De mensen hadden zich zo vast voorgenomen Barnabas en Paulus offers te brengen, dat die er met moeite in slaagden hen dit uit het hoofd te praten. 	 OtI cI i e'kianwInawat, kawa okikshkawan ni nIshInape'n e'ipwa minawat mikwe'wunIn.


Dan zal die de slechte knecht laten folteren en naar de plaats van de huichelaars laten brengen. Daar is wroeging en verdriet." 	 Okukishkokon cI, ipi okupukinukon e'ciInIt ni e'nume'kasnIncIn, shi cI ke'tne'te'mok ipi ke'tnwe'iapte'shnuk.


Er stonden verschillende Farizeeërs om Jezus heen. Hij vroeg hun: 	 Me'kwace' e'maoce'tiwat ki Pe'nisiuk Cisus okinatawan.


Maar commandant Lysias greep toen in en heeft hem met geweld bij ons weggehaald. 	 NIshcI kcI kapte'n Naysius kipie'wak ipi nkimne'ukonan, shi nIcinanuk.


Ga er daarom op uit om alle volken tot mijn discipelen te maken. Doop hen in de naam van de Vader en van de Zoon en van de Heilige Geest. Leer hen altijd te doen wat Ik u heb gezegd. 	 WimaciksI knomouk caye'k e'tso ikIswat nIshInape'k; kcItapie'nuk otInoswunuk o We'osmIt, ipi o We'kwIsmIt ipi o KcI Ocipam.


Na de begroeting deed Paulus uitgebreid verslag over wat God door hem onder de andere volken had gedaan. 	 IcI kakish numkaokIt, nkiwike' witmaknan, Kshe'mIne'ton kashu mwuntmakot, shi e'ciiInIt Me'ikIsnIncIn shiw okukie'kwe'wunuk.


U weet wel wat er in Israël is gebeurd. Het begon in Galilea, niet lang nadat Johannes de Doper de mensen opriep zich te laten dopen. 	 I kikitowun kuke'ntanawa kawawickate'k, cak iukwanuk Cwtie'uk, ipi kiw cupie'mkIt Ke'ne'niuk, iw Can kakie'kwe't, kakishcI tapie'n we't.


Nadat zij waren uitgesproken, nam Jakobus het woord. "Luister, mannen broeders. 	 IcI kakish pwa ke'ko kItnIt Ce'ms okinkwe'twan, ipi otI kikIto, NInituk ipi nikane'ituk PsItwushuk.


"Mannen, u weet dat wij in ons vak een goede boterham verdienen. Maar u hebt gehoord en gezien dat die Paulus heel veel mensen achter zich krijgt; niet alleen in Efeze, maar in bijna heel Asia. Hij maakt hun wijs dat met de hand gemaakte goden geen echte goden zijn! 	 Ke'iapukI kinwa kowaptanawa, ipi kinotanawa, comtIno, ipI Ipisusuk, kakake' shi caye'k E'shiie'uk, otI Pan, okiwishte'pman, ipi okikwe'knan mce'sh nIshInape'n, otI okinan Cowi ki Kshe'mIne'tok, winwa kaoshIckascuk onIcimak-e'iok.


Hij zei dat zij ook in de wijngaard konden gaan werken en dat hij ze zou betalen wat redelijk was. 	 IcI otI okinan. Shiak ke' kinwa, shiw siwnokamshI ktukanuk, ipi we'kwe'ntuk ke'shI wunuk, i ke'shIminukon. IcI e'kimaciwat.


Paulus en Barnabas bleven nog een hele tijd bij de christenen in Antiochië. 	 ShiwcI kInwe'sh okiwicawan ni te'pwe'ie'ntumnIncIn.


Wees volmaakt, zoals ook uw hemelse Vader volmaakt is." 	 Nocma kwiuk showe'psuk, ke'cwa o Koswa kwiuk e'shwe'psIt shpumuk e'iIt, kishkok.


De twaalf apostelen riepen alle gelovigen bijeen. "Wij kunnen niet alles tegelijk", zeiden zij. "Als wij het voedsel moeten uitdelen, hebben wij geen tijd meer om erop uit te gaan en Gods boodschap door te geven. 	 IcIki mtatsoshItnish, okintomawan ni maoce'tincIn ni te'pwe'ie'ntumnIncIn e'ciuwat otI cI okinawan, Co su wi wunsmon e'winkItmokon Kshe'mIne'to okikitowun icI. e'wipmitmukon, topwunIn.


De mannen van de Raad waren woedend en wilden hen doden. 	 IwcI i kanotmowat ki okiptukite'e'shkakwnawan ipi okitshImawan taocInsawat.


Hij klopte aan en een dienstmeisje, Rhodé, kwam naar de deur. 	 Me'kwacI Pitu e'ie'papakakwuk, shi shkwate'muk, kikiak, kipie' psIcto, kishInkaso Note'.


Godsdienstleraars en Farizeeërs! Het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars, jullie lijken op witgekalkte graven, die er van buiten mooi uitzien, maar van binnen vol doodsbeenderen en bederf zitten. 	 Kokwansukumuk kinwa, we'npie'ke'ie'k ipi kinwa Pe'nisiuk, e'nume'kasie'k! ke'cwa kinwa e'shnakwse'ie'k i wapshkIckate'k cipe'‘okumkwe'n, we'we'nI e'mnwapme'nakwuk sakici iukwan shi ca‘wi pic iukwan moshkIne'ton ne'pcuknInwuk otoknimwan, ipi caye'k wanakwuk.


Dit moet u vooral weten: Als twee van u het hier op aarde eens zijn over iets wat u mijn hemelse Vader vraagt, zal Hij het voor u doen. 	 MinI otI ktInum; KishpIn nish kinwa ie'ne'ntume'k shotI kik tshItme'ke'ko; winwa ntotmowat iw ke'nomkItnuk Nos e'iIt, shpumuk kishkok.


Later bij de poort zag een ander meisje hem. Zij zei tegen de mensen die daar stonden: "Die man was ook bij Jezus van Nazareth." 	 IcI kanmusakuk, icI kanmiIt te'skanuk, pe'kansIncIn she'shksiIn okiwapmukon, otI cI okinan, shiw e'inIncIn, otI sI ke'win okipmI wice'wan ni CisusIn; Ne'sIni onInI.


Aan de geboorte van Jezus Christus gingen enkele bijzondere gebeurtenissen vooraf. Toen Zijn moeder Maria met Jozef verloofd was (en dus nog niet met hem samenwoonde) bleek zij in verwachting te zijn door de Heilige Geest. 	 OtIcI KanikIt Cisus Knayst otI kanomkuk, ni okie'iIn Me'niIn kakishknontwat ni CosipIn e'pwamshI witike'twat okikukIshkwan pInoce'iIn e'ki ne'nmukot Kshe'mIne'ton.


De bewakers namen de steekpenningen aan en deden wat hun was opgedragen. Zo is dit verhaal onder de Joden ontstaan. En zij geloven het nu nog steeds. 	 Okwtapnanawa cI i shonia kitotmokcI kanItwa; icI ie'i ke'iapI e'kitowat ki Cwiuk nash otI e'kishciwuk.


Ga door de smalle poort het Koninkrijk van de hemelen binnen. De weg naar de vernietiging is breed en komt uit bij een wijde poort. En wat gaan daar veel mensen door! 	 Pitike'k i e'kacIshkwate'mwuk, ipi mukIte'ia i shkwate'm, ipi mkIte'ia mie' o, e'suk nshonatsinak, ipi patike'cuk mane'k shiw.


Wie zo eenvoudig en onbevangen is als dit kind, is de grootste in het Koninkrijk van de hemelen. 	 We'kwe'ntukI ke'shI kacwe'ntumkwe'n wia‘w ke'cwa e'kciIt pInoce' oie'o ke'kcI pite'ntakwsIt okumauwunuk shpumuk kishkok.


Hij vertelde nog een andere gelijkenis: "Het Koninkrijk van de hemelen is net gist dat u in het deeg doet om te laten rijzen. Als het deeg door en door is gerezen, kunt u er brood van bakken." 	 MinI nkot iacimowIn, oki witmowan okumauwun shpumuk kishkok; e'shnakwuk ke'cwa okwe' opce'skIn kaotapnuk, icI e'kikitot nsotupukInuk napani nashcI caye'k e'ope'ce'shkanuk.


De mensen kwamen van alle kanten naar hem toe; uit Jeruzalem, het Jordaandal en zelfs uit heel Judea. 	 IwcI e'kipie'naskakot Cinose'ne'm, ipi caye'k Cwtie', ipi caye'k kiwtayiukwan e'pmukiwuk Cantanuk.


Daarna zei hij tegen zijn knechten: 'Het feestmaal is klaar. Maar de mensen die ik had uitgenodigd, waren het niet waard. 	 IcI okinan, ni opmitakaimIn, shiI sI kishwsusIn, i wikwtowIn, kicI kawikmIcuk copite'ntakwsIsik,


"Het Koninkrijk van de hemelen lijkt op een koning die de bruiloft van zijn zoon voorbereidde. 	 Okumauwun i shpumuk, otI e'ne'ntakwuk ke'cwa nkot okuma kaoshInwiat okwIsIn, e'wi wiwunIt;


Hij riep de leidende priesters en de godsdienstleraars bijeen en vroeg of zij wisten waar de Christus zou worden geboren. 	 IcI pic kakishmaosomat caye'k kcI-me'matmokcIn, ipi otonpie'ke'mwan ki nIshInape'k, kakishmaoce'tiwat win okinatawan, TInipi Knayst ke'cInikIt?


Jullie moeten net zo zijn als Ik, want Ik ben niet gekomen om Mij te laten dienen. Ik ben gekomen om te dienen en mijn leven te geven als losgeld voor vele mensen." 	 Ie'inomkIt ke'cwa We'kwIsmukot NInwun e'ki pwapie' pmitwut; mtIno e'kipie' pmitake't, ipi e'wimikoe't, opmatsuwun e'witpuke't ni mane'ncIn.


Petrus en Johannes verzekerden de Samaritanen dat zij hen als broeders erkenden. Nadat zij hadden gezegd wat hun door God was opgedragen, vertrokken zij weer naar Jeruzalem. Onderweg maakten zij in vele Samaritaanse dorpen het goede nieuws van Jezus Christus bekend. 	 IwcI winwa kakish mnowactumwawat okikitowun Kshe'mIne'to kikiwe'k Cinose'nInuk icI okimnwactanawa i mnowacimowIn shi otane'sun ki Se'me'ne' nInwuk.


Wie geloof heeft, krijgt alles waar hij in het gebed om vraagt." 	 Ipi cak ke'ko we'kwe'ntuk ke'ntotmowe'kwe'n numaie'k, te'pwe'ie'ntume'k iwsu ke'shuminkoie'k.


Door de Heilige Geest hebt U Uw dienaar, onze voorvader David, laten zeggen: 'Wat zijn de ongelovige volken toch dwaas om tegen de Here op te staan! Het is onbegrijpelijk dat deze mensen proberen God te slim af te zijn! 	 Kin kpumitakam Te'pIt otonik kikIto, TacIki me'ikIscIk, kaocInshkatsowat, ipi ki nIshInape'k kaocI shIte'awat ke'ko me'ante'nuk?


Maar dat is allemaal nog slechts het begin van de ellende. 	 IwsI caye'k notI we'cmacimkuk mkoshkate'ntumwunIn.


Maar de mensen die uitgenodigd waren, haalden hun schouders op en gingen aan hun werk. De één naar zijn boerderij, de ander naar zijn zaak. 	 Ke'koishukcI okine'ntanawa icI pape'kan e'kishishiawat; nkot otItshI ktukie'wunuk, kishiI ocI ke' nkot e'tshe'tawe't.


De mensen droegen de zieken naar buiten en legden hen neer op veldbedden en matrassen; zij hoopten dat als Petrus voorbijkwam, in elk geval zijn schaduw op hen zou vallen. 	 IwcI kaocI pie'nawat iakwnokancIn shiw otan mie'uwuk, ipi mpaknuk okishkIshmawan te'pnak e'wikIckakshkumakwat anIt ni PituIn e'ie'pmose'nIt.


"Mannen!" schreeuwden zij. "Wat bent u nu van plan? Wij zijn maar gewone mensen, net als u! Wij hebben goed nieuws voor u. De goden die u aanbidt, zijn geen echte goden. U moet de levende God vereren! Hij heeft de hemel, de aarde en de zee gemaakt en alles wat daarin is. 	 Ipi otI kikItwuk, We'kwnicI otI we'ctotme'k, NinansIke' ntIniwmIn e'shwe'psie'k kinwa ipi kukie' kmInmIn otI e'wi ponikme'k otI pe'shkwacak, icI e'wi kwe'knoitwe'k kakuke' pmatsIt Kshe'mIne'to kaoshItot kishuk, ipi kI ipi kcIkum, ipi cake'ko piciukwane'te'k.


Ze hadden daar geen antwoord op. En van die dag af durfde niemand meer met zo'n vraag bij Hem te komen. 	 CocI wIiI nInI okikshkItosin washIiaishe'mat, icI i e'kikishkiwuk wIiI nInI cominI ke'ko okishI natawasiwan.


Toen besloten de apostelen en de leiders enkelen uit hun midden met Paulus en Barnabas mee te sturen naar Antiochië. De hele gemeente was het daarmee eens. Degenen die daarvoor werden uitgekozen, waren Judas (die ook wel Barsabbas werd genoemd) en Silas. Twee mannen die een belangrijke plaats in de gemeente hadden. 	 IcI ki nwakancIk, ipi nakanse'cIk, ipi caye'k ki te'pwe'ie'ntukuk okimnwe'ntumwuk e'winokanawat we'napcIkasnIt ni nInwun winwa mamwI, e'wishianIt E'ntiakuk, e'wiwice'wanIt, PanIn, ipi Pe'ne'pe'sIn, kotI, Cwte's, ke'iapI kashInkasot Pe'se'pe's, ipi Sayne's, kanikanse'cIk, nInwuk, shi mamwI wikane'iwan.


Jakob bleef in Egypte wonen en is daar ook gestorven. Ook zijn zonen hebben er tot hun dood gewoond. 	 IwcI Ce'kap kishie'wak Iciptuk ipi shi kitpIne'’ kosnanuke'.


Omdat de commandant precies wilde weten waarvan de Joden Paulus beschuldigden, riep hij de volgende dag de leidende priesters en de gehele Hoge Raad bijeen. Hij liet Paulus uit de gevangenis halen en leidde hem voor. 	 IcI wiapnIwuk, e'wike'ntuk i e'nomkItnuk, e'mcItshumkot ni CwiIn, okiiapwan shi nIcinuk, ipi okinan ni ke'cmatmoncIn, ipi caye'k okikitonawan e'wipianIt, ipi okipie'niswunan, ni panIn, ipi okicipitupan e'nasmup wat.


Opnieuw gaf Jezus een luide schreeuw en Hij stierf. 	 Cisus cI kanotakwsIt minI e'pic kotakuk, okipkItnan ocipamIn.


God deed door de handen van Paulus buitengewoon grote dingen. 	 Kshe'mIne'to cI kimataonInkie', shiw onIcinuk ni PanIn.


Terwijl zij overvoeren, stak er plotseling een hevige storm op. De golven waren zo hoog dat ze over de boot sloegen. Jezus lag te slapen en werd er niet wakker van. 	 IcI e'ki kcInotuk, kcIkumik; icI e'kisisikIte'pie'uk i napkwan e'makashkak; wincI e'ie'npat.


Judas en Silas bleven er nog een hele tijd en toen de christenen hen lieten gaan, moesten zij de hartelijke groeten doen aan degenen die hen gestuurd hadden. 	 IcI shi kakishiIwat, nomuk, we'we'nI okip kIte'nmukwan ni wikane'iwan, icI e'kishiawat ni nwakancuk.


De mannen die bij het graf op wacht stonden, sidderden van angst. Zij vielen op de grond en het leek wel of ze dood waren. 	 E'pic kwsawat cI kikakowapcuk kinukshke'k, ipi ne'pkIn kishowe'psik.


Daarna werd Jezus door de Heilige Geest naar de woestijn geleid om door de duivel op de proef te worden gesteld. 	 IWCI Cisus e'kimacinkot KcI CipamIn now'mtukwakik, e'wikwcItupe'nmukot ni mIcImIne'ton.


maar alleen naar het volk van Israël, Gods verloren schapen. 	 WusimI shiak e'cInkIckaswat mantanshuk shi Isniuk otuwikwamuk.


Wij hebben met eigen ogen gezien wat Hij allemaal heeft gedaan, zowel in Jeruzalem als in heel Israël. Het volk heeft Hem gedood door Hem te kruisigen. 	 Ninan nkuke'ntamIn, caye'k notI ke'ko katotuk, shotI otukiwak Ciwiuk, ipi shi Cinose'ne'muk ni wie'ni kansawacIn ipi kakonawat, mtukok.


Want ik weet dat er na mijn vertrek valse leraars, als hongerige wolven, bij u zullen komen; zij zullen de kudde niet ontzien. 	 Osam otI nkuke'ntan, kikish mumacian, shake'ntakse'cIk moe'k, okupitike'ntawawan, cokuponikwasiwawan ni me'’sotincin.


Een groep vrouwen stond op een afstand te kijken. Zij waren met Jezus meegekomen en hadden voor Hem gezorgd. 	 Kimane'k ke'shi kwe'k, pnoc e'wsapmawat kapie'pmnashkawacuk CisusIn kiw cupie'k Ke'nInIuk, e'wipmitwawat.


Want Johannes de Doper drinkt geen wijn en eet vaak niet, en u zegt: 'Hij is bezeten.' 	 Can kapiat co kiwisnIsi, ipi cokimnukwe'si, icI otI kikItwuk; Opic kakon mIcImIne'ton.


Waarom zet u tradities ervoor in de plaats? Gods wet zegt bijvoorbeeld: 'Heb eerbied voor uw vader en moeder en wees goed voor hen. 	 Kshe'mIne'to kikie'kwe', otI kItwak, Kcupite'num Kos, ipi ke'‘. WincIke' o ke'miashtotwat, osIn tanake' okie'iIn, nocma we'we'nI win kInpowak.


"Mannen uit Galilea", zeiden zij, "wat staat u toch naar de lucht te kijken? Jezus is in de hemel opgenomen. Maar Hij zal net zo terugkomen als u Hem hebt zien weggaan." 	 OtI cI ke'iapI okikowan, Ke'nIni tshI nInituk tacI we'cnipwoie'k shpumuk e'napie'k? OtI nasap Cisus, kaocI otapnImakoie'k shpumuk; iw nasap ke'shI piat kashu wapme'k shpumuk kashu shiat.


Ik zal hem duidelijk maken hoeveel leed hij voor Mij moet doorstaan." 	 Nkawapta’a, tso ke'ko ke'ocI wiske'ntuk i ntInoswun.


Hij viel op zijn knieën en riep: "Here, reken hun dit kwaad niet toe!" Met deze woorden op delippen stierf hij. 	 IwcI e'kiowucikwnIkapwut, ipi kiwishkowe' e'kinumat Te'pe'ke'nke'n ke'ko nkot ne'nmakIn otI e'shmiashtotmoat icI kakishkItot, iw kashukwoukw‘shuk.


Ondertussen zat Petrus nog steeds op de binnenplaats van het paleis van de hogepriester. Een dienstmeisje kwam naar hem toe en zei: "U was ook bij die Jezus uit Galilea." 	 OcI Pitu kicipitupI nkoci shi wikwamuk, icI she'shksiIn kipie'naskakon, otI cI okikon; Kinsuke' kipmI wice'wa Cisus o Ke'nIni onInI.


'Wie bent U, Here?' vroeg ik. 'Ik ben de Jezus van Nazareth, Die u vervolgt', was het antwoord. 	 OtI cI nkishInkwe'twa, We'nicI kin, Te'pe'nke'n? otI cI nkinuk, ninsI Cisus Ne'se'ni nInI, kin me'ashtotwin.


Petrus riep: "Here, als U het werkelijk bent, zeg dan dat ik over het water naar U toe mag komen!" 	 IcI pitu e'kinkwe'twat, ipi okiknonan, Te'pe'nme'ak, kishpInsu kin ntomshIn, e'winaskonan, kwtIpie'k.


Maar wie zijn leven voor Mij opgeeft, zal het terugkrijgen. Wat hebt u eraan de hele wereld te winnen en uw leven te verspelen? En wat is u meer waard dan uw leven? 	 We'kwnicI ke'napcItopI nInI kishpIn tpe'ntuk caye'k ukI; icI nukuat ocikwamIn? Tanake', We'pe'ntuk ke'mikwe'pI nInI e'wiashtonat ocipamIn?


Toen hij in de buurt van Damascus kwam, flitste er plotseling een licht vanuit de hemel, dat hem gevangen hield. 	 E'nmupiskat kipie'wak ci kiiIkwan, Te'me'skIsuk kukaw’ wiiwuk kiwtayiukwan kiwawasnote'nI wase'anuk, kiwcIpie'mkItnI shpumuk


Hij staat klaar om het kaf van het koren te scheiden. Het koren zal Hij opslaan in de schuur. Maar het kaf zal Hij verbranden in een vuur dat nooit uitgaat." 	 WinsI kie'nuk nonouwun one'cik, icI we'we'nI okupinakwan opIskakomIn, ipi okumawtoston opukwe'shkInum; okIton mukukok, icIie'k okIdakswan oshIikwe'mnIn, shi kakuk shkote'k.


Volg de wettige weg. Als er bepaalde wensen of verlangens zijn, kunnen die in de officiële volksvergadering aan de orde komen. 	 KishpIn cI e'k, ke'ko pe'kanuk witshItme'k, kiac cI kate', shi tpakwnuke'wunuk.


De stad raakte in twee kampen verdeeld. Sommigen waren voor de Joden, anderen voor de apostelen. 	 NIshcI kimaoce'ticIk shi kcI otanuk okipapkantonawa wiwa’wa’, anIt okiwitokwawan, ni CwiIn, anIt cI ki okiwitokwawan ni nwakanme'cIn.


Hij werd gevolgd door een menigte mensen. Zij kwamen uit Galilea, Dekapolis, Jeruzalem, Judea en het Overjordaanse. 	 IcI okipme'nashkakon ke'cmaoce'‘tincIn nIshInape'n, pie'ocupie'n Ke'nIniuk, ipi kiwcupie'n Tike'ponIsuk, ipi kiwcupie'n Cinose'ne'muk, ipi kiwcupie'n Cwtie'uk, ipi kiwcupie'n wus ipI Catanuk.


Zodra de engel weg was, riep Cornelius twee van zijn huisknechten en één van zijn lijfwachten, een gelovig man. 	 IcI o mshInwe', kakinonat KuninusIn, kan mamacit, nish okintoman, nish opmitakaimIn, ipi te'pwe'ie'ntuk shumakunIsh, ni pIne' kapmitakwcIn.


Petrus vroeg: "Here, als één van mijn broeders mij telkens kwaad doet, hoe vaak moet ik hem dan vergeven? Zeven keer?" 	 IcI Pitu okipie'naskawan, otI cI okinan, Te'pe'nmin, TInicItsuk nikane' miashtotwut icI nin, e'wipone'nmuk? nashnI nouksuk?


Want hij is de man over wie (in het boek van Maleachi) is geschreven. Hij is de heraut, die voor Mij zou uitgaan om mijn komst aan te kondigen. 	 IwsI o nakanacmIt we'npie'kate'k, PInI ninokana nmIshnowe'm nikan e'nasmupiIn okInowshIton, wanmIshian nikan.


Zij verkochten hun huizen en andere eigendommen en het geld gaven zij aan mensen die het nodig hadden. 	 Ipi kitawe'k otIpnoe'usiwnawan, ipi otInkackInwan, icI e'ki swe'nmowawat, caye'k nInwun kashumne'snIt cak nInwun.


Ondertussen was er in Efeze een Jood aangekomen, die heel goed kon spreken en de Boeken zeer goed kende. Hij heette Apollos en kwam uit Alexandrië in Egypte. 	 Ipi nkot Cu E'panus kishInkaso katshinikIt, shi E'ne'kse'nte'ne'uk ke'ckikitot nInI, ipi kawishkisIt shiw kikitonuk Kshe'mIne'to, kipie'shie' shi Ipisusuk.


Paulus bleef nog in de stad. Na enkele dagen nam hij afscheid van de christenen en vertrok naar Syrië. Priscilla en Aquila gingen met hem mee. Voor hij in Kenchreae aan boord ging, liet hij zijn haar afknippen, omdat hij een plechtige belofte had afgelegd. 	 Pan cI, otI kashkish otI nomkItnuk kInwe'shi kiw, icI e'kinumkawat ni wikane'iIn, iwcI e'ki ocIposIt shiw e'kinashIt Sinie'uk, ipi okiwice'okon Pisinie', ipi E'kwine', okimoshwan otupinuk, shi SInkniuk, okiwawitma ke'.


Jezus' discipelen zeiden: "Als het zc is, kan men beter niet trouwen." 	 E'knomowacIn otI okikon, KishpIn wIiI showe'‘psIt otI nInI ni wiwun; cota owunse'non e'wiwiwuk.


Nu, neem uw geld en ga naar huis. Ik wil u allemaal hetzelfde betalen. 	 OtapnIn te'pe'ntumIn, ipi macin. Nkumina ote' shkwe'iak pie'mikce'wit kin kashuminan.


Zij kwamen in de buurt van Bethfagé. Dat is een dorp op de helling van de Olijfberg, niet ver van Jeruzalem. Jezus stuurde er twee van Zijn discipelen heen en zei: 	 PIC cI pe'shoc e'nme'iawat Cinose'numuk shi kapiawat Pe'pe'ciuk, shi e'pkotniak AnIpiuk, icI Cisus e'ki nokanat nish ke'knomowacIn;


"Let erop dat u uw goede werken niet doet om bij de mensen op te vallen. Anders krijgt u geen beloning van uw hemelse Vader. 	 IKWAMSUK e'wipwamnototwe'k e'nasmupwat nInwuk e'wiwapmne'k ie'i ke'pwaocI mnototone'k Koswa shpumuk e'iIt kishkok.


Iedereen was diep onder de indruk van Zijn inzicht. 	 Pic cI kimaoce'ticuk kanotwawat Kimamkate'ntumwawan, iw okukie'kwe'wunInIn.


Veertig jaar later was Mozes op een dag in de woestijn bij de Sinaï en zag daar een engel van God in de vlammen van een brandende braamstruik. 	 IwcI nie'waptuk tsopon katpIsak Kshe'mIne'ton omIshIne'we'mIn okiwaptu‘ukon wiiow‘ shi na‘wmtukwakik e'pkotniak Sayne'e'iuk shi e'pskone'nuk mtukosuk.


"Ik sta hier vandaag terecht omdat ik geloof dat de doden weer levend zullen worden!" 	 Iwie'k, mtIno nkot kikitowun, kakItian me'kwa e'wickapwutwukwa, E'kitshItuman i psukwiwun i kanpok, iw we'c tpakwnin otI e'kishkiwuk.


Dat was in overeenstemming met wat de profeet Jesaja had gezegd: 	 Niiw ie'ni te'pwe'onIn kakitot Ise'us iacimot otI kItwak,


Nu begrijpt u zeker wel dat de laatsten de eersten zullen zijn en de eersten de laatsten." 	 Kisu shkwe'iak kne'tmIswuk, ipi ki ne'tum shkwe'iak; anwu mce'shntomak nIshce' pke'ci we'napcIkaswuk,


Die zullen nooit vergaan en nooit worden gestolen. Als uw rijkdom in de hemel ligt, zal uw hart daar ook naar uitgaan. 	 Shi ie'shi ke'cIte'k ktupnowe'wsiwnawa ke'iapukI shi kte'iwa ke'cIte'k.


In het theater schreeuwden de mensen allemaal door elkaar. De meesten wisten niet eens wat er aan de hand was; zij waren zomaar meegelopen. 	 AnIt ke' aiapIn kishInotakwsik, anIt ke' papkan, osam ki maoce'ticIk kiwishkwe' we'ksik, wusimI kimane'k, ki kapwa kuke'ntukuk kaocI maotoshnowat.


Wijs dit niet meteen af. Wees voorzichtig, anders zou op u van toepassing kunnen zijn wat één van de profeten heeft gezegd: 	 Naktuwe'ntmok, osam otI ktanI otIskonawa kashu kikitowat ki Nakanacimocuk.


Zodra het donker was, brachten de christenen Paulus en Silas vlug de stad uit en zeiden dat zij naar Berea moesten gaan. 	 IwcI ni wikane'iwan, kie'nup, kinokana wan ni PanIn, ip Sayne'sIn kapkonianuk ipI Pinie'uk kapiawat kipitike'k shi otInume'okumkomwa ki Cwiuk.


Hij begon angstig en onrustig te worden. "Ik ben doodsbang", zei Hij. "Mijn hart breekt van verdriet. Blijf hier met Mij waken." 	 IcI otI okinan, Nin cipam kcI nshonate'ntum, ke'cwa npowIn; shotIiuk, ipi wic kawapmie'k.


Op de dag na de sabbat gingen Maria van Magdala en de andere Maria voor dag en dauw naar het graf. 	 KAPONUM e'kishkuk e'pie'wasapuk i ne'tum e'kishkiwuk wik, kipie'shiI Me'ni Me'ktIne'n, ipi o pe'kansIt Me'ni, e'pie'waptumwat cipe'‘ okumuk.


Jezus zei: "Waarom zijn jullie zo bang? Hebben jullie zo weinig vertrouwen?" Hij ging staan en zei tegen de wind en de golven dat zij moesten ophouden. 	 IcI otI e'kinat Taki we'ckwtacie'k O! puke'ci te'pwe'tume'k? IcI e'kipsukwit; ipi e'kiknotuk i e'notnunuk ipi i kcukum; icI e'kitokmupie'suk.


Sinds de dag dat Johannes de Doper zijn werk begon tot nu toe proberen talloze mensen het Koninkrijk van de hemelen binnen te dringen. 	 E'wshkawe'pkie'kwe't Can, Ke'ctapie'nwe't nash cI nkom, okumauwun, shpumuk kwtuke'ntumwuk; ipi cIki kwe'tuke'ntum owe'cIk kwtwe' ototapnan.


"Dat hoeven jullie niet te weten", antwoordde Hij. "Mijn Vader beslist hoe en wanneer bepaalde dingen gebeuren. 	 IcI otI okinan cosu wi kinwa e'wi ke'ntume'k pic nikan wapiamkuk win osma katot shi owishkIswunuk.


Na een dag of negen ging Festus terug naar Caesarea. De volgende dag ging hij op zijn stoel in het gerechtshof zitten en liet Paulus voorleiden. 	 IcI kakishiIt shi wusimI mtatsokwun kishie'wak, shi Sisinie'uk, icI wiapuk kacipitupIt shi tpakwnuke' cipitupwunuk kishuwe' PanIn e'wipie'ckasnIt.


Wij voeren zonder Paulus naar Assus, waar hij weer aan boord zou komen. Hij had dit zo geregeld, omdat hij zelf te voet wilde gaan. 	 IcI ninan nkinikanimIn, e'ki shiaiak, napkwanuk, ipi nkinashmIn E'susuk, nkine'ntamIn shi e'wi otapnukIt, Pan iw kashumiImIt, kine'ntum win swipmose't.


Pilatus gaf opdracht Barabbas vrij te laten. Hij liet Jezus met een zweep afranselen en daarna wegbrengen om gekruisigd te worden. 	 IcI e'kipkItnumwat ni Pane'pe'sIn, icI ni CisusIn, kapsItie'wat okipkItnan e'wiskakwukasnIt.


Sommigen van de mensen die daar stonden, hadden het niet goed verstaan. 	 KicI anIt shikanipwoe'cuk pic i kanotmowat, kikItwuk; OtI nInI onItuman Inaisun.


1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. 	 NKIWSHITON ne'tum msInukIn, O Tiapinus, caye'k Cisus kaoshkawe'pwshItot, ipi e'ki kuknomake't.


dan zal Ik alle tegenstanders aan u onderwerpen.' (C) 	 Nash kiw shu ukwa me'iane'nmukwiIn e'wipIste'piIn.


Bij het horen van dit nieuws stapte Jezus in een boot en ging naar een afgelegen plaats om alleen te zijn. Maar de mensen zagen waar Hij naar toe ging en uit vele dorpen liepen zij Hem achterna. 	 Pic Cisus kanotuk e'kiposIt napkwanuk e'kimacit wIiI e'cupwaie'nIt, icI pic nIshInape'k kanotmowat okipmnashkawawan kipmose'k e'kipie'ocI sakumwat, otI okIc- otanmowak.


Dat komt overeen met wat in de tweede psalm staat: 'U bent mijn Zoon. Ik heb U vandaag het leven gegeven.' (A) 	 Kshe'mIne'to sI win nasap, okitpIstaknan kinan we'nicansumkoikom iw e'ki psukwit nat, minI ni CisusIn, iwke'shI e'npie'kate'k, shi nish Nkumwunuk Kin we'kwIsme'nan, otI e'kishkiwuk, kiw, osum.


De ene broer zal de andere ter dood laten brengen. Vaders zullen dat zelfs doen met hun eigen kinderen. Kinderen zullen de hand tegen hun ouders opheffen en hen vermoorden. 	 Wie'wikane'iIt okupkItnan wikane'iIn, e'winsIckasnIt, ipi we'osmIt onicansun, ipi we'nicansumcIk okupatamawan omIsotanwan iwcI ke'ocI nsIckasnIt.


Hij heeft Hem aan Zijn rechterhand gezet; op de ereplaats! Jezus is verheven tot Leider en Redder. Hij zal Israël tot God laten terugkeren en de zonden van het volk vergeven. 	 Win Kshe'mIne'to, kapsukwitnat ote'pnIciwnak e'wi okumaonIt, ipi ke'skonwe'nIt e'wiminat kisate'ntumwun, ni Isne'In; ipi pone'ntumwun miashuwe'psiwnIn.


Onderweg naderde Hem van achteren een vrouw, die al twaalf jaar aan bloedverlies leed. Zij boog zich voorover en raakte de kwast van Zijn mantel aan. 	 IcI pInI, kwe' e'piat mcInapine'wun apIcikanuk mskwI mtatso shItInish tsopon, shkwe'iak kipie'tnIsi, icI e'kitaknumwat e'shkwe'ie'knonInuk e'kwut.


Toen het donker was, lieten zijn discipelen hem vanaf de stadsmuur in een mand naar beneden zakken. 	 IwcIci te'pwe'ie'ntukuk okimacinawan e'ie' pkonianuk ipi kokpInaknuk okisawan icI osakiiukwan e'ki pkIsapie'nawat.


Mannen broeders, afstammelingen van Abraham en u die ontzag voor God hebt: Wij hebben het nieuws ontvangen dat er redding is door Jezus Christus. 	 NInituk, ipi nikane'ituk we'nican sunkoie'k, E'pe'ne'e'm, ipi we'kwe'ntuk kwe'sakwe'n, Kshe'mIne'ton, kinwasI i kikitowIn otI ke'skonwe'wun knitakom.


Ze zullen Mij vermoorden. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden." Deze woorden maakten de discipelen erg verdrietig. 	 OkInsawancI, icI nso kishkItnuk minI kaonIshke'. IcI kikcI kisatantumwuk.


"U zou toch de tempel afbreken en in drie dagen weer opbouwen?" hoonden ze. "Als U de Zoon van God bent, red Uzelf dan! Kom van dat kruis af!" 	 OtI cI otInawan, Kin, pe'nactin kcInume'okumuk, ipi kashIton e'nsokwnukuk ke'skontIson. KishpIn okwIsmukwiIn Kshe'mIne'to, pie'nisasin shi kiashte'iakwukinuk.


Want zoals de bliksem van oost naar west langs de hemel schiet, zo zal het zijn als Ik terugkom. Waar het lijk ligt, daar komen de gieren. 	 E'ciiukwe'n ne'pot, wiio’w, shiw ce'ci maoce'tiwat ki knowuk.


Jullie moeten terechtstaan voor presidenten en koningen, omdat jullie bij Mij horen. Dat zijn kansen hun over Mij te vertellen en de wereld te laten weten wie Ik ben. 	 IcI ipI ke'aonukom e'nasmupwat okumak, ipi kcI okumak nin ke'ocItotakoie'k, iwcI ke'ocI kuke'ntumwat win wa, ipi Me'ikIscIk.


De volgende morgen lieten ze het aan de ruiters over om hem verder te brengen en gingen zelf terug naar het fort in Jeruzalem. 	 IcI kawapnInuk okinkInawan ni ne'nomkoncIn e'wiwice'wanIt icI, e'kikiwe'wat shi wakakInuk.


Daardoor zal ze altijd in de herinnering blijven. Want overal waar het goede nieuws wordt gebracht, zal ook worden verteld wat zij heeft gedaan." 	 We'we'nI KtInum; ke'pashiamkuk, i otI mInwacimowun, ke'iacukate', caye'k shotI kik; otIke', ke'iapI kwe' ke'iacIkate'ne' katotuk; e'wipwawaone'nciasot.


Paulus wilde er zelf ook heen gaan, maar de christenen hielden hem tegen. 	 Pic cI Pan, e'wipitike'ntuwat, ni nIshInape'n ni te'pwe'ie'ntumnIncIn cokipkItnukwsin;


In de stad woonde een zekere Simon, die zich al langer met toverij bezighield en daarmee alle Samaritanen tot verbazing bracht. Hij deed erg gewichtig en zei dat hij een groot man was. 	 NIshcI nkot nInI Sayiman kishInkaso, pic i e'pwamshI piamkItnuk, shi otanuk, okikie'patsian ni nIshInape'n shi Se'me'niuk e'witmowat win e'kcIpite'ntakwsIt.


Daarna kwam de man die 2000 geldstukken had gekregen. 'Meneer,' zei hij tegen zijn meester, 'u hebt mij 2000 geldstukken toevertrouwd. Ik heb er nog eens zoveel bijverdiend.' 	 Winke' o kaminIt nishuk mtatswak tso shonia, kipie', otIcI, okinan; Te'pe'nmin, kimish nishuk mtatswak tso shonia; pInI wusimI nishuk mtatswak tso shonia, nkikshkIton.


"Sta op!" riep hij hem toe. "Ga recht op uw voeten staan!" De man sprong op en begon te lopen. 	 OtI kikIto kiwishkowe', Nipokapwun shi ksItik. IcI e'kikwasksoot, ipi e'kipmose't.


"Pas op voor de gist van de Farizeeërs en Sadduceeërs", waarschuwde Jezus. 	 Cisus cI otI okinan; ikwamsuk kawaptumwuk otopce'skInmawa, ki Pe'nisiuk ipi Se'cwsiuk.


In die dagen zal God Zijn Geest ook uitstorten over ondergeschikten en zij zullen Zijn woorden spreken. 	 Ipi npumitakaimuk, ipi ntupa’nkwe'imuk nkIsiknumwak ncipamIn niw e'kishkiwuk icI knikanacimok.


Nu was 'De Goede Rede' ook niet erg geschikt om te overwinteren. De haven van Phoenix, even verderop, was daarvoor veel beter. Daar kon een schip zowel uit het zuid als het noordwesten binnenlopen. Daarom waren de meeste mannen ervoor de zeilen te hijsen en te proberen naar Phoenix te varen en eventueel daar de winter door te brengen. 	 Osam cI i kpe'wun, cowunsInon shi e'wiponshuk, kaka caye'k kine'ntumwuk shi e'wiwcI maciwat, tanakshkItowat, e'wishiawat Pinusuk, e'wishi ponshawat kpe'wunuk shi Knituk, e'cIte'k we'cpkIshmok.


Hij deed daar niet veel wonderen, omdat zij geen vertrouwen in Hem hadden. 	 Cowike' win kimataototsi shiw osam co okite'pwe'takwsin.


Ja, Vader, want zo hebt U het graag gewild." 	 IwsI Nose', kikishmnwaptansI, e'shwunuk.


Hij riep iedereen toe: "Houd op met zondigen, want het Koninkrijk van de hemelen is vlakbij!" 	 OtIcI kItwak, Kisate'ntmok; osam otokumauwun shpumuk pe'shoc pie'te'mkIt.


Ik zal u laten zien dat Ik de mensen hier op aarde inderdaad hun zonden mag vergeven." Hij keerde zich om en zei tegen de verlamde man: "Sta op, pak uw draagbaar en ga naar huis." 	 I ie'i ke'ocI kuke'ntume'k We'kwIsmukot NInwun ote'ion kshkIe'osuwun shotI kik; pone'ntumake't, miashuwe'psiwunIn icI otI e'kinat, ni iakwnokancIn ne'nie'psIncIn; Psukwin, otapInIn knupakIn, ipi e'tanshian.


Zij vroegen daarop: "Maar waarom heeft Mozes dan gezegd dat een man van zijn vrouw mag scheiden? Als hij haar maar een brief geeft, waarin staat dat zij niet langer zijn vrouw is." 	 OtI cI okinawan, TacI Mosus kashukatokie't e'wiminkIt we'npie'kate'k msInukIn icI e'wiwe'pnukIt.


Net toen Paulus zich wilde verdedigen, nam Gallio het woord en zei tegen hen: "Joden, luister! Als het hier om een misdaad of een zware overtreding ging, zou ik u natuurlijk moeten aanhoren. 	 Pic cI Pan, wawe'pkakitot Ke'nio, otI okinan ni CwiIn, kishpIn otI ke'ko mianuk, tanake', kie'patsowun, O kinwa Cwituk, taowunIt, e'wpsItonkon.


Festus antwoordde dat Paulus in Caesarea bleef en dat hij zelf binnenkort daar weer heen wilde gaan. 	 NIshcI Pe'stus okinkwe'twan, otI okinan, Pan shi e'wikuwapcIkasnIt, Sisine'uk ipi win tpInwe' kie'nup ipI e'wishiat.


Wij willen daar graag van vertellen en niet alleen wij, maar ook de Heilige Geest, Die God geeft aan wie Hem gehoorzamen." 	 Win sI ninan we'c knomake'iak notI ke'ko, ipi winke' PanakwsIt Cipam, Win Kshe'mIne'to kaminat ni te'pwe'takwcIn.


Voeg u naar Mij en wees mijn discipel, want Ik ben vriendelijk en nederig van hart. Bij Mij zult u diepe innerlijke rust vinden. 	 OtapInImok napkumwakun kinwa e'wike'nmie'k e'pic, pwakce'ne'ntuman niia‘w ipi e'shkacwe'ntusian nte'ik, kumkanawacI wacI nwashmoat kcipamwak.


De man liet zich voor de koning neervallen, met zijn gezicht in het stof. Hij smeekte: 'Och majesteit, geef mij uitstel. Dan zal ik u alles terugbetalen.' 	 NicI pmitakaimIn okiowucikwnItakon, otI cI okinan, Te'pe'nmin nocma pwishIn, icI caye'k kIshtpuon.


Ze vielen allemaal in slaap. Midden in de nacht schrokken ze wakker doordat er geroepen werd: 'Daar komt de bruidegom! Ga hem tegemoet!' 	 IcI e'iaptItpukuk okinotanawa otI e'kcI notakwtunuk, PInI, owe'shkwiwut shiI pie'wak; Shiak we'nkwe'shkowuk.


Want als twee of drie mensen bij elkaar zijn, omdat zij bij Mij horen, ben Ik bij hen." 	 KishpIn nish, tanake' nswI, ocI maoce'tiwat nin tnoswunuk shiw nkIiI nawi iukwan e'ciiuwat.


Die nacht kwam de Here bij Paulus en zei: "Maak u geen zorgen, Paulus. Zoals u hier in Jeruzalem over Mij hebt gesproken, moet u ook in Rome over Mij spreken." 	 WiapukcIs e'pkoniak, Kshe'mIne'to, okiwic kapwutwan, otI cI okinan, MInowankosIn Pan, osam nin kimnwacum, shi Cinose'ne'muk, iwke' ke'shu mnwacmin ke'iapI shi Nom.


Zij namen Petrus en Johannes gevangen tot de volgende morgen. 	 OkimshunawancI, ipi okikpakwawan nash wiapnInuk osam e'nmupkonianuk.


En tenslotte verscheen Johannes. Of u het nu wilt geloven of niet, hij is de Elia die volgens de profeet Maleachi verwacht moest worden. 	 IcI kishpIn wiotapne'me'k iukwansuwi otI Inaye's wapiapIt.


U hebt Jezus gedood door Hem aan een kruis te hangen. Maar de God van onze voorouders heeft Hem weer levend gemaakt. 	 Kosnanuk okshe'mIne'tomwan okipsukwitnan CisusIn kinwa kanse'k ipi kakone'k mtukok.


Geef God en Zijn Koninkrijk de hoogste plaats in uw leven. Hij zal dan in alles voor u zorgen. 	 Ne'tumsIe'k ntowaptmok otokumauwun Kshe'mIne'to, ipi ome'noshuwe'pse'wun, ipi cI cake'ko ke'anke'stakom.


Zo zei Mozes bijvoorbeeld: 'De Here God zal uit uw midden een profeet laten opstaan, een profeet als ik. U moet goed naar Hem luisteren. (b) 	 Mosis we'we'nI okinan nosnanIn Nakan acimot Kshe'mIne'to Se'pe'nmukwie'k, kupsukwit namakwa kikane'iwak ke'cwa nin, winsu kupsItwawa cake'ko, we'kwe'ntuk ke'koie'k.


Velen zijn geroepen, maar weinigen zijn uitgekozen." 	 Mce'sh ntomak; nIshcI puke'ci we'napmak.


En ze gingen. Om twaalf uur en om drie uur deed hij hetzelfde. 	 MinI Kimaci naokwe'nuk, ipi kaiaptosanuk icI nasap kishIcke'.


Hij wist waar Hij het over had en hoefde niet aan te halen wat anderen hadden gezegd. 	 Nkot ke'cne'ntakwsIt okishI knomowan cowike' ke'cwa we'npie'ke'cuk.


Paulus bleef bij hen en werkte met hen samen, omdat zij (net als hij) tentenmakers waren. 	 OsamcI ke'win kiie'inInkie', shiw okiwitke'man, ipi kimikce'win, pukwoian wikwame'n e'oshItowat i kanInkie'wat.


U mag niet liegen. U moet respect hebben voor uw ouders. U moet net zoveel van uw medemens houden als van uzelf." 	 KcIpite'num Kos ipi kie'‘, ipi Tpash kic pmatsi, e'pic tpantIsiun.


Na vreselijk te zijn geslagen, werden zij in de gevangenis gegooid. De cipier kreeg orders hen streng te bewaken. 	 IcI kakish we'we'potwawat mce'shuk, okipitike', wapnawan shi cupakotiw kumkok ipi okiwitmowawan ni e'kwapicuk, e'wi wike'kawapmanIt.


De koning kreeg medelijden met hem, liet hem vrij en zei dat hij niets meer hoefde te betalen. 	 NicI te'pe'nmukwocIn, okishuwe'nmukon, ipi okipkItnukon, icI e'kiwe'pne'makot i me'snamowat.


Paulus verdedigde zich en zei: "Ik heb de Joodse wet niet overtreden, de tempel niet ontwijd en mij ook niet tegen het Romeinse bewind verzet." 	 Kinkwe'tmatso, otI kikIto, Cowika, me'iashto tmoasik, ki Cwiuk, otupakwnuke'onuwa coke' wi kashi, nume'okumkok, coke' wika me'iashtotwasi Sise'.


De andere mensen die in de tempel kwamen, durfden zich niet bij hen aan te sluiten, maar hadden wel veel respect voor hen. 	 KicI pe'kanse'cIk cowIiI nInI okiwitokwasiwan kicI nIshInape'k okikcI winwankowan.


Toen wij in Assus kwamen, stond hij ons op te wachten en kwam aan boord. 	 IcI kankwe'shkwukIt, shi E'susuk nkipo samIn, ipi nkipiamIn shi Maytiniuk;


'Omdat niemand ons heeft gevraagd te komen werken', antwoordden zij. 'Ga maar naar mijn wijngaard om de anderen te helpen', reageerde hij daarop. 	 OtI cI okikon, osam cowIiI nInI nokankosinan. IcI otI okinan, Shiak, ke'kinwa shi siwnokamshI ktukanuk; we'we'nIcI ke'pite'ntakwtokwe'n kuke'ie'nawa.


Jozef nam het lichaam en wikkelde het in nieuw, schoon linnen. 	 IcI Cosip kaotapnuk i wiia‘w okiwikwe'ie'kinan wapshkie'kIn pukwoian, panakwtInuk.


Dat God Hem weer levend heeft gemaakt en Hem nooit meer zal laten sterven, klopt met wat er in de Boeken staat. 'Ik zal voor U de geweldige dingen doen die Ik David heb beloofd' (B) 	 Ipi i e'kipsukwitnat i e'nponpIt, cowi minI e'wipkIshkIne'not, otI kikIto kuminIn we'we'ne' oshuwe'ncuke'wun Te'pIt.


Jezus wist wel wat er in hen omging en zei: "Wat hebben jullie toch weinig vertrouwen in Mij! Waarom maken jullie je zorgen over brood? 	 Pic Cisus kakuke'ntuk, otI okinan, O pke'ci te'pwe'ie'ntume'k, We'kwonicI we'cknonte'ie'k kinwa osam e'kipwapie'toie'k pkwe'shkIn.


Eén van Jakobs zonen, Jozef, werd door zijn broers als slaaf verkocht. Dat deden zij omdat ze hem niet konden uitstaan. Zij waren jaloers. Jozef kwam in Egypte terecht, maar God liet hem niet aan zijn lot over. 	 NIshcI osmak e'nshke'nmawat kitawe'k CosipIn shi Iciptuk nIshcI Kshe'mIne'to okiwice'wan;


De hele stad liep uit, naar Jezus toe. Toen zij bij Hem kwamen, vroegen zij Hem dringend weg te gaan. 	 IcI pInI caye'k kcI otanuk e'kiw cupianut e'kipie'nkwe'shkwawat ni CisusIn icI kawapmawat, okimatmawan, e'wi nkoci shi anIt shi e'ci iuwat.


Nadat Silas en Timotheüs uit Macedonië waren aangekomen, voelde Paulus zich gedrongen al zijn tijd aan zijn eigenlijke opdracht te geven. Bij elke gelegenheid wees hij de Joden er met grote nadruk op dat Jezus de Christus is. 	 Pic Sayne's ipi Timotius kaocupiawat Me'sitonie'uk, Pan cipamIn okiw pwe'shkakon, ipi we'we'nI okiwitmowan ni CwiIn o Cisus, win Knayst.


Onthoud dit: Van alle mensen die ooit geboren zijn, is niemand groter dan Johannes de Doper. Toch is de kleinste in het Koninkrijk van de hemelen groter dan hij! 	 We'we'nI KtInum, e'tshowat nakukwcukwe'n cowi wIiI pie'si wusimI pite'ntakwsIsi, e'pite'ntakwsIt icI o, Can Ke'ctapie'nwe't, win suo mamokaciIt shi otukumauwunuk shpumuk, wusimI pite'ntakwsI icI win.


Maar toen zij hem niet langer verborgen konden houden, legden zij hem te vondeling, waarna hij werd gevonden door Farao's dochter. Zij nam hem aan en zorgde voor hem als haar eigen kind. 	 Pic cI kasakcowe'pnukasot, Pe'no otansIn okiwtapnan ipi kikishkInmatso e'wi okwIsmat.


Het kan regenen, er kan een overstroming komen en het kan stormen. Maar het huis blijft staan, want het heeft een goede fundering. 	 IcI e'kmowuk kipie'mkIt, ipi e'moshkuk kipie'mkIt, ipi kinotIn, ipi kipukitasIn kwIc wikwam; cocI kipmukote'snon osam kiwishkIckate' kwIc sInik.


Terwijl zij nog in Nazareth woonden, begon Johannes de Doper te preken in de woestijn van Judea. 	 ICI niw e'kishkiwuk kipie'wak Can, Ke'ctapie'nwe't, e'pmukie'kwe't no‘wmtukwakukik Cwtie'uk.


Hij haalde hem telkens weer uit de moeilijkheden en gaf hem veel wijsheid. Daardoor kwam Jozef in de gunst bij koning Farao van Egypte, die hem aanstelde als gouverneur. Jozef kreeg het bestuur over heel Egypte en over de hofhouding van de Farao. 	 E'kikwtukste'nIt cI okike'skonan, ipi okiminan mnoshuwe'psuwun ipi mpwa kawun e'nasmupnIt Pe'noiIn okuma shi iciptuk, icI e'kiwshuat e'wi nikane'ntakwse'nIt caye'k shi iciptuk ipi caye'k i e'tat.


Want die is nieuw voor ons. Wij hebben u dingen horen zeggen die ons vreemd in de oren klinken. Wij zouden wel eens willen weten wat u daarmee bedoelt." 	 Osam kin kpie'ton me'matawiak ke'ko ntokananuk; ie'i ntIne'ntamIn e'wike'ntumak notI ke'ko we'cnomkuk.


vanaf de dag dat Jezus in de Jordaan werd gedoopt tot Hij in de hemel werd opgenomen. Hij moet, net als wij, kunnen vertellen dat hij zelf gezien heeft dat Jezus weer leeft." 	 E'we'pkcItapie'nwe't Can nash i e'kishkiwuk kaotapnmakoikon nkot okInapshkawan e'wi wicwitma ke'ikon e'ki iapsishnInIt.


Niets van wat goed en belangrijk voor u was, heb ik achtergehouden. Ik heb u onderwezen, zowel in het openbaar als bij u thuis. 	 Ipi kapwashu, ke'ko kiatmonkon, tao cI ke'koie'ie'k; kiwaptInum, ipi kiknomonum e'cI wapcIkate'k iaianke' wikwamuk.


Waarom denken jullie dan dat Ik het zojuist over brood had? Ik waarschuwde jullie voor de gist van de Farizeeërs en Sadduceeërs!" 	 TInicI e'shpwansItme'k, i e'kikItian cowi i pkwe'shkIn nkiwcukItsi e'wikawaptme'k iw otopce'skInmawa ki Pe'nisiuk ipi Se'cwsiuk.


"Hoe staat het met de Christus? Van wie is Hij een zoon?" "Van David", antwoordden zij. 	 OtI Okinan; TInicI e'ne'nme'k o Knayst? We'ninIncI we'kwIsmukwocIn? otI cI okinawan, Te'pItsI, otokwIsnun.


Ineens stond Jezus voor hen! "Vrede", zei Hij. Zij vielen voor Hem neer, omklemden Zijn voeten en keken vol ontzag naar Hem op. 	 IcI e'nmamaciwat e'wuwitmowawat ni ke'knomowancIn pInI, Cisus okinkwe'shkwan otI cI okinan; MnIwankosuk kinwa. IcI e'ki pmumackonawat osItinuk, ipi okiwucikwnItwawan.


Jezus antwoordde: "Iedere plant die niet door mijn Vader is geplant, zal worden uitgetrokken. 	 IcI okinkwe'twan, ipi kikIto, Caye'k sakwe'k Nos shpumuk e'iIt, kapwaktIkatuk, kupkocwe'pcIkate'.


Op een sluwe manier wist die koning ons volk het leven zuur te maken. Hij verplichtte hen zelfs hun pasgeboren kinderen buiten neer te leggen, in weer en wind en aan hun lot over te laten, zodat het volk niet meer zou groeien. 	 Win okiwie'shan e'nwe'nkonuk ipi okim iashtotwan kosnanIn iwkaocI we'pnawat otoshknicansowan e'wipwa pmatsInIt.


Paulus ging midden op de Areopagus staan en zei: "Mannen van Athene, aan alles in de stad zie ik dat u buitengewoon godsdienstig bent. 	 IwcI Pan e'kinipwIt, shi na’wiukwan Me's kwutakik,, ipi otI kikito; E'tinsuktI nIn ituk, nmukan kinwa cake'ko, ktosam te'pwe'tanawa.


Hij ging naar de synagoge en sprak met de Joden en de andere gelovigen. Elke dag discussieerde hij op het marktplein met de mensen, die daar toevallig waren. 	 IwcI otI, kaocI iakwne'twat, ni CwiIn shi otInume'okumkonmnuk, ipi ni e'nmaancIn, ipi shi e'tshItatuk e'tso kishkuk shiw kankwe'shkakwcIn.


Gelukkig zijn de mensen die vrede brengen, want zij zullen zonen van God worden genoemd. 	 Shuwe'ntakwsik ki, tpantowun we'shtocuk; ki ie'ki, ke'shInkascIk Kshe'mIne'to onicansIn.


Toen we dat hoorden, smeekten wij en de andere christenen Paulus niet naar Jeruzalem te gaan. 	 Pic cI otI kanotmak notI, ne'ne'ish ninan, ipi ki shi kaie'cuk; nkiwishte'pmamIn e'wi pwashiat sho Cinose'ne'muk.


Zij schreeuwden van angst en dachten dat het een spook was. 	 IcI ni ke'knomowacIn e'wapmukot e'pie'pmose'nIt kwItIpie'k kcukImik, kise'ksik otIcI kikItwuk iukwansI o cipe'‘i; iwcI e'kiwishkwe'we'ksawat, e'pic kwsawat.


Daarna werd Jozef wakker. 	 Pic cI Cosip kaonIshkat me'kwa e'npapIt oki te'pwe'twan Kshe'mIne'ton omIshIne'we'mIn kakot, icI e'kiw otapInImatsot ni wiwun.


Ga met hen mee en neem, net als zij, deel aan de reinigingsplechtigheid. Laat op uw kosten hun haar knippen. Dan zullen alle mensen in de stad weten dat het niet waar is wat over u wordt gezegd, maar dat u zelf trouw leeft volgens de wet van Mozes. 	 OtapIn ki, ipi pinakwton kia'w ipi winwa, ipi tpI’In anIt ke'pite'n takwuk, iw ke'ocI moshmowat niw otupi wan, ipi caye'k e'wike'n. tumwat kashu notake'wat, i e'kikon coke'ko pite'ntakwsInon iw kaocI ke'ntumwat kwiuk e'shuwe'psin, ipi e'naktuwe'ntumIn, i tpakwnuke'wun.


Terwijl Paulus in Athene op hen wachtte, viel het hem op dat er overal in de stad beelden van allerlei goden stonden; dat stoorde hem. 	 Me'kwacI Pan e'ie' pwi iat shi E'tinsuk ocipamIn okim mackakon, pic waptuk i kcI otan, caye'k e'pkItnItsowat me'nIto kat nIncIn.


Zij dachten dat Hij dit zei omdat zij geen brood bij zich hadden. 	 WinwacI kiknontik otI cI, kikItwuk; iwsI ie'i e'kipwamacitoikon pkwe'shIn.


Toen stookten zij een paar mannen op het praatje rond te strooien dat zij Stefanus slechte dingen over Mozes en God hadden horen zeggen. 	 OkinokanawancI, nInwun e'wikItnIt nkinotwamIn otI, e'pcIknonat ni MosusIn, ipi ni Kshe'mIne'ton.


Hierna riep Jezus de mensen bij Zich. "Luister! Probeer te begrijpen wat Ik bedoel. 	 IcI e'kintomat maoce'tincIn e'kinat; PsItImok, ipi nsItomok.


In Attalia gingen zij aan boord van een schip dat hen naar Antiochië in Syrië zou brengen. Nu zij hun taak hadden afgerond, gingen zij terug naar de stad waar zij aan hun reis waren begonnen. Daar hadden zij, samen met de andere leiders van de christengemeente, God gevraagd hen onder Zijn hoede te nemen, zodat zij konden doen wat Hij hun had opgedragen. 	 Shiw cI kiwcI nashwuk, ipI E'ntiakuk, shiw ie'shi, katshI nume'kitotwa, Kshe'mIne'to oshuwe'ncIke'wun, osam, i mikce'wiwun katpIse'stowat.


Langs de weg zaten twee blinde mannen. Zodra zij hoorden dat Jezus voorbijging, begonnen zij te roepen: "Here! Zoon van David! Heb medelijden met ons!" 	 PInI, nish ke'kie' pikwancIn nInwun, e'cipitupnIt cikimie'w kanotake'wat, ni CisusIn e'pmose'nIt kinotaksik, otI kikItwuk, Shuwe'nmIshInak O Te'pe'nmiak, We'kwIsmukwiIn Te'pIt.


Vandaar reisden wij naar de Romeinse kolonie Filippi, de voornaamste stad in dat deel van Macedonië en bleven er enkele dagen. 	 NkiwcI shiamIn shi Pinipayuk, iw ie'i mamwI kcI otan shi Me'sitonie' kik, KaocI tpe'ncIkate'k shi cI nkiImIn shi kcI otanuk, onatsokwun.


Wij dreven inmiddels al veertien dagen rond op de Middellandse Zee. Omstreeks middernacht meende de bemanning in de verte een branding te horen. Daar zou dus land kunnen zijn. 	 Pic cI mtatso shItInie'w katsotpukuk; e'ie' onukumuk nInashiak shi E'tniuk, e'iaptI tpukitInuk, ki napikwan nInwuk, kine'ntumwuk, pe'shoc e'pie'tnIswat nkoci e'kiwnunuk.


Zij moesten hem gelijk geven. Na de apostelen te hebben binnengeroepen, lieten ze hun zweepslagen geven. Zij verboden hen streng ooit nog in het openbaar over Jezus te spreken en lieten hen daarna gaan. 	 Kite'pwe'twawancI, icI kantomawat ni nwakancIk, icI kapsItie'wawat okinawan e'wipwa kikitowat shiw tInoswunuk CisusIn icI e'kipkItnawat.


We waren in totaal met 276 mensen. 	 ShicI caye'k kaie'iak shi napikwanuk, nishwak, ipi nouksomtInI shItInkotwatso, cipamuk;


Ze sleepten hem buiten de wijngaard en vermoordden hem. 	 IcI e'kimshInawat, ipi okisakcIwe'pInawan shi siwnokam shI ktukanuk, icI e'kinsawat.


"Laat nu eens zien dat U de Zoon van God bent", zei hij. "Spring naar beneden! Er staat immers in de Boeken dat God Zijn engelen zal sturen om U te beschermen. Die zullen er wel voor zorgen dat U niet te pletter valt." 	 OtIcI otukon, KishpIn kin, okwIsmukwiIn Kshe'mIne'to, pie'ocIniswe'pnItson; otukwshI e'shonIpie'kate'k, Win okuwitmowan omIshInIwe'mIn, e'wikuwapmukwiIn ipi onIciwak kupumukwitInukok wikake' e'wipwapaksite'shnIn sInik.


Besef je niet dat Ik mijn Vader zou kunnen vragen duizenden engelen te sturen om ons te verdedigen? En Hij zou ze sturen. 	 KtIshte'anI co ntakshkItosin e'wi nume'kituwuk Nos, kie'nup e'wi mishpI mtatso wusimI shItInish iaianke' maoce'tincIn mIshInwe'n?


Zodra zij vrij waren, gingen Petrus en Johannes naar hun vrienden en vertelden wat de Joodse leiders hadden gezegd. 	 IwcI kapkItnItwa kishie'k e'tnukie'wat ipi kiactanawa caye'k, kakowat, ni ke'cmatmoncIn, ipi ke'ctaose'cuk.


door u, die Gods wet uit de hand van de engel hebt ontvangen, maar u er niet aan gehouden hebt." 	 MishInwe'k kiminkowak i tpakwnuke'wun cocu kiwtapnIsinawa.


Toen de anderen dit hoorden, waren zij gerustgesteld. Zij loofden God. "Het is dus ook voor andere volken", zeiden zij. "God laat ook onder hen mensen tot bekering komen, zodat zij eeuwig leven hebben." 	 IcI otI kanotmoat, coke'kokikItsik, ipi o kiwinwanawan, Kshe'mIne'ton, otI kikItwuk, Kshe'mIne'to nukwuke' ni Me'ikIsnIncIn, okiminan kisate'ntumwun shi pmatsowunuk.


Zorg ervoor dat Paulus een paard krijgt en breng hem veilig bij gouverneur Felix." 	 Ipi minuk ne'ktoshkshayIn, Pan, e'winumomkot, ipi mnopie'nuk e'ciiIt Piniks, NakansIncIn.


De duivel gaf het niet op en nam Hem mee naar een heel hoge berg. Hij liet Hem alle landen van de wereld zien, met al hun pracht en praal. 	 MinI cI, mIcImIne'to okishonan e'cI kcI pkotnianuk e'kiwaptuat, caye'k okumauwun shotI kik, e'pic wuntInuk.


Hij riep twee van zijn officieren en zei tegen hen: "Vanavond om negen uur moeten 200 soldaten klaarstaan om naar Caesarea te gaan en ook nog 200 speerdragers en 70 ruiters. 	 IcI e'kintomat nish kapte'nIn otIcI okinan oshInwiuk nishwak shumaknIshuk, e'wishiawat Sisine'uk, ipi nouksomtInI pe'momkocIk, ipi nishwak, shumakinIn me'mackonkuk, nsotpukIn kish iaptu tpukuk.


Ik eet en drink wel, en u moppert: 'Hij is een veelvraat en een drinkebroer; een vriend van tolontvangers en slechte mensen!' De praktijk zal wel uitwijzen of u gelijk hebt!" 	 We'kwIsmukot NInwun kipie'wisnI, ipi kimnukwe', otI cI e'nawat, PInI, nInI ne'patsIt, ipi shomnapo ne'tamnukwe't, ipi we'wikanmacIn maocIckI onInwun, ipi ke'kie'patsIncIn. KicI we'nicansun kowacIk, i npwakawIn, we'we'nI shIcke'k otIne'nmawan.


Of dat U een vreemdeling was en hebben wij U geholpen? Of dat U niets had om aan te trekken en hebben wij U kleren gegeven? 	 TapicI kawapme'nkon e'pwake'ncukasiIn, icI e'pitike'nkon tanake' e'shashakitin, icI e'kwe'inukoncI.


"Goed", zei Jezus. "Ga!" De geesten verlieten de twee mannen en gingen in de varkens. Alle varkens stormden de steile helling af en verdronken in het meer. 	 IcI otI e'kinat, Shiak, icI kapie'sakumwat kishie'k shi pe'msotincIn kokoshIn, icI pInI ni caye'k pe'msotincIn kokoshIn, e'kinispItonIt e'kishkitakiwnInuk, pic kcukumik, ipi e'kipnatsawat, shi npik.


Die Joden kwamen met mij mee hier naartoe en ik heb de zaak de volgende dag meteen in behandeling genomen. Maar toen ik Paulus liet voorleiden, beschuldigden zij hem van iets heel anders dan ik had verwacht. 	 IwsIie'i, shotI kapiawat, e'swapwitoian e'wiwapuk, nkicipitup shi tpakwnuke' cipitupwunuk, ipi nkinokashwe' o nInI e'wipie'nIt.


Maar de stem kwam nog een keer: 'Als God zegt dat u iets mag eten, mag u het eten!' 	 NIshcI minI notakwsuwun, nkiwcI, nkwe'takon shiw shpumuk iw Kshe'mIne'to kapinakwtot ke'ko wanakwuk shInkatkIn.


Saulus werd in de groep opgenomen. Hij bewoog zich vrij in Jeruzalem en 	 Ipi shiw okiwican e'pitke'wat, ipi e'sakumwat, shi Cinose'ne'muk.


Daarna hielden Judas en Silas, die het woord van God konden brengen, allebei een lange toespraak. De christenen werden daardoor bemoedigd en versterkt in hun geloof. 	 Osam cI, Cwte's, ipi Sayne's, nakanacimocuk winwa, okiakwamawan ni wikane'iwan, mce'sh kikitonIn, ipi okiwishkumawan.


De mensen die erbij waren gekomen, keerden zich allemaal tegen Paulus en Silas. De rechters rukten hun de kleren van het lijf en lieten hen geselen. 	 IwcI ki maoce'ticIk kipsukwik mamawI ipi ki tpakwnuke' nInwuk, oki na ni sikpIto nawan paskumwacIn ipi kishuwe'k e'wi we'we'pockasnIt;


Op het kleed lagen allerlei dieren: Zoogdieren, reptielen en vogels. 	 Shi cI pic iukwan, caye'k e'shnakwsawat nie'okata cuk, we'siuk, shotI kik, ipi pkocwe'siuk, ipi pe'pa mote'shkuk, ipi pe'pamsacuk.


Men steekt immers geen lamp aan om er vervolgens een emmer overheen te zetten? Die lamp moet toch op een kandelaar staan en licht geven voor iedereen in huis? 	 Cowike' nInwuk, otaskI‘sinawa waskone'ncukIn, icI e'witowat namiukwan tupu‘ke'nuk; mtIno ie'k waskone'ncukunatkok; icI waskone'ntakwnawa, caye'k pituk e'icuk wikwamuk,


Als die tijd niet wordt ingekort, zal iedereen omkomen. Maar die tijd zal worden ingekort terwille van hen die bij God horen. 	 KishpIn sI notI e'kishkiwuk pke'ci shIckate'k, co wIiI pe'matsIt kuke'skonasi; kiw cie'k we'we'napcukascuk, e'kishkiwuk ke'ocI, pke'ciw shItok.


De volgende morgen stapten Agrippa en Bernice in vol ornaat de aula binnen. In hun gevolg warenhoge militairen en leden van het stadsbestuur. 	 IcI kawapinInuk, pic E'knIpe' ipi Pe'nIs, kapiawat wickcImishatsonuwa, ipi kakish pitike'we't watshu psItake'wat okiwice'okowan ni kcI kapte'nIn, ipi nakanse'cIk nInwun shi kcI otanuk, Pe'ste'scI kashawe't, Pan kipie'ckaso.


De anderen zeiden schamper: "Je bent niet wijs!" Maar het meisje hield vol dat het Petrus was. "Dan moet het zijn beschermengel zijn", antwoordden zij. 	 OtI cI okinawan, kawawunum; kiwish te'pwe'cI, i e'nomkItnuk. OtI cI kikItwuk omIshInwe'mIn sIni.


Het aantal gelovigen bleef echter groeien. Talloze mannen en vrouwen gingen in de Here geloven. 	 WusimIcI okite'pwe'twawan Kshe'mIne'ton patie'n wucuik nInwuk ipi kwe'k.


Maar voor één ding krijgt u nooit vergeving. In deze wereld niet en in de toekomstige wereld ook niet. Dat is voor het belasteren van de Heilige Geest. 	 We'kwe'ntuk ke'mcIcshImat We'kwIsmukot NInwun kupone'ntumwa win; we'kwe'ntuk mIcIkikitowun ke'nat Ke'shmIne'to ocipamIn cokupone'ntumwasi win coi shotI kik, ipi kishkwakiwuk.


De tijd dat God Zijn belofte aan Abraham zou waarmaken, kwam steeds dichterbij. Het volk werd in Egypte groter en groter. 	 IwcI pic ci kiukwan e'piamkuk Kshe'mIne'to kawawitmowat ni E'pne'e'mIn ki mnokwuk, ipi kimane'k nIshInape'k shi Iciptuk.


Nu sta ik hier terecht omdat ik verwacht dat God zal doen wat Hij onze voorouders heeft beloofd. 	 IcI nkom nipo‘w, ipi we'ctpakwnukasian osam e'te'pwe'ie'ntuman kawawitmoat Kshe'mIne'to KosnanIn.


Naar zijn gewoonte ging Paulus naar hun synagoge en sprak drie sabbatten achtereen met hen over wat er in de Boeken stond. 	 IwcI Pan, e'shcIke't okipitike'ntawan shi, ipi nsuk e'nume'kishkuk, okiwishte'pman shi Kshe'mIne'to ikikitonuk.


Daar ben ik zo blij om dat ik het moet uitzingen! Er is zelfs hoop voor mijn lichaam. 	 IwcI ie'i nte'’ kimnowankosimkIt ipi nse'knInwakIn kinciwe'nmomkIt wusimI ke'iapI ntuwiasum kInwashmomkIt shi pkose'nmowunuk.


Na afloop van al dit gespot deden zij Hem de rode mantel af, trokken Hem Zijn eigen kleren weer aan en namen Hem mee om gekruisigd te worden. 	 KashkIc napitotwawat okikiskotnawan, icI win kapiskuk kipiskotnawan, icI e'kishonawat e'wiskakwawat.


Maar ondanks dat geloofden veel mensen de apostelen. Daarmee nam het aantal gelovigen toe tot ongeveer 5000. 	 NIshcI mce'sh okite'pwe'takwan, kanotakwat nianuk mtatswak nInwuk kitshik kate'pwe'takwat.


'Verlaat uw vaderland en uw familie en ga naar het land, dat Ik u zal wijzen.' 	 OtI cI okinan ocI macin shi e'tnukie'n, ipi e'tshI nowe'tasiIn, icI shian ke'knomonan, ksh.


Maar Petrus trok hem overeind en zei: "Sta op! Ik ben ook maar een mens!" 	 NIshce' Pitu okipsukwitnan, otI cI okinan, Nipwun, ninkwshIke', nInI, ke'iapI.


Wil hij nog niet luisteren, leg de zaak dan aan de gemeente voor. Als de gemeente hem in het ongelijk stelt en hij wil nog niet luisteren, moet u niet meer met hem omgaan. 	 KishpIn cI ni pwaopsItwat witmoki e'cmaacIk, kishpIn cI pwapsItwat ni anmue'ancIn, ne'num ke'cwa me'mataosIt, ipi maocIcke' onInI.


Zij namen hem mee naar de Areopagus en vroegen: "Mogen wij eens wat meer horen over die leer van u? 	 IwcI e'kiw otapnawat, ipi okishonawan shi E'niopike'suk, otI cI kikItwuk; ConI otI ntake'ntusimIn, oshke'shIcke'wun, otI kin iactumIn.


Op hetzelfde moment zakte zij voor hem in elkaar en stierf. De jonge mannen kwamen binnen. Toen zij zagen dat zij ook dood was, droegen zij haar naar buiten en begroeven haar bij haar man. 	 IwcI e'kipmukocuk kie'nup shiw osItik cI okipkItnan ocipamIn, icI ki oshkInowe'k kipie' pitike'k, ipi okimkawawan e'nponIt icI ke'win e'kisakconawat okiwunkowawan cik iukwan onape'mun


aan getuigen, die tevoren door God waren uitgekozen; niet aan het grote publiek, maar aan ons, die met Hem hebben gegeten en gedronken, nadat Hij uit de dood was opgestaan. 	 Coin nish caye'k nIshInape'n, mtIno ki ke'ke'nmacIk kauwe'napmacIn, Kshe'mIne'to ninan, kawitopmukIt, ipi kawicmnukwe'mkIt kakish psukwit e'kinpopIt.


Sommige mensen kunnen niet trouwen, omdat zij met een afwijking geboren zijn. Anderen kunnen niet trouwen, omdat zij door andere mensen verminkt zijn. Weer anderen trouwen niet, omdat zij daar terwille van het Koninkrijk van de hemelen van afzien. Laat ieder die het begrijpt, dit aannemen." 	 AnIt ionukuk kishI nikwuk, kashu nikukwat okie'owan, ipi anIt ionukuk kiwshiak ionukuk ni nInwun, ipi anIt ionukuk okiwshItonawa wiwuwa ionukuk, shpumukcI okumauwun, we'ctotatsowat, Win ke'kshkItot wiwtapnuk, nocma okaotapnan.


Dit soort boze geesten wordt alleen verdreven wanneer jullie ervoor bidden en vasten." (a) 	 OtIsI e'shnakwuk, copie'sakumomkIsnon, pama ie'k e'numak, ipi e'pwawisnuk.


"Ga weg. Houd voortaan rekening met wat de profeet Hosea heeft gezegd: 'God wil uw offers en geschenken niet! Waar het Hem om gaat, is dat u met andere mensen meeleeft.' Ik ben naar de aarde gekomen om slechte mensen bij God terug te brengen en niet om Mij bezig te houden met mensen die het zo goed met zichzelf hebben getroffen." 	 Wu kuke'ntumok otI e'kitomkuk nkishwe'ncukI; coin nkupitakwe'si; Coin piasi e'wintomkwa me'noshuwe'psucIk; mtIno me'iashowe'pse'cIk; e'wi kisate'ntuswat.


Hij maakte een gebaar dat zij moesten zwijgen en vertelde toen hoe de Here hem uit de gevangenis had bevrijd. "Vertel Jakobus en de andere broeders wat er is gebeurd", zei hij. Daarna ging hij weg naar een veiliger plaats. 	 Oki iaine'nkawan e'wipwa ke'ko kItnIt okiwitmowan kashu sakcowunukot ni Kshe'mIne'ton shi kpakwotiwkumkok ipi otI okinan wuwitmo otI, Ce'ms ipi ki kikane'nanuk. IwcI e'kinmamacit pkan koci kishie'.


Maar zij gingen niet via Jeruzalem naar hun land terug. God had hen in een droom gewaarschuwd niet bij Herodes langs te gaan. Daarom kozen zij een andere weg. 	 IcI e'kiwitumakwat, Kshe'mIne'ton e'kiapwawat ke'kowi minI shiake'k E'nut e'iIt, icI e'kishiawat e'tnukie'wat ototanwak, pkan kinImIshie'k.


Maar als de Heilige Geest op jullie neerkomt, zullen jullie kracht krijgen om de waarheid over Mij te vertellen aan de mensen in Jeruzalem en ook in Judea en Samaria. Zelfs tot in de verste uithoeken van de wereld." 	 KuotItnanawa wishkIswun ipi panakwsIt Cipam kikishotIskoie'k, ipi nin kaocI witmake'm caye'k shi Cinose'ne'muk ipi caye'k Cwtie'uk, ipi shi Se'me'ne'ok ipi shi mamwI pnocak shotI kik.


Jullie zijn werkelijk stekeblind! Wat is belangrijker? Het offer of het altaar dat het offer heilig maakt? 	 Kukie'patsIm, ipi kukie'pikwam, We'kwni cI wusimI e'pite'ntakwuk, ipatakwe'k, tanake' i e'tshI pitakwe'k, te'pe'ntuk i pitakwe'wun.


"God zal u slaan, huichelaar", zei Paulus tegen hem. "U zit hier om volgens de wet recht over mij te spreken. Geeft u iemand opdracht mij te slaan, wat tegen de wet is?" 	 PancI otI, okinan, Kshe'mIne'to kuwe'potak, kin, wapshkukasiIn, shinI we'c cipitupiIn, e'wi tpakwnin, shi tpakwnuke'wunuk ipi e'towe'n e'wi we'potakoian shi tpakwnuke'wunuk? e'shupwacIcke'k?


Denk nou maar niet dat u vrijuit gaat omdat u Joden bent. Want God kan zelfs deze stenen in Joden veranderen. 	 Ke'kowi, ke'ko, ne'ntuke'k kiiwawa, E'pIne'-e'mntoosmamIn, ktInum cI nin, Kshe'mIne'to otakshkIton, notI sIniIn, e'wipsukwipnat pInoce'iIn iukwanIn E'pIne'- e'mIn.


Zij deed dat niet één keer, maar voortdurend, dag in, dag uit. Op een gegeven moment kon Paulus het niet meer aanhoren. Hij zei tegen de geest: "Ik gebied u in de naam van Jezus Christus dit meisje te verlaten!" Op hetzelfde moment verliet de geest haar. 	 IwcI mce'shkon katotuk, NIshcI Pan kikwinwune'ntum kikwe'knoi, ipi otI okinan, ni mIne'ton, Nin ktInIn shiw tInoswunuk Cisus Knayst, e'wi pie'sakumIn. IcI e'ki pie'sakuk, shi ie'i pic tpukIn.


In Caesarea woonde Cornelius, de commandant van het zogenaamde Italiaanse regiment. 	 Nkot nInI kiuwak Sisine'uk, Kuninius kishInkaso, Kapte'nmowan ki shuma knIshuk, e'shnukascuk Ayte'niun nkotwe'nI.


"Waar kunnen wij de nieuwe koning van de Joden vinden?" vroegen zij. "Want in ons land, ver in het oosten, hebben wij een bijzondere ster zien opgaan. Daardoor wisten wij dat de grote Joodse koning geboren was. Wij zijn gekomen om Hem eer te bewijzen." 	 OtIcI kikItwuk, TInipicI okanikIt otokumamwan Cwiuk? NkiwaptumwamIn otInukomIn we'cmokuk; ie'i we'cpie'shiaiak e'winume'kItokIt.


Op de Pinksterdag waren zij allemaal bij elkaar gekomen. 	 Pic e'kishkuk PIntikast wikwtowun kaocItsak, caye'k kimsote'e'k kimaoce'‘tik mamwInkoci.


De volgende dag, terwijl de mannen Joppe naderden, ging Petrus het platte dak van het huis op om te bidden. Het was omstreeks het middaguur en 	 IwcI, wiapuk pe'shoc e'nmIiuwat shi kcI otanuk, nkotwatso tpukIn e'pite'ntakwute'nuk Pitu, kishie' kwItpuk e'winumat.


Wanneer je in de ene stad wordt vervolgd, vlucht dan naar de andere. Want Ik zal terugkomen voordat jullie ze allemaal hebben bereikt. 	 Pic cI kwtukukoie'k otI kcI otanuk, pe'kanuk nInshumok, We'we'nI KitInum, Coki cak shkIsinawan otanIn e'te'k Isniuk e'pwamshupiat We'kwIsmukot NInwun.


De volgelingen van Jezus in Judea, Galilea en Samaria hadden een tijd van rust en konden in vrede bij elkaar komen. Hun geloof werd sterker en zij gehoorzaamden de Here. De Heilige Geest bemoedigde hen en steeds meer mensen sloten zich bij hen aan. 	 Pic cI ki maoce'ticuk te'pwe'ie'ntukuk, kinwashmok, caye'k Cwtie'uk ipi Ke'nIniuk, ipi Se'me'ne'iuk, ipi kiknomowak, ipi pmose'k shi okwutacwunuk, Te'pe'nke't, ipi shi omInwankoswunuk PanakwsIt ocipam wusimI cI kitshik.


Toen Gallio gouverneur van Achaje werd, spanden de Joden samen en brachten Paulus voor het gerecht. 	 Pic Ke'nio e'ie' okumawut shi E'kie'uk icI ki Cwiuk, ki mamwI ne'ntumwuk kipie'msou’tik e'kiw otapnawat, ni PanIn, ipi okipie'nawan shi tpakwnuke' cipitupwunuk.


Bij deze tweede keer vertelde Jozef dat hij hun broer was en hij stelde hen voor aan de Farao. 	 IwcI nishuk kashiawat Cosip wikane' iIn okikuke'nmukon ipi Pe'no okikuke'nman Cosip e'nwe'mancIn.


God zei tegen Abraham dat hij en al zijn nakomelingen besneden moesten worden. Dat zou het teken zijn van Gods verbond met hem. Later werd zijn zoon Isaäk geboren. Toen die acht dagen oud was, werd hij besneden. Hetzelfde deed Isaäk later bij zijn zoon Jakob. En Jakob deed het ook weer bij zijn twaalf zonen, die de stamvaders van ons volk zijn. 	 OkiminancI wawitmatwun shiw tpakwn uke'wunuk. Ipi E'pne'e'm kiwosmukon ayse'k icI kitpakwnan ka shwatsokwnuktunuk ipi ayse'k kiw osmukon Ce'kap ipi Ce'kapIn kiwosmukon mtatso shItnish Osma.


De volgelingen die uiteengejaagd waren, spraken overal over Jezus en vertelden wat Hij had gedaan. 	 Osam cI otI kaswe'shkawat kishie'k, cak nkoci e'pmukie'kwe'wat.


'Nee, ik wil niet.' Maar later kreeg hij spijt en ging toch. Daarna zei de vader tegen de tweede dat hij op het land moest gaan werken. En die zei: 	 Okinaskawan cI ni e'kacinIncIn, icI nasapkinan, icI okinkwe'twan otI okikon, NkIshia sI Nos, cocI kishie'si.


Op de verjaardag van Herodes kwam de dochter van Herodias de feestzaal binnen en danste voor de gasten. 	 Pic cI E'nut e'kinikIt kishuk e'kiiu‘mowIt E'notie's otansIn kinime'tin e'nasmupwat; E'nut, cI kimnwe'ntum.


In de wet van Mozes staat ook: 'U moet zich aan uw eed houden. Wat u voor God hebt gezworen, moet u nakomen.' 	 MinI ki notake'm; kakItwapIt pnowi, Ke'kowinIshkItkIn; Ke'ko kItiIn, Kitotum kashuwawitmowut Kshe'mIne'to e'wi totImIn.


Iedereen was vol ontzag voor de wonderen en tekenen die de apostelen deden. 	 Ipi se'ksowun, okiwtuskonawa e'tshuwat cipamwan, ipi mce'sh mamkate'ntumwunIn, ipi mataototmonIn kitotmok ki nwakancuk.


Daarna gingen wij naar Caesarea en logeerden bij de evangelist Filippus, één van de eerste zeven helpers in de gemeente van Jeruzalem. 	 IcI iwiapuk ninan kapmI wice'okIt Pan, nkimacimIn, ipi nkipaimIk shi Sisinie'uk nkipitike'mIn e'tat Pinip, ke'kie'kwe't, win o nkot nouk ke'tshIcuk, ipi nkiwicamIn.


En zij gaven ze weer aan de mensen. Iedereen kon zoveel eten als hij wilde. 	 IcI caye'k e'kiwisnawat, ipi kite'psInie'k; icI kiw tapnanawan kaiashuwe'sanuk mtatso shItnish kokpInaknIn, kimoshkIne'tonawan.


Zij hebben geroepen dat hij niet mag blijven leven. Mij is gebleken dat hij niets heeft gedaan, waarop de doodstraf staat. Maar omdat hij zich op de keizer beroepen heeft, moet ik hem wel naar Rome sturen. 	 NIshcI pic ke'ko kapwamkumwuk, e'pite'ntakwuk npowun, ipi win onItwe'nman e'witpakwnukot ni AkustusIn, nkine'ntan, ipI e'wishaocIkasot.


Petrus ging naar beneden. "U zoekt mij", zei hij tegen de mannen, "maar waarom eigenlijk?" 	 IcI Pitu e'kishiat ni nInwun, Kuninius kanokanacIn otI cI okinan, pInI, NinkwshI ne'twapmIie'k, We'kwnicI otI we'cpiaie'k.


Wat Ik nu in het donker zeg, vertel dat rond zodra het licht wordt. Wat Ik je in het oor fluister, schreeuw het van de daken! 	 Watumonkon e'kiskupkoniak, iai ke'kItie'k shi e'wase'iak; ipi nwatume'k kto‘kak i ie'ike'mnwactume'k wikwamuk kwItupuk.


God heeft dat bevestigd door hun, net als ons, de Heilige Geest te geven. 	 Kshe'mIne'to ke' ke'ke'ntuk, ote'‘iman, win witokowan, ipi okiminan, ni PanakwsIn cIn CipamIn, kinan kashuminkoikon.


Koning Agrippa! Gelooft u de profeten? Ja, ik weet dat u ze gelooft!" 	 KcI o kuma E'knIpe' kte'pwe'twaknI ki Nakanacimocuk? Kuke'nmIn, e'te'pwe'ie'ntumIn,


Wij kunnen gewoon niet zwijgen over wat wij hebben gezien en gehoord." 	 CosI ntakshkItosimIn e'wipwatshItmak notI ke'ko kawaptmak ipi kanotmak.


De bijl van Gods oordeel ligt trouwens al onder de bomen. Elke boom die geen goede vruchten draagt, wordt omgehakt en verbrand. 	 Ipi iw iukwan pkumsakIn okitonawa e'wce'pkiwuk, iukwanIn ni mtukon, ipi cI niw mtukon pwapie'tomkItnuk we'onItnuk micum kukishkukaso, ipi cI, shkote'k kupukcikaso.


En wie de voornaamste wil zijn, moet jullie slaaf worden. 	 We'kwe'ntukI kinwa ke'okumaokwe'n; nocma win kupmitakwa.


De heer zei: 'Je bent een goede en betrouwbare knecht. Omdat je dit kleine bedrag goed hebt beheerd, zal ik je grote verantwoordelijkheid geven. Deel in mijn vreugde!' 	 IcI ni te'pe'nmukocIn 'otI okikon, We'we'nI kitotum me'noshuwe'psin, ipi me'nototmIn pmitakIn, kimnototanIn; otI pke''cicoiIn mane'kIn kako kuminIn wakawakawaptumIn; Pitike'n e'tshI mnowankosIt te'pe'nmukwiIn.


eet niets van wat aan afgoden geofferd is; eet of drink geen bloed; eet geen vlees van dieren die door verstikking ter dood gebracht zijn en pleeg geen hoererij. Als u zich daaraan houdt, is het goed. Wij wensen u het allerbeste." 	 E'wi pwamicie'k, wias, kamintwa me'ntokascuk, ipi mskwiik ipi ke'ko kakpe'ne'we'shkamkuk, ipi pshukwat sowun, kishpIn notI pwatotme'k kumnototam We'we'nI ktIne'nmInmIn.


"Aan Zijne Excellentie, gouverneur Felix: 	 Knatius Naysie's, okImonan, o ke'c, mIno NakansIt Piniks; otIne'nman mInowankoswan;


Toen Jezus in Kapernaüm kwam, liep een officier van het Romeinse leger op Hem toe. 	 Pic cI Cisus e'kipiat shi Ke'paniamuk, kipie' e'cIiIt, iukwan Kapte'n, okipie'matmukon.


Paulus wilde graag dat deze jongeman met hen meeging op reis. Om de Joden in die streek terwille te zijn, besneed hij Timotheüs, want zij wisten allemaal dat hij niet besneden was, omdat zijn vader een Griek was. 	 Win, Pan, kine'ntum, e'wiwice'okot, ipi oki tpakwnan osam ni CwiIn shi kaiIncIn, osam, okike'nmawan caye'k, ni isIn e' Knik nInwunIt.


Ik heb de hele wereld gemaakt!' (C) 	 ConI nIce'n nkiiosinIn notI caye'k e'kiwshItoian?


Toen Petrus en Johannes de tempel wilden binnengaan, vroeg hij hun om geld. 	 E'wapmatcI Pitu, ipi CanIn e'nmupitike'nut kcI-nume'okumkok okintotmowan mikwe'wun.


1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. 	 ICI Cisus kakishkitot caye'k note', kikitonIn, otI okinan e'knomowacIn.


Deze goede mensen zullen vragen: 'Here, wanneer hebben wij gezien dat U honger had en hebben wij U te eten gegeven? Of dat U dorst had en hebben wij U te drinken gegeven? 	 IcI ke'cInkwe't-wawat ki me'noshuwe'pse'cIk, otI cI kukItwuk, Te'pe'nmiak, TapicI, kawapmInkon e'pkIte'n, icI e'shumnukon tanake' e'kakaskIte'-e'siIn, icI e'kimne''nukon.


Hoe kunt u dan zeggen: 'Kom, ik zal die splinter even uit uw oog halen.'? Met die balk in uw eigen oog ziet u immers niets? 	 TInicI ke'nIt kikanI, NkukcIpiton pe'snukwiIn kshkishkok, ipi pInI, cocu kin kowaptusin, iw mtuk ke'pakshkakwuiIn tpInowe' kshkishkok.


Zij stelden twee mannen voor: Jozef (die ook wel Barsabbas of Justus werd genoemd) en Matthias. 	 Okiwe'napmawan cI Nish Cosip kishInkaso Pe'se'pe's ipi ke'iapI kashInkasot Custus, ipi Me'taye's.


Filippus ging ook de stad uit, want een engel van God had tegen hem gezegd: "Zorg ervoor dat u vanmiddag op de weg van Jeruzalem naar Gaza bent; dat is een eenzame weg." 	 IcI Kshe'mIne'to mIshIne'we'mIn, okiknonan PinipIn otI okinan, Psukwin ipi shian we'c shawunu‘uk iw mie'w’ we'tsuk Cinose'ne'muk ipi Ke'se'uk now’mtukwakik.


Nu had de gouverneur de gewoonte ieder jaar met Pasen een gevangene vrij te laten en de mensen mochten altijd kiezen wie dat zou zijn. 	 IwcI e'wikwtuk, okume' kakuk okipkIte'man nkote'ie' ke'pakwukasnIt ke'wawinanIt ni nIshInape'n.


De twee mannen trokken zich er niet veel van aan en bleven nog een hele tijd in de stad. Zij spraken vrijuit over Jezus Christus en de Here bevestigde wat zij zeiden door hen bijzondere dingen en vele wonderen te laten doen. 	 IwcI ie'i shi kInwe'sh kaocIiuwat kiwish kI kikitok shi Kshe'mIne'to otImoswunuk kimikwe' cI shkIe'osuwun iw kikitowun oshuwe'ncIke'wun, okiminankI kInwacIke'onIn, ipi mamkate'ntumwunIn e'winuk kmuksInIt.


Want Ik ben gekomen om hen die verloren gaan, te redden. (a) 	 O We'kwIsmukot NInwun kipie' e'wike'skonat ni kakiwanincIn,


De volgende morgen beraamden zo'n veertig Joden een samenzwering om een aanslag te plegen op Paulus. Onder een vloek verplichtten zij zich ertoe niets te eten of te drinken zolang zij hem niet hadden gedood. 	 Pic cI kakishkiw nInuk anIt ki Cwiuk kimsomaotoshnok; otI kikItwuk, ‘pnats iwnuk, nkIshiamIn, kishpIn pwansukIt Pan, e'pwamshu wisne'ak tanake', e'pwanshu mnukwe'iak.


Maar de poort naar het leven is nauw. En de weg erheen smal. Weinig mensen vinden hem. 	 Osam kacIshkwate'm, ipi kacImie'w e'suk pmatsiwnuk, ipi pke'ci shIiwik kiw me'kumocuk.


Op een middag omstreeks drie uur, het Joodse gebedsuur, gingen Petrus en Johannes naar de tempel. 	 IcI Pitu ipi Can, kiwice'twuk shpumuk kcI-nume'okumkok shaktso tpukIn e'pite'ntakwuk, pic wanumak.


Hij riep uit: "Ik kan de hemel zien! Ik zie Jezus, de Mensenzoon, aan de rechterhand van God!" 	 Ipi otI kikito PInI nowapitan shpumuk e'nsakshkak, ipi We'kwIsmIt NInwun e'nipwut ote'pnIciwnak Kshe'mIne'ton.


Toen Petrus weer in Jeruzalem kwam, maakten zij hem het verwijt dat hij met mensen van een ander volk was omgegaan en zelfs met hen had gegeten. 	 IwcI Pitu kapiat shi Cinose'ne'muk, kiw cI kate'pwe'tkuk, (CiwiIn winwa ka kaotashmocuk) otupakwnuke'owunwa okinshkuknonawan-


Luister goed, Ik zeg u: Iemand die zijn vrouw verlaat en daarna opnieuw trouwt, pleegt overspel. Tenzij zijn eerste vrouw gemeenschap met een andere man heeft gehad." 	 NincI ktInum, We'kwe'ntuk ke'we'pnakwan wiwun, kishpIn pwa waonIshkawanIt okwe' ipi pe'kansIncIn wiwut waonIshkaiwI, ipi we'kwe'ntuk ke'owiwkwe'n niwe'pnukasnIt win waonIshkaiwI.


Maak zieken gezond. Laat doden weer levend worden. Genees melaatsen. Verdrijf boze geesten. Jullie mogen er niets voor vragen, omdat je het zelf ook voor niets hebt gekregen. 	 Ne'se'uk iakwnokacuk, pinakwuk we'mkicuk, psukwitnuk ne'pcuk, sakicowe'pnuk mcImIne'tok; we'npIsh kitotapnanawa, we'npIsh mikwe'k.


Als de eigenaar naar zijn land terugkeert, wat zal hij dan met die boeren doen?" 	 Pic cI pie't te'pe'ntuk i siwnokamshI ktukan; tInicI ke'napnInat notI ktukie' onInwun,


Met dat soort dingen vullen de ongelovigen hun leven. Uw hemelse Vader weet heel goed wat u allemaal nodig hebt. 	 OtI ie'i tpe'nwe'osuwun Me'ikIscIk kapme'nton e'mowat, iukwan suwi Koswa shpumuk, okuke'ntan waioie'k cak ke'ko.


"Sla hem op zijn mond", zei de hogepriester Ananias tegen de mannen die vlak bij Paulus stonden. 	 IcI o kcI me'matmot E'ne'naye's, okinan, nI kanipwunIt shi cikiiukwan, e'wiwe' pokwanIt shiw otoninuk.


Daar waren zij samen een heel jaar bij de volgelingen van Jezus te gast en gaven vele mensen onderwijs. In Antiochië werden de volgelingen van Jezus Christus voor het eerst 'christenen' genoemd. 	 IwcI kamkawat okipie'nan shi, E'ntiakuk otI kanomkuk, nkot pon, kimaoce'tik ki te'pwe'ie'ntukuk, ipi okiknomowawan mce'sh nIshInape'n, ipi ki ke'knomocuk, Knayst nIshInape'k kishInkasok, ne'tum shi E'ntiakuk.


Wij brengen u het goede nieuws dat de belofte, die God lang geleden aan onze voorouders heeft gedaan, in onze tijd werkelijkheid is geworden. God heeft die belofte vervuld door Jezus weer levend te maken. 	 KuwitmonmIn mciwe'nmowun i witmatwun, kashIwawitmotwa kikosnanuk.


De moeder van Jakobus en Johannes kwam met haar twee zonen naar Jezus toe. Zij boog zich voor Hem neer om Hem iets te vragen. 	 IcI e'kipie'naskakot niw kie'iwan ni Se'piti nicansIn, okipie'wice'okon ni okwIsIn, e'pie' owuciwkwnItakot e'ntuwe'ntumakot ke'ko.


Eutychus, een jonge man die in de vensterbank zat, viel in slaap. Toen Paulus maar bleef doorspreken, viel hij vanaf de derde verdieping naar beneden. Toen ze hem optilden, bleek hij dood te zijn. 	 IcI shi nkot, kicipitupI, e'cI wase'ckIn kate'nuk, oshkInwe' Iwtaykus kishInkaso kikcIn pe', icI Pan kInwe'sh e'kie'kwe't kipmukocIn e'ie'npat, nsuk e'pitokInIkate'k shi shpumuk kiwtukocIn, ipi kiw tapInukaso e'upot.


"Omdat jullie zo weinig geloof hebben", antwoordde Jezus. "Als jullie geloof maar zo klein is als een mosterdzaadje en je zegt tegen deze berg: 'Ga weg,' dan gaat hij weg. Dan is niets onmogelijk voor je. 	 Cisus cI otI okinan, Osam sI e'pwate'pwe'ie'nte'me'k, We'we'nI, ktInum, KishkwIn otI shIt‘e' te'kwe'ie'ntume'k ke'cwa e'opukomnanwuk i mastat, minkan, otI kitatanawa e'pkotniak, owushi, shian, iwke'nomkuk, coike'ko ktaianwutosinawa.


"U zegt het", antwoordde Jezus. De mannen van de Hoge Raad beschuldigden Jezus van alles en nog wat, maar Hij verdedigde Zich niet. 	 Pic cI kianmikakot ni kcI-me'matmocuk onInwun, ipi ke'ctaosIncIn; coke' ki okishInkwe'‘twasin.


Alles wat zij doen, is om op te vallen. Ze binden hun gebedsriemen, met wetteksten erin, op hun linkerarm en hun voorhoofd. (a) Om heilig te lijken, maken ze die extra breed. En de kwasten aan hun kleren, die aan Gods geboden herinneren, (a) maken ze extra lang. 	 E'wiwipmukwat sI ni nInwun, i caye'k we'cnInkie'wat; ipi omukite'tonawan ke'ni wiasotkwe'psonawan ipi omukite'tonawan ni se'kacknIn shiw piskumwakInawak.


Toen Paulus daar met zijn werk klaar was, voelde hij zich gedrongen eerst een reis door Macedonië en Achaje te maken en pas daarna naar Jeruzalem terug te gaan. "Als ik daar ben geweest", zei hij, "moet ik naar Rome." 	 IcI kakish nomkItnuk, Pan kishIte'’e'’ shiw Cipamuk, kakish kwe'pmosatuk Me'sitonie'uk, ipi E'ke'iuk e'wshiat shi Cinose'ne'muk, otI kikIto shi kishie'ian ke'iapI nkowaptan Nom.


Maar Jezus bleef zwijgen. "Uit naam van de levende God", riep de hogepriester. "Zeg ons of U de Christus bent, de Zoon van God." 	 Cisus cI coke'ko kikItsi. OcI kcI-me'matwot onInI okinkwe'twan otI okinan: OsI pe'matsIt Ke'she'mIne'to, ntInap e'wiwitmoie'k, tanak kin Knayst We'kwIsmukwiIn Kshe'mIne'to.


's Avonds zei hij tegen zijn bedrijfsleider: 'Roep alle arbeiders bijeen en betaal hun loon uit. Begin bij de mannen die het laatst zijn gekomen en eindig bij hen die hier het eerst waren.' 	 PamacI pic, e'nmupkonianuk, te'pe'ntuk, i siwnokamshu ktukan otI okinan, ni pmitakaimIn; Ntom ki makice'wicuk mish ke'shkitowat, shkwe'iak o kapiat tpa‘o ne'tum icI o ne'tum kapiat shkwe'iak tpa‘o.


Maar Barnabas nam het voor hem op en bracht hem bij de apostelen. Hij vertelde hun hoe Saulus op weg naar Damascus de Here had gezien en wat Hij tegen hem had gezegd. Barnabas vertelde ook dat Saulus in Damascus vrijmoedig over Jezus had gesproken. 	 NIshcI Pe'ne'pe's, kimacinan, ipi okisha’onan iciiInIt ni nwakancIk, ipi kiwitmowan kashu wapmat ni Kshe'mIne'ton kanmupiskat; ipi e'kiknonat ipi kashu kie'kwe'nIt shi Te'me'skusuk otInoswunuk CisusIn.


Zij werden allemaal gevuld met de Heilige Geest en begonnen in vreemde talen te spreken: woorden die de Heilige Geest hun ingaf. 	 Ipi caye'k okimoshkIne'shkakwan ni PankwsIt Cipam icI kiwe'pkakikitok pkan kinowe'k kashu minkowat OcipamIn.


Elymas was daar fel tegen gekant en probeerde de aandacht van de gouverneur af te leiden om zo te voorkomen dat die in Jezus Christus zou gaan geloven. 	 NIshcI Inimus, mIntosikasot, (i ie'i e'shnukasot e'ianke'notmuk) okiwikwce'an, e'wi te'pwe'takot ni okumasIn, i te'pwe'tatwun.


Want David sprak over Jezus, toen hij zei: 'Ik weet dat de Here altijd bij mij is. Hij helpt mij en houdt mij overeind. 	 Osam Te'pIt otI kItwak e'ki iacimot, nikan nkiwapma Kshe'mIne'to pIne'’ e'nasmupian shiuwak nte'pniw nak, e'wi pwamatpe'ian.


Johannes droeg kleren van kameelhaar en had een leren riem om. Hij at sprinkhanen en honing van wilde bijen. 	 OpshIie'o Can, kamtItIkIn kcowe'si wisiumIn, ipi mishakIn kcipsonIn, pe'mkcipsocIn, ipi kaotumicimowut, iukwan e'tsawe'ncIn, ipi amo sispakwut,


Deze man was erg gelovig. Hij en zijn hele gezin hadden diep ontzag voor God. Hij gaf veel weg aan de armen en was een man van gebed. 	 Ke'cnumat nInI, ipi nkot, kakwsat Kshe'mIne'to, ipi caye'k, e'tsoke't, kaminat mce'sh, mikwe' onIn ni nIshInape'n; ipi pIne', e'nume'ktawat Kshe'mIne'ton.


Vergeef ons onze zonden, zoals wij anderen hun zonden vergeven. 	 Ipi pone'ntumwIshnak mIsnukInanIn ninanke' e'shpone'nmukIt me'citotmoiImIt, mIsnumoiumke'shiIk.


Hij zal dan Jezus weer naar u toe sturen, van Wie al tevoren vaststond dat Hij uw Messias (A) zou zijn. 	 Cisus KnaystIn, okupie'nokanan ke'isha kashupie'wawitmakoie'k.


De mannen die eerder waren komen werken, verwachtten daardoor dat zij veel meer zouden krijgen. Maar toen zij aan de beurt waren, kregen ze precies evenveel als de anderen. 	 Pic cI kapiIshawat ne'ptum, kanokancuk wusimI nkuminkomIn kine'ntum wuk. winwa ke' nasap kiminak e'tshawat nInI nkot shInIn.


Daarna richtte Hij Zich tot de gewapende mannen. "Ben ik een gevaarlijke misdadiger, dat u Mij komt arresteren met zwaarden en knuppels? Waarom hebt u Mij niet gepakt toen Ik dagelijks in de tempel was en de mensen toesprak? 	 Iwpic cI Cisus okiknonan, ni maoce'tincIn kupie'otIsumnI, ke'cwa ke'mockIt e'pie'ioie'k kishkomwan, ipi kiaptuwInwIn e'wiwtapne'ie'k. Nkicipitup ca‘wi, pIne'‘ e'kInomonkon shi kcI-nume'okumkok cocI kimackonsim.


De mensen die naar hem luisterden en zagen welke buitengewone dingen hij deed, hielden zich aan wat hij zei. 	 Ipi ki nIshInape'k oki mamwe' te'pwe'twawan ni PinipIn, kakItnIt e'psItwawat ipi e'wapmawat, kashumataototmInIt.


De heer antwoordde: 'Je bent een slechte, luie knecht. Je wist dus dat ik je je verdienste zou afnemen. 	 Te'pe'nmukocIn okinkwe'takon, otI cI, oki kon, E'ukie'patIs, ipi kiapie'tus, pmitaka, kike' num, e'kish kshkuke'ian kacupwa swe'we'pnuke'ian, ipi e'naotInke'ian kacupwa swe'we'pnuke'ian, ipi e'maotInke'ian kaucupwapmnisknIke'ian.


Hij brak er een stuk af en begon te eten. De stemming aan boord werd ineens een stuk beter en iedereen begon te eten. 	 IcI caye'k kimnowankoswuk, ipi wInwa ke'iapI, okiwtapnanawa anIt, micum.


Herodes liet de sterrenkundigen in het geheim bij zich komen. Na te hebben uitgehoord wanneer zij de ster voor het eerst hadden gezien, liet hij hen gaan en zei: 	 IcI E'nut pic kimoc e'kintomat ni ne'pwakancIn nInwun, e'kin natowat me'me'cIk; TInicI pic nuk kanakwsIt?


Op dat moment kwam er een godsdienstleraar naar Hem toe en zei: "Meester, ik ga met U mee. Het doet er niet toe waarheen." 	 IcI knot we'npie'ke't nInI kipie', ipi okinan, E'kinomakIn, kupme'nashkon, ke'pashishian.


Heb er dus berouw over en bekeer u tot God; dan zal Hij uw zonden wegdoen, zodat een tijd van verfrissing aanbreekt als u met de Here leeft. 	 Kisate'ntumok, ipi kwe'knoik tanakmIcshuwe'psiwnawan ktakasipie'makom, pic piamkuk e'wshkinakwutot e'nasmupIt Kshe'mIne'to.


Na jaren in het buitenland te zijn geweest, kwam ik in mijn land terug met geld voor de armen van mijn volk en offers voor God. 	 KakishcI mce'shtsoponkuk, nkipia e'wipie'twukwa, mnototatwun, ipi mikwe'wu nIn, ki, nicie'ishIshmoiuk.


Zij kwamen ook in Derbe en daarna in Lystra, waar zij met Timotheüs kennismaakten. Zijn moeder was een Joodse christin en zijn vader een Griek. 	 IwcI kapiat shi Te'piuk, ipi Ne'stiuk ipi pInI, nkot te'pwe'ie'ntuk shi kiiI Timotius kishInkaso, okiw okwIsmukon, nkot, Cwkwe', kate'pwe'ie'ntuk, nicI osIn Knik nInI.


Hij gaf de andere volgelingen van Jezus opdracht hen in de naam van Jezus Christus te dopen. Cornelius vroeg hem nog een paar dagen te blijven. 	 OkukatonancI e'wi kcItapie'nkasnIt shiw tInoswunuk Kshe'mIne'to; okiwishte'pmawancI e'wi iInIt o nat sokwun.


Zij kapten de ankertrossen, lieten de stuurriemen zakken en hesen het voorzeil. Toen het schip vaart begon te maken, stuurden ze aan op de kust, 	 Pic cI kaotapnumwat ni Piwapkwe'n, okipkIte'ntanawa, wiuwawa, shi kcIkumik, ipi, okiapanawa i powI shiw otakanuk ipi okiw nakakwnanawa, kcI katasmowe'kIn shi we'c notnInuk, ipi kinashwuk cikpIe'k.


Paulus verliet Athene en ging naar de stad Corinthe. 	 IcI kakish otI nomkuk Pan kiwcI maci, shi E'tinsuk, ipi kipie'wak Kone'ntuk.


De koning was woedend en stuurde hem naar de folterkamer. Daar moest hij blijven tot de laatste cent betaald was. 	 IcI ni te'pe'nmukwcIn kin shkatsin, ipi okipkItnumwan, ni ke'tmakawe'ncIn, pama kitpu‘uk caye'k i kamsInamakwcIn.


Toen Judas, de verrader, zag dat Jezus ter dood was veroordeeld, kreeg hij berouw. Hij vond het verschrikkelijk wat hij had gedaan. Meteen ging hij het geld naar de leidende priesters en de andere leden van de Hoge Raad terugbrengen. 	 OcI Cwte's kapkIt e'nmat, kawapmat cI e'winsIckasnIt; kikisate'ntum, icI e'kipie'tot ne'iap i nswapituk tswapuk shonia okopie'twan ni kcIme'matmocuk onInwun, ipi ke'ctaosIncIn.


Maar God heeft Hem op de derde dag na Zijn dood weer levend gemaakt en Hem aan enkele mensen laten zien, 	 Win Kshe'mIne'to kansokwnuktunuk kapsukwitnat, ipi kiwaptu‘we' wiwunuk;


Want wie een goed gebruik maakt van wat hij heeft, zal er nog meer bij krijgen. Meer dan overvloedig. Maar wie niets doet met wat hij heeft, zal zelfs de kleinste verantwoordelijkheid worden afgenomen. 	 We'kwe'ntuksI e'ie'kwe'n kumina, icI mce'sh ke'ciIt, ocI ke'pwaiIt, kaotapnumwa ike'ian nwe'iIt.


Op een nacht zei de Here in een visioen tegen Paulus: "Wees niet bang! Spreek vrijuit. Laat u niet het zwijgen opleggen, 	 IwcI Kshe'mIne'to e'pkonianuk okiknonan ni PanIn, otI kinaptum, Ke'ko kwtackIn, kikiton, ke'kowi co kikitokIn.


Van de mensen die bij Jezus waren, spreidden velen hun mantels voor Hem uit op de weg. Anderen rukten takken van de bomen en legden die voor Hem neer. 	 Ke'cmaoce'ticuk cI, okishuwe'ksItonawan opiskumwaknawan shi mie'wuk anItkI okikishktukwne'anawan ni mtukwe'n, icI e'kipukitowat shi mie'wuk.


"Maar daar heb ik mij altijd aan gehouden. Wat moet ik dan nog meer doen?" vroeg de jonge man. 	 OcI oshkInwe' otI okinan, Caye'ksI notI, kapie'shIcke'ian e'kopie'kishkiian, We'kwnicI nowate'shIcke'ian.


Daarna liet Jozef zijn oude vader Jakob en zijn hele familie overkomen, bij elkaar 75 mensen. 	 Cosip cI kinokashwe' ipi okintoman ni osIn Ce'kapIn ipi caye'k ni e'nwe'macIn nouksomtIne' shItnianIn kitshik.


De gemeente was hiervan diep onder de indruk en de andere mensen niet minder. 	 KikcI saksikcI caye'k ki te'pwe'ie'ntukuk ipi e'tshuwat kanotkuk notI.


En wat kost nu een mus? Bijna niets. Zelfs de haren op je hoofd zijn allemaal geteld. 	 Ca‘kinsIsiwan ktupiwak e'tsuk kIckate'ton.


"Het Koninkrijk van de hemelen kan vergeleken worden met tien bruidsmeisjes die de bruidegom tegemoet gingen. Zij namen hun olielampen mee. 	 OTI sI ke'ne'ntakwuk shpumuk okumawIn Ke'cwa mtatso, she'shksiuk, kaotapnumwat ni Wase'ncIkInumwan, icI e'ki wunkwe'shkwawat we'shkuwi winIncIn.


De overige apostelen en de volgelingen van Jezus die in Israël woonden, hoorden dat nu ook mensen van een ander volk het woord van God hadden aangenomen. 	 IwcI ki nwakancuk, ipi wikane'iIn kaicuk shi Cwtie'uk kanotake'wat, ni Me'ikIsnIncIn winwake' e'kipsItmowat Kshe'mIne'to kikitowun.


De soldaten namen Jezus eerst mee naar de binnenplaats van het paleis. 	 IcI ni otI shumakunIshimIn okuma, okimacinawan ni CisusIn kikitokumkok, icI e'kipie'naskakot caye'k shumakunIshIn e'tshInIt.


Ik geef u deze raad: Maak u geen zorgen over eten, drinken en kleren. Uw leven is belangrijker dan het voedsel! En uw lichaam is belangrijker dan kleding! 	 NinsI otI KtInum, Ke'kowi pame'ntuke'kon kpumatsiwnuwam, we'kwe'ntIk ke'micwe'kwe'n, we'kwe'ntukie' ke'mnukwe'okwe'n, ipi iukwan kiwiwuwan; we'kwe'ntuke' ke'piskumwe'kwe'n, ConukwnI pmatsowun wusimI pite'ntakwse'non icI i micum, ipi cI iw wia‘w wusimI pite'ntakwut icI iw wapiskumuk.


De Atheners en de vreemdelingen in de stad hadden alle tijd om naar de nieuwste ideeën te luisteren en daarover verder te praten. 	 Osam caye'k ki E'tinsuk nInwuk, ipi pwake'ncIkascuk, shi kaie'cuk, coke'ko oki miktIsinawa, mtIno, e'wi witmake'wat tanake' e'wi psItmowat we'shkianuk, ke'ko.


Dat sneed hen diep door de ziel. En een voor een vroegen zij: "Ik ben het toch niet?" 	 IcI kikcI kisate'ntumwuk icI e'we'p cacipnowe'‘ otI e'nawat, Te'pe'nke'n nin nI‘?


"Dat zal Ik u vertellen", antwoordde Jezus, "als u Mij eerst antwoord geeft op deze vraag: 	 IcI Cisus okinkwe'twan otI cI okinan, Ninke' kInatonum nkot ke'ko; kishpIn cI witmoie'k, ninke' kuwitmonum we'tnuman otI wishkIswun we'ctotman.


Stuur enkele mannen naar Joppe om een zekere Petrus te halen. Hij logeert bij Simon, de leerlooier die aan zee woont'. 	 Nokashwe'n ipI Cape'uk, ipi ntom, Sayimun e'shnukasat Pitu shiw iuwak owikwamuk nkot Saymun we'she'knIke't, cikcukumik, win kipiat kawitmak.


Maar als u vast, zorg dan dat u er verzorgd uitziet. 	 Pic cI kin, pwawIsnin numukwin ktupik ipi ksikwan.


Zij gingen erom loten wie het zou worden en het lot viel op Matthias. Voortaan was hij één van de twaalf apostelen. 	 IcI e'kitatiwat wincI Me'taye's kiw tapnuk aso ipi kitkokcIkaso ni mtatso shItnkot nwakanmIcIn.


Als je wordt gearresteerd, hoef je je geen zorgen te maken over wat je moet zeggen. De juiste woorden zullen je op het juiste moment worden ingegeven. 	 Pic cI pie'nkoie'k, ke'ko nakituwe'ntuke'k wakItie'k; kuminkomsI pic, wakItie'k,


"Gelukkig zijn zij die nederig zijn, want het Koninkrijk van de hemelen is voor hen bestemd. 	 Shuwe'ntakwsik, ki ke'tmake'nkuk, ocipamwan ki ie'ki, te'pe'ntukuk okumauwuni shpumuk kishkok.


Zonder na te denken liep Petrus achter hem aan. Hij had niet door dat het echt een engel was, die hem uit de gevangenis leidde. Hij dacht dat hij droomde. 	 IwcI e'kisakuk, ipi kipmnashkawan, cokike'ntusin e'te'pwe'wunuk katotmInIt, ni mIshInwe'n, nIsh niapwa kishIte'’e'’;


Daarna zei Jezus tegen Zijn discipelen: "Wie bij Mij wil horen, moet zichzelf niet belangrijk vinden. Hij moet zijn kruis opnemen en dicht achter Mij aan gaan. 	 IcI Cisus e'kinat, ke'knomowacIn kishpIn wIiI nInI wipie' pmnashkawut nocma win ke'iakwne'tatso ipi okaotapnan wIiashte'iatkomIn, ipi nkupme'nashkak.


"Laten enkele van uw leiders met mij meereizen. Als die man iets verkeerds heeft gedaan, kunnen zij hem beschuldigen" zei hij. 	 OtI cI kikIto nocima ki ke'kshkItocuk e'wishiawat, nkuwice'okok, ipi mIcIcshume'k otI nInI; kishpIn ke'ko shumiashuwe'psIt.


Ieder, die doet wat mijn hemelse Vader wil, is mijn broer, mijn zuster en mijn moeder." 	 We'kwe'nshutuk sI kie'totmokwe'n otIne'ntumwun, Nos shpumuk e'iIt kishkok, oie' o nikane', ipi nmIsi, ipi nkiI.


Vertel hun dat het Koninkrijk van de hemelen vlakbij is. 	 IcI pmIshiaie'k mukie'kwe'k otukItok: Pe'shoc pie'mkIt okumauwunuk shpumuk kishkok.


Iedereen in Efeze hoorde ervan, zowel de Joden als de Grieken. De angst sloeg hen om het hart en zij kregen allemaal een groot ontzag voor de naam van de Here Jezus. 	 OtI cI okike'ntanawa caye'k, ki Cwiuk ipi Knik, nIshInape'k, ke'iapu, katacuk shi Ipisusuk; ipi caye'k, kise'ksik icI otInoswun Te'pe'nke't Cisus, kiwinwackate'ne'.


Iemand anders moet dus de plaats van Judas innemen. Het moet een man zijn, die vanaf het begin erbij geweest is, sinds wij met Jezus het land doortrokken; 	 OtI cI ie'i kotI nInwuk kapmuwice'okonuk, pIne' Tope'nmukwiIkon Cisus e'ki pitike't, ipi e'kisakuk, shi e'cIiIikon.


"Ik zal u verhoren als uw aanklagers hier zijn", zei de gouverneur. Hij gaf bevel hem gevangen te zetten in het paleis van Herodes. 	 KupsIton okinan, pic piawat ke'winwa ki me'iashtshumkoinuk, icI kishowe' e'wikuwapcIkasnIt shi E'nut otpakwnuke'okumkomuk.


Zijn uiterlijk veranderde voor hun ogen. Zijn gezicht straalde als de zon en Zijn kleren werden verblindend wit. 	 IcI shi e'kikwe'knao-ot e'nasmukapowunIt, kisokcI kishuwase'ikwe', ipi paskukIn e'wase'ak kishuwapshkianI.


Dan zal Ik tegen de mensen aan mijn rechterhand zeggen: 'Kom, gezegende kinderen van mijn Vader. U mag het Koninkrijk binnengaan, dat van het begin van de wereld af voor u bestemd is. 	 OtI cI okInan, KcI okuma niw e'inIt ote'pniwnak, Pie'macik she'winmukwie'k Nos, pitike'k okumauwunuk kaoshItakoie'k e'kowe'pkiwuk.


Dat zal geen mens ontkennen. Blijf dus kalm en doe geen domme dingen. 	 Osam cI notI, ke'ko co ke'ko tanIshIckate'snon tokum ktaium, ipi kie'nup ke'ko e'wi pwatotme'k.


Toen iemand Hem vertelde dat zij er waren, vroeg Hij: "Wie is mijn moeder? En wie zijn mijn broers?" 	 NkotcI owitmakon; PInI kiI ipi kikane'iuk nipwik sakIc knItwe'nmukok, e'wiknonte'ie'k.


Maar toen Paulus over rechtvaardigheid, zelfbeheersing en het komende oordeel van God sprak, kreeg Felix het benauwd en zei: "Het is voorlopig wel genoeg. Als het me schikt, zal ik u nog wel eens laten roepen." 	 Me'kwacI e'ie' knomowat i mnoshuwe'psiwun, kwiuk, pmatsowun, ipi tpakwnuke' kishuk piamkItnuk, Piniks kinukshke', ipi okinkwe'twan, otI okinan, Winmacin, nkom pama minI, we'npInuk, kIntomIn.


Dat was de reden waarom de Joden mij in de tempel gevangen namen en daarna probeerden te vermoorden. 	 OtI cI ie'i ki Cwiuk kaocI mshInwat shi nume'okumkok, ipi waocIn shuwapIt,


Bij het horen van die woorden werden de mannen woedend. "Groot is Artemis van Efeze!" schreeuwden zij. 	 Pic cI otI kanotmowat; notI kItwunIn, kimoshkIne' nshkatsik, ipi kinotakwsik, otI kikItwuk, Ke'cpite'ntakwsIt, Taye'ne', te'pe'n mukot IpisusIn nIshInape'n.


Hij was één van ons en had dezelfde opdracht als wij. 	 Win kiwictkokcIkaso ipi o kiwtItnan anIt otI pmitake'wun


Dan pas kun je zijn trawanten, de boze geesten, verjagen. Wie niet met Mij meewerkt, werkt Mij tegen. 	 Winsu o pwapmawice'wut nme'iane'nmuk; pwawitokwutkI e'maotIn ke'ian otuswe'we'pnan.


"Sommigen zeggen dat U Johannes de Doper bent", antwoordden zij. "Anderen denken dat U Elia bent. Of Jeremia of één van de andere profeten." 	 OtI cI okinawan; anIt ktukok Can su o ke'ctapie'nwe't; anIt Inaie's ipi anIt CInimIie's tanake' nkot e'iI nakanacimocuk.


Godsdienstleraars en Farizeeërs! Het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars, u maakt de bekers en schotels van buiten schoon, maar ziet niet dat ze van binnen vol roof en hebzucht zitten. 	 Kokwansukumuk kinwa, we'npie'ke'ie'k, ipi, kinwa Pe'nisiuk e'nume'kasie'k, kinwa kpintonawa Sakiciiukwan i mnukwackIn, ipi i onakIn, shi cowi pic iukwan moshkine'mkIt wie'shke'wun, ipi me'anuk.


Hij zal niet vechten of schreeuwen. 	 Cowike' kauwawikwsoke'si coke' kawishkwe'we'ksIsi, cowike' wIiI nInIwun oke'notakwsin i onotakwsIwun shi otanmie'we'n.


Petrus bleef net zo lang kloppen tot zij aan de deur kwamen. Toen zij hem binnenlieten, zagen ze tot hun grote verbazing dat hij het echt was. 	 NIshcI Pitu pIne', Kipapakakwu’uke', icI kakishnsakwnumwat i shkwate'm, ipi kawapmawat kimamkate'ntumwuk.


Toen haar eigenaars zagen dat hun kans om winst te maken, verkeken was, grepen zij Paulus en Silas en sleurden hen naar het marktplein, waar het gerecht was. 	 IwcI ni pic, te'pe'nmukwocIn kawap tumwat kashI nkItowat, iw, ie'shkIcke' wat, okimshInawan ni PanIn ipi Sayne'sIn ipi okishonawan shi e'tshItatuk ni nakansIncIn.


Jezus antwoordde: "Dat hoeft niet. Geven j-llie hun maar te eten." 	 Cisus otI okinan, Coin kumacisik; minuk iw wamicwat.


Hij heeft het volk van Israël de heerlijke boodschap van vrede gebracht, door Jezus Christus, de Here van allen. 	 Kikitowun, Kshe'mIne'to kanitaat, ni Isniun nicansun, omInwacimowun, o Cisus Knayst; Win mamwI Te'pe'nke't.


Petrus merkte op: "Wij hebben alles verlaten om U te volgen. Hoe staat het dan met ons?" 	 IcI e'kinkwe'twat Pitu ipi otI okinan PInI ninan nkinkItamIn caye'k, icI e'kipmnashkonkon: We'knicI ke'ie'iak?


Hij bleef daar veertig dagen en veertig nachten. Al die tijd at Hij niet en tenslotte kreeg Hij honger. 	 IcI pic, KapwawisnIt nie'waptuk tso kishuk, ipi nie'waptuk tso tpuk; iwcI e'pkIte't.


Nu iets over het bidden. Wees niet zoals de huichelaars; die bidden zo dat iedereen het kan horen en zien, op de hoek van de straat en in de synagoge. 	 Pic cI numan ke'kowi shIcke'kIn ke'cwa kiw e'nume'kascIk; ome'nwe'ntanawa e'numawat e'nipwawat, otI num-e'o kumkomwak, ipi otanuk mie'wuk e'pmIwawikwe'anuk e'wiwapmukwat nIniwun. We'we'nI KtInum ote'ionawa otIp‘okse'onowa ne'twe'ntumwat.


Op één van die dagen ging Petrus staan om iets te zeggen. Er waren op dat moment ongeveer 120 mensen bijeen. 	 IwcI notI e'kishkiwuk Pitu KinipwI na‘iukwan ni ke'knomake'cuk (e'tshuwat cukI tInoswunwa kansoiwat nkotwaktshik, ipi nishwaptuk) otI cI kikIto;


Hij riep zijn mannen bij elkaar, haalde er ook nog andere vakbroeders bij en zei tegen hen: 	 Okimaosoman ni, shwaniake'ncIn, kashu ie'i mikce'winIt, otI okinan, Nikantuk, kuke'ntanawa, otI e'shmikce'wikon we'c tpInwe'ose'ikon.


Jezus antwoordde: "Aan wie Ik het eerst het eten heb aangereikt, die is het. 	 E'kinkwe'twancI otI cI okinan, WinsI wacpmukamIt niw onIce'n shiw onakunuk, owiie'o ke'patamIt.


"Ik ben blij, koning Agrippa, dat ik mij vandaag voor u mag verdedigen tegen alles waarvan de Joden mij beschuldigen. 	 We'we'nI nte'ne'ntan nia‘w kcI okuma E'knIpe', osam e'wi kikitotmatsoian otI e'kishkiwuk, e'nasmupiIn, e'witshItman cake'ko we'c mcItshumwat ki Cwiuk.


Daarom willen wij graag dat u het graf drie dagen laat bewaken. Anders zouden Zijn discipelen Zijn lichaam wel eens kunnen weghalen en rondvertellen dat Hij weer levend is geworden. Als dat gebeurt, zijn de gevolgen niet te overzien." 	 KIton e'wikawapcikate'k nash i nsokishuk i cipe'‘oknmuk; tanupie'n ke'knomowacIn e'ie'pko nianuk e'wikimocwunkot; otI cI Otanawan ni nIshInape'n, KipsukwiwaksI e'npopI iwcI i ne'tum.


Maar toen de mensen merkten dat hij een Jood was en dus niet in Artemis geloofde, schreeuwden zij twee uur lang in koor: "Groot is Artemis van Efeze! Groot is Artemis van Efeze!" 	 IcI kake'nmawat, e' Cwi nInwunIt, caye'k kimsonotaksik, e'pite'ntakwuk nish tpukIn, KcIpite'ntakwsI Taye'ne', Te'pe'nmukot IpisusIn nIshInape'n.


Wat Ik wil zeggen, is dit: God zal Zijn Koninkrijk bij u weghalen en het geven aan een volk dat Hem geeft wat Hem toekomt. 	 Iw sI otI we'cne'nkon otokumauwun, Kshe'mIne'to, kuotapnamakom icI kuminak ki nIshInape'k ke'pie'tocuk i micumowun.


Als iemand vraagt waarom jullie dat doen, zeg dan: 'De Here heeft ze nodig en zal ze zo vlug mogelijk laten terugbrengen." 	 KishpIn cI wIiI nInI, ke'ko koie'k; otI knawa, Te'pe'nke't onItwe'nman, icI papuk kupkIte'ntumakwa.


Maar ik geef niets om mijn eigen leven. Ik hoop alleen dat ik mijn doel mag bereiken en de opdracht die de Here Jezus mij heeft gegeven tot een goed einde mag brengen. Ik moet andere mensen het goede nieuws vertellen van de genade van God. 	 NIshcI co ke'ko notI mpupame'ntusin, coke' ke'ko npumatsuwun ntupite'ntusin, iw mtIno e'wipon mikce'wian mnowan kosian, ipi i pmitake'wun kamishIt, Te'pe'nke't Cisus e'wiwitmake'ian, omIn wacmonuk iw shuwe'ncIke'wun Kshe'mIne'to.


Als Ik door de Geest van God boze geesten verjaag, is het Koninkrijk van God bij u gekomen. 	 KishpIn su Nin Ke'shmIne'to ocipamIn sakicuwe'pnukwa mIcImIne'tok; iwsI e'wtIskoie'k Kshe'mIne'to otokumauwun.


Enkele mannen uit Judea kwamen de christenen van Antiochië vertellen, dat zij niet gered konden worden, als ze zich niet eerst volgens Joods gebruik lieten besnijden. 	 AnIt cI, nInwuk, kaocI piacuk Cwtie'uk, okiknomowawan, ni te'pwe'ie'ntumnIncIn, otI kikItwuk, KishpIn, i pwashI tpakwnIkoie'k, kashI we'psIt Mosus, coktake'skwisim.


Hij vroeg hem om het lichaam van Jezus. Pilatus zei dat hij het mocht hebben. 	 IcI tkishiat Paye'ntIn, e'kiwuntotmowat Cisus wiwuwIn. IcI Paye'nt cI kikito, e'wipkItumwut i wiia‘w.


Stelletje sluwe slangen! Hoe kunnen slechte kerels als u iets goeds zeggen? 	 O! me'ntoie'k iaiankie' pmatsIie'k tInicI ke'shI kshkItoie'k e'miashowe'psie'k e'wimnotshItme'k ke'ko? E'shmoshkIne'suk ote'ima iw otonima e'shkikitomkuk.


Ze doen zelf niet wat zij zeggen. Ze leggen de mensen enorme lasten op, maar steken er zelf geen vinger naar uit. 	 NapItmake'k sI ni wiwsha‘wunIn kwe'skonuk e'wipmotmuk, icI shi e'towawat otInmaknInuk ninInwun, winwa cowi co e'winmatnumwat tIna nkot onIciwan.


Dan haalt hij zeven andere geesten, die nog slechter zijn dan hijzelf. En met z'n allen gaan ze in de man wonen. Het is duidelijk dat zo iemand er daarna veel slechter aan toe is dan vroeger." 	 Iw cI Kanmamacit, e'notapnat nouk tso pe'kansIncIn mIne'ton wusimI ke'kie'patsIncIn, icI win, icI e'nmupitike'wat shi cI e'iuwat; icI shkwe'iak kashuwe'psIt onInI wusimI shInshonatsI; icI ne'tum. Iw sI nasap ke'shwe'psuwat, kotI ke'kie'patse'cIk iaianke' pmatse'cIk.


Want God heeft Die beloofd aan u en uw kinderen, aan ieder die door God geroepen wordt en ook aan de verre, vreemde volken." 	 Osam i wawitmake'wun, kuwawitmakom, ipi ki ktupInoce'imowak ipi ki caye'k pnoc e'icIk; ke'iapI tso Te'pe'nke't Kshe'mIne'tomnan ke'ntomakwe'n.


Maar de anderen zeiden: "Wacht! Laten we eens zien of Elia Hem komt redden." 	 KicI anIt otI kikItwuk, Ponuk, nocma wapmatan kI‘nwa ok?pie'skonkon ni Inaisun.


Of een profeet van God? Ja, een profeet! En méér dan een profeet! 	 We'kwonicI kaocI shian e'wiwapme'k? Nakanacimot nI? E', iwcI KtInum, wusimI pite'ntakwsI iwcI nakanacimot.


Eén van Davids nakomelingen, Jezus, is de Redder, Die door God aan Israël beloofd was. 	 OtI nInI onicansIn, Kshe'mIne'to win kashowawitmake't e'wipsukwitnumwat ni Isni In ke'skonwe'ncIn CisusIn.


Arme mensen zijn er altijd, maar Ik ben niet lang meer hier. Zij heeft deze zalfolie over mijn lichaam uitgegoten, als voorbereiding op mijn begrafenis. 	 PIne' kinwa kie'tmakse'cuk kpumiuwawak, nin ca‘ wi co pIne'‘ nte'‘isi.


Daar kwam een zekere Ananias naar mij toe. Hij was een gelovig man, die zich stipt hield aan de wet van Mozes en bij de Joden van Damascus hoog in aanzien stond. 	 Nkot E'ne'naye's, kwiuk nInI, shi tpakwnuk e'wunuk, caye'k ni CwiIn kamnotshumkot shi katancIn;


Simon antwoordde: "Wilt u de Here voor mij vragen mij niet de straf te geven die u zojuist noemde?" 	 IwcI Sayiman e'kinkwe'twat ipi otI okinan, Kin ne'me'kito’w moshIn; Kshe'mIne'to e'wipwa ke'ko nomkuk notI ke'ko kashu wawitmoiIn.


Nadat Hij de zeven volken die in Kanaän woonden had uitgeroeid, gaf Hij het land aan de Israëlieten. 	 IwcI kakish pnacat, nouktso e'shnmnIn e'kiwuk shi Ke'ne'e'n, okimatan iw tukimnInIn e'ki tatiwat.


Aan hun doen en laten kunt u zien wat zij zijn, zoals men een boom kan herkennen aan zijn vruchten. U hoeft aan doornstruiken geen druiven te zoeken en aan distels geen vijgen. 	 Kukike'n mawaksI e'shomicumowat.--IukwanuknI nInwuk omikitanawan, Siwnwe'n kcIkunukaoshisuk tanake' kcIshomnun otamikitanawan msanuk?


De mensen die voorbijkwamen, scholden Hem uit en schudden hun hoofd. 	 KicI kapmose'cuk ikikuke'cawan e'mumukwe'twawat.


Jezus antwoordde: "Er staat ook dat wij de Here, onze God, niet mogen uitdagen." 	 Cisus cI otI okinan, otukwshI e'shwunIpie'ka te'k minI, Ke'kowi kwcItupe'nmakIn Te'pe'nmukwiIn Kshe'mIne'to.


Denk niet dat Ik ben gekomen om vrede op aarde te brengen. Nee, eerder een zwaard. 	 Ke'kokwi ne'nmIshi ke'kon, we'cpia ian opie'ton mnone'nta‘wun shi kik, cosowin ntoc piasi e'wipkItnuman mnone'ntawun; kishko‘wun ie'k mtIno.


Toen hij uitgesproken was, knielde Paulus samen met hen allen neer en bad. 	 Pic cI i kakish kItot kiIwucikwnIshIn ipi caye'k kiwic nume'’k.


Even later kwam iemand hun vertellen dat de mannen die zij gevangen hadden gezet, in de tempel waren en het volk onderwezen. 	 IwcI nkot okipie'witmakwe'n otI kikIto PInI kiw nInwuk kakpakwe'k shi kpakotiw kumkoki ni pwik shi kcI-nume'okumkok ipi o kuknomowawan no nIshInape'n.


omdat hij honger had, wilde hij graag iets eten. Terwijl het eten werd klaargemaakt, raakte hij buiten zichzelf. 	 KikcI pkIte', ipi takiwisnI, me'kwace' e'iI oshIstowat, kiapwe'.