So hika ngini niasango, o Yohanes o nyawa waosi gena naguuna o haku wihike, o nyawano eko o Gikimoino." Kagena de ona manga sidongirabaka imatekebicara moi de moika itemo, "Nakoso ngone potemo o haku o Gikimoino, done Una wonasitemo, 'Nako komagena, de qadoohaso o Yohanes Wooosi niwipiricayawa.' 	 'Was Johannes de Doper door God gestuurd of niet?" Ze keken elkaar eens aan en probeerden een antwoord te vinden. "Als we zeggen dat Johannes door God gestuurd was, zal Hij vragen:


O wange butanga ipasaka, de o Yesus wangaho Awi muri yaruwange, ena gena o Petrus, de o Yakobus, de o Yohanes itagi imatinga o tala ikukuruye moika. To ona manga goginano ma rabaka Una Awi jamani ingali. 	 Zes dagen later nam Hij Petrus, Jakobus en Johannes mee een hoge berg op. Er was niemand anders bij Hem. Daar bovenop die berg zagen de discipelen hoe het uiterlijk van Jezus veranderde.


Komagena so ngini bilasu manga dodoto moi-moi gena qangodu niamote. Duma ona manga gogoho gena upa ngini nimadoto, sababu manga dodoto nginika gena ona yamotewa. 	 U moet precies doen wat zij zeggen. Maar hun voorbeeld mag u beslist niet volgen.


de o Yudas Iskariot, o nyawa una magena o Yesus wisiiija. 	 Simon de Zeloot (a) en Judas Iskariot (de man door wie Jezus later werd verraden).


Nakoso Ngohi tosulo ona iliho de manga poko ma raba ihiwa, done ona yalumo-lumo so o ngeko ma soaka de iruba. Foloisi o nyawa ma binuka manena ma soa ikukuruno." 	 Ik kan ze zo niet naar huis laten gaan. Sommigen komen van heel ver. Ze zouden onderweg flauwvallen van de honger."


Duma bilasu niatuga nia loha ma duhutu la kanaga nia sininga ma rabaka, ena gena nia sininga qamuuqu de isohi gena itotagaliwa. Magena o Gikimoi watuga de wakelelo igogou ma faida gena foloisi ilamo. 	 Het gaat om uw innerlijke instelling. Een sieraad dat voor God grote en blijvende waarde heeft, is een vriendelijk en evenwichtig karakter.


Kagena de o Hanas wasulo la Una wipopilikuka, de wingaho o Kayafaska, una o taungu magena wodadi manga Imam Wilalamo, la witailako kali. 	 Terwijl Petrus zich bij het vuur stond te warmen, vroegen enkelen van de mannen: "Zeg, bent u ook niet één van Zijn discipelen?" "Welnee!" antwoordde Petrus.


Ai muri-muri, o bi moi-moi qangodu magegena Ngohi tinisingangasu nginika, la ma ngale ngini ma orasi inisangisara de upa lo nitura de Ngohi nipiricaya kawa. 	 "Ik heb dit verteld omdat Ik niet wil dat u de nederlaag lijdt.


Komagena lo ma ngale o Yohanes Wooosi ona iwidupawa de Ngohi lo idupawa. Ma orasi o Yohanes wahino, de una mamoi-mamoi wooqowa de lo ma moi lo waali widalu. Ona gena una iwiholuka, so itemo, 'Una wikokitoka bai!' 	 Want Johannes de Doper drinkt geen wijn en eet vaak niet, en u zegt: 'Hij is bezeten.'


De ona yosango, "Ngomi mia dupa nakoso done ma orasi nopareta nimulia ma rabaka, tanu moi mimatami Ani girinaka de moi Ani gubalika la Ani horomati miamake." 	 "Mogen wij in Uw Koninkrijk naast U op de troon zitten?" vroegen zij, "de één links en de ander rechts van U?"


Ngohi tanako o bi moi-moi o kia ngini asa niaaka. Komagena ngini Ngohi nidodara, de nimatoguwa Ngohi nisigise, de ma ngale Ngohi gena o nyawaka nisihabari, so ngaroko o sangisara niamake, ngini gena ka niamoku. Igogou, ngini iqomaka Ai manara niaaka de sidago o orasi manena gena ifoloika. 	 Ik ken uw doen en laten. Ik weet hoe groot uw liefde, uw geloof en hulpvaardigheid zijn en hoe moedig u volhoudt. Ik weet ook dat u nu nog meer doet dan eerst.


Gila-gila ona yamuruo naga Una wihobi, de Awi lako yapoku de wingapo, de yotemo, "Hika nomisingangasu naguuna woningapo!" De o bi jojaga imasimote Una wipopoka. 	 Sommigen begonnen Hem te bespuwen. Ze deden Hem een blinddoek voor en sloegen Hem in Zijn gezicht. "Vertel eens, profeet", spotten zij, "wie heeft U geslagen?" Hij werd ook geslagen door de knechten die Hem bewaakten.


Duma Una wotemo onaka, "Ce! O ngopa muna manena mosonewa duma mikioloka. So nisupu kasi!" Duma o nyawa yadadala magena yanako o ngopa muna magena mosoneka, so yangodu Una wisiihe. 	 "Wat doet u hier? Ga naar buiten! Het meisje is niet dood. Zij slaapt alleen maar." Maar zij lachten Hem in Zijn gezicht uit.


Kagena de o Petrus wotemo, "Ngohi tanakowa o kia ngona notetemo gena!" O orasi magena qabolo una ka wobicarasi, de o toko isore, 	 Maar Petrus antwoordde: "Man, ik weet niet waar je het over hebt." Op dat moment kraaide ergens een haan.


Nagoona kanaga o nyawaka isingangasu igogou ona Ngohi imomoteka, de Ngohi lo asa tasingangasu ona Ai Baba o sorogaka totemo, 'O nyawa ona manena to Ngohi Ai nyawa imomoteka.' 	 Als je er bij de mensen openlijk voor uitkomt dat Ik je vriend ben, zal Ik er ook bij mijn hemelse Vader openlijk voor uitkomen dat jij mijn vriend bent.


Komagena kanaga o nyawa la yaakuwa ikawi, sababu ona yasibuo kusi de ona idadi komagena. Kanaga lo ona la yaakuwa ikawi, sababu o nyawa ma somoa isidadi komagena. De lo kanagali ona la ikawiwa, sababu to ona manga dupa masirete ma ngale yaaku o Gikimoi Awi manara yaaka. O nyawa nagoona la aku o dodoto manena yamote, ka qaloha la yamote bato." 	 Sommige mensen kunnen niet trouwen, omdat zij met een afwijking geboren zijn. Anderen kunnen niet trouwen, omdat zij door andere mensen verminkt zijn. Weer anderen trouwen niet, omdat zij daar terwille van het Koninkrijk van de hemelen van afzien. Laat ieder die het begrijpt, dit aannemen."


Komagena so Ngohi totemo, nitagi kasi la nia arata nia tahu ma rabaka qangodu nisiija de ma pipi o nyawa isususaka niasitoku. Bilasu o pipi ma ngihi nimagaka la done yaraca lo yaakuwa. Sababu magena idadi isitero de o soroga ma kaya, kiaka niadodiahi de done isisawa, sababu o nyawa moi lo akuwa yatosi de lo o lupu yaakuwa yaoqo so ibakawa. 	 Verkoop je bezittingen en geef de opbrengst aan wie tekort hebben. Zorg dat je een beurs krijgt die nooit opraakt, waar dieven niet bij kunnen en waar de mot niet aan vreet.


Duma nakoso ngini gena o Musa niwipiricaya, igogou ngini lo bilasu nipiricaya Ngohi, sababu o bi moi-moi o Musa walelefoka ma ngale Ngohi gena komagena. 	 Maar u hebt hem niet echt geloofd. Anders zou u Mij ook geloven. Mozes heeft immers geschreven dat Ik zou komen?


So de una wosihaja gena ma sononga itura o ngekoku, so o namo yahino de yaoqoka. 	 "Een boer zaaide koren op zijn land. Bij het zaaien viel er wat zaad langs de weg en de vogels kwamen het oppikken.


De Una woliho o doku o Kanaka o Galilea ma tonaka, ipapasaka kagena o ake de Una waaka so imadadi o anggurka. Kagena lo o kadato ma bobaretaka womomanara moi wogiise o Yesus asa o Yudeano wolihoka de o Galilea ma dokuka womasidiadoka. Una magena awi ngopa yanau moi o doku Kapernaumka wopanyake so awi siri he foloi qatubuso de una wotagi wogolo o Yesuska, so wotemo, "Baba, ai ngopa awi siri foloi qatotubuso so he yadangade wosone, so tanu Ngona notagi cai-cai o Kapernaumka la una nowisiloha." 	 Een hoge ambtenaar uit Kapernaüm hoorde dat Jezus uit Judea naar Galilea was gekomen en ging meteen naar Hem toe. Zijn zoon was doodziek en hij vroeg Jezus mee te gaan om de jongen te genezen.


Ai demo magena ngini nisihodawa, sababu Ai demo gena ngini lo nisigise niholu. 	 Waarom begrijpt u niet wat Ik zeg? U kunt mijn woorden niet verdragen.


O Demo gena Una o oho ma hutu so o moi-moi qangodu wosioho. Komagena lo o nita ma duhutu so aku yaado o bi nyawaka. 	 In Hem is eeuwig leven en dat leven is het licht voor de mensen.


La o Yesus wotemoli onaka, "Ngini tinisingangasu igogou, nako o nyawa yangodu isibubuo o dunia manenaka gena, o nyawa moiwa kanaga ifoloi yolamo de o Yohanes Wooosi. Ngaroko komagena, o orasi manena de isikahika, o nyawa la kanaga yodadi o Gikimoi Awi nyawa Awi pareta ma rabaka, ona magena igogou asa yosanangi. Komagena lo ona nagoona imahadoku o Gikimoi Awi simaka, ona magena lo ifoloi yosanangi de o Yohanes. 	 Onthoud dit: Van alle mensen die ooit geboren zijn, is niemand groter dan Johannes de Doper. Toch is de kleinste in het Koninkrijk van de hemelen groter dan hij!


(O Yudas una magena de to una awi kulai qatotorou ma fanggali o tona moi waijaka, so kugena una wotura womotuku de awi poko ipolote sidago awi toto lo isupu qangoduka. 	 Met het geld dat hij voor zijn verraad had gekregen, werd een stuk grond gekocht. Zelf viel hij languit voorover en zijn buik scheurde open en al zijn ingewanden kwamen eruit.


De lo ibipopanyake niasiloha, ibisosone niasioho kali, de yapapado niasilohali de lo yabikokitoka manga toka niodusu. De maro o bi moi-moi niamamake o Gikimoino de nia bangu lo ihiwa, komagena lo ngini bilasu niahike o nyawaka de manga bangu lo ihiwa. 	 Maak zieken gezond. Laat doden weer levend worden. Genees melaatsen. Verdrijf boze geesten. Jullie mogen er niets voor vragen, omdat je het zelf ook voor niets hebt gekregen.


De upa sidago ma ngale komagena so ka ngohi masirete lo ai giliri tosimane. Hiwa! Duma ngohi ai giliri gena, tobaranika tosihabari qaputuru o Jou Yesus Kristus gena wisimaqe de witooma o sangahadika ma ngale o Gikimoi aku ngohi manena woisisalamati. So nako to ngohi ai sininga ma dupa gena, imaterowa de o nyawa o Gikimoi wihoholu to ona manga dupa, de komagena lo to ona manga sininga ma dupa imaterowa de to ngohi. 	 Wat mijzelf betreft, ik zal alleen maar hoog opgeven van onze Here Jezus Christus, Die aan het kruis gestorven is. Samen met Hem is de wereld voor mij dood en ben ik voor de wereld gestorven.


De manga hira o Lazarus wopanyake so awi bira ona magena asa o nyawa yasulo la itagi o Yesuska iwidedemo, "Jou, to Ngona Ani dodiao nowisosininga gena una wopanyake." 	 De twee zusters stuurden iemand naar Jezus met de boodschap: "Here, Uw vriend Lazarus is ziek."


De ngaroko o bi nyawa ipipiricaya waasi moi lo waali ibarani yahino imatolomu de ona magena, duma o kawasa ona yangodu yagiliri. 	 De andere mensen die in de tempel kwamen, durfden zich niet bij hen aan te sluiten, maar hadden wel veel respect voor hen.


Duma o nyawa isosoneka la o Gikimoi wahiri itiaika bilasu o orasi ma simaka o dunia qamomuaneka de ioho kali, ona magena he ikawi kawa. 	 Maar de mensen die het waard zijn in Gods nieuwe wereld te komen, zullen opstaan uit de dood. In die nieuwe wereld zullen zij niet meer trouwen.


Duma o Yesus wosango wotemo, "O boulamo o pongaka de ma aru de lo o namo de ma igu, duma Ngohi o Nyawa ma Duhutu Ai ngihi ihiwa la ma ngale tomasidodogu." 	 "De vossen hebben een hol om in te wonen en vogels een nest. Maar Ik heb niet eens een plaats waar Ik kan uitrusten", antwoordde Jezus.


De o Yohanes wotemo o Yesuska, "Baba Guru, ngomi miwikelelo o nyawa moi o toka wodusu de to Ngona Ani ronga bai! So ngomi miwisimahawa, sababu una gena to ngomi mia dodiaowa." 	 Johannes, één van de discipelen, zei: "Meester, wij hebben iemand gezien die Uw naam gebruikte om boze geesten weg te jagen. Wij hebben het hem verboden. Hij hoort immers niet bij ons?"


De moili wotemo, 'Ngohi kangano manena asa tokawi, so idadiwa tahika.' 	 Ook hij kon niet komen. Weer een ander was pas getrouwd en daarom verhinderd.


Yototosi ona magena yahino ka yatosi, yatooma, de lo o nyawa yasisa, komagegena to ona manga sininga ma ngale de ma edekati. Duma Ngohi asa tahino la ma ngale Ai duba-duba aku o oho ma duhutu yamake de o oho magena foloisi qaloha de igogou, de ma kurangi moi lo ihiwa. 	 De dief komt alleen om te stelen, te doden en uit te roeien. Ik ben gekomen om mijn schapen leven in overvloed te geven.


sababu kanaga ai dodiao moili awi dodagi ma rabaka asa wotulu ai tahuno, duma ai ino ihiwa so o kiawa towihike unaka.' 	 Je maakt hem wakker en zegt: 'Er is een vriend bij ons aangekomen. Hij heeft een hele reis achter de rug. En nu heb ik niets voor hem te eten.'


O Yesus gena o Yohanes wooosi awi nyawa wimomote wabobicara de wadoto qabolo waasi, de o nyawa moi asa wahino, una magena o puji ma tahu wapopareta. So o Yesus Awi simaka wosuba wobukuku, de wotemo, "Baba, ai ngopa o ngopeqeka moi asa ka mosoneku. Tanu nahino noimote la hiti nomipaqa, de asa mooho kali." 	 Terwijl Hij dit zei, kwam de leider van een synagoge naar Hem toe en viel voor Hem op de knieën. "Mijn dochtertje is net gestorven", snikte hij. "Maar als U meegaat en haar aanraakt, zal zij weer levend worden."


O prajurit-prajurit manga kapita moi o kia naga idadadi magena wakelelo, de una o Gikimoi wigiliri, de wotemo, "We! O nyawa Una manena igogou Awi sala ihiwa!" 	 De Romeinse officier begreep dat God de hand in dit alles had en zei vol ontzag: "Deze Man was werkelijk onschuldig."


Duma o malaikat magena iwitemo, "Zakharia, upa nimodo! Sababu ani gogolo gena o Jou woiseka. Ani peqeka ongo Elisabet magena done asa o ngopa yanau moi mowisibuo. Ngona bilasu o ngopa magena nowisironga o Yohanes. 	 De engel zei: "Wees niet bang, Zacharias. Ik ben gekomen om u te vertellen dat God uw gebed heeft verhoord. Uw vrouw Elisabeth zal een zoon krijgen en u moet hem Johannes noemen.


De ma gubernur asa wakelelo o kia idadadi gena. So kagena de una wohairani icarawa ma ngale o Jou Awi dodoto de Awi kuasa, de gila-gila una o Yesus iwipiricayaka. 	 Toen de gouverneur dat zag, kwam hij tot geloof in de Here Jezus Christus. Hij was diep onder de indruk van Zijn leer.


Nakoso kanaga o nyawa moi wotemo, "Ce! Nagala o Gikimoi Awi manara komagena itiaiwa," de ngohi tosango, hiwa! 	 Is God dan onrechtvaardig? Geen sprake van!


De ona yadadala magena iwisango itemo Unaka, "We! Ngona notemo done asa nosone? Duma ngomi miise kanaga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, nako o Salamati ma Kolano asa upa wosone, duma Una kanena wooho ka sidutu ikakali. So o kiaso notemo, o Nyawa ma Duhutu magena o duniaka de witide o sangahadiye. Mutuwade Ngona bilasu nomidoto kali ma ngale o Nyawa ma Duhutu Una magena naguuna." 	 De mensen antwoordden: "Er staat in de Boeken dat de Christus er altijd zal blijven. Waarom zegt U dan dat U boven de aarde uitgetild zult worden? Bent U de Christus wel?"


Duma hika tosiade-ade, nakoso o nyawa moili la kanaga o dolomu magena ma rabaka womatami de imatodoka una magena o demo o Gikimoino wamake, de ona yobicara iqoqoma gena bilasu imatogu, ma ngale manga dodiao una magena wihike o orasi la aku wobicara. 	 Maar als er iemand zit aan wie God ineens iets duidelijk maakt, moet degene die juist aan het woord was, stoppen met spreken.


So o dipa lo ihiti so o moi-moi qangodu o dipaka ma dodagi he yamote kawa, de o bi ngoma lo asa o dipaku itura. 	 De sterren zullen van de hemel vallen en het heelal zal heen en weer worden geschud.


Ma orasi iqomaka o Yesus o Galilea ma bi dokuka de o bi ngopeqeka ona manena Una wimomote de wiriwoka. De kanagasi o ngopeqeka ma somoa o Yerusalemno yahihino imakangaho de o Yesus. 	 Samen met vele andere vrouwen waren zij Jezus gevolgd en hadden voor Hem gezorgd in de tijd dat Hij in Galilea was. Ze waren met Hem meegekomen naar Jeruzalem.


Ai dodiao nipipiricaya, ngohi de nanga Jou Yesus Kristus Awi kuasa asa tinibaja de tinigolo nginika, la bilasu ngini ningodu nimatekerimoi. Upa sidago nia rimoi gena ibiau de ka nimatekesikoholu, duma ngini bilasu nimatekesikomote sidago ngini nia sininga ma raba moi-moi imaketero. 	 Maar, broeders, in de naam van de Here Jezus Christus smeek ik u eensgezind te zijn. Maak het met elkaar in orde, zodat u weer een van hart en ziel bent.


So kagena de o Yesus wosano onaka, "Duma nako ngini masirete, Ngohi manena naguuna." O Petrus wotemo, "Baba, Ngona manena o Salamati ma Kolano, kiaka o Gikimoi wojajika." 	 "En jullie?" vroeg Hij. "Wie ben Ik volgens jullie?" "U bent de Christus, Die door God gestuurd is", antwoordde Petrus.


Una magegena o bi dodadi moi-moi, kiaka kanaga o duniaka de lo o sorogaka gena, qangodu-ngodu manga baba. 	 Hij is de Vader van al Zijn kinderen, zowel in de hemel als op aarde.


Kagena de ma tuangi gena wotemo, 'Ngona gena o leleani ma dorou de nobobusengi bai! So nakoso ngona nanakoka, o sopo kiaka todadatowa aku ka tautu de lo o kia naga tamomanarawa aku ka tamake, 	 De heer antwoordde: 'Je bent een slechte, luie knecht. Je wist dus dat ik je je verdienste zou afnemen.


Komagena nakoso ngone lo o Jou Yesus powipiricayaka duma o loha moi-moi o nyawaka paakawa, ngone nanga piricaya gena koloko imatetengoka de ma faida lo ihiwaka. Maro o nyawa moi la awi rohe isoneka so awi buturu ihiwaka, de o manara kia naga moi lo waaku kawa waaka. 	 Het is wel duidelijk dat geloof alleen niets te betekenen heeft. U moet het ook laten blijken uit wat u doet. Geloof dat niet uit daden blijkt, is geen geloof; het is dood en zinloos.


Sababu done ngone inangodu asa inangoso inasirisima ma Kristuska ma ngale nanga loha de nanga dorou gena Una wahiri. Wahiri qaboloka, de ngone moi-moi nanga manara o dunia manenaka kanaga nanga loha de nanga dorou ma sopo asa wafanggali de o loha eko o dorou. 	 Want wij zullen allemaal eens voor Christus rekenschap moeten afleggen. Dan wordt alles blootgelegd. Ieder van ons zal krijgen wat hem toekomt, voor wat hij in zijn aardse lichaam heeft gedaan, goed of kwaad.


Duma nakoso ngini nia lako qatorou, de ngini nia ginano lo qafaja de qatorou. So nakoso o Jou la kanaga nia sininga wosidisiwaka, de ngini niaaka so nia sininga qapuputu kali, so nia sininga gena maro o sakaputu yasaoka. 	 Maar als uw oog verduisterd is, leeft u in het donker. Het is niet de bedoeling dat het in uw innerlijk donker wordt. Dat zou verschrikkelijk zijn.


Duma o rohe ma nonomaka, o Gikimoi wosidadadi gena, upa o rohe itotiai o sorogaka. Una wosidadi iqomaka o rohe itotiai o duniaka. Qabolo de Una done asa o rohe itotiai o sorogaka magena wosidadi. 	 Het natuurlijke lichaam komt eerst en daarna pas het geestelijke.


Ma orasi he qamaqa-maqa, de o nyawa wokakaya moi o Arimateano, awi ronga o Yusuf, wahino. Una magena lo o Yesus wimomote moi. 	 Bij het invallen van de avond ging een zekere Jozef van Arimathea, een rijk man en discipel van Jezus, naar Pilatus toe.


So kagena o bi rasul de o Yerusalem ma gogobu de lo manga roriri manga sininga ka ngai moi isitatapuka, bilasu to ona manga sidongirabano o nyawa yahirika la ona, de o Paulus, de o Barnabas yasulo ma ngale itagi imakangaho o Antiokhiaka manga demo magena isingangasu. So ona o gogobu ma roriri yasinoto yahiri, ena gena o Silas de o Yudas wisironga lo o Barsabas. 	 Toen besloten de apostelen en de leiders enkelen uit hun midden met Paulus en Barnabas mee te sturen naar Antiochië. De hele gemeente was het daarmee eens. Degenen die daarvoor werden uitgekozen, waren Judas (die ook wel Barsabbas werd genoemd) en Silas. Twee mannen die een belangrijke plaats in de gemeente hadden.


Sababu ma ngale ngini nia manara komagena, so Una Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefo itemo, "Ma ngale o dorou ngini o Yahudika ma nyawa niaaka, so o nyawa ma somoa asa o Gikimoi Awi ronga ma dorou yogaka." 	 Er staat niet voor niets in de Boeken: "Het is uw schuld dat de naam van God over de hele wereld door het slijk gehaald wordt!" (a)


Nanga dodiao yomomanarawa de o Jou Yesus Kristus iwipiricayaka, ona magenaka ngomi misulo de miagegego la ona bilasu manga edekati gena imakadame de o nyawa yangodu de lo yomanara ma ngale manga oho masirete isidailako. 	 In de naam van de Here Jezus Christus dragen wij zulke broeders op rustig aan het werk te gaan en hun eigen brood te verdienen.


De o wange muruo naga kagena wogoge qabolo, de o Paulus womajobo kali wotagi wotulu-tulu o Galatia ma daera de o Frigia ma daera ma sigilolika, de kagena o bi nyawa ipipiricaya manga piricaya wosiputuru. 	 Maar ook daar bleef hij niet lang. Al gauw vertrok hij weer naar Galatië en Frygië om de christenen in die streken te bemoedigen.


Una magena de to una awi tahu ma raba moi manga sigogise qaloha o Gikimoika de Unaka wodupa wisusuba. Una awi roriwo idala wahike o Yahudi ma nyawa isususaka de lo wodupa wosumbayang o Gikimoika. 	 Deze man was erg gelovig. Hij en zijn hele gezin hadden diep ontzag voor God. Hij gaf veel weg aan de armen en was een man van gebed.


Duma nakoso o nyawa ipipiricayawa kanaga de manga edekati la manga peqeka eko manga roka ipipiricayaka magena yadongosa gena, bilasu ka niaqohaka. Nako komagena, de ma roka eko ma peqeka ipipiricaya manga kawi magena he yapalakoka. O Gikimoi wodupa la ma ngale ngone pogoge ka o dame ma rabaka. 	 Het ligt anders als de ongelovige man of vrouw zelf wil scheiden. Laat er dan maar een scheiding komen. De gelovige hoeft zich dan op geen enkele wijze verplicht te voelen. Want God wil dat u in vrede en harmonie leeft.


Iqoqomaka, de ngini maro o nyawa o bubutu ma rabaka de itagi, duma o orasi manenaka de ngini de o Jou nimarimoika so ngini lo kanaga nitagi o nita ma rabaka. So ngini bilasu nitagi de nia gogoho kiaka itotiai, maro o nyawa la kanaga o nita ma rabaka itagi. 	 Want uw hart, dat eens vol duisternis was, is nu vol van het licht van de Here.


O guru ikokulai ona magena ngaroko itemo manga dodoto yadoto ma ngale o nyawa gena yanako idodooha aku ipiricaya de lo yaaka itiai maro o Gikimoi wodudupa, duma igogou komagenawa. Kanaga maro o bi ake ma jobubu, duma ma ake lo ihiwa, de lo maro o bi lobi qataroka, duma o paro qasosihilo yaahoka so imuurawa. We! Imaakaka maro komagena, so ma ngale ona magena manga riho kanaga o Gikimoi wosidailako lo qaboloka, ena gena o naraka qapopuputuka. 	 Deze mensen zijn net opgedroogde bronnen; zij beloven veel, maar geven weinig. Zij zijn net wolken die door de wind worden voortgejaagd. Wat hun te wachten staat, is de zwarte duisternis.


De o Petrus awi gogelelo ma gamamu ka watohosi, de o Gurumi Qatetebi wotemo, "He, Petrus! Kagenadahu o nyawa yaruwange gena ngona nisari. 	 Terwijl Petrus nog over het visioen zat na te denken, zei de Geest tegen hem: "Petrus, er zijn enkele mannen voor u.


Duma upa sidago ani orasi miaumo eko kanena miteka, so migolo tanu o orasi ma cunu nomihike la de ani sininga qamuuqu nosigise to ngomi mia gogolo manena. 	 Neemt u ons niet kwalijk dat wij enige ogenblikken een beroep op uw welwillendheid doen. Daarom zal ik mijn betoog ook niet lang maken.


Nakoso niwosa o doku moika, de hika o nyawa la kanaga yodupa iniqeqehe qaloha gena ngini niasari. La kagena nimasidodogu, ma bati o doku magena niodongosa. 	 Wanneer jullie in een stad of dorp komen, zoek dan iemand bij wie je kunt logeren. Blijf daar tot je weer verder gaat.


Itekawa, de ona imasidiado o riho moi ma ronga o Sahe ma Papala ma Riho, so kagena de gila-gila ona wisidasangahadi. De o orasi magena kanagali o nyawa ma dorou yasinoto gena yasidasangahadi ka o wange moi, so moi Una Awi girinaka de moili Awi gubalika. 	 'Schedel' of 'Golgotha' heette die plaats. Daar werden ze alle drie gekruisigd. Jezus in het midden en de twee misdadigers aan weerszijden van Hem.


De wokakaya magena wotemo, 'Awa kodo! Nako ka komagena, de ona yaadowa. Hitilahi wososone moi de kanaga wooho kali la wotagi wasibicara onaka, de ona asa manga dorouno imatoba de imatoduba bai!' 	 Maar de rijke man bleef aanhouden. 'Nee, vader Abraham. Die lezen ze toch niet. Maar als iemand uit de dood terugkomt en hen waarschuwt, zullen ze hun leven zeker beteren.'


So ma deka o ngoosa saange o Sabat ma wange isigeto o Paulus o puji ma tahuka wowosa de wobarani wodoto o bi nyawaka. Una wodoto wagogou la tanu ona iwidupa o Gikimoika la Una wapareta to ona manga sininga. 	 Paulus ging elke sabbat naar de synagoge en sprak daar vrijmoedig over Jezus. Hij voerde veel gesprekken, waarbij hij probeerde de mensen te overtuigen.


Duma o dunia ma dodogu yaado waasi, de o habari qaloloha o Gikimoino gena bilasu isihabari kasi sidago o dunia ma pupuku ihaka, la o bi doku yangodu lo aku yoiseka. Qabolo de o dunia ma dodogu asa imasidiado." 	 Het goede nieuws over het Koninkrijk van God zal overal ter wereld worden gebracht, zodat alle landen het zullen horen.


Kanaga o nyawa moi lo waasi o Gikimoi gena iwikelelo. Ngaroko komagena, duma nakoso ngone la pomatekedodara moi de moika, de o Gikimoi Awi rimoi dede ngone lo qaputuru sidago Awi dodara ngoneka komagena, so aku ngone lo padodara o nyawaka. 	 Niemand heeft God ooit gezien, maar als wij elkaar liefhebben, leeft God in ons; dan is Zijn liefde volledig in ons aanwezig.


O hali qangodu idadadi o Antiokhiaka ma habari magena o Yerusalem ma gogobu yogiiseka, so ona yasulo la Barnabas wotagi wakahika o Antiokhiaka. Una magena o nyawa moi awi sininga qaloloha, de awi sininga qaasu-asu o Gurumi Qatetebi wapareta, de lo awi piricaya qaputuru o Jouka. So o Barnabas womasidiado de wakelelo igogou o Gikimoi Awi laha wasidumu o bi nyawa ona magenaka, so una winali icarawa. Kagena de una wasiduduga la tanu ona yangodu de manga sininga igogou iwipiricaya o Jouka. So o orasi magena o bi nyawa o Jou iwipiricaya gena ka yodogoli so foloisi yadala. 	 Barnabas was een goed man, vol van de Heilige Geest en met een sterk geloof. Daarna werden nog veel meer mensen volgelingen van Jezus.


Ngohi tanako, ngaroko, ngini gena ma ngale nia piricaya Ngohika so o nyawa asa nisisangisara. De tanako nia moi-moi gena asa ikurangi, ena momongo nia kaya igogou gena kanaga o sorogaka. De tanako lo o Yahudika ma nyawa ngaroko itemo ona masirete o Gikimoi wisigise, duma ona magena asa nia ronga ma dorou yogaka, ena momongo maro ona lo o gogobu moi de o Ibliska wisigise. 	 Ik weet hoe u terwille van Mij vervolgd wordt en in wat voor armoede u leeft, hoewel u rijk bent. Ik weet ook welke lelijke dingen er over u gezegd worden door mensen die zich Joden noemen, maar in feite dienaren van satan zijn.


o uku o kota Babel yatutupu ma qopo gena ona yakelelo, de imatoore itemo kali, 'He! O kota moi lo ihiwa imatero maro o kota ilalamo manena.' 	 'Zo'n grote en machtige stad komt er nooit meer!' kermden zij.


Moise awi demo magena de muna ami sininga isusa, de ma rabaka awi salam ma demo gena momasipongoka de ka matagapisi ma ngale o kia. 	 Maria raakte daardoor in de war en werd bang. Zij vroeg zich af wat hij bedoelde.


So una wasano ona magenaka, "O dodiao nipipiricaya, ma orasi o Gikimoi Awi habari niopiricaya gena o Gurumi Qatetebi nginiku wowosaka de winiparetaka, eko hiwasi." De ona isango itemo, "Hiwasi. De mianako waasi o Gurumi Qatetebi gena kanaga de maena." 	 "Hebt u de Heilige Geest ontvangen, toen u ging geloven?" vroeg hij. "Nee", antwoordden zij. "Wij hebben daar nog nooit van gehoord. Wat is de Heilige Geest?"


So igogou ngone bilasu de o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino ka nanga sininga ma rabaka posumbayang, duma ngone lo bilasu posumbayang de o bahasa kiaka o nyawa yananakoka. Ngone bilasu nanga sininga ma rabaka lo de o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino gena ponyanyi la o Gikimoi powigiliri, duma ngone lo bilasu ponyanyi de o bahasa kiaka o nyawa yananakoka. 	 Wat ik hiermee wil zeggen, is dat ik zal bidden met mijn geest én bidden met mijn verstand; ik zal tot eer van God zingen met mijn geest én zingen met mijn verstand.


O Yesus wanako o nyawa yadadala manga sininga ma raba, ena gena ona magena yodupa yahino, manga edekati gena wigegego la Una wodadi to ona manga kolano. So wanako komagena, de Una womasirese o tala moika, so womatingaka de ka womatengoka. 	 Omdat Jezus merkte dat de mensen Hem wilden dwingen hun koning te worden, ging Hij alleen de bergen in.


Ai dodiao nipipiricaya, to ngohi ai ngale gena komanena: to ngone nanga rohe kiaka de o lake de lo o au gena done ibaka, so idadiwa o Gikimoi Awi pareta o sorogaka pooho, sababu o soroga magena kanaga ikakali. 	 Laat ik heel duidelijk zijn, broeders: Lichamen van vlees en bloed kunnen geen deel hebben aan het Koninkrijk van God. Onze vergankelijke lichamen kunnen niet altijd blijven leven.


So ngohi todupa tinisingangasu nginika la to ngini nia pipi niatotolomu gena, qangodu ngohi tamakeka de kanaga de ma boloika. Ngohi kanena ai oho ma kurangi moi lo ihiwa, sababu to ngini nia ngongike moi-moi nisididingo gena o Epafroditus una watota qabolo ngohika. Nia ngongike ngohika niaaka gena, aku o Gikimoi iwisisanangi, maro o suba qaloloha moi niatide o Unaka de Una waqehe qaloha. 	 Ik heb de hele gift ontvangen en heb momenteel meer dan voldoende. Voorlopig kom ik niets tekort nu Epafroditus mij uw gaven heeft overhandigd. Zij zijn een heerlijk geurend offer, aangenaam voor God.


Kagena de ona iliho gila-gila isihabari o hali magena manga dodiaoka, duma ona yopiricayawa. 	 Ze gingen terug om het aan de anderen te vertellen. Maar die geloofden het ook nu nog niet.


So kagena de o bi Farisika de lo o bi guru agama iwinanano nakoso o Sabat ma wange de Una asa o nyawa magena wisiloha, eko hiwa. Manga edekati Una iwitailako de Awi sala yasari la iwikalaki. 	 De godsdienstleraars en Farizeeërs hielden Jezus goed in het oog. Want als Hij deze ongelukkige man nu, dus op de sabbat, zou genezen, zouden zij een reden hebben Hem aan te klagen.


Komagena so hika nomisingangasu, to Ngona Ani sininga ma rabaka gena o kia. Ka qaloha o balastengi pofangu ma Kolano Wilalamo ma Kaisarka, eko upa." 	 Nu hebben wij een vraag: Is het wel of niet goed om aan de Romeinse keizer belasting te betalen?"


Kagena de o malaikat una magena asa ngohino woisidumu kali o selera moi, de ma ake nakoso o nyawa yaudo de aku yasioho so isone kawa. Ma ake gena idodo maro o kaca, de o Gikimoi de o Duba ma Goho Manga pareta ma rihono iuhi itagi 	 De engel liet mij een rivier met het levenswater zien. Helder als kristal was het.


De o Yesus wosango wotemo, "Bilasu upa ngini nianako muruoka ma orasi eko lo ma wange, magena ai Baba Awi haku so Una masirete asa wositatapu. 	 "Dat hoeven jullie niet te weten", antwoordde Hij. "Mijn Vader beslist hoe en wanneer bepaalde dingen gebeuren.


So, ai dodiao nipipiricaya, to ngohi ai ngale gena ma orasi ngini nimatolomu nisumbayang la nisuba o Gikimoika, ngini moi-moi kanaga de nia manara. Ngini ma binuka ninyanyi, ma binukali nidoto, de ma binukali o kia naga moi o Gikimoino nisingangasu. De kanaga ma binuka o bi bahasa irupa-rupa nisibicara de ma binukali o bahasa ma ngale gena niodedemo. Nia manara moi-moi magena qangodu-ngodu bilasu niaaka ma ngale o nyawa manga piricaya nisiputuru. 	 Weet u hoe het moet, broeders? Als u bijeen komt, neemt ieder deel aan de dienst. De een zingt een lied, de ander onderwijst; de een geeft door wat God hem duidelijk heeft gemaakt, de ander spreekt in vreemde talen en weer een ander legt uit wat hij zegt. Maar het moet wel opbouwend zijn.


O wange muruo naga ipasaka o Feliks de ma peqeka ongo Drusila yahino kali o Kaisareaka, ongo Drusila muna lo o Yahudika ma nyawa moi. So o Feliks wosulo itagi o Paulus iwiaso la wahino ona manga simaka, ma ngale ona yosigise o Paulus awi demo ma ngeko idodooha nakoso o bi nyawa iwipiricaya o Salamati ma Kolanoka. 	 Een paar dagen later kwam Felix met zijn Joodse vrouw Drusilla in de gevangenis. Hij liet Paulus halen en luisterde naar wat hij over het geloof in Jezus Christus vertelde.


"O oho ka sidutu ikakali pamake gena imatero bato o nyawa o ngora ipopenetoka yowosa. Hika ngini manena nianonu o ngora ipopenetoka niwosa, sababu kanaga yadadala lo yasari o ngora magenaka yowosa, duma he yaaku kawa. 	 "De deur naar de hemel is smal", antwoordde Jezus. "Doe uw uiterste best er binnen te komen. Want vele mensen zullen het tevergeefs proberen.


Eko Una Awi ngale gena idodooha so wotemo, ngone asa Una powisari, duma ngone asa inatemehe poli. De lo wotemo o riho kekiaka Una kagena wogoge gena ngone paakuwa pahika de pogoge. Awi demo ma ngale igogou gena nagala ngone posihodawa." Manga demo gena komagena. 	 Wat zou Hij bedoelen met: 'U zult Mij zoeken, maar niet vinden,' en met 'Waar Ik ben, kunt u niet komen'?"


Ona magena o nyawa yadadala o Paulus awi duduno itotuuru de imanere isidadu-dadu itemo, "Una magena bilasu niwitoomaka!" 	 "Weg met hem!" schreeuwde de mensenmassa.


La komagena o gogobu o bi dokumoi-dokumoika magena manga piricaya asa o Gikimoi foloisi wosiputuru de o wange isigeto-geto manga dala foloi ka idogo-dogo. 	 Daardoor werden de gemeenten in hun geloof versterkt en kwamen er dagelijks meer mensen bij.


Duma o Jou Awi demo gena itiai de ikokakali." O kia naga o Jou wodedemo magena o habari qaloloha ma ngale o oho ka sidutu ikakali aku pamake, maro kiaka inisihohabari nginika. 	 maar wat God heeft gezegd, geldt voor eeuwig." (B) En daarmee wordt het goede nieuws bedoeld, dat u is bekendgemaakt.


O nyawa la idadi ileleleani, ona igogou yaakuwa itemo, 'Nako ngohi de ai tuangi woipopareta, ngohi foloi ilamo,' magena yaakuwa isibicara. De komagena lo nakoso o nyawa moi de kanaga wisulo awi dodiaoka wotemo, 'Notagi ai demo naaho de nadedemo onaka,' so una wotagi wadedemo gena, waakuwa womasihie wotemo, 'Nakoso ngohi de kanaga woisusulo gena, ngohi masirete foloi tolamo.' 	 Luister goed, een knecht is niet de meerdere van zijn baas en een boodschapper niet van wie hem gestuurd heeft!


O doro magegenaka masoa-masoa Una de Awi muri-muri gena imatolomu, so o riho magegenaka o Yudas, una magena o Yesus done asa wisiiija, gena wanakoka. 	 De verrader Judas wist dat, want Jezus was daar vaker geweest met Zijn discipelen.


Ngohi tanako igogou-gogou, o kia naga moi lo yaakuwa o Gikimoi Awi dodara ngoneka gena yafati, upa o kuasa o sorogaka eko lo o duniaka, upa o malaikat eko lo o toka. Qadoohawa nakoso o kia naga idadi o orasi manena eko lo o orasi ma simaka, ngaroko posone eko lo pooho. Igogou, o kia naga o Gikimoi wosidadadika moi lo yaakuwa yafati to Una Awi dodara wosidumu ngoneka, sababu Una magegena o Yesus Kristus nanga Jou wisulo la wahino, so ngone igogou aku panako Awi dodara ngoneka ma bati lo ihiwa. 	 Hoe hoog we zijn gestegen of in welke diepte wij ons ook bevinden, niets in de hele schepping kan ons scheiden van Gods liefde, die ons gegeven is in Christus Jezus, onze Heer.


O ngopeqeka ona magena imajoboka, de o bi prajurit o boosu yojajaga ona magena itagi yakahika o dokuka, de o kia naga o boosuka idadadika gena qangodu ona isingangasu o imam ma bi saheka. 	 Terwijl de twee vrouwen naar de discipelen onderweg waren, gingen enkelen van de mannen die bij het graf de wacht hadden gehouden, naar de leidende priesters. Zij vertelden wat er was gebeurd.


Duma o Yesus wosango wotemo, "O boulamo o pongaka de ma aru de lo o namo de ma igu, duma Ngohi o Nyawa ma Duhutu Ai ngihi ihiwa la ma ngale tomasidodogu." 	 Jezus antwoordde: "Vossen hebben een hol en vogels een nest, maar Ik heb geen plaats om uit te rusten."


O Yesus Awi demo magena yoiseka, de yangodu o puji ma tahu ma rabaka gena asa foloi yongamo. 	 Dat was de mensen teveel. Woedend sprongen zij op en joegen Jezus het dorp uit.


Sababu Awi doosa so o sangisara ma wange wositotatapuka gena yaadoka, la kanaga o nyawa nagoona lo yaakuwa ioho." 	 De grote dag van hun oordeel is gekomen en niemand zal die overleven."


De qadoohaso Ngohi noitailako. Lebelaha o nyawa, kiaka ona magena Ai dodoto yoiiseka, hika ona magenaka nasano. O kia naga Ngohi tadodotoka ona magena igogou yanako." 	 Waarom ondervraagt u Mij eigenlijk? Er zijn genoeg mensen die Mij hebben gehoord. Vraag het aan hen. Zij kunnen u precies vertellen wat Ik gezegd heb."


Qabolo asa una awi sumbayang watide kali de wogolo tanu sutu imuura, so kagena asa imuura sidago o bi moi-moi o tonaka iooho de asa isopo kali. 	 Daarna vroeg hij God het weer te laten regenen en de regen viel in stromen naar beneden. Het land werd weer fris en groen.


sidago lo o orasi manena ngohi tomatoguwa ai sukuru tatide o Gikimoika, de ma ngale ngini ningodu ai sumbayang ma rabaka gena tiniwosawa. 	 Ik bid altijd voor u en


Ma orasi o Yesus wogiise iqoqomaka una wopipilo kanaga ona iwisimaha kawa o puji ma tahuka wowosa kali, de Una wotagi wopipilo kawa gena wisari. So wimakeka, de Una wotemo, "Idodooha ngona gena nowipiricaya o Nyawa ma Duhutuka." 	 Jezus hoorde wat er met de man gebeurd was. Hij zocht hem op en vroeg: "Gelooft u in de Zoon van God?"


Ai dodiao nipipiricaya, bilasu ma ngale ngomi asa ngini nia sumbayang niatide o Gikimoika. 	 Broeders, bid voor ons.


O Yesus o ade-ade wosijarita kali o Yahudi manga roririka wotemo, 	 Jezus vertelde verscheidene gelijkenissen. Hij zei:


Kagena de Awi muri wotemo, "Idadiwa! Ka o orasi moi lo tonisimahawa, so upa Ngona de to ngohi ai qohu natiodo." Kagena de Una wotemo, "Nakoso ngona la Ngohi tonitiodowa, de ngona magena ngaroko to Ngohi Ai nyawa imomote, duma ma duhutu kawa." 	 "Geen sprake van! Ik wil niet dat U mijn voeten wast!" zei Petrus. "Als Ik ze niet mag wassen, Petrus, ben je mijn vriend niet", antwoordde Jezus.


O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe ngini o bi guru agama de lo o bi Farisi ma nyawaka. Ngini nikokulai! Ngini gena ka nia duduno qaloha bai! Ngini gena maro boosu de yacetka, so qaaare so ma duduno, we, panano qaloha, duma, icala, ma rabaku iwedo-wedo de ka o sone ma kobo de lo o bi moi-moi qamemela. 	 Godsdienstleraars en Farizeeërs! Het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars, jullie lijken op witgekalkte graven, die er van buiten mooi uitzien, maar van binnen vol doodsbeenderen en bederf zitten.


"Tosiade-ade kali, o ngopeqeka moi kanaga de ami pipi o salaka ngai mogiowo, de done ngai moi isisaka. O kia asa maaka. Muna asa ami tahu masesa de ami poci matupu, mosisari kiaka isisisa sidago o pipi magena mamake. 	 Of denk eens aan een vrouw die tien zilveren muntjes had en één ervan verloor. Zou ze niet een lamp aansteken en overal zoeken en het hele huis aanvegen tot ze de munt vond?


De lo o kuasa woihike Ngohika, la ma ngale Ngohi aku o nyawa tasisala so bilasu ona dede o Gikimoi imakitinga, de magena igogou Ngohi de Ai kuasaka sababu Ngohi manena o Nyawa ma Duhutu. 	 Ook gaf Hij Hem de macht om recht te spreken over de mensen omdat Hij de Mensenzoon geworden is.


Ngini ai dodiao o Yahudika ma nyawa, upa lo nia siningaka nitemo o nyawa ma dorou maro ona magegena bilasu yasisala de manga dorou ma fanggali yamake. Nako komagena, de ngini nitemoli bilasu ngini masirete lo nisisala de nia dorou lo o Gikimoi wafanggali de o dorou. Sababu maro to ona lo de manga sala komagena lo ngini, so akuwa niasitemo, "Ngohi ai dorou moi lo ihiwa." Maro komagena upa bai! 	 Maar ook alle andere mensen treft dit oordeel. Want wie zegt dat dergelijke mensen streng gestraft moeten worden, veroordeelt daarmee zichzelf. U doet immers dezelfde dingen?


Duma nakoso ona to ngohi ai demo magena yosidoohawa, de ona manga demo magena lo nisidoohawa. 	 Wie het negeert, zal zelf genegeerd worden.


Duma nakoso ngini gena o dorou nimatekekagaka, maro o haiwani ilalago o bolu moi imatekekogoli de imatekekooqo gena, upa. Done ngini kagena asa o nyawa ipipiricaya o bolu moi gena nibiau so nimakokitingaka. 	 Maar als u als beesten tegen elkaar tekeergaat, blijft er niets van u over. Pas daar dus voor op.


Kagena de ona yasinoto lo isihabari itotolomuka, kangano o ngeko ma soaka de o kia naga idadadi, ma orasi o roti watepi-tepi de ona yanako Una gena o Yesus. 	 De twee mannen uit Emmaüs vertelden dat zij Jezus ook hadden gezien. Dat Hij met hen was meegelopen en dat ze Hem pas hadden herkend toen Hij het brood brak.


Ngini ningodu o Gikimoi ma Ngopa niwipipiricaya. Ngohi o surati moi manena tolefo nginika, ma ngale o Yesus Una ma orasi o bi moi-moi qangodu manena ioho waasi, de Una magena he kanaga wooho woqomaka. De Una magena wooho ka sidutu ikakali de Una magena lo o habari qaloloha. Una magena ngomi masirete miwigiiseka de miwikokeleloka de mia gia lo miwisipaqaka. 	 Christus (A), het levende woord, was er al voor het begin van alle dingen. God heeft door Hem het leven bekendgemaakt. Met eigen ogen hebben wij Hem gezien, met onze handen Hem aangeraakt.


De gila-gila awi ili magena manako igogou o Petrus, duma minali poli so muna o ngora mapelenga waasi, de momatai-tai ma rabaka mokahika kali masingangasu motemo, "He! O Petrus gena kadoke naga ma duduka!" 	 Toen zij Petrus' stem herkende, holde zij meteen naar binnen en riep: "Petrus is er!" Ze was zo opgewonden dat zij vergat de deur open te doen.


De ngini o Gikimoi winisiputuru so upa he o dorou niodupa de niaaka kali, duma maro lo o gilalo so ngini o bi moi-moi o kia itotiai gena ka niaaka. 	 Nu u van de zonde verlost bent, mag u een nieuwe meester dienen: De rechtvaardigheid.


Komagena lo ona magena o orasi manena naga Una wisigisewa, so maro Una ngini winigalusiri komagena lo Una asa wagalusiri onaka. 	 Nu zijn zij het dus die zich tegen God verzetten, terwijl u genade hebt gekregen. Maar de bedoeling daarvan is dat zij ook genade zullen krijgen.


Ai dodiao nipipiricaya, ma ngale o Gikimoi Awi galusiri kanaga nginika, so ngohi tinibaja de tinigolo nginika bilasu nia sininga nisitatapu de to ngini nia rohe masirete bilasu niwileleani o Gikimoi, la aku Una niwisisanangi. Maro iqoqoma ona manga haiwani gena yaaho maro o suba moi Unaka ma ngale Awi sininga isanangi. Ka cawali nia manara komagena asa itiai Unaka. 	 Ik zeg u daarom, broeders, dat u zich helemaal aan God moet wijden. Temeer omdat Hij u al Zijn liefdevolle goedheid aanbiedt. Laat uw lichaam een levend offer zijn; heilig, zodat het een vreugde voor God is. Als u zich bedenkt wat Hij voor u heeft gedaan, is dat toch niet teveel gevraagd?


Komagena de kanaga ona manga gogolo cawali ngai moi gena, ma ngale o Yahudika ma nyawa manga sidongirabaka la kiaka ona isususa gena tanu ngomi miariwo. De magegena maro o kia naga moi ngohi todudupa so o orasi isigeto-geto gena taaka qaboloka. 	 Het enige wat zij ons op het hart drukten, was de arme christenen in Jeruzalem niet te vergeten. Ik ben me dan ook altijd voor hen blijven inspannen.


So igogou tinisingangasu nginika, o nyawa yangodu iooho manena isone waasi, de o bi sangisara ma hali moi-moi manena done asa idadi de imaaka. 	 Ik ben er absoluut zeker van dat die dingen het einde van deze tijd inluiden.


Qabolo de o Jou Yesus wobicara o Simon Petruska wotemo, "Simon, Ngohi tonisingangasu, o Iblis wogolo de o Gikimoi iwisimaha unaka la ngini ningodu winibaja, maro wotototoro moi o tamo wataqo de o tamo ma soora gena asa waumo. 	 Simon, Simon, let op. Satan heeft gesmeekt of hij jullie door elkaar mag schudden als tarwe in een zeef.


Kagena de Awi muri yaruwange iwimomote gena yakelelo kanaga o nabi yasinoto imatekebobicara de Una. O nabi yasinoto gena o Elia de o Musa. 	 Ze zagen ook Elia en Mozes erbij komen, die met Jezus spraken.


Kagena de ngohi asa toise o ili moili o sorogano ibicara kugena o Gikimoi Awi nyawa o Babel ma rabaka, gena itemo, "He! Hika ngini Ai nyawa taika nisupu. Upa sidago o Babel ma dorou niamote so ngini lo niaaka komagena, de niamake o dorou ma fanggali gena o bodito qatotorou. 	 Toen hoorde ik een andere stem uit de hemel zeggen: "Ga uit die stad weg, mijn volk. Anders wordt u medeplichtig aan haar zonden en zullen u dezelfde rampen treffen als haar.


Kagena Una wobicara de to Una Awi ade-ade ma ngale o dodoto idala gena wadoto. So komagena de Una o ade-ade moi wasibicara onaka, "Kanaga wototoro moi wotagi awi gisisi wosihaja. 	 Hij vertelde hun onder andere deze gelijkenis:


De kanaga ma binukali imatekededemo itemo, "Duma nakoso o orasi magena de qataika womasidiado gena, aku una wisilohaka la upa de wosone, imatero maro wopipilo wisilohaka so womasigeleloka, eko idodooha." 	 Maar enkelen van hen merkten schamper op: "Hij had er toch wel voor kunnen zorgen dat Lazarus niet gestorven was! Hij heeft toch ook iemand van blindheid genezen?"


Duma una wosango wotemo, "Ai dodiao ningodu, upa niari sidago lo ai sininga itura. Sababu ngohi tomabolo-boloka upa ka cawali itago de ipiliku, duma ngaroko lo itooma o Yerusalemka sababu ma ngale o Jou Yesus gena towisihabari." 	 Maar hij antwoordde: "Waarom al die tranen? Waarom maken jullie het mij moeilijk? Ik ben niet alleen bereid me in Jeruzalem te laten binden, maar ook voor de Here Jezus te sterven."


Qabolo de o sapi ma ngopa qasasaki moi niatago de niatola. Hino la pooqo porarame de nanga nali ilamo. 	 Slacht het kalf dat we hebben vetgemest. Wij gaan feestvieren.


Kanaga o nyawa moi awi ronga o Yohanes. Una magena o Gikimoi wisulo so wahino. 	 God stuurde Johannes om de mensen ervan te overtuigen dat Jezus Christus het licht is. Het was zijn taak de mensen tot geloof te brengen.


O bi nyawa o Yesus witatago ona magena iwisiihe de iwingangapo, 	 De soldaten die Jezus moesten bewaken, begonnen een gemeen spel met Hem te spelen.


Kagena ma Imam Wilalamo de to una awi nyawa wiririwo, ona magena o Sadukika ma nyawa, yahino manga sininga ma danggutu ma ngale o kawasa yadupa kawa onaka, so yadoosa o bi rasulka. 	 De hogepriester en de Sadduceeërs waren woedend en konden het niet uitstaan.


O orasi manena sidago ngohi tomasidiado gena, ngona o nyawa ipipiricaya manga simaka bilasu o Gikimoi Awi Jaji ma Buku nabaca, so ma ngale nasinako de nadoto onaka. 	 Tot ik kom, moet je uit de Boeken voorlezen. Leg de gemeente uit wat het betekent en maak het goede nieuws bekend.


Duma Una womarihika bato, qangodu wabisangowa. La ma Imam Wilalamo wisano kali Unaka, "Igogou, Ngona o Salamati ma Kolano de o Gikimoi Wilalamo ma Ngopa?" 	 Maar Jezus zweeg. Hij sprak geen woord. De hogepriester vroeg: "Bent U de Christus? De Zoon van God?"


De o bobita magena upa lo o nyawa itemo ma sihino o cawarono, duma ka cawali o nyawa manga agamano. Sababu kanaga imatero de youule so imahadoku, ena momongo ona imasihie, de lo manga edekati o dorou yaholu sidago lo imasangisara, yaaka ma ngale o nyawa itemo ona yatebi. Duma de manga buturu masirete igogou yaakuwa manga dupa qatotorou yapareta. 	 Die regels lijken wel heel mooi en wijs, maar het is een zelfgemaakte godsdienst. Zij vragen heel wat vroomheid, vernedering en zelfkastijding. Zij zijn waardeloos en bevredigen alleen het gevoel van eigenwaarde.


So o bi moi-moi manga siningaka imamingihu gena asa isikelelo, sidago ona imabukuku o Gikimoi Awi simaka itemo, "Igogou! O Gikimoi kanaga nia sidongirabaka." 	 Wat er in hem omgaat, komt aan het licht. Dan zal hij op zijn knieën vallen, God aanbidden en openlijk erkennen dat God bij u is.


De aku lo nasidapano o bi ngopeqeka foloi yoriria dede ngona, imatero maro ani awa masirete. De upa o bi ngopeqeka inonongoruku ngona foloi nadupa, la aku ona lo nasidapano imatero maro ani bira masirete. 	 Behandel een oudere vrouw als je eigen moeder en een jongere vrouw als je eigen zuster, zonder onzuivere gedachten en gevoelens.


Duma o nyawa moi la kanaga de wipeqekaka, una magena bilasu wosininga awi oho o dunia manena ma rabaka gena idodooha aku ma peqeka womisisanangi, 	 Maar wie getrouwd is, moet aan dingen van de wereld denken. Hij wil het niet alleen zijn vrouw naar de zin maken, maar ook naar de wil van de Here leven. Zijn liefde en aandacht zijn verdeeld.


O Yesus de Awi muri-muri imasidiado o Betsaidaka, de o nyawa moi wopipilo iwingaho o Yesuska. De o Yesus iwibaja la tanu o nyawa wopipilo una magena iwipaqa la womasigelelo. 	 Ze kwamen in Bethsaïda. Enkele mensen brachten een blinde man bij Jezus en vroegen of Hij hem wilde aanraken.


Qaboloka, de ona yangodu asa iliho moi-moi manga tahuka. 	 De discussie werd gesloten en iedereen ging naar huis.


De lo ngohi tanako ma orasi ngohi nginika tinikurumi, de asa kanaga lo ma Kristus Awi laha winihike foloisi ilamo. 	 Ik weet dat ik bij u zal komen, met de overvloed van al het goede dat Christus heeft gedaan.


Ngini moi-moi bilasu ka nimatailako to ngini nia manara masirete gena qaloha, eko qatorou. Nako qaloha, de ma ngale nia manara masirete magegena aku niamalo nia sininga ma rabaka maro nilamoka. Upa sidago nia manara gena he nisitero de nia dodiao manga manara. 	 Ieder moet zijn eigen werk nuchter beoordelen. Als het goed is, mag hij er voldoening van hebben, maar hij hoeft zich er niet op te laten voorstaan.


Ma langino de o prajurit o jaraku yopapane de o Paulus manga dodagi yadofa kali, duma o bi prajuritka ma binuka iliho ikahino kali o prajurit ma tahuno. 	 De volgende morgen lieten ze het aan de ruiters over om hem verder te brengen en gingen zelf terug naar het fort in Jeruzalem.


Komagena lo o imamka ma bi sahe, de o bi guru agama, de lo o Yahudika manga roriri Una wisimaqe de itemo moi de moika, 	 De mannen van de Hoge Raad lieten zich ook niet onbetuigd. "Hij heeft anderen gered", spotten ze. "Maar Hij kan Zichzelf niet eens redden! U bent toch de koning van Israël? Kom eens van dat kruis af. Dan zullen we in U geloven.


To ngini nia galaki magena maro o nonako moi la igogou ngini gena, nia gogoho gena, imaterowa de o bi nyawa o Jou Yesus wimomote. Nakoso o nyawa la kanaga nginika o sala moi inigaka eko lo inisirugi gena, qadoohawa. Lebelaha ngini gena niaqohaka la inisirugika, duma upa sidago nia dodiao ipipiricaya gena niakalaki o hakim manga simaka. 	 Het is toch onwaardig dat u, als gelovigen, rechtsgeschillen hebt? Waarom bent u niet bereid onrecht te verdragen? Waarom laat u zich niet liever benadelen?


La o Yesus Awi sosulo yamogiowo de sinoto asa iliho ikahino kali, so Unaka imatolomu de ona o manara yaaaka qangodu isingangasu Unaka. Qabolo de Una ona wangaho la itagi imatinga o tona ibobeleu moika o Betsaida ma doku gena he idumuka. 	 Na verloop van tijd kwamen de twaalf apostelen bij Jezus terug. Zij vertelden wat ze allemaal hadden gedaan. Omdat Jezus met hen alleen wilde zijn, trokken ze zich terug en gingen op weg naar de stad Bethsaïda.


O Daud una magenaka o Gikimoi Awi laha wosidumu so una wogolo o Gikimoika, la tanu iwisimaha o tahu moi wosigoko ma meta o Yakub awi Gikimoi. 	 een man die bij God in de gunst stond. David vroeg of hij voor God een huis mocht bouwen, een vast onderdak temidden van het volk van Israël.


Kanaga o tahu ilalamo moi ma rabaka o lelenga ma binuka isiaka o guraci eko o salakano, duma ma binuka isiaka de o gota eko o tonano. Ma nonoma o lelenga magena isioqo nakoso o nyawa yahohoromati yahino, duma ma duuru gena ka ona o tahu moi ma rabaka isioqo. 	 In een deftig huis heeft men niet alleen borden van goud en zilver, maar ook van hout en aardewerk. De dure borden worden voor de gasten gebruikt en de goedkope voor allerlei karweitjes in de keuken.


So mimasiloloa qabolo, de ngomi ma binuka de o Paulus mimajobo mitagi o Yerusalemka. So ngomi miside miakahika de mimasidiado o Kos ma guraka. So ma langino misideli miakahika o Rodos ma guraka, kagena de miside kali so mimasidiado o Patara ma bobaneka. 	 Na het moeilijke afscheid van de christenleiders uit Efeze, kozen wij zee en zeilden in één ruk naar het eiland Kos. De volgende dag voeren wij naar Rhodos en vandaar naar Patara.


De lo upa sidago ngone o Jou gena powidahake, imatero maro iqomaka ona ma binuka lo yaaka, de kanaga o bi ngihia ona yagolika. 	 Wij moeten het geduld van de Here niet op de proef stellen, zoals sommigen van hen deden; want daarom stierven zij aan slangebeten.


Una gena asa de awi sininga qamuuqu o nyawaka kiaka o ngeko itotiai gena yananakowa, sababu una masirete lo ka o nyawa moi de awi buturu moi-moi gena ma kurangi ka idala. 	 Omdat hij zelf een mens is, kan hij andere mensen vriendelijk tegemoet treden, ook al zijn zij afgeweken en onwetend.


Kagena de Una wosango wotemo, "Iya! Komagena maro kia notetemo. De Ngohi lo totemo, o orasi asa imasidiado de ngini asa nikelelo Ngohi o Nyawa ma Duhutu tomatamiye o Gikimoi Wokokuasa Awi girinaka, de lo asa nikelelo o sorogaka de tokahino touti o lobi-lobi ma rabaku." 	 "U zegt het", antwoordde Jezus. "Straks zult u de Mensenzoon zien zitten aan de rechterhand van God. U zult Hem ook zien terugkomen op de wolken aan de hemel."


So hino Ai muri-muri, kanaga nanga dodiao o Lazarus gena wikioloka so Ngohi kagena totagi unaka, ma ngale una magena Ngohi towisimomi." 	 Even later zei Hij: "Onze vriend Lazarus is in slaap gevallen, maar Ik ga hem wakker maken."


Duma igogou ngomi mianakowa o kia idadi unaka sidago aku womasigeleloka, de ma nyawa kekiaka una awi lako wosilohaka, magena ngomi lo miwinakowa. Duma una wilamoka, so ngini gena bilasu una ka niwisano so una masirete asa winisingangasu nginika de ma dodagi gena idodooha sidago lo awi lako ipelenga de womasigeleloka." 	 Maar wij weten niet hoe het komt dat hij nu kan zien. Wij weten ook niet wie zijn ogen genezen heeft. Vraag het hem zelf. Wie weet het beter dan hij? Hij is oud en wijs genoeg."


Komagena imaaka sidago o Yesus womasidiado o Yerusalemka, gila-gila wowosa o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka. Kagena Una watailako ma moi-moi ma rabaka qangodu, duma he qamaqa-maqa so o orasi magena Una de Awi muri yamogiowo de sinoto itagi imakangaho o Betania ma dokuka. 	 Zo reed Hij Jeruzalem binnen. Hij ging naar de tempel en bekeek daar alles. Daarna vertrok Hij met Zijn twaalf discipelen naar Bethanië, omdat het al laat was geworden.


sababu kagunugo asa o nonako ihahairani wasikeleloku ma ngale o roti ngai motoha duma manga sininga qatogoi icarawa. So isusa ona isihoda de yasahe to Una Awi buturu komagena ma lamo. 	 Want ze begrepen nog steeds niet wie Hij was. Zelfs niet na het wonder met de broden dat ze 's avonds hadden gezien.


Kagena de Una lo wotemo onaka, "Nako komagena, de kanaga o ade-ade moili komanena: Nakoso o guru agama moi kanaga wogolo la o dodoto ma ngale o Gikimoi Awi pareta gena widoto, de o guru agama magena aku wisitero maro o tahu ma duhutu moi, ena gena awi kaya eko awi arata magena ma ngihino wosisupu de wasikelelo awi arata qamomuane de lo awi arata iqoqoma." 	 Hij ging verder en zei: "Iedere leraar van de Joodse godsdienst die een discipel van Mij wordt, heeft een dubbele schat: De oude schat van Mozes en de profeten èn de nieuwe schat van Mij."


So ngohi asa toari tomatotoore, sababu kanaga o nyawa yangodu gena moi lo waali manga sininga itiai ma ngale o buku o lolo moi ma raba manena aku yonano de isingangasu. 	 Ik vond het zo erg dat niemand waardig was om de boekrol open te maken en erin te lezen, dat ik begon te huilen.


O orasi magena de o titi o cala sinoto o tala ma ngunu magenaka o ino imasari. 	 Nu liep er op de helling een grote troep van zo'n 2000 varkens eten te zoeken.


Kagena de o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka una o pipi magena woumo so wosihajaka, de wotagi wokahika womaliko so wosoneka. 	 Judas gooide het geld over de vloer van de tempel en ging naar buiten. Even later hing hij zich op.


Qabolo de o Yesus wosupu o puji ma tahuno, de wotagi o Simon awi tahuka. Kagena o Simon ma toroa womimake, muna magena misiri qatubuso de o sosahu mitubu. So o Yesus iwigolo la tanu womiriwo munaka. 	 Uit de synagoge ging Hij naar het huis van Simon. Simons schoonmoeder lag met hoge koorts in bed. Haar huisgenoten vroegen Jezus of Hij haar wilde genezen.


So motemo, "Wewe, Baba! Tanu Ngona o ake magegena ngohi lo noihike taudo, la ai kiri upa he qadudu kali de ngohi lo upa he tahino kali kanena o ake tomasiui." 	 De vrouw zei: "Here, geef mij van dat water, dan zal ik nooit meer dorst krijgen en hier geen water meer hoeven te putten."


O nyawa ma ngale o Yesus wipiricayaka so yabubui, ona magena lo ngini niasayangi de niariwo. De lo ma orasi nia arata o nyawa yakoora, de ngini ka ninali, sababu nianako ngini de nia arata kadaku o sorogaka ifoloi qaloloha de ka sidutu ikakali. 	 Als er mensen gevangen werden gezet, had u net zoveel verdriet als zij. Als uw bezittingen werden afgenomen, bleef u opgewekt. U wist dat u iets beters had, wat nooit meer kon worden afgenomen.


Ma orasi o demo magena ona isingangasu qaboloka, de o haiwani ilalago moi o dorou ma busune iluluku-lukuku o dunia ma litimino isupu, de maena ona yalawangi sidago lo yaninihi de yatoomaka. 	 Als zij klaar zijn met hun getuigenis, zal het beest uit de bodemloze put opkomen en hun de oorlog aandoen. Het zal hen overwinnen en doden.


"Nimasosininga to Ngohi Ai ade-ade komanena: Nakoso o tahu ma duhutu yanakoka o putu itongirabaka de manga tahu ma rabaka itotosi iwosa, de igogou ona asa yojaga isidodiahi ma ngale itotosi gena upa iwosa. 	 Door op wacht te staan, kan iemand voorkomen dat dieven in zijn huis inbreken.


de igogou Awi jaji qamomuane ma kuasa kiaka Awi Gurumi womanara, magena asa foloisi ilamo bai! 	 Moeten wij dan niet een veel grotere glans verwachten, nu de Heilige Geest leven geeft?


so gila-gila ona manga baba de manga deru yodongosa de asa Una iwimoteka. 	 Zij stapten uit de boot, lieten hun vader alleen achter en gingen met Jezus mee.


Duma koloko ma ngutu ilukukuwa, so ona yopiricaya itekawa. So de o susa yamake de ma ngale o habari qaloloha so yasisangisara, de gila-gila ona ma Jou wipalako so imakiliho de ikafirika. 	 Maar zij zijn oppervlakkig. Als zij moeilijkheden krijgen of om hun overtuiging worden vervolgd, moeten zij er ineens niets meer van hebben. Want het zaad had nauwelijks wortel geschoten. Dit soort mensen lijkt op de steenachtige grond.


So nakoso o ino ngohi taoqo de komagena ngohi ai dodiao ipipiricaya kanaga o dorouku tasitura, de upa sidago o ino magegena ngohi tooqoli. So tasitura gena ngohi toholu bai! 	 Ik heb zelf besloten nooit meer vlees te eten als ik mijn broeder daarmee ten val breng. Ik wil niet dat hij in moeilijkheden komt door iets wat ik eet.


Gila-gila ma baba una womatoore, "Ngohi topiricaya bai! Duma, kodo, ai piricaya ka ma cunu. So tanu noiriwo la ai piricaya nodogo la idadi qaputuru!" 	 "Ik geloof!" riep de man meteen. "En toch twijfel ik nog. Help mij!"


Kadaku Ai Baba Awi tahuka kanaga o riho pogogoge ka idala bai! De nako magena ihiwa, igogou Ngohi tinisingangasu nginika. So o orasi manena Ngohi totagi tokahie idaku Ai Baba Awi tahuye la aku tosidailako to ngini nia riho ma ngale kagena nigogoge. 	 Waar mijn Vader woont, zijn vele huizen. Als dat niet zo was, zou Ik het u wel gezegd hebben. Ik ga er nu heen om alles voor u in orde te maken.


O wange sinoto magena ipasaka, de o Yesus womajobo kali wotagi o Galileaka. 	 Na die twee dagen ging Jezus weer op weg naar Galilea.


Duma ona asa wisango Unaka itemo, "Icala! Ngona nikokitoka moi, eko hiwa. Ngomi mitero nakoso minisironga Ngona ka o Samariano, o Yahudika ma duhutu nisowo. Ngomi mitero bai!" 	 "Hebben wij niet gezegd dat U een Samaritaan bent?" zeiden de Joden. "U bent bezeten."


Duma o bi demo moi-moi qangodu magena bilasu ngini niatailako qaloha, la nakoso o Gikimoino gena aku nisigise qaputuru, 	 U moet alles wat gezegd en gedaan wordt, op zijn echtheid beproeven en alles wat goed is, vasthouden.


De o orasi magena qabolo de o au mosidagi kawa. Kagena de muna momamalo ami siri magena qalohaka. 	 Het bloeden hield onmiddellijk op en zij merkte dat ze genezen was. Ze verloor geen bloed meer.


Sababu o nyawa nakoso yaaka komagena de o Gikimoi wisigisewa, de ona magegena asa Una wangamo. 	 Gods vreselijke straf komt over hen, die deze dingen doen.


Komagena so ngini aku nisihoda maro o Gikimoi wojaji o Abrahamka ma orasi una o Gikimoi wipiricayaka, komagena lo o Gikimoi asa Awi laha wosidumu o nyawa yangoduka nakoso ona magena wipiricaya Unaka. 	 Ieder die net als Abraham op God vertrouwt, zal net zo worden gezegend als hij.


O Jou Yesus asa o nyawa ma dorou magena wosulo witooma, sababu o nyawa una magena wahino de o Iblis ma kuasa ilalamo wisiputuru. De una aku waaka o nonako ihahairani la awi kuasa o bi nyawaka wasikelelo, de lo wokulai de wotemo magena o Gikimoi iwisulo so una aku waaka. 	 De 'mens van zeer grote zonde' zal komen en optreden als satan zelf, vol duivelse list en kracht. Hij zal iedereen een rad voor de ogen draaien, door allerlei opzienbarende, bedrieglijke wonderen te doen.


Kagena de asa ma naga itura so o naga magena o sorogaka he igoge kawa, 	 Hoewel de draak en zijn engelen terugsloegen, hadden zij geen schijn van kans.


De lo nakoso nginika la kanaga o nyawa yopanyake, de hika o gogobu manga bobareta niaaso. La ona asa yahino de ma ngale ona magena asa manga sumbayang yatide de lo manga saheku o gososo isiese de o Jou Yesus Kristus Awi kuasa. 	 Als iemand ziek is, laat hij de voorgangers van de gemeente vragen bij hem te komen om met hem te bidden en hem namens de Here met olie te zalven.


Ma Baba Gikimoi widodara igogou ma Ngopaka de lo wisiputuru sidago o bi moi-moi qangodu lo aku wapareta. 	 De Vader houdt van Zijn Zoon en heeft Hem alles gegeven.


Ilangi-langi qaginitano, de o Yesus womomika, so wosupu o doku ma duduka so wahika o riho moi imatitingano, la kagena asa Una wosumbayang. 	 Op een morgen stond Hij voor dag en dauw op en ging alleen naar een stil plekje om te bidden.


O Pilatus wotemo komagena, sababu wosihoda o Yesus Awi sala ihiwa, ena momongo ma ngale manga sininga ma siri Unaka, so o Yahudika manga roriri Una iwitota. 	 Wat willen jullie?" Want hij wist wel dat de Joodse leiders Jezus uit jaloezie hadden laten arresteren.


Duma kanaga o nyawa ma binuka yagagaka itemo, "We! O nyawa ona magena yadaluka!" 	 "Och, die mensen hebben teveel zoete wijn gedronken", lachten sommigen schamper.


So nakoso o Gikimoi ma Ngopa wodupa ngini nia dorou ma rabano winipalako magena, igogou ngini asa winipalakoka. 	 Als u door de Zoon van God wordt bevrijd, zult u werkelijk vrij zijn.


Qabolo de o malaikat yatumudingi ona iqomaka o udo-udo de o bodito ma dodogu tumudingi iaaho, ona magena manga sidongirabano wimoi wahino ngohino, de wotemo, "Nahinosi, la ngohi tonisikelelo ngonaka mokakawi muna magena o Duba ma Goho to Una Awi peqeka." 	 Toen kwam één van de zeven engelen, die de zeven schalen met de zeven laatste rampen hadden uitgegoten, naar mij toe en zei: "Kom, ik zal u de bruid van het Lam laten zien, Zijn vrouw."


De nakoso ngini la kanaga de nia dorouka gena, bilasu niaqoha la nimatoduba sidago lo niari de nidodora. De nakoso ngini lo kanaga de nia nali de nia moreka gena, bilasu nia sininga ma rabaka niatagali de o gari de o dodora isiuku-uku. 	 Beklaag uzelf; huil en jammer van ellende. Het lachen moet u vergaan; uw blijdschap moet omslaan in verdriet.


o Matius; o Tomas; o Yakobus, o Alfeus awi ngopa; o Simon, una o Zelot ma nyawa; 	 Filippus, Bartholomeüs, Mattheüs, Thomas, Jakobus (de zoon van Alfeüs), Simon de Zeloot (a),


Komagena ma deka una wasihaga onaka de to una awi gomahate, so o nyawa ona magena wisigise unaka. 	 hielden zij zich aan wat hij zei, zowel groot als klein. "Deze man is geweldig!" werd er gezegd. "Gods kracht is in hem."


O gisisi ma binuka itutura o ngekoka o namo yaoqo, gena imatero bato o nyawa yoiseka o Gikimoi Awi demo, duma gila-gila o Iblis yahino de wakoora to ona manga sininga ma rabano so isisaka. 	 Het pad waar een deel van het zaad op terechtkwam, zijn de mensen die wel het woord van God horen, maar het meteen weer vergeten. De duivel is er in geslaagd het goede zaad weg te nemen.


De ngohi takelelo kali kanaga o haiwani ilalago magena, de o bi kolano o duniaka, de lo to ona manga prajurit-prajurit ona yangodu imatolomuka la ma ngale yokudoti de iwilawangi Una magena o jara wopapane de to Una Awi prajurit. 	 Ik zag het beest samen met de koningen van de aarde. Zij hadden hun legers verzameld om oorlog te voeren tegen Hem, Die op het paard zit en tegen Zijn leger.


De kanaga lo o Farisika ma nyawa de lo o imamka ma bi sahe asa isibeseso itemo, "Nakoso ngini o Yesus niwikelelo, de bilasu ngini jai-jai nimidedemo ngomika, la Una aku ngomi miwitago." 	 De leidende priesters en de Farizeeërs hadden laten bekendmaken dat ieder die wist waar Jezus Zich ophield, dat onmiddellijk moest melden. Dan zou Hij gevangen genomen worden.


Nako o bobita o Musa walelefo gena, ngone panako ma sihino o Gikimoi Awi Gurumino. Duma nako ngohi manena kanaga ai siningaka o dorou ibao, de ngohi isigaro so todupa magena tosigise, maro o gilalo moi to una awi tuangi so bilasu wisigise. 	 Wij weten dat de wet van God een geestelijke zaak is. Daarom kan ik er niet bij. Ik ben een mens van vlees en bloed, die onderworpen is aan de zonde.


De lo ma ngale o Yahudika ma nyawa yasowo gena kanaga isilefo kali itemo, "He! Ngini o bi bangsa ninali nimakomote de o Gikimoi Awi nyawa, dede o Yahudika lo nirarame. 	 Ergens anders staat geschreven: "Volken van de wereld, wees blij met het volk van God!" (c)


De lo o nyawa moi nakoso womasimaha la womasuna, una magenaka ngohi o sitiari moi towihike la una magena lo o Yahudika manga bi bobita o Gikimoino moi-moi qangodu bilasu waaka. 	 Ik zeg het nog eens: Wie zich laat besnijden, moet ook altijd alle andere Joodse wetten gehoorzamen.


Qabolo de wotemo o nyawa ma sinotoka, 'De ngona ani nagi gena o kiamoi.' O nyawa gena wosango, 'O igo o karung cala moi.' O arata ma jojaga una magena wotemo, 'Manena ani nagi ma surati, nalefo ka o karung ratu tupaange.' 	 'En wat bent u mijn heer schuldig?' vroeg hij aan de volgende. 'Honderd zakken tarwe', was het antwoord. 'Hier is uw schuldbekentenis', zei de beheerder. 'Verscheur die en schrijf een nieuwe voor tachtig zakken.'


Kagena de Una wotemoli, "Maria!" Ato momabulutu so momaginano Unaka, de momatoore de motemo, "We! Rabuni!" (Magena o Ibrani manga demo ma ngale gena o Guru.) 	 "Maria", zei Jezus. Zij keek Hem aan. "Meester!" riep zij uit.


Ma kolano gena foloi wingamo. So o gilalo ma dorou gena iwisingosa o buika, sidago una wofangu awi nagi qangodu-ngodu. Sidago kagena." 	 De koning was woedend en stuurde hem naar de folterkamer. Daar moest hij blijven tot de laatste cent betaald was.


Ngaroko komagena, duma iqomaka o Israel ma nyawa manga sidongirabaka lo kanaga de o bi nabi ikokulai. So komagena to ngini nia sidongirabaka lo done asa kanaga de o bi guru ikokulai. Ona magena asa imasipongoka to ngini nia dolomu ma dongirabaka de o dodoto ikokulai gena ngini inisihaga, so nakoso niasigise de o Yesus niwipiricaya kawa so done o narakaku niumo. Duma o guru ikokulai ona magena ma ngale o Jou Yesus Kristus waijaka de kanaga ona imanosu, so cai-cai bato de ona magena o narakaku yaumo. 	 Maar zoals er vroeger mensen waren die niet echt namens God spraken, zo zullen er ook onder u mensen komen, die dingen leren die niet waar zijn. Op een heel slimme manier vertellen zij leugens over God; zij willen zelfs niets meer weten van hun Meester, Die hen heeft vrijgekocht. Maar daardoor hollen zij hun ondergang tegemoet.


Tomatodoka de ngohi takelelo kali. Wewe! O jara qaaare moi isupu de una kugena wopapane, de awi giaka o ngami ma awa moi wacohono. De una awi saheka wisitibaku o mahkota moi, gena ma ngale una wotagi wokudoti de awi lawangi lo yangodu waturaka. 	 Verder zag ik een wit paard! Op het paard zat iemand met een boog in zijn hand en hij kreeg een kroon op zijn hoofd. Hij trok erop uit als overwinnaar naar zijn volgende overwinning.


Bilasu ngini nigoge o rimoi ma rabaka dede Ngohi la Ngohi lo togoge o rimoi ma rabaka dede ngini. Maro panako nakoso o anggur ma uma moi la imatingaka, gena isopowa. Ka cawali igogou isopo, nakoso kanaga o anggur ma hutuka imasigapalaka. Komagena lo ngini niaakuwa nisopo, ka cawali igogou kanaga nigoge o rimoi ma rabaka dede Ngohi. 	 Blijf dicht bij Mij, dan blijf Ik in u. Net zoals een rank alleen maar kan vrucht dragen als zij in de wijnstok blijft, kunt ook u alleen maar vruchtbaar leven als u in Mij blijft.


duma ngini gena niahino niholu Ngohika ma ngale o oho magena aku niamake. 	 En toch wilt u niet bij Mij komen om eeuwig leven te vinden.


Duma Una asa wotemo munaka, "Nakoso ngona gena nanako o kia naga o Gikimoi Awi ngongike o nyawaka, de lo nakoso ngona Ngohi noinakoka o ake togogolo Ngohi manena gena naguuna, ngona lo asa o ake nogolo kali Ngohino, kekiaka de o ake magena o nyawa aku o oho ma duhutu yamake." 	 "Als u wist wat God geeft en Wie Ik ben Die u om water heeft gevraagd", antwoordde Jezus, "dan zou u M!j om water hebben gevraagd en Ik zou u levend water hebben gegeven."


So Una wotemo onaka, "Ngini ningodu nianako o Yahudika ma nyawa yasowo manga bobareta to ona manga kawasa yasidipito so manga oho isangisara. De o bobareta ngaroko yosidipito, duma ona magena yodupa ka yaaso 'ona la kanaga de manga sininga ma loha o kawasaka'. 	 Jezus kwam tussenbeide en zei: "In deze wereld doen de koningen en heersers met hun onderdanen wat ze willen. En de onderdanen moeten het maar goed vinden.


O nyawa komagena, nakoso o Gikimoi manga dorou wafanggali de o dorou, magena igogou de itiai, sababu o nyawa inangodu ma ngale o Gikimoi gena he powinakoka. Magena asa Una masirete wonasikelelo qabolo o bi nyawa inangoduka. 	 Want die mensen kunnen heel goed weten dat God er is. Hij heeft het hun Zelf bekendgemaakt.


De lo o Asiaka ma bobareta, o Paulus awi dodiao yamuruo naga, ona lo yosulo o Pauluska iwisingangasu de wigegego ma ngale upa lo o riho ma dolomuka magena wowosa de womasimane. So he wotagiwa. 	 Enkele bevriende hoge ambtenaren van de provincie Asia lieten hem waarschuwen dat hij zijn leven niet in gevaar moest brengen door het theater binnen te gaan.


De itemo, "Hiwa de! Upa ma sababu Ani nonako ihahairani, duma ma ngale Ngona o Gikimoi Awi ronga ma dorou nogaka, sababu Ngona igogou ka o nyawa, duma ka Ani demo bato gena Ngona nomadadi maro o Gikimoi. Komagena so Ngona bilasu nosone." 	 "Wij willen U niet straffen om al het goede wat U gedaan hebt", antwoordden zij, "maar omdat U God beledigt. U bent een mens als wij en U maakt Uzelf tot God!"


Iqoqomaka ona itemo o nyawa imatero koloko ma nabi Elia gena done asa wahino kali. So nakoso ngini nimode niopiricaya o demo magena itero, de o Yohanes manena igogou o Elia, kiaka awi hino isingangasu iqomaka. 	 En tenslotte verscheen Johannes. Of u het nu wilt geloven of niet, hij is de Elia die volgens de profeet Maleachi verwacht moest worden.


Ngohi towibaja de togolo o Jouka sidago tosipara lo ma saange la o sangisara magenano Una woipalako. 	 Drie keer heb ik de Here gesmeekt dit lijden te laten ophouden.


So nakoso igogou o Daud wiaso Una awi Jou, done imaaka idodooha so ona itemo, o Salamati ma Kolano Awi aheli ma sihino o Daudno." 	 Als David hem 'Here' noemt, hoe kan de Christus dan zijn Zoon zijn?"


O Yesus wotagi kali o Betania ma dokuka, gena o Lazarus awi doku kiaka iqomaka una o Yesus wisiohoka. De kagena womasidiadoka gena o Paskah ma Wange ma Rarame he idumuka, so asa o wange butangasi de yaado. 	 Zes dagen voor het Paasfeest ging Jezus naar Bethanië. Daar woonde Lazarus die Hij uit de dood weer tot leven had gebracht.


Kagena de o Jou Yesus ma awa womikelelo so Awi galusiri ibao mobabaloka, de wotemo, "Kodo! Ai awa, upa noari bai!" 	 Toen Jezus de vrouw zag, kreeg Hij diep medelijden met haar. "Huil maar niet", zei Hij.


O nyawa la nakoso yakiolo gena bilasu o puputu de asa aku yakiolo, de lo nakoso yatobadalu gena bilasu o puputu de asa aku yadalu. 	 In de nacht slapen de mensen en bedrinken dronkaards zich.


Ma tuangi gena wotemo, 'Ka qaloha! Ngona manena noleleani nokaeli de qaloha. Ma ngale ngona o kia naga ma cunu gena aku naaturu nokaeli, so ngohi lo asa tonitide la o kia naga ilamo tosidodogu ngonaka. Nahino la o nali ma rabaka nogoge dede ngohi.' 	 'Prima,' zei de heer, 'Je bent een goede en betrouwbare knecht. Je hebt dit kleine bedrag goed beheerd en daarom zal ik je nu veel verantwoordelijkheid geven. Ook jij mag delen in mijn vreugde.'


O trompet ma ili ilamo asa yawuwu, de to Ngohi Ai malaikat tasulo la itagi yatolomu to Ngohi Ai nyawa yangodu o Gikimoi wahihirika, o dunia ma pupuku ihaka sidago o dunia de o dipa ma batika." 	 Ik zal mijn engelen er met luid trompetgeschal op uitsturen. Ze zullen de mensen die bij Mij horen, verzamelen van de verste uithoeken van de hemel en de aarde.


Qabolo de gila-gila ona manga deru yalia o dowongisa, de manga moi-moi ona yodongosa de ona yaruwange o Yesus iwimoteka. 	 De mannen trokken hun boten op de wal, lieten alles achter en gingen met Jezus mee.


Cedeke! Cawali to ngomi mia topora o Yakub o sumu manena waaka so kanena o ake mimasiui. Iqoqomaka una de awi ngopa-ngopa lo yaudo. De awi haiwani lo qangodu wapapalihara awi sapi, awi duba, de lo awi kabi lo wosiudo. Duma ngohi tatagapi to Ngona Ani demo kanaga de ma ngale, nako Ngona de o Yakub gena, notemo Ngona foloisi nolamo. Gena ma ngeko idodooha." 	 Bent U dan meer dan onze stamvader Jakob? Hij heeft deze put gegraven. En zijn zoons, zijn vee en hijzelf hebben er water uit gedronken."


Ai dodiao nipipiricaya, o wange magena asa upa ngini inisitodokano de yahino maro o nyawa wototosi moi, sababu ngini magegena o Gikimoi niwinakoka de ngini nimaketerowa de o nyawa o bubutu ma rabaka, so o kia naga moi lo yakelelo kawa de akuwa yanako. 	 Broeders, u leeft echter niet in het donker. Die dag zal u niet overvallen als een dief.


So maro komagena lo o Gikimoi Awi gogobu manga sidongirabaka kanaga wasitatapuka la ngone paaka o bi manara gena ma rupa idala. Ma nonomaka, kanaga o nyawa wasitatapu Awi sosulo-sosulo, ma sinotoka kanaga o nyawa wasitatapu la Awi demo yosingongangasu, ma saangeka kanaga ona wasitatapu la yododoto. Ma duuruka, kanaga lo ona de o kuasa la aku o nonako ihahairani yaaka. Kanaga lo ona de o kuasa wasicatu la aku o nyawa manga panyake isiloha, o nyawa yariwo, o nyawa yapareta de lo o bi bahasa irupa-rupa isibicara. 	 God heeft sommigen in de gemeente een taak gegeven. Ten eerste zijn er apostelen, ten tweede degenen die Gods woord doorgeven en ten derde leraren. Dan zijn er die wonderen doen en anderen die de gave hebben zieken te genezen. Er zijn helpers en leiders en sommigen die vreemde talen spreken.


So o nyawa yadadala magena imagoge imarihi-rihi. Kanaga o dolomu ma nuka yararatu moi de lo o dolomu ma nukali yamomoritoha. 	 Even later zaten zij op het gras in groepen van vijftig en honderd personen.


Magena de Awi muri-muri asa yanako itiai o Yesus Awi demo, ma ngale ma nabi Elia gena, wisitero de o Yohanes Wooosi. 	 De discipelen maakten hieruit op dat Hij het over Johannes de Doper had.


"Hika nianano, igogou o bi nyawa ona magena o Gurumi Qatetebi manga siningaku wowosaka, imatero bato de ngone. So nako qaloha, hino la ngone paosi ona magena dede o ake bai!" 	 "Wie kan er nog bezwaar tegen hebben dat deze mensen gedoopt worden", zei Petrus, "nu zij, net als wij, de Heilige Geest hebben ontvangen?"


Una wanako igogou o Gikimoi waaku o bi nyawa isosoneka wasioho kali, so aku potemo, una awi ngopa gena o sone ma rabano asa wiqehe kali. 	 En dat is in zekere zin ook gebeurd. Voor Abraham was Isaäk eigenlijk al dood, maar hij kreeg hem van God terug.


De o orasi magena o nyawa wipipiricaya Unaka asa foloisi yadala, sababu ona yoiseka to Una Awi dodoto. 	 Er gingen nog veel meer mensen in Hem geloven.


De nakoso o tahu ma nyawa gena iniqehe qaloha, de igogou o Jou Gikimoi asa Awi laha wasidumu onaka. Duma nakoso ona ngini iniholu, de qohaka, done asa o Jou Awi laha gena ona he yamakewa. 	 Wens zijn gezin vrede toe, als je er goed wordt ontvangen, maar niet als je er slecht wordt ontvangen.


Kagena de o Yesus womatogu de wotemo, "Tagi la niwiaso una magena." So ona iwiaso o nyawa wopipilo de itemo, "Nomarihi-rihi! To ngona ani ukuru ma loha sidago o Yesus woniaso, so nomaoko la notagi!" 	 Jezus bleef staan: "Roep hem eens hier", zei Hij. Zij riepen de blinde man. "Je boft", zeiden ze. "Kom, Hij roept je!"


Nako o imam yalalamo moi gena, o nyawa manga sidongirabano kanaga wihiri de witideka la wodadi to ona manga dagali moi o Gikimoi Awi simaka. To una awi manara magena, ona manga gaso o haiwani de lo manga suba ma somoa gena watide o Gikimoika la idadi manga dorou ma ija. 	 De hogepriester van Israël is gewoon een mens, die de speciale taak heeft zijn medemensen bij God te vertegenwoordigen. Hij biedt God hun gaven aan en offert Hem de dieren die zijn gegeven om niet alleen de zonden van de mensen, maar ook die van hemzelf te bedekken.


De ona yotemo, "Upa he o saksi posari kali bai! Ngone inangodu poise Awi sala Awi uruno masirete isupu." 	 "Waarom zouden we er nu nog getuigen bij halen?" schreeuwden ze. "We hebben het uit Zijn eigen mond gehoord!"


So kagena de Una wotemo, "Ma orasi done ngini o Nyawa ma Duhutu o sangahadiye niwisidola, de o orasi magegena ngini asa nianako igogou-gogou Ngohi manena o Salamati ma Kolano. De lo asa nianako to Ngohi Ai dodoto masirete qasowo, duma Ngohi tosibicara maro o kia kanaga Ai Baba woidodoto Ngohika, so to Ngohi Ai demo kamagena. 	 Jezus zei: "Wanneer u Mij gedood hebt (A), zult u weten wie Ik ben. Dan zal het u duidelijk zijn dat Ik niet mijn eigen wil heb gedaan, maar alleen heb gezegd wat de Vader Mij geleerd heeft.


O roriwo o pipi magena o nyawa ipipiricaya o Makedonia de o Akhaya ma bi daeraka yodupa yatolomu ma ngale ona o nyawa ipipiricaya o Yerusalemka, manga sidongirabaka kanaga ona isususaka gena yahike. 	 Want het leek de Griekse gelovigen goed iets voor hun arme geloofsgenoten in Jeruzalem te doen.


So Una wotemo onaka, "O kia ngini niananakowa sidago o orasi manena, gena o Gikimoi winihiri la winihike o ade-ade ma ngale, so qangodu aku nianako ma ngale idodooha Una wokolano de wopareta. Duma nakoso o nyawa Ngohi imomote waasi gena bilasu de Ai ade-ade tadoto, ma ngale o demo o kia naga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka magena asa isiganapu, ena gena, 'ona magena ka de manga lakoka, duma ma ngale gena yasahewa, de lo cawali de manga ngauka, duma imasihodawa.' " 	 Hij antwoordde: "Jullie hebben het voorrecht te weten waar het in Gods koninkrijk eigenlijk om gaat. De anderen mensen horen de gelijkenissen wel, maar begrijpen er niets van. Dat is trouwens ook de bedoeling.


So nakoso ngini nianako to ona manga gulai hitilahi to ona manga manara ma sopo gena nianano. 	 Ik bedoel dit: Aan zijn doen en laten kunt u zien hoe iemand is.


Hika la niasininga nia dodiao o bui ma rabaka, maro ngini masirete lo nibui dede ona. De niasininga ona ma ngale manga piricaya so yasisangisaraka, maro ngini masirete lo nisangisara dede ona. 	 Denk aan de mensen die in de gevangenis zitten, alsof u zelf gevangen was. Denk ook aan de mensen die mishandeld worden. Omdat u zelf ook een lichaam hebt, kunt u met hen meevoelen.


Duma nakoso o nyawa kanaga inabicara ngoneka de manga bahasa magena ma ngale ngone panakowa, igogou ngone asa potemo ona magegena ka o nyawa ma somoa. De komagena lo ona asa ngone nanga bahasa ma ngale gena yanakowa, so yotemo ngone lo ka o nyawa ma somoa. 	 Maar als iemand iets tegen mij zegt in een taal die ik niet versta, blijven wij vreemden voor elkaar.


De o Yehuda ma baba gena o Yakub, o Yakub ma baba gena o Ishak, o Ishak ma baba gena o Abraham, o Abraham ma baba gena o Terah, de o Terah ma baba gena o Nahor. 	 de vader van Perez was Juda; de vader van Juda was Jakob; de vader van Jakob was Isaäk; de vader van Isaäk was Abraham; de vader van Abraham was Thera; de vader van Thera was Nahor;


So o nyawa ona magena o Yesus iwitago de iwingaho ma Imam Wilalamo awi tahuka. O Petrus manga duduno wototuuru o Yesus iwimote. 	 Nadat ze Hem hadden gegrepen, brachten zij Hem naar het paleis van de hogepriester. Petrus volgde Hem op een afstand.


Ngini o orasi manena de maenaka, so ka itiai la ona magena ngini asa niariwo. Nakoso ngini kanaga nikurangi de ona de manga enaka, done aku iniriwo ngini. Komagena nia oho gena asa ka imaketero. 	 Op het ogenblik hebt u meer dan genoeg en kunt u hen uit de nood helpen. Later kunnen zij u eventueel helpen, als het nodig is. Waar het om gaat, is een rechtvaardige verdeling.


So o malaikat o Kornelius wibicara qabolo so itagika, de o Kornelius waaso awi nyawa o tahu ma rabaka ileleleani yasinoto de lo awi nyawa ileleleani moisi una magena o prajurit moi de awi sigogise qaloha o Gikimoika. 	 Zodra de engel weg was, riep Cornelius twee van zijn huisknechten en één van zijn lijfwachten, een gelovig man.


Duma komagena o Gikimoi wosiganapu maro o kia wasulo iqomaka to Una Awi nabi-nabi, la inasingangasu ngoneka, ena gena bilasu o Salamati ma Kolano gena wamake o sangisara. 	 Maar langs deze weg heeft God Zijn plan uitgevoerd. Want lang van tevoren had Hij al door Zijn profeten gezegd dat Zijn Christus veel zou lijden.


Ngomi ma Kristus Awi sosulo gena aku ngini miniholu kawa, hitilahi ngini lo o dodoto itotiai niamote. So ngomi miadupa ngini miniriwo la o dodoto itotiai niamote. 	 Ik kan niet tegen, maar alleen voor de waarheid strijden.


Ato toise o ili moi nagala o dodadi ngai iha ma dongirabano wopapaneka gena itemo, "Bilasu natuga o gandum qaoosa o liter moi, ma ija gena ihali imatero de o nyawa moi awi sewa womanara o wange moi. De natuga o gandum ma somoa moili o liter saange, ma ija gena ihali imatero de o nyawa moi awi sewa womanara o wange moi. Ngaroko komagena, duma upa sidago o gososo ma gota o zaitun gena natoqa de lo o anggur ma doro-doro gena upa naredi." 	 Er kwam een stem uit het midden van de vier levende wezens, die zei: "Eén maat tarwe voor een dagloon (A) en drie maten gerst voor een dagloon. (A) En wees zuinig met olie en wijn."


Nakoso o nyawa nisano nginika, 'Qadoohaso o keledai magena niaqehe,' de nitemo onaka, 'O Jou wodupa wapake.' " 	 Maak hem los en breng hem hier. Misschien vraagt iemand waarom jullie dat doen. Zeg dan alleen maar: De Here heeft hem nodig."


Mutuwade o orasi manena upa he notamaha. Nomomi la ngona ngohi toniosi, de o Jouka nogolo la tanu ani sala de ani dorou qangodu o Gikimoi wonisiapongu.' 	 Nu, wat aarzelt u nog? Sta op en laat u dopen. Laat uw zonden afwassen en roep daarbij de Here aan.'


De nakoso o tahu ma nyawa gena iniqehe qaloha, de igogou o Jou Gikimoi asa Awi laha wasidumu onaka. Duma nakoso ona ngini iniholu, de qohaka, done asa o Jou Awi laha gena ona he yamakewa. 	 Woont daar een vredelievend man, dan zal je vrede over hem komen. Zo niet, dan komt die vrede bij je terug.


La o raki ma duhutu una magena wisidingo kali o nyawa wogogilalo moili. Duma una magena lo yomomanara ona magena wingangapo kali, gila-gila witotadi de widodoa so wisulo una lo woliho ka womamuruoye. 	 De eigenaar stuurde een andere knecht. Maar die kwam er niet veel beter af. Ook hij werd geslagen en uitgescholden. Ze stuurden hem met lege handen terug.


Igogou, ngone panako o Gikimoi Awi bobita moi-moi o Musa wosilelefo gena ma meta o nyawaka, la kanaga o bobita magenaka imasigocoho, so bilasu ona yosigise. Ma ngale gena o nyawa moi lo yaakuwa yosango yotemo, "To ngohi ai sala ihiwa." So o dunia ma bi nyawa, bai o Yahudika bai lo o Yahudika yasowo gena, yangodu de manga sala de manga dorou o Gikimoi Awi simaka. 	 Het is duidelijk dat deze woorden in het bijzonder gelden voor de Joden, die Gods wet hebben. Zo wordt iedereen de mond gesnoerd en gaat niemand vrijuit. De hele wereld moet schuld bekennen voor God.


sidago Ani saturu taaka la yahino de nisigise ka ka Ngona.' 	 dan zal Ik alle tegenstanders aan u onderwerpen.' (C)


Sababu o bi nyawa kagena asa isingangasu idodooha ma orasi ngomi mimasidiado nginika, de ngone pomakamake de pomatekesikomore moi de moika, de lo ngini gena nimatogu nia suba niatide o bi giki ikokulaika, de asa nia sumbayang niatide o Gikimoika. So o orasi manena o Gikimoi wooohoka, igogou Una magena niwileleani 	 Wij hoeven het zelf niet meer te vertellen, want de mensen vertellen ons hoe u ons met open armen hebt ontvangen en dat u zich van de afgoden hebt afgekeerd om nu de levende en ware God te eren en te dienen.


"Nakoso ngini inikoro o kawi ma rarameka, de upa sidago kagena ma simaka nimatami. Nagala yakokoro ma somoa kanaga ifoloi yahoromati de ngini. 	 "Als iemand u uitnodigt op een bruiloft, ga dan niet op de beste plaats zitten. Stelt u zich voor dat de gastheer iemand heeft uitgenodigd die belangrijker is dan u.


Una wosango wotemo, "Iteroka, ngona nanano gena o tahu magena ilamo de qaloha. Duma done o tahu-tahu magena ma teto o ngai moi lo asa imalapangawa de o teto ma somoa, sababu qangodu magena asa iruba de ituraba." 	 Jezus antwoordde: "Die grote gebouwen? Zij zullen met de grond gelijk worden gemaakt; er zal geen steen op de andere blijven."


Mutuwade ngohi bilasu o Epafroditus gena towisigiliho qacapati nginika, la ma orasi ngini niwikelelo de nia sininga asa ifoloi isanangi de ngohi lo ai sininga ma beleso foloi isiguui. 	 Ook daarom heb ik hem opgedragen zo snel mogelijk naar u toe te gaan, want ik weet hoe blij u zult zijn als u hem weer ziet. En mijn zorgen zullen daardoor verlicht worden.


De ona itemo, "So Ani Baba gena Una kekiaka." So Una wotemo kali, "Ngini kanena Ngohi ninako waasi so Ai Baba lo ngini niwinako waasi. Sababu nakoso ngini manena Ngohi ninakoka gena, ngini lo asa Ai Baba niwinakoka." 	 "Waar is Uw Vader dan?" vroegen zij. Hij antwoordde: "U weet niet wie Ik ben en ook niet wie mijn Vader is. Als u Mij kende, zou u ook mijn Vader kennen."


Upa sidago ngini nitemo nako o Barnabas de ngohi la ma ngale o ino de o nao o gogobuno miamake gena, idadiwa, so cawali ngomi misinoto magena bilasu mia oho miasisari. 	 Zijn Barnabas en ik dan de enige apostelen, die zelf ons brood moeten verdienen?


So ona itemo ma ria o Harunka, 'Hika ngona nomigaka ngomika o giki ma dodulada ngai muruo naga, la o giki magena aku imingaho de mia simaka iqoqoma, sababu ma ngale o Musa magena ngaroko womingahoka de womisisupuka o Mesir ma tonano duma, ce, miwinako kawa de miwisidooha kawa.' 	 Terwijl Mozes op de berg Sinaï was, zeiden zij tegen zijn broer Aäron: 'Maak goden voor ons, die wij kunnen zien. Dan zullen wij die volgen.


De o moi-moi qaloloha de itotiai kanaga ngone inahikeka, qangodu magena ma sihino nanga Baba Gikimoino. De lo Una magena Awi sininga de Awi edekati ngoneka gena ingaliwa, so o dorou moi lo upa ngone wonasidumu. Sababu ka Una magena qabolo o nita moi-moi isisiwa o dipaka gena, Una wosidadika. De Una gena upa powisitero de o wange, sababu o wange lo done asa itumu de ngone gena o bubutu ma rabaka inadongosaku. Duma o Gikimoi gena asa o orasi isigeto-geto ngone Awi laha wonasidumu, sababu Awi sininga ma edekati ingaliwa. 	 Alles wat goed en volmaakt is, wordt ons door God gegeven; Hij is de bron van alle licht. Hij is een en al licht en verandert nooit.


De nakoso igogou o Gikimoi Awi laha ma lamo gena niososininga, so ma ngale Una ninyanyi la niwigiliri, de ngini de nia mazmur de nia giliri lo nisinyanyi, de lo o nyanyi magena Awi Gurumino so tanu nimacocawaro la nimakodoto de nimatekesitiari. La tanu o dodoto ma ngale ma Kristus magegena ngini aku foloisi nianako igogou de qaloha. 	 Laat uw hart vol zijn van Christus' woord. Zijn woorden zullen uw leven verrijken en u wijsheid geven. Leer ze aan elkaar, wijs elkaar ermee terecht en zing erover in psalmen, lofgezangen en geestelijke liederen. Zing zo met een dankbaar hart voor de Here.


Ma orasi iqoqomaka o Gikimoi o dunia gena wosidadika, de wotemo, "He! Nita o bubutu ma rabano nodadi." De o Gikimoi Una magegena lo o nita, so wodisiwa to ngone nanga sininga ma rabaka la aku panako de lo pakelelo o Gikimoi Awi kuasa gena igogou ilamo, kiaka kanaga o Yesus Kristuska de pakokelelo, maro iqoqomaka de o Yahudika ma nyawa o Gikimoi Awi nita ma siwa yakelelo gena o Musa awi bioka. 	 Want God, Die gezegd heeft: "Laat er licht in de duisternis zijn", heeft in de duisternis van onze harten geschenen en ons doen inzien dat Zijn heerlijke glans van Jezus Christus afstraalt.


Komagena qabolo de o Gikimoi Awi Gurumi wingaho o tona ibobeleuka. 	 Onmiddellijk daarna werd Jezus door de Heilige Geest naar de woestijn gestuurd.


Imaaka komagena, la ma ngale idadi de ka imatero maro o kia iqomaka o Yesus gena wosingangasu qaboloka, done asa idodooha Awi sone ma ngeko. 	 Dit klopte met wat Jezus had gezegd over de manier waarop Hij zou sterven.


So una wotagi o doku ma nyawa moika, wodupa womanara la o gaji wamake. O doku ma nyawa una magena wisulo unaka la awi titi o kurungaka gena una wojaga. 	 Het zag er heel slecht voor hem uit. Hij wist een baantje te krijgen bij een boer en moest naar het land om op de varkens te passen.


O wange moiku o puji ma tahu wapopareta moi womasano o Yesuska, "Baba Guru, Ani sininga qaloloha, ngohi bilasu o kia taaka la tamake o oho ikokakali." 	 Een vooraanstaande Jood kwam bij Hem met de vraag: "Goede Meester, wat moet ik doen om het eeuwige leven te krijgen?"


Ma orasi ona yadumuka o doku Betfage de o doku Betania o Tala Zaitunka, kagena de o muri yasinoto wasulo itagi iqoma. 	 Toen Hij in de buurt van de Olijfberg kwam en bijna bij de dorpen Bethfagé en Bethanië was, stuurde Hij twee van Zijn discipelen vooruit.


Duma o nyawa la kanaga manga ngongano he isisa, ona magena manga sininga o Gikimoi aku wasiputuru, de Una ngomi mia sininga lo asa wosiputuru, sababu o orasi magenaka o Titus una magena womasidiado ngomika. 	 Maar God, Die moed geeft aan de moedelozen, beurde ons op door de komst van Titus.


Magena de ngohi tomakiliho de takelelo ma ngale tatailako nagoona ibicara ngohino. Ato tomaginano gena, kanaga o silo ngai tumudingi de ma dadami lo ka o guracino, 	 Ik keerde mij om, want ik wilde zien wie dat zei en ik zag zeven gouden olielampen.


Qaboloka, de o Yesus womamataga o sorogaye de wosumbayang wotemo, "Baba, igogou ma orasi he yaadoka gena Ngohi bilasu isangisara sidago lo tosone. So togolo tanu Ani Ngopa Ngohi manena Ai kuasa ilalamo asa o nyawaka nasikelelo, la ma ngale Ngohi lo aku Ngona Ani kuasa ilalamo tasikelelo onaka. 	 Nadat Jezus dit gezegd had, keek Hij omhoog naar de hemel en zei: "Vader, het is zover. Laat zien hoe groot en machtig Uw Zoon is, dan kan Hij laten zien hoe groot en machtig U bent.


Kanaga lo to Una Awi simaka isosone, bai ikokuasa bai lo ikokuasawa, ona yangodu yasioho kali so imaokoye, de o buku-buku asa wosulo la ipelengaka. O buku moi ipelengaka gena o oho ma buku, de ma rabaka o nyawa yoooho ka sidutu ikakali to ona manga ronga isilefoka. So mote o moi-moi o kia ilelefo o buku-buku magena ma rabaka, komagena isosone gena to ona manga loha de manga dorou ma sopo wahiri la wafanggali de o loha eko o sangisara. 	 Ik zag de doden, groot en klein, voor de troon staan. Er werden boeken opengedaan; ook het levensboek. En de doden werden geoordeeld volgens wat in de boeken stond, volgens de dingen die zij hadden gedaan.


Ona itagi yamote o ngeko magena, de imasidiado o riho moika de ma akeka. La o Etiopia ma nyawa una magena wotemo, "He! O ake lo madahe! Hino pouti, la kagena de noiosi." 	 Op een gegeven ogenblik reden zij langs een water. "Kijk", zei de Ethiopiër, "daar is water. Wat is erop tegen mij te dopen?"


de lo igolo, "Baba, nako nomisimaha, hitilahi Ani juba ma ngoguka sutu miacoho!" La o nyawa nagoona yacocoho gena yangodu manga siri itoguka. 	 Zij smeekten of ze Hem mochten aanraken, al was het maar de kwast van Zijn mantel. Allen die dat deden, werden helemaal gezond.


O bi Yerusalemka ma nyawa de manga roriri gena yosihodawa, ngaroko o bi nabi manga buku ma demo o Sabat ma wange isigeto yabaca, so iwinakowa o Yesus Una magena o Salamati ma Kolano. Ma sababu magegena ona o Yesus asa iwitoomaka. Duma de manga manara ona iwitooma gena ona yaakaka maro o kia o nabi manga bukuka isilelefo magena asa idadika. 	 De Joden van Jeruzalem en hun leiders hebben Hem niet erkend, hoewel zij zich realiseerden dat Hij het was, over Wie elke sabbat in de synagoge wordt voorgelezen. Door Hem te doden, hebben zij de profetieën in vervulling doen gaan.


Ma orasi ngone kanaga pogoge o dunia qatotorou manena ma rabaka gena he ipasaka, de ma orasi o nyawa o Gikimoi wasisalamati gena he foloisi idumuka. Nakoso komagena, o dorou o moi-moi maro o nyawa manga manara o bubutu ma rabaka, magena ngone bilasu paaka kawa de pomasidailako ma ngale pomanara de nanga sininga ibolowo, la upa sidago o dorou inasitura. 	 De nacht is bijna voorbij, dan breekt de dag aan. Houd dus op met wat het daglicht niet kan verdragen. Doe voortaan alleen maar wat gezien mag worden.


Komagena imaaka sidago o Yesus womasidiado o Yerusalemka, de o kota ma nyawa yadadala foloi lo ikalala gena, ona imatekekasano itemo, "Una magena naguuna." 	 Zo reed Hij Jeruzalem binnen. De hele stad was in rep en roer. "Wie is dit toch?" werd er gevraagd.


Ngaroko, o nyawa manga sininga ipeleso, ona igogou yosanangi, sababu ona magena asa o Gikimoi wasiputuru so ona yopeleso kawa. 	 Gelukkig zijn zij die verdriet hebben, want zij zullen getroost worden.


Igogou, done o nyawa yadala o orasi manena iqoqoma gena done asa ka itotuuru, so o orasi manena o nyawa yadala ibitototuuru gena done asa iqoqoma kali." 	 Maar vele eersten zullen de laatsten zijn, en vele laatsten de eersten."


Magena asa inasitodokano idadi, ma deka gena maro nanga lako itawi ka ma moi, de ma orasi o dunia ma dodoguka o Gikimoi Awi trompet yawuwu. Sababu o trompet magena yawuwuka, de isosone asa yasioho kali de o rohe kiaka ibaka kawa, so aku ioho ka sidutu ikakali. De ngone la kanaga poohosi nanga rohe asa inatagali. 	 maar wel allemaal in een oogwenk een nieuw lichaam krijgen op het moment dat de laatste trompet schalt. Ja, er zal het machtig geluid van een trompet te horen zijn; en dan zullen de doden voor altijd levend worden gemaakt en wijzelf zullen een nieuw lichaam krijgen.


Ngini, Euodia de lo Sintikhe o ngopeqeka nisinoto gena, ngohi tinibaja de togolo tanu ngini nia sininga idadi ka moi, sababu ngini nisinoto gena nidadi qabolo o Jou Awi nyawa. 	 Euodia en Syntyche vraag ik het eens te worden in de Here.


Duma ma orasi una o moku-moku ilalago wakelelo, de una wimodo so he wilutu, de woore womasigaso, "Jou, noiriwo!" 	 Petrus stapte uit de boot en liep over het water naar Jezus toe. Maar hij besefte ineens dat er een heel harde wind stond. De golven waren erg hoog! De schrik sloeg hem om het hart en hij begon te zinken. "Here, help mij!" schreeuwde hij.


Nakoso ona manga piricaya yodongosaka, ngaroko o bi moi-moi qangodu gena yanakoka, ka idadiwa ona magena yariwo la imakiliho manga dorou gena imatoba de imatoduba kali. Ce! Sababu maro komagena ona o Gikimoi ma Ngopa gena iwisidasangahadi kali, de lo o nyawa manga simaka iwisimaqe. 	 Door God de rug toe te keren, kruisigt zo iemand de Zoon van God eigenlijk opnieuw en maakt Hem bespottelijk.


So o Yesus wahika, o roti waqehe de wasitoku onaka, komagena lo o nao so ona yaoqoka. 	 Jezus gaf hun brood en vis.


Kanaga manga galaki ma rabaka gena cawali imatekesikoholu ma ngale ma ngeko idodooha bilasu to ona manga nyawa masirete o Gikimoika wisuba de lo ma ngale o nyawa moi wosoneka, de o Paulus wotemo igogou Una wooho kali, Una magena Awi ronga o Yesus. 	 Het ging om kwesties van hun godsdienst en over een zekere Jezus, Die al dood is, maar Die volgens Paulus leeft!


So o Paulus de o Silas isango itemo, "Nowipiricaya o Jou Yesuska la ngona asa nosalamati, bai ngona de to ngona ani tahu ma raba lo." 	 "Geloof in de Here Jezus", antwoordden zij. "Dan zult u gered worden en uw gezin ook."


De lo ngini gena upa nimaridemo, upa sidago o Gikimoi winisisala de to ngini nia dorou ma sopo gena wafanggali. He! Kanaga o loha de o dorou ma sopo qangodu wafafanggali de Una magena qabolo Awi orasi he idumuka. 	 Mopper niet over elkaar, broeders. Is op uzelf dan niets aan te merken? Ik wil u er nog eens op wijzen dat de Here eraan komt, opdat u hierom niet veroordeeld wordt.


Ma faida ihiwa ona isuba Ngohika, sababu ka to nyawa manga adati de manga galepu gena yadoto, itemo magena koloko to Ngohi Ai bobita!' " 	 Hun godsdienst is waardeloos. Ze houden zich alleen maar bezig met menselijke wetten en niet met de wet van God." (a)


De ka cawali Awi dupa masirete de lo Awi laha wonasidihike ngoneka, so asa Una waaka nanga sininga itiai, gena ma dodagi o Yesus Kristus ma ngale nanga dorou ma ija gena Una wosone, so ngone nanga dorouno aku wonapalako. 	 Maar God is zo goed en vergevend hen weer aan te nemen (zonder dat het hun iets kost en zonder dat zij het hebben verdiend) omdat Jezus Christus hen uit de greep van de zonde heeft bevrijd.


Ngini tinisingangasu igogou, idodooha ma deka nakoso o dipa de o tona la ka pakelelosi gena, o Gikimoi Awi bobita qangodu ma rabaka kanaga ma ceceke moi lo akuwa isisa eko itagali, so o moi-moi qangodu magena bilasu idadi kasi. 	 Ik zeg u met nadruk: Tot de hemelen en de aarde vergaan, zal nog geen letter van de wet afgedaan hebben. Alles moet eerst volbracht zijn.


Kagena de o Yesus wotemo unaka, "Baba, nakoso kanaga o Gikimoi la igogou o nyawa waparetaka maro o kolano moi, de ona bilasu yasibuo kali." 	 Jezus antwoordde: "Luister goed, wie niet opnieuw geboren wordt, kan het Koninkrijk van God niet ontdekken."


Duma hino la ngone nanga sukuru patide o Gikimoika bai! Una magegena o dorou ma kuasano ngone wonapalakoka, maro nanga saturu waturaka, sababu nanga Jou Yesus Kristus Awi manara ngoneka. 	 Maar God zij dank! Hij geeft ons, door onze Here Jezus Christus, de overwinning over de zonde en de dood.


Ma orasi o Yesus wingaho la wisidasangahadi, de kanagali o nyawa yasinoto ma somoa yangaho la yatooma ka ma moi dede Una. Ona yasinoto gena o nyawa ma dorou. 	 Twee misdadigers werden samen met Hem naar de plaats van terechtstelling gebracht.


Yangodu o dorouku itura, ngodu manga faida ihiwa, o nyawa moi lo yaakawa o loha o dunia ma nyawaka. 	 Alle mensen hebben zich van God afgekeerd; zij zijn met elkaar de verkeerde weg opgegaan! Niemand doet wat goed is, zelfs niet één.


Duma o wange manena gena nagala ngone asa inakalaki, sababu ngone masirete poruwahe de o gangamo posigoko, de nakoso inasano, ma sababu o kia gena ngone pobicara paakuwa. So nakoso ngini nimode positiai, bilasu niaqohaka la o hakim de o kawasa manga simaka, de kagena asa ma diai pasari igogou eko hiwa." 	 Maar maak een eind aan deze rel, anders krijgen wij moeilijkheden met de regering in Rome. Als die ons ter verantwoording roept, zullen wij ons niet kunnen verdedigen, want al deze drukte is voor niets."


Ngohi tanakoka, sababu kaputuka asa o Gikimoi towisusubaka de Awi manara taaakaka, gena wasulo o malaikat moi so yahino ai dateka imaokoye de isingangasu ngohika itemo, 	 Vannacht heeft er een engel bij mij gestaan, een engel van de God, aan Wie ik toebehoor en Die ik dien.


La ngini bilasu nianako, ngini nia suba ma tahu manena done o Gikimoi asa wodongosa. Igogou Ngohi totemo, ngini done asa Ngohi nikelelo kawa, sidago ma orasi yaadoka de ngini nitemo, 'Una wahino de o Jou Awi ronga, so tanu o Gikimoi Awi laha wisidumu Una magenaka.' " 	 Maar u wilde niet. Daarom wordt u nu aan uw lot overgelaten. En Mij zult u niet meer zien. U zult Mij pas weer zien op de dag dat u zegt: 'Alle eer is voor Hem Die komt in de naam van de Here."


De kanaga o kia naga moili ngohi todupa la ngini nianako. Ena gena, ma Kristus kanaga o nyawa yanau moi-moi wapareta, o roka kanaga ma peqeka womipareta, de lo o Gikimoi kanaga ma Kristus wipareta. Magena imatero maro o rohe o sahe gena o rohe yapareta. 	 Maar ik wijs u op iets dat u moet weten; elke man is ondergeschikt aan Christus en een vrouw is ondergeschikt aan haar man; en Christus is ondergeschikt aan God.


Nakoso ngone pomaaka komagenaka, de ngone asa pomasitero kawa maro de o ngopa-ngopa so jai-jai yakulai de o dodoto o kia bato gena ka yamote, maro o deru o moku-moku de o rato qasosihilo yadahe so ikole hika de hino. O dodoto magena o nyawa yokokulai gena yaaho de manga edekati gena o nyawa yasihaga. 	 Wij zullen dan niet langer als kinderen zijn, die zomaar van gedachten veranderen. Wij laten ons dan ook niet meer door van alles beïnvloeden. Ook niet door de verkeerde leer van slimme mensen, die ons op een dwaalspoor willen brengen.


Kagena de ona manga sidongirabaka imatekebicara moi de moika itemo, "Nakoso ngone potemo o haku o Gikimoino, done Una wonasitemo, 'Nako komagena, de qadoohaso o Yohanes Wooosi niwipiricayawa.' 	 Zij wisten geen raad met deze vraag en zeiden tegen elkaar: "Als we ja zeggen, zal Hij vragen: 'Waarom hebben jullie hem dan niet geloofd?'


Magena imatero maro Ngohi tahino gena taasowa o nyawa la kanaga itemo manga sininga itotiai, duma ma ngale taaso o nyawa de manga dorouka, la ma ngale manga dorouno gena ona aku imatoba de imatoduba. So niatailako ma ngale o kia o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefoka, gena komanena, 'Ngohi Ai dupa ma lamo gena upa nia gaso de nisisuba, duma ka niagalusiri.' " 	 "Ga weg. Houd voortaan rekening met wat de profeet Hosea heeft gezegd: 'God wil uw offers en geschenken niet! Waar het Hem om gaat, is dat u met andere mensen meeleeft.' Ik ben naar de aarde gekomen om slechte mensen bij God terug te brengen en niet om Mij bezig te houden met mensen die het zo goed met zichzelf hebben getroffen."