Igogou, ngohi tokaeli tinidedemo nginika. Upa sidago ma orasi ngohi tosoneka, de o hali magegena niawosaka de niosininga kawa. 	 Ik zal mijn best doen u een en ander zc duidelijk te maken dat u er ook na mijn sterven nog lang aan zult denken.


De lo nakoso ngini la kanaga o nyawa inisisangisaraka, de nginika gena bilasu Una winifanggali de o loha, so komagena ngini de ngomi lo asa nanga sangisara gena wositogu. De Awi fanggali nginika, magena Una wanako gena igogou qaloha de itiaika. O Gikimoi asa o nyawa yangodu manga dorou de manga loha ma sopo wafanggali itotiai, ma orasika done o Jou Yesus wisimane o sorogaka de Una wouti wokahuku, Una dede o malaikat ikokuasa lo so kanaga de o uku ma sora yasigilolino. 	 En het is ook rechtvaardig dat Hij u, die het nu moeilijk hebt, net als ons uit de nood zal helpen. Dat zal gebeuren wanneer de Here Jezus met Zijn sterke engelen uit de hemel komt en


Sababu nakoso o nyawa moi de wanakowa wosidailako qaloha awi tahu ma rabaka, igogou una lo waakuwa wosidailako o Gikimoi Awi gogobu. 	 Want als iemand zijn eigen gezin niet kan leiden, hoe zou hij dan voor de gemeente van God kunnen zorgen?


Nakoso magena itemo "wodola," gena ma ngale igogou iqoqoma Una gena o dipaka de asa wouti o dunia manenaku. 	 Er staat 'terugkeren'. Daaruit blijkt dus dat Hij eerst uit de hemel is neergedaald naar de aarde.


Sababu o nyawa yahino yadala poli de o deru moi kagena o akeka, so Una wopane de womatamiye. De o nyawa yadadala magena imaooko o talaga ma dateka. 	 Er kwam een grote menigte mensen naar Hem toe. Daarom ging Hij in een boot. Van daaruit sprak Hij de mensen toe die op de oever stonden te luisteren.


So qabolo o Petrus de lo o Yohanes manga gia yahado ona magenaku, de o Gurumi Qatetebi wowosa to ona manga siningaku. 	 legden hun handen op hen en zij ontvingen de Heilige Geest.


So o gohiduuru magena wosango wotemo, "Ai baba, o Yahudika manga roriri imatekefakati qaboloka, manga edekati o Paulus iwitailako foloi itiai ma ngale to una awi manara magena. So asa igolo ngonaka, la tanu ilangi ma wangeka de o Paulus nowingaho nowisikahika onaka. 	 "De Joden hebben een afspraak gemaakt", zei Paulus' neef. "Zij zullen u morgen vragen Paulus nog eens voor de Raad te brengen, zogenaamd om hem nader te ondervragen.


So o bi moi-moi qangodu o sorogaka wakokelelo de woiise magena wosingangasu o nyawa o duniaka. Duma Awi demo gena o nyawa moi lo yopiricayawa. 	 Hij vertelt wat Hij gezien en gehoord heeft, maar niemand gelooft Hem.


So komagena ngohi todupa ngini niosininga o Gurumi Qatetebi niamake gena, upa nitemo ma sababu o Yahudika manga bobita o Gikimoino niamote ma ngale niaaka nia sininga itotiai, duma ma sababu ngini asa o habari qaloloha niiseka de ma Kristus niwipiricayaka. 	 Zeg eens: Heeft God u de Heilige Geest gegeven omdat u de wet hebt gehoorzaamd of omdat u het goede nieuws van Jezus Christus hebt gehoord èn geloofd?


Duma nakoso o nyawa la kanaga o ake Ngohi tahihike gena yaudo, ka ma moi yaudoka de isidadu kawa. Sababu o ake magegena imadadi maro o jobubu moi ona manga rohe ma rabaka, de nogena asa isupu la yamake o oho ka sidutu ikakali." 	 Maar wie van het water drinkt dat Ik hem geef, zal nooit meer dorst krijgen. Dat water zal in hem als een fontein worden, waaruit eeuwig leven voortkomt."


de awi ngongano gena ka waoqo o ino ma reremo, kiaka itutura wokakaya awi mejaku. So awi susa komagena, de o bi kaso lo yahino awi nabo yalaqe-laqe. 	 Hij hoopte zijn honger te stillen met wat bij de rijke man van tafel afviel. Hij was er zelfs zo erg aan toe dat de honden zijn zweren kwamen likken.


Ma moili Una wotagi ma para ma saangeka wosumbayang, de Awi demo imatero de ma sinotoka. 	 Hij liet hen slapen. Voor de derde keer ging Hij weg en bad hetzelfde gebed.


De o Yesus watemo onaka, "Nako nisumbayang, nitemo komanena, 'Mia Baba, migolo tanu to Ngona Ani ronga o nyawa yangodu isihoromati, de Ngona nokolano o duniaka, 	 Jezus zei: "Als u bidt, zeg dan: 'Onze Vader in de hemelen! Wij eren Uw heilige naam.


O nyawa nakoso de manga sala o Jou woholu wafanggali de Awi buku ma rabaka wapiki, ona igogou isanangi." 	 "Gelukkig is hij aan wie de Here zijn zonde niet toerekent." (b)


O nyawa la o kia naga ka ma cunu gena aku yaaturu yokaeli so yosidailako ma ngale manga oho o orasi ma simaka, ona magena lo asa o kia naga ilalamo lo yaaturu ka yokaeli. De ma ngale o nyawa o kia naga ka ma cunu lo ka yasihaga, ona magena lo asa o kia naga ilalamo lo ka yasihaga. 	 Wie betrouwbaar is in kleine dingen, is het ook in grote. Wie onbetrouwbaar is in kleine dingen, is het ook in grote.


"Ngaroko komagena, o nyawa moi lo asa yanakowa to Ngohi o Nyawa ma Duhutu Ai hino ma orasi de ma wange. Salanta o malaikat o sorogaka lo yanakowa de Ngohi Awi Ngopa masirete lo tanakowa, ka cawali Ai Baba masirete wanakoka. 	 Maar wanneer dat allemaal zal gebeuren, op welke dag en welk uur, weet niemand. Ook de engelen in de hemel weten het niet. Alleen de Vader weet het.


So qangodu magena itiaika la o Gikimoi powigiliri, sababu to Una Awi laha wonasidumu so ngone podadi o nyawa ma nonoma ma Kristus powingongongano. 	 Hij wilde dat wij, Joden, die al zo lang gewacht en gehoopt hebben dat de Christus zou komen, Hem zouden prijzen en eren.


So o nyawa ma dorou una magena de awi manara qatotorou asa ona o nyawa dede o Gikimoi imakitingaka la foloisi wakulai. Sababu ona magena asa o demo itotiai de itetero gena yodupa kawa yacoho la ona upa yasisalamati. 	 In elk geval de mensen die op weg zijn naar de ondergang, omdat zij niets willen weten van de waarheid waardoor zij gered hadden kunnen worden.


Kagena de muna una mowikelelo de mosingangasu o bi nyawa kagenadahu motemoli, "Cedeke! O nyawa una magena lo to ona manga sidongirabano." 	 Het meisje zag hem gaan. Ze liep hem achterna en zei tegen de mensen die in de poort stonden: "Die man hoort bij Jezus."


Ma ngale magegena so o bi rasul dede o Yesus imatolomuno, de ona imasano Unaka, "Jou, nagala o orasi manena Ngona asa nodupa ngoneka o bobareta moili nosigoko la ngone o Israel ma nyawa o bangsa ma somoa asa papareta kali?" 	 Terwijl zij zo bij elkaar waren, vroegen zij Hem: "Here, gaat U nu van Israël weer een vrij land maken, met een eigen koning?"


De ngohi tosango, hiwa! Komagena itiaiwa nakoso ngone o dorou paakasi, sababu nanga dupa qatotorou gena inababaja. So o dorou magena bilasu ngone he pomaha-maha kawa, imatero maro o sone ma bake so yaaku kawa o sulo moi lo isigise. 	 Geen sprake van! Als gelovigen zijn wij dood voor de zonde! Waarom zullen we dan nog zondigen?


Awa kodo! Nakoso igogou ngone nanga sala komagena, de o Gikimoi woooho Una magena wonasangisara. 	 Het is verschrikkelijk om te vallen in de handen van de levende God.


Ngaroko komagena, duma ma awa motemo o rarame ma bi leleanika, "O kia bato Una wosulo nginika, magena ngini bilasu niaaka." 	 Zijn moeder zei tegen de bedienden: "Doe wat Hij u zegt."


O nyawa yadala icarawa yahino Unaka, o nyawa ibipopanyake lo yatotota Unaka, kanaga manga qohu isosoneka, ibipipilo, ibilulugu, de ibimomou de lo ma binukasi o panyake ma somoa. O bi nyawa ibipopanyake gena yasiidusa to Una Awi simaka de Una ona wasiloha. 	 Toen Hij daar ergens op een heuvel zat, kwamen heel veel mensen naar Hem toe. Er werden velen bij Hem gebracht die verlamd, verminkt of blind waren. Er kwamen mensen die niet konden spreken of die ziek waren. Zij werden allemaal voor Jezus neergelegd.


So o Tiruska ngomi migila-gila miside miakahika o Ptolemais ma bobaneka miuti. Kagena ngomi miamake kali o dodiao ipipiricaya la mimatekesikomore de mimasidodogu kagena onaka o wange moi. 	 De volgende haven die we aandeden, was Ptolemaïs. Daar brachten we de christenen een bezoek, maar bleven slechts een dag.


Sababu ngone de ma Kristus pomarimoika de o oho qamomuane pamakeka gena, cawali o Gikimoi Awi manara ma sopo masirete la ngone o bi moi-moi qaloloha aku paaka, maro o kia naga ka ma nonomasi ma ngale ngone gena wositatapu qaboloka. 	 God heeft ons één gemaakt met Jezus Christus met de bedoeling dat wij het goede zouden doen, want dat heeft Hij altijd al gewild. Maar dan moeten wij daar ook ernst mee maken en die dingen doen!


So o Abraham wotemo, 'Nakoso o Musa de o nabi-nabi ma binuka manga demo magena ona yosigisewa, de ona magena lo asa yosigise lo waali, ngaroko kanaga wososone moi de wooho kali.' " 	 'Dat is niet waar', zei Abraham. 'Als zij niet naar Mozes en de profeten luisteren, zullen zij ook niet luisteren naar iemand die terugkomt uit de dood."


O gisisi ma binuka itutura o tona qatototopoku so o totopo yalalo so isoneka, gena imatero bato o nyawa o habari qaloloha magena yoiseka. Duma ona magena isihawateri ma ngale manga oho, de lo yodupa yokaya. Komagena o Gikimoi Awi demo yosingou kawa, de o manara qaloloha lo yodupa kawa. 	 Dan zijn er mensen die het goede nieuws horen, maar het laten verstikken door de zorgen van het leven en het verlangen naar geld. Eigenlijk doen ze niets met het goede nieuws dat ze hebben gehoord. Dit soort mensen lijkt op de grond die vol distels staat.


Komagena lo bai o Yahudika ma nyawa bai lo o bi nyawa o Yahudika yasowo igogou ngohi tagegego bilasu ona manga dorou moi-moi yodongosa de o Jou Yesus Kristus iwipiricaya la wimote o Gikimoika. 	 Ik heb er bij Joden en Grieken op aangedrongen zich tot God te bekeren en in de Here Jezus te geloven.


De lo woleleleani moi kanaga o cala sinoto wamake, una magena lo wahino de wotemo, 'Tuangi, iqomaka o cala sinoto noisidodogu ngohika. Nanano, maena ma dogo ena gena o cala sinotoli.' 	 Daarna kwam de man die 2000 geldstukken had gekregen. 'Meneer,' zei hij tegen zijn meester, 'u hebt mij 2000 geldstukken toevertrouwd. Ik heb er nog eens zoveel bijverdiend.'


Duma Una wotemo onaka, "Ngohi manena ma dalaka o nonako ihahairani Ai Babano tinisikelelo. Ma ngale o nonako ihahairani o kia, sidago ngini asa Ngohi nipaka." 	 Jezus zei tegen hen: "U hebt met eigen ogen gezien wat Ik door de kracht van de Vader heb gedaan. Waarom wilt u Mij nu stenigen?"


So ngini de nia manara masirete nimangaku igogou kiaka to ngini nia ete de nia topora manga gogoho gena niamote. Ona gena o bi nabi iqoqomaka yatooma, de ngini manena asa niaaka so manga boosu magena qaloha. 	 U bent het volledig eens met wat uw voorouders hebben gedaan. U zou precies hetzelfde doen.


Ngohi togolo nanga Baba Gikimoi de o Jou Yesus Kristus tanu inidogo nginika o laha ifoloi, la nia sininga yaaka so foloisi isanangi. 	 Ik wens u de genade en de vrede van God, onze Vader, en van onze Here Jezus Christus toe.


so wiaso womaili-ili wotemo, "Nomaoko nomabobolowoye!" De o nyawa una magena womasitudu de gila-gila wotagika. 	 "Sta op!" riep hij hem toe. "Ga recht op uw voeten staan!" De man sprong op en begon te lopen.


O wange isigeto-geto Ngohi todoto o Gikimoi Awi Tahuka de to ngini nia simaka, de qadoohaso Ngohi nitagowa. Duma o orasi manena idadi nginika de o bubutu ma kuasa so o dorou niaaka." 	 Had u Mij niet in de tempel kunnen oppakken? Daar was Ik elke dag. Maar dit is uw moment. De kans van de duivelse macht."


Kanaga ona ma binuka yoholu o Yesus Kristus Awi dupa yososininga, duma ka cawali to ona manga dupa masirete. 	 Alle anderen schijnen alleen maar aan hun eigen zaken te denken en niet aan die van Jezus Christus.


Yasinoto magena o Gikimoi Awi simaka manga sigogise qaloha Awi bobita qangoduka, de yacoho itiai so manga sala o nyawa moi lo akuwa yamake. 	 Zacharias en Elisabeth waren goede mensen, die zich stipt aan Gods wetten hielden.


De ona magena manga boosuno yosupu de done o Yesus o sone ma rabano wisioho kali qabolo, de yotagi yowosa o Yerusalem ma dokuka, eko o kota qatetebika. De kagena asa o nyawa yadala ona yamake. 	 Na de opstanding van Jezus verlieten zij de begraafplaatsen en gingen naar Jeruzalem. Daar werden zij door vele mensen gezien.


O bi nyawa ngo kagena yogiise o gore magena de itemo, "Una ma nabi Elia wiaso!" 	 Sommigen van de mensen die daar stonden, hadden het niet goed verstaan.


Ngaroko ngini nia sininga iruwahe so niamalo isusa gena, qadoohawa. Sababu ngini nia siningaka salalu ka o bi moi-moi idadala nisosininga, duma to ngini nia umuru gena ka o putu moi lo nidogo niaakuwa. 	 Waar zijn zorgen trouwens goed voor? Kun je je leven erdoor verlengen?


Ona yasinoto magena de manga kuasa o Gikimoino la o dipa yapareta, so asa imuura kawa ma bati o Gikimoi Awi demo yosingangasu kasi. De ona yamake o kuasa lo o bi ake gena aku yaaka imadadi o au, de lo yamake o kuasa la o dunia ma raba qangodu aku yasisangisara, de o bodito moi-moi gena o orasi o kia bato ona itemo qangodu ka idadi mote to ona manga dupa. 	 Zij hebben de macht de hemel te sluiten, zodat er geen regen valt in de tijd dat zij namens God spreken. Zij hebben ook de macht al het water in bloed te veranderen en de wereld met allerlei rampen te teisteren, zo vaak zij dat willen.


De nianako maro iqoqoma o Elia, ngaroko una lo o nyawa ka pomaketero dede ngone, ma ngale o orasi magena asa upa imuura so una ka awi sumbayang watide. De sidago lo ma deka o taungu saange de o ngoosa butanga gena o tonaku o muura lo ihiwa. 	 Elia was een gewoon mens, net als wij. Hij vroeg God of Hij geen regen meer op het land wilde laten vallen; en drie en een half jaar lang viel er geen druppel regen!


So itemo kali, "Ngomi minisuba igogou! Ngona o Gikimoi nomatetengo ka Ani ronga misilamo. Nokuasa de nocawaro ngodu ka nanako. Bilasu Ngona minisimulia de minisihoromati, Niputuru de nopareta, bilasu mia sukuru miatide Ngonaka. Ngona minigiliri ka sidutu ikakali." 	 "Amen", zeiden zij. "Alle lof, heerlijkheid, wijsheid en dank, alle eer, macht en kracht is voor onze God, voor altijd en eeuwig. Amen."


Ato o Yesus woise, de Una woari wosodu-sodu. 	 Jezus huilde.


De lo ma Kristus, nanga oho ma hutu gena, done ma orasika Una magegena wisimane o dunia ma bi nyawa yangoduka, de igogou asa ngini manena lo kanaga Awi mulia ma rabaka nimakomote dede Una. 	 Eens wanneer Christus, Die ons leven is, zichtbaar voor iedereen zal terugkomen, zal blijken dat ook u deel hebt aan Zijn glorierijke macht.


O wange ma moiku de wosususa una magena wosone de o bi malaikat iwingaho o Abraham awi dateka, ena gena o riho qaloloha moika. De wokakaya una magena lo wosone de wipoosuka. 	 Tenslotte st ierf de bedelaar. Hij werd door de engelen bij Abraham gebracht.


O Yesus Awi dodoto qangodu magena o Farisika ma nyawa yoise, de sababu ona magena o pipi yododesere, so ka iwisiihe. 	 De Farizeeërs, die als gierig bekend stonden, lieten duidelijk merken dat zij dit bespottelijk vonden.


La ma ngale ngona asa aku nanako itiai o bi moi-moi qangodu, inidodoto ngonaka gena, igogou de itero. 	 U zult zien dat het volledig overeenstemt met wat u is geleerd.


O Yohanes wahino woqomano, de o demo moi wosingangasu la o bi nyawa wasidailako so o Yesus asa wahino wadoto. Maro ma nabi Yesaya awi buku ma rabaka isilefo gena, o Gikimoi wotemo Awi Ngopaka, "Una to Ngohi Ai sosulo Ngohi towisulo una asa woqomano, una magena wosidailako to Ngona Ani ngeko. 	 Het is precies zoals beschreven staat in het boek van de profeet Jesaja: "Luister, Ik stuur mijn bode voor Mij uit om de weg gereed te maken." (a)


Sababu igogou ma orasi magena asa idadi de imaaka o sangisara gena pakokelelo waasi, ka ma solano o Gikimoi o dunia wosidadi sidago o orasi manena de lo o orasi ma simaka asa idadi-dadi kawa. 	 Want er zal een verdrukking zijn zoals er nog nooit geweest is sinds God de wereld maakte en zoals er ook nooit weer zal komen.


Duma ma solano ma orasi Una o nyawa waaka, gena Una Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, 'O Gikimoi o nyawa waaka yanau de o ngopeqeka. 	 Maar God is tegen de echtscheiding. Want vanaf de schepping heeft Hij de man en de vrouw voor elkaar gemaakt.


Duma o roti o sorogaka de yahino gena o paramoili, sababu o roti manena nakoso o nyawa yaoqo gena ona he isone kawa. 	 Maar met dit brood uit de hemel is het anders. Wie hiervan eet, zal niet sterven.


Ai dodiao nipipiricaya, o kia maro ngohi o bi moi-moi taaakaka, komagena lo bilasu ngini ningodu niaaka. De ngini lo niamote o bi nyawa, nakoso yaaka maro o kia ngomi miaaaka ma orasi ngomi kagenasi nginika. 	 Broeders, volg mijn voorbeeld en let goed op hen die dat al doen.


O nyawa nagoona la kanaga itemo o kia naga moi lo ka yanako qaloha, ona magena igogou itotiai yanako waasi. 	 Als iemand meent alles te weten, weet hij nog niet wat hij zou moeten weten.


So ngini gena o Gikimoi Awi ngopa-ngopa, so ma ngale Una masirete Awi Gurumi kanaga ma Ngopaka wogogoge magena wasulo la ngone nanga sininga ma rabaka lo wogoge. De o Gurumi magegena ngone wonaaka so nanga nali positoore potemo o Gikimoika, "Awalele! Ngona gena to ngohi ai Baba masirete." 	 En omdat wij Zijn kinderen zijn, heeft God de Geest van Zijn Zoon in ons hart gegeven, zodat wij God echt kunnen aanspreken met 'Vader'.


Sababu ma ngale Awi laha onaka de lo ona wahirika gena, Una Awi sininga ma dupa watagaliwa. 	 Want als Hij iets zegt, komt Hij er niet op terug. En als Hij in genade iets heeft gegeven, blijft het gegeven.


Mutuwade o bobita o Musa walelefo magena lo o bobita itemo upa inatesere de o bobita qangodu gena upa potemo qatorou, duma magena igogou o Gikimoino so qatebi de itiai. 	 Maar op Gods wet is niets aan te merken; wat die wet van ons eist, is zuiver, rechtvaardig en goed.


Sababu o kia naga o dunia ma bi nyawa yanano koloko icocawaro, magena igogou ka ifufuma o Gikimoi Awi simaka. So imatero de o kia naga isilelefo Awi Jaji ma Buku ma rabaka itemo, "Ngaroko o nyawa yocawaro gena, qadoohawa, sababu manga sihaga ma rabaka o Gikimoi asa ona wasitura." 	 De wijsheid van deze wereld is voor God immers dwaasheid! Zo staat het ook in de Boeken: "God vangt de wijzen in hun eigen sluwheid." (a)


O bi moi-moi idadadi magena o ade-ade moi inadodoto ngoneka. O ngopeqeka yasinoto gena imatero de iqomaka o Gikimoi de o nyawa imatekekajajika, gena o jaji ngai sinoto. O jaji ma nonoma gena, o Yahudika manga bobita o Gikimoino o Sinai ma Talaka yamamake de sababu o bobita magena bilasu o nyawa yosigise, so o bobita magena yaaka so ona yogogilaloka, maro muna mogogilalo gena mopuo de ma ngopa gena lo done iwipareta. So o jaji magena imatero de muna mogilalo, 	 Hieruit blijkt dat God twee keer een verbond met de mens heeft gesloten. Het ene op grond van een wet, het andere op grond van een belofte.


Mutuwade ngini o sorogaka nia sininga ifoloi isanangi. We, o bodito! O tona de lo o teo. Sababu kugena nginiku o Iblis wokahuku. Awi doosa wosibataru womanara de o duhudu awi orasi ka ma cunu." 	 Daarom moet de hemel en ieder die er woont, blij zijn. Maar wat ziet het er vreselijk uit voor de aarde en de zee. De duivel is afgedaald, buiten zichzelf van woede. Hij weet dat hij niet veel tijd meer heeft."


Duma ma ngeko idodooha o Gikimoi waaka to ngone nanga sininga itiai gena upa ngone o nyawa nanga manara o bobita Unano paaaka so magena ma fanggali bilasu pamake. Sababu ngone o nyawa de nanga manara o kia Una wodudupawa, so o bobita Unano gena akuwa paaka itiai. So ka cawali o Jou Yesus powipiricayaka, de o Gikimoi aku wotemo ngone nanga sininga itiai Unaka, de ma ngeko komagena maro o ngongike moi so aku pamake. 	 Als iemand zich echter (zonder eigen inspanning) toevertrouwt aan God, Die de goddeloze vrijspreekt, verklaart Hij hem onschuldig op grond van zijn vertrouwen in Hem.


Ka idadi o bi sihode moi-moi o pasarka isiiija gena qangodu ka paoqo. Upasi patuga poqoma de pahiri nagala o serika isisubaka eko hiwa. 	 Wat op de vleesmarkt verkocht wordt, mag u zonder gewetensbezwaar eten. Het doet er niet toe of het aan afgoden is gewijd.


Igogou! Idadiwa ngini nimasihie ifoloi de o nyawa ma somoa. De nakoso igogou idadi ngini inisihieka gena, cawali maro o kia naga moi o Gikimoi masirete winihikeka, sababu to ngini nia moi-moi qangodu gena cawali o kia naga Una winihihike. So nakoso o kia naga moi magena igogou to ngini nia manara qasowo, duma winihikeka, de ngini gena upa he nimasihie. 	 Wat maakt u beter dan een ander? U heeft toch niets van uzelf? Alles wat u hebt, hebt u gekregen. Waar beroemt u zich dan op?


To ngohi ai demo ma ngale ngini gena tinisimaqe. So, igogou, bilasu kanaga nginika o nyawa wococawaro moi, la sidago waaku to ngini nipipiricaya nia sidongirabaka nia galaki gena wahiri. 	 Is er geen wijs man onder u, die de twee partijen tot elkaar kan brengen?


So nakoso ngini gena igogou ma Kristus niwisigiseka, de ngomi manena asa miasidailako nakoso ona iwisigise iholu so ona magena miafanggali de o dorou. 	 Zodra blijkt dat u volledig gehoorzaamt, zal ik deze wapens blijven gebruiken tegen elke ongehoorzaamheid, die nog de kop opsteekt.


O Filipus una wotagi kagena o Samaria ma doku ilalamoka de wosihabari ma ngale o Salamati ma Kolano. 	 Filippus bijvoorbeeld, ging naar de stad Samaria en vertelde dat Jezus de Christus is.


So nagala o nyawa kanaga itemo, "Idodooha nako o Yahudika ma nyawa gena o Gikimoi nagala waholuka." De ngohi asa tosango, komagenawa. Sababu ngohi masirete lo nako ai sihino gena o Israelka ma nyawa moi, o Abraham awi ngopa de awi dano moi, de lo ai aheli o Benyaminno. Duma ngohi manena o Gikimoi woiholu kawa bai! 	 Heeft God Zijn eigen volk dan afgeschreven? Nee! Ik ben immers zelf een Israëliet. Ik ben een nakomeling van Abraham en ik hoor bij de stam van Benjamin.


Komagena so o kia bato ngohi taaka, magena de ma meta. Maro womagogogora moi awi meta gena o hadiah wamake, sababu una womagogora ipelu-peluwa, duma ka o ngeko ibobolowo wamote de womaputuru. Komagena lo maro o nyawa moi la kanaga wodubu, de awi dubu gena ka yabolo qangodu. 	 Daarom loop ik niet zomaar wat in het wilde weg en ik sta ook niet in de lucht te boksen.


Komagena lo nakoso o ngopeqeka mopipiricaya moi kanaga de ma roka gena wopipiricaya wisowo, duma una wodupa de ma peqeka imatekesikogoge o tahu moi, de muna magena mowitinga gena he idadi kawa. 	 En als een gelovige vrouw een ongelovige man heeft die toch bij haar wil blijven, moet zij niet van hem scheiden.


Ona la kanaga Ngohi iduhudu, de ona magena koloko Ai Baba lo iwiduhudu. 	 Wie Mij haat, haat ook mijn Vader.


Magena de o Yesus wotagi o Yairus wimote. De o nyawa yadadala lo imote de o Yesus iwisidehelo. 	 Jezus ging met hem mee. De mensen liepen achter Hem aan en verdrongen zich om Hem.


So wisimamaqe qabolo, de Awi juba qauungu yahoi de wisitiba kali to Una Awi juba masirete. De asa wituda wisisupu so itagi la iwisidasangahadi. 	 Nadat zij Hem bespot hadden, deden de soldaten Hem de rode mantel af, trokken Hem Zijn eigen kleren weer aan en brachten Hem weg om gekruisigd te worden.


Ngaroko o ino ka ma cunu, duma ma soohu ona yatolomuno gena sidago o karaja mogiowo de sinoto iwedo-wedo. 	 De discipelen hadden twaalf manden nodig om het overschot op te halen.


O Petrus wosango wotemo, "Igogou, o doku ma somoa wakokuasaka ma nyawa ona magena bilasu iwifangu." O Yesus wotemo, "Nako komagena, de awi nyawa masirete gena upa he yofangu. Komagena lo ngone o Gikimoi Awi nyawa, ngone lo upa he o Gikimoi Awi Tahu ma balastengi gena pofangu. 	 "Van volken die zij hebben onderworpen", antwoordde Petrus.


Ngohi togolo o Gikimoika, o sanangi wonahihike, la tanu Una masirete kanaga asa wogogesi dede ngini ningoduka. Amin. 	 Ik bid dat de God van de vrede met u allen zal zijn. Amen.


Yaakuwa bai! Ngini gena niaaka koloko nia tahu ihiwa so kagena nioqo waasi, koloko o Gikimoi Awi gogobu manga dolomu gena nisidoohawa so niahino ka nioqo, de o nyawa isususa la o ino iaahowa gena niasiceke. Ce! Ma ngale komagena so upa sidago ngini nitemo, ngohi bilasu to ngini nia giliri gena tosimane. Upa bai! 	 Als u echt zoveel honger hebt, moet u eerst thuis iets eten. Betekent de gemeente van God zo weinig voor u dat de arme medegelovigen door u geen kans krijgen om te eten? Wat denkt u? Dat ik u een compliment zal geven? Ik denk er niet aan!


De nakoso ngini nitemo ka qaloha de ngohi lo tomote, la ngomi asa mitagi mimakangaho. 	 maar het kan ook zijn dat ik het de moeite waard vind zèlf met hen mee te gaan.


La ma ngale o Yesus Awi ronga aku isilamo komagena, so ngomi lo o orasi isigeto-geto asa mia sumbayang miatide o Gikimoika. So ma ngale ngini gena migolo nanga Gikimoika, tanu Una magena asa waaka so bilasu ngini nidadi maro to Una Awi nyawa la kanaga Awi dupa gena niaaka. Komagena so o Gikimoi Awi kuasa asa ngini inisiputuru la nia edekati ma rabaka ma ngale o loha niaaka gena, moi-moi qangodu aku niaaka. De lo winisiputuru la kiaka o manara moi-moi qaloloha gena aku niaaka, sababu o Yesus niwipiricayaka. 	 Daarom blijven wij voor u bidden dat u het waard zult zijn dat God u geroepen heeft. Wij bidden dat Hij Zijn kracht gebruikt om al uw goede voornemens uit te voeren en om alles wat u in geloof onderneemt, tot een goed einde te brengen.


So ma goginitano, de Una asa o bi nyawa wimomote waaso de manga sidongirabano wahiri yamogiowo de sinoto, ma ngale idadi to Una Awi sosulo, eko ona magena lo isironga to Una Awi rasul. 	 Tegen de morgen riep Hij Zijn volgelingen bij Zich en koos er twaalf uit die Zijn discipelen zouden worden. 'Apostelen' noemde Hij hen ook wel.


Yaudo qabolo de Una wotemo, "Manena to Ngohi Ai au, inisinako igogou o Gikimoi Awi jaji la Ai au ikokopola manena ma meta o nyawa yadadalaka ma ngale o dorou ma apongu. 	 "Dit is mijn bloed, dat voor vele mensen zal vloeien", zei Hij. "Het bezegelt het nieuwe verbond tussen God en de mens.


So de o Gikimoi Awi sasi komagena, gena isikelelo igogou ma ngale o Yesus so kanaga o Gikimoi Awi jaji qamomuane ngoneka magena qaputuruka de lo foloisi qaloloha de Awi jaji iqoqoma o bi Yahudika. 	 Daarom werd Jezus Christus het onderpand van dit nieuwe, betere verbond.


Manga bobareta una magena bilasu wopiricaya igogou o habari qaloloha ma ngale o Yesus Kristus maro o kia ngohi dede ngona powidotoka. La una o dodoto itotiai o nyawa ipipiricayaka wadoto womatoguwa, de wasiduduga so ona asa yamote. Una magena bilasu awi piricaya qaputuru o Yesuska la igogou una lo wobarani wasidapano o nyawa nagoona o dodoto itotiai yahoholu, so ona asa yanako igogou ona masirete isala. 	 Hun geloof in de waarheid die hun geleerd is, moet sterk en onwrikbaar zijn. Dan zullen zij anderen kunnen bemoedigen en de tegenstanders de mond kunnen snoeren.


Ena gena, manga alamu yaaaka o guraci, o salaka, o paramata de lo o mutiarano, o baro lenan qaloloha gena de o baro qauungu, sutera de lo qasosawala, o gota qabobou de qaloloha ma rupa idala, de o arata yaaaka o gadingno ma rupa idala de lo o gota ihahali, o tembaga, o besi de lo o teto marmer, 	 Zij was hun grootste klant van goud en zilver, van edelstenen en parels, van fijn linnen, purper, zijde en scharlaken, van geurig hout, van ivoren en dure houten voorwerpen,


So, ai dodiao nipipiricaya, nako o habari qaloloha ngohi tinisihohabari nginika gena, ngohi todupa la ngini niosininga kali. O habari magena ngini niaqehe qalohaka, de sidago o orasi manena naga to ngini nia piricaya gena igogou qaputuru. 	 Ik kom bij u met het goede nieuws, dat ik u al eens eerder heb gebracht. U hebt het aangenomen en het is nu de basis van uw leven.


Nimasidodiahi, sababu kanaga o nyawa yadadala gena itemo o Jou Yesus wipiricayaka, duma ona magena ka yokulai de lo manga nyafusu qatotorou yamote. Komagena so ona iholu imadoto ma ngale ngone o nyawa nanga dorou aku podongosa, so ma ngale ma Kristus wisidasangahadi sidago lo wosone magena ona isiholu. So o nyawa maro ona komagena iqomaka ngohi he ma para ma dalaka tinisingangasu nginika, so o orasi manena ngohi ai sininga ipeleso sidago lo ai kongo iuhi de tinisingangasu kali nginika. 	 Want wat ik u al zo vaak gezegd heb, zeg ik nu onder tranen: Er zijn velen die zogenaamd als christenen leven, maar die in feite vijanden zijn van het kruis van Christus.


So Una watolomu yangodu so yahino Unaka, de wotemo, "Ngini ningodu nianako o Yahudika ma nyawa yasowo manga bobareta to ona manga kawasa yasidipito so manga oho isangisara. De o bobareta yalalago lo asa yapoloso so manga oho itibalangu. 	 Jezus riep hen allemaal bij Zich en zei: "Jullie weten dat de mannen die het in de wereld voor het zeggen hebben, de bevolking onderdrukken. Zij maken misbruik van hun macht. Maar onder jullie is dat totaal anders.


Komagena so ngohi tosiade-ade maro o gilalo, sababu kanaga isusa nisihoda. Iqomaka ngini o moi-moi nia sininga ma rabaka sidago lo o moi-moi qangodu niaaaka gena nimasimaha la o nyafusu ma dorou niaaka, sidago lo niaaka de ma boloika. Komagena lo o orasi manena tanu ngini lo nimasimaha la o moi-moi itotiai gena niaaka, la ma ngale nia manara ma rabaka o kia niaaka maro o Gikimoi Awi nyawa masirete. 	 Met dit voorbeeld van de slavernij wil ik duidelijk maken wat ik bedoel. Vroeger hebt u uw lichaam gebruikt voor allerlei zonde en losbandigheid. Zo moet uw lichaam nu in dienst staan van de rechtvaardigheid. Dan zult u aan God zijn toegewijd.


De nako yanau la ikawi waasi, de lo o ngopeqeka yobabalo ona magenaka, to ngohi ai demo gena komanena: Lebelaha upa ona ikawi, imatero maro ngohi. 	 Ik vind het voor ongetrouwde mannen en weduwen beter dat zij alleen blijven net als ik.


Hino la ngone nanga Baba Gikimoi Awi ronga posilamo de ma bati lo ihiwa. Amin. 	 Alle eer is voor God, onze Vader, voor altijd en eeuwig. Amen.


De Una asa wosulo onaka wotemo, "O teto magena ngini nialolo la o boosu ma ngora ipelenga kasi." De o Lazarus ma bira moriria gena mowisidapano Unaka motemo, "We! Jou, upa bai! Una asa wimelaka so idadiwa. Awi wange iha qabolo una wosone so igogou wobakaka." 	 "Haal die steen weg", zei Hij. "Maar, Here", protesteerde Martha, "er hangt al een lijklucht. Hij ligt er al vier dagen!"


Qangodu idadadika magena nagala ma deka o taungu 450. Magena qaboloka, de o Gikimoi watide o kapita so imateketotagali sidago ma orasi ma nabi Samuel ona wapareta. 	 Daarna gaf Hij hun telkens weer nieuwe leiders, 450 jaar lang, tot de profeet Samuël.


Ma moiku de o Yesus kanaga o doku moika, de o nyawa moi wipapado, awi rohe yapasiku, una magena iwimakeka, de wobukuku wosuba de wotemo, "Baba, nako nomode, de igogou aku noisiloha." 	 In één van de stadjes waar zij kwamen, viel hun oog op een man die zwaar melaats was. Toen de man Jezus zag aankomen, viel hij voor Hem neer met zijn gezicht in het stof. "Here", smeekte hij, "als U wilt, kunt U mij genezen."


Duma Una wotemo, "He! Nimiqohaka. Muna maakaka o manara qaloloha-loha moi Ngohika. Duma ngini ka nimisisusa. Boloka! 	 Jezus zei tegen hen: "Laat haar toch begaan! Waarom doet u zo lelijk tegen haar? Het was goed wat zij voor Mij deed.


Kagena de o Yerusalemka ma nyawa yangodu gena yogiiseka idodooha o Yudas awi sone ma ngeko, so o tona magena ona isironga o Hakal-Dama, ma ngale 'O Au Ikokopola ma Tona'.) 	 Iedereen in Jeruzalem hoorde ervan. Daarom heet dat stuk grond ook Akeldama, wat 'bloedgrond' betekent.


So o Gikimoi Awi pareta ma rabaka nagoona la kanaga imahadoku imatero maro o ngopa ma ceceke manena, de ona magena foloi yolamo. 	 Wie zo eenvoudig en onbevangen is als dit kind, is de grootste in het Koninkrijk van de hemelen.


De komagena hika ngomi lo nimisisumbayang Unaka, la tanu Una asa o ngeko womihike ma ngale ngohi aku tasingangasu o nyawa manga simaka o dodoto ma ngale ma Kristus gena ma orasi iqoqomaka o Gikimoi wosimane waasi. Sababu ma ngale magena tosingangasu o nyawaka, so ngohi kanaga ipiliku o bui ma rabaka, duma igogou ngohi tasingangasu gena tomatoguwa. 	 Dan zal ik in staat zijn het duidelijk over te dragen, zoals ook mijn opdracht is.


So o Yesus lo wotemo Awi muri-murika, "Tosiade-ade, nia sidongirabaka moi o putu itongirabaka wotagi awi dodiao awi tahuka, de wotemo, 'Ai dodiao, togolo ani maru ngai saange, 	 Jezus leerde hun nog meer over het gebed. "Stel dat je midden in de nacht naar een vriend gaat om drie broden te lenen.


O malaikat magena wotemo o bi ngopeqeka magenaka, "Upa nimodo! Ngohi tininako ngini niwisari o Yesus, kekiaka Una wisisasangahadika gena. 	 De engel zei tegen de twee vrouwen: "U hoeft niet bang te zijn.


O orasi magegena o Yahudika manga Paskah ma Wange ma Rarame gena he iteka kawa. 	 Het was vlak voor het Joodse Paasfeest.


So komagena lo o nyawa manga sone ma bake la kanaga yasioho kali. O sone ma bake la kanaga yapoosuka, magena asa iwaro de ibaka. Duma nakoso o sone ma bake gena isioho kali, de magena asa iwaro de ibaka kawa. 	 Zo is het ook bij het levend worden van de doden. Het lichaam dat in de aarde wordt gelegd, zal vergaan. Maar het lichaam dat levend wordt gemaakt, kan niet vergaan.


De o muri yasinoto yosango, "O Jou wodupa wapake bai!" 	 "De Here heeft hem nodig", antwoordden de discipelen.


O bi nyawa yadadala iqoqoma de ma binukali itotuuru Una wimote-mote gena, yangodu imasagaga itemo, "Gikimoi powigiliri! Igogou! Una wahino de o Jou Awi ronga. So tanu Una magenaka o Gikimoi Awi laha wisicatu. 	 Voor en achter Hem werd "Leve de koning!" geroepen. De mensen juichten: "Eer voor Hem, Die komt in de naam van God!"


So ma para idala rabaku wiuumo komagena lo o ake ma rabaku. So nakoso qaloha, Baba, de tanu nowiriwo. Kodo, Baba! Nomigalusiri la nako Ngona ka aku de nomiriwo ngomi!" 	 "Van jongsaf aan", antwoordde deze. "De boze geest heeft hem vaak in het vuur en in het water laten vallen om hem te vermoorden. Heb medelijden met ons en doe iets als U kunt."


Idodooha so ngini nitemo nia dodiaoka, 'Nahino la ngohi o gaapo ani lakono tosisupu,' duma kanaga lo maro o ifa moi yodebesu to ngini nia lako masireteka. 	 Hoe kunt u dan zeggen: 'Kom, ik zal die splinter even uit uw oog halen.'? Met die balk in uw eigen oog ziet u immers niets?


Una asa wodadi wolamo o nyawa manga simaka de lo Una wisiaso o Gikimoi Wikukuruye ma Ngopa. De Una magena o Jou Gikimoi asa witide la Una wodadi o kolano moi maro ma Kolano Daud, Awi topora iqoqomaka. 	 Hij zal een groot man zijn en 'Zoon van de Allerhoogste God' worden genoemd. God, de Here, zal Hem de troon van Zijn voorvader David geven.


Komagena o Gikimoi waaka la o orasi manena de isikahika, ma ngale to Una Awi laha ngoneka so aku wosikelelo Awi dodara gena foloisi ilamo wonasimeta ngoneka, sababu ngone de o Yesus Kristus pomarimoika. 	 Door in de persoon van Jezus Christus zo vriendelijk voor ons te zijn, heeft God eens voor altijd laten zien hoe oneindig groot Zijn goedheid is.


Ngini tinisingangasu igogou, kanaga iqoqomaka o bi nabi yadala de lo o nyawa de manga sininga itotiai la yodupa yokelelo o kia o orasi manena ngini niakokelelo, duma ona yakelelowa. Ona lo yodupa yoise o kia o orasi manena ngini nioiise, duma ona yoisewa." 	 Vele profeten en gelovigen hebben ernaar verlangd te zien wat jullie zien en te horen wat jullie horen. Maar zij konden het niet.


O nyawa yadadala imatolomuno o Pilatuska, de o Pilatus wasisano onaka, "Ngini nimode ngohi naguuna towipalako nginika. O Barabas, eko o Yesus iwiaso lo ma Kristus." 	 Pilatus vroeg aan de mensen die zich voor het paleis verdrongen: "Wie moet ik vrijlaten? Barabbas of Jezus, die Christus wordt genoemd?


"Bilasu nasingangasu o Yerusalemka yangodu, 'Niwinano, nia kolano he womasidiado. Una womahadoku de o keledai ma ngopaku wopane, gena o keledai ma gohoku.' " 	 "Zeg tegen Jeruzalem: Kijk, uw koning komt naar u toe. Hij is liefdevol. Hij rijdt op een ezelsveulen." (a)


Duma Una wotemo, "He! Ngohi o Yesus bai! Upa nimodo." 	 maar Hij zei: "Ik ben het! Jullie hoeven niet bang te zijn."


De o haiwani magena isoneka, duma asa ioho de yahino kali, una magena o kolano ma tupaangeka, de lo o kolano yatumudingi manga sidongirabano. Una magena done asa o Gikimoi wisisa. 	 Het beest dat er vroeger was, maar er nu niet meer is, is een achtste koning. Daarnaast is hij ook één van de zeven koningen. Na zijn tweede regering zal hij ten ondergaan.


O nonako ihahairani manena o Yesus waaka o Kana ma dokuka o Galilea ma tonaka. O riho magenaka de asa to Una Awi nonako-nonako ihahairani gena wosolano waaka. Komagena Una Awi kuasa masirete asa wasimane onaka. So Awi muri-muri magena manga piricaya Unaka gena foloi idogo. 	 Zo liet Jezus in Kana in Galilea voor het eerst zien wie Hij was. Daar toonde Hij Zijn grootheid en Zijn discipelen geloofden in Hem.


So kagena de o Iblis iwibaja de itemo Unaka, "Ngona gena igogou o Gikimoi Awi Ngopa. So hika o bi teto manena nasulo la imadadi o roti la aku naoqo." 	 De duivel zei: "Als U de Zoon van God bent, zeg dan tegen deze steen dat hij een brood moet worden."


Hika niakelelo o kia naga moi ifoloi ilamo gena, ka cawali o habari ma ngale ma Kristus gena niamote. La bai ngohi kanaga nginika bai ngohi ihiwa gena, qadoohawa. Ngohi asa tanako ngini gena nia sininga ka ka moi nimasigocohosi maro o bolu moi, so o nyawa o habari qaloloha yahoholu gena upa ona magena niamaha-maha, ma ngale ngini upa sidago nibaja de o habari qaloloha niopiricaya kawa. 	 Maar let erop dat u zich altijd zo gedraagt als christenen past. Laat ik, of ik u nu terugzie of niet, altijd goede berichten over u mogen horen; dat u één van hart en ziel bent en dat u zich volledig inzet voor het geloof en het goede nieuws.


De o nyawa lo yaakuwa o Gikimoi Awi simaka ngone inakalaki, nakoso o Gikimoi wonahihirika maro to Una Awi nyawa masirete. Magena asa inadahewa, sababu Una masirete waaka nanga sininga itiaika. 	 God heeft ons uitgekozen. Wie kan ons dan nog beschuldigen? God spreekt ons vrij van elke schuld.


Sababu kanaga iqoqomaka o bi nabi de o bi kolano yadala lo yodupa yakelelo o kia o orasi manena ngini niakokelelo, duma ona yakelelowa. Ona lo yodupa yoise o kia o orasi manena ngini nioiise, duma ona yoisewa." 	 Vele profeten en koningen hebben ernaar gehunkerd te zien wat jullie zien en te horen wat jullie horen."


Nakoso igogou o nyawa de manga moi-moi yaaka maro o Gikimoi wodudupa, gena manga sininga isanangi so ona yamake ma faida ilamo. 	 Het leven met God brengt veel op. Zeker als je ook blij bent met alles wat je hebt.


So komagena o Paulus de o Silas o buino isupu qaboloka, de itagi itulu ongo Lidia ami tahuka. So kagena yamake o bi nyawa ipipiricaya, so manga sininga isiputuru qaboloka, de o Paulus de o Silas imajobo kali. 	 Nadat zij waren vrijgelaten, gingen zij naar het huis van Lydia, waar zij de andere christenen ontmoetten. Zij spraken hen moed in en verlieten daarna de stad.


O nyawa la kanaga o nyawa ma somoa yadodara, ona magena nakoso o gogoho qatorou yakelelo gena yosanangiwa, duma nakoso o gogoho itiai yakelelo gena asa yosanangi. 	 zij is niet blij met onrecht, maar juist met de waarheid.


O bi guru agama de lo o imamka ma bi sahe to Una Awi ade-ade gena yoise, de ona yanako Una wasimeta onaka. So kagena de ona imasikadailako la o orasi magenaka tanu Una iwitago. Duma ma ngale ona yamodo o bi nyawa yadadala, so ona idadi kawa yaaka. 	 De godsdienstleraars en leidende priesters zouden Hem graag meteen gevangen nemen. Want zij begrepen heel goed dat deze gelijkenis op hen sloeg. Zij waren die misdadige boeren! Maar ze durfden Hem nog niets te doen, omdat ze bang waren voor het volk.


O manara moi-moi qangodu bilasu ngona naaka nokaeli, la o nyawa yangodu nikelelo gena igogou ngona ani manara moi-moi magena aku naaka foloisi ilamo de qaloha. 	 Doe iets met die gave; werp je op de taken, zodat iedereen je vooruitgang zal opmerken.


So nakoso niise kadoke o dupuru ma ili de kadoka o kudoti ma habari, upa lo nia rohe qatora. O moi-moi magena bilasu idadi iqoma, duma upa nitemo magena o dunia ma dodogu ma orasi imasidiadoka. 	 Wanneer jullie allerlei berichten over oorlog horen, maak je dan niet ongerust. Er moeten wel oorlogen komen, maar die wijzen er niet op dat het einde er al is.


Hiwa! Idadiwa, nakoso bai o Gikimoi Awi Tahuka bai lo o bi seri ma tahuka pasuba. Ngaroko, he ngone manena maro o Gikimoi Awi tahu, sababu o Gikimoi Woooho Una magena kanaga nanga sininga ma rabaka. O Gikimoi masirete iqomaka wotemo komanena, "Ngohi Ai goge asa kanaga ona manga sidongirabaka. Ngohi masirete asa togoge dede ona imatero maro to ona manga Gikimoi masirete, de ona magena asa yodadi to Ngohi Ai nyawa." 	 Wat voor eenheid kan er bestaan tussen Gods tempel en die van de valse goden? Ja, wij zijn de tempel van de levende God, Die heeft gezegd: "Ik zal bij hen wonen en bij hen zijn. Ik zal hun God zijn en zij zullen mijn volk zijn." (b)


De ona yosango, "O Musa womisimaha ngomi aku to ngomi mia peqeka miaholu, hitilahi ngomi o surati ngongolu ma surati migaka kasi." 	 "Dat het mag", antwoordden zij, "maar hij moet haar wel een brief meegeven, waarin staat dat zij niet langer zijn vrouw is."


De komagena lo yanau gena ka imaketeroli de o ngopeqeka, so ona de o ngopeqeka imatekesikiidu kawa maro kiaka o nyawa nanga galepu, so lebelaha ka awi sininga ma dupa qatotorou so womasikiidu de awi dodiao yanau moi, yaaka komagena so maqe imakihike sidago lo bilasu yamake manga dorou ma fanggali, gena manga sininga ma rabaka asa foloisi qatorou. 	 En met de mannen is het al even erg. Die willen niets meer weten van een natuurlijke seksuele omgang met vrouwen, maar branden van begeerte naar elkaar. Mannen die schandelijke dingen doen met andere mannen! Zij ondervinden in hun diepste wezen de gevolgen van hun afdwalen van God.


De o Petrus wobicara kali wotemo, "O Yudas wodadi manga roriri gena sababu kanaga isilefo o Mazmur ma Bukuka, itemo komanena, 'Awi tahu magena bilasu yodongosaka, de bilasu o nyawa moi lo upa yogoge.' Kanagali isilefo komanena, 'Bilasu o nyawa ma somoa awi manara yatagali.' 	 Dit klopt precies met wat er in de Psalmen van David staat: 'Laat zijn huis leegstaan; laat er nooit meer iemand in wonen' (A) en 'Laat een ander zijn taak overnemen!' (B)


de ngini nitemo onaka, "Notagi nogila-gilaka, de tanu nomasisari qaloha la aku o rijiki ngona masirete namake ma ngale nosanangi kali," so manga oho ma kurangi lo niariwowa. Ce! Nia demo magena asa ma faida lo ihiwa. 	 "Het beste ermee, hoor! Vat geen kou en zorg dat je niet verhongert", is dat toch zinloos als u hem niet geeft wat hij nodig heeft?


Kagena de Una wotemo munaka, "Ani hira asa wisioho kali." 	 "Je broer wordt weer levend, Martha", zei Jezus.


sidago lo ona yangodu gena asa imangaku moi de moika itemo, "Igogou, o Yesus Kristus Una magena nanga Jou," so komagena ona yangodu iwisihoromati o Baba Gikimoika. 	 en openlijk zal erkennen tot eer van God de Vader, dat Jezus Christus de Here is.


Inadoto ngoneka maro komagena, so o nyawa la yodupa yomanara o Gikimoika, ona aku yomadoto qaboloka ma ngale manga manara moi-moi bilasu yaaka. So yomasidailakoka la o manara o kia bato qaloloha aku ona yaaka. 	 Zo maakt God ons klaar, opdat Hij ons voor alle goed werk kan gebruiken.


Ona o Yahudika yasowo gena, ngaroko o bobita o Gikimoino yanakowa, duma nakoso manga sininga masirete yamote so o kia naga moi itotiai gena yaaka, de komagena ona isikelelo ona gena manga sininga ma rabaka lo igogou yanako o bi kia naga itotiai de o bi kia naga qatotorou. 	 Hoewel er veel volken zijn die de geschreven wet van God niet hebben, doen die van nature toch wat God wil. Daaruit blijkt dat zij weten wat goed en kwaad is.


So kagena de ona yotemo Unaka, "Ngona noise o kia naga yapeto gena." Una wotemo, "Iya, toise. Icala! Ngini ningodu lo niabaca qabolo de niawosaka, o kia naga o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka isilelefo itemo, 'Ngona nadoto o ngopa-ngopaka de lo o ngopa yosusususi, la imasagaga inigiliri Ngonaka.' " 	 Zij werden kwaad. "Hoort U niet wat zij zeggen?" vroegen zij aan Jezus. "Jawel", was Zijn antwoord. "Maar hebt u nooit in de Psalmen gelezen: 'Zelfs kinderen en babies zullen Hem prijzen?" (b)


Ma orasi o ngopa magena awi umuru o wange tupaangeka, de o nyawa imakokadate de o gianongoru ona magena yahino imatolomu ma ngale una iwisuna, mote de o Yahudika manga adati de manga galepu. Manga edekati la yodupa iwisironga o Zakharia, maro awi baba masirete awi ronga. 	 Toen het kind acht dagen oud was, werd naar Joods gebruik zijn voorhuid weggesneden en kreeg hij zijn naam. Ieder die bij deze plechtigheid aanwezig was, dacht dat het kind net als zijn vader Zacharias zou heten.


Nakoso kanaga o nyawa yodupa o bi bahasa irupa-rupa isibicara, bilasu ka cawali yasinoto, eko yaruwange de upa ifoloi, de ona moi-moi bilasu ibicara imamomoi. De lo bilasu o nyawa la kanaga yaaku o bahasa ma ngale gena yodedemo. 	 Er mogen niet meer dan twee of drie hardop in een vreemde taal spreken en dan niet tegelijk, maar om de beurt. Bovendien moet iemand uitleggen wat het betekent.


"To ona manga dorou de lo manga sala, gena asa tasisala kawa de lo tosininga kawa." 	 En Hij voegde eraan toe: "Ik zal nooit meer aan hun zonden denken." (B)


So o bi gianongoru, o orasi manena tosidadu tinisibicara nginika, upa lo o kia naga moi niaaka o bi nyawa ona magenaka, duma niaqohaka bato. Nakoso to ona manga dodoto magena ma sihino la o nyawano, done asa qasisaka so he isihabari kawa. 	 Daarom raad ik u aan u niet met deze mannen te bemoeien. Laat hen met rust. Want als hun ideeën en aktiviteiten mensenwerk zijn, komt er vanzelf een einde aan.


Mutuwade ngini bilasu de o mahkamah ma nyawa ningodu nigolo o prajurit manga kapitaka la o Paulus iwingaho wisikahino nginino, koloko nia edekati la niwitailako foloi itiai ma ngale to una awi manara magena. La ma ngale nonena waado waasi so ka o ngeko ma soa kasi, de ngomi miwitoomaka." 	 Vraag de commandant Paulus nog eens voor de Raad te brengen, omdat u zijn zaak nauwkeuriger wilt onderzoeken. Voordat hij hier komt, zullen wij hem vermoorden. Wij zijn er klaar voor!"


Komagena so hika niakelelo o Gikimoi Awi manara gena kanaga qaloloha de kanaga lo qatotorou. Ena gena, Una kanaga wasangisara qatubuso o Yahudika ma nyawa Una wihoholuka, duma kanaga Awi manara qaloloha ngaroko ngini o Yahudika ma nyawa nisowo, hitilahi Awi laha nginika gena niacoho qaputuru. Duma nakoso Una niwipiricayawa, de ngini lo asa ka winiholu, maro o gota ma uma wabitogu. 	 U ziet dus dat God niet alleen goed is, maar ook streng. Hij is streng voor wie Hem ongehoorzaam zijn, maar vriendelijk voor wie Hem blijven vertrouwen en gehoorzamen. Anders zult u ook afgesneden worden.


O Gurumi Qatetebi wosulo so o Barnabas de o Saulus bilasu imajobo o Siprus ma guraka. So o Antiokhiaka de itatagi yakahoko o Seleukia ma bobaneko, so kagena de asa o deruku ipane so iside yakahika o Siprus ma guraka. 	 Barnabas en Saulus, die er dus door de Heilige Geest op uitgestuurd waren, gingen naar Seleucië aan de kust en staken vandaar over naar Cyprus.


Eh! Ngohi ai akali kanaga ibaoka! Ngohi he dangade idusu so bilasu tasari kasi ai dodiao yadala-dala tamake, la tomanara kawa de ona ngohi iqehe qaloha manga tahuka.' 	 Ik weet al wat! Natuurlijk! Daardoor krijg ik veel vrienden. Die zullen voor me zorgen, als ik op straat word gezet.'


So o malaikat magena wotemo, "Ngohi manena Gabriel, o Gikimoi Awi sosulo o sorogano. Una ngohi woisulo la tahino kanena de o habari magena todedemo de tonisingangasu ngonaka. 	 Toen zei de engel: "Ik ben Gabriël en leef heel dicht bij God. Hij heeft mij naar u toegestuurd om u dit te vertellen, maar u wilt mij niet geloven.


Kagena de wotemo, "O ino eko nia maru magena niaahono kanena." 	 "Breng die maar hier", zei Hij.


Komagena so ngone bilasu panako igogou, nakoso Una wodupa o nyawa moi wigalusiri maro o Yakub, de magena asa ka waaka. De nakoso wodupa o nyawa moika awi sininga idadi qatogoi imatero maro ma Firaun gena, bilasu lo ka waaka. 	 Hieruit blijkt dat God doet wat Hij wil. Of Hij bewijst Zijn genade of Hij verhardt, zoals dat bij Farao het geval was.


Ma orasi ma gubernur o surati magena wabacaka, de o Paulus iwisano wotemo unaka, "Ngona manena o daera kiano ma nyawa." De o Paulus wosango wotemo, "Ngohi manena o Kilikiano ma nyawa." Magena asa ma gubernur winako una o Kilikia ma nyawa, 	 De gouverneur las de brief en vroeg Paulus uit welke provincie hij kwam. "Uit Cilicië", antwoordde Paulus.


Sababu ngone de ma Kristus pomakangaho qaloha maro o dodiao moi, hitilahi igogou o kia naga ma nonomaka ngone popipiricayaka gena pomasigocoho qaputuru sidago o orasi ma dodoguka. 	 Als wij Christus van het begin tot het einde trouw blijven, delen wij in alles wat Hij heeft.


De lo o gimina moili itemo, "O teto ilalamo magena yahado kugena o ngekoku so o nyawa isepele de iruba de itagi lo yaaku kawa." O nyawa isosepele ona magena ma Kristus iwiholu, sababu ona o habari qaloloha magena yoholu yosigise. De ma ngale ona gena idadi komagena, sababu iqomaka o Gikimoi Awi dupa so wositatapu qaboloka bilasu yosigisewa. 	 Dat laatste geldt alleen voor de mensen die niet naar Hem willen luisteren, die weigeren Hem te gehoorzamen. Het ligt dus voor de hand dat zij zullen struikelen.


Kagena de Una wosingangasu wotemo, "O bangsa moi yasaturu o bangsa ma somoa, o kolano moi asa yakudoti o kolano ma somoa. 	 Het ene volk zal tegen het andere worden opgehitst. En het ene koninkrijk tegen het andere.


So o bi prajurit yasulo la itagi so yahino de ma nonoma gena yasisasangahadi yasinoto o Yesus Awi dateka, ona magena manga qohu yatepi. 	 Daarop braken de soldaten eerst de benen van de twee mannen, die gelijk met Jezus waren gekruisigd.


Ma orasi magena de o Yesus wogiise o Yohanes gena wibuika, so Una o Yudea ma daeraka de womasirese wokahika o Galilea ma tonaka. 	 Toen Jezus hoorde dat Johannes de Doper was gevangen genomen, ging Hij terug naar Nazareth in Galilea.


De ona yosango itemo, "Ngomi ka miaaku." Mutuwade Una wotemo kali onaka, "Igogou! Ngini lo done asa niaudo o sangisara de o sone ma udo-udo, maro o kia Ngohi asa tauudo gena, de lo nimomoku maro o kia Ngohi asa tamomoku gena. 	 "Ja", zeiden zij. "Jullie zullen inderdaad uit dezelfde beker drinken als Ik", zei Hij, "en dezelfde vreselijke dingen meemaken.


O nyawa ngohi imomote ona lo o nita magena yakelelo, duma o ili ibobicara magena ona isidodoguwa. 	 De mannen die bij mij waren, zagen wel het licht, maar hoorden de stem niet.


Komagena lo o Yahudika ma nyawa imatotolomu kagenadahu o Paulus iwikalaki, itemo magena igogou maro o kia o Tertulus wotetemoka gena komagena. 	 De andere Joden vielen Tertullus bij en zeiden dat hij gelijk had.


O Pilatus wosano kali, "Nako komagena, de ngini niodupa ngohi o kia taaka kiaka ngini niwiaaso Una manena ma Kristus." De ona yangodu imatoore itemo, "Una bilasu iwisidasangahadi!" 	 "Maar wat moet ik dan doen met Jezus, die Christus wordt genoemd?" vroeg Pilatus. Ze schreeuwden: "Kruisig Hem!"


de itemo, "He, ngini o Galileaka ma nyawa! Qadoohaso ngini kanena nimaokoye de o dipaye niokeri-keri. O Yesus Una manena nia sidongirabaka de o sorogaye witideka gena, done asa Una wokahino kali ma ngeko maro o kia ngini niwikelelo Una o sorogaka wokahika." 	 "Mannen uit Galilea", zeiden zij, "wat staat u toch naar de lucht te kijken? Jezus is in de hemel opgenomen. Maar Hij zal net zo terugkomen als u Hem hebt zien weggaan."


O Paskah ma Rarame isigeto-geto ma biasa ma gubernur o nyawa moi o bui ma rabano wisisupu de wipalako, yamote yadadala to ona manga ngongiri. 	 Nu had de gouverneur de gewoonte ieder jaar met Pasen een gevangene vrij te laten en de mensen mochten altijd kiezen wie dat zou zijn.


O orasi de o riho kiaka bato nakoso ka idadi o loha niaaka, de hika la niaaka bato. Sababu o bi orasi manena naga asa o nyawa yodupa o dorou yaaka. 	 Grijp elke gelegenheid aan om goed te doen, want wij leven in een slechte tijd.


Qabolo de o Yesus wosupu o puji ma tahuno, de o Yakobus de o Yohanes lo iwimote wotagi o Simon de o Andreas manga tahuka. 	 Uit de synagoge ging Jezus met Simon en Andreas mee naar huis. Jakobus en Johannes waren er ook bij.


Nakoso o dodiao o Jou Yesus wipiricayaka de ona yosusa, sababu manga alamu ikurangi so o nyawa yahoromatiwa, ona magena bilasu yanali. Sababu igogou o Gikimoi Awi simaka o nyawa ona magena ka yolamo. 	 Een christen die in de wereld onbetekenend is, mag blij zijn omdat hij in Gods ogen groot is.


Foloi qaloha nia manara gena o nyawa moi lo upa yanako, ka cawali nia Baba o sorogaka wanako. To ngini nia gogoho o nyawa yananakowa gena Una wakelelo, de asa ngini winifanggali." 	 Uw Vader kent alle geheimen. Hij zal u ervoor belonen.


De kagena o dipaka o kia naga moi o nonako ihahairani moili isimane de takelelo. Ce! Magena ngaroko lo o lalahekana ilalamo, ena momongo ka o naga qasosawala moi, de maro isitero ma sahe ngai tumudingika de ma tadu ngai mogiowoka. Kanaga ma sahe moi-moiku gena o mahkota ma ceceke moi isitibaku. 	 Er was nog iets opmerkelijks in de hemel te zien: Een grote, rode draak met zeven koppen en tien horens. Op elke kop stond een kroon en


Qabolo so o wange imatekekokajaji yaadoka, de o Herodes awi pareta ma juba womasipakeka, de awi pareta ma kursika womatamiye so wabobicara o kawasaka. 	 Op een daarvoor vastgestelde dag trok Herodes zijn koninklijke mantel aan, ging op zijn troon zitten en sprak hen toe. Zij juichten hem toe:


Magena de o Yesus Awi gia watoa de una magena, ngaroko wipapado, duma awi roheka wapaqa de wotemo, "Ngohi tomode, so nilohaka bato." So o orasi magena qabolo de una wilohaka so he wipado kawa. 	 Jezus raakte de man aan. "Ik wil het", zei Hij. "Word weer gezond." Hij had het nog maar net gezegd of de melaatsheid was verdwenen.


De ona isango itemo, "Kanaga ma binuka itemo o Yohanes Wooosi, de ma binukali itemo ma nabi Elia, de o nyawa ma somoali itemo Ngona ma nabi Yeremia eko lo o nabi moili." 	 "Sommigen zeggen dat U Johannes de Doper bent", antwoordden zij. "Anderen denken dat U Elia bent. Of Jeremia of één van de andere profeten."


De Awi demo magena Una Awi saturu wasimaqe. Duma o nyawa yadadala ona gena yangodu asa de manga nalika ma ngale o nonako ihahairani magena, qangodu kiaka waaaka so magena ona yakelelo. 	 Zijn tegenstanders schaamden zich. Maar de andere mensen waren heel blij over de geweldige dingen die Hij deed.


Ngohi tanakoka idodooha nakoso ngohi tokurangi de tosusa, eko de ai boloika eko de maena, kanaga ma rabaka qangodu ka tosanangi. 	 Ik weet uit ervaring wat het is om te leven in gebrek en in overvloed. Ik ben met allerlei omstandigheden vertrouwd, zowel met verzadigd zijn als met honger lijden en zowel met meer dan voldoende te hebben als gebrek te lijden.


Ngaroko, ngini gena niamalo maro nia kurangi moi lo ihiwa de o bi moi-moi qangodu ma rabaka gena maro nikaya. Ce! Nitemo ngini gena maro o bi kolano ipopareta, de ngomi hiwa. We! Komagenawa. Ka qaloha nakoso igogou nidadi o bi kolanoka, la ma ngale ngomi lo aku mipareta dede ngini. 	 U schijnt te denken dat u geestelijk al verzadigd bent. Als rijke koningen zit u op uw troon. Ja, was u maar koningen! Dan zouden wij samen met u regeren.


So o kia ma nabi o Kretano wotetemo gena itero. Mutuwade ngona bilasu nasidapano foloisi qaputuru ma ngale yanako igogou ona isala, la ona asa yopiricaya qaputuru o dodoto itotiaika, 	 Dat is waar. Pak de christenen van Kreta dan ook hard aan, zodat zij sterk worden in het geloof en


So o orasi magegena nako o bi nyawa itemo nginika, 'Niakelelo, o Salamati ma Kolano kanena naga!' de ma somoa itemo 'Hiwa, kadoke naga!' upa lo niapiricaya o nyawa ona magena. 	 Als iemand dan aankomt met het verhaal dat de Christus hier is of daar, geloof hem niet.


Ngaroko komagena, duma kanaga o loha moili nginika, gena maro Ngohi, komagena lo ngini so o nyawa o Nikolaus iwimomote manga manara gena ngini nioduhuduka. 	 Het is wel goed dat u de verderfelijke praktijken van de Nicolaïeten haat, want Ik haat ze ook.


Ai dodiao nipipiricaya, ngomi minibaja de migolo nginika, la o nyawa ibobusengi so yomomanarawa ona magena niasitiari, de o nyawa la manga sininga ituturaka ona magena niariwo manga sininga nisiputuru, de lo o nyawa la manga sininga yacoho qaputuruwa so yodupa o dorou yasibaja eko lo manga piricaya qaputuru waasi, ona magena bilasu ngini niariwo. So komagena ngini lo bilasu de nia sabari ilamo o nyawa yangoduka. 	 Broeders, u moet de mensen die hun plicht verzaken, heel ernstig waarschuwen. Help en steun hen die bang zijn, ook de zwakken. Heb geduld met iedereen.


de o Lamekh ma baba gena o Metusalah, de o Metusalah ma baba gena o Henokh, o Henokh ma baba gena o Yared, de o Yared ma baba gena o Mahalaleel, o Mahalaleel ma baba gena o Kenan, 	 de vader van Noach was Lamech; de vader van Lamech was Mathusalem; de vader van Mathusalem was Henoch; de vader van Henoch was Jered; de vader van Jered was Mahalaleël;


De ma orasi ona imatamiye yooqo, o Yesus o roti waqehe so Awi sukuru watide o Gikimoiye. Qabolo de o roti magena watepi-tepi de to Una Awi gia, de gila-gila Awi muri-murika wasitoku de wotemo, "Niaqehe. Manena to Ngohi Ai rohe." 	 Jezus nam een brood, dankte God ervoor, brak het en gaf het aan Zijn discipelen.


Kagena lo miside isusa, duma miagegego sidago mimasidiado o riho moili, ena gena isironga o Pelabuhan Indah. So kagena de kadoke o Lasea ma kota gena he miadumuka. 	 bleven dicht onder de kust van het eiland en bereikten met moeite 'De Goede Rede', een haven niet ver van de stad Lasea.


Sababu o nyawa la inalalawangiwa, ona magena to ngone nanga dodiao. 	 Wie niet tégen ons is, is vccr ons.


Upa sidago Una Awi laha ilamo de Awi sabari foloisi ikuru so ngini winisisangisara waasi, so magena nisidoohawa. Nagala niawosaka Una Awi laha gena ma ngale o ngeko winihike, tanu ngini gena asa nimatoba de nimatoduba. 	 Bent u dan niet blij dat God zoveel liefde toont en trouw en geduldig is? Begrijpt u niet dat Hij zo lang met Zijn straf wacht om u de kans te geven met de zonde te breken?


So Una asa wahino to Una Awi doku masireteka, duma Awi doku ma bi nyawa, ena gena o Yahudika ma nyawa, ona iwiholu. 	 Hij kwam in Zijn eigen land, maar Zijn eigen volk heeft Hem niet aanvaard.


De Awi muri moili una o boosuka womasidiado woqomaka gena, una magena lo wotuuru wowosa ma rabaka. Ato wakelelo o sone ma bake magena ihiwaka, de asa una ka wopiricaya igogou o Yesus wisioho kali. 	 Johannes ging toen ook naar binnen. Door wat hij zag, geloofde hij dat Jezus weer levend was geworden.


Ngini tinisingangasu igogou, ma tuangi gena asa una witide la wodadi to una awi arata qangodu ma jojaga. 	 zal hij hem belonen en hem zijn hele bezit toevertrouwen.


De yakokitoka yadala manga toka wodusu so imahoika. De manga toka wodudusu gena imatoore itemo, "We! Ngona manena o Gikimoi ma Ngopa!" Duma Una wasimaha kawa manga toka ibicara, sababu o toka lo iwinako Una magena o Salamati ma Kolano. 	 Het deed er niet toe wat voor ziekte het was. Ook joeg Hij uit vele mensen boze geesten weg. Die schreeuwden dan: "U bent de Zoon van God!" Maar Hij legde ze onmiddellijk het zwijgen op, want de boze geesten wisten dat Hij de Christus was.


So o nyawa o duniaka igogoge ona yangodu asa o haiwani magenaka isuba, ka cawali ona magena ma orasi o Gikimoi o dunia wosidadi waasi, de kanaga ona manga ronga isilelefo o oho ma buku ma rabaka. O buku magena o Duba ma Goho witotolaka gena to Una Awi buku. 	 Alle mensen op aarde zullen hem aanbidden, behalve de mensen die al sinds het ontstaan van de wereld vermeld worden in het levensboek, het boek van het Lam, dat geslacht is.


De o Yesus wotemo, "O Jou Awi Bobita ma buku ma rabaka gena o kia isilelefo." 	 Jezus vroeg: "Wat zegt de wet van Mozes daarover?"


De kanaga o nyawa yangodu manga oho ma rabaka ka moi lo waali ikurangi. Sababu nagoona de manga tonaka de lo manga tahuka gena, itagi isiija la ma ija magena yaaho, 	 Niemand van hen leed gebrek, want allen die land of huizen hadden, verkochten daar zo nu en dan iets van en gaven het geld aan de apostelen,


Nakoso o alo, de o paro, de lo o rato ma orasi imasidiado, de o riho magenaka o bobane qatotorou moi nakoso kagena pomatapu, so ona o deru ma nyawa he yangodu itemo nakoso yaaku, bilasu isideli la ikahika kadoka o Feniks ma bobaneka ma ngale o alo de o rato ma orasi imasidiado de kagena imatapu. O Feniks gena o jiko moi o Kreta ma guraka de yorisima kodai, bai o koremia o wange ma dumusa de lo o koresara o wange ma dumusa. 	 Nu was 'De Goede Rede' ook niet erg geschikt om te overwinteren. De haven van Phoenix, even verderop, was daarvoor veel beter. Daar kon een schip zowel uit het zuid als het noordwesten binnenlopen. Daarom waren de meeste mannen ervoor de zeilen te hijsen en te proberen naar Phoenix te varen en eventueel daar de winter door te brengen.


So Una wosulo, "Nitagi kadoka o dokuka done o nyawa moi niwimake de nitemo unaka, 'Baba Guru wotemo: Ai orasi yaadoka. Ngohi todupa tosilamo o Paskah ma Wange to ngona ani tahuka dede Ai muri-muri mingodu bai!' " 	 "Ga naar de stad, naar meneer die-en-die", antwoordde Hij. "Zeg tegen hem dat mijn tijd gekomen is en dat Ik met mijn discipelen het Paasmaal in zijn huis wil eten."


"Wobarani bolo! Wotemo woluluguka, 'Ani dorou tahoi.' Ngone panako ka cawali o Gikimoi aku o dorou wahohoi, so Awi demo magenena ma meta o Gikimoi wisiceke." 	 "Hoe durft Hij! Hij spot met God! Er is er maar één die de mensen hun zonden kan vergeven en dat is God!"


duma o orasi manena asa wosimane qaboloka. Magena o Gikimoi wokokakali asa wosulo Awi nabi-nabika la yalefo, de magena lo misihabari ma ngale o bi bangsa o Yahudika ma nyawa yasowo gena yangodu-ngodu Una wipiricaya so aku wisigise Unaka. 	 In de Boeken van de profeten werd er al over gesproken. Maar nu heeft de eeuwige God opdracht gegeven dat alle volken het moeten horen, opdat zij Hem gaan gehoorzamen en vertrouwen.


Ce! Ngini ka nifuma poli, maro o nyawa ipipilo! Idodooha ngini nitemo o guraci foloi ilamo de o Gikimoi Awi Tahu. Awadede! Igogou, o Gikimoi Awi Tahu gena isitebi ma guraci kiaka ma rabaka. 	 Wat een domme redenering! U bent stekeblind. Wat is belangrijker? Het goud of de tempel waardoor het goud heilig wordt?


Qabolo de Una Awi muri yasinoto magena itagi, de ona asa yaaka maro o kia Una wobeseso onaka. 	 De twee discipelen deden wat Jezus had gezegd en brachten de dieren bij Hem. Zij legden hun mantel over de rug van het veulen, zodat Hij erop kon zitten.


O orasi magena o wangeka gena o Yesus wodoto o Gikimoi Awi Tahuka, de qaputuku Una womasihoika o kota magenano, de wotagi womasidodogu o Zaitun ma Talaka. 	 Elke dag ging Jezus naar de tempel om onderwijs te geven. De mensen kwamen al vroeg in de morgen naar Hem luisteren. En elke avond ging Hij de stad uit om ergens op de Olijfberg de nacht door te brengen.


Igogou, to nyawa manga dorou, kiaka o dorou yaaaka qangodu de lo manga demo qatotorou nagoonaka bato gena, o Gikimoi aku wasiapongu. Nakoso o nyawa la kanaga de manga demo qatotorou Ngohika, itemo Ngohi o Nyawa ma Duhutu isowo, gena manga dorou lo aku isiapongu. Duma nakoso o demo qatotorou so yosiceke o Gurumi Qatetebi, de ona magegena o apongu he yamake kawa ma bati sidutu ikakali. 	 Maar voor één ding krijgt u nooit vergeving. In deze wereld niet en in de toekomstige wereld ook niet. Dat is voor het belasteren van de Heilige Geest.


O Yesus de Awi muri-muri manga dodagi yadofa kali so ikahie o doku Yerusalemye. Kagena de ona imatingaka so wotemo onaka, 	 Onderweg naar Jeruzalem nam Jezus Zijn twaalf discipelen even apart. Hij vertelde hun wat er met Hem zou gebeuren als zij in de stad aankwamen.


Una wotemo, "O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe ngini o Khorazimka de o Betsaidaka ma bi nyawa. To ngini nia dokuka o nonako ihahairani igogou idala taakaka, duma ngini niholusi nia dorouno nimatoba de nimatoduba. So tosiade nakoso o nonako ihahairani magena taaka o Tirus ma dokuka de o Sidon ma dokuka, de igogou iqomaka ona magena, ngaroko o Yahudika ma nyawa yasowo, duma asa manga dorouno imatoba de imatodubaka, sidago lo o baju koloko o karong imasitibaku de o gaapo isihaja manga saheku, maro o beleso ma nonako moi. 	 "Chorazin! Bethsaïda! Wat ziet het er voor u slecht uit! Als in de zondige steden Tyrus en Sidon de wonderen waren gebeurd die Ik in uw straten heb gedaan, zouden zij zich allang vol schaamte en berouw tot God hebben bekeerd.


Ngaroko niaaka komagenaka, duma Ngohi ngini tinisisalasi, sababu ngini gena ngaroko iqoqoma nipiricaya Ngohi de nia dodara qaputuru, duma nia dodara o orasi manena qamalaika. 	 Toch heb Ik één ding op u tegen. U houdt niet meer zoveel van Mij als in het begin.


Ona awi demo yoise de ona iwigiliri, "Manena o nyawa qasowo, duma igogou o giki ma loha ibicara!" 	 "Dat is de stem van een god en niet van een mens!"


Ngomi kanaga lo miasitura o nyawa kiaka imacacaralamo so o dodoto itotiai yahoholu sidago lo o nyawa ma somoa yafati so ona yaakuwa o Gikimoi winako. Ona ihoholu manga sininga gena ngomi de o Gikimoi Awi kuasa miatagali la aku ona miangaho, so ona magena asa ma Kristus wisigiseka. 	 Met deze wapens zijn alle argumenten waarmee men zich tegen God verzet, te ontzenuwen; alle barrières tussen God en de mensen worden daardoor omvergehaald. Met deze wapens breek ik elke opstand van menselijk denken om die terug te brengen tot gehoorzaamheid aan Christus.


Nimasosininga o kia idadadi o Lot ma peqekaka, ma orasi muna momakiliho. 	 Denk eens aan wat met de vrouw van Lot gebeurde!


Komagena so ngini tinisingangasu igogou, ma wangeka done o nyawa manga dorou ma sopo o Gikimoi wafanggali de o dorou, de o bi nyawa la kanaga manga demo moi-moi ma faida ihihiwa magena, done ona bilasu yasango o Gikimoi Awi simaka bai! 	 Onthoud dit: Op de dag van het grote oordeel zult u zich moeten verantwoorden voor ieder slecht woord dat u hebt gezegd.


Nakoso ngone gena, o bi moi-moi o kia naga o Gikimoi wosusulo gena podupa paaka, de magena igogou aku powinako Una. 	 Hoe kunnen wij er zeker van zijn dat wij bij Hem horen? Als we doen wat Hij zegt!


Ngohi, Tertius, o Jou Awi nyawa moi lo ai salam tosidingo nginika. O surati manena o Paulus awi demo gena ngohi talelefo. 	 En tevens een groet in de Here van mij, Tertius, die deze brief voor Paulus heeft opgeschreven.


Ena gena, maro ngini inidoto qaboloka so komagena tanu ngini Una niwipiricaya qaputuru, maro o gota moi ma ngutu kanaga o tonaku isibelo de iwosa, so nia piricaya lo ma buturu gena tanu ifoloisi idogo. De kanaga moili bilasu lo nia sukuru ifoloi niatide o Baba Gikimoika. 	 Met uw wortels diep in Hem verankerd, moet u uw leven door Hem laten opbouwen. Blijf in geloof vasthouden aan wat u over Hem hebt geleerd en laat uw hart daarbij overvloeien van dankbaarheid.


Ma orasi ngohi he tomajobo o Makedonia ma daeraka de ngohi tonibaja de togolo qabolo ngonaka, ngona bilasu nogogesi o Efesus ma kotaka. La nasulo o nyawa yamuruo naga o bi dodoto ikokulai gena o nyawaka bilasu upa he yadoto. 	 Ik herinner je aan wat ik je heb opgedragen toen ik naar Macedonië vertrok: Blijf in Efeze en weerhoud mensen, die een verkeerde leer brengen, om die uit te dragen.


De ma ngale lo igogou o nyawa isosoneka yasioho kali, ce, nagala magena ngini niawosaka o Gikimoi Awi demo nginika, kiaka Awi buku ma rabaka ngini niabaca de nimadotoka. Ena gena, 	 En wat het terugkomen uit de dood betreft, beseft u niet dat God tegen u sprak, toen Hij zei:


De nako o nyawa ikawi qaboloka, ona magenaka ngohi tosulo o kia naga moi, ena gena o Jou Yesus Una masirete wodedemo iqomaka, wotemo o ngopeqeka bilasu upa ma roka mowidongosa. 	 Voor de getrouwden geldt dit voorschrift, dat niet van mijzelf maar van de Here komt: Een vrouw mag niet van haar man scheiden.


O Yesus lo wotemo wimomoteka, "Ngohi totemo, igogou ma wangeka done manga dorou ma sopo o Gikimoi wafanggali de o dorou, de o doku magenaka asa yafanggali de o dorou ifoloisi qatorou de o dorou iqoqomaka o Sodom ma bi nyawa ma dorou manga fanggali." 	 Op de vreselijke dag van het grote oordeel zal het voor zo'n stad erger zijn dan voor het beruchte Sodom.


Pei! Ona yadadala gena yohairani yakelelo o nyawa yadala de Una wasilohaka: o nyawa ibimomou lo aku ibicaraka, o nyawa ibilulugu lo aku itagika, o nyawa manga qohu isosoneka lo aku yotagi itiaika, o nyawa ibipipilo lo aku imasigeleloka. Komagena so o Gikimoi o Israelka ma nyawa wisusuba Una ona magena iwisigiliri. 	 Hij genas hen. Het was iets geweldigs! Mensen die vroeger geen woord konden uitbrengen, stonden te praten. Mensen die kreupel waren geweest, stonden recht op hun benen. Mensen die verlamd waren geweest, liepen gewoon rond. En mensen die blind waren geweest, keken nu hun ogen uit. De God van Israël werd door iedereen geëerd en geprezen.


Ma Gubernur Feliks, una lo wanako idalaka ma ngale o Yesus Awi dodoto, so wosigila-gila waasi duma wojaji onaka, de wotemo, "Done ma kapita o Lisias wahino, de awi demo toiseka asa ngohi nia hali manena tatailako de tositatapu." 	 Felix, die goed van het christendom op de hoogte was, brak de rechtzitting af en zei: "Als commandant Lysias hier komt, zal ik de zaak verder onderzoeken."


Ma Kristus Awi demo mioiseka de lo minisingangasu nginika gena, maro ma duuruka magenena: O Gikimoi Una Awi sininga ma rabaka gena o dorou moi lo ihiwa, maro o nita so kanaga o bubutu lo ihiwaka. 	 Wat wij van God gehoord hebben en hierbij doorgeven, is dit:


Ngone inangodu powipiricaya ka o Jou womatetengoka, o ngeko ma Kristus powipiricaya gena ka ngai moi, de komagena lo o nonako ka ngai moi isikelelo igogou ngone powipiricayaka, ena gena de o ake inasiosi. 	 Voor ons is er maar één Heer, één geloof en één doop.


Ma orasi una wosupuno, de waaku kawa wobicara onaka. Una ka cawali de awi gia wositumu-tumu koloko imomou de wobicara he waakuwa. So o nyawa magena yanako o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka de o gogelelo o Gikimoino wamakeka. 	 Eindelijk kwam hij naar buiten, maar hij zei niets. Hij kon geen woord uitbrengen. Uit zijn gebaren konden zij opmaken dat hij in het heiligdom een engel had gezien.


Ngona gena de noihamewa de noidodokawa, duma Ngohi kanena tomasidiadoka, de muna manena momatoguwa Ai qohu mahame-hame. 	 U hebt Mij niet begroet met een kus. Maar zolang Ik hier binnen ben, heeft deze vrouw mijn voeten gekust.


So o bi rasul ona magena o Mahkamah Agamano isupu de manga nali de manga more, sababu o Gikimoi wasitatapu so ma ngale o Yesus bilasu o sangisara de o totadi yamake. 	 Blij verlieten de apostelen de rechtszaal. God had hun het voorrecht gegeven terwille van Jezus slecht behandeld te worden.


Sababu o Gikimoi o bi moi-moi qangodu igogou waaka itiai. Una asa wawosawa to ngini nia manara de lo nia dodara kiaka nisikokelelo Unaka, ma orasi iqomaka sidago o orasi manena naga ngini nia dodiao o Jou Yesus wipipiricaya ona magena niariwo. 	 God is niet onrechtvaardig. Hoe zou Hij al uw werk voor Hem kunnen vergeten of de liefde die u Hem hebt gegeven en nog steeds geeft door Zijn kinderen te helpen?


He! Niisesi. Ngaroko, ngini upa he nimodoli. Sababu igogou-gogou sutusi de o Iblis asa yaaka so ngini nimuruo naga o bui ma rabaka nisingosa la inibaja ma ngale Ngohi upa he nipiricaya. Komagena de asa nisangisara, duma ma deka cawali o wange mogiowo. La ngaroko kagena de ona yodupa nitooma, tanu ngini asa niapiricaya qaputuru Ngohika. Nako niaaka komagena, de ma fanggali asa taaka nginika so ngini dede Ngohi asa nioho ka sidutu ikakali. Komagena so ngaroko kanaga ngini nisangisara ifoloi, tanu upa he nimodoli. 	 Wees niet bang voor wat u nog moet doormaken. De duivel zal sommigen van u in de gevangenis gooien om u op de proef te stellen; u zult het tien dagen erg moeilijk hebben. Maar blijf Mij trouw tot de dood. Dan zal Ik u de erekrans van het eeuwige leven geven.


Ngini o bi nyawa o orasi manena, ngini nia ete de nia topora iqoqoma kanaga o bi nyawa itotiai yadadala gena yatoomaka, ma nonoma magena o Habel sidago ma doduuru o Zakharia, una gena niwitotooma o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka, kiaka o tahu o gaso yatutupu ma riho gena ma soaka. Ma dodoguka, ngini o bi nyawa o orasi manena nia ete de nia topora, kiaka iqoqoma o dunia isidadi kusi de o nabi yatotoomaka, to ona manga sala asa niamoku. 	 van de moord op Abel tot de moord op Zacharias, die gedood werd tussen het altaar en het tempelhuis. Het zal u allemaal worden aangerekend.


Komagena lo o bi kota o Sodom de o Gomora lo Una wasisa kali, ena gena wafanggali de o dorou sidago watupu so idadi lo o gaapoka, magena maro o sitiari moi o nyawa nagoona la yodupa yaaka o bi moi-moi Una wodudupawa. 	 Later keerde Hij de steden Sodom en Gomorra ondersteboven en bedekte ze met as; zij werden volledig verwoest. Daarmee stelde Hij een voorbeeld voor alle mensen die niets van Hem willen weten.


Duma o demo magena upa to una awi sininga masirete ma rabano isupu. Ka cawali o orasi magena una ma Imam Wilalamo gena o Gikimoi Awi demo wasingangasu, ma ngale o Yahudika ma nyawa o orasi ma simaka asa o Yesus wisosone. 	 Dat zei hij niet uit zichzelf. Als hogepriester van dat jaar werd dit hem door God ingegeven. Hij voorspelde daarmee dat Jezus voor het Joodse volk zou sterven;


Sababu ona magena ioho maro o malaikat, so komagena ona lo asa isone kawa. Ona magena o Gikimoi Awi ngopa-ngopa, sababu Una wasioho kali. 	 Zij kunnen niet meer sterven. Wat dat betreft lijken zij op engelen. Zij zijn zonen van God; zonen die uit de dood zijn opgestaan.


so yahike de kagena yasicoho o bi rasulka. De o pipi magena asa o bi rasul yasitoku onaka, yamote o nyawamoi-nyawamoi manga kurangi ma lamo. 	 Die deelden uit aan ieder die iets nodig had.


Ma moiku o Sabat ma wangeka, de o Yesus de Awi muri-muri o ngekoka itagi de yakahino o gandum ma doro moi ma dateno, de Awi muri-muri o gandum ma sopo magena yautu de yaoqo, sababu ona yasapi. 	 In die tijd wandelde Jezus eens op een sabbat (a) met Zijn discipelen door de korenvelden. De discipelen kregen honger, plukten wat aren af en aten de graankorrels op.


Una wotemo, "Bilasu ngona notamaha la o bi ngopa o ino pahike iqoma, la ioqo de yapunuka. Sababu qalohawa o bi ngopa ma ino de paqehe so o kasoka pongike." 	 "Het is niet goed het brood van de kinderen af te nemen en aan de honden te geven", zei Hij.


"Ngohi manena tahino o duniaka la o uku toqaqo. De Ai dupa la ma ngale o uku magena isora qacapati. 	 Ik ben gekomen om vuur op de aarde te brengen. Was Ik daar maar mee klaar! Er staat Mij iets afschuwelijks te wachten en Ik zie er vreselijk tegenop.


De o nyawa moi kali kanaga wasicatu o kuasa, la una eko muna magena aku o nonako ihahairani yaaka. O nyawa moi kali kanaga wasicatu, la una eko muna magena aku o Gikimoi Awi demo yosingangasu. O nyawa moi kali kanaga wasicatu, la una eko muna magena aku o kia naga o Gikimoi Awi Gurumino de o kia naga o gurumi ma somoano gena yahiri itiai. De o nyawa moi kali kanaga wasicatu, la una eko muna magena aku o bi bahasa irupa-rupa o Gikimoi Awi Gurumino isibicara. De lo o nyawa moi kali kanaga wasicatu, la una eko muna magena aku o bi bahasa Awi Gurumino ma ngale gena yodedemo. 	 De een doet wonderen, de ander geeft Gods woord door. De een weet de duivelse geesten van Gods Geest en Zijn engelen te onderscheiden, de ander spreekt allerlei vreemde talen en weer een ander legt uit wat in die talen gezegd wordt.


De ai dodiao nipipiricaya, ai demo foloisi ilamo gena asa tinidedemo nginika. Ma orasi ngini o nyawa niajaji, de ngini upa nisasi de o Gikimoi o sorogaka Awi ronga, eko o kia naga o duniaka ma ronga, eko lo o kia naga bato ma ronga. Duma ngini nakoso o nyawa niajaji, de hika ka nia demo bai "Komagena" bai "Komagenawa" gena asa itotiai de upa lo niakulai. Nakoso niakulai, de o Gikimoi done asa winisisala de nia dorou ma sopo gena wafanggali. 	 Waar ik vooral de nadruk op wil leggen, broeders, is dat u niet mag zweren; niet bij de hemel, niet bij de aarde, bij niets! Als u 'ja' zegt, moet het 'ja' zijn; en als u 'nee' zegt, moet het 'nee' zijn. Anders bent u strafbaar voor God.


Ma ngale o roti ka ngai moi gena ngone pomomote la de magena paoqo, so ngone, ngaroko inadala, duma inangodu-ngodu gena kanaga podadi imatero maro ngone ka o rohe moika. 	 Want al zijn wij met velen, wij zijn één lichaam omdat we allemaal van dat ene brood eten.


De ngini nidadi o ngopa ma baba gena nako nia ngopa, hika upa niasiceke. Upa sidago manga sininga gena itura. 	 Vaders, misbruik tegenover uw kinderen uw macht niet, want dan ontneemt u hun alle moed.


De o Petrus wosango wotemo, "Bilasu nitoba de niodongosa moi-moi to ngini nia manara qatotorou, de nimabolutu o Yesuska, de ngini moi-moi bilasu nisiosi dede o Yesus Kristus Awi ronga de niwipiricaya, la o Gikimoi asa to ngini nia dorou de nia sala wosiapongu, de winihike to Una Awi Gurumi Qatetebi la wowosa to ngini nia siningaku. 	 Petrus antwoordde: "U moet zich bekeren tot God en u laten dopen in de naam van Jezus Christus, want dan worden uw zonden vergeven. Dan komt ook de Heilige Geest in u wonen.


So o nyawa la kanaga o Gikimoi wahirika gena, upa ma sababu to ona manga dupa eko to ona manga manara, duma ka cawali to Una Awi dupa masirete so ona wagalusiri. 	 Het hangt er dus niet van af of u graag wilt of erg uw best doet. Nee, het hangt af van God, Die het goede met ons voor heeft.


o Gikimoi Awi Tahuka una wowosa so o roti o Gikimoika isisusuba gena waqehe de waoqoka. Ena momongo, idadiwa nako pamote to ngone nanga agama ma bobita, cawali o bi imam aku o roti magena yaoqo. Duma o Daud waoqoka de to una awi nyawa lo wahike so yaoqoka. 	 Hij ging Gods tempel binnen, haalde het heilige brood en at het samen met zijn vrienden op. Dat mocht ook niet, want dat brood is alleen voor de priesters bestemd.


De lo watuga kali, ma boberesu waeto so ma gakuye o meter moributangaka, o malaikat ma doduga gena kanaga lo o nyawa ma biasa yapapake. 	 Daarna mat hij de dikte van de muren op en die bleek 64 meter te zijn. De engel gebruikte menselijke maten.


La magena qabolo de o Yesus wotemo Awi muri-murika, "Nitagi o deruku nipane la niside kadoka o talaga ma sonongaka. Ngohi asa o nyawa yadadala ona magena tasulo iliho kasi." 	 Hierna zei Hij tegen Zijn discipelen dat zij met de boot moesten overvaren naar de andere kant van het meer. Hij zou nog blijven om de mensen weg te sturen.


Duma ngini upa komagena. Kanaga o ngeko moili, nagoona yodupa yolamo to ngini nia sidongirabaka ona magena bilasu imahadoku. De nagoona yopopareta ona magena bilasu ileleleani nginika. 	 Maar onder jullie mag dat niet zo zijn.


De o Gikimoi Awi kuasa onaka komagena, so o habari qaloloha ma ngale o Jou Yesus foloi isihabari de o nyawa nagoona asa iise ona magena yangodu foloisi yongaku. 	 Zo werd de invloed van de woorden van de Here steeds groter en sterker.


Ngona noisidumu qaboloka, igogou asa Ngona noisioho kali, de ngohi inali icarawa, sababu Ngona asa kanaga dede ngohi.' 	 U zult mij het leven teruggeven. Door dicht bij mij te zijn, zult U mij vreugde geven.' (b)


So ngini ningodu o orasi manena ngohi tinisisaraha o Gikimoika, la Una asa winijaga de lo nia piricaya wosiputuru, de aku o oho ikokakali winijajika, maro o kia o nyawa Una wahihirika asa wahikeka. Magena asa Una waaka, nakoso Awi dodara ma habari nimasigocoho nia siningaka. 	 Nu vertrouw ik u aan de Here toe. Hij zal u Zijn goedheid doen ervaren. Hij kan u versterken in uw geloof en u het deel geven van de erfenis, die Hij heeft bestemd voor allen die Hem toebehoren.


Duma ngini nia manara gena ma sopo qaloloha niamakewa, de o orasi manena ma ngale magegena ngini ka nimaqe. Nia manara ma sopo ma ngale gena ka cawali o oho ka sidutu ikakali gena niamake waasi so ngini de o Gikimoi nimakitingasi. 	 En wat was daarvan het resultaat? Dat u dingen deed waarvoor u zich nu schaamt, dingen die uitlopen op de dood.


Una Awi demo komagena, so ona o Yahudika manga roriri magena imatekekasano itemo, "Wotemo o kia magena. Nagala wotemo Una asa womatooma so wotemo komagena, eko idodooha. Nagala ma sababu komagena, so asa wotemo ngomi lo miaakuwa miakahika kagena, eko idodooha." 	 "Waar Ik heenga, daar kunt u niet komen?" vroegen de Joden verwonderd. "Zou Hij soms zelfmoord willen plegen?"


Komagena ona iise qabolo, de ona he ikalekono kawa, so gila-gila o Gikimoi wigilirika, de itemo, "Nakoso komagena, o Yahudika ma bi nyawa yasowo lo o Gikimoi wasimaha ona itoba de imatoduba la manga oho ikakali bai!" 	 Toen de anderen dit hoorden, waren zij gerustgesteld. Zij loofden God. "Het is dus ook voor andere volken", zeiden zij. "God laat ook onder hen mensen tot bekering komen, zodat zij eeuwig leven hebben."


Nakoso kanaga o nyawa la ona o Gikimoi Awi dodoto itotiai inidoto nginika, de ona magegenaka bilasu kanaga o moi-moi qaloloha de ikurangi onaka gena ngini niahike. 	 Wie onderwezen wordt in het woord van God, moet zijn leraar laten delen in al het goede dat hij zelf heeft.


Kagena de o nyawa wopipilo magena awi baju wosipaka de tai-tai womaoko so wotagi o Yesuska. 	 De man gooide zijn jas neer, sprong op en liep naar Jezus toe.


De ma goginita noli, de o Yesus wositatapuka asa o Galilea ma tonaka wotagi. So womajoboka, de kanaga o nyawa moi awi ronga o Filipus wikelelo so wiaso, de witemo unaka, "Hino la tanu ngona lo noimote Ngohi." So una lo o Yesus iwimote. 	 En hij bracht Simon bij Jezus. Jezus keek Simon aan en zei: "Jij bent Simon, de zoon van Johannes. Jij krijgt een andere naam. Ik noem je voortaan Petrus."


Kagena de ma ngale manga sahe ma dogoi magena o Stefanus wasidapano wotemo, "Ai baba-baba de ai gianongoru! Hika ningodu gena ai demo nisigise! Ma orasi iqoqoma to ngone nanga ete de topora o Abraham o doku Haranka womatuluru waasi, so o Mesopotamia ma tona kasi, de o Gikimoi de Awi mulia isiru-siru gena womasimaneka, 	 Stefanus antwoordde: "Mannen, jong en oud, luister! Abraham woonde eerst in Mesopotamië en daarna in Haran. Toen hij nog in Mesopotamië was, kwam God bij hem en zei:


Ngohi togolo nanga Baba Gikimoi de o Jou Yesus Kristus tanu inidogo nginika o laha ifoloi, la nia sininga yaaka so foloisi isanangi. 	 De genade en de vrede van God, onze Vader, en van de Here Jezus Christus wens ik u toe.


So kagena de una ka o boosu ma ngoraka, de wowosa waasi so womarukuku so ma rabaka womaginano. Eh? Kagena ka o baro qaaare ihadoku. 	 Hij boog zich voorover, keek in het graf en zag alleen de linnen windsels liggen. Maar hij ging niet naar binnen.


Ma goginitano, o Roma ma bobareta o bi polisi yasulo itagi o buika, la yasulo, "O nyawa ona magena niasisupuka." 	 's Morgens vroeg stuurden de rechters hun dienaars met een boodschap naar de cipier.


Ngona tonisingangasu igogou, o kia naga Ngohi takokeleloka de tanakoka gena igogou nginika tinidedemo de lo tinisingangasu qaboloka, duma ngini ningodu gena asa niaholu. 	 Ik weet waarover Ik spreek en vertel wat Ik gezien heb; en toch gelooft u Mij niet.


O Yesus wosango, "O bodito! Kodo! O bodito asa inidahe ngini lo o bi guru agamaka. Ngini gena o nyawa niasimoku o adati de o galepu ma bio idala de qatotubuso, duma ngini masirete lo niariwowa la ona o adati de o galepu magena yamote. 	 "Ja", antwoordde Jezus. "Ook u staat iets vreselijks te wachten. U eist het onmogelijke van de mensen, maar doet zelf niets.


O orasi magena ma deka o putu moruha de o wange moruha o Yesus kagena wogogeku, de o Iblis iwibaja la ma ngale o dorouku wisitura. O orasi magena ma deka o putu moruha de o wange moruha wooqowa de woudowa, so qabolo Una wisapika. 	 De Geest leidde Hem naar de woestijn van Judea waar Hij veertig dagen bleef. Daar probeerde de duivel voortdurend Hem te verleiden om naar hem te luisteren. Al die tijd at Jezus niets en op het laatst kreeg Hij veel honger.


O pipi manga fangu gena ato yanano, de ona imaridemo o doro ma duhutuka yotemo, 	 Zij mopperden: 'Die kerels hebben maar één uur gewerkt! En u geeft hun hetzelfde loon als ons die de hele dag in de brandende zon hebben gezwoegd.'


De ona magena la kanaga Ai girinaka asa yotemo, 'Jou, kapuruo de ngomi minimake ma orasi Ngona inisapi de o ino ngomi minihikeka, eko Ani kiri qadudu de o ake ngomi lo minihike Ngonaka. 	 Deze goede mensen zullen vragen: 'Here, wanneer hebben wij gezien dat U honger had en hebben wij U te eten gegeven? Of dat U dorst had en hebben wij U te drinken gegeven?


So kagena de o Yahudika manga roriri imasikadailako la tanu Una iwitago. Duma ma ngale ona yamodo o bi nyawa yadadala, so ona idadi kawa yaaka, sababu yadadala gena itemo Una magena o nabi moi. 	 Daarom wilden zij Jezus gevangen laten nemen. Maar zij durfden niet, omdat ze bang waren voor de mensen, die in Hem een profeet zagen.


Hika ngini iqoqomaka niosiningali o Gikimoi wojaji o dunia ma bi doku qangoduka gena o Abraham wihike de lo awi ngopa de awi danoku. Upa sababu o Abraham o Gikimoi Awi bobita o Musa walelefo gena wamote, duma una o Gikimoi wipiricaya so o Gikimoi awi sininga waaka itiai Unaka. 	 God beloofde dat Hij de wereld aan Abraham en zijn nakomelingen zou geven; niet omdat Abraham zich zo goed aan Gods wet had gehouden, maar omdat hij God geloofde en daardoor recht voor God stond.


Ngini o Korintuska he ningodu una gena niwifanggali qabolo de o dorou. So o orasi manena de ngohi totemo nginika nia fanggali unaka gena iadoka. 	 Ik wil hem nu niet te hard vallen. Hij is door uw gezamenlijke afkeuring al genoeg gestraft.


So ma orasi o nyawa yadadala de manga tokaka wikelelo Una, gila-gila ibukuku de manga suba yatide de imatoore, "We! Ngona manena o Gikimoi ma Ngopa!" 	 Wanneer mensen met boze geesten Hem zagen, vielen zij voor Hem op de grond en schreeuwden: "U bent de Zoon van God!"


Kagena de manga sininga ma takasiri o Yesus wanako so wotemo, "Upa niafikiri qatorou to ngini nia sininga ma rabaka. 	 Jezus wist wel wat er in hen omging en zei: "Waarom bent u kwaad op Mij?


Mutuwade magena o Gikimoi waqohaka, so ona manga nyafusu ma dorou yamote de ona maqe imakihike. Sidago lo manga ngopeqeka gena yanau he yadupa kawa maro kiaka o nyawa nanga galepu, so lebelaha ka ami sininga ma dupa qatotorou so momasikiidu de ami dodiao o ngopeqeka moi. 	 Daarom heeft God hen losgelaten en zijn hun slechte begeerten hun de baas geworden. Het is zelfs zo erg dat de vrouwen zich van een natuurlijk seksueel leven hebben afgekeerd en op tegennatuurlijke wijze met elkaar omgaan.


Ma moi lo waasi yanako o dame ma rabaka ioho. 	 Zij weten niet hoe zij in vrede moeten leven.


O Mesirka manga cawaro moi-moi wisidotoka, de una magena o nyawa moi awi bicara qaloha komagena lo awi manara qaloha. 	 Hij kreeg een grondige opleiding in de Egyptische wetenschap en was krachtig in zijn handel en wandel.


Sababu nakoso o nyawa la o dodoto ikokulai yaholu de Ngohi ipiricaya qaputuru maro o prajurit moi imakudubu sidago lo watura, de ona magena asa Ngohi tasitatapu, maro idadi o Gikimoi Awi Tahu ma didiki. De ona magena asa o riho magena yadongosa kawa. De ona magenaka lo asa Ngohi talefo o Gikimoi Awi ronga de Awi kota ma ronga, gena o Yerusalem qamomuane o Gikimoi Awi pareta ma rabaka gena o sorogaku asa iuti. De asa lo to Ngohi Ai ronga qamomuane moi manga bioka talefo. 	 Wie overwint, zal Ik maken tot een zuil in het huis van mijn God, een zuil die daar eens en voorgoed zal staan. Ik zal de naam van mijn God er op schrijven en de naam van de st d van mijn God. Die stad is het nieuwe Jeruzalem, dat mijn God uit de hemel zal laten neerdalen. En Ik zal mijn nieuwe naam er ook op schrijven.


de wotemo, 'Abram, hika la notagi kasi. Ani tona de lo ani ria de ani gianongoru yangodu nadongosa de nokahika o tona ma somoa moika, kanaga Ngohi asa tonisidumu ngonaka.' 	 'Verlaat uw vaderland en uw familie en ga naar het land, dat Ik u zal wijzen.'


Yoleleani la kanaga yanako manga tuangi awi dupa, duma imasidailakowa de lo o tuangi awi dupa gena yaakawa, igogou ona magena yangangapo qasiri. 	 Hij zal zwaar gestraft worden. Want hij wist wat hij moest doen, maar heeft het niet gedaan.


Ngohi tinidedemo komagena, upa de ai ngale ngini tinisisala. Sababu, maro totemo iqomaka, ngomi gena ngini foloi minisininga, ngaroko misone eko lo mioho. 	 Dat ik dit zeg, is niet bedoeld als een veroordeling. Ik zei u immers al dat wij zoveel van u houden dat wij niet alleen met u willen leven, maar ook sterven.


O bi nyawa manga sigogise qaloha o Gikimoika yamuruo naga itagi so o Stefanus wipoosu de idodora yaili-ilika. 	 Enkele gelovige mannen begroeven Stefanus en rouwden over hem.


De ngini nidadi o ngopa ma baba gena nako nia ngopa, hika upa niaaka so ona yatoosa, duma de o Jou Awi dodoto de Awi sitiari gena hika ona niasipalihara. 	 Ouders (A), behandel uw kinderen zo dat zij niet dwars en haatdragend worden. Voed ze zo op dat ze de Here leren volgen en liefhebben.


Sababu nako manga suba magena yaaku yaaka manga sininga itotiai o Gikimoi Awi simaka, de igogou ona asa manga suba-suba yaaho kawa, sababu ona manga dorou gena ipikika so manga sala magena yosininga kawa. 	 Als dat wel had gekund, zou één offer genoeg zijn geweest; dan zouden de gelovigen eens en voor altijd gereinigd zijn en zouden zij geen besef van schuld meer hebben.


De magegena ngohi ai edekati la o Gikimoi wijaji o Abrahamka de o jaji magena wositatapu qaboloka wotemo, "Igogou! Ngohi Ai jaji ngonaka gena asa taganapuka." Qabolo so o taungu 430 ipasaka, de ma ngale Una Awi bobita o nyawa bilasu yamote gena wahike. Duma ngaroko komagena, iqoqoma asa Una Awi jaji o Abrahamka magena upa watilaku. Upa sidago Awi jaji o Abrahamka magena wapiki. Hiwa! O kia naga o Gikimoi wojaji de wosasi lo qaboloka, magena yaakuwa itagali. 	 Ik wil eigenlijk dit zeggen: Als God met Abraham een onverbrekelijke overeenkomst heeft gesloten, kan een wet die er pas 430 jaar later bijkwam, die overeenkomst niet ongedaan maken. De belofte die God heeft gedaan, blijft gelden.


So ngini tinisingangasu igogou, o nyawa yangodu iooho manena isone waasi, de o bi sangisara ma hali moi-moi manena done asa idadi de imaaka. 	 Luister goed: Als deze dingen gebeuren, is het einde van deze tijd in aantocht.


Mia baba Gubernur, ngomi masirete mianako o nyawa una manena he ma para ma dala o ruwahe waaka. Ena gena, de ka to una awi manara so o Yahudika ma nyawa o bi bangsa o dunia ma sigilolika una manena o gangamo wosigogoko, de foloisi lo kanaga o nyawa moi o Nazaretka ma bi nyawa iwipipiricaya de una manena lo to ona manga sahe. 	 Wij zijn tot de conclusie gekomen dat deze man problemen veroorzaakt. Hij is een van de leiders van de partij van de Nazareners en zet de Joden in heel de beschaafde wereld aan tot allerlei opruiende aktiviteiten.


Upa ngini nimanara ma ngale o ino done asa ibaka, duma ngini bilasu nimanara ma ngale o ino kanaga ibabakawa gena niamake o oho ka sidutu ikakali. O oho gena Ngohi o Nyawa ma Duhutu asa tinihike nginika, sababu Ngohi manena Ai Baba Gikimoi woisitatapu la ma ngale to Una Awi manara taaka." 	 Maak u toch niet zo druk om gewoon voedsel. Het is zo verteerd en snel bedorven. Werk voor het voedsel, dat blijft en waardoor u eeuwig leven krijgt. Ik zal u dat geven. Dat heeft God Mij opgedragen."


Ma moili Una wotemo onaka, "Ngohi done totagi de ngini tinidongosa so topasaka, de ngini asa Ngohi nisari nikaeli, duma ngini de nia dorou kasi so Ngohi nimakewa de asa nisone. Sababu o riho kekiaka Ngohi kagena naga gena ngini akuwa niahika." 	 Hierna zei Jezus: "Ik ga weg en u zult Mij zoeken. Maar waar Ik heenga, kunt u niet komen. U zult sterven zonder dat uw zonden vergeven zijn."


Kagena de o Farisika ma nyawa o Gikimoi Awi Tahuno isupu de itagi gila-gila la imatekesikagaro de imatekefakati de ma ngale o Yesus iwisabatolo de o sosano moi. 	 De Farizeeërs gingen weg om te overleggen hoe zij Jezus op een woord zouden kunnen vangen.


De ona asa manga gianongoru eko manga doku moi gena upa he imakodoto la Ngohi inako. Sababu bai o bereki de lo o ngopa ona yangodu asa ka inako Ngohi. 	 Niemand zal tegen zijn vriend, broer of buurman hoeven te zeggen: 'Jij moet de Here ook leren kennen', want van klein tot groot zal iedereen Mij kennen.


"Qadoohaso ngona noisano Ngohino o gogoho o kia gena qaloha. Kanena moiwa manga sininga qaloloha, cawali o Gikimoi masirete. Nakoso nomode o oho ikokakali la namake, de o Gikimoi Awi bobita gena bilasu naaka." 	 "Waarom komt u met die vraag bij Mij?" vroeg Jezus. "Alleen God is toch goed? Maar om op uw vraag te antwoorden: Als u het eeuwige leven wilt hebben, moet u zich houden aan de geboden."


Sababu o bi Salamati ma Kolano ikokulai de o bi nabi ikokulai asa yahino de yaaka o nonako ihahairani la o nyawa yadala gena yakulai. Nako yaaku, o nyawa la o Gikimoi Awi nyawa wahihiri ona magena lo yakulai. 	 Want er zullen valse christussen en valse profeten komen. Die zullen opzienbarende wonderen doen om, zo mogelijk, zelfs de mensen die bij God horen op het verkeerde spoor te brengen.


Ngaroko o dorouku moturaka, duma o bi ngopeqeka bilasu o ngopa yasibuo de lo ona aku isalamati, nakoso ona imanara yokaeli, de ma Kristuska iwipiricaya qaputuru, de o bi nyawa ma somoaka yadodara, de manga gogoho ibolowo de lo imabaju imasidodiahi ma ngale o nyawa lo aku yahoromati. 	 Maar God zal haar redden en kinderen geven als zij op Hem vertrouwt en een rustig leven leidt, vol liefde en soberheid.


Qabolo de o malaikat ma sinotoka awi trompet wawuwu kali, de kanaga o kia naga ilalago koloko o tala ilalamo de ka isora-sora gena yaumo de isipaka o teoku. So o teo lo koloko ibati saangeka, de o bati moi imadadi o au, 	 De tweede engel blies op zijn bazuin: Er werd iets in de zee gegooid dat op een reusachtige brandende berg leek. Een derde deel van de zee veranderde in bloed


Qabolo de Una wotemo onaka, "Manena o kia naga tinisingangasu nginika, ma orasi iqomaka de Ngohi kanaga dede nginisi. O bi moi-moi ma ngale Ngohi, kiaka o Jou Awi bobita o Musa de lo o bi nabi ma somoa isilelefo ma Buku ma rabaka de lo o Mazmur ma Bukuka gena, qangodu bilasu isiganapu." 	 Ik heb gezegd dat alles wat over Mij in de boeken van Mozes en de profeten en in de Psalmen staat, werkelijkheid moet worden."


Ma ngale o dodoto o Jou masirete woihike ngohika, so ngohi tinidota nginika. Gena o putu ma moi iqomaka, kiaka asa o Jou Yesus iwisiija, de Una magena kanaga o roti waqehe, 	 Wat ik u hierover al eerder heb verteld, heb ik van de Here ontvangen. In de nacht dat de Here Jezus werd verraden, nam Hij een brood,


O nyawa nagoona la manga oho o dunia manenaka foloi yosininga sidago isangisara iholu, done ona dede o Gikimoi asa imakitingaka. Duma o nyawa nagoona ma ngale Ngohi imote gena manga oho o duniaka isidoohawa, la ngaroko isone, duma o oho ka sidutu ikakali done asa yamake. 	 Wie zijn leven niet wil loslaten, zal het verliezen. Wie zijn leven loslaat, zal het mogen behouden.


Kagena de Awi muri yasinoto yotagi o dokuka, de kadoka ona yamake maro o kia Una wotetemo. So ona asa isidailako o Paskah ma ino magena. 	 De twee discipelen gingen naar de stad, vonden alles precies zoals Jezus gezegd had en begonnen een en ander voor de maaltijd in orde te maken.


Ena gena, nakoso o nyawa ikelelo Ngohi, magena imatero de iwikeleloka Una woisusuloka so Ngohi tahino. 	 En wie Mij ziet, ziet God, Die Mij gestuurd heeft.


So kanaga lo o Yahudika manga imam ma sahe moi, awi ronga o Skewa, to una awi ngopa yatumudingi ona o doku de o soaka itagi ma ngale o bi toka yodusu. Kagena de ona lo asa yodusu de itemo de o Jou Yesus Awi ronga, gena komanena, "O Yesus Awi ronga maro o Paulus wosibobicara gena so ngohi totemo de tonisulo nosupu." 	 Het waren de zeven zonen van Sceva, een Joodse hoofdpriester. Toen die dit zeiden tegen een man die een boze geest had, antwoordde de geest:


Yahika o ngeko ma soaka, de itemo moi de moika, "O boosu ma boberesu o teto magena nagoona asa inariwo yatinga." 	 Onderweg vroegen zij zich af hoe zij ooit die zware steen voor de opening konden wegrollen.


So o Tomas wotemo o Yesuska, "Jou, ngomi manena mianakowa kiaka Ngona notagi, so idodooha ngomi o ngeko magena aku mianako." 	 "Maar Here", zei Thomas, "wij weten niet eens waar U heengaat. Hoe zouden wij dan de weg weten?"


Qaboloka asa o nyawa isingangasu ngohika, kanaga o Yahudika o bolu moi manga edekati ma dorou so imatekefakati la una iwitooma. Mutuwade o orasi magegena qabolo de o nyawa una manena ngohi towitota ngonaka. De ona iwikokalaki magena ngohi tasuloka bilasu manga galaki magena isidiado ngonaka. Ngohi o prajurit manga kapita Klaudius Lisias O Yerusalemka 	 Nu is mij verteld dat er een aanslag op deze man wordt beraamd. Daarom heb ik hem meteen naar u gezonden; ik heb zijn aanklagers gezegd hun beschuldigingen tegen de man bij u te brengen. U groetend met de meeste hoogachting, Claudius Lysias."


Duma una magena bilasu niwiholu de ka o Gikimoi niwipiricaya de niwisigise qaputuru, sababu ngini nianako maro komagena ngini nia dodiao ipipiricaya ona yangodu lo yasangisara o dunia manena ma rabaka. 	 Sla zijn aanvallen af door vast op de Here te vertrouwen. Het is een hele troost te weten dat de christenen over de hele wereld hetzelfde moeten doormaken.


Nako komagena, de ngohi totemo o kia naga o Israelka ma nyawa manga sininga ma rabaka yodupa ifoloi gena igogou akuwa yamake, ena gena ma ngeko idodooha aku o Gikimoi wotemo ona manga sininga itiai Unaka. Ka cawali Una wahihirika kanaga o bolu moi o ngeko magena ona yamake, duma ona ma binuka asa manga sininga qatogoi so yamakewa. 	 De Israëlieten hebben dus niet gekregen wat zij zo graag wilden, op een klein gedeelte na. Die waren door God uitgekozen. Maar de meesten werden steeds ongevoeliger.


So o bi nyawa yatotodamatoko de ikokulai manga dorou asa foloisi yodogo sidago manga ohoka ona asa ka imatekekokulai. 	 De slechte mensen en de valse leraars zullen steeds slechter worden en velen misleiden; zijzelf worden op hun beurt misleid door satan.


Nako Una gena, o Baba Gikimoi asa womisimane ngomika so ngomi Una miwikeleloka. De komagena so ngomi asa miwinakoka sidago ngomi lo minisingangasu nginika. Minisingangasu Una miwikokeleloka gena, igogou Una magena asa wooho ka sidutu ikakali. Komagena Una magena kanaga de o Baba de o Baba masirete womisimane ngomika. 	 Het leven is niet langer verborgen, want wij hebben het zelf gezien. En omdat wij het zelf gezien hebben, maken wij het ook aan anderen bekend. Het was bij de Vader, maar is voor ons zichtbaar geworden.


Ai dodiao nipipiricaya, bilasu ngini niososininga ma orasi iqomaka ngini o Gikimoi winisitatapu waasi maro Awi nyawa, de ngini gena idodooha. Ngini gena nidalawa nia sidongirabaka o dunia ma bi nyawa ininano koloko maro o nyawa nicocawaro, eko nikokuasa, eko lo nihohoromati. 	 Kijk maar eens naar uzelf, broeders. Onder u die door God geroepen werden, zijn (menselijk gesproken) niet veel grote denkers, niet veel invloedrijke en vooraanstaande personen.


Kagena o Gikimoi Awi Tahuka de ibipipilo de lo ibilulugu yahino Unano, de Una ona wasiloha. 	 Er kwamen allemaal blinde en lamme mensen naar Hem toe en Hij genas hen.


O wange he itumuka, de o nyawa yadala kiaka yabisisiri de o panyake ma bio idala gena yatotota Unaka, de Awi gia wasipaqa ona moi-moiku de asa yalohaka. 	 Bij het ondergaan van de zon werden vele zieke mensen bij Hem gebracht. Hij legde Zijn handen op hen en genas hen allemaal.


O nyawa moi lo yaakuwa ma ngale o Gikimoi wisihoda itiai. O nyawa moi lo yadupawa igogou iwinako Una. 	 Er is niemand verstandig. Er is niemand die echt zijn best doet om God te vinden.


Magena o Jou Gikimoi Awi manara igogou de ka qaloha poli.' " 	 De Here heeft daarvoor gezorgd en wij zien het als een groot wonder." (a)


O gogelelo magena sidago isipara lo ma saange, qabolo de asa o baro magena itide o sorogaye. 	 Dit gebeurde drie keer en toen werd het kleed weer in de hemel opgetrokken.


"Qadoohaso Ani muri-muri yatilaku to ngone nanga ete de nanga topora manga jojoho. Ce! Ona ioqo de manga gia yatiodowa." 	 "Waarom houden Uw discipelen zich niet aan de oude tradities?" vroegen zij. "Zij wassen niet eens hun handen voor het eten!"


Duma koloko o nyawa o buino iwisisupu de iwipilikuwa, komagena o Gikimoi o Yesus iwisisupuka o sone ma rabano de wosone kawa, sababu o sone ma kuasa lo yaakuwa Una wipareta. 	 God, Die dit voorzag, heeft Hem uit de greep van de dood bevrijd en weer levend gemaakt. De dood kon Hem niet vasthouden.


De ma binukali itemo, "Komagenawa. Awi demo gena imaterowa de yakokitoka manga demo. De qadoohaso o toka de aku imanara sidago wopipilo moi gena womasigeleloka. Hiwa! O toka gena yaakuwa imanara komagena." 	 Anderen waren het daar niet mee eens en zeiden: "Dit zijn geen woorden van iemand die in de macht van een boze geest is. Een boze geest kan niemand van blindheid genezen!"