ronga de to ngone nanga dodoto itotiai upa o nyawa isidemo qatorou. 	 Gelovige slaven moeten hard werken voor hun eigenaars en respect voor hen hebben; anders zouden de naam van God en de leer schade kunnen lijden.


Imaaka komagena, sababu o Sadukika yongakuwa kanaga o nyawa isoneka de ioho kali eko kanaga lo o malaikat de o gurumi qaloloha ma somoa moi, duma o Farisika ma nyawa ona yongaku igogou o moi-moi qangodu magena idadi de imaaka. 	 Want de Sadduceeërs zeggen dat de mens na zijn dood niet meer levend kan worden en ook dat er geen engelen en geesten bestaan. Maar de Farizeeërs zijn het daar niet mee eens en leren het tegenovergestelde.


Sababu Una wonasisalamati de wonahirika maro to Una Awi nyawa masirete. So upa lo potemo sababu de to ngone nanga manara masirete patagali so Una wonahiri de wonasisalamati, duma Una Awi dupa masirete so wositatapu asa Awi laha wonahike ngoneka. Komagena iqoqoma o dunia wosidadi waasi, de Una Awi edekati qaboloka la o orasi ma simaka de Awi laha wonasidumu so o Yesus Kristus asa ngone wonasisalamati. 	 God heeft ons bevrijd en voor Zijn heilig werk uitgekozen, niet omdat wij dat verdienen, maar omdat Hij dat vanaf het allereerste begin al van plan was. In Jezus Christus wilde Hij ons Zijn liefde en genade laten zien.


O wange magegena o Sabat ma wange, so kagena de o bi Farisika iwinanano nakoso o Yesus asa o nyawa magena wisiloha, eko hiwa. Manga edekati Una iwitailako de Awi sala yasari la iwikalaki. 	 De Farizeeërs hielden Hem goed in het oog. Zij wachtten tot Hij de man zou genezen. Dan zouden ze een aanklacht tegen Hem kunnen indienen.


"Kanagali o dodoto maro komanena, 'Yanau moi aku awi peqeka waholu, hitilahi ma peqeka gena o surati ngongolu womihike.' 	 De wet van Mozes zegt: 'Als iemand van zijn vrouw af wil, kan hij van haar scheiden. Maar hij moet haar wel een brief meegeven, waarin staat dat zij niet langer zijn vrouw is.'


De lo ngomi mianakoka de miopiricayaka igogou o Gikimoi womidodara ngomika. Una magena Awi sininga ma rabaka ka cawali o dodara. So nakoso o nyawa nagoona la yodupa o nyawa yadodara, de ona magena imarimoi dede Una de Una lo imarimoika dede ona. 	 Wij hebben de liefde van God leren kennen; daarom vertrouwen wij op die liefde, die God voor ons heeft. God is liefde. Wie blijft liefhebben, blijft één met God.


Duma qohaka bato la o Yahudika ma nyawa kanena ona masirete asa isingangasu, nakoso o Mahkamah Agama manga simaka, ona ikelelo igogou kanaga o dorou moi ngohi ikalakika. 	 Maar wat deze mensen hier betreft: Laten zij eens vertellen wat voor schuld zij in mij hebben gevonden, toen ik voor de Hoge Raad terechtstond, behalve dan dat ik daar heb geroepen:


Muna de o bi kolano o duniaka o nyafusu ma dorou yaakaka, de ma ngale muna lo o bi nyawa o duniaka igogogoge lo manga sininga ka qanali, maro ami dalu qamumuti yaudoka so yanali." 	 De koningen van de aarde hebben ontucht met haar gepleegd en de bewoners van de aarde zijn dronken geworden van de wijn van haar ontucht."


O bi cocatu gena kanaga ma bio idala, duma qangodu magena ma sihino ka womatengo o Gurumi Qatetebino. 	 De bijzondere gaven zijn verschillend, maar ze worden gegeven door dezelfde Geest.


Hika ngini niosininga ma ngale ma orasi o Gikimoi wotemo o Abraham awi sininga gena itiaika. Magena idadi upa ma orasi o Abraham womasuna qaboloka, duma ma orasi una womasuna waasi de o Gikimoi wipiricayaka. 	 Toen hij besneden werd of daarvoor? Daarvoor! Pas nadat hij door zijn vertrouwen op God vrijgesproken was, werd hij besneden.


So yahika o ngeko ma soaka, de kanaga o ngopeqeka moi mopanyake o au mosidagi de itekaka, duma itogu waasi ma deka o taungu mogiowo de sinoto qabolo. De ami sininga ma rabaka motemo, "Hitilahi Awi jubaka tomasimaho bato, la ngohi asa isiloha." Muna mahino la Una mowidalate de Awi duduno mototuuru, de gila-gila momasimaho Awi juba ma pigika. 	 Zij dacht: "Ik hoef alleen maar Zijn mantel aan te raken, dan ben ik genezen."


Komagena ngini manena akuwa niwosa o Gikimoi Awi pareta ma rabaka, ka cawali o moi-moi o kia itotiai gena niaaka ifoloisi nikaeli de o bi guru agama de lo o Farisika ma nyawa ona magena." 	 Want Ik waarschuw u. Als uw oprechtheid niet groter is dan die van de godsdienstleraars en de Farizeeërs, komt u het Koninkrijk van de hemelen niet eens binnen.


So o Yesus wotemo unaka, "Ngonaka igogou tonisingangasu, o wange manena qabolo ngona dede Ngohi o Firdaus ma rabaka." 	 Jezus antwoordde: "Vandaag zult u met Mij in het paradijs zijn. Daar kunt u zeker van zijn."


de asa wiumo qaboloku, de ma Firaun ma ngopa o jojaru moi mowitide so mowipalihara to muna ami kadato ma rabaka koloko ami ngopa masirete. 	 Maar toen zij hem niet langer verborgen konden houden, legden zij hem te vondeling, waarna hij werd gevonden door Farao's dochter. Zij nam hem aan en zorgde voor hem als haar eigen kind.


Ma langino o Paulus de ngomi mitagili o Yakobuska, de kanaga lo o gogobu o Yerusalemka manga roriri ma binukali. 	 De volgende dag gingen wij met Paulus naar Jakobus. Alle christenleiders uit Jeruzalem waren er ook.


Ngini maro nipipilo de niadupa ka o nyawa nituda. De ngini lo nimatero maro o nyawa la kanaga manga udo ma rabano o guupu ma eece de yatafi yabitebi-tebi, duma kanaga o unta moi ilalamo de magena ka yaqasi eko ka yalowola. 	 Jullie zijn blinde leiders en zeven de wijn om er een mug uit te halen. Maar een kameel slikt u door.


Komagena tanu ngini lo nimasininga la nia dupa qatotorou masirete inibabaja gena, he niomaha-maha kawa, maro o sone ma bake so o sulo moi lo yaakuwa isigise. Duma ngini de o Yesus Kristus nimarimoika, so tanu ngini o ngeko qamomuane ma rabaka nioho la niadupa gena ka o Gikimoi niwisigise. 	 Zijn leven is een leven voor God. Beschouw uzelf daarom dus als dood voor de zonde. Omdat u één bent met Christus Jezus, leeft u nu voor God.


La komagena maro o nyawa womatengo kanaga ma moiku o dorou waaka so ma ngale una magena o Gikimoi wotemo bilasu o nyawa yangodu wasangisara, komagena lo o nyawa womatengoli kanaga waaka itiai so ma ngale una magena o Gikimoi wotemo bilasu waaka o nyawa yangodu manga sininga itiai sidago lo yaaku yooho ka sidutu ikakali. 	 Dus, zoals door die ene overtreding van Adam alle mensen werden veroordeeld, worden door die ene goede daad van Christus alle mensen vrijgesproken, zodat zij kunnen leven.


De o nyawa yadadala magena iminako o ngopa muna magena mosoneka, so yangodu Una wisiihe. 	 De mensen lachten Hem in Zijn gezicht uit, want zij wisten zeker dat het meisje dood was.


De lo kapuruo de ngomi minimake, ma orasi Ngona nopanyake eko nobuika, de ngomi Ngona minikurumi so miniriwo.' 	 En wanneer was U ziek of zat U in de gevangenis en hebben wij U bezocht?'


O Yahudika ma nyawa, sababu manga dorou de manga rugi so o dunia ma nyawa ma binuka lo, ena gena o Yahudika ma nyawa yasowo lo, o Gikimoi Awi laha ifoloi asa ona magena yamake. Komagena so ona asa yamake o laha moi foloisi ilamo kali, done ma orasi o Yahudika ma nyawa manga dala o Gikimoi wahihirika gena yangodu ma Kristus iwipiricayaka. 	 De wereld heeft dus voordeel van hun ongehoorzaamheid. Als hun val de andere volken al zoveel goeds heeft gebracht, hoeveel te meer zal dat het geval zijn als straks alle Israëlieten gaan gehoorzamen!


So kagena o tahuka o nyawa imatolomu yadala poli, sidago o tahu ma raba yawedo de o ngora lo yatihiwo. So kagena Una wodoto. 	 Het duurde niet lang of de hele stad wist dat Hij thuis was en al gauw was het huis overvol. Ook voor de deur stonden vele mensen te luisteren naar wat Jezus vertelde.


De lo waaka nanga oho qamomuane nakoso ngone maro o Gikimoi Awi ngopa-ngopa, so Awi moi-moi qangodu maro Awi warisi wosidadailako o sorogaka magena aku pongongano ngone asa pamakeli, de Awi warisi gena maro o kia naga moi so isisawa eko lo ibakawa. 	 Daarom leven wij nu toe naar het eeuwige leven, dat wij ontvangen zullen. Dat is de erfenis die God allang voor u heeft klaarliggen in de hemel, een erfenis die door niets of niemand zal worden aangetast en nooit waardeloos zal worden. Omdat u op God vertrouwt, zal Hij u beschermen.


Kagena de o guru agama moi wosigigise o Yesus de o Sadukika ma nyawa imatekebobicara de imatekekokasango. Ma guru agama magena wanano o Sadukika manga bicara qangodu Una gena wasango qaloha icarawa, so una wahino la o Yesus wisano, "O bobita kiaka foloi ilamo de o Gikimoi Awi bobita qangodu manena." 	 Een godsdienstleraar die stond te luisteren, hoorde hoe raak Jezus de Sadduceeërs antwoordde. Hij kwam dichterbij en vroeg: "Wat is het belangrijkste gebod?"


Una asa o habari qaloloha wonidedemo ngonaka, la ngona de ani tahu ma raba moi nisalamati.' 	 Die zal u en al uw huisgenoten vertellen hoe u gered kunt worden.'


Kagena de asa Una wotemo ileleleanika, "O ake ma bi rube qangodu magena hika ngini o ake nioguse sidago iwedo." Gila-gila ileleleani ona magena o bi rube magenaku o ake yoguse sidago qangodu iwedoka. 	 Jezus zei tegen de bedienden: "Vul al die kruiken met water."


Kagena de o bi guru agama yamuruo naga, ona magena o Farisika, Una wikelelo womatamiye wooqo de o bi nyawa ma dorou magena, so ona asa imaridemo de Una Awi muri-murika yotemo, "Aistagala! Qadoohaso Una wooqo de o balastengi itotolomu de o bi nyawa ma dorou ona magena." 	 De Farizeeërs en godsdienstleraars zeiden tegen Jezus' discipelen: "Onbegrijpelijk dat u met zulk soort mensen aan tafel gaat."


So ona yamuruo naga ngohi iririwo gena ka cawali o Lukas womatengo wogogesi dede ngohi. So, Timotius, ma orasi ngona nahino tanu o Markus lo nowingaho wahino ngohino, sababu una aku ngohi woiriwo, 	 Alleen Lukas is nog bij mij. Als je komt, breng dan Markus mee, want ik heb hem nodig.


O orasi magena qabolo muna masoneka, de o Petrus awi qohuku moduruba. So ma orasi o bi gohiduuru magena iwosa, ona imikelelo muna mosoneka, so ami rohe magena yaaho la itagi yapoosu de ma roka yasikadateku. 	 Op hetzelfde moment zakte zij voor hem in elkaar en stierf. De jonge mannen kwamen binnen. Toen zij zagen dat zij ook dood was, droegen zij haar naar buiten en begroeven haar bij haar man.


De o Roti ma Ragi Ihihiwa ma Rarame o Yahudika yaaaka gena ipasaka, de ngomi kagena o Filipika so o deruku mipane de miside ma deka sidago o wange motoha de asa mimasidiado o Troaska, kiaka kagena ngomi migoge o wange tumudingi. 	 Na de Paasdagen vertrokken wij per boot uit Filippi en kwamen vijf dagen later in Troas aan, waar wij de anderen ontmoetten. Wij bleven daar een hele week.


So una wosulo la o Yahudika manga imamka ma bi sahe de manga guru agama yangodu yahino imatolomu awi kadatoka, de una wosano onaka wotemo, "O Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka wotemo o Salamati ma Kolano wihihirika done asa wisibuo, gena togolo nginika, tanu ma riho aku nisingangasu ngohino." 	 Hij riep de leidende priesters en de godsdienstleraars bijeen en vroeg of zij wisten waar de Christus zou worden geboren.


Kagena de o ngohi takelelo kali, o tona ma rabaye o haiwani ilalago ma somoa moili isupu kali. Maena ma saheka kanaga de ma tadu ngai sinotoka de ma tadu koloko o duba ma goho ma tadu, duma ma bicara koloko o naga ma bicara. 	 Ik zag een ander beest. Dat kwam niet uit de zee, maar uit de aarde.


De lo o bi nyawa o Jou Yesus wipipiricaya kanena, ona lo yangodu he yamodo kawa de manga barani foloi idogo la o habari qaloloha isihabari, sababu ona o Jou Awi buturu yopiricaya ifoloi koloko o Jou woiriwo ma orasi ngohi o bui ma rabaka. 	 En door mijn gevangenschap lijken vele christenen hier hun vrees voor de boeien te hebben overwonnen. Op de een of andere manier heeft mijn geduld hen bemoedigd, met het gevolg dat zij steeds vrijmoediger spreken over Jezus Christus.


Kanaga idadika ona magena o gianongoru yatumudingika. Woriria wokawi qabolo duma awi ngopa ihiwasi de wosoneka. 	 Nu waren er eens zeven broers. De oudste trouwde, maar er kwamen geen kinderen.


De lo o orasi manena nia sininga magena idadi qamuaneka, sababu o Gikimoi nia sininga wamuaneka. Una waaka la ngini nia sininga gena idadi imatero maro to Una Awi sininga masirete, ma ngale aku ngini foloisi niwinako igogou. 	 Maar nu bent u een nieuwe mens, die nog steeds groeit en God beter leert kennen. Zo zult u meer en meer gaan lijken op God, Die u heeft gemaakt.


Duma una wosibicara ngohika wotemo, "Upa! Upa ngohika nosuba, duma ka o Gikimoika nosuba. Sababu ngohi lo o Gikimoi Awi sosulo moi, imatero maro ngona de ani dodiao ipipiricaya ona o nabi-nabi de lo ona o beseso o buku manena ma rabaka yodupa yaaka. 	 Maar hij zei: "Doe dat niet! Ik ben slechts een dienaar van de Here, net als u en uw broeders, de profeten en net als ieder, die ter harte neemt wat in dit boek staat. Vereer alleen God!"


De ma orasi magena, o Minggu ma Wangeka, de o Gurumi Qatetebi ngohi ai sininga wapareta so tamote. Kagena de o gogelelo moi tamake so kanaga ngohi ai duduno o ili ilalamo moi toise maro o trompet ma ili, 	 Door de Heilige Geest werd mijn geest meegenomen naar de dag van de Here. Ik hoorde een luide stem, die klonk als een bazuin, achter mij zeggen:


Ma moiku o Yesus wooqo o Betania ma dokuka, kagena o Simon awi tahuka, una magena iqoqoma wipapado. Kagena asa o ngopeqeka moi mahino o Yesusno, de o gososo qabobou de ihahali o rube moi o teto ihahalino maaho, o gososo magena yaaka o bi ngutu qabobouno. Gila-gila o rube ma tolo magena mapolote so o gososo qabobou gena moguse Awi saheku de mowisiqahu. 	 Jezus was in Bethanië, in het huis van Simon de melaatse. Tijdens het eten kwam er een vrouw binnen. Ze had een flesje echte, dure nardusolie bij zich. Zij brak de hals eraf en goot de olie over het hoofd van Jezus uit.


So, ai dodiao nipipiricaya, ngini gena moi de moika bilasu upa nimatekesibicara qatorou. Sababu nakoso ngini nia dodiaoka niasibicara qatorou de lo niasisala gena, igogou ngini lo asa o Gikimoi Awi bobita nisibicara qatorou de lo nisisala. De nakoso Awi bobita nisisala gena, ngini lo asa Awi demo magena niaakawa so niahiri Awi bobita kiaka gena isala. 	 Spreek geen kwaad van elkaar, broeders, en veroordeel elkaar niet. Want als u dat doet, veroordeelt u de wet van God, die zegt dat wij elkaar moeten liefhebben. Het is niet aan u om uit te maken of die wet goed of slecht is. Wat u moet doen, is die wet gehoorzamen!


O bi nyawa isususa salalu kanaga igoge to ngini nia sidongirabaka. Duma Ngohi de ngini asa pomakangaho iteka kawa. 	 Arme mensen zijn er altijd, maar Ik ben niet lang meer hier. Zij heeft deze zalfolie over mijn lichaam uitgegoten, als voorbereiding op mijn begrafenis.


De o muri yasinoto yasango, maro o kia Una wotetemo onaka. La o nyawa ona magena yaqohaka, so o keledai magena yaahoka. 	 "Nee", zeiden de discipelen, "maar de Here heeft het nodig. Wij brengen het gauw weer terug." Toen mochten zij het meenemen.


Woiseka komagena, de wolulugu una magenaka wotemo, "Nomaoko, de ani jongutu nalolo la natoti de notagi." 	 Jezus zei tegen hem: "Sta op! Pak uw matras en loop!"


Sababu ma ngale o wange ma tumudingi gena kanaga isilelefo to Una Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O wange ma tumudingika de o Gikimoi womanara kawa duma Una womawoma." 	 Dat weten wij omdat er in de Boeken staat dat God op de zevende dag uitrustte. Alles wat Hij wilde maken, was klaar.


So kagena de una wotemo onaka, "Kangano o nyawa moi kanaga Awi ronga gena o Yesus, Una magena waaka. Ena gena, Una o tona waqehe de wosicapu, qaboloka de Una wosipalasa ai lakoka. So qaboloka, de woisulo ngohika wotemo, 'Hika notagi o Siloam ma ke ma lepaka, la de o ake magena ani bio nosimasau kasi.' So ngohi totagi de ngohi taaka maro Una wobobeseso ngohika, ai bio de o ake magena tosomasau, kagena de asa aku tomasigeleloka." 	 Hij antwoordde: "Er was een Man, die Jezus heette. Hij maakte wat modder, smeerde dat op mijn ogen en zei dat ik naar Siloam moest gaan om mij te wassen. Toen ik dat gedaan had, kon ik zien."


Komagena so Ngohi totemo nginika, upa he nihawateri de nitemo, 'O kia asa pooqo de poudo. O baju kia asa pomasipake.' 	 Maak u dus geen zorgen over wat u zult eten of aantrekken.


De nioiseka maro o gohiduuru yadala o Yahudika ma nyawa manga bobita o Gikimoino gena yaaka, komagena lo ngohi ifoloi taaka la nagala ai sininga itiai. Komagena maro ai ete de topora manga adati de manga galepu gena tacoho qaputuru de magena tadoto tokaeli. 	 Ik was één van de vurigste Joden van mijn leeftijd en deed mijn uiterste best de tradities van onze voorouders te handhaven.


De nakoso o nyawa kanaga yanali, de bilasu ngini lo ninali. De nakoso o nyawa kanaga ipeleso, de bilasu ngini lo nipeleso. 	 Wees blij als anderen blij zijn en wees verdrietig als zij verdrietig zijn.


Magena o Simon Petrus wakelelo, de gila-gila una wobukuku o Yesus Awi simaka de wotemo, "Jou, noidongosa ngohi! Sababu ngohi o nyawa ma dorou!" 	 Simon Petrus was hiervan zo onder de indruk dat hij voor Jezus op de knieën viel en zei: "Och Here, laat mij maar alleen. Ik ben veel te slecht om bij U in de buurt te zijn."


Nagoona o sababu moi yaaka so o nyawa ma ceceke to ngini nia sidongirabaka Ngohi he ipiricaya kawa, ona magena o Gikimoi asa wafanggali de o dorou foloi ilamo. Lebelaha o teto ilalamo-lamo moi manga toloka isidopilikuka de o teoku yolutuka. 	 Maar als iemand één van deze kleine kinderen die in Mij geloven, op het slechte pad brengt, zou het beter voor hem zijn dat hij met een zware steen om zijn nek in de zee werd gegooid.


Pei! Una wobarani so ngaroko o nyawa yadadala nanga simaka lo Una aku ka wobicara. Ngaroko komagena, duma nanga roriri moi lo waali la aku Una wikalaki. Nagala nanga roriri ona lo yanako Una magena o Salamati ma Kolano, eko idodooha. 	 Hij spreekt zomaar in het openbaar en niemand zegt er wat van. Misschien is de Hoge Raad erachter gekomen dat Hij toch de Christus is.


Kagena de ngohi toise kali o malaikat ma somoa moi, una magena o bi ake qangodu wakokuasa, gena wotemo, "Jou, ka Nonga nomatengo Ani sininga itotiai. Ngona lo kanaga o orasi manena bai lo iqoqomaka. De o bodito magenena ma ngale o nyawa manga dorou nafanggali gena ka itiai. 	 Ik hoorde de engel van het water zeggen: "Rechtvaardige God, Die er altijd is geweest, het is goed dat U deze oordelen over de wereld laat komen.


Ma orasi o Petrus asa womasidiado, o Kornelius wotagi wisibubusu so o Petrus awi simaka wobukuku de awi suba watide. 	 Toen Petrus binnenkwam, liep Cornelius naar hem toe en viel op zijn knieën.


So o prajurit manga sahe magena woise, de una wotagi de ma kapitaka wodedemo, "Baba, o nyawa una magena o Romano ma nyawa. De qadoohaso ngona nosulo so ona wiaka komagena." 	 De officier ging naar de commandant en zei: "Wat gaat u doen? Die man is een Romein!"


De o Asa ma ngopa yanau o Yosafat, o Yosafat ma ngopa yanau o Yoram, de o Yoram ma ngopa yanau o Uzia. 	 Abia was de vader van Asa; Asa de vader van Josafat; Josafat de vader van Joram;


So ona asa o sone ma rabano yatide, de ona manga manara qaloloha asa yasimomi ma ngale yasioho kali de yamake o oho ka sidutu ikakali, duma ona manga manara qatotorou asa yasimomi ma ngale yasisala de ona dede o Gikimoi imakitinga ikokakali. 	 Dan zullen zij uit hun graf opstaan en wie het goede hebben gedaan, zullen leven. Maar wie het slechte hebben gedaan, zullen veroordeeld worden.


De awi dodiao gena to una awi simaka wobukuku, wibaja de wotemo, 'Ya ai dodiao, kodo! Noisisabarisi. Igogou, ngohi asa ai nagi tafangu.' 	 De ander viel voor hem neer en smeekte: 'Geef mij uitstel. Dan zal ik alles terugbetalen.'


De o rarame o Yerusalemka o nyawa yadadala yahino la ma ngale o Gikimoi wisuba, de to ona manga sidongirabaka gena kanaga yamuruo naga lo o Yunanika ma nyawa. 	 Enkele Grieken die naar het Paasfeest waren gekomen om God te aanbidden,


De Una wosano onaka, "Kagena naga to ngini ningodu de nia maru?" De Awi muri-muri itemo, "Manena naga ka o roti ngai tumudingi." 	 "Hoeveel broden hebben jullie bij je?" vroeg Hij.


So kagena de o bi rasul de o roriri imatolomuno la ma ngale o Farisika manga demo magegena yabicara. 	 De apostelen en leiders kwamen in een speciale vergadering bijeen om deze kwestie te bespreken.


Sababu ma ngale ngini nia demo masirete, so Una asa wahiri nia demo isala eko itiai la ngini de nia sala eko hiwa." 	 Uw lot hangt af van uw woorden. Of u wordt erdoor vrijgesproken of u wordt erdoor veroordeeld."


Woutiku de womatoore womaili-ilika wotemo, "He! O Babel o kota ilalamo magena ituraba de ibiau qaboloka. Kagena naga o bi gurumi ma dorou de o bi namo maro o kawi de o koqoba yangodu yahino, kagena de o bi sone ma bake magena yaoqo. 	 Hij had een enorme stem en riep: "Gevallen! De grote stad Babylon is gevallen! Zij is een woonplaats geworden voor demonen en een gevangenis voor alle boze geesten. Binnen haar muren wonen alle vieze en lelijke vogels.


Wakiloli so o bi doku-doku lo wakurumi wagetoka, de awi demo moi-moi gena idala wasiduduga o nyawa ipipiricaya kagena igogoge. Qabolo de wotagi so womasidiado o Akhayaka, isironga lo o Yunanika. 	 Op zijn reis door dat gebied sprak hij met veel christenen en bemoedigde hen.


Ngohi togolo tanu ngone nanga Jou Yesus Kristus Una magena de Awi laha asa ngini ai dodiao nipipiricaya nia sininga ma rabaka wosiputuru. Amin. Ngohi Paulus O Antiokhia ma kotaka o Siria ma daeraka 	 Ik bid onze Here Jezus Christus, dat Zijn genade met u is! Amen.


Nako to ngohi ai manara ma ngale o Gikimoika gena, sababu ngohi de o Yesus Kristus mimarimoika, so ngohi asa tamalo tolamo. 	 Door Christus Jezus mag ik mij daarop beroemen bij God.


Igogou, maro o bi bobita o Musa wosilelefo gena o bi moi-moi he qangodu bilasu de o au isitebi. Nakoso o au ikopolawa, de idadiwa ngone nanga dorou gena akuwa isiapongu. 	 Wij mogen wel zeggen dat onder het oude verbond vrijwel alles door bloed gereinigd werd. Als er geen bloed vloeit, worden de zonden niet vergeven.


Ma boberesu magena ma sosoqe ma teto isiporomu de o paramata ma bio idala gena he qangodu. O sosoqe ma teto ma nonoma gena o paramata qabobole ma soka, o yaspis pudaki isiaka. Ma sinotoka o paramata foloi ihali de qabisi ma duhutu koloko o nao lidanga, ena gena o nilam. Ma saangeka o paramata qaaare de qatataro yatuo-tuo maro o kumo, gena o mirah. Ma ihaka o paramata qabobole ma sokali gena o zamrud. 	 was gebouwd op een fundering van twaalf lagen, die met allerlei edelstenen versierd was: De eerste laag met diamant, de tweede laag met lazuursteen, de derde met robijn, de vierde met smaragd,


De o Simon wotemo, "Baba Guru, o putu moi ngomi mimanara duma o nao moi lo miamakewa. Ngaroko komagena, sababu Ngona ngomi nomisuloka, so ngohi asa ai soma taumoli." 	 "Maar Meester", antwoordde Simon, "wij zijn de hele nacht aan het vissen geweest en hebben niets gevangen! Maar omdat U het zegt, zal ik het nog eens proberen."


Mobabalo moi la igogou muna ka momatengoka gena, ami ngongano o Gikimoika de mogolo mokaeli ma ngale Una asa womiriwo so o putu de o wange mosumbayang Unaka. 	 Een echte weduwe (die in deze wereld niemand meer heeft) vertrouwt op God en zal dag en nacht Zijn hulp zoeken en tot Hem bidden.


Mutuwade o wange manena tinisingangasu nginika, igogou ngohi tokaeli o Gikimoi Awi dupa qangodu tinisihabari nginika. So nakoso nia sidongirabano o nyawa moi wosoneka de wiumo o sangisara ma qokuka, ena gena ma uku itatatuwa, una gena waakuwa woisisala. 	 Want ik heb u alles over Gods wil en plan verteld.


O orasi manena de isikahika, o tahu moi de ma raba nagala yamotoha ona magena asa imateketinga moi de moika, koloko ona yaruwange yalawangi ona yasinoto, eko komagena lo yasinoto yalawangi yaruwange. 	 Van nu af aan zal in gezinnen onenigheid zijn. Drie mensen zullen voor Mij zijn en twee tegen, of omgekeerd.


Una wotemo, "O nyawa o gisisi qaloloha wosihahaja gena, positero de Ngohi, o Nyawa ma Duhutu. 	 "Luister", zei Hij. "Ik ben de boer die het goede zaad zaait. Het land is de wereld.


O dodoto itotiai ngini nioise de niopiricaya iqomaka, gena itemo ngone bilasu pomatekedodara moi de moika. 	 Want u hebt vanaf het begin gehoord dat wij elkaar moeten liefhebben.


De kagena naga o bi nyawa yadadala igogoge ona o siri ma rabaka, ena gena moi-moi de manga panyake so ma binuka ipipilo, ma binuka ilulugu, de ma binukali manga rohe isosone. ((De ona yodamaha o ake magena iluaki. 	 In die zuilengalerijen lagen talloze zieke mensen, zoals blinden, lammen en kreupelen, te wachten tot het water in beweging zou komen.


Ma taungu mogiowo de motohaka ma Kaisar Tiberius awi pareta o Roma ma kotaka, de o Pontius Pilatus wodadi gubernur o Yudea ma daeraka, de lo o Herodes wopareta o Galilea ma tonaka. O Filipus o Herodes awi nongoru gena wopareta o Iturea ma daeraka de lo o Trakhonitis ma daeraka, o Lisanias wopareta o Abilene ma daeraka. 	 Keizer Tiberius was al vijftien jaar aan het bewind. Pilatus was gou verneur van Judea, Herodes gouverneur van Galilea, zijn broer Filippus gouverneur van Iturea en Trachonitis, en Lysanias gouverneur van Abilene.


Ngo kagena de ngomi miside kali, duma o Paulus awi dupa o Pentakosta ma Rarame ma wange yaado gena bilasu una he kagena o Yerusalemka. So ma ngale magegena o Efesuska he wotulu kawa, la upa sidago miteka o Asiaka migoge. So ka migila-gila de ma langino asa miakahika o Khios ma gura ma simano, so o wange sinotoka de asa o Samos ma guraka miakahikali, so ma langino de asa mimasidiado o Miletus ma bobaneka. 	 Paulus had namelijk besloten Efeze niet aan te doen om in Asia geen tijd te verliezen. Hij had haast omdat hij, als het even kon, met Pinksteren weer in Jeruzalem wilde zijn.


O Sadukika ma nyawa yamuruo naga yahino o Yesuska, ma ngale manga edekati Una wisabatolo. Ona magena yopiricayawa o dodoto maro o nyawa isoneka de asa ioho kali, so wisano Unaka, de itemo komanena, 	 Wat later kwamen enkele Sadduceeërs naar Hem toe. Volgens hun leer bestaat er geen opstanding uit de dood.


De o orasi magena o nyawa o duniaka igogoge, ona yangodu o nabi manga sone yakokelelo gena, ona asa yanali de imore so irarame, sababu iqomaka o nabi yasinoto ona magena o nyawa o duniaka gena yasisangisaraka. 	 De bewoners van de aarde zullen blij zijn dat de twee die namens God gesproken hebben niet meer leven, omdat die hen gekweld hebben. Zij zullen feestvieren en elkaar geschenken sturen.


Nakoso o manara qaloloha yaakuwa yaaka de o Gikimoi iwisigisewa so manga manara qangodu qatorou, de o Gikimoi ona waleki de wadupawa. So ngaroko ona itemo o Gikimoi iwinakoka, duma ngone panako magena ikulai de igogou ona o Gikimoi iwinakowa. So bilasu nasidapano onaka ma ngale yanako igogou ona isala. 	 Zulke mensen zeggen wel dat zij God kennen, maar uit hun doen en laten blijkt dat het niet waar is. Zij zijn door-en-door slecht en ongehoorzaam; er komt niets goeds uit hun handen.


O Farisika ma nyawa kanaga yakelelo de yodupawa so itemo Unaka, "Ce! Ani muri-muri gena, igogou o agama ma bobita yatilakuka, sababu o Sabat ma wange de pomanara gena to ngone nanga boboso." 	 Enkele Farizeeërs zagen het en zeiden verontwaardigd: "Kijk eens, Uw discipelen doen iets wat niet mag. Zij oogsten op de sabbat."


Kagena de ngohi takelelo kali o ngoloto moi imatero de o kaca imaricapu de o uku. De kagena ma dateka o nyawa imaokoye o kecapi-kecapi yacohono, ona magenena o haiwani ilalago yakudoti de yaturaka, ma buturu yasisaka, de ma giki yatotulada de lo ma ronga ma gegeto gena ona yoholu yosinonako. 	 Ik zag iets dat leek op een zee van glas, dat met vuur vermengd was. Bij die glazen zee stonden de mensen die als overwinnaars uit de strijd met het beest, zijn beeld en het nummer van zijn naam tevoorschijn waren gekomen.


So o Yesus wosango wotemo, "Nako Ngohi ngona gena igogou de ani kuasa, duma o kuasa magena ka cawali o Gikimoi asa aku wonihihike ngonaka. Mutuwade nako ngona de una ma Imam Wilalamo Ngohi woisidodoa ngonaka la ma ngale Ngohi isidasangahadi, una gena de awi dorou ifoloi ilamo." 	 "U zou geen macht over Mij hebben als God u die niet gegeven had", antwoordde Jezus. "De grootste schuld ligt bij hem die Mij aan u heeft overgeleverd."


Done o orasi magena lo de o bi Yahudika ma nyawa yasowo, ona magena lo yadala asa yodadika o Gikimoi Awi nyawa gena yogoge Awi pareta ma rabaka. Ona gena manga sihino o wange ma siwano, de lo o wange ma dumuno, de lo o dunia ma sigilolino, de kagena ona asa imatamiye irarame. 	 Uit alle delen van de wereld zullen mensen plaatsnemen in het Koninkrijk van God.


To Ngohi Ai malaikat tasulo la itagi yatolomu to Ngohi Ai nyawa yangodu o Gikimoi wahihirika, o dunia ma pupuku ihaka sidago o dunia de o dipa ma batika." 	 Ik zal de engelen erop uitsturen om de mensen die Ik heb uitgekozen, bij elkaar te halen. Van het oosten, het westen, het noorden en het zuiden; ja, vanuit de verste uithoeken van de wereld.


De manena so he ma para ma saangeka ngohi tahika ngini tinikurumi. Kanaga o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefoka itemo, "Nakoso o nyawa moi ona de manga sala eko hiwa gena yatailako, bilasu kanaga o saksi yasinoto eko yaruwangeka la ma ngale ona magena manga demo gena imaketero, la o hali magena aku isitatapu." 	 Dit wordt mijn derde bezoek aan u. Als twee of drie mensen ergens van kunnen getuigen, staat zoiets vast.


Una wosano, "Nagoona Ai juba yatigi." Ona yangodu imapongoka. De o Petrus wotemo, "Baba, o nyawa ka yadala poli inisigilolino de imatekesidehelo." 	 "Wie heeft Mij aangeraakt?" vroeg Jezus. De mensen zeiden allemaal dat ze Hem niet hadden aangeraakt. "Maar Meester", protesteerde Petrus, "De mensen dringen immers van alle kanten tegen U op!"


Kagena de Una asa o segel ma butangaka waraca kali, de ngohi takelelo kanaga idadi o osu qapoputuru. De o wange asa qataroka, imatero maro o bakili ma sasao, de o ngoosa itokola lo qasawalaka koloko o au. 	 Toen Hij het zesde zegel verbrak, zag ik dat er een geweldige aardbeving kwam. De zon werd zwart als een rouwkleed en de maan rood als bloed.


De o Elyakim ma baba gena o Melea, o Melea ma baba gena o Mina, o Mina ma baba gena o Matata, o Matata ma baba gena o Natan, de o Natan ma baba gena o Daud. 	 de vader van Jonan was Eljakim; de vader van Eljakim was Melea; de vader van Melea was Menna; de vader van Menna was Mattatha; de vader van Mattatha was Nathan; de vader van Nathan was David;


de wotemo, "He! Ngona nitotodamatoko de o nyawa ma dorou, ngona nalawangi o Gikimoi Awi manara so ngona maro ka o Iblis! Qadoohaso nitodamatoko o Jou Gikimoi Awi manara itotiaika. 	 "Wat bent u een gemeen en listig heerschap! U bent een vijand van alles wat goed is! Zoon van de duivel! Houdt u nooit op de woorden van de Here te verdraaien?


So, ai dodiao nipipiricaya o Yahudika ma nyawa nisowo, nakoso ngohi tososininga ma ngale ngini de ma Kristus nimarimoika so o bi laha moi-moi gena qangodu kanaga niamakeka, de ngohi tobukuku towisuba o Baba Gikimoi Awi simaka. 	 Wanneer ik eraan denk hoe wijs en groot Gods plan is, val ik op mijn knieën voor Hem neer.


Nia dodagi ma rabaka upa lo o kia naga nimagaho. Upa nimagaho o pipi o guracino eko lo o tembagano. 	 Neem geen geld mee, geen reistas met extra kleren en schoenen. Zelfs geen wandelstok. Want je zult krijgen wat je nodig hebt.


So upa sidago ngona gena nohairani nakoso Ngohi totemo bilasu ngona nisibuo kali. 	 Het is dus helemaal niet zo vreemd dat Ik zei dat u opnieuw geboren moet worden.


Komagena lo idadi imakadahe o Ikonium ma kotaka. O Paulus de o Barnabas itagi yowosa kali o Yahudi manga puji ma tahuka, de yosibicara sidago lo o nyawa yadala, bai o Yahudika ma nyawa de o nyawa o Yahudika yasowo, o Yesus iwipiricayaka. 	 De volgende plaats waar Paulus en Barnabas kwamen, was Iconium. Toen zij daar waren, gingen ze samen naar de synagoge. Door wat ze vertelden, geloofden vele Joden en andere mensen in Jezus Christus.


ngone nanga saturu de lo o nyawa ngone inadoduhudu manga gia ma sohano aku Una wonapalako. 	 Hij heeft ons iemand gestuurd die ons zal redden uit de handen van onze vijanden, van allen die ons haten.


Kagena de o Farisi ma nyawa yamuruo naga yadadala manga sidongirabaka iwitemo o Yesuska, "He, Baba Guru! Ani nyawa nimomote gena nasulo imapopongoka." 	 Maar enkele Farizeeërs, die tussen de mensen liepen, zeiden tegen Jezus: "Meester, zeg toch tegen Uw volgelingen dat zij hun mond houden."


Kanaga manga sidongirabaka moi momisigigise, muna magena o Yahudika misowo o Tiatira ma nyawa moi ami ronga ongo Lidia, o baro qauungu de ma ija ihali gena momasiiija, de lo modupa mosusuba o Gikimoika. Ma orasi magena o Jou ami sininga wapelenga sidago o Paulus awi demo moi-moi muna masahe de modupa mosigise. 	 Eén van hen heette Lydia, een zakenvrouw uit Thyatira, die purperen stoffen verkocht. Zij leefde dicht bij God en luisterde heel aandachtig naar ons. De Here opende haar hart, zodat zij aannam wat Paulus zei.


So ngini o oho ka sidutu ikakali niamamakeka. Komagena so bilasu nia dorou moi-moi gena qangodu niapalako. Ena gena, bilasu ngini upa de nia edekati qatotorou o nyawaka, de upa nitodamato, de upa nia laqe isago de nitemo nia sala ihiwa, komagena lo upa o nyawa niaduhudu de upa niogaka o nyawa manga ronga ma dorou. 	 Bevrijd u van alle gevoelens van haat en bedrog. Het moet afgelopen zijn met schijnheiligheid, jaloezie en roddel!


Ma goginitano de o Yesus wingaho o Kayafaska, so witailako qabolo de Una wisisala so lebelaha wingaho kali o Romaka manga gubernur moi, awi ronga o Pilatus, awi kadatoka. Duma awi kadato gena imatero de o Yahudika yasowo manga tahu, so o Yahudika manga roriri magena yoholu o kadato ma rabaka yowosa. Upa sidago manga adati de manga galepu gena yatilaku de yatebi kawa, so o Paskah ma rarameka gena aku kawa yamote de yooqo. 	 's Morgens in alle vroegte brachten zij Jezus van het paleis van Kajafas naar het paleis van de Romeinse gouverneur. (b) Maar zij gingen er niet naar binnen. Als echte Joden wilden zij zich niet verontreinigen door het huis van een heiden binnen te gaan. Als zij dat deden, zouden ze niet mogen eten van het lam dat met Pasen geofferd werd.


O Nahadi ma wangeka o goginita nosi o wange asa ibao, de ona itagi o boosuka. 	 Op zondagmorgen, bij het opgaan van de zon, gingen zij naar het graf.


So ngomi de mia sininga ka ka moi misitatapuka, bilasu o Paulus de o Barnabas ona, ma ngale o Jou Yesus Kristus widodara so ngaroko yatooma asa Awi manara yaaka, ona magena de o sosulo yasinotoli miasulo la itagi nginika. 	 die hun leven voor de naam van onze Here Jezus Christus op het spel hebben gezet.


Imatodoka de o nyawa ona magena dede ngone ka pooohosi asa o Gikimoi wonangoso de wonatide o lobi-lobi ma rabaka, la kagena o dipaka asa o Jou pomakamake. So komagena de o Jouka asa ngone inangodu pogoge de pooho ka sidutu ikakali. 	 en daarna zullen wij die op dat moment nog leven, met hen in de wolken worden opgenomen om de Here in de lucht te ontmoeten en altijd bij Hem te zijn.


So ma orasi o Romaka de mia dodiao ipipiricaya yogiise ngomi he miadumuka, de ona yahino kagena o Forum Apius ma dokuka de ma somoali yahino kagena o Tres Taberne ma dokuka ma ngale mimakamake de ona. Ma orasi o Paulus wakelelo ona magena yahino, de awi sukuru watide o Gikimoiye de awi sininga ipopeleso lo ihiwaka. 	 De Romeinse christenen hadden gehoord dat wij in aantocht waren en kwamen ons tegemoet. Wij ontmoetten enkelen van hen al bij Forum Appii en weer anderen een paar kilometer verder, bij Tres Tabernae. Toen Paulus hen allen zag, dankte hij God en vatte nieuwe moed.


Sababu ngone gena bilasu inasitutu duma o gura moi ma goasa." 	 Maar wat ons schip betreft, dat zal op een of ander eiland aan de grond lopen."


So o ngopa magena wotemo, 'Baba, ngohi kanaga de ai sala o Gikimoika de lo ngonaka. Idadi kawa ngohi manena noieto ani ngopa.' 	 'Vader', zei de zoon, 'ik heb gezondigd tegen God en tegen u. Ik ben het niet langer waard uw zoon genoemd te worden...'


so ona magena asa inigubare, ma ngale Ani qohu lo o tetoku upa yadahe.' " 	 Zij zullen U opvangen, zodat U niet te pletter slaat."


So kagena ona o Farisi ma nyawaka Una woade-ade wotemo, "O nyawa moi la kanaga o duba ma kurunga ma rabaka wowosa duma ma ngoraka woholu wamote so ka ma kurungaye wadola de wowosa, kanaga una magegena igogou wototosi de wokokoora moi. 	 "Onthoud goed wat Ik u zeg: Wie de schaapskooi niet door de deur binnengaat, maar op een andere plaats binnendringt, is een dief of een rover.


Kagena de ngohi tokelelo o malaikat yaruha kanaga imaokoye o dunia ma pupuku ihaka. Ona magena o paro ma gola ngai iha yafati. Yafati la ma ngale o paro upa he iwuwu o dududuka eko o teoka, de o gota moi lo upa ihiti. 	 Daarna zag ik vier engelen op de vier hoeken van de aarde staan. Zij hielden de vier winden vast, zodat er nergens een zuchtje wind was. De zee was zo glad als een spiegel en er ritselde geen blad aan de bomen.


Komagena maro to ona manga manara yaaaka gena Una asa wafanggali o bi nyawa yangodu, bai o Yahudika eko lo o Yahudika yasowo. So Una upa o nyawa moi wasiguui de o nyawa moi wasitubuso. 	 Want voor God zijn alle mensen gelijk.


Hika nigolo o Gikimoika, la niloloqa ma orasi magena upa idadi o alo ma orasika eko o Sabat ma wangeka so isusa ngini niloqa. 	 Het wordt een vreselijke tijd voor vrouwen die in verwachting zijn of een baby hebben.


O Yohanes Wooosi awi nyawa wimomote kanaga wisingangasu unaka ma ngale o kia qangodu o Yesus waaakaka. So kagena de ona yasinoto waaso, 	 De discipelen van Johannes de Doper hoorden wat Jezus allemaal deed en vertelden het aan Johannes.


O nyawa ona magena manga dongirabaka kanaga o Himeneus de o Aleksander. Ona magena ngohi tahikeka o Ibliska la ona wasisangisara, so ona magena bilasu imatogu o Gikimoi o ronga ma dorou iwigaka. 	 Hymeneüs en Alexander zijn daar een voorbeeld van. Ik moest hen aan satan overleveren om hun te leren dat zij niet ongestraft met Christus kunnen spotten.


Magena imatero maro ngini, sababu ngini gena nakoso o orasi moi nimatolomuno, de kanaga o nyawa wokakaya moi wowosa de awi baju qaloloha de lo o ali-ali guraci awi gia ma raragaka, bolo de kanaga lo o nyawa moili wosususa wowosa so una asa de awi baju itotola-tola, 	 Stel u voor dat u bij elkaar bent en er komt iemand binnen met dure kleren aan en gouden ringen aan zijn vingers, en u doet onderdanig en zegt: "Gaat u maar hier zitten, meneer. Dit is een goede plaats voor u." Maar aan de arme man, die gelijk met die ander binnenkomt, schenkt u nauwelijks aandacht. Als u dan tegen hem zou zeggen: "Blijf daar maar staan, of ga ergens op de grond zitten."


Komagena imaaka sababu ona iminako itiai waasi, bai Ai Baba bai lo Ngohi. 	 Zij zullen dat doen, omdat zij de Vader en Mij niet kennen.


So una wotagi wasose o malaikat yaruha magena. Ona magena iqomaka yapilikuka, de itamaha la ma ngale ma orasi magenena yaado o nyawa o regu saange gena o regu moi o duniaka asa yatooma. 	 En de vier engelen werden losgelaten. Zij waren klaar gehouden voor het jaar, de maand, de dag en het uur dat zij een derde deel van alle mensen moesten doden.


Sababu o Gikimoi Una magena igogou ngone wonagalusiri. Komagena so Una wahino kanena la ngone wonariwo. Una o sorogaka de wahino kanena maro o wange ibaoka. 	 Want het hart van onze God loopt over van liefde en goedheid. Een hemels licht zal op ons schijnen,


Duma nakoso ma ngale ngone la nanga dorou magena igogou de pomamangaku Unaka, de Una asa wonasiapongu de nanga dorou ma rabano wonasisupu so ngone nanga sala lo ihiwaka. Sababu o Gikimoi Una o moi-moi o kia itotiai gena igogou waaka, so Awi jaji ngoneka lo bilasu waaka. 	 Maar als wij onze zonden bekennen, is God zo trouw en rechtvaardig ons die te vergeven. Hij reinigt ons van alle zonde.


O nyawa yadadala ka yahinosi o Yesuska, o doku kiano bato ona yahino. So ma orasi nyawa yadadala imatolomuka, de Una wajarita onaka o ade-ade moi, wotemo komanena, 	 Op een dag, toen uit verschillende steden mensen waren samengestroomd om Hem te horen, vertelde Hij deze gelijkenis:


Awi demo komagena, duma ona o meja yosigogilolino moi lo yanakowa Awi demo ma ngale ma diai o Yudaska. 	 Niemand aan tafel begreep wat Hij daarmee bedoelde.


Ipasaka, de o Yesus wimomote yamoritumudingi ona magena ikahino kali de manga nalika, de ona itemo Unaka, "Jou, o bi toka lo imisigise ngomika de iloqa, nako de to Ngona Ani ronga so miodusu bai!" 	 Na verloop van tijd kwamen de zeventig discipelen weer bij Hem terug. "Here", zeiden zij opgetogen, "als wij Uw naam gebruiken, doen zelfs de boze geesten wat wij zeggen!"


So nako nanga dodiao wopipiricaya moi, o Apolos, una magena towigolo de towibaja ifoloi la una de o dodiao ma binuka itagi ngini inikurumi. Duma una o orasi manenaka woholu, so ka o dongoho moili de asa wotagi. 	 Ik heb onze broeder Apollos dringend gevraagd met de andere broeders naar u toe te gaan. Maar hij wilde nu niet. Als hij later in de gelegenheid is, zal hij zeker komen.


So kagena de o Gikimoi wojaji o Abrahamka, de wotemo nako o Abraham awi nyawa la imasunaka, magena o nonako moi yaakaka ma ngale o jaji magena ona lo yodupa. So o Abraham awi ngopa o Ishak wisibuoka, de asa wisuna ma orasi awi umuru o wange tupaangeka. So komagena lo awi ngopa de awi dano o nonako magegena yacoho, ena gena o Ishak wisuna awi ngopa o Yakub de lo o Yakub wasuna awi ngopa yamogiowo de sinoto, ona magena to ngone nanga ete de nanga topora. 	 God zei tegen Abraham dat hij en al zijn nakomelingen besneden moesten worden. Dat zou het teken zijn van Gods verbond met hem. Later werd zijn zoon Isaäk geboren. Toen die acht dagen oud was, werd hij besneden. Hetzelfde deed Isaäk later bij zijn zoon Jakob. En Jakob deed het ook weer bij zijn twaalf zonen, die de stamvaders van ons volk zijn.


De o Paulus wotemoli unaka, "Ma Kaisar Roma wonisitatapu gena ngona nodadi hakim de o orasi manena ngohi ani simaka, so o riho manenaka bilasu ngona noitailako. De ngona masirete lo foloi nanako ma ngale o Yahudi manga roririka gena igogou ngohi ai sala ihiwa. 	 "Ik sta voor de Romeinse rechtbank", antwoordde Paulus. "Dan moet mijn zaak daar ook worden behandeld! Zoals u wel weet, heb ik de Joden niets gedaan.


Kagena de una wotemo kali, "Ma ngale o kia ngini niiiseka bilasu ngini nimasitiari. Sababu o duduga kiaka ngini o nyawa niasituga, maro komagena lo asa o Gikimoi winituga nginika de ma boloika. 	 Het hangt er helemaal vanaf hoe je luistert. God zal je geven naar de maat waarmee je zelf meet.


De o Simon una masirete lo wopiricaya. So wiosi qabolo, de gila-gila una o Filipus wimoteka. De ma orasi o Filipus o nonako ihahairani waaka so o Gikimoi Awi kuasa o Simon wakelelo, de una wohairani icarawa. 	 Zelfs Simon geloofde wat Filippus zei en liet zich dopen. Hij liep steeds achter Filippus aan en viel van de ene verbazing in de andere, door de wonderlijke dingen die hij voor zijn ogen zag gebeuren.


O wange moiku de o balastengi itotolomu yadala de o bi nyawa yadala manga sininga qatotorou o bi kawasa yahoholu, ona magena lo yahino la o Yesus Awi dodoto gena yoise. 	 De tolontvangers en andere mensen met een slechte naam kwamen vaak naar Jezus luisteren.


Duma ma orasi magena o Yahudika ma nyawa, o Yesus iwipipiricaya, yamuruo naga o Yudea ma daerakaka de ikahika o Antiokhiaka imasidiado, de o bi dodiao o Yahudika ma nyawa yasowo de ipipiricayaka kagena yadoto, so itemo, "O dodiao nipipiricaya, bilasu ngini manena nimasuna kasi, imamote de o Gikimoi Awi bobita o Musa wosilelefoka, la ngini aku nisalamati." 	 Enkele mannen uit Judea kwamen de christenen van Antiochië vertellen, dat zij niet gered konden worden, als ze zich niet eerst volgens Joods gebruik lieten besnijden.


To ngini nia sininga ma beleso, kiaka ai surati iqomaka niababaca, magena igogou kanaga yamote o Gikimoi Awi edekati. Hika niakelelo kiaka nia sininga ma beleso ma sopo. Ma ngale nia sininga ma beleso, so ngini nia siningaka foloi niodupa o kia naga itotiai magena niaaka. Ngini nitemo o nyawa la kanaga ngohi ihoholu ona magena niamotewa. Ngini o sala o nyawa yaaaka magena nioduhudu de ona manga gogoho komagena ngini niomodo. Ngini kanaga de nia dupa foloi qaputuru ngohika, de ai demo niamote qaputuru, de lo niasidailako o nyawa isasala ona magena niafanggali de o sangisara. So o bi moi-moi qangodu magena ma rabaka kanaga ngini nisimane igogou nia sala moi lo ihiwaka. 	 U ziet hoe dit verdriet, dat volgens Gods wil over u kwam, verandering heeft teweeggebracht. U kwam niet alleen tot een serieus inzicht, maar ook tot verontschuldiging en verontwaardiging over de situatie. U werd bang en verlangde naar een oplossing. U pakte het probleem aan en loste het op door de man te straffen, die de zonde had begaan. (a) U hebt in alles laten zien dat u zuiver voor God wilt staan.


O Gikimoi Awi Gurumi gena o oho qamomuane o Gikimoino magena ngone wonahikeka, so ngone manena maro o kia naga Awi Gurumi wonasulo la komagena bilasu paaka posidodiahi. 	 Als de Geest ons nieuw leven heeft gegeven, moeten wij ons ook in alle opzichten door de Geest laten leiden.


So kagena de Una womasidate onaka, de watemo, "O kuasa o sorogaka de lo o duniaka gena qangodu ihike Ngohika. 	 Jezus kwam dichterbij en zei tegen hen: "Ik heb alle macht in hemel en op aarde gekregen.


De lo to ona manga ete de manga topora gena o nyawa yalalago, ena gena o Abraham, o Ishak, de lo o Yakub. De ma boboloi lo ma Kristus maro o nyawa moi Awi aheli imaketero de ona. Ngaroko komagena, ona iwipiricayawa. Una gena o bi moi-moi qangodu wakolano, ena gena o Gikimoi, so tanu Una magegena powigiliri de Awi ronga posilamo ka sidutu ikakali. Amin. 	 En het grootste van al: Christus is, naar de mens gesproken, uit hen voortgekomen. Christus, Die boven alles staat. Alle lof en eer is daarom voor God, voor altijd! Amen.


Duma o ngeko o Yahudika manga bobita o Gikimoino yamote gena, imaterowa de o ngeko o Gikimoi powipiricaya. Sababu ngone panakoka o Gikimoi Awi Bukuka isilelefo itemo, "O nyawa nakoso o bobita o Gikimoino moi-moi isilelefoka gena qangodu yaakaka, de ona magena asa o oho yamake, sababu o bobita moi-moi isusuloka gena ona yaakaka." Komagena ngone o nyawa moi lo waali aku paaka itiai, sababu o bobita qangodu akuwa paaka, duma mamoi-mamoi ngone patilakuka. 	 Bij het houden van de wet is het geen kwestie van geloven, maar van doen. "Wie de wet houdt, zal daardoor leven", staat er geschreven. (D)


O gisisi ma binuka itutura o tona qatetetoka ioho duma qamalaika, gena imatero bato o nyawa yoise o habari qaloloha de gila-gila yaqehe de manga sininga isosanangi. 	 De steenachtige grond zijn de mensen die het woord van God horen en meteen erg enthousiast zijn.


So nakoso ngohi de lo o Apolos ngomi misinoto, ngomi gena cawali o Gikimoi Awi nyawa mileleani de iqomaka ngini miningaho ma ngale ma Kristus niwipiricaya. So ngomi gena cawali o nyawa mileleani la o manara o Jou womisimomoku gena mingodu miaaka. 	 Wie is Apollos en wie ben ik? God heeft ons willen gebruiken om u tot het geloof in Christus te brengen. Ieder zoals de Here ons opdracht heeft gegeven.


Ma ngale magegena nomasirese o dorou moi-moino, upa naaka koloko o bi gohiduuru ma somoa ona o nyafusu ma dorou gena yodupa yaaka o nyawaka. Duma ngona bilasu ani sininga nosimeta la ani sininga asa itiai o Jou Awi simaka, de ani piricaya qaputuru Unaka, de ani dodara qaputuru o bi nyawaka, de ngona bilasu nimakadame de o nyawa nagoona gena igogou manga sumbayang yatide o Jouka de manga sininga ibolowo. 	 Blijf uit de buurt van alles wat jou als jongeman slechte gedachten en gevoelens kan geven. Geef in plaats daarvan je aandacht aan alles wat je kan helpen goed te doen. Heb geloof en liefde en zoek het gezelschap van hen, die van de Here houden en een zuiver hart hebben.


Kagena de o Yudas done wisiiija una magena lo wotemo, "Baba Guru, ngaroko lo ngohiwa o kia notetemo gena!" O Yesus wotemo, "Komagena maro ani demoka bai!" 	 Ook Judas vroeg: "Meester, ben ik het?" En Jezus antwoordde: "Ja."


'O Jou Gikimoi wotemo ai Jouka: Nomatamiye to Ngohi Ai girinaka la Ai horomati namake sidago Ani saturu taaka la yahino inisuba Ngonaka.' 	 'God zei tegen mijn Here: Kom naast Mij zitten, aan mijn rechterhand, tot Ik Uw vijanden onder Uw voeten leg.' Dat was hem ingegeven door de Heilige Geest.


Ona magena imatero maro o ngopa-ngopa la kanaga o ngeko ma dateka imatami de manga dodiao yasigaro, de itemo, 'Ngomi misuling ma ngale nginika, duma ngini niholu niselo. Ngomi minyanyi o sone ma guule nginika, duma ngini niholu niari.' 	 Zij zijn net kinderen die op straat spelen en tegen de andere kinderen zeggen: 'Wij hebben muziek gemaakt en jullie wilden niet dansen. Wij hebben begrafenisje gespeeld en jullie wilden niet treuren!'


Nakoso o nyawa la kanaga o dodoto isasala yadoto o nyawa ipipiricayaka ma ngale o nyawa ipipiricaya manga sininga iruwahe sidago o dodoto itotiai yodongosa, ngona bilasu nasidapano ma moi eko nosidadu ma sinoto sidago lo imatogu. Duma nako imatogu yoholu, de o nyawa ona magena upa he nasimaha yodotoli. 	 Als iemand scheiding onder jullie maakt, moet je hem één, zo nodig twee keer waarschuwen. Als hij niet wil luisteren, moet je niet meer met hem omgaan.


Ngaroko komagena, done ma orasika Awi Gurumi magegena wahino, o dodoto itotiai ma ngale o Gikimoi gena asa winisingangasu de winisidumu nginika. Upa Awi Gurumi ma demo masirete de magena winidedemo, duma o kia naga Ai Baba wodedemo de Awi Gurumi woiiseka, magena winidedemoli de lo winisingangasu nginika o kia naga done o orasi ma simaka asa idadi. 	 Maar als de Heilige Geest komt, zal Hij u de weg wijzen naar de volledige waarheid. Wat Hij u zal zeggen, heeft Hij niet uit Zichzelf, maar Hij geeft door wat Hij hoort. Hij zal vertellen wat er in de toekomst gaat gebeuren. Door u te vertellen wat Hij van Mij hoort, zal Hij Mij grootmaken.


Ngohi totemo igogou, takokoroka ona manga sidongirabano o nyawa moi lo ai rarame manena ma ino asa upa lo yaoqo.' " 	 Want mijn huis moet vol worden. En die ik eerst had uitgenodigd, krijgen niets van alles wat ik had klaarstaan."


So o wange muruo nagasi o Yudas de o Silas kagena igoge. Qabolo de o nyawa ipipiricaya imasiloloa ona yasinotoka de yasimote qaloha, so yasimaha ona itagi iliho sidago imasidiado o gogobu manga roriri yasusulo o Yerusalemka.(( 	 Judas en Silas bleven er nog een hele tijd en toen de christenen hen lieten gaan, moesten zij de hartelijke groeten doen aan degenen die hen gestuurd hadden.


So kagena de o Yesus wotagi imakomote dede ona. Ma orasi o Yesus ka wotagi-tagisi so ma kapita awi tahu he wadumu, de ma kapita una magena awi nyawa yamuruo naga wasulo la itagi o Yesuska, la Unaka itemo, "Baba, ngaroko upa bai! Ngohi manena o Yahudika ma nyawa isowo, de Ani simaka gena o kia lo waali idahe so idadiwa ai tahuka toningaho, 	 Jezus ging met hen mee. Maar toen Hij bijna bij het huis was, stuurde de kapitein een paar vrienden naar Hem toe met de boodschap:


Igogou, maro Ngohi o Nyawa ma Duhutu taaka, komagena ngini lo bilasu niaaka. Ngohi tahino la ma ngale Ngohi ileleani gena hiwa, duma Ngohi tahino ma ngale o nyawa taleleani. Komagena lo Ai oho tahike ma ngale o nyawa yadadala manga dorou ma ija, so manga dorou aku tatupu." 	 Want zelfs Ik, de Mensenzoon, ben niet gekomen om Mij te laten dienen. Nee, Ik ben gekomen om te dienen en mijn leven te geven als losgeld voor velen."


So kagena de ma Kolano Agripa o Pauluska wotemo, "Ngohi todupa ani sosango ma demo ai simaka nosibicara la toise." So o Paulus wosubaka, de wapoma la ma ngale wobicara o bi nyawa ona magenaka de awi demo komanena, 	 Agrippa zei tegen Paulus: Ga uw gang. U mag voor uzelf spreken." Paulus stak zijn hand op en verdedigde zich met deze woorden:


Kagena de Una onaka wotemo, "O nyawa nagoona o dorou yaaka, igogou ona magena asa idadi o dorou yapopareta eko yagogilalo moi, ena gena ona magena asa o dorou yapilikuka. 	 "Vergis u niet", antwoordde Jezus. "Ieder die zondigt, is een slaaf van de zonde.


De o kia bato la kanaga aku yakelelo itiai komagena, gena asa itagali la idadi o nita. Magena ma ngale o demo ma duuruka manena itemo, "Ngona nikokiolo gena hika nomomi, o sone ma rabano nosupu kasi, de ma Kristus Awi nita asa nidisiwa ngonaka." 	 Zo staat het ook in de Boeken: "Slaper, word wakker! Sta op uit de dood. Christus zal u licht geven." (A)


La o nyawa yadadala magena yaoqo sidago yapunu. So kagena ona ioqo qabolo de Awi muri-muri o ino ma soohu yatolomu so ma boloi yamake o karaja mogiowo de sinoto. 	 En zij gaven ze weer aan de mensen. Iedereen kon zoveel eten als hij wilde.


Magena de o Yesus de Awi muri-muri yomaoko de yotagi, iwimote o nyawa una magena. 	 Jezus stond op en ging met de man mee en Zijn discipelen ook.


O nyawa la kanaga itemo o Yesus gena wisowo o Gikimoi Awi Salamati ma Kolano, ona magena manga damatoko foloisi ilamo. O nyawa maro komagena igogou ma Kristus iwilawangi de lo yoholu iwinako o Baba Gikimoi de ma Ngopa. 	 En wie is de leugenaar? Dat is degene die zegt dat Jezus niet de Christus is. Zo iemand is een vijand van Christus, een antichrist, omdat hij niet gelooft in God de Vader en in Zijn Zoon Jezus Christus.


So una awi dateka wahika, de una magena awi nabo-nabo wasou de o gososo de o anggur, qabolo de wapiliku. Kagena de o nyawa magena awi keledaiye iwisidola so iwingaho, de wisidodogu o tahu moika, de kagena wipalihara. 	 De Samaritaan knielde naast hem neer, verzorgde zijn wonden met olie en wijn en legde er verband om. Daarna tilde hij hem op zijn ezel en ging er zelf naast lopen. Zij kwamen bij een herberg, waar hij hem verder verzorgde.


De ona magena yoiseka to Yesus Awi demo de Awi demo magena ma ngale, so ona imaridemo sababu Una wotemo iqomaka, "O roti o Gikimoino magena ka ka Ngohi masirete, ena gena Ngohi o sorogano tokahino." 	 De Joden begonnen onrust te stoken, omdat Hij had gezegd: "Ik ben het brood dat uit de hemel is gekomen."


duma ma orasi ona yakelelo igogou o bi moi-moi niaaaka gena ma rabaka de nia sininga ibolowo de lo o Gikimoi niwisihoromati, de ona asa o habari magena yopiricaya igogou. 	 Als hij ziet hoe zuiver u leeft en hoeveel ontzag u voor God hebt, zal hij zonder woorden voor de Here gewonnen worden.


Idodooha ona gena o Yahudika ma nyawa. Ngohi lo o Yahudika ma nyawa. Ona gena o Israelka ma nyawa? Ngohi lo o Israelka ma nyawa. Ona gena o Abraham awi ngopa de awi danoku? Ngohi lo o Abraham awi ngopa de awi dano moi. 	 Zijn zij Hebreeërs? Ik ook. Zijn zij Israëlieten? Ik ook. Stammen zij van Abraham af? Ik ook.


Nakoso o nyawa kanaga ngini inikalekono sababu ma Kristus niwipipiricayaka, de ngini magena igogou ka nisosanangi. Sababu magena ma ngale igogou o Gikimoi Awi Gurumi ma kuasa ilalamo kanaga igoge nginika. 	 Wees blij als u uitgescholden wordt omdat u bij Jezus hoort. Want als dat gebeurt, is dat het bewijs dat de heerlijkheid van de Geest van God op u rust.


Ma langika, de una o pipi o salaka ngai sinoto waqehe de wihike o tahu ma duhutuka, de wotemo, 'Una manena nowipalihara. Done ngohi nonena asa tahinoli, de nakoso o sou de o ino ma ija la ma pipi ifoloi gena, qangodu asa ngohi tofangu eko ani pipi tatagali.' " 	 De volgende morgen gaf hij de herbergier twee zilveren munten en zei: 'Zorg goed voor hem. Mocht dit geld niet genoeg zijn, dan betaal ik de rest de volgende keer wel.'


Duma o Petrus wotemo unaka, "To ngohi ai pipi moi lo ihiwa, duma o kia naga ngohika magena tonihike ngonaka. So de ka o Yesus Kristus o Nazaretno ma nyawa Awi kuasa ngohi tonisulo, hie nomaoko la notagi!" 	 "Geld heb ik niet", zei Petrus, "maar wat ik heb, krijgt u van mij. In de naam van Jezus Christus uit Nazareth: loop!"


o doku moi ma ronga o Nazaretka igoge. Kagena igoge gena isiganapuka, maro o kia iqomaka o Jou Awi demo o bi nabi yalefo qaboloka ma ngale o ngopa Una magena, "Done asa o nyawa itemo Una magena o Nazaretka ma nyawa." 	 Daar gingen zij wonen in het stadje Nazareth. Dat klopte met de woorden van de profeten, die hadden voorspeld dat de Messias 'Nazoreeër' zou worden genoemd.


Duma o imamka ma bi sahe ona magena o nyawa yadadala yasigaro la igolo o Pilatuska, ma ngale o Barabas wipalako de wahike onaka. 	 Zij stookten de mensen op om de vrijlating van Barabbas te eisen.


Upa sidago ngone o orasi moi lo paaka maro o nyawa ma somoa, de ona maro o nyawa yakioloka de imajagawa so yosidailako waasi ma orasi o Yesus wahino kali. Duma ngone o bubutu ma rabaka pogogewa, so ngone bilasu maro o nyawa yakokiolowa la pomajaga de pomasidailako qaboloka, de lo maro o nyawa yadadaluwa so nanga sininga de nanga rohe ma nyafusu gena aku papareta qaloha. 	 Daarom moeten wij altijd op onze hoede zijn en niet slapen zoals de anderen. Kijk naar die dag uit en blijf nuchter.


Igogou, ngone kanaga de nanga Imam Wilalamo moi la o sorogaka wowosa sidago waado o Gikimoi Awi simaka, la ma ngale ngone gena Una wogolo, ena gena o Yesus o Gikimoi ma Ngopa. Ma ngale komagena so ngone nanga piricaya Unaka gena bilasu pomasigocoho qaputuru. 	 Maar Jezus, de Zoon van God, is onze grote hogepriester, Die naar de hemel is gegaan om ons te helpen; daarom moeten wij geen ogenblik aan Hem twijfelen.


So maro ma Kristus Awi dodara ngoneka, komagena lo o roka bilasu ma peqeka womidodara ka imatero maro to una awi rohe masirete so wododaraka. Naguuna la kanaga ma peqeka womidodara gena ma ngale awi rohe masirete so wododaraka. 	 Zo moeten ook de mannen hun vrouw liefhebben en verzorgen als hun eigen lichaam. Want als de man zijn vrouw liefheeft, heeft hij ook zichzelf lief.


Nakoso ngone la pooqo gena nanga sukuru o Gikimoika patide kasi, de qadoohaso o nyawa gena ngone inasibicara qatorou." 	 Als ik God dank voor wat ik eet, hoe durft die ander er dan iets van te zeggen? Ik dank God toch!


Una witide ma ngale ngoneka gena o Salamati wokokuasa moi, Awi gilalo ma Kolano Daud to una awi ngopa de awi danoku moi. 	 Hij heeft ons een machtige Redder gestuurd uit het geslacht van Zijn dienaar David,


O Petrus wotemo, "Baba, Ngona manena o Salamati ma Kolano, o Gikimoi woooho Awi Ngopa." 	 Simon Petrus zei: "U bent de Christus, de Zoon van de levende God."


Magena de o Yesus wotemo, "Kanaga o Bukuka isilefoka, 'Bilasu nowisuba nanga Jou Gikimoika de cawali ka Una nowileleani.' " 	 Jezus antwoordde: "Er staat in de Boeken dat wij alleen God mogen aanbidden en niemand anders."


O habari qaloloha magena inasimane ma ngeko idodooha o Gikimoi aku waaka to ngone nanga sininga itiai Unaka. Ma ngeko ka cawali ngai moi, ena gena bilasu ngone ka o Jou Yesus powipiricaya. O hali magena panako igogou, sababu kanaga imatero maro o kia o nabi moi wosilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O nyawa nakoso Ngohi ipiricaya de manga sininga itotiai gena Ngohi taakaka, de ona magena asa Ngohi tahike la yooho dede Ngohi ka sidutu ikakali." 	 Want in die blijde boodschap wordt de rechtvaardigheid van God bekendgemaakt. Dit betekent dat iedereen volkomen op Hem moet vertrouwen. De profeet Habakuk heeft immers geschreven: "De rechtvaardige zal in vertrouwen op Mij leven." (a)


Komagena ngini lo o Gikimoi winihirika ma ngale nidadi o Yesus Kristus Awi nyawa masirete. 	 U hoort daar ook bij; ook u bent geroepen om bij Jezus Christus te horen.


Sababu kanaga yamake gena cawali ai demo moi onaka, ngohi tomatoore de totemo, 'Igogou, sababu ngohi topiricaya o nyawa isosoneka done asa ioho kali, so de ma ngale magegena o wange manena ngohi ingaho o hakimno bai!' " 	 "Ik sta hier vandaag terecht omdat ik geloof dat de doden weer levend zullen worden!"


Duma o nyawa nagoona la kanaga o dorou yodupaka yaakasi, de ona magena lo o Gikimoi Awi bobita yaholu, sababu o dorou podupa gena imatero de Una Awi bobita paholu. 	 Wie zondigt, overtreedt de wet van God, want elke zonde is een overtreding van die wet.


Itekawa, de kanaga lo o imam moi o ngeko magenano wakahino. Ma orasi o nyawa winanabo magena wimake, de una ka wisirese o ngeko ma sonongaka de ka wogila-gilaka. 	 Toevallig kwam een priester langs. Maar toen hij de man zag liggen, ging hij aan de overkant van de weg voorbij.


Nako ngini gena, Ngohi tinisulo la tanu ngini asa nitagi o nyawaka kiaka yasihabari qabolo so niadotoka de ona lo aku yopiricaya. Maro nitagi niautu nia doro niamomanarawa de kanaga o nyawa ma somoali imanara iqomaka, sidago ngini lo o fanggali niamake to ona manga manarano." So o Yesus wotemo komagena onaka. 	 Ik heb jullie erop uitgestuurd om te maaien wat je niet hebt gezaaid. Anderen hebben het voorbereidende werk gedaan en jullie mogen de oogst binnenhalen."


De lo ai dodiao nipipiricaya, nakoso ngini nia sidongirabaka lo de o nyawa la kanaga o dorouku yoturaka, de ngini o Gurumi Qatetebi ma demo niaaaka gena bilasu o nyawa ona magena niangoho la aku o dorou gena yaaka kawa. De ma boboloi niasibicara de nia sininga lo qamuuqu de o moi-moi niaaka ma rabaka gena ngini lo bilasu nimajaga qaloha, upa sidago ngini lo o dorouku nitura. 	 Broeders, als iemand op iets verkeerds wordt betrapt, moet u (als mensen die door de Geest geleid worden) hem vriendelijk terechtwijzen. Vergeet niet dat u zelf ook in de verleiding kunt komen iets verkeerds te doen.


Komagena so ngini bilasu nimasidodiahi bai! Nako ngini o nyawa moi kanaga de ani dodiao wopipiricaya moi o dorou waaka ngonaka, de nowisidapano bato unaka. De nakoso womatoba de womatodubaka, de ka nowisiapongu. 	 Ik waarschuw jullie. Als je broer zondigt, wijs hem dan terecht. Als hij spijt heeft, moet je hem vergeven.


Ngaroko, o nyawa o demo ma dorou nigaka, de inisangisara, de lo nisibicara qatorou sababu ma ngale Ngohi nimote, ngini igogou nisanangi. 	 Gelukkig bent u als u beledigingen, vervolgingen, leugens en laster te verdragen krijgt omdat u bij Mij hoort.


Komagena de o orasi magena qabolo Una wamalo Awi buturu isupu to Una Awi roheno. De womakiliho de wasano o nyawa yadadalaka, "Nagoona Ai juba yatigi." 	 Op dat moment draaide Jezus Zich om en vroeg: "Wie heeft mijn kleren aangeraakt?" Want Hij voelde dat er kracht van Hem was uitgegaan.


De o bi nyawa iwipipiricaya o Jou Yesuska foloisi idogo-dogo de yahino imatolomu, bai yanau bai lo o ngopeqeka, so ona magena foloisi yadala. 	 Het aantal gelovigen bleef echter groeien. Talloze mannen en vrouwen gingen in de Here geloven.


So o Paulus wositatapu asa mitagi o Miletuska. Sababu una wodupa wotatagi wokahika o Asoska, so una womisidailako o deruku mipane de o Asos ma kotaka miside miqomaka, so kadoka miahika de una asa wopane o deruku. 	 Wij voeren zonder Paulus naar Assus, waar hij weer aan boord zou komen. Hij had dit zo geregeld, omdat hij zelf te voet wilde gaan.


Duma ngini bilasu nimasitiari ifoloi, sababu ngini done nitago de ningaho o bi agama ma bobita yacocohoka. De ngini asa ningapo o puji ma bi tahu ma rabaka. De lo ngini asa ningaho o bobaretaka eko o kolanoka ma sababu ngini to Ngohi Ai nyawa nimomote. So magena to ngini nia orasi qaloloha moi la ma ngale Ngohi de o habari qaloloha gena niasingangasu onaka. 	 En wat jullie zelf betreft, wees op je hoede! Omdat jullie bij Mij horen, zul je voor het gerecht worden gesleept. In de synagogen zul je harde klappen krijgen. Jullie zullen zelfs voor koningen en presidenten moeten verschijnen. Dat zijn allemaal kansen om over Mij te vertellen.


Sababu o Gikimoi to ona manga siningaka waaka so ona asa imatekesikomote Una Awi edekati yaaka la manga kuasa yahike o haiwani magenaka, sidago lo o moi-moi o kia Una wotetemo gena qangodu idadika so o Babel isisaka. 	 Want God heeft hun het verlangen gegeven samen te werken en hun koninkrijk aan het beest te geven, totdat de woorden van God uitkomen. Daarmee vervullen zij zonder het te weten Gods plan.


So ngomi gena de o dunia ma nyawa manga duduga magena miapake kawa. Maro komagena ipapasaka, ma moiku de ma Kristus gena ngomi miwituga de o dunia ma nyawa manga duduga, duma o orasi manena miapake kawa. 	 Houd er dus mee op gelovigen naar hun uiterlijk te beoordelen of naar wat men over hen zegt. Ik heb zelf de fout gemaakt zo over Christus te denken en Hem alleen als een mens te beschouwen. Maar dat is nu wel anders!


Ma orasi done asa imasidiado, de nia saturu asa ngini inilawangi, de nifati inisigilolika kiano bato, sidago o ngeko moi lo ihiwa la ngini aku niloqa. 	 Nu is het te laat. Straks zullen uw vijanden u belegeren, u omsingelen en van alle kanten tegen u opdringen.


De tosango kali, igogou komagenawa bai! Ngaroko o nyawa yangodu-ngodu yatodamato, duma o Gikimoi gena salalu Awi jaji wosiganapu. Kanaga Una Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefoka itemo, "Jou, Ani demo moi-moi gena o nyawa itemo qangodu itiai. Nako Ngona inikalaki, salalu nasinako Ngona notiai." 	 Nee! Ieder mens mag dan een leugenaar zijn, God is het niet; Hij spreekt altijd de waarheid. Er staat immers in de Psalmen: "Here, Uw uitspraken zijn altijd rechtvaardig. U wint al Uw rechtszaken." (a)


So ona o bi doku ma nyawa magena asa itagi ikiloli o tona ma qoku qangoduka. De o Gikimoi Awi nyawa gena ka o riho moi imasidodogu kagena o kota moi Una wodododara so ona magena yasigilolika. Kagena de o uku asa o Gikimoi wosulo so o sorogaku iuti de ona yangodu yatupu so isoneka. 	 Zij rukten van alle kanten op en belegerden het kamp van de gelovigen, de stad die God liefheeft. Maar er kwam vuur uit de hemel dat hen verteerde.


duma nako ngohi iteka so ihiwasi, ngona bilasu nanako idodooha o gogobu bilasu manga sininga de manga manara, sababu ona de o Gikimoi maro ka o tahu ma raba moi. O gogobu magena ka o Gikimoi woooho Awi nyawa yangodu wipipiricaya Unaka, de maro o tahu ma golingasu ma sosoqe qapoputuru moi, so komagena ona imasigocoho qaputuru o dodoto itotiaika. 	 want ik wil dat je weet hoe het in de gemeente hoort toe te gaan; want de gemeente is het gezin van de levende God, waar de waarheid bewaard en hoog gehouden wordt.


Ma orasi o nyawa yangodu yakelelo igogou o Yesus wotagi o Zakheus awi tahuka, de ona magena imaridemo yotemo, "Awadede! Una wotagi wikurumi o nyawa ma dorou moi awi tahuka." 	 Maar dat was niet naar de zin van de andere mensen. "Nu is Hij nota bene bij die slechte man op bezoek gegaan", mopperden ze.


Qabolo de Una wotemo onaka, "Ngini igogou nifuma! Ngini nia sininga isidailako qatemehe so niopiricayawa kiaka o bi nabi isingangasu iqomaka. 	 Jezus zei tegen hen: "Wat bent u toch dom! Wat hebt u moeite om alles te geloven wat door de profeten is gezegd.


Masoa-masoa o toka magena una iwikuasa de ngaroko awi gia de awi qohu yarateka de salalu wijajaga, duma una awi bobiliku lo watola-tolaka, de woloqa o riho moika womatingaka, sababu de awi toka ma buturu so una iwingaho. Kagena o sone ma diaruno de una wikokitoka wosupu de o Yesus wikelelo, de una wobukuku o Yesus Awi simaka. So o Yesus wosulo la to una awi toka magena isupu unano. Magena de o nyawa una magena asa womatoore de wotemo, "Yesus, o Gikimoi Wikukuruye ma Ngopa, noidooha ngohika! Togolo, kodo, upa noisangisara!" 	 "Doe mij alstublieft geen pijn!" Jezus had namelijk tegen de boze geest gezegd dat hij uit de man moest weggaan. De boze geest had zich vaak van de man meester gemaakt. Dan was hij niet meer te houden, rukte zijn boeien stuk en rende de woestijn in, volledig in de macht van de boze geest.


Ato ani salam toise, de o ngopa ai poko ma rabaka gena imahiti de ma nalika. 	 Want toen je binnenkwam en ik je stem hoorde, begon het kind in mijn buik te trappelen van blijdschap.


"Ngini ningodu nianakoli gena iqoqomaka kanaga nia dodoto manena isingangasu qabolo nia ete de nia toporaka. Ena gena, 'Nia jaji upa niatilaku. O kia naga moi ngini nijaji de nisasika o Jou Awi simaka bilasu niaaka de niaganapu.' 	 In de wet van Mozes staat ook: 'U moet zich aan uw eed houden. Wat u voor God hebt gezworen, moet u nakomen.'


Sababu o demo ma duuruka manena gena igogou, so bilasu o nyawa inangodu popiricaya, ena gena, "Nakoso ngone posone dede Una, magena ma ngale nanga dorou moi-moi iqoqoma gena podongosaka, so ngone lo asa pooho ka sidutu ikakali dede Una. 	 Ik vind troost in deze waarheid: Als wij voor Christus lijden en sterven, betekent dat ook dat wij voor altijd met Hem zullen leven.


Sababu igogou o Gikimoi powisusuba, Una magena asa o nyawa ona Awi laha yahoholu gena wasangisara, imatero maro o uku la kanaga o bi moi-moi qangodu yatupu. 	 Want onze God is een verterend vuur.


Magena imatero de o kia iqomaka o Gikimoi wotemo ma nabi Yesaya awi Buku ma rabaka wosilefo itemo, "He! Kagena o Sionka Una towisulo wokahuku, duma ona iwiholu. Maro kugena o ngekoka o teto ilalamo moi tahadoku, so o nyawa isepele de iruba itagi lo yaaku kawa. Ngaroko komagena, o nyawa nagoona nakoso iwipiricaya Unaka, igogou ma moi lo ihiwa manga sininga isitura." 	 God had hen daar al voor gewaarschuwd. "Pas op", zei Hij, "Ik leg temidden van de Israëlieten een struikelblok neer, een steen waaraan zij zich zullen stoten. Maar wie op Hem zijn vertrouwen vestigt, zal nooit teleurgesteld worden." (h)


So ma ngale to ona manga galaki moi-moi ngohika magena iterowa, so patotiai ona yaakuwa isidiado ngonaka. 	 De dingen waarvan zij mij beschuldigen, kunnen zij niet bewijzen.


So ona magena manga sininga imore de qanali de wisijaji asa o pipi wihike unaka. 	 Die waren daar natuurlijk blij mee. Zij besloten hem er geld voor te geven.


De Una wotemo onaka, "Nitagi o doku magenaka. La kagena o dokuka niwosa, de ngini asa niakelelo o keledai ma goho moi yapilikuka. De o nyawa moi lo waasi o keledai magena yobane. Ma bobiliku niasose de niaahono kanena. 	 Daar stuurde Jezus twee van Zijn discipelen vooruit. "Ga naar het dorp", zei Hij. "Als jullie er binnenkomen, zul je een veulen zien waar nog niemand op heeft gereden. Het staat vastgebonden.


Ena gena, upa lo niamote la o dorou inisitura, duma bilasu ngini niafanggali de o loha la o dorou gena niatura. 	 Geef het kwaad geen kans, maar overwin het door het goede te doen.


O dunia ma nyawa bilasu isone, sababu ona de manga dorou. De ma ngale manga dorou so ona bilasu yasangisara, sababu ona o Gikimoi Awi bobita yatilakuka. 	 De dood kan ons nu nog kwaad doen door de zonde. En de zonde is zo sterk omdat de wet bestaat.


Duma nako o Yahudika ma nyawa ona magena, ngaroko igogou o ngeko yodudupa isisari la o Gikimoi aku wotemo manga sininga itotiai, duma o ngeko yodudupa gena asa yamakewa. Sababu ma ngale ona de o bobita ma ngeko o Gikimoino gena tanu yodupa yaaka, duma ma ngeko o Jou Yesus wipiricaya gena iholu, so Una lo woholu wotemo manga sininga itiai Unaka. Ena gena, ngaroko ma ngale to ona manga dorou o Jou Yesus sidago wosoneka, duma Una magena ona iwiholu so manga sininga itotiai akuwa yamake, maro o nyawa la o ngekoka itagi, de kanaga o teto ilalamoka isepele so irubaka. 	 Maar het is hun niet gelukt. Waarom niet? Omdat zij niet op Jezus Christus vertrouwden, maar dachten dat het helemaal van henzelf afhing, van hun eigen prestaties. Jezus Christus was voor hen het grote struikelblok.


Ma ngale o Yesus wosone kawa gena o Daud lo wotemo qaboloka, 'Ngohi o orasi isigeto-geto towikelelo o Jou ngohi ai simaka, Una kanaga ai dateka, la o susa moi upa lo idahe. 	 Want David sprak over Jezus, toen hij zei: 'Ik weet dat de Here altijd bij mij is. Hij helpt mij en houdt mij overeind.


Ngaroko o Gikimoi wakutuku o bi nyawa yangodu nakoso ona o Yahudika manga bobita o Gikimoino yaakawa, duma nakoso ngone la kanaga o Yahudika manga bobita o Gikimoino pamotewa, tanu Una upa wonakutuku. Sababu ma Kristus Una magena asa to ngone nanga kutuku ma dagali, so ngaroko o bobita o Gikimoino itemoka, duma asa ngone inakutuku kawa de kanaga o bobita gena inapalakoka. Gena igogou sababu iqoqoma o Musa walefoka wotemo, "O nyawa nakoso yatooma o sangahadika, de Gikimoi asa ona magena wakutuku qaboloka." 	 Christus heeft ons vrijgekocht van de vloek die de wet over ons bracht, door voor ons die vloek op Zich te nemen. Er staat immers: "Wie aan een paal is opgehangen, is vervloekt." (E)


Ngaroko, o nyawa o sangisara yamake ma sababu manga sininga de manga gogoho magena itotiai, ona igogou yosanangi. Ona magena igogou o Gikimoi Awi nyawa-nyawa Awi pareta ma rabaka. 	 Gelukkig zijn de mensen die vervolgd worden omdat zij Gods wil doen, want het Koninkrijk van de hemelen is voor hen.


Duma ona gena o Farisika de o bi guru agama kanaga manga sininga ma rabaka itemo, "Wobarani bolo! Wotemo woluluguka, 'Ani dorou tahoi.' Ngone panako ka cawali o Gikimoi aku o dorou wahohoi, so Awi demo magenena ma meta o Gikimoi wisiceke." 	 "Wat denkt die Man wel?" mopperden de Farizeeërs en godsdienstleraars. "Hij beledigt God! Wie kan zonden vergeven dan God alleen?"


So nako o Suba ma Dadaru o dunia manenaka de lo o suba ma moi-moi gena, qangodu maro ka o nonako o kia naga o sorogaka. O dadaru magena yatebi kasi bilasu komagena. Duma nako o Suba ma Dadaru o sorogaka gena, bilasu ma suba foloisi qaloha. 	 Daarom moest Mozes alles wat hij naar het hemelse voorbeeld had gemaakt (de heilige tent en alles wat er in was) reinigen door het bloed van dieren. Maar de werkelijke dingen in de hemelen worden door veel betere offers gereinigd.


Kagena de ona imajoboka, itagi o bi dokuka yageto de isihabari o habari qaloloha de lo ibipopanyake yasiloha. 	 De discipelen gingen de dorpen langs. Ze vertelden overal het goede nieuws en genazen de zieken.


Duma to ngini nia sininga qatogoi so ngini niholu nimatoba de nimatoduba, de Una Awi doosa asa foloi idogo-dogo, sidago ma wangeka done Awi doosa wosimane de o nyawa manga dorou qangodu wafanggali itotiai. 	 Maar nee, u blijft hardnekkig weigeren uw leven te veranderen. Het is uw eigen schuld als de toorn van God u treft op de dag van het rechtvaardige oordeel.


Magena de ngohi takelelo kali o malaikat moi kanaga womaokoye kagena o wangeka. De una magena asa woaso womaili-ilika o bi namo isososo qangoduka wotemo, "He! Niahinosi la nimatolomuno o Gikimoi to Una Awi oqo ma rarame ilalamoka. 	 Ik zag een engel in de zon staan. Met zijn sterke stem riep hij naar alle vogels die in het midden van de hemel vlogen: "Kom bij elkaar voor Gods grote maal!


O orasi manena naga o Gikimoi wosidailako qaboloka, la o nyawa nagoona imatoba de imatodubawa, ona magena asa wasisangisara de o narakaku waumo. Gena maro o bi basu kanaga isidailako de ihadoku o gota ma hutu ma golaka eko ma ngutuka, so o bi gota la ma sopo qatotorou gena igogou done asa yatoqa de yaumo o uku isosora-sora ma rabaku." 	 De bijl van Gods oordeel ligt al klaar. Elke boom die geen goede vruchten draagt, wordt omgehakt en in het vuur gegooid."


Sababu iqoqomaka ngone masirete lo pofuma, so poholu o Yesus powipiricaya, de pamote ka o ngeko isasala, sidago lo o nyafusu ma dorou gena foloi podupa so bilasu ka paaka. So o orasi isigeto-geto ngone ka o dorou paaka de nanga edekati o nyawa manga bi moi-moi panyafusu poli, sidago lo o nyawa inaduhudu so ngone de o nyawa ma somoa pomatekesikoholu. 	 Vroeger hadden wij ook geen inzicht; wij waren ongehoorzaam; misleide slaven van onze zondige genoegens en slechte verlangens. Ons leven was vol wrok en jaloezie. Wij haatten anderen en wij haatten elkaar.


So o malaikat ma motohaka awi udo-udo ma raba magena o haiwani ilalago ma pareta ma rihoku gena wakopola kali. De tomatodoka o haiwani ma bi nyawa yapopareta o duniaka manga goge qangodu gena idadi qapuputuka. So o bi nyawa magena lo asa yasiri ifoloi sidago manga laqe lo yagoli. 	 De vijfde engel goot zijn schaal uit over de troon van het beest, waardoor het in het koninkrijk van het beest vreselijk donker werd. De mensen hadden zo'n pijn, dat zij zich op de tong beten.


So o malaikat ma butangaka wotagi awi udo-udo ma raba magena o Efrat ma Selera ilalamoku wakopola kali. De tomatodoka o selera magena asa qaduduka ma ngale isidailako o ngeko la o bi kolano o wange ma siwaka nogena yakahino. 	 De zesde engel goot zijn schaal over de grote rivier de Eufraat uit. Het water droogde op, zodat de bedding een weg voor de koningen uit het oosten kon worden.


So ona asa itemo Unaka, "Baba Guru, ngomi muna mimitagoka, ma orasi imasikiidu de yanau moi, kekiaka una magena ami roka wisowo. 	 "Meester, deze vrouw is op heterdaad betrapt terwijl zij overspel pleegde.


Kagena de ona Awi juba yahoi de o juba qauungu maro o bi kolano manga juba wisitibaku, 	 Daar riepen ze het hele bataljon bijeen. Ze rukten Hem de kleren van het lijf en deden Hem een rode mantel om.


Sababu o nyawa nakoso o dorou ma dupa manga siningaka yososininga, ona magena o Gikimoi iwiholu. Awi bobita yosigisewa de igogou ona magena yaakuwa yosigise. 	 Onze eigen zin gaat recht in tegen de wil van God. Hij onderwerpt zich niet aan Gods wet en kan dat ook niet.


Qabolo de o bi nyawa o puji ma tahuno isupuka, de ona magena yadadala o Yahudika ma nyawa de ma binuka o bi nyawa o Yahudika ma nyawa yasowo lo, yodupa o Yahudika manga agama yamoteka, ona magena o Paulus de o Barnabas manga duduno itotuuru de yamote-mote. So ona yasinoto yagegego la tanu imasigocoho qaputuru o Gikimoi Awi dodaraka, sababu Una wodupa wasidumu ona yangoduka la aku ona wariwo. 	 Na de bijeenkomst gingen vele Joden en andere vereerders van God hen achterna. Paulus en Barnabas spoorden hen aan te blijven vertrouwen op de genade van God.


Ngone pobarani powimake, sababu o Yesus Una magena kagena wowosa woqomaka, de o ngora wapelengaka ma ngale ngone aku potuuru. Una gena witide wodadi nanga Imam Wilalamo ka sidutu ikakali, ka imatero de o Melkisedek iqoqomaka. 	 Jezus is daar vccr ons binnengegaan om voor ons te pleiten. Hij is voor altijd hogepriester geworden, op dezelfde wijze als Melchizédek.


"Qadoohaso ngona notemo Ngohi Ai sininga qaloha. Kanena moiwa manga sininga qaloloha, cawali o Gikimoi masirete. 	 "Waarom noemt u Mij goed?" vroeg Jezus. "Alleen God is toch goed? U weet wat u te doen staat: U mag niet doden, geen overspel plegen en niet stelen; u mag niet liegen, niemand bedriegen en moet respect hebben voor uw vader en moeder."


De foloili, ma orasi o Yesus witideka la wodadi ma Imam Wilalamoka, magena o Gikimoi de Awi sasi asa waaka. Ma orasi o Lewi awi ngopa de awi danoku yatide la idadi o imamka, de o Gikimoi Awi sasi gena ihiwa. 	 God zwoer dat Christus altijd priester zou zijn, wat Hij nooit van andere priesters heeft gezegd.


Sababu nako o nyawa manga sininga ma dupa de o Gikimoi Awi Gurumi ma dupa gena imatekekalawangi, so ngini gena yaakuwa nia sininga niamote. Igogou! Magena maro o orasi moiku bai o nyawa bai lo to una awi lawangi gena yaakuwa pamote. 	 Want de zondige neigingen gaan in tegen de verlangens van de Heilige Geest en omgekeerd. Deze twee krachten zijn altijd met elkaar in conflict. U moet dus niet doen wat u maar wilt.


O dupa qatotorou nakoso kanaga inibajasi la o dorou ngini niaaka kali, gena maro ma tuangi moi kanaga awi gilalo wapareta. Duma ngini gena komagena kawa. Sababu ma ngale ngini nia sininga itiai o Gikimoika gena o bobita o Gikimoino bilasu he niacoho kawa, duma o Gikimoi Awi laha winisidumu nginika so niputuruka, sidago aku Awi bobita niaaka de o dupa qatotorou gena niaaka kawa. 	 Laat God dan ieder deel van uw lichaam kunnen gebruiken om goed te doen. Het is uit met de macht van de zonde over uw leven. U valt niet meer onder de wet die gehoorzaamheid eist, maar onder de genade van God.


Nako Ngohi totemo, 'Ani dorou tosiapongu,' de nakoso imahoi eko hiwa ngini niakelelowa so nianakowa. Duma nako totemo, 'Nomaoko la notagi,' de ngini aku niakelelo de nianakoka Ai buturu iwisilohaka. 	 Wat is moeilijker: Zijn zonden vergeven of hem genezen?


O nyawa itotosi bilasu upa itosi kali. Duma ona bilasu de manga gia masirete imanara ikaeli manga oho isisari, la aku o nyawa isususa lo yahike. 	 Wie een dief is, moet ophouden met stelen. Steek liever uw handen uit de mouwen en verdien eerlijk uw eigen brood. Dan kunt u nog eens iemand helpen die gebrek heeft.


So miside kali de mia dodagi kagena sutu itekaka, de asa o Siprus ma gura miakelelo gena mia gubalika, de gila-gila miside so o Siria ma daeraka miameta. So kagena o doku Tirus ma bobaneka miaado, de mimatapu kasi so o deru ma gina isiguti kasi. 	 en zeilden langs Cyprus, dat in de verte aan bakboord lag, en kwamen in Syrië, waar wij de haven van Tyrus binnenliepen. Daar moest het schip worden gelost.


O putu moiku o nyawa yangodu imaiduka, de una awi saturu gena wahino de o doro ma dongirabaka o nguusu ma gisisi wosihaja de womajoboka. 	 Maar op een nacht, terwijl iedereen sliep, kwam zijn vijand en zaaide onkruid tussen het graan.


Ma ngale o nyawa o bobita o Gikimoino yacocohoka gena, manga sininga yaaka itiai magena ka ikulai, ona gena manga edekati qatotorou ilamo nginika. Manga edekati gena ma ngale ngini de ngohi inasikitinga la niadupa onaka de ma ngale ona niamote. 	 De valse leraars, die zo graag bij u in de gunst willen komen, doen dat niet voor uw bestwil. Nee, zij proberen een wig tussen u en ons te drijven om u helemaal voor zichzelf te hebben.


Magena qabolo, de o nyawa ma gegeto ma orasika, kanaga o Galileano ma nyawa moi, awi ronga o Yudas, una wononau sidago o nyawa yadala imatinga de iwisigise cawali una. Duma una lo witoomaka, de awi nyawa wimomote lo iloqa ipiringaka. 	 Later, tijdens de volkstelling, trok Judas de Galileeër de aandacht en wist veel mensen voor zich te winnen. Maar toen hij stierf, gingen al zijn aanhangers weer hun eigen weg.


Ona imatekefakati la de manga edekati ma ngeko gena isipongoka, ma ngale o Yesus witago de witooma. 	 Zij probeerden een listige manier te vinden om Jezus gevangen te nemen en te doden.


De Una wosano onaka, "Kanena naga ngini ningodu de nia maru?" De Awi muri-muri itemo, "Manena naga ka o roti ngai tumudingi de lo o nao ibiuuqu ngai muruo naga." 	 "Hoeveel brood hebben jullie bij je?" vroeg Jezus. "Zeven broden en een paar visjes."


Ma goginitano ma orasi o Yesus de Awi muri-muri iliho kali o Yerusalemka, so yahika ma soaka de Una wamalo wisapi. 	 De volgende morgen ging Hij weer naar Jeruzalem. Onderweg kreeg Hij honger.


Ai dodiao nipipiricaya, iqomaka ma orasi ngohi manena kanaga nginika, de ngini magena ka nimatero de o dunia ma nyawa, la kanaga manga sininga ma dupa qatotorou yaaka so o Gurumi Qatetebi iwimote iholu bai! So maro o nyawa o Gurumi Qatetebi iwimomoteka tadoto, komagena ngini lo tinidoto idadiwa. Sababu ngini nia piricaya ma Kristuska gena niatagapi itiai waasi, so ai dodoto kiaka tinidodoto nginika gena imaterowa de o ino o nyawa yalalago tasitopo, duma bilasu imatero maro o ngopa ma ceceke manga ino de tasitopo. Igogou, maro iqomaka idadiwa o dodoto magena niaqehe, komagena lo o orasi manena niaqehe idadi waasi, 	 Vast voedsel was te zwaar voor u en dat is helaas nog steeds het geval. Ook nu nog wordt u door uw eigen verlangens beheerst.


Duma nakoso kanaga o habari itemo la o Jou Yesus Awi hino ma wange gena imasidiadoka, ngomi migolo nginika la upa he cai-cai nisawangi de nia sininga ma rabaka iruwahe, ngaroko o nyawa itemo o habari magena igogou o Gurumi Qatetebi womisingangasu qabolo ngomika, eko itemo ngomi masirete misibicara qaboloka, eko itemo ngomi o surati ma rabaka mialefo lo qaboloka. 	 broeders, vragen wij u dringend het hoofd koel te houden. Laat u niet in de war brengen door geruchten dat de grote dag van de Here er al zou zijn. Als u mensen hoort die hierover een visioen of een boodschap van God of zelfs een brief van ons zouden hebben gekregen, geloof hen niet.


De o Nikodemus, una magena o putu moi ipapasaka o Yesus wikurumi, una magena lo o Yusuf wimote. So una waaho lo o gososo qabobou gena o gota gaharuno isicacapuka de o sou, gena ma lamo nagala o kilo moruwange, ma ngale o Yesus Awi sone ma bake isisou. 	 Nicodémus, die op een nacht met Jezus was komen praten, ging met hem mee. Hij had ruim dertig kilo balsemkruiden bij zich, een mengsel van mirre en aloë.


La ona yasinoto o deruku yopane de o paro magena lo itogu de iogoka. 	 Zodra zij in de boot stapten, ging de wind liggen.


Kagena de o raki ma duhutu magena wotemo, 'Ngohi o kiali taaka. Ngohi asa tasidingo kali ai ngopa masirete towidododara. Igogou, done ai ngopa masirete so iwihoromati.' 	 'Wat nu?' vroeg de eigenaar zich af. 'Ik weet het al. Ik zal mijn zoon sturen. Voor hem zullen ze wel respect hebben.'


Komagena la ma ngale tanu nanga Jou Awi demo niososininga, kiaka Awi nabi-nabi iqoqoma gena isingangasuka de lo nanga Jou, Una nanga dorouno wonapopalakoka, magena to Una Awi sulo, de ngomi Awi rasul-rasul lo womisulo misingangasu nginika. 	 Ik heb u herinnerd aan de woorden van Gods profeten en apostelen, die u hebben bekendgemaakt wat de Here en Redder van u vraagt.


So Una wotemo, "Hika niasoma nia deru ma girinaku niaumo. Kugena asa o nao gena niamake." Ona yoise komagena, so kagena de manga deru ma girinaku manga soma yaumoka, de ato yanano, pei, o nao gena ka idala poli, sidago manga soma yalia de yatide lo yaaku kawa. 	 "Gooi het net uit aan de rechterkant van de boot", riep Hij. "Dan hebben jullie meer resultaat." Dat deden zij. En zij vingen zoveel vis, dat ze het net niet eens aan boord konden krijgen.


Duma nako waqehe woholu, hika womatengo eko yasinotosi nangaho la unaka niwidemo. Sababu o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka iqomaka isilelefo itemo, 'Nakoso o nyawa moi kanaga wikalaki, de bilasu kanaga o saksi yasinoto eko yaruwange isingangasu la ma ngale o galaki unaka gena yaaku isinako itiai.' 	 Doet hij dat niet, haal er dan één of twee anderen bij die getuigen kunnen zijn.


Komagena waaka sidago idadi de isiganapu o kia maro iqomaka o Gikimoi Awi demo o nabi moi wosilefo qaboloka, ena gena, "Ngohi ona tadoto tapake o ade-ade. Ma dongoho o dunia isidadi kusi de o dodoto, kiaka isimamane waasi, gena Ngohi asa tosingangasu onaka." 	 Eén van de profeten had al gezegd: "Door middel van voorbeelden zal ik duidelijk maken wat van het begin van de wereld af geheim is gebleven." (b)


o Yudas, o Yakobus ma ngopa; de o Yudas Iskariot, o nyawa una magena o Yesus wisiiija. 	 Judas (de zoon van Jakobus) en Judas Iskariot (die Hem later zou verraden).


Kagena de o malaikat magena o manyanyi ma ngihi o guracino magena waqehe de kugena ma rabaku o uku ma ngabo wangadoka. Qabolo de o manyanyi ma ngihi de ma raba gena wosipaka o duniaku. Ato toise o kuguru ilalamo de o diwotu ma dupuru, de lo takelelo o tatawi, de o osu lo idadi. 	 Toen vulde de engel de wierookpan met vuur van het altaar en gooide het op de aarde. Het begon vreselijk te donderen, te rommelen en te bliksemen. De aarde beefde ervan.


O nyawa nagoona la Ai Baba Awi dodoto yoiseka de imadotoka, ona magena asa yahino Ngohika. Maro isilelefo o bi nabi manga buku ma rabaka itemo, 'O Gikimoi masirete asa o nyawa yangodu wadoto.' 	 De profeet Jesaja heeft geschreven: 'Zij zullen allemaal door God onderwezen worden.' (A) Ieder die de stem van God hoort en naar Hem luistert, komt bij Mij.


O Yahudika manga imam ma bi sahe de o Farisika ma nyawa kanaga yasulo o Gikimoi Awi Tahu yojojajaga yamuruo naga la o Yudas wimote. Kanaga lo o Roma manga prajurit o bolu moi de una wangaho so kagena asa ona yahino de o dahe imagaho, o obor, de lo manga lentera. 	 Judas had van de leidende priesters en Farizeeërs een troep soldaten en tempeldienaars meegekregen. Daarmee ging hij naar de tuin. Zij hadden fakkels, lantaarns en wapens bij zich.


De ma ngale Awi dodoto gena o Yahudika manga roriri magena foloisi yohairani sidago lo imatekekasano moi de moika itemo, "Wewe! Nagoona iwidoto Unaka sidago lo Awi cawaro komagena. Sababu Una ma moi lo waasi kanena womadoto de to ngone nanga guru agamaka." 	 De Joodse leiders stonden verstomd en zeiden: "Waar haalt Hij die kennis vandaan? Hij heeft niet eens gestudeerd!"


So iteka kawa, Ngohi aku o bi moi-moi ngini tinidoto de tinisingangasu kali. Sababu nako o dunia ma bi nyawa o Gikimoi wihoholu ona gena, ma orasi he yaadoka la kanaga una ona wapopareta, ena gena o Iblis, he womasidiadoka. De una magena waakuwa Ngohi woipareta. 	 Ik heb niet veel tijd meer om met u te praten, want de overheerser van de wereld is in aantocht en heeft niets met Mij te maken.


Igogou, Ani manara komagena Ngona masirete nodudupa. 	 Ja, Vader, want zo hebt U het graag gewild."


So ona magena itemo unaka, "Una magena naguuna so wonisulo ngona hika ani jongutu natoti de notagi." 	 "Wie was dat?" vroegen zij.


Ena gena, Ngohi to ona manga rabaka de Ngona to Ngohi Ai rabaka, la ona asa imatekerimoi itotiai, ma ngale o bi nyawa yangodu o duniaka aku yanako igogou Ngona gena Ngohi noisulo so tahino, de lo igogou maro Ngona noidodara Ngohi komagena lo nadodara onaka. 	 Doordat Ik in hen ben en U in Mij bent, zullen zij een volmaakte eenheid zijn. Dan zal de wereld erkennen dat U Mij gestuurd hebt en dat U net zoveel van hen houdt als van Mij.


Duma ona magegena imapopongoka. Kagena de wopopanyake magena Una wicoho de wisiloha, qabolo de wisulo una wotagi woliho. 	 Zij zwegen in alle talen. Jezus nam de zieke man bij de hand, genas hem en liet hem gaan.


De o demo moi-moi magenena ngini nimatekesiduduga la ningodu asa nia sininga qaputuru. 	 Met dit nieuws kunt u elkaar troosten en bemoedigen.


O demo magena yoise, so Awi muri-muri imakokasano manga sidongirabano naguuna sidago asa waaka komagena. 	 De discipelen vroegen zich af wie van hen zoiets zou kunnen doen.


So o Yesus wotemo onaka, "Ce! So niiseka de ka niasahe waasi bai! 	 "Zijn jullie ook nog zo dom?" vroeg Jezus.


So Awi manara ma rabaka, de o nyawa wolulugu moi awi nyawa yamuruo naga so o dangiku iwisitide. Ona o ngeko isisari o tahuka yowosa, yodupa iwingaho o Yesuska. 	 Er kwamen enkele mannen met een verlamde op een draagbaar.


So nakoso nanga rohe gena kanaga o bobolo ka imatengoka, de magena o rohe qasowo bai! 	 Als er maar één deel was, zou u niet van een lichaam kunnen spreken.


Komagena o dadaru ilalamo moi isigoko de o baro isiperesuka, de ma rabaka lo kanaga o ngihi ngai sinoto magena lo de o baro isiperesu kali. O ngihi ma nonoma gena isironga o Ngihi Qatetebi. Kagena ma rabaka kanaga o silo ma dadami de lo ma meja kiaka ma qokuka manga suba o roti yahado la isisuba o Gikimoika. 	 Deze tent werd in tweeën verdeeld. In het eerste deel kwamen de kandelaar en de tafel met de heilige broden te staan. Dat deel heette het 'Heilige'.


De ngaroko ona magena itemo aku yaaka o moi-moi maro o Gikimoi wodudupa, duma iholu o Gikimoi Awi kuasa yariwo la aku manga oho qaloha. Bilasu nomasirese ikuruka de o bi nyawa maro ona komagena. 	 Zij zullen wel godsdienstig doen, maar de kern van het goede nieuws afwijzen. Laat je niet met zulke mensen in.


Sababu ngona lo nanako itotiai o bi moi-moi qangodu o Yahudika mia adati, de mia galepu, de lo mia sikoholu. Mutuwade ngohi togolo tanu de nisabari ilamo la nodupa noise. 	 U bent zeer goed op de hoogte van de gebruiken en geschilpunten onder hen. Wilt u daarom zo vriendelijk zijn mij geduldig aan te horen?


So, ai gianongoru, o tona ibobeleuka to ngone nanga ete de nanga topora yaaho o Gikimoi Awi Suba ma Dadaru, kiaka o Gikimoi womasinonako Una dede ona. O dadaru magena yaaka imamote maro o Gikimoi wosulo o Musaka, imatero maro o Gikimoi iwisidumu unaka. 	 In de woestijn hadden onze voorouders de tabernakel met daarin Gods wetten. Mozes had die tabernakel in opdracht van God gemaakt, volgens het voorbeeld dat hij had gezien.


Ngaroko iqoqoma o Gikimoi Awi dodara gena o nyawa yanakowa, duma qangodu magena Una waeli kawa. So ma orasi yaadoka Una wasulo bilasu o bi nyawa yangodu o dunia ma rabaka imatogu isuba o bi seri ma duhutuka, de bilasu isuba cawali o Gikimoika. 	 Hij heeft de domheid van de mensen een hele tijd geduldig verdragen, maar roept hen nu allemaal op tot een volledige ommekeer.


Ma orasi ka wotagi-tagisi so o Damsyik he wadumu, de o nita moi iwisitodoka o dipaku widisiwa de ma siwa wigilolino. 	 Toen hij in de buurt van Damascus kwam, flitste er plotseling een licht vanuit de hemel, dat hem gevangen hield.


Qabolo de o Yohanes Wooosi awi nyawa wimomote yahino o Yesuska, yosano itemo, "Baba, ngomi de o Farisika ma nyawa mioqowa de miudowa, duma qadoohaso to Ngona Ani muri-muri gena ka ioqo de lo iudosi." 	 Op een dag kwamen de discipelen van Johannes de Doper naar Jezus toe. Zij vroegen Hem: "Waarom vasten Uw discipelen niet, zoals wij en de Farizeeërs?"