Boze geesten gingen, onder luid geschreeuw, weg uit de vele mensen die er last van hadden. Vele lammen en kreupelen werden genezen. 	 WansIncIn mIne'ton kakukIshkwanIt, kiwishkowe'n e'pie'sakumnIt ipi mce'sh kaie'cuk nie'psowun ipi kapwanIupmose'cuk, okine'se'an.


Daarna baden zij volkomen eensgezind tot God: "Machtige Here, U hebt de hemel, de aarde en de zee gemaakt, met alles erop en erin. 	 IwcI i kanotmowat, mamawI okiwawinawan Kshe'mIne'ton, otI kItwuk Te'pe'nke'n Kin Kshe'mIne'to, KawshIton kishuk, ipi kI, ipi kcIkum, ipi caye'k pic iukwan e'te'k.


Zij keken hem aandachtig aan en Petrus zei: "Kijk ons aan!" 	 Pitu cI okikanapman, ipi Can kItwak, WapmIshnak;


Dit zijn de namen van Zijn twaalf discipelen: Simon (ook wel Petrus genoemd) en diens broer Andreas, Jakobus en Johannes (-) allebei zonen van Zebedeüs, 	 OtI cI e'shnukaswat kimtatso shItInish ke'knomowacuk; Ne'tum Sayimun e'shnukasit Pitu, ipi E'ntoiun wikane'iIn, Ce'ms kaokwIsmukot Se'pitiIn; ipi CanIn wikane'iIn.


Er was geen sprake van een overtreding of een misdaad. 	 KapatamacIk kapsukwiwat coke'ko okishu patamasiwan, e'ne'nmukwapIn.


Toen alles gebeurd was wat er over Hem in de Boeken staat, hebben zij Hem van het kruis gehaald en in een graf gelegd. 	 Pic cI kacaktpIse'stowat, caye'k i e'shonupie'kasot shi msInuknuk okiwcI nisnawan, shi mtukok icI e'kishkIshmawst shi cipe'’okumkok.


Terwijl de stenen hem troffen, bad Stefanus: "Here Jezus, neem mijn geest bij U." 	 IwcI e'kisInwawat ni StipnIn okiwawinan Kshe'mIne'ton ipi otI kItwak, Te'pe'nke'n Cisus otapIn ncipam.


maar de Allerhoogste God woont niet in een gebouw, dat door mensen gemaakt is. Door de profeet Jesaja zei Hij: 	 NIshcI Mamoshpe'ntakwsIt wikwamuk we'shcIkate' nuk cote'si e'shkItot Nakanacimot.


Wie een profeet ontvangt omdat hij een knecht van God is, zal dezelfde beloning krijgen als een profeet. Wie een goed man ontvangt omdat hij goed is, zal dezelfde beloning krijgen als hij. 	 Win patike'nat iacimoncIn shi e'shnukasnIt iacimot okuminkon nakanacimoncIn omikwe'wIn; win patike'nat me'noshuwe'psIt nInI, otInoswunuk me'noshuwe'psIt nInI, okuminkon me'noshuwe'psIt nInI omikwe'wIn.


Jezus keerde hem de rug toe en zei: "Maak dat je wegkomt, satan! Je bent een valstrik voor Mij. Jij bekijkt het van de menselijke kant en niet van Gods kant." 	 IcI kikwe'knoi, otI cI okinan ni PituiIn, Shian npukwnak me'ctotwin kinknIshkI‘; cosu kupupame'ntusinIn te'pe'ntukIn Kshe'mInto, mtIno ni te'pe'ntumwat, nInwuk.


Maar Petrus en Johannes antwoordden: "Wat vindt u nou? Is het juist dat wij u in plaats van God gehoorzamen? 	 IwcI Pitu ipi Can, okinkwe'twawan otI okinawan, Nakitowe'ntmok kinwa wusIme'nI kau‘wunIt e'wiwaptuk Kshe'mIne'to e'wipsItoukon kinwa wusimI icI Kshe'mIne'to.


Let eens op de vogels. Die maken zich geen zorgen over wat zij moeten eten. Zij hoeven niet te zaaien of te oogsten of te bewaren, want God geeft hun wat zij nodig hebben. 	 PInI kiw pne'shiuk pe'pamsakuk cowi otukikie'sik, cowike' okishksusinawa cowike' omaoton sinawan e'witowat micImaokumkok; ke'iapI shpumuk ktItshI Koswa otushman. ConI kinwa ktupite'ntakwsusim, wusimI icI winwa?


Gelukkig hebben jullie ogen die kunnen zien en oren die kunnen horen! 	 Kinwa cI shuwe'ntakwton, kshkishkowan e'ntowapimkuk, ipi kta‘okawan e'notake'mkuk;


Nadat zij dat hadden gehoord, werden zij gedoopt in de naam van de Here Jezus. 	 Pic cI kanotmoat otI, kikcItapie'nkaswuk shiw tInoswunuk Te'pe'nke't Cisus.


Zij zagen iets wat op vuur leek; vlammen die zich boven ieder van hen verspreidden. 	 Owaptanawa se'knInwaknIn ne'swakwianuk ke'cwa shkote', ipi nankot e'tshowat kite'nI wiwuwak.


De Joden konden zich niet langer inhouden en schreeuwden van woede. Zij stopten hun vingers in hun oren en stormden allemaal tegelijk op hem af. 	 IwcI kiwishkowe'k, ipi oki kpakwanawan ota‘wkawan okimsomwunawan.


Na vijf dagen kwam de hogepriester Ananias met enkele leden van de Hoge Raad en een advocaat, Tertullus, in Caesarea aan. 	 Kakish nianokwnuktInuk, E'ne'naye's, ke'cme'matmot okiwice'wan ni nakansIncIn, ipi nkot, kakikitot. TitunIs kishInkaso, kamcIcshumat PanIn e'nasmupnIt, ni NakansIncIn.


Na de Paasdagen vertrokken wij per boot uit Filippi en kwamen vijf dagen later in Troas aan, waar wij de anderen ontmoetten. Wij bleven daar een hele week. 	 Nkiw cI mace'iashmIn shi Pinipayuk kakishkishkiwuk, pwaopce'te'k pkwe'shkIn, icI kanianokwnukuk nkipie' otIsamIn shi Toe'suk shicI nkiiImIn nouktsokwun.


Wie zweert bij de tempel, zweert bij de tempel èn bij Hem, Die erin woont. 	 Ipi we'kwe'ntuk ke'kie'tnamtakwsukwe'n i kcI nume'okumuk ke'kie'tnamtakwsu, ipi ni shi pituk e'inIncIn.


'Wie bent U, Here?' vroeg ik. En de Here antwoordde: 'Ik ben Jezus, Die u vervolgt. 	 IcI otI nkikIt We'nicI kin Te'pe'nke'n? IcI otI kikIto, NinsI Cisus me'iashtotwin.


De soldaten die Paulus hardhandig zouden verhoren, lieten hem onmiddellijk los. De commandant zelf werd ongerust toen hij begreep dat hij een Romein had laten boeien. 	 Kie'nupcI okinknawan, kiw wak e'nmapninuk, ipi ke' o kcI kapte'n kise'kse', kake'nmat, win Nome'n nInwunIt, osam win okitkopnan.


Er kwamen ook verscheidene Farizeeërs en Sadduceeërs naar hem toe om zich te laten dopen. Toen hij hen zag, begon hij hun de les te lezen. "Stelletje listige slangen!" riep hij. "Wie heeft u voor de wraak van God gewaarschuwd? 	 Pic kawapmat e'mane'nIt Pe'nIsiIn, ipi Se'cwsiIn, e'pianIt e'tshI kcItapie'nwe't, otIcI okinan, O! pe'matsie'k pwatacke'ie'k mIntoie'k! we'nicI kakoie'k e'wioshImotme'k, iw nshkatsowun wapiamkuk.


Maar het zou wel goed zijn om te weten wat voor ideeën u erop nahoudt. Want wij horen niet veel goeds over de partij waar u bijhoort." 	 NIshcI nkintuwe'ntamIn e'wi nota ke'iak e'ne'ntumIn otI e'shte'pwe'ie'ntumuk nkuke'ntamIn cak nkoci mcIcshIckate'.


Er zijn ook mensen die over het Koninkrijk horen vertellen en er direct enthousiast over zijn. 	 OtIsI ie'o kaiIt kwe'minkan sInkukik ke'cwashIna nwatuk i kikitowun, ipi e'nup e'nciwe'nmot, e'wtapnuk.


Jezus raakte de man aan. "Ik wil het", zei Hij. "Word weer gezond." Hij had het nog maar net gezegd of de melaatsheid was verdwenen. 	 IcI Cisus e'ki shipnIce'not e'kitakInat kItwak, Nta‘wac; kupinakwIs. IcI papuk e'cI omukit e'kipinianuk.


"Ik sta voor de Romeinse rechtbank", antwoordde Paulus. "Dan moet mijn zaak daar ook worden behandeld! Zoals u wel weet, heb ik de Joden niets gedaan. 	 Pan cI otI ikinan, Nipo’w, shotI Sise' otupakwnuke' ocipitupwunuk shotI tatshI tpakwnukoian,, kicI Cwiuk, coke'ko nkishI, miashtotwasik kin we'we'nI anwI kuke'ntan.


Maar wat een mens zegt, komt van binnenuit. Uit zijn hart. 	 IwcI ie'k pie'ocIsakumomkuk otonik pie'osukie'nI ote'‘ik, ie'i wanakwukot nInI.


Jezus antwoordde: "Alleen een slecht en ongelovig volk vraagt om nog meer bewijzen. Het enige bewijs dat u krijgt, is dat van Jona. 	 Okinkwe'twan, ipi otI kanat, miashowe'psIt, ipi waonIshkaiwIt iaianke' pmatse'cuk pe'pantone'ukuk e'wiwaptumwat mataoshuwe'psowun; cowikI mataoshuwe'psowun wiminasik, mtIno omataoshuwe'psowun iukwan nakanacimot Cone's.


Wens zijn gezin vrede toe, als je er goed wordt ontvangen, maar niet als je er slecht wordt ontvangen. 	 KishpIn cI i wikwam pite'ntakwuk nocma kushowe'ncuke'onawa kupie'mkIt, shi kishpIn cI pwapite'ntakwuk nocIma kushowe'ncuke'onawa ne'iap kotIskonawa.


Laat zien dat U achter ons staat, door mensen te genezen. Laten er wonderen en tekenen gebeuren wanneer wij namens Uw dienaar Jezus optreden." 	 E'wishipnIce'niIn, e'wine'se'we'n, ipi me'matawiak, ipi mamkate'ntumwunIn e'wiwcI wshItok shiw, tInoswunuk panakwsIt knicanIs Cisus.


De andere Joden vielen Tertullus bij en zeiden dat hij gelijk had. 	 Ipi ki Cwiuk ke'iapI kite'pwe'tatwuk otI kikIt-wuk otI we'we'nI e'nomkuk.


Hij rukte meteen uit met zijn soldaten en officieren. Zodra de oproerkraaiers de commandant en zijn soldaten zagen aankomen, hielden zij op met slaan. 	 Win kie'nup kimacinan, shumaknIshIn ipi kapte'nIn, icI ipI e'kipItowat. Pic cI ki kawapmawat ni kcI Kapte'nIn, ipi shumaknIshIn okipon psItie'wawan ni PanIn.


'Ja, vader', maar hij ging niet. Wie van de twee heeft gedaan wat zijn vader zei?" "De eerste, natuurlijk", antwoordden zij. Jezus legde hun uit wat Hij ermee wilde zeggen: "Oplichters en hoeren zullen vast en zeker eerder in het Koninkrijk van God komen dan u. 	 We'nicI, ki nish kashIcke't osIn kashIntuwe'n mukot? OtI cI okinawan; Ke'ctaosItsI. Cisus cI otI okinan, We'we'nI ktInum, kimaocIke'onInwuk, ipi kiwaonIshkaiuk, kupitike'k otokumauwunuk Kshe'mIne'to kinwa e'pwamshu pitike'ie'k.


Allen die hem hoorden, waren hoogst verbaasd. "Dit is toch de man, die in Jeruzalem de aanhangers van Jezus heeft uitgeroeid? Hij kwam hier toch om mensen van dat geloof gevangen te nemen en naar de hoofdpriesters in Jeruzalem te brengen?" Maar Saulus sprak met steeds meer overtuiging en bracht de Joden in Damascus in verwarring door te bewijzen dat Jezus de Christus is. 	 KicI caye'k kanotwacuk kimamkate'ntumwuk, ipi otI kikItwuk, ConI wi otI kanshonacat ni kawawitmInIt otI Noswun, shi Cinose'ne'muk, ipi shotI we'c piat e'witkopnat ipi e'wisha’otuwat ni kcI me'matmoncIn?


Maar de Here zei tegen hem: "U moet gaan, Ananias! Ik heb besloten die man te gebruiken. Ik heb hem uitgekozen om Mij bekend te maken aan andere volken en hun koningen en ook aan het volk van Israël. 	 NIshcI Te'pe'nke't otI okinan, Mumacin, Win kawe'uapmuk, e'wi pe'naotot, ntInoswIn e'nasmupnIt ni Me'ikIscIk ipi kcI okumak ipi Isne'iIn nicansIn.


De discipelen deden zoals Hij hun gezegd had en maakten het Paasmaal klaar. 	 IcI ni ke'knomowacIn kitotmok kakowat ni CisusIn; icI e'ki oshInwitowat, i iashwe'sak wikwtowun.


Zij gingen naar binnen en vonden het kind en Zijn moeder Maria. Eerbiedig knielden zij voor Hem neer. Zij gaven Hem kostbare geschenken: goud, wierook en mirre. 	 IcI pic kapiawat wikwamuk okiwapmawan, niw kaoshkIniknIt pInoce'iIn, ipi Me'ni okie'iIn, icI e'kipmukocnowat, ipi e'nume'kitowawat; icI pic kapaknumwat iukwanIn we'onItnukIn, e'kimawan mikwe'wunIn osaw shonia, ipi mnomiakowun.


Zij bleven trouw aan wat de apostelen hun leerden en gingen als een grote familie met elkaar om. Zij kwamen vaak samen voor de maaltijd van de Here en voor gebed. 	 IcI kitotmok we'we'nI i nwakancuk ote'pwe'ie'ntumwunwa, ipi tpantuwun, ipi e'kipikupitowat pkwe'shkIn ipi e'numawat.


Wanneer u een arme iets geeft, bazuin het dan niet rond. Dat doen de huichelaars. Het gaat hen erom iedereen in de synagoge en op straat te laten zien hoe goed zij zijn. Zij willen door de mensen geprezen worden. 	 IwcI ie'i pic mnototake'n ke'kowi nikan notakwtoke'n pe'pkwe'iak e'shcuke'wat, e'nume'kascuk e'totkuk nume'okumkok; ipi niw otan mie'we'n e'wimnowacimukwat nInwun.--We'we'nI Kuwitmonum ote'ionawa otIp‘okse'onowa.


Want Hij zal Zijn volk redden van de zonden. Daardoor zal in vervulling gaan wat God door de profeet Jesaja heeft gezegd: 	 Caye'k otI kanomkuk e'wi te'pwe'mkuk Kshe'mIne'to ni iacimot otI kikIto:


Hoewel het midden in de nacht was, nam de cipier hen mee en waste hun striemen. Direct daarna werden hij en zijn hele gezin gedoopt. 	 IwcI e'kiw otapnat iw pic tpukIn e'pkonianuk, ipI e'kiksipie'nmoat kanuk inackasnIt, icI e'kikcItapie'nIt, ipi caye'k shi kaice'n, e'tat, kie'nup.


Het nieuws over dit geweldige wonder ging als een lopend vuurtje door heel de streek. 	 KikicI winwackate'nI kashIcke't, caye'k otukimwak.


Dat was in overeenstemming met wat de profeet Jesaja had gezegd: 	 OtI ie'i tate'pwe'wunuwuk, iukwan kakItot Ise'us nakanacimot otI kItwak;


Zij maakten een afspraak met Paulus om daar eens uitgebreid over te praten. Op de afgesproken dag kwamen zij bij hem thuis en luisterden naar wat hij te vertellen had. Van 's morgens tot 's avonds sprak hij vol vuur over het Koninkrijk van God. Hij probeerde hen aan de hand van de boeken van Mozes en de profeten, ervan te overtuigen dat Jezus de Christus is. 	 Pic cI kakumowawat e'kishkiwnunuk mce'sh kipie'naskakon, e'citat, okiwitmowan, ipi okimnwactumwan i Kshe'mIne'to otokmauwun; okukatonan e'shumat CisusIn, shiw tpakwnuke'onuk Mosus, ipi ni NakanacimoncIn; kukishie'p nash e'nmupkonianuk.


In het havenstadje Salamis spraken zij in verschillende synagogen over Jezus Christus. Johannes Markus was met hen meegegaan om te helpen. 	 Ipi shi kaiIwat Sine'musuk, okimnwactanawa okikitowun Kshe'mIne'to, otInume'o kumkomwak ki Cwiuk. CanIn kie'ni, ke'iapI okinishokmakwan.


"Het is niet goed het brood van de kinderen af te nemen en aan de honden te geven", zei Hij. 	 OkiknonancI otI okinan, Cosuwi wunse'non e'witapnumwutwa, pInoce'iuk macwat, icI e'wipukitotwa wunumoshuk.


uit Parthië, Medië, Elam en Mesopotamië, uit Judea, Capadocië, Pontus, Asia, Frygië en Pamfylië, uit Egypte en de streek van Cyrene in Libië. Er zijn hier Joden en Joodse bekeerlingen uit Rome, Kreta en Arabië. Hoe bestaat het dat ieder van ons in zijn eigen taal hoort spreken over de geweldige dingen, die God gedaan heeft!" 	 Pe'tie'nuk, ipi Mitiuk, ine'mituk ipi ki e'tacuk shi MIsopote'miuk, ipi shi Cwtie'uk, Kpe'toshie'uk shi Pantusuk ipi E'shie'uuk,


Zij kwamen in het huis van de leider van de synagoge. Toen Jezus daar alle mensen zag en het gejammer en de begrafenismuziek hoorde, zei Hij: 	 IcI Cisus kapiat kanmupitike't, okuma e'tat; e'kiwapmat nwata kwcIke'ncIn ipi ni nIshInape'n, e'nanotaksInIt.


Op een dag, toen er weer heel veel mensen naar Hem toe kwamen, liep Jezus de berg op en ging zitten. Zijn discipelen kwamen bij Hem. 	 ICI kawapmat niw maoce'tincIn, e'okwIcowe't, e'shpItnianuk, icI kacipitupIt ni e'knomowacIn okipie'naskakon.


Ik zal tegen hen zeggen: 'Toen u dit voor één van mijn minste broeders hebt gedaan, deed u het voor Mij.' 	 IwcI KcI-okuma okinkwe'twan, otI cI okInan, We'we'nI, KtInum, otI e'kitotwe'k nkot otI mamwI kaciIt kotI ni kane'iuk, isI nasap e'totwe'ie'k Nin.


Het oog is de lamp van het lichaam. Als uw oog open en gezond is, leeft u in het licht. 	 Wase'aswun otI kia‘w i ie'i kshkishuk; kishpIncI nkotuk kshkishuk caye'k kia‘w kawase'ia.


Huichelaars! Jesaja had gelijk toen hij over u zei: 	 E'numIe'kasie'k; we'we'nI Ise'us, ki nikanacimukwa, otI kItwak;


"Hoeveel brood hebben jullie bij je?" vroeg Jezus. "Zeven broden en een paar visjes." 	 Cisus cI otI okinan; TInicItso pkwe'shkInIn e'ie'k? IcI otI kikItwuk, Nouksu ipi onatso kikose'suk.


Terwijl zij nog tegen de mensen spraken, kwam de leider van de tempel samen met de priesters en Sadduceeërs naar hen toe. 	 Me'kwe'cI e'ie'knonawat ni nIshInape'n me'matmoncIn ipi Kapte'n shi kcI-nume'okumkok ipi Se'cwsiuk, oki pie'naskakwan.


Jason heeft ze in huis genomen! Weet u wat ze allemaal beweren? Dat een zekere Jezus koning is in plaats van de keizer! Zij zijn vijanden van de staat!" 	 KotI Ce'sIn kapitike'nacIn, caye'k cI cototsik otpakwnuke'wun SIse'iIn, otI kItwuk, nkot, pkansI kcI okuma, nkot Cisus.


Toen zij hen niet vonden, sleurden zij Jason en enkele andere christenen voor het stadsbestuur. "Er zijn hier twee mannen gekomen", schreeuwden zij, "die de hele wereld op zijn kop zetten! 	 IwcI shi kapwa mkuwawat, okiwtapnawan Ce'sInIn, ipi anIt wikane'inInIn, okisho’tuwawan, ni nakansIncIn shi kcI-otanuk otI kikItwuk, kotI, kakwe'npawe' pnukuk kI, win wake' shotI pie'k.


Maar wanneer dat allemaal zal gebeuren, op welke dag en welk uur, weet niemand. Ook de engelen in de hemel weten het niet. Alleen de Vader weet het. 	 Pic i e'kishkiwuk, ipi tupukIn, co wIiI okuke'ntusin, nInI mocki co mIshInwe'k ipI shpumuk mtIno ie'k Nos.


Die mensen gaan naar de eeuwige straf. Maar de goede en eerlijke mensen gaan naar het eeuwige leven." 	 KotIcI kishie'k kake' kwtuksonk; KotI cI ie'k me'noshuwe'pse'cuk kIshie'k kake' pmatsowunuk.


Daarom ben ik zonder aarzelen meegegaan toen u mij liet vragen bij u te komen. Maar ik ben wel benieuwd waarom u dat hebt gedaan." 	 IwcI ie'i, we'cpie' naskonan, co ke'ko ukikItsi pic kantomiIn knatoncI nkom, We'kwnicIwe'c ntomiIn?


Maar kom, sta op. Ik heb Mij aan u vertoond om u in dienst te nemen. U moet de mensen vertellen wat u vandaag van Mij hebt gezien en wat Ik u nog zal laten zien. 	 NIshcI Psukwin, ipi, nipwun, osam otI we'cwapitue'nan otI nia‘w e'wiwshe'nan e'wipmitwin, ipi e'wiwitmake'n notI ke'ko, kawaptImiInIn, ipi notI ke'ko ke'wapte'nan shi niiwuk.


"Dat zal ik U allemaal geven", zei hij, "als U voor mij neerknielt en mij eert." 	 Ipi otI okinan, caye'k notI, kuminIn, KishpIn pmukocnIn, ipi nume'kItoiIn.


Nog zoiets: U zegt dat het niets betekent als iemand bij het altaar zweert. Maar zweert iemand bij het offer op het altaar, dan mag hij zijn eed niet breken. 	 Ipi we'kwe'ntuk ke'kie'tnamtakwsukwe'n shi e'tshipitakwe'k, coke'ko nomkIsnon we'kwe'ntukie'k ke' kie'tnamtakwsukwe'n i kie'pitakwe'k, ka‘wite'pwe'.


Op dat moment zat er een beruchte misdadiger in de gevangenis. Barabbas heette hij. 	 Oki iu wawancI ke'ke'ntakwse'nIt kie'pakwukasnIt Pane'pe's shInkaswun.


Jezus verliet Galilea en ging naar Johannes om Zich ook door hem in de Jordaan te laten dopen. 	 IcI e'pie'ocupiat Cisus iukwanuk Ke'nIniuk, e'shiat Catanuk e'iInIt CanIn e'wikcItapie'nkot.


Geen enkele mus valt op de grond zonder dat je hemelse Vader ervan weet. 	 ConI nish shashawunupie'iuk pite'ntakwsik nkot shomanke'? coIn nkot pukshInsi shi ne'kwukik pwane'nmat Koswa.


Sta op, ga naar beneden en aarzel niet met hen mee te gaan, want Ik heb hen gestuurd." 	 Psukwin ipi nisasin, icI kowice'wak, ke'kokwinwune'ntukIn, nin kwshI ntInkanak.


Daarom doe ik mijn best om voor God en de mensen altijd een zuiver geweten te houden. 	 Iw otI pIne' e'shkwcIpmatse'ian, e'wipwamIcitotwuk, Kshe'mIne'to, e'nasmupIt, ipi nInwuk e'nasmupwat.


Ik zeg u met nadruk: Tot de hemelen en de aarde vergaan, zal nog geen letter van de wet afgedaan hebben. Alles moet eerst volbracht zijn. 	 We'we'nI KtInum, pamasI shpumuk kishkok, ipI kI, ke'ntoshke'mkIt, cotIna pke'ci pwawe'pnukate'k tpakwnuke'wun, pama caye'k kicaktpIshkosak.


De duivel liet Jezus met rust en ging weg. Toen wamen er engelen om voor Jezus te zorgen. 	 IwcIni, mIcImIne'ton kashInkInkot, ipi pInI mIshInwe'n e'pianIt, icI e'pie'pmitakot.


Als David hem 'Here' noemt, hoe kan de Christus dan zijn Zoon zijn?" 	 KishpIn Te'pIt ishuwawinat Te'pe'nmin tInicI e'shaokwIsmat.


Na het moeilijke afscheid van de christenleiders uit Efeze, kozen wij zee en zeilden in één ruk naar het eiland Kos. De volgende dag voeren wij naar Rhodos en vandaar naar Patara. 	 OtIcI, kanomkuk, icI kankInkIt, ipi kawe'pshkaiak, tpasu nkishiamIn shi Ko-osuk icI wiapuk nkipiamIn Nots-uk, icI shi nkiwcI macimIn icI nkipiamIncI shi Pe'te'ne'uk.


"Ik zou God wel willen vragen", antwoordde Paulus, "of niet alleen u, maar ook ieder die mij nu hoort, vroeg of laat zo zal worden als ik; zonder deze boeien natuurlijk." 	 Pan cI otI kikIto, ape' ntIne'nma Kshe'mIne'to, co i kin mtIno, ke'iapI cpe'k noatuwuwat otI e'kishkiwuk, cowi kaka e'shwe'psoian, kwiuksI e'shwe'pse'ian, mtInoie'k notI tkopcIkInIn.


Ik, Jezus, beslis wat op de sabbat wel en niet mag." 	 We'kwIsmukot NInwun ke'iapI, Te'pe'ntuk i e'nume'kishkuk,


Bid daarom dit gebed: Onze Vader in de hemel, wij eren Uw heilige naam. 	 . OtIsI ktashI matumawa; Nosnan e'in shpumuk kishkok, ke'cne'ntakwuk ktIshnukaswun,


Houdt u aan uw woord. Ja is ja en nee is nee. Als u uw woorden kracht bijzet door een eed, klopt er iets niet. 	 NocImasI niw kitukinontiwnowan kitasIstonawa; e'‘, e', co, co; we'kwe'ntuk wusimI icI notI, kupie'ocipie'mkIt me'anuk.


Jezus zweeg. Ieder die Hem had gehoord, stond perplex. Want Hij sprak zo heel anders dan de godsdienstleraars. 	 IcI otI kashuwe'puk pic Cisus kaokishkItot notI kItwunIn, nIshInape'k okimamkate'ntumakon ni okukie'kwe'wun.


Maar de goede en gelovige mensen zullen in het Koninkrijk van hun Vader stralen als de zon. Onthoud dit goed! 	 KiwcI mInoshuwe'pse'cIk, kawasok ke'cwa kisIs, shi Oswan otokumauwunuk. We'kwe'ntuk we'ta‘okakwe'n e'wi notake't, nocima knotake'.


"Waarom zouden de vrienden van de bruidegom treuren en hun eten laten staan, zolang hij nog bij hen is?" antwoordde Jezus. "Maar eens zal hij uit hun midden worden weggenomen. Dan hebben zij alle reden om niet te eten. 	 IcI Cisus otI okinan; Tashke'ntumwakinI wakime'cIk shi e'cI wikmItwak, e'pic iInIt ni we'shkowiwunIt shi e'piciInIt pama wikupie'mkIt e'kishkiwuk, ke'co-otapnumwutwa we'shkwiwut, iwcI ke'cI ponwisnawat,


Laat ze maar samen opgroeien tot de oogst. Dan zal ik tegen de maaiers zeggen dat zij eerst het onkruid bijeen moeten halen en verbranden. Daarna kunnen zij het graan in de schuur brengen." 	 Nocma ne'ish kumace'kinon, pama cI pic, wima‘otonkate'k, otI nkInak, maotonke'cuk, wimaotonmok, iw ne'tum ni mIcimishkwIn, icI ke'cIsusuptoie'k e'wicaksume'k; icI ie'k kmaotInanawa mpukwe'shkInum, kupitkItonawa micIma o kumkok.


Want Ik waarschuw u. Als uw oprechtheid niet groter is dan die van de godsdienstleraars en de Farizeeërs, komt u het Koninkrijk van de hemelen niet eens binnen. 	 OtI KItInum; KishpIn cI kmnoshuwe'psiwnInawa wusimI pwashumnoshuwe'psie'k kotI we'npie'ke'cIk ipi Pe'nIsiuk; cokitakshkItosim e'wipitike'ie'k okumauwunuk shpumuk kishkok.


Toen Mozes veertig jaar was, kreeg hij het verlangen bij het volk van Israël te kijken. Het was tenslotte zijn eigen volk. 	 PicI kwiiIn nie'waptuk katsoponkIsIt kishIte'‘e' e'wiwI mpwacat; ni wikane'iIn kaonicansumkowacIn ni Isne'iIn.


Onthoud dit goed! 	 We'kwe'ntuk we'to‘kakwe'n e'winotuk, nocma oke'notan.


In de christengemeente van Antiochië waren verschillende profeten en leraars: Barnabas, Simeon de Neger, Lucius van Cyrene, Manaën (die samen met Herodes Antipas was opgevoed) en Saulus. 	 Te'pwe'ie'ntukuk cIshi, anIt kiik, E'ntiakuk nakanacimocuk, ipi ke'knomake'cuk Pe'ne'pe's, ipi Simiun kashInkasotke' Nayku, ipi Nwsius, Saynin, nInI, ipi Me'ne'in kapie'wic, kishkIcIn ni E'nutIn, okumas, ipi San.


"Zoals Johannes heeft gezegd", was het antwoord. Paulus zei: "Johannes doopte mensen die tot bekering waren gekomen en hij zei dat zij moesten geloven in de Man, Die na hem zou komen; dat is Jezus!" 	 OtI cI kikIto Pan, Can, we'we'nI kikcI tapie'nkowa shi kcItapie'nwe'onuk, e'kisate'ntumuk otI okinan, ni nIshInape'n, e'wi te'pwe'ie'nmanIt ni shkwe'iak wapie'tnIsnIncIn niw cI ie'ni Knayst CisusIn.


De leider van de tempel en de hoofdpriesters waren van hun stuk gebracht en vroegen zich af waar dit op zou uitlopen. 	 IwcI pic kanotmoat kcI me'matmot ipi Kapte'n shi kcI-nume'okumkok, ipi me'matmo cuk kikwInwune'ntumwuk we'kwe'ntuk otI we'cnomkItIkwe'n.


Wie van jullie gedraagt zich als een trouwe en verstandige knecht? Als iemand die ervoor zorgt dat alle anderen in het huis op tijd te eten krijgen? 	 We'ni cI iakwamsIt, ipi ne'pwakat pmitaka kaokmaoukot ni te'pe'nmukocIn shi e'tat e'wiminat wisnuwun mno opi?


Maar Hij is, volgens Gods plan, in handen van ongelovige mensen gevallen. U hebt Hem door Romeinse soldaten aan een kruis laten slaan. 	 Win kapkItnukasot kane'nmat ipi nikan kashuke'nmat Kshe'mIne'to, kinwa kautapne'k ipi kmIconIciwan kiskakwawa ipi kinsawa.


Ik bedoel dit: Aan zijn doen en laten kunt u zien hoe iemand is. 	 Ke'iapI e'shmicumowat, ke'ocI kuke'nme'k.


Want zowel Mozes als de profeten hebben gezegd dat het zou komen. 	 Caye'k sI nakanacimocuk, ipi tpakwnuke'wun ki nikanacIkate' nash Can.


Het is een bijzonder klein zaadje, maar het wordt een heel grote struik. Net een boom. De vogels komen zelfs in zijn takken schuilen." 	 Iw sI ie'i mamwe' kacinoiak caye'k e'tsuk kwe'minkanIn, pic cInIsh kakishkuk mamwe' mshamkuk caye'k mishkwIn ipi ke'pie'mtukowI icI ki pne'‘shiuk pe'pamsacuk pie'pkIshnok shiw e'otukwnowuk e'winpawat.


Wij hebben een voorstel. Er zijn in ons midden vier mannen die een plechtige belofte hadden afgelegd. 	 OtI cI ie'i, ke'ocI totmIn, nie'w nInwuk shotI ntIiwamIn, kawawitmake'cuk.


Hij ging verder en zei: "Iedere leraar van de Joodse godsdienst die een discipel van Mij wordt, heeft een dubbele schat: De oude schat van Mozes en de profeten èn de nieuwe schat van Mij." 	 OtI ci okinan e'tshowat, we'npie'ke't e'knomocIk shpumuk okumauwunuk iwsI e'ne'ntakwsIt nInI te'pe'ntuk wikwam okipie'sakcotonIn otIpnIwe'oso‘nIn, we'shkiamkuk, ipi ke'te'ianuk.


de Here in alle nederigheid heb gediend. Door de aanslagen van de Joden had ik het zwaar te verduren en dat heeft mij veel tranen gekost. 	 E'shpmitwuk Kshe'mIne'to e'pwakcIne'ntuman miia’w, ipi mce'sh moawun, ipi kwcItupe'ntuwun iw kaocI showe'psian e'kikawapmIwat ki Cwiuk.


Abia was de vader van Asa; Asa de vader van Josafat; Josafat de vader van Joram; 	 Ipi E'se' kiwosmukon Cose'pe'tIn, ipi CosIpe't kiwosmukon Cone'mIn, ipi Cone'm kiwosmukon Osaye'sIn:


De engel zei tegen de twee vrouwen: "U hoeft niet bang te zijn. 	 OcI mshInwe' okinkwe'twan, otI okinan nikwe'n ke'ko kwtacke'k; kuke'nme'num Cisus e'ntuwapme'k, kaskakukwasot.


Nadat Jezus Zijn twaalf discipelen had gezegd wat zij moesten doen, ging Hij weg om in verschillende steden te spreken. 	 OTI kishuwe'put Cisus kapon kie'kmat ni mtatso shItnish ke'knomowacIn, kiwcI maci e'kipaknomake't, ipi e'ki kie'kwe't kcI ototanwak.


Ik ben gekomen om verdeeldheid te brengen tussen vader en zoon, tussen moeder en dochter, tussen schoonmoeder en schoondochter. 	 Nin we'cpiaian pie'pkIt numwa nInI ke'ocI shike'nmat OsIn, ipi ke'win we'tansumIt okie'iIn, ipi ke'win nakInukwe' osukwsusIn.


Toen zij in Jeruzalem kwamen, werden zij door de christengemeente, de apostelen en de leiders, met open armen ontvangen. Paulus en Barnabas vertelden wat God met hen had gedaan. 	 IwcI kapiawat shi Cinose'ne'muk, oki pitkInkowan ni te'pwe'ie'ntumnIncIn ipi ni nwakancuk, ipi ni nakansIncIn, icI okiwitmowawan, cak ke'ko Kshe'mIne'to, kaocukshke'osowat.


"Begrijpt u wat u leest?" vroeg hij aan de man in de wagen. "Eerlijk gezegd, begrijp ik er niet veel van", antwoordde de man. "Er staat ook geen uitleg bij!" En hij vroeg Filippus bij hem in de wagen te komen zitten. 	 OtI cI okinan, TInicI ke'shI kuke'ntuman, kishpIn wIiI nInI, pwake'noomowat, icI e'kintomat ni PinipIn, e'wipie'kwutasinIt, ipi e'wiwitpumkot.


Wat verbeeldt Hij Zich wel?" Het was duidelijk dat zij niets met Hem te maken wilden hebben. 	 Ipi omIse'iIn conI caye'k kwitkie'mkosinanuk? TInipicI we'tnuk otI nInI cake'ko?


Ik ging eerst naar Damascus, toen naar Jeruzalem en heel Judea en daarna naar andere landen. Overal waar ik kwam, heb ik de mensen opgeroepen tot bekering, tot een leven met God, wat ook uit hun doen en laten zou moeten blijken. 	 Ne'tum nkikikie'kumak kaie'cuk Te'me'skusuk, ipi shi Cinose'ne'‘muk, ipi shi caye'k, Cwtie'uk, ipi pic ki Me'ikIscIk; e'wikisate'ntumwat, ipi e'wi kwe'knoitwawat Kshe'mIne'ton, ipi e'wishI mikce'wiwat e'wiwapitowe' wat, kisate'ntumwunwa.


Hij vertelde hun wat er gebeurd was en stuurde hen naar Joppe. 	 IwcI pic caye'k kakish witmoat, okinokanan ipI Cape'uk.


De koning, de gouverneur, Bernice en alle anderen stonden op en verlieten de aula. 	 IwcI pic kakishkikitot kcI okuma kipsukwik, ipi o NakansIt, ipi Pe'nIs, ipi ki kawitpmacuk,


Sta op. Kijk, daar is mijn verrader al." 	 Psukwik kInmamacimIn; pe'shoc iuwak wapataIt.


Jezus zei tegen de mensen dat zij op de grond moesten gaan zitten. 	 IcI e'kinat ni maoce'tincIn, e'wicipitupnIt, mcIiukwan.


Als Ik terug kom, zal het net zo zijn als in de tijd van Noach. 	 Ka nomkItInuk Noe', okishkomIn, i sI ke'win nasap, ke'nomkItInuk piat o We'kwIsmukot NInwun.


Maar Stefanus schonk geen aandacht meer aan hen. Hij was vol van de Heilige Geest, keek omhoog en zag de schitterende heerlijkheid van God. Ook zag hij Jezus aan de rechterhand van God. 	 NIshcI win e'moshkIne'shkakot ni PanakwsIncIn CipamIn; shpumuk kankinapI okiwaptan Kshe'mIne'to ome'nwankoswun, ipi CisusIn e'nipwunIt shi ote'pnIciwnak Kshe'mIne'ton.


Zo wil uw hemelse Vader niet dat ook maar één mens (b) verloren gaat. 	 Iw sI nasap; cowin otIne'nmasin; Koswa e'iIt shpumuk, notI nkot e'kacinIncIn e'wipnatsInut.


Wees er blij om en jubel het uit! Want in de hemel ligt een geweldige beloning voor u klaar. Vroeger zijn de profeten immers ook zo vervolgd. 	 Mnwankosuk, ipi kcImnwe'ntumok; waminkoie'k kIcIne'ntakwut shpumuk kishkok; iwkwshI kashukwtukawat, iacimoncIn kaie'cuk e'pwam shIiIe'k.


In die dagen waren er in Jeruzalem vele gelovige Joden uit alle landen van de wereld. 	 Kite'kcI ipI CInose'ne'muk Cwiuk me'noshuwe'pse'cuk nInwuk e'tsoshumowat shotI kik kiwcIpie'k mtunmuk shpumuk.


Zij baden voortdurend met elkaar, samen met de vrouwen die met Jezus waren meegekomen, Zijn moeder Maria en Zijn broers. 	 KotI caye'k pIne' kimsone'ntumwuk akimimawat, ipi kimumatmok shi kiInkwe'n, ipi Me'ni kaokie'imat o Cisus ipi niw wikane'iIn


De commandant nam de jongeman bij de hand en toen zij alleen waren, vroeg hij: "Wat heb je me te vertellen?" 	 IcI o kcI kapte'n okiskInke'nan, ipi cIciukwan kishie'kimoc, icI e'kinatawat We'kwnicI otI wawitmoiIn?


Met toestemming van de hoofdpriesters heb ik in Jeruzalem vele van Zijn volgelingen gevangen gezet. En als tegen hen de doodstraf werd geëist, stemde ik daar altijd mee in. 	 Iw katotman ke'iapI shi Cinose'ne'muk ipi mce'sh te'pwe'ie'ntukuk nkikpakwak shi kpakotiwkumkok, kamishwat kshke' e'osuwun ki ke'cme'matmocuk, ipi pic kan sIckaswat, nkimcItshImak;


Vannacht heeft er een engel bij mij gestaan, een engel van de God, aan Wie ik toebehoor en Die ik dien. 	 Osam nkom otI e'pkoniak, Kshe'mIne'to omIshIne'we'mIn, e'ciian kinipwI Win te'pe'nmIt, ipi win, pe'mitwuk.


Zij gingen naar de gevangenis en boden Paulus en Silas hun verontschuldigingen aan. Daarna leidden zij hen de gevangenis uit en vroegen hun dringend de stad te verlaten. 	 IwcI e'kipiawat, ipi okiwishte'pmawan icI e'ki sakcocawat, ipi okinatowawan e'wi sakumnIt shi kcI otanuk.


Later werd die tent door ons volk hier gebracht. Dat gebeurde toen het onder leiding van Jozua het land had ingenomen en alle inwoners eruit had verjaagd. Ons volk heeft de tent bij zich gehad tot in de dagen van David, 	 Ke'iapI ki Kosnanuk shkwe'iak kapiacuk okipie'nawan CisusIn shi otukimnInuk Me'ikIscIk niwie'ni Kshe'mIne'to kamace'nashkawacIn masmukapwunIt kosnanIn nash otukishki muk Te'pIt.


Op de dag van het grote oordeel zullen velen tegen Mij zeggen: 'Here, wij hebben in Uw naam gesproken. Here, wij hebben Uw naam gebruikt om duivelse geesten te verjagen en wonderen te doen.' 	 Mane'kcI otI nkukok, iw kishkuk Te'pe'nmin, Te'pe'nmin, conI nki iacimotusimIn ktInoswunuk, conIke' ktnoswunuk, nki sakcuwe'pnasimun mcImIne'tok? conIke' ktnoswunuk mane'kIn, nkiwshItosim mamkate'ntumwunIn shIcke'wunIn?


'Mijn meester komt nog lang niet terug,' en hij begint de andere knechten te mishandelen 	 IcI ke'cI we'pwe'potwat wic pmitakaiIn, ipi witopmat, ipi mnukwe't, ni kawshkwe'pie'ncIn.


Daarom nam deze geen risico en bracht hij hen naar de diepste kerker. Voor alle zekerheid sloot hij hun voeten in het blok. 	 Iw winwa kakish witmotwa okikatwawan shi ianke' piciukwan, kupakotiwkumkok, ipi okiktapkuwawan shiw osItinuk.


Volgens u heeft de duivel Mij de macht gegeven boze geesten te verjagen. Maar wie geeft uw leerlingen die macht dan? Zij zullen zo'n beschuldiging zeker niet nemen! 	 KishpIn cI Nin Pie'nsipup natmowIt sakicuwe'pInukwa mIcImIne'tok we'nicI natmakwat knicansowak, e'wisakcuwe'pnawat, KiiwsIie'ki ke'tpakwnukwie'k.


Bid dat je niet in de winter zult moeten vluchten of op een sabbat. Want er zal een onderdrukking zijn zoals de wereld nog nooit heeft gekend en zoals ook nooit meer zal terugkomen. 	 IwcI pic ke'cu kcI ianmukiwuk, cowikakinomkIsnon e'kowe'pkiwuk, otI pic coke' minI i knomkIsnon.


Ik zal het jullie duidelijk maken met een voorbeeld. Wanneer de takken van de vijgeboom zacht worden en er knoppen en blaadjes uit komen, komt de zomer eraan. 	 Mpe' wi kuke'ntumok iaiacimowIn i cIsiwnokamIsh, pic saknumkwicIn shiw otukwasuk, ipi sakpuksicIn kukuke'ntanawa shiI ci kiukwan e'mnokumuk.


Toen Paulus zijn handen op hen legde, kwam de Heilige Geest over hen. Zij spraken in vreemde talen en gaven woorden van God door. 	 Pic cI Pan ka’tot niw onIce'n shi wiwunuk, PanakwsIt Cipam okipkIshnotakwan, ipi papkankishu kikitok, e'iacimoat.


Paulus ging weer naar boven en brak het brood. Na te hebben gegeten, bleef hij nog een hele tijd spreken. Hij vertrok pas toen het al licht was. 	 IcI minI kapie' kwutasit, ipi kapikupitot i pkwe'shkIn, ipi kawisnIt, ipi kIn we'sh kakakikitot nash e'wase'apnInuk, icI e'ki macit.


Want wij weten niet wat er met Mozes gebeurd is, die ons uit Egypte heeft geleid.' Zij maakten een beeld in de vorm van een kalf. Toen het klaar was, legden zij er offers voor neer en vierden uitbundig feest. Zij genoten van wat ze hadden gemaakt. 	 IwcI ni e'kishkiwuk okiwshaawan pshukisun icI e'kiciknumwawat mikwe'wun ni me'ntokasnIncIn kimnawankoswukcI kashI mikce'wiwat tpInwe' winwa onIciwan.


De leidende priesters en de godsdienstleraars zagen deze geweldige wonderen en hoorden hoe zelfs kinderen in de tempel riepen: "God zegene de Zoon van David!" 	 IcI ki kcI-me'matmocIk, ipi we'npie'ke'cIk kawapitumwawat, i kashumataocIke'nIt, ipi pInoce'iIn; e'wIshkwe'we'ksInIt shi kcI-nume'okumkok, ipi otI e'kItwat, Ke'skonwe'n We'kwIsmukwiIn o Te'pIt; icI kikcIn shke'ntumwuk.


Neem geen geld mee, geen reistas met extra kleren en schoenen. Zelfs geen wandelstok. Want je zult krijgen wat je nodig hebt. 	 Ke'ko maocIstoke'k, osaw shonia; tanake' we'ctI shonia; tanake' osawapuk shi kpic numkwanwak;


Later, tijdens de volkstelling, trok Judas de Galileeër de aandacht en wist veel mensen voor zich te winnen. Maar toen hij stierf, gingen al zijn aanhangers weer hun eigen weg. 	 IwcI minI kipsukwi Cwte's Ke'ne'ni nInI, shi e'kishkiwuk, i maocIcke'wun, ipi mce'sh nIshInape'n kipmnashkakon winke' ke'iapI kipnatsI, ipi caye'k, tso kate'pwe'takot kiswe'shke'n.


Alle mensen die in Jezus geloofden, waren van harte eensgezind. Niemand zei dat zijn bezittingen van hem alleen waren; alles was gemeenschappelijk. 	 IwcI kimaoce'ticuk cate'pwe'twacuk kin kot nInI ote'‘iwa ipi kinkotwin cipamwan, coke' wIiI ke'ko okishItsin i te'pe'ntuk, win e'iIt, okimsotpe'ntanawa cake'ko.


De bruidegom riep terug: 'Ga weg! Ik ken jullie niet!' 	 Okinkwe'twan cI, otI okinan; We'we'nI ktInum; Cokuke'nmIsnonum.


In Lystra zat een man op straat, die zijn voeten niet kon gebruiken. Hij was al sinds zijn geboorte verlamd en had nooit kunnen lopen. 	 ShicI nkot nkot nInI kicipitupI, shi Nayste'uk kimiakikate', co kinI pmose'si e'konikIt.


De leidende priesters en Farizeeërs begrepen nu wel dat deze voorbeelden op hen sloegen. 	 Pic cIki, kcI-me'matmocIk onInwuk, ipi Pe'nisiuk, kanotmoat ni iacmonIn, okikuke'ntanawa, winwa e'kowat.


De eerste dag van het Paasfeest was voorbij. De leidende priesters en de Farizeeërs gingen naar Pilatus en zeiden: 	 Ka WiiapukcI kakish oshIstowat i mkoshe'wun; ki kcI me'matmocIk onInwuk, ipi Pe'nisiuk kipie' wice'twuk, Payne'tIn kipie' shie'k;


Onderweg naar de strafplaats kwamen ze een man uit Cyrene tegen, die Simon heette. De soldaten dwongen hem het kruis van Jezus te dragen. 	 Kapie'sakumwat cI ikiwapmawan, Se'nini nInwun Sayiman e'shInkaswun; niw cI kitwe' okinawan e'wipmotonIt ni iashte'iatkomnIn.


Na gedoopt te zijn, klom Jezus meteen op de oever. De hemel scheurde open en Johannes zag dat de Geest van God in de vorm van een duif op Jezus neerdaalde. 	 IcI Cisus kakishkcItapie'nkot, iwcI papuk kashIpie'kwashuk, icI pInI e'kinsakwsanuk, Kishuk, ipi kiwapman Kshe'mIne'to OcipamIn, e'pie'nisashkanIt, ke'cwa mIne'to mimi; e'pie'pkIshnInIt wiiwuk.


Wij gingen aan boord van een schip uit Adramyttium, dat een reis langs de havens van Asia zou maken. Aristarchus, een Macedoniër uit Thessalonica, was ook bij ons. 	 IcI kaposiakshi E'tne'maytium tshI napkwan, nkiwe'pshkamIn, nkine'ntamIn e'winashiak ci kiiukwan e'kokmukiak E'shie'uk nkot E'nIstakus Me'sitoni nInI kiw cupie', Te'sinonIke'uk nkipmI wice'okonan.


Jezus reed midden tussen een zee van mensen die riepen: "Eer voor de Zoon van David! Gezegend is Hij, die komt in de naam van God! Prijs Hem tot in de hoogste hemelen!" 	 IcI ki maoce'ticIk kanmI nikanicIk, ipi kanmupme'nashkawacuk, kinmI wishkwe'we'ksik, otI kikItwuk, Ke'skonwe'n We'kwIsmukwiIn, Te'pIt Mnawankose' o, pie'iat otunoswunuk Kshe'mIne'ton, Nocma kinwusimI ke'skonwe'n!


En wanneer was U ziek of zat U in de gevangenis en hebben wij U bezocht?' 	 TapicI kawapme'nkon e'iakwnokan, tanake', e'kupakokon, icI e'kipie' shi iIiak.


Maar Jezus had hen wel door. "Stelletje huichelaars!" zei Hij. "Waarom proberen jullie altijd Mij erin te laten lopen? Geef Mij eens een geldstuk." Zij gaven Hem er één. 	 Cisus cI okike'ntumwan iomIcshowe'psiwnInawa otI okinan, We'kwnicI we'ckwcItupe'nmie'k, e'nume'kasie'k?


De gelovigen die na de marteldood van Stefanus voor de vervolging gevlucht waren, kwamen onder andere in Fenicië, Cyprus en Antiochië. Overal vertelden zij de Joden over Jezus; alleen aan de Joden en aan niemand anders. 	 Kiw cI kaswe'shkacuk, onukmuk, osam e'kimiashtotwut StipIn, kipmI shishie'k shi Pinusuk, ipi Saypusuk ipi E'ntiakuk, e'pmumnwactumwat i kikitowun; cowi wIiI mtIno ni CwiIn.


"Laat die kinderen toch bij Mij komen", zei Jezus. "Houd ze niet tegen. Want het Koninkrijk van de hemelen is ook voor hen." 	 OtI cI Cisus kikIto, Nocma pkItnuk ki pe'piwsicuk pInoce'iuk, ipi ke'ko knumoake'kon e'wipie'naskawat, iwkshe' e'shnakwuk okumauwun shpumuk kishkok.


Vele profeten en gelovigen hebben ernaar verlangd te zien wat jullie zien en te horen wat jullie horen. Maar zij konden het niet. 	 We'we'nI ktInum, Mane'k, iacimocuk ipi me'noshuwe'psIcuk, okintuwe'ntanawa e'wiwaptumwat notI, kawaptume'k, ipi cocu okiwaptusinawan, ipi e'winotmoat nwatme'konIn, cocu okinotsinawan.


Zo zal het ook gaan bij het einde van deze tijd. De engelen zullen komen om de slechte mensen van de goede te scheiden. 	 Iw sI ke'showe'puk wishkwakiwuk mshInwe'k kupie'k, okupkie'pnawan ke'kie'patsIncIn e'ciiInIt ni me'noshuwe'psIncIn.


Maar Paulus antwoordde: "Ik weet precies wat ik zeg, excellentie. Wat ik heb gezegd, is waar, zonder enige overdrijving. 	 NIshcI otI okinan, cosuwi ntonate'ntusi wusimI ke'cpite'ntakwsin Pe'stus, nIshcI e'kikitoian we'we'nI nkikIt ipi mnone'ntumwun.


Ik stemde ermee in en paste zelfs op de kleren van zijn moordenaars.' 	 Pic cI omuskwim kupmitakaiIm StipIn, kasikwe'pnukate'nuk, ninke'iapI shi nkinipow; ipi e'te'pwe'tman, iw o nupwun; ipi nkiknInmowak paskumwacIn kikansacuk.


U weet dat ik met mijn eigen handen de kost heb verdiend voor mijzelf en mijn medewerkers. 	 Kinwa, tpInwe', kuke'ntanawa, notI nIce'n, ne'twe'ntuman nkipmitakwnIn, ipi kiw kapmI wice'ocuk.


Het was net of er een vlies van Saulus' ogen viel. Ineens kon hij weer zien. 	 Kie'nup kipmukote'ne' shiw shkishkok ke'cwa onu’ke'iuk icI e'ki ntawapit kie'nup, ipi kipsukwi icI e'kikcItapie'nIt.


Salomo was de vader van Rehabeam; Rehabeam de vader van Abia. 	 Ipi Sanumun kiwosmukon NopoumIn, ipi Nopoum, kiwosmukon E'pie'In, ipi E'pie' kiwosmukon E'se'In;


Zij trokken zich niets aan van de Hoge Raad en bleven gewoon over Jezus spreken, in de tempel en bij de mensen thuis. Elke dag vertelden zij dat Jezus de Christus is. 	 IwcI e'tso kishkuk shiw kcI-nume'okumkok ipi e'tsuk wikwaman cokipon kInomake'sik, ipi kipon kie'kwe'sik, shiw tInoswunuk Cisus KnaystIn.


Felix, die goed van het christendom op de hoogte was, brak de rechtzitting af en zei: "Als commandant Lysias hier komt, zal ik de zaak verder onderzoeken." 	 IcI kik Piniks kanotuk notI ke'ko, ipi wusimI e'nsItup e'nomkItnuk e'wipwikot, otI cI okinan, pama piat kcI kapte'n Naysius nkuke'ntan, wusimI e'nomkuk.


Het gevolg was dat velen van hen in Jezus Christus gingen geloven. Onder hen waren ook veel invloedrijke Griekse vrouwen en mannen. 	 IwcI ie'i mce'sh kaocI te'pwe'ie'ntumwat ke'iapI nakanse'cIk knik kwe'k, ipi nInwuk co kipke'cishIiwusik.


"Vertel eens", zei Petrus tegen haar, "is dit geld de hele opbrengst van uw land?" "Ja", antwoordde zij, "dat klopt." 	 PitucI otI okinan WitmoshIn iwnItso kanukite'k i kI? otIcI okinan e'‘ iwsI kanukite'k.


1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader. 	 IwcI kakiItmowat okike'ntanawa i mnIshe' e'shInkate'nuk Minayte'.


Zij riepen de twee apostelen weer binnen en verboden hun ooit weer over Jezus te spreken. 	 IwcI e'kintomawat ipi okinawan ke'ko e'wipwakItnIt, ipi e'wipwakukinomake'nIt shiw tInoswunuk CisusIn.


gingen wij aan boord van het schip en keerden zij terug naar huis. 	 Pic cI kakishnumkokIt, nkiposmIn shi napkwanuk, icI ke'winwa minI kikiwe'k.


Terwijl hij hierover lag na te denken, kreeg hij een droom en zag een engel van God naast zich staan. "Jozef, zoon van David", zei de engel, "u kunt gerust met Maria trouwen. 	 Me'kwacI otI e'ie'shite'at, PInI Kshe'mIne'to omIshIne'we'mIn nkipie' otusuk kinapitum, OtI okikon, Cosip we'kwIsmukwiIn Te'pIt ke'ko kwtukIn e'wiwicIt Me'ni kiwish, iwsI otI e'ncukot kane'nmukot Kshe'mIne'to OcipamIn.


Deze twee geboden zijn de basis van de hele wet en de profeten." 	 IwsI notI nish kie'kwe'wunIn e'cIkote'k, caye'k tpakwnuke'wun, ipi i nakanacimonIn.


Daarna gaf Hij hun telkens weer nieuwe leiders, 450 jaar lang, tot de profeet Samuël. 	 IcI kakish, icI showe'psIt okiminan tpakwnuke' onInwun nie'wak, ipi niano mtInI tso pon nash Se'mnwIn nakanacimot.


Ik weet dat u Jezus zoekt, Die gekruisigd is, maar Hij is hier niet meer. Hij is weer levend geworden, zoals Hij had gezegd. Kom maar kijken waar Hij heeft gelegen. 	 Cowi shotI ie'si; kiw nIshke'wak, kakItpIt, Piak pie'waptumok kacIshkIshuk, Te'pe'nke't.


Maar de man wilde niet wachten en liet hem gevangen zetten, tot hij zijn schuld volledig zou hebben betaald. 	 Cocu papIsh, ikiwupitke'we'pnan shi kpakwotiwkomkok, i e'witpu ukot i me'sna‘makot.


'We hebben fluit gespeeld en jullie wilden niet eens dansen. Toen hebben we klaagliederen gezongen en jullie wilden niet eens treuren.' 	 OtI cI e'nawat, anwu ninan nkipukwe'mIn, cocI kinimItisim; anwukI ninan kimwuminInmIn cocukI kikitamaktakwsI sim.


Pas goed op uzelf en op de kudde waarover de Heilige Geest u het toezicht heeft gegeven. Leef als herders voor de gemeente van God, die Hij door het bloed van Zijn eigen Zoon heeft verkregen. 	 Ikwame'ntumok, kiiwuwa, ipi caye'k ki kumsawe', o PanakwsIt Cipam, kaoshukoie'k e'wikuwapme'k; e'wipmIshIme'k, te'pwe'ie'nmacuk, Kshe'mIne'ton win tpInwe' omIskwim kaocI kshkaacIn.


Want ik heb u alles over Gods wil en plan verteld. 	 Co nkipontosin e'witmonkon caye'k Kshe'mIne'to otIne'ntumwun.


Op het moment dat Jezus dit zei, kwam Judas naar Hem toe. Hij had een hele troep mannen bij zich die door de Hoge Raad waren gestuurd, gewapend met zwaarden en knuppels. 	 Me'kwa cI e'iIt nankitok, pInI, Cwte's nkot ki mtatso shItInish e'tshIcIk, kipie' okipie'wice'okon ke'cmaoce'‘tinIt, e'pie' ionIt kishkonIn, ipi iaptuwunIn e'ocIpiawat kcIme'matmocuk onInimwan, ipi oke'ctaosimwan ki nIshInape'k.


Daarom heet die plaats nog altijd 'Bloedakker'. 	 Ie'i we'tshInkate'k MskwI ktukan, otI e'kishkiwuk.


Op hetzelfde ogenblik sloeg een engel van God hem neer, omdat hij zich liet vereren en niet de eer aan God gaf. Hij werd van binnenuit opgevreten door wormen en stierf. 	 Ipi kie'nup cI, Kshe'mIne'to omIshInowe'mIn, okiwe'potwan osam co, okiminasin Kshe'mIne'to winwacke'wun; mIne'tose'iIn cI okimokon, icI e'kipkItnat ocipamIn.


Jezus liep verder. Onderweg kwam Hij langs een tolhuis en zag daar een man zitten. Het was Mattheüs. "Kom", zei Jezus tegen hem. "Ga met mij mee." Mattheüs stond op en ging met Hem mee. 	 IcI Cisus kanmamacit okiwapman nInI, Me'to oshInkaswun, e'cipitupInIt e'cI maocIstowat shonia; icI otI e'kinat; PmnashkaoIshIn. IcI e'kipsukwit e'kipmInashkawat.


"En jullie dan?" vroeg Hij. "Wat denken jullie over Mij? Wie ben Ik?" 	 OtI cI okinan, We'nicI kinwa e'shnukanie'k?


Ineens zagen zij Mozes en Elia met Hem staan praten. 	 PInI, kashu mataowapmawan, ni MosusIn, ipi InaisIn e'knonanIt.


De Joden schoven een zekere Alexander naar voren. Zij vonden dat hij maar eens wat moest zeggen. Hij hief zijn hand op en wilde zijn standpunt verdedigen. 	 KicI Cwiuk, kipie'sakconawan E'nikse'nte'In, shi e'tshI maoce'tiwat, E'nikse'nte', cI okiiainInkawan, ni nIshInape'n ipi takiknotmatso.


De discipelen maakten hieruit op dat Hij het over Johannes de Doper had. 	 IcI ni ke'knomowacIn e'kinsItakot e'kitshImanIt ni CanIn ke'ctapie'we'ncIm.


Toen Paulus en Barnabas dat hoorden, vluchtten zij voor hun leven. 	 Okike'ntanawa icI e'ki nInshumwat shi Nayste'uk ipi Te'piuk, kcI otanuk shi Ne'koniumuk, ipi shi e'kiwuk kiw tayiukwan.


Maar hoe kan dan in vervulling gaan wat over deze dingen is geschreven?" 	 KishpIn otI oshIcke'ian, tInicI ke'ocI te'pwe'mkukipIn notI we'npie'kate'k? otI cI knomkIt.


Jezus joeg die geest uit de man weg en toen kon hij weer spreken. De mensen stonden versteld. "Zoiets hebben wij nog nooit gezien!" riepen zij uit. 	 IcI kasaktInat ni mIcImIne'ton ke'iie'pitok kin ukikito kimamkate'ntumwuk cI ‘kimaoce'ticuk otI cI kikItwuk; Cowika wapicukate'snon otI Isniuk.


God heeft Jezus uit de dood laten opstaan; dat hebben wij allemaal gezien. 	 OtI Cisus Kshe'mIne'to kapsukwitnat ie'i kinan caye'k watmake'ikon.


Jezus keerde Zich om en zag dat zij Hem had aangeraakt. Hij zei: "Wees gerust. U bent genezen door uw geloof in Mij." Sinds dat moment was de vrouw gezond. 	 IcI Cisus e'kwe'knowit, okiwapman, otI cI okinan; NtanIs, Mnone'ntIn, kite'pwe'tatwun kimnopmatsikon. IcI o kwe' e'kimnopimatsut kie'nup.


De profeet Jesaja sprak over hen toen hij zei: 'Ze horen wel, maar begrijpen niet. 	 IwsI i we'cte' pwe'mkuk wiacimowun Ise'us, otI kikIto, We'cnotmuk ktaocinotanawa, ipi cowike', ktansItake'sim, ipi ntowapuk, ktawapke'm, coke' ktansItwunake'sim.


Jakob hoorde dat er in Egypte nog wel voedsel was te krijgen en stuurde zijn zonen er naar toe. Later stuurde hij hen nog eens. 	 NIshcI Ce'kap kanotake't e'pInIt shi ntamnIn ipI Iciptuk okinokanan ne'tum kosnanun.


En dat er volle manden overbleven? Weten jullie niet meer dat Ik later 4000 mensen van zeven broden te eten heb gegeven? En dat er weer heel veel overbleef? 	 Conuke' ni nouk pkwe'shkInIn kate'ponkwa nie'wuk tsuk mtataswak ipi tso kokpInaknIn, kaotapne'me'k?


"Waarom komt u met die vraag bij Mij?" vroeg Jezus. "Alleen God is toch goed? Maar om op uw vraag te antwoorden: Als u het eeuwige leven wilt hebben, moet u zich houden aan de geboden." 	 IcI otI okinan, TacI we'tshInkashiIn me'noshuwe'psin? Cosuwi wIiI mnoshuwe'psusi, mtIno nkot, ocI Kshe'mIne'to: kishpIn, wiwikwcIpitike'n shi pmatsonuk nakitowe'ntum ni okukie'kwe'wunun.


Wie tegen de mensen zegt dat het niet zo nauw luistert (en zelfs maar het kleinste gebod afschaft) zal de kleinste zijn in het Koninkrijk van de hemelen. Maar wie zich aan Gods wetten houdt (en anderen leert dat ook te doen) zal groot zijn in dat Koninkrijk. 	 We'kwe'ntuk ke'pnactokwIn notI nkot e'Ii e'kacinoiakIn kiIkwe'we'nIn, ipi ke'knomowacIn nInwun; kshInkaso oie'o otapine' kupite'ntakwsI shiw okumauwunuk shpumuk kishkok; We'kwe'ntukcI ke'totuk ipi ke'knomowat ike' win kshInkana oie'oke'cIpite'ntakwsIt shi okumauwunuk shpumuk kishkok.


"Breng die maar hier", zei Hij. 	 OtI cI kikIto, Pie'twushuk.


maar Paulus was het daar niet mee eens. Hij vond dat zij deze man, die hen in Pamfylië in de steek had gelaten, zodat zij het werk alleen hadden moeten doen, niet konden meenemen. 	 NIshcI Pan, cowunse'non kine'ntum e'wi wice'wawat, okinknancI shi Pe'mpinie'uk cocI okiwice'wasin, e'wi mikce'winIt.


De jongen werd levend en wel binnengebracht, wat voor alle gelovigen een geweldige bemoediging was. 	 IcI okipie'nawan niw oshkInwe'n e'pmatsInIt, kikcI mciwe'nmokcI.


De wet van Mozes zegt: 'Wie iemand een oog uitsteekt, moet daarvoor boeten met zijn eigen oog. Wie iemand een tand uit de mond slaat, moet daarvoor boeten met een tand uit zijn eigen mond.' 	 KinotamsI e'kitok; kukItwapIt shkishuk ashkot shkishuk, ipi wipIt ashkot wipIt.


Toen zij opkeken, zagen ze alleen Jezus nog. 	 Iw cI kantawapwat cowe'iI‘ kiwapmasiwan, nInI, mtIno CisusIn.


Terwijl Apollos in Corinthe was, reisde Paulus door het bergland naar Efeze. Toen hij daar aankwam, vond hij enkele discipelen van Johannes de Doper. 	 OtI cI kanomkuk, E'panus, e'ie'iIt shi Koue'ntiuk, Pan kapmIcakshkuk, mpIne'iukwan shiw otukimwak kipie'wak shi Ipisusuk, okimkawan anIt shi te'pwe'ie'ntumnIncIn.


Het Koninkrijk van de hemelen is net een schat die ergens in een stuk land ligt en door iemand wordt ontdekt. Die man stopt de schat vlug weer in de grond. Hij is zo blij dat hij alles wat hij heeft, verkoopt. Dan koopt hij het stuk land, met de schat erbij! 	 MinI okumauwun shpumuk, ke'cwa ne'n--kwIt kcItupInwe'osawun e'kIckate'k ktukanuk; pic o nInI kamkuk okukiton e'pic nciwe'nmot maciwak, icI e'wutawe't cake'tot; icI e'kishpIne'tot i ktukan.


Dit slechte volk lijkt op iemand uit wie een boze geest is weggegaan. Zo'n geest zwerft een tijd door de woestijn, op zoek naar rust. Maar hij vindt geen rust en zegt tenslotte: 	 Pic su win wansIt mIne'to, kanmIsakuk wiwunuk nInI, icI e'pamse't kaskiw onInuk, opumtone'an wacI nwashmot cocu omuksin.


"U kunt het Koninkrijk van de hemelen vergelijken met een koning die besloot geld op te eisen dat hij tegoed had. 	 OtIsI she'nakwIt okumauwun shpumuk ke'cwa kcI-okuma, ne'twe'nmat opmitakaimIn e'witpukot.


Maar omdat de genezen man bij hen stond, konden zij niets tegen hen inbrengen. 	 Ipi e'wapmawat, ni nInwun, kane'se'mIt e'wickapwItakwat coke'ko okinasiwan.


'Ik ben de God van uw voorouders, de God van Abraham, Isaäk en Jakob.' Mozes begon te beven van schrik en durfde niet meer te kijken. 	 OtI kikitwun Nin koswak okshe'mIne'tomwan ipi E'pIne'e'm okshe'mIne'tomIn, ipi ayse'k okshe'mIne'tomIn ipi Ce'kap okshe'mIne'tomIn; icI Mosus kinukshke' ipi okikwtan e'wiwaptuk.


Omdat wij opnieuw de wind tegen hadden, zaten wij dagenlang op zee zonder vooruit te komen. Toen wij eindelijk ter hoogte van Cnidus kwamen, waaide het zo hard dat we de steven naar Kreta moesten wenden. Wij omzeilden Kaap Salmone, 	 Pic cI u‘e'kapmashiak o natsokwun, kawantotamIn Snaytusuk, osam cI e'miananmuk nkinashmIn, ci kiuikwan Knituk e'nasmIte'k, Se'nmoniuk.


Zorg ervoor dat u het op tijd eens wordt met uw schuldeiser. Want als hij u voor het gerecht sleept, wordt u misschien wel in de gevangenis gegooid. En daar komt u pas weer uit als u de laatste cent betaald hebt. 	 Wikantuk kie'nup ne'shknmukwiIn, me'kwa e'iI pmowice'otIie'k; kta nupkItnuk ne'shke'nmukwiIn tpakwnukie'wunuk, icI o tpakwnukie' onInI kupkItnuk kii’aw ni okumasIn icI ke'cIpukinukon shi kpakwotiwkumkok.


Toen het goed en wel licht was, herkenden zij de kust niet. Ze zagen wel een inham met een strand en wilden proberen het schip daar aan de grond te laten lopen. 	 Pic cI kawapnInuk, co kike'ntusinawa, i e'kiwnunuk, nIshcI okiwaptanawa nkot sipiwe', e'cikumkianuk, shi kine'ntumwuk, kishpInkshkItowat shi e'wikwitowat, i napikwan.


De ruzie liep zo hoog op en er werd van weerszijden zo hard aan Paulus getrokken, dat de commandant bang was dat ze hem in stukken zouden scheuren. Daarom liet hij hem bevrijden uit de handen van de strijdende partijen en naar het fort brengen. 	 IcI kapiamkuk, kcI kikatwun kcIkapte'n, e'kwsat ni PanIn, e'wipikupcIkasnIt; okinan ni shumaknIshIn, e'winisasinIt, ipi kitwe' e'wi otapna nIt, ipi e'wipie'nanIt shi wakakInuk.


Hij kwam met de arbeiders overeen dat hij ze een volledig dagloon zou betalen en zette hen aan het werk. 	 Pic cI kanat ni makicIwincIn, nkot shInIn e'kishkiwuk, okikatonan shi siwnokamshu ktukanuk.


Er kwamen enkele Farizeeërs en godsdienstleraars uit Jeruzalem om Jezus te ondervragen. 	 IWCI e'kipie'naskawawat CisusIn, We'npie'ke'cuk, ipi Pe'nisiuk kiwcupie'k Cinosne'muk katacuk, otIcI kikItwuk;


"De godsdienstleraars en de Farizeeërs moeten de wet van Mozes handhaven. 	 OtI kikito, kisI We'npie'ke'cuk, ipi ki Pe'nisiuk cipitupwuk shi Mosus o cipitupwunuk,


Geef ons vandaag het eten dat wij nodig hebben. 	 . MishInak otI nkom e'kishkiwuk e'tso kishkuk, e'shwisIniak.


Dan zullen twee mannen samen op het veld werken. De een zal worden meegenomen, de ander achterblijven. 	 Iw cI pic nish ke'ik ktukanuk nkot cI kaotapna, ocI nkot kInkIna.


Godsdienstleraars en Farizeeërs, het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars! U bouwt monumenten voor de profeten, die door uw voorouders om het leven zijn gebracht. U legt bloemen op de graven van goede, onschuldige mensen en zegt: 	 Kokwansukumuk kinwa, we'npie'ke'ie'k, ipi kinwa, Pe'nisiuk e'nume'kasie'k! kitoshtawawak maokiocipe'‘kumukom-wan, ki nakanacimocuk ipi kiakume'tum-wawak, ni ocipe'‘kumukomwan ki ne'pwaka pIninuk.


Maar zij hebben gehoord dat u de Joden in het buitenland leert dat zij zich niet meer aan de wet van Mozes hoeven te houden. U zou hebben gezegd dat zij hun pasgeboren jongetjes niet hoeven te besnijden en ook dat zij zich niet aan de Joodse gebruiken hoeven te houden. 	 Kinotake'ksI kin e'knomotwa, caye'k ki Cwiuk, wawiakshkuwacuk, ki me'ikIscIk, awinkInawat MosusIn otI kikIt awipwa tpakwnawat niw nicansawan e'wipwake' naksuwapitumwat ni ototmonuwan.


Jezus wist wel wat er in hen omging en zei: "Waarom bent u kwaad op Mij? 	 IcI Cisus e'kuke'ntumwat otIshte'wna‘wan otI kIto TInicI we'cImcIshIte'aie'k kte'‘iwak.


Toen Pilatus opnieuw vroeg: "Wie van deze twee mannen zal ik vrijlaten?" riepen de mensen: "Barabbas!" 	 IcI okuma okinkwe'twan, otI cI okinan, We'nicI nkote'ie' ki kiIpkItnumonkon; OtI cI kikItwuk, Pane'pe's.


Maar voordat hij was uitgesproken, kwam er een lichtende wolk boven hen. Een stem uit die wolk zei: "Dit is mijn geliefde Zoon, de man naar mijn hart. Luister naar Hem." 	 Me'kwacI e'iItnankitok, pInI, e'wase'iak ankot okiiakwate'shkumakwnawa pInI, okinotanawacI e'notakwsInIt shi ankotuk; otI kikItwun; OtI ie'o te'panuk nkwIs me'nonwe'It; psItak.


Die zullen de anderen haten en verraden. 	 Ipi kumane'k ke'psukwicuk nakanacimokascuk mce'sh cI okawie'shmawan.


"Een boer zaaide koren op zijn land. Bij het zaaien viel er wat zaad langs de weg en de vogels kwamen het oppikken. 	 IcI win kaswe'we'pnuk, anIt, minkanIn kipkIsnInI cik mie'wuk, icI pIne'‘shiuk e'kipie'micwat.


Maar vele eersten zullen de laatsten zijn, en vele laatsten de eersten." 	 NIsh cI kumane'k kie'ne'tumIscuk kiw kIshkwIshnok; ipi ki kIshkwIshkuk kne'tmIshnok.


"Zoals Hij aanvankelijk smaad heeft gebracht over het land Zebulon en het land Naftali, brengt Hij later glorie naar de weg van de zee aan de andere zijde van de Jordaan, het woongebied van de heidenen. 	 Iw e'kiwuk Se'pwnIn, ipi e'kiwuk Ne'ptInum shiw cikcukum wus ipI Catan: o Ke'nIni mawak Me'ikIscIk;


Aan de overkant kwamen Zijn discipelen tot de ontdekking dat zij hadden vergeten brood mee te nemen. 	 IcI pic ni ke'knomowacIn e'kipianIt ashwIiukwan okiwne'ntanawa pkwe'shkIn e'witapnumwat.


Ik heb de aanhangers van die nieuwe leer vervolgd en gedood. Zowel mannen als vrouwen heb ik geboeid naar de gevangenis gebracht. 	 Nkimiashtotwak, ipi nkinsak otI kashu te'pwe'ie'ntukuk, nkitkopInak, ipi nkipitike'nak kpakotiwkumkok nInwuk, ipi kwe'k.


Op een dag toen wij weer naar de gebedsplaats gingen, kwamen wij een slavin tegen, die een helderziende geest had. Zij verdiende voor haar eigenaars veel geld door andere mensen de toekomst te voorspellen. 	 IcI otI kanomkuk, e'wi we'pnumaiak nkot kikiak, packakwcIn mIne'tonakanacmonIt nkinkwe'shkakwnan, mce'sh ke'ko okikshkItwan te'pe'nmukwocIn iw onikanacimonIn.


Na de bijeenkomst gingen vele Joden en andere vereerders van God hen achterna. Paulus en Barnabas spoorden hen aan te blijven vertrouwen op de genade van God. 	 IcI ki pic maoce'ticIk, kanmumaciwat Cwiuk, kimane'k ipi e'nmaa cuk, kakwe'knoicuk, okipmInashkawawan PanIn, ipi Pe'ne'pe'sIn, e'knonkowat, oki ikwamukwan, e'wi ikwamtonIt Kshe'mIne'to oshuwe'ncke'wun.


U doet u heel vroom en oprecht voor, maar in uw hart bent u huichelachtig en slecht. 	 IusukI kinwa; nasap sakici iukwan kte'napme'nakwsum me'noshuwe'psukIn e'wi napmukwie'k nInwuk, piciukwan ca‘wi kmoshknIstonawa nume'kaswun, ipi mIcIshuwe'psuwun.


Denk niet dat Ik ben gekomen om de wetten van Mozes en de woorden van de profeten opzij te schuiven. Ik ben juist gekomen om er de volle betekenis aan te geven. 	 Ke'kowi ne'ntuke'kon; otI we'cpiaian e'wipnactoian tpakwnuke'wun, tanake' iacimocuk; cowi intoc piasi e'wipnactoian; mtIno e'wikishtoian.


Petrus en de andere apostelen antwoordden: "Men moet God meer gehoorzamen dan de mensen. 	 IwcI Pitu, ipi kipe'kanse'cIk nwakancIk kinkwe'twawan, otI okinawan Kshe'mIne'to sI wusimI nta‘te'pwe'twamIn, icI nInwuk.


Toen er een zachte zuidenwind opstak, dachten zij dat het wel zou lukken. Zij lichtten het anker en voeren zo dicht mogelijk langs de kust van Kreta. 	 Pic cI we'csha‘onuuk n‘e'ke'wtanumuk, kine'ntumwuk, e'wtItnumwat, kashu ntIwe'ntumwat kiwe'pshke'k, ipi ci kiiukwan Knituk kinashwuk;


"Het is misdadig wat ik heb gedaan", schreeuwde hij. "Ik heb onschuldig bloed verraden." "Dat gaat ons niet aan", antwoordden ze. "Dat is uw zaak." 	 OtI cI okinan, Nkukie'patIs e'ki pkIte'ntuman pwamiashtotumomkuk mskwI. OtI cI kItwuk, We'kwnicI ninan i? Kin sI i mtIno.


Toen Herodes over Jezus hoorde, zei hij tegen zijn dienaars: "Dat moet Johannes de Doper zijn, die weer levend is geworden. Daarom kan Hij al die wonderen doen." 	 IWPICI E'nut okuma, kanotuk e'winwananIt CisusIn,


Het wordt een vreselijke tijd voor vrouwen die in verwachting zijn of een baby hebben. 	 Numak e'wi pwapomkuk pic oshumie'k nainIta ke' e'wipwa nume'kishkuk.


Jezus kwam dichterbij en zei tegen hen: "Ik heb alle macht in hemel en op aarde gekregen. 	 Cisus cI okipie' knonan otIcI okinan, Caye'k kshke'‘e'‘osuwun nminko, ipI shpumuk kishkok, ipi shotI kik.


Korte tijd later stak echter de beruchte noordooster storm (A) op. 	 NIshcI co kInwe'sh kikcInotIn e'kikwe'kanmuk Iwnoknaytun e'shnukate'k;


Zij sleurden hem de stad uit en gingen om hem heen staan. De getuigen begonnen hem met grote stenen te bekogelen. Zij trokken hun mantels uit en legden die neer bij een toeschouwer, een jonge man, die Saulus heette. 	 Ipi kisakciwe'pnawan shi kcI otanuk icI e'kisInwawat kicI kapatamacuk okikiskanawan paskumwacIn, ipi okitonawan e'tshIste'pnIt nkot shkInowe' San, kishInkaso.


Maar Johannes wilde dat niet doen. "Ik moet door U worden gedoopt", protesteerde hij, "in plaats van U door mij." 	 CancI okikna‘moan, otI okinan, NinsI ie'k ktakcItapie'n; TacI e'pie'naska‘wiIn, nin.


"Wees maar niet bang", zei Jezus. "Vertel mijn broeders dat zij meteen naar Galilea moeten vertrekken. Daar zullen zij Mij ontmoeten." 	 Cisus cI otI okinan; Ke'ko kwtacke'k wuwitmowuk nikane'iuk e'wishiawat Ke'nIniuk shiw ke'cI wapmowat.


Toen Jezus hoorde dat Johannes de Doper was gevangen genomen, ging Hij terug naar Nazareth in Galilea. 	 IcI pic Cisus kanotuk, ni CanIn e'kikpakwukasnIt, kishImaci shi Ke'niniuk;


Dag en nacht bewaakten zij de poorten van de stad om hem te vermoorden. Maar Saulus hoorde van hun plannen. 	 IwcI e'kuwapmukot, okikInman o San Ipi okikuwaptanawa ni shkwatame'n e'kishkiwuk, ipi e'pkoniak, e'winsawat.


Toen iedereen weg was, ging Hij alleen de berg op om te bidden. Het werd donker en de discipelen waren al ver op het meer. Zij kwamen niet erg vooruit door de harde tegenwind en de hoge golven. 	 Pic cI kakishmacInashkawat, ni maoce'tincIn kishie'wak shi e'pkotnianuk winshuke' e'winumat iwcI e'nmupkonianuk winshi nshuke' kiiI.


Alle meisjes stonden op en maakten hun olielampen in orde. De domme meisjes vroegen de anderen om wat olie, omdat hun lampen uitgingen. 	 IcI kotI caye'k she'shksiuk, e'kipsukwiwat e'kina' towat wase'ncIkunumwan.


Er brandde in de bovenkamer, waar wij bij elkaar waren, een flink aantal olielampen. 	 Ipi shi kimane'nI waskone'ncukInIn shi shpumuk wikwamuk, katshI maoce'tiwat.


"Hoe eerder hij dood is, hoe beter!" Ze zwaaiden met hun mantels en gooiden handenvol stof de lucht in. 	 E'ie' wishkwe'we'ksuwat ipi e'kiskonie' wat, ipi ne'kwukI shpumuk e'ie' puk itowat;


Daardoor hadden de discipelen van Jezus Zijn lichaam kunnen weghalen. 	 OtI cI okinawan, otI kItok, ke'knomowacIn kipie'nme'kwa e'pkoniaiuk kipie'kimocwunkon, e'ie' npaiak.


Zij grepen de apostelen en gooiden hen in de gevangenis. 	 IwcI e'kimackonawat ni nwakancIn icI e'kikpakwawat kpakwotiwkumkok.


Paulus en Barnabas reisden door Pisidië en Pamfylië in de richting van de havenstad Attalia. 	 IcI kakish cakshkumwat, shi Psitie'uk kipie'shie'k Pe'mpinie'uk.


Niemand van hen leed gebrek, want allen die land of huizen hadden, verkochten daar zo nu en dan iets van en gaven het geld aan de apostelen, 	 Coke' wIiI e'tshowat kintowe'nkuke'si e'tshowat katpe'ntukuk otukimwa tanake' e'tawacIn kitawe'k, ipi, kipie'tonawa kapite'ntakwtunuk, ni katawe'wacIn.


Op dat moment kwamen er drie mannen aan bij het huis waar ik logeerde. 	 IwcI pInI kie'nup shi kiik nswI nInwuk, kishashikiik, wIkwamuk, kaciiian e'kipie' icI ntomwat, shi Sisine'uk.


Jullie zijn blinde leiders! U zegt dat het niets betekent als iemand bij de tempel zweert. Dan mag hij zijn eed breken. Maar zweert hij bij het goud van de tempel, dan moet hij zijn eed houden. 	 Kokwansukumuk kinwa ke'kie'pikwaie'k nakanwusie'k, otI e'kItie'k, We'kwe'ntuk ke'kie'tnamtakwsukwe'n, i kcI nume'okumuk, coke'ko nomkIsnon, we'kwe'ntuk cie'k ke'kie'tnamtakwsukwe'n i osawshonia kcInumie'okumkok, kawite'pwe'.


Op een dag kwamen de discipelen van Johannes de Doper naar Jezus toe. Zij vroegen Hem: "Waarom vasten Uw discipelen niet, zoals wij en de Farizeeërs?" 	 IcI e'kipianIt Can ke'knomowacIn; kItwun; TacI ninan, ipi ki Pe'nIsiuk we'cpwawisniak mce'shuk; kicI ke'knomocIk coponwisnIsik.


En Hij zei tegen de man: "Steek uw arm uit." De man deed het en zijn verschrompelde hand werd op datzelfde moment genezen. Toen had hij twee gezonde handen. 	 IcI otI e'kinat, ni nInI, ShipinIce'non, icI e'kishipnIce'not, icI kashIne'se't, ke'cwa inkot, e'shnakwtunuk.


Wees vooral vriendelijk tegen hem die jullie onderdak verleent. 	 Pic cI pitike'ie'k shi wikwamuk; numkawuk.


Uw Vader kent alle geheimen. Hij zal u ervoor belonen. 	 Iw cI niw kmnototake'wun e'witotmIn kimoc, ipi oie'o Kos wapItanIn pwawapcikate'nuk winie'k kuminuk ke'wapcIkate'nuk.


Hij ging een paar stappen verderop en knielde met Zijn gezicht op de grond en bad: "Vader! Als het mogelijk is, laat deze beker dan aan Mij voorbijgaan. Maar niet wat Ik wil moet gebeuren, maar wat U wilt." 	 Pe'shoc cI wusimI kishiI; ipi kicicikwe'se', ipi kinume', otI cI kikito, O! Nose' kishpIn sI e'ne'ntumwune'n, nocma nkukwe'pmosankon otI mnukwackIn; Coin Nin e'ne'ntuman’ kin sI e'ne'ntumIn.


De dienaren brachten dit over aan de rechters en die schrokken toen zij hoorden dat Paulus en Silas Romeinen waren. 	 IwcI kiw okumasuk, kawitmowawat ni tpakwnuke' onInwun, kakItnIt, kise'ksik kanotake'wat winwae', Nome'n wInwunIt.


Enkele bevriende hoge ambtenaren van de provincie Asia lieten hem waarschuwen dat hij zijn leven niet in gevaar moest brengen door het theater binnen te gaan. 	 Ipi anIt kiwokumak, shiw E'shie'uk, ka wikanmacIn, kinokashwe'k, e'nawat e'wipwa kwcI pitike'nIt shi e'tshI ke'ko wapituwe'k.


vroegen of daar ook een zekere Petrus logeerde. 	 Ipi kinatake'k tanak shi Sayimun e'shwawinIt Pitu shi e'wiiInIt.


Jezus moest terechtstaan voor Pilatus, de Romeinse gouverneur. "Bent U de koning van de Joden?" vroeg Pilatus Hem. 	 IcI Cisus e'kinipwIt e'nasmupnIt niw okuma, icI o okuma e'natowat otI cI otInan, Kin, ni kitokumaomukok ki Cwiuk? IcI Cisus, otI otInan kitukItsI.


Die woorden hebben geen betrekking op David. Want nadat die de mensen van zijn tijd volgens de wil van God had gediend, is hij gestorven. Hij is bij zijn voorouders begraven en zijn lichaam is vergaan. 	 Te'pIt cI kakish pmitwat niw wicpmatsiIn kane'nmukot Kshe'mIne'to, kinpe', ki wic nkokaso niosIn, ipi kinpIsh kinpIshknIno.


Luister, Ik zeg dat sommigen van jullie, die hier bij Mij staan, Mij nog tijdens hun leven zullen zien komen in koninklijke waardigheid." 	 We'we'nI ktInum shotI anIt knipwik ke'pwawapitumwat npowIn, pama wapmawat WakwIsmukot NInwun pie'iInIt otokuma uwunuk.


Maar sommigen van die vluchtelingen waren afkomstig uit Cyprus en Cyrene. Toen zij in Antiochië kwamen, spraken zij ook met niet-Joodse mensen en vertelden hun over de Here Jezus. 	 IwcI anIt Saypusuk nInwuk, ipi Saynin nInwuk, kapiawat shi E'ntiakuk okikinonawan Kniksh nInwuk, Te'pe'nke't Cisus kukie'kwe'wun.


Onderweg zag ik midden op de dag een licht, koning Agrippa, helderder dan de zon! Het scheen op mij en de mannen, die met mij meereisden. 	 E'na‘wkwe'kcI O kcI Okuma, e'ie'shiaian nkiwaptan wase'iak, kiwcIpie'mkIt shpumuk, wusimI kishu wase'ia icI o kisIs nkiwawase'shkmak kiwtayiukwan ipi ki kapmIwice'ocuk.


Jezus antwoordde: "Heb de Here, uw God, lief met heel uw hart, ziel en verstand. 	 Cisus cI otI okinan, Tpash o Te'pe'nmukwiIn, Kshe'mIne'to, caye'k shi kte'ik, ipi caye'k shi kcipamuk, ipi caye'k shi ktIne'ntumwunuk.


Paulus en zijn metgezellen verlieten Pafos en gingen per boot naar Perge, in Pamfylië. Johannes Markus reisde niet verder met hen mee, maar ging vandaar naar Jeruzalem terug. 	 Pic cI Pan, ipi ni kapmIwice'wacIn kawe'pshkawat shi Pe'posuk, kipie'shie'k PInke'uk, shi Pe'mpinie'uk, icI Can, shi kacInkInat kikiwe' Cinose'ne'muk.


Die vroegen hem zelfs nog een paar dagen te blijven, maar dat wilde hij niet. 	 IcI shi e'wiiInIt, e'kinawat wusimI co okite'pwe'twasin.


De hogepriester ondervroeg hen: "Wij hebben u streng verboden over die Jezus te spreken. En kijk nu eens wat u hebt gedaan! Heel Jeruzalem weet inmiddels van Hem. U wilt zeker de schuld van Zijn bloed over ons brengen!" 	 OtI okinan, ConI kiikwamIsnonmIn e'wipwe'knomake'ie'k shi noswunuk icI pInI kimoshkIne'stonawa shi Cinose'ne'muk, i kukie'kwe'wunawa ktne'ntanawacI e'wipie'twuiak o nInI muskwim.


"Ik heb het Romeinse burgerschap voor veel geld gekocht", zei de commandant. "Maar ik ben Romein van geboorte", antwoordde Paulus. 	 IcI o kcI kapte'n, okinkwe'twan, mce'sh shonia nkimikwe'-e'ki-kikishpIne'toian te'pe'ntuswun; Pan cI otI ki kIto ninkinik, e'tupe'ntusian.


Zij beschuldigden hem ervan de mensen ertoe over te halen God te vereren op een manier, die in strijd was met de Joodse wet. 	 OtI kikItwuk otI nInI wishte'pman nInwun, e'winume'kitowanIt, Kshe'mIne'ton, e'shpwa tpakwnuke'ikon.


De discipelen werden zc bang, dat zij Hem wakker maakten. "Here", schreeuwden ze. "Red ons! Wij vergaan!" 	 IcI ke'knomowacIn e'kipianIt; ipi okipie'toknukon kItwuk; Te'pe'nmiak ke'skonshInak, nwipnatsImIn.


Het waren de zeven zonen van Sceva, een Joodse hoofdpriester. Toen die dit zeiden tegen een man die een boze geest had, antwoordde de geest: 	 NonkcI kitshin okwIsIn Sipe'i, Cwi nInInI, ipi kanikansIt ni me'matmoncIn iw kanukmuksInIt.


Jezus zei dat zij er beslist met niemand over mochten praten. Maar zij konden het niet voor zich houden en vertelden overal in de omgeving wat Jezus voor hen had gedaan. 	 IcI winwa kamaciwat okiacimawan kashIcke'unut caye'k otukimwak.


zodat de rest van de mensheid de Here zal zoeken, alle vreemde volken die Ik voor Mijzelf heb opgeëist. 	 Ipi ki anIt nInwuk, e'wintone'wawat ni Kshe'mIne'to, ipi ki caye'k, Me'ikIscIk ntInoswun wawitkuk kItwak Kshe'mIne'to e'totkuk caye'k notI ke'ko.


Gedurende de veertig dagen na Zijn kruisiging is Hij van tijd tot tijd bij de apostelen geweest en bewees hun op allerlei manieren dat Hij het echt Zelf was. Telkens weer sprak Hij met hen over het Koninkrijk van God. 	 Nie'ni ke'iapI kawaptacIn wia’w e'pmatsIt kakish kwtukitot shi mce'sh we'we'nI te'pwe'tatwunIn e'kiwapmukot nie'waptuk tsokwun ipi e'kiactuk cake'ko Kshe'mIne'to otokumauwunuk:


"Begrijpen jullie dan niet dat alles wat men eet naar de maag gaat en tenslotte in het riool terechtkomt? 	 ConukwnI, ke' kinwa mshIknIstotsinawa we'kwe'ntuk patke'mkuk ktoniwakshie'mkIt shi, kshukiwak, iwcI sakcIwe'pinukate'k nkoci?


Hij ging naar de synagoge. Daar zag Hij een man met een lamme, verschrompelde hand. De Farizeeërs vroegen Hem: "Mag men op de sabbat iemand genezen?" Zij hoopten dat Hij "Jaä zou zeggen. Dan zouden zij een reden hebben om Hem gevangen te nemen. 	 IcI pic kanmamacit e'kinmupitke't otI nume' okumkomwak,


Jeruzalem, Jeruzalem! Stad die de profeten vermoordt en de mannen die naar haar zijn toegestuurd, dood gooit met stenen! Hoe vaak heb Ik uw kinderen bij elkaar willen brengen, zoals een hen haar kuikens onder haar vleugels bijeenbrengt. Maar u hebt het niet gewild! 	 O Cinose'nam! Cinose'nam! kin kansItwa ki nakanacimocuk ipi e'ki pmIsInwutwa, ki kapkItnumakon; tunitsuk taki maotInkwa knicansuk, ke'cwa pkuakwa e'maotoshmat opunsha ne'imIn, namiukwan onukwiknuk; co cI kine'ntusinawa?


Talloze mensen volgden Hem en velen werden door Hem genezen. 	 Kicmaoce'tincIn cI okpmInashkakon; shiwcI okine'se'an.


Want Ik had honger en u wilde Mij niet te eten geven. Ik had dorst en u wilde Mij niet te drinken geven. 	 NkipkIte' cocI kishumsim; nkikakaskite'e's, cocI kimnIsim.


Als God zo goed zorgt voor de bloemen (die vandaag in het veld staan en morgen weg zijn) zal Hij dan niet nog veel beter voor u zorgen? Wat hebt u toch weinig vertrouwen in Hem! 	 KishpIn Kshe'mIne'to nukwinie'tot mishkoiun ktukanuk, nkom e'kishkiwuk, icI wapuk ke'ci pukicukate'k kpoce'skInuk, conukwunI nowuc win ktanukwnie'kosim, O pike'ci te'pwe'ie'ntume'k.


Maar zij zijn oppervlakkig. Als zij moeilijkheden krijgen of om hun overtuiging worden vervolgd, moeten zij er ineens niets meer van hebben. Want het zaad had nauwelijks wortel geschoten. Dit soort mensen lijkt op de steenachtige grond. 	 Cowike' oce'pkiwsi win nomukcie'k ikwamsI, kishpIncie'k kwtuke'ntumwun tanake', miashtotatwIn ocIpsukwimkuk osam o kikitowun, pama shkIc, comnwe'ntusi.


En hebt u niet in de wet van Mozes gelezen dat de priesters op de sabbat in de tempel mogen werken? 	 ConI kiwaptIsinawa shi tpakwnuke'wunuk shiwsI, e'nume'kishkuk, kiw me'matmocuk onInwuk iukwanuk nume'okumkok, e'kipnactowat e'nume'kishkItnuk, ipi cocI kimiane'ntakwsusik?


Wij geloven immers op dezelfde wijze als zij gered te worden, door de genade van de Here Jezus!" 	 NIshcI nte'pwe'ie'ntamIn, oshuwe'ncuke' wun, Te'pe'nke't, Cisus Knayst ninanke' nkuke'skonkomIn ke'cwa winwa.


Jezus merkte hun gemopper en zei tegen hen: "Waarom kijken jullie zo lelijk naar haar? Ze heeft toch iets goeds voor Mij gedaan? 	 Pic cI Cisus kakwiuk kwe'nmat, otI okinan, We'kwnicI we'cmkoshkate'nme'k otI kwe'? Nme'nototak sI i e'totwut.


Verscheidene dagen later zei Paulus tegen Barnabas: "Zullen wij teruggaan naar de steden waar wij de Here Jezus bekend hebben gemaakt? Dan kunnen wij eens zien hoe het met de christenen daar gaat." 	 IcI kaonatsokwnuktInuk, Pan, otI okinan, Pe'ne'pe'sIn, Shi atan minI, ipi owawapmatan kikane'nanuk, shi e'tsuk, kcI otanIn, katshI, mInwactumwukon okikitowun Kshe'mIne'to; ipi e'wiwapmukon e'shwe'psuwat.


Daar sprak Hij in de synagoge. Iedereen verbaasde zich over Zijn wijsheid en de wonderen die Hij deed. 	 IcI win kapiat e'citnukie't okiknomowan shiw otInume'okumkomwak, okimamkate'nmawan, ipi kikItwuk; TInipicI otI nInI we'tnuk npwakawun, ipi notI kcItotmonIn.


In die tijd brak er in Egypte en Kanaän een zware hongersnood uit. Op een gegeven ogenblik hadden Jakob en zijn familie niets meer te eten. 	 IwcI kipie'mkIt kcI-pkIte'wun caye'k e'kiwuk iciptuk ipi Ke'ne'nine'k ipi kcI kwtuke'ntumwun, ipi kosnanuk cokimkIsinawa waocI pmatsowat.


Filippus ontdekte dat hij in Asdod was. Vandaar ging hij naar het noorden en kwam tenslotte in Caesarea. Onderweg sprak hij in alle plaatsen over Jezus Christus. 	 Pinip cI kimkukaso, shi E'sotusuk icI e'nmIshapshkuk, kinImI kie'kwe' caye'k shi kcI otanuk, nashkapiat shi sisne'iuk.


De koning kwam binnen om de gasten te begroeten. Ineens viel zijn oog op een man die de feestkleding, die hem was aangeboden, niet aanhad. 	 Pic, cI okcI okuma kapitike't, e'pie'wapmat, ni kawikmacIn, okiwapman, nkot nInIwun shi e'iInIt kapwa piskumnIt wikwtatikwowun.


Maar op een nacht, terwijl iedereen sliep, kwam zijn vijand en zaaide onkruid tussen het graan. 	 NIshcI me'kwa nInwun, e'ie'npanIt me'iane'nmukwocIn, kipie'n, icI e'kiswe'we'pnuk mIcimishkwIn e'cIte'nuk pkwe'shkInshkik, icI e'kimacit.


U kunt beter kostbaarheden in de hemel verzamelen. 	 MtIno twakInukatsok ktupnIo we'osiwnawan shi shpumuk e'cI pwaiawat, mIne'to se'iuk, cowike' ke'ocI kwakwnuk, e'cI pwapnacak, ipi ki ke'mote'iuk e'ci pwapikptaswat e'wi kmotwat.


Wat de christenen uit de andere volken betreft: Wij hebben hun in een gezamenlijke brief geschreven dat zij niet mogen eten of drinken wat aan afgoden is geofferd. Zij mogen geen vlees van dieren eten die door verstikking zijn gedood en ook geen bloed drinken. Ook mogen zij geen hoererij plegen." 	 Kiw cI wi Me'ikIscIk, te'pwe'ie'ntukuk nkiwnIpie'mowamIn ipi nkine'ntamIn e'wi pwa naktowe'ntumwat notI ke'ko, mtInoie'k, e'wikokatowat wiuwawa kamontwa ki mIntokasnIncIn, ipi mskwI, ipi ke'ko ke'pne'we'shkanuk, ipi pshukwatsowun.


Zij stapten uit de boot, lieten hun vader alleen achter en gingen met Jezus mee. 	 IcI papuk e'kinkItmowat onapkwanwa ipi oswan; e'kinaktone'wawat.


Wij hebben hem horen zeggen dat die Jezus van Nazareth de tempel zal verwoesten en de oude gebruiken zal veranderen; de gebruiken die Mozes ons heeft gegeven." 	 Osam nkinotwamIn e'kItot otI Cisus Ne'se'ni NIn nI okupnacton otI nume'okumuk, ipi oke'iacton iw otIshcIke'wun Mosus kamiukoikon.


Silas besloot er te blijven tot Paulus en Barnabas ook vertrokken. (B) 	 Ki ianwI mnwe'ntuk Sayne's, shie'witat.


Nadat iedereen het huis uit was, ging Hij naar de kamer waar het meisje lag en nam haar bij de hand. Zij werd wakker en stond op. 	 Pic cI ki nIshInape'k kasakite'ntwa kipitike'wak, icI e'kiw otapInat e'kiskIncInat, icI e'kipsukwit kikiak.


Hij stond op het punt weer te vertrekken, toen er een stomme man bij Hem werd gebracht. De man kon niet spreken, omdat er een boze geest in hem zat, die dat verhinderde. 	 Kan msakumwat cI pInI kipie'twawan ke'kie'ptonIt nInI packakwnIt mIcImIne'ton.


Wij hadden veel tijd verloren en door de komende herfststormen werd het varen op zee nu wel erg gevaarlijk. Daarom waarschuwde Paulus de bemanning en de soldaten. 	 Pic cI kInwe'sh kaotumkumkIsuk, ipi pmashwun e'ni e'saniak, osami kikwe'pocItse' e'pwawisuuk, Pan oki ikwaman;


Zo kwamen zij bij de heuvel Golgotha, dat betekent 'Schedelplaats'. De soldaten gaven Jezus wijn met een pijnstillend middel erin. Maar toen Hij ervan proefde, wilde Hij het niet drinken. 	 Pic ci kanmupiawat e'shnukate'k, KanIkate', i e'tmuk O Knatup e'cite'k.


Nahesson was de vader van Salmon; Salmon de vader van Boaz (Rachab was zijn moeder). Boaz was de vader van Obed (Obeds moeder was Ruth). 	 Ipi Sanmun kiwosmukon Poe'sIn, niwcI kaokie'icIn Ne'ke'pIn, ipi Poe's kiwosmukon, OpItIn, kaokie'icIn NwtIn ipi OpIt kiwosmukon Ce'siIn;


Ik heb er bij Joden en Grieken op aangedrongen zich tot God te bekeren en in de Here Jezus te geloven. 	 E'kie'kmukwa ki Cwiuk, ipi ke'iapI ki Knik nIshInape'k, kisate'ntumwun e'wi ne'nmukon Kshe'mIne'to ipi e'wi te'pwe'ie'nmukon Te'pe'nmukwiukon Cisus Knayst.


Daarom leek het ons goed twee mannen uit te kiezen en naar u toe te sturen, samen met onze vrienden Barnabas en Paulus, 	 We'we'nI nkine'ntamIn e'maoce'tiak, e'nkotuk, ntIshte'onInan, e'wi ipI kinwa shIn nokankIt, we'napcIkascuk, nInwuk, e'ciiIie'k, e'wiwice'wawat te'pankon Pe'ne'pe's, ipi Pan:


Jezus zei tegen de vrouw: "Ik ben gestuurd om de Joden te helpen en niet de andere volken." 	 Okinkwe'twancI, otI cI, okinan; Coin nokankosi, mtIno ne'kcIkascuk mantanshuk shi wikwamuk IsniIn.


Barnabas was een goed man, vol van de Heilige Geest en met een sterk geloof. Daarna werden nog veel meer mensen volgelingen van Jezus. 	 Osam kimnoshuwe'pse' nInI, ipi okimoshkIne'shkakon ni PanakwsIn Cipam, ipi te'pwe'ie'ntumwun, mce'sh cI nIshInape'k kitkwaknoik Kshe'mIne'ton.


"Wanneer zal dat gebeuren?" vroegen de discipelen later, toen Hij met hen op de helling van de Olijfberg zat. "Waaruit kunnen wij opmaken dat U terugkomt en dat deze tijd naar zijn einde loopt?" 	 Ka cipitupIt shi e'pkotnianuk Anipik, e'knomowacIn cI kimoc okipie'naskakon, otI cI okikon, WitmoshInak tapicI otI ike'nomkuk? ipi E'ni cI ke'shu kInwa sapmnakwuk pic wipian? ipi i washu kInwasapmnakwuk pic wishkwakiwuk?


Houd dus moed, mannen, want ik geloof in God. Hij zal ervoor zorgen dat het zo zal gaan als mij gezegd is. 	 OtI cI ie'i NInituk mInowankosuk, nte'pwe'twa Kshe'mIne'to, iw ke'nomkuk kashu witmakoian.


En vergeet dit niet: Ik ben altijd bij u, tot het einde van de tijd." 	 Ke'nomouk e'wi te'pwe'tmowat cak ke'ko kashI ke'kmInkon; PInI kakuksI kowice'wInum nash wishkwakiwuk. E'me'n.


Toen zij Petrus' stem herkende, holde zij meteen naar binnen en riep: "Petrus is er!" Ze was zo opgewonden dat zij vergat de deur open te doen. 	 IwcI kansItowat ni PituiIn, cokin nsakwnIsin i shkwate'm,, e'pic nciwe'nmot, kipitke'pto ipi kiwitmake' PituiIn, sakci ukwan e'nipwunIt shkwate'muk.


Daardoor werden de gemeenten in hun geloof versterkt en kwamen er dagelijks meer mensen bij. 	 OtI cI kashI we'psuwat kite'pwe'ie'ntukuk, kiwishkIckate'ne', ote'pwe'ie'ntumwunwa wusimI cI, kimane'k, e'tso kishkuk.


"Geachte leiders van Israël: Als ik het goed begrijp, worden wij vandaag verhoord omdat wij iets voor een invalide man hebben gedaan, waardoor hij is genezen. 	 KishpIn nkom e'kishkiwuk natakoik, we'cmnototwut, otI pwanu‘pmose't otI nInI, kaocI ne'se't?


Festus liet Paulus binnen en zei: "Koning Agrippa, geachte aanwezigen! Een groot aantal Joden, zowel hier in de stad als in Jeruzalem, heeft een zware aanklacht tegen deze man ingediend. 	 IcI Pe'stus otI kikito, kcI okuma E'knIpe', ipi caye'k nInituk, shotI e'ie'k kuwapmawa; otI nInI caye'k ki maoce'ticuk Cwiuk, kaocI mkoshkacawat ipI Cinose'ne'muk, ipi ke'iapI shotI e'kItwat, cowunsInon wusimI e'wipmatsIt.


De apostelen in Jeruzalem hoorden dat de bevolking van Samaria in de Here Jezus was gaan geloven. Daarom stuurden zij Petrus en Johannes erheen om eens te kijken. 	 Nwakancuk kikaie'cuk Cinose'ne'muk, kanotake'wat e'psItmowat okiktowIn Kshe'mIan ne'to shi Same'niuk okishInokanawan shi PituIn ipi CanIn.


Er kwam een jongeman bij Hem met de vraag: "Goede Meester, wat moet ik doen om het eeuwige leven te krijgen?" 	 PInI cI, nkot okipie'naskakon, ipi otI, okikon Manoshuwe'psin Ke'knomake'n; we'kwnicI ke'totman we'onuk e'wikshkItoian, kake'pmatsowun?


Onthoud dit: Op de dag van het grote oordeel zult u zich moeten verantwoorden voor ieder slecht woord dat u hebt gezegd. 	 OtI cI ktInum cak mIcIkikitowIn nInwuk, ke'kItwat okInkwe'tanawa upic tpakwnuke'okishkuk.


Nu is mij verteld dat er een aanslag op deze man wordt beraamd. Daarom heb ik hem meteen naar u gezonden; ik heb zijn aanklagers gezegd hun beschuldigingen tegen de man bij u te brengen. U groetend met de meeste hoogachting, Claudius Lysias." 	 Pic cI kawitmakoian ki Cwiuk, kashu kawapmawat ni nInwun, nkinokashwe' kie'nup, e'ciin, ipi nkiwitmoIsk ni kamiasht shumkocIn ipi e'wikItwat we'kwe'ntuk i we'cmiane'n mawage'n e'nasmupie'n. We'we'nI ktInkwunmIn.


Ook een zekere Ananias verkocht een stuk land. Maar hij hield, met instemming van zijn vrouw Saffira, een deel van de opbrengst achter. 	 NIshcI nkot nInI E'ne'naye's kishInkaso mamwI Se'payne' wiwun kitawe'k otInpnowe'wsiwnawa.


Jezus werd geboren in Bethlehem in de provincie Judea. Koning Herodes was toen aan het bewind. In dezelfde tijd kwamen er enkele sterrenkundigen uit het oosten naar Jeruzalem. 	 UPIC cI Cisus kanikIt, iukwanuk Pe'tne'um Otanuk Cwtie'uk, me'kwa E'nut e'ie' okimawut; PInI e'pianIt ne'pwakancIn nInwun we'cmokuk Cinwse'ne'muk; e'pie'shiawat;


Drie dagen nadat Festus in zijn gebied was aangekomen, ging hij van Caesarea naar Jeruzalem. 	 Pic cI Pe'stus kapiat shi e'kiwuk; kansokwnuktInuk, kiwcI maci shi Sisine'uk e'kishiat Cinose'ne'muk.


Daarom gaf hij bevel het hoofd van Johannes te halen. 	 IcI e'kinokashwe't e'wiwukishkwe'kasnIt ni CanIn, shi kpakwuke'otiwkumkok.


Dat was erg tegen de zin van de Joodse leiders. Zij hitsten voorname, gelovige vrouwen en het stadsbestuur op en slaagden erin een vervolging tegen Paulus en Barnabas te ontketenen, zodat die uit dat gebied werden verjaagd. 	 NIshcI ki Cwiuk, otopwe'mawan ni e'nmaancIn, nakansIncIn kwe'n ipi ni nakansincIn nInwun, shi kcI-otanuk, ipi oki miash totwawan PanIn, ipi Pe'ne'pe'sIn, ipi oki miwnashkawawan, shi e'tnukie'wat.


Na de maaltijd zongen zij een lied tot eer van God en gingen vervolgens naar de Olijfberg. 	 IcI kakish nkumwat i nkumwun; kisakumwuk, kishie'k shi e'pkotniak AnipIk.


Toen grepen zij Sosthenes, de leider van de synagoge en gaven hem voor de ogen van Gallio een pak slaag. Maar Gallio trok zich er niets van aan. 	 IwcI ki caye'k, Knikuk nInwuk kiwtapnawan Sostinis, ke'c nikansIt shi nume'okumkok, ipi okipsItie'wawan, shi tpakwnuke' cipitupwunuk, Ke'nio cI co oki tpate'n tusin notI ke'ko.


"Omdat u toch uw eigen zin doet", antwoordde Jezus. "Daarom heeft Mozes dat toegestaan. Maar het is niet Gods oorspronkelijke plan. 	 OtI cI okinan, E'iwishkiaksIni kte'‘iwan, Mosus kaocI ne'nmukwie'k e'wiwe'pne'k kiwuwak; ke'i!aie'k coi konomkIsnon.


"Hebt u de Heilige Geest ontvangen, toen u ging geloven?" vroeg hij. "Nee", antwoordden zij. "Wij hebben daar nog nooit van gehoord. Wat is de Heilige Geest?" 	 OtI cI okinan, KiwtuskowanI o PanakwsIt Cipam, e'ko te'pwe'ie'ntume'k? OtI cI okinawan co su tInankinotake'simIn e'wiiIt PanakwsIt Cipam.


U doet wel heel vroom door in het openbaar lange gebeden uit te spreken. Maar intussen berooft u de weduwen en de wezen! U zult daarvoor uw straf wel krijgen! 	 Kokwansukumuk kinwa we'npie'ke'ie'k, ipi kinwa Pe'nisiuk e'nume'kasie'k; kcakitumwawak shakaocIk, otowikwamwam, ipi nIsh knoe'sh ktItnankitonum, e'mumatumoie'k; iwcI i kotIskonawa wusimI mIcitotatwun.


Zij hitsten de hele stad tegen hem op. De christenen aarzelden niet en stuurden Paulus naar de kust. Maar Silas en Timotheüs bleven in de stad achter. 	 IwcI kie'nup ni wikane'iwan okinokanawan PanIn, ke'cwa e'ki shiakasot shi kcu kamik, Sayne's cI ipi Timotius shi me'kwa kiik.


Toen zij buiten waren, zeiden zij tegen elkaar: "Die man heeft niets gedaan waarop doodstraf of gevangenisstraf staat." 	 Pic cI nkoci kashIawat ki kInontok, otI kikItwuk, OtI nInI coke'ko, kitotsi taocI pite'ntakwte'nuk, npowun; tanake' we'c tkopsot.


Simon de Zeloot (a) en Judas Iskariot (door wie Jezus is verraden). 	 Sayiman Ke'ne' nInI, ipi Cotus, Iske'niat nie'ni kapkItnat ni CisusIn.


De stem kwam opnieuw: "Als God zegt dat u iets mag eten, dan mag u het eten!" 	 OnotwancI minI owIiI e'kikitonIt, iwni nishuk, Iw Kshe'mIne'to, kapinakwtot, ke'ko winakwut, kItkIn.


Nadat Hij dit gezegd had, zagen zij hoe Hij omhoog ging in de lucht tot een wolk hem aan het gezicht onttrok. 	 Pic cI kakish iactuk notI ke'ko me'kwa e'ie' wapmawat kiwcI otapnIkaso shpumuk; ipi shi ankoton okipon wapmawan.


Terwijl Hij die avond met Zijn twaalf discipelen zat te eten, zei Hij: "Een van jullie zal Mij verraden." 	 IcI wanmupkonianuk okiwitpaman ni mtatso shItnish.


Jezus vertelde ook deze gelijkenis: "Het Koninkrijk van de hemelen is net een mosterdzaadje dat in de grond wordt gestopt. 	 MinI nkot iacimowIn okiwitmoan, otI cI kIto shpumuk okumauwun ke'cwa nish e'opukomnanwuk iukwan waskuk minkan; nInI kaotapInuk e'kiswe'we'pInuk okItkanuk.


De officier ging naar de commandant en zei: "Wat gaat u doen? Die man is een Romein!" 	 Pic cI kanotwat o okuma kishie'wak ipi okiwitmowan ni kcI kapte'nIn otI okinan, ikwamsuk otI e'totme'k osam Nome'n nInI otI.


Begrijpen jullie dit?" "Ja", antwoordden zij. 	 Cisus cI otI okinan, KinIstotanawanI notI cake'ko? OtI cI okinawan; E', Te'pe'nmiak.


God zei tegen hem: 'Trek uw schoenen uit, want de grond waarop u staat, is heilig. 	 IwcI Kshe'mIne'to otI okinan we'pnIn ni kmuksInIn osam shi e'ci nipwin pinakwut, ne'kwuk kI.


"Wat hebt u een groot geloof!" zei Jezus. "U krijgt wat u hebt gevraagd." En haar dochter werd op datzelfde moment genezen. 	 IcI Cisus cI, Okinkwe'twan OtI okinan; O kwe' ce'pite'ntakwut kte'pwe'ie'ntumwun, knomkIt e'shntuwe'ntumIn. IcI ni pic otansIn e'kine'se'nIt.


Ze gooiden het dieplood uit en peilden 37 meter. Even later deden ze dat nog eens: 28 meter! 	 IcI kikwtukie'ke'k; okimkanawacI nishwaptuktsonuk e'kwitmianuk; nakIcI kapmashwat okikwtukie'anawa minI okimkanawacI mtatso ctInianIn tsonuk e'kwitmianuk.


"Ik ben een Jood", ging Paulus verder, "geboren in Tarsus, in Cilicië. Maar ik ben hier in Jeruzalem grootgebracht. Ik heb gestudeerd bij de beroemde Gamaliël. Hij heeft mij de wet van onze voorouders tot in de kleinste bijzonderheden ingeprent. Ik stond voor God op de bres, even vurig als u vandaag. 	 We'we'nI nin, Cw nInI, nkitshInik shi Tasusuk, kcI otanuk, shi Sinishie'uk e'kiwuk, nIshcI nkit shIkishuk, shotI kcI-otanuk, e'tIste'pIt Ke'me'niIn, ipi nkiknomako, omIno tpakwnuke'onuwa, kikosnanuk, ipi nkipmitwa Kshe'mIne'to ke'cwa kinwa e'totme'k nkom e'kishkiwuk.


Mozes werd dus naar Egypte gestuurd om het volk van Israël te bevrijden; het volk dat niets van hem wilde weten. Hij zou de leider worden van de mensen, die tegen hem hadden gezegd: 'Denkt u soms dat u onze leider en rechter bent?' Door de engel, die in de brandende braamstruik aan hem verscheen, gaf God hem daar de macht voor. 	 OtI ie'o Mosus kaiakwne'twacIn okinawan We'nici kaoshauk e'wikawapme'ie'k, ipi e'wi shpakwne'iak otI ie'o Kshe'mIne'to kanokanacIn e'wikowapmat, ipi e'wisakconawe'nIt onIcinuk ni mIshInwe'n kawotuskocIn shi e'pskone'nuk mtukosuk.


U hebt Hem afgewezen, zelfs toen Pilatus vond dat Hij vrijgelaten moest worden. 	 NIshcI kianwe'nmawa panakwsIt, Nkot ipi me'noshuwe'psIt, iwcI kintuwe'nmawa e'wipkIte'ntmakoie'k.


Maar Paulus koos Silas uit om met hem mee te gaan. Nadat zij door de christenen aan de genade van de Here waren toevertrouwd, gingen zij op reis. 	 IcI Pan, okiwe'napman, Sayne'sIn, icI kakish matmowawat, Kshe'mIne'to oshuwe'ncIke'wIn, ni wikane'iwan, kin mumacik.


Zij hebben hun beloning al. Als u bidt, moet u dat ergens doen waar u helemaal alleen bent. Doe de deur achter u dicht en bid in het geheim tot uw Vader. En uw Vader, Die al uw geheimen kent, zal u belonen. 	 Pic cI kin wi numan pitike'n e'cI pitokInikate'k icI ke'cI kupakwa‘mIn shkwate'm, nume'kito‘w Kos kimoc e'iIt; ipi o Kos wiapmuk kimoc kutupamak, e'wiwapmukon.


De apostelen verkondigden met grote overtuigingskracht dat de Here Jezus uit de dood was opgestaan. De liefde en eenheid waren zichtbaar onder hen. (C) 	 KcI wishkIswun cIki, nwakancIk, kikukInomake'k i Te'pe'nke't Cisus kiwonIshke' e'npopIt; icI kcI shuwe'ncuke'wun caye'k okiInawa.


Maar dat veranderde toen Filippus kwam. Hij vertelde hun over het Koninkrijk van God en over Jezus Christus. De mensen geloofden hem en lieten zich dopen, zowel mannen als vrouwen. 	 Pic cI, te'pwe'twawat ni PinipIn e'mnwactumnIt i ke'ko otokumauwun Kshe'mIne'to ipi shi otInoswunuk Cisus Knayst, oki kcItapie'nan nInwun ipi kwe'n.


Hij kreeg een grondige opleiding in de Egyptische wetenschap en was krachtig in zijn handel en wandel. 	 Mosus caye'k okike'ntumwan onupwa kawunInIn. Ini Iciptuk nInwun ipi kiwish kIsI shi okikitonuk, ipi otInkumkIswunuk.


Maar toen er een nieuwe koning kwam, die Jozef niet gekend had, zag het er niet best voor hen uit. 	 Nash pe'kansIt kapsukwit kcI-okuma kapwake'nmat ni CosipIn.


"Van volken die zij hebben onderworpen", antwoordde Petrus. 	 Pitu cI otI okinan, me'mataosincInsI; Cisus cI otI okinan, Cocu pe'noce'iuk pame'ntakwsusik.


"Leest u de boeken van Mozes dan niet?" antwoordde Hij. "Daar staat toch in dat God de mens heeft gemaakt als man en vrouw. 	 Okinkwe'twe'ncI, otI okinan, conu wikakwaptusinawa, mIsInukInuk win kaoshaat ne'tum okiwshuan nInIwun ipi kwe'n.


Dan zullen zij vragen: 'Maar Here, wanneer hebben wij dan gezien dat U honger had of dorst? Of dat U een vreemdeling was? Of dat U niets had om aan te trekken? Of dat U ziek was of in de gevangenis zat? Wanneer hebben wij U niet geholpen?' 	 IcI ke' ke'winwa ke'cInkwe'twawat otI okInawan, te'pe'nmiak, tapicI kawapmInkon e'pkIte'n tanake', e'kakaskIte'-e'siIn, tanake' e'pwake'ntakwsin tanake', e'shashakitin, tanake' e'iakwnkan tanake', e'kupakwukasiIn; cocI nkipmitosnonmIn.


Dan komt er een tijd dat jullie gefolterd, gedood en overal ter wereld gehaat worden, omdat jullie bij Mij horen. 	 IwcI pic ke'cipkItnukoie'k, shi watshI kwtukukoie'k, ipi kInsukom, ipi kshike'nmukwak caye'k e'tsoshumocuk nin ke'o te'nmukoie'k ntInoswunuk.


"Ga naar de tempel", zei hij, "en vertel de mensen over het nieuwe leven." 	 Shiak ipi wunipwuk shi kcI-nume'okumkok ipi witmouk ki nIshInape'k i caye'k kikitonIn otI pmatsowun.


Hierna vertrok Jezus uit Galilea. Hij stak de Jordaan over en kwam in Judea. 	 Iw kashowe'puk pic Cisus kakishkitot, shi kiwcImaci Ke'ne'niuk, icI e'kishiat e'kokmukwe'anak Cwtie'uk e'shwIiokwan Catanuk.


Toen ik erin keek, zag ik allerlei zoogdieren, reptielen en vogels. 	 IcI kawaptuman nkinaktowe'ntan, ipi nkiwapmak ne'ie' ostacuk we'siuk, ipi pkoc we'siuk shotI kik, ipi pe'pamote'shkuk ipi pe'pamsacuk.


Op een gegeven ogenblik liepen een heleboel mensen, zowel Joden met hun leiders als niet-Joden, opgewonden te hoop om voorgoed met de apostelen af te rekenen en hen te stenigen. 	 Pic cI ki Me'ikIscIk, ipi ki Cwiuk, ipi niw onikansimwan, pic e'wi miashtotwawat, ipi e'wi sInwawat.


Nadat zij waren vrijgelaten, gingen zij naar het huis van Lydia, waar zij de andere christenen ontmoetten. Zij spraken hen moed in en verlieten daarna de stad. 	 IwcI e'kisakumwat shi kpakotiwkumkok, icI e'kipitike'wat shi e'tanIt Nitie'iIn icI kawapmawat ni wikane'iwan okinciwe'nmoawan, icI e'ki maciwat.


Als u alleen maar vriendelijk bent voor uw vrienden, doet u niets bijzonders. Dat doet immers iedereen. 	 KishpIn cI numkotwa kikane'iwak, mtIno we'kwnicI iw wusimI e'shcI ke'ie'k ki anIt? Conukwinuke', kiw maocIcke'onInwuk totsik?


"Hoe durft u de hogepriester beledigen!" zei één van de mannen die bij Paulus stonden. 	 KicI kanipwucuk cikiiukwan, otI kikItwuk, kumiashknonanI Kshe'mIne'to, ke'cmatmukwocIn?


Zelfs sommigen van u zullen de waarheid verdraaien en proberen de christenen aan hun kant te krijgen. 	 Ke'iapI ke'kinwa tpInwe' nInwuk kupsukwik; kumcIkikitok, e'wi wikpInawat te'pwe'ie'ntumnIncIn.


Er kwamen steeds meer mensen bij die in Jezus geloofden. Maar op een gegeven ogenblik ontstond er ontevredenheid onder hen. De Griekssprekende gelovigen klaagden dat de Hebreeërs het dagelijks voedsel niet eerlijk verdeelden. De weduwen uit hun groep kregen minder dan de anderen. 	 IwcI e'kishkiwuk, pic, ki wusimI katshuwat kite'pwe'ie'ntukuk, kipsukwimkItnI mcIkikitowun ki Knishie'nuk okinawan ni ipiniwiIn osam ni oshikamwan, e'kipwapame'ntakwsInIt shi e'tso kishkuk pmitake'wun.


Moest u dan geen medelijden hebben met die ander, zoals ik medelijden heb gehad met u?' 	 ConukwnI ke'kin i ktakishIshuwe'nmasi, o kicpmitaka. nin kashIshuwe'nme'nan.


Gelukkig zijn de mensen die eerlijk en oprecht zijn, want zij zullen God zien. 	 Shuwe'ntakwsik ki, kiw pante'acIk; kiie'ki ke'wapmacIk Kshe'mIne'ton.


Maar de Joodse leiders werden jaloers. Zij haalden een paar leeglopers van de markt, die wel voor een relletje te vinden waren en brachten met hun hulp veel volk op de been. Het duurde niet lang of de hele stad was in rep en roer. Zij gingen naar het huis van Jason om Paulus en Silas te halen en aan de opgezweepte menigte over te leveren. 	 KicI Cwiuk, kapwate'pwe'ie'ntukuk, kikshawe'ncuke'k, ipi okiwtapnawan anIt ke'kie'patsIncIn nInwun, mamwI kie'patsIncIn, ipi okimaotanawan, maoce'tincIn, ipi caye'k shi kcI-otanuk kiwishkwe'we'ksik, ipi okimikatmoawan e'tanIt Ce'sInIn, e'wi kwcIsakcoonawat e'wisho’tuwawat ni nIshInape'n.


Er bleef zelfs nog over: Twaalf manden vol. En er waren maar liefst 5000 mannen; dus vrouwen en kinderen niet meegerekend. 	 KicI kawisne'cuk; Nianuk tsuk mtatswak kitshik nInwuk; e'pwatkokcIkaswat kwe'k, ipi pInoce'iuk.


Tijdens hun verblijf van enkele dagen sprak Festus met de koning over de zaak van Paulus. "Felix heeft hier een man in gevangenschap achtergelaten tegen wie de Joden een aanklacht hebben ingediend. 	 Shi cI kakishiuwat mce'shkon, Pe'ste's okiwitmoan ni kcI okuman, PanIn e'shwe'psInIt, otI nI okinan, ShotI nkot nInI Piniks okinkInan okik pakwan.


Judas, de verrader, had tegen de mannen gezegd: "De Man, die ik een kus zal geven, moeten jullie gevangen nemen." 	 IcI o wawie'shat okiwitmowan washI kInwatInmawat, otI cI okinan. Osu ke'oce'muk, oie'o mackonuk.


Tenslotte stapten er twee mannen naar voren die zeiden: "Wij hebben Hem horen zeggen dat Hij de tempel van God kon afbreken en in drie dagen weer opbouwen." 	 OtI cI kikItwuk, OtIsI otI kikIto, NtakshkIton e'wipnactoian okIc nume'okumuk Kshe'mIne'to, icI ntakishton nsokwnukuk.


Als u bidt, doe dat dan niet langdradig en met zinloze woorden, zoals de andere volken doen. Want die denken dat hun gebeden worden verhoord als zij veel woorden gebruiken. 	 Pic cI numan ke'kowi pIne'‘ nasap, kItke'kon ke'cwa Me'ikIscIk e'totmoat, winwashIte'-e'k ninan nkupsItakomIn, mce'she'kItiak.


Enkele rondreizende Joodse geestenbezweerders probeerden mensen van boze geesten te bevrijden door ook de naam van de Here Jezus te gebruiken. Zij hadden daarvoor deze spreuk: "Ik bezweer u bij de Jezus over wie Paulus spreekt." 	 IcI anIt ki ke'ko pwapite'ntakwsIcIk Cwiuk, caskie'cuk, kine'ntumwuk, e'wintomawat, kakIshkwanIt, ni mIcIme'ton, e'wiwawinawat ni Te'pe'nke'ne't CisusIn, otI kikItwuk, ku WitmonmIn shi Cisusuk o Pan we'ckie'kwe't.


"Mannen van Israël, wees voorzichtig met deze mensen. 	 OtIcI okinan, kinwa isne'iIn, nInwuk ikwame'ntumok kiiwawa, otI watotwe'k kotI nInwuk.


"Maar waarom toch?" vroeg hij. "Wat voor kwaad heeft Hij dan gedaan?" Maar zij bleven roepen: "Hij moet sterven! Sla Hem aan het kruis!" 	 IcI okuma kikIto, Taci? We'konicI kamcItotuk? WusimI cI kiwishkowe'k, otI cI kikItwuk, Nocma win KIskakwukaso.


"Gelukkig ben jij, Simon, zoon van Jona! Mijn hemelse Vader heeft je dit persoonlijk duidelijk gemaakt. Je hebt dit niet van een mens. 	 IcI Cisus okinkwe'twan otI cI okinan, Shuwe'ntakwsI Sayman we'kwIsmuk Cone's: cosI i wias, ipi imskwI kiwaptu‘kosim, mtIno Nos shpumuk, e'iIt kishkok.


Hij heeft de domheid van de mensen een hele tijd geduldig verdragen, maar roept hen nu allemaal op tot een volledige ommekeer. 	 Pic cI otI, pwake'ntumuk Kshe'mIne'to okicipikwe'tan, nIshcI nkom, otInan caye'k nInwun e'wikisate'ntusnIt.


Maar Jezus gaf haar geen antwoord. Zijn discipelen zeiden dat Hij haar maar moest wegsturen. "Zij loopt steeds achter ons aan te zeuren", zeiden zij. 	 CocI okinkwe'twasin. IcI ke'knomowawIncI kipie'shie'n otIcI, okinan; mace'nashk‘o osam kwako-omkonan.


Toen koning Herodes dit hoorde, raakte hij in paniek. In de stad was de spanning voelbaar. 	 Pic E'nut okuma kanotuk, notI kikicum mkoshkate'ntum, ipi caye'k Cinose'ne'muk kaie'cuk.


Maar toen stond een van de raadsleden op. Het was Gamaliël, een Farizeeër en kenner van de Joodse wet. Iedereen had veel respect voor hem. Hij stuurde de apostelen voor een paar minuten de zaal uit en zei: 	 IwcI nkot ki nipwI shi atshI kikitowat Pe'ne'si nInI shInkaso ke'me'niIn ke'knomake't i tpakwnuke'wun, okicInme'nukon caye'k ni nIshInape'n, e'wisakcocIkasnIt ni nwakancIk kishowe' nomuk.


God, Die dit voorzag, heeft Hem uit de greep van de dood bevrijd en weer levend gemaakt. De dood kon Hem niet vasthouden. 	 Win Kshe'mIne'to kapsukwitmat kaiapskopitot, i wis ke'ntumwun shi upomuk, o samco otakshkumac konkosin shiw.


"Als jullie het dorp binnenkomen, zie je een ezelin en haar veulen vastgebonden staan. Maak die los en breng ze hier. 	 OtI cI okinan, Shiak sI shi otane'suk wusoci iukwan e'ie'k kie'nup cI kumkuwawa me'makshe' e'tkopsot, ipi ne'makshe'sun, e'wickapwItwat, iapskopinuk, icI ke'cI pie'twe'ie'k.


Ik ben nooit op zilver, goud of kleding van anderen uit geweest. 	 Co nItwe'ntumwasi wIiI nInI oshoniaum, tanake' osaw shoniaiIm tanake' otukwIn.


Het goede nieuws over het Koninkrijk van God zal overal ter wereld worden gebracht, zodat alle landen het zullen horen. 	 Ipi otI okumauwun mnoacmowIn ke'iacIkate' caye'k shotI kik, ke'kI kukInwa te'ntumwat caye'k e'tso shumocuk, icI ke'cI piamkuk e'wishkwakiwuk.


Later ging ik naar Jeruzalem terug. Toen ik op een dag in de tempel aan het bidden was, raakte ik buiten mijzelf en zag ik de Here. 	 OtI cI kanomkuk, minI shi kapiaian Cinose'ne'muk e'ie' numaian shi nume'okumkok nkiapwa;


Hij zond twee van zijn medewerkers, Timotheüs en Erastus, vooruit naar Macedonië, maar bleef zelf nog een tijdje in Asia. 	 Okinokanan cI, ipI Me'sitoniuk, nish ni kapmitakwcIn, Timotius, ipi Ine'stus, nIshcI win shi kiuwak, nomuk; shi E'shie'uk.


Daarvoor kochten ze het land van de pottenbakker. Dit moest ik van de Here zeggen." (a) 	 OkominawancI i onaknukI onInI ashkIot ce'i okItkanI kanakwnIt Kshe'mIne'to.


"Geld heb ik niet", zei Petrus, "maar wat ik heb, krijgt u van mij. In de naam van Jezus Christus uit Nazareth: loop!" 	 Pitu cI kIto; Lonia ipi osaw shonia, cointe'isin; nIshcI e'toian kuminIn, Otnoswunuk, Cisus Knayst, Ne'se'nIt nInI, psukwin, ipi pmose'n.


Gelukkig is degene die Mij accepteert zoals Ik ben." 	 Shuwe'ntakwsI win we'kwe'ntuk ke'pwanshke'nmIt Nin.


Jezus kwam naar hen toe en raakte hen aan. "Sta op", zei Hij. "Jullie hoeven niet bang te zijn." 	 Cisus cI okipie'taknan otI cI, okinan, Psukwik, ipi ke'ko kwtacke'k.


Die morgen werden er ook twee rovers gekruisigd, de een links en de ander rechts van Jezus. 	 Ipi cI nish kie'motshke'cuk, kitko Skakwukaswuk; nkot ote'pniwnak, nkot cI o onumciwnak.


En dan zal het einde komen. 	 Pic cI wapmie'k ki shake'ntakwse'cuk ke'pnactocuk, kashInikanacimot nakanacimot Te'niunIn, ni pwowat shi e'tshe'mno shIcke'wat (we'kwe'ntuk ke'waptumkwe'n shiw msInukInuk uocma okInsItan,)


Barnabas vertrok naar Tarsus om Saulus op te zoeken. Toen hij hem had gevonden, ging hij met hem naar Antiochië. 	 IcI kinmamaci Pe'ne'pe's e'shiat Tasusuk, e'wuntuwapmat Sanun;


Hij antwoordde: "Elia komt inderdaad om voorbereidend werk te doen. 	 Cisus cI okinkwe'twan otI okinan Inaius we'we'nwI, ne'tum kupie', cakicI ke'ko okaocston.


"Excellentie, die bedrieger heeft eens gezegd: 'Op de derde dag na mijn dood zal Ik weer levend worden.' 	 OtI cI ikinawan Okuma, nmikwe'ntamIn kakItpIt okawie'shke'mot me'kwa e'ie' pmatsIt; Kinsokwnukuk nkaonIshka minI.


Hij was een profeet en voorspelde dat de Christus uit de dood zou opstaan. De Christus zou niet dood blijven en Zijn lichaam zou niet vergaan. 	 Win nikane'kiwaptuk okitshItomowan e'wiapsishnInIt ni KnaystIn nike', ocipamIn, cokinkIc kasin shi namkumuk coke'i otowiasum co kiwaptusin mpIshknInwun.


De eilandbewoners zagen het beest aan Paulus' hand hangen en zeiden tegen elkaar: "Die man is vast een moordenaar! Hoewel hij aan de zee is ontkomen, wil het lot (A) niet dat hij in leven blijft." 	 IwcI pic ki pkoc nIshInape'k, kawapmawat ni mIcIpwatacke'ncIn, e'we'we'pkocnInIt, shiw onIcinIn; otI kikItwuk, we'we'nIsI otI nInI ne'shwe't, win, e'kiianwu kie'tuk shi kcIkumik, kwiukmnoshuwe'psowun co ne'ntakwsIsi e'wipmatsIt.


"Mannen van Israël, help! Dit is de man die overal ingaat tegen ons volk, onze wet en onze tempel. En nu heeft hij ook nog Grieken in de tempel gebracht en daarmee dit heilige gebouw ontwijd!" 	 Kinotakwsik, IsniIn tshI nInituk nishokmoshInak. OtI ie'i nInI, ke'knomowat caye'k nInwun, caknkoci e'winshke'nmanIt ni nIshInape'n ipi i tpakwnuke'wun, ipi otI nume'okumuk, ipi wusimI okipie' nan Knik, nIshInape'n ke'iapI shotI nume'okumkok, ipi okiw winakwton otI panakwuk nume'okumuk.


Hij liet hen staan en ging terug naar Bethanië, waar Hij de nacht doorbracht. 	 OkinknancI, kiw cI maci shi kcIotanuk e'kishiat Pe'te'ne'iuk, icI shi e'kikIshIt.