Ai Baba Una magena igogou de Awi siboso Ngohika, de asa Awi manara masirete qangodu gena woisidumu Ngohika. De o manara ma somoali gena kanaga ma ngale foloisi ilalamo done asa Ngohi woisidumu la Ngohi taaka, gena ngaroko o nyawa ona isoneka de Ai Baba aku wasioho kali. Komagena imatero maro Ngohi lo to Una Awi Ngopa so aku tasioho kali kiaka o nyawa nagoona la Ngohi tadudupa. De ma orasi magena ngini asa foloisi niohairani de moi lo he nibicara kawa. 	 Zoals de Vader de doden levend maakt, zo zal ook de Zoon levend maken wie Hij wil.


Sababu o nyawa nakoso manga sumbayang yatide de o Jou Gikimoi iwipiricayaka, de o nyawa yopopanyake asa aku yaloha kali, sababu o Jou masirete asa manga panyake wosiloha. De nakoso ona lo kanaga de manga dorouka, magena Una upa wasisala kali. 	 Als zij in geloof bidden, zal de zieke genezen worden; de Here zal hem gezond maken. En als hij gezondigd heeft, zal de Here het hem vergeven.


So o Yesus Una magegenaka bai ona o sorogaka de o duniaka de lo o sone ma rihoka gena ona yangodu ibukuku de manga suba yatide Unaka, 	 zodat in de naam van Jezus iedereen in de hemel, op aarde en onder de aarde zijn knieën zal buigen


Muna de ngomi mimakamakeka, de ka momimote-mote de momatoore o bi nyawaka, "He! O nyawa ona manena o Gikimoi Wikukuruye Awi leleani! Ona yahino inisihabari o ngeko idodooha la ngini aku o salamati niamake!" 	 Zij liep Paulus en ons achterna en riep: "Deze mannen zijn dienaren van de Allerhoogste God. Zij zijn gekomen om te vertellen hoe u gered kunt worden."


So ona yaruwange gena hika ngini niaqehe qaloha de niasikelelo onaka igogou ngini gena kanaga de nia dodaraka, la o bi gogobu yadala asa nia dodara gena yakelelo de lo yanako mia demo iqomaka, kiaka nia giliri misimamane onaka, magena itiai de itero. 	 Laat hun zien hoeveel u van hen houdt. De gemeenten, die hen gezonden hebben, zullen daarover horen en dat bevestigt dat wij niet zonder reden hoog van u hebben opgegeven.


Duma igogou Una winiwosawa, so winihike o muura o dipaku de o sopo o tonaye wosioho o musung ma orasika, ma ngale o ino winihike so nia sininga qamagawe, de komagena o loha moi-moi waaka ma ngale winisimane nginika igogou Una kanaga dede ngini." 	 Maar toch heeft Hij Zich nooit onbetuigd gelaten. Altijd waren er bewijzen van Zijn goedheid: Regen en goede oogsten, zodat wij naar hartelust konden eten en genieten."


O gisisi ma sonongali asa itura o tona qalolohaku. So ioho ma goho ifero qaloha de ma hutu ilamo so isopo. Ma sopo kanaga qaloha sidago ma para ratu moi, de ma binuka qaloha sidago ma para moributanga, de ma binukali qaloha sidago lo ma para moruwange. 	 De rest van het zaad viel in goede grond en gaf een rijke oogst: wel dertig, zestig en honderd keer zoveel als er was gezaaid.


De kanagali nakoso o Iblis ma pareta ma rabaka la imakitinga de imatekekokudoti, o pareta magena bilasu isisa de qalutu. 	 Als de duivel tegen zichzelf vecht, blijft er niets van hem over.


La ma ngale ngini gena nia sininga ibolowo de o nyawa moi lo yaakuwa inikalaki so, ngaroko ngini kanaga o bi nyawa ma dorou manga sidongirabaka, duma ngini maro o Gikimoi Awi ngopa-ngopa so niamanara qaloha de itiai. O nyawa ona magenaka ngini o bi moi-moi itotiai niasikelelo, maro o bi ngoma ma nita yodisiwa o dunia qapopuputuka. 	 zodat niemand een kwaad woord van u kan zeggen. Leef in deze ontwrichte, bedorven wereld als zuivere, onschuldige kinderen van God. Want in deze wereld bent u als sterren die het licht van God uitstralen en


So mia dodiao nipipiricaya, igogou done asa nanga Jou Yesus Kristus wahino kali, de ngone inangodu asa o Gikimoi wonatolomu la pogoge dede Una. 	 Wat de terugkeer van onze Here Jezus Christus en onze hereniging met Hem betreft,


Ai dodiao nipipiricaya, ngohi todupa tanu ngini gena asa nisihoda, ngaroko kanena o Romaka ngohi o sangisara tamake, duma idadi de imaaka komagena so o bi nyawa gena foloi yadala o habari qaloloha yoise. 	 Het volgende wil ik u graag laten weten, beste broeders: Alles wat mij hier is overkomen, heeft ertoe bijgedragen dat het goede nieuws over Jezus Christus beter bekend werd.


De lo nadedemo upa ona yodupa isigise o dodoto ma jarita ifufuma de o ete manga sihino gena ma jarita itogu-toguwa, sababu o nyawa maro ona komagena yodupawa ngone panako o Gikimoi Awi habari qaloloha popiricaya. Duma o jarita ifufuma magena ona yodupa isigise de ma duuruka asa ona masirete imatekesiholu. 	 Zij vertellen sprookjes en houden zich eindeloos bezig met stambomen. In plaats van mensen te helpen Gods plan in geloof te aanvaarden, roepen zij moeilijkheden op.


Nakoso o bi bobita gena, ngaroko isieto kawa, duma kanaga de ma kuasa, de igogou o jaji qamomuane magena ka sidutu ikakali so asa de ma kuasa foloisi ilamo. 	 Dus, als het oude verbond (dat toch weer zou verdwijnen) al een hemelse glans had, hoeveel sterker moet dan de glans van Gods nieuwe verbond zijn, omdat dat blijvend is.


So o gianongoru de o baba-baba ningodu, bilasu komagena la ngone o Israelka ma nyawa inangodu panako igogou de itiai, ma ngale o Yesus ngini niwisidodasangahadika, Una magena o Gikimoi wisidadi to ngone nanga Jou de nanga Salamati ma Kolano." 	 Het hele volk van Israël moet weten dat God deze Jezus, Die u gekruisigd hebt, tot Here en Christus heeft gemaakt."


Ani ngopa una magena asa wodadi o sosulo moi la kanaga woqomano, o Jou Awi hino wosidailako, so una asa kanaga de o Gikimoi Awi Gurumi ma kuasa, maro iqoqomaka ma nabi Elia, ma ngale done o baba awi sininga ma loha asa iuti ma ngopaku. De o bi nyawa o Jou wisigisewa, ona magena asa una watuda la aku imakiliho de manga siningaka yodupa o ngeko ibobolowo yanonu. Waaka komagena, so wosidailako la o bi nyawa yadadala magena asa iwisigise ka o Jouka. Done idadi komagena." 	 Hij zal een bijzondere man zijn, met dezelfde geest en kracht als de profeet Elia. Hij mag de mensen erop voorbereiden dat de Christus komt. Hij zal hun leren God lief te hebben zoals hun voorouders deden en te leven zoals God het wil."


Qabolo de o malaikat moili wotemo ngohika, "O nyawa la kanaga yakoro de yahino o Duba ma Goho Awi kawi ma rarameka, ona magena igogou de manga sininga isosanangi. Magena hika nalefo. O demo magena ka igogou o Gikimoi Awi demo." 	 De engel zei tegen mij: "Schrijf op: Gelukkig zijn de mensen die uitgenodigd zijn voor het bruiloftsmaal van het Lam." En hij voegde eraan toe: "Dit zegt God, Die altijd de waarheid spreekt."


Nako komagena, de ona manga sininga gena asa itiai kali de o Iblis ma sabatolo yapopilikuka gena aku ona imasose, o sabatolo yapilikuka gena ma ngale o Iblis wasihagaka so to una awi dupa yamote. 	 Dan zullen zij bij hun positieven komen, zich uit de valstrik van satan losmaken en de wil van God gaan doen.


Awi sangahadika Awi sahe ma qokuye yalefo o galaki ma demo itemo: UNA MANENA O YESUS O YAHUDIKA MANGA KOLANO. 	 Boven Zijn hoofd hingen ze een bordje. "Dit is Jezus, de koning van de Joden", stond erop.


Komagena so ngohi tinibaja de togolo nginika, ngini nia dodara unaka gena nisigogou. 	 Daarom vraag ik u hem te laten merken dat u nog altijd van hem houdt.


De bai o Yahudika ma nyawa bai lo o Yahudika ma nyawa yasowo manga edekati qatotorou ngonaka gena Ngohi asa tonisirese. Komagena lo tonisulo ngona bilasu notagi o Yahudika ma nyawa yasowo 	 Ik zal u bevrijden uit de handen van uw eigen volk en van de vreemde volken waar Ik u heen zal sturen.


La o nyawa wolulugu una wakeri-keri onaka, de wongongano done asa o pipi iwihike unaka. 	 De man keek hen aan in de verwachting iets van hen te krijgen.


"Ce! Qadoohaso posiijawa o gososo qabobou magena, la ma ngale ma pipi gena aku o nyawa isususaka pahike. Ma ija gena nagala pahali-haliku." 	 "Die olie is een kapitaal waard! Dat geld had beter besteed kunnen worden. U had het aan de armen kunnen geven."


O Yesus wotemo, "Nginika tinisingangasu igogou, o nyawa nagoona manga tahu de manga peqeka yodongosaka, eko manga gianongoru de manga awa de lo manga baba, eko lo manga ngopa-ngopa sababu ma ngale o Gikimoi ona wapareta maro o kolano moi, 	 "Ja", antwoordde Jezus. "En wie huis, vrouw, broers, ouders of kinderen verlaat ter wille van het Koninkrijk van God,


De o nyawa la kanaga idodora, ona magena bilasu upa yosininga cawali manga sininga ma belesoka. O nyawa la kanaga isanangi, ona magena bilasu upa yosininga cawali manga sanangika. O nyawa la o kia naga yaija, ona magena bilasu upa yosininga cawali manga alamu moi-moika. 	 Als u verdriet hebt, laat u er niet door overweldigen; als u blij bent, geef u er niet aan over; als u iets koopt, klem u er niet aan vast.


So done ma orasi Awi nyawa yangodu wasioho kali de ona asa yosone kawa gena, aku ngone potemo Una Awi lawangi kiaka kanaga watutura ma dodoguka, ena gena o sone. 	 De laatste vijand die uitgeschakeld wordt, is de dood.


To ngohi ai demo kangano manena, kiaka ai giliri tosimamane gena, maro o nyawa wofufuma moi awi demo. Duma ma ngale ngini so ngohi bilasu totemo komagena. Igogou de itiai la ngini gena ngohi nigiliri bai! Nakoso ngohi gena ai faida ihiwa gena, qadoohawa. Sababu nako ngohi isitero de o bi sosulo ma somoa ona magena, ngaroko manga ronga masirete isilalamo, duma ngohi asa ai kurangi moi lo ihiwa. 	 Ik heb mij gedragen alsof ik niet wijs ben en dat is uw schuld. Als u goed van mij had gesproken, had ik het niet hoeven doen. Die 'geweldige boodschappers van God' hebben niets wat ik niet ook heb, al ben ik niets waard.


sababu nakoso o bi moi-moi wonasusulo la ngone podupa paaka, magena imatero maro ngone o Gikimoi powidodara. De o bi moi-moi wonasusulo la ngone paaka magena qatubusowa. 	 Want God liefhebben, is doen wat Hij zegt. En dat is helemaal niet zo moeilijk.


Ato o malaikat magena wakelelo, de una wosawangi de foloi wimodo. 	 Hij wist niet wat hem overkwam en werd bang.


de lo ma deka o taungu moruha ona aku yapoha ioho o tona ibobeleuka, sababu o Gikimoi wapalihara onaka. 	 Hij verdroeg hun grillen tijdens de veertig jaar dat zij in de woestijn rondzwierven.


So kagena de ma gubernur o Pilatus una magena wasulo awi prajurit la o Yesus iwingaho de wingangapo. 	 Pilatus nam Jezus mee en liet Hem geselen.


Ma Kolano Herodes woise ami gogolo magena de to una awi sininga foloi ipeleso. Ngaroko komagena, ami gogolo magena watolabutu idadi kawa, sababu wosasika awi nyawa wakokoro manga simaka. 	 Dat vond Herodes verschrikkelijk, maar hij durfde niet te weigeren, omdat zijn gasten hadden gehoord wat hij het meisje had beloofd.


Duma ngini magegena bilasu foloi niodupa o Gikimoi Awi demo nisigise, maro o ngopa asa isibubuoku so kanaga foloi yodupa yosusu. Bilasu niaaka komagena la ngini nia piricaya Unaka gena aku idadi foloisi qaputuru, sidago ma dodoguka de ngini magena o Gikimoi winisalamati lo qaboloka. 	 Als het goed is, moet u als pasgeboren kinderen verlangen naar zuivere, geestelijke melk, dat wil zeggen naar het zuivere woord van het goede nieuws.


Ona magena lo manga suba yatide o Jouka, maro Awi bobita isilelefoka, ena gena o namo darafuru eko lo o namo dara ma goho gena o sabi moi. 	 Op diezelfde dag brachten zij ook het verplichte offer. Volgens de wet hoefden arme mensen maar twee tortelduiven of twee jonge duiven te geven.


Sababu o dunia manenaka ngone nanga goge kiaka ikakali ma riho gena ihiwa, duma o goge ma riho maro komagena igogou ngone kanaga podamaha, kiaka asa pamake o orasi ma simaka. 	 Wij horen immers niet in deze wereld thuis; wij kijken uit naar de toekomstige stad.


O Yahudika ma nyawa yadala kanaga manga roriri yadongosaka, ma ngale manga piricaya itagali de ikahika o Yesuska, sababu o Lazarus wisioho kali. So o roriri o imamka ma bi sahe magena isitatapuka itemo, "O Lazarus una lo bilasu powitooma." Mutuwade ona imatekefakati gena maro o Yesus, komagena lo o Lazarus, una lo bilasu iwitooma. 	 Want door wat er met hem gebeurd was, gingen vele Joden in Jezus geloven.


De una wasano onaka, "O cako muruoka de ai ngopa wiloha." De ona yosango, "Kagunugo o cako moi o wange itotiai de awi sosahu isisaka." 	 Hij vroeg hun wanneer de jongen genezen was. "Gistermiddag om één uur was de koorts ineens weg", antwoordden zij.


Komagena de Una wotemo Awi murika, "Nakoso o nyawa la kanaga imaosi qabolo, manga rohe qatebi so o ngekoka itagi-tagi de ilihono de ka cawali manga qohu bilasu yatiodo. De ngini kanena nia sidongirabaka, nako nia sininga ma dorou gena ningodu niatebika, ka cawali una womatengo watebi waasi." 	 Jezus zei: "Wie zich gebaad heeft, hoeft zich niet nog eens te wassen. Hij is helemaal schoon.


De Una wotemo, "Ena momongo, ona ifoloili yososanangi gena, o nyawa la kanaga o Gikimoi Awi demo yoise de lo yaaka." 	 "Ja", antwoordde Jezus. "Maar weet u wie nog gelukkiger zijn? Alle mensen die de woorden van God horen en zich eraan houden."


De ma ngale to Una Awi sigogise, so Una gena wodadi wososalamati moi la kanaga Awi kurangi moi lo ihiwa, de lo wodadi o oho ka sidutu ikakali ma gola ma ngale o nyawa Una wisigogigise ona magena yangodu. 	 Nadat Jezus had bewezen daarin volmaakt te zijn, werd Hij de gever van eeuwige redding voor alle mensen die Hem gehoorzamen.


De nako o nyawa ma binuka ona magenaka, upa o Jou Awi demo, duma to ngohi ai demo masirete gena komanena: Nakoso o nyawa wopipiricaya moi kanaga de ma peqeka gena mopipiricaya misowo, duma muna modupa de ma roka imatekesikogoge o tahu moi, de una magena womitinga gena he idadi kawa. 	 Wat de anderen betreft, hun heb ik ook nog iets te zeggen. Dit is geen voorschrift van God, maar mijn eigen mening: Als een gelovige man een ongelovige vrouw heeft die toch bij hem wil blijven, moet hij niet van haar scheiden.


O orasi magena qabolo de o Yesus o Galilea ma tonaka de wotagi o Yohaneska o Yordan ma Seleraka. So o Yesus wogolo la Una lo aku wiosi. 	 Jezus verliet Galilea en ging naar Johannes om Zich ook door hem in de Jordaan te laten dopen.


So o Jou Yesus wotemo, "He! Ngini manena nikokulai! Ngini ningodu, nakoso nia sapi eko nia jara gena, ka qaloha o Sabat ma wangeka niasose de niaaho nisisupu la o ake nisiudo. 	 "Huichelaar!" antwoordde Jezus. "U werkt nota bene zelf op de sabbat! Maakt u soms niet op de sabbat uw vee los van de voerbak om het buiten te laten drinken?


Duma koloko ma ngutu iluku kuwa, so ona yopiricaya itekawa. So de o susa yamake de ma ngale o habari qaloloha so yasisangisara, de gila-gila ona o Gikimoi wipalako so imakiliho de ikafirika. 	 Maar het zit bij hen niet diep, ze zijn oppervlakkig. Als zij (door hun enthousiasme over Gods woord) problemen krijgen, moeten zij er ineens niets meer van hebben.


De lo takelelo o malaikat wipoputuru moi de una kanaga wosingangasu womaili-ilika wotemo, "O buku o lolo moi ma segel manena o nyawa nagoona yamalo manga sininga itiai la o segel manena yaraca de o buku manena yapelenga." 	 Ik zag ook een sterke engel, die luid riep: "Wie is waardig om de zegels te verbreken en de boekrol open te maken?"


Nagala o nyawa kanaga itemoli, "De nakoso ngohi itodamatoko, de ai gogoho maro komagena aku isikelelo idodooha o dodoto ma ngale o Gikimoi gena itotiai sidago lo o nyawa Una wisimulia. Mutuwade Una magena bilasu ngohi woisisala kawa de woifanggali kawa de o dorou." 	 Maar als God meer eer ontvangt door mijn oneerlijkheid (omdat die zo schril afsteekt tegen de waarheid van God) waarom word ik dan nog als zondaar veroordeeld?


De nakoso ngone manena lo posanangi gena, upa ma ngale ka ngomi o Yahudika ma nyawa, duma ma ngale lo o Yahudika ma nyawa yasowo. Sababu ngohi iqoma totemo qaboloka, "O Abraham una magena o Gikimoi wipiricayaka, so o Gikimoi wotemo o Abraham gena awi sininga itiai Unaka." 	 Geldt dit alleen voor de Joden, die besneden zijn? Of ook voor de mensen bij wie dat niet gebeurd is? Ik heb toch gezegd dat Abraham vrijspraak kreeg, omdat hij op God vertrouwde! Nu, wanneer was dat?


O wange moiku o Yesus wodoto de o habari qaloloha wasihabari o nyawa yadadala kagena o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka. De imatodoka o imamka ma bi sahe, de o bi guru agama, de lo o Yahudika manga roriri yahino Unaka. 	 Terwijl Hij op één van die dagen de mensen in de tempel het goede nieuws vertelde, kwamen de mannen van de Hoge Raad naar Hem toe.


Ileleleani asa yosanangi nakoso ma tuangi woliho de wamake ona magena yojaga de iwidamaha. Sababu o tuangi una magena asa womasidailako womaaka maro o leleani moi, so wasitamiye la ona waleleani. 	 Wie klaar staan en hem verwachten, zijn oneindig gelukkig, want de Here Zelf zal hun dienaar worden. Hij zal hen aan tafel nodigen en bedienen.


O orasi magena o nabi yamuruo naga o Yerusalemka de yakahino o Antiokhiaka. 	 In die tijd kwamen er uit Jeruzalem enkele profeten naar Antiochië.


So o malaikat ma nonomaka asa wotagi awi udo-udo ma raba magena o duniaku wakopola. De tomatodoka o bi nyawa o haiwani ilalago, ena gena o giki yatotulada magenaka yasusuba de ona o nonako yamamake, ona magena yangoduka asa yadahe o guwu ilalago de qasisiri. 	 De eerste engel verliet de tempel en goot zijn schaal over de aarde uit. De mensen die het nummer van het beest hadden en zijn beeld aanbaden, kregen lelijke, kwaadaardige zweren.


O Iblis gena aku positero maro wipoputuru moi. Nakoso o nyawa moi wipoputuru awi tahu wojaga gena de awi dahe qangodu, de awi arata o tahu ma rabaka gena yakoorawa. 	 Zolang iemand goed bewapend is en zijn terrein streng bewaakt, hoeft hij zich niet ongerust te maken.


Komagena una gena ngomi miwisulo la o Titus wimote ma ngale ngomi mimasirese o sababu moi sidago o nyawa itemo, o dodara ma ngongike de cawali o pipi ma lamo manena gena ngomi miaaturu de mia sininga qatorou. 	 Door samen te reizen, nemen hij en ik elk wantrouwen weg. Want wij willen in geen geval dat iemand iets kan aanmerken op de manier waarop wij deze grote bedragen beheren.


O orasi moi de kanaga o Yahudika manga roriri o Yerusalem ma kotaka gena, o imam de lo manga sidongirabaka o Lewi awi ngopa de awi danoku ona magena yamuruo naga yasulo la itagi o Yohanes wikurumi. O bolu moi magena asa yahino manga sosano yaaho so unaka itemo, "Baba, ngona gena naguuna sidago o moi-moi manena naaka." 	 De Joodse leiders stuurden priesters en tempeldienaars naar Johannes om te vragen wie hij was.


Ona asa itemo, 'Gena bai! Una gena wodupa o tahu o falagaku moi ikukuruye wosigoko duma igogou awi pipi yaadowa.' 	 'Heb je dat gezien? Die man begon te bouwen en moest halverwege ophouden, omdat hij niet genoeg geld had!"


So kagena o Yerusalemka imasidiadoka, de ona o bi nyawaka yosano hika de hino itemo, "Ngomi manena miakelelo o dipaka o ngoma moi ibao o wange ma nyonyieka, de o ngoma magena misinonako kanaga o ngopa moi wisibuo la done asa wodadi o Yahudika manga kolano. De o ngoma magena itagi yakahisa so miamote la ma ngale miwisari de miwisuba Unaka. So Una magena Awi riho kiaka, tanu nimisidumu ngomika." 	 "Waar kunnen wij de nieuwe koning van de Joden vinden?" vroegen zij. "Want in ons land, ver in het oosten, hebben wij een bijzondere ster zien opgaan. Daardoor wisten wij dat de grote Joodse koning geboren was. Wij zijn gekomen om Hem eer te bewijzen."


De lo idadiwa ma Kristus de o Iblis imatekefakati. So idodooha ka qaloha nakoso o nyawa ipipiricaya kanaga imarimoi dede o nyawa ipipiricayawa. 	 Wat voor overeenkomst is er tussen Christus en de duivel? En wat voor gemeenschappelijks heeft een gelovige met iemand die niets van Christus wil weten?


Duma ngona, Titus, bilasu o bi nyawa o Yesus iwipipiricaya nasidoto la yaaka o dodoto kiaka itetero de itotiai. 	 Maar jij moet vrijuit zeggen hoe een christen hoort te leven.


Komagena lo ngini bilasu de nia sabari ilamo. Hika ngini upa nimatogu ngaroko nia sangisara ma rabaka, duma nia sininga ma rabaka gena o Jou niwipiricaya qaputuru. Sababu Una done asa wahino kali gena ma orasi he idumuka. 	 Wees dus geduldig en houd moed, want het duurt niet lang meer voordat de Here komt.


Sababu ngohi tomalo igogou ai edekati ma dorou moi lo ihiwa, duma magena qadoohawa. Ka cawali o Jou Una masirete asa ai manara ma sopo wahiri. 	 Want al ben ik mij van geen kwaad bewust, de enige die mij kan beoordelen, is de Here.


De Una o ngopeqeka muna magenaka wotemoli, "He, Ai awa! Sababu ngona noipiricaya so ngona ani dorou nisalamatika. Notagi de upa nohawateri sababu to ngona ani dorou ihiwaka." 	 Maar Jezus ging er niet op in en zei tegen de vrouw: "U bent gered door uw geloof. Ga in vrede."


De o wange muruo naga o Paulus de o Barnabas ona lo o Antiokhiaka igogogesi. Kagena ona de o bi nyawa yadadala ma somoali yadoto de yasihabari o habari ma ngale o Jou Yesus. 	 Paulus en Barnabas bleven nog in Antiochië. Samen met vele anderen onderwezen zij over de Here Jezus en maakten het goede nieuws over Hem bekend.


So yadadala iwisano unaka, "Nako komagena, de o kia bilasu miaaka." 	 De mensen vroegen: "Maar wat moeten wij dan doen?"


Duma done asa idadi maro o kia Ngohi tinidodedemoka, ena gena igogou ngaroko ngini Ngohi nikeleloka, duma ngini asa Ngohi nipiricayawa. 	 U hebt Mij gezien en toch gelooft u Mij niet. Dat heb Ik u trouwens al eens eerder gezegd.


So komagena to ngone nanga laqe gena itimisi duma aku ipareta qaputuru, maro o bobiliku ma ceceke moi duma o sapi ma ngunuka posipiliku la to ngone nanga dupa gena yamote, so o sapi ma rohe ilalamo gena aku lo papareta qaloha. 	 Een paard gehoorzaamt door het bit dat het in de mond heeft; wij houden het paard daarmee in bedwang en kunnen het laten gaan waar wij willen.


O bi bangsa ma nyawa inisigogigisewa manga doosa foloisi ilamo. Duma ma orasi yaadoka, ona asa Ngona nangamo. Isosone manga manara natailako. Nasilamo o bi nabi gena Ani sosulo, Ani nyawa yauqu eko yalago, nako inihoromati Ngona, yangodu nasifanggali de o dodara. O nyawa o dorou yaaaka o duniaka Ngona asa ka nasisa de nabodito." 	 De volken waren slecht, maar nu is Uw toorn gekomen. Dit is de tijd om de doden te oordelen, om Uw dienaren (de profeten en allen die bij U horen en ontzag voor U hebben, groot en klein) te belonen en om allen te verwoesten die van de aarde een woestenij maken."


La o bui ma sahe magena o poci wogolo, de gila-gila womagogora wowosa ma rabaka, so ka witotirinesi de wobukuku o Paulus de o Silas manga simaka wosuba. 	 De cipier vroeg om licht en rende naar de kerker van Paulus en Silas. Hij viel, bevend over zijn hele lichaam, voor hen neer.


Kagena de o nyawa moi lo yobarani kawa wisano Unaka. 	 Van toen af durfde niemand Jezus nog iets te vragen.


Komagena so ngini kagena nidala nilamahang, de nipanyake, de nia dodiao yamuruo naga lo isoneka. 	 Daarom zijn er zoveel zwakken en zieken onder u en zijn velen al gestorven.


De ma ngale lo to ngini nia gogoho so o nyawa aku yakelelo igogou ngini nipiricayaka. De nia piricaya gena maro to ngomi mia manara, ena gena ma Kristus Awi demo miaaaho nginika so magena ma sopo. So ngini gena aku positero maro to ngomi mia giliri ma surati ma Kristus masirete walelefoka. O surati magena walefo de o tinta qasowo, duma de o Gikimoi woooho to Una Awi Gurumi. De lo o surati magena wagarade o teto ma qokuka qasowo, duma to ngini nia sininga ma rabaka. 	 Men kan zien dat u een brief van Christus bent, die door ons geschreven is; niet een brief met pen en inkt geschreven of in steen gebeiteld, maar een brief die door de Heilige Geest in harten van mensen gegrift is.


La komagena so Una waaka nanga sininga itiai Unaka nakoso Una powipiricayaka, la ma ngale komagena idadi, upa sababu nanga manara ma fanggali, duma Awi dupa so maro o ngongike moi ngone wonahike. Komagena Una Awi jaji o Abrahamka gena isidumu o Abraham awi ngopa de awi dano yangoduka. So upa ka cawali o Yahudika ma nyawa, duma o nyawa ma somoa ngaroko ona o Yahudika yasowo lo manga sininga waaka itiai Unaka, nakoso ona maro o Abraham so ona lo o Gikimoi wipiricayaka. O Abraham awi piricaya o Gikimoika gena maro o ngeko moi so bilasu ngone inangodu lo pamote. 	 Wat God ons door Zijn genade wil geven, wordt alleen ons eigendom als wij in Hem geloven. En Gods belofte aan al Abrahams nakomelingen is vast en zeker. Zij geldt niet alleen voor hen die volgens Gods wet leven, maar ook voor hen die, net als Abraham, alleen op God vertrouwen. Want als het om geloof gaat, is Abraham de vader van ons allemaal.


Orasi magena lo ongo Maria Magdalena de ongo Maria o Yoses ma awa ona lo yananano o riho kiaka o Yesus wipoosu. 	 Maria van Magdala en Maria, de moeder van Joses, waren meegegaan om te zien waar Jezus werd neergelegd.


Komagena so o riho magenaka o nonako ihahairani idalawa waaka sababu ona manga piricaya ihiwa. 	 Hij deed daar niet veel wonderen, omdat zij geen vertrouwen in Hem hadden.


Una wosingangasu onaka maro o kia o malaikat itetemoka, de wasulo la itagi o Yopeka. 	 Hij vertelde hun wat er gebeurd was en stuurde hen naar Joppe.


Sababu mamoi-mamoi kanaga o Gikimoi Awi malaikat moi yahino iutiku de o ake magena yaluaki. De o orasi magena nakoso nagoona yopopanyake la yahika yoqoma o akeku youti yomatono, ona magena ngaroko manga panyake o kia bato lo done aku qaloha kali.)) 	 Want van tijd tot tijd raakte een engel uit de hemel het water aan. Wie dan het eerst in het water stapte werd genezen, wat voor ziekte hij ook had.


Ngone lo panakoka ena gena ngone inatagalika, so o dorou ngone iqoqoma paaakaka gena padongosaka de igogou o oho ma duhutu inahikeka, ena gena o oho ka sidutu ikakali. Ngone panako komagena, sababu ngone padodara nanga dodiao ma Kristus wipipiricayaka. Duma nakoso o nyawa la kanaga manga dodiao ma Kristus wipipiricaya de yadodarawa, ona magena imatero de o dorou iqoqoma yaaakaka gena, yoholu yodongosa so o oho ma duhutu yamake waasi. 	 Als wij van onze broeders houden, blijkt daaruit dat wij van de dood naar het leven zijn overgegaan. Maar wie niet van zijn broeders houdt, blijft in de dood.


O putu de o wange ona widamaha o kota ma ngoraka la ma ngale witooma. Duma manga edekati magena o nyawa asa o Saulus wisingangasuka. 	 Dag en nacht bewaakten zij de poorten van de stad om hem te vermoorden. Maar Saulus hoorde van hun plannen.


Una awi sininga ma rabaka wotemo,'Awalele! Ngohi gena o kiasi taaka. Ai pola gena ilamowa, so ka qaceke poli la ai tona ma hasil magena tadiahi. 	 De man vroeg zich af waar hij alles moest laten. Ineens wist hij het. 'Ik breek mijn schuren af en zet er grotere voor in de plaats', zei hij.


Ona isihohabari lo wisituraka, sababu ona o Duba ma Goho wosone de Awi au ikopola, sababu o diai lo isihabarika ngaroko done ona he yatooma. 	 Onze broeders hebben hem overwonnen, doordat het Lam Zijn bloed voor hen gegeven heeft en doordat zij daar in hun spreken van hebben getuigd. Zij waren bereid hun leven ervoor te geven.


Kagena ona dede o haiwani magena asa ikudoti iwilawangi o Duba ma Gohoka. Una magena o Jou wilalamo de o Kolano wipoputuru, so Una de to Una Awi nyawa wimomote gena aku to ona manga buturu yalawangi de asa lo yasisa. O nyawa ona wimomote gena o Gikimoi wahirika, so ngaroko yatooma, duma manga piricaya Unaka qaputuru." 	 Zij zullen oorlog voeren tegen het Lam, maar die oorlog verliezen. Het Lam en Zijn trouwe volgelingen, die door Hem zijn geroepen en uitgekozen, zullen hen overwinnen. Hij is immers de Heer van alle heren en de Koning van alle koningen.


Sababu nia manara o Yesuska komagena, so bilasu nimatoba de nia dorou moi-moi niodongosa de nimabolutu niwimote o Gikimoika, la Una asa wapiki to ngini nia dorou magena. 	 Heb er dus berouw over en bekeer u tot God; dan zal Hij uw zonden wegdoen, zodat een tijd van verfrissing aanbreekt als u met de Here leeft.


de wotemo onaka, "Nakoso ngohi o Yesus towisidoa nginika, de o kia asa nihike ngohika." So ona magena asa yaeto de wihike o pipi o salaka moruwange unaka. 	 Hij vroeg: "Hoeveel krijg ik als ik u Jezus in handen speel?"


So kagena de o gohiduuru woooho kali una magena o Troas ma nyawa ipipiricaya iwingaho, de manga sininga lo ipeleso kawa de ka yanali. 	 De jongen werd levend en wel binnengebracht, wat voor alle gelovigen een geweldige bemoediging was.


De Una wotemo onaka, "Qadoohaso ngini nimodo de lo nidodato. 	 "Waarom zijn jullie zo van streek?" vroeg Hij. "Waarom twijfelen jullie eraan of Ik het werkelijk ben?


Ona magena o dodoto itotiai yadongosaka, de itagi yadoto itemo upa o orasi ma simaka de o Gikimoi o nyawa manga rohe isosone gena asa wasioho kali, duma wasioho qaboloka. So de manga dodoto magegena o nyawa ipipiricaya ma binuka yanako waasi kiaka bilasu ona yopiricaya. 	 Zij zijn het spoor van de waarheid kwijtgeraakt en beweren dat de opstanding van de doden al heeft plaatsgevonden. Daarmee hebben zij het geloof van sommigen kapotgemaakt.


Ma ngale una ngomi miwikelelo so ngomi mia sininga ma buturu aku miamake. De ma boboloi lo, ngomi mia sininga kanaga una wasiputuru, sababu ma orasi una kanaga dede nginika, de igogou ngini gena una awi sininga nisiputuruka. Una womisingangasu ngomika ngini kanaga de nia dupa foloi qaputuru la tanu ngohi de ngini pomakamake kali, de nia sininga ma beleso ma ngale nia sala ngohika gena nimatoba de nimatoduba, de lo kanaga nia edekati qaloloha ilamo ngohika. So qangodu magena toiseka de ngohi asa inali de ai more ifoloi kali. 	 Wij werden niet alleen blij doordat hij er was, maar ook doordat hij goed nieuws meebracht. Hij zei een fijne tijd bij u te hebben gehad. En toen hij mij vertelde dat u naar mijn komst uitziet en ook over uw zorg en inspanning voor mij, nam mijn blijdschap alleen maar toe.


Duma wotemo kali, "Ngini gena o dunia ma bi nyawa, duma Ngohi o sorogano. Ena gena, ngini nia sihino gena o bi moi-moi o dunia manena ma rabaka o Gikimoi wahoholu, duma Ngohi Ai sihino gena o paramoi. 	 Jezus zei: "U bent van hier beneden; Ik ben van boven. U bent van deze wereld, maar Ik niet.


Hika ngini upa nitodamato bai! Nakoso ngini nia sidongirabaka kanaga o nyawa la itemo o dunia ma bi nyawa yanano onaka koloko maro ona yacocawaro, ona magena lebelaha imahadoku la imadadi yofuma kasi ma ngale igogou done asa yodadi icocawaro. 	 Maak uzelf niets wijs. Als iemand zich verbeeldt in deze wereld een wijs mens te zijn, moet hij dwaas worden. Dan pas zult u weten wat wijs is.


Duma o Gikimoi gena ma ngeko idodooha kanaga wonasikelelo Awi dodara ngoneka, ena gena ngaroko ngone podupasi o dorou paaka, duma ma ngale ngone gena ma Kristus asa ka wosone. 	 Maar God heeft ons Zijn grote liefde getoond door Christus te sturen en Hem voor ons te laten sterven toen wij nog schuldige zondaars waren.


Duma kanaga moi lo ma ngale Ngohi gena Una lo wosingangasu o nyawaka, de magena ma Baba Gikimoi de to Una Awi demo gena igogou de itetero. 	 Maar God getuigt van Mij dat Ik de waarheid spreek. Ik weet dat Hij gelijk heeft.


Magena de o malaikat ma butangaka awi trompet wawuwu kali, de ngohi toise o ili moi. O ili magena yahino o manyanyi yatutupu ma riho ma pupuku ihano, kiaka kagena o Gikimoi Awi simaka. 	 De zesde engel blies op zijn bazuin: Ik hoorde uit de vier horens van het gouden altaar, dat voor de troon van God staat, een stem die tegen de zesde engel zei:


De lo wobukuku de womatoore awi ili walamo-lamo, "Jou, upa lo o dorou manena nasimoku onaka!" Wotemo komagena, qabolo de wosoneka. 	 Hij viel op zijn knieën en riep: "Here, reken hun dit kwaad niet toe!" Met deze woorden op delippen stierf hij.


So Una waade-ade onaka, wotemo komanena, 	 Om hun duidelijk te maken waarom Hij dat deed, zei Hij:


Qabolo de ngohi takelelo o gogelelo moili kagena o sorogaka o ngora moi ipelenga. De ngohi o ili ilalamo toise kali maro o trompet yawuwu, de magena itemo, "Hino nodolaye kanena, de asa Ngohi tonisikelelo ngonaka o bi moi-moi o kia bilasu imaaka o orasi ma simaka." 	 Nadat ik dit gehoord en gezien had, zag ik een deur in de hemel openstaan en hoorde ik dezelfde luide stem. "Kom naar boven", zei Hij tegen mij, "dan zal Ik u laten zien wat hierna moet gebeuren."


O Paulus wotemo komagena, de ona o Yahudika yadadala imajobo widongosa de imatekesikoholu sidago lo imatekekangamo.)) 	 Nadat hij dit gezegd had, verlieten de Joden hem, terwijl zij het onderling niet eens waren.


Magena igogou de itero, sababu ma orasi ngini niosi, de ngini asa nidadi maro ma Kristus Awi nyawa masirete so Una Awi Gurumi wogoge nia sininga ma rabaka. So ngini maro o Gikimoi Awi ngopaka de o Yahudika manga bobita o Gikimoino gena he inijaga kawa. 	 Door de doop in Christus bent u één met Hem geworden; u bent als het ware omhuld door Hem.


Una wotemo onaka, "Nimasitiari, ma ngale o Farisika manga ragi de o Herodes awi ragi bai!" 	 Onderweg waarschuwde Hij hen: "Pas op voor de gist van Herodes en de Farizeeërs!"


De yasibodito ilamo o bi ngopeqeka yatotilibuka de o bi awa la manga ngopa ka yasusususi. Kodo! Isusa ona yoloqa. Sababu igogou asa idadi o sangisara ilalamo o Gikimoino o doku qangodu de lo ma nyawaka. 	 Het zal een vreselijke tijd worden voor vrouwen die zwanger zijn of een baby hebben. Er zal een diepe ellende over dit land komen. God zal Zijn toorn op dit volk koelen.


so ngaroko ngohi o bui ma rabaka isangisara, duma ngohi imaqewa. Sababu igogou ngohi o Yesus Kristus towipiricaya de towingaku igogou Una aku wadiahi o habari qaloloha kiaka Una woihihike ngohika la tosihabari sidago ma orasi Una wahino kali. 	 Daarom zit ik hier in de gevangenis en ik schaam mij er beslist niet voor, want ik weet op Wie ik vertrouw. Ik ben er zeker van dat Hij alles wat Hij mij heeft toevertrouwd, veilig zal bewaren tot de dag waarop Hij terugkomt.


Duma o Petrus wongamo so wosango wotemo, "Ce! De ani pipi magena ngona o narakaka nisingosa! Notemo nagala o Gikimoi Awi cocatu o Gurumi Qatetebi gena aku nosifangu de o pipi. 	 "Uw geld zal u te gronde richten!" antwoordde Petrus. "Wat God geeft, is niet te koop.


O demo magena yoise, so Awi muri-muri manga sininga isusa de foloi ipeleso, so ona moi-moi imasano Unaka, "Baba, ngaroko lo ngohiwa o kia notetemo gena!" 	 Dat sneed hen diep door de ziel. En een voor een vroegen zij: "Ik ben het toch niet?"


Dede o ake ngohi manena tinisiosika, duma Una magena asa wahino de ngini la kanaga nimatoba de nimatodubaka, ngini magenaka wosingosa o Gurumi Qatetebi ma kuasa nia sininga ma rabaka wopareta." 	 Ik heb u gedoopt in water, maar Hij zal u dopen in de Heilige Geest."


Ka cawali o Timotius una magena ngini winisosininga maro ngohi lo ngini tinisosininga. 	 Er is niemand die zo met mij meevoelt als Timotheüs; niemand wie uw wel en wee zo ter harte gaat.


So Una lo Awi ngopa yangodu wadoto, duma nakoso ngini winidotowa, gena ma ngale ngini Awi ngopa ma duhutu nisowo. 	 Hebt u ooit gehoord van een zoon die niet gestraft werd? Als God u niet terechtwijst, wanneer u het nodig hebt, betekent het dat u niet Zijn zoon bent.


De lo nakoso o nyawa kanaga yojaji de o soroga yapeto magena itemo isasi, gena ma ngale isisasi de yapeto o Gikimoi Awi pareta ma kursi de lo o Gikimoi lo kiaka kanaga ma qokuka womatatamiye. 	 En wie zweert bij de hemel, zweert bij de troon van God en bij God Zelf, Die op de troon zit.


De komagena lo ngini magena nidadi o Gikimoi Awi nyawaka. Ma orasi o dodoto itotiai, ena gena o habari qaloloha nihike o ngeko la aku ngini nisalamati, magena inisihabari so ngini niiseka, de ngini lo ma Kristus niwipiricayaka. So o Gikimoi asa ngini winihike o Gurumi Qatetebi kiaka winijajajika. Magena idadi o nonako moi igogou ngini gena nidadi to Una Awi nyawa. 	 En niet alleen wij, maar ook u, die de waarheid hebt gehoord, het goede nieuws dat uw redding is. Toen u in Christus ging geloven, gaf God u de Heilige Geest, Die Hij had beloofd als een bewijs dat u van Christus bent.


So o Yesus o ade-ade magena wosijarita qabolo de wotemo, "O nyawa yadala o Gikimoi wakoroka, duma kanaga yadalawa wahiri la idadi to Una Awi nyawa." 	 Velen zijn geroepen, maar weinigen zijn uitgekozen."


Ngini nikokulai! Ngini nianako qaloha idodooha de o dipa de o dunia niatailako. Duma nianakowa idodooha nianano o kia naga o orasi manena o Gikimoi waaaka." 	 Huichelaars! U ziet dus aan de lucht wat voor weer het wordt. Maar u ziet niet wat voor tijd u tegemoet gaat.


O raki ma duhutu una magena wosidingo kali o nyawa wogogilalo ma somoali, duma ona wogogilalo magena witoomaka. So komagena ona yaaka igogilalo ma somoali de ka yadala, ma binuka yangangapo de ma binukali yatoomaka. 	 De eigenaar stuurde nog een knecht en die moest het met zijn leven bekopen. Daarna stuurde hij nog vele anderen, maar ze werden stuk voor stuk mishandeld of vermoord.


Ona nia dodiao ipipiricayawa iqoqomaka manga manara qafafaja de ma bati lo ihiwa, gena ngini niamote kawa sidago he niadupa kawa, so ona yohairani de inisibicara qatorou. 	 Uw vroegere vrienden zullen het natuurlijk raar vinden als u niet meer meedoet met hun uitspattingen. Zij zullen u uitmaken voor alles wat lelijk is.


wotemo, "Ma orasi yaadoka, so manena asa o Gikimoi wopareta maro o kolano moi. Mutuwade hika niise la nimatoba de nimatoduba, de o habari qaloloha magena niopiricaya bai!" 	 "Eindelijk is het zover!" riep Hij. "Het Koninkrijk van God is vlakbij. Keer u af van de zonde en geloof het goede nieuws."


De lo isilelefo kali itemo, "Ona asa iwinanano Una iwisusuruka." 	 En ergens anders staat: "Zij zullen kijken naar de Man, Die zij doorstoken hebben." (C)


Ai baba! Ngona masirete aku natailako nagala o wange mogiowo de sinoto ipasaka eko yaado waasi, de ngohi totagi o Yerusalemka ma ngale ai suba tatota o Gikimoi Awi Tahuka. 	 Zoals u zult kunnen nagaan, kwam ik pas twaalf dagen geleden in Jeruzalem aan om onze God te aanbidden.


O Yesus o Farisika ma nyawa manga edekati ma dorou Unaka gena wanako. So kagena de Una womajobo de o nyawa yadadala iwimote. De ibipopanyake manga sidongirabaka gena yangodu Una wasilohaka. 	 Jezus had wel door wat zij van plan waren en ging weg. Heel veel mensen volgden Hem.


Ngini tinisingangasu igogou, o ngopeqeka ami manara manena lo done asa ka yapetoka maro o sosininga moi munaka, kekiaka bato o Gikimoi Awi habari qaloloha asa isihabari o dunia manena ma rabaka." 	 Ik wil u wel zeggen dat zij niet zal worden vergeten, want overal ter wereld waar over het goede nieuws van God wordt gesproken, zal ook verteld worden wat zij gedaan heeft."


De miasikelelo ngomi manena o Gikimoi Awi leleani, sababu ngomi lo kanaga o dodoto itotiai misihabarika. De mia manara ma rabaka gena kanaga Awi kuasa wosikelelo, de ngomi lo ma ngale o moi-moi itotiai miaaakaka so aku miasinako itiai o nyawa yangodu imikokalaki ngomika. 	 Onze woorden zijn een getuigenis van de waarheid en God heeft ons daarvoor kracht gegeven. De rechtvaardigheid was ons wapen, zowel in de aanval als in de verdediging.


Duma nakoso ngomi gena, igogou ngomi manena o Gikimoi Awi nyawa. So nakoso o nyawa la kanaga dede o Gikimoi imadodiaoka, ona magena asa to ngomi mia demo yosigise. So nakoso kanaga o nyawa la Una wihoholu, de ona magena upa lo to ngomi mia demo yosigise. Komagena so idodooha ngone aku panako o bi dodoto itotiai de o bi dodoto ikokulai. 	 Omdat wij het eigendom van God zijn, zullen alleen de mensen die Hem kennen, naar ons luisteren en de anderen niet. Op die manier is het mogelijk om te onderscheiden of iets namens God gezegd wordt of niet, of het waarheid is of leugen.


Ngini o Gikimoi Awi nyawa kagena o Efesus ma kotaka gena, ningodu nia piricaya qaputuru Unaka de ngini lo dede ma Kristus nimarimoika. Ngohi, Paulus, nanga Gikimoi Awi dupa so wositatapu ngohi maro o Yesus Kristus Awi sosulo moi la tosihabari o nyawaka, ngohi o surati manena tinisidingo nginika. 	 Dit is een brief van Paulus, die door God is aangewezen als apostel van Jezus Christus, gericht aan alle gelovigen in de stad Efeze, die Christus Jezus trouw volgen.


Ma nonomaka, ngohi lo towinako waasi Una magena igogou o Salamati ma Kolano, duma ngohi tahino kanaga o bi nyawa tasiosi de o ake la ma ngale ngini o Israelka ma nyawa aku Una niwinako. 	 Ik kende Hem nog niet, maar ik ben gekomen om de mensen met water te dopen om Hem aan Israël bekend te maken.


De ngomi lo kanaga mia dodiao wopipiricaya moili miwisulo la o Titus awi dodagi nginika gena wimote. Mia dodiao una magena igogou o bi doku ma gogobu yangodu iwihoromati, sababu awi manara gena o habari qaloloha wosihohabari. 	 En ik stuur een andere, bekende broeder met hem mee, die in alle gemeenten wordt gewaardeerd voor het bekendmaken van het goede nieuws.


So kanaga ma ngale foloi ilamo gena o roti o sorogano yahihino. La komagena, ngaroko o ino manna magena iqoqomaka nia ete de nia topora yaoqoka lo ona bilasu ka isone, duma nakoso ona o roti manena yaoqo, ona magena asa ioho ka sidutu ikakali. Igogou, magena Ai demo ma ngale." 	 Ik ben het brood dat uit de hemel is gekomen. Wie het eet, zal altijd blijven leven. Het is heel ander brood dan uw voorouders vroeger hebben gekregen, want die zijn tenslotte toch gestorven."


Qabolo de o Herodes de awi prajurit-prajurit wikalekono de wisiihe o Yesuska. Ona o bi kolano manga juba iwisitibaku, qabolo de iwisitotali o Pilatuska. 	 Tenslotte begonnen Herodes en zijn soldaten Jezus te bespotten en uit te lachen. Ze deden Hem een schitterende koningsmantel om en stuurden Hem naar Pilatus terug.


Kanaga lo ngohi tokelelo o malaikat ma somoa moili kagena o wange ma siwaye wosupu. O malaikat magena wacohono o Gikimoi woooho to Una Awi cap masirete ma ngale Awi nyawa wasusuloka manga nonako. De o malaikat yaruha o Gikimoi wasikokuasaka la o dududu de o teo yodobiau, gena waaso womaili-ilika 	 Uit het oosten zag ik een andere engel opkomen, die het zegel van de levende God bij zich had. Hij riep naar de vier engelen, die van God macht hadden gekregen om de aarde en de zee schade toe te brengen:


So ona manga doku yodongosa de itagi yakahika Unaka. 	 De mensen liepen de stad uit om Hem te zien.


Duma Una wasano de wotemo kali onaka, "Idodooha ngini niosiningawa o gimina moi o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka kanaga iqomaka wotemo o Israel ma nyawaka. Kagena ngaroko ona ka o nyawa, duma isilefoka, 'Ngini gena maro o bi giki qaloloha.' 	 Jezus zei: "Staat er niet geschreven: 'Ik zeg dat u goden bent'? (A)


Ai dodiao nipipiricaya, bilasu nianako o habari qaloloha ma ngale o Gikimoi o bi nyawa wasisalamati gena Una wosuloka, so o Yahudika ma nyawa yasowo lo yasihabari qaboloka, de ona lo asa yamote de isigise qaloha bai!"(( 	 Als ze dat wel deden, zou ik hen genezen.' (B) U moet goed beseffen, broeders, dat God de andere volken dezelfde redding aanbiedt als ons. En zij zullen naar Hem luisteren!"


Qabolo de o Yesus womasidiado o Kapernaum ma dokuka, de o Roma manga kapita moi wahino so wibaja, de wogolo Unaka 	 Toen Jezus in Kapernaüm kwam, liep een officier van het Romeinse leger op Hem toe.


Ngaroko komagena, ma ngeko idodooha so o Gikimoi aku wotemo o nyawa nanga sininga itiai Unaka gena, wasimane qaboloka. Ma ngeko gena upa potemo o bi bobita moi-moi o Gikimoino gena ka qangodu paaka itiai, duma o nyawa la kanaga o Yesus Kristus wipiricayaka, ona magena aku o Gikimoi wotemo manga sininga itiai Unaka. Ma ngale o ngeko komagena igogou iqomaka o Musa de o bi nabi isilefoka, de nakoso o Yahudika ma nyawa eko o Yahudika ma nyawa yasowo gena, ma ngeko magegena ma ngale o bi nyawa yangodu he ka imaketero. 	 Deze rechtvaardigheid voor God wordt bereikt door op Jezus Christus te vertrouwen. Dit geldt voor alle mensen die in Hem geloven, wie zij ook zijn.


Qabolo de o Yesus o Galilea ma bi doku wakiloli so wahika manga puji ma bi tahuka wodoto de o habari qaloloha wosihabari ma ngale o Gikimoi asa wopareta. De lo o nyawa yasisiri de yopopanyake gena yangodu wasiloha. 	 Jezus trok door heel Galilea. Hij sprak in de synagogen en vertelde overal de blijde boodschap van het Koninkrijk. Hij genas de mensen van alle ziekten en kwalen.


Komagena lo nia Baba o sorogaka, Una magena wodupawa nakoso o ngopa ma ceceke moi maro manena dede Una imakitingaka." 	 Zo wil uw hemelse Vader niet dat ook maar één mens (b) verloren gaat.


Qabolo de ona yasusulo itagi imajobo o Antiokhiaka. Kadoka yahika de o gogobu yangodu yatolomuno so o surati magena yahikeka. 	 Nadat zij afscheid hadden genomen, gingen de mannen naar Antiochië, riepen daar alle christenen bijeen en overhandigden hun de brief.


Nagoona ngini inibaja sidago niapiricaya he itiai kawa. Upa nitemo o Gikimoi winibaja, sababu Una ngini winiasoka la ngini maro to Una Awi nyawa. 	 God in elk geval niet, want Hij heeft u geroepen om vrij te zijn.


Kagena manga sidongirabano, o ngopeqeka moi mopanyake o au mosidagi de itekaka, duma itogu waasi ma deka o taungu mogiowo de sinoto qabolo. 	 Onder hen was een vrouw die al twaalf jaar bloed verloor. Zij had veel geleden omdat er veel aan haar was gedokterd. Al haar geld had zij eraan uitgegeven, maar het had niets geholpen. Ze was eerder achteruitgegaan.


Nako komagena, de o nyawa la kanaga itemo o kia bato yaoqo gena ka idadi, de upa sidago yaduhudu o nyawa itemo idadiwa. Komagena lo o nyawa la kanaga itemo idadiwa, de upa sidago o nyawa itemo ka idadi gena yasisala. Sababu o nyawa itemo ka idadi, ona magena o Gikimoi masirete asa waqehe qalohaka. 	 Wie alles eet, moet niet neerkijken op iemand die geen vlees eet. En wie geen vlees eet, moet iemand die dat wel doet, niet veroordelen. God heeft hen namelijk allebei aangenomen.


Sababu bilasu nisihoda iqomaka ngini nimasimaha maro o gilalo la o dorou nisigise, de upa he o moi-moi itotiai niaaka. 	 Toen de zonde uw meester was, had de rechtvaardigheid geen vat op u.


So yotagi iwisimomi de ona imasigaso, "Ya Baba, nomiriwo! Done ngone inasigiloro!" 	 De discipelen werden zc bang, dat zij Hem wakker maakten. "Here", schreeuwden ze. "Red ons! Wij vergaan!"


De o haiwani ma sinotoka maena lo o nonako ihahairani yaaka koloko o uku gena o dipaku itura ma ngale o bi nyawa yangodu yakelelo. 	 Dat tweede beest deed buitengewone dingen; het liet voor de ogen van de mensen zelfs vuur uit de hemel regenen.


Duma o Petrus wosango wotemo, "Hiwa, Jou! Ngohi taakuwa taoqo o bi namo de o bi haiwani mote ngomi o Yahudika mia adati de mia galepu magena misibobosoka." 	 "Maar, Here", zei Petrus. "Ik heb nog nooit iets gegeten wat voor een Jood verboden is."


So qabolo de o nyawa moi lo yaakuwa Unaka wisango, de o orasi magena de isikahika o nyawa moi lo yobarani kawa o kia naga de wisano Unaka. 	 Ze hadden daar geen antwoord op. En van die dag af durfde niemand meer met zo'n vraag bij Hem te komen.


Ai ngale gena upa to ngini nia sininga itemo qadoohawa, duma to ona manga sininga nagala niasirika. Igogou, o nyawa kanaga yosano itemo, "Qadoohaso to ngone nanga dupa gena aku o nyawa yabati. 	 Het gaat dus niet om uw geweten, maar om het zijne. Maar waarom zou mijn vrijheid moeten worden beperkt door andermans geweten?


ona magena imacaralamo de yotemo qangodu ka yanako, duma ma ngale o kia gena yosihodawa. Ona dede manga nyafusu ma dorou yodupa imatekesikoholu de o moi-moi to ona manga demo sidago lo o nyawa manga bi moi-moi yonyafusu poli so imakangamo, o ronga ma dorou imatekekagaka, de imatekekokalaki ngaroko ma tero moi lo ihiwa. 	 Wie iets anders beweert, is verwaand en dom; die heeft de ziekelijke neiging te willen bekvechten over de betekenis van de woorden van Christus. De gevolgen daarvan zijn jaloezie en ruzie, beledigingen en verdachtmakingen.


De komagena lo una o au gena wakopolali o Gikimoi Awi Suba ma Dadaruka de lo o suba ma moi-moi qangoduka. 	 Op dezelfde manier sprenkelde hij bloed op de heilige tent en op alle toebehoren, dat werd gebruikt voor de eredienst.


O bi moi-moi o Gikimoi waaaka ma rabaka gena, qangodu wamote ka to Una Awi ngale de Awi dupa masirete. Ma nonomaka, de o kia naga ma Kristus wamomanara ma ngale ngoneka, so Una ngone wonahirika la podadi to Una Awi nyawa masirete. 	 Door onze eenheid met Christus zijn wij het eigendom van God geworden. Dat is altijd de bedoeling geweest van Hem, Die alles doet zoals Hij Zelf wil en goed vindt.


Ngini tinisingangasu igogou, o ngopeqeka ami manara manena lo done asa ka yapetoka, maro o sosininga moi munaka, kekiaka bato o Gikimoi Awi habari qaloloha asa isihabari o dunia manena ma rabaka." 	 Daardoor zal ze altijd in de herinnering blijven. Want overal waar het goede nieuws wordt gebracht, zal ook worden verteld wat zij heeft gedaan."


Duma ai dodagi ma dailako gena itagali, so ma ngale magegena nagala ngini nitemo ngohi ai sininga he ipelu. Eko ngini asa nitemo to ngohi ai dailako gena tosigogou de tositero maro ka ai dupa masirete sidago ma moi totemo, "Komagena," de ma moili totemo, "Komagenawa." 	 U zult zich wel afvragen waarom ik van gedachten veranderd ben. Weet ik soms niet wat ik wil? Of ben ik onbetrouwbaar en zeg ik 'ja', maar doe ik 'nee'? Zeker niet!


De komagena lo o bi moi-moi o duniaka iooho, ma rohe ma jamani gena he imaterowa. Nako o nyawa gena, to ona manga rohe de manga jamani paramoi. Nako o namo gena, maena ma rohe ma jamani o paramoili. Nako o nao gena, maena ma rohe de ma jamani paramoi kali. O haiwani moi-moi kanaga to ena ma rohe de ma jamani ipaparamoi. 	 Elk vlees is niet gelijk; er is verschil tussen het vlees van mensen, vee, vogels en vissen.


Nakoso o rohe ma bobolo la kanaga panano moi ikurangi eko kanaga o bobolo moi gena ihiwa, de igogou ngone asa paakuwa pooho. 	 De delen die het meest kwetsbaar schijnen, lijken juist het meest nodig te zijn.


Ma orasi o kia imaakaka gena o gilalo ma somoa yokelelo, de ona manga sininga isusa. De o gilalo awi manara maro komagena ona itagi isingangasu ma kolanoka. 	 Enkele andere mensen die het zagen, vonden dit verschrikkelijk. Ze gingen het de koning vertellen.


So o ngopeqeka muna magena mobicara kali motemo, "Ngohi tanako o Salamati ma Kolano, Una magena wisiaso ma Kristus, done asa wahino, la ma orasi womasidiado, de Una masirete o bi moi-moi qangodu magena asa womidoto ngomika." 	 De vrouw zei: "Ik weet dat de Christus komt; Hij zal ons Gods boodschap precies vertellen."


Ma ngale o moi-moi iqomaka talefoka gena nagala o nyawa kanaga itemo, "Igogou, ngaroko o nyawa ngone manena o dorou paaka, duma o Gikimoi Awi laha gena wonasitodihikeka. So nagala ka qaloha nakoso ngone lo o dorou paakasi la ma ngale Awi laha magena lo ifoloisi wonasitodihike." 	 Wat betekent dat nu in de praktijk? Zullen wij doorgaan met zondigen om daardoor meer genade van God te krijgen?


De kanaga mia dodagi ma rabaka miteka poli sidago lo o paro de o rato ma orasi gena yaadoka, so nakoso ngomi o deruku mipane done ma soaka de ngomi asa mibodito. So o Paulus womihakasonyinga, de una wotemo, 	 Wij hadden veel tijd verloren en door de komende herfststormen werd het varen op zee nu wel erg gevaarlijk. Daarom waarschuwde Paulus de bemanning en de soldaten.


Ngohi tosiningaka ani piricaya o Yesus Kristuska gena igogou, so imatero de ani eqe ongo Lois de ani awa ongo Eunike gena ona iwipiricaya iqomaka. So ngohi tonakoka igogou ngona lo o Yesus Kristus nowipiricayaka. Sababu magena ngohi tosumbayang o Gikimoika, "Ya Jou! Ani laha ka ilamo poli." 	 Ik weet hoe je op de Here vertrouwde, net als je moeder Eunice en je grootmoeder Loïs; ik ben ervan overtuigd dat je geloof niet verzwakt is.


Idadi komagena, so ona wimomote yadadala asa Una widongosaka so iliho de Una he wimote kawa. 	 Vanaf dat moment gingen veel van Zijn volgelingen niet meer met Jezus mee. Zij wilden niets meer met Hem te maken hebben.


Ngaroko komagena, ihiwa bai! Sababu ngohi tamalo o Gikimoi waaka so ngomi Awi sosulo gena iminano, kodo, maro ka o bi nyawa itotuuru. Imatero de o nyawa la kanaga yaaho ma ngale yatooma o nyawa manga simaka, sababu o dunia de ma bi raba lo, bai o bi nyawa bai lo o bi malaikat, ona yangodu kanaga ngomi imidomina. 	 Soms denk ik wel eens dat God ons, apostelen, de laagste plaats heeft toegewezen, als gevangenen die de dood in de armen lopen. Want in de arena van de wereld zijn wij een schouwspel geworden voor engelen en mensen. Wat een tegenstelling tussen u en ons!


Qabolo de Una asa o segel ma saange waraca kali. Waracaka, de ngohi toise o dodadi ngai iha magena ma saangeka itemo, "Hino nosupusi!" De Ngohi takelelo kali. Wewe! O jara qatataro moi isupu kali. De una de awi kuasaka kugena wopane, de awi giaka o timbangan moi wacohono ma ngale o bare o duniaka waaka. 	 Toen het Lam het derde zegel verbrak, hoorde ik het derde levende wezen zeggen: "Kom." En ik zag een zwart paard, met iemand erop die een weegschaal in de hand hield.


De ngohi togolo nginika bilasu o Jouka nijaji la o surati manena asa niabaca o nyawa ipipiricaya ona yangoduka. 	 En namens de Here draag ik u op deze brief aan hen allen voor te lezen.


O Yesus Awi demo sidago kagena de wotemoli, "Ngohi totemo, igogou o Farisi ma nyawa wisowo, duma o balastengi wototolomu una magena ma orasi woliho awi tahuka, de awi sininga asa idadi itiai o Gikimoi Awi simaka. Sababu o nyawa la kanaga imasihie, ona magena o Gikimoi asa wasiceke, duma o nyawa la kanaga imasiceke, ona magena o Gikimoi asa wasilamo." 	 Onthoud dit goed: Die tolontvanger had vergeving van God ontvangen, toen hij naar huis ging. Maar die Farizeeër niet! Want wie erop uit is meer eer te krijgen dan hem toekomt, zal worden vernederd. Maar wie nederig is, zal eer ontvangen."


De o Gurumi Qatetebi gena ngini upa niwisipeleso. Niososininga! O Gikimoi Awi Gurumi asa winihike la idadi o nonako moi igogou ngini gena nidadi to Una Awi nyawa, sidago ma orasi done asa yaado de to ngini nia dorouno aku winipalako. 	 Doe de Heilige Geest geen verdriet; Hij staat immers borg voor u tot de dag van de volle bevrijding komt.


Kagena de to Una Awi muri-muri iliho so yaado o sumuka, de to ona manga sininga ma rabaka ibao itemo, "Ilaha! O kiaso Ngona dede o ngopeqeka momatengo nimatekebicara." Ngaroko manga siningaka ibao komagena, duma ona he wisano kawa. 	 Op dat moment kwamen Zijn discipelen eraan. Zij vonden het vreemd dat Hij met een vrouw sprak, maar geen van hen zei er iets van.


Duma nakoso yanau wodupa womasipeqeka, gena o dorou qasowo. De nakoso o jojaru moi de modupa momasiroka, ma ngale muna magena lo o dorou qasowo. Duma o nyawa la kanaga ikawika, ona magena done asa o sangisara ka idala yamake. De ngohi todupa o sangisara gena tinisirese la upa he nidahe. 	 Trouwen is voor een man geen zonde en voor een jonge vrouw ook niet. Maar zulke mensen staat wel leed en verdriet te wachten en dat zou ik u graag besparen.


Nakoso o nyawa la kanaga yotemo, "Ngohi manena o moi-moi o kia itotiai gena todupa taaka, maro o nita ma rabaka togoge," duma ma orasi magena yaduhudu manga dodiao moi ipipiricayaka, ona magena o dorou yodupa yaakasi maro ka o bubutu ma rabaka yogogesi. 	 Wie beweert in het licht van Christus te leven, maar een hekel aan zijn broeder heeft, leeft nog steeds in het donker.


Kagena de gila-gila ona o teto itolomu ma ngale Una wisipaka la witooma, duma itolomusi, de ato imatodoka gena Una he wimake kawa, sababu Una asa womajoboka o Gikimoi Awi Tahuno de wadongosaku. 	 Dit was voor hen aanleiding om stenen te pakken met de bedoeling Hem te stenigen. Maar Jezus ging weg en verliet de tempel.


To ngohi ai demo magenena o sulo ma demo qasowo, duma koloko o hakasonyinga moi so o simaha ma demo gena, qadoohawa, nakoso ma roka de ma peqeka imakomote la imatinga, hitilahi o orasi ma cunu. 	 Ik wil hiermee niet zeggen dat u moet trouwen; u m...g trouwen.


Nakoso ngini o Jou Yesus niwipipiricaya nia sidongirabaka la kanaga o nyawa o sangisara yamake, hika ona manga sumbayang yatide o Gikimoika. De lo nakoso ngini la kanaga o nyawa manga sininga foloi qaputuru, de hika ona yonyanyi la o Jou Awi ronga yosilamo. 	 Als iemand van u het moeilijk heeft, laat hij dan bidden; als iemand opgewekt is, laat hij een lied voor God zingen.


O Petrus wosango de wotemo, "Hiwa, Baba! Ngaroko ngohi tosone dede Ngona, duma igogou ngohi tomanosuwa." De Awi muri-muri ma binuka lo manga demo komagena. 	 "Zeggen dat ik U niet ken?" viel Petrus uit. "Dat nooit! Al moest ik met U sterven!" Ook de anderen zeiden dat zij dat nooit zouden doen.


O wange magena qabolo de o Yesus o tahu magenano wosupu wotagi kagena o talaga Galilea ma dalateka wogogeku. 	 Later die dag verliet Jezus het huis en ging bij het meer zitten.


De o nita ma duhutu magena o bubutu ma rabaka isiwaka, de o bubutu gena akuwa o nita magena yakoora eko o bubutu gena o nita yanakowa. 	 Het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet in zijn macht kunnen krijgen.


Komagenawa bai! Ngohi totemo, nakoso ngini nia dorou nimatobawa de nimatodubawa, de igogou ningodu lo asa nisone, ka imatero maro ona magena." 	 Nee! Als u niet gaat leven zoals God wil, loopt het met u net zo slecht af."


Komagena lo o dunia ma dodoguka o bi malaikat asa yotagi, la o bi nyawa kiaka kanaga o moi-moi itotiai yodupa yaaka de lo o bi nyawa ma dorou gena asa ona yahiri. 	 Zo zal het ook gaan bij het einde van deze tijd. De engelen zullen komen om de slechte mensen van de goede te scheiden.


Ngaroko, iqoqoma ngohi manena o Jou Yesus Awi ronga ma dorou togaka, de Awi nyawa wipipiricaya tasisangisara, de Una masirete lo towisicekeka. Sababu o orasi magena ngohi towipiricaya waasi so tanakowa o kia ngohi taaaka magena o Gikimoi towilawangi, so ma Kristus ngohi woigalusiri. 	 hoewel ik vroeger zelfs de naam van Christus bespot heb. Ik heb Zijn Gemeente vervolgd en deze kwaad gedaan zoveel ik kon. Maar God heeft Zich over mij ontfermd, omdat ik niet wist wat ik deed; ik kende Christus toen nog niet.


He! Ngini nakoso de nia ngauka tanu, niise o kia Ngohi de o Gurumi Qatetebi so mitemo o bi gogobu-gogobuka. O nyawa nagoona nakoso o dodoto ikokulai yaholu de Ngohi ipiricaya qaputuru maro o prajurit moi imakudubu sidago lo watura, so ona magena ngaroko manga rohe isoneka, duma upa sidago ona asa isone ma sinoto kali. Gena upa sidago o narakaka yaumo." 	 Als u oren hebt, luister dan naar wat de Geest tegen de gemeenten zegt. Wie overwint, zal niet door de tweede dood getroffen worden.


O Yohanes una magena o nita wisowo, duma una wahino ka ma ngale o nita magena wosingangasu o bi nyawaka wotemo, 	 Johannes was zelf niet het licht maar iemand die over het licht vertelde.


So ma orasi o Saulus iwimakeka, de una o Saulus iwingaho o Antiokhiaka. So kagena ma deka o taungu moi yogoge de o gogobu imatolomuno so o nyawa yadadala yadotoka. De o orasi magena kagena o Antiokhia ma kotaka ma nonomaka o bi nyawa ipipiricaya yasironga o Kristenka ma nyawa. 	 Daar waren zij samen een heel jaar bij de volgelingen van Jezus te gast en gaven vele mensen onderwijs. In Antiochië werden de volgelingen van Jezus Christus voor het eerst 'christenen' genoemd.


Qabolo de una lo awi nyawa wileleleanika wotemo, 'O kawi ma rarame isidailakoka qabolo duma itiaiwa o nyawa takokoroka ona magena iholu so yahino. 	 Daarna zei hij tegen zijn knechten: 'Het feestmaal is klaar. Maar de mensen die ik had uitgenodigd, waren het niet waard.


Ngomi migolo tanu o Jou Yesuska, o sanangi wonahihike, Una masirete asa winiriwo ngini, so ngini lo o orasi isigeto-geto asa nia sininga foloi isanangi. De lo migolo tanu o Jou kanaga wogogesi dede ngini ningoduka. 	 Ik wens u toe dat de Here van de vrede u altijd Zijn vrede zal laten ervaren, wat er ook gebeurt. Laat Hij bij u allen zijn.


O Pilatus wotemo komagena, sababu wosihoda o Yesus Awi sala ihiwa, ena momongo ma ngale manga sininga ma siri Unaka, so o imamka ma bi sahe Una iwitota. 	 De leidende priesters hadden Jezus laten arresteren omdat zij jaloers op Hem waren.


Duma ma awa motemo onaka, "Hiwa! Awi ronga magenawa! Una gena bilasu wisironga o Yohanes." 	 Maar Elisabeth zei: "Nee! Hij moet Johannes heten."


Ma rohe gena imatero maro o harimau. Ma qohu ilamo koloko o beruang ma qohu. De ma uru koloko o singa ma uru. O haiwani magenaka yahike o naga ma buturu masirete de lo ma kuasa ilamo-lamo, gena ma ngale o nyawa yangodu bilasu ona yasinotoka yasigise. 	 Het beest dat ik zag, leek op een luipaard, maar had de poten van een beer en de muil van een leeuw. De draak gaf het beest zijn kracht en gezag, heel zijn grote macht.


De upa nidalu, sababu o nyafusu ma dorou done isibao. Ka qaloha nakoso nginiku la o Gurumi Qatetebi ma kuasa qaasu-asu gena iwosa de nipareta, 	 Drink niet teveel wijn, want daardoor verliest u de controle over uzelf. Wees daarentegen vol van de Heilige Geest.


De ngo kagena o nyawa moi awi ronga o Ananias. Una awi sigogise qaloha o bobita moi-moi o Musa wosilelefoka, so o Yahudika ma nyawa yangodu o Damsyikka foloi iwihoromati una. 	 Daar kwam een zekere Ananias naar mij toe. Hij was een gelovig man, die zich stipt hield aan de wet van Mozes en bij de Joden van Damascus hoog in aanzien stond.


O Farisi una magena asa wohairani wikelelo o Yesus wooqo gena Awi gia watiodo waasi, maro o agama ma galepu. 	 Jezus nam de uitnodiging aan. Toen Hij aan tafel ging zonder Zijn handen te hebben gewassen, was de Farizeeër verbaasd, want Joden vergeten dat nooit.


Igogou, ngini nianako o goguule ma rabaka o bi nyawa imagogogora ona magena yangodu kanaga imagogora, duma cawali wimoi eko mimoi asa aku o hadiah yamake. So ngini lo bilasu niaaka imatero maro womagogogora moi la kanaga wameta gena ka o hadiah wamake, ena gena ngini bilasu nikaeli la o Gikimoi niwisigise nisidodiahi, de done asa o Gikimoi winifanggali de o loha. 	 Op de wedstrijdbaan doen alle hardlopers hun best om te winnen en toch is er maar één die de prijs krijgt. Doe uw best dan ook de prijs te krijgen.


Duma ngona masirete nanakoka idodooha to ngohi ai dodoto, de o moi-moi taaaka, de ai sininga ma edekati ai manara ma rabaka, de ai piricaya o Gikimoika, de lo ai sabari de ai dodara o nyawaka, de lo idodooha to ngohi ai sabari ma lamo 	 Jij echter hebt precies mijn lessen opgevolgd, mijn levenswandel, het doel dat mij voor ogen stond, mijn geloof, mijn geduld, mijn liefde voor de mensen en mijn doorzettingsvermogen.


de kagena o ngopeqeka mobabalo moi de mosususa lo mahino. Muna lo ami suba matota, kodo, cawali o pipi o tembaga o sengi sinoto de ma ragani lo ka ma cunu. 	 Er kwam ook een arme weduwe. Zij gooide er twee koperen muntjes in.


Ona ma binuka asa yatooma de o sumarangi. Ma binukali asa yatago de yangaho o bi bangsa ma somoaka, ena gena o Yahudi ma bi nyawa yasowo. De o Yerusalem ma doku magena done asa yasidipito de lo yabidoto, sidago ma orasi o Gikimoi wasitatapu onaka, gena yaado so isiganapuka." 	 De mensen zullen afgeslacht of als krijgsgevangenen over de hele wereld verstrooid worden. Vreemde volken zullen Jeruzalem overwinnen en vertrappen tot aan hun tijd een einde komt en Gods nieuwe wereld begint.


De kanaga moili, ena gena o bi imam o Lewi awi ngopa de awi danoku gena yadala, sababu ona lo ka o nyawa so ipasa de ona yangodu isoneka de moi-moi manga manara gena he yaaka kawa. 	 Onder het oude verbond moesten er heel veel priesters zijn. Als een oude priester stierf, nam een jongere zijn taak over.


O bi rasul manga duga de manga sidailako magena ona yangodu isimote qaloha. So kagena de ona o nyawa yatumudingi yahiri, ena gena moi awi ronga o Stefanus, una magena awi piricaya qaputuru de lo awi sininga qaasu-asu o Gurumi Qatetebi wapareta, komagena lo yahihirika o Filipus, o Prokhorus, o Nikanor, o Timon, o Parmenas de lo o Nikolaus,una magena awi sihino o Antiokhia ma kotano de una o Yahudika ma nyawa wisowo duma iqoqomasi o Yahudika manga agama asa wamoteka. 	 Zij vonden het allemaal een goed voorstel en kozen zeven mannen uit: Stefanus (een man vol van de Heilige Geest en met een groot geloof), Filippus, Prochorus, Nicanor, Timon, Parmenas en Nicolaüs (iemand uit Antiochië die voordat hij christen werd al tot het Joodse geloof was overgegaan).


O Farisika ma nyawa yamuruo naga yahino kali, de manga edekati Una Awi sala yasari so itemo, "Mote nanga agama ma bobita, aku o nyawa manga peqeka yaholu?" 	 Er kwamen enkele Farizeeërs naar Hem toe. Om Hem uit Zijn tent te lokken, vroegen zij: "Mag een man van zijn vrouw scheiden?"


O wange manena nimisasano ngomika, sababu o loha miaaka o nyawa wolulugu moika de ma sababu lo idodooha o nyawa una magena miwisilohaka, 	 "Geachte leiders van Israël: Als ik het goed begrijp, worden wij vandaag verhoord omdat wij iets voor een invalide man hebben gedaan, waardoor hij is genezen.


Magena de ma deka o taungu moi de ma sononga o Paulus o Korintuska wogoge de wadoto onaka o Gikimoi Awi habari ma ngale o Yesus. 	 Daarom bleef Paulus nog anderhalf jaar in Corinthe en sprak er over God.


Ngini o gogobu tumudingi o Asia ma daeraka. Ngohi Yohanes. Tanu o laha ifoloi nidogo nginika so nia sininga ma rabaka foloi isanangi, ma ngale magegena so ngohi togolo o Gikimoika, de o gurumi ngai tumudingi, de lo o Yesus Kristus. Sababu o Gikimoi kanaga o orasi manena de Una lo kanaga o orasi iqoqomaka de sidago lo o orasi ma simaka done wouti kali, de o gurumi ngai tumudingi magena o Gikimoi Awi pareta ma kursi ma simaka ileleani, 	 Dit schrijft Johannes aan de zeven christengemeenten in Turkije (A): Ik wens u de genade en vrede toe van God, Die is en Die was en Die komt, van de zeven geesten die voor Zijn troon staan en


De muna motemo, "Igogou! Magena ngohi tanakoka gena una wisimomi ma ngale wisioho kali done ma orasi o dunia ma dodoguka, de o nyawa done o sone ma rabano asa yasioho kali." 	 "Ja, dat weet ik", antwoordde zij. "Hij zal weer levend worden als hij op de laatste dag uit de dood terugkomt."


Hika tosiade-ade. Ngaroko ngohi kanaga o dunia ma nyawa manga bahasa de lo o malaikat manga bahasa irupa-rupa o Gurumi Qatetebino gena aku tosibicara, duma ai dodara o nyawaka gena ihiwa, de to ngohi ai demo moi-moi gena qangodu asa ma faida ihiwa. So ai demo moi-moi gena kanaga imatero maro ka o lipa eko o gosoma ma ili iqoqo-qoqo gena ma ngale lo ihiwa. 	 Als ik wel de talen van mensen en engelen zou spreken, maar geen liefde heb, klink ik als een dreunende gong of een schetterende cimbaal.


Ngini lo ma orasi ngohi kanaga o Tesalonika ma dokuka o Makedonia ma daera kasi, de nisidadu ma para ma muruo naga ma ngale to ngohi ai oho ma kurangi so o pipi nitolomu kali de nisidingo ngohika. 	 Zelfs toen ik in Thessalonica was, hebt u mij nog twee keer iets gestuurd om mij te helpen.


Ngohi de ai sininga isosanangi ai sukuru tatide o Jouka, sababu ngaroko ma orasi he ma deka ipasaka, de o orasi manena ngini asa ma moili nisikelelo kali ngohika ma ngale nisosininga. Igogou, ngini ngohi nisosininga de lo niwosawa. Ngaroko ngini ka niosiningasi, duma ma ngeko maro komagena nisikelelo gena akuwa niamake. 	 Ik ben erg blij en dankbaar dat u mij weer hebt geholpen. U was al een hele tijd bezorgd geweest, maar kreeg steeds de kans niet om iets te doen.


So he qaginita, de o Paulus wagegego ona bilasu ioqo kasi, so wotemo, "De o wange manena so ngone nanga deka he o wange mogiowo de iha qabolo, de ka nia modo ma rabaka nitotamaha so o kia naga moi lo niaoqo waasi. 	 Tegen de morgen spoorde Paulus allen aan iets te eten. "U wacht nu al veertien dagen op beter weer. Ondertussen hebt u niets gegeten.


O nyawa Ngohi tasusulo so itagi o nyawaka, la nakoso ona magena yaqehe qaloha, magena imatero de ona lo Ngohi iqehe qaloha. So o nyawa nagoona la Ngohi iqehe qaloha, ona manga qehe ma manara magena lo ma meta Ai Babaka, sababu Ngohi Una woisulo so tahino." 	 Luister goed naar wat Ik zeg: Wie iemand ontvangt die door Mij gestuurd is, ontvangt Mij; en wie Mij ontvangt, ontvangt mijn Vader, Die Mij gestuurd heeft."


Qaboloka, de ma ngale to Una Awi demo gena o Yahudika ma nyawa magena imatekesikoholu moi de moika itemo, "Ilaha! O nyawa manena wodooha wahino kanena so Una wotemo Awi rohe gena wonahike de ngone bilasu paoqo." 	 De Joden kregen hierover ruzie onder elkaar. "Hoe kan Hij ons Zijn lichaam te eten geven?" zeiden zij.


Sababu igogou ma orasi Ngohi o Nyawa ma Duhutu tahino kali, de Ai hino gena asa o dunia ma pupuku ihaka yakelelo, maro o tatawi la kanaga yodisiwa o dipaka gena ma bati moika sidago ma bati moi kali. 	 Maar ga niet kijken. Loop niemand achterna. Want als Ik terugkom, zal er geen enkele twijfel over bestaan. Het zal zo duidelijk zijn als de bliksem die door de lucht schiet.


So nakoso to ngohi ai rohe manena gena, ma nyafusu asa tapareta qaputuru. Upa sidago o nyawa ma somoa tasihabari qaboloka, de ma dodoguka ngohi masirete o hadiah o Gikimoi wosijajajika magena he tamakewa. 	 Nee, ik hard mijn lichaam en dwing het te doen wat ik wil; anders zou het wel eens kunnen gebeuren dat ik, na anderen voor de wedstrijd te hebben opgeroepen, zelf word gediskwalificeerd. (a)


O namo gereja ngai motoha isiija ma ragani ka ma cunu. Duma ngaroko komagena, kanaga moiwa o Gikimoi wawosa. 	 Wat kosten vijf mussen? Bijna niets. Toch vergeet God er niet één van.


Duma maro Una Awi siningaka o dorou moi lo ihiwa, komagena lo ngone, nakoso ngone nanga sininga ma rabaka Una ka powinakosi so o moi-moi o kia itotiai gena igogou podupa paaka. Magena maro o nita ma rabaka pogoge. De nakoso paaka komagenaka, ngomi de ngini aku pomatekerimoi de lo ma ngale nanga dorou so ma Ngopa, o Yesus, wodupa wosone ma ngale o Gikimoi ngone nanga dorou ma rabano asa wonasisupu, so ngone gena nanga sala ihiwaka. 	 Maar als wij in het licht van God leven, zijn wij één met elkaar en wast het bloed van Zijn Zoon Jezus ons schoon van al onze zonden.


Kanaga o nyawa moi una o bi moi-moi o tabagano waaaka de awi ronga o Aleksander, una magena ma para ma dala woiaka o dorou ngohika, so o Jou done asa una wisisangisara ma ngale o dorou woiaka ngohika. 	 De kopersmid Alexander heeft mij veel kwaad gedaan. De Here zal hem straffen,


Una wigagaka wisimaqe, de ngaroko Awi dorou ihiwa, de wiaka maro ka o nyawa ma dorou. Una witoomaka so Awi ngopa de Awi dano lo ihiwa, so ka o nyawa moi lo yaakuwa isijarita ma ngale to Una Awi ngopa de Awi danoku." 	 Hij werd vernederd en zijn recht werd hem ontnomen. Wie zal over zijn nageslacht vertellen? Zijn leven is immers van de aarde weggenomen." (B)


Sababu to ngini nia gogoho de nia manara iqoqomaka, kiaka nia ete de nia topora inidoto nginika, magena ma ngale lo ihiwa, de nia dorou magena ma rabano kanaga o Gikimoi winipalakoka de ma ija lo wafangu qabolo. De ngini nianako nia dorou ma ija so aku winipalakoka gena, upa maro o salaka de o guraci so done iwaro de isisaka. 	 U weet toch wat een geweldige losprijs God heeft betaald om u vrij te kopen van het lege bestaan dat u, net als uw voorouders, leidde. U bent niet vrijgekocht met iets wat vergaat, zoals zilver en goud,


Nako ngone pooho eko posone gena, upa ma ngale ngone masirete nanga sininga ma dupa, 	 Want niemand van ons leeft voor zichzelf. En niemand van ons maakt zelf uit wanneer en waar hij zal sterven.


Komagena so idadi o Yakub womatuluru wakahuku wouti o Mesir ma dokuku. So una de awi ngopa-ngopa, gena to ngone nanga ete de nanga topora lo kagena igoge sidago lo kagena isone. 	 Jakob bleef in Egypte wonen en is daar ook gestorven. Ook zijn zonen hebben er tot hun dood gewoond.


So ma ngale magegena ngini bilasu nia sininga moi de moika nimatekesiduduga de lo komagena nimariwo, la ngini ningodu aku o Jou Yesus niwinako de niwidodara maro o kia niaaka qaboloka. 	 Blijf elkaar dus bemoedigen en versterken; maar dat doet u al.


Sababu done asa ma orasi yaado de o nyawa itemo, 'Igogou, o bi ngopeqeka la kanaga ma moi waasi yatilibu, so ma moi waasi ipuo, de lo onaka ma moi waasi o ngopa isusu, ona magena asa yosanangi bai!' 	 Huil om uzelf en om uw kinderen. Er komt een tijd dat de vrouwen die geen kinderen hebben gehad, benijd zullen worden.


O nyawa itemo ka idadi gena, ona o Gikimoi Awi nyawa so wileleani, upa nitemo maro ngini nia nyawa, so itiaiwa nakoso ona magena ngini niasisala. Sababu o Gikimoi Una magena wahiri o nyawa manga loha de manga dorou, maro o tuangi moi wahiri awi gilalo manga manara itotiai de manga manara isasala. De o nyawa itemo ka idadi gena o Jou asa waqehe qaloha, sababu aku ona wasiputuru so manga piricaya asa foloi qaputuru. 	 U mag de bediende van een ander niet beoordelen; of hij zijn werk goed of slecht doet is ter beoordeling aan zijn heer. Maar hij zal zijn werk wel goed doen, want God geeft hem daarvoor de kracht.


Duma o nyawa la kanaga o Gikimoi wasitatapu maro Awi nyawa ona magena, bai o Yahudika ma nyawa bai lo o Yunanika ma nyawa, ona yangodu ma orasi yoise, de asa yanako igogou o habari ma ngale ma Kristus Awi sone gena isikelelo o Gikimoi Awi kuasa de lo Awi cawaro. 	 Maar voor degenen die door God geroepen zijn, is Christus de kracht en de wijsheid van God.


Qabolo de wosulo awi padati magena imatogu, de ona yasinoto iuti itagi, la o Filipus o nyawa una magena iwiosi o ake magenaka. 	 Hij liet de wagen stilhouden en ging samen met Filippus het water in en Filippus doopte hem.


So o Yesus womasidiado kali o Gikimoi Awi Tahu ma lolohaka, de kagena wodoto. Wodoto de o imamka ma bi sahe de lo o Yahudika manga roriri yahino Unaka. De ona wisano itemo Unaka, "Naguuna wonisulo de naguuna o haku wonihike Ngonaka, so kagunugo o Gikimoi Awi Tahu ma rabaka naaka komagena." 	 Toen Hij weer in de tempel was, vertelde Hij de mensen over God en Zijn Koninkrijk. Terwijl Hij daarmee bezig was, kwamen enkele leidende priesters en Farizeeërs naar Hem toe en vroegen: "Mag U dit wel doen? Wie heeft U daar de bevoegdheid voor gegeven?"


Sababu ngini lo nianako o Gikimoi o orasi isigeto-geto o moi-moi itotiai gena wodupa waaka, so igogou nakoso o nyawa la kanaga o bi moi-moi itotiai gena yodupa yaaka, de igogou ona magegena to Una Awi ngopa-ngopaka. 	 Omdat wij weten dat God goed en rechtvaardig is, mogen wij terecht aannemen dat alle mensen, die doen wat goed en rechtvaardig is, kinderen van God zijn.


De lo kanaga to ngone nanga oho ma rabaka gena o Gikimoi Awi manara gena ma bio idala, duma qangodu gena Una o nyawa yangoduka waaaka, Una magena o Gikimoi womatetengo. 	 De aktiviteiten zijn verschillend, maar ze worden ontplooid door dezelfde God, Die alles in ons allen bewerkt.


O rarame magena ma rabaka ongo Herodias ami ngopa moselo, so una de o nyawa wakokoro ona magena lo midupa icarawa. So kagena de una wotemo ma jojaru magenaka, "Ngona o kia nodupa. Nagolo bato! Ngohi asa tonihike ngonaka." 	 Terwijl ze aan tafel zaten, kwam de dochter van Herodias binnen. Zij danste voor Herodes en zijn gasten en iedereen genoot ervan. Herodes vond het zo mooi dat hij tegen het meisje zei: "Vraag wat je maar wilt. Ik zal het je geven."


Kagena de o Yesus wodongosa o riho magena. So de o Yesus wotagi o doku Tirus de lo o doku Sidon ma sigilolika, de wowosa o tahu moika womamingihu la o nyawa upa winako Una kagena naga. Duma Awi habari iqomaka so o nyawa winakoka. 	 Hij vertrok naar het gebied van Tyrus. Daar ging Hij een huis binnen. Hoewel Hij niet wilde dat men te weten kwam dat Hij er was, werd het toch bekend.


Manga lako yatawi, so ato imatodoka so yanano o nyawa yasinoto magena lo yahiwaka, ka cawali o Yesus womatengoka. 	 Toen zij om zich heen keken, zagen ze plotseling dat Mozes en Elia weg waren. Alleen Jezus was nog bij hen.


Komagena o ngoma ngai tumudingi Ai gia ma girinaka de lo o silo ngai tumudingi ma dadami o guracino magena, ngaroko nakeleloka, duma ma ngale gena nanakowa. So hika Ngohi tonisingangasu ngonaka: O silo ngai tumudingi ma ngale gena o gogobu tumudingi, de lo o ngoma ngai tumudingi ma ngale gena o bi malaikat, ena gena o bi gogobu tumudingi manga bobareta yajajaga." 	 Dit is de betekenis van de zeven sterren in mijn rechterhand en van de zeven olielampen: De zeven sterren zijn de boodschappers (B) van de zeven gemeenten en de zeven lampen zijn die gemeenten zelf."


Duma o Yahudika manga roriri ona isiholu yagogou, so ngaroko ngohi ai sala moi lo ihiwa ma ngale ai gianongoru o Yahudika bilasu takalaki, duma ai mamalo ma rabaka itemo bilasu tagolo la ngohi asa itailako de ihakim kanena ma Kaisar Romaka. 	 Maar toen de Joden daar heftig tegen protesteerden, heb ik mij op de keizer beroepen, overigens zonder de bedoeling mijn volk aan te klagen.


Asitagala! Igogou, ngona bilasu ani dodiao wogogilalo una magena nowigalusiri la imatero de ngohi tonigalusiri ngonaka.' 	 Moest u dan geen medelijden hebben met die ander, zoals ik medelijden heb gehad met u?'


Sababu nagoona to ona manga dogo yamamake gena de maenaka, done asa yadogo ifoloi onaka, la ona asa de ma boloika. Duma nagoona manga dogo la yamakewa, done ka ma cunu onaka gena asa ngohi taqehe kali. 	 Want wie een goed gebruik maakt van wat hij heeft, zal er nog meer bij krijgen. Meer dan overvloedig. Maar wie niets doet met wat hij heeft, zal zelfs de kleinste verantwoordelijkheid worden afgenomen.


Nakoso ngini la nimatekekangamo de nimatekekudubu gena, sababu ngini ningodu ngaroko nianako nia nyafusu ma dorou gena moi-moi itiaiwa, duma ngini magena nia sininga ma rabano o nyafusu ma dorou he nisigaro. 	 Maar hoe komt het dan dat u altijd ruzie maakt en vecht? Omdat er slechte verlangens in u zijn, die u daartoe aanzetten.


Duma ma saangeka una wotemo onaka, "Asitagala! Awi dorou o kia. Nakoso maro ngohi to Una Awi sala moi lo tamakewa de ma ngale wisisala sidago bilasu witooma. So ngohi asa tosulo la Una ka wingangapo, qabolo de bilasu Una towipalako." 	 "Maar waarom dan?" vroeg Pilatus voor de derde keer. "Wat voor kwaad heeft Hij gedaan? Ik zie niet in waarom Hij ter dood veroordeeld moet worden. Ik zal Hem zweepslagen laten geven en in vrijheid stellen."


Ai dodiao nipipiricaya, ma ngale ngini gena o bobita o Gikimoino magena igogou nianako qaboloka, so tanu niosininga o nyawa la kanaga o bobita gena bilasu yaaka ma deka maro kiaka ona magena ka yoohosi. 	 Broeders, ik spreek toch tegen mensen die de wet kennen. Dan moet u ook weten (net zo goed als ik) dat de wet alleen iets over ons te zeggen heeft zolang wij leven.


De lo o Gikimoi de Awi laha ngoneka asa wonadoto la pomatogu paaka o bi moi-moi o Gikimoi wodudupawa de pomatogu o dunia ma nyafusu qatorou pomote, de o orasi manena ngone bilasu nanga sininga itiai la paaka o moi-moi o kia itotiai de o Gikimoi wodudupa. 	 En daardoor leren wij dat wij ons van ons slechte leven en onze zondige genoegens moeten afkeren om daarna van dag tot dag verstandig en goed te leven, met ontzag voor God.


Wokakawi gena wotemo, 'Igogou, ma ngale ngini ngohi tininakowa.' " 	 De bruidegom riep terug: 'Ga weg! Ik ken jullie niet!'


So kagena de ma gubernur una magena wosulo o Yesus wisisupuka, de asa awi kuasa ma kursika womatamiye ma ngale wositatapu bilasu o Yesus wosone. Gena awi riho moi isironga Ma Nanaho o Tetono, de nako o Ibrani ma demo gena isironga o Gabata. 	 Toen Pilatus dat hoorde, bracht hij Jezus opnieuw naar buiten en ging op de rechter-stoel zitten. Die stoel stond op een stenen verhoging, die in het Hebreeuws 'Gabbatha' heette.


So ma ngale ngomi mia manara o habari qaloloha misihohabari gena mia sininga upa he qaceke, sababu o manara magena o Gikimoi womigalusiri so womihike ngomika. 	 Omdat God zo goed was ons dit werk toe te vertrouwen, geven wij de moed niet op.


"O orasi magenaka asa o wange, de o ngoosa, de lo o bi ngoma o dipaka kanaga o nonako pakelelo. O bi bangsa yangodu asa manga sininga isusa de lo igamamu icarawa yoise o teoka o moku-moku de o bao imakataga ma kuguru. 	 Er zullen vreemde verschijnselen in het heelal zijn: waarschuwingen en tekenen van de zon, maan en sterren. De volken op aarde zullen in paniek raken. Ze zullen helemaal overstuur raken door het gebulder van de zee en de branding.


Komagena so hika niacoho o kudoti ma bi dahe moi-moi kekiaka o Gikimoi gena qangodu-ngodu wosidodailakoka. La o kudoti ma orasi yaado la idadi, de ngini nia lawangi manga canga gena niorisima sidago o kudoti ma dodoguka de ngini gena nisiturawa. 	 Bewapen u dus met al Gods wapens om u te kunnen verdedigen als de vijand aanvalt. Dan zult u, na grote dingen te hebben gedaan, ongeslagen uit de strijd tevoorschijn komen.


So kagenadahu o bi guru agama de lo o bi Farisika ma nyawa, ona magenaka o Yesus wasano wotemo, "Idodooha. O Sabat ma wangeka ka qaloha nako o nyawa yasisiri pasiloha, eko hiwa." 	 Jezus vroeg aan de Farizeeërs en godsdienstleraars in dat huis: "Mag men volgens de wet van Mozes iemand op de sabbat genezen of niet?"


De ma orasi nanga rohe gena igogou yatagalika, de magena asa isiganapu o demo o kia naga isilelefo o Gikimoi Awi Jaji ma Buku ma rabaka gena komanena, "O Gikimoi kanaga o sone wasisa, so o sone gena imahiwaka!" 	 Wanneer dat gebeurt, wordt werkelijkheid wat in de Boeken staat: "De dood is opgeslokt in Gods grote overwinning." (b)


Salalu imasidailako o nyawa yatooma. 	 Zij staan meteen klaar om te doden;


Sababu ona gena to Ngona Ani nyawa de lo Ani nabi-nabi yatoomaka, so manga au yakopola, komagena lo ona magegenaka Ngona o au nahikeka la bilasu yaudo. Ma ngale o bodito nasikahika onaka Ani fanggali magena lo itiai onaka." 	 Nu krijgen de mensen, die het bloed van Uw kinderen en profeten vergoten hebben, bloed te drinken. Dat is hun verdiende loon."


Kagena de Una wasulo o nyawa yadadala magena, yangodu o tonaka imagogeku. De o roti ngai tumudingi magena waqehe so Awi sukuru watide o Gikimoiye. Qabolo de watepi-tepi de to Una Awi gia, so wahike Awi muri-murika la ona isitoku o nyawa yadadala magenaka. So Awi muri-muri ona yaaka maro o kia Una wasulo. 	 "Zeven", antwoordden zij. Hij zei dat iedereen op de grond moest gaan zitten. Daarna nam Hij de zeven broden, dankte God ervoor en brak ze in stukken. Zijn discipelen brachten het brood naar de mensen.


itemo, "Yesus! Baba Guru! Tanu nomigalusiri." 	 Ze bleven op een afstand staan en riepen: "Meester! Jezus! Heb medelijden met ons!"


'Ngohi tokolano o soroga de ma rabaka, komagena lo o dunia ma qoku de ma raba qangodu. So o tahu imadodooha done asa nisigoko la tomasitongohi. De o tahu kiaka Ngohi aku togoge. 	 'De hemel is mijn troon en de aarde is mijn voetenbank. Wat voor huis zult u dan bouwen? In wat voor gebouw kan Ik wonen?


Wosipilikuka, de o ake waqehe de woguse o bokolku de womaaka maro o gogilalo moi, so Una Awi muri-muri manga qohu watiodo de Awi handok lo wosieseka. 	 Daarna goot Hij water in een kom en begon de voeten van Zijn discipelen te wassen. Hij droogde ze af met de doek die Hij om Zijn middel had.


O putu magena o alo poli, so ona ijojajaga de lo o nyawa ileleleani gena imaokoye o uku ma dateka imarahu isigilolino. Komagena o Petrus una lo wahika so kagena womarahu. 	 Omdat het koud was, hadden de knechten en bewakers een vuur gemaakt waarbij zij zich warmden. Petrus ging er ook bij staan.


So o orasi manena o nyawa nasulo o Yopeka itagi la wiaso o nyawa moi awi ronga o Simon wisiaso lo o Simon Petrus. Una womasidodogu o nyawa moi o haiwani ma kahi woiija awi tahu o teo ma dateka, awi ronga lo ka o Simon.' 	 Stuur enkele mannen naar Joppe om een zekere Petrus te halen. Hij logeert bij Simon, de leerlooier die aan zee woont'.


So, ai dodiao nipipiricaya, ngini tinidododara so hika nia piricaya gena nisiputuru, sidago nia piricaya lo nisitatapu igogou. De lo o Jou Yesus Awi manara gena hika nikaeli niaaka, sababu ngini nianako ma ngale ngini de Una nimarimoika, so nia manara qatotubuso gena bilasu de ma faida de lo ma sopo. 	 Dus, beste broeders, sta vast en wees onverzettelijk. Blijf aktief voor de Here. U weet toch dat het werk dat u onder Zijn leiding doet, niet voor niets is.


So una wotemo, "Ce! So Ngona gena igogou o kolano moi." De o Yesus wosango unaka wotemo, "Itero. Maro ngona notetemo, Ngohi gena igogou o kolano moi. Ngohi gena isibuoka, so o dunia ma rabaka tahino gena, kanaga de Ai ngale moi ena gena aku Ngohi o dodoto itotiai o nyawaka tasingangasu. De nakoso o nyawa la o dodoto itotiai gena yodupa yaqehe, ona magena asa Ngohi isigise qalohaka." 	 "Bent U dan toch een koning?" vroeg Pilatus. "U gebruikt zelf het woord koning", was Jezus' antwoord. "Inderdaad, Ik ben een koning. Ik ben geboren en in de wereld gekomen om de waarheid bekend te maken. Ieder die de waarheid liefheeft, luistert naar wat Ik zeg."


De manga roririka ona itemo, "We! Una magena Awi demo gena qaloha poli kanaga o nyawa moi lo waali manga demo imatero maro to Una Awi demo. O nyawa moi lo waali kanaga yobicara gena maro Una wobicara." 	 "Het is zo bijzonder wat die Man zegt", antwoordden de tempeldienaars. "Zoiets hebben wij nog nooit gehoord."


So nakoso o nyawa itemo nginika, 'Niwikelelo, o Salamati ma Kolano kagena naga o tona ibobeleuka!' upa lo nitagi. Eko nakoso itemo, 'Niwikelelo, Una kagena o tahu ma rabaka!' upa lo niapiricaya. 	 Als iemand je komt vertellen dat de Christus is teruggekomen en dat hij in de woestijn is, trek je er niets van aan en ga niet kijken.


To Una Awi demo ma ngale gena o Gurumi Qatetebi done asa o nyawa o Yesus wipipiricaya manga sininga ma rabaka wogoge. Duma o orasi magena o Gikimoi Awi Gurumi gena ona yamake waasi, sababu o Yesus wodola waasi so ma Baba Awi simaka wisimulia waasi. 	 Hij sprak hier over de Geest Die gegeven zou worden aan de mensen die in Hem geloofden. Want de Geest was nog niet gekomen, omdat Jezus nog niet naar Zijn Vader was teruggegaan.


Duma o kia naga done asa idadi ma orasi Ngohi o Nyawa ma Duhutu tahino kali, imatero maro o kia naga idadadi iqomaka ma nabi Nuh awi orasika. 	 Tegen de tijd dat Ik terugkom, zal men net zo onverschillig tegenover God staan als de mensen in de tijd van Noach.


Ngomi gena ma orasi misumbayang ma ngale ngini ningodu, de mia sumbayang ma rabaka kanaga o Gikimoi, ena gena o Jou Yesus Kristus ma Babaka mitemo, "Ya, Jou! Ani laha ka ilamo poli." 	 Altijd als wij voor u bidden, danken wij God, Die de Vader is van onze Here Jezus Christus.


De ma ngale ngini gena ngohi ai sumbayang la tanu ngini foloisi nimatekedodara moi de moika, de komagena ngini aku nianako de niahiri foloi qaloha o kia itotiai de o kia ikokulai, 	 Ik bid dat u meer en meer van liefde zult overvloeien, zodat u een diep geloof en inzicht in de dingen van God zult krijgen.


So ngomi manena maro ma Kristus Awi dagali, so nakoso mibicara gena, koloko o Gikimoi masirete winibaja de wogolo nginika. So de ma Kristus Awi ronga gena ngomi ngini minibaja, hika ngini dede o Gikimoi nimarimoi de nimakadame bai! 	 Wij zijn boodschappers van Christus. God doet door ons een beroep op u. Wij smeken u namens Christus: Laat het in orde komen tussen God en u!


Sidago ngomi lo to ngini nia ronga misilamo o gogobu moi-moi o Gikimoi iwipipiricayaka. De komagena lo asa miasingangasu onaka igogou ngaroko o orasi isigeto-geto ngini o nyawa nisangisara de o susa niamake, duma magena ngini asa niamoku de ka o Jou Yesus niwipiricaya qaputuru. 	 Vol lof vertellen wij de andere gemeenten van God hoe geweldig u volhoudt en hoe sterk uw geloof is, ondanks alle vervolgingen en moeilijkheden die u te verduren krijgt.


So ma orasi isitatapu qaboloka ma ngale o Paulus de ngomi o deruku mipane la miside mikahika o Romaka gena o Italia ma daeraka, so de mimajobo o Paulus de o nyawa yamuruo naga o bui ma rabaka yasisaraha o Yuliuska, una magena ma Kaisar awi prajurit yaratu moi manga sahe. 	 Toen besloten was dat wij naar Italië zouden varen, werden Paulus en enkele andere gevangenen aan een Romeins officier toevertrouwd. Hij heette Julius en was lid van het keurkorps van de keizer.


Kagena de o Babel o kota ilalamo magena asa ileta o regu saangeka, de lo o bangsa o Gikimoi wihoholu manga bi kota qangodu asa irubaka. Sababu o Gikimoi wososininga o kota ilalamo magena manga dorou moi-moi ilamo, so ona bilasu Una Awi doosa foloisi ilalamo yamake, gena maro o dalu qacucuka de qamamali yasiudo. 	 De grote stad Babylon scheurde in drie stukken en de andere steden van de wereld veranderden in puinhopen. God was niet vergeten wat het grote Babylon allemaal had misdaan. Zij moest de beker met de wijn van de grimmige toorn van God tot op de bodem leegdrinken.


O bi moi-moi qangodu Ai Baba woihike Ngohika. O nyawa moi lo Ngohi o Gikimoi ma Ngopa inakowa, ka cawali Ai Baba Una magena Ngohi woinakoka. Komagena lo o nyawa moi lo Ai Baba winakowa, ka cawali Ngohi Awi Ngopa manena Una towinakoka, de lo o nyawa nagoona la kanaga Ngohi masirete tadudupa ona magena Ngohi tasinako Unaka." 	 Dank U, Vader. Zo hebt U het gewild. Mijn Vader heeft Mij alles toevertrouwd. Niemand weet wie Ik ben, behalve de Vader. En niemand weet wie de Vader is, behalve Ik en de mensen aan wie Ik het wil bekendmaken."


Mutuwade ai dodiao nipipiricayaka, o bi moi-moi idadi iqomaka gena, qangodu inisikelelo nginika gena upa maro ka ma peqeka mogogilalo ami ngopa, duma ngone manena asa maro ma peqeka ma duhutu to muna magena ami ngopa-ngopa. Magena de ma ngale so ngone nakoso ma Kristus powipiricayaka, de upa he o Yahudika manga bobita o Gikimoino magena pamote la ngone lo maro o gilalo so inapareta. 	 Nu, broeders, wij zijn geen kinderen van de slavin, die zich aan de wet moeten houden. Nee, wij zijn kinderen van de vrije vrouw.


Sababu ngone nanga kudoti ma rabaka gena o nyawa pasiholuwa. Duma ngone posiholu o kuasa moi-moi qatotorou de ipopareta o ngawa-ngawaka gena o bi kuasa ma jako qangodu, koloko o toka, de o gurumi qatotorou, de lo o kia bato o Gikimoi wihoholu. 	 Want wij vechten niet tegen mensen, maar tegen onzichtbare wezens: De duivelse heersers en machten, die deze donkere wereld tiranniseren, een heel leger van boosaardige geesten in de onzichtbare wereld om ons heen.


So kagena de o rasul yasinoto magena o nonako yahike so manga gaapo manga qohu ma sohaka yapari gena ma ngale yasisitiari manga manara yaaka qabolo onaka, sababu o Yahudika ma nyawa kagena ipiricaya iholu. Qabolo de ona itagi o Ikonium ma kotaka. 	 De twee apostelen schudden het stof van hun voeten om hun vervolgers duidelijk te maken dat zij niets meer met hen te maken wilden hebben.


O Gikimoi wotemo ngini gena to Una Awi ngopa-ngopa masirete, komagena so bilasu ngini niwisigise qaloha. Upa sidago o dorou gena niodupa niaaka, maro iqomaka o habari qaloloha ma ngale o Yesus Kristus gena nionako waasi so o dorou niodupa niaaka. 	 Gehoorzaam God omdat u Zijn kinderen bent. Geef niet toe aan de verlangens van vroeger, toen u nog niet beter wist.


O wange moiku de o Farisika ma nyawa o bolu moi de o guru agama yamuruo naga o Yerusalemno yahino de itagi imatolomu o Yesuska. 	 Op een dag kwamen er enkele Farizeeërs en godsdienstleraars uit Jeruzalem bij Jezus.


De o nyawa yokakaya la o Jou Yesus wipiricayaka, ona magena lo asa de manga nalika. Sababu upa manga kaya gena, duma o Gikimoi Awi laha wasidumu onaka so aku Una Awi simaka ona lo yolamo. O nyawa ikakaya manga alamu moi-moi qangodu gena yodongosa, ma orasi ona yangodu done isone. Maro o leru so ioho itekawa de isone so asa isisaka. 	 Maar een rijke christen mag blij zijn als hij beseft dat zijn rijkdom voor God niets betekent. Rijkdom gaat voorbij.


Yanako itiaika gena ngini niwipiricaya qaputuruka, so o Jou Awi habari itagi isihabari, upa ka cawali o Makedonia ma daera de o Akhaya ma daera ma rabaka. Duma o riho moi-moi ikukuruka kagena lo asa o nyawa yogiise ma ngale igogou ngini asa o Gikimoi niwipiricayaka. Komagena so upa he misihabari kali. 	 Van u uit heeft het goede nieuws verder zijn weg gevonden, tot ver buiten de grenzen. Waar wij ook gaan, horen wij over uw geloof in God.


Ngini nianakoka ma orasi o Yohanes una o osi ma habari wosihabari qabolo, de isolano o Galilea ma daeraka sidago o Yudea ma bi doku ma sigilolika o Yesus o nonako ihahairani waaka. 	 U weet wel wat er in Israël is gebeurd. Het begon in Galilea, niet lang nadat Johannes de Doper de mensen opriep zich te laten dopen.


Qabolo de o Iblis o Yesus iwingaholi o Yerusalemka, de iwihado kadaku o Gikimoi Awi Tahu ma ponaka, de itemo Unaka, "Igogou! Ngona o Gikimoi ma Ngopa. Hika kanena de kudahu nomatura. 	 Daarna nam de duivel Hem mee naar het dak van de tempel in Jeruzalem. "Als U de Zoon van God bent", zei hij, "spring dan naar beneden.


Igogou, ona la kanaga yogogilalo ma orasi o Jou waaso so ma Kristus wipiricayaka, ona magena ngaroko yogogilalo, duma manga dorouno o Jou Yesus asa wapalako. De lo ona la kanaga yogogilalowa ma orasi o Gikimoi waaso so ma Kristus wipiricayaka, ona magena yodadi maro yogogilaloka sababu ma Kristus iwileleani. 	 Want de slaaf die door de Here Zelf geroepen werd, is voor de Here een vrij man. En omgekeerd is de vrije man die door de Here geroepen werd, een slaaf van Christus.


So nakoso o Jou Awi nita kanaga nia sininga yosidisiwaka sidago lo nia sininga qapuputu kawa, de ka o nita ma rabaka aku nigoge, maro o nita kanaga yasidisiwa o tahu moika." 	 Als u van binnen licht bent, zonder een enkel donker hoekje, zult u een stralend mens zijn, die anderen verlicht als een heldere lamp."


Ngini baba-babaka, ngohi asa o orasi manena tolefo kali, sababu ma Kristus o orasi ma nonomasi wooho sidago o orasi manena, Una magena ngini igogou niwinakoka. Ngini o bi gohiduuruka, ngohi asa o orasi manena tolefo kali, sababu o Iblis una magena ngini niwidusuka. 	 Ik schrijf dit allemaal, vaders, omdat u Christus kent, Die er vanaf het begin geweest is. Ik schrijf dit allemaal, jongelui, omdat u het van de duivel hebt gewonnen.


O duniaku wiumoka, de ngohi toise o sorogaka o ili ilalamo moi itemo, "Manena ma orasi yaado nanga Gikimoi Awi nyawa masirete wadodara de wasisalamati. Awi kuasa he foloisi ilamo kagena asa Una wisitatapuka ma ngale o dunia ma bi doku qangoduka wokolano. Awi Salamati ma Kolano lo Una wikuasa wosidumuka. Sababu wokokalaki o wange de o putu o Gikimoi Awi simaka wakalaki nanga dodiao ipipiricaya so una magena o sorogano wiumoka. 	 Ik hoorde een luide stem in de hemel zeggen: "Eindelijk is het zover. God heeft de bevrijding gebracht. Hij heeft Zijn macht gebruikt om Zijn Koninkrijk te vestigen. Zijn Christus heeft hier nu het gezag. De aanklager, die onze broeders dag en nacht voor God beschuldigd heeft, is uit de hemel gegooid.


De una wotemo kali, "Upa nimodo, Maria, sababu ngona manenaka asa o Gikimoi Awi laha wonisicatu. 	 "Wees niet bang, Maria", zei de engel, "want God heeft besloten u heel bijzonder te zegenen.


"Yohanes, bilasu o surati moi nalefo de nosidingo o gogobu o Efesuska de to ona manga bobaretaka nasingangasu: Ngohi manena gena Una Awi gia ma girinaka o bi ngoma tumudingi wacocoho de lo o silo de ma dadami o guracino tumudingi ma dongirabaka wotagi-tagi. De Ngohi manena Ai demo tinisingangasu nginika. 	 EFEZE Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Efeze: Dit zijn de woorden van Hem, Die de zeven sterren in Zijn rechterhand houdt en tussen de zeven gouden lampen loopt:


Kagena de ma tuangi gena wotemo, 'Ngona gena o leleani ma dorou bai! So nakoso ngona nanakoka, ngohi gena itobangamo o sopo kiaka todadatowa aku ka tautu de lo o kia naga tamomanarawa aku ka tamake, 	 De koning antwoordde: 'Ben ik hard? Nu, dat zul je dan ook merken! Je bent een slechte medewerker.


De o kia Una wosusulo la paaka gena, ngone bilasu popiricaya igogou to Una Awi Ngopa o Yesus Kristus ena gena igogou-gogou o Salamati ma Kolano. De lo ngone bilasu pomatekedodara moi de moika, imatero maro o Gikimoi ngone wonasulo qaboloka. 	 God vraagt van ons dat wij in Zijn Zoon Jezus Christus geloven en dat wij van elkaar houden, zoals Christus ons heeft opgedragen.


"Nakoso ngini nioqowa de niudowa, upa nimatuhudu maro o nyawa manga sigogise ikokulai o Gikimoika ona magena yaaka. Ma orasi ona yooqowa de youdowa, de yodupa imatuhudu de manga bio yamasauwa de lo manga hutu yawusiwa, la ma ngale o nyawa yanako ona yooqowa de youdowa. So tinisingangasu igogou, sababu ona manga giliri o nyawano gena yamake qaboloka, so o Gikimoi Awi fanggali gena he ihiwa onaka. 	 Nu iets over het vasten. Als u vast, doe dat dan niet opvallend zoals de huichelaars. Want die proberen, door er somber en onverzorgd uit te zien, de mensen te laten weten dat zij vasten. Dat is dan ook de enige beloning die zij ooit ervoor krijgen.


Duma isusali nako potemo de o haku o nyawano, ngone pamodo poli upa sidago o nyawa yadadala yatoosa, sababu ona itemo o Yohanes una magena o nabi moi." 	 'Waarom hebt u hem dan niet geloofd?' Maar als wij zeggen dat hij niet door God was gestuurd, krijgen wij het volk tegen ons. Al die mensen hier geloven dat Johannes een profeet was."


Sababu nakoso o Yahudika ma nyawa ona o Gikimoi Awi nyawa masirete gena aku waholu gena, igogou aku ngini lo, nakoso ma duuruka de nia piricaya niodongosa, de Una lo done winiholu kali maro ona. Maro o gota nakoso ma uma ma duhutu aku wabitogu gena, igogou komagena lo aku wabitogu o uma ma somoali. 	 Als God de oorspronkelijke takken van de boom niet heeft gespaard, zal Hij u zeker niet sparen.


So o Yesus wotemo kali, "Kanaga o nyawa moi de awi ngopa yanau yasinoto. 	 Jezus vertelde nog een gelijkenis. "Een man had twee zonen.


De lo wotemo, "Ngohi manena, o Nyawa ma Duhutu, done o Yahudika manga roriri, o imamka ma bi sahe, de o bi guru agama ona Ngohi iholu, so ona asa isangisara qasiri ma bati itooma de isosone. Ngaroko iaka komagena, duma o wange saangeka de Ngohi tooho kali." 	 "Ik moet nog heel veel verschrikkelijke dingen doormaken", zei Hij. "De Hoge Raad zal Mij veroordelen en ter dood laten brengen. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden."


O nyawa nagoona o Gikimoi Awi dupa yamomanara, ona magena to Ngohi Ai gianongoru, de muna magena to Ngohi Ai awabira, de lo muna magena to Ngohi Ai awa." 	 Ieder die doet wat God wil, is mijn broer, mijn zuster, mijn moeder."


So o nyawa yadadala Una wikelelo, de ona yatodoka de imagogora Una wisibubusu. 	 Zodra de mensen Jezus zagen aankomen, liepen zij Hem tegemoet.


So o Yesus wosango wotemo, "Kanagasi o Bukuka isilefoli komanena, 'Ani Jou Gikimoi gena upa nowidahake.' " 	 Jezus antwoordde: "Er staat ook dat wij de Here, onze God, niet mogen uitdagen."


Igogou! O bi nyawa ona magena yangodu ma ngale manga piricaya so o Gikimoi asa wadupa. Ngaroko komagena, duma ona gena o kia naga o Gikimoi wasijajajika magena qangodu ona yamake waasi. 	 Al deze mensen zijn bekend geworden omdat zij op God vertrouwden. Zij hebben echter niet gekregen wat God hun had beloofd.


O Yesus wotemo o Yahudi manga roririka, "Ngini nia dakolo idodooha. Tosiade-ade, kanaga o baba moi de awi ngopa yanau yasinoto. O baba gena wotagi awi ngopa woririaka, de witemo, 'Ai ngopa, o wange manena notagi o anggur ma doroka nomanara.' 	 "Maar wat denkt u hiervan? Een man had twee zonen. Hij zei tegen de eerste:


So de qabolo o prajurit manga dupa o Paulus iwingongangapo gena ona imasidosuka. De manga kapita asa iwinako igogou o Paulus gena o Romaka ma nyawa moi duma una wasulo o rate iwisipilikuka, so una lo wimodoka. 	 De soldaten die Paulus hardhandig zouden verhoren, lieten hem onmiddellijk los. De commandant zelf werd ongerust toen hij begreep dat hij een Romein had laten boeien.


So kagena ona yangodu ka yooqosi, de Una womaoko de Awi baju wahoi so wahadoku, de o handok waqehe so Awi doino wosipilikuka. 	 Hij stond van tafel op, legde Zijn mantel af en deed een linnen doek om Zijn middel.


So nakoso iqomaka o nyawa moi o beleso waaakaka, una magena wosipeleso to ngohi ai siningawa, duma igogou to ngini nia sininga gena wosipelesoka. Ngaroko, upa sidago ai demo gena foloisi qatubuso, so qalohaka la totemo ngini nia sininga wosipopeleso gena ningoduwa. 	 Besef goed dat de man over wie ik schreef, die al die problemen veroorzaakte, niet zozeer mij verdriet heeft gedaan, als wel u; hoewel ik mijn deel ook heb gehad.


Ona manga sidongirabano yamotoha gena ituraka, womatengo wokolanosi, de kanaga womatengoli wokolano waasi. Done ma orasi witideka, wokolano una magena wopareta itekawa. 	 Vijf van hen zijn gevallen, de zesde is nu aan het bewind en de zevende moet nog komen; maar zijn regering zal niet lang duren.


Ma Kolano Herodes wosulo o buika o Yohanes iwijaga iwisidodiahi, sababu iwinako o Yohanes una magena awi sininga iloa de ibanari, de lo una magena o Gikimoi Awi sosulo so wisubaka. De o Herodes lo o Yohanes awi bicara gena wodupa woise, ngaroko wisigamamuka. 	 Maar dat ging niet zomaar, want Herodes had diep ontzag voor hem. Hij wist dat Johannes een eerlijke man was en heel dicht bij God leefde. Daarom nam hij hem in bescherming. Hij vond het ook fijn om met hem te praten, maar kreeg altijd last van zijn geweten, omdat Johannes hem zei waar het op stond. Toch luisterde Herodes graag naar hem.