na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Sʋlʋm kʋpam kɛ yəlaa təna caaləɣəna ləsʋɣʋ, na pə́ kɔma na pa təna pá haɣa ɩlɛ, pa təkəna mpi pə ta tʋlɩ tɔ. Ama nyá, nyá sʋlʋm kʋpam ná wɛ haləna nɔɔnɔɔ. 	 Hij zei tegen hem: "Wat een lekkere wijn! Hoe is het mogelijk! Iedereen schenkt eerst de goede wijn en als de mensen genoeg gedronken hebben pas de minder goede. Maar u hebt de beste wijn voor het laatst bewaard."


Pə tɔɔ maɣamaɣa kɛ Tafiiti yɔɣɔtəɣɩ wei Ɩsɔ mʋwa sɩ ɩ kɛ́ yʋlʋpaŋ na ɩ́ tá kɛɛsəna ɩ təma tɔ ɩ laŋhʋlʋmlɛ tɔm sɩ: 	 David zei toch ook dat u gelukkig bent als God u vrijspreekt zonder dat u er iets voor hebt gedaan.


Ɩlɛna apalʋ ɩnɩ ɩ́ wiina Yesu kɛ́ teu sɩ ɩ́ taa tɔɣɔnɩ-wɛɣɛ tɛtʋ ntɩ tə taa. 	 En hij smeekte: "Jaag ons niet ver weg! Wij willen in deze buurt blijven!"


Ɩlɛna Yesu cɔ-wɛ sɩ: Ye mpʋ ɩ́ ta kaləta paa pəcɔɣɔ mpi Tafiiti lapa waatʋ wei pə caala-ɩ na nyɔɣɔsɩ pɩɩ ɩ́ na mpa pa wɛ ɩ cɔlɔ tɔ? 	 Hij antwoordde: "Hebt u nooit gehoord wat David deed toen hij en zijn vrienden honger hadden?


Ɩlɛna pə́ há wontuɣu naalɛ nyəŋkʋ ŋkʋɣʋ pəsʋɣʋ sɩ kʋ woso weesuɣu feesiŋ kɛ kancaalaɣa wontuɣu lɛɛsʋɣʋ tɔɔ, na lɛɛsʋɣʋ ŋkʋ kʋ yɔɣɔtəɣɩ, na kʋ́ pəsɩ na kʋ́ kʋ́ pa təna mpa paa sɛɛkɩ-kʋ tɔ. 	 Het tweede beest kreeg zelfs macht om het standbeeld te laten leven, zodat het kon spreken en iedereen kon dwingen het te aanbidden. Wie dat niet deed, werd gedood.


Tənaɣa ɩ heela ɩ ɩfalaa sɩ: Kʋmtʋ tɔɔwa sɔsɔm. Ama kʋntaa fɛɩ paɣalɛ. 	 "Wat is de oogst toch groot!" zei Hij tegen Zijn discipelen. "En wat zijn er weinig arbeiders!


Ɩ́ nyɩ teu sɩ ɩ́ kɛ́ Ɩsɔ təcaɣalɛ, na Ɩsɔ Feesuɣu cakəna mə taa. 	 Weet u niet dat u zelf de tempel van God bent en dat Zijn Geest in u woont?


Ɩ́ sələmɩ, ɩlɛna pə́ ləsɩ-m Yuta nyə́ma mpa pa ta mʋ Tacaa tɔm tɔ pa niŋ taa. Ɩlɛna Ɩsɔ yəlaa mpa pa wɛ Yosalɛm tɔ, pá mʋ sənaʋ ŋku ma pukina-wɛ tɔɣɔ teu təkpa. 	 Vraag God mij te beschermen tegen de vijanden van Christus in Judea. Vraag Hem ook ervoor te zorgen dat de gelovigen in Jeruzalem het op prijs zullen stellen wat ik voor hen doe.


Ma Caa, tampana təŋlʋ, antulinya yəlaa ta nyɩ-ŋ. Ama má má nyəma-ŋ, na panɛ ɩnɩ pɛlɛ pa nyəmá sɩ nyá tilina-m. 	 Rechtvaardige Vader, al kent de wereld U niet, Ik ken U. En mijn discipelen weten dat U Mij gestuurd hebt.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu na ɩ ɩfalaa pa sʋʋ kpɩɩlʋɣʋ taa. 	 Hij stapte in de boot en ging met Zijn discipelen naar de overkant van het meer.


Pə taɣa pʋlʋ, ɩ́ hika mpi pə tɔɔ ɩ́ tɛma Ɩsɔ na mə taa tɔ, mpəɣəlɛ mə ləsasɩ nyɔ́ɔ́ŋ yapʋ. 	 omdat u erop vertrouwt gered te zullen worden.


Pə kɔma yuɣu, ɩlɛ kpɩɩlʋɣʋ tala teŋku hɛkʋ taa kɛlɛ, na Yesu wɛ ɩ tike kɛ tɛtʋ tɔɔ. 	 Om een uur of drie 's nachts waren de discipelen nog maar midden op het meer.


Waatʋ wei ɩsɔtaa tillu naatosompɔɣɔlaɣa nyəŋ ká hʋlɩ ɩ akantəlɛ tɔɣɔ Ɩsɔ ká yoosi lapʋ kɛ mpi ɩ sɩɩwa na ɩ́ təŋəɣɩ na ɩ́ lakɩ na pə́ ŋmɛlaa tɔ. Ɩ ka tɛma pə tɔm heeluɣu kɛ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa mpa pa kɛ ɩ pəyalaa tɔ. 	 "Van uitstel is geen sprake meer. Als de zevende engel op zijn bazuin blaast, zal God Zijn verborgen plan uitvoeren, zoals Hij Zijn dienaren, de profeten, beloofd had."


Tənaɣa Yesu tɔma ɩ ɩfalaa sɩ: Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo maa cɛsəɣɩ, liɣitee tʋ ɩsɔtaa Kawulaɣa sʋʋʋ wɛ katɛ kɛ́ pə tɩɩ fɛɩ. 	 Jezus zei tegen Zijn discipelen: "Voor een rijke is het bijna onmogelijk om in het Koninkrijk van de hemelen te komen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ apalʋ nɔɣɔlʋ pola Yesu kiŋ na ɩ́ pɔɔsɩ-ɩ sɩ: Tacaa, kʋpantʋ ntiɣi pə wɛɛ sɩ maa la na má hiki weesuɣu ŋku kɩɩ tɛŋ tɔ? 	 Er kwam een jongeman bij Hem met de vraag: "Goede Meester, wat moet ik doen om het eeuwige leven te krijgen?"


Ḿpʋ́ɣʋ́ kɔtəlaa sɔsaa na Yuta nyə́ma taa nyʋɣʋ nyə́ma pa kʋlaa na pá pona Pɔɔlɩ tɔm kɛ ɩ kiŋ. Ɩlɛna pá wiina Fɛsətusi sɩ 	 Daar kwamen de hoofdpriesters en leidende Joden bij hem met hun verhalen over Paulus.


Ye ma ma laŋhʋlʋmlɛ ntɛ́ sɩ má tɔɣɔ mə tɔɔ kɛ́ pə təna mpi ma wɛna tɔ, paa ma tɩ má kʋ na pə́ səna-mɛ. Ye máá sɔɔla-mɛɣɛ ḿpʋ́ɣʋ́ teu ɩlɛ, mɩɩ məŋna maɣa sɔɔlʋɣʋ kɛ pəcɔ? 	 Ik zal heel graag mijzelf en alles wat ik heb, geven voor uw welzijn; al lijkt het erop dat hoe meer ik u liefheb, des te minder ik door u geliefd word.


Yuta nyə́ma napəlɩ pa cɔɔkaɣa na pá looki kʋtɔntʋnaa kɛ pa alɔɣaa. Ḿpʋ́ɣʋ́ pa maɣasaa sɩ pa kpakəɣɩ Yesu hətɛ na pá loona alɔɣaa. Tənaɣa pa tɔŋaɣa alɔɣaa sɩ: Alɔɣaa mɛ, tə heeliɣi-mɛɣɛ kʋlʋmaɣa sɩ Yesu wei ɩ waasʋ Pɔɔlɩ lakɩ tɔ ɩ toŋ tɔɔ ɩ́ se. 	 Enkele rondreizende Joodse geestenbezweerders probeerden mensen van boze geesten te bevrijden door ook de naam van de Here Jezus te gebruiken. Zij hadden daarvoor deze spreuk: "Ik bezweer u bij de Jezus over wie Paulus spreekt."


Mɛ ɩ́ tɔŋ sɩ hiluɣu tɔɔ kɛ́ pə ləsa kʋtɔɣɔʋ na kʋtɔɣɔʋ tɔɔ kɛ́ pə tʋ hiluɣu. Mm, pə wɛ mpʋ mɛɛ. Paa na mpʋ Ɩsɔ ká wakəlɩ pə tɔm naalɛ ɩnɩ. Pə ta la yʋlʋ tɔnʋɣʋ kɛ asilima lapʋ tɔɔ, ama Tacaa tɔɔ kɛ́. Na tɔnʋɣʋ ŋkʋ kʋ tɔɔ kɛ́ Tacaa wɛɛ. 	 Het voedsel is voor het lichaam en het lichaam is voor het voedsel. God zal ze allebei overbodig maken. Ons lichaam is niet bestemd voor de ontucht, maar voor de Here en de Here zorgt voor het lichaam!


Paa wɛna tiina səkpena kɛ pəcɔ tɔtɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ kɛ pə tɔɔ, ɩlɛna ɩ́ tɔ ɩ ɩfalaa sɩ pá tala-wɛɣɛ-yɛ tɔtɔ. 	 Er waren ook nog een paar visjes. Hij dankte God ervoor en zei tegen Zijn discipelen dat ze die ook aan de mensen moesten geven.


Na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Ilisee waatʋ taa tɔnʋɣʋ tɔɔ asilima kʋtɔŋ nyə́ma ka wɛ sɔsɔm tɔtɔɣɔ Ɩsɛɣɛlɩ. Paa na mpʋ pa ta waasɩ pa taa nɔɣɔlʋɣʋ ɩ kʋtɔŋ. Ama Silii tʋ Naamaŋ tike kɛ pa waasaa. 	 Of denk eens aan de profeet Elisa. Hij genas de melaatse Naäman, een Syriër. Maar van de vele Joodse melaatsen, die ook hulp nodig hadden, werd niet één genezen."


Ḿpʋ́ɣʋ́ yoolaa caŋa təna, na pa sɔsɔ, na Yuta nyə́ma filisinaa pa kpa Yesu na pá hɔkɔ-ɩ. 	 De soldaten en tempeldienaars namen Jezus gevangen.


Pə taɣa pʋlʋ, waatʋ ɩnɩ wahala ká la sɔɣɔntʋ kɛ sɔsɔm pə tɩɩ fɛɩ. Pa ta nata wahala ɩnɩ ɩ taka kɛ hatoo antulinya kancaalaɣa na pə́ kɔɔ saŋa, na pa kaa tasa ɩ taka kɛ́ naʋ. 	 Bid dat je niet in de winter zult moeten vluchten of op een sabbat. Want er zal een onderdrukking zijn zoals de wereld nog nooit heeft gekend en zoals ook nooit meer zal terugkomen.


Pəlɛ pə waalɩ ma nɩɩwa sɩ Yuta nyə́ma caɣa ɩ acaɣa sɩ pa kʋɣɩ-ɩ. Pə tɔɔ kɛ́ ma tɔma sɩ pá kɔna-ŋɩ-ɩ kpakpaa. Ma heela mpa pa tɔŋ sɩ ɩ lapa-wɛ na taalɩ tɔ sɩ pá kɔɔ pá maɣana-ŋ na pa tɔm ntɩ. 	 Nu is mij verteld dat er een aanslag op deze man wordt beraamd. Daarom heb ik hem meteen naar u gezonden; ik heb zijn aanklagers gezegd hun beschuldigingen tegen de man bij u te brengen. U groetend met de meeste hoogachting, Claudius Lysias."


Tənaɣa Pɔɔlɩ tɔma sɩ: Ma tɛɛtʋnaa, ma ta nyɩ sɩ ɩ kɛ́ kɔtʋlʋ sɔsɔ se. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, pa ŋmaa Ɩsɔ Tɔm takəlaɣa taa sɩ: Pə fɛɩ sɩ n ká yɔɣɔtɩ nti tə fɛɩ teu tɔɣɔ nyá tɛtʋ sɔsɔ. 	 "Och, broeders, ik wist niet dat hij de hogepriester was, want er staat geschreven dat men een leider van het volk niet mag beledigen", antwoordde Paulus.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ maɣana naaŋ na heeŋ na alukukunaa pɛɛtəlaa caɣa Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa, na liɣitee yɔkəlaa náá caɣa pɛlɛ pa taapələnaa tɛɛ. 	 Op het tempelplein zag Hij handelaars die runderen, schapen en duiven verkochten en geldwisselaars die achter hun tafeltjes zaten.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma-wɛ sɩ: Laŋkpɩɩsəŋ nyə́ma na kʋtakɛɛsəŋ mɛ, wɛɛ ɩsənaɣa má na-mɛ tɩɩ caɣa na má tɔkɩ mə kʋnyɔŋ? Kɔna nyá pəyalʋ ɩnəɣɩ cənɛ. 	 "Wat bent u toch harde en ongelovige mensen", zei Jezus. "Hoe houd Ik het bij u uit? Breng uw zoon maar bij Mij."


Pəlɛ pə waalɩ kɛ́ Piyɛɛ kʋlaa na ɩ́ polo nɔnɔkeelasɩ. Ɩlɛna təmlɛ tʋ alʋ nyəŋ lɛlʋ náá na-ɩ na ɩ́ heeli mpa paa wɛ təna tɔ sɩ: Ɩnɛ ɩnɩ ɩ ka wɛ Nasalɛtɩ Yesu ɩnɩ ɩ kiŋ kɛ́. 	 Later bij de poort zag een ander meisje hem. Zij zei tegen de mensen die daar stonden: "Die man was ook bij Jezus van Nazareth."


Tənaɣa pa caɣaa na pá maɣasɩ, ɩlɛna pá kpaɣa liɣitee anɩ na pá yana tɛtʋ natəlɩ nti pa yaa sɩ cʋɣʋ təhulle tɔ, sɩ pa piŋ mʋʋlaa kɛ təna. 	 Ze kwamen tot het besluit er het land van de pottenbakker voor te kopen. Het zou worden gebruikt als begraafplaats voor vreemdelingen, die in Jeruzalem stierven.


Nyəntaa loosa ɩsɔtʋlʋŋa ŋkɛ, ɩlɛna pa laŋa hʋlʋmɩ pə tɩɩ fɛɩ. 	 De ster ging voor hen uit en bleef stilstaan boven het huis waar het kind woonde.


Ma taapalaa ma luɣu wɛɛ sɩ ɩ́ tɔɔsɩ mpi pə maɣana tá caanaa caanaa mpa na Moisi pa tɔma tɔ pa tɔm. Pa təna təpaɩ ɩsɔŋmʋntʋɣʋ kentina pa tɔɔ, na pa təna təpaɩ pa tɛsəna səsəncaasɩ teŋku. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht. Wij wensen u de genade en vrede toe van God, onze Vader.


Tənaɣa ma nɩɩ pə yɔɣɔtəna kumte kiŋ na nɔɣɔ sɔsɔɣa sɩ: Pənɛntɛ Ɩsɔ təcaɣalɛ wɛ yəlaa hɛkʋ. Ɩ́ na-wɛ paa caɣana, na paa la ɩ yəlaa. Pá na Ɩsɔ maɣamaɣa paa caɣana na pá nyənəɣɩ-ɩ pa Ɩsɔ. 	 Ik hoorde een luide stem uit de troon zeggen: "Gods huis staat nu bij de mensen. Hij zal bij hen wonen. Zij zullen Zijn volk zijn en Hij zal Zelf bij hen zijn.


Ta taapalaa, pə wɛɛ sɩ ɩ́ nyɩ sɩ Yesu tənna pa heela-mɛɣɛ mə ɩsaɣatʋ hɩɩsʋɣʋ tɔm. Na paa yʋlʋ wei ɩ́ tɛma-ɩ na ɩ taa, ɩ ləsəɣɩ pʋntʋ kɛ ɩ ɩsaɣatʋ təna taa. Moisi kʋsəsɩɩtʋ təŋʋɣʋ ná taa pəsɩ na tə́ la mpʋ. 	 Broeders, luister! Deze Jezus laat u weten dat uw zonden kunnen worden vergeven.


Taa liɣilina mpi Ɩsɔ Feesuɣu yelaa na pə lapʋ saa-ŋ tɔ, mpi paa nawa na pá yɔɣɔtɩ na Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsaa tənɩ nyá tɔɔ kɛ́ niŋ tɔ. 	 Gebruik de bijzondere gave die God je door Zijn profetisch woord heeft gegeven, toen de leiders van de gemeente jou de handen oplegden.


Tənaɣa Sakalɩ cɔ ɩsɔtaa tillu sɩ: Nyá tɔm tənɛ tə wɛ mʋɣʋ ntɛ? Pə taɣa pʋlʋ, ma wɛʋ ɩsəntɔ tɔ, ma pɩɩwaɣa. Pə́cɔ́ ma alʋ maɣamaɣa ná pɩɩwa. 	 Zacharias zei tegen de engel: "Moet ik dat zomaar geloven? Ik ben immers al oud en mijn vrouw ook!"


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, mpa pa lakɩ mpi Ɩsɔ caakɩ tɔ pʋntʋnaa ntɛ́ ma newaa na ma toonaa. 	 Ieder die doet wat God wil, is mijn broer, mijn zuster, mijn moeder."


Tənaɣa Yesu pɔɔsa ɩ ɩfalaa sɩ: Na mɛ se, mə hʋʋkɩ sɩ ma kɛ́ awe? Ḿpʋ́ɣʋ́ Piyɛɛ nɔɣɔ təkpaʋ sɩ: N kɛ́ Ɩsɔ Mesii. 	 "En jullie?" vroeg Hij. "Wie ben Ik volgens jullie?" "U bent de Christus, Die door God gestuurd is", antwoordde Petrus.


Mpi pɩɩ yele na tə́ nyɩ sɩ tampana kɛ tə təŋəɣɩ tɔɣɔlɛ. Pɩɩ yele na tə́ wɛɛna naani kɛ́ Ɩsɔ ɩsɛntaa. 	 Daaraan kunnen wij weten of de waarheid onze vader is. Dan zullen wij niet bang voor God hoeven te zijn.


Ɩ́ taa kpaɣa mpi pə kɛ́ Ɩsɔ nyəm tɔ na ɩ́ pɛtɩ hasɩ, sɩ́ taa kɔɔ na sɩ́ kʋlɩ mə tɔɔ na sɩ́ cəlɩ-mɛ. Ɩ́ taa pɛtɩ mpi pə tewa tɔɣɔ afanaa kiŋ, paa fɛlɩ. 	 Geef de dingen van God niet aan de vijanden van God. Zorg ervoor dat zij geen vat op u krijgen. Gooi geen parels voor de zwijnen. Zij zullen de parels vertrappen, zich omdraaien en u aanvallen.


Pə wɛ mpʋ te, ɩlɛ ɩsənaɣa paa wiina wei pa ta tɛna pa taa tɔ? Na ɩsənaɣa paa tɛna pa taa kɛ́ wei ɩ tɔm pa ta tɩɩ nɩɩta tɔ? Na ɩsənaɣa paa nɩɩ na nɔɣɔlʋ ta kpaalɩ-tɩ? 	 Maar als zij niet in Hem geloven, hoe kunnen zij Hem dan aanroepen? En als zij nooit van Hem gehoord hebben, hoe kunnen zij dan in Hem geloven? Als niemand hun over Hem vertelt, hoe kunnen zij het dan horen?


Piyɛɛ tɔŋna ɩ faaci ɩnəɣɩ mpʋ, ɩlɛna Ɩsɔ Feesuɣu Naŋŋtʋ tii pa təna mpa pa nɩɩkaɣa-ɩ tɔ pa tɔɔ. 	 Terwijl Petrus nog sprak, viel de Heilige Geest op allen die naar hem luisterden.


Na ɩ́ cɔɔ Yaatanɩ tɛtɛkəlɛ təna na ɩ́ heeliɣi yəlaa sɩ pá laɣasɩ tɔntɛ, na pá sɔ-wɛɣɛ Ɩsɔ lʋm na Ɩsɔ hɩɩsɩ pa ɩsaɣatʋ. 	 Daarna trok hij de hele Jordaanvallei door en riep de mensen op zich tot God te bekeren. Door zich te laten dopen, konden zij tonen dat zij dat echt wilden. Hun zonden zouden dan ook worden vergeven.


Na yəlaa paɣalɛ polo ɩ kiŋ na pá tɔŋ sɩ: Yohaanɩ ná táá lá piti təmlɛ natəlɩ. Ama nti ɩ tɩɩ yɔɣɔta apalʋ ɩnɛ ɩ tɔɔ tɔ tə wɛ tampana. 	 Velen kwamen naar Hem toe en zeiden tegen elkaar: "Johannes heeft geen wonderen gedaan. Maar alles wat hij over deze Jezus zei, is waar gebleken."


Tá taapalaa, tə heeliɣi-mɛ sɩ ɩ́ tʋna mpa pa lakɩ təmlɛ kɛ mə hɛkʋ tɔ, mpa Tacaa kpawa sɩ pá tiikiɣi-mɛ na pá sɛɣɛsɩ-mɛ tɔ. 	 Broeders, wij vragen u respect te hebben voor uw leiders die door de Here zijn aangewezen. Zij verrichten veel werk onder u en wijzen u terecht waar dat nodig is.


Ma ta ha alʋ kɛ nɔɣɔ sɩ ɩ́ sɛɣɛsɩ yaa ɩ́ kpiliki apalʋ kɛ pʋlʋpʋ taa. Ama pə wɛɛ kɛ́ sɩ ɩ́ su. 	 Ik laat niet toe dat een vrouw een man leert of de baas over hem is. Zij moet zich in de samenkomsten rustig houden,


Tənaɣa Maləta tɔma Yesu sɩ: Haɩ ma Cɛ, ye n ka wɛ cənɛ, ma neu taa sɩ. 	 "Here", zei Martha tegen Jezus, "als U hier geweest was, zou mijn broer niet gestorven zijn.


Ḿpʋ́ɣʋ́ nɔɣɔlʋ pɔɔsa-ɩ sɩ: Tacaa, ntɔŋ yəlaa pəciimaɣa tike nyɔɔŋ kɛ pɩɩ ya na? Ɩlɛna Yesu cɔ-wɛ sɩ: 	 Iemand zei tegen Hem: "Here, er komen zeker niet veel mensen in Gods koninkrijk?"


Pə tɔɔ kɛ́ Feesuɣu Naŋŋtʋ maɣamaɣa ka yɔɣɔta mpʋ sɩ: Ye ɩ́ nɩɩ Ɩsɔ nɔɣɔ kɛ saŋa, 	 Omdat Christus zo groot is, zegt de Heilige Geest dat wij naar Hem moeten luisteren en


Maɣa Pɔɔlɩ, Ɩsɔ luɣu lapəna na má la Yesu Kilisiti tillu sɩ ma kpaaləɣɩ weesuɣu ŋku Ɩsɔ ka tɔma sɩ ɩ ká ha mpa na Yesu Kilisiti pa kpɛntaa tɔ kʋ tɔm. 	 Van: Paulus, die van God de opdracht heeft gekregen overal de belofte bekend te maken dat er door het geloof in Jezus Christus eeuwig leven is.


Mə kʋmɛlɛntʋ tɔɔ ḿpʋ́ɣʋ́? Ɩsɔ Feesuɣu toŋ kɛ ɩ́ hikina mə təɣɩ kancaalaɣa, ɩlɛna nɔɔnɔɔ ɩ́ caa ɩ́ tɛɛsəna mə maɣamaɣa mə toŋ na? 	 Bent u nu zo dom? U bent christen geworden door het werk van de Heilige Geest, moet u nu met de wet eindigen?


Ɩ niŋ kɛ Ɩsɔ lapəna pə təna. Pʋlʋ cəcəka fɛɩ mpi pə lapa na ɩ niŋ fɛɩ pə taa tɔ. 	 Alles ontstond door Zijn Woord. Zonder Hem is niets ontstaan; al het bestaande heeft Hij gemaakt.


Pa tuka ɩtuule sɩ: Kʋkʋsʋm kɛ pəciimaɣa kpaasəɣəna somtu təfʋʋʋ. 	 Maar als er één verkeerd wil, steekt hij de hele groep aan. Een beetje zuurdeeg maakt het hele deeg zuur.


Ɩ́ sɛɛ təmaɣa teu na sɔɔlʋɣʋ kʋpaŋkʋ na ɩ́ lɛlɩ. Ɩsɔ ɩ́ ha mə təna mpa Kilisiti tɩ tɔɣɔ alaafəya. 	 Groet elkaar met een welgemeende omhelzing, zoals het christenen past. Ik wens alle mensen die Christus toebehoren, vrede toe.


Ye n tɔkəɣɩ Moisi kʋsəsɩɩtʋ kɛ pɛlʋɣʋ waasəɣɩ-ŋ. Ama ye nn tɔkəɣɩ-tɩ, pə wɛ ɩsɩɩ pa ta pɛlɩ-ŋ kɛlɛ, paa n pɛlaa. 	 Uiteraard heeft uw besnijdenis naar de Joodse wet alleen waarde als u zich aan de wet houdt.


Mpa pa kɛ́ tɛtʋ tɔɔ nyə́ma tɔ pa nəɣəsəna wei pa ŋmana tɛtʋ tɔɣɔ, na mpa pa kɛ́ ɩsɔtaa nyə́ma tɔ pa nəɣəsəna wei ɩ lɩɩna ɩsɔtaa tɔɣɔ. 	 Alle mensen stammen af van Adam en hebben dus een aards lichaam, net als hij. Maar de mensen die uit Christus voortkomen, zullen een hemels lichaam krijgen, net als Hij.


Yohaanɩ yɔɣɔtaɣa samaa wei ɩ kɔŋaɣa ɩ kiŋ sɩ ɩ́ sɔ-wɛɣɛ Ɩsɔ lʋm tɔ sɩ: Akala piya mɛ, awe kpaala-mɛ na ɩ́ seeki Ɩsɔ pááná nna a kɔŋ tɔ? 	 De mensen kwamen in drommen naar Johannes om zich te laten dopen. Maar hij zei hun eerst duidelijk waar het op stond. "Adderengebroed! Ik weet wel waarom u zich wilt laten dopen. U probeert aan het oordeel te ontsnappen, zonder het met God in orde te maken.


Na saa ɩnɩ mpa pa nɩɩkəna Ɩsɔ tɔ, pɛlɛ paa tee kɔkɔ kɛ pa Caa Kawulaɣa taa ɩsɩɩ ilim. Ye ɩ́ kɛ́ nɩɩlaa ɩ́ nɩɩ. 	 Maar de goede en gelovige mensen zullen in het Koninkrijk van hun Vader stralen als de zon. Onthoud dit goed!


Ɩlɛna pá pona-wɛɣɛ tillaa kiŋ, na pɛlɛ pá sələməna-wɛɣɛ Ɩsɔ na pá tənɩ pa tɔɔ kɛ́ niŋ. 	 De mannen werden aan de apostelen voorgesteld. Die baden voor hen en legden de handen op hen.


Ama ye ɩ́ kaa pəsɩ tɔnəŋ tɔkʋɣʋ, ɩlɛ apalaa náá kpaɣa alaa, na leelaa náá saa apalaa. Pə kəla teu sɩ apalʋ ɩ́ kpaɣa alʋ, na alʋ náá saa, na mpi yʋlʋ ká caɣa na kɔtɔɩ kʋɣɩ-ɩ tɔ. 	 Maar als zij zich niet kunnen beheersen, kunnen zij beter trouwen. Het is beter om te trouwen dan door verlangen verteerd te worden.


Nyəm na ləmaɣasɛɛ pə təhʋllɛ kiŋ ntɛ́ cənɛ. Nyɔɔŋ naatosompɔɣɔlaɣa ɩnɩ ɩ hʋ́lə́ɣɩ́ pulasɩ naatosompɔɣɔlaɣa wei ɩ tɔɔ alʋ ɩnɩ ɩ caɣaa tɔɣɔ. Na ɩ hʋ́lə́ɣɩ́ tɔtɔɣɔ awulaa sɔsaa naatosompɔɣɔlaɣa. 	 Er is wijsheid nodig om dit te begrijpen. De zeven koppen van het beest zijn de zeven bergen, waar de vrouw op zit. Ook zijn het zeven koningen.


Tuulu poləna tuutu. Ɩ tuukaɣa ɩ mətutuuna, ɩlɛna lɛnna hoti mpaaʋ nɔɣɔ nɔɣɔ. Na pá fɛləɣɩ-yɛɣɛ nɔɔhɛɛ, na sumasɩ tii na sɩ tɔɔsɩ-yɛ. 	 "Een boer ging naar zijn land om graan te zaaien. Bij het uitstrooien viel wat zaad op een pad, waar het werd vertrapt. De vogels kwamen het oppikken.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, pə fɛɩ ɩsɩɩ ɩsaɣatʋ ɩ́ ŋmakəlɩ-mɛ. Mpi tɔ, pə taɣa kʋsəsɩɩtʋ tɔɔ kɛ́ ɩ́ wɛɛ. Ama Ɩsɔ pɛɛlɛɛ tɔɔ kɛ́. 	 Laat God dan ieder deel van uw lichaam kunnen gebruiken om goed te doen. Het is uit met de macht van de zonde over uw leven. U valt niet meer onder de wet die gehoorzaamheid eist, maar onder de genade van God.


Yʋlʋ kʋlʋm kaa pəsɩ na ɩ́ kpɩ yəlaa naalɛ na ɩ́ lakɩ pa təma. Ye ɩ kpəpa mpʋ, ɩ ləmaɣasɛɛ kɔŋ a wɛɛ lɛlʋ tɔɔ na ɩ́ yele lɛlʋ. Yaa ntanyɩ, ɩ paasəna lɛlʋ na ɩ́ kisi lɛlʋ. Mɛ ɩ kaa pəsɩ na ɩ́ kpɩ Ɩsɔ na liɣitee na ɩ́ təŋ mpʋ. 	 U kunt niet voor twee heren tegelijk werken. Want u krijgt een hekel aan de een en gaat van de ander houden of omgekeerd. Zo kunt u ook niet God dienen en tegelijk uw hart op het geld (a) zetten.


Pɔɔlɩ caakaɣa sɩ ɩ́ cɔ-wɛ, ɩlɛna Kaliyoŋ təkɩ-ɩ, na ɩ́ tɔ Yuta nyə́ma sɩ, ye ɩsɩɩ ɩsaɣatʋ sɔsɔɔntʋ kɛ ɩ ka lapa, yaa taalɩ sɔsɔ nɔɣɔlʋ, Yuta nyə́ma mɛ, pəlɛɣɛ maa nɩɩna-mɛ. 	 Net toen Paulus zich wilde verdedigen, nam Gallio het woord en zei tegen hen: "Joden, luister! Als het hier om een misdaad of een zware overtreding ging, zou ik u natuurlijk moeten aanhoren.


Yesu nyənaɣa samaa na pətɔɔtəlɛ kpaa-ɩ. Mpi tɔ, yəlaa panɛ pa kawaɣa, pa fɛɩna apalʋtʋ. Pa nəɣəsəna heeŋ wei ɩ fɛɩna tiikilu tɔ. 	 Hij was diep geroerd toen Hij zag hoe de mensen afgemat waren en zich geen raad wisten. Zij leken op een kudde schapen zonder herder.


Ɩlɛna Lisiyasɩ ɩnɩ ɩ́ heeli mpa sɩ ɩ lapa-wɛ na taalɩ tɔ sɩ pá kɔɔ nyá kiŋ. Ye n pɔɔsa ɩ maɣamaɣa n ká cɛkəna mpi pə tɔɔ tə tɔŋ sɩ ɩ lapa-tʋɣʋ taalɩ tɔ. 	 Hij gebood dat wij ons tot u zouden wenden. Door hem zelf te ondervragen, kunt u aan de weet komen of het juist is waarvan wij hem beschuldigen."


Ama pee lɛnna ná hota tɛtʋ mʋsʋŋ nyəntʋ taa na alɛ á lá teu, lɛnna náá lʋlɩ sɔsɔm sɔsɔm, lɛnna kɛ maɣana, lɛnna kɛ pəcɔ. 	 De rest van het zaad viel in goede grond en gaf een rijke oogst: wel dertig, zestig en honderd keer zoveel als er was gezaaid.


Ilim tʋ kpakpaa, ɩlɛna pa təna mpa paa wɛna kʋtɔntʋnaa kɛ waanɩ waanɩ tɔ pá kɔna-wɛ. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ təna ɩ niŋ kɛ paa wei ɩ tɔɔ na pá hiki alaafəya. 	 Bij het ondergaan van de zon werden vele zieke mensen bij Hem gebracht. Hij legde Zijn handen op hen en genas hen allemaal.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩfalʋ wei ɩ ka laala pəlaaʋ kiŋ kɛ tatɛ tɔ, ɩ́lɛ́ ɩ tɛɛsa tiiu na ɩ́ ná na ɩ́ tisi. ( 	 Johannes ging toen ook naar binnen. Door wat hij zag, geloofde hij dat Jezus weer levend was geworden.


Ye wei ɩ mʋ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ nɔɣɔlʋ sɩ ɩ kɛ́ Ɩsɔ nyəŋ tɔ pə tɔɔ, pʋntʋ ká hiki kasəyaɣa ŋka Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ ká mʋ tɔ. Na ye wei ɩ́ mʋ yʋlʋ wei Ɩsɔ nyənəɣɩ kʋpaŋ tɔ sɩ ɩ kɛ́ kʋpaŋ tɔ pə tɔɔ, pʋntʋ ká hiki kasəyaɣa ŋka paa ha yʋlʋ kʋpaŋ tɔ. 	 Wie een profeet ontvangt omdat hij een knecht van God is, zal dezelfde beloning krijgen als een profeet. Wie een goed man ontvangt omdat hij goed is, zal dezelfde beloning krijgen als hij.


Tacaa Ɩsɔ na Tacaa ɩnɩ ɩ Pəyalʋ Yesu Kilisiti pá hʋ́lɩ́-tʋɣʋ pɛɛlɛɛ na suulu na pá ha-tʋɣʋ alaafəya na pə́cɔ́ tə́ hiki kʋcɔɔŋ ɩnɛɣɛ tampana na sɔɔlʋɣʋ pə taa. 	 Wij zullen ook de genade, het medeleven en de vrede van God de Vader en van Zijn Zoon Jezus Christus ontvangen, in waarheid en liefde.


Ɩlɛna pá yaa tillaa na pá hɔɔkɩ-wɛ, na pá heeli-wɛ sɩ: Yesu tɔm ɩ́ taa tasa mə nɔɔsɩ taa kɛ́ lɩɩʋ. Ɩlɛna pá yele-wɛ sɩ pá tɛɛ. 	 Zij moesten hem gelijk geven. Na de apostelen te hebben binnengeroepen, lieten ze hun zweepslagen geven. Zij verboden hen streng ooit nog in het openbaar over Jezus te spreken en lieten hen daarna gaan.


Wei paa cɛla nyəɣətʋ ŋmʋnʋɣʋ (200) tɔ, ɩ́lɛ́ ɩ taata mpʋ tɔtɔ, na pə́ sɛɛ-ɩ nyəɣətʋ ŋmʋnʋɣʋ (200) tɔtɔ. 	 De man die 2000 geldstukken had gekregen, deed hetzelfde.


Ɩlɛna Yuta nyə́ma cɔ-ɩ sɩ: Aaɩ, ta paa fɛɩna nyá təma kʋpana. Ama ɩsɩɩ n tɩɩ kpaʋ Ɩsɔ tɔɔ tɔɣɔ. Pə taɣa pʋlʋ, nyaɣa yʋlʋ na ń kɛɛsəɣəna Ɩsɔ kɛ́ nyá tɩ. 	 "Wij willen U niet straffen om al het goede wat U gedaan hebt", antwoordden zij, "maar omdat U God beledigt. U bent een mens als wij en U maakt Uzelf tot God!"


Nɔɣɔlʋ ɩ́ taa pɛɛkɩ ɩ maɣamaɣa ɩ nyʋɣʋ nyəntʋ tike, ama ɩ́ tɔɔsəɣɩ ɩ tɔɣɔntəlɛnaa tɔɔ. 	 Denk niet alleen aan uw eigen zaken, maar heb ook belangstelling voor wat een ander doet.


Ye wei ɩ́ lapa kəllʋ maa lapɩ-ɩ kʋcɔɔʋ kʋnɛ, na ɩ ká yaa-m ɩ Ɩsɔ, na maa yaa-ɩ ma pəyalʋ. 	 Wie overwint, krijgt het van Mij. Ik zal zijn God zijn en hij mijn zoon.


Paa ma na-mɛ tə wɛʋ təma na pooluŋ tɔ, ma ləsaɣa wɛ mə kiŋ kɛ́, na ma laŋlɛ hʋlʋmaa ɩsɩɩ ma naʋ mə təna ɩ́ tɛma mə taa na Kilisiti, na ɩ́ kpɛntaa na ɩ́ səŋa təca kɛ́ pə taa tɔ. 	 Al ben ik lichamelijk ver weg, in mijn geest ben ik bij u. Ik zie met blijdschap hoe ordelijk het bij u toegaat en hoe sterk uw geloof in Christus is.


Yesu tɔŋna ḿpʋ́ɣʋ́ yɔɣɔtʋɣʋ, ɩlɛna alʋ nɔɣɔlʋ ɩ yɔɣɔtəna nɔɣɔ sɔsaɣa kɛ samaa taa sɩ: Pʋwɛ nyá too wei ɩ lʋla-ŋ na ń mʋsɩ-ɩ tɔ, ɩ nyʋleleŋ wɛ sɔɣɔntʋ. 	 Terwijl Jezus nog aan het woord was, riep een vrouw: "Wat moet Uw moeder gelukkig zijn! U bent uit haar schoot geboren en hebt aan haar borsten gedronken!"


Kpaalɩ mpa pa kɛ́ apila kɛ antulinya ɩnɛ ɩ taa tɔ sɩ pá taa la kalampaanɩ. Heeli-wɛ sɩ pá taa tɛɛləɣɩ apititu nti tɩɩ tɛ na tə́ saalɩ tɔ. Ama pá tɛɛləɣɩ Ɩsɔ wei ɩ kaa pə tənaɣa sɔsɔm sɩ tə́ yɔɔləɣəna tɔ. 	 Zeg tegen de rijken dat zij niet trots mogen zijn en niet moeten vertrouwen op hun geld, dat slechts een twijfelachtige zekerheid geeft, maar dat zij moeten vertrouwen op de levende God, Die ons van alles geeft om ervan te genieten. Zeg hun dat zij hun geld moeten gebruiken om er goed mee te doen.


Heeli alaa kʋkpatəlaa sɩ pɛlɛ pá tɔkɩ yaasi kʋpaŋ ɩsɩɩ Ɩsɔ yəlaa wɛɛkʋɣʋ tɔ. Pá taa cakəna yəlaa, na pá taa yele na sʋlʋm hɔkɔ-wɛ. Ama pá wɛɛ mpa pa tasəɣɩ alaa səkpema kɛ tɔm 	 Leer oudere vrouwen dat zij rustig en eerbiedig moeten zijn in alles wat zij doen. Zij mogen niet roddelen of veel drinken; nee, zij moeten anderen leren wat goed is.


Sɔɔlɩ laŋlɛ ka hɛɛna Ɩtiyɛɛnɩ kʋɣʋ. Kʋyakʋ ŋkʋ kʋ maɣamaɣa kɛ pa sʋʋ Yosalɛm Yesu sɛɛlaa kpekəle kɛ kʋnyɔŋ tʋɣʋ kɛ teu. Ɩlɛna pa təna pá ya Yuta na Samalii taa, na pə yele tillaa tike. 	 Saulus was het helemaal eens met het vonnis over Stefanus. Vanaf die dag kwamen de volgelingen van Jezus in Jeruzalem onder zware druk te staan. Zij werden zo hevig vervolgd dat zij moesten vluchten naar Judea en Samaria. Alleen de apostelen bleven nog in de stad.


Ɩ́ tɔkɩ kʋnyɔŋ kɛ laasaɣa tɔɔ tɔ, pɛɛlɛɛ təna tʋ Ɩsɔ wei ɩ yaa-mɛ sɩ ɩ́ hiki mə paa tete kɛ ɩ teeli wei ɩɩ tɛŋ tɔ ɩ taa kɛ́ mə na Kilisiti mə kpɛntʋɣʋ tɔɔ tɔ, ɩ maɣamaɣa ɩ ká taɣanəna-mɛɣɛ teu təmammam. Na ɩ ká la na ɩ́ nyɔɔ toŋ, na ɩ́ ha-mɛɣɛ apalʋtʋ, na ɩ́ səŋsɩ-mɛɣɛ kite nte tə tɔɔ pə kaa ciɣiti-mɛ tɔ. 	 Onze God is een en al ontferming. Hij heeft u allen geroepen om deel te hebben aan dezelfde eeuwige heerlijkheid als Christus. Nadat het een korte tijd heel moeilijk is geweest, zal Hij u persoonlijk overeind helpen op de plaats waar u hoort te staan. Hij zal u zc sterk maken dat u nooit meer hoeft te wankelen.


Ɩ́ yele na má tɔkɩ-mɛɣɛ teu na má sɛɣɛsɩ-mɛɣɛ ma laɣatʋ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ma wɛna suulu na má wɛ təpamm, na mə maɣamaɣa ɩ́ ká hɛɛsɩ. 	 Voeg u naar Mij en wees mijn discipel, want Ik ben vriendelijk en nederig van hart. Bij Mij zult u diepe innerlijke rust vinden.


Tənaɣa wulaʋ na kʋfənɛɛ na Pelenisi na pa cɔlɔ nyə́ma təna pa kʋlaa. 	 De koning, de gouverneur, Bernice en alle anderen stonden op en verlieten de aula.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa kɔna-ɩ ntam nɔɣɔlʋ, ɩ matəɣɩ kʋmatʋ kɛ́, ɩɩ pəsəɣɩ yɔɣɔtaɣa. Na pá wiina Yesu sɩ ɩ́ tənɩ niŋ kɛ ɩ tɔɔ. 	 Daar werd een dove man bij Hem gebracht, die ook nauwelijks kon praten. De mensen vroegen Jezus of Hij Zijn hand op deze man wilde leggen om hem te genezen.


Ma hʋla-mɛɣɛ na má kɛɛsɩ-mɛ, ɩ́ lakɩ nti ɩ́ nɩɩ ma yɔɣɔtaa na ɩ́ nawa ma lapa tɔ. Ɩsɔ wei ɩ haa-tʋɣʋ alaafəya tɔ ɩ ká wɛɛ mə waalɩ. 	 Breng niet alleen in praktijk wat u van mij geleerd hebt, maar ook wat u van mij gehoord en gezien hebt; dan zal de God van de vrede met u zijn.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Ɩsɔ luɣu lapəna sɩ ɩ wɛɛtʋ təna ɩ́ maɣalɩ ɩ Pəyaɣa taa. 	 Want God had besloten met Zijn hele wezen in Zijn Zoon te wonen.


Alʋ paalʋ ɩ́ wɛna ɩ weesuɣu, ɩ alʋ ɩnɩ ɩ fɛɩna mpaaʋ sɩ ɩ́ kʋlɩ-ɩ. Ama ye ɩ paalʋ səpa, pə ha-ɩ mpaaʋ kɛ́, ɩ luɣu ɩ́ wɛ wei, ɩ saa. Ɩlɛ kʋlʋmtʋ kɛ́, pɩɩ wɛɛ Ɩsɔ sɛɛlʋ kɛ́. 	 Een getrouwde vrouw mag zolang haar man leeft niet bij hem weggaan. Maar als haar man sterft, is zij vrij. Dan mag zij trouwen met wie zij wil, maar dat moet dan wel een gelovige zijn.


Ɩ́ na tɛtʋ ntɩ tə kʋfənɛɛ Seluyu Pɔɔlusi pa cakaɣana. Na kʋfənɛɛ ɩnɩ ɩ paasaa kɛ́ na ɩ́ wɛna laɣatʋ. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ yaa Paanapasɩ na Sɔɔlɩ sɩ pá polo ɩ tɛ na pá heeli-ɩ Ɩsɔ Tɔm. 	 Hij heette Bar-Jezus (in het Grieks Elymas) en was bevriend met Sergius Paulus, de gouverneur van het eiland, een wijs man. De gouverneur riep Barnabas en Saulus bij zich omdat hij wilde horen wat zij over Jezus Christus te zeggen hadden.


Wɛɛ lapa naalɛ, ɩlɛna Yesu məlɩ Kapənahum na yəlaa nɩɩ sɩ ɩ wɛ təyaɣa taa. 	 Een tijd later kwam Jezus weer in Kapernaüm.


Ɩlɛna Tacaa tɔmɩ-ɩ sɩ: Kʋlɩ təwaka na ń təŋ hapəlɛ nte pa yaa sɩ Kʋsiɣisile tɔ, na ń sʋʋ Yutaasɩ təyaɣa, na ń pɔɔsɩ Taasɩ ɩcatɛ apalʋ wei pa yaa sɩ Sɔɔlɩ tɔ ɩ tɔɔ. Ɩ wɛ təna na ɩ́ tɔŋna Ɩsɔ sələmʋɣʋ. 	 De Here zei: "Ga naar de Rechte Straat, naar het huis van Judas. Daar logeert een zekere Saulus uit Tarsus; hij is nu aan het bidden.


Ma tasəɣɩ-təɣɩ yɔɣɔtʋɣʋ kɛ́, nɔɣɔlʋ ɩ́ taa nyənɩ-m ɩsɩɩ ma kɛ́ kpaŋtʋ. Yaa ye ɩ́ tɩɩ nyənəɣɩ-m kpaŋtʋ ntɔ, ɩ́ yaa-m kpaŋtʋ, ɩlɛna pə́cɔ́ má pəsɩ na má sa ma təɣɩ pəcɔ tɔtɔ. 	 Ik zeg het nog eens: Laat niemand denken dat ik mijn verstand verloren heb. Maar zelfs als iemand dat wel doet, moet hij mij maar voor onverstandig houden, zodat ik mij toch een beetje kan beroemen.


Ɩlɛ ɩ́ taa nyənɩ-ɩ ɩsɩɩ kolontu. Ama ɩ́ lana-ɩ ɩsɩɩ yʋlʋ ɩ́ caa ɩ taɣanɩ ɩ taapalʋ ɩ lakɩ tɔ. 	 Behandel hem niet als een vijand, maar als een broeder die gewaarschuwd moet worden.


Wei ɩ sɔɔləɣɩ ɩ tɔɣɔntəlɛ tɔ ɩɩ lakɩ-ɩ ɩsaɣatʋ natəlɩ. Pə tɔɔ kɛ́, ye n sɔɔləɣɩ yəlaa, n tɛma Ɩsɔ kʋsəsɩɩtʋ tənaɣa tɔkʋɣʋ kɛ́. 	 Wie van zijn medemens houdt, doet hem geen kwaad. Als er werkelijk liefde is, worden de andere voorschriften overbodig.


Ama pənɛntɛ Ɩsɔ hʋla-tʋɣʋ ɩsəna ɩ lakɩ na tə́ pəsəɣɩ yʋlʋpama kɛ ɩ ɩsɛntaa na pə tá lɩɩ kʋsəsɩɩtʋ təŋʋɣʋ tɔm tɔ. Halɩ kʋsəsɩɩtʋ takəlasɩ na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa nyənsɩ taa kɛ́ pa yɔɣɔta pə tɔm kɛ mpʋ sɩ: 	 Maar nu is aan het licht gekomen dat God de mens buiten de wet om vrijspraak wil geven. Daar is in de Boeken al op gewezen.


na pɛlɛ pá kʋ-m. Ama wɛɛ tooso wule maa fe. Ḿpʋ́ɣʋ́ tɔm tənɛ tə wakəla ɩ ɩfalaa laŋa kɛ sɔsɔm. 	 Ze zullen Mij vermoorden. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden." Deze woorden maakten de discipelen erg verdrietig.


Pə tɔɔ tɔ ɩ́ co Ɩsɔ yoou wontu ntɩ tə tənaɣa kpakpaa, na pə kɔma na pə́ tala kʋyɛɛŋ ɩsaɣaŋ taa na mə kolontu kʋləɣɩ mə tɔɔ, ɩ́ pəsɩ na ɩ́ taŋɩ-ɩ teu. Na ye ɩ́ tɔka mə təɣɩ teu na ɩ́ yoo haləna ɩ́ tʋ yoou ŋkʋ kʋ nyʋɣʋ, ɩlɛ ɩ́ ká nyɔɔ toŋ kɛ ḿpʋ́ɣʋ́ tam. 	 Bewapen u dus met al Gods wapens om u te kunnen verdedigen als de vijand aanvalt. Dan zult u, na grote dingen te hebben gedaan, ongeslagen uit de strijd tevoorschijn komen.


Pə tɔɔ tɔ, apalaa mɛ, ɩ́ nyənɩ na ɩ́ ləsɩ mə taa kɛ́ yəlaa naatosompɔɣɔlaɣa, mpa yəlaa sama na Feesuɣu Naŋŋtʋ toŋ tɔɔ pa kiŋ na pá wɛna ləmaɣasɛɛ kɛ sɔsɔm tɔ, na tə́ tʋ-wɛɣɛ təmlɛ tənɛ. 	 Dat lijkt ons niet goed. Daarom willen wij enkele geschikte mannen aanstellen, die deze taak van ons kunnen overnemen. Kies er zeven uit, die goed bekend staan: Wijze, verstandige mannen, vol van de Heilige Geest.


Ɩ kɔma na ɩ́ na-ɩ, ɩlɛna ɩ́ kɔna-ɩ Antiyɔka. Ɩlɛna pa naalɛ pá caɣa təna Yesu sɛɛlaa kiŋ kɛ pənaɣa təcu, na pa sɛɣɛsa yəlaa paɣalɛ. Antiyɔka tənaɣa pa caala Tacaa təŋlaa kɛ yaaʋ təcəcɩ sɩ Kilisiti nyə́ma. 	 Daar waren zij samen een heel jaar bij de volgelingen van Jezus te gast en gaven vele mensen onderwijs. In Antiochië werden de volgelingen van Jezus Christus voor het eerst 'christenen' genoemd.


Ɩlɛna pɛlɛ pá tɛɛ. Ḿpʋ́ɣʋ́ sɔsɔ ɩnɩ ɩ kɔma na ɩ́ tasa lɩɩʋ kɛ ilim sikuɣu na ɩ́ hiki napələɣɩ mpʋ tɔtɔ. Pə kɔma na pə́ tala ilim hʋʋʋ ɩlɛna ɩ́ tasa lɛlaa kɛ hikuɣu na ɩ́ pona ɩ taalɛ taa tɔtɔ. 	 En ze gingen. Om twaalf uur en om drie uur deed hij hetzelfde.


Pə tɔɔ kɛ́ pənɛntɛ ma heeliɣi-mɛ sɩ, ɩ́ taa paasəna yəlaa panɛ ɩnɩ pa tɔm tɔtɔ. Ɩ́ yele-wɛ na pá tɛɛ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ye yəlaa kiŋ kɛ pa kookalɩ na pa təma lɩɩnaa, pɩɩ saalɩ kɛ́. 	 Daarom raad ik u aan u niet met deze mannen te bemoeien. Laat hen met rust. Want als hun ideeën en aktiviteiten mensenwerk zijn, komt er vanzelf een einde aan.


Yohaanɩ taka yooyoonaa hʋntʋ kunti, na ɩ́ ləla tɔnʋɣʋ tampala kɛ ɩ tənaɣa taa. Ɩ tɔɣɔnaɣa ntɛ́ cələŋ na taalɛ tɩɩŋ nim. 	 Johannes droeg kleren van kameelhaar en had een leren riem om. Hij at sprinkhanen en honing van wilde bijen.


Mpi pə lapʋ saa-tʋ tɔ pə wɛ ŋkaŋka kɛ́. Na pə wɛɛ sɩ tə́ la-wəɣɩ. Pə taɣa pʋlʋ, Ɩsɔ hana paa tá taa wei kɛ́ faalaa. Ɩsɔ kʋheelitu kpaalʋɣʋ ɩ́ saa wei, pʋntʋ ɩ́ heeliɣi na pə́ kɛɛsəna naani wei ɩ wɛna tɔ. 	 De gaven die God ons heeft gegeven, zijn verschillend.


Yesu cɔ-ɩ sɩ: Tampana kɛ ma heeliɣi-ŋ yoo, maa cɛsəɣɩ, ye pə ta lʋlɩ-ŋ na lʋm na Feesuɣu, n kaa sʋʋ Ɩsɔ Kawulaɣa. 	 "Toch is het zoals Ik zeg. Als iemand na zijn natuurlijke geboorte niet ook geestelijk geboren wordt (A), kan hij onmogelijk in het Koninkrijk van God komen.


Pə taɣa mpi pə nyənəɣɩ təkeelee tɔ pə tɔɔ kɛ́ tə tʋ tá laakalɩ, ama mpi pɩɩ naakɩ tɔ pə tɔɔ kɛ́. Mpi pə naa təkeelee tɔ pəlɛ pɩɩ leeliɣi. Ama mpi pɩɩ naa tɔ pəlɛ pə wɛ tam tɔɔ. 	 Dus kijken wij niet naar wat zich voor onze ogen afspeelt, naar de moeilijkheden om ons heen. Maar wij kijken uit naar de blijdschap die ons wacht, al zien wij die nu nog niet. Alle zichtbare dingen zijn tijdelijk, maar de dingen die nu nog niet zichtbaar zijn, zullen eeuwig blijven.


Ɩ́ wɛɛna hʋwɛɛ nna Yesu Kilisiti ka hʋʋkaɣa tɔɣɔ mə taa. 	 Blijf erop toezien dat uw innerlijke houding moet zijn zoals die van Christus Jezus,


Yʋlʋ kʋlʋm tənna ɩsaɣatʋ sʋʋ yəlaa təna. Ɩlɛna ɩsaɣatʋ náá kɔna səm. Na səm náá ya yəlaa təna tɔɔ. Pə taɣa pʋlʋ, pa təna pa lapəna ɩsaɣatʋ tɔ pə tɔɔ. 	 Samengevat is het zo: Door de schuld van één mens, Adam, is de zonde in de wereld gekomen en de dood is het logische gevolg van de zonde. De dood breidde zich uit naar alle mensen, want zij zondigden allemaal.


Kilisiti ɩnɩ ɩ tɔɔ kɛ́ Ɩsɔ hʋla-m pɛɛlɛɛ na má la tillu sɔsɔ kɛ kʋlʋm ɩnɩ ɩ tɔɔ, sɩ má la na kateŋasɩ təna yəlaa mʋ ɩ tɔm na pá nɩɩna-ɩ. 	 Jezus Christus heeft mij genade gegeven en tot apostel gemaakt. Ik moet in de hele wereld mensen oproepen God te gehoorzamen en in Jezus Christus te geloven.


Tənaɣa wei ɩ caɣa ɩsɔŋmʋntʋɣʋ tɔɔ tɔ ɩ tʋ ɩ lemse kɛ́ tɛtʋ tɔɔ, ɩlɛna pə́ kʋ́ tɛtʋ tɔɔ. 	 En Hij die op de wolk zat, zwaaide met Zijn sikkel over de aarde en de oogst van de aarde werd binnengebracht.


Kilisiti təmlɛ lapʋ tɔɔ kɛ́ pa tʋ mpaaʋ, pa ta tisi sɩ mpa pa ta nyɩ Ɩsɔ tɔ pá səna-wɛ. 	 Zij zijn op reis gegaan terwille van de Here en nemen niets aan van mensen die niet in Hem geloven.


Ye mpʋ tʋ takəlaɣa taa kɛ́ mpi n naa tɔ, paa nɔɔnɔɔ nyəntʋ tənɛ, paa pə waalɩ nyəntʋ nti tɩɩ kɔɔ tɔ. 	 Schrijf op wat u ziet; niet alleen dit, maar ook wat hierna zal gebeuren.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu wʋsəna Samalii ɩcatɛ natəlɩ nte pa yaa sɩ Sikaa tɔ, na tə kpətəna tɛtʋ nti Yakɔpʋ ka ha ɩ pəyaɣa Yosɛɛfʋ tɔ. 	 en kwam in de stad Sichar in Samaria. Deze stad lag vlakbij het stuk land dat Jakob aan Jozef had gegeven


Kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ tɛɛwa na pə fe cimaasɩ, ɩlɛna Makətala Malɩ na Malɩ lɛlʋ pá kʋlɩ tanaŋ təpam sɩ pa puki pəlaaʋ tɔɔ. 	 Op de dag na de sabbat gingen Maria van Magdala en de andere Maria voor dag en dauw naar het graf.


Ma heeliɣi-ŋ sɩ ń kʋlɩ na ń kpaɣa nyá kpatəlɛ na ń kpe. 	 Daarop zei Hij tegen de verlamde man: "Sta op, ga naar huis en neem uw draagbaar mee."


Ḿpʋ́ɣʋ́ mpa paa wɛ təna tɔ pa taa napəlɩ pa pɔɔsa-wɛ sɩ: Pepeɣe ɩ́ lakɩ təna? Ɩ́ hɛtəɣɩ kpaŋaɣa pile ńtɛ́ suwe? 	 "Wat moet dat daar?" riepen een paar mensen die het zagen. "Is dat veulen soms van u?"


Ḿpʋ́ɣʋ́ Pɔɔlɩ na ɩ taapalaa pa sʋʋ kpɩɩlʋɣʋ kɛ Pafɔɔsɩ na pá tɛɛna Pɛɛsɩ kɛ Pamfili tɛtʋ taa. Ama Yohaanɩ Maləkɩ ná yela-wɛɣɛ təna na ɩ́ məlɩ Yosalɛm. 	 Paulus en zijn metgezellen verlieten Pafos en gingen per boot naar Perge, in Pamfylië. Johannes Markus reisde niet verder met hen mee, maar ging vandaar naar Jeruzalem terug.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ ɩfalaa pɔɔsa-ɩ sɩ: Tacaa, leɣelɛ mpʋ ɩnɩ pɩɩ la ɩlɛ? Tənaɣa Yesu cɔ-wɛ sɩ: Timpi pʋlʋ səpa na pə́ həntaa tɔ, tənaɣa yepelekunaa kotiɣi. 	 "Waar zal dit allemaal gebeuren?" vroegen de discipelen. Jezus antwoordde: "Waar het lijk ligt, daar komen de gieren." (A)


Na pə́ ha-kʋɣʋ mpaa sɩ kʋ yoona Ɩsɔ yəlaa na kʋ́ kəlɩ-wɛ. Na pə́ ha-kʋɣʋ pəsʋɣʋ sɩ kʋ kpiliki kpeka təna na piitim təna na nsəma təna yəlaa na kateŋasɩ təna yəlaa. 	 Het beest mocht oorlog voeren tegen het volk van God en het overwinnen. Hij kreeg macht over alle landen en volken.


Tənaɣa pa sʋʋ mpaaʋ pɛɛkʋɣʋ sɩ pá kpa-ɩ. Ama pa nyamna samaa. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, pɛlɛ pá nyənaɣa Yesu kɛ́ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ kɛ́. 	 Daarom wilden zij Jezus gevangen laten nemen. Maar zij durfden niet, omdat ze bang waren voor de mensen, die in Hem een profeet zagen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma sɩ: Ye wei ɩ lapa na piya nsi sɩ mʋ ma tɔm kɛ ɩsəntɔ tɔ sɩ taa nakəlɩ pəntɩ, pə nəɣəsəna pá paa pʋntʋ luɣu tɛɛ kɛ́ pɩɩʋ na pá tʋsɩ-ɩ teŋku taa. 	 Maar als iemand één van deze jonge mensen die in Mij geloven, op het slechte pad brengt, zou het voor hem beter zijn met een zware steen om zijn hals in de zee te worden gegooid.


Tillaa tɛma sələmʋɣʋ, ɩlɛna lonte nte tə taa paa kotaa tɔ tə́ sele. Ḿpʋ́ɣʋ́ Feesuɣu Naŋŋtʋ toŋ kʋləna pa təna. Ɩlɛna pá sʋʋ Ɩsɔ Tɔm heeluɣu na paa nyaŋna pʋlʋ. 	 Terwijl zij dit aan God vroegen, begon het gebouw waar ze bijeen waren te schudden. Zij werden allemaal vol van de Heilige Geest en zeiden zonder angst wat God hun opdroeg.


Nn kʋpam, wulaʋ Helɔtɩ ɩnɩ ɩ ka tɔmna sɩ pá kpa Yohaanɩ na pá hɔkɔ-ɩ na pá tʋ-ɩ saləka taa. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ kɛ́ Helɔtɩ lapa mpʋ. Ɩ ka kpaɣa ɩ taalʋ Filipʋ alʋ Helɔtiyatɩ kɛ́. 	 Hij had Johannes namelijk gevangen laten nemen omdat deze had gezegd dat het niet goed was dat hij met Herodias (de vrouw van zijn broer Filippus) samenleefde.


Ama wei ɩ nɩɩkɩ tɔm nti ma yɔɣɔta ɩsəntɔ na ɩɩ tɔkəɣɩ-tɩ tɔ, pʋntʋ nəɣəsəna ɩsɩɩ kʋmɛlɛŋ ŋku kʋ ŋma kutuluɣu kɛ kanyəŋa taa tɔɣɔ. 	 Maar wie hoort wat Ik zeg en zich er niets van aantrekt, is dom. Hij lijkt op een man die zijn huis op zand bouwt.


Ḿpʋ́ɣʋ́ kʋyakʋ ŋkʋ Yesu kʋla təyaɣa na ɩ́ polo lʋm nɔɣɔ na ɩ́ caɣa na ɩ́ sɛɣɛsəɣɩ. 	 Later die dag verliet Jezus het huis en ging bij het meer zitten.


Kawaaɣa wɛ pə tənaɣa mpʋ pə taa kɛ́ sɔsɔm mɛɛ. Pə taɣa pʋlʋ, kancaalaɣa ɩlɛ, Yuta nyə́ma mpɛɣɛ Ɩsɔ yelina ɩ tɔm nti ɩ kaɣa ɩ heeli yəlaa tɔ. 	 Veel! In alle opzichten! In de eerste plaats omdat God Zich juist aan de Joden heeft bekendgemaakt. Hij heeft hun Zijn woorden toevertrouwd.


Maɣasɩ teu na ń ná ɩsəna Ɩsɔ lakɩ lɛmpa kɛ kʋpantʋ na ɩ́ kpɩɩləɣɩ lɛmpa tɔ. Mpa pa hotaa tɔ ɩ kpɩɩləɣɩ-wɛ, na ɩ́ lakɩ nyaɣa kʋpantʋ. Ama wɛɛ ɩ niŋ taa kɛ́ tam. Tɔfɔ paa sɛtɩ-ŋ ɩsɩɩ pa sɛtʋɣʋʋ pəliŋa tɔ. 	 U ziet dus dat God niet alleen goed is, maar ook streng. Hij is streng voor wie Hem ongehoorzaam zijn, maar vriendelijk voor wie Hem blijven vertrouwen en gehoorzamen. Anders zult u ook afgesneden worden.


Pə taɣa pʋlʋ, ma heeliɣi-mɛ sɩ pə kpaɣaʋ pənɛntɛ tɔ ma kaa tasa sʋlʋm nyɔɔʋ haləna Ɩsɔ kɔɔ na ɩ́ tɔɣɔ ɩ Kawulaɣa na pə́cɔ́. 	 want Ik zal geen wijn meer drinken tot het Koninkrijk van God is gekomen."


Ama wei ɩ fɛɩna yaasinaa panɛ tɔ, ɩ tɛɛ ɩ tɛɛ kɛ́ ɩ naakɩ, na ɩ wɛɛ kɛ́ ɩsɩɩ yʋlʋm. Na pə sɔɔna-ɩ təleŋŋ sɩ pa kpiisa ɩ lɔŋ ɩsaɣatʋ. 	 Maar als geen van die eigenschappen bij u aanwezig is, bent u blind en kortzichtig. Dan bent u vergeten dat God u van uw oude, zondige leven heeft bevrijd.


Ɩ ká wɛɛ wei ɩ paasaa na ɩ́ pəsa ɩ təyaɣa kɛ teu teu, na ɩ́ məŋna ɩ piya kɛ ɩ nɔɔhɛɛ tɛɛ na sɩ nɩɩkəna-ɩ na sɩ nyaŋna-ɩ teu tɔ. 	 Hij moet een goede man en vader zijn, die zijn kinderen aankan.


Mə ləsasɩ ɩ́ wɛɛ tá tɔɔ. Tə ta la nɔɣɔlʋɣʋ kawalaɣa nakəlɩ, tə ta hʋlʋsɩ nɔɣɔlʋ, tə ta tɔɣɔ nɔɣɔlʋ tɔɔ. 	 En zet uw hart toch ook voor ons open, want wij hebben niemand van u slecht behandeld, uitgebuit of bedrogen.


Ɩlɛna Yesu tɔ lɛlʋ sɩ: Nyaa kɔɔ na ń təŋɩ-m. Ḿpʋ́ɣʋ́ apalʋ ɩnɩ ɩ́ tɔma sɩ: Tacaa, yele má polo má pi ma caa na pə́cɔ́. 	 Jezus nodigde iemand anders uit met Hem mee te gaan. De man wilde wel, maar vroeg of hij eerst zijn vader mocht begraven.


Tampana yaa, paa nyá ɩsɛntaa cənɛ maa ŋmɛsəɣɩ-tɩ. Mpaaʋ ŋku mpɛ pa yaa sɩ kʋtooluɣu tɔ kʋ taa kɛ́ ma wɛɛ na má lakɩ tá caanaa caanaa Ɩsɔ təmlɛ. Pəyele mpi pa ŋmaa kʋsəsɩɩtʋ takəlasɩ taa na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa nyəŋsɩ taa tɔ ma tisaa sɩ pə wɛ tampana. 	 Maar ik geef toe dat ik de God van onze voorouders dien, volgens de richting die zij een partij noemen. Ik geloof alles wat er in de wet van Mozes en de Boeken van de profeten geschreven staat.


Mɛləcisetɛɛkɩ ɩnɩ ɩ ka kɛ́ Salɛm wulaʋ, na ɩ kɛ́ ɩsɔtaa Ɩsɔ Sɔsɔ kɔtʋlʋ. Mɛləcisetɛɛkɩ ɩnɩ ɩ səŋna Apəlaham kɛ waatʋ wei ɩ́lɛ́ ɩ tɛma awulaa kɛ kəlʋɣʋ kɛ yoou taa na ɩ́ mələɣɩ kpente tɔ, na ɩ́ kooli-ɩ kʋpantʋ. 	 Deze Melchizédek was koning van Salem en priester van de Allerhoogste God. Toen Abraham, na de overwinning op vele koningen, naar huis terugkeerde, ontmoette hij Melchizédek en werd door hem gezegend.


Nti ma caa yɔɣɔtʋɣʋ tɔɣɔlɛ sɩ mə taa paa wei na ɩ nyəntʋ kɛ́ na tə mpaa. Lɛlʋ tɔŋ sɩ: Pɔɔlɩ tɔɔ kɛ́ ma wɛɛ. Na ɩnɛ ɩ́lɛ́ sɩ Apɔlɔɔsɩ tɔɔ kɛ́ ma wɛɛ. Ɩnɛ ɩ́lɛ́ sɩ Piyɛɛ tɔɔ kɛ́ ma wɛɛ. Na ɩnɛ ɩ́lɛ́ sɩ Kilisiti tɔɔ kɛ́ ma wɛɛ. 	 De een zegt: "Ik hoor bij Paulus." De ander: "Ik bij Apollos." Weer een ander: "Maar ik bij Petrus." Sommigen zeggen zelfs: "Wij zijn de echte volgelingen van Jezus Christus!"


Tənaɣa Helɔtɩ yaa nyəntaa mpɛɣɛ kpeeŋa na ɩ́ pɔɔsɩ-wɛɣɛ pə təna sɩ ɩ nyəŋ waatʋ wei maɣamaɣa ɩsɔtʋlʋŋa lɩɩwa tɔ. 	 Herodes liet de sterrenkundigen in het geheim bij zich komen. Na te hebben uitgehoord wanneer zij de ster voor het eerst hadden gezien, liet hij hen gaan en zei:


Ye pa faɣa potopoto na pá cɛlɛ Ɩsɔ kɛ́ nɔɣɔ tɔɔ, pə kaasa mpi tɔ, ɩnɩ ɩ tənna pə təna tɔtɔ. Mpʋ tɔtɔɣɔ na tʋɣʋ, ye pa hʋla Ɩsɔ kɛ́ kite sɩ ɩnɩ ɩ tənna, pə kpaɣaʋ pəliŋasɩ təna tɔ ɩnɩ ɩ tənna pə təna. 	 Omdat Abraham en de profeten het volk van God waren, zullen hun kinderen het ook zijn. (e) Als de wortel van God is, zijn de takken ook van Hem.


Ma yɔɣɔtʋɣʋ sɩ ma sɔɔla mə təna təpaɩ kɛ́ ɩsɩɩ ɩsəna mpi Yesu Kilisiti sɔɔlʋɣʋ-tʋɣʋ sɔsɔm tɔ, Ɩsɔ maɣamaɣa nyəmá sɩ tampana ḿpʋ́ɣʋ́. 	 God weet hoe ik naar u verlang met de liefde van Christus Jezus.


Ɩ yɔɣɔta mpʋ, ɩlɛna ɩ́ kpa pa kiŋ kɛ kpɩɩlʋɣʋ taa na ɩ́ caɣa na heelim hɛɛ, na piti kpa ɩ ɩfalaa kɛ sɔsɔm. 	 Hij stapte bij hen in de boot en de wind ging liggen. De discipelen waren met stomheid geslagen. Hier konden ze niet bij.


Ama Filipʋ ná tuta ɩ təɣɩ Asoto, na ɩ́ lakɩ waasʋ kɛ acalɛɛ nna nna a taa ɩ təŋnaa tɔ, haləna ɩ́ tala Sesalee. 	 Filippus ontdekte dat hij in Asdod was. Vandaar ging hij naar het noorden en kwam tenslotte in Caesarea. Onderweg sprak hij in alle plaatsen over Jezus Christus.


Pa ŋmaawa Ɩsɔ Tɔm taa sɩ: Maa wakəlɩ ləmaɣasɛɛ nyə́ma ləmaɣasɛɛ, maa lɔ nyəntaa nyəm. 	 Want er staat in de Boeken: "Ik zal de wijsheid van de 'wijze mensen' wegnemen en voorbijgaan aan het inzicht van de verstandigen." (a)


Tənaɣa Yuta nyə́ma kɔtəlaa sɔsaa polaa na pá yɔɣɔtɩ Pilatɩ sɩ: Pə fɛɩ sɩ ń tʋ mpʋ sɩ Yuta nyə́ma wulaʋ sɔsɔ. Ama n ká ŋmaa kɛ́ sɩ ɩ maɣamaɣa ɩ yɔɣɔtəna sɩ ɩnəɣəlɛ Yuta nyə́ma wulaʋ sɔsɔ. 	 De priesters zeiden tegen Pilatus: "U had niet moeten schrijven: 'De koning van de Joden', maar: 'Hij heeft gezegd dat Hij de koning van de Joden is."


Pə kɔma na Ɩlisapɛtɩ ɩsɔtʋnaa la naatoso, ɩlɛna Ɩsɔ tili ɩsɔtaa tillu Kapiyɛɛ kɛ Kalilee ɩcatɛ nte pa yaa sɩ Nasalɛtɩ tɔ tə taa kɛ́ pɛɛlɔ nɔɣɔlʋ ɩ kiŋ. 	 Toen Elisabeth in haar zesde maand was, stuurde God de engel Gabriël naar Nazareth, een dorp in Galilea.


Ma taapalaa, ma maɣamaɣa ma nyəmá sɩ kʋpantʋ tɔɔ mə taa kɛ́ sɔsɔm, na ɩ́ pəsəɣɩ mə təmaɣa laɣatʋ tasʋɣʋ mɛɛ. 	 Broeders, ik ben ervan overtuigd dat u vol goedheid bent en veel kennis bezit. U kunt elkaar ook heel goed terechtwijzen.


Ye nɔɣɔlʋ ɩ́ pɔɔsa-mɛ sɩ pʋlʋ, ɩ́ cɔ pʋntʋ sɩ Tacaa caakəna. Ye ɩ́ cɔ mpʋ paa yele-mɛ na ɩ́ tɛɛna. 	 Als iemand vraagt waarom jullie dat doen, zeg dan: 'De Here heeft ze nodig en zal ze zo vlug mogelijk laten terugbrengen."


Pə tɔɔ kɛ́ ye Ɩsɔ luɣu lapa sɩ mpa pá tɔɣɔ kʋnyɔŋ, pʋntʋnaa ɩ́ lakɩ kʋpantʋ kɛ ḿpʋ́ɣʋ́ tam. Pá yelina pa təɣɩ Nmalʋ wei ɩ kaa yele lapʋ kɛ nti nti ɩ tɔma sɩ ɩ ká la tɔ. 	 Als u dus lijdt omdat u doet wat God van u vraagt, moet u zich toevertrouwen aan Hem, Die uw Schepper is, en niet ophouden goed te doen.


Pəlɛ pə waalɩ ma cɔɔ Silii na Silisii pa tɛtʋnaa taa. 	 Daarna ging ik naar Syrië en Cilicië. En nog steeds wisten de christenen van Judea niet hoe ik er uitzag.


Ye wei ɩ taa kpaana-m, pʋntʋ taa kpaana ma Caa tɔtɔɣɔ. 	 Wie Mij haat, haat ook mijn Vader.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pʋlʋpʋnaa lɩɩ pa tɔɔ na pə́ nəɣəsəna ɩsɩɩ kɔkɔ nsəma. Ɩlɛna pʋlʋpʋnaa mpɛ pá ya na pá caɣa paa wei ɩ tɔɔ kɛ́ kʋlʋm kʋlʋm. 	 Zij zagen iets wat op vuur leek; vlammen die zich boven ieder van hen verspreidden.


Na ɩ́ tɔ-m sɩ: Pɔɔlɩ taa nyá, pə wɛɛ sɩ n ká polo na ń səŋ Lom wulaʋ sɔsɔ ɩsɛntaa. Na ɩsɩɩ Ɩsɔ luɣu wɛ-ŋ teu tɔ, nyá tɔɔ ɩ ká ya nyá na mpa ɩ́ tɔŋ tɔ pa weesiŋ. 	 'Paulus', zei hij, 'wees niet bang. U zult voor de keizer terecht staan. En terwille van u zal God ieder hier aan boord in veiligheid brengen.'


Mə maɣamaɣa ɩ́ la laakalɩ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, paa yaa-mɛɣɛ puloonaa taa. Paa ma-mɛɣɛ kpatəŋ kɛ Yuta nyə́ma təkotilenaa taa. Paa yaa-mɛɣɛ nɔnɔɔsɩ kɛ tɛtʋ tɔkəlaa na awulaa sɔsaa pa kiŋnaa kɛ ma tɔɔ, na ɩ́ ká hʋ́lɩ́ ma tɔm tampana. 	 En wat jullie zelf betreft, wees op je hoede! Omdat jullie bij Mij horen, zul je voor het gerecht worden gesleept. In de synagogen zul je harde klappen krijgen. Jullie zullen zelfs voor koningen en presidenten moeten verschijnen. Dat zijn allemaal kansen om over Mij te vertellen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu kota pa naanʋwa na naalɛ na ɩ́ tʋ alɔɣaa kɛ pa niŋ taa, na ɩ́ ha-wɛɣɛ toma sɩ pá looki-wɛ paa mpa, na pá waakɩ kʋtɔməŋ. 	 Op een dag riep Jezus Zijn twaalf discipelen bij elkaar. Hij gaf hun macht en gezag om boze geesten weg te jagen en ziekten te genezen.


Kʋyɛɛŋ wei ɩ taa ma wɛ antulinya taa cənɛ tɔ, maɣalɛ kɔkɔ ŋka ka naa yəlaa təna tɔ. 	 Zolang Ik in de wereld ben, ben Ik het licht van de wereld."


Yesu tɔŋna yɔɣɔtaɣa kɛ mpʋ, ɩlɛ ɩ ɩfalaa naanʋwa na naalɛ taa lɛlʋ wei pa yaa sɩ Yutaasɩ tɔ ɩ talaa kɛlɛ. Na ɩ waalɩ kɛ́ yəlaa tuutuuma na pá tɔka laɣalɛɛ na kpatəŋ. Kɔtəlaa sɔsaa na Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa na nyʋɣʋ nyə́ma pa tilina yəlaa mpɛ. 	 Op dat moment kwam Judas eraan, samen met een bende mannen die door de Hoge Raad waren gestuurd. Zij hadden zwaarden en knuppels bij zich.


Ɩcatɛ takəlasɩ ŋmaalʋ kɔma na ɩ́ la na pá su təkulum, ɩlɛna ɩ́ tɔ-wɛ sɩ: Ɩfeesu nyə́ma mɛ, antulinya ɩnɛ ɩ təna ɩ taa, awe tá nyəna sɩ Aatema kutuluɣu na ɩ lɛɛsʋɣʋ ŋku kʋ lɩɩna ɩsɔtaa tɔ, Ɩfeesu ɩcatɛ ntɛ́ pə kite? 	 Maar de secretaris van de stad bracht de gemoederen tot bedaren. "Mannen van Efeze!" riep hij. "Wie ter wereld weet nou niet dat Efeze de stad van de grote Artemis is! Wij zijn de bewakers van haar beroemde tempel en van haar beeld, dat uit de hemel is gevallen.


Ma kpaɣa ma tɩ təkpataa na má tʋ nyá niŋ taa kɛ́ pa tɔɔ, sɩ pá pəsɩ nyá nyə́ma təsiɣisiɣi. 	 Ik geef Mijzelf voor hen over om hen door de waarheid aan U te verbinden.


Pa təna pa toolaa na pá hatələna Ɩsɔ, pa kpɛnta pa təna na pá la yem. Pa taa kʋlʋm maɣamaɣa ɩɩ lakɩ kʋpantʋ. 	 Alle mensen hebben zich van God afgekeerd; zij zijn met elkaar de verkeerde weg opgegaan! Niemand doet wat goed is, zelfs niet één.


Tənaɣa Piyɛɛ na tillaa lɛlaa naanʋwa na kʋlʋm ɩnɩ pa kʋlaa na pá səŋ ɩsɔ. Ɩlɛna Piyɛɛ yɔɣɔtəna samaa na nɔɣɔ sɔsaɣa sɩ: Ma Yuta nyə́ma mɛ, na mpa mɛ mə kɔma Yosalɛm kɛ kʋkɔm tɔ, ɩ́ tʋ ŋkpaŋŋ na ɩ́ cɛkəna teu kɛ nti ma heeliɣi-mɛ tɔ. 	 De twaalf apostelen stonden op en Petrus nam het woord. "Mannen van Israël!" riep hij. "Inwoners en bezoekers van Jeruzalem! Luister!


Pənɛntɛ ma mələɣɩ nyá kiŋ. Pə tɔɔ kɛ́ ma tɩɩ yɔɣɔtəɣɩ-tɩ na má ta kʋləta atɛ cənɛ, sɩ má tɛləsɩ-wɛɣɛ ma laŋhʋlʋmlɛ na pa laŋa hʋlʋmɩ teu. 	 Nu kom Ik bij U. Ik zeg dit allemaal terwijl Ik nog in de wereld ben, omdat Ik wil dat zij vol zullen zijn van de blijdschap die Ik heb.


Na yəlaa iyisi iyisi ɩnɩ ɩ səŋa ḿpʋ́ɣʋ́ kumte na weesiŋ nyə́ma liɣiti na sɔsaa pa ɩsɛntaa na pá yooki Ɩsɔsɛɛlɛ yontu kʋfatʋ. Yəlaa iyisi nɩɩnʋwa na iyisi nɩɩlɛ na liɣiti (144000) wei pa yapa tɛtʋ tɔɔ tɔ ɩ paasi, nɔɣɔlʋ fɛɩ wei ɩ pəsəɣɩ na ɩ́ nyɩ yontu tənɛ tə yoou tɔ. 	 Het waren de 144.000 die een nieuw lied zongen voor de troon van God, voor de vier levende wezens en voor de ouderlingen. Zij waren de enigen die dat lied kenden. Niemand anders kon het leren. Het waren de 144.000 vrijgekochten van de aarde.


Ye saa ɩnɩ ɩ tasa kisuɣu, ɩlɛ n heeli Yesu sɛɛlaa kpekəle. Na ɩ́ kisa Yesu sɛɛlaa kpekəle kɛ nɩɩnaʋ tɔtɔ, ɩlɛ n nyənɩ-ɩ ɩsɩɩ ma ta nyɩ Ɩsɔ yaa ɩsɩɩ lampuu mʋlʋ. 	 Wil hij nog niet luisteren, leg de zaak dan aan de gemeente voor. Als de gemeente hem in het ongelijk stelt en hij wil nog niet luisteren, moet u niet meer met hem omgaan.


Wei ɩ́ pɛɛkəɣɩ ɩ weesuɣu təcututu ɩ tɛŋna səpʋ kɛ́. Na wei ɩ́ lapa ɩ təɣɩ awusa, ɩnɩ ɩ ká hikina weesuɣu. 	 Wie zijn leven niet wil loslaten, zal het verliezen. Wie zijn leven loslaat, zal het mogen behouden.


Ɩsəna pə caalaa tɔ, apalʋ koolu nɔɣɔlʋ ɩ ka wɛnna na pá yaakɩ-ɩ sɩ Temetiyusi. Ɩ lukaɣa nyəɣəlʋɣʋ kʋhʋlʋmʋɣʋ kutulusi ɩsɩɩ tʋɣʋ Aatema kutuluɣu taka. Na mpa pa lakaɣa ɩ cɔlɔɣɔ təmlɛ tɔ pa waakaɣa pə taa kɛ́ sɔsɔm. 	 Het begon bij Demetrius, een zilversmid die zilveren tempeltjes van de godin Artemis maakte en vele vakmensen werk verschafte.


Tənaɣa ɩ ɩfalaa mpɛ pa məla pa tɛɣɛ pa naalɛ. 	 De twee discipelen gingen terug naar huis.


Falisanaa napəlɩ paa wɛ samaa ɩnɩ ɩ hɛkʋ. Ḿpʋ́ɣʋ́ pɛlɛ pa tɔma Yesu sɩ: Tacaa, sumsi nyá ɩfalaa mpɛ. 	 Maar enkele Farizeeërs, die tussen de mensen liepen, zeiden tegen Jezus: "Meester, zeg toch tegen Uw volgelingen dat zij hun mond houden."


Ama Yesu ná cɛkəna nti pa hʋʋkaɣa pa taa tɔɣɔ kpakpaa. Ɩlɛna ɩ́ pɔɔsɩ-wɛ sɩ: Pepe tɔɔ kɛ́ ɩ́ hʋʋkɩ ḿpʋ́ɣʋ́ mə taa? 	 Jezus wist wel wat er in hen omging en zei tegen hen: "Waarom windt u zich zo op over mijn woorden?


Mpa pa wɛɛ na pá tɛɛləɣɩ sɩ pa kʋsəsɩɩtʋ təŋʋɣʋ tɔɔ kɛ́ pa hikiɣi kʋpantʋ tɔ pá na mpusi kɛlɛ. Tə maɣamaɣa kɛ pa yɔɣɔta Ɩsɔ Tɔm taa sɩ: Mpusi tʋ ntɛ wei ɩɩ təŋəɣɩ pə təna mpi pa ŋmaawa kʋsəsɩɩtʋ takəlaɣa taa tɔɣɔ tam tɔ. 	 Maar ieder die probeert het met God in orde te maken door de wet te houden, valt onder de vloek van God. Want er staat in de Boeken: "Wie niet precies doet wat er in de wet staat, is vervloekt." (B)


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa caa yəlaa napəlɩ sɩ pɛlɛ pá suu Ɩtiyɛɛnɩ kɛ tɔm sɩ: Apalʋ ɩnɛ ɩ saɣatəɣɩ tá Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ kʋpantɛ tənɛ na Ɩsɔ Tɔm kɛ tam kɛ́. 	 Zij lieten ook enkele valse getuigen komen, die allerlei beschuldigingen tegen hem inbrachten: "Deze man valt de heilige tempel en de wet aan.


Yesu sɔɔsa lɛntɩ sɩ: Pə maɣamaɣa pə tɔɔ kɛ́ maa heela-mɛ sɩ: Nɔɣɔlʋ kaa pəsɩ na ɩ́ kɔɔ ma cɔlɔ, na pə tá kɛna sɩ Ɩsɔ hana-ɩ pə mpaaʋ. 	 Hij zei: "Daarom heb Ik u gezegd dat niemand bij Mij kan komen als de Vader hem niet zover brengt."


Ɩ yɔɣɔtaɣa mpʋ, ɩlɛna ɩ́ pəsɩ ɩ waalɩ na ɩ́ na Yesu səŋaa. Ama ɩ ta nyɩ sɩ ɩnɩ. 	 Zij keek achterom. Daar stond Jezus, maar zij herkende Hem niet. Zij dacht dat het de tuinman was.


Na pə maɣamaɣa pə nyʋɣʋ tɔɔ kɛ́ ma kʋsa Timotee sɩ ɩ́ polo mə tɛ. Ɩnɩ ɩ kɛna ma pəyalʋ wei ma sɔɔlaa tɔ. Tacaa tɔm taa ɩ kɛ́ yʋlʋ wei paa lana naani tɔɣɔ. Ɩ ká kɛɛsɩ-mɛɣɛ yaasi wei ma tɔkaa na má tɔŋna Kilisiti tɔm taa na má hʋ́lə́ɣɩ́ paa leɣe Yesu sɛɛlaa kpeka taa sɩ pá təŋ tɔ. 	 Daarom heb ik ook Timotheüs naar u toegestuurd. Hij is voor mij als een eigen kind, een trouw dienaar van de Here. Hij zal u eraan herinneren hoe ik voor Jezus Christus leef en welk onderwijs ik in elke gemeente geef.


Pə́cɔ́ n nyəmá mpi Ɩsɔ caa sɩ ń la tɔ, na kʋsəsɩɩtʋ ntɩ tə kula nyá ɩsɛ kɛ teu sɩ ń cɛkəna kʋpantʋ. 	 Omdat u onderwijs uit de wet krijgt, kunt u onderscheiden wat goed is.


Kʋsəsɩɩtʋ nti pə sɩɩwa tɔɣɔlɛ sɩ: Seeki nyá caa na nyá too. Tə tɔɔ kɛ́ pə caala kʋpantʋ təna kasəyaɣa kɛ sɛɛʋ sɩ: 	 "Eer je vader en je moeder." Dat is het eerste van de Tien Geboden en er is een belofte aan verbonden:


Təmlɛ tʋ ɩnɩ ɩ tɛɛ mpʋ, ɩlɛna ɩ́ sulina ɩ təmlɛ taa taapalʋ nɔɣɔlʋ, ɩ́lɛ́ ɩ ka wɛna ɩnəɣɩ kəmlɛ kɛ liɣitee nyəɣətʋ ŋmʋnʋɣʋ (200). Tənaɣa təmlɛ tʋ ɩnɩ ɩ́ ləla ɩ taapalʋ luɣu tɛɛ təkem, sɩ ɩ́ fɛlɩ-ɩ ɩ kəmlɛ kɛ ɩ́ fɛlɩ-ɩ. 	 Nauwelijks was de man weer buiten of hij ontmoette iemand van wie hij nog wat geld tegoed had. Hij greep hem bij de keel en eiste zijn geld onmiddellijk terug.


na Helɔtɩ pəyalʋ Cusa alʋ Saanɩ, na Susaanɩ, na lɛlaa kɛ paɣalɛ mpa pa səŋaɣana Yesu na ɩ ɩfalaa na pa wɛnaʋ tɔ. 	 Onder hen waren Maria van Magdala (uit wie hij zeven boze geesten had weggejaagd), Johanna (de vrouw van Chuzas, die een belangrijke funktie had in de regering van Herodes) en Suzanna.


Na ɩ́ lakɩ Ɩsɔ Kawulaɣa waasʋ na ɩ́ sɛɣɛsəɣɩ Tacaa Yesu Kilisiti tɔm təyelele na ɩɩ nyaŋna pʋlʋ. 	 Hij liet geen kans voorbijgaan om over het Koninkrijk van God te spreken. Met grote vrijmoedigheid sprak hij over de Here Jezus Christus. En niemand legde hem een strobreed in de weg.


Halɩ pə caɣa-m ɩsɩɩ pɩɩ kisaɣa, Ɩsɔ ka kisa-m na pə́ yasɩ má na Kilisiti, na pə́ kpaɣa ma tɛɛtʋnaa na pə́ məŋna ma lonte. Ma piitim maɣamaɣa nyə́ma tɔm kɛ ma tɔŋ. 	 Echt, ik zou zelf van Christus afgesneden willen zijn, als ik daarmee mijn broeders van de ondergang zou kunnen redden.


Pə taɣa pʋlʋ, Ɩsɔ sɔɔla yəlaa tənaɣa sɔsɔm, haləna ɩ́ caŋ ɩ́ ha ɩ Pəyaɣa ɩkpamlɛ, sɩ pa təna mpa paa təŋ ka tɔm tɔ, pá taa sɩ, ama pá hiki weesuɣu ŋku kɩɩ tɛŋ tɔ. 	 Want God heeft zoveel liefde voor de wereld, dat Hij Zijn enige Zoon heeft gegeven; zodat ieder die in Hem gelooft, niet verloren gaat maar eeuwig leven heeft.


Ɩ́ nyəmá tɔm nti Ɩsɔ tilinaa na pá heeli Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma tɔ. Laapaalɩ Kʋpaŋ wei ɩ tillaa mpɛ pa heelaa tɔɣɔlɛ sɩ: Yesu Kilisiti kɔŋna alaafəya. Yesu ɩnɩ ɩ kɛnna yəlaa təna Sɔsɔ. 	 Hij heeft het volk van Israël de heerlijke boodschap van vrede gebracht, door Jezus Christus, de Here van allen.


Pilatɩ nɩɩ kɔtəlaa sɔsaa tɔm ntɩ, ɩlɛna ɩ́ pɔɔsɩ sɩ: Apalʋ ɩnɩ Kalilee tʋ kɛ? 	 "Komt Hij dan uit Galilea?" vroeg Pilatus.


Pa tɛma samaa kɛ ləsʋɣʋ, ɩlɛna Yesu sʋʋ naŋ taa, na ɩ́ tɔkɩ pɛɛliya niŋ taa na ká kʋlɩ. 	 Nadat iedereen het huis uit was, ging Hij naar de kamer waar het meisje lag en nam haar bij de hand. Zij werd wakker en stond op.


na pə́ taa kɔɔ na kʋnyɔntɔɣɔlɛ nte tə taa tə wɛ ɩsəntɔ tɔ tə́ kɔɔ tə́ kəlɩ mə taa nɔɣɔlʋ na ɩ́ lɔ tɔɔŋ. Mə maɣamaɣa ɩ́ nyəmá mpʋ, sɩ kʋnyɔntɔɣɔlɛnaa mpɛ pa kɛ́ mpi mpi Ɩsɔ ka tɔma sɩ pɩɩ maɣana-tʋ tɔ pə taa lɛmpənaa kɛ́. 	 om te voorkomen dat deze moeilijkheden u van het geloof zouden afbrengen. Maar u weet natuurlijk wel dat zulke dingen een deel zijn van Gods plan voor ons.


Nɔɣɔlʋ ɩ́ pɔɔsa-mɛ sɩ: Ɩ́ hɛtəɣɩ-tɛ suwe? Ɩ́ cɔ pʋntʋ sɩ: Tacaa caakəna. 	 Maak hem los en breng hem hier. Misschien vraagt iemand waarom jullie dat doen. Zeg dan alleen maar: De Here heeft hem nodig."


Pə taɣa pʋlʋ, lʋm sɔlʋ Yohaanɩ kɔma tɔ, ɩɩ tɔkɩ tɔɣɔnaɣa, pə́cɔ́ ɩɩ nyɔɔkɩ sʋlʋm. Ɩlɛna mɩɩ tɔŋ sɩ ɩlɔɣɔhilu kɛ-ɩ kɛ́. 	 Want Johannes de Doper leefde uiterst sober. Hij at geen brood en dronk geen druppel wijn. En u zei: 'Hij heeft een boze geest.'


Tampana tɔɔ Ɩsɔ nɔka ɩsəna tɔ ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ lapa, ɩ tʋ yʋlʋ tɔnʋɣʋ tɔɔ kɛ́ paa mpiɣi waanɩ waanɩ. 	 Nee, God heeft alle verschillende delen in een lichaam gezet, zoals Hij het goed vond.


Paa cɛsɩ ḿpʋ́ɣʋ́ ɩsɔ ɩsɔ kɛ́ sɩ pa təŋəɣɩ Ɩsɔsɛɛlɛ mpaaʋ pəyele pa kʋ pə toma kɛ pa taa. Yele yəlaa ɩsɩɩ mpʋ pə takanaa. 	 Zij zullen wel godsdienstig doen, maar de kern van het goede nieuws afwijzen. Laat je niet met zulke mensen in.


Tɔɔsɩ pa təna sɩ pə wɛɛ sɩ pá seeki tɛtʋ tɔkəlaa. Pə wɛɛ sɩ pá nɩɩkəna-wɛɣɛ. Na pa sɔɔlʋ ɩ́ pɩɩ təma kʋpana lapʋ tɔɔ. 	 Herinner de gelovigen eraan dat zij de overheid en het gezag moeten gehoorzamen; zij moeten altijd bereid zijn goed en eerlijk werk te doen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Feesuɣu tɛɛna-m ɩlɛna ɩsɔtaa tillu pona-m wʋlaɣa tɛtʋ taa. Tənaɣa ma ná alʋ nɔɣɔlʋ na ɩ́ caɣa wontuɣu kʋsɛɛmʋɣʋ tɔɔ, na ɩ tɔɔ waasa həla nna a tʋʋkɩ Ɩsɔ tɔ təwisiwisi. Wontuɣu ŋkʋ kʋ nyɔɔŋ ka wɛ naatosompɔɣɔlaɣa kɛ́, na kʋ həŋ kɛ naanʋwa. 	 De engel nam mij in de geest mee naar een woestijn. Daar zag ik een vrouw op een rood beest zitten. Het beest had zeven koppen en tien horens en zijn lijf stond vol met scheldnamen tegen God.


Pə tɔɔ kɛ́ mɛ tɔtɔ mɩɩ taɣanɩ mə təɣɩ mpʋ. Yʋlʋ Pəyaɣa má ma kɔŋ kɔntɛ kɛ waatʋ wei ɩ́ kaa hʋʋ tɔɣɔ. 	 Zo kunnen ook jullie moeilijkheden vermijden, door altijd klaar te zijn voor mijn onverwachte terugkeer.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yuta nyə́ma cɔ kʋtɔntʋ sɩ: Aweɣe pʋntʋ na ɩ́ heela-ŋ sɩ ń kɛlɩ nyá kʋhəntʋɣʋ na ń tɔ? 	 "Wie was dat?" vroegen zij.


Ɩ́ səŋna təmaɣa mə kʋpɛkələmnaa taa. Ye ɩ́ lapa mpʋ ɩ yoosa Kilisiti kʋsəsɩɩtʋ təna ntɛ́. 	 U moet elkaars moeilijkheden en problemen dragen; dan voldoet u aan de opdracht van Christus.


Ḿpʋ́ɣʋ́ kʋfənɛɛ hʋla Pɔɔlɩ sɩ ɩ́ yɔɣɔtɩ. Tənaɣa Pɔɔlɩ tɔma sɩ: Ma nyəmá teu sɩ tuu pɩɩsɩ paɣalɛ taa nyaɣalɛ tɛtʋ tənɛ tə taa tɔm taɣanlʋ. Pə tɔɔ kɛ́ ma caa ma pɛtɩ-ŋ ma tɔm tənɛ na naani təkpataa. 	 De gouverneur gaf een teken dat het nu Paulus' beurt was om te spreken. "Omdat ik weet dat u al vele jaren de rechter van het Joodse volk bent", zei Paulus, "begin ik met goede moed aan mijn verdediging.


Na ɩ́ nɩɩ pa yɔɣɔtaɣa tənaɣa tɔmnaa mpa yʋlʋ kaa pəsɩ na ɩ́ yɔɣɔtɩ tɔ, na pə ta tɩɩ haʋ yʋlʋ pəyaɣa sɩ ká yɔɣɔtɩ tɔ. 	 En ik hoorde dingen, die door geen mens onder woorden zijn te brengen (en dat mag ook niet).


Taɣa Pɔɔlɩ na Silaasɩ na Timotee. Tá ŋmaakəna takəlaɣa kanɛɣɛ Tɛsalonikɩ Yesu sɛɛlaa kpekəle nyə́ma mɛ mpa ɩ́ kɛ́ Tacaa Ɩsɔ na tá Sɔsɔ Yesu Kilisiti pa nyə́ma tɔ. Ɩsɔ na Yesu Kilisiti pá hʋ́lɩ́-mɛɣɛ pɛɛlɛɛ na pá ha-mɛɣɛ alaafəya. 	 Van: Paulus, Silvanus en Timotheüs. Aan: De gemeente in de stad Thessalonica, aan allen die horen bij God de Vader en de Here Jezus Christus. Wij wensen u genade en vrede toe.


Tənaɣa ɩcatɛ təna cʋkaa, na yəlaa kpa Masetoni nyə́ma naalɛ, Kayusi na Alisitaakɩ, mpa na Pɔɔlɩ pa yɛlaɣaa tɔ, na pá kpɛŋna-wɛ na pá huliɣi kpetile kpetile na pá puki kataɣa taa. 	 De hele stad kwam in rep en roer. Ze stormden met z'n allen naar het theater en sleurden Gajus en Aristarchus, twee Macedonische reisgenoten van Paulus, mee.


Ɩsɔtʋlʋŋa tʋla pʋ́ʋ́ɣʋ́ ŋkʋ ɩlɛna nyɔɔsɩ ɩsɩɩ kɔkɔ sɔsɔɣa nyɔɔsɩ sʋʋ lɩɩʋ. Ḿpʋ́ɣʋ́ nyɔɔsɩ nsɩ sɩ́ kʋlaa ɩlɛna sɩ kʋ́ ilim na sɩ́ təkɩ heelim. 	 Toen hij die opende, kwam er een dikke rook uit, zoals uit een grote oven. De lucht werd helemaal zwart van de rook, zodat de zon niet meer te zien was.


Pə tɔɔ ɩlɛ ma taapalaa mpa mɛ ma nyɩɩləɣɩ teu sɩ má tasa naʋ tɔ, mə hɛɛsəɣəna ma laŋlɛ kɛ sɔsɔm, na mɛɣɛ ma yɔɔləɣəna. Ma yəlaa mɛ, ɩsəna pə wɛɛ sɩ ɩ́ tɔ teu kɛ Ɩsɔ mpaaʋ taa tɔɣɔlɛ. 	 Broeders, blijf daarom standvastig in de Here. Ik verlang erg naar u, omdat u een speciale plaats in mijn hart hebt. U bent mijn vreugde en de kroon op mijn werk.


Ɩ́ lana Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa mpɛ na laakalɩ. Pa sɔɔla tokonaa sɔsaa suuu kɛ́ na pá cɔɔkɩ. Pa caakɩ sɩ pá sɛɛkɩ-wɛɣɛ kʋyɛɛŋ taa kɛ́. Yuta nyə́ma təkotilenaa taa, teeli teeli təcaɣalɛ kɛ pa pɛɛkəɣɩ. Acima taa, sɔsaa təcaɣalɛ kɛ pa pɛɛkəɣɩ na pá cakɩ. 	 Ze vinden het heerlijk om in deftige gewaden rond te lopen en op straat eerbiedig te worden gegroet. Zij hechten er veel waarde aan in de synagogen en bij de feestmaaltijden op de voornaamste plaatsen te zitten.


Pa tɛma mpʋ ɩlɛna pá yoo acima yontu, ɩlɛna pá tɛɛ Olifinaa pʋɣʋ tɔɔ. 	 Na de maaltijd zongen zij een lied tot eer van God en gingen vervolgens naar de Olijfberg.


Ama təmlɛ nyə́ma ná kɔma na pá loosi ɩ pəyalʋ na ɩ́ puki, ɩlɛna pá heeli təma sɩ: Ɩɩ loosiɣi kpancoou tʋ kɔŋna ntɛ́. Ɩ́ kɔɔ tə kʋ-ɩ, na taalɛ pəsɩ ta nyəntɛ. 	 Maar toen de boeren zijn zoon zagen aankomen, zeiden ze tegen elkaar: 'Dit is onze kans! Die jongen erft al het land als zijn vader sterft. We zullen hem vermoorden,


Pə taɣa yəlaa kʋkɛɛsətʋ kɛ pə təŋaa na pə́ kpa-ɩ kɔtʋlʋ. Ama weesuɣu ŋku kʋ fɛɩ wakəlʋɣʋ tɔ kʋ toŋ taa kɛ́ pə kpana-ɩ kɔtʋlʋ. 	 Christus, de nieuwe hogepriester van dezelfde rang als Melchizédek, is niet priester geworden omdat Hij voldeed aan de wettige eis van Levi af te stammen, maar omdat Hij een leven heeft dat niet kan eindigen.


Ɩ́ tɛ mə taa na Ɩsɔ kɛ́ tam na pə́ wɛɛ ɩsɩɩ kpálʋ́ɣʋ́ ŋku ɩ́ ká kentiɣina ɩsaɣatʋ tʋ nyə́má sɔtʋ nyəna tɔ. 	 In elk gevecht zult u het geloof nodig hebben, als een schild waarop alle brandende pijlen van de duivel afketsen.


Apalʋ ɩnɩ ɩ kɔma ɩ́ maɣana-m, na ɩ́ səŋ ma kɔŋkɔŋ taa na ɩ́ tɔ-m sɩ: Ma taapalʋ Sɔɔlɩ, nyá ɩsɛ ɩ́ kuli. Ḿpʋ́ɣʋ́ ma ɩsɛ kula tənɛ ɩnəɣɩ kpakpaa na má sʋʋ-ɩ naʋ. 	 'Saul, broeder', zei hij, terwijl hij bij me stond, 'kijk eens omhoog.' Ik keek op en kon weer zien! Mijn ogen waren weer goed.


Tənaɣa Ɩwəyaɣa polaa na ká mʋ wei ɩ caɣa kumte tɔɔ tɔ ɩ niŋ ntɔɣɔŋ taa kɛ́ takəlaɣa. 	 Het Lam kwam naar voren en nam de boekrol aan uit de rechterhand van Hem, Die op de troon zit.


Ɩlɛna ɩ́ məlɩ kpaaŋ taa na ɩ́ pɔɔsɩ Yesu sɩ: Leɣe nyá tɛ? Ama Yesu tá cɔ-ɩ paa fəŋ. 	 Hij nam Jezus weer mee naar binnen en vroeg: "Waar komt U vandaan?" Jezus gaf hem echter geen antwoord.


Yolú nawa tənaɣa Alɛkəsantilii kpɩɩlʋɣʋ na kʋ caa Italii kɛ pote, ɩlɛna ɩ́ sʋsɩ-tʋɣʋ kʋlɛ kʋ taa. 	 Daar vond de officier een Alexandrijns schip, dat naar Italië zou varen en bracht ons aan boord.


Pɔpɔtʋ fɛɩ, tə kaa pəsɩ na tə tɔ paa pəcɔ sɩ tá maɣamaɣa tá toma kɛ tə lapəna təmlɛ tənɛ. Ɩsɔ yelina na tə́ pəsəɣɩ na tə́ lakɩ mpi tə lakɩ tɔ. 	 Wij denken niet zelf iets van blijvende waarde te kunnen doen. Onze kracht en de resultaten komen alleen van God.


Ama tampana tɔɔ ɩsəntɔ tá Ɩsɔsɛɛlɛ mpaaʋ tɔm kʋŋmɛsətʋ wɛ piti kɛ́ teu kɛ́, yʋlʋ ɩɩ pəsəɣɩ na ɩ́ kpɛɛsɩ təlɛ. Ɩ kɔma tɔ yʋlʋwɛɛtʋ kɛ ɩ wɛna. Feesuɣu ná hʋləna sɩ ɩ kɛ́ tampana təŋlʋ. Ɩsɔtaa tillaa maɣamaɣa ná na-ɩ. Ɩ waasʋ kɛ pa lapa kateŋasɩ təna taa. Pa mʋ ɩ tɔm kɛ antulinya təna taa. Pə kpaasa-ɩ na ɩ́ sʋʋ ɩ teeli taa. 	 Het valt niet te ontkennen dat de waarheid die God ons bekend heeft gemaakt, groot is: Christus kwam als mens naar de aarde, werd door de Geest rechtvaardig verklaard en door engelen gezien. Hij werd onder de volken bekendgemaakt, in de wereld aanvaard en weer in de heerlijkheid van de hemel opgenomen.


Na ɩ́ səŋʋɣʋ təca kɛ Tacaa tɔm taa tɔ tə feesaa kɛ́ təfʋʋ. 	 Wij kunnen alles verdragen, zolang wij maar weten dat u zich niet van uw trouw aan de Here laat afbrengen.


Ɩ́ sɛɛ təmaɣa teu na laŋhʋlʋmlɛ na ɩ́ lɛlɩ. Kilisiti sɛɛlaa kpeka təna sɩ pá sɛɛ-mɛɣɛ teu. 	 Groet elkaar met een oprecht gemeende omhelzing. Alle christengemeenten laten u groeten.


Mpi pə kaɣatəɣɩ yəlaa kɛ alaa kpaɣaʋ tɔ pə wɛ ŋkaŋka kɛ́. Lɛlaa kiŋ ɩlɛ, pa lʋləɣɩ-wɛɣɛ mpʋ na pá fɛɩna pa tɩ. Lɛlaa ɩlɛ, yəlaa lapəna-wɛɣɛ kataasɩ. Pə kaasɩ lɛlaa ná kisa alaa kpaɣaʋ kɛ kʋkisu kɛ ɩsɔtaa Kawulaɣa tɔɔ. Ye wei ɩ ká pəsɩ na ɩ́ mʋ sɛɣɛsʋɣʋ kʋnɛ, ɩ́ mʋ-kʋ. 	 Sommige mensen kunnen niet trouwen, omdat zij met een afwijking geboren zijn. Anderen kunnen niet trouwen, omdat zij door andere mensen verminkt zijn. Weer anderen trouwen niet, omdat zij daar terwille van het Koninkrijk van de hemelen van afzien. Laat ieder die het begrijpt, dit aannemen."


Ma taapalaa, nti ma luɣu sʋʋ katatəlaɣa na má sələməɣɩ Ɩsɔ kɛ́ tə tɔɔ tɔɣɔlɛ sɩ, pə́ ya Yuta nyə́ma nyʋɣʋ. 	 Broeders, het verlangen van mijn hart en mijn gebed tot God is dat het Joodse volk gered mag worden.


Pə waalɩ kɛ́ alʋ ɩnɩ ɩ́lɛ́ ɩ tɛɛsa səpʋ. 	 Tenslotte stierf zij ook. Hoe is het nu als de doden weer levend worden? Wie zal dan haar man zijn? Want zij is toch met alle zeven broers getrouwd geweest."


Ḿpʋ́ɣʋ́ kaakalaɣa ŋkɛ ka nyɔɔna Piyɛɛ na Yohaanɩ kɛ tam. Ḿpʋ́ɣʋ́ piti kpa samaa kɛ sɔsɔm, ɩlɛna pá watɩ Piyɛɛ-wɛ pa tɔɔ kɛ́ sakaɣa sɔsɔɣa ŋka pa yaakaɣa sɩ Salʋmɔŋ sakaɣa tɔ ka tɛɛ. 	 Zij liepen te hoop in de zuilenhal van Salomo, waar Petrus en Johannes door de man werden vastgehouden. Toen Petrus al die mensen zag, zei hij: "Mannen van Israël, waarom bent u zo verbaasd? Wat staat u ons aan te staren?


Ḿpʋ́ɣʋ́ tɔm tənɛ tə haŋa samaa na ɩcatɛ sɔsaa. 	 Toen het stadsbestuur en de te hoop gelopen mensen dat hoorden, raakten zij in de war.


na Alam náá lʋlɩ Aminatapɩ, na Aminatapɩ náá lʋlɩ Naasɔŋ, na Naasɔŋ náá lʋlɩ Saləma. 	 Ram was de vader van Aminadab; Aminadab de vader van Nahesson;


Pə taɣa kʋlʋmaa mpɛ pa footiɣina hətɛ kʋpantɛ nte Ɩsɔ ha-mɛ tɔ? 	 Juist zij spotten met Jezus Christus, Die voor ons zoveel betekent.


Ɩsənaɣalɛ nyá pəsəɣɩ na ń tɔ sɩ: Apaŋ nyá səŋ təkpi na má ləsɩ nyá ɩsəlɛ taa nyɩɩliim, na kpátʋ́ɣʋ́ wɛ nyá nyəntɛ taa? Cɛsəlʋ nyá, ləsɩ kpátʋ́ɣʋ́ ŋku kʋ wɛ nyá maɣamaɣa nyá ɩsəpəle taa tɔ, ɩlɛna pə́cɔ́ ń ná teu təcɛɩcɛɩ na ń ləsɩ nyá tɔɣɔntəlɛ ɩsəlɛ taa nyɩɩliim ɩnɩ. 	 Hoe durft u te zeggen: 'Kom, ik zal die splinter wel even uit uw oog halen', terwijl u de balk in uw eigen oog niet eens ziet? Huichelaar! Haal eerst die balk uit uw eigen oog. Dan ziet u misschien scherp genoeg om die splinter uit het oog van de ander te halen.


Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa mpɛ, pá nyɩ pa tɩ kpaʋ kɛ pə taa. 	 Wie woorden van God doorgeven, kunnen daar best even mee wachten tot een geschikt moment. God wil geen wanorde, maar vrede en harmonie in alle gemeenten.


na ɩ́ sələmɩ-ɩ sɩ: La-m takəlaɣa, na má pola Tamasɩ, na má maɣana Yuta nyə́ma təkotilenaa taa kɛ́ mpa pa təŋəɣɩ Tacaa mpaaʋ tɔ, paa apalaa paa alaa, ma kpa-wɛ na má hɔkɔ na má pona Yosalɛm. 	 vroeg om aanbevelingsbrieven voor de synagogen in Damascus, een stad waar veel Joden woonden. Hij wilde daar mannen en vrouwen opsporen die in Jezus geloofden, hen in de boeien slaan en naar Jeruzalem brengen. Hij kreeg die brieven en ging op weg.


Na pa təna mpa paa yele pa tɛɛsɩ, yaa pa taalʋnaa, na pa kɔɣɔnaa, na pa newaa, yaa pa caanaa, yaa pa toonaa, yaa pa piya, yaa pa tawa kɛ ma tɔɔ tɔ, paa hiki mpi mpi pa yela mpʋ tɔ pə tɔm nɩɩnʋwa (100). Pəyele paa hiki pa paa nyəm kɛ weesuɣu ŋku kɩɩ tɛŋ tɔ kʋ taa. 	 Ieder die zijn huis, broers, zusters, vader, moeder, kinderen of bezittingen opgeeft om Mij te volgen, zal honderdmaal zoveel terugkrijgen. En bovendien krijgt hij het eeuwige leven.


Ma nyəmá Ɩsɔ sɛɛlʋ nɔɣɔlʋ, pɩɩsɩ lapa naanʋwa na liɣiti kɔlɔ pə kpaasʋɣʋ-ɩ hatuu ɩsɔtaa tɔ. Ma ta nyɩ sɩ pə kpaasa-ɩ tampana yaa pə lapa-ɩ ɩsɩɩ toosee taka kɛ́ kʋlapʋ tɔ. Ama Ɩsɔ tike nyəmna. 	 Veertien jaar geleden werd ik in de hemel opgenomen. Vraag me niet of het mijn lichaam of mijn geest was, want dat weet ik niet. Daar kan alleen God antwoord op geven. Maar hoe dan ook, ik was daar in het paradijs.


Yesu tɛma samaa ɩnəɣɩ yasʋɣʋ ɩlɛna ɩ́ kpa kpɩɩlʋɣʋ taa na ɩ́ tɛɛ Makataŋ tɛtʋ taa. 	 Daarna stuurde Jezus de mensen naar huis, stapte in de boot en stak over naar Magadan.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Falisanaa na Satusee nyə́ma pa kɔma Yesu kiŋ na pá tɔmɩ-ɩ sɩ: La piti təmlɛ natəlɩ na pə́ hʋ́lɩ́ sɩ nyá toŋ lɩɩna Ɩsɔ kiŋ. Pa kuukaɣa Yesu nɔɣɔ kɛ kʋkuu kɛ́. 	 Op een dag kwamen er Farizeeërs en Sadduceeërs naar Jezus toe om Hem op de proef te stellen. Zij vroegen Hem om een teken uit de hemel. Hij moest maar eens bewijzen dat Hij de Zoon van God was.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Piyɛɛ tɔma-ɩ sɩ: Ɩnee, Yesu Kilisiti waakɩ-ŋ, kʋlɩ na ń kpili nyá kʋhəntʋɣʋ. Tənaɣa Ɩnee kʋla kpakpaa. 	 Petrus zei tegen hem: "Jezus Christus geneest u, Aeneas. Kom uit uw bed en maak het zelf op."


Apalʋ ɩnɩ ɩ nɩɩ tɔm tənɛ, ɩlɛna ɩ laŋlɛ wakəlɩ tətɔɣɔtɔɣɔ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ɩ ka wɛna kɛ́ pə tɩɩ fɛɩ. 	 Toen de man dat hoorde, ging hij heel verdrietig weg, want hij was erg rijk.


Ɩlɛna Yesu sʋʋ wula. 	 Jezus huilde.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu yaa-wɛ na ɩ́ sɛɛ-wɛɣɛ ɩsɔnaa sɩ: Ɩsənaɣa Satanɩ ká tɔɣɔnɩ ɩ tɩ? 	 Jezus riep hen bij Zich. Om hun duidelijk te maken hoe onzinnig hun opmerking was, zei Hij:


Mə taa lɛlaa hʋʋwa sɩ ma kaa kɔɔ, ɩlɛna pá sʋʋ kalampaanɩ lapʋ. 	 Sommigen denken dat ik niet zelf durf te komen en blazen hoog van de toren.


Pə ha-kʋɣʋ mpaaʋ sɩ kʋ́ la piti təma nnaɣa kancaalaɣa wontuɣu ɩsɛntaa tɔ, kʋ tolisa atɛ yəlaa kɛ́ na-yɛ. Kʋ heelaɣa atɛ yəlaa sɩ pá lu wontuɣu ŋku laɣatɛ hikaa na paa na mpʋ kʋ wɛna kʋ weesuɣu tɔ kʋ lɛɛsʋɣʋ. 	 Door de opmerkelijke dingen die het tweede beest onder de ogen van het eerste beest deed, werden de bewoners van de aarde misleid. Het kreeg hen zover een standbeeld te maken van het beest, dat ondanks zijn dodelijke wond was blijven leven.


Yəlaa panɛ, mpi pa ta nyɩ tɔ mpəɣɩ pa tʋʋkɩ. Na mpi pa nyəmá yem kɛ́ pa tɩ ɩsɩɩ taalɛ wontu maɣamaɣa nyəŋʋɣʋ tɔ, mpɩ pə kʋɣʋna-wɛ təkpataa. 	 Hij zei alleen: "De Here zal je straffen." Maar deze mannen spotten met alles wat zij niet kennen. Zij doen precies waar ze zin in hebben, net als dieren, en gaan daaraan dan ook ten gronde.


Ye ɩ wɛna ɩ ɩsɛ, takəlaɣa ɩsɩɩ mpʋ kaa la təmlɛ. Ama ye ɩ kɔma na ɩ́ sɩ kɛ paa lana-kɛɣɛ təmlɛ. 	 Met een testament is pas iets te beginnen als de man of vrouw die het gemaakt heeft, gestorven is. Want zolang die leeft, mag niemand een beroep op dat testament doen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ waatʋ ɩnəɣɩ kpakpaa, pʋʋɣʋ sɔsɔɔʋ ŋku kɩɩ kaɣa Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ taa tɔ, kʋ faɣa yem kɛ́ hatoo ɩsɔtaa na pə́ kaləsəna kʋ atɛ. Na tɛtʋ sele na kʋkpaməŋ ya pɔɣɔlɛɛ, 	 Op hetzelfde moment scheurde het zware gordijn voor de heilige plaats in de tempel (b) van boven naar beneden in tweeën. De aarde sidderde en de rotsen scheurden.


Yesu na ɩ ɩfalaa pa wɛ mpaaʋ taa na pá tɔŋa pote tɔ nɔɣɔlʋ tɔma Yesu sɩ: Maa təŋəɣɩ-ŋ nyá təpote təna taa. 	 Onderweg kwam iemand naar Jezus toe. "Ik wil U volgen", zei hij. "Het doet er niet toe waarheen."


Asalaʋ wei ɩ caa lapʋ kɛ ɩsəntɔ tɔ, pə taɣa ɩsɩɩ tá təmlɛ tike ká pəsəna yem. Ama pɩɩ kpɛŋna tʋɣʋ sɔsɔɔʋ alʋ nyəŋkʋ na Aatema kutuluɣu nyʋɣʋ na pə́ kʋ na kʋ teeli saalɩ yem. Pəyele tʋɣʋ alʋ nyəŋkʋ ŋkʋɣʋ pa nyənəɣɩ Asii tɛtʋ taa cənɛ. Halɩ pə kpɛŋna antulinya təna. 	 Onze zaken lopen daardoor gevaar; straks raken wij onze tempeltjes aan de straatstenen niet meer kwijt. Maar dat niet alleen! Ook de tempel van de grote godin Artemis loopt gevaar uit de belangstelling te raken. Als het zo doorgaat, is die prachtige godin voor wie Asia en de hele wereld zich neerbuigt, straks vergeten!"


Tɔm ɩnɩ ɩ ka kɔma antulinya taa, paa na mpʋ antulinya tá nyəmɩ-ɩ. Pəyele ɩ niŋ kɛ Ɩsɔ ka lapəna antulinya. 	 Christus kwam in de wereld die door Hem Zelf gemaakt is, maar de wereld wilde niets van Hem weten.


Ḿpʋ́ɣʋ́ kɔtəlaa sɔsaa na Kotuɣu sɔsɔɔŋkʋ nyə́ma pa pɛɛkaa sɩ paa tɔm suuu pa suu Yesu na pá hiki mpaaʋ na pá kʋ-ɩ. 	 De leidende priesters en de andere leden van de Hoge Raad zochten getuigen om Jezus ter dood te kunnen veroordelen. Maar zij vonden alleen mensen die een vals getuigenis wilden afleggen.


Tənaɣa Yesu tɔma-ɩ sɩ: Yohaanɩ pəyaɣa Simɔŋ, n nɩɩ leleŋ kɛ́. Mpi tɔ, pə taɣa yʋlʋ cəpəna-ŋ tampana anɛ. Ama ma Caa wei ɩ wɛ ɩsɔtaa tɔɣɔ. 	 "Gelukkig ben jij, Simon, zoon van Jona! Mijn hemelse Vader heeft je dit persoonlijk duidelijk gemaakt. Je hebt dit niet van een mens.


Pə wɩɩkaɣa apalʋ nɔɣɔlʋ, pa yaa-ɩ sɩ Lasaa, na ɩ́ wɛ Petanii ɩcatɛ taa, timpi Malɩ na ɩ kɔɣɔ Maləta pa wɛɛ tɔ. 	 Lazarus uit Bethanië, de broer van Maria en Martha, was ziek.


Ɩlɛ ma ha-mɛɣɛ toma sɩ ɩ́ tɔ tʋmaa tɔɔ, na pəcɛsɩ tɔɔ, na kolontu toma təna tɔɔ, pʋlʋ kaa la-mɛ. 	 Ik heb jullie macht gegeven over al de krachten van de vijand. Jullie zullen slangen en schorpioenen vertrappen. Niets, werkelijk niets, zal jullie kwaad doen.


Pa ta na-ɩ, ɩlɛna pá taɣanɩ Yosalɛm kɛ məlʋɣʋ sɩ pa pɛɛkəɣɩ-ɩ. 	 Hij was echter nergens te vinden. Daarom liepen ze terug naar Jeruzalem.


Wahala kʋyɛɛŋ ɩnɩ ɩ tɛɛkɩ kpakpaa tɔ, ilim ká sɩ təkpitii, ɩsɔtʋ kaa tasa hʋlʋmʋɣʋ. Ɩsɔtʋlʋŋasɩ ká lɩɩna ɩsɔtaa na sɩ hoti. Pɩɩ ciɣiti ɩsɔtaa kɔkɔlɔnaa. 	 Onmiddellijk na die dagen van terreur en ellende zal de zon worden verduisterd en de maan niet meer schijnen. Het zal net zijn of de sterren uit de hemel vallen. De machten van het heelal zullen door elkaar worden geschud.


Tɔʋ, Yʋlʋ nɔɣɔlʋ na ɩ newaa, paa kɛna yʋlʋ nyɔɔŋ naatosompɔɣɔlaɣa. Ḿpʋ́ɣʋ́ taalʋ kpaɣa alʋ, ɩlɛna ɩ́ sɩ, ɩ fɛɩ pəyaɣa. 	 Nu weten wij van een familie met zeven broers. De oudste trouwde en stierf zonder kinderen na te laten.


Na ɩ́ tɔ sɩ: Pənɛ ɩnɩ pə kɛna caləm mpi pə lakɩ na nɔɣɔ ŋka Ɩsɔ pɛɛlaa na ɩ́ tɔ sɩ ɩ́ tɔkɩ təkeŋkeŋ tɔ ká la tampana. 	 "Met dit bloed wordt het verbond tussen God en u bevestigd", zei hij. (B)


Pəlɛ tɔ pɩɩ waasəɣɩ pʋlʋ. Paa n ŋmɩɩsa haləm taa, paa n pɛta hute taa, ɩsɩɩ pa lɔ-wɩ paasi. Mpa pa wɛna ləmaɣasɛɛ tɔ pá ke ŋkpaŋŋ na tɔm tənɛ. 	 Zulk zout is waardeloos. U kunt het niet meer gebruiken, zelfs niet als mest. Het is alleen nog geschikt om weggegooid te worden. Onthoud dit goed."


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa kʋlaa na pá hɔmɩ-ɩ na pá lɩɩna ɩcatɛ waalɩ, na pa kpaana-ɩ hatoo pʋɣʋ ŋku kʋ tɔɔ pa ɩcatɛ wɛɛ tɔ kʋ nyʋɣʋ taa, timpi pə lapa tokuɣu tɔ, sɩ pa tusiɣi-ɩ. 	 Zij brachten Hem naar de rand van een afgrond even buiten het dorp.


Ntɔŋ Moisi hʋla-mɛɣɛ Ɩsɔ sɛɛʋ kʋsəsɩɩtʋ təna na? Pə́cɔ́ paa mə taa kʋlʋm ɩɩ təŋəɣɩ-tɩ. Aŋha, na ɩ́ caa ɩ́ kʋ-m suwe? 	 Mozes heeft u de wet gegeven. Maar niemand van u houdt zich eraan. Waarom probeert u Mij dan te doden?"


Pa kɔma na pá tala, ɩlɛna ɩ́ kaalɩ-wɛɣɛ tɔm pee sɩ: Ma na-mɛ tá caɣaʋ waatʋ təna taa ɩ́ nyəmá tɔntɛ nte ma tɔma hatoo kʋyaŋku ma tala Asii tɛtʋ taa tɔ. 	 zei tegen hen: "U weet hoe ik onder u heb geleefd; hoe ik vanaf de eerste stap die ik in Asia zette,


Na má nɩɩ tɔtɔɣɔ ɩsɔtaa na tɛtʋ tɔɔ na tɛtʋ tɛɛ na teŋku taa nyə́ma, na antulinya ɩnɛ ɩ taa nyəm təna təpaɩ yooki yontu sɩ: Yəlaa təna ɩ́ tala na pá sa wei ɩ caɣa kumte tɔɔ tɔ na ɩwəyaɣa. Pa teeli na pa pəsʋɣʋ ɩ́ wɛɛ tam. 	 En ik hoorde alle schepselen in de hemel, op de aarde, onder de aarde en in de zee daarmee instemmen: "Alle lof, eer, heerlijkheid en macht is voor Hem, Die op de troon zit en voor het Lam, voor altijd en eeuwig."


Pə waalɩ kɛ́ Filipʋ nawa Natanayɛɛ na ɩ́ heeli-ɩ sɩ: Wei ɩ tɔm Moisi ka ŋmaa kʋsəsɩɩtʋ takəlaɣa taa na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa náá yɔɣɔtɩ tɔtɔ tɔ, tə hika-ɩ pənɛ. Ɩnəɣəlɛ Nasalɛtɩ tʋ Yosɛɛfʋ pəyalʋ Yesu. 	 Filippus kwam, net als Andreas en Petrus, uit Bethsaïda.


Ma wɛ nyá waalɩ, nɔɣɔlʋ fɛɩ wei ɩ ká tʋ niŋ kɛ nyá tɔɔ tɔ. Ma wɛna yəlaa paɣalɛ kɛ ɩcatɛ tənɛ tə taa. 	 want Ik ben bij u. Niemand zal een vinger naar u uitsteken. Een groot aantal mensen in deze stad hoort bij Mij."


Ḿpʋ́ɣʋ́ laŋwakəllɛ sɔsɔɔlɛ kpa Yesu, ɩlɛna ɩ́ sɛɛsɩ ɩsəlɛ təkaŋkaŋ na Ɩsɔ sələmʋɣʋ. Na haŋaɣa lɩɩkaɣa ɩsɩɩ caləm na ká tosiɣi atɛ. 	 En Hij begon vuriger te bidden. Hij was zo verschrikkelijk bang geworden, dat het zweet Hem uitbrak en als grote druppels bloed op de grond viel.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə lapa yəlaa kɛ sɔɣɔntʋ na pá tɔŋ təma sɩ: Hm, tɔm tənɛ. Ɩ yɔɣɔtəɣəna alɔɣaa na apalʋtʋ na toma, na ɩ́ tɔɣɔnəɣɩ-wɛ. 	 Vol verbazing zeiden de mensen tegen elkaar: "Nee, maar! De boze geesten doen wat Hij zegt!"


Ma taapalaa, ɩsɩɩ ɩ́ kɛʋ mʋʋlaa na cɔɔsəlaa kɛ atɛ cənɛ tɔ, ma wiikina-mɛ sɩ ɩ́ la laakalɩ na tɔnʋɣʋ kʋnyɩɩləŋ wei ɩ wakələɣɩ mə Ɩsɔsɛɛlɛ tɔ. 	 Broeders, wij blijven hier op aarde zwervers en vreemdelingen. Omdat ons werkelijke thuis bij de Here is, dring ik er bij u op aan niet toe te geven aan de slechte begeerten van deze wereld, die uw leven in gevaar brengen.


Na pá pɔɔsɩ sɩ: Leɣe pəyaɣa ŋka pa lʋla nɔɔnɔɔ na káá la Yuta nyə́ma wulaʋ sɔsɔ tɔ ka wɛɛ? Tə na ka ɩsɔtʋlʋŋa lɩɩ ilim təlɩɩlɛ kɛ́ na tə́ kɔɔ sɩ tə sɛɛ-kɛ. 	 "Waar kunnen wij de nieuwe koning van de Joden vinden?" vroegen zij. "Want in ons land, ver in het oosten, hebben wij een bijzondere ster zien opgaan. Daardoor wisten wij dat de grote Joodse koning geboren was. Wij zijn gekomen om Hem eer te bewijzen."


Mpi pə lakɩ yʋlʋ kɛ ɩsaɣaʋ tɔɣɔlɛ. Ama sɩ ń tɔɣɔ na ń tá saŋ nyá niŋ ɩsɩɩ yʋlʋ ká la Ɩsɔ sɛɛʋ taa na pə́cɔ́ ɩ́ tɔɣɔ tɔ, pəlɛ pɩɩ lakɩ yʋlʋ kɛ ɩsaɣaʋ. 	 Daardoor wordt de mens slecht. Maar men wordt niet slecht door te eten zonder de handen te hebben gewassen."


Ɩlɛ ɩsənaɣa pə wɛɛ ɩlɛ? Tɩɩ lakɩ ɩsaɣatʋ kɛ ḿpʋ́ɣʋ́ tam sɩ Ɩsɔ ɩ́ sɔɔsɩ-tʋɣʋ ɩ pɛɛlɛɛ yaa ɩsəna? 	 Wat betekent dat nu in de praktijk? Zullen wij doorgaan met zondigen om daardoor meer genade van God te krijgen?


Tɔʋ, mɛ mə tɛma mə taa na Ɩsɔ tɔɣɔ ɩ́ pəsa ɩ piya kɛ mə na Yesu Kilisiti mə kpɛntʋɣʋ tɔɔ. 	 Door het geloof in Christus Jezus bent u allemaal kinderen van God geworden.


Tənaɣa pa təŋa-m na pá kɔɔ cənɛ, ma ta la kaninika. Kʋ fema kpakpaa tɔ, ma kpa puloo na má tili sɩ pá kɔna apalʋ ɩnɩ. 	 Die Joden kwamen met mij mee hier naartoe en ik heb de zaak de volgende dag meteen in behandeling genomen. Maar toen ik Paulus liet voorleiden, beschuldigden zij hem van iets heel anders dan ik had verwacht.


Na pá tɔɣɔnɩ alɔɣaa paɣalɛ, na pá taa kʋtɔntʋnaa paɣalɛ kɛ nim na pə́ waa-wɛ. 	 Uit veel mensen verjoegen zij boze geesten. Zij zalfden veel zieken met olie en maakten hen gezond.


Tənaɣa Yesu ɩfalaa ɩsɛntaa nyəŋa sɔsɔm, na pá sʋʋ-ɩ pɔɔsʋɣʋ kɛ kʋlʋm kʋlʋm. Ɩnɛ sɩ: Matɔŋ pə taɣa ma? 	 Dat was een slag voor hen. Verdrietig vroegen zij allemaal: "Ik toch niet?"


Ḿpʋ́ɣʋ́ Sakee tii kpakpaa, na ɩ́ mʋ Yesu na laŋhʋlʋmlɛ. 	 Zacheüs liet zich snel uit de boom zakken en ontving Jezus gastvrij in zijn huis. Wat was hij blij!


Ye ɩ́ tala timpi na ɩ́ laalɩ na ɩ́ sʋʋ təyaɣa ŋka ka taa, ɩ́ saalɩ təna halɩ mə tɛɛʋ. 	 Word je in een huis uitgenodigd, blijf daar dan logeren tot je verder gaat naar de volgende plaats.


Ɩsɔ taa tɛmnaʋ tɔɔ kɛ́ pə yelaa na Apəlaham pəsɩ na ɩ́ hiki pəyaɣa na ɩ́ tɛma kpatəlʋɣʋ, na Saala ná táá fɛɩ lʋlʋɣʋ tɔm taa tɔtɔ. Ɩ tʋ naani kɛ́ teu təkpataa sɩ nti Ɩsɔ yɔɣɔtaa sɩ ɩ ká lapɩ-ɩ tɔ tə kaa saalɩ. 	 Sara vertrouwde op God en kreeg daarom een zoon, toen zij daar eigenlijk al te oud voor was. God had het haar beloofd en zij erkende dat Hij te vertrouwen is.


Nɔɣɔlʋ wɛ mə hɛkʋ na ɩ kɛ́ ləmaɣasəlɛ tʋ na nyəntʋ tɔtɔ? Pʋntʋ ɩ́ yele na ɩ təma hʋlɩ mpʋ, na ɩ́ lakɩ ɩ təma na tɩ pasʋɣʋ na ləmaɣasɛɛ. 	 Wie van u is wijs en verstandig? Dat kan alleen maar blijken uit iemands goede daden en liefdevolle wijsheid.


Ama waatʋ wei pa kɔma na pá kpaasɩ-kɛɣɛ ɩsɔ, ɩlɛna pá sɔɔsɩ ŋmɩɩsɩ kɛ nyɔɔsʋɣʋ kɛ kpɩɩlʋɣʋ hɛkʋ taa təkeŋkeŋ. Pa sɔɣɔmaɣaa Lipii tɛtʋ kanyəŋa huwa. Ɩlɛna pá tisi kpɩɩlʋɣʋ kuula wei ɩ tiiki lʋm hɛkʋ hɛkʋ tɔ, na pə́ kaasɩ na heelim pukina kpɩɩlʋɣʋ təpamm. 	 De bemanning trok touwen onder het schip door en bond die vast om de beplanking bijeen te houden. En omdat ze bang waren bij Syrtis op de zandbanken te lopen, streken zij alle zeilen en lieten het schip drijven.


Pə waalɩ kɛ́ yɔɣɔtʋɣʋ mpi pɩɩ tɛma ɩsɔtaa kɛ yɔɣɔtənaʋ na má nɩɩ tɔ pə tasa-m sɩ: Polo na ń mʋ ɩsɔtaa tillu wei ɩ səŋa teŋku na tɛtʋ pə tɔɔ tɔ ɩ niŋ taa kɛ́ takiliya ŋka ka hɛta mpʋ tɔ. 	 De stem uit de hemel, die ik eerder gehoord had, zei: "Ga het boek halen dat openligt in de hand van de engel, die op de zee en het land staat."


Ɩlɛna Yesu tɔm tʋlaa taa lɛlaa náá tɔmɩ-ɩ sɩ: La piti təmlɛ na pə́ hʋ́lɩ́ sɩ Ɩsɔ toŋ kɛ n lakəna. Pa yɔɣɔta ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ pa naa ɩ waalɩ. 	 Anderen zeiden dat Hij maar eens moest bewijzen dat Hij de Christus was en zij probeerden Hem over te halen een teken uit de hemel te doen.


Yesu tɛma sɛɣɛsʋɣʋ, ɩlɛna pə́ cɛ samaa laŋa kɛ teu. 	 Jezus zweeg. Ieder die Hem had gehoord, stond perplex. Want Hij sprak zo heel anders dan de godsdienstleraars.


Tənaɣa Yesu tɔma-ɩ sɩ: Ma pu n tɛma Ɩsɔ na nyá taa tɔɣɔ pə waasa-ŋ. Tɛɛna laŋhʋlʋmlɛ, nyá kʋtɔŋ ɩ́ tɛ-ŋ təkpataa. 	 Hij zei tegen haar: "Vrouw, u bent genezen door uw geloof in Mij. Ga met een gerust hart naar huis."


Na antulinya ɩnɛɣɛlɛ taalɛ ńtɛ́. Na mpi pa tuuwa tɔɣɔlɛ mpa pa kɛ́ Ɩsɔ Kawulaɣa nyə́ma tɔ. Nyɩɩtʋ ɩsaɣatʋ ntɛ́ mpa pa kɛ́ Ɩsaɣatʋ tʋ nyə́ma tɔ. 	 Het goede zaad zijn de mensen die bij het Koninkrijk horen. En het onkruid zijn de mensen die bij de duivel horen.


Tə nyəmá sɩ Ɩsɔ pəyaɣa nakəlɩ ka kaa wɛɛ na ká tɔŋna ɩsaɣatʋ lapʋ. Pə taɣa pʋlʋ, Ɩsɔ pəyaɣa kentina ɩ tɔɔ, na Ɩsaɣaʋ kaa kpaɣa pʋlʋɣʋ ɩ tɔɔ. 	 Wij weten dat ieder die een kind van God is, niet zondigt; want de Zoon van God beschermt hem en de duivel kan hem niets doen.


Kɔŋkɔməŋ liɣiti kɛ́ ɩcatɛ wɛna, na tə waŋ tɔɔ na tə taɣaləŋ tɔɔ wɛ teitei. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩsɔtaa tillu maɣasa ɩcatɛ na ɩ camlʋɣʋ ŋkʋ, na ɩcatɛ kɔŋkɔŋ taɣaləŋ wɛ kilomɛɛtələnaa iyisi naalɛ na ŋmʋnʋɣʋ (2200), na tə waŋ tɔɔ na tə kʋŋkʋlʋməŋ tɔɔ tɔtɔɣɔ mpʋ. 	 Toen hij die opmat, bleek de lengte even groot als de breedte te zijn. De stad was dus vierkant. Eigenlijk had zij de vorm van een kubus, want de hoogte, de lengte en de breedte waren allemaal even groot: Ruim 2100 kilometer.


Pə tɔɔ kɛ́ ɩsɔtaa tillaa tɔɔ, alʋ ká wɛɛna ɩ nyʋɣʋ tɔɔ kɛ́ mpi pə hʋ́lə́ɣɩ́ sɩ ɩ ta tɩ ɩ tɩ, ama apalʋ tənna-ɩ tɔ. 	 Daarom moet een vrouw, als teken dat zij zich aan haar man onderwerpt, haar hoofd bedekken terwille van de engelen.


Ɩsɔtaa tillu hʋla-m tɔtɔɣɔ weesuɣu lʋm pɔɣɔ sɔsɔɣa, na ka lʋm wɛ təkaɩkaɩ ɩsɩɩ tiŋ, na ká lɩɩna Ɩsɔ na Ɩwəyaɣa pa kumte tɛɛ. 	 De engel liet mij een rivier met het levenswater zien. Helder als kristal was het.


Mə laŋa ɩ́ hʋlʋmɩ tam. 	 Wees ook altijd blij.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ-ɩ sɩ: Ɩsɩɩ ma heeluɣuu-ŋ sɩ ma na-ŋ fiki tʋɣʋ tɛɛ tɔɣɔlɛ n mʋ-tɩ yaa? N ká tɛ na ń na mpi pə kəla tənɛ ɩnɩ təkpataa tɔ. 	 "Meester", zei Nathanaël, "U bent de Zoon van God! De koning van Israël!"


Yesu kɛ́ pə tɩɩ mʋna mpʋ sɩ pá kpa-tʋɣʋ kɔtʋlʋ sɔsɔ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ɩ wɛ tənaŋŋ, ɩ fɛɩna taalɩ nɔɣɔlʋ. Pəcɔ ɩsaɣatʋ fɛɩ ɩ kiŋ tɔ se. Pa faɣa ɩ́ na asaɣaa na halɩ pá kpaasɩ-ɩ na ɩ́ tɛɛ ɩsɔtɔnʋɣʋ tɔɔ. 	 Daarom is Hij precies de hogepriester die wij nodig hebben: Hij is heilig, onberispelijk en onbesmet; Hij is van de zondaars afgezonderd en heeft de hoogste plaats in de hemelen gekregen.


Sɔɣɔntʋ kpa Piyɛɛ na ɩ taapalaa lɛlaa na ɩ́ laŋ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɔɣɔ ɩ yɔɣɔta mpʋ. 	 Hij wist niet wat hij zei, want hij en ook de anderen waren vreselijk geschrokken.


Na ɩ kʋwa Yuta nyə́ma kʋsəsɩɩtʋ na tə kʋheelitu na tə kʋkʋkiim sɩ ɩ kpakəɣɩ Yuta nyə́ma na mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ, piitim mpɩ pə naalɛ na ɩ́ kpɛntəna ɩ tɩ na pá pəsɩ piitim kʋlʋməm kɛ kʋfam na hɛɛsʋɣʋ kɔɔ. 	 Door voor ons te sterven, heeft Christus afgerekend met de Joodse wet, die de oorzaak van de scheiding was. Hij bracht de twee tegenstanders bij elkaar door hen tot een deel van Zichzelf te maken. Hij smeedde de twee (Jood en niet-Jood) samen tot één persoon en toen was er vrede.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ tasa-wɛɣɛ ɩtuule kɛ tukuɣu tɔtɔ sɩ: Paa cələɣɩ pʋʋɣʋ kʋfalʋɣʋ tɔɔ na pá tɔ kʋpənʋɣʋ. Pá lapa mpʋ, pa wakəla kʋfalʋɣʋ. Pəyele saaliya kaa mʋna kʋpənʋɣʋ. 	 Om duidelijk te maken wat Hij precies bedoelde, gaf Hij hun dit voorbeeld: "Men knipt toch niet een stuk uit een nieuwe jas om een oude mee te verstellen? Dat zou zonde zijn van die nieuwe jas. En de oude jas zou er toch niet mee gemaakt kunnen worden, omdat de nieuwe stof zou gaan krimpen. Zowel de oude jas als de nieuwe lap zouden scheuren.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu ɩfalaa cɔwa ɩsɩɩ Yesu ka heela-wɛ tɔ, ɩlɛna pá yele-wɛ na pá tɛɛna. 	 "Nee", zeiden de discipelen, "maar de Here heeft het nodig. Wij brengen het gauw weer terug." Toen mochten zij het meenemen.


Ama mə kʋmɛlɛntʋ na mə yʋlʋmlɛ tɔɔwa yoo. Pepe kəlaa? Wʋla yaa Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ nte tə lapa wʋla ɩnəɣɩ katɛ pʋlʋ tɔ? 	 Wat een domme redenering! U bent stekeblind. Wat is belangrijker? Het goud of de tempel waardoor het goud heilig wordt?


Mpi Ɩsɔ təŋsa mpusi tɔ pə taa pʋlʋ kaa wɛɛ ɩcatɛ ńtɛ́ tə taa. Ɩsɔ na Ɩwəyaɣa pa kumte ká wɛɛ tə taa, na Ɩsɔ pəyalaa ká sɛɛkɩ-ɩ. 	 Elke vloek zal zijn opgeheven. De troon van God en van het Lam zal in de stad staan en al Zijn knechten zullen Hem vereren.


Yesu cɔɔkaɣa acalɛɛ na acalisi təna na ɩ́ sɛɣɛsəɣɩ Yuta nyə́ma təkotilenaa taa. Na ɩ́ lakɩ waasʋ kɛ Ɩsɔ Kawulaɣa Laapaalɩ Kʋpaŋ tɔm. Ɩ waakaɣa kʋtɔməŋ təna na acamaa təna. 	 Jezus ging alle steden en dorpen van dat gebied langs en sprak in de synagogen. Overal vertelde Hij de blijde boodschap van het Koninkrijk. Waar Hij ook kwam, genas Hij alle ziekten en kwalen.


Fətəla wei piitimnaa ká nana tɔ. Ɩnəɣəlɛ Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma teeli. 	 Hij is een licht voor alle volken; de roem en eer voor Uw volk Israël."


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ tɔm tənɛ tə tɔɔ Yuta nyə́ma tasa faɣaʋ kɛ pa taa pa tike. 	 Door deze woorden kregen de Joden weer verschil van mening.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Malɩ pɔɔsa ɩsɔtaa tillu sɩ: Ɩsənaɣalɛ pɩɩ la mpʋ na má ta nyənta apalʋ? 	 "Maar hoe kan ik een kind krijgen?" vroeg Maria. "Ik ben nog maagd."


Pá taa tʋ mə taa nɔɣɔlʋɣʋ kʋnyɔŋ kɛ yʋlʋkʋlɛ yaa ŋmɩɩləm yaa ɩsaɣatʋ lapʋ yaa tɔm faʋ pə tɔɔ. 	 Maar laat niemand moeten lijden omdat hij een moord, een diefstal of een andere misdaad heeft begaan of omdat hij een bemoeial is.


Yesu tɔŋa tɛɛʋ, ɩlɛna yəlaa pɔɔkɩ-ɩ pa wontu na ɩ́ tɔŋ pə tɔɔ. 	 De anderen spreidden hun jassen voor Hem uit op de weg. Toen Hij de helling van de Olijfberg opging, begonnen al Zijn volgelingen te zingen en te jubelen. Zij prezen God voor de geweldige wonderen, die zij Jezus hadden zien doen.


Kʋpama ká cɔ-m sɩ: Tacaa, leɣe tə na-ŋ na nyɔɣɔsɩ wɩɩ-ŋ na tə́ ha-ŋ tɔɣɔnaɣa, na lʋkɔtʋ wɛna-ŋ na tə́ ha-ŋ lʋm? 	 Deze goede mensen zullen vragen: 'Here, wanneer hebben wij gezien dat U honger had en hebben wij U te eten gegeven? Of dat U dorst had en hebben wij U te drinken gegeven?


Lom nyə́ma ná mapa-m tɔm tooso, pa yaɣa-m pɛɛ kɛ tɔm kʋlʋm sɩ pa kʋɣʋ-m. Tɔm tooso kɛ́ lʋm lipa kpɩɩləŋ wei ɩ taa ma wɛɛ tɔ, ma caɣa ilim kʋlʋməm na ahoo kʋlʋmɛɛ kɛ teŋku taa. 	 Ik ben drie keer met stokken geslagen en één keer met stenen bekogeld. Ik heb drie keer schipbreuk geleden. Ik heb eens een nacht en een dag in open zee rondgedobberd.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, paa wei ɩ kʋlapʋtʋ mələɣɩ ɩ nyʋɣʋ taa kɛ́. 	 Ieder is zelf verantwoordelijk voor wat hij doet.


Na ɩ́ kisa-ɩ kɔlɔ, ɩ́ caɣa mpʋ, ɩ́ taa saa kʋfalʋ. Ye ɩ ká məlɩ kʋpəŋ ɩ́ məlɩ-ɩ. Apalʋ ná fɛɩna mpaaʋ sɩ ɩ́ tɔɣɔnɩ ɩ alʋ. 	 Als zij dat toch doet, moet zij ongetrouwd blijven of naar haar man terugkeren en het met hem in orde maken. Ook een man mag zijn vrouw niet wegsturen.


Pə tɔɔ kɛ́ paa pəlee ɩ pəsəɣɩ na ɩ́ waasɩ pa təna mpa pa kpətəɣəna Ɩsɔ kɛ́ ɩnɩ ɩ tɔɔ tɔ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ɩ wɛna weesuɣu kɛ tam kɛ́, na ɩ́ sələməɣəna-wɛɣɛ Ɩsɔ. 	 Hij kan iedereen die door Hem naar God gaat, van de ondergang redden. Omdat Hij altijd zal blijven leven, zal Hij er altijd zijn om onze belangen bij God te behartigen.


Pa nɩɩ ɩ yɔɣɔtəna-wɛɣɛ Alaamee tɔm, ɩlɛna pá laɣasɩ caɣalɛ. Tənaɣa Pɔɔlɩ tɔma sɩ: 	 Toen zij hem in het Hebreeuws hoorden spreken, waren ze een en al aandacht.


Ɩsɔtaa tillu naalɛ nyəŋ ná pəla ɩ kɔpʋ kɛ teŋku taa, ɩlɛna lʋm pəsɩ ɩsɩɩ yʋlʋ sətʋ caləm, na weesuɣu nyəm mpi pɩɩ wɛ teŋku taa tɔ pə́ sɩ pə təna təpaɩpaɩ. 	 De tweede engel goot zijn schaal over de zee uit. Het zeewater veranderde in bloed als van een dode en alles wat in de zee leefde, ging dood.


Kapənahum kɛ Yesu sɛɣɛsa tɔm tənɛɣɛ Yuta nyə́ma təkotile taa. 	 Hij zei deze dingen terwijl Hij in een synagoge van Kapernaüm aan het woord was.


Ye pə taɣa ma Caa təma kɛ ma lakɩ, ɩ́ taa mʋ ma tɔm. 	 Als Ik niet dezelfde wonderen doe als mijn Vader, hoeft u Mij niet te geloven.


Hɛɛsʋɣʋ Ɩsɔ ɩ́ la na mɩɩ pəsɩ na ɩ́ lá kʋpantʋnaa na ɩ́ lá ɩ luɣu nyəntʋ təmammam. Ɩsɔ ɩnɩ ɩ́ yele na Yesu Kilisiti la tá kiŋ kɛ mpi pə wɛ-ɩ teu tɔ. Yesu ɩ́ hiki teeli kɛ tam. Ami. 	 u alles zal geven wat nodig is om Zijn wil te doen. Dat Hij ons zc zal maken dat Hij, door Jezus Christus, tevreden over ons kan zijn. Aan Jezus Christus komt voor altijd en eeuwig alle eer toe. Amen.


Mpa paa wɛ kpɩɩlʋɣʋ ŋkʋ kʋ taa tɔ hatoo tete waalɩ pa taa nɔɣɔlʋ ta təŋ pʋlʋ. Ḿpʋ́ɣʋ́ Pɔɔlɩ səŋa pa hɛkʋ taa na ɩ́ tɔ sɩ: Apalaa mɛ, ye ɩ́ ka nɩɩna-m na tə́ caɣa Kəlɛɛtɩ, tə taa ná asalaʋ na taŋkaasi ɩnɛ. 	 Een hele tijd at niemand iets. Paulus ging tenslotte in hun midden staan en zei: "U had naar mij moeten luisteren, mannen. Als u niet van Kreta was weggevaren, zou deze ellende ons bespaard zijn gebleven.


Pɛɛlɔ ɩnəɣɩ Tafiiti lʋlʋɣʋ taa tʋ Yosɛɛfʋ ka mʋsaa, na pá yaa-ɩ sɩ Malɩ. 	 Hij moest bij Maria zijn, een jonge vrouw die verloofd was met een zekere Jozef, die nog van koning David afstamde.


Ḿpʋ́ɣʋ́ mɛɛ, Ɩsɔ Tɔm taa yɔɣɔtaa sɩ: Ɩsɔ məŋna pə tənaɣa Kilisiti tɛɛ. Na pa yɔɣɔtʋɣʋ mpʋ sɩ pə təna tɔ, pə hʋ́lə́ɣɩ́ təkelekele sɩ pa ta kpɛŋna Ɩsɔ wei ɩ tʋ pə tənaɣa Kilisiti tɛɛ tɔ. 	 Want God heeft alles aan Christus onderworpen. Maar als God zegt dat Hij alles aan Christus onderworpen heeft, is Hij daar natuurlijk Zelf van uitgesloten.


Ama Yesu cɔ-wɛ sɩ: Aai, pə wɛɛ kɛ́ sɩ má heeli acalɛɛ lɛnna kɛ Ɩsɔ Kawulaɣa Laapaalɩ Kʋpaŋ. Pə taɣa pʋlʋ, pə maɣamaɣa pə tɔɔ kɛ́ Ɩsɔ tila-m. 	 Maar Hij antwoordde: "Ik moet het goede nieuws van het Koninkrijk van God ook op andere plaatsen brengen. Dat is mijn opdracht."


Ye pa tɔma sɩ Yesu sɛɛlaa kpekəle nyʋɣʋ tʋ lapa taalɩ nɔɣɔlʋ, na pə aseeta nyə́ma ta lɩɩ yəlaa naalɛ yaa tooso, taa mʋ-tɩ. 	 Luister niet naar klachten over een voorganger, tenzij er twee of drie getuigen zijn, die hem beschuldigen.


Na kɔkɔ ŋka ka taa pa naa ḿpʋ́ɣʋ́ kaŋkaŋsi tɔ tam tɔɔ kɛ́ ka nyɔɔsɩ kʋləɣəna ɩsɔ. Mpa pa sɛɛ wontuɣu ŋkʋ na kʋ lɛɛsʋɣʋ na pa yʋsa-wɛ na kʋ hətɛ kʋyʋsʋm tɔ, ḿpʋ́ɣʋ́ pɩɩ wɛɛ tam tɔɔ, hɛɛsʋɣʋ fɛɩ. 	 De rook van dit folterende vuur stijgt voor altijd en eeuwig op. De mensen die het beest en zijn beeld aanbidden en die het nummer van zijn naam dragen, zullen geen moment rust meer hebben.


Ɩ́ nyɩ mə tɔntɛ kɛ mpa pa ta kɛ Ɩsɔ sɛɛlaa tɔ pa kiŋ, na ɩ́ taa yele na aləsɛkɛ kʋyɛɛŋ fiti-mɛɣɛ yem. 	 Gedraag u wijs tegenover de ongelovigen en gebruik elke gelegenheid om hun het goede nieuws door te geven.


Ɩlɛna Pilatɩ cɔ Yesu sɩ: Ha, nyá Yuta tʋ ntɛ́ ma na? Nyá piitim nyə́ma maɣamaɣa na kɔtəlaa sɔsaa kɔnna-ŋ ma kiŋ. N wakəla we? 	 "Ik ben geen Jood!" zei Pilatus. "U bent hier gebracht door de priesters van Uw eigen volk. Waarom weet ik niet. Wat hebt U gedaan?"


Mɛɣɛ pə kaasənaa sɩ mɩɩ lʋ teu, na ye pə wɛ pəsʋɣʋ mə na yəlaa təna ɩ́ wɛɛ leleŋ. 	 Probeer, voor zover het van u afhangt, met iedereen in vrede te leven.


Na ɩsɩɩ ɩ́ nɩɩna tampana na ɩ́ paasɩ na ɩ́ sɔɔlɩ mə Ɩsɔsɛɛlɛ taa lɛlaa tɔ, ɩ́ taɣana mə təɣɩ. Ɩ́ sɔɔləɣɩ mə təmaɣa ḿpʋ́ɣʋ́ teu na lotu kʋlʋmtʋ. 	 Nu u aan de waarheid gehoor hebt gegeven, bent u innerlijk gezuiverd en kunt u de broeders oprecht liefhebben. Heb elkaar dan ook altijd van harte lief.


Kʋyakʋ nakʋlɩ Simɔŋ Piyɛɛ, na (tompu) Tomaa, na (Kalilee Kana tʋ) Natanayɛɛ, na Sepetee pəyalaa, na Yesu ɩfalaa taa napələɣɩ naalɛ pa kotaa na pá caɣaa. 	 Simon Petrus, Thomas, Nathanaël uit Kana in Galilea, Jakobus en Johannes en nog twee andere discipelen waren daar bij elkaar.


Yesu na ɩ ɩfalaa pa tiikaɣana pʋɣʋ tɔɔ ɩlɛna Yesu kpaalɩ-wɛ sɩ: Ɩ́ taa heeli nɔɣɔlʋɣʋ mpi ɩ́ nawa mpʋ tɔ. Haləna kʋyaŋku Yʋlʋ Pəyaɣa má maa sɩ na má fe tɔ. 	 Bij het afdalen van de berg zei Jezus dat zij niemand iets mochten vertellen van wat zij hadden gezien, tot Hij zou zijn teruggekomen uit de dood.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma-wɛ sɩ: Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ ta laŋ sam kɛ tiili, ye pə taɣa ɩ maɣamaɣa ɩ ɩcatɛ taa, na ɩ lʋlʋɣʋ nyə́ma na ɩ təyaɣa nyə́ma hɛkʋ. 	 Jezus zei: "Een profeet wordt door iedereen geëerd, maar niet door de mensen uit zijn eigen stad en ook niet door zijn familie."


Kaɣana má na Tacaa Yesu tə kpɛntaa tɔɣɔ ma nyəmá teu sɩ pʋlʋ ta kɛ asilima kɛ pə maɣamaɣa se. Ama ye wei ɩ hʋʋkɩ sɩ pʋlʋ kɛ́ asilima, pə pəsəɣɩ asilima kɛ ɩ kiŋ kɛ́. 	 Wat mijzelf betreft, heeft de Here mij ervan overtuigd dat niets op zichzelf onrein is. Maar als iemand iets onheilig vindt, dan is het voor hem onheilig.


Paa na mpʋ tɔ, mpa pa pɩɩ Ɩsɔ nyəm taa tɔ ləmaɣasɛɛ mpaaʋ kɛ ma hʋləɣɩ-wɛ. Ama pə taɣa ləmaɣasɛɛ nna antulinya ɩnɛ na mpa pa kɛ́ ɩ toŋtʋnaa na paa tɛ na pá kpiisi-wɛ tɔ pa yaa ləmaɣasɛɛ tɔ. 	 Wat wij zeggen, is wijsheid voor de gelovigen die het begrijpen. Deze wijsheid is niet van deze wereld, noch van haar leiders, die eens ten val komen.


Ɩlɛna pə́ lá ɩsɩɩ paa ŋmaaʋ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Ɩsayii takəlaɣa taa tɔ sɩ: Nɔɣɔlʋ yɔɣɔtəɣəna nɔɣɔ sɔsɔɣa kɛ wʋlaɣa tɛtʋ taa sɩ, ɩ́ taɣanɩ Tacaa mpaaʋ, ɩ́ hɛɛ-ɩ mpaɩsi na sɩ siɣisi. 	 Johannes was, om met de woorden van de profeet Jesaja te spreken, de stem van iemand die roept in de woestijn: "Maak een weg voor de Here!


Alaa mɛ tɔtɔ, ɩ́ seeki mə paalaa kɛ mpʋ. Pɩɩ la na pa taa mpa pa ta mʋ Ɩsɔ Tɔm tɔ, pá ná mə yaasinaa na pə́ hɔ-wɛ na pá sʋʋ Ɩsɔ sɛɛʋ taa. Pə taɣa ɩsɩɩ ɩ́ ká yɔɣɔtɩ natəlɩ na mə nɔɔsɩ na pəcɔ. 	 Vrouwen, doe wat uw man van u vraagt, ook als u een man hebt die zelf niet doet wat God van hem vraagt.


Tɔʋ, kancaalaɣa ɩlɛ, nti ma tʋɣɩ-mɛ sɩ ɩ́ la tɔɣɔlɛ sɩ ɩ́ tɛkəɣɩ Ɩsɔ kɛ́ niŋ kɛ yəlaa təna tɔɔ, na ɩ́ sələməɣɩ-ɩ pa tɔɔ, na ɩ́ wiikina-ɩ pa tɔɔ, na ɩ́ sɛɛkɩ-ɩ ɩ́ na təmlɛ kɛ pa tɔɔ. 	 Wat ik van je vraag, komt hierop neer: Bid veel voor andere mensen; smeek God of Hij genadig wil zijn; dank Hem voor alles wat Hij voor hen heeft gedaan en wat Hij nog gaat doen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ kɔtəlaa wulaʋ kʋlaa na ɩ́ tɔ Yesu sɩ: N kaa yɔɣɔtɩ? Suweɣe yəlaa panɛ pa yɔɣɔtəɣəna-ŋ ye? 	 De hogepriester stond op en vroeg aan Jezus: "Wat hebt U daarop te zeggen? Hebt U dat gezegd of niet?"


Na pə wɛɛ tɔtɔ sɩ mpa pa tɛma pa taa na Kilisiti haləna pa səm tɔ pa lepa. 	 Ja, dan zijn de gestorven gelovigen reddeloos verloren. Als wij alleen voor dit leven onze hoop op Christus hebben gevestigd, zijn wij meer te beklagen dan wie ook.


Ɩlɛna ɩ́ pɔɔsɩ-ɩ sɩ: Ma taapalʋ, ɩsənaɣa ń sʋʋ cənɛ na ń tá suu akpaɣalɛ wontu? Apalʋ ɩnɩ ɩ ta cɔ sɩ pʋlʋ. 	 'Beste vriend. Hoe is het mogelijk dat u hier zonder feestkleding zit?' Maar de man had geen antwoord.


Pə kɔma na pə tala Ɩlisapɛtɩ lʋlʋɣʋ, ɩlɛna ɩ́ lʋlɩ apalʋpəyaɣa. 	 De dag kwam dat Elisabeths kind geboren werd en het was een jongen.


Pa nyənəɣɩ-tʋ ɩsɩɩ mpa pa ta nyɩ tɔ pəyele taɣa pa təna pa nyəmá. Pa nyənəɣɩ-tʋɣʋ sətaa, pəyele tá na tá ɩsɛ, na ɩ́ pəsəɣɩ na ɩ́ ná mpʋ. Pa tʋɣɩ-tʋɣʋ saləka, paa na mpʋ paa kʋɣɩ-tʋ. 	 De wereld negeert ons, maar God kent ons. Wij leven op de rand van de dood en toch zijn wij springlevend! Wij worden geslagen, maar niet gedood.


Helɔtɩ na ɩ yoolaa pa woŋaɣa Yesu kɛ́ na pá lakɩ-ɩ nyaŋ kɛ sɔsɔm. Ḿpʋ́ɣʋ́ pa suu Yesu kɛ kacɔka toko sɔsɔ nɔɣɔlʋ, ɩlɛna pá məŋna-ɩ Pilatɩ kiŋ. 	 Tenslotte begonnen Herodes en zijn soldaten Jezus te bespotten en uit te lachen. Ze deden Hem een schitterende koningsmantel om en stuurden Hem naar Pilatus terug.


Kʋsəsɩɩtʋ nti Kilisiti tʋ-tʋ tɔɣɔlɛ sɩ: Pə wɛɛ sɩ ye wei ɩ sɔɔla Ɩsɔ, pʋntʋ ɩ́ sɔɔlɩ ɩ yʋlʋtɔɣɔntəlɛ tɔtɔɣɔ. 	 God heeft duidelijk gezegd dat wij niet alleen van Hem moeten houden, maar ook van onze broeder.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ kɛ́ Ɩsayii yɔɣɔta mpʋ, ɩ nawa Yesu teeli, na ɩ kɛɛsaɣaa Yesu ɩnɩ ɩ tɔm tɔɣɔ. 	 Jesaja schreef hier over Jezus, want hij had Zijn schitterende heerlijkheid gezien.


Na ɩ́ nyəmá teu sɩ ma kʋtɔŋ tɔɔ kɛ́ ma heela-mɛɣɛ Laapaalɩ Kʋpaŋ kɛ tɔm kancaalaɣa nyəm. 	 Want toen ik u voor het eerst iets over Jezus Christus vertelde, was ik lichamelijk erg zwak,


Tutuɣu hʋllʋ ɩ́ ta yaɣa apalʋ tutuɣu, ɩsənaɣa yʋlʋ ká nyəna sɩ ɩ taɣanəɣɩ ɩ təɣɩ yoou tɔɔ? 	 En hoe moeten soldaten zich voor de strijd klaarmaken als de trompet geen duidelijk signaal geeft?


Haləna paa pɔɔsɩ-mɛ sɩ: Ɩ́ taa tɔ sɩ ɩ ká məlɩ ya? Na haləna saŋa ɩ wɛ le? Ta caanaa ná kʋlaa kɛlɛ na pɛlɛ pá sɩ, na tuu pa ŋmaʋ antulinya tɔ ɩ tɛ ɩ tɛɣɛlɛ mpʋ, pʋlʋ ta laɣasɩ. 	 "Er is toch beloofd dat de Christus zou komen. Waar blijft Hij dan? Onze voorouders zijn gestorven en er is niets veranderd. Vanaf het begin van de wereld is alles gebleven zoals het is."


Tənaɣa Helɔtɩ nyɩɩlaa sɩ ɩ kʋɣɩ Yohaanɩ. Ama ɩ nyaŋaɣana Yuta nyə́ma. Mpi tɔ, pɛlɛ pa maɣamaɣa pa nyənaɣa-ɩ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ kɛ́. 	 Daarom had hij Johannes willen doden. Maar hij durfde het niet uit angst voor een opstand. Het volk geloofde dat Johannes een profeet was.


Tənaɣa Yesu tɔma-wɛ sɩ: Kʋfalaŋ yəlaa asaɣaa mpa paa tɛŋ Ɩsɔ na pa taa tɔ pa caa pá ná piti təmlɛ natəlɩ. Ɩlɛ pa kaa na natəlɩ, ye pə taɣa Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Yonaasɩ nyəntɛ. 	 Jezus antwoordde: "Alleen een slecht en ongelovig volk vraagt om nog meer bewijzen. Het enige bewijs dat u krijgt, is dat van Jona.


Kəlɛɛkɩ nyə́ma napəlɩ paa wɛ mpa pa kɔma acima tɔɔ sɩ pa sɛɛ Ɩsɔ tɔ pa taa. 	 Enkele Grieken die naar het Paasfeest waren gekomen om God te aanbidden,


Ɩɩ naa ɩsəna ɩsɔtaa Kawulaɣa nəɣəsənaa tɔɣɔlɔ. Sɔsɔ nɔɣɔlʋ ɩ kʋləna tanaŋ ahula tɛɛ təpam sɩ ɩ caa apaa nyə́ma na ɩ́ tʋ ɩ lɛsɛŋ taalɛ taa. 	 "U kunt zich het Koninkrijk van de hemelen zo voorstellen: De eigenaar van een landgoed ging er 's morgens vroeg op uit om arbeiders te huren voor het werk in zijn wijngaard.


Ɩ́ taa kaɣatɩ Feesuɣu Naŋŋtʋ, ɩ́ yele-ɩ na ɩ́ la ɩ təmlɛ. 	 Verdrijf de Heilige Geest niet uit uw hart.


Ama Yesu tɔma-ɩ sɩ: Tampana kɛ ma heeliɣi-ŋ yoo maa cɛsəɣɩ, n ka kpɛɛsɩ tɔm tooso kɛ́ ahoo anɛ sɩ n ta nyɩ-m kɛ́ n ta nyɩ-m na pə́cɔ́ kampaaʋ koo. 	 "Petrus", antwoordde Jezus. "De waarheid is dat jij voordat vannacht een haan kraait, drie keer zult beweren dat je Mij niet kent."


Ye pa kɔmna kʋyakʋ na pá ta sɔ lʋm, paa tɔkɩ kʋtɔɣɔʋ. Na pə́ kaasɩ pa təŋəɣɩ lɔŋtaa kʋlapʋtʋ lɛntənaa ɩsɩɩ kɔpʋnaa nyaalʋɣʋ, na nyənasɩ, na taanɩɩsɛnaa, na kʋhəntəŋ pə nyaalʋɣʋ, na yaasinaa paɣalɛ kɛ mpʋ. 	 Als zij van de markt komen, wassen zij zich eerst en gaan dan pas eten. Er zijn veel van die oude gewoonten, waaraan zij nog altijd vasthouden. Zo spoelen zij ook bekers, potten en pannen af voordat zij die gebruiken.


Pə lapa ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ kʋpantʋ nti Ɩsɔ ka tɔma sɩ ɩ lakɩ Apəlaham tɔ, ɩ́ la-təɣɩ mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔɣɔ Yesu Kilisiti tɔɔ. Na tá táá tɛmnaʋ kɛ Ɩsɔ yelina na tə́ hiki Feesuɣu Naŋŋtʋ wei Ɩsɔ ka tɔma sɩ ɩ ká ha-tʋ tɔ. 	 Gods bedoeling is duidelijk. Nu kan Hij door Christus Jezus de andere volken de zegen geven, die Hij ook aan Abraham had beloofd; en nu kunnen wij de Heilige Geest ontvangen door in God te geloven.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma ɩ ɩfalaa sɩ: Ɩɩ tɛŋ Ɩsɔ na mə taa, pə́cɔ́ ɩ́ kɛ́ kʋtakɛɛsəŋ kɛ́. Wɛɛ ɩsənaɣa má na-mɛ tɩɩ caɣa na má tɔkɩ mə kʋnyɔŋ? Ɩ́ kɔna-m pəyaɣa ŋkɛɣɛ cənɛ. 	 "Och", zuchtte Jezus. "Wat zijn jullie toch ongelovig en verdorven!


Kilisiti ɩnɩ ɩ hana ɩ tɩ sɩ ɩ́ ya-tʋɣʋ tá ɩsaɣatʋ taa na ɩ́ ləsɩ-tʋɣʋ kʋyɛɛŋ kʋtakɛɛsəŋ ɩnɛ ɩ taa, na mpʋ ɩnɩ pə kɛ́ Tacaa luɣu nyəntʋ kɛ́. 	 Christus heeft Zichzelf voor onze zonden aan de dood overgegeven, om ons te bevrijden uit de macht van de hedendaagse slechte wereld. Hij deed daarmee de wil van God, onze Vader,


Ye mpʋ ɩlɛ mə naani ɩ́ taa sɩ. Mpi tɔ ɩ tɔɔ kɛ́ pa sɩɩ-mɛɣɛ kasəyaɣa sɔsɔɣa. 	 Laat de moed niet zakken, want als u de Here trouw blijft, krijgt u een grote beloning.


Ama apalaa na alaa samaa mpa pa mʋkaɣa Tacaa tɔm na pá sɔɔsəɣɩ ɩsɔ sɛɛlaa kpekəle tɔɔ tɔ, pa nyɔɔŋ tɔŋna hukuɣu kɛ sɔsɔm. 	 Het aantal gelovigen bleef echter groeien. Talloze mannen en vrouwen gingen in de Here geloven.


Pəyaɣa ŋka paa lʋla yem kɛ́ mpʋ tɔ ka tʋkaɣa ŋka pa lʋləna Ɩsɔ Feesuɣu toŋ tɔɣɔ kʋnyɔŋ. Na mpʋ ɩnəɣɩ pə wɛ saŋa wʋlɛ tənɛ tɔtɔ. 	 Zoals de zoon van de vrije vrouw vervolgd werd door de zoon van de slavin, worden nu de mensen die uit de Heilige Geest geboren zijn, vervolgd door hen die onder de slavernij van de wet leven.


pʋntʋ maɣamaɣa ká tɛ na ɩ́ nyɔɔ Ɩsɔ sʋlʋm, ɩ pááná sɔsɔɔna nyəm mpi ɩ pəla ɩ pááná kɔpʋ taa na pá tá pala pə taa kɛ́ pʋlʋ tɔ. Ɩ ká ná kaŋkaŋsi kɛ kɔkɔ na asimti pə taa kɛ́ ɩsɔtaa tillaa naŋŋ nyə́ma na Ɩwəyaɣa pa ɩsɛntaa. 	 Die zal door vuur en zwavel gepijnigd worden, voor de ogen van de heilige engelen en het Lam.


Ama Ɩsɔ feesa-ɩ kʋyɛɛŋ tooso wule na ɩ yelaa na yəlaa na-ɩ. 	 Maar God heeft Hem op de derde dag na Zijn dood weer levend gemaakt en Hem aan enkele mensen laten zien,


Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo, saŋa waalɩ ma kaa tasa sʋlʋm pənɛɣɛ nyɔɔʋ. Haləna kʋyaŋku má na-mɛ tɩɩ nyɔɔ sʋlʋm kʋfam kɛ ma Caa Kawulaɣa taa tɔ. 	 Let op mijn woorden: Ik zal geen wijn meer drinken tot de dag dat Ik met jullie nieuwe wijn zal drinken in het Koninkrijk van mijn Vader."


Tənaɣa Yesu tɔma-ɩ sɩ: Polo, nyá taa tɛmnaʋ kɛ Ɩsɔ waasa-ŋ kɛ́. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ sʋʋ naʋ kɛ təna ɩnəɣɩ kpakpaa na ɩ́ təŋəɣɩ Yesu kɛ mpaaʋ taa. 	 "Dat kan", zei Jezus. "Omdat u op Mij vertrouwt, bent u genezen." Op datzelfde moment kon de man weer zien. En hij ging met Jezus mee naar Jeruzalem.


Ama ye wei ɩ sɔɔləɣɩ ɩ yʋlʋtɔɣɔntəlɛ, pʋntʋ wɛnna tənaŋŋ taa, na pʋlʋ mpi pɩɩ pəsɩ na pə́ tusi lɛlʋ na ɩ́lɛ́ ɩ́ lá ɩsaɣatʋ tɔ pə fɛɩ ɩ kiŋ. 	 Maar wie van zijn broeder houdt, leeft in het licht en gaat zijn weg zonder te struikelen.


Paa atɛ. Pə taɣa pʋlʋ, ɩ nɔɔhɛɛ təsɩɩlɛ ntɛ́. Paa Yosalɛm, pə taɣa pʋlʋ, Wulaʋ sɔsɔ ɩcatɛ kɛ́. 	 Of: 'Ik zweer bij de aarde', want de aarde is Gods voetenbank. Of: 'Ik zweer bij Jeruzalem', want dat is de stad van de grote koning.


Tənaɣa ɩ pɔɔsa-wɛ sɩ: Ntiɣi Moisi ka heela-mɛ sɩ ɩ́ la? 	 Hij vroeg: "Wat staat daarover in de wet van Mozes?"


Nti tə kaasaa tɔɣɔlɛ sɩ mɩɩ pɛɛkəɣɩ sɩ ɩ́ nyɔɔ toŋ kɛ mə na Tacaa mə kpɛntʋɣʋ taa na ɩ toŋ sɔsɔɔŋ taa. 	 Tenslotte nog dit: Word sterk door één met de Here te zijn en Zijn grote kracht in u te laten werken.


Na ɩsəna pə wɛɛ tɔ, sɔsɔ kooliɣina səkpelu kɛ kʋpantʋ. 	 het is duidelijk dat een zegen alleen gegeven wordt door iemand die groter is dan degene die gezegend wordt.


Pə tənaɣa mpʋ Ɩsɔ kiŋ kɛ pə lɩɩnaa, na Kilisiti tɔɔ kɛ́ ɩ ciika tá na-ɩ na ɩ́ tʋ-tʋɣʋ təmlɛ sɩ tə́ la na ɩ́ na yəlaa lɛlaa pá ciiki. 	 Al dit nieuwe komt van God, Die ons door Jezus Christus bij Zichzelf heeft teruggebracht. Hij heeft ons opgedragen overal te vertellen dat iedereen het nu met God in orde kan maken.


Ɩ́ ká nɩɩna-wɛɣɛ teu na ɩ́ la pə təna mpi pa heeliɣi-mɛ sɩ ɩ́ la tɔ. Ama ɩ́ taa la ɩsɩɩ mpɛ pa maɣamaɣa pa lakɩ tɔ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, nti pa sɛɣɛsəɣɩ tɔ, pə taɣa ntəɣɩ pa lakɩ. 	 U moet precies doen wat zij zeggen. Maar hun voorbeeld mag u beslist niet volgen.


Mpa pa tɔŋna pa yʋlʋwɛɛtʋ kʋpəntʋ təŋʋɣʋ tɔ, paa pɩɩ la ɩsəna, pa kaa te Ɩsɔ. 	 Mensen die alleen maar hun eigen zin doen, kunnen God dan ook niet tevreden stellen.


Tillaa mpɛ paa kɛ́ Falisanaa. 	 Er stonden ook enkele Farizeeërs bij,


Tacaa təŋlaa mpa pa wɛ Sopee tɔ pa nɩɩwa sɩ Piyɛɛ wɛ Lita. Pə́cɔ́ Sopee na Lita pə fɛɩ təma na pooluŋ. Ɩlɛna pá kʋsɩ apalaa naalɛ sɩ pá polo pá wiina-ɩ sɩ ɩ́ la suulu na ɩ́ kɔɔ pa tɛɣɛ lɔŋ, pə taa leeli. 	 De volgelingen van Jezus in die stad hadden gehoord dat Petrus in Lydda was, daar niet ver vandaan. Daarom stuurden zij twee mannen naar hem toe met de vraag of hij zo vlug mogelijk naar Joppe wilde komen.


Yesu tɛma ḿpʋ́ɣʋ́ yɔɣɔtaɣa, ɩlɛna ɩ́ teki ɩ ɩsɛ na ɩsɔ na ɩ́ tɔ sɩ: Ma Caa, wʋlɛ pʋwaɣalɛ pənɛ. Kʋsɩ nyá Pəyaɣa má ma nyʋɣʋ, na nyá Pəyaɣa má maa kʋsɩ nyá nyʋɣʋ tɔtɔ. 	 Nadat Jezus dit gezegd had, keek Hij omhoog naar de hemel en zei: "Vader, het is zover. Laat zien hoe groot en machtig Uw Zoon is, dan kan Hij laten zien hoe groot en machtig U bent.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Ɩsɔ Kawulaɣa tɔm ta kɛ nɔɣɔ taa tɔm tike. Ama sɩ ń pəsɩ na ń lakɩ kɛ́. 	 Want waar God werkt, is het niet een kwestie van woorden, maar van kracht.


Ye tə yɔɣɔtəɣɩ sɩ tá na Ɩsɔ tə kpɛntaa na pəyele na tə́ tɔŋna səkpɛtʋɣʋ taa kɛ́ tɔntɛ, tə kɛ́ pɔpɔtʋnaa kɛ tá yɔɣɔtaɣa na tá kʋlapəlɛ pə naalɛ pə taa kɛ́. 	 God is licht en er is in Hem geen spoor van duisternis. Als wij dus zeggen dat wij bij Hem horen, maar in het donker leven, liegen wij; wat wij zeggen, is niet waar.


Ɩ́ wɛɛ ɩsɩɩ piya ahʋlʋmnaa na ɩ́ nyɩɩləɣɩ tam kɛ́ hələm mpi pə kɛ́ Ɩsɔ nyəm na pə́ kɛ́ kʋpam tɔ, na ɩ́ mʋsɩ na ɩ́ pɩɩ na pə́ ya mə nyɔɔŋ. 	 Als het goed is, moet u als pasgeboren kinderen verlangen naar zuivere, geestelijke melk, dat wil zeggen naar het zuivere woord van het goede nieuws.


Pə alaa pɛɛkəɣɩ tam kɛ́ sɩ pá sɛɣɛsəɣɩ-wɛ, pə́cɔ́ paa pa sɛɣɛsa-wɛ, paa pəsəɣɩ na pá cɛkəna tampana naalɩ. 	 Zulke vrouwen lopen altijd achter nieuwe leraars aan, zonder ooit de waarheid te aanvaarden.


Pa caakaɣa sɩ pá kʋ-ɩ, ɩlɛ laapaalɩ tala Lom yoolaa tintiɣile kʋmataŋ kɛlɛ sɩ, Yosalɛm təna cʋkaa. 	 De woedende menigte stortte zich op Paulus en probeerde hem te doden. Ondertussen werd aan de commandant van het Romeinse garnizoen gemeld dat heel Jeruzalem in opschudding was.


Pə taɣa alʋ kɛ pa cosaa na pá ŋmana apalʋ. Ama apalʋ kɛ pa cosaa na pá ŋmana alʋ. 	 God heeft immers de vrouw voor de man gemaakt en niet de man voor de vrouw.


Tə taa miiti, mpi tɔ, pa taa lɛlaa ka miitaɣa ḿpʋ́ɣʋ́ na wakəllʋ kʋ-wɛ tɔ. 	 En mopper niet tegen God, zoals sommigen van hen; want daarom trof hun de dood.