"Och, broeders, ik wist niet dat hij de hogepriester was, want er staat geschreven dat men een leider van het volk niet mag beledigen", antwoordde Paulus. 	 IcI Pan, otI kikIto, Conkuke'nmasi nikane'ituk win e'kcIme'matmot; osam otI nIpie'kate', Ke'ko, mcItshumakIn otokumamwan ki ktInIshInape'muk.


Eén van de profeten had al gezegd: "Door middel van voorbeelden zal ik duidelijk maken wat van het begin van de wereld af geheim is gebleven." (b) 	 IwcI i te'pwe'ie'ntumwun kakitot nakanacimot otI kItwak; NkInsakwnan nton, niwiacmowunIn nincI nkukIt niw katIpackate'k kItwunIn, pic e'oshkukiwuk.


Jezus zei: "Vriend, wat kom je doen?" De mannen kwamen dichterbij en grepen Jezus vast. 	 Cisus cI otI okinan, Nikan, We'kwnicI pie'ocIshian? Kipie'shie'k cI ki kipie'm mackonawan ni CisusIn.


Maar toch heeft Hij Zich nooit onbetuigd gelaten. Altijd waren er bewijzen van Zijn goedheid: Regen en goede oogsten, zodat wij naar hartelust konden eten en genieten." 	 Ke'iapI cI otI kiwapitu konan pIne'’ kimnototakwnan, ipi, kiwcI minkonan kmowIn shpumuk, ipi e'wi minokuk ke'ko e'tso mnokmuk, kmoshkIne'stakwnan kte'’inanIn i micum, ipi nciwe'nmo wun.


Jezus hoorde hier vreemd van op en zei tegen de mensen om Hem heen: "Nergens in Israël heb Ik iemand ontmoet die zoveel geloof heeft! 	 IcI Cisus kanotwat kimamkate'ntum ipi okinan, ni kapie' mnashkakocIn, We'we'nI KtInum, Con nkimkIsin kcIte'pwe'tatwun, co ke'iapI, Isne'iuk.


Ik had niets om aan te trekken en u hebt Mij kleren gegeven. Ik was ziek en u hebt Mij opgezocht. Ik zat in de gevangenis en u bent bij Mij geweest.' 	 Nki shashakiti icI e'kikwe''ie'k, ipi nki iakwnoka, icI e'kipie'wapme'ie'k, nkikupakwukaske', icI e'ki pie'naskawie'k.


Barnabas wilde dat Johannes Markus ook meeging, 	 Pe'ne'pe's cI kine'ntum e'wi wice'wawat CanIn ke'iapI e'shnukasot Mak.


vroeg om aanbevelingsbrieven voor de synagogen in Damascus, een stad waar veel Joden woonden. Hij wilde daar mannen en vrouwen opsporen die in Jezus geloofden, hen in de boeien slaan en naar Jeruzalem brengen. Hij kreeg die brieven en ging op weg. 	 IwcI e'kintotmowat musInukInIn, shi nume'okumkok, ipi Te'me'skusuk, kishpIn wIiI mkuwat i e'shwe'psIncIn, tanak nInwun tanake' kwe'n, e'wipie'nat ipi e'witkopnat shi Cinose'ne'muk.


"Jullie hebben het voorrecht te begrijpen wat het Koninkrijk van de hemelen eigenlijk is", antwoordde Hij. 	 IcI okinkwe'twan, ipi otI okinan, Anwucuke' kiminkom, kinwa e'wike'ntume'k pwake'ntakwuk shiw okumauwun shpumuk kishkok, winwacIwico minasik.


Eén van de volgelingen van Jezus in die stad kreeg een visioen. In dat visioen riep de Here hem. "Ananias!" "Ja, Here", antwoordde Ananias. 	 . Si Te'me'skusuk nkot kiuwak ke'knomowut E'ne'naye's, kishInkaso, Kshe'mIne'to otI okinan, kinaptum E'ne'nayus, otIcI kikito, PInI Te'pe'nke'n shotI ntIi’I.


In die tijd voor de grote vloed ging alles gewoon door. Men at, dronk en trouwde tot het moment dat Noach de ark inging. 	 Iw e'shkishkiwuk e'pwamshumoshkuk kiwisnik, ipi kimnukwe'k, kiwiwtik ipi kimamintik e'wi wiwtowat, nash i e'kishkuk, Noe' e'kiposIt shi napkwanuk.


Toen Jezus het huis inging, liepen de blinden gewoon met Hem mee naar binnen. "Gelooft u dat Ik uw ogen kan genezen?" vroeg Hij. "Ja, Here", antwoordden zij. 	 Pic cI kapiat kapitike't wikwamuk; kipinaskakon ni ke'kie'pikwancIn nInwun, Cisus cI otI okinan, Kite'pwe'tanawanI e'wikshkItoian otI? IcI otI e'nawat, E'‘Te'pe'nmiak.


Zij begrepen er niets van. "Dat zijn toch mannen uit Galilea?" riepen zij verbaasd uit. 	 Caye'kcI kimamkate'ntumwuk, ipi pkan okine'mawan otIcI kishItwuk, PInI coe'I kotI caye'k kakitocuk Ke'nIni nInwuk?


De koning zei tegen zijn dienaren: 'Bind hem vast en gooi hem buiten in de diepste duisternis. Daar zal hij vergaan van wroeging en verdriet.' 	 IwcI kanat, o kcI okuma ni opmitakaimIn, TkopInuk one'cik osItik, ipi maciwunuk, ipi wupukinuk, me'kwe' kiskupkonia, shi e'tnIte'mok ipi e'tnwe'iapte'shnuk.


Hij sprong op, stond even stil en begon toen te lopen. Daarna ging hij lopend met hen de tempel binnen en danste van blijdschap en loofde God. 	 IwcI e'kipsukwit kinipwI, ipi kipmose', ipi e'nmowice'wat shi kcI-nume'okumkok, e'nmupmose't, ipi e'nmukwakwaskwse'ot, ipi e'uwinwanat Kshe'mIne'ton.


Maar dit gebeurt allemaal om in vervulling te laten gaan wat de profeten hebben geschreven." Daarop lieten alle discipelen Hem in de steek. Zij maakten dat ze wegkwamen. 	 Caye'k otI kishIckate'pIn e'te'pwe'mkuk nakanacimocuk kashupie'ke'wat. IcI ni caye'k ke'knomowacIn e'ki nkItnIshmukot;


Zij werden kwaad. "Hoort U niet wat zij zeggen?" vroegen zij aan Jezus. "Jawel", was Zijn antwoord. "Maar hebt u nooit in de Psalmen gelezen: 'Zelfs kinderen en babies zullen Hem prijzen?" (b) 	 OtI cI okikon, KnotwaknukotI e'kItowat, icI Cisus otI okinan; E'; Conu wikakwaptIsinawa e'shpie'kate'k misInukIn; Shiw otoniwak ki pInoce'ie'k, ipi nwancuk, kitockishton kwiuk winwate'ntumwun.


Hij was diep geroerd toen Hij zag hoe de mensen afgemat waren en zich geen raad wisten. Zij leken op een kudde schapen zonder herder. 	 Pic cI kawapmat maoce'tincIn, okishuwe'nman osam e'pike'ie'kwsInIt, ipi e'swe'shkanIt ke'cwa mantanshIn, owIiI e'pwakawapmukwat.


Hij pakte hem bij de rechterhand en trok hem overeind. Op hetzelfde moment werden de voeten en enkels van de man stevig en sterk. 	 IwcI e'kiskInce'nat ote'pniciwnuk ipi okipsukwitnan iwcI papuk niwsIte'n ipi okate'n kiwishksimkItnI.


hielden zij zich aan wat hij zei, zowel groot als klein. "Deze man is geweldig!" werd er gezegd. "Gods kracht is in hem." 	 WinsI okipsItwawan osam kInowe'i okikie'patsian, i mIne'to si kaswunIn.


En de koning zei nog tegen Festus: "Als hij zich niet op de keizer beroepen had, zou hij nu vrij man zijn." 	 IcI E'knIpe', otI okinan, ni Pe'ste'sIn OtI nInI taki pkItna, kishpIn, pwakItIpIt e'wi tpakwnukot Sase'In.


Pilatus vroeg aan de mensen die zich voor het paleis verdrongen: "Wie moet ik vrijlaten? Barabbas of Jezus, die Christus wordt genoemd? 	 IcI pic kamaoce'tiwat Payne't, otI okinan We''nicI ne'twe'nme'k e'wipkItnumon kon; Pe'ne'pe's tanake' Cisus e'shnukasot Knayst?


'Ik zal terugkeren om het vervallen huis van David te herbouwen. Op de plaats van de ruïne zal Ik een nieuw gebouw neerzetten, 	 Kikish otI nomkuk minI nkupie'kiwe' ipi nkaoshIton minI e'tat Te'pIt, kapmukote'k; ipi nkukishton i kanshonacak, ipi nku‘onakwsIton.


Dank zij uw vooruitziende blik zijn er allerlei hervormingen doorgevoerd. Daar is ons hele volk u in alle opzichten dankbaar voor. 	 Nto tapnamIn pIne', ipi caye'k, nkoci ke'cmnoshuwe'psin Piniks, cak nmI noshIte'‘e'‘onInanIn.


Men zag mij daarmee in de tempel. Ik was naar behoren gereinigd, had geen mensen om me heen en maakte geen drukte. 	 Iw pic anIt Cwiuk nkimkat kaocI piacuk E'shie'uk‘ nkimkakok e'pinakwse'ian, shi nume'okumkok; coke' nkiwice'wasik, maoce'ticIk, coke' nkiopwe'asik.


Het enige wat wij hun zullen schrijven, is dat zij niets mogen eten van wat aan afgoden geofferd is; dat zij geen hoererij mogen plegen; dat zij geen vlees mogen eten van dieren die door verstikking zijn gedood en dat zij geen bloed mogen eten of drinken. 	 NIshcI ktaonupie'mowamIn, e'wi pwa shiawat wansincIn, ni me'ntokasnIncIn ipi, waonIshkawun, ipi, Ke'pne'we'shkamkuk ipi mskwI.


Jezus stond op en ging met de man mee en Zijn discipelen ook. 	 IcI Cisus e'kipsukwit okiwice'wan, ipi nike'knomowacIn.


De Romeinse christenen hadden gehoord dat wij in aantocht waren en kwamen ons tegemoet. Wij ontmoetten enkelen van hen al bij Forum Appii en weer anderen een paar kilometer verder, bij Tres Tabernae. Toen Paulus hen allen zag, dankte hij God en vatte nieuwe moed. 	 Pic cI ki nikane'inanuk kanotake'wat shi kiw cI pie'k, nkipie'nkwe'shkaknanuk, shi E'piay Ponumuk ipi ni NswI na’w e'shiw okumkwe'n pic Pan kawapmat, we'we'nI okine'nman, Kshe'mIne'ton, ipi kiwishkIte'-e'.


Hij stapte in de boot en ging met Zijn discipelen naar de overkant van het meer. 	 IcI kaposIt napkwanuk ke'knomowacIn okipmnashkakon.


Klop en de deur zal voor u worden opengedaan. Want ieder die bidt, ontvangt. Wie zoekt, vindt. En voor wie klopt, gaat de deur open. 	 E'tshowat kiw ne'totmake'cuk okIionawa, ipi o ke'ntone'uk okumkan, icI win oke'papakakwuke't kInsakwnumwa.


De Heilige Geest zei tegen Filippus: "Haal die wagen in en blijf ernaast lopen." 	 IwcI cipam okinan ni pinipIn, Shian pe'shoc ipi wice'o oaI otapian.


Jullie kijken wel, maar zien het niet. Dit volk is onverschillig geworden. Zij hebben hun oren dichtgestopt en hun ogen gesloten. Zij willen niet horen en zij willen niet zien; zij sluiten zich af en weigeren zich tot Mij te keren. 	 KotIsI nIshInape'k, ote'’iwan, mukwitmomkItnI e'pic miante'nuk, oto’wkawan iapie'tsimkItInI, e'winotake'wat, ipi kie'pikwe'nwuk e'kwtumwat, e'wiwapke'wat, w’shkishkowan, ipi anInotake'k shiw to’wkawak, ipi ansItake'k shiw te'’iwak, icI taocI kwe'kapowat, icI tacI ne'se'ukwa.


Het is hun bekend dat ik van mijn jeugd af heb geleefd volgens de regels van de Farizeese partij, de strengste richting van onze godsdienst. Als zij dat nu maar wilden toegeven. 	 Kake'nmIcuk oshkIca, kishpIn witmaka wat, iw kakish we'we'nI, kwiuk e'tomuk shi ntInume'onunanuk, nkishu pmatIs Pe'nIsiuk.


Op een daarvoor vastgestelde dag trok Herodes zijn koninklijke mantel aan, ging op zijn troon zitten en sprak hen toe. Zij juichten hem toe: 	 E'nut cI e'kikito kishkItnuk, okipiskanIn kcI okuma otikwame'iIn, ipi shi kicipitupI ocipitupwunuk, icI kika kikito.


Jezus riep Zijn discipelen bij Zich en zei tegen hen: "Ik heb met deze mensen te doen. Ze zijn nu al drie dagen bij Mij en hebben niets te eten. Ik wil ze niet zonder eten naar huis laten gaan. Anders zullen ze onderweg nog naar worden van de honger." 	 IcI Cisus e'kintomat ni ke'knomowacIn e'ciiIt, otI cI okinan, Nshuwe'nmak kotI maoce'ticuk osam shiInsokwnuktInI e'koiuwat shotI cocumshI ke'ko omitsinawa; ipi co nkumaci nashkawasik e'pkIte'wat tane'ie'k nkoci, ianwutok.


Toen het graan begon te groeien, schoot ook het onkruid op. 	 Pic cI kapie'sakwe'k, icI kipie' micImowun ie'ipic, kipie'nakwton niw mIcImishkwIn.


Herodes liet hem overal zoeken. Toen hij niet gevonden werd, liet Herodes de zestien soldaten voor de krijgsraad komen en veroordeelde hen ter dood. Daarna verliet Herodes de provincie Judea en ging voor een poos naar Caesarea. 	 Pic cI E'nut, kantowapmat ipi kakwintawapmat okitpakwnan ni e'kwapnIncIn ipi kishowe' e'wi nsIckasnIt. KiwcI nmamaci shi Cwtie'uk, e'kishiat isinie'uk; icI shi e'kiIt.


Toen zij in de haven van Efeze kwamen, liet hij de anderen achter en ging zelf naar de synagoge. Daar had hij lange gesprekken met de Joden. 	 Ipi kipie'wak shi Ipisus shi cI oki nkInan wincIie'k, kipitike'wak shi nume'okumkok, ipi okikie'kman ni CwiIn.


Maar de Farizeeërs zeiden: "Geen wonder dat Hij de boze geesten kan wegsturen. De duivel zelf helpt Hem daarbij!" 	 OtIcI Pe'nisiuk kikItwuk, Osakicowe'pinan mIcImIne'ton, opic okuman mIcImIne'ton.


Daarna werd Jechonia vader van een zoon, die Sealthiël heette. 	 IcI kapie'ntwa, ipI Pe'pinun Ce'konias kiwosmukon Se'ne'tie'nIn, ipi Se'ne'tie'n kiwosmukon Sonope'pe'nIn:


Ik zal hun antwoorden: 'Toen u de minste van mijn broeders niet wilde helpen, wilde u Mij niet helpen.' 	 IcI ke' cInkwe'twat, otI cI okInan; We'we'nI KtInum, KashI pwatotwe'k nkot otI mamwI kaciIt; coi kitotwusim.


Maar toen de Joden daar heftig tegen protesteerden, heb ik mij op de keizer beroepen, overigens zonder de bedoeling mijn volk aan te klagen. 	 NIshcI, pic ki Cwiuk, kamcI tshItmowat, iw kaocI kItian e'wi tpakwnIt Sise', cowi e'miane'nmukwa, ki nicie'ishIshmoiuk.


Hij nam afscheid van hen met de woorden: "Als God het wil, kom ik bij u terug." Hij verliet Efeze per schip. 	 OkinumkawancI otI okinan, ninsI we'we'nI, nkumicIn wikwtowun ipI waiuk, Cinose'ne'muk, nIshcI minI ne'iap kupie'naskonum kishpIn Kshe'mIne'to ne'ntuk IwcI shi e'kiwcI posIt, Ipisuswk.


Hij dacht dat zijn volk wel zou begrijpen dat God hem had aangewezen om hen te bevrijden. Maar dat begrepen zij niet! 	 Okine'nmancI ni wikane'iIn e'ke'nmanIt ni Kshe'mIne'ton win one'cik e'wi ocI pkItnukasasat cocI okike'ntusInawa.


Paulus schudde echter het beest van zijn hand af, zodat het in het vuur viel. Hij had verder nergens last van. 	 IwcI e'kipapiwe'pnat ni mIcIpwatacke'ncIn, shi shkote'k cocu ke'ko kitsi.


Vergeet niet dat uw Vader precies weet wat u nodig hebt, al voor u Hem erom vraagt! 	 Ke'kowi kinwa shIcke'ke'k e'shcike'wat winwa, okuke'ntankwshI Koswa ne'twe'ntme'k e'pwanshIn ntotmowe'k.


Petrus maakte zich meteen klaar en ging met hen mee. Zodra hij bij het huis aankwam, werd hij naar boven gebracht, naar de kamer waar Dorcas lag. Alle weduwen in de kamer kwamen huilend om hem heen staan en lieten hem de jurken en mantels zien, die Dorcas voor hen had gemaakt. 	 IwcI Pitu e'kipsukit e'kiwice'wat pic cI kapiawat okisho‘nawan shi shpumuk wikwamuk ipi caye'k, ki shakaocIk okiwickapwutakon e'mwuwat, ipi e'wapitu‘kot ni piskumwaknIn, ipi kwawo‘nIn Takus kaoshItot me'kwa e'ie'pmatsIt.


Door die opmerking raakten de discipelen erg in de war. "Wie kan dan gered worden?" vroegen zij. 	 IcI ni kiknomowacIn, kanotmowat kikcImamkate'ntumwuk, otI kikItwuk, We'nicI ke'ke'skwit?


De apostelen deden heel veel wonderen en tekenen onder het volk. De gelovigen kwamen regelmatig bij elkaar in de tempel, in de Zuilenhal van Salomo, één van hart en ziel. 	 IwcI ki nwakancuk shi onIciwak kinInkie'k mce'sh mataototmowun ipi mamkate'ntumwun me'kwe' nIshInape'ke', (ipi caye'k mamawI kiikikshi sanamun otI shkwate'muk.)


Ieder die in Hem gelooft, wordt bevrijd van alle schuld en staat daardoor recht voor God; iets wat men nooit bereikt door zich aan de wet van Mozes te houden. 	 Ipi win caye'k ki te'pwe'ie'ntukuk, pkIte'ntumwak cake'ko; iw tpakwnuke'wun Mosus tapwa pkIte'ntumake't.


Hun lichamen werden naar Sichem overgebracht en in het graf gelegd dat Abraham voor veel geld van de familie van Hemor had gekocht. 	 IpI cI kishocukaswuk shi Saykumuk ipi shi kinkokaswuk cipe'okumkok E'pne'e'm kakishpnItwacIn e'kiminat shonia ni We'kwIsmukwacIn E'maiIn kaosmat SaykumIn.


Alle mensen zagen hem lopen en hoorden hoe hij God prees. 	 Ipi caye'k ki nIshInape'k oki wapmawan e'pmose'nIt, ipi e'uwinwananIt Kshe'mIne'ton.


Gelukkig zijn zij die verdriet hebben, want zij zullen getroost worden. 	 Shuwe'ntakwsik ki kasate'ntukuk; ki ie'ki ke'mnwe'ntukuk.


Een hele tijd at niemand iets. Paulus ging tenslotte in hun midden staan en zei: "U had naar mij moeten luisteren, mannen. Als u niet van Kreta was weggevaren, zou deze ellende ons bespaard zijn gebleven. 	 NIshcI kInwe'sh e'pwawisnIwat ki nipwI Pan, me'kwe' nawe'nI, otI cI kikIto NInituk, kitakipsItwumsI, ipi co kitakiwce'we'pshkasim shi Knituk, cocu kitaki pinatsIsimIn, ipi ktaki nkIt‘asimIn


De leidende priesters en de andere leden van de Hoge Raad zochten getuigen om Jezus ter dood te kunnen veroordelen. Maar zij vonden alleen mensen die een vals getuigenis wilden afleggen. 	 KiwcI kcI-me'matmocuk o nInwuk ipi ke'ctaose'cuk, ipi caye'k kikitowun okipantawapmawan waknaoshke'mawacIn ni CisusIn e'wiwcInsawat cI.


Tot nu toe heeft Hij alle volken hun gang laten gaan. 	 Winke' isha kapkIte'nmat caye'k e'shumnIt e'shte'anIt e'wishowe'psInIt.


Namelijk dat de Christus zou lijden en als eerste uit de dood zou terugkomen om de Joden en de andere volken te vertellen dat er licht komt." 	 I Knayst, e'wikwtukitot, ipi win, ne'tum kie'psukwit, e'npopIt, ipi e'wiwapitaat wase'anuk ni nIshInape'n, ipi ni Me'ikIsnIncIn.


Abiud was de vader van Eljakim; Eljakim de vader van Azor; Azor de vader van Zadok; Zadok de vader van Achim; Achim de vader van Eliud; 	 Ipi E'sun kiwosmukon Se'takIn, ipi Se'tak kiwosmukon E'kImIn, ipi E'kIm kiwosmukon InayiatIn;


"Wie bent U, Here?" vroeg Saulus. "Ik ben Jezus", zei de stem, "Die u zo fanatiek vervolgt. 	 OtI cI okinan We'nicI kin, Te'pe'nke'n? Te'pe'nke't cI otI okinan. Nin sI Cisus, kin me'iashtotwin kcIsnukIt sn kin e'witkIshkwutwa kakawshiiuk.


Wees er dus altijd klaar voor, want je weet niet wanneer Ik kom. 	 Kawapuk cI co ku ke'ntusinawa i tpukIn, pic ke'piat o Te'pe'nmukwie'k.


"Nee, nee", antwoordde de officier. "U hoeft niet bij mij thuis te komen. Daar ben ik niet goed genoeg voor. U kunt gewoon hier blijven. Als U zegt dat mijn knecht beter moet worden, wòrdt hij beter. 	 Iukwan Kapte'n e'kinkwe'twat ipi okinan, Te'pe'nmin, contupite'ntakwsIsi e'wi pitke'n e'taian, te'pnak kikiton, icI mpumitakaium ke'cine'se't.


Hij heette Bar-Jezus (in het Grieks Elymas) en was bevriend met Sergius Paulus, de gouverneur van het eiland, een wijs man. De gouverneur riep Barnabas en Saulus bij zich omdat hij wilde horen wat zij over Jezus Christus te zeggen hadden. 	 Win okiwitokwan, okinasIn, shi e'tnukie'wat Sinicius, Panus, ne'pwakat nInI, okintoman Pe'ne'pe'sIn, ipi SanIn, e'ntowe'ntuk e'wipsItuk i okikitowun Kshe'mIne'to.


"Doe dat zwaard weg", zei Jezus tegen hem. "Wie geweld gebruikt, zal zelf door geweld omkomen. 	 OtI cI Cisus okinan, minI shiton i kishkowun kacIte'k ki caye'k ke'otapnukuk kishkowun; okupnacukwunawa i kishkowun.


Eén van die mensen was Jozef, een Leviet van het eiland Cyprus. Hij werd door de apostelen Barnabas genoemd, wat betekent: "Zoon van de troost". 	 Ipi Cosis ki nwakancIk kashuwawinItke' Pe'ne'pe's, e'iauke'notmuk, We'kwIsmukot mnowaukoswun, Nipayt nInI ipi e'tnukie't Saypusuk..


Tegenover deze heilige en rechtvaardige Man bleef u vijandig, maar u eiste de vrijlating van een moordenaar! Daarmee bent u de moordenaars van de Levensvorst geworden. Maar God heeft Hem uit de dood teruggebracht in het leven. Wij zijn daar getuigen van. 	 Okanshuwe't kintonawa okuma pmatsowun Kshe'mInato kapsukwItnuk shi npoonuk ninan iwe'cwitmake'iak


Maar ieder die de naam van de Here aanroept, zal gered worden.' (A) 	 KnomkItcI we'kwe'ntuk ke'wawitmowakwe'n otInoswun Kshe'mIne'to kuke'skona.


Toen wij de haven van Sidon uitvoeren, hadden we de wind tegen. Daarom zetten wij koers naar het noorden en zeilden om Cyprus heen, 	 Pic cI shi kaocI we'pshkaiak, ci kiiukwan Saypnusuk, nkipmInashmIn, Osam kimiananmIt.


Op de dag van het grote oordeel zullen de mannen van Ninevé tegelijk met u levend worden en u veroordelen. Want zij luisterden naar de waarschuwingen van Jona en bekeerden zich tot God. Maar hier staat Iemand die meer is dan Jona! 	 Kiw e'icIk NInIpiuk okuwic psukwimawan notI ianiankie' pmatsIncIn pic tpakwnItwa oke'ianwe'nmawan-cI osam e'kikisate'ntuswat e'kikie'kwe'nIt Cone'sIn, ipi pInI wusimI nkot, ke'cne'ntakwsIncIn, icI Cone's shotI iuwak.


Hij joeg hen de rechtszaal uit. 	 IwcI e'kimiwnashkawat shi tpakwnuke' cipitupwunuk.


Want Johannes de Doper heeft verteld hoe u het met God in orde kunt maken. Maar u hebt hem niet geloofd. Het waren juist de oplichters en hoeren die hem wèl geloofden! Hoewel u dat zag, hebt u niet gedaan wat Johannes zei. U wilde hem gewoon niet geloven." 	 Can kipie' kuke'nakakwa i, we'we'nI shiwe'psowun, co cI nIsh kite'pwe'twasiwa; kicI wi maocIshke'onInwuk, ipi ki waonIshkaiuk kite'pwe'twawan, icI kinwa kakish waptume'k, co kikisate'ntusinI i e'wite'pwe'twe'k.


De volgelingen van Jezus in die stad hadden gehoord dat Petrus in Lydda was, daar niet ver vandaan. Daarom stuurden zij twee mannen naar hem toe met de vraag of hij zo vlug mogelijk naar Joppe wilde komen. 	 Osam cI NItie' ki pe'shocaiIn shi Capiuk icI ki te'pwe'ie'ntukuk kanotake'wat ni PituIn shi e'iInIt okinokanawan nish nInwun e'ntomawat kie'nup shi e'wipie' shianIt.


Daarmee doen zij wat U, in Uw wijze macht, van tevoren had bepaald. 	 E'witotwe'k we'kwe'ntuk knIciwan ipi ktIshte'e'wnowan, kane'nme'k e'pwamshI i totwe'k.


Hij ging er naar toe en zag dat één van hen door een Egyptische opzichter mishandeld werd. Mozes nam het voor hem op en sloeg de Egyptenaar dood. 	 IwcI nkot e'wapmat e'miashtotwumIt ipi okiwickapwItwan ke'ko e'wipwato twumIt ni me'iashtotwumIt icI e'kinsat ni Iciptuk nInI.


"Ga naar de stad, naar meneer die-en-die", antwoordde Hij. "Zeg tegen hem dat mijn tijd gekomen is en dat Ik met mijn discipelen het Paasmaal in zijn huis wil eten." 	 OtI cI okinan, Shiak kcI otanuk, nInI otI cI; knawa; Ke'knomake't kIto, Pe'shoc pie'mkIt, e'wimacian iashwe'sak wikwtowun shiw nke'‘iIn, i shi e'tan, ipi ki ke'knomokwa.


Pilatus zag dat de mensen niet meer te houden waren. Er kon zo een rel losbreken. Daarom liet hij een kom water halen. Hij waste zijn handen voor de ogen van het volk en zei: "Ik ben onschuldig aan het bloed van deze man. Nu moet u het zelf maar weten." 	 Pic cI Payne't e'waptuk ke'ko e'wipwakshkItot, wusimI na‘wuc e'nshkatsInIt, okiwtapinan mpish, icI e'ki ksincat e'nasmukapwunIt maoce'tincIn, otI cI kikIto, Coin nin nsikwe'pnumwasi ne'pwakat omuskwim; Kinwa wi ke'shuwe'psowe'kwe'n.


'God zal aan het einde van de tijd Zijn Geest over alle mensen uitstorten. Uw zonen en dochters zullen Gods woorden spreken. Jonge mannen zullen visioenen zien en oude mannen bijzondere dromen hebben. 	 OtI ke'nomkuk pic wishkwakishkiwuk kItwak Kshe'mIne'to NkIsikna ncipam kwIciukwan caye'k wias, ipi kokwIswak, ipi kitansu’wak knikanacimok, ipi ktoshInunwe'mwak kukwsaptumwuk ipi ktukwe'simawak oke'iapwatanawa iapwe'wunIn.


Op een dag liep Hij langs het meer van Galilea en zag twee vissers hun net in het water gooien. Het waren twee broers: Simon (ook wel Petrus genoemd) en zijn broer Andreas. 	 IcI Cisus e'pmose't cikcukum Ke'nIniuk, okiwapman nish we'wikane'itIncIn; Sayiman e'shnukasot Pitu, ipi E'nto, ni wikane'iIn, e'tshI pukInanIt supiIn kiukumik; kikikoske'‘onInwuk.


Jezus kreeg medelijden met hen en raakte hun ogen aan. Zij konden onmiddellijk zien en gingen met Hem mee. 	 IcI Cisus okishuwe'nman, ipi okitaknumwan, niw shkishkonIn, icI papuk e'kintawapwat, ipi okipmInashkakon.


Zij hadden hem namelijk kort tevoren met Trofimus uit Efeze (die geen Jood was) in de stad gezien en dachten dat hij hem in de tempel had meegenomen. 	 Osam kiwapmawan oshkIca, e'pmowice'wanIt shi kcI otanuk, TopimusIn, Ipisusuk nInI, okine'nmawan ni PanIn, e'kipitike'nanIt shi nume'okumkok.


De hogepriester stond op en vroeg aan Jezus: "Wat hebt U daarop te zeggen? Hebt U dat gezegd of niet?" 	 IcI kcI-me'matot onInI, kipsukwi, otI cI okinan; ConI ke'ko kitIshnkwe'take'si? we'kwnicI, kotI e'shmukon.


De man die ik u stuur, is door de Joden gevangen genomen. Toen zij op het punt stonden hem te doden, ben ik er met mijn soldaten naar toe gegaan en heb hem uit hun handen bevrijd. Ik had ontdekt dat hij een Romein is. 	 OtI nInI okiwtapnukon ni CwiIn, ipi otakinsukon, shumakInIshuk cI nkipie'wice'wak, icI nkike'skona mIn, kanotake'ian win Nome'n nIniwut.


Johannes de Doper, die nu in de gevangenis zat, hoorde over alle wonderen die Christus deed. Daarom stuurde hij zijn discipelen naar Hem toe met de vraag: 	 IcI Can kanotake't katshIkpakot omikice'wiwun ni KnaystIn; okikatonan nish ni ke'knomowacIn.


De mensen brachten zelfs de zweet) en gordeldoeken die hij gebruikt had, naar de zieken. Die genazen dan en boze geesten gingen uit hen weg. 	 Shi cI owiiwuk otocmacitwawan, ni iakwnokancIn moshwe'iIn, tanake', pe'kanuk kwu’wun, icI i otInapne'onawa ke'imacimkItnuk, ipi ni mIcImIne'nton kisakumwun shi wiuwuwak.


Zij werd in die tijd ziek en stierf. Nadat men haar gewassen had, werd zij in een kamer op de bovenverdieping gelegd. 	 OtI cI kanomkuk shiw e'kishkiwuk kiakwnoke' icI e'kinpot kakishksipie'nawat okishkIshmawan, shpumuk wikwamuk.


Een paar jonge mannen stonden op en legden hem af. Daarna droegen zij hem naar buiten en begroeven hem. 	 IwcI ki oshkInowe'k e'kipsukwiwat ipi okiwiwe'knawan icI e'kisakconawat icI e'kinkowawat.


Gelukkig zijn de mensen met een liefdevol en helpend hart, want zij zullen zelf liefde ontmoeten en hulp ontvangen. 	 Shuwe'ntakwsik ki she'we'ncIke'cIk; ki ie'ki ke'kshkItocuk, she'we'ncuke'wun.


Nadat Barnabas en Saulus de gift aan de christenleiders in Jeruzalem hadden overhandigd, gingen zij terug naar Antiochië en namen Johannes Markus mee. 	 IwcI Pane'pas, spi San, kiwcI kiwe'k shi Cinose'ne'muk, kakish knomake'wat, okinmumacinawan, CanIn; kashInkasotke', Mak.


Want Ik had honger en u hebt Mij te eten gegeven. Ik had dorst en u hebt Mij te drinken gegeven. Ik was een vreemdeling en u hebt Mij in uw huis uitgenodigd. 	 Npukite'napInsI, icI e'kishumie'k; nkikakas kIte''e's, icI e'ki mnIie'k conkikuke'ncukasi, icI e'kipitkIshie'k.


Wie zijn ouders slecht behandelt, moet sterven.' Maar u zegt: 'Het is niet nodig uw ouders te ondersteunen, als u zegt dat het geld waarmee u hen zou kunnen helpen voor God is.' 	 KinwacI ktukitom; We'kwe'nshItuk ke'nakwe'n osIn tanake' okie'iIn, I ie'i mikwe'wIn, kishpIn ke'ko nishokmonan co otI okIc-pite'nmasin ni osIn, tanake', okie'iIn.


"In Bethlehem", antwoordden zij. "In Judea. Want de profeet Micha heeft geschreven: 	 IcI otI okinawan iukwanuksI Pe'tnium Cwtie'uk e'kiwuk; iw kashupie'ike't iacimot:


Wat willen jullie?" Want hij wist wel dat de Joodse leiders Jezus uit jaloezie hadden laten arresteren. 	 E'ke'nmat ni e'kakiawe'nmanIt kaocI pkItnumakot.


"Hoe kan David hem dan 'Here' noemen?" vroeg Jezus. "Want hij heeft gezegd: 	 OtI cI okinan, We'kwnicI Te'pIt kaoce'shInkanat shi KcI cipamuk Te'pe'nmIt, otI e'kikItot?


Daarmee werd werkelijkheid wat de profeet Jesaja had gezegd: "Hij heeft onze kwalen op zich genomen en onze ziekten gedragen." 	 Iw ie'i te'pwe'wun, kakItot Ise'us Iacimot kIto; Win okiw tapInumakwnan kshe'shwusiwnunanIn, ipi okipmooton kiakwnokie'wunInanIn.


Toen Paulus en Barnabas de synagoge verlieten, werd hun gevraagd de volgende sabbat terug te komen en weer over Jezus te spreken. 	 KicI Cwiuk, kanmI sakumwat, shi nume'okumkok, ki me'mataose'cIk, okiwishte'pmawan e'wi kie'kmukwat ni kikitonIn, minI nume'kishkItnuk.


De Joden van Jeruzalem en hun leiders hebben Hem niet erkend, hoewel zij zich realiseerden dat Hij het was, over Wie elke sabbat in de synagoge wordt voorgelezen. Door Hem te doden, hebben zij de profetieën in vervulling doen gaan. 	 Kikatacuk shi Cinose'ne'muk; ipi onikansimwan, osam cokike'nmasiwan, coke' okinsItowasiwan ni NakanacimoncIn e'tso nume'kishkuk, kaiactmuk okite'pwe'tonawa i e'ki pkIte'nmawak.


Daarna zeilden wij om het eiland Sicilië heen en kwamen in Rhegium. Na daar een dag in de haven te hebben gelegen, gingen we weer verder. Er was een zuidenwind opgestoken, zodat wij binnen twee dagen in Puteoli waren. 	 ShicI nkipie'ocImacimIn, nkipie' kiwtashnImIn nkipiamIncI Niciumuk, icI kakish nkot konkuk, e'sha’wnu, uk kiw tanmIt, icI wiapuk nkipiamInshi Piwtionayuk.


Dit gebeurde drie keer en toen werd het kleed weer in de hemel opgetrokken. 	 Nsuk otI kitotam, tnacke'wuncI ne'iap, minI kiwtapnukate' shiw shpumuk.


De volgende sabbat liep bijna de hele stad te hoop om te horen wat er over Jezus Christus zou worden gezegd. 	 IcI minI e'nume'kishkuk kaka, caye'k e'icIk shi kcI otanuk; kimaoce'tik e'wip sItmowat, Kshe'mIne'to okikitowun.


De rest bracht hij naar de apostelen, maar hij deed net alsof het de hele opbrengst was. 	 IwcI i e'kiiuwat i anIt kapite'ntakwte'nuk ke'iapI ni wiwun okike'ntan icI i anIt e'kipie'tot, ipi okipkItnumwan ni nwakancIk osItinuk.


Ze kijken wel, maar zien niet. Hun hart is onverschillig, hun oren zijn doof en hun ogen zitten dicht. Daarom zullen zij niets zien, horen of begrijpen. Daarom kunnen zij niet naar God terugkeren, want dan zou Hij hen moeten genezen.' (a) 	 KotIsI nishInape'k ote'iwan mukwitmomkItne' e'pic miante'nuk; ipi oto‘wkawan iapie'tsimkItnI e'winotake'wat, ipi kie'pikwe'nwuk e'kwtumwat e'wiwapke'wat, w‘shkishkowan ipi anInotake'k shiwtokawak, ipi ansItake'k, shiw ote'iwak iwcI taocI kwe'kapowawat, icI tacI ne'se'ukwa.


Ze spuugden naar Hem, rukten de stok uit Zijn hand en sloegen Hem ermee op het hoofd. 	 IcI e'ki skowanawat, ipi kiw tapnanawa i nasakunIshk, icI e'kiwe'potwawat otupik.


Maar maak een eind aan deze rel, anders krijgen wij moeilijkheden met de regering in Rome. Als die ons ter verantwoording roept, zullen wij ons niet kunnen verdedigen, want al deze drukte is voor niets." 	 Osam knInie'sansImIn, e'witpakwnukoikon otI nkom e'kishkiwuk e'kiwishkwe'we'kuk co ke'ko kukItsimIn otI we'cmaoce'tikon.


Nee, u had alleen maar aandacht voor andere goden. U hebt de tent van de god Moloch en het beeld van de sterregod Romfa meegesjouwd. U hebt beelden vereerd, die door uzelf waren gemaakt. Daarom zal Ik u wegvoeren naar verre streken, nog verder dan Babel.' (B) 	 We'we'nI kiwtapnanawa pukwoian wikwam i Monak ipi otInukomIn kmIntomwa Nimpin me'ntokas cuk kaoshIe'k e'wi nume'kitawe'k, ipi kumacinum wushinowuc Pe'pe'nunak;


Wat een domme redenering! U bent stekeblind. Wat is belangrijker? Het goud of de tempel waardoor het goud heilig wordt? 	 Kukie'patsIm, ipi kukie'pikwam, We'kwni cI wusimI e'pite'ntakwuk i osawshonia tanake' i kcInume'okumuk we'c te'pe'ntakwuk i osawshonia?


God keerde Zich van hen af en liet hen hun gang gaan. Zij begonnen de zon, de maan en de sterren te vereren. Later kwam God daar nog eens op terug en vroeg hun door de profeet Amos: 'Zeg eens, volk van Israël, hebt u tijdens die veertig jaar in de woestijn dieren voor Mij geslacht? Hebt u Mij offers gebracht? 	 IwcI Kshe'mIne'to e'kinkInat ipi okipkIte'nman e'winume'ktuwanIt ni maoce'tincIn shpumuk e'npie'kate'k shiw omusnIkInwak ki Nakanacimocuk, O kinwa wikwamuk isne'iIn kipie'tnumwumnI ne'scIk we'siuk ipi mikwe'wunIn niawapituk tsopon shi no‘wmtukwa kik?


Nu waren er bij ons eens zeven broers. De oudste broer trouwde en stierf. Omdat er geen kinderen waren, trouwde de tweede broer met de weduwe. Maar die stierf ook zonder kinderen. 	 Ki ipIninIn sI e'cIiIiak, nouk ki shik we'wikane'ite'cuk, ocI ke'ctaosIt kauwiwut kinpo, icI e'pwanicansIt, okinkItmowan ni wiwun wikane'iIn.


Of dacht u iemand met dure kleren te zullen zien, zoals aan het hof van een koning? 	 We'kwonicI kaocIshiiaie'k e'wiwapme'k? NInI nI e'piskonie't we'wunItnuk paskukate'kIn? PInI KiwcI we'onItnuk paskukuk kiie'ki e'icIk okumak wikwamuk.


Maar vele Joden zullen in de diepste duisternis worden gegooid. Daar zullen zij vergaan van wroeging en verdriet. En het Koninkrijk was nog wel voor hen bestemd!" 	 NIshcI kote' we'nicansumkocuk i okumauwun ksakcowe'pnukaswuk e'tshI kiskupkonianuk, e'tnIte'mok, ipi e'tnwe'iapte'shnuk.


Dit klopt precies met wat er in de Psalmen van David staat: 'Laat zijn huis leegstaan; laat er nooit meer iemand in wonen' (A) en 'Laat een ander zijn taak overnemen!' (B) 	 Osam onIpie'kate' shi msInukIn Nkumwunuk, Win e'tat kupe'pshukwsInI ipi cowIiI shi Ite'si, ipi i otukwapke'wun pe'kansInIt okinapshkamakon.


Daar brachten enkele mannen een verlamde op een draagbaar bij Hem. Jezus zag dat zij er niet aan twijfelden of Hij hun vriend zou kunnen genezen. "Geef de moed niet op", zei Hij tegen de verlamde. "Uw zonden zijn vergeven." 	 IcI pInI e'kipie'nawat nInI iakwnokancIn, ne'nie'psIncIn, e'shkIshnInIt npakInuk; icI Cisus e'waptumwat, te'pwe'ne'ntumwun; otI okinan, ni iakwnokancIn ne'nie'psIncIn; NkwIs mInIwankosIn; kimiashowe'psuwunIn kpone'ntumon.


Als iemand u dwingt iets een kilometer te dragen, draag het dan twee kilometer. 	 Ipi we'kwe'ntuk, ke'wishte'pmukwiIn, nkot e'wiwice'wIt tpukIn, showice'o nish. 41 And whosoever shall compel thee to go a mile, go with him twain.


Hij moest naar de hemel teruggaan tot de tijd van het volledige herstel. Over die tijd heeft God vanaf het begin al gesproken door Zijn heilige profeten. 	 Kishuk win, ke'otapnukot nash kiwcItsunuk cake'ko, win Kshe'mIne'to, kashI kikitot shiw toninuk caye'k panakwsIncIn Nakan acimoncIn nash e'kowe'pkiwuk


Na Hem aan het kruis gehangen te hebben, verdeelden de soldaten Zijn kleren onder elkaar door erom te dobbelen 	 IcI e'kiskakwawat, ipi okiswe'nmowawan kapiskumnIt icI e'kitatiwat e'wite'pwe'wunukuk kakitot Nakanacimot, okiswe'nawan paskamInIn e'tshawat, ipi npiskumwakIn kaocI tatiwat.


Toen dit nieuws bekend werd, kwamen overal van het eiland zieken naar ons toe, die werden genezen. 	 IwcI kakish itotuk pe'kanse'cuk ke'iapI, na'w kanapne'cuk, shi mnIshe'iuk kipie' naskawawan, icI e'kine'se'twan.


Daardoor kwam Petrus tot zichzelf. "Het is dus toch echt!" zei hij. "Nu weet ik dat God Zijn engel heeft gestuurd om mij uit de handen van Herodes te redden en mij te beschermen tegen de Joden." 	 Pic cI Pitu kake'ntuk, otI kikIto, Nkom nkuke'ntan, we'we'nI Kshe'mIne'to omIshIne'we'mIn e'kinokanat, ipi nia’w okiktusknIce'pnan ni E'nutIn, ipi ki caye'k Cwiuk, kane'nmawat.


Hij is al geweest, maar niet herkend. De mensen hebben hem slecht behandeld. En het duurt niet lang meer of zij zullen ook Mij veel leed aandoen." 	 OtI cI ktInum, InaiusI shiI kipie' cocI okike'nmasiwan okitotwawancI e'shwunwaciwat, winke' o nasap We'kwIsmukot NInwun okukwtuke'ntumokon.


Daarom vind ik dat wij de niet-Joden die God gehoorzamen, niet moeten lastigvallen met de wet van Mozes. 	 Osam cI otI we'cshIte'aian, e'wipwam mkoshkacikwukon, ki Me'ikIscIk kakwe'knoitwacIk Kshe'mIne'ton.


"Wie kan er nog bezwaar tegen hebben dat deze mensen gedoopt worden", zei Petrus, "nu zij, net als wij, de Heilige Geest hebben ontvangen?" 	 WIiInI nInI takIto compish, ke'iosImIn kote' e'wi kcItapie'ntwa, kamincuk ni PanakwsInIt Cipam ke'cwa ninan.


Petrus zwoer dat het niet waar was. "Ik ken die man niet!" riep hij uit. 	 IcI minI e'ki iakwne'take't e'ki kie'tnamtakwsIt, CosI nkuke'nmasi onInI.


Nu vertrouw ik u aan de Here toe. Hij zal u Zijn goedheid doen ervaren. Hij kan u versterken in uw geloof en u het deel geven van de erfenis, die Hij heeft bestemd voor allen die Hem toebehoren. 	 Ipi nkom nikane'ituk, nminakiiIwuwa Kshe'mIne'to, shi ntInume'onuk. ipi shi okikitonuk oshuwe'ncuke'onuk, ie'i takshkukoie'k, e'wipsukwitnukwie'k ipi e'wiminkoiak te'pe'ntukuk, e'ciiuwat ki caye'k panakwcIkascuk.


Later gingen Jezus en Zijn discipelen bij Mattheüs thuis eten. Er waren ook verscheidene tolontvangers te gast en andere mannen met een slechte naam. 	 OtI cI kanomkuk Cisus e'ie'wisnIt wikwamuk, pInI, kipatie'n win maocIcke' nInwuk; ipi me'cIshowe'pse'cuk, e'pie'witpumkot, ipi ke'knomowacIn.


Toen zij het geluid hoorden, liepen ze allemaal te hoop. Zij raakten in verwarring, omdat ieder van hen de apostelen in zijn eigen taal hoorde spreken. 	 IcI otI kanotmoat, pnoc kamaoce'ticutk kipie'maoke'tik? ipi kimamkate'ntumwut os am e'tshIt nInI okinotwawan e'kikitonIte'shumot.


Jezus bleef staan, riep hen bij Zich en vroeg: "Wat willen jullie?" "Here", antwoordden zij, "wij willen zo graag kunnen zien!" 	 IcI Cisus tokum, e'kinipwIt, ipi okintomat, otI okinan, We'kwnicI pe'kose'nmie'k, i watotonkon?


ga dan niet naar binnen om nog iets uit huis mee te nemen. En als je buiten in het veld bent, 	 Winke' o ktIkanuk ke'iIt cocupie'kiwe'si e'wiwtapnuk otikwame'iIn.


Aan de hand daarvan liet hij hun zien dat de Christus, die zij verwachtten, na veel lijden moest sterven en daarna weer levend zou worden. "Wel", zei hij, "de Jezus over wie ik spreek, is de Christus!" 	 E'witmowat ipi we'we'nI e'iactumwat, nomkItne' Knayst e'wi kwtukitot, ipi, minI e'wipsukwit, e'kinpot, otI cI ie'o Cisus nin me'nwactumonkon oie'o Knayst.


Het goede zaad zijn de mensen die bij het Koninkrijk horen. En het onkruid zijn de mensen die bij de duivel horen. 	 Iw ktukan i ie'i kI; ipi we'onuk minkan kiw ie'ki we'nicansumcuk shiw Okumauwunuk ni ce'ie'k mIcimishkwIn kiw ie'ki we'nicansum kowacIn ni me'ashuwe'psIncIn.


Wie weigert zijn kruis op te nemen en Mij te volgen, is niet waard mijn discipel te zijn. 	 IcI win ke'pwa otapnat otashte'iatIkomIn, ipi mnashkowut copite'ntakwsIsi Nin e'wishwe'nmuk.


Zelfs de rovers die met Hem waren gekruisigd, bespotten Hem. 	 KicI ke'mockicuk katukwakwukascuk win wa ke'i kanawat.


"Wat bent u een gemeen en listig heerschap! U bent een vijand van alles wat goed is! Zoon van de duivel! Houdt u nooit op de woorden van de Here te verdraaien? 	 IcI otI okinan, O! moashkIne'shkakwiIn caye'k, wie'shtowun ipi caye'k, me'anuk, we'nicansumkon mIcImIne'to, me'iane'ntumIn caye'k me'noshuwe'psowun, ConI kuponiksim Kshe'mIne'to omInoshuwe'psiwun?


Daarom gebruik Ik gelijkenissen. De mensen horen en zien Mij wel, maar begrijpen Mij niet. 	 IwsI ie'i we'cwitmokwa notI iacimonIn osam e'ntawapwat cowapsik, ipi e'notmowat notake'sik; coke'pshI e'wi nsItake'wat.


Maar Paulus waarschuwde de officier en de soldaten: "Als de bemanning niet aan boord blijft, zal niemand dit overleven." 	 Pan, cI otI okinan, ni kapte'nIn, ipi ni shumaknIshIn; KishpIn kotI pwaiuwat shi napikwanuk, coki take'skwisim.


Hoe lang moet Ik jullie nog verdragen? Breng die jongen maar hier." Hij bestrafte de boze geest in de jongen en die ging er meteen uit. Van dat moment af was de jongen genezen. 	 Cisus cI, okishuke'nonan ni mIcImIne'ton, icI e'kisakuk, icI o pInoce' e'kine'se't pic.


Daar had iemand hem verteld wie Johannes de Doper was en wat die over Jezus Christus had gezegd. Meer wist hij niet, want de rest van het verhaal had hij nooit gehoord. 	 OtI nInI kiknomowa shi otIne'ntumwunuk, Kshe'mIne'to; kiminwe'ose' shi ocipamuk, oki iactan, ipi kikInomake' pIne', e'ne'ntumnIt Kshe'mIne'ton, mtIno okike'ntan, CanIn okIctapie'nwe'wun.


Maar ook daar waren weer Joden die niets van hen wilden weten. Die zaaiden onrust onder de mensen en zetten hen op tegen Paulus en Barnabas. 	 NishcI ki kapwa te'pwe'ie'ntukuk Cwiuk oki wpwe'mawan ni Me'ikIsnIncIn icI okimiane'nmawan ni wikane'iwan.


Maar toen die dat hoorden, schrokken zij. Zij scheurden van ontzetting hun kleren en renden naar de mensen toe. 	 IcI ki nwakancIk, Pe'ne'pe's ipi Pan, kanotmowat i okinanisikpItonawa ni paskumwacIn, ipi kipItok me'kwe' nIshInape'kI, kinotakwsik.


Want dit zeg Ik u: Alles wat u op aarde bindt, zal in de hemel gebonden zijn. En alles wat u op aarde losmaakt, zal in de hemel losgemaakt zijn. 	 We'we'nI ktInum, We'kwe'ntuk ke'tkoptoie'k shotI kik, shi ke'tkopte' shpumuk, ipi we'kwe'ntuk ke'iapskonme'k shotI kik, ke'iapskonkate' shi shpumuk.


Toch is God niet ver bij ons vandaan, want in Hem leven, bewegen en zijn wij. Eén van uw dichters heeft het zo gezegd: 'Wij zijn uit Hem voortgekomen.' 	 Osam win we'cpmatse'ikon, ipi we'cmacnuwiIkon, ipi we'ciIikon kpmatsiwnunanIn, ke'cwa anIt kinwa ne'kumocIk kakItwat, ke'iapI ninan ntonicansumkonan.


Omdat hij de mensen een hele tijd met allerlei toverkunsten had verbaasd, 	 Caype'ksI okipsItwawan cak wIiI otI kikItwuk otIsI nInI, ote'ion, owishkIswun Kshe'mIne'to.


Van toen af begon Jezus de mensen in het openbaar toe te spreken. "U moet zich bekeren", zei Hij, "want het Koninkrijk van de hemelen is dichtbij." 	 IwcI pic Cisus e'pmowe'pkie'kwe't, otI kikIto; Kisate'ntumok; iukwankwshI okumauwun e'te'k shpumuk kishkot pe'shoc pie'iumkIt.


Wij zagen dagenlang geen zon en geen sterren. Er leek geen einde te komen aan de vreselijke storm. Langzamerhand lieten wij alle hoop op een behouden aankomst varen. 	 Pic cI onatsokwun e'pwanakwsIt kisIs, ke'iapukI nukok, ipi pIne' e'kcI notuk, caye'k nkine'ntamIn, e'wipnatse'ak.


En als uw hand u tot verkeerde dingen brengt, hak hem dan maar af en gooi hem weg. Want het is beter één lichaamsdeel kwijt te raken, dan zelf in de hel terecht te komen. 	 KishpIn kte'pniw nak ocI mIcIshuwe'psin, Kishkshun, icI nkoci pukuton; wusimIcI kte'pIs nkote'iI knIce'n pnacak; cocI wii caye'k kii’aw e'wipukicikate'k namkumuk shkote'k.


"Ik zal in handen van de leidende priesters en de godsdienstleraars vallen. 	 PInI, ktIshamIn ipI Cinose'ne'muk, icI We'kwIsmukot NInwun kupkItna shi kcI me'matmocuk ipi ki we'npie'ke'ncIn, icI ke'cI pkIte'nmawat e'winsIckasnIt.


Dit gebeurde drie keer en toen werd het kleed met de dieren weer in de hemel opgetrokken. 	 IwcI otI nsuk kinomkIt icI caye'k, minI ki opashke'mkIt ipI shpumuk.


Dit deed hij meer dan twee jaar, zodat alle inwoners van de provincie Asia, zowel Joden als Grieken, over Jezus hoorden. 	 IwsI otI pIne', katotuk nishpon, icI ki caye'k kaie'cuk shi E'shiuk, okinotanawa okikitowun Te'pe'nke't Cisus, ne'ne'ish Cwiuk ipi knikuk, nIshInape'k.


Terwijl de domme meisjes vlug naar de winkel gingen, kwam de bruidegom. Hij nam de bruidsmeisjes die klaar waren mee naar de bruiloft en deed de deur dicht. 	 IcI pic e'ie'shiawat e'wu kishpIne'towat, kipie'n owe'shkwiwinIncIn, ipi kapwiacuk okinmowice'wawan e'kipitke'nsht shi watshI owiwunIt icI i shkwate'm e'kikpakwukate'k.


Daardoor maakt u zich schuldig aan de dood van al de onschuldige en gelovige mensen die werden vermoord, van de onschuldige Abel tot Zacharia, de zoon van Berechja, die werd vermoord tussen het tempelhuis en het altaar. 	 Kinwa cI ktakshkakwnawa piamkuk caye'k i maywakawun mskwI kasikwe'pnukate'k shotI kik, omuskwim E'pun, kanpwakat, nash mIskwim o Se'kinaye's kaokwIsmukot Pe'nukaye's, katpIne'k na‘oiukwan shi kcI-nume'okumkok, ipi shi e'tshi pitakwe'k.


Bij het invallen van de avond ging een zekere Jozef van Arimathea, een rijk man en discipel van Jezus, naar Pilatus toe. 	 Pic cI e'nmupkonianuk kipie' ocupie' E'nIme'tiuk ke'c tpe'nwe'osIt nInI, Cosip kishInkaso, win kie' Cisus kaknomakot.


Zij liepen te hoop in de zuilenhal van Salomo, waar Petrus en Johannes door de man werden vastgehouden. Toen Petrus al die mensen zag, zei hij: "Mannen van Israël, waarom bent u zo verbaasd? Wat staat u ons aan te staren? 	 IwcI o pwanupmose't nInI kane'se'e't okimackonan PituIn ipi CanIn, caye'k ki cIshInape'k ki pItok e'ciInIt shkwate'muk e'shnukate'k Sanuman, otIshkwate'mwun kcImamkate'ntumwan.


"Ga naar Bethlehem en zoek het kind. Als u het hebt gevonden, kom dan terug om mij er alles over te vertellen. Want ik wil Hem ook eer gaan bewijzen." 	 IcI e'kinokanat Pe'tniumuk, otI okinan, Wishiak, ipi pmawike'ntone'ok we'shknikIt opInoce', icI kimkawe'k, pie'witumoshike'k, ninke' e'wishiaian e'wiwInume'kituwuk.


een man die bij God in de gunst stond. David vroeg of hij voor God een huis mocht bouwen, een vast onderdak temidden van het volk van Israël. 	 Winwa kamnototakwat Kshe'mIne'ton ipi okinuwe'ntanawa wikwam e'wimkumwawat Ce'kap okshe'mIne'tomIn.


zegt de Heilige Geest mij nadrukkelijk in elke stad waar ik kom, dat mij gevangenschap en vervolging te wachten staat. 	 NIshcie'k PanakwsIt Cipam, witmake', shi e'tso kcI otanwuk, tkopsowunIn, ipi kwtukitowunIn ntupwiikon.


"U kunt zich het Koninkrijk van de hemelen zo voorstellen: De eigenaar van een landgoed ging er 's morgens vroeg op uit om arbeiders te huren voor het werk in zijn wijngaard. 	 OTI sI okumauwun shpumuk e'shnakwuk ke'cwa nInI katpe'ntuk wikwam, kasakuk kukishie'p e'winokanat wamice'witakwcIn, shiw siwnokamshu ktukanuk.


"En als de gouverneur ervan hoort", zei de Raad, "zullen wij wel een goed woordje voor jullie doen. Jullie hoeven echt niet ongerust te zijn." 	 KishpIn cI otI, notuk okuma, nkuwishte'pmamIn, icI ke'cI pkIte'nmukwie'k.


Jezus antwoordde: "Ga terug naar Johannes en vertel hem over de wonderen die u Mij hebt zien doen. 	 Cisus cI Okinkwe'twan, otI okinan Kiwe'k, ipi wukInomak Can minI notI nwatme'k, ipi waptume'k.


In de dagen daarna is Hij vele malen gezien door de mannen en vrouwen, die met Hem uit Galilea naar Jeruzalem waren gekomen. Die zijn nu Zijn getuigen. Zij vertellen iedereen wat zij van Hem weten. 	 Mce'sh kon kiwapmukon kapie'ocI wice'kocIn shi Ke'nIniuk, kipie'shie'k Cinose'ne'muk, winwaki ke'iacimukot ni nIshInape'n.


en bemoedigden de christenen daar. Zij spoorden hen aan in Jezus Christus te blijven geloven, ondanks de vervolgingen. "Want", zeiden zij, "voordat wij in het Koninkrijk van God komen, moeten wij nu eenmaal veel moeilijkheden doormaken." 	 E'wi shke'ntumoawat nite'pwe'ie'ntumnIncIn ocipamnInIn, ipi e'ikwamawat e'wi nishkI te'pwe'ie'ntumnIt, kuwaptamI nmce'sh ianmIswun, winmI pitike'ikon Kshe'mIne'te' otokumauwunuk.


De mannen reisden door Fenicië en Samaria en gingen onderweg bij verschillende christenen langs. Die waren blij te horen dat ook niet-Joden tot bekering waren gekomen en in Jezus Christus geloofden. 	 Kanmupitse'wat cI oki, ni shokumakwan, ni te'pwe'ie'ntumnIcIn, okinmIshapshkanawa Pinisuk ipi Se'me'niuk, e'witmake'wat e'te'pwe'ie'ntumnIt, ni Me'ikIsnIncIn icI kikcI papine'ntumwun ni caye'k wikane'iwan.


Maar wat deze mensen hier betreft: Laten zij eens vertellen wat voor schuld zij in mij hebben gevonden, toen ik voor de Hoge Raad terechtstond, behalve dan dat ik daar heb geroepen: 	 Tanake' shotI e'icIk kuktwuk, kishpIn ke'ko mkumwowat nmIctotmowun e'ie' nipwoian e'nasmupwat okikito onuwak.


En Kapernaüm? Zal het hemelhoog verheven worden? Nee, het zal dodelijk vernederd worden! Want als de geweldige wonderen die Ik in Kapernaüm heb gedaan, in de zondige stad Sodom waren gebeurd, zou ze er nu nog zijn. 	 Ipi KinsI Ke'paniam, kakukwitnukasiIn shpumuk, minI kupie'niswunko namkumuk; kishpIn ke'cne'ntakwuk mikce'wiwun kaoshIc kate'k, kin shiw oshIckate'kpIn shi Satamuk ke'iapI takite'mkIt nkom otI e'kishkiwuk.


Zij maakten een kroon van takken, waar dorens aanzaten, en zetten die op Zijn hoofd. Ze gaven Hem een stok in Zijn rechterhand, als een scepter. Ze vielen voor Hem op de knieën en joelden: "Leve de koning van de Joden!" 	 Pic cI kakate'nmowat sisokwe'psowun, cukunukaoshisun okitawawan otupik, ipi nasaknIshk okitawan ote'pne'cik, icI e'kiw wucik kwuItwawat e'nasmupkapwunIt, icI okinapitotwawan,, otI cI okinawan, We'we'nI‘ we'kuma omukwiIn Cwiuk.


Hij had het nog maar net gezegd of er kraaide een haan. Toen herinnerde hij zich wat Jezus tegen hem had gezegd. "Petrus, voordat de haan kraait, zul jij drie keer zeggen dat je Mij niet kent." Hij ging naar buiten en huilde bittere tranen. 	 Okimikwe'ntancI Pitu kakot, ni CisusIn, e'kikot e'pwamshinotakwsIt pku‘akwa, nsuk, coin nin nkuke'nmasi, kIshI. IcI e'kisakuk e'kiwukcumwut.


Maar wees niet bang voor de mensen die je kwaad willen doen. Want er komt een tijd dat de waarheid aan het licht wordt gebracht. Alle geheimen worden dan bekendgemaakt. 	 Ke'ko kwsake'kon; cowi ke'ko matkokate'snon ke'pwawapcukate'k, coke' kukIckate'snon ke'pwakuke'ncukate'k.


Jezus antwoordde: "En waarom houdt u zich niet aan de wet van God? 	 OtI cI okishInkwe'twan, ipi okinan, TacIke'kinwa we'cpikupitoie'k, i Kshe'mIne'to okukie'kwe'wun, e'te'pwe'tme'k kapie'shIcke'wat ke'ctaosIcIk.


"Ja", zei Jezus, "zal Ik meegaan om hem te genezen?" 	 CisuscI otI okinan, ipI nkupia nkawe'‘ne'se'a.


Wees toch op je hoede en bid. Anders zal de verleiding je te sterk worden. De geest is gewillig, maar het lichaam is zwak." 	 Kuwapuk, ipi numak, e'wikwe'ctpe'nmukosie'k, onwaciwak cipam, wiasma cI ninwusimkIt.


Want de Sadduceeërs zeggen dat de mens na zijn dood niet meer levend kan worden en ook dat er geen engelen en geesten bestaan. Maar de Farizeeërs zijn het daar niet mee eens en leren het tegenovergestelde. 	 Osam ki Se'cwsiuk, kItwuk, Coin minI ke'ko psukwiwun kanpok, coi ki mshInwe'k, tanake', cipam, kicI ie'k Pe'nisiuk, te'pwe'tanawa ne'ne'ish.


Op aanraden van haar moeder vroeg zij om het hoofd van Johannes de Doper, op een schaal. 	 IcI okwe' ne'tum, e'kikiIkmukot niw kie'iIn, kikito mi!In iw iukwan, Can ke'ctapie'nwe't otup, shi onakunuk.


Gelukkig bent u als u beledigingen, vervolgingen, leugens en laster te verdragen krijgt omdat u bij Mij hoort. 	 Kshuwe'ntakwsum pic nInwuk, nshonasmukwie'k, ipi miashtotakwuie'k, ipi cake'ko kItwat kukInwush kacimukwie'k, nin ocItotakoie'k.


Maar er was geen twijfel mogelijk, want zij hoorden hen in vreemde talen spreken en God verheerlijken. 	 Osam kinotwawan, e'miukshumnIt ipi e'winwanawat Kshe'mIne'ton, PitucI otI kikito.


De knechten gingen naar de boer toe en zeiden: 'Het veld waar u dat goede graan hebt gezaaid, staat vol onkruid!' 	 IcI ni opmitakaimIn shiw wikwamuk kipie'n, okipie'kon, Te'pe'nmiak, ConukwnI, kiswe'pnIsin we'onuk minkan shi kItkanuk, TInipinukwe' we'cpiamkuk mIcImishkwIn?


Hij had vele mensen uitgenodigd. Toen alles klaar was, stuurde hij zijn knechten erop uit om de genodigden te zeggen dat ze konden komen. 	 Okimace'nashkawan, ni opmitakaimIn, e'wintomanIt ni wakumIncIn; co cI kipie'sin.


Nog diezelfde dag kwamen er enkele Sadduceeërs naar Hem toe. De Sadduceeërs beweerden dat de doden niet meer levend worden. 	 MinI cI i e'kishkiwuk kipie'naskakon ni Se'cwsiIn, ki e'kitocIk, cowIiI taiapsisi icI e'kinatawat.


Ander zaad viel tussen de distels en verstikte. 	 AnIt kI kipukse'non cI cukInIkaoshukik, icI kiw cukInIkaoshisuk e'pie'sakwe'wat ikikpopie'mkIshkanawa cI.


Er is bij niemand anders redding te vinden; Hij is de Enige, door wie de mensen gered kunnen worden." 	 Coke' pe'kanuk ke'skonwe'wun otItosin cowi pe'kanuk noswun namiukwun kishkok minasik ninwuk ke'ocI ke'skonkoikon.


Op een dag, toen deze mannen vastten en bij elkaar waren om de Here te aanbidden, zei de Heilige Geest tegen hen: "Geef Mij Barnabas en Saulus, want Ik heb een speciale taak voor hen." 	 E'ie'cI pmitwawat, ni Te'pe'nke'ncIn ipi e'pwawisnawat, PanakwsIt Cipam otI okikowan, papke'ptoshuk, Pe'ne'pe's ipi San, i mikice'wiwum kaocI ntomkwa.


Het Koninkrijk van de hemelen doet ook denken aan een koopman die op zoek is naar mooie parels. 	 MinI shpumuk okumauwun ke'cwa ne'ntakwIt tawe'wunInI pe'pantowaptuk we'anItnuk MikIs SIniIn.


De mensen zeiden dat zij hun mond moesten houden, maar zij trokken zich er niets van aan en schreeuwden nog harder. 	 KicI maoce'ticIk okiknuumowawan, e'wi tokmupinIt; wusimIcI kinotaksik otI kikItwuk, Shuwe'nmIshInak O Te'pe'nmiak We'kwIsmukwiIn Te'pIt.


Hevig verontwaardigd scheurde de hogepriester zijn kleren kapot. Hij schreeuwde: "Hij belastert God! Hebben we nu nog getuigen nodig! U hebt allemaal gehoord wat Hij zei! Wat doen wij met Hem?" 	 IcI o kcI-me'matmot onInI, e'kinanisikpe'tot paskukIn: otI cI kikito, Pukon we'takwsI; we'kwnicI wusimI ke'ocI ntotwukon ki waiacimocuk pInI nawa kinotwawa e'pkonwutakwsIt.


Tenslotte zijn er mensen die het goede nieuws horen en begrijpen. Bij hen draagt het zaad vrucht, soms honderd, soms zestig en soms dertigvoudig. Dit soort mensen lijkt op de goede grond, waar het zaad mooi kon opkomen en vruchtdragen." 	 WinsI o kaiIt kwe'minkan e'cIowuntunuk ne'kowukik oie'o nwatuk i kitowun, ipi ne'stotuk ke'iapI macmowIt, anIt nkotwat tso wusimI ipi anIt nkotwatsomtInI wusimI, ipi anIt nswaptuk wusimI.


De leider ging er met zijn mannen op af en nam de apostelen zonder geweld gevangen; zij waren bang dat het volk hen anders met stenen zou bekogelen. 	 IwcI e'kishiawat Kapte'n,ipi ki okumac tokumci okinanawan osam okikwsawan ni nIshInape'n e'wisInokwat.


Toen zij daar aankwamen, zagen zij een man die al sinds zijn geboorte verlamd was. Elke dag werd hij naar de Mooie Poort (een van de tempelpoorten) gedragen om daar te bedelen. 	 IwcI ukot nInI e'konikIt co kinupmose'si kipmaocIkaso; okisawan e'tso kishkuk e'cI shkwate'mkate'nuk kcI-nume'okumuk e'shnukate'k Ke'cwunuk; e'wintotmowawat mikwe'wunIn nipatike'nIt shi kcI-nume'okumkok.


Deze broeder had vier ongetrouwde dochters, die vaak woorden van God doorgaven en dus profetessen waren. 	 WincI o nInI kinie'win ote'nsIn ki kikiak win, kiiacimok.


Bij het horen hiervan werden de discipelen zo bang dat zij zich plat op de grond lieten vallen. 	 Pic cI e'knomowacIn kanot mowat kip, mukocInok shkishkowak e'pic kwtacwat.


Dat klopt met wat de profeet Amos heeft geschreven. Hij schreef namens God: 	 OtIsI ie'i nasap okikitonawa ki NakanacimocIk e'shpie'kate'k;


Maar wat ons schip betreft, dat zal op een of ander eiland aan de grond lopen." 	 NIshcI mInIshe'iuk kupukcIkasmIn.


Maar als u hen niet vergeeft, zal uw hemelse Vader ook u niet vergeven. 	 KishpIn cI pwapone'ntumwe'k nInwuk omuashuwe'psiwnawa; CowikI Koswa kupone'ntumakwsiwa kmIiashuwe'psiwnawan.


Petrus zei spontaan: "Here, wat geweldig dat wij hier zijn! Zal ik drie tenten maken? Eén voor U, één voor Mozes en één voor Elia?" 	 OtI okishInkwe'twan Pitu; ipi okinan, ni CisusIn Te'pe'nmae'k owunIt shotI e'iIiak, kishpIn onwacin nkowiwshItomIn shotI, nswI wikwamIn, nkot kin, e'wi-in Mosuske' nkot, ipi Inaie's nkot.


Hierna kwam Hij weer bij Zijn discipelen en zei: "Slaap nu maar. Rust maar uit. Het is zover. Ik zal in de handen van slechte mensen vallen. 	 IcI e'kipiat ni ke'knomowacIn otI cI okinan npak, ipi nwashmok, pInI, pe'shoc pie'mkIt, tpukIn icI We'kwIsmukot NInwun e'wiwie'shIt one'cinuk me'iashowe'psIncIn.


In de stad Joppe woonde een volgelinge van Jezus, die Tabitha heette (in het Grieks Dorcas). Deze vrouw deed heel veel goeds, in het bijzonder voor de armen. 	 Cape'uk cI kite'wak nkot te'pwe'ie'ntuk kishInkaso Te'payte' i e'anke'notmuk, Takus, e'ktok otI kwe' kimoshkne'se'nI we'onItnuk mikce'wiwun ipi katotuk mnototake'onIn.


Ik viel op de grond en hoorde iemand tegen mij zeggen: 'Saul, Saul, waarom vervolgt u Mij?' 	 Ipi nkipmukocIn shi ne'kwukik; ipi nkinotan notakwsuwun, otIki kitomkIt, San, San, We'kwnicI we'cmiashtotwun?


Ik heb gezien en gehoord hoe mijn volk in Egypte wordt onderdrukt en mishandeld, hoe het zucht van ellende. Ik ben gekomen om het te bevrijden. Daarom wil Ik u naar Egypte sturen.' 	 Nkiwapitan, Nkiwapitan okwutke'ntumwwnwa ntInIshInape'muk e'icuk shi Iciptuk ipi nkinotmowak omumatwe'onuwa, i we'c pie' ni sasiian e'wi pkItnukwa piancI ke'nokanIn shi Iciptuk.


Zeg ook niet: 'Ik zweer bij mijn hoofd', want u kunt niet één haar wit of zwart maken. 	 Ke'kowike' kie'tnamwe'kIn; shi ktupik; cosI wi ktakshkItosin, e'wiwshIton nkot kinsIs e'wiwapshkiak, tanake' e'wi mkIte'wak.


Jezus wist wat zij dachten. "Een verdeeld koninkrijk valt uiteen", zei Hij. "Een stad of huis waar verdeeldheid heerst, blijft niet bestaan. 	 IcI Cisus kike'ntumwan e'shte'anIt, icI, otI okinan; Cak okumawIn, kwe'knowitatsomkuk okipie'tonawa e'wipnacak, ipi cak kcI-otan tanake' wikwam kwe'knowitatsomkuk coin knipwimkIsnon.


Vraag de commandant Paulus nog eens voor de Raad te brengen, omdat u zijn zaak nauwkeuriger wilt onderzoeken. Voordat hij hier komt, zullen wij hem vermoorden. Wij zijn er klaar voor!" 	 IcI ie'i kin ipi i kikitowun, nokashwe'n e'wiwitmowIt kcI kapton, e'wipie'nawat wapuk, ke'cwa ke'ko e'wi ocInatowut, wusimI kwiuk e'wi iactukwia‘w; icI ninan pe'shoc e'pwamshu piaiak, nkukishkumkIsmIn e'winsukIt.


Zij noemden Barnabas 'Zeus' en Paulus 'Hermes', omdat hij de mensen had toegesproken. 	 OkishInkanawan cI Pe'ne'pe'sIn CwpitI, ipi PanIn, Me'kwnius, osam win nakan kakitot.


Wijzelf zullen al onze tijd besteden aan het bidden, het spreken in het openbaar en het onderwijzen." 	 NIshcI win ninan nkumikwe'mIn niwunanIn moshuk e'winumaiak ipi e'wipmitmak i kikitowun.


Het ging om kwesties van hun godsdienst en over een zekere Jezus, Die al dood is, maar Die volgens Paulus leeft! 	 NIshcI kaocI miane'nmawat, mtIno winwa okukie'patsiwnuwa ipi nkot okitshumawan CisusIn, kanpopIt, win Pan we'we'nI kakitot; e'pmatsInIt.


Zo gebeurde wat de profeet Jeremia al lang geleden had gezegd: 	 Iw ie'i, te'pwe'wun kakitot, iukwan Ce'nimaye', iacimot otI kakItot;


Wat is moeilijker: Zijn zonden vergeven of hem genezen? 	 WnsimI nI we'npInIt e'wikItok, kimiashuwe'psiwunIn kupone'ntumwun; tanake' psukwin, ipi pInose'n.


Paulus en Barnabas lieten zich niet van hun stuk brengen en zeiden: "Vanzelfsprekend moest u het eerst horen wat God te zeggen heeft. Maar nu u er niets van moet hebben en daarmee bewijst het eeuwige leven niet waard te zijn, gaan wij het de andere mensen vertellen, 	 IcI Pan, ipi Pe'ne'pe's kiwishkukwuk, ipi otI kikItwuk, kiw wunItsI Kshe'mIne'to okikitowun, kinwa ne'tum; e'wi iactumakoie'k, osamcI nkoci e'ne'nme'k, ipi e'waptuwuie'k kiiuwawa e'pwa pite'ntakwsie'k e'wiiIiIie'k kakuke' pmatsowun pInI naskawa mIn, ki Me' i kIs cIk.


Want wie zijn leven voor zichzelf houdt, zal het verliezen. 	 We'kwe'ntuk ke'ke'skwe'ntuk opmatsiwun okInkIton; we'kwe'ntuk ke' nin ke'ocI nkItot opumat suwun okumkan.


De God Die de hele wereld heeft gemaakt, de Here van hemel en aarde, woont niet in tempels die door mensen zijn gebouwd. 	 Kshe'mIne'to, kaoshItot kI, ipi cake'ko pic iukwan e'te'nuk, osam win o Te'pe'n tan shpumuk, ipi kI cowi te'si, wikwamuk, onIcima kaoshIcke'k.


Deze mannen reisden ons vooruit naar Troas en bleven daar op ons wachten. 	 KotIcI kinmInikanik, nkipwikonanuk, shi Toe'suk.


Ik zal mijn engelen er met luid trompetgeschal op uitsturen. Ze zullen de mensen die bij Mij horen, verzamelen van de verste uithoeken van de hemel en de aarde. 	 IcI ke'cI pie'mace'nashkawat omIshInIwe'mIn kupie' kcI notakwtonawa i notakwcIkIn, icI ke'cI maotonawat, win kawe'napmacIn e'nkokwak otI kI.


Petrus heeft ons verteld hoe God voor het eerst mensen van een ander volk benaderde om hen tot Zijn volk te maken. 	 SImiun kishwitmaknan, Kshe'mIne'to ne'tum kashI otIsat ni Me'ikIsnIncIn e'wi otI otapnat nIshInape'n iw tInoswunuk.


Daarmee hebben zij hun beloning al. Als u goed voor iemand bent, houd het dan geheim. Laat uw linkerhand niet weten wat uw rechterhand doet. 	 Pic cI mnototake'n, Ke'kowi knumciwun okuke'ntusin kte'pniwun e'shcuke'mkuk.


Jezus zei tegen hen: "Al deze gebouwen zullen worden verwoest. Er zal geen steen op de andere blijven." 	 Cisus cI otI okinan, kuwaptanawa nI caye'k notI? We'we'nI kItInum, Co wi nkot sIn kwucie'kwan kte'snon, caye'k kniswe'pnukate'ton.


Zes dagen later nam Hij Petrus, Jakobus en Johannes mee en ging met hen alleen een hoge berg op. 	 ICI kankotwatsokwnukte'nuk, Cisus okimacinan Pitu, Ce'ms, ipi Can, Wikane'iIn, okisha‘wnan e'cI pkotnianuk.


Hij begon verwijten te maken aan de steden waar Hij de meeste wonderen had gedaan. Hij verweet ze dat zij zich niet tot God hadden bekeerd. 	 IcI e'we'p kcIcshItuk ni kcI otanIn katshI mataw nukmuksIt kanInkie't osam e'pwakisate'ntusnIt.


"Waar moeten we hier brood vandaan halen om al die mensen te eten te geven?" vroegen de discipelen verwonderd. "Hier woont immers niemand." 	 IcI ke'knomowacIn otI okikon, TInipicI ke'otInmukon mce'sh pkwe'shkIn shotI no‘wmtukwakik e'wite'psInie'wat kotI ke'cmaoce'ticIk.


Laat u ook nooit 'leider' noemen. Want u hebt maar één leider en dat ben Ik, de Christus. 	 Ke'kowike' Te'pe'nke't, shInkaske'kon, nkot wI Te'pe'nmukwie'k o Knayst,


"Zeg tegen Jeruzalem: Kijk, uw koning komt naar u toe. Hij is liefdevol. Hij rijdt op een ezelsveulen." (a) 	 Witomouk otansun, Sayan, PInI kitokumam, kupie'naskak, kacwe'nmo e'pie'tomkot me'makshe'iIn, ipi me'makshe'sIn, we'nicansumacIn me'makshe'.


Terwijl zij Paulus voorover bogen en vastbonden, vroeg hij aan de officier die erbij stond: "Mag u zonder enige vorm van proces zomaar een Romein zweepslagen geven?" 	 Me'kwacI, e'ie' tkopnawat ni mishakIn tkopcIkInIn Pan; okinan, niw okuman cikiwukwan kanipwunIt inI ktIne'ntakwsum shi tpakwnuke'wunuk e'wipsItie'we'k, Nome'n, nInI e'pwamshI tpakwnIt.


Ik zal samen met mijn engelen komen in de schitterende heerlijkheid van mijn Vader om iedereen te oordelen naar zijn daden. 	 We'kwIsmukot NInwun kupie'wak, okIcne'ntakwsowounuk ni OsIn, ipi okupie'wice'owan, ni omIshInwe'mIn; icI pic win ke'cIminat, e'tshe'nIt nInwun, kashI mikce'winIt.


Paulus woonde twee volle jaren in het huis dat hij had gehuurd en ontving iedereen die bij hem kwam. 	 IcI Pan kite'wak tpInwe' ka’wuwe't wikwam shiw nishpon, ipi okipitke'nan, caye'k kapie'naskakwcIn.


Petrus stapte uit de boot en liep over het water naar Jezus toe. Maar hij besefte ineens dat er een heel harde wind stond. De golven waren erg hoog! De schrik sloeg hem om het hart en hij begon te zinken. "Here, help mij!" schreeuwde hij. 	 Pic cI, kawaptuk e'kcInotnunuk kise'ksuwak, pic cI wanmukwsapie't, icI kinotakwse' kItwak, Te'pe'nmin ke'skonshIn.


De hogepriester en de Sadduceeërs waren woedend en konden het niet uitstaan. 	 IwcI e'kipsukwit kcI me'matmot ipi ni caye'k watokakwcIn Se'cwsiIn kimoshkIne' nshkatsikcI.


Hij heeft alle volken laten voortkomen uit één mens, die door Hem was gemaakt, en verspreidde hen over de aarde. Hij stelde vast hoelang zij zouden leven en binnen welke grenzen zij zouden wonen. 	 Okowshian cak e'shumnIt nInwun, e'nkot nInwuk mskwI, shotI e'icIk caye'k kik, ipi kisha, kishne'ntum e'pwamshu piamkIt nuk pic, ipi wakopmatsInIt.


Gelukkig zijn de mensen die vervolgd worden omdat zij Gods wil doen, want het Koninkrijk van de hemelen is voor hen. 	 Shuwe'ntakwsik ki mnoshuwe'psuwun, we'ckwtukitowat ki ie'ki te'pe'ntukuk okumauwun shpumuk kishkok.


Hij maakt geen verschil tussen hen en ons. Doordat zij in Jezus Christus geloven, heeft Hij hun hart van kwaad gezuiverd. 	 Ipi co pkan okine'nmasin, ipi kinan, okipinakwtowan ni ote'‘inIn, i e'te' pwe'ie'ntumwat.


Toen wij bij die man in Caesarea thuis kwamen, vertelde hij ons dat hij een engel had gezien. De engel was voor hem gaan staan en had gezegd: 'Stuur een paar mannen naar Joppe om een zekere Petrus te halen. 	 Ipi nkiwitmaknan kashuwapmat mshInwe'n shi e'tat e'nipwunIt, ipi otI kikItwun nokashI nInwuk, ipI Cape'uk, ipi ntom Sayimun, e'shnuk asot ke' Pitu;


Maar Ik zeg: Als u zich van uw vrouw laat scheiden zonder dat zij met een andere man gemeenschap heeft gehad, drijft u haar tot overspel. En wie met een weggezonden vrouw trouwt, pleegt overspel. 	 OtI cI KItnum, We'kwe'ntuk ke'we'pnakwe'n wiwun; pwawaonIshkaiwuto kwe', WinsI o nInI okItotwan, e'wi waonIshkaiwunIt; ipi we'kwe'ntuk ke'wiwkwe'n, niw kawe'pnukasnIncIn waonIshkaiwI.


Zij vroegen hem dringend Paulus naar Jeruzalem te laten overbrengen. Zij waren namelijk van plan hem onderweg vanuit een hinderlaag te vermoorden. 	 OkintawancI e'winokanat shi Cinose'ne'muk; e'kuwapmawat shi wapmIshianIt, e'winsawat.


Hoe kunt u dan uw broeder helpen? Huichelaar! Zorg eerst dat die balk uit uw eigen oog weg is. Dan ziet u tenminste wat u doet, als u die splinter uit het oog van uw broeder haalt. 	 Kin e'nume'kasiIn, ne'tum sakicowe'pnun mtuko ke'pakshkakwiIn tpInowe' kshkishkok, icI ke'cI mnowapiIn, iwcI e'wikcuptowut pe'snukot kikanI oshkishkok.


Daarmee maakte hij een einde aan de oploop en ging ieder zijns weegs. 	 IcI otI kakishkItot, okisakitInan ni maoce'tincIn.


In eens kwam er uit de hemel een geluid, alsof er een storm opstak. Het was in het hele huis te horen. 	 IcI ka‘w kiwcI pie'mkItnI notakwsIwun shpumuk ke'cwa e'ki cI wishkanmuk, ipi kimosh kIne'se'nI caye'k shi wikwamuk kacI cipitupwat.


De discipelen waren hevig verontwaardigd. "Wat een verspilling!" mopperden zij. "Zij had die zalfolie duur kunnen verkopen en het geld aan de armen kunnen geven!" 	 IcI ni ke'knomowacIn kawaptumwawat, kinshkatsiwe'n tumwuk otI cI kikItwuk; TInicI e'napciak otI e'nshonac cIkate'k.


Zij kregen een brief mee, waarin stond: "Beste broeders in Antiochië, Syrië en Cilicië. 	 Okiw nIpie'anawan cI mIsInuknIn, otI kinIpie'ke'k, NwakancIk, ipi nakanse'cIk, ipi, wikane'iwan, onitaawan numkatwun ni wikane'iwan Me'ikIscIk shi e'icIk, E'ntiakuk ipi shi Sinie'uk, ipi Sinishie'uk;


Daar kreeg Paulus 's nachts een visioen. Hij zag een Macedonische man staan, die hem dringend vroeg: "Steek over naar Macedonië om ons te helpen!" 	 Pan cI e'pkonianuk, kiapwI, nkot, e'nipwunIt Me'sitonie' nInwun, e'wish te'pmukot otI kikItwun; Me'sitonie'uk pie' shian; ipi pie' nishokmoshInak.


Toen de discipelen van Johannes weggingen, zei Jezus tegen de mensen die om Hem heen stonden: "U bent in de woestijn geweest om Johannes te zien. Wat dacht u eigenlijk van hem? Dat hij een riet was, dat wuift in de wind? 	 IcI pic e'nImacinIt Cisus okiwe'p witmowan ni maoce'tincIn e'kitshumat CanIn We'kwonicI kaocishiaie'k no‘wmtukwakik e'wiwaptume'k? NasaknIshk e'nanimasuk?


Toen wij begrepen dat hij zich niet liet ompraten, gaven wij het op en zeiden: "Wat God wil, moet gebeuren." 	 Pic cI kapwak shkumkIt nkiponmamIn otI nkikItmIn, OtIne'n tumwun Kshe'mIne'to knomkItne'.


De knechten gingen de straat op en brachten alle mensen binnen die zij konden vinden, zowel goede als slechte. Al gauw zat de feestzaal vol gasten. 	 IcI ki pmitakaiuk e'kishiawat shi mie'wuk, icI e'ki maote'nawat, caye'k tso kamkawawat, niw me'iashowe'psIncIn, ipi me'noshowe'psIncIn; icI kite'pse'k shi e'tshi wikwtuk.


Ineens was er een geweldige aardbeving. De gevangenis stond op haar grondvesten te trillen. Op hetzelfde moment sprongen alle deuren open en gingen de boeien van de gevangenen los. 	 IcI kie'nup kikcI macshke', kI, ipi i ne'tmuskIn shi kpakwo tiw kumkok kinukshke', icI papuk, caye'k ni shkwate'me'n kinsakwshke'ton, ipi e'tshuwat otukpIckInwan kiapskoke'ne'.


Zij vroegen God in gebed: "Here, U kent alle mensen door en door. Wilt U Uw keuze aanwijzen? 	 IcI e'kinumawat, ipi otI kikItwuk; Kin Te'pe'nke'n, kin ke'ke'ntumwutwa, caye'k nInwuk ote'‘iwan, knomoshInak we'kwe'nshutuk kote' nkote'iI kaowe'napmItwa.


De Here zei: 'Ga nu! Ik zal u ver weg sturen, naar vreemde volken." 	 OcI cI nkinuk, Nmumacin; knokanIn; pnoc, shi e'ce'iuwat ki Me'ikIscIk.


Zij antwoordden: "Wij zijn gestuurd door Cornelius, een Romeins officier uit Caesarea. Hij is een goed man en heeft diep ontzag voor God. Hij wordt door de Joden op handen gedragen. Nu heeft een engel van God hem gezegd dat hij u moest vragen bij hem thuis te komen om te luisteren naar wat u te zeggen hebt." 	 OtI cI kikItwuk, Kuninius nkot kapte'n ne'pwakat nInI, ipi, kwe'sat, Kshe'mIne'ton, ipi me'notshumkot caye'k ni CwiIn, Kshe'mIne'to, okinokanan panakwsIncIn omIshInwe'n okikan e'wintomkon, e'wishian e'tat e'wipsItuk kikitounIn.


Maar onze voorouders wilden Mozes niet gehoorzamen. Zij hadden er genoeg van achter hem aan te lopen en verlangden terug naar Egypte. 	 Niwie'ni kosnanuk kapwa te'pwe'twawacIn nkociie'k ikishI katwawan ipi shi kishIte'‘e'k ote'‘iwak e'wi kiwe'wat minI Iciptuk.


Zij is in verwachting door de Heilige Geest. Zij zal een zoon krijgen, die u Jezus moet noemen. Dat betekent 'God redt'. 	 KuokwIsI, Cisus cI kIshInkana, wino kuke'skonan otInIshInape'mIn, i e'patasnIt.


'Ik ga terug naar de man uit wie ik ben weggegaan.' Bij zijn terugkomst ziet hij dat het hart van de man schoon en leeg is. 	 IcI e'kitot; Umpe'‘se' nkukiwe' e'taian kapie'ocusaku‘man icI kapiat omukancI e'nshuke'ote'nuk e'ciktukate'nuk, ipi e'mnoscukate'nuk.


Enkele Joden raakten ervan overtuigd dat Paulus de waarheid sprak en sloten zich bij hem en Silas aan. Dat was ook het geval met een hele groep gelovige Grieken en verscheidene invloedrijke vrouwen uit de stad. 	 IwcI anIt kite'pwe'ie'ntumwuk, ipi okiwitokwawan ni PanIn, ipi Sayne'sIn, ipi ke'cmaoce'ticIn, e'nmuancIn Knik nIshInape'k, ipi co kipke'ci shIiwusik, nakanse'cIk kwe'k.


Barnabas en Saulus, die er dus door de Heilige Geest op uitgestuurd waren, gingen naar Seleucië aan de kust en staken vandaar over naar Cyprus. 	 PanakwsIt Cipam, okinokankowan kishie'k, shi Sinwshiuk icI shi kiwcI macik kinashwuk shi Saypnusuk.


Noem nooit een mens 'Vader'. Want u hebt maar één Vader, God in de hemel. 	 Ke'ko wi wIiI nInI Nos shInkanake'k shotI kik nkotwe' mtIno Koswa shpumuk e'iIt, kishkok.


Toen de commandant hem daarvoor toestemming gaf, keerde Paulus zich om en wenkte het volk om stilte. Het werd doodstil. Hij sprak het volk toe in het Hebreeuws. 	 Pic cI kapkIte'‘nmat, Pan kinipwI shi e'kwtasiwnukate'nuk, ipi okiaine'nkowan ni nIshInape'n, pic cI kakcItokmIte'nuk, okiknonan, Ipnoiun, e'shumnIt, OtI kikItwak.


Velen die zich met toverij hadden beziggehouden, gooiden hun toverboeken op een stapel en staken die voor de ogen van heel de stad in brand. Er ging naar schatting voor 50.000 zilverstukken in vlammen op. 	 Mce'sh ke'iapI kiw mataototkuk, okipie' tonawan, mIsnukInwan, e'ki msocaksumwat e'nasmupnIt nInwun; ipi okiki tanawa e'pite'ntakwtInuk, nianomtInI tsuk mtatswak shonia.


Jezus riep Zijn twaalf discipelen en gaf hun macht om boze geesten te verjagen en alle ziekten en kwalen te genezen. 	 ICI kakishntomat ni mtatso shItInish ke'knomowacIn okiminan kshkI‘e'wsuwun e'wisak cowe'pnanIt, wanakwsIncIn mIne'ton, ipi e'wine'se'anIt, cak e'shnakwuk iakwnoke'wun, ipi cak e'shnakwuk napIne'wun.


Als de lasten u drukken en u vermoeid raakt, kom dan bij Mij. Ik zal u rust geven. 	 Pie'naskawshuk caye'k kinwa naskate'ntume'k ipi pwawune'ie'k kuminumcI nwashmowIn.


Daarom had hij Johannes willen doden. Maar hij durfde het niet uit angst voor een opstand. Het volk geloofde dat Johannes een profeet was. 	 OtakinsancI nIshte'wi okikwsan ni maoce'tincIn, osam okine'nmawan nakanacimocIn.


"U zegt het", antwoordde Jezus. "Straks zult u de Mensenzoon zien zitten aan de rechterhand van God. U zult Hem ook zien terugkomen op de wolken aan de hemel." 	 Cisus cI otI okinan, KikishkItsu. OtI win Nin KtInum; pama kuwapmawa We'kwIsmukot NInwun e'cipitupIt ote'pniwnak, iw okIshke'‘wsowun, ipi e'piat shi ankwotok shpumuk.


Na de dood van koning Herodes zag Jozef in een droom opnieuw een engel van God. 	 Pic cI E'nut kanpot PInI Kshe'mIne'to omIshIne'we'mIn okiwtuskon Cosip kinaptum shi Iciptuk,


Als je er bij de mensen openlijk voor uitkomt dat Ik je vriend ben, zal Ik er ook bij mijn hemelse Vader openlijk voor uitkomen dat jij mijn vriend bent. 	 We'kwe'ntuk cI ke'mnoacimIt e'nasmupwat, nInwuk, winke' nkumnoacima e'nasmupnIt NosIn shpumuk e'iIt kishkok.


Hij vertelde dat zijn knecht verlamd in bed lag en verging van de pijn. Hij vroeg of Jezus er iets aan wilde doen. 	 IcI kItwak, Te'pe'nmin mpumitakium shkIshIn e'taian iakwnoke'wak nie'psawak kcIkwtuke'ntumwak.


Toen wij terug moesten naar het schip, deed de hele gemeente, vrouwen en kinderen inbegrepen, ons uitgeleide op het strand. Daar knielden wij neer en baden met elkaar. Nadat we afscheid hadden genomen, 	 Pic cI kate'psak notI e'kishkiwuk nkinmacimIn, ipi caye'k, nkiwice' okonanuk nike' owiuwan, ipi otupnoce'imowan, nash kanmIsakumak, shi kcI-otanuk, icI nkiuwucikwnIshnImIn shi cik kcukumik, ipi nkinumamIn.


Zij mopperden: 'Die kerels hebben maar één uur gewerkt! En u geeft hun hetzelfde loon als ons die de hele dag in de brandende zon hebben gezwoegd.' 	 IcI kakIshminkowat, okimto‘mawan me'noshuwe'psIncIn ni nInwun, we'tu wikwamnIncIn.


"Och", zuchtte Jezus. "Wat zijn jullie toch ongelovig en verdorven! 	 Cisus cI okinkwe'twan; otI cI okinan, O! pwate'pwe'take'ie'k, ipi pwakwIiuk showe'pse'ie'k pe'matse'e'k tInicI pic ke'kowice'onukon? tInicI pic, ke'kowikwce'ne'kon? pie'tuwushuk shotI.


In één van de andere psalmen staat het weer anders: 'God, U zult het lichaam van Uw heilige dienaar niet laten vergaan.' (C) 	 I ie'i otI osam, minI we'ckito mkuk pe'kanuk nkumwIn, co minI kne'nmasi pan nakwsIt Nkot e'wiwaptuk pkIshknInwun.


Velen van jullie moeten dan ineens niets meer van Mij hebben. 	 IwcI pic mce'sh kInshke'ntik, ipi kawie'shtik, ipi onukumuk kIshI shi ke'ntik.


Wij hebben gehoord dat er bij u, die niet van Joodse afkomst bent, grote opschudding en onzekerheid is ontstaan door wat sommigen van ons u hebben verteld. Wel, dat hebben zij niet in onze opdracht gedaan. 	 Osam nkinotake'mIn, anIt ninan shotI kaocI maciwat kimkoshkasmukwak niw kikitonIn, kiwie'shtmakwak cipamwak otI e'kItwat, kinwa kItpakwnukom ipi kInaktIwe'ntawa i tpakwnuke'wun, coninan, i nkishI kie'kmasimIn.


Hij genas iedereen die ziek was. Maar Hij wilde beslist niet dat zij rondvertelden wat Hij allemaal deed. 	 IcI okiiakwaman e'wipwa wIiI iacmukot.


Zij brachten hen voor de Romeinse rechters en zeiden: "Deze twee Joden brengen de hele stad in rep en roer. 	 Ipi oki shonawan e'ciiInIt tpakwnuke'onInwun otI kikItwuk, kotI nInwuk, e'ianwe' Cwiwawat, okIc, mkoshkacikanawa kIc otanan.


Maria van Magdala en de andere Maria zaten tegenover het graf. 	 Kiie' cI shi Me'ni Me'kte'ne'n, ipi o pe'kansIt Me'ni, kicipitukwuk cI ashowe'iukwan shi cipe'‘okumkok.


Hij vroeg: "Hoeveel krijg ik als ik u Jezus in handen speel?" 	 OtI cI okinan, We'kwnicI tamishie'k ktapkItnumonum. IcI e'ki wawitmowawat nswapituk tso shonia.


Trek u dus niets aan van de Farizeeërs. Zij zijn blinde gidsen, die blinde mensen leiden. Zij zullen samen in een kuil vallen." 	 Ponikaki kiw; winwa kie'pikwe'k pumskapie'nawan ke'kie'pikwancIn kishpIncI ke'kie'pikwat pme'skapie'nat, ni ke'kie'pikwancIn ne'ne'ish kupitse'k e'cIwankate'nuk.


"In Rama wordt bitter getreurd. Rachel huilt om haar kinderen en wil zich niet laten troosten. Er zijn geen kinderen meer over." 	 Iukwanuk Ne'me'uk okinotanawa notakwsuwun wishkwe'we'ksuwun, ipi moik, ipi kcIshke'ntumwun; Ne'ce'n otumwuman onicanse'iIn, cowi kshkumnowankosi; osam co wuie'iwin.


Daarna nam Hij een beker wijn, dankte God ervoor en gaf die aan hen. 	 Ipi okiwtapnan i mnukwackIn, ipi kiwawiiwe' icI e'kiminat otI okinan; Mnukwe'k i e'tshie'k.


Saulus (die toen al Paulus werd genoemd) was vol van de Heilige Geest, keek Elymas recht in de ogen en zei: 	 IwcI San, ke'iapukI e'shnukasot Pan, e'moshkIne'shkakot, PanakwsIncIn, Cipam, kancI okinapman;


Petrus legde hun uit wat er precies gebeurd was. Hij vertelde eerst dat hij in Joppe had gelogeerd. 	 Pitu cI we'we'ni okiwitmowan e'wshkuwe'p nomkItnuk, ipi oki iactumwan, otI okinan.


'Vlug', zei Hij, 'maak dat u uit Jeruzalem wegkomt! Want de mensen in deze stad zullen niets willen weten van wat u over Mij vertelt.' 	 Ipi nkiwapma, otI nkinuk, Ke'npIsIn, ipi kie'nup sak-In shi Cinose'ne'muk, osamco, okIte'pwe'tsinawa, kukie'kwe'wun, e'shmiIn.


Maar de man die begonnen was, zei tegen Mozes: 'Waar bemoeit u zich mee? Denkt u dat u onze leider en rechter bent? 	 IwcI o kamiashtotwat ni nkot okikatokon otIcI okinan We'nicI kaoshuuk e'wikawapme'iak ipi e'witpakwne'iak.


Hij heeft van de hoofdpriesters zelfs toestemming gekregen om al Uw volgelingen hier in de boeien te slaan!" 	 Ipi shotI kshke'osuwun minkon ni kcIme'matmoncIn, e'wi tkopnat caye't ke'wawitkuk ktInoswunuk.


Zij begonnen allemaal te huilen, vielen hem om de hals en kusten hem. 	 IcI caye'k kikcumwik; ipi kipmukocnok, shiw kwe'knanuk, ni PanIn, ipi okiwce'mawan.


Want terwijl ik hier rondliep en de beelden en altaren van uw goden bekeek, zag ik ook een altaar waarop stond: 'Voor de onbekende god'. U hebt Hem vereerd, zonder Hem te kennen. En nu kom ik u over Hem vertellen. 	 E'pmose'ian kiwapmInum, e'numaie'k, nkimkawa, e'tshI sku’umatuk, otI e'shuonIpie'kate'k, WIN KSHE'MINE'TO PWAKE'NTAKWSIT; otI ie'i e'pwa ke'ntume'k, ktInume'kitowawat, Win ke'iactmonum.


Zij antwoordden: "Wij hebben niets slechts over u persoonlijk gehoord, niet in de brieven die we uit Judea hebben ontvangen en ook niet van de Joden, die in Jeruzalem zijn geweest. 	 OtI cI okinawan, coke'wika msInukInIn nkiwcI otItnIsimIn, shi Cwtie'uk e'witshumkon, coke' wIiI ki nikane'inanuk kapiacuk, kimcItshum kosik.


Wij waren daar al enkele dagen toen Agabus, een profeet uit Judea, arriveerde. 	 Shice' nkiwmIn onatsokwIn kiwcI pie'wak Cwtie'uk, nkot Nakanacimot, E'ke'pus kishInkaso.


Drie dagen later vroeg hij de leiders van de Joodse gemeenschap bij hem te komen. "Mannen broeders", zei hij, "hoewel ik geen enkele misdaad tegen ons volk en onze oude tradities heb begaan, ben ik toch door de Joden in Jeruzalem gevangen genomen en aan de Romeinen uitgeleverd. 	 OtI cI kanomkuk kakish nsokwnukuk Pan kintoman ni otokumamwan ki Cwiuk, e'maosmomat pic cI kamaoce'tinIt, otI okinan, NInituk ipi nikane'ituk, e'kiianwI pwamcIt otwukwa ki nIshInape'k tanake' otIsh cIke'onuwa ki kosnanuk ke'iapI nkiwcIpkItnukas ke'pakwukasot shi Cinose'ne'muk, nkipkItnukas onIciwak ki Nome'n nInwuk.


Het geschil liep zo hoog op dat Paulus en Barnabas uit elkaar gingen. Barnabas ging naar Cyprus en nam Johannes Markus mee. 	 CocI kimnwe'ntusik iwcI, kaocI papke'wat, icI Pe'ne'pe's, okiw i ce'wan MakIn SaypnIsuk cI ki kinashwuk.


Kom toch tot inkeer en smeek God of Hij u wil vergeven dat u zoiets hebt bedacht. 	 Kisate'ntum otI kmIiashuwe'psiwun, ipi nume'kito’w Kshe'mIne'to kIne'pIc e'shte'an shi kte'’ik kitapone'ntumako.


Hij heeft Hem toen de ereplaats aan Zijn rechterhand gegeven. Zoals beloofd gaf God Hem ook de Heilige Geest en Jezus heeft de Heilige Geest uitgestort; en dat ziet en hoort u nu. 	 Iw ie'i ote'pniwnanuk Kshe'mIne'ton kapsukwitnukot ipi kaminkoni osIn kawawitmakot ni panakwsIncIn CipamIn kanitawe't iw nkom waptume'k ipi nwatme'k.


Ieder van hen gaf zoveel als hij kon missen. En zij stuurden Barnabas en Saulus naar de leiders van de christenen in Jeruzalem om de gift te overhandigen. 	 Iw katotmowat, ipi okinitaawan ni nakane'ntakwsIncIn, Pe'ne'pe's, ipi San, onIcinuk.


Dwarskoppen! Heidenen! U verzet zich altijd tegen de Heilige Geest. U bent geen haar beter dan uw voorouders. 	 Kinwa capcukwiiuwaie'k ipi washkIte'aie'k ipi kito‘kawan kinwa pIne', knIshke'nmawa o PanakwsIt Cipam koswakatotmowapItiw ke'kinwa e'totme'k.


Ram was de vader van Aminadab; Aminadab de vader van Nahesson; 	 Ipi E'num kiwosmukon E'mInite'pIn, ipi E'mInite'p kiwosmukon Ne'e'sunIn, ipi Ne'e'sun kiwosmukon SanmunIn,


Achteraf vroegen de discipelen Hem: "Waarom konden wij die boze geest niet uit die jongen wegjagen?" 	 IcI e'kipie'naskakot ni e'knomowacIn ni CisusIn nshukI, otI cI okikon, TInicI ninan kaocI ianwakIt e'wisakitInkIt?


Tenslotte kwam de man die 1000 geldstukken had gekregen en zei: 'Meneer, ik wist dat u een hard mens bent. Ik was bang dat u mij zou afnemen wat ik had verdiend. 	 IcI ke'wi o e'kipiat kaminIt nkotuk mtatswak tso shonia, otI cI okinan, Te'pe'nmin kike'nmIn, e'shsnuksiwnunwin, e'kishkIshke'n kacupwa swe'we'pnuke'n ipi e'maotInkIn kacupwa nisknukIn.


Hij stelde hen gerust. "Wees maar niet bang; Ik ben het." 	 Kie'nupcI Cisus e'kinat, kItwak, Mnowankosuk, Nin kwshe' ke'ko se'ksuke'k.


Eindelijk begrepen zij dat Hij met 'gist' de leer van de Farizeeërs en Sadduceeërs bedoelde. 	 IcI e'kinsItawawat e'kikowat e'wip wakawaptumwat we'pce'tnuk pkwe'shkIn icie'k otIshkie'kwe'onawa ki Pe'nisiuk; ipi Se'cwsiuk,


Als u over deze steen valt, zult u te pletter slaan. En als deze steen op u valt, zult u vermorzeld worden." 	 We'kwe'ntuk cI ke'pmukocnokwe'n shi sInik, kupikwshIn, ipi we'kwe'ntuk cI ke'tsoskwe'n, kupisposo.


Ik zie dat u vergiftigd bent door jaloezie, dat u gevangen zit in uw eigen zonde." 	 Nowapitan kine'in shi wisup ke'iwiskuk ipi shi tkopcukunuk miashwe'psiwunuk.


U bent stuk voor stuk huichelaars! Want u trekt stad en land door om één mens tot uw geloof te bekeren en dan wordt die wel twee keer zo slecht als u bent: klaar voor de hel! 	 Ko kwansukumuk sI kinwa we'npie'ke'ie'k, ipi kinwa Pe'nisiuk, e'nume'kasiuk! kiwtashkanawa i kcukum, ipi ikI, e'wimkowe'k nkot, wawitokwe'k, pic cI witokone'k, nishuk wusimI kitIshawa win, onicansumkot shi namkumuk, icI kinwa e'shwe'psie'k.


Een tijd later besloten de Joodse leiders hem te doden. 	 IwcI kakish mce'ish tsokwnuktInuk katpIsanuk ki Ciwiuk okitshumawan e'winsawat.


Hij trok uit zijn vaderland weg en ging naar Haran. Daar bleef hij wonen tot zijn vader stierf. Die was namelijk met hem meegegaan. 	 IwcI shi kapie'ocI sakuk otukimwak shi Ke'ntie'nuk nIshInape'n ipi kite'wak shi Ke'ne'nk ici shi kanponIt ni osIn okipie'shonan shotI nkom e'cI tayie'k.


Paulus had namelijk besloten Efeze niet aan te doen om in Asia geen tijd te verliezen. Hij had haast omdat hij, als het even kon, met Pinksteren weer in Jeruzalem wilde zijn. 	 Pan kine'ntum e'winashIt cikiiIkwan Ipisusuk, osam co kine'ntusi shi e'wiIt E'shie'uk, kiwe'witpIshke', shi e'wi te'piat shi Cinose'ne'muk, pic e'wiwikwtowut.


Petrus zei: "Het is mij nu pas echt duidelijk dat God geen onderscheid maakt tussen mensen. 	 IwcI Pitu kapaktone'not, ipi otI kikIto, We'we'ne' nkuke'nma Kshe'mIne'to, co wIiI wusimI, otupite'nmasi.


"Ik zou liever sterven!" hield Petrus vol. Dat zeiden ook de andere discipelen. 	 Pitu cI otI, okinan wic npotonan konkuke'nmasi coi ntakItsi, Nasap ke'ni caye'k okikon, nike'knomowacIn.


Toen hij ook nog probeerde de tempel te ontwijden, hebben wij hem gevangen genomen. Wij wilden hem volgens onze wet veroordelen. 	 Win ke'iapI kawinakwtot, i nume'okumuk nkiwtapnamIn, ipi ntaki tpakwnamIn shi ntpakwnuke'onunanuk;


Maar Ik zeg u: Vergeld geen kwaad met kwaad. Als iemand u een klap op de ene wang geeft, keer hem dan ook uw andere wang toe. 	 Nin cI otI ktInum, ke'kowi nakwnuke'k iw me'anuk; we'kwe'ntuk cI ke'we'potakwiIn kte'pnoiak kwe'knoito‘w minI ashwayiukwan.


De leidende priesters raapten het geld op en zeiden: "Dit geld mogen wij niet in de collectekist doen, want het is moordenaarsgeld." 	 IcI ki kcI-me'matmocIk onInwuk okiwtapnumwat i shonia, otI cI kItwuk, CotawunsInon, e'witoikon maocIcke'wunuk, osam otI kakshkIcke'k mskwI.


De mannen van de Hoge Raad schreeuwden allemaal: "Hij moet ter dood gebracht worden!" 	 TInicI e'shte'aie'k? okinkwe'twawancI otI cI kikItwuk? Ne'ntakwse'‘ sI e'winpot.


Drie dagen lang kon hij niets zien. Al die tijd at en dronk hij niets. 	 Nsokishuk cI co kine'ntuwapsi, coke', kiwisnIsi, ipi co kimnukwe'si.


Hij liet hem bewaken door zestien soldaten, die om de beurt, met z'n vieren, de wacht moesten houden. Want Herodes wilde Petrus pas na het Paasfeest in het openbaar laten terechtstaan. 	 IwcI kaotapnat okikpakwoan, okikuwaptumoan ni mtotsoshItInkotwatso, shumaknIshIn, e'wikawapmanIt, kine'ntumwak kikishkwe'pmose'mkuk wikwtowun, e'wi sakcowunat, e'nasmupnIt ni nIshInape'n.


Jezus zei tegen hen: "Ga met mij mee. Dan zal ik een ander soort vissers van jullie maken. Vissers die mensen voor Mij vangen." 	 IcI otI okinan, Naktone'o‘shuk; kaoshe'num e'wikikoskawe'p nInwuk.


Vijf van hen waren zo verstandig extra olie mee te nemen, maar de andere vijf waren dom en dachten daar niet aan. 	 NianIn cI ki, kinpwakak, kicI nianIn kikie'patsik.


In de oogsttijd stuurde hij enkele mannen naar de boeren toe om zijn deel van de oogst op te halen. 	 Cikiaukwan cI pic e'wikishkInuk i micum, okinokanan opmitakiamIn e'ci iInIt ni ktukie' onInwun e'wi wtapnumwat i micum.


Als één van uw broeders u kwaad doet, moet u het hem onder vier ogen zeggen. Als hij uw terechtwijzing aanneemt, is de relatie tussen u en hem hersteld. 	 MinI kishpIn kikane' mIcitotakwiIn, shian, ipi witmo iw omIcshowe'psowun te'pnak kin, ipi win, nshukI kishpIn cI psItakwiIn; kikshkaase' kikane'.


Hij deed wat de engel had gezegd en trouwde met Maria. Maar hij had geen gemeenschap met haar tot na de geboorte van het kind. En Jozef noemde Hem Jezus. 	 CocI okikuke'nmasin nash ni onutmoshanIn okwIsIn; kaniknIt Cisus cI okishInkanan.


Je kunt het huis van de duivel niet leegroven als je niet eerst de duivel hebt vastgebonden. 	 TInicI ashukshkItot wIiI e'wipitike't washkIsIt nInI, otI wikwamuk e'winactot otI nkackIn; ne'tumse'ie'k tkopnat, ni washkIsnIncIn nInI? icI mcupshuk tacIpnactawat iukwan i wikwamnInIn.


Toen Hij daar ergens op een heuvel zat, kwamen heel veel mensen naar Hem toe. Er werden velen bij Hem gebracht die verlamd, verminkt of blind waren. Er kwamen mensen die niet konden spreken of die ziek waren. Zij werden allemaal voor Jezus neergelegd. 	 IcI ke'cmaoce'tinIt kipie' otIskot, okipie'nawancI me'iakatancIn, ke'kie'pikwancIn, ipi ke'kie'ptoncIn, ipi kipie'nawan, pe'kansIncIn icI e'kipukinawat Cisus osItik. icI e'kine'se'at.


Want zoals u anderen behandelt, zult u zelf behandeld worden. 	 Iw ie'i tpakwnuke'wun ke'ocI tpakwnukoie'k, ipi we'kwe'ntuk tpukIn, ke'tpuke'n, minI ke'tpukate' ne'iap,


Werkelijk, zo'n stad zal er op de dag van het grote oordeel erger aan toe zijn dan de beruchte steden Sodom en Gomorra. 	 We'we'nI kwiuk ktInum; Nowuc kawe'npe'nsik e'pmukiwuk shi Satum, ipi Komana; pic tpakwnuke'kishkuk, icI i ke'showe'puk kcI otan.


Wij vielen allemaal op de grond en ik hoorde iemand in het Hebreeuws tegen mij zeggen: 'Saul, Saul! Waarom vervolgt u Mij? Het heeft geen zin u tegen Mij te verzetten. Daarmee doet u uzelf alleen maar kwaad.' 	 Pic cI caye'k kapmukocnak shi kik, nkinotan notakwsuwun e'knonkoian ipi otI kikitomkIt, shi Ipnwuk e'shumwat, San, San, We'kwnicI we'c mIcItotwin? SInukIt kin e'witkIshkwutwa kakaoshiuk.


Het is goed dat een knecht bij de thuiskomst van zijn meester met zijn werk bezig is. 	 KIshuwe'ntakwsI su o pmitaka, pic pianIt ni te'pe'nmukwocIn mkumakot i shIcke't.


Want sinds jaar en dag zijn er in alle steden mensen, die de wet van Mozes bekendmaken. Elke sabbat wordt de wet in de synagoge voorgelezen." 	 Mosus ke' isha e'tsInuk kcI otanIn kiw anIt okimnwactmakon iw otpakwnuke'wun, wapcIkate' shi msInukInuk, nume'okumkok e'tso nume'kishkuk.


Maar daar bleek dat hij niets heeft gedaan waarop de doodstraf of gevangenisstraf staat. Het ging bij hun beschuldiging om bepaalde kwesties van het Joodse geloof. 	 NIshcI nkimkan okimiashtshamawan, shiw tpakwnuke'onawak, cocowi ke'ko otInasiwan, taocI pite'ntakwtunuk onupwun, tanake' waocI kpakot.


Daar riepen ze het hele bataljon bijeen. Ze rukten Hem de kleren van het lijf en deden Hem een rode mantel om. 	 OkiskotnawancI icI e'kipiskotnawat mskwe'kIn kwawun.


Zijn gezicht schitterde als de bliksem en Zijn kleren waren zo wit als sneeuw. 	 E'shnakwsItcI ke'cwa e'wawasmok, ipi paskuk kiwapshkianI ke'cwakon.


Het zal slecht aflopen met de wereld vanwege alle verleidingen. Het is onvermijdelijk dat er verleidingen komen. Maar als het uw schuld is dat iemand verkeerde dingen doet, loopt het slecht met u af. 	 Kwo kwansukumuk shotI kik, osam ni nshke'ntuwunIn iw sI ke'nomkuk e'wipiamkuk nshke'ntuwunIn kokwansukumuk cI onInIpie'tot i nshke'ntuwun.


Paulus keek de Raad onderzoekend aan en zei: "Mannen broeders, tot op deze dag heb ik steeds met een zuiver geweten voor God geleefd." 	 IcI Pan kane'napmat, kikito nInwun, otI kikIto, NInituk, ipi nikane'ituk, e'kopie'pmatse'ian, pie'mnone'ntum, e'nasm upIt Kshe'mIne'to, nash otI e'kishkiwuk.


Dat lijkt ons niet goed. Daarom willen wij enkele geschikte mannen aanstellen, die deze taak van ons kunnen overnemen. Kies er zeven uit, die goed bekend staan: Wijze, verstandige mannen, vol van de Heilige Geest. 	 OtIcI ie'i, nikane'ituk, we'napmuk kin mamawI nouktso nInwuk me'nwacIkascIk moashkne'shkakwcuk PanakwsIncIn Cipam, ipi npwakawun, e'wi otI, miktumwat mikce'wiwun.


De wind kreeg meteen vat op het schip, zodat het niet meer te houden was. Toen bleek dat we het niet meer met de kop in de wind konden krijgen, lieten wij het voor de storm uitlopen. 	 Pic cI i napikwan, we'pasuk, ipi e'pwa nipwimkuk ie'notuk; nkipkItnamIn;


De gouverneur gaf een teken dat het nu Paulus' beurt was om te spreken. "Omdat ik weet dat u al vele jaren de rechter van het Joodse volk bent", zei Paulus, "begin ik met goede moed aan mijn verdediging. 	 Pic cI kcI NakansIt kaianInkowat ni PanIn, e'wikikitonIt, o kinkwe'twan osam kuke'ntan, me'kwe'tsopon, kin ktupakwnak, kotI nIshInape'k, ie'i wusimI we'cmnwe'ntuman e'wi kikitotatsoian.


weet wel dat de God van Israël onze voorouders heeft uitgekozen om Zijn volk te zijn. Toen zij als vreemdelingen in Egypte woonden, maakte Hij hen groot. Met geweldige wonderen leidde Hij hen uit dat land. 	 O Kshe'mIne'tomwan kotI nIshInape'k, shi IsniIn, okiwe'napman kosnanIn, ipi okipsukwitnan ni nIshInape'n, winwa cokike'ntakwsusik, e'kitawat shi e'kiwuk Iciptuk, ipi wishkInkaonuk shiw o kipie' ocusakcowunan.


Omdat ik precies wilde weten waarvan ze hem beschuldigden, bracht ik hem voor hun Hoge Raad. 	 OsamcI e'wike'ntuman, i kaocI mcItshumawat, nkisha‘onashi e'tI kikitowat.


Nu hebben wij een vraag: Is het wel of niet goed om aan de Romeinse keizer belasting te betalen?" 	 WitmoshInak e'ne'ntumIn? Ntamno shIcke'mInI minkIt Sisu i maocIcke'wun tanake' co?


De dag van het grote oordeel zal voor Sodom zeker niet zo erg zijn als voor Kapernaüm." 	 OtIsI KtInum, wusimI kuwunIt otukim-Satam, pic tupakwnuke'okishkuk, icI kin.


Later kwamen de domme meisjes ook, maar zij konden er niet meer in. 'Heer!' riepen ze. 'Heer, laat ons er ook in!' 	 Pama; ke'winwa nakIc kipie'k kianIt she'shksiuk; otI cI kikItwuk Te'pe'nmiak, Te'pe'nmiak, nsakwunumwushnak.


Daarna stuurde Jezus de mensen naar huis, stapte in de boot en stak over naar Magadan. 	 IcI e'kimace'nashkawat ni maoce'tincIn napkwanuk cI kiposI e'kishiat e'pmukokumukiak Me'kte'ne'.


Maar Ik zeg: Houd ook van uw vijanden! En bid voor wie u vervolgen! 	 Nin cI otI KtInum, Tpanuk kiw me'iashtotakwie'k showe'num kin me'cI knonkoie'k mnotota‘w kiw shake'nmne'konIk ipi nume'kita‘w kiw ne'shkacito nikonIk, ipi kiw kwe'tukine'kok.


Onderweg naar Jeruzalem nam Jezus Zijn twaalf discipelen even apart. Hij vertelde hun wat er met Hem zou gebeuren als zij in de stad aankwamen. 	 Cisus cI e'nmapiskat e'ishat Cinose'numuk, okimacinan ni mtatso shItnish ke'knomowacIn, icI e'nmInshIke'osawat e'nmIshiawat, otI okinan.


De hogepriester en de gehele Hoge Raad zijn mijn getuigen. Zij hebben mij zelfs brieven meegegeven voor de Joodse leiders in Damascus. Ik ben daarheen gereisd om christenen op te sporen en geboeid naar Jeruzalem te brengen, zodat zij gestraft konden worden. 	 Ipi ke'iapI ke'cme'matmot, nkuke'nmuk, ipi caye'k, kakitocIk, kinakanse'cIk, winwa ke'iapI, nkiminkok, ni msInukInIn e'wimacitwukwa ki nikane' iuk, ipi nkishia ipI Te'me'ske'suk e'wipie'nkwa, shi te'kopsocuk, Cinose'ne'muk e'wipsItie'kaswat.


U bent zeer goed op de hoogte van de gebruiken en geschilpunten onder hen. Wilt u daarom zo vriendelijk zijn mij geduldig aan te horen? 	 We'we'nI kin osam e'ke'nme'nan, kin e'ke'ntumIn caye'k, otIshcIke'onawa ipi nInatatwunwan, Winwaki Cwiuk, owsIie'i, kumumatmIn, we'we'nI e'wipsItwin.


De discipelen vroegen: "Waarom zeggen de godsdienstleraars altijd dat de Christus pas kan komen nadat Elia is geweest?" 	 E'knomowacIn okinatakon, otI kikItwuk, TacI i we'ckItwat ki- we'npie'ke'cuk Inaius ne'tum kupie'?


een man van in de veertig, die vanaf zijn geboorte verlamd was geweest, was genezen door een wonder! 	 WusimI nie'waptuk kitsoponkIsI onInI kamataone'se'It.


Ik doop met water als teken van de bekering. Straks komt er Iemand, die veel belangrijker is dan ik. Ik ben het niet eens waard Zijn slaaf te zijn. Hij zal u dopen met de Heilige Geest en met vuur. 	 Nin we'we'nI, kitakcItapie'num shi npik, e'kisate'ntume'k, win cie'ko ke'pie'pukwnIshkowut nin, win wusimI pite'ntakwsI icI nin, coiI nin ntupit e'ntakwsIsi, icIi e'wipmaotawuk omuksInIn, win ie'k kukcitapie'nkowa shi Kshe'mIne'to ocipamIn ipi iukwan shkote'k.


De commandant en zijn soldaten die bij het kruis waren, schrokken vreselijk van de aardbeving en alle andere dingen die er gebeurden. "Deze man was werkelijk de Zoon van God!" riepen ze uit. 	 Pic cI Kapte'n, ipi ni kapmI wice'okocIn, kakowapmacIk CisusIn, e'waptumwat kI e'nanimshkanuk, ipi kanomkItInuk kikcIse'ksik; otI cI kikItwuk, We'we'ne'sI otI okiwkwIsmukon Kshe'mIne'ton.


"Let op mijn knecht. Kijk naar de man die Ik heb uitgekozen. Ik houd van Hem. Hij is mijn oogappel. Ik zal mijn Geest op Hem leggen en hij zal rechtspreken over de volken. 	 PInI, mpumitakam nin kwae'napmuk, te'panuk shi o Ncipam ke'cmnwe'ntuk; nkupikItnumwa ncipamIn, iwcI okuknomowan npwakawIn ni Me'taosIncIn.


De twee apostelen schudden het stof van hun voeten om hun vervolgers duidelijk te maken dat zij niets meer met hen te maken wilden hebben. 	 Oki papiwshkumakwan, i ne'kwukI, shiw osItiwak icI kipie'k shi Ikoniumuk.


Toen de mensen dit hoorden, voelden zij zich heel erg aangesproken en vroegen aan Petrus en de andere apostelen: "Vrienden, wat moeten wij doen?" 	 Pic cI otI kanotmoat kiptukte'e'shke'k ipi otI okinawan ni PituIn, ipi ni anIt nwakanmIcIn NInituk ipi nikane'ituk we'kwnicI ke'totmukon.


's Morgens vroeg stuurden de rechters hun dienaars met een boodschap naar de cipier. 	 IwcI kawapne'nuk, tpakwnuke', nInwuk, okinokanawan ni okumasIn, otI kikItwuk; PkItnuk, kotI nInwuk.


Kijk, Here, hoe zij dreigen! Geef Uw knechten vrijmoedigheid om te zeggen wat U hun opdraagt. 	 Ipi nkom Te'pe'nke'n waptumo‘u kote' ome'iushtakwsonowa, ipi mish kupumitakaimuk, e'wiwishkIte'awat e'witshItmowat i kukikitowIn.


Filippus antwoordde: "Als u met uw hele hart in Jezus gelooft, is er niets op tegen." Hij zei daarop: "Ik geloof dat Jezus Christus de Zoon van God is." 	 Pinip cI otI okinan, Caye'ksI kte'ik, kishpIn te'pwe'ie'ntumIn iwsI ke'nomkuk, icI e'kinkwe'twat ipi otI kikIto. Nin te'pwe'ie'ntum Cisus Knayst, otokwIsmukon Kshe'mIne'ton.


Samen voeren wij naar Mitylene en kwamen de volgende dag langs Chios; de dag daarna staken wij over naar Samos en nog een dag later kwamen wij in Milete. 	 ShicI nkiwcI macimIn, nki nashmIn icI wiapuk nkikpamIn shi Kayasuk, icI minI wiapuk nkipiamIn shi Se'masuk nkiiImIn cI shi Tnociniumuk, icI minI iapuk nkipiamIn shi Minitiusuk.


'Was Johannes de Doper door God gestuurd of niet?" Ze keken elkaar eens aan en probeerden een antwoord te vinden. "Als we zeggen dat Johannes door God gestuurd was, zal Hij vragen: 	 Iw kIctapie'nwe'wun o Can; tInipi cI we'piamkuk, shpumukinI tanake' nInik? IcI e'kinatatwat otI kikItwuk, KishpIn otI kItie'kon, shpumuk sI otI kukonan, TacIshIna kapwao cI te'pwe'twe'k.


Stel dat u in de tempel voor het altaar staat om God een offer te brengen. Als u zich daar dan herinnert dat uw broeder iets tegen u heeft, moet u het offer naast het altaar laten liggen. 	 KishpIn cI iw pie'ton kmikwe'wun e'tc sku‘umatuk, icI shiw mikwe'ntIn kikane', ke'ko, e'ne'nmukwiIn.


Maar als zo iemand slecht is en bij zichzelf zegt: 	 KishpIn ke' o me'iashuwe'psIt pmitaka, ote'‘ik cI otI kitot, Te'pe'nmIt kcukinowe'sh e'pwamshupiat.


Zij lieten meteen hun netten liggen en gingen met Hem mee. 	 IcI papuk e'kinkaawat otIsupimwan, icI e'kinaktone'wawat.


Als uw zoon u om een brood vraagt, geeft u hem dan een steen? 	 We'nicI onInI kinwa kishpIn, natakot okwIsun pkwe'shkIn? okuminan nI sIn?


Hij gaf de officier bevel Paulus gevangen te zetten, maar hem vriendelijk te behandelen. Als er vrienden kwamen om hem te bezoeken en hem iets te brengen, mochten ze niet worden tegengehouden. 	 Okikatonan nkot Kapte'nIn e'wikuwapmanIt ni PanIn, e'ne'ntumnIt e'wishuwe'psunIt, ipi e'wipwaknaomowanIt ni e'nwe'manIt e'wipmitakot tanake', e'wipitkakot.


Het nieuws over Jezus Christus ging door heel de streek. 	 Ipi i Kshe'mIne'to okikitowun, kimnwacIkate' caye'k shi katnukie'wat.


Jezus had wel door wat zij van plan waren en ging weg. Heel veel mensen volgden Hem. 	 Pic cI Cisus kake'ntuk, shiw kipie'ocImaci, icI maoce'tincIn okipmInashkakon, icI e'kine'se'at, caye'k.


Jezus antwoordde: "U denkt verkeerd. Dat komt omdat u de boeken van Mozes en de kracht van God niet kent. 	 Cisus cI okinkwe'twan, otI okinan, KiwaonIshnomsI, e'pwakuke'ntume'k, i msInukIn, ipi i wishkIswun Kshe'mIne'to.


Petrus antwoordde: "U moet zich bekeren tot God en u laten dopen in de naam van Jezus Christus, want dan worden uw zonden vergeven. Dan komt ook de Heilige Geest in u wonen. 	 OtI cI Pitu okinan kisate'ntmok, ipi kcItapie'nkasok e'tshIie'k shiw tInoswunuk Cisus Knayst e'wi we'pnakoie'k ni kmIiashuwe'psiwnawan icI kuminkom i mikwe'wun o panakwsIt Cipam.


Doet hij dat niet, haal er dan één of twee anderen bij die getuigen kunnen zijn. 	 KishpIn kI pwapsItakwiIn moice'o nkot tanake', nish, wusimI, icI winwa otukitowunawa ki nish, tanake' nswI, ke'ocI wishkIsuk i kitukitonuwan.


want Ik ben bij u. Niemand zal een vinger naar u uitsteken. Een groot aantal mensen in deze stad hoort bij Mij." 	 Nin ke'ce'in kuiI ipi cowIiI nInI ke'ko ktotakwsi, na’w e'wi totakwiIn osam mce'sh ntInIshInape'muk shotI ik kcI otanuk.


"Inderdaad", zei Hij. "Jullie zullen uit mijn beker drinken. Maar wie aan weerskanten van mijn troon zullen zitten, beslis Ik niet. Die plaatsen zijn bestemd voor de mensen die mijn Vader heeft uitgekozen." 	 IcI otI okinan. We'we'nIsI kamnukwe'nawa i nmInkwackIn, ipi kukcitapie'nkom, i kcitapie'nwe'wun e'sh kcitapie'nkoian, icI ie'k e'wi cipitupie'k shi nte'pniwnak, ipi numciwnak coin nin i ntpe'ntusin e'wimikwian, kisie'k kuminak e'twaknukwacIn Nos.


langs Cilicië en Pamfylië, naar Myra in de provincie Lycië. 	 Pic cI Katkumashiak shi kcIkumik Sinishiuk ipi Pe'mpinie'uk, nkipiamIn shi Mayniuk, kcI otanuk, Naysiuk.


Hij viel op de grond en hoorde een stem: "Saul, Saul, waarom vervolgt u Mij?" 	 IwcI kipmukocIn kik ipi kinotan kiki towun, otI kikItomkIt San, San, We'kwnicI we'c kwtuk, in?


Johannes werd in de gevangenis onthoofd. Zijn hoofd werd op een schaal binnengebracht en aan het meisje gegeven. En het meisje gaf het aan haar moeder. 	 IcI i otup kipie'ckate'ne' shiw onakunuk, icI e'kiminIt we'shkukIt kwe', icI e'kimacitwat okie'iIn.


Na het vertellen van al deze gelijkenissen ging Jezus naar Nazareth, de stad waar Hij was opgegroeid. 	 IcI otI kashuwe'puk, pic Cisus, kakishwawituk notI iacimonIn, icI e'kinmamacit.


De mensen wisten niet wat zij zagen. "Misschien is Jezus de Christus wel!" zeiden zij. 	 IcI caye'k nishInape'k kimamkate'ntumwuk, otI cI kikItwut; ConI wiotI we'kwIsmukot iukwanIn Te'pItun?


De Here zei: "Ga naar de Rechte Straat, naar het huis van Judas. Daar logeert een zekere Saulus uit Tarsus; hij is nu aan het bidden. 	 Kshe'mIne'to cI otI, okinan, Psukwin ipi shian, shi otanmie'wuk TapasI e'shnukate'k, ipi natake'n shiw Cwte's e'tat nkot e'shmnukasot San, Tasus nInI, PInI win nume'wak!


Judas liep recht op Jezus toe en zei: "Dag, Meester." En hij kuste Hem. 	 IcI win e'kipie'shiat e'ciiInIt ni CisusIn, icI otI okinan, KtInmukon Ke'knomakIn; icI e'kiwce'mat.


Toen zij bij de trappen van het fort kwamen, drong de menigte zo heftig tegen Paulus op dat de soldaten hem naar boven moesten dragen. 	 IcI kapiawat shi e'kwkwItasiwunukate'nuk okipmanukon ni shumakInIshIn osam e'puksukwtatwat ki nIshInape'k.


Jezus stapte in een boot en stak over naar Kapernaüm, waar Hij woonde. 	 ICI e'kiposIt napkwanuk e'kitkumot, icI e'kishiat oto kIc otanuk.


Het kwaad zal hand over hand toenemen, zodat de liefde van de meeste mensen zal verkoelen. Maar wie dwars door alles heen aan Mij vasthoudt, zal gered worden. 	 WincI pIne' ke'iakwamsIt oie'o ke'ke'skonIt,


Jozef stond meteen op en vertrok diezelfde nacht nog met Maria en het kind naar Egypte. Hij bleef daar tot Herodes gestorven was. 	 PicI win kapsukwit kiwtapInan niw we'shkniknIt, pInoce'iIn, ipi niw okie'iIn, nipatipuk e'kishumaciwat iukwanuk Iciptuk.


Agrippa zei tegen Paulus: Ga uw gang. U mag voor uzelf spreken." Paulus stak zijn hand op en verdedigde zich met deze woorden: 	 IcI E'knIpe' otI okinan, ni PanIn kpuki tIwkas e'wikikitotatson, icI Pan, e'ki shipnuke'not ipi e'kinkwe'tmatsot.


De vijand die het onkruid heeft gezaaid, is de duivel. De oogst is het einde van deze tijd en de maaiers zijn de engelen. 	 IcI me'iane'nke't kapie'swe'pnuk oie'o mIcImIne'to; pic cI maotonmuk iw ie'i wishkwakiwuk; ipi cI ki kamaotInke'cIk ki ie'ki mshInwe'k.


En die getuigenissen waren niet met elkaar in overeenstemming. 	 CocI wIiI okimkawasiwan, e'ki ianwI mane'nIt waknoshkImawacIn kipie'n, cocI okimkawasiwan, ici shkwe'iak kipie'k nish waknoshkImawacIn.


Na veel heen en weer gepraat stond Petrus op. "Mannen broeders", zei hij, "u weet allemaal dat God mij uit uw midden heeft uitgekozen om het goede nieuws van Jezus Christus aan de andere volken bekend te maken, zodat ook zij in Hem kunnen geloven. 	 Pic, cI mce'shuk kaiakwne'tatwat, Pitu kipsukwi ipi otI okinan, NInituk, ipi nikane'ituk, kukuke'ntanawa pnowi, Kshe'mIne'to kiwwe'napmukonan nin, e'wi iactumwukwa i mnoacimowun ki Me'ikIscIk, ipi e'wite'pwe'ie'ntumwat.


Op de eerste dag van het Paasfeest (de dag dat de Joden al het brood dat met gist is gebakken uit hun huis verwijderen) vroegen de discipelen aan Jezus: "Waar zullen wij het Paasmaal klaarmaken?" 	 IcI i e'ne'tmukishkuk iw wikwtowun opwaopuce'te'k pkwe'shkIn, ni ke'knomawacIn kipie'naskawawan CisusIn, otI cI okinawan TInipi cI ke'cI wa‘wshustoiak; i e'wimiciIn iashwe'saki wikwtowun.


Toen onze voorouders bij de berg Sinaï bijeen waren, ging hij de berg op en ontmoette daar de engel van God. Wat de engel tegen hem zei, moest hij aan het volk overbrengen. Dat waren woorden van leven, die aan u moesten worden doorgegeven. 	 OtIsI ie'o kawitokwacIn te'pwe'take'ncIn shi no‘wmtukwakik ke'iapwke'ni mshInwe'n kaknonkocIn, shi e'pkotnianuk Saynie'uk ipi ke'iapI kosnanuk kaotapnukuk, kakuk kikitowun e'wi min koikon.


Als dat huis te lijden krijgt van regen, overstroming en storm, stort het met donderend lawaai in." 	 IcI e'kmowuk kipie'mkIt, ipi e'moshkuk kipie'mkIt, ipi kinotIn, ipi ki pukitasIn kwIc wikwam, icI e'kipmukote'k kikcInomkIt e'kipmukote'k.