De mannen van de Hoge Raad lieten zich ook niet onbetuigd. "Hij heeft anderen gered", spotten ze. "Maar Hij kan Zichzelf niet eens redden! U bent toch de koning van Israël? Kom eens van dat kruis af. Dan zullen we in U geloven. 	 Winwa ke'ki kcIme'matmocIk onInwuk okinatkoawan, kike' onupie'ke' onInwuk, ipi ke'ctaose'cuk okinawan.


Ik wees hen erop dat het bij ons, Romeinen, niet de gewoonte is iemand te veroordelen omdat anderen dat vragen. Hij moet eerst de kans krijgen zich tegenover zijn aanklagers te verdedigen. 	 OtI cI nkinak, Cosuwi otI e'witotmowat ki Nome'n nInwuk, e'wipkIte'nma wat, wIiI nInwun e'winponIt, e'pwamshu win o me'cIcshnmIt, ni patamkocIn, e'witshItmoat, ipi e'wipkItnukasot e'wikikitotmatsot, i we'c mcIcshumIt.


De Farizeeërs zagen dat. "Waarom gaat uw meester met dat soort mensen om?" vroegen zij aan Zijn discipelen. 	 IcI ki Pe'nIsiuk kawaptumwat otI okinawan, ni ke'knomowacIn, tacI we'cwitopmat ke'knomakwie'k ni maocIcke' onInwun, ipi me'iashowe'psIncIn.


De mannen die u hier hebt gebracht, zijn geen tempelrovers en hebben niets lelijks over onze godin gezegd. 	 Osam kote' kipie'nawak nInwuk, ktInie'me'okumkomwak, pwakmocuk, coke' otumcIcshumasiwan ni kimintomwan.


Zij zijn één. Niet langer twee, maar één. En geen mens mag scheiden wat God heeft samengebracht." 	 IwcI ie'i we'cpwanishwawat, mtIno nkotnInI otI wiasmawa; IwcI Kshe'mIne'to kanishostot coin ntoac nInI okupapkie'ptosin.


De discipelen wisten niet wat zij zagen en vroegen: "Hoe kan die vijgeboom zo vlug verdorren?" 	 IcI ki kiknomowacIn kawaptumwat, kimamkate'ntumwuk, otIcI kikItwuk, TInicI kie'nup otI kcI SiwnokamIsh e'sh npopkIsot.


Later kwamen Johannes' discipelen het lichaam halen en begroeven het. Zij gingen ook naar Jezus toe om Hem te vertellen wat er gebeurd was. 	 IcI niw Ke'knomowacIn kipie'n otapne'kon iw wia‘w e'kiwunkowawat, icI e'kimaciwat e'kiwawitmowawat CisusIn.


Wat Ik van u vraag is nooit te zwaar en de last die u voor Mij moet dragen, is licht." 	 NapkumwakIn sI we'npe'nIt, ipi nwiwshawun pukiaiIn.


Zij lieten Petrus en Johannes binnenbrengen en vroegen hun: "Door welke kracht of namens wie hebt u dit gedaan?" 	 IwcI na‘wiukwan kacipitupawat okinatowawan. We'kwnicI kshke'osuwun tanakI we'ni otInoswunuk otI kaocItotme'k.


Een man zal zijn vader en moeder verlaten om te trouwen. Hij en zijn vrouw zijn dan aan elkaar verbonden. 	 OtI kakItot iw ie'i nInI ke'ocI nkInat, osun ipi okie'iIn; icI ke'cI iuwat wiwun, ipi e'nishwawat kInkot nInI otIwiasmawa.


Een stem uit de hemel zei: "Sta op, Petrus! U mag er zoveel van slachten en eten als u wilt." 	 IcI notakwsuwun okiwtuskon Psukwin Pitu; nta‘we'n, ipi wisnIn.


Daarom bleef Paulus nog anderhalf jaar in Corinthe en sprak er over God. 	 IwcI shi e'kiiIt nkot pon ipi nkot watso kisIs, e'kiknomowat, i Kshe'mIne'to kikitowun.


"Jezus ken ik en van Paulus heb ik ook gehoord. Maar wie bent u?" 	 IwcI o mIcIme'to okinkwe'twan ipi otI okinan Cisus sIie'k nkuke'nma, ipi Pan, nkuke'nma, nIshcI we'ninukcIkinwa?


Jozef wilde de verloving verbreken. Maar omdat hij een goed man was, besloot hij het in stilte te doen om haar de schande te besparen. 	 IcI CosipIn onape'mun kimnoshuwe'psin cowi kine'ntusi, e'wipwakuke'ncukasnIt, ntawac kimoc e'wipke'at kine'ntum.


Er ontstond hooglopende ruzie tussen de twee partijen. Enkele Farizeese godsdienstleraars sprongen voor Paulus in de bres en zeiden: "Volgens ons is er niets op deze man aan te merken. Het is best mogelijk dat een geest of een engel met hem heeft gesproken." 	 IcI kikcI notakwsik, ipi ni we'npie'mowacuk ni Pe'nisiIn kipsukwik, ipi kikikatwat, otI kikItwuk, coke'ko nmukumoasimIn miashowe'psuwun, otI nInI, kishpInie'k mIne'to, tanake', mshInwe', kaknonkokwe'n, cokumikanasimIn Kshe'mIne'to;


Hevig geschrokken en tegelijkertijd vol blijdschap holden de vrouwen weg om de discipelen te vertellen wat de engel had gezegd. 	 IcI e'kin mamaciwat e'ki nkItmowat kie'nup, i cipe'‘okumuk kikwtacwuk, ipi kinciwe'n- mok; icI kipmupitok e'wiwitmowawat ke'knomowancIn.


Later brachten enkele mensen hun kinderen bij Jezus. Zij wilden graag dat Hij Zijn handen op hen zou leggen en voor hen zou bidden. Maar de discipelen zeiden dat zij Hem niet mochten lastig vallen. 	 IcI e'kipie'twawat akacinIncIn pInoce'iIn e'wipkItnuk, niw onIce'n wiwunuk, ipi e'winumat, icI ni ke'knomowacIn; okimiashknonawan.


Want als de doden weer levend worden, is er geen sprake meer van trouwen. Dan zijn de mensen als engelen in de hemel. 	 Pic sI iapsishnuk, cowiwsik, ipi co mintusik wiwtowun nasap sI e'ne'ntakwsInIt ni omIshInuwe'mIn o Kshe'mIne'to shi shpumuk, iw se' e'ne'ntakwse'wat.


Nu iets over het vasten. Als u vast, doe dat dan niet opvallend zoals de huichelaars. Want die proberen, door er somber en onverzorgd uit te zien, de mensen te laten weten dat zij vasten. Dat is dan ook de enige beloning die zij ooit ervoor krijgen. 	 Pic cI pwawisnie'k ke'ko wishuwe'psuke'k, ke'cwa e'nume'kascuk e'kisasnakwsawat oshkishkowak e'miashtowat e'wine'nmukwat nInwun ie'i we'cpwawisnawat. We'we'nI otI KtInum, ote'ionawasI i otIp‘okso-onowa.


Deze Mozes zei tegen onze voorouders: 'God zal u een profeet geven als ik, iemand uit uw eigen volk'. (A) 	 OtI ie'o Mosus kanat nicansIn isne'iIn kikane'iwak Kshe'mIne'to Te'pe'nmukwuie'k okuocI psukwitnamakwa Nakan acimot ke'cwa nin WinsI kupsItwawa.


Jezus ging alle steden en dorpen van dat gebied langs en sprak in de synagogen. Overal vertelde Hij de blijde boodschap van het Koninkrijk. Waar Hij ook kwam, genas Hij alle ziekten en kwalen. 	 IcI Cisus e'kishiat caye'k kcI otanIn, ipi otane'sIn e'pmukinomake't nume'okumkok ipi iactuk mnoacumowun, shiw okumauwunuk, ipi e'ne'se'at iakwnokancIn, ipi cak e'napine'ncIn ni nIshInape'n.


Op de dag van het grote oordeel zal de koningin van Scheba tegelijk met u levend worden en u veroordelen. Want zij kwam van heel ver om zelf de wijsheid van Salomo te horen. Maar hier staat Iemand die meer is dan Salomo. 	 Okumakwe' we'c shawunu‘uk winkI okawicpsukwiman, pic notI iaianke' pmatsIncIn, pic tpakwnItwa oke'ianwe'nmawan cI, kcIpInoc win kiwcI pie'awak shotI kik, e'winotuk onIpwakawIn Sanamun: icI, pInI wusimI nkot e'pite'ntakwsInIt icI Sanamun shotI iuwak.


Nadat zij en haar gezin gedoopt waren, drong zij er op aan dat wij bij haar zouden logeren. "Als u ervan overtuigd bent dat ik echt in de Here Jezus geloof", zei ze, "ga dan met mij mee naar huis en blijf logeren." Wij konden gewoon niet weigeren. 	 IwcI kakish kcI-tapie'nIt, ipi ni kawitke'macIn; nkiwishte'pmukwunan otI kikIto, kishpIn ne'nImIie'k e'te'pwe'ie'nmuk Kshe'mIne'to, pie'pitike'k, e'taian, ipi shiiuk; icI nkiwishte'pmukwunan.


Sommigen werden inderdaad overtuigd door wat hij zei. Maar anderen geloofden hem niet. 	 AnIt cI ki okite'pwe'ie'ntanawa, i kashuknontwa; kicI anIt cokite'pwe'ie'ntusik.


Wie zweert bij het altaar, zweert bij het hele altaar. 	 Wikwe'ntuke' ke'kie'tnamtakwsukwe'n, shi e'tshi pitakwe'k, ke'kie'tnamtakwsu shi ipi ni caye'k ke'ko kwIciukwan e'te'nuk.


Nadat Paulus het visioen had gekregen, deden wij ons best zo snel mogelijk naar Macedonië te vertrekken, want wij maakten eruit op dat God ons opdroeg de mensen daar het goede nieuws van Jezus Christus te vertellen. 	 Kakish i napituk, kie'nup, ipI ki kwcI shie'k Me'sitonie'uk, we'we'nI e'ne'ntuk Kshe'mIne'to kintomkonan, e'wiiac tumwukon, i mnoacmowun.


Kijk niet op één van deze kleine kinderen neer. Onthoud dit: Hun engelen zijn voortdurend bij mijn Vader in de hemel 	 Akwamsuk e'wipwa ianwe'nme'k otI nkot e'kaciIt, OtI ktInum, IpI shpumuk mishInwe'mwan pIne'’ wapmawan shiw oshkishkonuk ni NosIn e'ciIt shpumuk kishkok.


Toen Jezus in Caesarea Filippi kwam, vroeg Hij Zijn discipelen: "Wie ben Ik volgens de mensen?" 	 Pic cI Cisus kapiat, e'pie'kokumukianuk Sise'ne', Pinipiuk, okinatawan ni ke'knomowacIm otI cI, okinan, We'nicI Nin e'kitowat nInwuk We'kwIsmukot NInwun.


Hij zal hoog aan de hemel bijzondere dingen laten gebeuren en beneden op de aarde duidelijke tekenen geven: bloed, vuur en rookwolken. 	 Ipi nkuwaptuwe' mamkate'ntumwunIn shi shpumuk kishkok, ipi mataoshuwe'psuwun shotI kik namiukwan, mskwI, ipi shkote', ipi ke'c pkwe'ne'k.


Maar het lichaam van Jezus, Die door God weer levend is gemaakt, is niet vergaan. 	 Wincie'ko, Kshe'mIne'to kapisukwitnat minI co okiwaptusin mpIshknInwun.


Toen zij Paulus hoorden vertellen dat er iemand uit de dood was teruggekomen, lachten sommigen hem uit. Maar anderen zeiden: "Daarover moet u nog eens wat meer vertellen." 	 IwcI kanotmoat i psukwiwun, e'npok anIt okinapto takon, ipi anIt otI ki kItwuk, minI kupsItonmIn otI katshItmIn.


De Farizeeërs liepen meteen naar buiten om te overleggen hoe zij Jezus uit de weg konden ruimen. 	 Iw cI Pe'nisiuk e'kisakumwat, e'ki wutshumawat; washIpnacawat.


Hij legde Zijn handen op hun hoofdjes en zegende hen voordat Hij verder ging. 	 IcI e'kipkItnuk nione'ce'n wiwunuk, kinmamacicI.


Joram was de vader van Uzzia; Uzzia de vader van Jotham; Jotham de vader van Achaz; Achaz de vader van Hizkia; 	 Ipi Osaye's kiwosmukon Cote'mIn ipi Cote'm kiwosmukon E'ke'sIn ipi E'ke's kiwosmukon IsikayusIn;


Petrus hield een lange toespraak en deed tenslotte een dringend beroep op hen: "Zorg dat u bevrijd wordt van de slechte invloed van deze wereld." 	 Ipi mce'sh pe'kankInkItwunIn, kiwitmake', ipi kikie'kwe', otI kikIto, kiskontIsok, shiw ki me'iashuwe'pse'cIk pmats cIk.


De hele stad was in rep en roer. Het was een complete rel. Paulus werd vastgegrepen en de tempel uitgesleurd. De poorten gingen meteen op slot. 	 IcI caye'kshi kcI otanuk, kimatIn, icI ki nIshInape'k, kimsowe'pik, ipi okiw tapnawan PanIn, ipi oki sakite'nawan shi nume'okumkok. IcI kie'nup e'ki kpakw’umwat ni shkwate'me'n.


Plotseling was er een hevige aardbeving. Een engel van God kwam uit de hemel, rolde de steen opzij en ging erop zitten. 	 IcI pInI, e'ki kcImackanuk kI; Kshe'mIne'to omIshIne'we'mIn shpumuk kipie' ocupie'n, icI e'kipiat nkoci cI okine'nan i sIn kakpakwuke'k shi shkwate'muk icI e'ki kwuctiie'pIt.


Onder hen waren Maria van Magdala, Maria de moeder van Jakobus en Jozef, en de moeder van Jakobus en Johannes (de zonen van Zebedeüs). 	 Winke' shi kitkoie' Me'ni Me'kte'ne'n, ipi Me'niIn, kaokie'macIn Ce'ms, ipi Cosus, ipi okie'iwan Se'piti onicansIn.


Pas op voor valse profeten. Zij komen naar u toe en doen zich voor als onschuldige schapen. Maar in werkelijkheid zijn het verscheurende wolven. 	 Nakutowe'nmuk iacimokascuk pie'naskakwie'k mantanshuk pie'nukwnie'k piciukwancI pe'panshawe'cuk moe'k.


"Jezus, bent U het op wie wij hebben gewacht? Of moeten wij uitkijken naar iemand anders?" 	 OtI cI okinan, Kin nI wapian tanake', knItwapmamIn pe'kansIt.


Zij liep Paulus en ons achterna en riep: "Deze mannen zijn dienaren van de Allerhoogste God. Zij zijn gekomen om te vertellen hoe u gered kunt worden." 	 Win okipmnashkawan PanIn ipi ninan, ipi kiwishkwe'we'kse' otI kikIto. KotI nInwuk MamwI shpumuk Kshe'mIne'to, opmitakaimIn, waptukoikon washu ke'skonkoikon.


U bent Hem toch meer waard dan de vogels! Al die zorgen maken uw leven geen dag langer. 	 We'nicI kinwa e'wi mikwe'ntume'k akshkItot nkot otoskwun wusimI e'wikosIt.


Daar vonden wij een schip dat naar de Syrische provincie Fenicië zou oversteken; wij gingen aan boord 	 IcI kamkumak napkwan, e'nasuk, ipI Pinisie'uk, nkiposmIn, ipi nkinmacimIn.


De nacht voordat hij zou terechtstaan, lag Petrus tussen twee soldaten in te slapen. Hij was met twee kettingen aan hen vastgemaakt. Voor de deur van de cel stonden ook nog twee soldaten op wacht. 	 IwcI i e'pkonianuk, E'nut, wasakconapIt Pitu kinpe'wak, na’iukwan nish shumaknIshIn, nish cI piwapikwe'n tkopso ipi ki e'kwapcIk cikshkwate'm oki kowaptanawa i kpakwotiwkumuk.


Er kwam een grote menigte mensen naar Hem toe. Daarom ging Hij in een boot. Van daaruit sprak Hij de mensen toe die op de oever stonden te luisteren. 	 KikcImane'k, maoce'ticuk, shi e'ciInIt, icI e'kiposIt napkwanuk e'kicipitupIt, icI caye'k ki maoce'ticuk ki nipwik cikcukumik.


Als u voor het gerecht wordt gebracht en uw hemd moet afstaan, geef dan ook uw mantel. 	 KishpIn cI owIiI nInI witpakwnukwiIn, Ii tpakwnuke'wunuk, icI otapnImakwiIn kpiskumwakIn ke'iapI mish kIc-piskumwakIn.


Omdat ik u dit graag wilde vertellen, heb ik u gevraagd hier te komen. Ik ben geboeid, omdat ik leef in de verwachting dat de doden weer levend zullen worden." 	 OtI cI ie'i we'cntomnukon, e'wiwapmInkon, ipi e'wiknontIikon, osam, i opukose'nmowun, IsniIn, otI we'ctkop soian iw piwapuk.


Dus trouwde de volgende broer met de weduwe. En zo ging het verder, tot de vrouw tenslotte met ieder van de zeven broers getrouwd was geweest. 	 IcI ke' winwa caye'k okiianke'owiwmawan caye'k nouk katshIcIk.


Toen ik op weg was naar Damascus en midden op de dag de stad naderde, stond ik plotseling gevangen in een felle lichtbundel, die uit de hemel kwam. 	 OtIcI kanomkuk, me'kwa e'ie' ipI shiaian, ipi pe'shoc kanImItnIsian shi Te'me'skusuk, e'na‘wkwe'k, kie'nup kikcIwase'ia ociiukwan shpumuk nkiwa wase'shkmakon kiwtayiukwan.


Zij liepen langs de eerste wacht, toen langs de tweede en bereikten tenslotte de grote ijzeren poort die op straat uitkwam. De poort ging vanzelf voor hen open en zij stapten naar buiten. De engel liep één straat met Petrus mee en liet hem toen alleen. 	 IwcI kakwe'pmosanawat, ni ne'tum, e'kwapnIt ipi ni ianke' kowapnIt; kipie'kshi piwapko shkwate'muk e'suk, shi kcI otanuk, nIshcI nshukI kinsakwshke'ne' icI e'kinmIsakumwat, icI kakwe'pmosatmowat, nkot otan mie'o, ipi kie'nupcI omshInwe' okinkInan.


"Nee", antwoordde Jezus, "want in de Boeken staat dat eten niet het belangrijkste is, maar dat echt leven bestaat uit het gehoorzamen van elk gebod van God." 	 Okinkwe'twancI ipi otI okinan otI e'shonupie'kate'k; NInI cowitapmatsIsi, pe'pshuk pkwe'shkIn mtIno; mtIno ie'ki cak kikitowun we'cpie'sakumom kuk otonik Kshe'mIne'to.


"Zijn jullie ook nog zo dom?" vroeg Jezus. 	 IcI Cisus okinan, Kinwanuke', me'kwa comshe', kinIstotake'sim?


Wat kan Ik over u zeggen? U bent net kinderen die buiten spelen en tegen hun vriendjes zeggen: 	 TInicI ke'ne'nmukwa kotI iaianke' pmatse'cIk? Ke'cwasIshIna pInoce'iuk e'cipitupwat shi e'tshItatuk, e'ntomawat wikanwan.


Terwijl zij dit aan God vroegen, begon het gebouw waar ze bijeen waren te schudden. Zij werden allemaal vol van de Heilige Geest en zeiden zonder angst wat God hun opdroeg. 	 IwcI kakishnumawat shi cace'iIwat, kiunukshke'nI; katshI maoce'tiwat, ipi caye'k, okimoshkIne'shkakwan, panakwsIncIn cipam kiwishkItIe'kcI e'kitshItmowat okikitowun Kshe'mIne'to.


Zij gingen naar de hoofdpriesters en de andere leden van de Hoge Raad en zeiden: "Wij hebben een vloek op ons genomen: Wij zullen niets eten of drinken, zolang wij Paulus niet hebben gedood. 	 IcI okipie'naskawawan nkcI me'matmoncIn, ipi nakanse'cIk, kikItwuk, otI nkikItmIn, pnatsiwnunuk nkIshiamIn, kishpIn pwansukIt Pan, e'pwamshu wisne'iak,


"Dat is de stem van een god en niet van een mens!" 	 IwcI ki nIshInape'k kinotakwsik, otI kikItwuk, Kshe'mIne'to otI okikitowun, cowi nInI.


Ze zullen Mij ter dood veroordelen. Daarna zal Ik worden uitgeleverd aan de Romeinen. Die zullen Mij bespotten, afranselen en kruisigen. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden." 	 OkupkItnumwawancI, ni me'mataosIncIn e'winaptotwanIt, ipi e'wipsItie'wanIt, ipi e'wiskakwukasnIt, icI nso kishkuk minI kupsukwi.


Jezus verliet dat deel van het land en ging op weg naar de streek van Tyrus en Sidon. 	 IcI Cisus kanmamacit kishie'wak e'pie'kokmukianuk Taine' ipi Saitan.


Ook uit de omliggende plaatsen kwamen velen naar Jeruzalem. Zij brachten zieken mee en mensen die boze geesten in zich hadden; allemaal werden zij genezen. 	 Kipie' ocI sakumwuk maoce'ticIk shi kcI otanIn, kiw tayiukwan Cinose'ne'muk e'pie'nawat iakwnokancIn, ipi ni McIme'ton e'kIshkwancIn, icI caye'k kine'se'k.


Maar pas op! Men zal jullie voor de rechtbanken brengen en afranselen in de synagogen. 	 NIshcI kawapmIk nInwuk kupkItnIkwak e'tshI kikitowat, ipi kupsItie'kowak shiw otI nume'okumkomwak.


Krachtig weerlegde hij de Joden in het openbaar. Daarbij bewees hij aan de hand van de Boeken dat Jezus de Christus was. 	 Ipi okiwishkukie'kman ni CwiIn, ipi e'wapituat mIsInukInuk o Cisus oie'o Knayst.


Maar sommigen van de Farizeeërs die christen waren geworden, zeiden: "Als die mensen christenen willen zijn, moeten zij zich ook laten besnijden en de wetten van Mozes houden!" 	 AnIt cI ki Pe'nisiuk, kate'pwe'ie'ntukuk kipsukwik, ipi otI kikItwuk, o wunItsI e'wi tpakwnItwa, ipi e'winakitawe'ntumwat i Mosus otpakwnuke'wun.


De man die 2000 geldstukken had gekregen, deed hetzelfde. 	 Winke' nishIk mtatswak kaminIt, winke' nishIk mtatswak, wusimI okiiIn.


Rond middernacht waren Paulus en Silas aan het bidden. Zij zongen lofliederen voor God en de andere gevangenen luisterden naar hen. 	 IcI e'iaptI tpukuk Pan, ipi Sayne's ki nume'k, ipi kinkumwuk okiwinwanawan Kshe'mIne'ton, ipi ki shi kakpakwukasnIt, okinotakwan.


Maar diezelfde nacht maakte een engel van de Here de gevangenisdeuren open en bracht de apostelen naar buiten. 	 Kshe'mIne'to cI omIshIne'we'mIn e'pkonianuk okipie'n sakwnan kpakotiukumuk shkwate'me'n icI e'kipie' sakcowunat ipi otI okinan.


Jakobus, de broer van Johannes, liet hij doden door het zwaard. 	 Ce'msIncI okinsan wikane'iIn Can okion i kishkowun.


De bemanning probeerde even later het schip te verlaten en streek de sloep, zogenaamd om ook van het voorschip ankers uit te gooien. 	 IcI ki napkwan nInwuk e'pitkumkIswat e'winkItnIshtumwat, i napikwan, katowat i ciman, shi kcIkumik, e'wine'nmItwa e'wipu. kitowat, Piwapkwe'n shi nikan mukanuk,


"Here", zei hij smekend en viel voor Hem op de knieën. "Heb medelijden met mijn zoon. Hij lijdt aan vallende ziekte. Het is heel erg met hem. Hij valt vaak in het vuur en in het water. 	 Te'pe'nmin shuwe'numsI npIs, nkInkapitum, ipi wiwtawe'ntum, nanakIc mukocIn shkote'k, ipi nane'kIc, shi npik;


Petrus, die gevuld was met de Heilige Geest, antwoordde: 	 IwcI Pitu e'moshkIne'shkakot, PanakwsIncIn CipamIn, otI okinan, kinwa nakane'nmukwie'k nIshInape'k, ipi e'kwe'simukwie'k ki isne'iun


Herodes vond het zo mooi, dat hij beloofde haar te zullen geven wat zij verlangde. "Ik zweer het je", zei hij. 	 IwcI ie'i kaocI wawitmowat e'wiminat we'kwe'ntuk wantotmakokwe'n.


'Paulus', zei hij, 'wees niet bang. U zult voor de keizer terecht staan. En terwille van u zal God ieder hier aan boord in veiligheid brengen.' 	 OtI cI kikIto, ke'kokwtackIn Pan, kIsho‘ocIkas, e'nasmupIt Sise', ipi pInI, Kshe'mIne'to kiminuk caye'k ki pe'mwitomcuk;


Natuurlijk niet! Al bent u slecht, u geeft uw kinderen wat goed is. Hoeveel te meer zal uw hemelse Vader het goede geven aan wie Hem erom vragen. 	 KishpIncI kinuwa, e'miashuwe'psie'k kuke'ntume'k washI mikwe'ie'k we'wunuk ki knicansawak, TInicitso wusimI Koswa shpumuk e'iIt kishkok, ke'shIminat we'onutnuk ni ke'ntotmakwcIn.


"Moet je nu eens horen! Die man doet of Hij God Zelf is!" zeiden enkele godsdienstleraars. 	 IcI pInI, anIt we'npie'ke'cIk nInwuk otI KikItwuk; otI nInI; pcIkikito.


"De Joden hebben een afspraak gemaakt", zei Paulus' neef. "Zij zullen u morgen vragen Paulus nog eens voor de Raad te brengen, zogenaamd om hem nader te ondervragen. 	 OtI cI kikIto, kisI Cwiuk, kikItwuk, e'winatakwiIn e'wipie'nIt Pan, wapuk, shi watshu kikitok, ke'cwa e'wi natawawat wusimI kwie'k ke'ko.


Terwijl hij met de rechtszaak bezig was, stuurde zijn vrouw hem een boodschap: "Laat die goede man toch vrij. Hij heeft geen enkele schuld. Ik heb vannacht in een droom vreselijk veel verdriet om Hem gehad." 	 Pic cI kacipitupIt shi tupaknukI pItie'pwunuk, wiwun kipie' mcIcimokie'n otI cI kikItwun; Ke'ko nkot totwakIn one'pwakatnInI; kcImce'sh ke'ko win we'cwitaiapituman nkom e'kishkiwuk.


Paulus en Barnabas waren het daar helemaal niet mee eens en raakten met hen in een heftige discussie gewikkeld. Tenslotte werden Paulus en Barnabas, met enkele anderen, naar de apostelen en leiders in Jeruzalem gestuurd om hun deze kwestie voor te leggen. De christenen brachten hen een eind weg en gingen toen naar de stad terug. 	 IcI Pan, ipi Pe'ne'pe's, mce'sh okiInawa iakwne'tatwun okine'nmawan ni PanIn ipi Pe'ne'pe'sIn, ipi niw anIt pe'kansIn cIn, winwa, e'wishiawat shi Cinose'ne'muk, e'win natawawat ni nwakancIk, ipi nakanse'cIk; i natatwun.


Die wilden mij na het verhoor vrijlaten, omdat ik niets had gedaan waarop de doodstraf staat. 	 Pic cI katpakwnawat, ntakipkItnukok osam co okimkIsinawa, taocI nshuwat.


Zij smeekten of ze Hem mochten aanraken, al was het maar de kwast van Zijn mantel. Allen die dat deden, werden helemaal gezond. 	 IcI e'kimatmawat mtIno te'pnak e'witaknumwawat e'tupkwate'nuk, i e'kwut, icI kiw caye'k katakne'cuk kwe'ie'k kine'se'k.


Hij wees naar Zijn discipelen en zei: "Kijk, dat zijn mijn moeder en mijn broers. 	 IcI e'kishipnuke'not ocIiukwan e'ciiInIt ke'knomowacIn, icI otI kIto, PInI nkiI ipi nikane'iuk.


Herodes had Johannes namelijk gearresteerd en op aandringen van Herodias, de vrouw van zijn broer Filippus, gevangen gezet. 	 IcI otI okinan, ni opmitakaimIn, iukwan sI otI Can Ke'ctapie'nwe't; kiwnIshke'tuk e'kinpopIt, icI i we'tshowe'puk notI mata’wmikce'wiwunIn e'waptuwe't shi wiia‘w.


Van toen af begon Jezus Zijn discipelen duidelijk te maken dat Hij naar Jeruzalem moest gaan en daar verschrikkelijke dingen zou meemaken. Hij zou in de handen van de Hoge Raad vallen en gedood worden. Maar op de derde dag zou Hij weer levend worden. 	 IcI pic Cisus e'we'pknomowat, ni ke'knomowacIn e'wishiat Cinose'ne'muk; ipi washu, mce'shke'ko kwtukukot, ni ke'ctaosIncIn ipi kcI me'matmocuk, ipi we'npie'ke'ncIn, ipi e'winsIckasot, icI minI e'wipsukwit nsokishkItnuk.


Als jullie het afschrikwekkende in de heilige plaats zien staan (a), waar de profeet Daniël het over had (lees dit nog maar eens aandachtig na) 	 IcI ki ke'ie'cuk Cwtie'uk, nocma knInshumwuk, shi e'cI pkotnianuk.


Toen die was voorgelezen, was iedereen blij. Wat erin stond, was voor hen een grote opluchting. 	 IcI kakishwaptumwat i mIsInukIn kimnowankoswuk, i kashu mnoacimonIt.


Crispus, de leider van de synagoge, en zijn hele gezin geloofden wel in de Here Jezus. Er waren nog veel meer Corinthiërs die wel aannamen wat Paulus zei en zich lieten dopen. 	 IwcI KnIspus ke'k nikansIt shi nume'okumkok, kite'pwe'ie'nman Kshe'mIne'ton, ipi caye'k kaiInIt shi e'tat ipi mce'sh ki Kone'ntie'n nIshInape'k kspsItake'wat kite'pwe'ie'ntumwuk ipi ki kcItapie'nkaswuk.


Jezus zei tegen de Romeinse officier: "Ga naar huis. Het gebeurt zoals u gelooft." Op datzelfde moment werd de knecht genezen. 	 IcI Cisus e'kinat, ni Kapte'nIn; Wimacin, i e'shte'pwe'tmIn ike'nomkIt. IcI ni opumitakaimIn, pic e'kine'se'nIt.


Zij deden wat hun gezegd was en gingen 's morgens vroeg al weer naar de tempel om de mensen te onderwijzen. Toen de hogepriester en zijn mannen in de rechtszaal kwamen, riepen zij de Raad bijeen. Ondertussen stuurden zij enkele bewakers naar de gevangenis om de apostelen te halen. 	 IwcI pic kanotmoat i kipitike'k shi kcInume'okumkok kukishie'p, ipi kiknomake't kcI me'matmot kipie' ipi ni kapie' wice'okot okintoman e'wikikitowat ipi caye'k okIctaos simwan Isne'iIn OnicansIn ipi kinokashwe' shi kpakotiwkumkok e'wi pie'ckasnIt.


Toen zij dat hoorden, prezen zij God. Daarna zeiden zij tegen Paulus: "U ziet, broeder, dat hier vele duizenden Joden in Jezus zijn gaan geloven. Ieder van hen hecht grote waarde aan de wet van Mozes. 	 Pic cI otI kanotmowat, okowinwanawan Kshe'mIne'ton, ipi otI, okinawan Kowapitan, nikane', tsuk mtatswak Cwiuk, te'pwe'ie'ntukuk, ipi caye'k pupame'ntanawa i tpakwnuke'wun.


Paulus en Barnabas bleven nog in Antiochië. Samen met vele anderen onderwezen zij over de Here Jezus en maakten het goede nieuws over Hem bekend. 	 Pan ke'iapI, ipi Pe'ne'pe's, kiik shi E'ntiakuk e'kInomake'wat, ipi e'mnwactumwat okikitowun Kshe'mIne'to, ipi ki anIt pe'kanse'cIk, ke'winwa.


Later die dag verliet Jezus het huis en ging bij het meer zitten. 	 IWPSHI i e'kishkiwuk Cisus kisakum wikwuamuk kiwIcipitupI cikcukum.


"Hij zal die ellendelingen een vreselijke dood laten sterven", antwoordden zij. "En de wijngaard zal hij verhuren aan andere boeren, die hem op tijd zullen betalen wat hem toekomt." 	 OtI cI okinawan, okukokwansukIne'nan sI ni mcInInwun pe'kansIncIn ni ktukie' onInwun okuwuan i siwnokamshI ktukan, ke'monkocIn i micum e'tso kishkInuk.


Ieder die zijn huis, broers, zusters, vader, moeder, kinderen of bezittingen opgeeft om Mij te volgen, zal honderdmaal zoveel terugkrijgen. En bovendien krijgt hij het eeuwige leven. 	 E'tshuwat, ki kankItikuk e'tawacIn tanaka, wikae'iIn, tanake' omIse'iIn, tanake' osIn, tanake' okie'iIn, tanaka wiwun, tanake' onicansIn, tanaka otukim, nin ocInkItmowat, ntInoswunuk, oke'ie'nawa nkotwak tso, ipi oke'ie'nawa ke'ciiuwat kake' pmatsowunuk.


Maar de officier verbood het omdat hij Paulus wilde sparen. Hij gaf bevel dat iedereen aan land moest zien te komen. Wie konden zwemmen, moesten het eerst overboord springen. 	 NIshcI o kapte'n, e'wishte'psIt e'wike'skonat ni PanIn, co okipkIte'nmasin i kane'ntumnIt, kishuwe'cI, ni ne'atkanIt, e'wipuksowat, shi kcukumik ne'tum, ipi e'wikwashnInIt:


Paulus ging elke sabbat naar de synagoge en sprak daar vrijmoedig over Jezus. Hij voerde veel gesprekken, waarbij hij probeerde de mensen te overtuigen. 	 IwcI e'kipitike't shi nume'okumkok, nso kisIs kiwishkukie'kwe', e'wishte'pmat, ipi e'tshItuk ni ke'ko shi otokumauwunuk Kshe'mIne'to.


Hij sprak vol vuur over Jezus en de dingen die hij zei, waren juist. Maar hij kwam niet verder dan de doop van Johannes. In de synagoge nam hij vrijmoedig het woord. Priscilla en Aquila hoorden hem. Zij namen hem mee naar huis en legden hem uit wat er allemaal met Jezus was gebeurd en wat dat betekende. 	 IwcI e'we'p wishkuknonat shi nume'okumkok pic E'kwini ipi Pisine' kanotwawat okiw tapnawan ipi okikInomowawan, wusimI we'we'nI, e'ne'ntumnIt Kshe'mIne'ton.


"Hoe bent u dan gedoopt?" vroeg Paulus. 	 IwcI otI okinan, We'kwni nukwe', kaocI cItapie'nkoie'k? OtI cI okinawan, CansI okIctapie'nwe'onuk;


Het hele volk van Israël moet weten dat God deze Jezus, Die u gekruisigd hebt, tot Here en Christus heeft gemaakt." 	 OtI cI ie'i caye'k otu wikwamwa Isne'iIn we'we'nI okuke'ntana Kshe'mIne'to okiwshuan oie'o Cisus kinwa kaskakwoe'k ne'ne'ish Te'pe'nke't ipi Knayst.


Daar ontmoette hij Aquila, een Jood uit Pontus, en zijn vrouw Priscilla. Zij waren kort daarvoor uit Italië gekomen. Keizer Claudius had namelijk bevolen dat alle Joden Rome moesten verlaten. 	 IwcI shi okimkawan nkot CwiIn E'kwine' kishInkaso katshInikIt shi Pantusuk mcupshuk kiwcupie' Ite'niuk, kipie'wice'wan wiwun, Pe'se'nie'n, osam Knatius kishowe' caye'k CwiIn e'wiwcImacinIt shi Nom; icI e'kipie'naskakwat.


De commandant kwam naar Paulus toe en zei: "Zeg, bent u Romein?" "Inderdaad" zei Paulus. 	 IcI kcI kapte'n kipie' ipi otI, okinan, WitmoshIn kinI Nome'nInI? OtI cI kikito e'‘.


De apostelen en leiders kwamen in een speciale vergadering bijeen om deze kwestie te bespreken. 	 IcI ki nwakancIk, ipi koe'siuk kimaoce'tik e'winaktuwe'ntumwat otI wanomkuk.


'Ga naar het Joodse volk', zei hij, 'en zeg: Jullie horen wel, maar verstaan het niet. 	 OtI kikIto, Shian; e'ciiuwat kote' nIshInape'k, ipi otI kInak; Notake'ie'k, knotake'm, cocu kInsItake'sim, ipi wapke'ie'k, kawapke'm, cokInsItwe'nke'sim.


Mag ik mijn geld niet weggeven als ik dat wil? Of neemt u mij kwalijk dat ik goed ben?' 	 ConI owunse'non nin e'wi totman e'shte'aian te'pe'ntuman? InI kshkishuk we'cmiashu we'psinkuk, osam nin e'mnoshuwe'pse'an?


Laat hij apostel worden in de plaats van Judas, die afgeweken is van zijn taak." 	 Win e'wi anIt pmitake't ipi NokantawIn win o Cwte's kaocI pmukocIk iw omaia tuwe'psiwun, win e'wishiat tpInowe' e'cIiIt.


'Nee, Here, ik heb nog nooit iets gegeten wat mij als Jood verboden is.' 	 NIshcI otI nkikIt, Coin Te'pe'nke'n; coin ke'ko me'anuk tanake', wanakwuk wika ntIshkumosi.


Petrus nam Hem apart om Hem terecht te wijzen. "Dat mag niet, Here", zei hij. "God zal ervoor zorgen dat U zoiets niet overkomt." 	 IcI Pitu, kiw tapnan, icI e'we'piaiaishumat otI cI, otInan, Ke'kone'ntukIn Te'pe'nmin; cowi otI kitotakosi.


Zo is het ook wanneer jullie al deze dingen zien gebeuren. Dat is het teken dat Ik bijna terugkom. 	 IwsI kinwa pic waptme'k caye'k notI kukne'tmok e'cikiukwanwuk shishkwate'muk.


Niet lang nadat hij daarmee was begonnen, werd iemand bij hem gebracht die hem vele miljoenen (c) schuldig was. 	 Pic cI wawe'pktasot, nkot kipie'twa mtatsuk mtatswak kcIshoniaiIn me'snamakot.


Op een gegeven ogenblik reden zij langs een water. "Kijk", zei de Ethiopiër, "daar is water. Wat is erop tegen mij te dopen?" 	 IwcI e'ie'nme'ie'wat shi mie'wuk, okiwtItanawa mpish, icI o iw’nuk kikIto WapitIn otIsI mpish, We'kwnicI ke'pwaocI kIcitapie'nkasian.


Nu, koning Agrippa, ik heb gedaan wat mij in dat hemelse visioen is gezegd. 	 Kie'nupcI O kcI Okuma E'knIpe', nkite'pwe'tan wawaptuman, kaocIpiamkuk, shpumuk.


Want u zult Zijn getuige zijn en alle mensen vertellen wat u hebt gezien en gehoord. 	 Kin ke'ocI kuke'ntumwat caye'knInwuk, caye'k, i kawaptumIn, ipi kanotmIn.


Iemand anders, één van Zijn discipelen, vroeg: "Here, vindt U het goed dat ik pas weer met U meega nadat ik mijn vader heb begraven?" 	 IcI minI nkot e'knomowacIn otI okikon; Te'pe'nmin, pkIte'nmIshIn ne'tum, e'wishiaian, Nos e'winko-ok.


Terwijl de twee vrouwen naar de discipelen onderweg waren, gingen enkelen van de mannen die bij het graf de wacht hadden gehouden, naar de leidende priesters. Zij vertelden wat er was gebeurd. 	 Me'kwacI e'nmIpiskawat, pInI anIt e'kwapcIkipie'shie'k kcI otanuk, icI e'kiwitmowawat kcI.me'matmocIk onInwun, cake'ko kashowe'puk.


Als u de mensen vergeeft wat zij verkeerd hebben gedaan, zal uw hemelse Vader ook u vergeven wat u verkeerd hebt gedaan. 	 KishpIn pone'ntumwe'k ninwuk, omuiiashtotmonawa, ke'iapukI Koswa shpumuk kishkok kupone'ntmakwa.


Jezus riep hen allemaal bij Zich en zei: "Jullie weten dat de mannen die het in de wereld voor het zeggen hebben, de bevolking onderdrukken. Zij maken misbruik van hun macht. Maar onder jullie is dat totaal anders. 	 Cisus cI okintoman e'ciIt, otI kikIto, Kuke'nmawaksI ki okumak ki Me'mataose'cuk, otI tpakwnukwan; ipi cIki ke'cne'ntakwse'cuk okIcnapne'nkwan.


Zij trokken het hele eiland door en kwamen tenslotte in Pafos, aan de westkust. Daar ontmoetten zij een Joodse tovenaar die beweerde dat hij een profeet was. 	 IwcI kanmIt kumshkumwat i mnIshI kishie'k Pe'posuk okimkawawan nkot me'ntokasnIt, iacimokasot, Cwi nInI, pacisus kishInkaso.


"Hoe kan het dan dat zij ònze taal spreken en nog andere talen ook? Kijk eens waar wij overal vandaan komen: 	 TInicI e'shnotwukon e'tshIt nInI, e'ki ie'i nowe'ikon kashu nikiiIkon.


U moet precies doen wat zij zeggen. Maar hun voorbeeld mag u beslist niet volgen. 	 Caye'k cI we'kwe'ntuk kie'shI kie'kumukuwe'kwe'n, iw ke'shI naktuwe'ntume'k ipi i ke'totme'k, ke'kowi i shIcke'ke'kon, i e'shcIke'wat kItwuk sI mtIno cocowi i shIcke'sik.


Zo'n knecht krijgt het beheer over al zijn bezittingen. 	 We'we'nI sI otI KtInum, okItIpIntumokon caye'k i otupunowe'wsowun.


Abraham was de vader van Isaäk; Isaäk de vader van Jakob; Jakob de vader van Juda en zijn broers; 	 E'pIne'e'm okiwosmukon AysIkIn, ipi AysIk kiwosmukon Ce'kapIn, ipi Ce'kap kiwosmukon CotusIn, ipi niw wikane'iIn;


Toen zij hem in het Hebreeuws hoorden spreken, waren ze een en al aandacht. 	 (Pic cI kanotwawat e'kikitonIt, e'shumnIt ni Ipnoiun, wusimI tokum kiik icI otI okinan;)


Toen besloten was dat wij naar Italië zouden varen, werden Paulus en enkele andere gevangenen aan een Romeins officier toevertrouwd. Hij heette Julius en was lid van het keurkorps van de keizer. 	 Pic cI katpowe'wat e'winashiak Ite'niuk okipkItnawan PanIn, ipi anIt pe'kansIncIn kie'pakwukascIk kiminawan nkot Cwnius, kishInkaso, kapte'n Akustus o shumakInIshimIn.


God heeft Zijn dienaar Jezus in de eerste plaats laten opstaan om u te zegenen, zodat u het kwaad de rug zult toekeren." 	 Kshe'mIne'to kapsukwitnat okwIsIn CisusIn, okinokanan kinwa ne'tum e'wishwe'nmukwie'k, e'wiwe'pnumakwie'k kmiashuwe'psiwnawan.


Doe voor anderen wat u graag voor uzelf gedaan wilt hebben. Dat is in het kort wat Mozes en de profeten hebben gezegd. 	 Cake'ko e'shIntuwe'nme'k nInwuk watotakwie'k ike' kinwa ke'totwe'k; otI ie'i tpakwnuke'wun, ie'i iacimocuk.


Hij dacht even goed na en ging toen naar het huis van Maria, de moeder van Johannes Markus. Daar waren veel christenen bijeen om te bidden. 	 IwcI kakishnaktawe'ntuk iw kipie'wak e'tanIt Me'niIn, okie'iIn Can, e'shnukasotke' Mak, shi mce'I kimaoce'tik e'numawat.


Maar toen zij ontdekten dat die er niet waren, gingen ze terug en zeiden: 	 NIshcI okumuk kapiawat ipi kapwa mkuwawat shi kpakotiwkumkok kikiwe'k ipi kiwitmake'k.


Maar de boeren begonnen met hen te vechten. De ene ranselden zij af. Een ander sloegen zij dood en weer een ander gooiden zij met stenen dood. 	 KicI ktukie' onInwuk okimshunawan, niw opmitakaimIn, nkot cI ni okipsItie'wawan, icI nkot cI niw okinsawan, ipi nkot sInie'n okipkamawan.


Dit klopt met wat de profeet Zacharia had gezegd: 	 Caye'ksI otI kitotam, e'wite'pwe'wunukuk kakitot Nakanacimot otI kItwak.


Nu geeft God u uw verdiende loon. U zult blind worden en het zal lang duren voordat u de zon weer kunt zien." Op hetzelfde moment kwam er een waas voor de ogen van Elymas en even later zag hij niets meer. Hij liep tastend rond, op zoek naar iemand die hem kon leiden. 	 Ipi nkom pInI; one'ce'n Kshe'mIne'to oshIton shi kiiwuk, ipi ku’kie'pikwa, co kuwapmasi kisIs nomuk. IiI kie'nup kipuksInI shiw shkishkok wunsiwu’n, ipi kiskupkoniawapwun, icI e'ki pantawapmat owIiI wapmIskIncInkot.


die hun leven voor de naam van onze Here Jezus Christus op het spel hebben gezet. 	 NInwuk, kaianmItowat opumatsiw nowan, otInoswunuk, Te'pe'nmukwie'kon Cisus Knayst, kaocI ishowe'psowat.


Ik was een vreemdeling en u wilde Mij niet in huis opnemen. Ik had niets om aan te trekken en u wilde Mij geen kleren geven. Ik was ziek en u wilde Mij niet opzoeken. Ik zat in de gevangenis en u hebt Mij aan mijn lot overgelaten.' 	 Conkikike'ntakwsIsi, cocI kipitike'shsim, nkishashakiti, cocI kikwe''sim; nkiiakwnoka, ipi nkikpakwukas; cocI kimpoace'sim.


Zij zeiden: "Meester, in één van de boeken van Mozes staat dat als een man sterft zonder kinderen na te laten, zijn broer met de weduwe moet trouwen. Die kan er dan voor zorgen dat zijn overleden broer toch kinderen krijgt. 	 OtI okinawan, Ke'knomake'n, Mosus kikito, KishpIn nInI npot, pwa onicansIt, wikane'iIn cI taowiwunIn ni wiwun; e'wiw cI onicansItmowat ni wi kane'ipIninIn.


'Dat heeft een vijand gedaan", zei hij. 'Zullen wij het onkruid ertussen uittrekken?' vroegen zij. 	 OtI cI okinan me'iane'nmItsI otI, kitotum OpumitakaimIn cI, otI okikon; ConI kitonwacisi e'wishiaiak, ipi e'wimaotInmak?


'Jongen, ga vandaag op het land werken.' En de jongen antwoordde: 	 Okinkwe'twan cI, otI okikon, Coin; icI shkIc kikisate'ntum, icI e'kishiat.


Er bleef zelfs nog veel over: Zeven manden vol. En toch had een geweldig aantal mensen te eten gekregen: 4000 mannen, vrouwen en kinderen niet meegerekend! 	 KicI kawisne'cuk kitshik, nie'wuk tsuk mtatswak nInwuk, e'pwatkokcIkaswat kwe'k, ipi pInoce'iuk.


De twee discipelen deden wat Jezus had gezegd en brachten de dieren bij Hem. Zij legden hun mantel over de rug van het veulen, zodat Hij erop kon zitten. 	 Kimacik cI ni ke'knomawacIn, icI kiwIshIcke'k Cisus kanat.


De profeet Jesaja doelde op deze man, toen hij honderden jaren eerder zei: "Luister! Ik hoor de stem van iemand die luidkeels roept: 'Baan voor de Here een weg in de wildernis; maak een rechte en vlakke weg door de woestijn'." 	 OtI ie'o kaiacImukocIn iacimoncIn Ise'iusIn, kItwak, OwIiu otInwe'wun nkot pe'motnakwsIt na‘mtukwakukikumuk, Nikan oshInwitak, Te'pe'n mukwie'kon wshItwuk tupasI mie'we'sIn.


Zij lieten ook enkele valse getuigen komen, die allerlei beschuldigingen tegen hem inbrachten: "Deze man valt de heilige tempel en de wet aan. 	 Ipi okipie'nawan, waknoshkacmacIk otI kikItwuk, otI nInI co ponkikitosi e'pcItshItuk otI panakwuk nume'okumuk, ipi i tpakwnuke'wun.


Welke profeet werd door hen niet vervolgd? Zij hebben de mannen gedood die de komst van de Christus aankondigden. En nu is de Christus door u verraden en vermoord; 	 TIninukcIki Nakanacimocuk kapwa kwtukawat kikoswak? ipi okinsawan ni kaknoma kwacIn nikan e'pwamshupianIt ni Nkot Ne'pwakat kinwa kawie'she'k, ipi kanshuwe'ie'k.


Gelukkig zijn de mensen die ernaar hunkeren dat Gods wil wordt uitgevoerd, want zij zullen volkomen tevreden worden gesteld. 	 Shuwe'ntakwsik ki, pe'kIte'we'ntukuk, ipi e'kakaskite'e'skuk, iukwan mnoshuwe'psowun; ki ie'ki ke'moshkIne'sanuk


Maar de verstandige meisjes antwoordden: 'Wij hebben niet genoeg voor ons allemaal. Jullie kunnen beter naar de winkel gaan en zelf olie kopen.' 	 KicI napwakacuk okin kwe'twawan, otI okinawan; Coin, cotanak tate'pse'snon kinwa, e'wi ie'ie'k, ipi ninan, kitashiam e'tshu tatuk, ipi kita kishpIne'tatsom.


Kort daarna kwam een van de mannen naar hem toe en zei: "Ik weet zeker dat u een discipel van Hem bent. Ik hoor het aan uw Galilees accent." 	 IcI minI shkIc okipie'naskakon pe'mkapowIncIn, ipi okinawan ni PutuiIn,We'we'nI sI ke'kin, kapme'nashkuwut kuke'ntakwIs e'shumiIn knIstotakwIs.


Uit de mensen die aan de voet van de berg stonden te wachten, kwam een man naar Jezus toe. 	 Pic cI kapiawat e'cIiInIt ni maoce'tincIn, okipie'naskakon nkot nInI kipie' wucikwnItakon, otI cI okikon;


Herodes was woedend toen hij ontdekte dat de sterrenkundigen stiekem het land hadden verlaten. Hij stuurde een afdeling soldaten naar Bethlehem en liet daar alle jongetjes, jonger dan twee jaar, doden. Niet alleen in de stad zelf, maar ook in de omgeving. De sterrenkundigen hadden namelijk gezegd dat het ongeveer twee jaar geleden was dat zij de ster voor het eerst hadden gezien. 	 IcI E'nut e'kikike'ntuk e'ki papnInmukot ni ne'pwakancIn nInwun, kikcInshkatsI e'kinokashwe't, icI kaye'k e'kinsIckasnIt pInoce'iIn e'inIcIn shi Pe'tniumuk; ipi caye'k pe'shoc e'inIcIn nashponkIsnIcIn, ipi iwpic e'kiwi ke'nata‘wat niw ne'pwakancIn nInwun.


En de slechten zullen in het vuur worden gegooid. Daar zal één en al wroeging, tranen en verdriet zijn. 	 IcI ke'cI pukinawat shkote'k, kuposke'nuk shiw cI e'tnIte'mok, ipi e'tnwe'iapte'shnuk.


"Inderdaad, Here. Maar de honden mogen toch wel de kruimels opeten die van de tafel vallen", was haar antwoord. 	 OtIcI, Otukon, Kte'pwe', Te'pe'nmin nIshcI kiw wunumokuk omicnawa papiwe'shkanuk, pe'mkote'nuk te'pe'nmukwat otopwunuk.


Tenslotte zeiden zij tegen Jezus dat ze het niet wisten. "Dan vertel Ik u ook niet wie Mij het recht geeft dit allemaal te doen", zei Hij. 	 Okinkwe'twawan cI ni CisusIn, otI okinawan, co nkuke'ntusimIn; icI otI okinan; Cosu ke'nin ku‘witmosnonum, otI we'tnaman ot nwishkIswun we'k totman otI.


Ananias maakte bezwaren. "Maar, Here", zei hij. "Ik heb zoveel slechte dingen over die man gehoord. Hij heeft Uw mensen in Jeruzalem veel kwaad gedaan. 	 IwcI E'ne'naye's okinan, Te'pe'nke'n nkinotwak mce'sh, otI nInI mce'sh me'iante'nuk, e'kiwat tapwe'ie'ntukuk shi Cinose'ne'muk.


Het volk dat in de duisternis voortgaat, zal een groot Licht zien; een Licht, dat straalt over hen die in een land van dichte duisternis wonen." 	 Kiw nIshInape'k kacipitupcuk, e'kiskupkonianuk okiwaptanawa e'kikcI wase'anuk, kiw cI kacipitupIcuk, e'tnukie'wat, ipi e'cipamtomkuk npowIn; wase'iak kipie'mokse'mkIt.


Toen het stadsbestuur en de te hoop gelopen mensen dat hoorden, raakten zij in de war. 	 Ipi kimkoshkate'ntumwuk, ki nIshInape'k ipi nikansimwan shi kcI-otanuk, pic kanotmoat notI ke'ko.


Jezus ging naar de tempel en joeg de handelaars en hun klanten eruit. De tafels van de geldwisselaars en de kraampjes van de duivenhandelaars gooide Hij omver. 	 Cisus cI kipitike', Kshe'mIne'to okIcnume'okumkok, okisakicuwe'pnancI, caye'k e'tawe'n cIn, ipi kashpInItasnIncIn, shi kcI nume'okumkok ipi okikwe'npowe'pnanIn ni topwonIn, e'icuk iashtonkuk shonia, ipi ki otuptie'pwunwan, e'tawe'cuk, ni mIne'to mimin.


Op een dag kwamen er enkele godsdienstleraars en Farizeeërs naar Jezus toe. Zij vroegen Hem een wonder te doen om te bewijzen dat Hij werkelijk de Christus was. 	 KiwcI anIt we'npie'ke'cuk, ipi Pe'nisiuk okinkwe'twawan kItwuk, Ke'knomoiak ninan kwshukI nwiwaptamIn kmataoshuwe'psiwun kin.


"Laat je door niemand iets wijsmaken", antwoordde Jezus. "Want er zullen velen komen die beweren dat zij de Christus zijn. Zij zullen vele mensen op het verkeerde spoor brengen. 	 Cisus cI okinkwe'twan, otI okinan akwamsuk sI owIiI nInI e'wipwawie'shmukwie'k.


Na onze aankomst in Rome werd Paulus gezegd dat hij mocht wonen waar hij wilde, al was het wel onder voortdurende bewaking van een soldaat. 	 Pic cI kapiaiak Nom-uk o kapte'n, okipkItnum wsn, ni ke'pakwuukasnIncIn, ni otI kapte'nmowan, ki e'kowapcuk, NIshcI win Pan kipkIte'nma nshuke' e'wiwicat ni shi shumaknIshIn kakuwapmukwcIn.


Daarom wilden zij Jezus gevangen laten nemen. Maar zij durfden niet, omdat ze bang waren voor de mensen, die in Hem een profeet zagen. 	 Pic cI wamshInawat okikwsawan, ni maoce'tincIn Nakanacimot Osam winwa okine'nmawan.


Gelukkig zijn de zachtmoedigen, want de aarde is voor hen. 	 Shuwe'ntakwsik ki pwakcIne'ntukuk wio’wawa; ki ie'ki ke'tpe'ntumwat kI.


Neemt u ons niet kwalijk dat wij enige ogenblikken een beroep op uw welwillendheid doen. Daarom zal ik mijn betoog ook niet lang maken. 	 Cowike' otI wusimI kInwe'sh e'wiknonan, kumumatmIn, e'wipsItwe'iak shi kmnoshuwe'psiwnuk o natso nkikitonInanIn.


Toen ging Judas Iskariot, een van de twaalf discipelen, naar de leidende priesters. 	 IcI nkot kimtatso shItInish kashInkasot Cwte's Iske'niut, kishie'wak e'ciiInIt ni kcI me'matmocuk onInwun.


Maak u dus geen zorgen over wat u zult eten of aantrekken. 	 Ke'kowi pame'ntuke'k otI e'wikItie'k; We'kwnicI ke'miciIkon? Ke'iapukI we'kwoni ke'mnukwe'ikon? Ke'iapukI wusimI we'kwoni ke'kwe'iak?


'Bethlehem in Efratha, u bent één van de kleinste steden in Juda, maar toch zult u de geboorteplaats zijn van onze Koning, die mijn volk zal leiden." 	 Ipi kin Pe'tnium e'kiwuk Cwtie'uk, cosu kin, otapine' kitupite'ntakwsusi we'kmaocuk Cwtie'uk; kin su kaotIna okuma ke'tupakwnat ntInIshInape'muk Isne'iIn.


Waarom kan niemand hier geloven dat God doden levend maakt? 	 TacI shIna we'tshIte'an e'wipwakshkItot, Kshe'mIne'to, e'wipsukwitnat kanponcIn.


Er steeg een luid gejuich op onder de mensen die erbij stonden. "De goden!" riepen zij in hun eigen taal. "De goden zijn in mensengedaante naar ons toegekomen!" 	 Pic cI ki nIshInape'k kawaptumwat Pan katotmInIt, Kiwishkwe'we'ksik, e'shumnIt ni Naykonie' nInwuk, ipi otI kikItwuk, Te'pe'nke'cuk, pie'nisasitakwnanuk e'shnakwsawat nInwuk.


Abraham en David waren de belangrijkste voorouders van Jezus. 	 OTISU ie'i msInukIn iaianke' pmatse'cuk iukwan Cisus Knayst we'kwIsmukot Te'pItun, ipi Te'pIt we'kwusmukcIn E'pIne'amun;


Niet alle mensen die 'Here' tegen Mij zeggen, komen in het hemelse Koninkrijk. Want daar komt u alleen als u doet wat mijn hemelse Vader wil. 	 Cowi caye'k ke'ke'cuk, Te'pe'nmin, Te'pe'nmin, kupitike'sik okumauwunuk shpumuk kishkok, winsI ie'ko mtIno ke'shIcke't e'shte'anIt Nos shpumuk kishkok.


Vraag de Landheer of Hij meer arbeiders wil sturen om de oogst binnen te halen." 	 Mumatmuk o Te'pe'ntuk i micum e'winokanat wusimI makice'wincIn; shi otItshI nmaotInkanuk.


In de tijd dat zij door Galilea trokken, zei Jezus: "Het is bijna zover dat Ik in de handen van de mensen zal vallen. 	 Me'kwa cI e'ie'iuwat shi Ke'nIniuk, Cisus otI okinan, We'kwIsmukot NInwun kupkItnukaso shiw onIcinuk nInwun.


'Ja, kijk maar verbaasd, lelijke spotters. Verdwijn uit mijn ogen, want ik doe in uw dagen iets wat u nooit zult geloven, als men het u vertelt.' (D) 	 PInI, shake'nke'ie'k, ipi mamkate'nkie'k, ipi knIshnatsum; osam nin nmikce'wi mikice'wiwun, shi ktuki, shkimwak mikce'wiwun, co kite'pwe'ie'ntusinawa; nInI ianwI witmakwie'k.


Bid en u zult ontvangen wat u bidt. Zoek en u zult vinden wat u zoekt. 	 Ntotumake'kcI, icI ke'cI minkoie'k ntone'mokcI icI kumkanawa, papakakwuke'k cI icI ke'nsakwnumakom cI.


De Joodse leiders keken ervan op dat Petrus en Johannes zich zo vrijmoedig verdedigden, hoewel zij toch onontwikkelde mannen waren. Zij herinnerden zich dat zij allebei veel met Jezus waren omgegaan. 	 IwcI kawaptumwawat i onikansiunawa ni PituIn ipi CanIn, e'ke'nmawat ke'ko e'pwake'ntumnIt okimamkate'nmawan ipi okinaktowe'nmawan e'kipmowice'wanIt ni CisusIn.


Maar als je voor de mensen net doet of je Mij niet kent, zal Ik ook tegen mijn hemelse Vader net doen of Ik jou niet ken. 	 We'kwe'ntuk cI ke'ia kwne'twukwe'n e'nasmupnIt nInwun, winke' nkiiakwne'twa e'nasmupnIt NosIn shpumuk e'iIt kishkok.


Jezus antwoordde: "Luister. Wie geloof heeft en niet twijfelt, kan dit soort dingen ook doen. En nog veel meer. Dan kan men zelfs tegen deze berg zeggen: 'Ga hier vandaan en val in de zee.' En hij zal het doen. 	 Cisus cI okinkwe'twan otI ikinan, We'we'nI ktInum, KishpIn ie'ie'k i te'pwe'we'ntumwun, ipi pwaianwe'ntusie'k, cowi otI kashIcke'sin, katotwut otI kcIsiwno kamIsh ike' kishpIn ke'itume'k otI e'pkotniak,KikshkansI, ipi wupukson shi kcukumik, ike'nomkuk.


Josia was de vader van Jechonia en zijn broers, die geboren werden in de tijd van de verbanning naar Babel. 	 Ipi Cosayus kiwosmukon Ce'koniasIn, ipi wikane'iIn, iwcI ipic e'kimacintwa Pe'pinun;


Jezus zei tegen Zijn discipelen: "Voor een rijke is het bijna onmogelijk om in het Koninkrijk van de hemelen te komen. 	 IcI kanat Cisus ni e'knomowacIn, We'we'nI ktInum, ke'ctpe'nwe'osIt nshnI kawa okIshkiton e'wipitike't shi okumau wunuk shpumuk.


Daarna schreef hij een brief waarin stond: 	 IcI e'kiwnIpie'uk msInukIn, otI cI kanIpie'uk;


Een paar dagen later kwam Felix met zijn Joodse vrouw Drusilla in de gevangenis. Hij liet Paulus halen en luisterde naar wat hij over het geloof in Jezus Christus vertelde. 	 Ipi kakish onatso kwnukItInuk Piniks, okipie'wice'wan wiwun TnwsIne'In Cwkwe'; okintoman ni PanIn, ipi okipsItwan e'kim nwactumnIt, i te'pwe'ie'ntumwun shi KnaystIn.


Zij brachten ons vele geschenken en gaven bij ons vertrek allerlei dingen mee die wij nodig hadden. 	 Nkimnototakwnanuk, pic cI wamaci ak; nkiminkonanuk ke'ko tsome'ne'siak.


Zo reed Hij Jeruzalem binnen. De hele stad was in rep en roer. "Wie is dit toch?" werd er gevraagd. 	 Pic kapiat shi Cinose'numuk; caye'k shi kaicuk kcI otanuk kimacik, otI kikItwuk, We'nicI otI?


Hij werd vernederd en zijn recht werd hem ontnomen. Wie zal over zijn nageslacht vertellen? Zijn leven is immers van de aarde weggenomen." (B) 	 E'ie' tpIse'nmIt cokipkIte'ntumwasi mnototatwun, We'nicI ke'wawitmakot iw iaianke' pmatsowun osam iw opmatsowun kiw cIotapnukate'nI shotI kik.


Want het lijkt mij onzinnig om een gevangene naar Rome te sturen zonder erbij te vermelden wat de aanklacht tegen hem is." 	 CowunsInon ntIne'ntum, e'winitawe'k ke'pakwukasot, ipi e'pawitmatuk we'cmcItshumIt,


"Uw geld zal u te gronde richten!" antwoordde Petrus. "Wat God geeft, is niet te koop. 	 NIshcI Pitu okinan, Nocma i kshoniaium kukInshonatIs, osam kine'ntum Kshe'mIne'to omikwe'wun kuocI kshkItom shonia.


De man besprong hen en gaf hun er vreselijk van langs. Zij konden niets tegen hem beginnen en vluchtten naakt en gewond het huis uit. 	 IcI o nInI kakIshkwat, ni mIcIme'ton okikwashknotwan, ipi okinshiwuan, ipi okiwe'ctIn shiwan, icI shi kisakitInshumwuk shi wikwamuk, shashakIt, ipi kimiaksik.


De rest van het zaad viel in goede grond en gaf een rijke oogst: wel dertig, zestig en honderd keer zoveel als er was gezaaid. 	 NiiwcIie'k, anIt kipukse'non, e'cIwunuk kI kipie'tomkIt micum, anIt nkotwak tso wusimI, ipi anIt nkotwatsomtInI wusimI, ipi anIt nswapituk wusimI.


"Wacht eens even", zei Agrippa. "U denkt toch niet dat u zomaar even een christen van mij kunt maken?" 	 IcI E'knIpe' otI okinan, ni PanIn, kaka kowishte'pum, e'wi KnaystnIniwian.


Toen Paulus dat zei, begonnen de mensen die hem tot zover hadden aangehoord, luid te protesteren. "Weg met die man!" schreeuwden zij. 	 OkipsItwawancI, nashcI otI kakItnIt. kiwishkwe'we'ksik, ipi otI kikItwuk, Macinuk, otI e'shwe'psIt nInI, shotI kik; cosupite'ntakwsIsi e'wi pmatsIt.


Maar ook daar bleef hij niet lang. Al gauw vertrok hij weer naar Galatië en Frygië om de christenen in die streken te bemoedigen. 	 IwcI shi kInwe'shishI kaiIt, kinmumaci, ipi kishie' cak, e'kiwuk, Kne'shiuk, ipi Pnicie'uk, iaianke', e'wishke'ntumoat caye'k ni te'pwe'ie'ntumnIncIn.


Ongeveer in dezelfde tijd pakte koning Herodes enkele christenen op met de bedoeling hen te mishandelen. 	 Pic cI otI, E'nat kcI okuma, kishipnuke'no e'wi miashtotwat anIt te'pwe'ie'ntIncIn.


"Maar wat denkt u hiervan? Een man had twee zonen. Hij zei tegen de eerste: 	 TInicI e'ne'ntume'k? Nkot nInI kinish win, okwIsun icI e'kinaskawIt, ni ke'ctaosincIn, otI cI okinan, NkwIs, wumikice'win e'kom e'kishkiwuk, shi nsiwonokamshI ktukanuk.


Onze zaken lopen daardoor gevaar; straks raken wij onze tempeltjes aan de straatstenen niet meer kwijt. Maar dat niet alleen! Ook de tempel van de grote godin Artemis loopt gevaar uit de belangstelling te raken. Als het zo doorgaat, is die prachtige godin voor wie Asia en de hele wereld zich neerbuigt, straks vergeten!" 	 Coike' otI mtIno, kmikce'wiwunInan, nie'sansInon, e'wi we'pnukate'k, iwkwshu ke' ke'iapI otInume'okumkom, kcImIne'to Taye'ne', e'wi shi ke'ncIkate'k, ipi i okIcne'ntakwsuwun, kupinacIkate' caye'k E'shie'uk, ipi kik, e'nume'kitakwcIn.


Door dit alles kwam uit wat in het boek van de profeet Jeremia staat: "Ze namen de dertig zilveren munten. Meer vond het volk van Israël hem niet waard. 	 Ie'i te'pwe'wunukuk kakitot CinImayi Nakanacimot otI kItwak, okiwtapnanawa i nswapituk nswapuk shonia, kapite'ntakwsIt o kipInoce'iuk Isniuk kapite'nmawat.


Er ging een huivering van ontzag door de omstanders, die dit vlak voor hun ogen zagen gebeuren. Zij prezen God dat Hij deze macht aan een mens had gegeven. 	 IcI ki maoce'ticIk kawaptumwat, kimamkate'ntumwuk, ipi okiuwinwanawan Kshe'mIne'ton, e'mnat kshkIe'osuwun ni nInwun.


De Hoge Raad werd onmiddellijk bijeengeroepen. Ze besloten de bewakers om te kopen en te laten zeggen dat ze in slaap waren gevallen. 	 Pic cI kamaoce'tiwat, ipi niw ke'ctaose'cIk ki-kikitot okiminawan mce'sh shonia ni shumaknushIn;


Zij reisden via Amfipolis en Apollonia naar Thessalonica, waar een Joodse gemeenschap was. 	 IwcI kanmI kwe'pmosatmowat E'mpoponisuk, ipi E'pononie'uk, kipie'shie'k shi Te'sinonie'uk shi kite'nI otInume'okumkomwa ki Cwiuk.


Iemands ergste vijanden zullen in zijn eigen huis wonen. 	 Ipi nInI shake'n mukwocIn te'pe'nwI wine'tat e'inIncIn.


Zij legden aan in Gennésareth. Het nieuws dat Jezus er was, ging als een lopend vuurtje door het hele gebied, want Hij was herkend door enkele mannen die op de oever stonden. Van alle kanten werden er zieken bij Hem gebracht. 	 IcI kanmukupawat ashowe'iukwan, kipie'k Ce'ne'se'nIt ukik.


Drie maanden na de schipbreuk gingen wij aan boord van een ander schip, de 'Tweelingen' uit Alexandrië. Het had in de haven van het eiland overwinterd. 	 IcI kakish nsokisIs nkiposmIn. E'ne'kse'nte'ne', tshI napkwan, shi mnIshe'iuk katshu ponshumkuk e'shkInwacIkate'k Ke'stIn, ipi Ponuks.


Na aankomst in Caesarea ging hij naar Jeruzalem en bezocht daar de christengemeente. Daarna reisde hij verder naar Antiochië. 	 IcI kakupat, shi Sisune'uk, ipi kawu kuke'nonat ni te'pwe'ie'ntumnIncIn, kishie' wak, E'ntiakuk.


Tijdens het eten nam Jezus een brood, dankte God ervoor, brak het en gaf het aan Zijn discipelen. "Neem dit", zei Hij, "en eet het op, want dit is mijn lichaam." 	 IcI me'kwa e'iI wisne'wat Cisus okiw tapnan pkwe'shkIn, ipi kinume'; icI e'kipikupitot; icI e'kiminat, ni ke'knomowacIn, otI cI kikito, Otapne'mok micuk, otI ie'i niia‘w.


Petrus begon te vloeken en te tieren. "U bent gek! Ik ken die man niet! Ik zweer het!" 	 IcI e'we'p mIci kikitot, otI cI kikito, Cosu nkuke'nmasi onInI; IcI pic e'notakwsIt pkuakwa.


Er kwamen enkele Farizeeërs naar Hem toe. Zij wilden proberen Hem op Zijn woorden te vangen. "Mag een man zomaar van zijn vrouw scheiden?" vroegen zij. 	 KicI kI Pe'nisiuk kipie'naskakon, e'wikwcI te'pe'nmawat, otI cI okinawan; Ta‘wunItnI nInI we'pinat wiwun cak ke'ko?


De schapen zal Ik aan mijn rechterhand zetten en de bokken aan mijn linkerhand. 	 IcI ke'cI cipitupat nimantanshIn ote'pniwnak, nicI motoiIn onumciwnak.


Maar pas op, godsdienstleraars en Farizeeërs! Huichelaars! Want u belet mensen het Koninkrijk van de hemelen in te gaan. En zelf gaat u er ook niet in! De mensen die er in willen gaan, worden door u tegengehouden. 	 Kokwansukumuk kinwa we'npie'ke'ie'k, ipi kinwa Pe'nisiuk, e'nume'kasie'k! kikupakwumwawa kinInwuk shpumuk iw okumauwun, cocke' kinwa tpInwe' kpitike'sim, coke' kitine'nmasiwak wanmupitike'cuk e'wi pitike'wat.


"Wat moeten wij met deze mannen doen? Wij kunnen er niet omheen dat zij een groot wonder hebben gedaan. 	 OtI kItwuk,TInicI ke'totwukon kotI nInwuk we'we'ne'se' mataonokie'wun kitotmok ke'iapI caye'k waptanawa e'tacuk shi Cinose'ne'muk, coce' ktanIiakwne'tsimIn.


Wij gingen in Troas aan boord van een schip en zeilden in één ruk naar Samotrace. De volgende dag legden wij in Neapolis aan en gingen van boord. 	 IcI kawe'pshkaiak shi, Tnoe'suk, nkipie' shiamIn tpasI shi Samotne'shie'uk, icI wiapuk, shi NiapnIsuk.


Een hele tijd geleden kwam Theudas in het nieuws, die zich uitgaf voor een groot man. Hij kreeg zo'n 400 mensen achter zich, maar toen hij gedood werd, viel heel zijn aanhang uiteen. Er bleef niets van over. 	 E'pwamshI notI e'kishkiwuk kipsukwiwak Tiwtie's kiwinwantIso e'kcI pite'ntakwsIt, nie'waktso nInwun okiwitokwawan kansIckasnIt ipi caye'k kikate'pwe'twacIk kiswe'shke'k cocI ke'ko, kipite'ntakwse'sik.


Simon Petrus zei: "U bent de Christus, de Zoon van de levende God." 	 IcI Sayman Pitu okinkwe'twon otI cI okinan, Kinsu Knayst, We'kwIsmukwiIn kake' pmatsIt Kshe'mIne'to.


En wie jullie, die mijn discipelen zijn, een beker koud water geeft, zal zeker worden beloond." 	 We'kwe'ntuk ke'minat e'wimnukwe'nIt nkot notI e'kacinIncIn, mnukwackIn, te'kapokuk mpish mtIno shi otInoswunuk oke'knomomIt; we'we'nI KtInum; cookInkItosin iw omikwe'wun.


Vrienden, ik hoef u niet te vertellen dat David gestorven en begraven is. Zijn graf is nog altijd te zien. 	 NInituk ipi nikane'ituk nocima we'we'nI kuknonum e'witshumuk, o osma Te'pIt iw e'kinpot, ipi e'kinkokasot, ipi i ocipe'okumuk e'ci iIikon te'nI otI e'kishkiwuk.


Daar gingen zij wonen in het stadje Nazareth. Dat klopte met de woorden van de profeten, die hadden voorspeld dat de Messias 'Nazoreeër' zou worden genoemd. 	 IcI kapiat e'kiwutat kcI otanuk Ne'sune't kishInkate', iw ie'i te'pwe'wun kakItot iacimocuk Win kshInkaso Ne'sIni nInI.


Zoals in dit verhaal het onkruid bijeengehaald en verbrand wordt, zo zal het ook gaan bij het einde van deze tijd. 	 E'shmaoton kate'k, niw mIcimishkwe'n, ipi e'cakse'kate'k shkote'k iw sI ke'showe'puk wishkwakiwuk.


maar bleven op een zandbank steken. De boeg zat zo vast als een huis en het achterschip werd door de oplopende golven stukgeslagen. 	 KipukitashwukcI shi nish kcukimiIn, e'matasuk, kipe'kwsun i napkwan, icI nikanmukan kimcImosIn ipi ke'iapcI wishkIsIn, icIie'k, otakanuk, kipikwIn e'kcImakashkak.


Er viel ook wat zaad op steenachtige grond. Omdat er weinig aarde lag, kwam het vlug op. 	 AnIt kipkIsnInI sInkukik, kwe'ckacI pwamane'k ne'kwukI ke'iapIcI, kie'nup kipie'sakwe'ton osam cokwIc kimane'snon ne'kwukI.


Petrus maakte een rondreis langs alle plaatsen waar volgelingen van Jezus woonden en kwam ook in de stad Lydda. 	 OtI cI kanomkuk, Pitu kapmIshiat cak onukumuk, okipie' naskawan, ke'ni te'pwe'ie'ntukuk katacuk shi NItie'uk.


De mensen merkten niets tot de grote vloed kwam en hen allen wegnam. Als Ik kom, zal het net zo gaan. 	 Co cI okike'ntusinawa nash e'moshkInuk kapiamkItInuk icI caye'k e'ki we'pokwat, iwsI nasap ke'nomkItInuk pic piat o We'kwIsmukot NInwun.


Zij schreeuwden allemaal door elkaar, zodat hij er niet wijs uit kon worden. Daarom gaf hij bevel Paulus naar het fort te brengen. 	 AnIt cI, kako kikItwuk, anIt kI pkan kikItwuk, kiw maoce'ticIk, picI we'we'nI, e'pwake'ntuk, osam i e'wishkwe' we'ksInIt kishuwe', e'wishao’cukasnIt shi wakakInuk.


Dat is nu precies wat hier in Jeruzalem gebeurt! Herodes en Pontius Pilatus hebben, samen met de volken van Israël en Rome, de handen ineengeslagen om te strijden tegen Uw dienaar Jezus. 	 We'we'ne' te'pwe'wIn kinshke'nmawan ni panakwsIncIn, knicansun CisusIn kin kawe'napmIt, E'nut ipi Pantus Payne't ipi ki Me'ikIscIk, ipi ki nIshInape'mIn isne'iun kaocI maotoshnowat.


Alle profeten hebben over Hem gesproken. Zij hebben verklaard dat ieder die in Hem gelooft, door Zijn naam vergeving van zonden krijgt." 	 Win kaminat caye'k iacimoncIn, e'wi iacimonIt, shiw tInoswunuk we'kwe'ntuk ke'twe'pwe'ie'ntuk kupone'ntumwa ni muiashuwe'psiwnIn.


Apollos was van plan naar Achaje te gaan en de christenen van Efeze vonden dat een goed idee. Ze schreven aan hun geloofsgenoten dat zij hem hartelijk moesten ontvangen. Nadat hij in Achaje was aangekomen, werd hij op een geweldige wijze door God gebruikt om de christenen daar te ondersteunen. 	 IwcI e'kine'ntuk e'wishiat shi E'ke'ie'uk, wikane'iIn kiwnIpie'ke'k, e'wishte'pmanIt, ni te'pwe'ie'ntumnIncIn, e'wi mnototwanIt, pic ipI pianIt, okikcI nishokmowan ni te'pwe'ie'ntumnIt, shuwe'ncIke'wun.


En wat het terugkomen uit de dood betreft, beseft u niet dat God tegen u sprak, toen Hij zei: 	 OtI cI wi iapsishkuk kanocuk, conI kiwaptusinawa i msInukInuk i kashu knonkoie'k o Kshe'mIne'to, otI e'kitot?


"Geen denken aan", antwoordde Paulus. "Wij zijn Romeinse burgers. Ze hebben ons zonder enige vorm van proces in het openbaar afgeranseld en daarna in de gevangenis gegooid. En nu willen zij ons in stilte laten vertrekken. Nee! Laten zij zelf maar komen om ons vrij te laten." 	 Pan cI otI okinan, Ninan sI Nome'n nInwuk, ipi NkipsItie'konanukIni, e'cowapcIkate'k, e'pwa tpakwnuke'wat, ipi nki pitikwe'pe'nukinanuk, kpakotiwkumkok, nkom nIcI kimoc nwisakcI, katokwnanuk? we'we'nI coIn, winwa tpInwI kupie'k ipi nkIsakconukwinanuk.


Jezus trok door heel Galilea. Hij sprak in de synagogen en vertelde overal de blijde boodschap van het Koninkrijk. Hij genas de mensen van alle ziekten en kwalen. 	 IcI Cisus e'kipashiat Ke'nIniuk e'pmuknomake't; iukwanuk otInume'okumkomwak, ipi e'pmukie'kwe't mnoacImowun, iukwan okumauwun, ipi e'pmIne'se'we't cak, e'shnakwuk iakwnoke'wun, ipi cak e'shnakwuk kwtuke'ntumwun ki nIshInape'k.


Als er steden of dorpen zijn waar ze niets van je willen weten, ga dan meteen verder en schud het stof van je voeten af. 	 We'kwe'ntuk cI ke'pwa pitike'nkoie'k, ipi ke'pwapsItakwie'k, pic shiw ocI sakume'k shi wikwamuk, tanake' kcI otanuk papiwshkumok ne'kwuke', shi ksItiwak.


Saulus was het helemaal eens met het vonnis over Stefanus. Vanaf die dag kwamen de volgelingen van Jezus in Jeruzalem onder zware druk te staan. Zij werden zo hevig vervolgd dat zij moesten vluchten naar Judea en Samaria. Alleen de apostelen bleven nog in de stad. 	 Ipi San kiwitokaso e'nsumut. IwcI pic kikcI miashtotwak ki te'pwe'ie'ntukuk kaie'cuk shi Cinose'ne'muk, ipi caye'k kiswe'shke'k caye'k e'nkokwkwkumkiak Cwtie'uk, ipi Se'me'ne'iuk, mtInoie'ki e'nkacuk.


Paulus stond op en wenkte om stilte. "Mannen van Israël en u die ontzag voor God hebt, 	 IcI pan, e'kipsukwit, ipi okiiaine'nkowan, otI okinan, NInwuk shi IsniIn, ipi kinwa, kwe'se'k Kshe'mIne'to; psItmok.


Wees niet bang voor hen die wel je lichaam kunnen doden, maar niet je ziel. Wees alleen bang voor God die zowel je ziel als je lichaam kan vernietigen in de hel. 	 Ke'kowi kwsake'k, ke'n-towat kiiIwawa ianwutocuk e'winsawat kcipamwan; wusimI ktaksawa ke'shkitot e'wipnacat cipamwan, ipi kiiwawan mcIshote'k.


Daarna legde hij het in een nieuw graf dat hij pas in de rotsen had laten uithakken. Hij rolde een grote steen voor de ingang en ging weg. 	 OkiwusancI tpInwe' otoshkicipe'okumkok kawe'napkaumatsokupIne'n, shi sInik; icI e'ki tupce'nuk kcI-sIn, e'shkwate'mwunuk, icipe'okumkok, icI e'kinke'tuk.


Zij moesten het beheren zolang hij weg was. Aan de ene knecht gaf hij 5000 geldstukken, aan de ander 2000 en aan de derde 1000. Hij hield rekening met wat zij konden. Daarna ging hij weg. 	 Nkot cI okimiman, Nianuk mtatswak tso shonia; icI minI nkot, nishuk mtatswak tso shonia, icI minI nkot, nkotuk mtatswak tso shonia; e'ne'ntakwse'nIt sI okinu'onan icI papuk ki maci.


want dat heeft de Here ons opgedragen. Hij zei: 'Ik heb U gemaakt tot een licht voor de niet-Joodse volken, om redding te brengen tot in de verste uithoeken van de aarde." (E) 	 OtIsI ie'i Kshe'mIne'to nkikatonkonan, otI kikIto; kukicipitupe'num e'wiwase'shkmoe'k ki me'mataose'cIk, kinwa kuke'skontuwe'wun e'wishiamkuk e'kokiwuk.


Om een uur of vier in de morgen liep Jezus over het water naar hen toe. 	 E'pwamshuwapuk, cI e'ie'pkonianuk, Cisus kishie'wak e'cIiInIt, kinmupmose' kwItIpie'k, shi kcukumik.


Voor Tyrus en Sidon zal het op de dag van het grote oordeel minder erg zijn dan voor u. 	 OtI cI KtInum wusimI kuwunIt, shi Taie'n, ipi Saitan, pic tupakwnuke' kishkuk, icI i kinwa ke'showe'psie'k.


Om ongeveer drie uur riep Jezus: "Eli, Eli, lama sabachtani?" Dat betekent: "Mijn God, mijn God, waarom hebt U Mij verlaten?" 	 Pic cI nso tupukInuk Cisus kikcInotakwse'wak, otI cI kItwak, Inay, Inay, ne'me' se'pe'kte'nay? otI e'kitok, Nkishe'mIne'tom Nkishe'mIne'tom, We'kwnicI we'c nkIshiun?


In diezelfde tijd ontstond er in Efeze grote opschudding over de persoon van Jezus. (A) 	 IwcI i pic; okik cI cshItanawa i totmowun.


Petrus volgde op een afstand. Hij ging naar de binnenplaats van het paleis van de hogepriester. Daar bleef hij bij de soldaten zitten om te zien hoe het met Jezus zou aflopen. 	 Pitu cI shkwe'iak okipmInashkawan, shi kcI-me'matmot onInI e'tanIt; icI e'kipitike't okiwitpuman pmitakaiIn e'wiwaptuk wakosanuk.


Laat daarom ook uw licht voor alle mensen schijnen. Als zij dan de goede dingen zien die u doet, zullen zij uw hemelse Vader eren. 	 Nocma wawase'shkmok e'nasmupwat nInwuk e'wiwaptumwat kmInototmonawan, ipie'wi winwane'k Koswa e'iIt; shpumuk kishkok.


Hij vertrouwde toch op God? Als God zoveel met Hem opheeft, laat Die Hem dan komen redden. Hij is immers Gods Zoon?" 	 Okipe'nmonIn Kshe'mIne'ton, nocma win oka‘tapne'kin, kishpIn waiaokokwe'n, otI kakItot Nin NtokwIsmuk Kshe'mIne'to.


"Wat wilt u?" vroeg Hij. "Ik wil graag dat U belooft dat mijn twee zoons in Uw Koninkrijk naast Uw troon mogen zitten. Eén links en één rechts van U." 	 OtI cI okinan, We'kwnicI ne'twe'ntumIn? OtI cI okinan, Ne'num, kotI nish nkwIsuk, e'wicipitupwat, nkot kte'pniwnak, ipi o nkot knumciwnak, shiw ktokumauwunuk.


Ineens was er een licht in de cel. Er stond een engel van God en hij stootte Petrus in de zij. "Sta op, Petrus", zei hij. "Maak voort!" Op hetzelfde ogenblik vielen de kettingen van zijn polsen. 	 PInI, Kshe'mIne'to omIshInwe'mIn, kipie'n e'ciiIt ipi kiwasnote'ne' shi kpakwotiwkumkok, ipi okipkuman ni PituiIn wiwunuk, ipi okipsukwitnan, ipi otI okinan Psukwin, icI ni piwapkwe'n kipmukote'ne', katkopsot shiw onIcik.


In die tijd werd Mozes geboren. Hij was in Gods ogen een mooi kind en de eerste drie maanden werd hij door zijn ouders verzorgd. 	 Iwpic Mosus kinikwakak cowunsut ipi kitshI ka‘owe'pcIkaso shi osIn e'tanIt nso kisIs.


Onder hen waren de hogepriester Annas, Kajafas, Johannes, Alexander en andere familieleden van de hogepriester. 	 Ipi E'ne's ke'cmatmot, ipi Ke'Ipe's ipi Can, ipi E'nukse'ntu, ipi e'tshowat e'nwe'mawacIn ni ke'cmatmonIt kimaoce'tik shi Cinose'ne'muk.


Het begon bij Demetrius, een zilversmid die zilveren tempeltjes van de godin Artemis maakte en vele vakmensen werk verschafte. 	 Osam nkot nInI KishInkaso Timitinus shwaniake't, kaoshItwat shonia mkukwe'n, ni Taye'niIn, okikshkIton mce'sh e'ki pie'twat ni, shonia mikce'winInwun.


Op straat zal niemand Zijn stem horen. Hij zal de gewonde niet verbrijzelen en ook een klein sprankje hoop zal Hij niet uitdoven. Hij zal het recht doen overwinnen. 	 Shashak shkanuk nasaknIshk co okupokptosin, ipi pe'kwe'ne'nuk sukipian cooke'iate'‘sin, pama npwakawun nshiw tomkuk.


Een leerling is niet meer dan zijn leraar en een knecht niet meer dan zijn baas. 	 Ke'knomowIt cowi pite'ntakwsIsi, wusimI ni te'pe'nmukwocIn, cowoke' pmitake', wusimI pite'ntakwsIsi, icI ni te'pe'nmukwocIn.


Verscheidene christenen bekenden openlijk wat voor verkeerde dingen zij hadden gedaan. 	 Ipi mce'sh ki te'pwe'ie'ntukuk kipie'k, ipi oki iactanawa, ipi kiwaptawe'k, kanukmuksowat.


"Waarom houden Uw discipelen zich niet aan de oude tradities?" vroegen zij. "Zij wassen niet eens hun handen voor het eten!" 	 TacIshIna ke'knomotwa we'cpikupitowat. kapie'shIcke'nIt ke'ctaosIncIn? Coke' ksince'sik pic wawisnawacIn.


Want ik moet doen wat mijn commandant mij opdraagt; en mijn soldaten moeten doen wat ik zeg. Als ik tegen een soldaat zeg: 'Ga', dan gaat hij. Als ik tegen een ander zeg: 'Kom', dan komt hij. En als ik tegen mijn knecht zeg: 'Doe dit eens', dan doet hij het. Zo is het ook met U. Als U zegt dat de ziekte uit mijn knecht moet verdwijnen, gebeurt dat!" 	 Nin e'nIniwian, ntupe'nmak shmakne'shuk; otI mtIna nInI shian, ie'shiat, ipi minI nkot pian, ie'piat, ipi mpumitakaium, otI totIn i e'totuk.


Daarop kapten de soldaten de touwen van de sloep en lieten hem wegdrijven. 	 IcI ki shumaknIshuk, oki kishkshanawan ni kate'apiIn, shi cimanuk, icI e'kiwe'pote'nuk.


Toen de jongeman dit hoorde, werd hij heel verdrietig en ging weg. Want hij was erg rijk. 	 NIsh cI o oshkInwe' kanotuk; i kItwun; kin mamaci kikisate'ntum, osam kikcI tpe'nwe'osI.


Op een zeker moment kwamen we in de luwte van het eilandje Clauda en daar lukte het met veel moeite de sloep aan boord te hijsen. 	 Ci kiiukwan cI kapmie'iak mnIshe'iuk, Knatie', shInkate', nkikcI mikce'wimIn e'wi postoiak i ciman.


En de Here werkte machtig met hen mee, zodat veel van die mensen ook in Hem gingen geloven en zich tot Hem bekeerden. 	 Kshe'mIne'to cI okshke'osuwun, okiwice'okonawa, mce'shcI okite'pwe'twawan, ipi okikwe'knIwitwawan Kshe'mIne'ton.


Cornelius antwoordde: "Vier dagen geleden was ik 's middags rond drie uur hier in huis aan het bidden. 	 IwcI Kuninus otI kikIto, shiI nie'okonkIt, coin nkiwisnIsi nash otI tpukIn, icI shaktso tpukIn e'pite'ntakwuk, nkinuma shi e'taian, ipi pInI, nInI, e'nasmupian kinipwI kiwaste'ne', paskukIn.


De woedende menigte stortte zich op Paulus en probeerde hem te doden. Ondertussen werd aan de commandant van het Romeinse garnizoen gemeld dat heel Jeruzalem in opschudding was. 	 Me'kwacI e'ie'tnInkowat e'winsawat kikitowun, kipie'twa okcI Kapte'nmowan ki shumaknIshuk, shi caye'k Cinose'ne'muk e'wishkwe'we'ktInuk.


Op een dag kwamen er Farizeeërs en Sadduceeërs naar Jezus toe om Hem op de proef te stellen. Zij vroegen Hem om een teken uit de hemel. Hij moest maar eens bewijzen dat Hij de Zoon van God was. 	 KIWCI Pe'nisiuk ipi Se'cwsiuk okipie'naskawawan e'wi kwcItupe'nmawat e'natowawat e'wiwaptukowat mataonInkie'wun shpumuk shi.


Toen de niet-Joodse mensen in de stad dat hoorden, waren zij blij verrast. Zij vonden het heel fijn dat Paulus hun over de Here vertelde. En allen die bestemd waren voor het eeuwige leven, geloofden wat hij zei. 	 IcI ki Me'ikiscIk, kanotmoat otI kinciwe'nmok, ipi okiwin watanawa Kshe'mIne'to okikitowun ipi cI tso kawe'napme'cIk, ika kukie' pmatsowun kite'pwe'ie'ntumwuk.


Jezus stak hem Zijn hand toe en trok hem uit het water. "Och, twijfelaar", zei Hij, "waarom heb je zo weinig vertrouwen in Mij?" 	 IcI papuk, Cisus, e'kishipnuke'not e'kimshInat, otI cI okinan, O kin pke'ci te'pwe'tmIn! tacIshIna kaocI ianwe'ntumIn?


De hele stad kwam in rep en roer. Ze stormden met z'n allen naar het theater en sleurden Gajus en Aristarchus, twee Macedonische reisgenoten van Paulus, mee. 	 Ipi i caye'k kcI otan, kimoshkIne' wishkwe'we'kIt, ipi kamIshInawat Ke'usIn, ipi, E'nistakusIn, Me'sitoni nInwuk, Pan kapmIwice'wacIn e'pamatsIt, kimso pitike'ptok shi ke'ko e'tshI waptuwe'k.


Toen wij 's zondags bijeen waren voor de maaltijd van de Here, sprak Paulus de christenen toe. Omdat hij de volgende morgen wilde vertrekken, ging hij door tot middernacht. 	 IcI ine'tum e'kishkwuk shi wik, pic ki te'pwe'ie'ntukuk, kamaoce'tiwat e'wi pikuptowat pkwe'shkIn, Pan, okikie'kman e'wshInwit, wapuk e'wimacit, icI oki knonan nash apitI tpukitInuk.


Cornelius keek hem met grote ogen aan en begon bang te worden. "Ja, heer", stamelde hij. "Wat is er?" De engel zei: "God heeft uw gebeden gehoord en Hij heeft gezien wat u voor de armen hebt gedaan. 	 IcI kantowapIt, kikwtacI, ipI otI kikIto, We'konicI Te'pe'nke'n? OtIcI okikon, ni ktInume'onIn, ipi kimikwe'onIn shpumuk, pie'mkIt e'winaktIwe'nmukwiIn e'nasmupIt Kshe'mIne'to.


Je had het geld in ieder geval op de bank kunnen zetten. 	 Kitakiwuton sIi nshoniam ki iashtonke'cIk, piaiancI ntaki tkotapinan te'pe'ntuman ipi i takikshkIcke'mkukIpIn.


Opnieuw zonderde Hij Zich af en bad: "Vader! Als deze beker niet kan voorbijgaan, zonder dat Ik hem leegdrink, laat dan Uw wil uitgevoerd worden." 	 IcI minI e'ki macit, iw nishuk, ipi kinume'‘ otI kikito, O! Nose', kishpIn otI mnukwackIn wipwakwe'pmosankoian mnukwe'ian ie'k, kin e'shte'an knomkIt.


Blij verlieten de apostelen de rechtszaal. God had hun het voorrecht gegeven terwille van Jezus slecht behandeld te worden. 	 IwcI shi kiw nmamacik shiw e'tshi ki kitokiwnunuk, nmumnowankoswuk i e'pite'ntakwse'wat, e'wiwcI kwtukitowat, otInoswunuk CisusIn.


Bovenaan de trappen, vlak voordat hij het fort binnengebracht zou worden, vroeg Paulus de commandant: "Mag ik iets zeggen?" 	 Pan cI o Wapitike'nIt shi wakakInuk, otI oki nan ni kcI Kapte'nIn, Kta pkIte'numnI e'wiknonan? wincI otI okinan, ktanI’kikItnI Knikuk e'shumwat?


Ga eerst naar uw broeder, maak het met hem in orde en breng daarna pas uw offer aan God. 	 NkItIn shi ikmikwe'wun e'tshI sku‘umatuk, icI nmamacin; ne'tum pone'ntuk kikane'‘, icI, pianmikwe'n iw kmikwe'wun.


"Nee", antwoordde Jezus. "Ga met Mij mee. Laat de mensen die niet met God leven, hun eigen doden maar begraven." 	 IcI Cisus otI e'kinat, PmInashkoshIn, icI ne'pot okInkowan ne'poncIn.


Alle Joden weten hoe ik heb geleefd. Zij kennen mij van jongsaf aan. Ik heb mijn opvoeding eerst in Tarsus en later in Jeruzalem genoten. 	 Caye'k ki Cwiuk, nkuke'nmukok, e'shpmatse'ian, e'kopnoce'iuwe'ian, e'kiwitike'mkwa nic ie'ishIsmoiuk shi Cinose'ne'muk.


Hun godsdienst is waardeloos. Ze houden zich alleen maar bezig met menselijke wetten en niet met de wet van God." (a) 	 Coin nkot, nomkIsnon e'nume'kita‘wat me'kwa e'shkukinomake'wat, okukie'kwe'onawan ki nInwuk, icI ni nkukie'kwe'onIn.


Een maagd zal een kind krijgen! En zij zal het kind Immanuël noemen. Dit betekent 'God is met ons." 	 PInI! she'shksi kIncuko ku'okwIsIcI otI okishInkanawan Ime'niun; i ie'i KshmIne'to kuwice'okonan e'kItok.


Omdat zij bang waren ergens op de rotsen te lopen, gooiden ze van het achterschip vier ankers uit en baden of het licht mocht worden. 	 E'kwtumwacI tane'nashwuk me'kwe' sInik mpik okipukitonawan nie'w Piwapkwe'n, otakanuk ociiukwan, e'pwi towat e'wiwapnInuk;


Hij bepaalde dat de mensen Hem zouden zoeken, in de hoop dat zij Hem (misschien na veel rondtasten) zouden vinden. 	 E'wi ntone'wawat Kshe'mIne'ton tanak, kinaktawe'nmawat ipi mkawawat; co anwI pnociIsi e'tshIikon.


"Ga weg, satan", zei Jezus. "Er staat immers in de Boeken: 'Geef niemand anders eer dan de Here, uw God. Doe alleen wat Hij zegt." 	 OtIcI Cisus okinan, Nkoci, shian, MIcImIne'to, otukwshI e'shwunupie'kate'k, Nume'kito‘w Te'pe'nmukwuiIn, Kshe'mIne'to wintIno kie'pmItwut.


en in de oven gooien. Daar zal het één en al wroeging, tranen en verdriet zijn. 	 IcI ke'cI pukinawat shkote'k kposke'nuk iwcI shi e'tnIte'mok ipi e'tnwe'iapte'shnuk.


Eén van hen, een godsdienstleraar, nam het woord. "Meester, wat is het belangrijkste gebod in de wet van Mozes?" 	 Ice' nkot ni tpakwnuke'onInI, okinatakon i natatwun, e'wikwcIte'pe'nmukot, otI cI okikon?


Ik zal u bevrijden uit de handen van uw eigen volk en van de vreemde volken waar Ik u heen zal sturen. 	 Shi ktocke'skonIn ki nIshInape'k, ipi Me'ikIscIk shiwie'shi, nkom, e'shnokanan.


De hogepriester vroeg: "Is het waar wat zij zeggen?" 	 IwcI otI kikito kcI me'matmot, inI notI e'nomkuk?


Maar wie hoort wat Ik zeg en zich er niets van aantrekt, is dom. Hij lijkt op een man die zijn huis op zand bouwt. 	 Caye'k kiw noatkuk notI ntukitonIn; iwcI pwatotuk nkIne'nma ke'kie'patsIt nInI kaoshItot e'tat, shi pash kitaokokik.


'Nee,' antwoordde de boer. 'Want dan trekken jullie het jonge graan ook mee. 	 OtI cI okinon, Coin me'ic e'ie' maotInme'k ni mIcimishkwIn kitapkocwe'pitonawan, ke'i pkwe'shkIn.


'Als wij toen hadden geleefd, zouden wij de profeten nooit hebben vermoord.' 	 OtI e'kItie'k kishpIn ie'iakpIn e'ie'pmatsuwat nosnanuk, contakinatmoasimIn, pic ne'sawat ni nakanacimoncIn.


Maar langs deze weg heeft God Zijn plan uitgevoerd. Want lang van tevoren had Hij al door Zijn profeten gezegd dat Zijn Christus veel zou lijden. 	 NIshcI notI cIie'k Kshe'mIne'to nikan kashu knomowat ni caye'k NakanacmoncIn, ni KnaystIn e'wikwutuke'ntumnIt, iwsI kanomkItnuk.


Paulus riep één van de officieren en zei: "Breng deze jongeman naar de commandant. Hij heeft hem iets belangrijks te vertellen." 	 IcI Pan e'kintomat, nkot ni okuman ipi otI okinan, sha‘onuk otI oshkInowe' e'ciwnIt ni kcI kapte'nIn; osam ke'ko wiwitmowan.


Die zal u en al uw huisgenoten vertellen hoe u gered kunt worden.' 	 Win kuwitmak kikitonIn ke'ocI, ke'skonkoie'k kin, ipi caye'k ktowikwamuk, e'icuk;


In Kapernaüm kwamen de ontvangers van de tempelbelas ting naar Petrus toe en vroegen: "Betaalt uw meester wel belasting?" 	 IcI kapiawat Ke'paniumuk; kiwe'tapnukuk maocIckate'k shonia, kipie' naskawawan ni PituIin, otI okinawan, ConI ke'knomakwie'k otupIsin i maocIcke'wun?


Tegen de avond kwamen Zijn discipelen bij Hem en zeiden: "Het is al lang tijd om te eten en hier is niets te krijgen. Er woont hier niemand. U moet de mensen maar wegsturen. Dan kunnen zij naar de dorpen gaan en daar eten kopen." 	 IcI kanmupkonianuk ni ke'knomowacIn kipie'naskakon otI kItwuk, OsamsInI otI wIiI e'cI pwaotukit, shiI mupkonia, mace'nashka‘w ki maoce'ticuk, tanak shiawat otane'suk e'wikishpIne'tatsowat wamicwat.


"Geef mij die macht ook, dan kan iedereen de Heilige Geest ontvangen als ik mijn handen op hem leg." 	 OtIcI okinan mishuke'nin otI kshkI-e'osuwun, ninke' we'kwe'ntuk ke'taknuk, win kaotIskon PanakwsIt Cipam.


Alle volken zullen voor Mij bijeen worden gebracht. Dan zal Ik hen van elkaar scheiden, zoals een herder de schapen en de bokken scheidt. 	 IcI e'nasmupIt kumaotInkaswun cak e'shumInIt nIshInape'n; icI ke'cI papke'pnat; ke'cwa e'shpapke'pnat nInI omantanshImIn ipi nimotoiun.


Om een uur of vijf ging hij nog eens naar de stad. Weer zag hij een stel mannen die niets te doen hadden. 'Waarom hangen jullie hier de hele dag rond?' vroeg hij. 	 NkotupukIn e'pwamshu pkIshmok kishie'wak, ipi okimkawan anIt e'ni powe'nIt ke'ko e'pwamiktumnIt, icI otI okinan, We'kwnicI shotI we'cnipoie'k ne'ie'kIn ke'ko e'pwamiktme'k?


Onthoud dit goed!" 	 We'kwe'ntuk we'ta‘okakwe'n e'wiuotnk nocma win okInotan.


De Joodse leiders werden kwaad, omdat Paulus en Barnabas zo in de belangstelling stonden. Zij waren erg jaloers en spraken Paulus fel tegen, in een taal die verre van netjes was. 	 NIshcI pic Kawapmawat ki Cwiuk ni maoce'tincIn, kimoshkIne'se'nI miane'ncke'wun, ipi okipapshItanawa notI kaiactuk Pan, okiakwne'twawan ipi pcI- kikitok.


Iedereen in Jeruzalem hoorde ervan. Daarom heet dat stuk grond ook Akeldama, wat 'bloedgrond' betekent. 	 Ipi otI okikuke'ntanawa, caye'k ki katacuk shi Cinose'ne'muk kikuke'ncIkate' i ktukan, e'shInkate'kw winwa kwiuk e'shumwat E'sIntime' e'tmuk i ktukan mskwI.


Er kwamen allemaal blinde en lamme mensen naar Hem toe en Hij genas hen. 	 Ke'kie' pikwacuk, ipi me'akatacuk okipie'naskakon, shi kcInume'okumkok icI e'kine'se'at.


'Waarom hebt u hem dan niet geloofd?' Maar als wij zeggen dat hij niet door God was gestuurd, krijgen wij het volk tegen ons. Al die mensen hier geloven dat Johannes een profeet was." 	 KishpIn cI kItie'kon; ni nInwun, kokwIsamIn ki nIshInape'k, osam caye'k ote'ne'nmawan ni CanIn ke'cwa nakanacimot.


"Hoort U niet wat zij zeggen?" vroeg Pilatus. Tot zijn grote verbazing gaf Jezus geen antwoord. 	 OtI cI Payne't, okinan, conI kinotsin me'kwe'tso ke'ko e'shIi miane'nmukon?


Die deelden uit aan ieder die iets nodig had. 	 IwcI mcIiakwan okitonawan e'nasmup nIt ni nwakancIk osItiwak, icI e'kimatu‘mwat e'tshowat nInwuk, e'shntawe'ntumwat.


De volgende dag was Mozes er weer en zag twee Israëlieten met elkaar vechten. Hij probeerde hen te laten ophouden en zei: 'Waarom doen jullie elkaar kwaad? Jullie zijn toch broeders!' 	 WiiapnInuk cI okiwaptan wiiow‘ me'kwa e'kikatwat, icI okine'nman e'wi mnototatnIt minI otIcI okinan PInI ktowikane'itum We'kwnicI we'c miashtotatie'k.


Net als zij leef ik in de verwachting dat God zowel de goede en rechtvaardige, als de slechte en onrechtvaardige mensen na hun dood levend zal maken. 	 Nte'pwe'ie'nma Kshe'mIne'to, winwake' ke'iapI ote'pwe'ie'nmawan, e'wipsukwinIt kanponIt, ne'ne'ish ni ne'pwakancIn, ipi ke'kie'patsIncIm;


Laat ons niet in verleiding komen, maar verlos ons van de kwade machten. Want het Koninkrijk is van U en alle kracht en glorie tot in de eeuwigheid. Amen. 	 Ipi ke'ko shonIshikak ke'tshI kwcItipe'nmukoiak, otapInIshnak caye'k me'anuk; kin ktupe'ntan okumauwun, ipi kshke' e'wsuwun, ipi iw kcIne'ntakwsuwIn kakuk. E'me'n.


Daarna gingen zij zitten en hielden de wacht. 	 Kicipitupwuk cI otukwapmawan cIshi.


Daarom bleef Petrus in de gevangenis. De christenen waren voortdurend bijeen en baden voor hem tot God. 	 IwcI Pitu kaocI kpakot, kiwcI te'pwe'ie'ntukuk, pIne', okinume'ktuwawan Kshe'mIne'ton win, i kaocI shuwe'psInIt.


Paulus hielp mee met hout sprokkelen. Toen hij een bos takken op het vuur gooide, schoot er door de hitte een adder uit en beet zich in zijn hand vast. 	 IwcI pic Pan kakish mamkInsukwe't, ipi kapkItnuk shi shkote'k kipie' ocI soikitota pwatacke't mIne'to shi shkote'k ipi okimcumnukon shiw one'cik.


Wie verstelt nu een oude jas met een lap nieuwe stof? Die lap zou immers krimpen en de jas stuktrekken. De scheur zou er alleen maar groter door worden! 	 Cowi wIiI nInI otItosin oshkupukwoian shi ke'te'kwune'iakwnuk iwcI i katok kapuu‘kwuasok, icI i we'tapnmukpnI shi ke'te'kwune'iaknuk, icI wusimI manisikshkak.


"Van de keizer", antwoordden zij. "Wel", zei Hij, "geef dan aan de keizer wat van de keizer is en aan God wat van God is." 	 OtI cI okikon, Sisu sI. IcI otI okinan, Minuk Sisu tso te'pe'ntuk Sisu; ipi minuk Kshe'mIne'to tso tpe'ntuk o Kshe'mIne'to.


Toen Jezus en Zijn discipelen de stad Jericho verlieten, gingen heel veel mensen achter hen aan. 	 Pic cI e'nmumaciwat Cunikoiuk; ke'cmaoce'tincIn, okipmInashkakon,


De ander viel voor hem neer en smeekte: 'Geef mij uitstel. Dan zal ik alles terugbetalen.' 	 IcI ni wic pmitakaiIn kipukson osItik, e'kimatmat; otI cI okinan, PwishIn icI caye'k ke'cI tpu‘onan.


Wat moeten wij daar nu mee? Want zij zullen vast horen dat u hier bent. 	 We'kwnicI otI, taocI nomkuk? ki nIshInape'k, kumaotoshnok, osam kInotake'k e'kipian.


Zijn discipelen kwamen naar Hem toe en vroegen: "Waarom vertelt U altijd van dit soort gelijkenissen?" 	 IcI ni ke'knomowacIn kipie'n, ipi okipie'kon, TacishIna we'ciactumwItwa ni iacmonIn?


Mijn aanklagers hebben mij met niemand zien discussiëren, mij nergens een oploop zien veroorzaken, noch in de tempel, noch in de synagoge, noch in de stad. 	 Coke' nkimkakwsik shi nume'okumkok, e'wi e'iaiakwne'twuk wIiI nInI; coke' nkimacasik ki nIshInape'k, coke' shi nume'okumkok coke' shi kcI otanuk.


Matthan was de vader van Jakob; Jakob de vader van Jozef, die getrouwd was met Maria, de moeder van Jezus, die Christus genoemd wordt. 	 Ipi Ce'kap kiwosmukon CosipIn, onape'mIn o Me'ni kanikukocIn Cisus oie'o kashInkanIt Knayst.


Hij zag een vijgeboom langs de weg staan en liep er heen. Maar er zaten geen vijgen aan. Alleen maar bladeren. "U zult nooit meer vruchten dragen!" zei Hij tegen de boom. Meteen begon de vijgeboom te verdorren. 	 Pic cI e'wapmat kcI siwnokamIshe'n shiw kpumie'kIn, okinaskawan, cocI ke'ko okimkusin mtIno tukupukwe'n, otI cI okishitan, Cowi ka minI kumicImosi. IcI kie'nup kcI siwnokamIsh kinpopkIso.


Toen de bruidegom maar niet kwam opdagen, maakten de meisjes het zich gemakkelijk. 	 E'pwamshIpianIt ni we'shkwi wunIncIn, caye'k ki note' npe'k,


Op de terugweg naar Kapernaüm liepen twee blinde mannen achter Hem aan. "Zoon van David!" schreeuwden zij. "Heb toch medelijden met ons!" 	 Pic cI Cisus kanmamacit, nish ke'kie'pikwancIn nInwun okipmnashkakon kipie'nanotakwsin, otI cI okikon; We'kwIsmukwiIn Te'pIt, shuwe'numIshInak.


Want Hij heeft een dag vastgesteld, waarop Hij rechtvaardig over de mensheid zal oordelen, door een Man die Hij daartoe heeft aangewezen. Om iedereen te garanderen dat Hij Zijn woord zal houden, heeft Hij die Man uit de dood laten terugkomen. 	 Osam okishwshIston e'kishkiwuk shiw ke'ci tpakwnuk otI kI, shi npwakawunuk, niw nInwun, kawe'napmacIn, kashu witmoat, caye'k nIiwun, i e'kipsukwitnat, e'nponpIt.


Niet lang daarna verhuisde Hij naar Kapernaüm, een stadje aan het meer van Galilea, in het gebied van Zebulon en Naftali. 	 IcI e'nkItuk Ne'se'nIt; e'kishiat e'wIiIt cikcukum Ke'panium e'te'nuk, ipi e'pie'kokumukianuk Se'pwnIn, ipi Ne'ptInum.


Na met zijn raadsheren te hebben gesproken, antwoordde Festus: "Nu u een beroep op de keizer hebt gedaan, zult u ook naar de keizer gaan." 	 Pic cI Pe'stus, kakishknonat shi kikitonuk, okinkwe'twan, ipi otI okinan, KnItwe'nt anI Sise' e'witpakwnukwiIn’ kishiasI Sise'.


Gods boodschap kreeg steeds meer bekendheid. In Jeruzalem nam het aantal volgelingen van Jezus sterk toe. Ook veel priesters gaven gehoor aan de oproep in Jezus te gaan geloven. 	 IcI i Kshe'mIne'to okikitowun wusimI kimaue'nI, ipi katshawat, kite'pwe'ie'ntukuk wusimI kitshik, shi Cinose'ne'muk, ipi ke'cmaoce'ticuk kime'matmocuk, kite'pwe'tanawa i te'pwe'ie'ntumwun.


Ik weet dat niemand van u aan wie ik het Koninkrijk van God bekend heb gemaakt, mij meer zal zien. 	 Ipi nkom pInI, nkuke'ntan kinwa caye'k kapmImnwactumonkon iw otoku mauwun Kshe'mIne'to, co minI kawapmIsim.


"Maar anderen niet. Want wie iets heeft, zal er veel bij krijgen. Meer dan genoeg. Maar wie niets heeft, zal ook nog kwijtraken wat hij meent te hebben. 	 We'kwe'nshutuksI e'ikwe'n kuminawak wusimI mce'sh cI oke'iIn; we'kwe'nshutuk pwaiIt win kaotapnumwa ke'iapI ie'iIt.


Een aantal mannen ging met hem mee: Sopater, de zoon van Pyrrhus, uit Berea; Aristarchus en Secundus uit Thessalonica; Gajus uit Derbe; Timotheüs; Tychicus en Trofimus uit Asia. 	 IcI okishIwice'okon shi E'shie'uk, Sope'te' Pinie' nInI, ipi E'nIstakus ipi Sikuntus Te'sinoni nInwuk, ipi Ke'us ipi Timotius, Te'pie' nInwuk, ipi TaycIkus Topimus E'shie' nInwuk.


Toen de gouverneur dat zag, kwam hij tot geloof in de Here Jezus Christus. Hij was diep onder de indruk van Zijn leer. 	 IwcI okumas pic kawapituk kashotwumIt kite'pwe'ie'ntum osam, okimamkate'ntum, okuknomake'wun Kshe'mIne'ton.


De gelovigen deelden ook alles met elkaar. 	 Ipi caye'k ki te'pwe'ie'ntukuk mamwI kiik; otIpInoe'wsiwnawa mamawI okitupe'ne'ntanawa.


Hij raakte haar hand aan en de koorts verdween. De vrouw stond op en maakte een maaltijd voor Hem klaar. 	 IcI e'kitaknat onIcik, icI i psIswun; e'kimacimkItInuk; icI e'kipsukwit ipi e'kipie' pmitakwat.


Toen ze daar aankwamen, gingen zij naar de synagoge. De Joden daar waren niet zo bevooroordeeld als die van Thessalonica. Zij luisterden heel aandachtig naar hen. Elke dag keken zij in de Boeken na of het waar was wat Paulus beweerde. 	 KotI cI wusimI kipite'ntakwsik icI kikaicuk ipI Te'sinonike'uk, osam winwa kipsItanawa i kikitowIn, caye'k, anwaci ne'ntumwun, ipi okintowapitanawa Kshe'mIne'to okikitowun e'tso kishkuk, e'wike'ntumwat tanak notI ke'ko, e'wite'pwe'mkItnuk.


"Terwijl ik daar aan het bidden was", zei hij, "kreeg ik een visioen. Ik zag iets neerdalen wat op een groot kleed leek. Het werd aan de vier hoeken uit de hemel neergelaten tot vlak voor mijn voeten. 	 Shi nkiiI kcIotanuk Cape'uk, nkinuma icI nkiapwa nkiwapitancI, kanaptman nkot tnacke'wun kipie'nisashke'mkIt ke'cwa kcI wapoian kiwcI nisnukate' shi shpumuk nie'wuk, e'wikwe'ie'knIwuk icI nkipie' naskakon.


De discipelen gingen naar Hem toe en zeiden: "Weet U dat de Farizeeërs zich hebben geërgerd aan wat U hebt gezegd?" 	 IcI kipie'n ke'knomowacIn, icI e'kikot; KikInmaknI ki Pe'nisiuk e'kipwamnwe'ntumwat kakishnotmowat, otI kakItiIn.


Wanneer Ik kom in mijn heerlijkheid met al de engelen, zal Ik op mijn schitterende troon zitten. 	 Pic cI We'kwIsmukot NInwun, kupie'wak okIcpite'ntakwsowunuk, ipi ni caye'k me'noshuwe'psIncIn omIshIne'we'mIn okupie'wice'okon, icI ke' cI cipitupIt okIcne'ntakwse'wunuk cipitupwunuk.


Maar hij ging in hoger beroep. Hij wilde in voorarrest blijven tot de keizer in deze zaak uitspraak zou doen. Daarom heb ik bevel gegeven hem vast te houden, tot ik hem naar de keizer kan sturen." 	 Pic cI Pan kakItot, AkustusIn, e'witpa kwnukot; nkishuwe' e'wi kuwapcIkasot nash e'wi sho’wcIkasot e'ciIt Sise'.


Maar Ik zeg: Zweer nooit! Zeg niet: 'Ik zweer bij de hemel', want de hemel is de troon van God. 	 NincI otI, KtInum Ke'ko wipapIsh kie'tnamta kwsukIn shi; ke'ko wike' shpumuk kishkok iwi e'i Kshe'mIne'to ocipitupwun.


Wij zijn tot de conclusie gekomen dat deze man problemen veroorzaakt. Hij is een van de leiders van de partij van de Nazareners en zet de Joden in heel de beschaafde wereld aan tot allerlei opruiende aktiviteiten. 	 Osam otI ukimkawamIn, pe'pamkoshkaswe't, nInI, ipi okimacan caye'k ni CwiIn, caye'k shotIkik, e'wi mkoshkacikwtat nIt, ipi pe'mnikansIt, shi Ne'se'ni nInwun.


Het nieuws over Jezus Christus verspreidde zich snel en vele mensen gingen in Hem geloven. 	 Kshe'mIne'to cI kikitowun, kikishkInI, ipi kimane'nI.


Wie van jullie de grootste wil zijn, moet jullie dienaar worden. 	 Cocu wi kinwa a knomkIsnon; we'kwe'ntuk kinwa ke'kcine'ntakwsukwe'n, oie'o, nocma win kupmitakwa.


Hierna zei Hij tegen Zijn discipelen dat zij met de boot moesten overvaren naar de andere kant van het meer. Hij zou nog blijven om de mensen weg te sturen. 	 Okiwe'witpamancI, Cisus e'winImacinIt ni ke'knomowacIn e'wiposnIt napkwanuk e'winmInikaninIt e'wishiawat ashwe'iukwan me'kwa, e'wi mace'nashkawat, ni maoce'tincIn.


Wat voor verkeerds u ook doet, zelfs al spreekt u kwaad van Mij, het kan u worden vergeven. 	 OtI sI ktInum, Cak e'shnakwuk miashuwe'psiwun, ipi miashkikitowun kupone'ntumwak nInwuk; OtI ie'k mIcIkikitowun ke'shumawat Kshe'mIne'to ocipamIn i ie'k co kupone'ntumwasik nInwuk.


Aan het einde van zijn levensweg zei Johannes: 'U denkt toch niet dat ik de Christus ben? Nee, Hij komt na mij. Ik ben het zelfs niet waard Zijn slaaf te zijn.' 	 IcI me'kwa Can, e'ie', kie'kwe't, otI okinan we'nicI nin e'ne'nmie'k? coin win nte'isi, nIshcI, pInI, nkot pe'kanksIt shkwe'iak, pie'tne'sI win omuksInIn, shiw osItik cointupite' ntakwsIsi, e'wiapskoptuwuk.


Dit slechte en onbetrouwbare volk wil dus een teken uit de hemel hebben. Het zal geen enkel teken krijgen dan het teken van Jona." Jezus keerde hun de rug toe en ging weg. Hij stak met Zijn discipelen het meer over. 	 KotI me'iashuwe'psucIk, ipi waonIshkaiuk iaianke' pmatsIt onItwaptanawa e'wiwaptumwat mataototmowIn; cocI mataototmowIn kuminasik, mtIno omataototmowIn o nakanacimot Cone's; icI e'kinkInat e'kinmamacit.


Maar Petrus stuurde iedereen de kamer uit, knielde neer en bad. Daarna zei hij tegen de dode vrouw: "Tabitha, sta op!" Zij deed haar ogen open en toen ze Petrus zag, ging zij zitten. 	 NIshcI Pitu caye'k okisaktInan icI e'ki owucikwnukapowIt, ipi kinume'‘ ipi okikwe'knoi shi wiwunuk, otI kikIto, Te'payte', Psukwin, icI e'kipaknuk, niw oshkishkwe'n, icI kawapmat ni PituIn, kicipitupI.


Ik moet wel sterven zoals door de profeten is gezegd. Maar wat ziet het er slecht uit voor de man, die Mij verraadt. Het zou beter voor hem zijn als hij nooit geboren was." 	 We'kwIsmukot NInwun maciwok e'shpie'kasot; kokwan sukukumuk o nInI, pataat, ni We'kwIsmukot NInwun; wusimI takiwunIt o nInI wika pwanikpIt.


De volgende haven die we aandeden, was Ptolemaïs. Daar brachten we de christenen een bezoek, maar bleven slechts een dag. 	 KaocIpiaiak, cI shi Tayniuk nkipie' shiamIn shi Ptonimiusuk ipi nkinumkuwamIn kiwnikane'inanuk, ipi shi nkotkon nkiiImIn.


Toen Petrus binnenkwam, liep Cornelius naar hem toe en viel op zijn knieën. 	 IcI Pitu e'ie'pi e'pitke't, Kuninus okinkwe'shkwan ipi kipmukocIn mcIiukwan asItinuk, ipi okinume'ktuwan.


Met het geld dat hij voor zijn verraad had gekregen, werd een stuk grond gekocht. Zelf viel hij languit voorover en zijn buik scheurde open en al zijn ingewanden kwamen eruit. 	 OtI nInI okikishpIne'ton ktukan iwtpu‘ ukoswun miashuwe'psiwun, ipi nikan kishI pmokocIn kitokce'shInce' na‘iukwan icI caye'k picnI kisaktakwte'nI.


Tenslotte stierf zij ook. Hoe is het nu als de doden weer levend worden? Wie zal dan haar man zijn? Want zij is toch met alle zeven broers getrouwd geweest." 	 IcI mamo shkwe'iak o kwe' kinpo winke'?


Terwijl de mannen van de Hoge Raad hem onderzoekend aankeken, zagen zij dat Stefanus' gezicht straalde als dat van een engel. 	 Ipi ki caye'k, kacipitupcuk, shi e'tshI kikitokiwuk kan okinapmawan, okiwapmawan shiw shkishkonuk e'shInakwsInIt ke'cwa, mshInwe'n.


kom dan niet terug om thuis nog wat kleren op te halen. 	 Kukokwansuksik ki ke'ncukwcuk, ipi ki ke'nonaosocuk, shi niw e'kishkiwuk.


En de hoop van de hele wereld zal op Hem gevestigd zijn." (b) 	 IcI otIshInukaswun ke'pe'nmowat Mataose'cIk.


Eén van hen, Agabus, voorspelde dat er een grote hongersnood in dat gebied zou komen; de Heilige Geest had hem dat duidelijk gemaakt. Die hongersnood kwam inderdaad tijdens de regering van keizer Claudius. 	 Nkot cI ki nipwI E'kipus, kishInkaso, kiwitmake' shi cipamuk, e'wikcI, pkIte'kiwnunuk, caye'k, shotI kik, iw kashuwe'puk, otukishkimuk Knatius Sise'.


U bent het zout dat de wereld leefbaar moet houden. Maar als u uw invloed verliest, wat moet er dan van de wereld worden? Weet u waar u dan nog goed voor bent? Om weggegooid en vertrapt te worden. 	 KinwakwshI kitowsiw taknawum shotI kik; kishpIncI ponsiwtakunukpkok; we'kwnicI ke'ocI siwtakunupok’ CosI ke'shI owunsInon mtIno e'wisakcuwe'pInIkate'k, icI e'wipInkatumowat, nInwuk.


Zij vonden het allemaal een goed voorstel en kozen zeven mannen uit: Stefanus (een man vol van de Heilige Geest en met een groot geloof), Filippus, Prochorus, Nicanor, Timon, Parmenas en Nicolaüs (iemand uit Antiochië die voordat hij christen werd al tot het Joodse geloof was overgegaan). 	 IcI i kItwun okimnwe'ntanawa ki caye'k maoce'ticuk ipi e'kiwe'napmawat StipnIn, nInI moashkne'sanuk te'pwe'intumwun, ipi ni PanakwsIucIn CipamIn, ipi PInip Pnokonus ipi Nayke'na, ipi Taymun ipi Piminus ipi NIkone's te'pwe'ie'ntuk shi E'ntiakuk.


Daarop gingen zij van de Olijfberg (waar ze op dat moment waren) terug naar Jeruzalem. Dat was nog geen kwartier lopen. 	 IcI Cinose'ne'muk kishu kiwe'k kiwcIpie'k e'pkotnianuk AnIpIt kishInkate' e'nume'kishkuk e'picak shi Cinose'ne'muk.


Toen ze in Antiochië aankwamen, riepen zij de christenen bijeen en vertelden hun wat God allemaal had gedaan. God had nu ook niet-Joden de mogelijkheid gegeven in Jezus Christus te geloven. 	 Pic cI kapie'wat, ipi kakish maotIna wat ni te'pwe'ie'ntumnIncIn, okiwitmowawan cake'ko Kshe'mIne'ton kaocI kshIe'osuwat; ipi kashI te'pwe'ie'ntumnIt ni Me'ikIsnIncIn.


In diezelfde tijd kwamen de discipelen bij Jezus met de vraag wie van hen de grootste in het Koninkrijk van de hemelen zou zijn. 	 ICI pic kipie'naskakon ke'knomocIk, ni CisusIn, otI cI, okinawan, We'nicI wusimI e'pite'ntakwsIt shi okumauwunuk shpumuk kishkok


Mozes bracht het volk van Israël uit Egypte en deed opzienbarende dingen, grote wonderen; niet alleen in Egypte, maar ook bij de Schelfzee en in de woestijn, waar hij veertig jaar met hen rondzwierf. 	 Kakish waptaat mamkate'ntumwunIn ipi kInwatIntumwunIn shi Iciptuk ipi shi msko kcukumik ipi no‘umtukwakik nie'waptuk tsopon oki sakicawunan.


Kort daarop kwam koning Agrippa met zijn zuster Bernice in Caesarea aan voor een bezoek aan Festus. 	 IcI kakish onat sokwnuktInuk, kcI okuma, E'kIpe', ipi Pe'nIs, kipie'shie'k Sisine'uk, e'winumkawawat Pe'ste'sIn.


Broeders, luister! Deze Jezus laat u weten dat uw zonden kunnen worden vergeven. 	 I ie'i ke'ocI kuke'ntusme'k nInituk, ipi nikane'itnk, Win otI nInI we'c kie'kmukoie'k, i e'wi we'pnukate'k miashuwe'psiwnIn


Blinde Farizeeërs! Maak eerst de binnenkant van de beker schoon. Dan zal ook de buitenkant schoon worden. 	 Kin ke'kie'pikwan e' Pe'nisiwin! Pinakwton ne'tum, shi piciukwan i mnukwackIn, ipi onakIn, icI shi sakici iukwan ke' kupinakwton.


Maak je dus geen zorgen. Jij bent God veel meer waard dan een zwerm mussen. 	 Ke'kowi kwtacke'kon, wusimI ktupite'ntakwsIm iwcI mane'cuk shashawunupie'iuk.


Nu ben ik op weg naar Jeruzalem omdat de Heilige Geest mij ertoe dringt. Hoewel ik niet precies weet wat mij daar zal overkomen, 	 Ipi nkom pInI, ntusha, tkopso ncipam shi Cinose'ne'muk, co nkuke'ntusin ke'shu we'psowane'n shi:


Veronderstel dat iemand honderd schapen heeft. Wat zal hij doen als één ervan wegloopt en verdwaalt? Zal hij dan niet de 99 andere in de bergen achterlaten en op zoek gaan naar het ene dat verdwaald is? 	 TInicI e'shte'aie'k? KishpIn nInI iuwat nkotwak mantanshIn, icI nkot kiwaninIt, conI onukinasin ni shak tso mtInIshIshaka, icI e'shiat shi e'pmIkwtakiw onunuk, icI e'pantawapmat ni kakiwanincIn.


Jezus heeft deze lamme man genezen. Door ons geloof in Jezus is hij volkomen gezond geworden. U ziet het zelf! 	 Ipi otInoswunuk, ote'pwe'ie'ntumwIn shiw otInoswunuk, kaocI oshe'It otI nInI e'wishkIsIt kowapmawa ipi kuke'ntanaw we'we'nI ote'pwe'ie'ntumwun shiw tInosunuk we'cminIt otI kwiuk we'cne'se'e't e'nasmupie'k kinwa caye'k.


Maar Jezus antwoordde: "Hebt u niet gelezen wat koning David deed, toen hij en zijn vrienden honger kregen? 	 OtI cI okinan, ConI kiwaptusinawa, shiw msInukinuk, Te'pIt katotuk, e'kipkIte't, ipi ni kapmIwice'okocIn.


De man die hij 5000 geldstukken had toevertrouwd, gaf hem er 25:10.000 terug. 'Meneer,' zei hij. 'Ik heb er 5000 bijverdiend.' 	 IcI o kaminIt nianuk mtatswak tso shonia, kipie'wak, okipie'ton nianuk mtatswak tso shonia wusimI; otIcI kikito, Te'pe'nmin, kimishInapIn nianuk mtatswak tso shonia, pInI wusimI nianuk mtatswak tso shonia, nkikshkIton.


Twee vrouwen zullen bezig zijn koren te malen. De een zal worden meegenomen, de ander achterblijven. 	 Nish kwe'k kupispotaswuk, shi potakunuk, nkot cI kaotapna, ocI nkot kInkIna.


Daarom heb ik hem bij Uw discipelen gebracht. Maar zij konden hem niet genezen." 	 IcI e'kipiatwukwa ke'knomocuk cocu okikshkaasiwan e'wine'se'awat.


'Ik ben de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob!' Daaruit blijkt dat Hij niet een God van doden is, maar van levenden." 	 Nin sI Nto Kshe'mIne'to iumuk E'pIne'e'm, ipi Nto Kshe'mIne'to iumuk AysIk, ipi Nto Kshe'mIne'to iumuk Ce'kap, Cosu wi Kshe'mIne'to oto Kshe'mIne'to omukwsin ni ne'poncIn, mtIno ie'k pe'matsIncIn.


Terwijl Petrus nog sprak, viel de Heilige Geest op allen die naar hem luisterden. 	 Me'kwacI Pitu e'ie' kakikitot, PanakwsIt Ocipam okipkIshnotakwan caye'k, ki kapsItkuk i kikitowun.


Hij zag de hemel open en er kwam iets naar beneden wat op een groot kleed leek. Het werd aan de vier hoeken vastgehouden en op de aarde neergelaten. 	 IcI e'kiwapituk kishIk, e'nsakshkanuk, ipi nkot tnacke'wun, e'piamkItnuk e'ciIt ke'cwa, kcI wapoian e'tkopte'nuk shi nie'wuk, e'shkwe'ie'knuwuk, e'pie'nisnukate'nuk shotI kik.


Enkele Farizeeërs zagen het en zeiden verontwaardigd: "Kijk eens, Uw discipelen doen iets wat niet mag. Zij oogsten op de sabbat." 	 Pic, cI Pe'nIsiuk, kawaptumat, otI otInawan, pInI, e'knomocuk, consItum totsik e'shIcke'wat, e'nume'kishkuk,


God zei: 'Uw nakomelingen zullen tijdelijk in een vreemd land wonen. Zij zullen daar 400 jaar slaven zijn en slecht behandeld worden. 	 OtIcI Kshe'mIne'to okishIknonan niw nicansIn e'witanIt Me'ikIsnIncIn otukimwak ipi e'wi miashtotwumIt, ipi e'wikwtukumIt nie'wak tsopon.


Maar wie niet naar Hem luistert, zal gedood worden!" (C) 	 KnomkItcI we'kwe'ntuk cipam ke'pwapsItwakwe'n ni nakanacimocIn win kupinatsI me'kwe' nIshnape'kI.


Dan zijn er mensen die het goede nieuws horen, maar het laten verstikken door de zorgen van het leven en het verlangen naar geld. Eigenlijk doen ze niets met het goede nieuws dat ze hebben gehoord. Dit soort mensen lijkt op de grond die vol distels staat. 	 Winsuke' kaiIt kwe'minkan me'kwe' kcIkinIkaoshukik, winsIo pe'stuk kikitowun e'wtme'ntuk, shotI kik, ipi wie'shta‘wun tpe'nwe'osuwun, ipi okikpopie'mkIshkanawa i kikitowun, cocI kiwcI micmaosi.


Op hetzelfde moment scheurde het zware gordijn voor de heilige plaats in de tempel (b) van boven naar beneden in tweeën. De aarde sidderde en de rotsen scheurden. 	 PInI iwcI kaiakwukote'k, pic iukwan kcInume'okumkok, shpumuk kipie'ocIpikw‘shke' nashcI mtukumuk; ipi kI‘ kimacke'mkIt ipi ni sInie'n kipaskukie'ton.


Johannes doopte met water, maar over enkele dagen zullen jullie met de Heilige Geest gedoopt worden." 	 Can we'we'nI ki kcItapie'nwe', mpik nIshcI kinwa kukcItapie'nkom, shi panakwsIt Cipam e'pwamshI mce'shkonkuk.


En Jezus bad dit gebed: "Vader, Heer van hemel en aarde, dank U wel dat U de waarheid hebt verborgen voor wijzen en geleerden. Maar U hebt de waarheid bekendgemaakt aan kleine kinderen. 	 IwcI pic Cisus e'kinkwe'take't, otI kikito, We'we'nI ktInIn O Nose'; Te'pe'ntumIn shpumuk ipi kI, osam notI, e'kIton, ktIshcIke'onIn kotI ne'pwakawe'ntukuk, ipi me'nototkuk, icI e'kiknomotwa pInoce'iuk.


Graven gingen open en vele gelovige mannen en vrouwen, die gestorven waren, werden weer levend. 	 Ipi kinsakshke'ton ni cipe'okumkwe'n, mce'sh cI kanpacuk kanumawakupIne'n, kiwnIshke'mkItnI wiwuwan;


Laat eerst maar eens in uw leven de gevolgen van de bekering zichtbaar worden. 	 Pie'toke', i we'wnunuk pmatsowun e'wiwapitI wuie'k, kisate'ntumwun.


Zij gaven hem en zijn hele gezin het woord van God door. 	 IwcI e'kiiactumwawat iw kikitowun Kshe'mIne'to, ipi ni caye'k, kaie'ncIn shi e'tanIt.


Nadat zij afscheid hadden genomen, gingen de mannen naar Antiochië, riepen daar alle christenen bijeen en overhandigden hun de brief. 	 Pic, cI kapkItnItwa, kishie'k, shi E'ntiakuk, icI pic kamaosomawat ni maoce'tincIn ki mikwe'k, o mIsInukIn.


Hij hoeft ook niet door mensen verzorgd te worden, omdat Hij niets nodig heeft. Hij geeft ons leven en adem en alles wat wij nodig hebben. 	 Cowike', nInwuk onIciwan ocI nume'ktowasi, ke'cwa e'ntuwe'ntuk ke'ko, osam cak wIiI ominan pmatsuwun, ipi ne'mwun, ipi cake'ko.


Maar er waren mensen die vonden dat hij daarmee niet mocht doorgaan. Zij hoorden bij de synagoge van de zogenaamde Libertijnen uit Cyrene, Alexandrië, Cilicië en Asia. 	 Pic, cI kipsukwik anIt shi nume'okumkok, iw kashInkate'k otInume'okumkomwa ki, Nipintin nInwuk, ipi sayniniuk ipi E'ne'kse'nte'niuk, ipi ki kaie'cuk Sinishie'iuk, ipi E'shie'iuk okiakwne'twawan ni StipnIn.


Een uur of drie later kwam zijn vrouw, die van niets wist. 	 NsotpukIncI e'pite'ntakwuk wiwun e'pwake'n tuk kanomkItnuk kipie' pitike'.


Toen Jezus terugkwam, stonden al die mensen Hem op te wachten. Hij kreeg medelijden met hen en genas allen die ziek waren. 	 IcI Cisus kanamacit, okiwapman ke'cmaoce'tincIn, icI okiktumake'nman, ipi ke' okine'se'an kapme'iakwnokancIn.


Maar toen de zon erop ging schijnen, verschroeide het. Het ging dood, omdat het niet veel wortels had. 	 IcI kisIs kapie'mokuk e'ki-kishakite'k osam co kiw oke'pkiwse'non, icI kaocInpikwe'te'k.