So bilasu ngini nia bobareta niasigise, sababu nako o dorou niaaka, de ona nisangisara. De ma boboloi lo sababu ngini nia sininga ma rabaka igogou nianako bilasu niasigise onaka. 	 Doe daarom wat de overheid zegt; niet alleen uit vrees voor straf, maar ook om een zuiver geweten te houden.


Sababu o kia bato o Gikimoi wotemo, magena bilasu idadi." 	 Voor God is niets onmogelijk. Wat Hij zegt, gebeurt."


La ma orasi ona iise o Paulus wotemo o nyawa moi wosoneka de wooho kali, so o nyawa ma binuka o Paulus wisiihe, duma ma binukali itemo, "Ngomi ka miodupasi so ma ngale o moi-moi magena nosibicarali." 	 Toen zij Paulus hoorden vertellen dat er iemand uit de dood was teruggekomen, lachten sommigen hem uit. Maar anderen zeiden: "Daarover moet u nog eens wat meer vertellen."


Ona o guru ikokulai magena o pipi yodesere so de manga demo ikokulai ngini inisihaga la ma ngale o kaya yamake. Duma iqomaka o Gikimoi wositatapu qaboloka done bilasu ona manga dorou wafanggali, so he iteka kawa de ona magena asa wasisa bai! 	 Deze zogenaamde leraars zijn zo hebzuchtig, dat zij u van alles zullen wijsmaken om maar geld van u los te krijgen. Maar God heeft hen al veroordeeld en hun straf zal niet lang op zich laten wachten.


Nako tosiade-ade gena o musik ma pake koloko o suling eko o kecapi, nakoso o lugo kanaga isiwuwu eko isilui itiaiwa, de o nyawa asa yoise duma yanakowa. 	 Denk maar eens aan muziekinstrumenten. De fluit en de citer bijvoorbeeld. Als er zomaar wat op geblazen of getokkeld wordt, zal geen mens er enige melodie in horen.


De Ngona nokolano o duniaka, so o nyawa o duniaka yangodu Ani dupa gena yaaka, imatero maro de o sorogaka. 	 Laat Uw Koninkrijk spoedig komen. Laat Uw wil op de aarde worden gedaan, net zoals in de hemel.


O Yesus de Awi muri-muri imasidiado o Kapernaum ma dokuka so imasidodogu o tahu moika, de wasano Awi muri-murika, "Kangano o kia nimatekesikokoholu ma orasi o dodagi ma rabaka." 	 Toen zij in Kapernaüm waren gekomen, vroeg Hij aan Zijn discipelen: "Waar hebben jullie het onderweg over gehad?"


Nakoso moi-moi to Ngohi Ai duba masirete, ona magena igogou Ngohi tanako de ona lo Ai ili isigise so Ngohi imote. 	 Mijn schapen luisteren naar mijn stem en Ik ken ze. Zij volgen Mij en Ik geef hun eeuwig leven.


"Powigiliri o Jou, Una o Israel awi ngopa de awi danoku gena nanga Gikimoi. Sababu Una magena wahino ma ngale ngone Awi nyawa la nanga saturu yangoduno gena wonapalako. 	 "Prijs de Here, de God van Israël. Hij heeft Zijn volk bezocht en gered.


Sababu ngohi totemo ai sininga ma rabaka, ka cawali ma ngale o Yesus Kristus de lo Awi sone o sangahadika la o dorouno wonasalamati magena bilasu tinisiado. 	 Ik had namelijk besloten bij u alleen maar te spreken over Jezus Christus en Zijn sterven aan het kruis.


Ngomi mia sumbayang ka komagenaka, la ma ngale nanga Gikimoi de o Jou Yesus Kristus gena ngini o laha inihikeka, so nanga Jou Yesus to Una Awi ronga aku isilamo de lo ma ngale Una aku ngini nia ronga lo wosilamo. 	 Daardoor zal in u onze Here Jezus geëerd en geprezen worden; en u zelf ook, omdat u één met Hem bent. Dit alles is mogelijk door de genade van God en van onze Here Jezus Christus.


So o gogobu yooqowa de isumbayang qabolo, de manga gia yahado o Barnabas de o Saulusku ma ngale yasitatapu o manara magena yaaka, qabolo de yasulo la ona yasinoto magena yotagi. 	 Zij bleven nog langer vasten en bidden. Daarna legden de anderen hun handen op de twee mannen en lieten hen gaan.


Komagena so upa sidago ngone gena, ngaroko ma sababu o kia naga moi lo ihiwa, duma pomacaralamo sidago lo pomatekesigaro so pomatekeduhudu moi de moika. 	 Laten wij niet hoog over onszelf opgeven, want daarmee lokken wij alleen maar rivaliteit en jaloezie uit.


La o Yesus wotemoli onaka, "Igogou, ngini nicawaro so o Gikimoi Awi bobita nitilaku ma ngale nisilaku to ngini nia adati de nia galepu masirete. 	 U schuift Gods gebod gewoon aan de kant en zet uw traditie ervoor in de plaats.


Wotemo onaka, 'Nitagi la ai doroka nimanara, de ngohi asa nia sewa tofangu itiai nginika.' 	 Hij zei dat zij ook in de wijngaard konden gaan werken en dat hij ze zou betalen wat redelijk was.


De ma Kolano Agripa wotemo o Festuska, "Nakoso una upa wagolo ma Kaisar Romaka asa witailako la wihakim gena, qaloha ilaku una nowipalakoka." 	 En de koning zei nog tegen Festus: "Als hij zich niet op de keizer beroepen had, zou hij nu vrij man zijn."


Sababu Ngohi taaka komagena, ma ngale aku ngini tinisikelelo, maro idodooha Ngohi tiniaka nginika, komagena ngini lo bilasu nimahadoku nimatekeleleani moi de moika. 	 Want Ik deed het om een duidelijk voorbeeld te geven. Volg Mij hierin na.


De upa lo nia sininga ma rabaka niatagapi de nitemo, 'Igogou, ngomi manena o Abraham awi ngopa de awi danoku so mia dorou ma fanggali gena miamakewa.' Komagenawa. Ngohi totemo nginika, igogou de o bi teto-teto manena bato o Gikimoi gena aku waaka o Abraham awi ngopa de awi dano so qadoohawa. Nakoso ngini nimatoba de nimatodubawa gena, bilasu Una asa winifanggali de o dorou. 	 Denk nou maar niet dat u vrijuit gaat omdat u Joden bent. Want God kan zelfs deze stenen in Joden veranderen.


Duma o nyawa ona magena yotemo, 'Awalele! Tuangi, una o pipi ngai mogiowo qabolo wamakeka.' 	 'Maar koning', antwoordden ze, 'die heeft toch al genoeg.'


De o bobita ma sinotoka gena, 'Bilasu nadodara ani dodiao maro ka to ngona ani rohe masirete.' 	 Het tweede, even belangrijke gebod is: 'Houd net zoveel van uw medemens als van uzelf.'


O Melkisedek gena o Lewi awi ngopa de awi dano moiku gena wisowo. Ngaroko komagena, una o regu ma mogiowoka o Abraham wakokoorano gena asa wamake. De ngaroko lo o Abraham gena o Gikimoi Awi jaji asa wihike qaboloka, duma ka o Melkisedek magena asa wogolo o Gikimoi Awi laha wisidumu o Abrahamka. 	 Maar Melchizédek was een vreemde en toch gaf Abraham hem een tiende van de buit. Melchizédek zegende de machtige Abraham;


Ma ngale ma Kristus wisitetero maro o teto moi o Gikimoi wahihirika, gena igogou, sababu iqomaka o Gikimoi Awi demo so ma nabi Yesaya awi buku ma rabaka wosilefo itemo, "He! Kagena o Sionka Una towisulo wokahuku maro o teto ilalamo de ihahali moi, magena tahirika so tahadoku idadi o tahu ma sosoqe ma teto ilalamo. So o nyawa nagoona nakoso iwipiricaya Unaka, igogou ma moi lo ihiwa manga sininga isitura." 	 In de Boeken staat het zo: "Ik heb een kostbare steen uitgekozen, die Ik in Sion neerleg en waarop mijn huis gebouwd zal worden. Wie vol vertrouwen op hem bouwt, zal niet bedrogen uitkomen." (A)


So o deruku youti waasi, de wikokitoka una wakelelo ona magena so womagogora wahoko o Yesusko, de wosuba wobukuku. 	 Toen hij Jezus zag aankomen, rende hij op Hem toe en viel voor Hem neer. Jezus zei tegen de boze geest, die in de man zat: "Duivelse geest! Ga eruit!" De geest begon vreselijk te krijsen: "Waarom bemoeit U Zich met mij, Jezus, Zoon van de Allerhoogste God? In Gods naam, doe mij geen pijn!"


Duma nako ngona ai ngopa gena, ngona done asa niaso o Gikimoi Wikukuruye Awi nabi moi. Sababu ngona gena noqomano, la nosidailako o Jou Awi ngeko. 	 En jij, kind, jij zult een profeet van de Allerhoogste God worden genoemd. Jij zult voor de Redder uitgaan om Zijn volk voor te bereiden op Zijn komst.


Ai dodiao nipipiricaya, ngini o Yahudika ma nyawa nisowo, bilasu ngini nianako o dodoto moi magena, nako o Israelka ma nyawa gena kanaga yadalasi asa manga sininga qatogoi, sidago done ma orasi o bangsa ma somoa gena o Yahudika ma nyawa yasowo o Gikimoi wahihiri so wipiricayaka magena manga dala yaado. O dodoto moi gena o Gikimoi wosimane waasi, la ma ngale ngini upa nimacaralamo de nia sininga ma rabaka nitemo, "O Gikimoi Awi edekati ma ngale o Yahudika ma nyawa gena ka mianako." 	 Broeders, ik wil niet dat Gods plan met Israël voor u geheim blijft. Wees niet eigenwijs. Voorlopig moet een deel van de Israëlieten niets van Jezus Christus hebben. En dat duurt tot de grote massa uit de andere volken in Gods koninkrijk is ingegaan.


O wange isigeto-geto de wikokitoka magena awi goge o diaruka. Ma para idala nako o bobiliku de o rate wisipiliku de ka watola. Iwipiliku yaaku kawa de wirateka lo idadiwa. Iwisirihi lo yaakuwa, sababu una foloi wiputuru. 	 Men had hem vaak aan handen en voeten gebonden, maar hij rukte de kettingen en boeien dan gewoon stuk. Niemand kon iets met hem beginnen.


Ai salam tosidingo o Andronikus de o Yuniaska, ona ai dodiao o Yahudika ma nyawa, kanaga ipapasaka ona lo yobui dede ngohi. Ona magena o sosulo yahohoromati de lo ngohi ma Kristus towipiricaya waasi de ona wipiricaya iqomaka. 	 Doe ook de groeten aan Andronicus en Junias, mijn landgenoten, die samen met mij gevangen hebben gezeten. Zij zijn belangrijke apostelen en geloofden al eerder in Christus dan ik.


Upa sidago ngini nimodo o nyawa la kanaga yodupa nia rohe yatooma, sababu ma ngale to ngini nia jiwa yatotooma gena ona manga kuasa ihiwa. Duma ka o Gikimoi Una magena niwimodo, sababu Una kanaga de Awi kuasa ma ngale nia rohe de lo nia jiwa gena o narakaka wasisa. 	 Wees niet bang voor hen die wel je lichaam kunnen doden, maar niet je ziel. Wees alleen bang voor God die zowel je ziel als je lichaam kan vernietigen in de hel.


"Jou, ilaha de! Ona gena to Ngona Ani nabi ma soohu gena yatoomaka de lo o suba patitide Ngonaka gena ma bi riho qangodu yaturabaka. So ka cawali ngohi tomatengo toohosi, duma manga edekati gena ngohi lo asa itooma bai!" 	 "Here", zei hij, "zij hebben Uw profeten vermoord en Uw altaren omvergehaald. Alleen ik ben nog over en nu willen zij mij ook vermoorden." (a)


"Nomaoko! De ani jongutu nalolo la natoti de noliho." 	 Daarop zei Hij tegen de verlamde man: "Sta op, ga naar huis en neem uw draagbaar mee."


Maro o nguusu gena yarapu de lo yatupu o ukuka, komagena lo imadadi ma orasi o dunia ma dodoguka. 	 Zoals in dit verhaal het onkruid bijeengehaald en verbrand wordt, zo zal het ook gaan bij het einde van deze tijd.


Nakoso ngini o loha niaaka nikaeli, de nagala o nyawa moi lo yahiwa o dorou inigaka nginika. 	 Wie zal u kwaad doen, als u zich inspant voor het goede?


La o Petrus woise de o Yesus Awi giaka walia la imatingaka, gila-gila wisidapano wotemo, "Jou, tanu o Gikimoi wonisiraro la upa idadi komagena." 	 Petrus nam Hem apart om Hem terecht te wijzen. "Dat mag niet, Here", zei hij. "God zal ervoor zorgen dat U zoiets niet overkomt."


so o toka idadala gena isupu o nyawano de widongosaka, de yowosa o titika. O titi ma duduo magena iloqa de kugena o dirasuku itura, so qangodu o talagaku qalutu de isoneka. 	 Zij verlieten de man en gingen in de varkens. De hele kudde stormde de helling af, het meer in en verdronk.


Upa sidago ngone lo o bi serika podupa posuba, maro iqomaka o nyawa ma binuka lo yaaka. Gena imatero de o kia kanaga o seri moi o sapi ma ngopa o guracino isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O nyawa ona magena irarame gena yaaka kasi o oqo ilalamo, qabolo de asa o kia naga qatotorou magena yaaka." 	 Loop ook niet achter andere goden aan, zoals sommigen van hen deden. In de Boeken staat dat zij gingen zitten om te eten en te drinken en dat ze gingen staan om te dansen voor een afgod.


Qabolo de Una o segel ma sinoto asa waraca kali. Waraca kali de ngohi toise o dodadi ngai iha magena ma sinotoka itemo, "Nahino nosupu!" 	 Het Lam verbrak het tweede zegel en ik hoorde het tweede levende wezen zeggen: "Kom."


Ma langino ngomi mimajobo miside kali so miuti o Kaisarea ma kotaka. So kagena de ngomi mitagi o nyawa moika o Gikimoi Awi habari qaloloha wosihohabari, iqoqoma una o Yerusalemka o nyawa ipipiricayaka yahihiri manga roriwo yatumudingi manga sidongirabano, awi ronga o Filipus. Una magena awi ngopa o jojaru yaruha o Gikimoi Awi demo isingongangasu, kagena awi tahuka mimasidodogu. 	 Deze broeder had vier ongetrouwde dochters, die vaak woorden van God doorgaven en dus profetessen waren.


de komagena lo nimasirese o bi dorou moi-moi ma gia ma sohano. 	 Vermijd alles wat slecht is.


Duma ngini gena qadoohaso o nyawa isususaka de niasiceke. Ce! Nianakoka o nyawa ikakaya gena manga dupa ngini lo inisidipito, so asa ona nisangisara, sidago lo ningaho la nisirisima o bobareta manga hakimka. 	 Hoe kunt u dan een arme man met minachting behandelen? Hebt u niet door dat het de rijken zijn die u slecht behandelen en voor het gerecht slepen?


Patotiai gena o Petrus wanakowa o kia bilasu una wosibicara, sababu una de awi dodiao yasinoto o modo ma rabaka. 	 Hij wist niet wat hij zei, want hij en ook de anderen waren vreselijk geschrokken.


Kanena wihiwaka. Una wooho kali! Niososininga o kia Una winisingangasu qabolo nginika, ipapasaka ma orasi Una o Galileaka 	 Hij is hier niet. Hij leeft weer! Herinnert u zich niet wat Hij heeft gezegd toen u nog met Hem in Galilea was?


Komagena imaakaka, de Awi muri-muri magena asa yosiningali kanaga iqoqoma o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefo itemo, "Ai Baba, Ngohi Ai sininga ma dupa foloisi ilamo gena Ani Tahu bilasu o nyawa yahoromati sidago he dangade tosone." 	 Dit herinnerde de discipelen aan wat er geschreven is: "Ik wil alles doen voor de eer van Uw huis." (A)


Ce! Komagena so hika la nisigila-gila niaaka o dorou kiaka imakoketero de nia ete de nia topora manga dorou. 	 Maak de maat maar vol. Slangen! Addergebroed! Hoe zult u aan het vreselijke oordeel van de hel ontkomen?


Ma orasi una o mutiara moi ihahali wamakeka, de una wotagi awi arata qangodu wosiija, de asa wotagi o mutiara magena waija." 	 Ineens ontdekt hij er één van grote waarde. Hij verkoopt alles wat hij heeft en koopt die ene kostbare parel.


De o Yesus wotemo, "Tosiade-ade kali, kanaga woleleleani moi wococawaro de lo awi tuangi awi manara waaka wokaeli. Woleleleani una magena ma tuangi witideka, la wodadi yoleleleani ma binuka manga sahe moi ma ngale manga ino o wange isigeto-geto wositoku. 	 Jezus antwoordde: "Ik heb het over de betrouwbare en verstandige rentmeester die van zijn heer opdracht heeft gekregen voor de andere arbeiders te zorgen.


O dodadi iooho ma nonoma gena maro o haiwani moi o singa, ma sinotoka maro o sapi ma nau, ma saangeka ma bio gena maro o nyawa ma bio, ma ihaka maro o namo muludu isoso-soso. 	 Het eerste van die wezens leek op een leeuw, het tweede op een jonge stier, het derde had een mensengezicht en het vierde leek op een vliegende arend.


Ngaroko komagena, o Yerusalem qamomuane kadaku o sorogaka magena asa imatero de ma peqeka ma duhutu, sababu ngone ma Kristus powipipiricayaka, ngone gena inangodu maro to Abraham ma peqeka ma duhutu ami ngopa. Sababu ma ngale o Gikimoi nanga sininga itotiai waaka gena ngone upa he o bobita pamote maro ma peqeka ma duhutu ma ngopa gena ona upa he o bobita yapareta. 	 Maar onze moederstad is het hemelse Jeruzalem en zij is vrij; zij is geen slavin van de wet.


Ona manga manara yaaaka gena ka cawali o kia naga o sorogaka ma dulada eko ma gurumi moi. Komagena so ma orasi iqoqomaka ma nabi Musa wosidailako o Gikimoi Awi Suba ma Dadaru waaka, de o Gikimoi wotemo unaka, "Nomasidodiahi! Ngona bilasu qangodu naaka maro o dulada moi kiaka o tala ma qokuka ngona tonisikokeleloka." 	 Zij doen hun werk in een aards model van het echte heiligdom in de tempel; want toen Mozes de heilige tent zou maken, zei God tegen hem dat hij die precies zo moest maken als het model dat God hem op de berg had laten zien.


So o bi nyawa manga ngopa o Yesuska yaaho la wapaqa de wogolo tanu o Gikimoi Awi laha wasicatu onaka, duma Awi muri-muri yatoosa so yadogore ona magenaka, "Upa niahika!" 	 Later brachten enkele mensen hun kinderen bij Jezus. Zij wilden graag dat Hij Zijn handen op hen zou leggen en voor hen zou bidden. Maar de discipelen zeiden dat zij Hem niet mochten lastig vallen.


Kagena de o Saulus womaoko de awi lako wapelenga, duma womasigelelo kawa. So awi nyawa ona magena awi giaka yacoho la wituda wisingosa o Damsyik ma kotaka. 	 Saulus stond op en deed zijn ogen open, maar kon niets zien. De mannen die bij hem waren, namen hem bij de hand en brachten hem Damascus binnen.


Ngohi todupa komagena, sababu kanaga ibabalo yapereki waasi gena ma Kristus iwisigise kawa de manga sigogise cawali ka o Ibliska. 	 Enkelen van hen hebben zich al van de gemeente afgewend en zijn satan gevolgd.


Ma orasi magena ipasaka, o Yesus de Awi muri-muri o Lewi awi tahuka imatamiye yooqo. De o balastengi itotolomu yadala de o bi nyawa yadala manga sininga qatotorou o bi kawasa yahoholu, ona magena lo imatamiye yooqo de o Yesus. 	 Die avond aten Jezus en Zijn discipelen bij Levi thuis. Er waren ook veel collega's van Levi uitgenodigd en nog anderen met een slechte naam. Want van dat soort mensen gingen er nogal wat achter Jezus aan.


So kagena de Una Awi sukuru watide o Gikimoiye, de asa o roti ngai motoha magena wahike Awi muri-murika la ona yasitoku o nyawa yadadalaka magena. Komagena lo o nao ngai sinoto waaka so yasitoku o nyawa yadadalaka magena. De o nyawa yadadala magena yooqo sidago yapunu. 	 Toen iedereen zat, nam Jezus de broden, dankte God ervoor en begon het brood uit te delen. Met de vissen deed Hij net zo. En iedereen kon naar behoefte eten.


O nyawa wasesewa ona magena yahino wototoroka itemo, 'Baba, igogou o gisisi qaloloha posihahajaka gena, qadoohaso sidago o nguusu lo kagena ioho.' 	 De knechten gingen naar de boer toe en zeiden: 'Het veld waar u dat goede graan hebt gezaaid, staat vol onkruid!'


De komagena ami salam gena ongo Elisabet moise, de to muna ami ngopa ami roheka magena imahiti, de o Gurumi Qatetebi Awi kuasa qaasu-asu asa iwosa munaku de wopareta. 	 Toen Elisabeth de groet van Maria hoorde, begon het kindje in haar buik te trappelen. En Elisabeth zelf werd vol van de Heilige Geest.


Cedeke! Ona imasusuna magena ngini inisigogamamu kali gena yaaka la ona moi-moi manga dorari, upa ka ma kahi, duma lebelaha de ma lake qaasu-asu yaoguka. 	 Laten die onruststokers zichzelf maar laten verminken!


Kagena de Una wotemo onaka, "Ngini nia manara itiaika o nyawa manga simaka, duma o Gikimoi nia sininga gena ka wanako. O kia naga o nyawa isihohoromati, magena o Gikimoi ka woleki. 	 Jezus zei tegen hen: "U doet zich heel vroom voor, maar God kijkt dwars door u heen. Waar de mensen hoog tegen opzien, daar gruwt God van.


Una womatengo gena Awi jamani ma siru maro paramata o teto qabobole ma soka gena o yaspis de o paramata qasosawala, maro o dowora ma silo gena o delima. De kanaga lo o pareta ma kursi ma gilolika o ngawate moi ileto-leto, maro o teto paramata qabobole ma soka moili gena o zamrud. 	 Die schitterde als de zuiverste edelsteen, als de diamant en sardius. Om de troon stond een regenboog, die zo helder was als smaragd.


Ngona bilasu nasisininga o bi nyawa ipipiricaya ma ngale o bi moi-moi qangodu ngohi tolelefo ngonaka. Ngona nadoto nasitotiai igogou o Gikimoi wodupawa to ona manga gangamo ma ngale o bi demo-demo. Sababu nakoso ona imakokangamo gena, o loha yaakawa, duma o nyawa isigogigise manga piricaya yaruwahe sidago lo isisa. 	 Herinner de mensen in de gemeente aan deze geweldige waarheden en verbied hun namens de Here over onbelangrijke dingen te ruziën. Dat is verwarrend en zinloos, ja, zelfs slecht.


Una magena towisulo nginika gena ai edekati ngini winikurumi la ai habari winisiado so aku lo nia sininga wosiputuru. 	 Ik stuur hem alleen maar naar u toe om u te laten weten hoe het met ons is, om u daarmee te bemoedigen.


Kagena de o Yesus Awi demo magegena ma gubernur woise, so una asa he ifoloisi wimodo. 	 Toen Pilatus dat hoorde, werd hij echt bang.


Igogou, nanga ete de nanga topora iqoqomaka Una wagalusiri. so Awi jaji qatebi magena Una wasiganapu. 	 Hij is goed voor onze voorouders geweest.


Nakoso ngone kanaga o Jou Yesus powipiricayaka, sidago lo o Gikimoi waaka nanga sininga itiai Unaka. De lo sababu o Yesus Kristus nanga Jou wosone, so ngone asa dede o Gikimoi pomatekekadame. 	 Omdat wij ons aan God hebben toevertrouwd, zijn wij rechtvaardig geworden. Wij hebben nu vrede met God dank zij onze Here Jezus Christus.


De lo o nyawa ipipiricaya yadala yahino ma ngale to ona manga manara ma dorou, kiaka yaaakaka gena, imamangaku o gogobu manga simaka. 	 Verscheidene christenen bekenden openlijk wat voor verkeerde dingen zij hadden gedaan.


de ma boboloili ma Kristus Awi au bai! De o Gurumi Qatetebi wokokakali gena Awi buturu, ma Kristus Awi rohe wahike o Gikimoika maro o suba moi de ma kurangi moi lo ihiwa. De Una Awi au gena ngone nanga sininga watiodo so asa qatebi sidago lo nanga manara de ma faida ihiwa, gena asa isisaka la ma ngale ngone aku o Gikimoi woooho gena powisuba de Awi manara paaka. 	 hoeveel te meer zal dan het bloed van Christus ons hart en leven veranderen. Hij, Die Zelf zonder zonden is, heeft door de hulp van de eeuwige Geest Zich gewillig aan God overgegeven om voor onze zonden te sterven. Daardoor kunnen wij met een gerust hart de levende God dienen.


Komagena so ngini bilasu nimasigaso o doro ma duhutuka, de nigolo la ma ngale yobiuutu una wasulo la ona itagi awi doroka youtu." 	 Vraag de Landheer of Hij meer arbeiders wil sturen om de oogst binnen te halen."


Duma una womanosu kali, de gila-gila wosasi, "Ngohi towinakowa o nyawa Una magena!" 	 Petrus zwoer dat het niet waar was. "Ik ken die man niet!" riep hij uit.


Duma o nyawa yadadala magena iminako o ngopa muna magena mosoneka, so yangodu Una wisiihe. De o nyawa yangodu magena wasulo so isupuka, de Una wangaho o ngopa magena ma awa de ma baba de Awi muri yaruwange, so o ngihi kiaka o ngopa magena ami bake yahado kagena iwosa. 	 Het kind is niet gestorven, het slaapt." Zij lachten Hem in Zijn gezicht uit. Maar Jezus stuurde ze allemaal de deur uit en ging samen met de ouders en Zijn drie discipelen naar de kamer van het kind.


Komagena isikelelo igogou o dodoto ma ngale ma Kristus lo ngomi minisihohabari nginika gena, niopiricaya qaputuru. 	 Wat wij u over Christus hebben verteld, is ook in uw leven bevestigd.


Kagena o Gikimoi Awi bobita ma buku o Musa wosilelefoka de o nabi manga buku yabaca qaboloka, de o puji ma tahu ma roriri isulo so o nyawa yagolo o Paulus de o Barnabaska itemo, "O gianongoru o Israelka ma nyawa, nakoso kanaga de nia dupaka o bi nyawa manena niasiduduga, de hino la ngini ona manena niadoto." 	 Nadat er uit de boeken van Mozes en de profeten was voorgelezen, lieten de leiders van de synagoge de gasten vragen of een van hen misschien iets zou willen zeggen, waardoor de mensen bemoedigd zouden worden.


Ai dodiao nipipiricaya, ngomi migolo tanu ngini niahoromati to ngini nia bobareta, ona magena to ngini nia roriri yomomanara qatubuso ma ngale inisitiari de lo o Jou Awi demo moi-moi inidoto. 	 Broeders, wij vragen u respect te hebben voor uw leiders die door de Here zijn aangewezen. Zij verrichten veel werk onder u en wijzen u terecht waar dat nodig is.


Qadodooha so ngini nianako waasi, nakoso Ngohi togolo Ai Babaka, de igogou Una magena asa jai-jai bato wasulo o malaikat kanaga yadala icarawa la yahino Ngohi iriwo. 	 Besef je niet dat Ik mijn Vader zou kunnen vragen duizenden engelen te sturen om ons te verdedigen? En Hij zou ze sturen.


Komagena so Ngohi manena taaka ma ngale muna magena done asa mipanyake qatubuso, de to muna ami dodiao lo nakoso o nyafusu ma dorou yaakaka gena to ona manga sangisara ifoloi. Komagena so cawali Ngohi taakawa gena ka ona magena, nakoso de manga nyafusu ma dorou duma imatoba de imatodubaka. 	 Daarom zal Ik haar ziek maken en laten lijden; haar vrienden zal ik in grote moeilijkheden brengen, tenzij zij breken met haar ontucht.


De o roti o Gikimoino kanaga Una asa winihike nginika, magena ka ka Ngohi masirete, ena gena Ngohi tahino o sorogano la ma ngale o bi nyawa o duniaka Ngohi aku tahike o oho ma duhutu." 	 Want het brood van God is Hij, Die uit de hemel is gekomen. Hij geeft het leven aan deze wereld."


Igogou, Una Awi muri-muri o toka idala yodusuka, de o nyawa yasisiri manga saheku o gososo isiese so manga siri lo qalohaka. 	 Uit veel mensen verjoegen zij boze geesten. Zij zalfden veel zieken met olie en maakten hen gezond.


Timotius tonisiboboso. Ngohi, Paulus, o surati tolelefo gena o Yesus Kristus Awi sosulo. Ngohi manena o sosulo moi o Gikimoi, Una magena ngone wonasisalamatika, de o Yesus Kristus isitatapuka. O Yesus Kristus Una magena powingongongano Una asa wahino kali o duniaka de waaka o kia moi-moi qangodu ngone pododamaha. 	 Van: Paulus, een apostel van Christus Jezus, uitgezonden in opdracht van God, onze bevrijder, en van Christus Jezus, op Wie onze hoop gevestigd is.


La komagena ngini bilasu niwisigise de niwimote o Gikimoika. So ngini bilasu o Iblis niwiholu de una asa ngini winidongosaka. 	 Onderwerp u dus aan God, maar verzet u tegen de duivel en hij zal van u wegvluchten.


So ngini nipipiricaya o Yahudika ma nyawa nisowo, ngaroko iqomaka ngini inisieto maro o nyawa ma duduno, duma o orasi manena naga de ngini lo inisieto maro o Gikimoi Awi nyawa manga dodiao. Ngini nigoge ka o tahu moi dede to Una Awi ngopa-ngopa yangodu. 	 Voor God bent u nu geen vreemdelingen of buitenlanders meer; nee, u hebt dezelfde rechten als de Joodse christenen. U hoort nu ook bij het volk van God, bij Zijn gezin.


Duma nako ngini gena, ka komagenawa. O Gikimoi o sorogaka de ma Ngopa Awi ili winidedemo nginika. Magena maro ngini niahino Awi simaka o Sion ma Talaka de lo o Yerusalem ma kota o sorogaka, kiaka o Gikimoi woooho Awi goge. Ngini niarisima o bi malaikat yadala icarawa la kagena imatolomu de manga nalika. 	 Nee, u staat voor de berg Sion en voor de stad van de levende God; het hemelse Jeruzalem, waar tienduizenden engelen wonen.


Ngone moi-moi inangodu gena o Gikimoi Awi Gurumi wodupa wonasicocatu la aku ngone inangoduka o loha pamake. 	 De Geest openbaart Zich door elk van ons, tot welzijn van de hele gemeente.


De ngini magena lo nakoso o gogilalo manga tuangi moi, upa niasimodo, duma hika nimasidiahi de niaaka qaloha. Sababu nianakoka ngini lo kanaga de nia Tuangi moi kadaku o sorogaka, de lo Una gena upa o nyawa moi wasiguui de o nyawa moili wasitubuso, duma ona manga manara wafanggali ka itiai. 	 Slaveneigenaars, u moet op uw beurt uw slaven goed behandelen. Spreek hen niet dreigend toe. U moet niet vergeten dat u zelf slaven van Christus bent. U hebt dezelfde Meester als zij en voor Hem bent u elkaars gelijken.


To Una Awi laha gena ma bati lo ihiwa, de magena lo Una wonasikelelo ngoneka igogou to Una Awi cawaro ifoloi so qangodu ka wanako. 	 En dat niet alleen! God heeft ons alle wijsheid en inzicht gegeven.


De lo o bi moi-moi o dipaka, maro o wange, o ngoosa, de o ngoma-ngoma magena imaterowa de o kia naga o tonaka. O kia naga o dipaka gena de ma loha paramoi, de o kia naga o tonaka gena de ma loha paramoili. 	 Er zijn hemelse en aardse wezens; en de schoonheid van de hemelse is anders dan die van de aardse.


O orasi magena de o Yohanes Wooosi kanaga o bui ma raba kasi, de una woise ma ngale o kia ma Kristus wamomanara. So kagena de una awi nyawa wimomote yamuruo naga wasulo la ona itagi o Yesuska, ma ngale Una magena wisano. 	 Johannes de Doper, die nu in de gevangenis zat, hoorde over alle wonderen die Christus deed. Daarom stuurde hij zijn discipelen naar Hem toe met de vraag:


Hino de to ngone nanga ngongano la pobarani pasingongangasu o nyawa manga simaka, gena pomasigocoho qaputuru, sababu panako igogou o Gikimoi Awi jaji ngoneka gena asa wosiganapuka. 	 Wij moeten blijven vasthouden aan wat God ons heeft beloofd en andere mensen erover vertellen. Omdat God Zich aan Zijn woord houdt, zullen wij krijgen wat wij van Hem verwachten.


Komagena so ona ma binuka gena wisingangasu unaka itemo, "We! Ngomi gena igogou o Jou miwikeleloka bai!" Duma una wotemo, "Nako magena, ngohi topiricaya toholu bai! Ka cawali nakoso ngohi masirete towikelelo to Una Awi gia ma Nabo, kiaka yapapaku, de kagena ai raraga tosipaqa de lo ai gia masirete tosipaqa Awi alu ma ngunu ma naboka." 	 Toen de andere discipelen hem vertelden dat zij de Here hadden gezien, wilde hij het niet geloven. "Ik kan het pas geloven", zei hij, "als ik de wonden van de spijkers in Zijn handen zie en met mijn eigen hand voel dat Hij een wond in Zijn zij heeft!"


Qabolo kagena o dipaka o nonako ihahairani moili de foloisi ilamo asa ngohi takelelo. Kanaga o malaikat yatumudingi gena asa yaaka o bodito tumudingi kiaka ma dodogu. Magena yaaka qabolo, de igogou asa o Gikimoi wodoosa kawa. 	 Ik zag nog iets anders in de hemel. Het was indrukwekkend en wonderlijk: Zeven engelen met de zeven laatste rampen. Na die rampen zal Gods toorn voorbij zijn.


"We! Manena o Jou Awi laha ngohika. Una ngohi woiriwo la o ngopa tamake, so ma ngale ngohi gena o nyawa isimaqe kawa." 	 "Wat is de Here goed voor mij!" juichte zij. "Hij heeft de schande van mij weggenomen dat ik geen kinderen had."


So nako o bi malaikat ona magena, yangodu o Gikimoi Awi leleani kiaka wasusulo la ona itagi ma ngale o nyawa nagoona done Una wasisalamati gena, ona yaleleani. 	 Nee, want de engelen zijn geesten, die God dienen en die Hij erop uit stuurt om de mensen die gered worden, te helpen.


O nyawa la kanaga yahike de manga sininga qaloloha imatero maro o kia naga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O Gikimoi de Awi sininga qaloloha wahike o nyawa isususaka, Awi sininga ma loha gena ma bati lo ihiwa." 	 Het staat zo in de Boeken: "De goede en rechtvaardige geeft veel aan de armen. Voor het goede wat hij doet, zal hij altijd worden geëerd." (b)


So nagoona la kanaga manga tahu ma ngihi iqoqokuka lo upa iwosa la manga kia naga moi yaqehe, duma ka youti de yodoloqa. 	 en je bent in Judea, vlucht dan naar de grotten in de bergen. Zit je op dat moment op het platte dak van je huis,


Sababu o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilefoka itemo, "O dunia de lo ma raba qangodu gena to ma Jou." 	 De aarde en al haar rijkdom zijn immers van de Here.


Sababu ngomi asa miasiholu gena mia buturu ma sihino o Gikimoino, so maro o nyawa o Gikimoi wipipiricayawa manga buturu gena hiwa. Ngomi kanaga de o Gikimoi Awi buturu la to ona manga siholu gena miasisa, maro o bi prajurit la kanaga manga lawangi yafafati gena yaruba kasi. 	 Ik strijd met Gods wapens, niet met menselijke, om elke tegenstand te breken.


So o nao isosinanga o leta moi gena ona iwihike Unaka. 	 Ze gaven Hem een stuk geroosterde vis en zagen dat Hij het opat. Hij zei: "Herinneren jullie je niet meer wat Ik heb gezegd, toen Ik nog bij jullie was?


So nakoso ngone manena, upa he o dunia ma nyawa manga cawaro pamake, duma to Una Awi Gurumi magena ngone asa pamakeka, la Awi Gurumi gena ngoneka wonasimane ma ngale ngone aku panako igogou o kia naga o Gikimoi wonasitodihike qabolo ngoneka. 	 En wij hebben niet de geest van de wereld ontvangen, maar de Geest van God om zo te weten wat God ons in genade gegeven heeft.


O Yesus o Yudea ma tonaka wogoge kawa, sababu kanaga o Yahudika manga roriri yamuruo naga manga edekati itemo Una iwitooma. So qaboloka, Una asa wotagi wahika de wahino o Galilea ma tonaka wakokiloli. 	 Hierna trok Jezus rond door Galilea. Hij wilde niet naar Judea, omdat de Joodse leiders erop uit waren om Hem te doden.


Niahino niaoqo isosone ona yangodu manga lake, komagena lo o bi kolano isosone manga lake de lo o bi kapita, o bi nyawa ikudoti yapoputuru, o bi jara de ma nyawa ipapane, bai ikokuasa bai lo ikokuasawa, bai igogilalo bai lo igogilalowa ona magena yangodu." 	 Jullie mogen het vlees eten van koningen, generaals en soldaten, van paarden en hun ruiters, van vrijen en slaven, van kleinen en groten."


Ce! Qadoohaso ngohi tahiri gena tanakowa. Nako ngohi ka toohosi gena, ma ngale ai manara qaloloha asa taaka tosigila-gila, maro o gota moi so de ma sopoli. 	 Toch weet ik niet wat ik kiezen moet. Aan de ene kant wil ik graag in dit lichaam blijven en hier nog veel goeds kunnen doen.


O Yesus wosumbayang wosibolo de Una de Awi muri-muri gena imajobo yakahika o Kidron ma Selera yatola. De kagena o selera ma sonongano kanaga o doro moi so ona o doro magena ka yowosa. 	 Na deze woorden ging Jezus met Zijn discipelen naar een tuin aan de overkant van het Kidrondal.


Ngohi manena o nahadi moi o wange sinoto tooqowa de toudowa, de lo ai moi-moi kanaga ngohika magena taregu mogiowoka so o regu moi gena tosisuba Ngonaka.' 	 Ik vast twee maal per week. En ik geef U tien procent van alles wat ik verdien.'


Mimoi ongo Yohana o Khuza ma peqeka, una woleleleani moi o Kolano Herodes awi kadatoka. Kanaga lo ongo Susana de lo o bi ngopeqeka ma somoali yadadala. O ngopeqeka ona magena de manga pipi masirete aku yariwo o Yesus de lo Awi muri-muri. 	 Onder hen waren Maria van Magdala (uit wie hij zeven boze geesten had weggejaagd), Johanna (de vrouw van Chuzas, die een belangrijke funktie had in de regering van Herodes) en Suzanna.


Ai dodiao nipipiricaya, ngohi manena ma orasi iqomaka de taado nginika, o Gikimoi Awi habari qaloloha tinisihabarika gena, ngohi ngini tinisibicara upa de ai demo qaloloha eko icocawaro. 	 Toen ik voor het eerst bij u was, kwam ik dan ook niet met dure woorden en hoogdravende ideeën aan. Ik heb u heel eenvoudig Gods boodschap bekendgemaakt.


Komagena lo o Yesus Una magena to ngone nanga dorou qangodu wasisaka ma ngale nanga sininga aku qatebi. De Una o dorou wasisisa moi de to ngone nanga sininga ma dorou lo wasisaka, so ngone inangodu kanaga nanga Baba ka womatengo. Komagena so o Jou Yesus wimaqewa so wotemo ngone gena to Una Awi tahu ma raba moi. 	 Nu wij door Jezus voor God zijn afgezonderd, hebben wij dezelfde Vader als Hij. Daarom schaamt Jezus Zich er niet voor ons Zijn broeders te noemen.


Duma ma ngale nagoona asa imatami Ai girinaka eko Ai gubalika, magena Ngohi Ai hakuwa so tositatapuwa. Magena maha de o Gikimoi, sababu Una ka wanako de wositatapuka nagoona asa imatami o riho magegenaka." 	 Maar wie in mijn Koninkrijk naast Mij zullen zitten, maak Ik niet uit. Dat bepaalt God."


Ma duuruka, ngohi tolefo gena de ai gia masirete so ma lefo ilalago manena ma ngale ngini gena tanu niosininga qaloha. 	 Deze brief heb ik zelf geschreven. U ziet het wel aan de grote letters.


Sababu nagala o Makedoniaka ma nyawa asa ngohi imote done ma orasi ngohi tahika nginika, de nakoso ngini nia roriwo o pipi gena niaaturu waasi de, awadede, ngomi asa de mia maqeka de komagena lo ngini nimaqe, sababu ngohi iqomaka nia giliri tosimane qaboloka. 	 Want ik zou het erg vinden als zou blijken dat het niet waar is wat ik vol lof over u heb gezegd. Als de Macedoniërs, die straks misschien met mij meegaan, zouden ontdekken dat u helemaal geen geld hebt klaarliggen, zou ik voor schut staan en u niet minder. Dan zou ook ons vertrouwen in u geschokt zijn.


De nagoona yodupa yoqoqoma to ngini nia sidongirabano, ona magena bilasu yogilalo ma ngale ngini ningoduka. 	 En wie de voornaamste wil zijn, moet jullie slaaf worden.


Kanaga lo o malaikat ma somoa moili gena wahino waaho o manyanyi ma ngihi moi o guracino, de o manyanyi yatutupu ma riho ma simaka kagena womaokoye. De una magenaka o manyanyi wihike idala la de o Gikimoi Awi nyawa yangodu manga sumbayang magena lo maro o suba moi wongado kiaka o manyanyi ma riho o guracino magena ma qokuka, kagena o pareta ma kursi ma simaka. 	 Een andere engel ging met een gouden wierookpan bij het altaar staan en kreeg heel veel reukwerk dat hij, samen met de gebeden van de gelovigen, op het gouden altaar voor de troon moest offeren.


O bi moi-moi magena imadadi o Betania ma dokuka o Yordan ma Selera ma sonongaka, kiaka kagena o Yohanes o nyawa waosi. 	 Dit gebeurde in Bethanië aan de overkant van de rivier de Jordaan, de plaats waar Johannes mensen doopte.


de lo mimatekerimoi dede Una. Komagena so ma ngale ngohi upa he o bobita tacoho de taaka la ai sininga itiai o Gikimoika, duma ma Kristus towipiricayaka so asa ai sininga itiai o Gikimoika. Ka o Gikimoi Una masirete woisiputuru la ai sininga itiai Unaka sababu ngohi ma Kristus towipiricayaka. 	 Ik reken er niet meer op dat ik het door het houden van allerlei wetten met God in orde kan maken. Nee, daarvoor vertrouw ik nu op Christus. Hij maakt het goed tussen ons en God, als wij maar in Hem geloven.


Maro Ai Baba woidodara Ngohi, komagena lo Ngohi tinidodara nginika. Komagena so to Ngohi Ai dodara nginika gena tongongano ngini magena asa upa niodongosa duma niacoho niaamo-amo. 	 Zoals de Vader van Mij houdt, houd Ik van u. Blijf u bewust van mijn liefde.


So Una de Awi muri-muri gila-gila o deruku ipane so imajobo itagi o Dalmanuta ma tonaka. 	 Jezus stuurde de mensen naar huis. Direct daarna stapte Hij met Zijn discipelen in de boot en stak over naar Dalmanoetha.


Ngaroko komagena, upa sidago ma ngale o bi toka inisigise nginika gena ngini ninali. Duma ifoloi qaloha ngini ninali ma ngale nia ronga kanaga yalefo o sorogaka." 	 Maar het belangrijkste is niet dat de boze geesten doen wat jullie zeggen. Waar jullie vooral blij om moeten zijn, is dat jullie namen in de hemel geregistreerd staan."


Una bilasu o sorogaka wogoge sidago o Gikimoi Awi orasi imasidiado ma ngale o moi-moi o sorogaka de o duniaka wamuane, maro o Gikimoi wasulo iqomaka de Awi nabi-nabi inasingangasu ngoneka. 	 Hij moest naar de hemel teruggaan tot de tijd van het volledige herstel. Over die tijd heeft God vanaf het begin al gesproken door Zijn heilige profeten.


Nakoso to ngini nia gogoho komagena de kanaga lo niaaka de ma boloika, magena niasikelelo o nyawaka igogou ngini gena nanga Jou Yesus Kristus niwinako sidago lo nia leleani Unaka gena ma faida de ma sopo ilamo. 	 Als dat bij u het geval is, betekent het dat u niet zelfvoldaan of onvruchtbaar bent geworden, maar dat u de Here Jezus Christus steeds beter leert kennen.


Duma iqoqoma ma Kristus niwipiricaya waasi de ngini lo o Gikimoi niwinako waasi, maro o bi gilalo o tuangi moi winipopareta so ngini lo o bi giki ikokulaika de kagena nisuba. 	 Toen u God nog niet kende, onderwierp u zich aan afgoden.


O Demo magena kanaga o duniaka, de ngaroko Una wosidadika o bi moi-moi qangodu o dunia ma rabaka, duma o dunia ma bi nyawa winakowa Una magena naguuna. 	 Christus kwam in de wereld die door Hem Zelf gemaakt is, maar de wereld wilde niets van Hem weten.


De manga aturu komagena so manga Imam Wilalamo, o orasi magena o Kayafas, una wadedemo ona yangoduka wotemo, "Ce! Ngini o kia naga moi lo nianakowa. 	 Kajafas, die dat jaar hogepriester was, zei: "U hebt geen flauw idee wat hier aan de hand is.


Komagena so, ai ngopa-ngopa tinisosininga, ngohi tongongano to ngini nia rimoi dede ma Kristus foloi qaputuru. Nakoso paaka komagena, done ma orasi Una wahino kali o duniaka, de ngone asa powimake de nanga baranika de nanga maqe lo ihiwa. 	 Nogmaals, vrienden, blijf één met de Here. Dan zullen wij Hem kunnen ontmoeten en ons niet voor Hem hoeven te schamen.


O Yesus waaso o Petrus de o Yohanes, de wasulo onaka, "Nitagi la to ngone nanga Paskah ma ino nisidailako." 	 Toen die dag aanbrak, stuurde Jezus Petrus en Johannes erop uit om het Paasmaal klaar te maken.


Bilasu nimasirese o bicara de ma faida ihiwa. O nyawa manga bicara maro komagena ona o kiawa yanako. Ngona nanako de to ona manga bicara moi-moi magena ma duuruka ona imatekekangamo. 	 Ik zeg het nog eens: Laat je niet verleiden tot zinloze discussies, die alleen maar op ruzie kunnen uitlopen.


Sababu nakoso o tahu ma sosoqe la waakaka de awi pipi qamataka, so idadiwa o tahu magena wosibolo, de o bi nyawa yangodu la yakelelo, ona magena asa wisiihe unaka. 	 Anders komt hij misschien niet verder dan de fundering. Iedereen zou lachen en zeggen:


"De ma orasi moili Ngohi o roti ngai tumudingi tatepi-tepi de tasioqoka o nyawa yacala iha. De kanaga ma soohu o karaja tumudingi, magena lo ngini masirete niatolomu. 	 "En toen Ik zeven broden aan die 4000 mensen gaf? Hoeveel bleef er toen over?"


Kagena de o Yesus wodogore o toka magenaka wotemo, "Nomapopongo de nosupu o nyawa una manenano!" Kagena de o toka magena qatoosa so o nyawa magena iwisipaka yadadala manga sidongirabaku, de o nyawa una magenano isupu duma iwidoohawa. 	 Jezus snoerde hem de mond. "Zwijg", zei Hij tegen de boze geest. "Kom eruit." De boze geest gooide de man midden in de synagoge op de grond en ging uit hem weg, zonder hem verder kwaad te doen.


Kagena de o Petrus wotemo o Yesuska, "Baba Guru, qaloha bai nakoso ngone lo ngo kanena, so o dadaru ngai saange miaaka, ngai moi to Ngona, ngai moi to Musa, de ngai moi to Elia." 	 "Meester", zei Petrus, "geweldig dat wij hier zijn. Wij zullen drie tenten maken. Eén voor U, één voor Mozes en één voor Elia!"


Ma orasi o Paulus de o Barnabas yaaka kali qangodu magena o Ikonium ma kotaka, de ma kawasa magena imakitinga idadi o bolu sinotoka, so o bolu moi yasimote o Yahudika ma nyawa ipipiricayawa de o bolu moi yasimote o bi rasulka. 	 De stad raakte in twee kampen verdeeld. Sommigen waren voor de Joden, anderen voor de apostelen.


Kagena de una wasulo kali awi nyawa wileleleani ma somoaka wotemo, 'Niasingangasu yokokoroka, o rarame ma ino de lo ma sihode gena qangodu isidailakoka. Ai sapi qasasaki de lo ai sapi ma ngopa-ngopa magena yatolaka, so qangodu isidailako qaboloka. Hino la potagi o kawi ma rarameka!' 	 Maar niemand wilde. Daarom stuurde hij andere knechten er op uit om te zeggen: 'Alles staat klaar. Het mestvee is geslacht en klaargemaakt, kom vlug naar het huwelijksfeest!'


Qadoohaso ngini niasahewa, ena gena o kia naga iwosa nia pokoku so ma duuru de nisihoho so isupu kali. Magena upa nitemo inisitorou o Gikimoi Awi simaka. 	 "Begrijpen jullie dan niet dat alles wat men eet naar de maag gaat en tenslotte in het riool terechtkomt?


Mutuwade bilasu nimasitiari qaloha! De niososininga ma deka o taungu saange, o putu de o wange, ngohi de ai kongo de ai sirangu lo tomatoguwa tinisisitiari so tinijaga ngini ningodu. 	 Wees daarom op uw hoede. Vergeet niet dat ik, in de drie jaar dat ik bij u was, ieder van u voortdurend heb terechtgewezen, zowel 's nachts als overdag en vaak onder tranen.


O ngopeqeka yasinoto o tamo yotutu ma rabaka, de mimoi asa imingaho de moili asa imiqohaka. 	 Twee vrouwen zullen bezig zijn koren te malen. De een zal worden meegenomen, de ander achterblijven.


una magena wotagi to una awi tona masirete wosiija so ma ija magena wahike wasicoho o bi rasulka. 	 Deze Jozef had een stuk land verkocht en het geld aan de apostelen gegeven.


So o tuangi magena wotemo, 'Notagi bato o ngeko ilalamo o kota ma duduka de lo o bi soa-soaka, de o nyawa nagegego la ona yahino, la ai rarame ma tahu magena aku iwedo. 	 'Goed', zei de heer. 'Ga de stad uit. Ga de wegen en de paden op en zoek nog meer mensen. Doe je uiterste best ze hierheen te brengen.


So kagena de o Yesus wosango wotemo, "Ngohi tobicara gena kanaga o doku, de o soa, de lo o bi duniaka ma nyawa he yangodu gena manga simaka. De Ngohi lo todoto salalu o puji ma bi tahuka eko o Gikimoi Awi Tahuka, sidago lo o kiaka bato o Yahudika ma nyawa manga dodolomu ma rihoka. Ngohi manena o kia naga tobicara gena taihuwa de lo tosipongowa. 	 "Het is algemeen bekend wat Ik heb gezegd", antwoordde Jezus. "Ik heb vrijuit gesproken. Ik sprak openlijk in de synagoge en in de tempel, overal waar de Joden bij elkaar komen.


So ngomi migolo tanu nanga Jou Yesus Kristus Una masirete de o Gikimoi nanga Baba asa nia sininga isiputuruli de lo iniriwoli, la ngini o moi-moi qaloloha qangodu aku niaaka de nisibicara. Sababu o Jou Yesus asa ngone wonadodara, de nanga sininga wosiputuru, de lo Awi laha ngone wonahikeka la aku nanga ngongano foloi qaputuru. 	 Daarom vragen wij Hem en onze Here Jezus Christus u te bemoedigen en kracht te geven om goed te doen in woord en daad.


Qabolo de Una asa o segel ma tumudingika waraca kali. Waraca de kanaga o soroga lo irihika ma deka o orasi ma sononga. 	 Toen het Lam het zevende zegel verbrak, werd het stil in de hemel, ongeveer een half uur lang.


Duma ngohi totemo, 'Jou, ona magena inako ngohi, o orasi isigeto-geto o puji ma tahuka towosa so o bi nyawa ipipiricaya Ngonaka gena tatago de tangangapoka, de asa o buika tasingosa. 	 'Ja, Here', antwoordde ik. 'Zij weten maar al te goed dat ik de synagogen ben langsgegaan en de mensen die in U geloofden, heb gevangengezet en geslagen. Toen Uw getuige Stefanus werd vermoord, stond ik erbij.


Duma o wange manena, ilangi, de lo midiri, igogou Ngohi bilasu tokahika o Yerusalemka. Sababu o nabi moi witooma gena, idadiwa o doku ma somoaka, duma bilasu o Yerusalem ma dokuka. 	 Het duurt niet lang meer tot Ik klaar ben. Hoe dan ook, Ik moet nog een paar dagen verder reizen. Want het is niet mogelijk dat een profeet van God ergens anders wordt gedood dan in de stad Jeruzalem.


O Gikimoi Una masirete ngone inangodu wonasitatapu la ngone de ma Kristus pomarimoika de lo podadi maro to Una Awi nyawa masirete. 	 God heeft u en ons door Christus vaste grond onder de voeten gegeven; en wij, als apostelen, zijn door Hem aangesteld.


So nakoso kanaga ngini la de nia dorouka, hika ngini nimangaku kasi moi de moika, komagena lo ngini moi de moika gena hika nimasumbayang, la ma ngale o Jou aku winisiloha. Sababu o nyawa nakoso kanaga manga sininga itotiai de manga sumbayang yatide o Jouka, gena ma ngale Awi laha foloisi ilamo aku idadi. 	 Beken daarom uw zonden aan elkaar en bid voor elkaar, zodat u genezen wordt. Want als een goed en rechtvaardig mens God om iets bidt, heeft dat een geweldige uitwerking.


So ngohi todupa ibabalo de yapereki waasi tanu ikawi kali, so manga orasi yaumo kawa de o ngopa yamake de manga tahu ma raba gena bilasu ona masirete yaaturu. La ma ngale o sababu moi upa lo yaaka so ngone o nyawa popipiricayaka kanaga nanga lawangi gena nanga ronga ma dorou upa lo yogaka. 	 Daarom vind ik het nodig dat de jongere weduwen opnieuw trouwen, kinderen krijgen en voor hun eigen gezin zorgen; dan zal de vijand niets op hen hebben aan te merken.


Manena maro o goguule moika de nomagogora sidago ma bati naado la o hadiah namake. So ngona bilasu de ani sininga igogou nomasigocoho qaamo-amo o dodoto nopipiricayaka, la ani siningaka nositatapu igogou ngona asa o oho ka sidutu ikakali gena namake. Sababu ma ngale o oho magegena, so ngona o Gikimoi wonihirika de lo nomasingangasu o nyawa yadadala manga simaka igogou ngona o Yesus nowipiricayaka. 	 Blijf strijden voor God. Houd je vast aan het eeuwige leven, dat God je heeft gegeven en waarvan je voor vele getuigen een klinkend getuigenis hebt afgelegd.


de qadoohaso sidago ngona lo ai pipi gena he nadiahiwa o bankka, la ma ngale ipuo la ngohi tolihono de ma dogo gena aku tamakeli.' 	 Je had het geld in ieder geval op de bank kunnen zetten.


Qabolo de o Yesus de Awi muri-muri yahika imatingaka, so imasano itemo Unaka, "Kiaso ngomi manena o toka gena miodusu miaakuwa." 	 Achteraf vroegen de discipelen Hem: "Waarom konden wij die boze geest niet uit die jongen wegjagen?"


La o Yudas Iskariot o muri moi, o Yesus Awi muri yamogiowo de sinoto manga dongirabano, awi edekati qatorou. So wotagi o imam ma bi saheka la wasibicara ma ngale o Yesus iwisiija. 	 Judas Iskariot, één van de twaalf discipelen, ging naar de leidende priesters. Hij wilde er wel aan meewerken om Jezus gevangen te nemen.


Duma o bi nyawa ma somoa itemo, "Una magena iqoqoma ma nabi Elia de wooho kali." De ma binukali itemo, "Una manena o nabi wimomuane moili koloko o nabi o orasi iqoqomaka." 	 Maar anderen zeiden dat Hij Elia was en weer anderen noemden Hem een nieuwe profeet.


O orasi magena o Yesus gena ma deka o putu moruha de o wange moruha wooqowa de woudowa, so qabolo Una wisapika. 	 Hij bleef daar veertig dagen en veertig nachten. Al die tijd at Hij niet en tenslotte kreeg Hij honger.


La ma ngale ngone, o bobita o Gikimoino inapoparetaka gena, Una aku wonapalako de lo ngone podadi maro o Gikimoi Awi ngopa masirete. 	 Hij zou ons vrijkopen van die wet, zodat God ons als Zijn kinderen kon aannemen.


O Yesus o ade-ade magena wosijarita qabolo, de Una wisano o guru agama magenaka wotemo, "To ngona ani dakolo idodooha. Nakoso yaruwange ona magena, naguuna igogou waaka o nyawa wikokooraka gena, ngaroko winako waasi, duma wiriwo maro ka awi dodiao moi." 	 Wat denkt u? Wie van deze drie was de medemens van het slachtoffer van de roofoverval?"


Kagena de Una ona magena wagalusiri de manga lako wapaqa. De o orasi magena qabolo ipipilo asa imasigeleloka, de ona lo Una iwimoteka. 	 Jezus kreeg medelijden met hen en raakte hun ogen aan. Zij konden onmiddellijk zien en gingen met Hem mee.


De ona yosano, "Nako komagena, qadoohaso o Musa womisimaha ngomi aku to ngomi mia peqeka miaholu, hitilahi ngomi o ngongolu ma surati migaka kasi." 	 Zij vroegen daarop: "Maar waarom heeft Mozes dan gezegd dat een man van zijn vrouw mag scheiden? Als hij haar maar een brief geeft, waarin staat dat zij niet langer zijn vrouw is."


De lo ona de manga nyafusu ma dorou de yanau de yanau imasikiidu, de ona o nyawa yatosi la yasiija maro o gilalo, de ona yatotodamatoko, de lo ona manga sasi isigoguule. O demo magena o Gikimoi waaka ma ngale ona magena yaaaka o moi-moi o kia bato imaterowa de o dodoto itotiai. 	 die ontucht plegen met volwassenen èn met kinderen, die het niet nauw nemen met het mijn en dijn, die voor een leugen, ja zelfs voor een meineed niet terugdeinzen en allerlei dingen doen, die ingaan tegen het geweldige nieuws van onze goede God, van Wie ik een boodschapper ben.


Manga rimoi ma edekati magena yaakaka, de ona yasulo o Barnabas de o Saulus la yatota to ona manga pipi magena kadoka o gogobu Yudea manga roririka. 	 Ieder van hen gaf zoveel als hij kon missen. En zij stuurden Barnabas en Saulus naar de leiders van de christenen in Jeruzalem om de gift te overhandigen.


So nako komagena, de o nyawa ma ngale manga manara gena bilasu upa nanga giliri ngone posimane kali. Sababu o bi moi-moi qangodu magena o Gikimoi winisitodihike qabolo so ka idadi to ngini masireteka. 	 Kijk geen mensen naar de ogen, want in God hebt u alles al ontvangen.


Nia Baba kadaku o sorogaka gena wagalusiri o bi nyawa yangoduka, so ngini lo bilasu niagalusiri o bi nyawa yangoduka." 	 Heb net zoveel liefde en medeleven als uw hemelse Vader. Veroordeel niemand; want anders komt het op uw eigen hoofd terecht. Neem niemand iets kwalijk. Dan zal ook u niets kwalijk worden genomen.


Komagena so o bobita o Gikimoino gena ma ngale o nyawa manga dorou ma lamo asa aku yanako. De ngaroko o nyawa foloisi o dorou yaaka, duma o Gikimoi Awi laha ka ifoloisi wahike. 	 Toen de wet van God erbij kwam om aan te tonen dat geen mens zich aan Gods geboden zou houden, namen de overtredingen toe. Maar hoe de zonde ook toenam, Gods genade nam nog veel meer toe.


So, ai dodiao nipipiricaya, nako tosiade-ade gena ngohi tahika nginika de o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino de kagena tosibicara, magena ma faida moi lo ihiwa nginika, ka cawali nakoso ngohi lo taaho o kia naga o Gikimoi woisikokelelo ngohika, de tinisingangasu eko Awi demo moi tinidoto. 	 Wat voor nut heeft het, broeders, als ik bij u kom en in vreemde talen spreek? Maar het is heel anders als ik u in verstaanbare taal vertel wat God mij duidelijk maakte; als ik u bekendmaak wat u nog niet weet of wat ik van God moet doorgeven. Of als ik u iets leer.


De kanaga moili una magena o Yohanes. Igogou, ngini gena nia nyawa niasulo la itagi unaka, de ma ngale Ngohi manena gena ngini winisingangasuka de awi demo magena ka igogou de itero. 	 Jullie hebben mensen naar Johannes de Doper gestuurd om te horen wat hij zei. En hij heeft niets dan de waarheid gesproken.


Maro iqoqomaka o Musa waaka so nanga ete de nanga topora ona yaoqo o ino manna o tona ibobeleuka, imatero de o kia isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, 'Una wahike onaka o roti o sorogano la ona aku yaoqo.' " 	 Onze voorouders hadden in de woestijn steeds te eten. Er staat in de Boeken dat zij van Mozes brood uit de hemel kregen."


O Yesus wotemo, "He! Ngohi asa tahino nginika gena maro o nyawa wototosi moi. O nyawa nagoona gena asa yososanangi, nakoso manga oho yosidailako de manga baju gena salalu yahadoku manga dateka. Upa sidago ma orasika yotagi o nyawa manga simaka de ona ka imawatoka so done ona masirete yamaqe." 	 "Ik kom als een dief in de nacht. Gelukkig is hij die wakker blijft en zijn kleren aanhoudt. Hij zal niet naakt rondlopen. Hij hoeft zich niet te schamen voor de mensen die hem zien."


Duma ngini niasidoto o nyawaka: Ngone nanga baba de nanga awa upa he pahoromati de pariwo, hitilahi nanga dodihimoka potemo, 'Ai baba de ai awa, ngaroko o pipi ngohi bilasu tinihike nginika, magena ka to ngohi ai suba moi o Gikimoika.' 	 Hiermee zegt u eigenlijk dat niemand zich iets van Gods woorden hoeft aan te trekken. Maar u eist wel dat iedereen doet wat uw traditie zegt. Zulk soort dingen doet u wel meer."


Ai dodiao nipipiricaya, ngaroko o sangisara eko o susa kia bato niamake, hika ngini ka ninali. 	 Beste broeders, is uw leven vol moeilijkheden en verleidingen?


Tanu ngona nomasidailako qaloha la o alo de o rato ma orasi itagi waasi de ngohino nokahinoka. De lo o Ebulus, de o Pudes, de o Linus, de o Klaudia de yadalasi nanga dodiao o Jou Yesus iwipipiricaya ona lo manga salam isidingo ngonaka. 	 Probeer voor de winter hier te zijn. Eubulus, Pudens, Linus, Claudia en alle anderen laten je groeten.


Duma bilasu ngone asa potemo unaka komanena, 'O baju qatetebi nomasitibaku, la ai ino nosidailako. De notamahasi la ngohi tooqo de toudo toqoma kasi, qabolo de asa ngona nooqoli.' 	 Nee, hij maakt eerst het eten voor zijn heer klaar en bedient hem. Pas dan kan hij zelf gaan eten.


Ma sonongali itura o tona qatetetoku de ma tona ka ma cunu. So o gisisi magena ma goho isupu qatai, sababu ma tona ilamowa so imasingutu qatai. 	 Er viel ook zaad op plaatsen waar veel stenen in de grond zaten. Daar lag maar een dun laagje aarde. Het zaad kwam daardoor wel vlug op,


De o riho kiaka Una wisisasangahadika kanaga o doro moi, de kagena lo o boosu moi o teto ma rabaka, de magena ka qamomuanesi, so ma rabaka o sone ma bake moi lo waasi yapoosu. 	 Niet ver van de plaats waar Jezus gekruisigd was, lag een tuin. In die tuin was een nieuw graf, waarin nog nooit een dode had gelegen.


De lo nako o paro iwuwu o koresarano, de ngini nitemo, 'Asa o ogo so qasahu.' Qabolo de igogou komagena. 	 Als een zuidenwind opsteekt, zegt u: 'Het wordt heet.' En ook dat is juist.


Duma awi nyawa wopapalihara una magena wotemo, 'Baba, qohaka bato la ioho o taungu moisi. Ma ngale ngohi asa ma tona tapacolu de o bobero tongado la ifero. 	 'Laat hem nog één jaar staan', antwoordde de tuinman. 'Ik zal hem extra goed verzorgen en mest geven.


O bi moi-moi qangodu magena bilasu idadi de imaaka la isiganapuka, imatero maro o kia iqomaka o Gikimoi Awi demo ma nabi Yesaya wosilefo qaboloka, ena gena, 	 Want Hij zal Zijn volk redden van de zonden. Daardoor zal in vervulling gaan wat God door de profeet Jesaja heeft gezegd:


Komagena lo o Melkisedek foloisi wolamo de o bi imam o Lewi awi ngopa de awi danoku. Nakoso o bi imam la kanaga o nyawa manga gimina mogiowo gena o gimina moi yamake, de ona magena lo ka o nyawa so done asa isone. Duma maro o kia naga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka, o Melkisedek la kanaga o Abraham awi gimina ma mogiowoka gena wamake, una magena asa wosonewa duma ka woohosi. 	 Hoewel de priesters van Israël eens zouden sterven, kregen zij toch een tiende van wat de mensen oogstten of verdienden; maar wij lezen dat Melchizédek altijd blijft leven.


Qadoohaso ngini ka baju de nia sininga ihawateri. Niakelelo o dumule de ma leruka. Maena imanarawa de lo o baju iakawa. 	 Waarom zou u zich zorgen maken over kleding? Kijk eens naar de bloemen in het veld. Die staan daar te bloeien zonder zich druk te maken.


Ai gogolo komagena sababu ngohi tinisininga foloi, so todupa tanu ngini de ngohi pomakamake kali la aku o Gikimoi Awi Gurumi ma buturu tinihike, ma ngale o Jou Yesus niwipiricaya foloisi qaputuru. 	 Ik verlang ernaar u te zien. Ik wil u zo graag iets geestelijks geven, iets waardoor u versterkt wordt.


O bi nyawa yangodu, dede o balastengi itotolomu lo gena, yoise o Yesus Awi demo ma ngale o Yohanes. Yoiseka, de o Gikimoi Awi demo yaqehe qaloha, sababu iqomaka ona gena o Yohanes waosika. 	 Allen die Johannes hoorden (zelfs de tolontvangers) hebben erkend dat Gods eisen juist waren en lieten zich dopen.


Hika tosiade-ade, ma orasi ngini o gogobu nimatolomu, de nakoso ningodu kanaga nisibicara o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino, de kanaga lo o nyawa ma somoa o Gikimoi Awi demo yananakowa eko o nyawa ipipiricaya waasi iwosa, igogou ona magena asa itemo ngini ningodu nitogosa bai! 	 Anderzijds zal een ongelovige of belangstellende zeggen dat u dol geworden bent als hij in de gemeente komt en ieder in vreemde talen hoort spreken.


Ma orasi iqomaka o Efesus ma kotaka, de ngohi tomajobo takahika o Troas ma kotaka la kagena o habari ma ngale ma Kristus gena tosihabari. Kagena de o Jou o ngeko moi wapelengaka ma ngale ngohi kagena tomanara. 	 Toen ik de stad Troas bereikte, gaf de Here mij een prachtige kans er het goede nieuws te brengen. Maar ik trof mijn broeder Titus daar niet aan en had geen rust. Ik vroeg me af waar hij kon zijn.


So ma orasi imasidiado o nyawa isosone ioho kali, done naguuna womasipeqeka. Ena momongo, yatumudingi magena yangodu makawika." 	 Hoe is het nu als zij weer levend worden? Wie van die broers zal dan haar man zijn? Want zij zijn alle zeven met haar getrouwd geweest."


Hino o Atena ma nyawa, sababu ngone o Gikimoi Awi ngopa-ngopa, upa nanga sininga ma rabaka itemo Una gena powisitero dede o seri ma duhutu o guraci, eko o salaka, eko o teto de o nyawa manga gia ma cawaro isitotulada. 	 Wij zijn dus uit God voortgekomen en moeten niet denken dat wij Hem kunnen uitbeelden in goud, zilver of steen. God is niet te vangen in een kunstwerk of de verbeelding van een mens.


Ngaroko komagena, o Gikimoi Awi galusiri de lo Awi dodara gena foloisi ilamo ngoneka bai! 	 Maar Gods liefde voor ons is zo groot dat Hij ons volledig gratie heeft verleend, zelfs al waren wij door onze misdaden dood voor Hem.


Ma tuangi gena wotemo, 'Igogou qaloha! Ngona manena noleleani nokaeli de qaloha. Ma ngale ngona o kia naga ma cunu gena aku naaturu nokaeli, so ngohi lo asa tonitide la o kia naga foloi ilamo ngona najaga. Nahino la o nali ma rabaka nogoge dede ngohi.' 	 De heer zei: 'Je bent een goede en betrouwbare knecht. Omdat je dit kleine bedrag goed hebt beheerd, zal ik je grote verantwoordelijkheid geven. Deel in mijn vreugde!'


Kagena de Una asa o segel ma motohaka waraca kali. Waraca kali de ngohi takelelo o riho moi o suba o haiwani yatotolaka, de kanaga ma litimika o bi nyawa isosone manga jiwa. Ena gena, ma ngale ona o Gikimoi Awi demo yopiricaya de o Yesus Kristus Awi dodoto itotiai isihohabari ona magena yatoomaka. 	 Toen het Lam het vijfde zegel verbrak, zag ik onder het altaar de zielen van hen, die vermoord waren omdat zij de boodschap van God geloofd hadden en daar openlijk voor waren uitgekomen.


Duma o Festus wasango onaka wotemo, "O Paulus gena kadoka o Kaisareaka o prajurit ona wijaga de ngohi masirete lo kanena itekawa, so sutusi de toliho kali. 	 Festus antwoordde dat Paulus in Caesarea bleef en dat hij zelf binnenkort daar weer heen wilde gaan.


Komagena ngini tinisingangasu la maro Ngohi aku inali, de komagena ngini lo aku ninali, de nia nali gena asa foloi ilamo. 	 Ik heb dit gezegd met de bedoeling dat mijn blijdschap in u zal zijn. U zult grote blijdschap ervaren.


O babaja moi-moi inidahe nginika gena, qangodu ka imaketero de o kia naga yadadahe o dunia ma nyawa yangoduka. Duma o Gikimoi Una gena aku ngini igogou niwipiricaya, sababu Una asa wosimahawa la ngini inibaja ifoloi de nia piricaya ma buturu, so aku niamoku. So ma orasi kanaga o bi babaja ngini inidahe, de Una magena asa o ngeko moi waaka la o babaja magena aku niamoku qaputuru de lo ma rabano aku nisupu. 	 De beproevingen die u hebt ondergaan, zijn niet ongewoon. God is trouw; Hij zal ervoor zorgen dat de beproevingen u niet teveel worden. Hij zal ook een uitweg uit de beproevingen geven, zodat u er tegen opgewassen bent.


De maro o prajurit moi una upa womote o manara ma somoa la waaka to una awi oho de awi dupa masirete, duma bilasu una awi sininga ma edekati gena waaka maro o kia wopopareta wodudupa. So komagena ngona ani sininga ma rabaka cawali nodupa o Yesus Kristuska nowisigise. 	 Laat je als soldaat van Christus niet in beslag nemen door de zorgen van het leven, want dan zal degene die je in dienst heeft genomen, niet tevreden over je zijn.


Ma orasi he idumuka de igogou yaadoka, de ngini asa nimodo so nipiringaka moi-moi to ngini nia tahuka. Ngini asa niloqa so Ngohi nidongosaka. Qadoohawa, Ngohi tomatengo kawa, sababu Ai Baba Una asa dede Ngohi. 	 "Er komt een tijd dat u uiteengejaagd wordt; dan gaat ieder zijn eigen weg en laat Mij in de steek. Maar echt alleen zal Ik niet zijn, omdat de Vader dicht bij Mij is.


De o Yesus wotemoli, "Ngini tinisingangasu igogou, yamuruo naga to ngini nia sidongirabano done isone waasi, nakoso yakelelo waasi o Gikimoi Awi pareta qapoputuru." 	 Hij zei: "Sommigen van u, die hier bij Mij staan, zullen nog voor hun dood het Koninkrijk van God zien komen met grote kracht!"


Ma dodoguka, de ona o Gikimoi Awi Tahu yojojajaga magena yahika kali manga roririka, ena gena o Farisika ma nyawa de o imamka ma bi sahe, de ona magena yatoosa so asa o jojajagaka itemo, "Ce! Qadoohaso Una magena ngini niwitagowa." 	 Toen de tempeldienaars bij de leidende priesters en de Farizeeërs terugkwamen, vroegen die: "Waarom hebben jullie Hem niet meegebracht?"


So o nyawa lo yaakuwa yotemo ngone nanga dorou bilasu inafanggali de o dorou. Sababu ma ngale ngone gena o Yesus Kristus masirete wogolo o Gikimoika. We! Ma ngale ngone Una gena wosone, de ma boboloili wosoneka de wisioho kali, de lo kanaga o Gikimoi Awi girinaka womatamiye la Awi horomati wamake. 	 Wie zou ons kunnen veroordelen? Christus Jezus is immers voor ons gestorven! Wat nog belangrijker is: Hij is uit de dood teruggekomen en zit aan de rechterhand van God, waar Hij onze belangen behartigt.


Ngaroko komagena, duma kanaga o nyawa ma somoa ona magena asa Una iwiqehe qaloha sidago lo iwipiricaya Unaka. De ona magena lo asa Una waaka so aku ona imadadi o Gikimoi Awi ngopa-ngopa masirete. 	 Maar allen die Hem wel aanvaard hebben, heeft Hij het recht gegeven kinderen van God te worden.


Ai dodiao tinidododara, ngone popipiricaya gena o nyawa ipipiricayawa manga sidongirabaka pogogesi de lo o dunia manenaka maro o nyawa itatagino. So ngohi tinibaja de togolo nginika bilasu nia sininga ma dupa qatotorou moi lo upa niaaka, sababu magena isiholu o kia naga nia sininga ma dupa asa niamake o Gikimoika. 	 Broeders, wij blijven hier op aarde zwervers en vreemdelingen. Omdat ons werkelijke thuis bij de Here is, dring ik er bij u op aan niet toe te geven aan de slechte begeerten van deze wereld, die uw leven in gevaar brengen.


O bi nyawa yadadala Una iwimote, de kagena ibipopanyake gena Una wasiloha. 	 Talloze mensen volgden Hem en velen werden door Hem genezen.


Ngaroko ngone nanga moi-moi gena ka imaketero, duma o bi cocatu moi-moi ma Kristus ngone wonahihike gena kanaga imaterowa. Ngone moi-moi o cocatu pamake la ma ngale Awi manara paaka, de o cocatu ilalamo magena inasikelelo igogou to Una Awi sininga gena qaloha. 	 Maar ieder van ons heeft genade gekregen, naar de mate waarin Christus die gegeven heeft.


Komagena qabolo o Yesus de Awi muri-muri o doku magena yodongosa de yakahika o Galilea ma talagaka, duma o nyawa yadala icarawa gena ka ituo-tuo Una wimote-mote. Ona magena o Galilea ma tonano, 	 Jezus ging met Zijn discipelen naar het meer. Er liepen heel veel mensen achter hen aan. Die kwamen uit Galilea, Judea, Jeruzalem, Idumea, van de andere kant van de Jordaan, en ook uit de omgeving van Tyrus en Sidon. De dingen die Hij deed, waren wijd en zijd bekend geworden. Een grote menigte mensen kwam naar Hem toe om Hem met eigen ogen te zien.


So una o Yesus Awi dateka, de wotemo Unaka, "Jou, naguuna done asa Ngona wonisiija Ani lawangika." 	 Johannes boog zich naar Jezus toe en vroeg: "Here, wie doet dat dan?"


O nyawa nagoona nakoso ona o dodoto ikokulai yaholu de Ngohi ipiricaya qaputuru, ona maro o prajurit moi imakudubu sidago lo yatura so ona magena asa o baju qaaare yasitibaka. Komagena so Ngohi to ona magena manga ronga upa tapiki o oho ma buku ma rabaka, ena gena o nyawa ioho ka sidutu ikakali ma bukuka, de Ai Baba de lo Awi malaikat-malaikat manga simaka asa tosibicara totemo igogou ona magena lo to Ngohi Ai nyawa. 	 Wie overwint, zal dus witte kleren aankrijgen. Ik zal zijn naam niet schrappen uit het boek, waarin de mensen vermeld staan die het eeuwige leven hebben, maar voor mijn Vader en Zijn engelen verklaren dat hij bij Mij hoort.


"Ma orasika asa niakelelo o Yerusalem isigilolino gena o saturu ma prajurit, de ngini asa nianako, igogou iteka kawa de o doku manena asa isituraba. 	 En als je ziet dat Jeruzalem wordt belegerd, is dat het teken dat de verwoesting van de stad nadert.


Sababu ngone o nyawa gena maro o tona. De o tona la kanaga masoa-masoa kugena isidadu-dadu yodomuura de kanaga lo de ma sopo, kiaka de ma faida o nyawa itotoroka, de o tona magenaka asa o Gikimoi Awi laha wosidumu. 	 Als op een stuk bouwland flink wat regen is gevallen en het een goede oogst heeft gegeven, is het duidelijk dat God het heeft gezegend.


Ma orasi moi o gogobu yooqowa de youdowa so isumbayang o Jouka, de o Gurumi Qatetebi asa wosingangasu o gogobu magenaka, "Hika ngini o Barnabas de o Saulus niahiri la ma ngale itagi yaaka o manara kiaka tositotatapu qabolo onaka." 	 Op een dag, toen deze mannen vastten en bij elkaar waren om de Here te aanbidden, zei de Heilige Geest tegen hen: "Geef Mij Barnabas en Saulus, want Ik heb een speciale taak voor hen."


De o Yesus womasidiado gena moriria mogiise, de muna magena motagi mowisibubusu so Una asa mowimakeka. Duma mononongoru gena ka motamaha manga tahuka. 	 Zodra Martha hoorde dat Jezus er aankwam, ging zij Hem tegemoet. Maar Maria bleef thuis.


Nakoso manena de ma gubernur woise, de maha ka ngomi asa miwibaja la o susa o kiawa idadi nginika." 	 "En als de gouverneur ervan hoort", zei de Raad, "zullen wij wel een goed woordje voor jullie doen. Jullie hoeven echt niet ongerust te zijn."


Qadoohawa, nakoso ngini niaakuwa. Sababu nakoso ngone nanga buturu masirete pamomote gena ka pokaeli pahike de nanga sininga itotiai, de nanga ngongike magena o Gikimoi asa waqehe qaloha. 	 Als u het verlangen hebt om te geven, is het niet belangrijk hoeveel u geeft. God vraagt om wat wij hebben en niet om wat wij niet hebben.


Ona magena yaakuwa o nagi magena yafangu, de una wasibabauka gena wotemo, 'Nia nagi gena qangodu ngohi tapikika.' So yasinoto gena naguuna asa ifoloi iwidodara una wasibabau magenaka." 	 Maar geen van beiden kon hem terugbetalen. Daarom schold hij hun de schuld kwijt. Wie van de twee zal daarna het meeste van hem houden?"


Kagena de o nyawa magena womaginano awi simaka de wotemo, "Iya, ngohi o nyawa takelelo, duma maro ka o gota ma hutu itagi-tagi." 	 De man keek om zich heen en zei: "Ja, ik zie de mensen lopen. Maar, wat raar, het lijken net bomen."


So Ngohi asa tosango totemo onaka, 'Ngini gena Ngohi tinidodoohawa. Nitagi kasi, ngini de nia gogoho ma dorou imatero maro o ngosoku ma deda.' " 	 Maar Ik zal hun antwoorden: 'U hebt nooit bij Mij gehoord. Ga weg! U bent slecht en hebt alleen maar uw eigen zin gedaan.'


O Gikimoi ka womatengo de wodadi ngone inangodu nanga Baba. Una gena o bi moi-moi qangodu wakolano de lo qangodu ma rabaka womanara de wodogoge. 	 En wij hebben allemaal één en dezelfde God en Vader, Die boven ons allen staat, Die in ons allen is en door ons allen werkt.


Igogou, iqoqomaka o Yesus Awi muri-muri manga simaka waaka o nonako ihahairani ma somoali de foloisi idala, de magena igogou o buku manena ma rabaka isilefowa. 	 Veel van de wonderen die Jezus voor de ogen van Zijn discipelen heeft gedaan, staan niet in dit boek vermeld.


Duma nako o Jou Yesus powipiricaya so o Gikimoi wotemo nanga sininga itiai Unaka gena, ngone lo aku potemo, "Upa sidago nanga sininga ma rabaka itemo, bilasu o nyawa moi la kanaga o sorogaye wodola." (Gena ma ngale, bilasu o nyawa moi o sorogaye wodola ma ngale ma Kristus wingoso de wisigutiku.) 	 Maar met de rechtvaardigheid, die uit het vertrouwen op Christus voortkomt, is het heel anders. Daaruit blijkt dat u niet naar de hemel hoeft op te stijgen om Christus te laten afdalen.


Kagena de o Yesus wotemo, "Notagi noliho bato, ani ngopa asa wilohaka." O nyawa una magena wopiricaya o kia o Yesus wotetemo gena, so wotagi woliho. 	 "Ga maar naar huis", zei Jezus. "Uw zoon is genezen." De man geloofde Hem en ging op weg naar huis.


Nakoso o doku moika niwosa de ka o tahu moika nimasidodogu, de upa nimatotuluru ma bati o doku magena niodongosa. 	 "Als je in een dorp komt", zei Hij, "zoek dan een huis waar je kunt logeren. Blijf daar tot je weer verder gaat.


So de qaputuka, Una o dududuka womatengoka, duma Awi muri-muri o deru ma rabaka gena ka wakelelo. O deru magegena o talaga ma dongirabaka yahika 	 Om een uur of drie 's nachts waren de discipelen nog maar midden op het meer.


Ma orasi ipapasaka, ma para ma sinotoka de ngohi kanaga nginika, de o dorou yaaaka ona magenaka ngohi asa tasisitiari. So o orasi manenali ngaroko ngohi kanena de ma soa ikuruka, to ngohi ai sitiari gena asa tapeto kali ona magenaka de lo ngini ningoduka. Ena gena, ma orasi done ngohi tomasidiado nginika, de nakoso ngini la kanaga o dorou niaaakasi, ngohi asa tinigalusiri kawa, duma igogou tinifanggali de o dorou. 	 De vorige keer dat ik bij u was, gaf ik al een waarschuwing aan hen die hadden gezondigd. En nu waarschuw ik hen nog eens en ook alle anderen, dat ik deze keer eventueel met strenge straffen zal komen en niemand zal sparen.


So Una o lobi ma qokuka de Awi rarari qadodoto magena wotagi o duniaku wouti de wosiwewa la qangodu magena waredi. 	 En Hij die op de wolk zat, zwaaide met Zijn sikkel over de aarde en de oogst van de aarde werd binnengebracht.


So ma orasika gena nia dedemo ma sihino ngini nowa, duma nia demo magena nia Baba Awi Gurumi asa inisingangasu nginika, de asa ngini niodedemo. 	 Dan zijn jullie het niet die spreken. Dan is het de Geest van je hemelse Vader die door je spreekt.


So kagena de o Herodes wasulo una wisari, duma ona wimakewa. De o Herodes awi prajurit magena wasasano qaboloka, de wasulo la o prajurit ona magena yatoomaka. Qabolo de o Herodes o Yudea ma kota wodongosa de wotagi wakahika o Kaisarea ma kotaka la kagena wogoge o wange muruo naga. 	 Herodes liet hem overal zoeken. Toen hij niet gevonden werd, liet Herodes de zestien soldaten voor de krijgsraad komen en veroordeelde hen ter dood. Daarna verliet Herodes de provincie Judea en ging voor een poos naar Caesarea.


Duma ma ngeko idodooha ngone nanga sininga idadi itiai o Gikimoika gena, upa o bobita o Gikimoino gena pamote itiai, sababu ma Kristus asa waaka, so o ngeko iqoqoma gena he pamote kawa de ka cawali ma ngeko powipiricaya Unaka magena pamote. 	 Want nu Christus er is, hoeft niemand meer zijn best te doen om volgens de wet van Mozes rechtvaardig te worden. Ieder die op Christus vertrouwt, wordt rechtvaardig.


Kagena o Kaisarea ma bobaneka de o deru moi o Adramitium ma kotano asa imasidiado. So o deru magenaku ngomi mipane de asa miside miakahika o Asia ma daera ma bi bobane moi-moika mitulu. So ngomi de o Makedonia ma nyawa moi, awi ronga o Aristarkhus, una magena o Tesalonikano wakahino so una de ngomi miside mimakederu moi. 	 Wij gingen aan boord van een schip uit Adramyttium, dat een reis langs de havens van Asia zou maken. Aristarchus, een Macedoniër uit Thessalonica, was ook bij ons.


De Una wotemo munaka, "So ngona nawosaka, kangano magena asa Ngohi totetemo, nakoso ngona Ngohi noipiricaya gena, idodooha o Gikimoi Awi kuasa ilalamo magena done asa nakelelo bai!" 	 "Ik heb toch gezegd dat je, als je op Mij vertrouwt, de macht en grootheid van God zult zien?" antwoordde Jezus.


Sababu ona iise o bi nyawa ona magena aku isibicara o bi bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino de o Gikimoi wigiliri de wisilamo. Kagena de o Petrus wotemo, 	 Maar er was geen twijfel mogelijk, want zij hoorden hen in vreemde talen spreken en God verheerlijken.


Ma ngale o Henokh awi piricaya so una asa wosonewa, duma o duniaka de iwitide o sorogaye so una asa iwihiwaka, sababu una magena o Gikimoi asa o duniano witideka. Witide waasi, de o Gikimoi wotemo o Henokh gena kanaga iwisisanangi. 	 Henoch vertrouwde op God en daarom stierf hij niet, maar werd door God weggenomen. Ineens was hij er niet meer. Voordat dit gebeurde, had God gezegd dat Hij heel tevreden over Henoch was.


Ngone gena de nanga barani to Gikimoi Awi simaka, sababu ngone o bi kia naga moi-moi maro to Una Awi dupa gena pogolo Unaka de Una asa wonahike ngoneka. 	 Wij weten dat Hij naar ons luistert als wij Hem iets vragen wat met Zijn wil overeenstemt.


"Una manena to Ngohi Ai Leleani towihihirika, Una magena Ngohi towidodara de lo towidupa. Ngohi Ai Gurumi gena towihike Unaka. Ngohi Ai pareta itotiai gena Una wosihabari o bangsa yangoduka. 	 "Let op mijn knecht. Kijk naar de man die Ik heb uitgekozen. Ik houd van Hem. Hij is mijn oogappel. Ik zal mijn Geest op Hem leggen en hij zal rechtspreken over de volken.


So kagena de una waaso o bi nyawa moi-moi yohahagi awi tuangika. Woqoqomaka witemo, 'Ani nagi ai tuangika gena o kiamoi.' 	 Hij liet de mensen die bij zijn heer in de schuld stonden een voor een bij zich komen. 'Wat bent u mijn heer nog schuldig?' vroeg hij aan de eerste.


"Ngini ningodu nianako gena iqoqomaka kanaga nia dodoto manena isingangasu qabolo nia ete de nia toporaka, ena gena, 'Ngini upa nitooma. Nakoso o nyawa la yotooma, ona magena bilasu yasisala.' 	 Vroeger zei men: 'Wie iemand vermoordt, moet sterven.' Maar Ik ga verder. Ik zeg: Als u kwaad bent op uw broeder, wordt u veroordeeld. Als u hem uitscheldt, moet u voor God terechtstaan.


Ona yasinoto o Yohanes awi demo yoiiseka so o Yesus wimote gena, moi awi ronga o Andreas, una magena o Simon eko o Petrus awi nongoru. 	 "Kom maar kijken", zei Hij. Dus gingen zij met Hem mee, zagen waar Hij woonde en bleven de rest van de dag bij Hem. Dit gebeurde rond vier uur 's middags.


Hino la ngone gena nanga siningaka cawali o nali de o more ka ka Una magena powisigiliri de powisihoromati. Sababu o Duba ma Goho Awi kawi ma wange he yaadoka de lo ma peqeka momasidailako qaboloka. 	 Laten wij blij zijn en juichen en Hem eren, want de bruiloft van het Lam en Zijn bruid is gekomen. De bruid is klaar.


Sababu o sapi ma nau de lo o kabi ma nau gena ma au yaakuwa o dorou yapiki. 	 Want het bloed van stieren en bokken kan nooit voorgoed met de zonden afrekenen.


Ngini maro ai ngopa-ngopa tososininga, sababu igogou ma Kristus wosoneka de o Gikimoi asa nia dorou wosiaponguka, so ngohi o orasi manena nginika asa tinidelefo kali. 	 Ik schrijf u dit allemaal, vrienden, omdat uw zonden vergeven zijn door wat Christus voor u heeft gedaan.


De magegena ngohi ai edekati gena, kanaga ngini nia sidongirabaka ma binuka nitemo, "Ngohi o Paulus towimote," de ma binukali nitemo, "Ngohi o Apolos towimote," de ma binukali nitemo, "Ngohi o Petrus towimote," de lo ma binukali nitemo, "Ngohi ma Kristus towimote." 	 De een zegt: "Ik hoor bij Paulus." De ander: "Ik bij Apollos." Weer een ander: "Maar ik bij Petrus." Sommigen zeggen zelfs: "Wij zijn de echte volgelingen van Jezus Christus!"


Komagena o Yesus Kristus winiaka so to ngini nia sininga gena aku itiai de o moi-moi o kia itotiai gena aku niaaka la nia oho ifero, maro o bi gota ma goho so ma sopo ifoloi qaloha. Ngohi tosumbayang la ma ngale o bi nyawa tanu iwisihoromati o Gikimoika de lo Awi ronga isilamo. 	 Uit heel uw doen en laten moet blijken dat God het (door Jezus Christus) tussen u en Hem in orde heeft gemaakt. Daarvoor zal Hij geëerd en geprezen worden.


Orasi magena de o Yesus wakelelo o nyawa yadadala yahino iwisidolomu, de Una wodusu o toka magenaka wotemo, "He, toka wisitotopongo de wisimumusu! Ngohi tonisulo nosupu o ngopa manenano, de upa lo nokahinoli." 	 Jezus zag dat er steeds meer mensen bijkwamen. Hij zei tegen de boze geest: "Eruit! Jij, die dit kind doof en stom maakt. Eruit! En kom nooit meer in hem terug!"


So paeto o Abrahamka de ma bati o Daudka gena, kanaga o baba de o ete manga dala yamogiowo de yaruha. Komagena lo o Daudka sidago lo o Babel ma tonaka yaumo gena, kanaga o baba de o ete manga dala yamogiowo de yaruha. De lo ma orasi o Babel ma tonaka yaumoka, paeto sidago lo o Salamati ma Kolano iwisibuo gena, kanaga lo o baba de o ete manga dala yamogiowo de yaruha. 	 Van Abraham tot David zijn dus veertien generaties, van David tot de verbanning naar Babel ook veertien generaties, en van de verbanning tot de geboorte van Christus nog eens veertien generaties.


Ma orasi o Gikimoi Awi bobita wahike o Yahudi ma nyawaka, de o Lewi awi ngopa de awi danoku ona magena watide la yodadi o bi imam, ma ngale ona gena yamote o bi bobita magena asa aku o nyawa yapareta. Duma o bi imam manga manara magena yaakuwa o Gikimoi Awi simaka o nyawa yatebi. Komagena so o imam moili bilasu witide. O imam wititide magena imatero maro o Melkisedek, de imatero kawa de o Lewi awi ngopa de awi danoku maro o Harun. 	 Als wij door de Levitische priesters en hun wetten gered hadden kunnen worden, waarom moest God dan Christus sturen? Een priester als Melchizédek en niet als Levi, Aäron en de andere priesters?


De o Yesus o Yerikhoka womasidiado. So o orasi magena qabolo de Una de Awi muri-muri de o nyawa yadadala o doku magena yodongosa so itagi yahika o doku ma ngoguka, de kagena naga o nyawa moi wopipilo awi ronga o Bartimeus, gena o Timeus ma ngopa, una magena o ngeko ma dateka wogogeku de wogogolo. 	 Zij kwamen in Jericho aan. Later, toen Hij met Zijn discipelen uit de stad vertrok, liepen er heel veel mensen met hen mee.


So kagena ma moiku de o Jou Awi malaikat moi itemo o Filipuska, "He! Hika nomasidailako de nomajobo o koresaraye nokahie de notagi o ngeko magena, kiaka o Gazaka de ikahika o Yerusalemka." Nako o ngeko magena, o nyawa he yanonu kawa. 	 Filippus ging ook de stad uit, want een engel van God had tegen hem gezegd: "Zorg ervoor dat u vanmiddag op de weg van Jeruzalem naar Gaza bent; dat is een eenzame weg."


De lo nianako maro o baba moi idodooha waaka awi ngopaka, so komagena ngomi lo miaaka nginika. 	 U weet toch hoe wij met ieder van u hebben gepraat als een vader met zijn kinderen. Wij hebben u getroost en bemoedigd en er bij u op aangedrongen waardig te leven tot eer van God; tot eer van Hem Die u heeft uitgenodigd in Zijn koninkrijk om Zijn heerlijk- heid te delen.


O Tomas (wisironga lo Wosasago) una o Yesus Awi muri yamogiowo de sinoto manga dongirabano, una magena wihiwa ma orasi o Yesus wahino womasimane Awi muri ma somoaka. 	 Eén van de twaalf discipelen, Thomas (of Didymus) was er niet bij.


De ma sababu komagena so o Yahudika yamuruo naga yahino so ngohi itago o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka, de tanu ngohi itooma. 	 Dat was de reden waarom de Joden mij in de tempel gevangen namen en daarna probeerden te vermoorden.


Duma to ngini nia manara moi-moi ma rabaka, ma dodagi gena bilasu niaaturu itiai de ifato qaloha. 	 Alles wat gedaan wordt, moet fatsoenlijk en ordelijk gaan.


So o Festus kagena o Yerusalemka wogoge nagala o wange tupaange eko mogiowo qabolo, de una woliho kali o Kaisareaka. Ma langino gila-gila una waaka o sidang so wapareta o Paulus iwingoso de iwingaho awi simaka ma ngale iwihakim. 	 Na een dag of negen ging Festus terug naar Caesarea. De volgende dag ging hij op zijn stoel in het gerechtshof zitten en liet Paulus voorleiden.


Duma una womanosu de wotemo moleleleanika, "Ngohi towinakowa o nyawa Una magena!" 	 "Hoe kom je erbij", antwoordde Petrus. "Ik ken Hem niet eens."


So kagena de o Kornelius womisingangasu ngomika, idodooha iqomaka una o malaikat moi wakelelo imaokoye awi tahu ma rabaka de itemo, 'O nyawa nasulo o Yopeka itagi la wiaso o nyawa moi awi ronga o Simon wisiaso lo o Simon Petrus. 	 Toen wij bij die man in Caesarea thuis kwamen, vertelde hij ons dat hij een engel had gezien. De engel was voor hem gaan staan en had gezegd: 'Stuur een paar mannen naar Joppe om een zekere Petrus te halen.


Ngohi manena, Yohanes, o bi moi-moi iqomaka gena qangodu toiseka de lo takeleloka. Toiseka, de o malaikat woisikokeleloka una magena awi simaka gena ngohi todupa tomabukuku ai suba tatide unaka. 	 Ik, Johannes, zag en hoorde al deze dingen en viel op mijn knieën voor de engel, die ze me had laten zien en wilde hem vereren.


Ma orasi magena ipasaka, o Yesus de Awi muri-muri o Matius awi tahuka imatamiye yooqo. De o balastengi itotolomu yadala de o bi nyawa yadala manga sininga qatotorou, o bi kawasa yahoholu, ona magena lo imatamiye yooqo de o Yesus. 	 Later gingen Jezus en Zijn discipelen bij Mattheüs thuis eten. Er waren ook verscheidene tolontvangers te gast en andere mannen met een slechte naam.


So o Yahudika ma nyawa Una wipipiricayaka kanaga o Yesus wadedemo kali, onaka wotemo, "Nakoso ngini niagogou nimasigocoho Ngohi Ai dodotoka gena, ngini asa nidadi Ngohi Ai nyawa imomote. 	 Jezus zei tegen de Joden die in Hem geloofden: "Als u zich houdt aan wat Ik zeg, bent u werkelijk mijn discipelen.


So ma moisi totemo nginika, o Sabat ma wange o Gikimoi wosidadi gena ma metawa ma ngale o nyawa wasangisara, duma ma meta ma ngale o nyawa wariwo. 	 De sabbat is een dag om de mensen rust te geven en niet een dag om hen te dwingen niets te doen.


Duma nakoso ngini nisangisara ma sababu gena ma Kristus niwipiricaya, de ngini magena bilasu upa nitemo ma ngale magena so nimaqe. Duma bilasu ngini o Gikimoi niwigiliri ma ngale ngini gena asa iniaso ma Kristus Awi nyawa wipipiricaya. 	 Als u moet lijden omdat u christen bent, hoeft u zich niet te schamen, maar u kunt God ervoor prijzen dat u de naam van Christus draagt.


So ona yasinoto manga sone ma bake magena o ngeko o kota ilalamo ma rabaka kagena ka irubasa. O kota magena imatero de o kota kiaka nanga Jou wisasangahadika, so isiade-ade maro o Sodom ma kota eko lo o Mesir ma kota kiaka ona magena o nyawa ma dorou. 	 Hun lijken zullen drie en een halve dag zomaar op straat blijven liggen in de grote stad, waar hun Heer gekruisigd is; de stad die heel toepasselijk Sodom en Egypte heet.


"Komagena lo o gogoho kia ngini niodupa la o nyawa yaaka nginika, maro komagena lo ngini bilasu niaaka onaka. Gena naga maro o Gikimoi Awi bobita qangodu iqomaka o Musa de o bi nabi isilelefo manga bukuka. 	 Doe voor anderen wat u graag voor uzelf gedaan wilt hebben. Dat is in het kort wat Mozes en de profeten hebben gezegd.


La o orasi manenaka de ma ngale o gogobu manga manara, so to Una Awi cawaro gena o moi-moi qangodu wosiaaturu magena asa isikelelo o bi malaikat de lo o bi dodadi o kia bato o sorogaka ipopareta. 	 God wil door de Gemeente aan de geestelijke heersers en machten laten zien hoe rijk en volmaakt Zijn wijsheid is.


O nyawa ma nonoma gena o tonano wosidadi la ioho o dunia manenaka. Duma ma Kristus, Una maro o Adam ma sinotoka, Una magena Awi sihino ka o sorogano. 	 Adam, de eerste mens, werd uit stof van de aarde gemaakt. Christus, de tweede mens, kwam uit de hemel.


De nanga ngongano inariwo magena lo maro kanaga o Gurumi Qatetebi masirete lo ma ngale ngone gena wodupa wonariwo. Sababu ngone nanga sininga ma rabaka igamamu de ngone panakowa o kia bilasu pogolo o Gikimoika, la komagena Awi Gurumi aku Unaka womagolo, duma de o demo o nyawa yananakowa, sababu o demo magena ka Awi Gurumi ma demo masirete. 	 De Heilige Geest helpt ons hierbij, want wij zijn zo zwak. Wij weten niet eens hoe wij moeten bidden. Daarom behartigt de Heilige Geest onze belangen. Zo intens dat daarvoor geen woorden zijn.


La ona yasinoto kagena yaado o Betlehemka, de ongo Maria ami orasi imasidiado, 	 Toen zij in Bethlehem waren, moest Maria bevallen. Zij bracht haar eerste kind ter wereld, een jongen. Zij wikkelde hem in doeken en legde hem in een voerbak, want in de herberg van het dorp hadden Jozef en Maria geen onderdak kunnen vinden.


Naguuna ma peqeka womiholuka de wokawi de o ngopeqeka ma somoali, una magena he wosundali ma ngale ma peqeka ma nonomaka. Ka cawali muna gena mosundali moqomaka, gena aku idadi una muna womiholu." 	 Luister goed, Ik zeg u: Iemand die zijn vrouw verlaat en daarna opnieuw trouwt, pleegt overspel. Tenzij zijn eerste vrouw gemeenschap met een andere man heeft gehad."


Magena imatero maro o kia isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "O bi nyawa ma binuka imadolomu ilamo gena, ona lo ifoloiwa. De o bi nyawa ma binukali imadolomu ka ma cunu gena, ona lo ikurangiwa." 	 In de Boeken staat hierover: "Wie veel had verzameld, hield niets over; en wie weinig had verzameld, kwam niets tekort." (a)


So mononongoru moiseka, de muna gila-gila momaoko de motagi momatai-tai Unaka. 	 Maria stond onmiddellijk op en ging naar Jezus toe.


To ngini nia gogoho imatero de o gasi, sababu de ma faida. So nakoso o gasi magena qamiri kawa so qahaoka, de niaaka niadodoohasi la aku qamiri kali. Komagena lo ngini Ngohi nimomote gena upa nimatekesikokoholu, duma nidadi maro o gasi qaloloha la nia oho ma rabaka gena ka cawali o rimoi de o sohi." 	 Zout maakt het eten lekker. Maar als het zijn smaak verliest, moet je het niet meer door het eten doen. Zorg ervoor nooit flauw te worden. Leef in vrede met elkaar."


Duma ngini gena ma Kristus o Gurumi Qatetebi winihikeka de to ngini nia sininga ma rabaka Awi Gurumi gena wogogeka, so ma ngale ngini gena upa he o nyawa lo inidoto. Sababu Una Awi Gurumi magegena witiai de o gulai moi lo ihiwa, so o bi moi-moi o kia bilasu nianako gena qangodu asa winidoto nginika. Komagena so ngohi tongongano o kia moi-moi Awi Gurumi winidoto iqomaka, magena ngini niaaka nikaeli la ngini de ma Kristus niarimoi gena qaputuru. 	 Maar u hebt de Heilige Geest ontvangen en Hij woont in u. Daarom hoeft niemand anders u te leren wat God wil, want Hij Zelf is uw Leraar. Wat Hij zegt, is de waarheid en geen leugen. Doe daarom wat de Heilige Geest u geleerd heeft en blijf één met Christus.


De o Yesus wotemo unaka, "Ngona manena gena, nakoso Ngohi noikeleloka, de asa nopiricaya. Duma o nyawa nagoona la ngaroko ona gena Ngohi ikelelo waasi, duma igogou yopiricaya, ona magena igogou asa yosanangi." 	 "Geloof je het nu, omdat je Mij ziet?" zei Jezus. "Gelukkig zijn de mensen, die in Mij geloven zonder Mij gezien te hebben."


Duma mimatodoka gena mia deru ma noma o goasa yahosa sidago itorihi de itagi kawa, duma ma doduurusa gena o moku-moku ilalago yapoka isidadu-dadu ma bati mia deru lo ipolote so ileta-letaka. 	 maar bleven op een zandbank steken. De boeg zat zo vast als een huis en het achterschip werd door de oplopende golven stukgeslagen.


So muna momatoore, ami ili mapoputuru, motemo ongo Mariaka, "Igogou, o ngopeqeka manga sidongirabaka cawali ngona manena o Gikimoi Awi laha wonisicatu ifoloi, de ani pokoka o ngopa Una magena lo Awi laha wisicatuka bai! 	 Zij jubelde het uit en zei tegen Maria: "Jij bent de gelukkigste vrouw van de hele wereld. Jouw kind is heel bijzonder in de ogen van God.


Duma nakoso o nyawa manga manara gena Una wanano qatorou, de Una asa manga dorou ma sopo magena woholu wafanggali de o loha bai! Duma ona manga rohe gena asa wasisalamati, maro o nyawa manga tahu la kanaga qangodu qaukuka de cawali manga rohe asa isalamati. 	 Als uw werk verbrandt, zult u verlies lijden. U zult zelf gered worden, maar dan wel door het vuur heen.


Ngohi tongongano gena ngini nia sininga magena he isusa kawa. O nyawa moi la kanaga womoqoka waasi, una magena wodupa wosininga cawali o Jou Awi manara gena idodooha aku o Jou iwisisanangi. 	 Ik zou wel willen dat u geen zorgen had. Iemand die niet getrouwd is, kan al zijn tijd en aandacht aan de zaken van de Here besteden. Zo is hij of zij in de gelegenheid uitsluitend de Here te dienen.


O nyawa ipipiricaya manga bobareta la de manga dorouka gena, bilasu niasidapano o nyawa ipipiricaya yangodu manga simaka, ma ngale manga bobareta ma binuka lo yamodoka o dorou yaaka. 	 Als iemand kwaad heeft gedaan, moet hij voor het oog van de hele gemeente worden terechtgewezen, opdat niemand anders zijn slechte voorbeeld zal volgen.


De Una wotemo, "Niakelelo! Nginika tinisingangasu igogou, mobabalo mosususa magena mongado foloi ilamo, nako positetero de o nyawa yangodu manga suba o boruaku yongangado gena. 	 "Kijk", zei Hij, "die arme weduwe heeft meer gegeven dan al de anderen bij elkaar.


Imatodoka de o osu qapoputuru moi yahino so o bui ma tahu sidago lo o ngihi ilolitimika lo ihiti, de gila-gila o bui ma ngora qangodu ipelengaka, de o bi nyawa yabipopiliku yangodu manga rate lo asa ipalakoka. 	 Ineens was er een geweldige aardbeving. De gevangenis stond op haar grondvesten te trillen. Op hetzelfde moment sprongen alle deuren open en gingen de boeien van de gevangenen los.


De kagena o anggur yaudo duma pasa de qamataka. So o Yesus ma awa motagi mowisingangasu Unaka, "Kodo! Manga anggur gena qamataka." 	 Op zeker ogenblik raakte de wijn op. Jezus' moeder hoorde het en ging het Hem vertellen.


Ngohi tanakoka o bi moi-moi o kia asa ngini niaakaka. Komagena ngaroko o sangisara nidahe, duma ma ngale Ngohi so ngini nimanara ka nikaeli sidago Ngohi nipiricaya qaputurusi. De ngini o bi nyawa ma dorou nialawangi de lo o nyawa itemo ona o Gikimoi Awi sosulo magena niatailako kasi sidago nianako ona magena o nyawa ikokulai. 	 Ik weet dat u veel goed doet, hard werkt en geduldig bent. Ik weet dat u geen slechte mensen kunt verdragen; u hebt die zogenaamde apostelen als leugenaars aan de kaak gesteld.


So bai o Yerusalem ma kota ma rabaka, eko o Yerusalem ma bi puji ma tahuka, eko lo o Gikimoi Awi Tahuka gena ma moi waasi o Yahudika ikelelo ngohi de o nyawa moi mimatekekangamo eko ngohi o gangamo tosigoko. 	 Mijn aanklagers hebben mij met niemand zien discussiëren, mij nergens een oploop zien veroorzaken, noch in de tempel, noch in de synagoge, noch in de stad.


Cawali ma orasika done Una o sone ma rabano wisioho kali, de asa Awi muri-muri yosininga kiaka iqomaka to Una Awi demo komagena gena wotemo, o Gikimoi Awi Tahu wositero de Awi rohe. Yosiningaka, de asa ona yopiricaya igogou o Gikimoi Awi demo ma ngale o Yesus o sone ma rabano wisioho kali de lo o bi moi-moi qangodu magena Una wasingangasu qabolo onaka. 	 Later, toen Hij uit de dood was teruggekomen, herinnerden Zijn discipelen zich dat Hij dit gezegd had. Het klopte precies met wat er in de Boeken staat.


de itemo, "O moi-moi qangodu manena asa tonihike Ngonaka, hitilahi nobukuku de nosuba ngohika." 	 "Dat zal ik U allemaal geven", zei hij, "als U voor mij neerknielt en mij eert."


Mia salam misidingo o nyawa ipipiricaya o Laodikiaka, de lo ongo Nimfaka de ona o gogobu imatotolomu kagena to muna ami tahuka. 	 Wilt u namens mij de gelovigen te Laodicea groeten, in het bijzonder Nymfas en de gemeente die in zijn huis samenkomt?


"O Gikimoi wopareta gena, posiade-ade imatero maro o kolano moi kanaga waaka awi ngopa yanau moi awi kawi ma rarame. 	 "Het Koninkrijk van de hemelen lijkt op een koning die de bruiloft van zijn zoon voorbereidde.


Duma ngomi de ona gena mimaketerowa bai! Nako ngomi de ka mia giliri masirete misimane gena, ngomi mia bati asa upa he miatilaku. Ngomi mia giliri masirete misimamane gena ma ngale o manara kiaka o Gikimoi wositatapu ngomika. De nakoso ngomi mia manara gena, igogou ngini o Korintuska ningodu kanaga ma rabaka, sababu Una ngomi womisulo la mitagi o habari qaloloha misihabari sidago lo to ngini nia kotaka. 	 Wij overschatten onszelf echter niet; zij wel. Waar het ons om gaat, is beoordeeld te worden naar de maatstaf waarmee God oordeelt en dat geldt ook voor ons optreden naar u toe.


Igogou, Ngohi o kuasa tinihike nginika, la ngini aku niapito o ngihia eko o hai sosolota, de lo nanga saturu manga buturu qangodu-ngodu. O nyawa moi lo asa upa niqabo. 	 Ik heb jullie macht gegeven over al de krachten van de vijand. Jullie zullen slangen en schorpioenen vertrappen. Niets, werkelijk niets, zal jullie kwaad doen.


Komagena so ma Kristus gena asa wodadi maro o Gikimoi Awi dagali moi o jaji qamomuane waaturu, la ma ngale o nyawa o Gikimoi waaasoka, ona magena aku yamake o moi-moi wojojajajika magena qangodu, kiaka Awi warisi ikokakali wosidailako onaka. Sababu ma Kristus asa wosoneka ma ngale ona manga dorou, kiaka o jaji iqoqomaka yatilakuka, so magenano aku wapalako. 	 Hij heeft ervoor gezorgd dat er een nieuw verbond kwam, zodat iedereen mag komen om te genieten van de rijkdom die God beloofd heeft. Christus is gestorven om hen te redden van de straf, die zij verdienden door de zonden die zij onder het oude verbond hadden gedaan.


Duma to ngini nia sininga ma rabaka bilasu nisitatapu ka cawali ma Kristus gena to ngini nia Jou niwisigogigise. Bilasu nimasidailako iqoma kasi ma ngale nia piricaya de nia ngongano qaputuru o Gikimoika, la o nyawa nagoona bato inisano nginika gena aku niasinako itiai. 	 Vertrouw uzelf helemaal aan Christus toe. Hij is onze Here. Wees altijd bereid verantwoording af te leggen van de verwachting waaruit u leeft, als daarom gevraagd wordt. Maar doe het wel vriendelijk en met het nodige respect.


Nako Ani demo komagena, de ngomi miatagapi Ngona notemo, ma ngale Ngona de o Abraham gena, Ngona foloisi nolamo. Sababu o Abraham wosoneka de komagena lo o Gikimoi Awi nabi-nabi lo isoneka." 	 U denkt toch zeker niet dat U meer bent dan onze stamvader Abraham? Hij en de profeten zijn gestorven. Wat verbeeldt U Zich wel?"


Ce! To ngini nia dodiao manga sala qaceke maro o gaapo manga lakoka magena aku niakelelo, duma niakelelowa kanaga nia sala ilalamo maro o ifa moi yodebesu nia lako masireteka. 	 Waarom maakt u zich druk over een splinter in het oog van uw broeder, terwijl u niet eens merkt dat in uw eigen oog een balk zit?


Kagena de o Yesus wosango de wosiade-ade wotemo, "Ma orasi o kawi ma rarame ma rabaka, de wokakawi una magena de o nyawa yakokoro yahino kagena so imatamiye, de imatekedodiao de o nali de o more ma dongirabaka, igogou itiaiwa nakoso ona yooqowa de youdowa. 	 Jezus antwoordde: "Waarom zouden de vrienden van de bruidegom niet mogen eten? Zolang de bruidegom bij hen is, hebben zij geen reden om niet te eten.


Qaboloka, de o ronga sinoto ona magena o undi yaaka de o undi magena o Matiasku iwidahe. So de o bi rasul yamogiowo de moi una wodadi o rasul manga gegeto mogiowo de sinotoka. 	 Zij gingen erom loten wie het zou worden en het lot viel op Matthias. Voortaan was hij één van de twaalf apostelen.


O dodadi moi lo ihiwa la kanaga o Gikimoika imamingihu, duma qangodu-ngodu magena aku wakelelo, maro Awi simaka kanaga ipelengaka. Una magenaka ngone bilasu nanga gogoho posinako itiai. 	 God weet alles over iedereen. Alles in en om ons ligt open en bloot voor Zijn ogen; niets kan verborgen blijven voor Hem aan Wie wij verantwoording moeten afleggen voor alles wat wij hebben gedaan.


Upa sidago ngone lo o nyafusu ma dorou magena paaka, imatero maro iqomaka o nyawa ma binuka lo yaaka. Nimasitiari bai! Ma ngale manga manara magegena ka o wange moi ma raba de kanaga ona ya-23,000 gena isoneka. 	 Pas daarvoor op. Laten wij ook geen gemeenschap met andere vrouwen hebben, zoals sommigen van hen; want daarom stierven er op één dag 23.000 van hen.


De o orasi ipapasaka gena ngini igogou o Gikimoi niwisigisewa, duma o orasi manena naga ma ngale o Yahudika ma nyawa Una wisigisewa so ngini gena Una winigalusirika. 	 Vroeger verzette u zich tegen God. Maar omdat de Israëlieten zich tegen Hem hebben verzet, heeft Hij u nu genade gegeven.


De Una womakiliho Awi duduka, so womikelelo o ngopeqeka muna magena. De wotemo munaka, "He! Ai ngopa, sababu ngona noipiricaya so ngona nilohaka, so ani sininga naputuruno!" So o orasi magena bato igogou o ngopeqeka muna magena milohaka. 	 Jezus keerde Zich om en zag dat zij Hem had aangeraakt. Hij zei: "Wees gerust. U bent genezen door uw geloof in Mij." Sinds dat moment was de vrouw gezond.


Iqoqoma-qomaka, kanaga he ma para ma dalaka de o bi ngeko lo ma bio idala o Gikimoi Awi demo asa wosingangasu gena o bi nabika, so ona magena lo aku yasingangasuli to ngone nanga ete de nanga topora iqoqomaka. 	 In het verleden heeft God op vele manieren door de profeten tot onze voorouders gesproken. Maar nu, in onze tijd, heeft Hij tot ons gesproken door Zijn Zoon,


de ma ngale nanga Jou gena itemo, "Ce! Ngaroko Una wojaji done asa wahino kali, duma Una gena he wahino kawa, so magena miopiricayawa. Sababu nanga baba de nanga ete isone qaboloka sidago o orasi manena de o bi moi-moi qangodu o dunia ma qokuka itagali waasi. Igogou, ma orasi o dunia wosidadika sidago lo o orasi manena gena o bi moi-moi qangodu ka imatero." 	 "Er is toch beloofd dat de Christus zou komen. Waar blijft Hij dan? Onze voorouders zijn gestorven en er is niets veranderd. Vanaf het begin van de wereld is alles gebleven zoals het is."


Duma ka idadi porarame la imanali de pomore, sababu ani nongoru una magena maro wosoneka, duma o orasi manena asa wooho kali. Una wisisaka, duma o orasi manena asa powimake kali.' " 	 Wij kunnen niet anders dan feestvieren. Het is je eigen broer. Hij was dood en is weer levend geworden. We waren hem kwijt en hebben hem nu terug."


De ma orasi Ngohi o duniaka de itideka o sangahadiye, de Ngohi asa o nyawa yangodu taaso de tatuda la ipiricaya Ngohika." 	 Als Ik boven de aarde uitgetild ben, zal Ik allen naar Mij toe trekken."


O Yesus Awi muri-muri imatekesikokoholu ma ngale nagoona foloi ilamo to ona manga sidongirabaka. 	 Zij begonnen zich af te vragen wie van hen de belangrijkste was.


So una wotemo onaka, "Baba-baba, ngini masirete nianakoka ngomi o Yahudika ma nyawa mia agama ma bobita gena misimahawa mimakanako de o nyawa o bi bangsa ma somoa. Ngaroko komagena, o Gikimoi ngohi woisikeleloka akuwa potemo o ino magena to ngohi ai boboso moi de lo pooqo dede o nyawa o bi bangsa ma somoa magena lo to ngohi ai boboso. 	 Petrus nam het woord en zei: "U weet vast wel dat het mij als Jood verboden is met mensen van een ander volk om te gaan. Maar God heeft mij duidelijk gemaakt dat ik niemand minderwaardig of onrein mag vinden.


Sababu ona magena yahike ma sihino to ona manga arata eko manga pipi yadodiahi ma soohuka. Duma mobabalo muna magena ami arata ihiwa, so cawali kamagena de ma ngale ami oho so magena lo mahikeka." 	 Want de rijken hebben vanuit hun rijkdom gegeven, maar deze vrouw heeft alles gegeven wat zij had."


de o nyawa moi witotopongo de awi laqe itimisi o Yesuska witota. O nyawa una magena awi dodiao moi o Yesus iwibaja la tanu wipaqa. 	 Daar werd een dove man bij Hem gebracht, die ook nauwelijks kon praten. De mensen vroegen Jezus of Hij Zijn hand op deze man wilde leggen om hem te genezen.


O nyawa ma binuka kanaga manga piricaya qaputuru, so itemo o kia bato yaoqo gena ka idadi. Duma kanaga o nyawa ma binukali gena manga piricaya ka ma cunu gena o sihode itemo idadiwa, so ka cawali o gaahu yaoqo. 	 De een gelooft dat hij alles mag eten. De ander is daar nog niet aan toe en eet voor alle zekerheid alleen plantaardig voedsel.


Duma o Yesus wotemo una o kadato ma bobaretaka, "Nakoso Ngohi tinisikelelowa o nonako ihahairani, ngini asa Ngohi nipiricayawa." 	 "U zult nooit in Mij geloven als u geen duidelijke bewijzen en wonderen ziet", zuchtte Jezus.


Duma o manara kiaka ngomi misimamaqe gena qangodu miamotewa, de o nyawa miakulaiwa, de lo o Gikimoi Awi demo gena miatagali miholu. O Gikimoi masirete kanaga wanano igogou ngomi gena cawali o dodoto o kia naga itotiai magena misihabari itiai, ma ngale o nyawa yadadala yatailako de asa yanako igogou so aku ngomi imipiricaya. 	 Alles wat schandelijk is, houden wij ver van ons. Wij willen niets weten van duistere praktijken. Want wij zijn niet doortrapt en zullen de boodschap van God nooit verdraaien. Wij spreken de waarheid. Dat zal ieder die zijn geweten voor God zuiver houdt, moeten toegeven.