Chabe bëtsë́tsata ibojanamana cada uata Jerusalenoye jana Bashco fiestama, chë Bëngbe Bëtsá chë judiëngbe bëts taitángbioye Egiptocana tojánatsebacama jtenójuaboyama fiesta. 	 Het was de gewoonte van Jezus' ouders elk jaar naar Jeruzalem te gaan voor de viering van het Paasfeest.


Chcasna, lempe nts̈amo s̈mojtsamcá ts̈abá tojtsemnëse y ndocna bacna sóyesna, ts̈ëngaftanga bëtscá ts̈abe soyënga s̈mochántsama; y chca, ts̈ëngaftanga s̈mochántsemna mo canÿe uajuinÿanë́sha puerte ts̈abá tojtsebinÿnacá ca” —Jesús tojánayana. 	 Als u van binnen licht bent, zonder een enkel donker hoekje, zult u een stralend mens zijn, die anderen verlicht als een heldere lamp."


Y chë pueblents̈a ents̈angbiama mochanjayana: ¡Chë ts̈a cmonjanogúsetana jtsebomnama soyënga, mora ya ndoñe ques̈mátsbomna; chë uámana y buashinÿinÿana soyënga y ts̈a bomnana lempe s̈mojobuets̈e, y ndocna te más cachca soye ques̈mochátsbomna ca! 	 Al die lekkere en mooie dingen waar u zo naar verlangde, krijgt u niet. Al uw pracht en praal is u voorgoed afgenomen.


chca bënga, Bëngbe Bëtsá bacna soyëngama s̈ojaperdónanga y bëngbe ts̈abiama juabna bómnayeca tojayana chabe bominÿiñe ts̈ábenga imomnënga, chamotsobena cha yobomna soyënguents̈ana bënga mo ndayá cuaftsëtocancá jóyëngacñama, y chca, chábeñe jtsos̈buáchiyëse, chë nÿetsca tescama yomna ts̈abe vida chamotsobátmanama. 	 Dank zij Zijn genade heeft Hij ons voor God rechtvaardig verklaard. En nu mogen wij vol verwachting uitkijken naar het eeuwige leven dat Hij ons geeft.


Chora Pablo tojánayana: —Taitanga, ats̈e ndoñe quetsátstats̈ëmbo cha chë bachnangbe más uámana amëndayá yomnama. Er Bëngbe Bëtsabe uabemana palabrënguiñe mënts̈á endayana: “Ents̈angbe mandayabe contra ndoñe catjayana ca.” 	 "Och, broeders, ik wist niet dat hij de hogepriester was, want er staat geschreven dat men een leider van het volk niet mag beledigen", antwoordde Paulus.


Y morna, ¿nts̈amo chë soyëngama cochtsemana? Ndegombre, chënga mochanjátats̈ëmbona aca moye tcojabama. 	 Wat moeten wij daar nu mee? Want zij zullen vast horen dat u hier bent.


Pero ts̈ëngaftanga, cats̈átanga, uantádoca s̈mochjobátma Bëngbe Utabná yochjésabo orscama. Chë jajañe trabajayá tojtsobátmana bëtscá ts̈abe shajuanënga jobuátbanama, jtsotocánana natsana uantádoca jobátmana chë jajañama uaftena tempo chaóshjanguama. 	 Broeders, wacht geduldig tot de Here terugkomt, zoals een boer tot de herfst wacht om zijn oogst binnen te halen.


Pero Jesucrístbeñe os̈buáchiyënga Pablo tmojanóbobuashcona orna, cha tojtantsbaná y cachiñe chë puebloye tojtesaná; y chë yëfsana, Bernabéftaca Derbe puebloye tojána. 	 Maar toen de christenen om hem heen kwamen staan, stond hij op en liep de stad binnen. De volgende morgen vertrok hij met Barnabas naar Derbe en


Chë número jinÿenamna bëtscá osertánana jtseytana. Chë becá osertánana bomná cháuinÿena nts̈amo chë uabouana bayabe número iuayancá, er canÿe ents̈abe número endmëna. Chë número endmëna chë chnë́nguana patse y chnë́nguana bnë́tsana y chnë́nguana. 	 Hier is wijsheid voor nodig. Wie verstandig is, kan erachter komen wat het nummer van het beest is. Het is het nummer van een mens, namelijk 666.


Chë Bashco fiesta bojats̈enté, chë levadúraca ndëpormana tandës̈e sayté, chë uatsjéndayënga Jesús tmojantjá: —¿Ndë́moca cojtsebos̈e bënga fchaiprontama, Bashco saná chacosama ca? Chca te chë judiënga imojanamana, Bëngbe Bëtsá jëtschuayamna canÿe oveshá jóbana chora jasama, chë Egiptocana chëngbe bëts taitanga Bëngbe Bëtsá tojánatsebacama jtenójuaboyama. 	 Op de eerste dag van het Paasfeest werden de offerdieren geslacht. De discipelen vroegen aan Jezus: "Waar wilt U het Paasmaal eten? Dan kunnen wij het vast gaan klaarmaken."


Chë tapiës̈e enjanë́cuatjona bnë́tsana uta ndëts̈benguiñe, y chëbenguiñe enjanábemana Jesucristo chë Oveshatembe bnë́tsana uta ichmónëngbe uabaina. 	 De fundering van de stadsmuur bestond uit twaalf stenen, waarop de namen van de twaalf apostelen van het Lam stonden.


Chorna báseftanga tmojanonts̈é Jesús buashëtjnayana; jubiá imojútsbotse, imojtsejants̈etaye y imojtsetjanaye: “¡Momalisiá nda tcmënjajants̈etá ca!” Y chë Bëngbe Bëtsabe bëts yebnoca josticiëngna imojtsajuebjants̈etaye. 	 Sommigen begonnen Hem te bespuwen. Ze deden Hem een blinddoek voor en sloegen Hem in Zijn gezicht. "Vertel eens, profeet", spotten zij, "wie heeft U geslagen?" Hij werd ook geslagen door de knechten die Hem bewaakten.


quem tsbuanácha sëntsabiamná ts̈ëngaftanga chë Corinto bëts puebloca Jesucrístbeñe os̈buáchiyëngbiama; ndëmuanÿenga Cristo Jesúseftaca Bëngbe Bëtsá tojábiama chabe ents̈anga nÿe chábioye oservénënga, ndëmuanÿenga Bëngbe Bëtsá tojáchembo chabe ents̈anga chas̈motsemnama, chë nÿe quem luarama enójuabnaye ents̈anguents̈ana luarénënga, Bëngbe Utabná Jesucrístbioye tmojots̈ëmbonë́ngaftaca, Jesucristo nda yomna Bëngbe Utabná y chëngbe Utabná. 	 Ik ben blij dat u steeds aan mij denkt en nog precies weet wat ik heb gezegd en dat u zich houdt aan alles wat ik heb doorgegeven.


Judas inamna chëngbe crocénana shecnës̈iñe uambayá; chíyeca ínÿenga tmojanjuabó Jesús chca ibojtsatsaye, ana ndayá yojtseita soye chë fiestama chauabuámiyama, o ndbomnëjémënga ndayánaca chauats̈atama ca. 	 Omdat Judas het geld beheerde, dachten sommigen dat hij iets voor het feest moest kopen of iets aan de armen moest gaan geven.


Y chata tbojanjuá: —Bëngbe Utabná Jesúsbeñe cochtsos̈buáchiye, y chca, Bëngbe Bëtsá aca cmochanjatsbocá y acbe yebnents̈e oyenë́ngnaca ca. 	 "Geloof in de Here Jezus", antwoordden zij. "Dan zult u gered worden en uw gezin ook."


Chents̈ana, Jesús tojanë́yana: “¿Quem cuentama ndoñe tcmonjósertase, nts̈amo chcase nÿetsca cuentëngama cmochjóserta ca? 	 Dus jullie begrijpen de gelijkenis niet? Hoe zullen jullie dan mijn andere verhalen begrijpen?


“Ats̈e sëndmëna Abraham, Isaac y Jacobëbe Bëtsá ca.” Bëngbe Bëtsá chca jayanëse entsichamo cha ndoñe yondmëna obanëngbe Bëtsá, sinó aina ents̈angbe Bëtsá ca, er masque chënga tmojanóbana, chënga cabá Bëngbe Bëtsáftaca mondoyena ca —Jesús tojánayana. 	 'Ik ben de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob!' Daaruit blijkt dat Hij niet een God van doden is, maar van levenden."


Chë oservená ndoñe ntsetats̈ëmbuana ndayá chabe nduiño tojtsamama. Chíyeca ats̈e ts̈ëngaftanga oservénënga ca ndoñe quecbatëtsëtsná. Morscana mënts̈á cbontsëtsëtsná: ‘Ts̈ëngaftangna ats̈be amiguënga s̈montsemna ca’, er lempe nts̈amo ats̈be Taitábents̈ana tijuatsjinÿcá, ts̈ëngaftanga tcbonjinÿanÿé. 	 Ik noem u niet langer slaven, want een heer neemt zijn slaven niet in vertrouwen. Maar Ik noem u vrienden, omdat Ik u alles heb verteld wat Ik van mijn Vader gehoord heb.


Ya jetiñe yojtsemna, chíyeca chë uatsjéndayënga Jesúsbioye tmojanobeconá y tmojaniyana: —Ya jetiñe entsemna y quem luariñe ndocná quenatiyena. Ents̈anga cuantichamuá, pueblotémëngoye chamotsoñama, saná chamobuámiñama ca. 	 Tegen de avond kwamen Zijn discipelen bij Hem en zeiden: "Het is al lang tijd om te eten en hier is niets te krijgen. Er woont hier niemand. U moet de mensen maar wegsturen. Dan kunnen zij naar de dorpen gaan en daar eten kopen."


Padecena soyënguiñe chas̈mojtsesufrina ora, s̈mochtsejuabnaye chë soye yojtsemna ts̈ëngaftangbioye jábuayenama, y chca, Bëngbe Bëtsá ts̈ëngaftangaftaca jtsamana mo chabe básenga quetsomñecá. ¿Nderado nántsemna canÿe uaquiñá, y chábioye chabe taitá ndocna te buanjuácacana, más ts̈abá chaotsamama? 	 Laat u door God opvoeden; Hij behandelt u als Zijn zonen.


Y ácnaca, nda puerte ts̈abá áts̈eftaca tconjatrabajá, cbontseimpadana chama chë shembásata chacújabuachama, er chata bëtscá áts̈eftaca tbonjatrabajá ts̈abe noticiënga ents̈anga abuayiynayiñe. Clemente y inÿe ents̈anga áts̈eftaca tmonjatrabajá cach soye amiñe. Nÿetsca chëngbe uabaina entsábemana chë librë́s̈añe, ndayents̈e yojtsábemana chë ts̈abe vida mochjónÿenëngbe ents̈angbe uabaina. 	 Aan u, mijn toegewijde reisgenoot, vraag ik hun te helpen. Deze vrouwen hebben zich immers met mij ingespannen om het goede nieuws bekend te maken, net als Clemens en mijn andere medewerkers, van wie de namen staan opgeschreven in het Boek van het leven.


(Nderado nderado, Bëngbe Bëtsábioca canÿe ángel yojanamana jastjanguana chë béjaye jabónjuama. Chca ora, chë béjayoye natsana tojamashënguá, chabe s̈ocanama ts̈abá jtsatsmënana.) 	 Want van tijd tot tijd raakte een engel uit de hemel het water aan. Wie dan het eerst in het water stapte werd genezen, wat voor ziekte hij ook had.


Ndoñe s̈mattsenábotamnaye, ts̈ëngaftanga Bëngbe Bëtsabe ts̈abe soyënga s̈mojtsebomnama, chë Jesucrístbeñe ndoñe montsanos̈buaché judiëngbiama yojamna soyënga. S̈mochtsejuabnaye, buacuafjëngna chë tbëtëjë́ngayeca vida jtsebomnana, y ndoñe tbëtëjënga chë buacuafjë́ngayeca; cachcá, ts̈ëngaftanga nÿe Bëngbe Bëtsábeyeca chë ts̈abe soyënga s̈mojtsebomna. 	 Nu moet u vooral niet neerkijken op de takken, die weggebroken zijn. Verbeeld u maar niets! U bent maar een tak en niet de wortel, die alle takken draagt.


Chënga Jerusalenoye imojtsaye ora, Jesús barie tojánachembo chabe bnë́tsana uta uatsjéndayënga y tojanë́yana: 	 Onderweg naar Jeruzalem nam Jezus Zijn twaalf discipelen even apart. Hij vertelde hun wat er met Hem zou gebeuren als zij in de stad aankwamen.


“Ts̈ëngaftanga, nts̈amo ts̈abá yomncá s̈mojtsiyenëse, as quem luarents̈a ents̈angbiama s̈mochántsemna mo chë ibetiñe tojtsebínÿna soycá. Canÿe bëts pueblo batsjo juatsbuañe tomnëse, ndoñe ntsopodénana iytëmencá jtsemnama. 	 U bent het licht van de wereld; een hoog gelegen stad die straalt in de nacht, kan iedereen zien.


Moisesbe leyiñe y Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayëngbe uabemana librë́s̈angañe tmojanalía orna, chë enefjuana yebnents̈a mándayënga canÿa tmojanichmó chënga jáuyanama: —Israeloquënga, bënga fsë́ntsebos̈e ents̈anga chas̈mabuayená, nderado ndayá jayanama s̈mojtsebomnëse, muents̈a ents̈anga añemo chamotsebomnama ca. 	 Nadat er uit de boeken van Mozes en de profeten was voorgelezen, lieten de leiders van de synagoge de gasten vragen of een van hen misschien iets zou willen zeggen, waardoor de mensen bemoedigd zouden worden.


Pero Pilato tojanë́jua: —Nts̈amo tijuábema cachcá chaotsábemana ca. 	 "Wat ik geschreven heb, blijft staan", antwoordde Pilatus.


Ndegombre s̈cuayana: Canÿe trigo jénaye ndoñe fshantsiñe tmonjuatbontsá y ndoñe tonjóbanëse, nÿe cach canÿe trigo jénaye jesomñana. Pero tmojuatbontsá y tojóbanase, bëtscá jashájonana. 	 "Wat Ik jullie zeg, is de waarheid: Een tarwekorrel moet in de aarde vallen en sterven; anders blijft het een tarwekorrel zonder meer.


Jesús yojtsemnents̈e María tojánashjango ora, chábents̈e tojanoshaments̈é y tbojaniyana: —Bëngbe Utabná, aca muents̈e macmënëse, ats̈be uafts̈e ndoñe matënjóbana ca. 	 Toen Maria bij Jezus kwam, viel zij voor Hem op de knieën en zei: "Here, als U hier geweest was, zou mijn broer niet gestorven zijn!"


Cach ora chë boyabása ts̈abá yojtsatsmëna, chabe tjuashe tojésanocñe y tojanonts̈é jtsanana. Chca tojanopasá ora, chë ochnayté inamna. 	 De man werd direct gezond. Hij pakte zijn matras op en liep!


Romoye fsënjánashjajna ora, soldadëngbe amëndayá Páblëbioye tbonjalesenciá cánÿabe yebnents̈e chaotsiyenama, y tonjanmandá canÿe soldado chabotsebojanÿama. 	 Na onze aankomst in Rome werd Paulus gezegd dat hij mocht wonen waar hij wilde, al was het wel onder voortdurende bewaking van een soldaat.


¡Y canÿe ora chabe ts̈a bomnana lempe tojtsopochocá ca! —mochanjayana. Nÿetsca chë barquënguents̈a mándayënga, chents̈a ents̈anga inÿe luaroye ajnënga y chents̈a trabájayënga, y nÿetscanga chë vida onguayiñe mar béjayoca trabájayëngnaca, chents̈ana bënoca mochanjoquéda antjes̈na, 	 Ook alle reders, stuurlui en matrozen, allen die op zee hun kost verdienen, stonden vanuit de verte te kijken naar de rook die uit de brandende stad opsteeg.


José cabá Egiptoca yojtsomñe ora, Herodes tojanóbana. Chents̈ana, otjénayoca José canÿe Bëngbe Bëtsabe ángelbioye tbojáninÿe y cha mënts̈á tbojaniyana: 	 Na de dood van koning Herodes zag Jozef in een droom opnieuw een engel van God.


Mënts̈á tojánayana: “Quem vínoye ats̈be buiñe entsemna. Ats̈be buiñe echanjuábuashana ents̈anga chamotsetats̈ëmbuama nts̈amo Bëngbe Bëtsá ents̈anga tojas̈ebuachenacá ndegombre yochjochnënguama. Chë buiñe bëtscá ents̈angbe ts̈abiama echanjuábuashana. 	 "Dit is mijn bloed, dat voor vele mensen zal vloeien", zei Hij. "Het bezegelt het nieuwe verbond tussen God en de mens.


Chca yojamna ndayá cachcá chaochnënguama nts̈amo chë Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayá tojanayancá, mënts̈á: Jabuátambamna cuentë́ngaca chanjóyebuambaye; chanjayana chë iytë́mena soyëngama y chë ents̈anga ndoñe mondë́tats̈ëmbo soyëngámnaca; Bëngbe Bëtsá quem luare tojanma orscana chë soyënga yomna ca —cha tojánayana. 	 Eén van de profeten had al gezegd: "Door middel van voorbeelden zal ik duidelijk maken wat van het begin van de wereld af geheim is gebleven." (b)


Chents̈ana, chabe unga uatsjéndayëngbioye tojtanabo, y chëngna imnétsomañe. Chca tojánanÿena ora, Pédrëbioye tbojaniyana: “Simón, ¿cotsomañe? ¿Ni mo nÿe canÿe hora jtsefs̈nama ndoñe tconjobená? 	 Hij ging terug naar de drie discipelen en zag dat zij in slaap waren gevallen. "Simon", zei Hij tegen Petrus, "slaap je? Is het zo moeilijk om een uurtje te waken?


Chíyeca chënga ndoñe montsobena Jesúsbeñe jtsos̈buáchiyama, er Isaías mënts̈ánaca tojë́ftsanabema: 	 Jesaja heeft geschreven dat zij niet konden geloven.


Chorna, nÿetsca uatsjéndayënga tmojtsanëuatjaná y tmojtsanacheta, y Jesús cachcá chë uayayë́ngaftaca tmojesanonÿá. 	 Alle discipelen lieten Hem in de steek. Zij maakten dat ze wegkwamen.


Y cachora Jesús más tojanoyebuambá, mënts̈á: “Ndegombre cbë́yana, ni canÿe Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayábioye cachabe pueblents̈e ts̈abá quematonÿá. 	 Waarom doet U dat hier niet, in Uw vaderstad?' Luister goed: een profeet wordt in zijn eigen stad niet geaccepteerd.


Chë Jesús imojtsebojanÿá ents̈anga cha imojtsáboyejuana y imojtsejants̈etaye; 	 De soldaten die Jezus moesten bewaken, begonnen een gemeen spel met Hem te spelen.


Y chë bacna espíritëngna chë reyë́ngbioye tmonjanënatse canÿe luare, hebreuiñe Armagedón ca uabáinoye. 	 En de drie geesten brachten de koningen en hun legers bijeen op de plaats die in het Hebreeuws 'Armageddon' heet.


“¡Jerusalenents̈a ents̈anga, Jerusalenents̈a ents̈anga, ts̈ëngaftanga chë Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayënga jtsëbáyana, y chë Bëngbe Bëtsabe ichmónëngbioye ndëts̈béngaca jtsatëchë́nganjana jtsëbáyama! ¡Bueta soye ats̈e sënjábos̈ena ts̈ëngaftanga áts̈bioye júbuajama, mo canÿe tuamba chabe bolletotémënga juatëngmiásha tajsoye cuaftajayecá, pero ts̈ëngaftanga ndoñe ches̈mátsbos̈ena! 	 Och, Jeruzalem, Jeruzalem! De stad die de profeten vermoordt. De stad die stenen gooit naar de mannen, die gestuurd zijn om haar te helpen. Hoe vaak heb Ik uw kinderen bijeen willen brengen als kuikens onder de vleugels van de moeder?


As Jesús cachiñe tojanë́yana: “Ndegombre cbë́yana: Ats̈e sëndmëna chë bës̈ásha oveshënga mondbétsamashjuanëjana. 	 "Wat Ik u zeg, is de waarheid.


Chora Jesús tojanë́jua: —Ndegombre, tsëndátnaca ats̈cá s̈ochanjasúfria, pero ats̈e ndoñe quetsátobena jamándana ats̈be cats̈bioica o ats̈be uañicuayoica chas̈ótbemama. Chë útents̈e entsemna ndëmuanÿengbiama ats̈be Taitá tojaprontacá ca. 	 "Inderdaad", zei Hij. "Jullie zullen uit mijn beker drinken. Maar wie aan weerskanten van mijn troon zullen zitten, beslis Ik niet. Die plaatsen zijn bestemd voor de mensen die mijn Vader heeft uitgekozen."


Ats̈e chanjama, chë mo Satanasbe ents̈angcá imomnënga, nÿe chábioye jtseservénëse y jtsatschuanayëse, chë judiënga imomna ca ichámënga, pero chë Bëngbe Bëtsabe bocacana ents̈angcá ndámënga y bosterënga, chënga ts̈ëngaftangbioye chamua y ts̈ëngaftangbe delante chamoshaments̈é, ts̈ëngaftangbiama respeto jinÿanÿiyama, y chca, chënga chamotsetáts̈ëmbo ats̈e sempre cbababuánÿeshanama. 	 Ik zal mensen naar u toesturen die bij satan horen. Zij doen zich voor als Joden, als kinderen van God, maar het zijn leugenaars. Ik zal hen aan uw voeten laten neerknielen; zij zullen niet anders kunnen dan erkennen dat Ik u liefheb.


Ats̈e corente së́ntsetats̈ëmbo ts̈ëngaftangbioye chaijá ora, chjáshjango y chjama ts̈ëngaftanga bëtscá ts̈abe bendicionënga Crístbents̈ana chas̈motsebomnama, tondaye chacmondëtsabuáshebenëntscuana. 	 Ik weet dat ik bij u zal komen, met de overvloed van al het goede dat Christus heeft gedaan.


Bëngbe Bëtsá s̈mochtseimpadana chë ngménana tempo ndoñe chaondóshjango uaftena tempo ora, 	 Bid dat het niet in de winter gebeurt.


Judiënga quem boyabása tmojishache y montsebos̈e jtsóbama; pero cha mo canÿa Romoca onÿnanacá derecho bomná yomnama sënjátats̈ëmbona ora, ats̈be soldadë́ngaftaca sënjá y chëngbe cucuats̈ents̈ana cha sënjatsbocá. 	 De man die ik u stuur, is door de Joden gevangen genomen. Toen zij op het punt stonden hem te doden, ben ik er met mijn soldaten naar toe gegaan en heb hem uit hun handen bevrijd. Ik had ontdekt dat hij een Romein is.


As, ¿aca ndoñe condmëna chë Egiptocá, chë ndoñe bayté quenátsmëna ents̈anga yojanëtsëtsná chë mándayëngbe contra chamotsemnama y chë canta uaranga podesca uamana ents̈anga puñálaca uajatë́ngaftaca, ents̈anga ndoyena luaroye tojanbocná ca? 	 "Spreekt u Grieks?" vroeg de man. "Bent u dan niet de Egyptenaar, die een tijd geleden een opstand heeft ontketend en met 4000 misdadigers de woestijn is ingetrokken?"


y mora entsemna mo nÿe ats̈e ya ndoñe cuaftsiyencá, Cristo becá vida ats̈be ainaniñe entsebómnayeca. Y nts̈amo mora ats̈e vida sëntsebomncá, entsemna ats̈e chë Bëngbe Bëtsabe Uaquiñábeñe betsos̈buáchiyama, nda s̈ojánbobonshana, y chabe derecho vida jtsobomñama cachcá tojanonÿá y ats̈be ts̈abiama tojanóbana. 	 Ik ben samen met Christus aan het kruis gestorven. Daarom leef ik zelf niet meer, maar Christus leeft in mij. Zolang ik nog in dit lichaam ben, leef ik door het geloof in de Zoon van God. Hij hield zoveel van mij dat Hij Zijn leven voor mij heeft gegeven.


Y Jesús tojanë́yana: —Asna ats̈e cach ndoñe quecbochatë́yana ndaye deréchoca chca stsama ca. 	 Jezus antwoordde daarop: "Dan geef Ik ook geen antwoord op uw vraag."


lempe nts̈amo yojopasacá chënga tojanacuntá y chents̈ana Jope puebloye tojanichamó. 	 Hij vertelde hun wat er gebeurd was en stuurde hen naar Joppe.


Y asna, ¿ndayama choye s̈mojánbocana? ¿Canÿe Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayá jinÿama? Ndegombre, aíñe; y cbë́yana, ndegombre cha canÿe Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayabiama más bëtsá endmëna. 	 Of een profeet van God? Ja, een profeet! En méér dan een profeet!


As, chë soldadëngbe amëndayá chca tbojanlesenciá. Páblëna chë gradasbenguiñe tojantsá y cucuats̈e tojanatsbaná ents̈anga iytëca chamobiamama. Nÿetscanga iytëca imojtsemna orna, Pablo hebreo biyañe mënts̈á ents̈anga tojanë́yana: 	 Toen de commandant hem daarvoor toestemming gaf, keerde Paulus zich om en wenkte het volk om stilte. Het werd doodstil. Hij sprak het volk toe in het Hebreeuws.


Pero nÿetsca chë pueblents̈a ents̈anga ndoñe cachcá imontsejuabnaye; ínÿenga chë judië́ngaftaca imojtsemna, y ínÿengna chë Jesucristbe ichmonátaftaca. 	 De stad raakte in twee kampen verdeeld. Sommigen waren voor de Joden, anderen voor de apostelen.


“Y ya bien jetiñe yojtsemna orna, chë nduiño chabe caporálbioye ibojauyana: ‘Peonga metsachembo y cochtëbuénaye. Chë ústonoye tmojáshjajnënguents̈ana cochjabojáts̈a y chë natsana tmojáshjajnënga ústonoye ca.’ 	 's Avonds zei hij tegen zijn bedrijfsleider: 'Roep alle arbeiders bijeen en betaal hun loon uit. Begin bij de mannen die het laatst zijn gekomen en eindig bij hen die hier het eerst waren.'


Y chë burrotema imojtsajafjná orna, chë burrotema nduiñënga tmojanë́yana: —¿Ndáyeca chë burrotema s̈ojtsajafjná ca? 	 Ze maakten het dier los. Daar kwamen de eigenaars al aan. "Wat moet dat?" vroegen ze. "Waarom maken jullie ons veulen los?"


Nderado chacmojetëna, tcmojetëna causa ndaye bacna soye ndoñe s̈matjama. Pero ndoñe s̈matjaleséncia bënama chacmetëna y ndoñe nÿets te chacmondetëna. 	 Als u kwaad bent, laat dan geen wrok in uw hart opkomen, want dan zondigt u. Zorg ervoor dat u uw boosheid voor het einde van de dag weer kwijt bent.


Tempo bënga tondaye chemuatanobená jamana Bëngbe Bëtsabe bominÿiñe ts̈ábenga jtsemnama, y chora Cristo tojanóbana bënga chë bacna soyënga tmojamëngbe ts̈abiama, nÿa chama tempo yojamna ora. 	 Christus is immers toen wij nog hulpeloos waren, op het juiste ogenblik voor slechte mensen gestorven.


Chents̈ana ya ndoñe más obenana quentétsemna ents̈anga chamóbanama chaomama, mo chë obenana chë íñesheca uafjajónayoye cuaftsëts̈encá; quem íñesheca uafjajónaye endmëna chë nÿetsca tescama castigo jtsebomnama luare; chë choca castigánënga jtsamnama yojtsamnëngbiama entsemna mo chënga cachiñe cuafjatobancá; 	 Het graf en het dodenrijk werden in de poel van vuur gegooid. Dat is de tweede dood.


Yëfsana ochnayté bétsemnayecna, cach te yojanotocana saná japróntana chë yëfsana jasama; y chë ochnayté ya yojtsebínÿana. 	 De vrijdagmiddag was bijna voorbij. De sabbat zou beginnen.


Chë reybe uámana puesto juachajana, inÿe uta bnë́tsana y canta puesto sënjáninÿe, y chiñe uta bnë́tsana y canta bëtsëjémënga amë́ndayënga monjétsetbiamana, uafjantsëjuangá uichë́tjonënga, y castellano coronëshangá monjétsabests̈ajona. 	 Rondom de troon stonden 24 tronen en op elk van die tronen zat een ouderling met witte kleren aan en een gouden kroon op zijn hoofd.


Pero Jesusna chë basetémënga tojánachembo, y mënts̈á tojánayana: “Cachcá mónÿaye chë basetémënga áts̈bioye chamuabo, y ndoñe matë́uyanana; er Bëngbe Bëtsabe amë́ndayana endmëna chë mo quem basetemëngcá imomnëngbiama. 	 Maar Jezus riep de kinderen bij Zich en zei tegen Zijn discipelen: "Laat die kinderen toch bij Mij komen! Houd ze niet tegen. Want voor zulke kleintjes is het Koninkrijk van God.


er chë Uámana Espíritu cmochanjabuayená nts̈amo jayanama tojtsemncá, jóyebuambayama chacmojtsamna ora ca” —Jesús tojánayana. 	 De Heilige Geest zal je op dat moment de juiste woorden geven."


Juan yojamna canÿa ndabiama chë Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayá Isaías mënts̈á tojánayana: Ents̈anga ndoyena luaroca canÿa enduáyebuache: “Bëngbe Utabná echanjabo ca; mo nda canÿe benache tojtseprontacá canÿe uámana ents̈á jashjanguama, ts̈ëngaftángnaca cachcá, Bëngbe Utabná jabama ainaniñe ts̈abe juabnë́ngaca s̈mochtseprontana ca” —cha tojánayana. 	 De profeet Jesaja doelde op deze man, toen hij honderden jaren eerder zei: "Luister! Ik hoor de stem van iemand die luidkeels roept: 'Baan voor de Here een weg in de wildernis; maak een rechte en vlakke weg door de woestijn'."


Imojtsesantscuana, Jesús tandës̈e tojanca, Bëngbe Bëtsábioye chama tbojtanchuá, tojanjatá y chë uatsjéndayënga tojanats̈atá. Y mënts̈á tojánayana: “Mocñënga, mosënga. Ats̈be cuerpo entsemna ca.” 	 Tijdens het eten nam Jezus een brood, dankte God ervoor, brak het en gaf het aan Zijn discipelen. "Neem dit", zei Hij, "en eet het op, want dit is mijn lichaam."


Chíyeca, ats̈e chë́ngaftaca etonaná sënjánayana, mo nda cuafjajuracá, chënga ndocna te mochjë́ftsashjache chë áts̈eftaca jóchnama uámana luaroye jashjanguama ca” —cha tojánayana. 	 In Zijn toorn heeft Hij Zichzelf plechtig beloofd hen nooit in Zijn rust te laten leven. (A)


Cha muents̈e ndoñe quenátsmëna; cha tontayena, nts̈amo cachá tonjanayancá. Mabata y s̈ochjinÿe cha endétsesegoranents̈e. 	 Ik weet dat u Jezus zoekt, Die gekruisigd is, maar Hij is hier niet meer. Hij is weer levend geworden, zoals Hij had gezegd. Kom maar kijken waar Hij heeft gelegen.


Chca s̈mojtsamama, jtsóbocanana mo cada básefta os̈buáchiyënga canÿe Cristo tmojtsebomncá. ¿Pablo yojamna nda tmojancrucificá ts̈ëngaftangbe ts̈abiama? ¿O ts̈ëngaftanga uabáinënga s̈momna, ats̈e jóts̈ëmbonëse, ts̈ëngaftanga ats̈be ústonënga bétsemnama? 	 Zeg nu zelf, broeders: Is het fatsoenlijk dat een vrouw zonder hoofdbedekking tot God bidt?


Chora cha tojanë́jua: —¿Nts̈amo Moisés chë soyëngama tcmënjanamë́ndaye ca? 	 Hij vroeg: "Wat staat daarover in de wet van Mozes?"


Chora Jesús cátoye tojanrrepará y chabe uatsjéndayënga tojanë́yana: —¡Puerte totcá entsemna bomnëngbiama Bëngbe Bëtsabe amë́ndayoye jamashënguama ca! 	 Jezus keerde Zich om en zei tegen Zijn discipelen: "Wat is het voor rijke mensen moeilijk om in het Koninkrijk van God te komen."


y tojanamëndá couayënga chamoprontá Pablo chauenójayema. Y tojanmandá ts̈abá y ndocá ntjapasacá Pablo chamuánatsama, Félix chë Cesareoca mandádbioye. 	 Zorg ervoor dat Paulus een paard krijgt en breng hem veilig bij gouverneur Felix."


Chcasna, ats̈be bonshana cats̈átanga, nts̈amo ats̈e ts̈ëngaftangaftaca sënjamna ora, ats̈e sempre s̈monjanëyeunancá, mora más s̈mochtsatënëyeunana, mora ats̈e ts̈ëngaftangbiama bënoca stsemna ora. Bëtsë́tsanga ntjatenobiamnaycá y Bëngbe Bëtsá jtserrespetánëse s̈mochtsama soyënga, chca, ts̈ëngaftangbe ts̈abe vidents̈e, Jesucrístbeñe os̈buáchiyënga quetsomñecá, tondaye chacmondëtsabuáshebenama; 	 Vrienden, toen ik bij u was, deed u altijd wat ik zei. Doe dat dan nog veel meer nu ik ver weg ben. Zet u uit ontzag voor God volledig in voor een gezond geestelijk leven.


Chents̈ana, fsënjesanodios̈oftá y chë barquë́shoye fsëntanás̈ëngo; chents̈ana chë os̈buáchiyënga cachëngbe yebnëngoye tmontaná. 	 gingen wij aan boord van het schip en keerden zij terug naar huis.


chca, chë inÿe ents̈anga chamonguango ndayá jamana ats̈e, ts̈ëngaftangbe Utabná, más chas̈motsábuatmama, nÿetsca ndoñe judiënga, chë ats̈be ents̈anga chamotsemnama ats̈e tijábacacanga. 	 zodat de rest van de mensheid de Here zal zoeken, alle vreemde volken die Ik voor Mijzelf heb opgeëist.


Chora Pedro tojanonts̈é ichámuana, Bëngbe Bëtsá chas̈otsecastigá ndoñe ndegombre soye stsichámëse ca; yojtsejúraye y yojtsichamo: —¡Chë boyabása ndoñe quetsatabuatma ca! Y cachora canÿe ngallo yojacánta. 	 Petrus begon te vloeken en te tieren. "U bent gek! Ik ken die man niet! Ik zweer het!"


Bëngbe Utabná Jesús, nts̈amo chë fariseunga tmojanuenama tojántats̈ëmbona ora, Judea luarocana tojë́ftsanbocna y Galileoye tojtaná. 	 Daarom verliet Hij Judea en ging terug naar Galilea.


Chora Jesús tbojaniyana: —Matinÿe, Bëngbe Bëtsábeñe betsos̈buachéyeca shnaná contsatsmëna ca. 	 En Jezus zei: "Goed. Nu kunt u weer zien. Door uw geloof bent u genezen."


Chë uámana puestents̈e enjetsetbemanabe cats̈bioica cucuats̈iñe canÿe uándmanana tsbuanáchanaca sënjáninÿe, y nÿétsañe enjétsabemana tsoicajana y shjoicajana, y canÿsëfta tsengájas̈e sellë́ngaca enjétsajandmanana. 	 Toen zag ik een boekrol in de rechterhand van Hem, Die op de troon zat. Die boekrol was aan beide zijden beschreven en met zeven zegels verzegeld.


Bëngbe Bëtsá jëtschuayama tondaye ntjascá imojtsemnëntscuana y cháftaca imojtsencuéntantscuana, chëngbe cucuats̈ënga chatbe bests̈as̈e juatsboica tmojancjá, chatbe trabajuiñe chaújabuachama Bëngbe Bëtsá jtseimpadánëse. Y chents̈ana chátbioye tmojtanadios̈oftá. 	 Zij bleven nog langer vasten en bidden. Daarna legden de anderen hun handen op de twee mannen en lieten hen gaan.


Cachca, nda ats̈e s̈ojtsonÿá, chë s̈ojichmó chábioynaca cha jtsonÿayana. 	 En wie Mij ziet, ziet God, Die Mij gestuurd heeft.


Chíyeca, chë judiëngbe enefjuana yebnents̈e, judiënga y ndoñe judiënga Bëngbe Bëtsá adorayë́ngaftaca imojánenatsëtsnaye, y cada te chents̈a plazoca chë ndëmuanÿenga chents̈e imojanashjajuanëngaftácnaca. 	 Hij ging naar de synagoge en sprak met de Joden en de andere gelovigen. Elke dag discussieerde hij op het marktplein met de mensen, die daar toevallig waren.


Canÿa chábioye tbojantjá: —Bëngbe Utabná, ¿nÿe báseftanga imomna chë atsebácanënga mochtsemnënga ca? Y Jesús tbojanjuá: 	 Iemand zei tegen Hem: "Here, er komen zeker niet veel mensen in Gods koninkrijk?"


Jesucrístbeñe os̈buachiyë́ngbeñe ndocná yonjamna ndayánaca uajabotá, er nÿetscanga fshantse o yebna bomnënga imojanamana jtsatobuíyana, y chë crocénana 	 Niemand van hen leed gebrek, want allen die land of huizen hadden, verkochten daar zo nu en dan iets van en gaven het geld aan de apostelen,


Choye jtamna ibojamna Samaria luarëjana jachnënguana. 	 Hij moest door Samaria


chënga yojanabuayiyná y ndegombre yojaninÿanÿná, Bëngbe Bëtsabe Uámana Uabuayaná jóbanama y chents̈ana jtayenama ibojamnama. Y mënts̈á yojanëtsëtsná: “Chë Cristo, Jesús endmëna, ndabiama ats̈e cbontsabuayiyná ca.” 	 Aan de hand daarvan liet hij hun zien dat de Christus, die zij verwachtten, na veel lijden moest sterven en daarna weer levend zou worden. "Wel", zei hij, "de Jezus over wie ik spreek, is de Christus!"


Pero Jesús nÿetsca uatsjéndayënga tojánachembo y tojanë́yana: “Ts̈ëngaftanga s̈mondë́tats̈ëmbo, quem luarents̈a amë́ndayënga lempe jtsemándayana, nÿa mo nduiñënga cuaftsemncá; y chë bëtsëtsa ents̈anga chëngbe obenánaca jtsemándayana, nts̈ámnaca jtsamëse, chë inÿe ents̈anga sempre chamotsayaunanama. 	 Jezus riep hen bij Zich en zei: "Jullie weten wel dat de mannen die het voor het zeggen hebben, de bevolking onderdrukken en misbruik maken van hun macht.


Y Simón Pedro tbojaniyana: —¡Ats̈be Utabná, as nÿe ats̈be shecuats̈ënga ndoñe, ndayá ats̈be cucuats̈ënga y bests̈ás̈naca ca! 	 "Och Here, dan maar helemaal! Mijn voeten, mijn handen en mijn hoofd!" was Petrus' weerwoord.


Chora Pedro lempe chënga tojanacuntá nts̈amo chë ndoñe judië́ngbioye cha tojána orscana tojanopasama. Cha tojanë́yana: 	 Petrus legde hun uit wat er precies gebeurd was. Hij vertelde eerst dat hij in Joppe had gelogeerd.


Pero nts̈amo entsopasánamna, Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayá Joel mënts̈á tojanábema: 	 Wat hier gebeurt, is al lang geleden door de profeet Joël voorspeld:


Mënts̈á endmëna chë ats̈be cats̈bioica cucuats̈iñe tconjinÿe canÿsëfta estrellë́ngaca y chë canÿsëfta castellano candelerës̈ë́ngaca: chë canÿsëfta estrellënga montsinÿinÿná chë canÿsë́ftañe os̈buachiyëngcá enefjuanë́ngbeñe chamotsemándama uámana ichmónënga, y chë canÿsëfta candelerës̈ëngna chë canÿsë́ftañe os̈buachiyëngcá enefjuanënga.” 	 Dit is de betekenis van de zeven sterren in mijn rechterhand en van de zeven olielampen: De zeven sterren zijn de boodschappers (B) van de zeven gemeenten en de zeven lampen zijn die gemeenten zelf."


Chents̈ana s̈onjaniyana: “Lempe tonjochnëngo. Ats̈e sëndmëna chë nÿetsca soyënga bojats̈ayá y pochocayá, chë natsaná y chë ustonoyá. Mo nda ts̈a uajuendayana tojtsebomná canÿe béjaye fshantsiñe obocanents̈ana cuafjofs̈ecá, cachcá nda ts̈a tojtsebos̈e ats̈be soyënga jtsebomnama, ats̈e chanjama cha chë soyënga chaotsebomnama, y chë nÿetsca tescama yomna ts̈abe vídnaca, chca jtsebomnama chábioye tondaye ntsotjañcá. 	 Het is gebeurd. Ik ben de Alfa en de Omega, het begin en het einde. Wie dorst heeft, zal Ik water geven uit de bron van het leven, voor niets.


Bëngbe Bëtsá chca tojama, aca chë chabe buayenana soyëngama ents̈ángbeñe chacóyebuambama, y chamna nÿets luarents̈a ents̈ángbeñe cochjacuénta, nts̈amo tcojinÿe y tcojouencá. 	 Want u zult Zijn getuige zijn en alle mensen vertellen wat u hebt gezien en gehoord.


Yëfsana cachëse, chë mandayëngna soldadënga tmojanichamó, chë utamianá jamándama Pablo y Silas chauatabáshejuanama. 	 's Morgens vroeg stuurden de rechters hun dienaars met een boodschap naar de cipier.


Chora Pedro tojatanë́yana: “Rey David tempo Jesusbiama mënts̈á tojë́ftsanabema, nts̈amo cha Bëngbe Bëtsábioye tbojaniyanama: Ats̈be Utabná, aca sempre áts̈eftaca condbétsemna, y sempre áts̈eftaca condboquedá ats̈e juajabuáchama, chíyeca ndocná queochatobenaye ats̈e jauátjanama. 	 Want David sprak over Jezus, toen hij zei: 'Ik weet dat de Here altijd bij mij is. Hij helpt mij en houdt mij overeind.


pero chabe mamá tojanë́yana: —Ndoñe. Quem s̈es̈ona echantsabaina Juan ca. 	 Maar Elisabeth zei: "Nee! Hij moet Johannes heten."


pero ndoñe nÿets tempo chana jocochájuana, y chca, ndoñe bayté Bëngbe Bëtsáftaca ntjëftsemnëngana, ndoñe yapa tmontsas̈buaché causa. Inÿenga chë́ngbioye mochantsë́buayënja y Bëngbe Bëtsábeñe betsos̈buáchiyama mochanjasúfrianga; chíyeca chënga Bëngbe Bëtsabe palabra cachcá mochanjesonÿaye. 	 Maar zij zijn oppervlakkig. Als zij moeilijkheden krijgen of om hun overtuiging worden vervolgd, moeten zij er ineens niets meer van hebben. Want het zaad had nauwelijks wortel geschoten. Dit soort mensen lijkt op de steenachtige grond.


Jesús Betania pueblents̈e yojtsemna, Simón chë bacna nguayanánaca s̈ocá ca uabobuatmabe yebnents̈e. 	 Jezus ging naar Bethanië, naar het huis van Simon de melaatse.


Pablo chca tojáninÿe y cachora lempe tmonjanprontá Macedonioye jama. Ats̈naca, chë quem soyënga uabiamnayá, chënga sënjétsatjëmbambnaye. Bënga fsënjétsejuabnaye ndegombre Bëngbe Bëtsá s̈ojtsanachembuana choye jama ca, Jesucristbe ts̈abe noticiënga choca ents̈anga jábuayenama. 	 Nadat Paulus het visioen had gekregen, deden wij ons best zo snel mogelijk naar Macedonië te vertrekken, want wij maakten eruit op dat God ons opdroeg de mensen daar het goede nieuws van Jezus Christus te vertellen.


Ats̈e, Bëngbe Bëtsá së́ntseimpadana, cha puerte lastemado ts̈ëngaftangaftaca chaotsemnama, cha chaoma ts̈ëngaftanga ainaniñe ts̈abe ebionana chas̈motsebomnama, y chaoma ts̈ëngaftanga cada te más Bëngbe Bëtsábioye y ínÿengbioye chas̈motsababuánÿeshanama. 	 Ik wens u meer en meer Gods genade, vrede en liefde toe.


Chora Jesús tbojanjuá: —Aca ndegombre yomncá tcjayana. Y quem sóynaca cbë́yana: Ts̈ëngaftanga s̈mochanjinÿe, ats̈e, Bëngbe Bëtsá Ents̈á tbojanbemá, chë nÿets obenana bomnabe cats̈bioica jtsetbemanana y celoca jants̈etëshiñe jtsaboyana ca. 	 "U zegt het", antwoordde Jezus. "Straks zult u de Mensenzoon zien zitten aan de rechterhand van God. U zult Hem ook zien terugkomen op de wolken aan de hemel."


Chë uatsjéndayënga tondaye tonjanësertá, ni montsetáts̈ëmbo ndayá bétsemnana nts̈amo Jesús yojtsëtsëtsnacá, er chëngbiama yojamna josértama ndopodena soyënga. 	 Ze konden niet begrijpen wat Hij ermee bedoelde. Het leek of Hij in raadsels sprak.


Y Bëngbe Bëtsá, nda inétsama bënga ainaniñe ts̈abe ebionana chamotsebomnama, ndoñe bën y echanjama ts̈ëngaftanga Satanás chas̈moyë́njanama, mo cha ts̈ëngaftangbe cucuats̈iñe cuafjaboshjoncá. Ats̈e së́ntseimpadana Bëngbe Utabná Jesús, chaoma ts̈abe bendicionënga ts̈ëngaftangbeñe chaotsemnama. 	 De God van de vrede zal ervoor zorgen dat de duivel onder uw voeten wordt vermorzeld. Ik wens u de genade van de Here Jezus toe.


chë ichmónëngbioye jayents̈buáchiyana, nts̈amo tojtsëjabotcá nÿetscanga jujátayama. 	 Die deelden uit aan ieder die iets nodig had.


Ba ents̈anga tmojána Jesús jinÿama, y mënts̈á imojtsichamo: “Ndegombre, masque Juan ni mo canÿe bëts soye Bëngbe Bëtsabe obenánaca tonjë́ftsema, lempe nts̈amo quem boyabásabiama tonjanoyebuambacá, ndegombre yojamna ca.” 	 Velen kwamen naar Hem toe en zeiden tegen elkaar: "Johannes heeft geen wonderen gedaan. Maar alles wat hij over deze Jezus zei, is waar gebleken."


Pero, uámana rey, chë benachëjana mo nÿetsto ora, sënjáninÿe canÿe bëts tcuinÿe celocana, shinÿama corente más enjétsebinÿnaye, y ats̈e y chë áts̈eftaca ajnëngbe shë́conana corente enjétsebuashinÿinÿana. 	 Onderweg zag ik midden op de dag een licht, koning Agrippa, helderder dan de zon! Het scheen op mij en de mannen, die met mij meereisden.


Chca tbojaniyana ora, Jesús tbojanjuá: —Ats̈e sëndmëna benachcá; chëjana tcojtsase, pronto jashjanguana. Ats̈e sëndmëna nts̈amo ndegombre yomncá sempre oyebuambnayá, y ents̈anga chë nÿetsca tescama yomna ts̈abe vida chamotsebomnama endamá. Nÿe áts̈beyeca endopodena ndayëjana jama, y ats̈be Taitá Bëngbe Bëtsábioca jashjanguama. 	 "Ik ben de weg, de waarheid en het leven", antwoordde Jezus, "Ik ben de enige weg tot de Vader.


Jesucrístbeyeca ats̈be cats̈átanga, ats̈e së́ntsebos̈e ts̈ëngaftanga chas̈motsetáts̈ëmbo, nts̈amo ats̈e tijapasama, más bëtscá ents̈anga Jesucristbiama ts̈abe noticiënguiñe chamotsos̈buáchema tojoservema. 	 Het volgende wil ik u graag laten weten, beste broeders: Alles wat mij hier is overkomen, heeft ertoe bijgedragen dat het goede nieuws over Jezus Christus beter bekend werd.


Quem soye ts̈abá chacmësertá: chë yebnents̈a nduiño, ntseco ora atbëbaná yochjabama tojtsetats̈ëmbëse, cha ndoñe nanjaleséncia ndocná jushañe chaondbemama, chë yebnoye jtsamashënguama y jtsatbëbama. 	 Jullie begrijpen wel dat iemand niet in zijn huis zou laten inbreken als hij wist wanneer de dief zou komen.


Y chë obanënga jtayenamna, ¿ndoñe s̈mëndualía nts̈amo cach Bëngbe Bëtsá chabe uabemana palabrënguiñe tojánayanama? Cha tonjánayana: 	 En wat het terugkomen uit de dood betreft, beseft u niet dat God tegen u sprak, toen Hij zei:


Er ndocna yoiytë́mena soye, ntjinÿcá queochaisoquéda; y chë ndótats̈ëmbo soye, ntsotats̈ëmbcá queochaisoquéda. 	 Wat verborgen is, zal aan de dag komen.


Jesús, bnëté Bëngbe Bëtsabe bëts yebnents̈e yojánabuatambaye, y ibetna, Olivos uabaina tjashoye yojánaye joquédama. 	 Elke dag ging Jezus naar de tempel om onderwijs te geven. De mensen kwamen al vroeg in de morgen naar Hem luisteren. En elke avond ging Hij de stad uit om ergens op de Olijfberg de nacht door te brengen.


Chënga mënts̈á imojtsichamo: “¡Corente bendición bomná chaotsemna, chë Bëngbe Utabnabe obenánaca tojabo Rey ca! ¡Celoca ts̈abá entsemna! ¡Bëngbe Bëtsá matschuanga ca!” 	 "God heeft ons een koning gegeven!" juichten ze. "Lang leve de koning! Vrede in de hemel! Alle eer is voor God in de hoogste hemelen!"


Ats̈e së́ntsebos̈e ndayá jayanana, Cristo tojánabo judiënga jabáserviama ca, chca, jinÿanÿiyama Bëngbe Bëtsá sempre inétsamama nts̈amo tojas̈ebuachenacá; tojánabo nts̈amo Bëngbe Bëtsá bëngbe tempsca uámana bëts taitanga tojanas̈ebuachenacá chaocumplima; 	 Christus is een Dienaar van de Joden geworden om te laten zien dat God de waarheid spreekt. Hij heeft bewezen dat het waar is wat God aan Abraham, Isaäk en Jakob had beloofd.


Chents̈ana chë uatsjéndayënga Jesúsbioye tmojanobeconá y tmojantjá: —¿Chë Bëngbe Bëtsábeyeca mandánëngbeñe nda chë más uamaná yomna ca? 	 In diezelfde tijd kwamen de discipelen bij Jezus met de vraag wie van hen de grootste in het Koninkrijk van de hemelen zou zijn.


Pilato chë tribunal ca uabáinents̈e yojtsetbemanëntscuana, chabe shema canÿa tbojanichmó mënts̈á cha jauyanama: “Chë nÿetsca soyënguiñe ts̈abá ama ents̈ábioye ndocá matsborlánana; chabe causa ibeta otjénayoca puerte sënjasufrí ca.” 	 Terwijl hij met de rechtszaak bezig was, stuurde zijn vrouw hem een boodschap: "Laat die goede man toch vrij. Hij heeft geen enkele schuld. Ik heb vannacht in een droom vreselijk veel verdriet om Hem gehad."


pero nda ents̈angbe delante, ats̈be ents̈á ndoñe yondmëna ca tojayanabiama, chë Bëngbe Bëtsá Ents̈á tbojanbemá, Bëngbe Bëtsabe angelëngbe delante echanjayana, cha chabe ents̈á ndoñe yondmëna ca. 	 Maar als je voor de mensen doet of je niets met Mij te maken hebt, zal Ik voor de engelen van God doen of Ik niets met jou te maken heb.


Judiënga ts̈a jtsebos̈ana y Bëngbe Bëtsábioye jtsotjanañana bëts soyënga chaomama, chabe obenana jinÿanÿiyama; y ndoñe judiëngna ts̈a jtsenguayana chë puerte osertánëngbe soyënga jtsetats̈ëmbuama. 	 Als u echt zoveel honger hebt, moet u eerst thuis iets eten. Betekent de gemeente van God zo weinig voor u dat de arme medegelovigen door u geen kans krijgen om te eten? Wat denkt u? Dat ik u een compliment zal geven? Ik denk er niet aan!


Bëngbe Bëtsábeñe ndegombre os̈buáchiyënga s̈mochtsemna, as chca chaotsinÿna, ts̈ëngaftanga chë bacna soyënga amana ndegombre s̈mojtsajbanama. Y ndoñe s̈mattsejuabnaye cach ts̈ëngaftangbiama jayanama: ‘Bëngna Abrahámbents̈ana ents̈anga, Bëngbe Bëtsabe ents̈anga fsëndmëna ca’. Er ats̈e chanjayana, Bëngbe Bëtsá quem ndëts̈béngacnaca Abrahámbents̈ana ents̈anga nanjábiama. 	 Maar dat gaat zomaar niet! Laat eerst maar eens zien dat u ernst maakt met God. Denk niet dat het met u wel goed zal aflopen omdat u van Abraham afstamt. O, nee! God kan deze stenen veranderen in kinderen van Abraham.


“¿Nts̈amo nda nanjobenaye canÿe corente añemo bomna ents̈abe yebnoye jamashënguana y chabe soyënga jtsebocana, ndoñe natsana chábioye tconjshétsebatsëquëse? Nÿe tcojshétsebatsëquësna aíñe cuanjobenaye cha jefcana. Ats̈e ya chca Satanásoftaca sënjama. 	 Je kunt het huis van de duivel niet leegroven als je niet eerst de duivel hebt vastgebonden.


Nts̈amo Bëngbe Bëtsabe uabemana palabrënguiñe endayancá, Bëngbe Bëtsá Abrahámbioye ibojtsatsëtsnaye ora: “Ats̈e sënjama aca ba luariñe ents̈angbiama ats̈be bominÿiñe taitá chacotsemnama ca.” Chë nts̈amo tojanas̈ebuachenacá ndegombre ts̈abe soye endmëna, er Bëngbe Bëtsá chca Abrahambiama yojanjuabná; y Bëngbe Bëtsá endmëna ndábeñe Abraham yojtsanos̈buaché, y nda inétsama ents̈anga chámuatayenama, y nda inamánda y ents̈anga jobenayana jinÿama ndayá ndocna te tmonjaninÿcá. 	 In de Boeken staat immers dat God hem aanwees als een vader van vele volken. (c) En hij is dat voor God, op Wie hij vertrouwde, Die de doden levend maakt en voor Wie alles wat nog moet komen, er al is geweest.


Pero Herodes Juánbioye cabá ndutame ora, Juan ba ents̈anga tojanëbaye, y Jesúsnaca tojánabo jenábayama. Ibojtsabayanëntscuana, Jesús Bëngbe Bëtsáftaca ibojtsencuéntaye; y chora celoca yojotëfjo, 	 In de tijd dat Johannes nog vrij was, mengde Jezus Zich tussen de mensen om gedoopt te worden. Na Zijn doop, terwijl Hij in gebed was,


Ats̈e, nts̈amo Bëngbe Bëtsá s̈ojaninÿinÿecá, chë s̈ojtsemna jájbanama soyënga, cachiñe jajuaboyama y jamama stëtonts̈ese, mo chë Moisesbe ley jtsocumplínana perdonánënga jtsemnama, ats̈e stsemna mo nda ndayá cachá tojtsendbema y cachiñe tojtëtsjebuanacá; y ndegombre, ats̈e stsemna canÿa nts̈amo ndoñe ts̈abá yondmëncá amá. 	 Nee, als ik de wet die ik eerst heb afgeschaft, weer in werking stel, d n zondig ik. Door te proberen volgens de wet te leven, belandde ik in de dood.


Cachábeñe nÿets vida inamna, y quem vídaca tojánabo quem luarents̈a ents̈angbe juabnënga jabuábinÿnayama. 	 In Hem is eeuwig leven en dat leven is het licht voor de mensen.


Chents̈ana chë barquë́shoye chata tbojtanamáshëngo y cachora chë binÿia bonguana yojtsatsmëna. 	 Zodra zij in de boot stapten, ging de wind liggen.


Chënga sempre jtsiyenana ínÿenga chamotsesufrínama jtsamëse, y nÿe nts̈ámnaca jtsaborlánana. 	 waar zij geweest zijn, laten zij een spoor van verwoesting en ellende achter.


Chíyeca chënga mondë́tats̈ëmbo, lempe nts̈amo ats̈e tsbomncá ácbents̈ana tijóyëngacñama. 	 Zij weten dat alles wat Ik heb van U komt.


Y Jesús tojanë́yana: —Ts̈ëngaftanga ts̈a bats̈atema os̈buáchiyana bomna causa. Ndegombre s̈cuayana: ts̈ëngaftanga bats̈atema os̈buáchiyana s̈mojtsebomnëse, masque nÿe mo canÿe mostaza betiye jenaycá, quem tjoye s̈matjayana: “Muents̈ana mojuaná y choye motsa ca”, quem tjañe chca nanjama, y ts̈ëngaftanga lempe jamama s̈mattsobena. 	 "Omdat jullie zo weinig geloof hebben", antwoordde Jezus. "Als jullie geloof maar zo klein is als een mosterdzaadje en je zegt tegen deze berg: 'Ga weg,' dan gaat hij weg. Dan is niets onmogelijk voor je.


Inÿets̈á endmëna, canÿa bacna soye jamama jócochënguana, bacna juabnënga tojtsebomna ora; cha chiñe nÿe jésejuabnayana y chë soye jtsasjayana cha chca jamama. 	 Het zijn uw eigen slechte verlangens die u in verleiding brengen.


Ndegombre cbë́yana, Elías, chë Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayá, Israeloca inamna ora, ba viudanga chents̈e imojamna. Chë tempo, unga uata y tsë́ntsañe nÿets̈á ndoñe tonjanafté y bëts shëntsana chë luariñe yojtsebinÿna. 	 Neem nu de profeet Elia. Hij deed een wonder voor een weduwe uit Sarepta (C), een vreemdelinge dus. In die tijd was er hongersnood. Vele Joodse weduwen hadden niets te eten, want er was drie en een half jaar geen druppel regen gevallen. En toch werd Elia niet naar één van hen gestuurd.


Ents̈anga más imojtsójotoye Jesús yojtsemnents̈e, y Jesús tojanonts̈é jáuyanana: “Morsca ents̈anga puerte bacna ents̈anga; chënga montsotjanañe ats̈e canÿe bëts soye chaima ats̈be obenana jinÿama, pero ndoñe chca quemochátinÿe, sinó nÿe chë ndayá yomna mo chë Jonásoftaca tojanopasá soycá. 	 Zij drongen hoe langer hoe meer tegen Hem op. "De mensen van deze tijd zijn slecht", zei Jezus. "Zij doen niets anders dan vragen om een teken uit de hemel. Zij willen een bewijs dat Ik de Christus ben. Maar het enige bewijs dat zij zullen krijgen, is het teken van Jona.


Ats̈be cats̈átanga, ats̈e ndoñe quetsátichamo chca ya tijashjache ca. Pero chama canÿe soye së́ntsama: chë tempo ats̈e sënjánbomna y sënjánama soyënga, mora lempe stëts̈oye sënjaquedá, y bëtscá së́ntsama jobenayama chë jashjanguama yojtsemnoye jashjanguama, 	 Ik denk niet dat ik daarin al geslaagd ben, broeders,


Y cháftaca cachcá tonjanopasá, chë inÿe uabentsáftaca cachcá, y cachcá chë ínÿengaftaca y chë ústonoca uabentsáftacnaca. 	 Dus trouwde de volgende broer met de weduwe. En zo ging het verder, tot de vrouw tenslotte met ieder van de zeven broers getrouwd was geweest.


Chë tjocana imojtsatstsmaye ora, Jesús tojanamëndá: —Bëngbe Bëtsá Ents̈á tbojanbemá obanënguents̈ana candë́tayenëntscuana, ndocnábeñe chë s̈monjinÿe soyama s̈mattsecuéntaye ca. 	 Bij het afdalen van de berg zei Jezus dat zij niemand iets mochten vertellen van wat zij hadden gezien, tot Hij zou zijn teruggekomen uit de dood.


Chë mandayëngna chátbioye tojtsanautatjá, pero chents̈ana tmojtanabáshejuana. Nÿetsca ents̈anga Bëngbe Bëtsá imojtsatschuanaye nts̈amo tojanopasama; chíyeca, chë mándayënga ndoñe tmonjanobená tondaye ntjinÿenana nts̈amo chata jácastigama. 	 Na herhaalde dreigementen lieten de Joodse leiders hen gaan, want zij konden geen goede reden vinden om hen te straffen. Zij durfden hun niets aan te doen, omdat het volk God prees voor wat er was gebeurd;


Pero Tomás, chë Gemelo ca uabobainá, canÿa chë bnë́tsana uta uatsjendayënguents̈á, chë uatsjéndayëngaftaca ndoñe yontsemna, Jesús tojánashjango ora. 	 Eén van de twaalf discipelen, Thomas (of Didymus) was er niet bij.


As Pedro tbojanjuá: —Chë inÿe luarocana ashjajnë́ngbioye ca. Y Jesús tbojaniyana: —Chcasna, ndoñe ques̈nátsmëna chë ats̈be Taitabe bëts yebnama impuesto jtsatsquë́cjnayana ca. 	 "Van volken die zij hebben onderworpen", antwoordde Petrus.


Nderado nda tojtsebos̈e chatbiama bacna soye jamama, ndoñe quentatobenaye nts̈ámnaca jáborlana, er uayoicana íñeshe nanjóbocna y chë uayayë́ngbioye nantsapochócaye; nderado nda tojábos̈ena chatbiama bacna soye jamama, cachcá cha buántsemna jóbanama. 	 Als iemand probeert hen kwaad te doen, komt er vuur uit hun mond, waardoor hun vijanden worden verteerd. Zo zal ieder gedood worden, die hen kwaad wil doen.


Cachcá, nda nÿe cachá tojtsenóbobonshana, cha chabe vida echanjëftsobuets̈e. Pero nda nÿe cachá ndoñe tontsenóbobonshana y nts̈amo ats̈e stsemandacá, quem luariñe vida tojtsebomnëntscuana cha tojtsamëse, chë nÿetsca tescama yomna ts̈abe vida echántsebomna. 	 Als zij sterft, brengt zij veel vrucht voort. Wie zijn leven liefheeft, raakt het kwijt. Maar wie zijn leven in deze wereld niet liefheeft, krijgt eeuwig leven.


Bëngbe Bëtsá, bë́ngbeñe jtsejuabnayëse, tojanjuabó canÿe más ts̈abe soye bëngbiama jamama, chca, Bëngbe Bëtsá canÿe ora jamama, bënga nÿetscanga, chënga y bënga chamotsemnama lempe nts̈amo Bëngbe Bëtsá yobos̈cá, nts̈amo Bëngbe Bëtsá tojanas̈ebuachenacá jóyëngacñëse. 	 God had een beter plan; Hij wilde niet dat zij zonder ons de volmaaktheid zouden bereiken.


Jesucrístbeyeca ats̈be cats̈átanga, ats̈e chca sënjayana, er Cloebe yebnents̈ënga s̈monjabëuenaye, ts̈ëngaftangbeñe s̈mojtsenpenzentserama. 	 Maar vergeet nooit dat in het leven met de Here de vrouw niets is zonder haar man en de man niets zonder zijn vrouw.


Y chë oservená, ntsetats̈ëmbcá nts̈ámnaca tojabuachjuanguá, y chë causa chamotsetjanjama tbojtsemnësna, chana más bats̈á mochántsetjanja. Nda bëtscá soyënga tmojats̈tábioye jauyanana, bëtscá soyënga chaoma ca; y nda bëts trabajo tmojabonÿébioyna jauyanana, más bëts trabajo chaoma ca.” 	 Maar wie zich niet bewust is dat hij verkeerd heeft gedaan, zal een lichte straf krijgen. Als iemand veel heeft ontvangen, zal ook veel van hem worden geëist. Hoe meer je is toevertrouwd, hoe groter je verantwoording is.


Sempre oyejuayënga s̈mochtsemna, Bëngbe Utabnáftaca cánÿiñe mo canÿacá jtsemnëse, y cachiñe s̈cutë́tayana: ¡Móyejuanga! 	 Wees blij in de Here; ik zeg het nog eens: Verheug u in Hem!


Chënga imojtsuenana chënga inÿets̈á jtsebiayangana, chënga tempo ndmabiyañe y jtsichámuana Bëngbe Bëtsá bëts soyënga tojanmama. 	 Maar er was geen twijfel mogelijk, want zij hoorden hen in vreemde talen spreken en God verheerlijken.


Jesús Bëngbe Bëtsabe bëts yebnoca yojétsana, canÿe amashjuana otsbojebniñe, Salomonbe Amashjuana ca uabáinents̈e. 	 Het was winter; Jezus wandelde in de galerij van Salomo.


Chora Pedro tojánayana: —Ndoñe, ats̈be Utabná. Ats̈e ndocna te chiyáisese Moisesbe leyiñe ndoñe yondëlesenciana jasama bayënga y chë jasama ndoñe ts̈abá imomna bayënga ca. 	 "Maar, Here", zei Petrus. "Ik heb nog nooit iets gegeten wat voor een Jood verboden is."


o nderado nántsemna chë ats̈e chë́ngbents̈e së́ntsemna ora, mënts̈á tijuáyebuachenama: ‘Ats̈e chë obanënga mochtayenama puerte jtsos̈buáchiyëse sëndobátmana causa, ts̈ëngaftanga ats̈be contra s̈mochjayana ca.’ ” 	 "Ik sta hier vandaag terecht omdat ik geloof dat de doden weer levend zullen worden!"


Chë Taitá, nda bëngbe bëts taitanga monjánadorana, cha tojama Jesús cháuatayenama, chë nda ts̈ëngaftanga s̈monjanóba canÿe cruciñe juajabonjëse. 	 U hebt Jezus gedood door Hem aan een kruis te hangen. Maar de God van onze voorouders heeft Hem weer levend gemaakt.


¿Ndayama ents̈á buanjosérvia nÿetsca quem luarents̈a soyënga jtsebomnana, chë nÿetsca tescama yomna ts̈abe vida tojtsoperdese? Ndegombre, canÿe ents̈á chë nÿetsca tescama yomna ts̈abe vida tojtsoperdese, ndocna soye quenátsmëna cha chaobená joyiyama, chë nÿetsca tescama yomna ts̈abe vida jtsebomnama. 	 Maar wie zijn leven voor Mij opgeeft, zal het terugkrijgen. Wat hebt u eraan de hele wereld te winnen en uw leven te verspelen? En wat is u meer waard dan uw leven?


Y chca, Bëngbe Bëtsá chabe ents̈anga inétsats̈atnaye ts̈abe soyënguents̈ana tondaye quecmochatabuáshebena, Bëngbe Utabná Jesucristo quem luarents̈e yochtónÿna tescama Bëngbe Bëtsábeñe jtsos̈buáchiyëse chas̈mojtsobátmanëntscuana. 	 Een man hoort niets op zijn hoofd te hebben; hij is de afdruk en de afspiegeling van God; maar de vrouw is de afspiegeling van haar man. Want de vrouw is uit de man gemaakt en niet omgekeerd.


Jesucrístbeyeca cats̈átanga, ats̈e së́ntsebos̈e ts̈ëngaftanga chas̈motsetáts̈ëmbo chë tempo Bëngbe Bëtsá ents̈anga ndoñe tonjaninÿanÿé soyëngama. Ats̈e së́ntsebos̈e ts̈ëngaftanga quem soyëngama chas̈motsetáts̈ëmbo, chca, ts̈ëngaftanga ndoñe judiënga chë judiëngbiama más uámanënga s̈momna ca ndoñe chas̈mondë́tsejuabnama. Ndayá Bëngbe Bëtsá tempo ents̈anga ndoñe tonjaninÿanÿecá, quem soye endmëna: Bëngbe Bëtsá tojalesenciá, nÿe baseftatescama banga Israeloquënga Bëngbe Bëtsabe soyënga ainaniñe ndoñe chamondóyëngacñama; pero chca echántsemna, chë ndoñe judiënguents̈e atsebácanënga jtsamnama imomnënga, atsebácanënga chamojtsemnëntscuana. 	 Broeders, ik wil niet dat Gods plan met Israël voor u geheim blijft. Wees niet eigenwijs. Voorlopig moet een deel van de Israëlieten niets van Jezus Christus hebben. En dat duurt tot de grote massa uit de andere volken in Gods koninkrijk is ingegaan.


Y ts̈ëngaftanga, puerte jtsos̈buáchiyëse Bëngbe Bëtsá chas̈mojaimpadá ora, chë s̈ocá salud echántinÿena, y Bëngbe Utabná echanjama cha ts̈abá cachiñe chaotsatsmënama; y nderado cha bacna soyënga tojamëse, Bëngbe Bëtsá bochantseperdóna. 	 Als zij in geloof bidden, zal de zieke genezen worden; de Here zal hem gezond maken. En als hij gezondigd heeft, zal de Here het hem vergeven.


Ts̈ëngaftanga ndoñe ats̈e ches̈matábuayana, pero ats̈e aíñe ts̈ëngaftanga tcbonjabacacá y tcbonjubuáyana, Bëngbe Bëtsabe trabajo jamama; y chca, mo canÿe betiye sempre tojtseshajuana y chë shajuana ndocna te tontsopochocacá, ts̈ëngaftanga chas̈motsemnama. Chca, lempe nts̈amo ats̈be Taitá s̈mojotjañcá, y chca s̈mojama ats̈e jóts̈ëmbonëse, áts̈beñe s̈mos̈buachéyeca, cha lempe cmochanjáts̈ataye. 	 U hebt niet Mij uitgekozen, maar Ik heb u uitgekozen. Ik heb u aangewezen om erop uit te gaan en blijvende vrucht voort te brengen, zodat mijn Vader u alles zal geven wat u Hem vraagt in mijn naam.


Bënga fsë́ntsebos̈e jouenana nts̈amo aca cojuabnama, er nts̈amo Jesucristbe ustonëngbiama fstsëtats̈ëmbcá, entsemna ana nÿets luarenache chëngbe contra ents̈anga imojtsichamo ca. 	 Maar het zou wel goed zijn om te weten wat voor ideeën u erop nahoudt. Want wij horen niet veel goeds over de partij waar u bijhoort."


As Jesús tmojaniyana: —¿Nts̈amo chë basetémënga montsichamcá quectsuenana ca? Y Jesús tojanë́jua: —Aíñe, sëntsuenana. Pero, ¿ts̈ëngaftanga Bëngbe Bëtsabe uabemana palabrënguiñe chë soyama ndoñe s̈mëndualía? Chiñe mënts̈á endayana: Chë basetémënga y ochóchaye s̈es̈onatémëngbe cantë́ngaca aca tcojama ents̈anga chacmotsatschuanama ca. 	 Zij werden kwaad. "Hoort U niet wat zij zeggen?" vroegen zij aan Jezus. "Jawel", was Zijn antwoord. "Maar hebt u nooit in de Psalmen gelezen: 'Zelfs kinderen en babies zullen Hem prijzen?" (b)


Chë Cristbe puerte ts̈abe buayenana soyënga ts̈ëngaftangbe ainaniñe nÿets tempo s̈mochtsambaye. Nÿets osertanánaca s̈mochtsenbuátëmbaye y s̈mochtsenbuayiynaye. Nÿets ainánaca s̈mochjacánta chë Salmos librë́s̈añe uabemana cantënga, chë Jesucristbe soyëngama cantënga, y chë Bëngbe Bëtsabe Espíritu iuama ts̈ëngaftanga chas̈motsobena jacántama soyënga; chca s̈mochjama Bëngbe Bëtsá jëtschuayama. 	 Laat uw hart vol zijn van Christus' woord. Zijn woorden zullen uw leven verrijken en u wijsheid geven. Leer ze aan elkaar, wijs elkaar ermee terecht en zing erover in psalmen, lofgezangen en geestelijke liederen. Zing zo met een dankbaar hart voor de Here.


Y ndocna chë Jesucristbe inÿe ichmónënga chiyáisananÿe; nÿe Santiago aíñe, Bëngbe Utabnabe cats̈ata. 	 De enige andere apostel die ik toen ontmoet heb, was Jakobus, de broer van onze Here.


¡Bacna ents̈anga, nts̈amo ndegombre s̈mojuabnacá ndinÿinÿnayënga! Nÿe ts̈abá chë Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayá Isaías ts̈ëngaftangbiama tojanoyebuambá, mënts̈á tojánayana ora: 	 Huichelaars! Jesaja had gelijk toen hij over u zei:


Y chora chënga chents̈e tmojanotbiama Jesús jtsebojanÿama. 	 Daarna gingen zij zitten en hielden de wacht.


Y nda cabá ainá totsomñe y áts̈beñe tojtsos̈buaché, ndocna te queochatóbana. ¿Chë cbontsatsá soyiñe quecojtsos̈buaché ca? —Jesús tbojantjá. 	 Wie leeft en in Mij gelooft, zal nooit sterven. Geloof je dat?"


Chents̈ana, canÿe boyabása tojána Jesús jinÿama y mënts̈á tbojantjá: —Buatëmbayá, ¿ndaye ts̈abe soye chjama chë nÿetsca tescama yomna ts̈abe vida jtsebomnama ca? 	 Er kwam een jongeman bij Hem met de vraag: "Goede Meester, wat moet ik doen om het eeuwige leven te krijgen?"


er chora puerte ngmenancá echántsemna. Ts̈a jabuache ngmenancá, quem luare jobojáts̈ama orscana y më́ntscoñama y más chcoye, cachcá ngménana ndoñe ntjamnana. 	 Want er zal een verdrukking zijn zoals er nog nooit geweest is sinds God de wereld maakte en zoals er ook nooit weer zal komen.


Chora chë ley abuátambayënga y chë fariseunga mënts̈á tmojanonts̈é juabnayana: “Quem boyabása ndoñe ts̈abá Bëngbe Bëtsabiama quenátichamo; mo chábioye cuafjoyenguangcá entsemna. Ndocna ents̈á quenátobena bacna soyëngama inÿa japerdónana; nÿe Bëngbe Bëtsá aíñe ca.” 	 "Wat denkt die Man wel?" mopperden de Farizeeërs en godsdienstleraars. "Hij beledigt God! Wie kan zonden vergeven dan God alleen?"


Y tmengo, chë inÿe semana bojats̈éntena, cabá cachëse, Jesús tmojanatbontsá cuevëshoye chë shembásenga tmojána, y tmojanamba chë tmojanprontá botamana uanguëts̈e soyënga. 	 Op zondagmorgen vroeg gingen ze meteen naar het graf. Ze hadden de speciale kruiden bij zich.


As Jesús tojanë́yana: —¿Nts̈amo chca nántsemna, cach David, chë Uámana Espíritbe mándoca, Crístbioye Utabná ca tbojtsabobuátmëse? David mënts̈á tojánayana: 	 "Hoe kan David hem dan 'Here' noemen?" vroeg Jezus. "Want hij heeft gezegd:


Cachcá, Bëngbe Bëtsá Ents̈á tbojanbemá ndoñe chenátabo cha chamotseservénama, ndayá ínÿenga jabáserviama. Y mo nda, ínÿenga játsebacama cuafjopagacá, cha echanjóbana ba ents̈anga atsebácanënga chamotsemnama ca” —cha tojánayana. 	 Want zelfs Ik, de Mensenzoon, ben niet gekomen om Mij te laten dienen. Nee, Ik ben gekomen om te dienen en mijn leven te geven als losgeld voor velen."


Nÿetsca ents̈anga chents̈e imojtsemna ora, Pilato tojanatjá: “¿Ts̈ëngaftanga nda s̈mojtsebos̈e ats̈e chjëtsboshjonama, Jesús Barrabás o Jesús, chë Cristo ca monduabobuatmá ca?” 	 Pilatus vroeg aan de mensen die zich voor het paleis verdrongen: "Wie moet ik vrijlaten? Barabbas of Jezus, die Christus wordt genoemd?


“Chora chë nduiño yojeniyana: ‘¿Y mora nts̈amo chjama ca? Cach ats̈be bonshana uaquiñá chanjíchmua; nderádose cha aíñe mochanjóyeunaye ca.’ 	 'Wat nu?' vroeg de eigenaar zich af. 'Ik weet het al. Ik zal mijn zoon sturen. Voor hem zullen ze wel respect hebben.'


Chca, ats̈e ts̈ëngaftanga jutsëtsayama choye chaijá ora, chas̈mobená inÿe soyama más Cristo Jesús jëtschuayama. 	 Dan zult u als ik eenmaal weer bij u ben, uitbundig Christus Jezus kunnen prijzen voor wat Hij door mij voor u heeft gedaan.


Chents̈ana Santiago mënts̈á tojanë́yana: “Chíyeca ats̈e sëntsejuabná, bënga ndoñe s̈ontsamna chë ndoñe judiëngbiama jamana más totcá chaotsemnama Jesucristo jtsë́stonama. 	 Daarom vind ik dat wij de niet-Joden die God gehoorzamen, niet moeten lastigvallen met de wet van Mozes.


As chora tmojanamëndá chents̈ana chábuaisebocnama y chents̈e tmojanoquedangna chë soyama imojtsenatsëtsnaye. 	 Zij stuurden Petrus en Johannes de raadzaal uit en overlegden met elkaar:


y chënga cochjínÿanÿiye nts̈amo yomna jtsiyenana, cach aca nÿetsca soyënguiñe ts̈abá jtsamëse. Chca chacojtsabuatambá ora, nÿe chë ndegombre buayenánana cochtsabuátambaye y corente respétoca chca cochtsama, 	 Wees hun tot voorbeeld door alle goede dingen die je doet. Laat uit heel je leven blijken dat je de waarheid liefhebt en serieus neemt.


Ndayents̈e ents̈anga yapa tmojtsenánts̈abos̈e, y nÿe ínÿenga chamotjáyanama soyënga tmojtsama, chents̈e tondayama quemochátenëyeunana y nÿetsca bacna soyënga mochántsama. 	 Waar jaloezie en eerzucht zijn, vindt u ook wanorde en meer van dat kwaad.


“¡Ts̈a lastema ts̈ëngaftangbiama; ts̈ëngaftanga s̈mondmëna mo jtanënga ents̈anga unachayëngcá! Ts̈ëngaftanga s̈mondbétsichamo: ‘Nda ínÿabioye tbojas̈buachená ndayánaca jamama y tojayana chë Bëngbe Bëtsabe bëts yebnama chca jamama ca, cha ndoñe ntsemnana chë tbojas̈buachená soye jamama ca. Pero chë Bëngbe Bëtsabe bëts yebnents̈a castellanama cha tojajurasna, aíñe jtsemnana chë tbojas̈buachená soye jamama ca.’ 	 Jullie zijn blinde leiders! U zegt dat het niets betekent als iemand bij de tempel zweert. Dan mag hij zijn eed breken. Maar zweert hij bij het goud van de tempel, dan moet hij zijn eed houden.


y Judas Iscariote, chë chents̈ana ndoñe baytesna, Jesús uayayëngbe cucuats̈iñe bochjanboshjoná. 	 Simon de Zeloot (a) en Judas Iskariot (de man door wie Jezus later werd verraden).


Chca ama ents̈á ndoñe chaondëtsejuabná, Bëngbe Utabnábents̈ana ndayánaca jatóyëngacñama. 	 Zo iemand moet niet denken dat de Here hem iets zal geven,


Er ndánaca, nts̈amo Bëngbe Bëtsá yobos̈cá tojtsamá, jtsemnana ats̈be cats̈ata, ats̈be uabena y ats̈be mamá, ats̈be ndegombre pamillanguents̈á ca. 	 Ieder die doet wat God wil, is mijn broer, mijn zuster, mijn moeder."


Chcasna, Jesucrístbeyeca cats̈átanga, Bëngbe Bëtsá bënga ba soye s̈ojalastemáyeca, puerte cbontsaimpadana, ts̈ëngaftanga Bëngbe Bëtsá chas̈mëyana ts̈a s̈mojtsebos̈e lempe jamana chábioye jadórama ca, Bëngbe Bëtsá jadórama mo ndayá cuafjobacá y cuafjuats̈ëmboncá, mo cabá ainá cuaftsomñcá. S̈mochjauyana ts̈ëngaftanga sempre s̈mochtsents̈ena cha servénana y jtsamëse cha ts̈abá bë́ngaftaca chaotsemnama. As, chca chas̈mojtsama ora, ndegombre oyejuayá Bëngbe Bëtsá s̈mochántsebiamnaye. 	 Ik zeg u daarom, broeders, dat u zich helemaal aan God moet wijden. Temeer omdat Hij u al Zijn liefdevolle goedheid aanbiedt. Laat uw lichaam een levend offer zijn; heilig, zodat het een vreugde voor God is. Als u zich bedenkt wat Hij voor u heeft gedaan, is dat toch niet teveel gevraagd?


Chents̈ana chabe uatsjéndayënga tojanamëndá ndocnábeñe ntsecuéntayana cha, Jesús, chë Bëngbe Bëtsabe Uámana Uabuayaná, chë Cristo bétsemnama. 	 Hij verbood Zijn discipelen ten strengste iemand te vertellen dat Hij de Christus was.


Y nÿetscanga uabouancá juinÿnënga tmonjanoquedá; pero chënga ndoñe chemátanbos̈ena bacna soyënga amana jtsajbanana, ni Bëngbe Bëtsabe benache jtishachana, ni chábioye quemëntétsatschuanaye, más chabe contra ba soyënga montsanichamo; cha nda obenana yobomna chë́ngbioye chë pochócaye soyënga jíchmuama, chënga chamosufrima. 	 De mensen verbrandden door het vreselijke vuur. Maar in plaats van zich te bekeren en God alle eer te geven, vervloekten zij Hem Die de macht over de plagen heeft.


Pero chë bachnangbe amë́ndayëngna ents̈anga tmojanañemó chamuenbouénanama, Pilato jauyanama chëngbiama Barrabás chabuatsboshjona ca. 	 Zij stookten de mensen op om de vrijlating van Barabbas te eisen.


Er ts̈ëngaftanga ya cmontsamna jtsetats̈ëmbuama, Bëngbe Bëtsá ts̈ëngaftangbe ts̈abiama juabna yobomnama; y chca, chë trabajo ats̈e s̈ojabonÿé, ts̈ëngaftangbe ts̈abiama jamama. 	 U hebt ongetwijfeld gehoord dat God zo goed is geweest mij een speciale taak voor u te geven.


Pero Jesús tbojanjuá: —Bëngbe Bëtsabe uabemana palabrënguiñe mënts̈á endayana: “Ents̈á nÿe tandë́s̈eca ndoñe vida ntsebomnana, sinó ents̈á endobena jtsiyenana lempe nts̈amo Bëngbe Bëtsá tojayancá tbojtseyeunanëse ca.” 	 "Nee", antwoordde Jezus, "want in de Boeken staat dat eten niet het belangrijkste is, maar dat echt leven bestaat uit het gehoorzamen van elk gebod van God."


y Jerusalenoye cach ndoñe chiyataná chë ats̈biama más natsana Jesucristbe ichmónënga imojamnë́ngaftaca jencuéntama. Chamna, cachora Arabia uabaina luaroye sëntsanoñe, y chents̈ana Damasco bëts puebloye sëntaná. 	 zelfs niet met de mannen in Jeruzalem die al vccr mij apostel waren. Nee, ik vertrok naar Arabië en keerde daarna naar Damascus terug.


Chë shembása enjanichë́tjona uámana shbuenda uafjatsenga y buángana ents̈ayá, y entsanbotamana castellánoca, uámana botamana ndëts̈ëtémëngaca y pérlaca. Chabe cucuats̈iñe canÿe castellano copbé enjétsatbëna, jútjena puerte uaboyënja soyë́ngaca, y chë boyabásengaftaca cha tojanma puerte bacna soyë́ngaca. 	 De vrouw had dieprode kleren aan en was behangen met gouden sieraden, edelstenen en parels. In haar hand hield zij een gouden beker vol met de gruwelijke en onreine dingen van haar ontucht.


Pero Pédrëna nÿe shjoca, amashjuanents̈e tojanoquedá. Chcasna, chë inÿe uatsjendayá tojánbocna y chë bës̈ás̈a ebtafjuana shembásaftaca tojanoyebuambá. Chora Pedro tbojanë́mashëngo. 	 Maar Petrus moest buiten blijven. De andere discipel kwam terug, sprak even met de portierster en nam Petrus toen mee naar binnen.


Chë bachnangbe amë́ndayënga y chë judiëngbe uámana mándayënga imojtsenguaye canÿa, nda ndayánaca Jesusbe contra cháuayana, as jobenayama cha chaóbana ca jayanama; pero ndoñe montsaninÿana. 	 De leidende priesters en de andere leden van de Hoge Raad probeerden Jezus te veroordelen voor iets waarop de doodstraf stond.


Chora Pablo tonjánayana: —¿Ndáyeca s̈mojtsos̈aché y s̈mojtsama ats̈be ainaniñe puerte ngménana chaotsemnama ca? Ats̈e së́ntseprontana y ndoñe nÿe chas̈mobatsëcama; Jerusalenoca jobanámnaca së́ntseprontana, Bëngbe Utabná Jesusbiama ca —cha tonjánayana. 	 Maar hij antwoordde: "Waarom al die tranen? Waarom maken jullie het mij moeilijk? Ik ben niet alleen bereid me in Jeruzalem te laten binden, maar ook voor de Here Jezus te sterven."


Cach David, chë Uámana Espíritbe mándoca mënts̈á tojánayana: Bëngbe Bëtsá, ats̈be Utabná Crístbioye tbonjaniyana: ats̈be cats̈bioica mótbema, ats̈be obenánaca, acbe uayayënga acbe cucuats̈iñe chamoquedama chjamëntscuana ca. 	 David heeft immers zelf gezegd: 'God zei tegen mijn Here: Kom naast Mij zitten aan mijn rechterhand, dan zal Ik alle tegenstanders aan u onderwerpen.' (c) De Heilige Geest gaf hem dit in.


“Jesucristo quem luare jésabama tempo chaojtsobeco ora, mochántsemna ents̈anga, y chënga mochantsiyena jtsamëse nÿe cachënga ts̈abá jtsomñama bacna juabnë́ngaca, y ts̈ëngaftanga cmochantsë́buayajuana ca.” 	 "Tegen het einde van de tijd zullen er spotters komen, die zich aan hun onreine verlangens overgeven."


Chë mo ibetiñe cuaftsiyencá oyenëngbe bacna soyënga tondayama ntsoservénana, y ts̈ëngaftanga chca ndoñe s̈mattsama. Chamna, chë́ngbioye s̈mochjínÿanÿiye chënga ndoñe ts̈abá tmonjamama. 	 Doe niet mee aan de zinloze praktijken, die in de duisternis plaatsvinden, maar stel ze aan de kaak.


y nÿa chama tempo tojóshjango ora, chë ents̈anga jábuayenama, soyë́ngaca Bëngbe Bëtsá chabe palabra s̈ojinÿanÿé, ndayá Jesucristo ents̈angbiama yochjanmama; y chca jábuayenama ats̈e palabra s̈monjabonÿé, Bëngbe Bëtsá, bëngbe Atsebacayabe mándoca. 	 mocht ik het iedereen gaan vertellen. God, onze Redder, heeft mij opgedragen dit werk voor Hem te doen.


y Jacóbëbents̈ana ents̈anga nÿetsca tescama echántsamëndaye, y chabe mándayana ndocna te queochaisopochóca ca —chë ángel tbojaniyana. 	 Hij zal voor altijd over het volk Israël regeren en aan Zijn regering zal geen einde komen."


Resjo entsemna; chca causa, ents̈anga bëngbe trabajuama ndoñe ts̈abá quemochátichamo y chë uámana Artemisa jadórama bëts yebnama mochántsichamo uámana yebna ndoñe yondmëna ca. Y chca, Artemisbe obenana ents̈anga mochantsábotena y Artemisa ndoñe bañe quemochátabuatma, nda Asients̈e y nÿets luaríñnaca mondadorana ca.” 	 Onze zaken lopen daardoor gevaar; straks raken wij onze tempeltjes aan de straatstenen niet meer kwijt. Maar dat niet alleen! Ook de tempel van de grote godin Artemis loopt gevaar uit de belangstelling te raken. Als het zo doorgaat, is die prachtige godin voor wie Asia en de hele wereld zich neerbuigt, straks vergeten!"


Chents̈ana, báseftanga saduceo ca uabaina ents̈anga tmojána Jesús jinÿama. Chënga imojanjuabná obanënga ndocna te ntayenana ca. Chíyeca, Jesús mënts̈á tmojaniyana: 	 Er stapten enkele Sadduceeërs op Hem af. De Sadduceeërs beweerden dat de mens na de dood niet meer levend kan worden.


Pero chë canÿe uaranga yojoyëngacñana, yojá, fshantsiñe yojajutjo y chabe mandayabe crocénana chents̈e yojtseitëme. 	 Hij verdiende er 2000 bij. Maar de man die 1000 geldstukken had gekregen, groef een gat en stopte het geld voor alle zekerheid in de grond.


mochanjóba, pero unga tianoye echántayena ca.” Chë causa chë uatsjéndayënga puerte ngménaca imojtsemna. 	 Ze zullen Mij vermoorden. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden." Deze woorden maakten de discipelen erg verdrietig.


Y sënjanuena mo mallajta ents̈angbe oyebuambnayancá, mo bëtscá béjaye cuaftsobonjnacá y mo bëts juesasanana shauenanancá; mënts̈á monjétsichamo: ¡Bëngbe Utabná matschuanga! Er Bëngbe Utabná, Bëngbe Bëtsá nÿets obenana bomná tojonts̈é jamándana. 	 Daarna hoorde ik een grote menigte. Het leek wel op het geluid van een enorme waterval of van zware donderslagen. "Prijs God", zeiden zij. "De Here, onze Almachtige God, regeert!


Bëngbe Bëtsá tojanma Abraham ba ts̈abe bendicionënga chaotsebomnama, cha chábeñe yojtsos̈buáchema. Chca, Bëngbe Bëtsá, chábeñe os̈buachiyëngbiámnaca ba ts̈abe soyënga jamana, cachcá nts̈amo Abrahambiama ts̈abe soyënga tojanmcá. 	 Ieder die net als Abraham op God vertrouwt, zal net zo worden gezegend als hij.


¡Ts̈a lastema quem luarents̈a ents̈angbiama, chë ínÿenga bacna soye jamama chaócochënguama tmojtsamëngbiama! Nÿets tempo chca amënga mochanjë́ftsemna. Pero, ¡payajema chë inÿa bacna soye chaomama tojtsamá ca! 	 Het zal slecht aflopen met de wereld vanwege alle verleidingen. Het is onvermijdelijk dat er verleidingen komen. Maar als het uw schuld is dat iemand verkeerde dingen doet, loopt het slecht met u af.


Pero Pedro tojánayana chábioye ndoñe bonjanabuátma ca; y mënts̈á tojánayana: —Ndayama cojtsichámuama ndoñe quetsátstats̈ëmbo, ni ques̈nátësertana ca. Y shjoye, amashjuanóntscoñe yojábocna; y chora canÿe ngallo yojacánta. 	 Maar Petrus schudde zijn hoofd en zei: "Welnee, ik weet niet over wie u het hebt!" Hij liep weg naar de poort. Op dat moment kraaide een haan.


Ats̈e merecido taitsatobuajoñe, ats̈be Utabnabe mamá chas̈uabobuáchama; 	 Wat een eer dat de moeder van mijn Here bij mij op bezoek komt.


Y ínÿocnaca, Bëngbe Bëtsabe uabemana palabrënguiñe mënts̈á tbojaniyana: Aca nÿetsca tescama canÿe bachna condmëna, canÿe bëts bachna nts̈amo Melquisedec yojamncá ca. 	 Een andere keer zei God tegen Hem: "Ik heb U uitgekozen om voor altijd priester te zijn op dezelfde wijze als Melchizédek." (B)


Ts̈ëngaftanga chë nÿets tempo nÿe ínÿabiama oservénënga, ts̈ëngaftangbe nduiñënga nÿétscañe s̈mochtsayaunana, y ndoñe nÿe chënga tcmojtsë́nÿa ora, mo nda nÿe ents̈angbe delante ts̈abá joquédama tojtsebos̈acá, ndayá chënga s̈mochtsayaunana nÿets ainaniñe ndegombre ts̈abe juabnë́ngaca, er ts̈ëngaftanga Bëngbe Utabnabiama corente respeto s̈mondbomna. 	 Slaven moeten hun meesters altijd gehoorzamen. Probeer het hun niet alleen naar de zin te maken als zij op u letten, maar voortdurend met een bereidwillige houding en ontzag voor God.


Nts̈amo ats̈be Taitá endamcá ats̈e ndoñe së́ntsamëse, ts̈ëngaftanga áts̈beñe ndoñe s̈mattsos̈buáchiye. 	 Als Ik niet dezelfde wonderen doe als mijn Vader, hoeft u Mij niet te geloven.


Chca endmëna, er Bëngbe Bëtsá ndocna te juabna ntjatrócana; nÿetscanga chabe ents̈anga chamotsemnama tojáchembënga, nÿets tempo cha echántsababuanÿeshana, y echanjama chë́ngbeñe ts̈abe bendicionënga chaotsemnama. 	 Want als Hij iets zegt, komt Hij er niet op terug. En als Hij in genade iets heeft gegeven, blijft het gegeven.


Chora cachiñe tbojantjá: —Simón, Juanbe uaquiñá, ¿ques̈cbobonshana ca? Y Pedro tbojanjuá: —Ats̈be Utabná, aíñe. Aca condë́tats̈ëmbo ats̈e aíñe cbondbobonshánama ca. As Jesús tbojaniyana: —Ats̈be ents̈anga, mo oveshëngcá imomnënga, cochtsanÿena ca. 	 Jezus vroeg hem voor de tweede keer: "Simon, zoon van Johannes, houd je echt van Mij?" "Ja, Here. U weet toch dat ik van U houd", zei Petrus. Jezus zei: "Pas dan op mijn schapen."


Canta bnë́tsana uata nÿets̈á, Bëngbe Bëtsá ents̈anga ndoyena luaroca chënga yojanëuantana, 	 Hij verdroeg hun grillen tijdens de veertig jaar dat zij in de woestijn rondzwierven.


mënts̈á jtsayebuáchëse: “¡Israeloca ents̈anga, s̈mabétsëjabuache ca! Quem boyabása entsemna chë nÿets luarënguenache iuana abuátambaye soyënga bëngbe ents̈angbe contra, y nts̈amo bëngbe leyënguiñe endayanama contra, y quem Bëngbe Bëtsabe bëts yebnama ndoñe ts̈abá yontsoyebuambná. Y cabana quem Bëngbe Bëtsabe bëts yebnoye grieguënga tojúmashengo, y chca cha tonjama chë Bëngbe Bëtsabe bëts yebna Bëngbe Bëtsabe bominÿiñe ndoñe ts̈abá chaondë́tsemnama ca” —chënga imojtsichamo. 	 "Mannen van Israël, help! Dit is de man die overal ingaat tegen ons volk, onze wet en onze tempel. En nu heeft hij ook nog Grieken in de tempel gebracht en daarmee dit heilige gebouw ontwijd!"


As chëngna palma betiye buacuafjënga tmojanatë́tsets̈e, y Jesús jajébenguama tmojánbocana, y mënts̈á imojtsáyebuache: “¡Bëngbe Bëtsá matschuanga! ¡Corente bendición bomná chë Bëngbe Utabnabe obenánaca tojabá! ¡Corente bendición bomná chë Israeloquëngbe Rey ca!” 	 liep de stad uit Hem tegemoet. Zij hadden palmtakken in de hand en juichten uitbundig: "Alle eer is voor God! Alle eer is voor Hem, Die komt in naam van de Here! De koning van Israël!"


Filólogo y Julia, Nereo y chabe uabena, Olimpas y nÿetsca Bëngbe Bëtsabe ents̈anga chë́ngaftaca imnénutanangnaca s̈mochjácheuaye. 	 Doe eveneens de groeten aan Philologus en Julia, aan Nereus en zijn zuster en aan Olympus en al de gelovigen daar.


Nÿetscanga ndoñe cachcá montsanjuabnaye causa, tmojanonts̈é chents̈ana jésebocanana. As Pablo tojanë́yana: “Nÿets razónaca chë Uámana Espíritu ts̈ëngaftangbe taitanga tojanë́yana, Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayá Isaíasbiajana, mënts̈á: 	 Zij vertrokken, zonder dat ze het met Paulus eens waren geworden. Voor hun vertrek zei Paulus nog dit: "Wat de Heilige Geest door de profeet Jesaja tegen onze voorouders heeft gezegd, is maar al te waar!


Ats̈e, Bëngbe Utabná Jesucristo së́ntseimpadana, cha chaoma ts̈ëngaftangbeñe ts̈abe bendicionënga chaotsemnama. Chca chaotsemna. 	 Ik bid dat u allen de genade van de Here Jezus zult ervaren.


“Chcase morna, Abrahámbents̈ana ents̈anga y ndoñe judiënga Bëngbe Bëtsá adórayënga; bëngbiama entsemna quem buayenana soye, chë Bëngbe Bëtsá ents̈anga játsebacana. 	 Mannen broeders, afstammelingen van Abraham en u die ontzag voor God hebt: Wij hebben het nieuws ontvangen dat er redding is door Jezus Christus.


Er ats̈e cbë́yana, banga Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayënga y reyënga tmojánbos̈ena chë ts̈ëngaftanga s̈montsonÿá soyënga jinÿana, pero ndoñe tmonjáninÿe; y tmojánbos̈ena chë s̈montsuenana soyënga jouenana, pero ndoñe tmonjanuena ca” —cha tojánayana. 	 Vele profeten en koningen hebben ernaar gehunkerd te zien wat jullie zien en te horen wat jullie horen."


Chë tempo, banga mora áts̈beñe os̈buáchiyënga, os̈buáchiyana mochantsajbaná y mochantsenáboyënja y jóbanama ínÿengbe cucuats̈iñe mochántsenboshjuana. 	 Velen van jullie moeten dan ineens niets meer van Mij hebben.


Chcasna, bënga fsënjenoyeuná y s̈onjúnÿnana ts̈abá yojtsemna báseftanga bënguents̈ana jabacacayana ts̈ëngaftangbioye jontjes̈iyama chamotsama, y Pablo y Bernabé, chë Jesucrístbeyeca bëngbe bonshana cats̈átataftaca, choye chamotsama. 	 Daarom leek het ons goed twee mannen uit te kiezen en naar u toe te sturen, samen met onze vrienden Barnabas en Paulus,


Chora chë judiënga tmojanjuá: —Ni canÿe quem bëts soyëngama bënga queftsátsbos̈e aca jtsatëchë́nganjama. Aca Bëngbe Bëtsabiama ndoñe ts̈abá quecátichamo; mo chábioye cuafjoyenguangcá entsemna. Aca nÿe canÿe ents̈á condmëna, pero acna contsichamo cach aca Bëngbe Bëtsá comna ca; chíyeca bënga fsë́ntsebos̈e ndëts̈béngaca aca jtsatëchë́nganjama ca —chënga tmojaniyana. 	 "Wij willen U niet straffen om al het goede wat U gedaan hebt", antwoordden zij, "maar omdat U God beledigt. U bent een mens als wij en U maakt Uzelf tot God!"


Chë Bëngbe Bëtsá chabe bominÿiñe ts̈ábenga yochjábiama ca juabnayënga, nts̈amo leyiñe jamama yomna ca iuayancá lempe tmojtsobedecénama, chënga nÿets tempo jtsiyenana jtsetats̈ëmbëse Bëngbe Bëtsá nÿetsca tescama chënga yochjácastigayama. Er Bëngbe Bëtsabe uabemana palabrënguiñe mënts̈á endayana: “Bëngbe Bëtsá jayanana nÿetsca tescama castigo chaotsebomna ca, nda nÿets tempo ndoñe tontsama nÿetsca mandënga nts̈amo chë leyënguiñe iuabemancá ca.” 	 Maar ieder die probeert het met God in orde te maken door de wet te houden, valt onder de vloek van God. Want er staat in de Boeken: "Wie niet precies doet wat er in de wet staat, is vervloekt." (B)


Aca condos̈buaché nÿe canÿe Bëngbe Bëtsá yomnama y chca ts̈abá contsama; pero chë bacna bayëjë́ngnaca chiñe jtsos̈buáchiyana, y chë causa chënga uatjana jtsebomnama y jtsangmëmnayana. 	 Durven sommigen van u nog te beweren dat 'geloven alleen' genoeg is? Gelooft u dat er maar één God is? Dat is goed, maar dat geloven de boze geesten ook; zij beven van angst voor Hem!


Jesús Judeocana Galileoye tojánashjanguama, chë uajabuachaná tojanuena ora, Jesúsbioye tojána y ibojtseimpadana chabe yebnoye cháuama, chabe uaquiñá chabuetseshnáñama, er ya jtsóbanama yojtsemna ca. 	 Een hoge ambtenaar uit Kapernaüm hoorde dat Jezus uit Judea naar Galilea was gekomen en ging meteen naar Hem toe. Zijn zoon was doodziek en hij vroeg Jezus mee te gaan om de jongen te genezen.


¡Morsca ents̈anga y más chcoyënga, chábioye yeunanëngbiama, cha sempre bochántsengmena! 	 Hij is altijd goed voor mensen, die ontzag voor Hem hebben.


Y mora, canÿe ents̈á nÿetsca chë leyents̈a mandënga tojtsobedecena, pero ndoñe tontsama nts̈amo nÿe mo canÿe mando nts̈amo iuayancá, cha Bëngbe Bëtsabiama jtsemnana canÿa nts̈amo nÿetsca chë leyents̈a mandënguiñe ndoñe yondëlesenciancá amá. 	 Als iemand zich aan de hele wet van God houdt, maar die op één punt overtreedt, is hij in feite net zo schuldig als iemand die de hele wet heeft overtreden.


Er chábeyeca, canÿánÿenga y ínÿenga montsobena chë Taitábioye jobéconana, er bënga nÿetscanga cachca espíritu bëngbe ainaniñe mondbomna, chë Uámana Espíritu. 	 Door wat Jezus heeft gedaan, mogen wij (of we nu Joden zijn of niet) vrij bij de Vader komen, in één Geest.


Nts̈amo chë bacna shácuana jtsejashtsëtsana y iñoye jtsatmets̈ana jtsejuinÿiyama, cachcá echántsemna quem luare jopochócama te. 	 Zoals in dit verhaal het onkruid bijeengehaald en verbrand wordt, zo zal het ook gaan bij het einde van deze tijd.


y Bëngbe Bëtsá tojama ts̈ëngaftanga ndegombre ts̈abe vida chas̈motsebomnama, Crístoftaca cánÿiñe mo canÿacá bétsemnayeca; y Cristo, nÿetsca chë mándayënga y obenana bomnëngbiama más uamaná endmëna. 	 In Christus bent u dus volmaakt, want Hij is de hoogste heerser en autoriteit over elke andere macht.


Nÿetscanga oyejuayënga s̈mochjenofja, nts̈amo Crístnaca ts̈ëngaftanga tcmojanëbuajcá, chca, ents̈anga chamuinÿanÿé Bëngbe Bëtsá puerte bëtsá y obená yomnama. 	 Aanvaard elkaar dus net zoals Christus ons allen aanvaard heeft. Dat is tot eer van God.


Ndegombre nÿets luariñe entsótats̈ëmbo ts̈ëngaftanguents̈e yojtsemna canÿa, shembásaftaca bacna soye amá, y nts̈amo cha yojtsamcá puerte bacna soye yojtsemna; ni chë Bëngbe Bëtsábioye nduabuátmënga chca ntsamana: canÿe ents̈á cachabe mamamnáftaca bacna soye yojtsama. 	 Ik kom bij u met het goede nieuws, dat ik u al eens eerder heb gebracht. U hebt het aangenomen en het is nu de basis van uw leven.


Chents̈ana, chë utamianá chata tojanënatse chabe yebnoye y saná tojanacaredadó. Cha y nÿetscanga chë yebnents̈e oyenënga oyejuayënga imojtsemna, Bëngbe Bëtsábeñe imojtsos̈buáchema. 	 Na afloop nam hij Paulus en Silas mee naar zijn huis en dekte de tafel voor hen. Hij en zijn gezin waren heel erg blij dat ze nu in God geloofden!


As chë rey inÿe oservénënga yojichamuá y mënts̈á yojámëndaye: ‘Chë ófjanënga s̈mochjáuyana, ya saná stseboprontana ca. Sënjamandá, ats̈be uacnënga y uamna bayënga minÿicánënga jobáyama y lempe entseprontana; y chamuabo chë casamento fiestama ca.’ 	 Maar niemand wilde. Daarom stuurde hij andere knechten er op uit om te zeggen: 'Alles staat klaar. Het mestvee is geslacht en klaargemaakt, kom vlug naar het huwelijksfeest!'


Chca orna, Jesús chabe biyañe tojanáyebuachena: “Elí, Elí, ¿lema sabactani ca?” (Chca endayana “Ats̈be Bëtsá, ats̈be Bëtsá, ¿ndáyeca cachcá s̈cojonÿá ca?”) 	 Om ongeveer drie uur riep Jezus: "Eli, Eli, lama sabachtani?" Dat betekent: "Mijn God, mijn God, waarom hebt U Mij verlaten?"


“Chë Bëngbe Bëtsabe juabna oyebuambnayá Daniel, chë puerte uabouana soye quem luare jopochócama tojë́ftsanabema. Chë puerte uabouana soye, chca jtsemnama ínÿoca ts̈ëngaftanga chas̈mojinÿe ora (nda tojtsalía, chabosertá), s̈mochántsetats̈ëmbo chë puerte ngménana tempo tojóshjanguama; chorna, chë Judeoca chamojtsemna ents̈anga, batsjabengoye chamotsacheta; 	 Wanneer je 'de gruwel van de verwoesting' ziet staan waar hij niet hoort (lees dit aandachtig) en je bent in Judea, vlucht dan naar de grotten in de bergen.


Pero Pedro Antioquía bëts puebloye tonjánabo ora, chabe delante sënjánayana cha ndoñe ts̈abá tonjanma ca, er nts̈amo enjanamcá ndoñe ts̈abá quenjatsmëna. 	 Maar later, toen Petrus in Antiochië was, was ik het ten overstaan van iedereen met hem oneens. Want wat hij deed, was niet goed.


Pero chënga tmojanáyebuachena: —¡Chaóbana! ¡Chaóbana! ¡Motsecrucificá ca! As Pilato tojanatjá: —¿Ts̈ëngaftangbe rey ats̈e chjacrucifíca ca? Y chë bachnangbe amë́ndayënga tmojanjuá: —Bëngbe rey nÿe César endmëna, ndocná más ca. 	 "Weg met die man! Weg met Hem!" schreeuwden zij. "Kruisig Hem!" "Moet ik uw koning kruisigen?" vroeg Pilatus. "Hij is onze koning niet!" schreeuwden de priesters. "We hebben maar één koning en dat is de keizer!"


Jesús chë soye yojtsetáts̈ëmbo; chíyeca mënts̈á tojanë́yana: —¿Ndáyeca tandës̈ama s̈mojtsenatsëtsná ca? ¡Ts̈a bats̈atema os̈buáchiyana s̈mobomna! 	 Jezus wist wel wat er in hen omging en zei: "Wat hebben jullie toch weinig vertrouwen in Mij! Waarom maken jullie je zorgen over brood?


S̈mochtsejuabnaye nts̈amo s̈mojtsamama, chë́ngbioye ts̈ëngaftangbeñe s̈mojtsëuantana ora, y chca jtsamana s̈mochjajbaná; er ndóñese, ats̈e betsco ts̈ëngaftangbioye chanjá, y chë chca buatëmbana soyënguiñe os̈buáchiyana ndoñe tmonjajbanángaftaca chanjéntsja chë ats̈be uayoicana endóbocana espadë́jaca. 	 Keer daarvan terug. Anders kom Ik binnenkort naar u toe om hen met het zwaard van mijn mond te bevechten.


Masque nÿe canÿe te, canÿsëfta soye nts̈ámnaca tcmojaborlá, y canÿsëfta soye ‘chca ndoñe más quecbochatsbórla ca’ tcmojauyanëse, aca cmontsemna cha jtseperdónana ca” —Jesús tojánayana. 	 Zelfs als hij zeven keer per dag tegen je zondigt. Als hij je telkens komt zeggen dat het hem spijt, moet je hem telkens opnieuw vergeven."


Básefta ents̈anga mondmëna mo chë benache juachañe yojuatquë́cjana jenaycá. Chëngna Bëngbe Bëtsabiama soyënga jouenana; pero chora Satanás betsco jabana, chëngbe ainaniñe yojtsemna Bëngbe Bëtsabe palabra jabétsabuajuanama, chënga chiñe ndoñe chamondëtsos̈buáchema. 	 Het pad waar een deel van het zaad op terechtkwam, zijn de mensen die wel het woord van God horen, maar het meteen weer vergeten. De duivel is er in geslaagd het goede zaad weg te nemen.


As Pilato, Barrabás tbojtanboshjona; tojanmandá soldadënga Jesús jabuache chamotsetsets̈enama y chents̈ana ents̈angbe cucuats̈iñe tbojánboshjona chamocrucificama. 	 Pilatus gaf opdracht Barabbas vrij te laten. Hij liet Jezus met een zweep afranselen en daarna wegbrengen om gekruisigd te worden.


¡Puerte oyejuayá jtsemnana chë Bëngbe Bëtsá mo ndoñe bacna soye cuafjama cuenta tbojtsonÿá cha ca! 	 "Gelukkig is hij aan wie de Here zijn zonde niet toerekent." (b)


Nts̈amo chë nduiño chë arréndayënga chë fshantse echántsabaca y ínÿenga echantsats̈ataye y chënga chabiama bëtscá shajuana mochanjatbanacá, cachcá, Bëngbe Bëtsabe amë́ndayana ts̈ëngaftangbents̈ana mochantsejuána y ínÿengbioye mochántsats̈ataye. Chënga Bëngbe Bëtsabe soyëngama mochanjouena y chë soyëngama ínÿengbioye mochanjabuayená, Bëngbe Bëtsabe amë́ndayoye jamashënguama. 	 Wat Ik wil zeggen, is dit: God zal Zijn Koninkrijk bij u weghalen en het geven aan een volk dat Hem geeft wat Hem toekomt.


¿Cabá ndoñe cmontsë́sertana y ndoñe s̈montsabouínÿna chë shachna tandës̈ents̈ana shachna uaranga ents̈anga sënjanëjuats̈ema y bnë́tsana uta sbarë́cua s̈monjánajutjema? 	 Begrijpen jullie het dan nog niet? Zijn jullie vergeten dat Ik 5000 mensen van maar vijf broden te eten heb gegeven?


Chë bachnangbe amë́ndayënga y ley abuátambayënga tmojanenótats̈ëmbona Jesús chca tojanacuntá jinÿanÿiyama, chënga mo chë puerte bacna trabajayëngcá imojamnama; asna tmojánbos̈ena cachora jishachana, pero ents̈angbiama imojtsauatja. 	 De godsdienstleraars en leidende priesters zouden Hem graag meteen gevangen nemen. Want zij begrepen heel goed dat deze gelijkenis op hen sloeg. Zij waren die misdadige boeren! Maar ze durfden Hem nog niets te doen, omdat ze bang waren voor het volk.


Nda ats̈e s̈ojtsáboyënja, ats̈be Taitábioynaca jtsáboyënjana. 	 Wie Mij haat, haat ook mijn Vader.


Moisés y Israeloca ents̈anga Bëngbe Bëtsábeñe imojanos̈buachéyeca, chë “Buángana ca” uabaina mar bejayëjana tmojánenachnëngo, mo chiñe bojojo fshantse cuaftsomñcá; chents̈ana, chë Egiptoca ents̈anga cachcá jamama tmojánbos̈ena ora, nÿetscanga chiyiñe tojtsanatajo. 	 Omdat de Israëlieten op God vertrouwden, zijn zij door de Rode Zee getrokken als over droog land. Maar de Egyptenaren die hen achterna gingen, verdronken allemaal.


Betania pueblo yojamna Jerusalén béconana, mo unga kilómetroca. 	 Bethanië ligt op nog geen drie kilometer van Jeruzalem.


José Bëngbe Bëtsábeñe yojanos̈buachéyeca, ya jóbanama ora, tojánayana más chcoye chë Israeloca ents̈anga Egiptó luarents̈ana mochjëftsanbocna ca, y tojëftsanmandá ndayá jamana chabe óbana cuérpoca. 	 Omdat Jozef op God vertrouwde, heeft hij aan het einde van zijn leven gezegd dat de Israëlieten eens uit Egypte zouden wegtrekken. Hij was daar zo zeker van, dat hij hen plechtig liet beloven zijn beenderen uit Egypte te zullen meenemen.


Pero ts̈ëngaftangbeñe ndoñe chca chaondë́tsemna. Inÿets̈á; masna, nda ts̈ëngaftangbeñe chë más uamaná jtsemnama tojtsebos̈e, cha bontsemna chë ínÿenga jtsaservénana; 	 Maar onder jullie moet het anders gaan. Wie groot wil zijn, moet jullie dienaar worden.


Pablo jóyebuambayama uatajanónts̈a orna, Galión chë judiënga tojanë́yana: —Quem ents̈á nderado ínÿabioye matbënjóba o ndayánaca chca matënjobuachjanguá, as cocayé ats̈e matijótbema ts̈ëngaftanga judiënga yejuana joyaunayama; 	 Net toen Paulus zich wilde verdedigen, nam Gallio het woord en zei tegen hen: "Joden, luister! Als het hier om een misdaad of een zware overtreding ging, zou ik u natuurlijk moeten aanhoren.


Nÿe ínÿengbioye imojtsayaunana: “Nda tempo bënga puerte chamotsesufrínama enjanamá, mora ents̈anga entsabuayiyná, Jesucrístbeñe jtsos̈buáchiyama caojtsamna ca. Y tempo cha ts̈a enjánbos̈e jamama ents̈anga Jesucrístbeñe ndoñe chamondëtsos̈buáchema ca” —chënga imojtsichamo. 	 Het enige wat zij over mij hoorden, was dat de man die hen vroeger vervolgde, nu zelf het goede nieuws van het geloof in Christus bekendmaakte; het geloof dat hij vroeger probeerde uit te roeien.


mënts̈á jatjayama: —¿Aca ndegombre cojtsemna chë jabama ibojanmëná, chë Uámana Uabuayaná, o s̈ojtsamna ínÿabiama jatobátmama ca? 	 "Jezus, bent U het op wie wij hebben gewacht? Of moeten wij uitkijken naar iemand anders?"


Y Nicodemo tbojantjá: —¿Nts̈amo, canÿe ents̈á ya bëtsá tojtsemna ora, nantsobena cachiñe jtónÿnama ca? Ndegombre, cha ndoñe ntsobenana cachabe mamabe cuerpiñe jtamashënguana cachiñe jtónÿnama ca. 	 "Opnieuw geboren?" vroeg Nicodémus. "Hoe kan dat? Iemand kan toch niet voor de tweede keer uit zijn moeders lichaam geboren worden?" Jezus antwoordde:


Chents̈ana chënga Olivos tjashoye tmojána. Jesús choca yojtsetbemana; as, chë uatsjéndayënga tmojanobobeconá nÿe chëngbiama jatjayama, mënts̈á: —S̈më́yana. ¿Mocna ora chë soyënga Bëngbe Bëtsabe bëts yebnoca yochjochnëngo ca? ¿Ndayá yochjochnëngo bënga jinÿanÿiyama aca jésabama ora ya yojtsemnama y quem luare jopochócama tempo yojtsobecuama ca? 	 "Wanneer zal dat gebeuren?" vroegen de discipelen later, toen Hij met hen op de helling van de Olijfberg zat. "Waaruit kunnen wij opmaken dat U terugkomt en dat deze tijd naar zijn einde loopt?"


Y chë Utabná tojanë́jua: —Ts̈ëngaftanga os̈buáchiyana, bats̈atema masque nÿe mo mostaza jenaycá s̈mojtsebomnëse, quem sicomoro betiyoye s̈matjauyana: “quemuents̈ana mojashtse y mar béjayoca mojé ca”, y quem betiye chca nanjama ca. 	 "Als jullie geloof maar zo groot was als een mosterdzaadje", antwoordde Jezus, "zou het groot genoeg zijn om een boom met wortel en al uit de grond te rukken en naar de zee te sturen. Hij zou direct gehoorzamen.


Ats̈e Juan, Jesucrístbeyeca ts̈ëngaftangbe cats̈ata, cháftaca cánÿiñe mo canÿacá bétsemnama, cach ts̈ëngaftangcá sëndëpadecena, ts̈ëngaftangcá chanjë́ftsashjache Bëngbe Bëtsabe amë́ndayoye jamashënguama, y ts̈ëngaftangcá Bëngbe Bëtsábeñe jtsobátmanëse, uantado sëndmëna chë padecena soyënguiñe. Bëngbe Bëtsabe palabra sënjánabuayiynama y Jesusbiama nts̈amo ndegombre endmëncá sënjanóyebuambnama, ats̈e s̈monjetsanë́ts̈ena mar béjayoca canÿe fshantsents̈e, Patmos ca uabáinoca. 	 Ik, Johannes, ben uw broeder en deel in uw lijden terwille van het Koninkrijk van Jezus. Net als u blijf ik Hem trouw, dwars door alles heen! Ik was naar het eiland Patmos verbannen omdat ik de mensen op God had gewezen en hun verteld had wat ik over Jezus Christus wist.


Ndánaca chë Moisesbe leyama tojayana tondaye yondovalena ca, y útata o únganga chca tmojouena y aíñe cha chca tojayana ca chënga tmojayanëse, jtsemnana chë ents̈ábioye jtsóbana, tondaye ntjalastemacá. 	 Vroeger werd iemand die zich niets van de wet van Mozes aantrok, zonder medelijden gedood als twee of drie mensen tegen hem getuigden.


Bëngbe Bëtsabe bëts yebnents̈e canÿe cosheto yojtsemna; tojanonÿná orscana chca s̈ocá inamna. Ents̈anga imojanamana cada te cha juanatsana canÿe luaroye, Bëngbe Bëtsabe bëts yebnoca, Botamana Amashjuana ca uabáinoye, chë tmojtsachnëjuanënga lemos̈na chaótejañama. 	 Toen zij daar aankwamen, zagen zij een man die al sinds zijn geboorte verlamd was. Elke dag werd hij naar de Mooie Poort (een van de tempelpoorten) gedragen om daar te bedelen.


pero bëngbiama, nÿetscanga Bëngbe Bëtsá chabe ents̈anga chamotsemnama s̈ojáchembëngbiamna, masque judiënga o ndoñe judiënga, Crístbeñe endmëna nÿets Bëngbe Bëtsabe obenana y osertánana; 	 dankte God ervoor en zei: "Dit is mijn lichaam, dat Ik voor u geef. Eet het geregeld als een herinnering aan Mij."


Chca tojanopasá chents̈ana, Jesús inÿe soye chabe uatsjéndayënga tojánebëbuacna, Tiberias mar béjaye tsachañe. Chora mënts̈á tojanopasá: 	 Hierna kwam Jezus nog een keer bij Zijn discipelen en dat was bij het meer van Tiberias. Het gebeurde als volgt.


Pedro chábioye tbojáninÿe ora, Jesúsbioye tbojantjá: —Ats̈be Utabná, y cháftaca, ¿nts̈amo yochjopása ca? 	 Toen Petrus hem zag, vroeg hij aan Jezus: "En wat staat hem te wachten, Here?"


chë ndegombre soyënga jtsóyebuambnayëse; chca, ndocná chaondobená jayanana aca ndoñe ts̈abá tconjayana ca, y chca, chë acbe contra ichámënga chamotsëuatja, er ndocna bacna soye quemochatobenaye bëngbiama jayanama. 	 Spreek verstandig en logisch. Dan zal iedereen die het niet met je eens is, zich beschaamd voelen omdat er niets op je valt aan te merken.


Ats̈be Taitá, chë s̈ojichmó chánaca entsichamo nts̈amo ats̈biama ndegombre yomncá, masque ndocna te chabe oyebuambnayana ches̈matuena, ni nts̈amo cha yomncá ches̈mátinÿe. 	 Daarmee is Hij mijn getuige, hoewel u Hem nog nooit hebt gezien of gehoord.


Chents̈ana chë ángel s̈onjaniyana: “Quem palabrënga endmëna nts̈amo ndegombre yomncá, y nÿetscanga mondobena chiñe corente jtsos̈buáchiyana. Bëngbe Utabná, cach Bëngbe Bëtsá, nda endbama chabe juabna oyebuambnayënga, chëngbe ainaniñe osertánana y añemo chamotsebomnama jóyebuambayama, chabe ángel tbojichmó chabe oservénëngbioye jinÿanÿiyama ndayá betsco yojtsemna jopásama ca.” 	 Daarna zei de engel tegen mij: "Deze woorden zijn waar en betrouwbaar. De Here God, Die de profeten ingeeft wat zij moeten zeggen, heeft Zijn engel gestuurd om Zijn dienaren te laten zien wat er binnenkort moet gebeuren.


As Jesús chë́ngbioye tojanobuértana y tojanë́yana: “Jerusalenents̈a shembásenga, ats̈biama ndoñe matos̈achena; cach ts̈ëngaftangbiama y ts̈ëngaftangbe básengbiama s̈mochjenóbos̈achna. 	 Jezus keerde Zich om en zei tegen hen: "Vrouwen van Jeruzalem, huil niet om Mij.


Pero ts̈ëngaftanga s̈mondbétsichamo canÿe ents̈á canobena chabe taitá o chabe mamá jauyanana: “Lempe nts̈amo sëndbomncá Bëngbe Bëtsá jasérviama entsemna, chíyeca tondaye quetsátsbomna aca juajabuáchama ca”; 	 Wie zijn ouders slecht behandelt, moet sterven.' Maar u zegt: 'Het is niet nodig uw ouders te ondersteunen, als u zegt dat het geld waarmee u hen zou kunnen helpen voor God is.'


Pero chë tmonduabuatmábioyna chë oveshënga ndoñe ntjuastana; nÿe chábents̈ana jtsachetëngana, chë oveshënga chabe oyebuambnayana ndoñe ntjoyátëmbana causa ca” —Jesús tojánayana. 	 Maar ze zullen zeker niet met een vreemde meegaan. Ze zullen voor een vreemde op de vlucht slaan, omdat ze zijn stem niet kennen."


Ents̈anga chë shauenanana tmojanuena ora, tmojanójoto y ndoñe imontsetáts̈ëmbo nts̈amo jtsejuabnayana ndayá yojtsopasánama, er chë inÿe luarocana áshjajnënga imojtsuenana chë Jesucrístbeñe os̈buáchiyënga inÿets̈á biyangana jtsóyebuambnayana, nts̈amo cada ona chënga imojanbiyacá. 	 Toen zij het geluid hoorden, liepen ze allemaal te hoop. Zij raakten in verwarring, omdat ieder van hen de apostelen in zijn eigen taal hoorde spreken.


Ndayá ents̈á tojtsesacá, ndoñe quebochátsbema Bëngbe Bëtsabe delante ndoñe ts̈abia. Inÿets̈á comna: ndayá ents̈á tojtsejuabná y tojtsoyebuambnacá endobena cha jabemana Bëngbe Bëtsabe delante ndoñe ts̈abia ca. 	 U wordt niet slecht door wat u eet en drinkt. U wordt slecht door wat u denkt en zegt."


Chcasna, chë ts̈abe noticiënga jouenëse, ents̈anga jobenayana Jesucrístbeñe jtsos̈buáchiyana; y nda Cristbiama tojtsabuayiynase, ents̈anga chabe buayenánana jouenana. 	 Dus alleen door te luisteren naar wat Christus gezegd heeft, kunt u in Hem gaan geloven.


As Judas chë ralbenga Bëngbe Bëtsabe bëts yebnents̈e yojesëts̈ana, y yojá y yojétsentses̈aye. 	 Judas gooide het geld over de vloer van de tempel en ging naar buiten. Even later hing hij zich op.


Chë soldadëngbe oyenoca grádasbengoye tmojánashjajna ora, chë soldadënga tojanotocá Pablo cutsnana juambama, chë ents̈anga ts̈a rábiaca imojtsemna causa, 	 Toen zij bij de trappen van het fort kwamen, drong de menigte zo heftig tegen Paulus op dat de soldaten hem naar boven moesten dragen.


Jesús Jerusalén béconana tojánashjango, y chë bëts pueblo tojáninÿe ora, chents̈a ents̈angbiama tojánenobos̈achna. 	 Jeruzalem was nu niet ver meer. Zodra Jezus de stad zag liggen, begon Hij te huilen.


Chents̈e inamna canÿe matbaja buajútjena untja vínoyeca. As, chë soldadënga canÿe esponjëshe chë vínoyeca tmojanfchecuacuá, canÿe hisopo niñëfjiñe tmojananguësëtjo y játsbanase, Jesusbe uayás̈oye tmojanbeconá. 	 Een van de soldaten doopte een spons in een kan met zure wijn. Hij stak die op een stok en hield hem bij Jezus' mond.


“Nda cachabe taitá o mamábioye ats̈biama más tbojtsebobonshánëse, cha ndoñe ntsomerecénana ats̈be ents̈á jtsemnama. Nda cachabe uaquiñá o bémbëbioye ats̈biama más tbojtsebobonshánëse, cha cach ndoñe. 	 Wie meer van zijn vader of moeder houdt dan van Mij, is niet waard mijn discipel te zijn. En wie meer van zijn zoon of dochter houdt dan van Mij, is niet waard mijn discipel te zijn.


Pero cha mo nduamanacá tonjanóbema, nÿetsca chabe bomna soyënga jë́ftseboshjonëse, y ndegombre, mo canÿe oservenacá tojanóbema. Cha canÿe ents̈acá tojanonÿná, y ents̈anga canÿe ndegombre ents̈acá tmojáninÿe. 	 Integendeel, Hij legde Zijn grote macht en heerlijkheid af en kwam als dienaar in het lichaam van een mens.


y jtsabuchëntsacjuase, imojtsetjanaye: “¡Momalisiá, nda tcmënjajants̈etá ca!” 	 Zij blinddoekten Hem, sloegen Hem met hun vuisten en zeiden spottend: "Wel, profeet, zeg eens: Wie heeft U geslagen?"


Chënga nÿe chë ndayents̈ana tmojë́ftsanbocna luarama manjánjuabnase, matmënjanobená ts̈abá cachoye jesshë́conama. 	 Als zij hadden gewild, zouden zij naar hun vroegere land hebben kunnen terugkeren.


Chënga imojtsentjanaye: “¿Ndayá chátaftaca mochjama ca? Jerusalenents̈e oyenënga montsetáts̈ëmbo chata chë bëts soye Bëngbe Bëtsabe obenánaca tbojamama; chë causa, bënga ndoñe quemuátobena jayanana chata chca ndoñe tbonjama ca. 	 "Wat moeten wij met deze mannen doen? Wij kunnen er niet omheen dat zij een groot wonder hebben gedaan.


chë sempre vida bomná. Ats̈e obaná sënjamna, pero mora nÿetsca tescama vida së́ntsebomna. Ats̈e obenana së́ndbomna, y chë obenánaca ents̈ángbioye ndoñe quenátamna infiernoca nÿetsca tescama castigánënga jtsemnana, mo nÿets tempo cuaftsobancá. 	 Ik ben de levende. Ik ben dood geweest, maar nu leef Ik voor altijd en eeuwig; Ik heb de dood en het dodenrijk overwonnen.


Y chë shembása tbojaniyana: —Señor, tondaye quecátsbomna nÿe mo ndayecnaca búyeshe jabuatsjuama, y chë atëfjóniñe corente tboca endmëna; y as, ¿ndayents̈ana cochjobenaye béjaye vida bomniye ats̈e juabuats̈etayama? 	 "Maar Here", zei zij. "U hebt geen kruik en de put is diep. Waar haalt U dat levende water dan vandaan?


Chora mochanjábocana ndoñe ndegombre uámana ubuáyanënga, chënga Cristo imomna ca jtsichámëse, y Bëngbe Bëtsabe ndoñe ndegombre juabna oyebuambnayë́ngnaca; y chënga mochanjama bëts soyënga chëngbe obenana jinÿanÿiyama, ents̈anga jáingñama, y tmojobenase, chë Bëngbe Bëtsabe bocacánëngnaca. 	 Want er zullen valse christussen en valse profeten komen. Die zullen opzienbarende wonderen doen om, zo mogelijk, zelfs de mensen die bij God horen op het verkeerde spoor te brengen.


Jerusalén bëts pueblents̈e oyenënga më́yana: “Minÿënga, ts̈ëngaftangbe Rey chents̈e ts̈ëngaftangbioye entsabó, ndoñe mo canÿa cachá bëtsá enobiamnayacá; canÿe búrrbeñe enjaquená; canÿe burrotémiñe, canÿe uatrabájaye bayabe s̈es̈ónbeñe ca.” 	 "Zeg tegen Jeruzalem: Kijk, uw koning komt naar u toe. Hij is liefdevol. Hij rijdt op een ezelsveulen." (a)


nÿetsca tescama chë Abraham y chábents̈ana ents̈ángbioye, nts̈amo bëngbe bëts taitanga Bëngbe Bëtsá tojanas̈ebuachenacá ca” —cha tojánayana. 	 Hij is Zijn belofte niet vergeten, want hij had Abraham en zijn kinderen beloofd altijd goed voor hen te zijn."


Nderado nda ts̈ëngaftanguents̈á puerte ngménaca tojtsemna, cha bontsemna Bëngbe Bëtsá chama jaimpádama. Y nderado nda oyejuayá tojtsemna, cha bontsemna jacántana Bëngbe Bëtsá jëtschuayama. 	 Als iemand van u het moeilijk heeft, laat hij dan bidden; als iemand opgewekt is, laat hij een lied voor God zingen.


Mënts̈ánaca Jesús tojánayana: “Pero chë nÿe quem luarama enójuabnaye ents̈anga tcmojtsëbuayënjëse, s̈mochjenójuaboye, natsana chënga ats̈e s̈monjanáboyënjama. 	 Als de mensen u haten, vergeet dan niet dat zij Mij al eerder hebben gehaat.


Y ats̈e ndoñe chiyátabo chë Bëngbe Bëtsabe bominÿiñe ts̈abá amënga jabáchembuama, sinó chë bacna soye amënga imomna ca juabnayënga Bëngbe Bëtsábioye jabáchembuama ca. 	 Zieke mensen, maar gezonde niet. Ik ben gekomen om een ommekeer te brengen in het leven van slechte mensen. Maar Ik besteed mijn tijd niet aan mensen die denken dat ze al goed genoeg zijn."


Jesús mënts̈ánaca tojanë́yana: “¿Ndayacá Bëngbe Bëtsabe amë́ndayana yomna, o ndaye sóyeca nanjopódia chama jábuayenama? 	 Waarmee kunnen wij het Koninkrijk van God nog meer vergelijken? Wat zal Ik zeggen?


Chënga Bëngbe Bëtsabiama mondë́tats̈ëmbo, pero ndoñe ntsebos̈ana chábioye jadórana, “aca ndegombre Bëngbe Bëtsá condmëna ca” jtsichámëse, ni cha ntsatschuanayana. Pero, nts̈amo chënga tmojtsejuabnacá tondaye ntsámanana; ndoservena juabnë́ngaca y bacna juabnë́ngaca montsiyena, y chca, chënga montsiyena, jtsamëse nts̈amo cachëngbe juabnënga yomncá, mo ibetiñe cuaftsajncá. 	 Hoewel de mensen in staat waren God te kennen, wilden zij Hem niet de eer geven die Hem toekomt en Hem niet eens danken voor alles wat Hij heeft gedaan. Zij hielden zich met allerlei ideeën bezig. In hun verdwazing raakten zij het spoor bijster.


Pero cha tojanë́jua: —¿Ndoñe s̈mëndualía y s̈mondë́tats̈ëmbo nts̈amo Rey David y chabe enutënga tmojanmama shë́ntseca imojtsemna ora y jasama yojtsëjaboto ora? 	 Hij antwoordde: "Hebt u nooit gehoord wat David deed toen hij en zijn vrienden honger hadden?


“Ats̈e judío sëndmëna. Tarso pueblents̈e, Cilicia luaroca sënjanonÿná, pero muents̈e Jerusalenents̈e sënjanoboché y sëndë́tats̈ëmbo soyëngna Gamaliélbeyeca chca botamana sënjanatsjinÿe. Cha corente ts̈abá s̈onjanbuatëmbá bëngbe bëts taitangbe leyënga; nÿets ats̈be ainánaca Bëngbe Bëtsá sëndëservena, nts̈amo nÿetsca ts̈ëngaftanga mora s̈montsamancá. 	 "Ik ben een Jood", ging Paulus verder, "geboren in Tarsus, in Cilicië. Maar ik ben hier in Jeruzalem grootgebracht. Ik heb gestudeerd bij de beroemde Gamaliël. Hij heeft mij de wet van onze voorouders tot in de kleinste bijzonderheden ingeprent. Ik stond voor God op de bres, even vurig als u vandaag.


Chë tempo, Jesús canÿe ochnayté canÿe jajajana yojtsachnëjuana. Chabe uatsjéndayëngna shë́ntseca imojtsemna, chíyeca tmojanonts̈é trigo juatabebiana y chë meshënga jasana. 	 In die tijd wandelde Jezus eens op een sabbat (a) met Zijn discipelen door de korenvelden. De discipelen kregen honger, plukten wat aren af en aten de graankorrels op.


Ndegombre cbë́yana, lempe chca echanjochnëngo, morsca ents̈anga cabá ndóbana ora. 	 Als deze dingen gebeuren, is het einde van de tijd gekomen. De hemel en de aarde zullen verdwijnen, maar mijn woorden zeker niet.


Chcasna, Jesucrístbeyeca ats̈be cats̈átanga, nts̈amo Isaac Abrahambe uaquiñá tojanobemcá, Bëngbe Bëtsá chca Abrahámbioye tbojans̈buachenáyeca; cachcá, ts̈ëngaftángnaca s̈mojobená Bëngbe Bëtsabe básenga jtsemnama, Bëngbe Bëtsá chca tojans̈buachenáyeca. 	 Broeders, wij zijn net als Isaäk de kinderen die God aan Abraham heeft beloofd.