Nti ma heeliɣi-mɛ ɩsəntɔ tɔ ntəɣɩ ma heeliɣi paa wei sɩ ɩ́ feŋ yoo. 	 Wat Ik tegen jullie zeg, zeg Ik tegen iedereen: Blijf wakker! Kijk altijd naar Mij uit!"


Yʋlʋ Pəyaɣa má, ma kɔma na má tɔkɩ na má nyɔɔkɩ, ɩlɛna pá taɣanəɣɩ maɣa tɔm tɔtɔ sɩ ma kɛ́ hilitu na sʋlʋnyɔɔlʋ. Aaɩyee sɩ lampuu mʋlaa na asaɣaa pa ceu kɛ́. Ama Ɩsɔ laɣatʋ hʋla pə teu. 	 Ik eet en drink wel, en u moppert: 'Hij is een veelvraat en een drinkebroer; een vriend van tolontvangers en slechte mensen!' De praktijk zal wel uitwijzen of u gelijk hebt!"


Yesu tasa yɔɣɔtʋɣʋ tɔtɔ sɩ: Pepeɣe tɩɩ kɛɛsəna Ɩsɔ Kawulaɣa ɩlɛ yee? Na ɩsɔ wei kɛ́ tɩɩ sɛɛ na pə́ kɛɛsɩ ka tɔm ɩlɛ yee? 	 Waarmee kunnen wij het Koninkrijk van God nog meer vergelijken? Wat zal Ik zeggen?


Na Ɩsɔ, mə waalɩ takʋɣʋ tɔɔ kɛ́ ma kisa Kɔlɛntɩ kɛ məlʋɣʋ. Na ye ma tɩɩ looliɣi kɛ́, Ɩsɔ ɩ́ kʋ-m. 	 Ik roep God op als mijn getuige dat ik de waarheid spreek: De reden dat ik niet naar Corinthe kwam, is dat ik u wilde sparen.


Nti tə nɩɩ Yesu Kilisiti kiŋ na tə́ heeliɣi-mɛ tɔɣɔlɛ sɩ, Ɩsɔ wɛɛ kɛ́ ɩsɩɩ kɔkɔ sɔsɔɣa ŋka ka naa tɔ, na paa səkpɛtiya kaɩ fɛɩ ɩ kiŋ. 	 Wat wij van God gehoord hebben en hierbij doorgeven, is dit:


Ama ye pə kɔma na n ta nɩɩ ma taŋ, ɩlɛ takəlaɣa kanɛ kaa kɛɛsəna-ŋ yaasinaa mpa n ka tɔkɩ Ɩsɔ sɛɛlaa kpeka taa tɔ. Weesuɣu Ɩsɔ sɛɛlaa mpa pa kɛ́ kite nte tə tɔɔ tampana səŋaa na pə́ tɔka-yɛɣɛ teu təkpa tɔɣɔ ma tɔŋ. 	 want ik wil dat je weet hoe het in de gemeente hoort toe te gaan; want de gemeente is het gezin van de levende God, waar de waarheid bewaard en hoog gehouden wordt.


Ɩsɔ Tɔm taa pa ŋmaawa mpʋ sɩ: Nyá tɔɔ kɛ́ tə wɛ səm nɔɣɔ taa kɛ́ ilim na pə tɛm. Na pá lakɩ-tʋ ɩsɩɩ heeŋ wei pa tɛɛna alʋkisam tɔ. 	 Wij lezen in de Psalmen dat wij, omdat wij bij Hem horen, de hele dag de dood voor ogen hebben. Wij worden beschouwd als slachtschapen. (b)


Mpa pa wɛna lɛlaa pətɔɔtəlɛ tɔ pa nɩɩ leleŋ kɛ́. Mpi tɔ, Ɩsɔ ká nyənɩ mpɛ pa pətɔɔtəlɛ. 	 Gelukkig zijn de mensen met een liefdevol en helpend hart, want zij zullen zelf liefde ontmoeten en hulp ontvangen.


Tɔʋ, timpi ɩnɩ n cɔləsa mpʋ tɔ tɔɔsɩ pə tɔɔ na ń ha nyá ɩsaɣatʋ kɛ siɣile, na ń lá ɩsɩɩ n lakaɣa tuu kancaalaɣa tɔ. Ye n ta ha nyá ɩsaɣatʋ kɛ siɣile maa kɔɔ nyá kiŋ na má kpɛsɩ nyá kɔkɔ kpátʋ́ɣʋ́ kɛ kʋ lonte taa. 	 Denk er aan hoe diep u bent gevallen. Keer daarvan terug en doe weer dezelfde dingen als vroeger. Anders zal Ik uw lamp wegnemen.


Weesuɣu Tɔm kɛ tə ŋmaa-mɛɣɛ takəlaɣa taa cənɛ. Tɔm ntɩ tɩɩ wɛ kancaalaɣa kɛ́, na tə́ nɩɩ-tɩ, na tə́ na-tɩ na ta ɩsəpee, na tə́ nyənɩ-təɣɩ teu, na tá niŋ tokinaa. 	 Christus (A), het levende woord, was er al voor het begin van alle dingen. God heeft door Hem het leven bekendgemaakt. Met eigen ogen hebben wij Hem gezien, met onze handen Hem aangeraakt.


Maa yeki-mɛɣɛ suluwaa se. Ama maa məlɩ mə kiŋ. 	 Ik zal u niet als ouderloze kinderen achterlaten. Ik kom bij u terug.


Yəlaa wɛɛ, na ye pa nɩɩ Ɩsɔ Tɔm Satanɩ təŋ na ɩ́ hɔɣɔsɩ-təɣɩ pa taa kɛ́ kpakpaa. Pɛlɛ pa wɛnna ntɛ́ ɩsɩɩ pee nna a hota mpaaʋ nɔɣɔ nɔɣɔ tɔ. 	 Het pad waar een deel van het zaad op terechtkwam, zijn de mensen die wel het woord van God horen, maar het meteen weer vergeten. De duivel is er in geslaagd het goede zaad weg te nemen.


Pa tʋɣʋna-tʋɣʋ pəyele pa tʋɣɩ-tʋɣʋ fɛɛlɛ tɔtɔ. Pa tʋʋkɩ-tʋɣʋ, pəyele pa saŋ-tʋ tɔtɔ. Pa nyənəɣɩ-tʋɣʋ pɔpɔtʋnaa kɛ́, pəyele taɣalɛ tampana yɔɣɔtəlaa. 	 Wij blijven de Here trouw, of anderen ons nu minachten of hoogachten, of ze ons nu prijzen of bekritiseren. Wij zijn eerlijk, al noemt men ons leugenaars.


Yesu lapa ɩ ɩfalaa ɩsɛntaa kɛ́ piti təma paɣalɛ tɔtɔ, nna pa ta ŋmaa takəlaɣa kanɛ ka taa tɔ. 	 Veel van de wonderen die Jezus voor de ogen van Zijn discipelen heeft gedaan, staan niet in dit boek vermeld.


Ɩlɛna ɩ́ sʋʋ ɩ taapalaa kɛ mapʋ, na ɩ́ tɔkɩ, na ɩ́ na sʋlʋnyɔɔlaa lɛlaa pá sʋʋ sʋlʋm nyɔɔʋ na pə́ kʋɣɩ-wɛ. 	 'Mijn meester komt nog lang niet terug,' en hij begint de andere knechten te mishandelen


Pəyele mpa pa tɔɣaa tɔ pa wɛ yəlaa iyisi liɣiti (4000) kɛ́, alaa na piya pa paasi. 	 Er bleef zelfs nog veel over: Zeven manden vol. En toch had een geweldig aantal mensen te eten gekregen: 4000 mannen, vrouwen en kinderen niet meegerekend!


Tacaa kʋpaŋ kʋfənɛɛ Felikisi, maɣa Koloti Lisiyasɩ, má sɛɛna-ŋ. 	 "Aan Zijne Excellentie, gouverneur Felix:


Na pa wiikaɣana-ɩ sɩ ɩ́ yele na pá tokina ɩ kpaɩ ntʋmpee maɣamaɣa. Na pa təna mpa pa tokina ɩ kpaɩ ɩnɩ tɔ pə waa-wɛ. 	 Zij smeekten of ze Hem mochten aanraken, al was het maar de kwast van Zijn mantel. Allen die dat deden, werden helemaal gezond.


Ɩ́ tá tɔɔsɩ sɩ maa tɛma-mɛɣɛ pə tɔm kɛ heeluɣu kɛ waatʋ wei maa wɛ mə kiŋ tɔ? 	 Herinnert u zich niet dat ik u dit verteld heb toen ik bij u was? U weet wel wat hem in de weg staat.


sɩ ɩ teeli sɔsɔ tɔɔ ɩ́ yele na ɩ Feesuɣu la na mɩɩ hiki pəsʋɣʋ na ɩ́ nyɔɔ toŋ kɛ hatuu mə ləmaɣasɛɛ taa, 	 Ik vraag Hem u vanuit Zijn heerlijke rijkdom de innerlijke kracht van de Heilige Geest te geven.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pɛlɛ pa cɔ-ɩ sɩ: Yuta tʋ nɔɣɔlʋ ta tilina-tʋɣʋ takəlaɣa nakələɣɩ nyá tɔm taa. Pəyele tá taapalaa mpa pa wɛ təna tɔ pa taa nɔɣɔlʋ ta lɩɩ na ɩ́ kɔɔ cənɛ sɩ ɩ kɛɛsəɣɩ-tʋɣʋ nyá tɔm, yaa ɩ lakɩ nyá kɔlɔmɔtɔ. 	 Zij antwoordden: "Wij hebben niets slechts over u persoonlijk gehoord, niet in de brieven die we uit Judea hebben ontvangen en ook niet van de Joden, die in Jeruzalem zijn geweest.


Pa ta cɛkəna sɩ Tacaa Ɩsɔ tɔm kɛ ɩ heeliɣi-wɛ. 	 Maar zij begrepen niet dat Hij het over de Vader had.


Ama nti ma nyəmá tɔɣɔlɛ sɩ, paa ɩcatɛ nte tə taa kɛ́ ma talaa, Feesuɣu Naŋŋtʋ kpaaləɣɩ-m ḿpʋ́ɣʋ́ kpakpaa kɛ́ sɩ saləka naŋŋ na wahalanaa taŋa-m. 	 zegt de Heilige Geest mij nadrukkelijk in elke stad waar ik kom, dat mij gevangenschap en vervolging te wachten staat.


Na Ɩsɔ Tɔm ntɩ tə taa kɛ́ tiili tɔtɔ sɩ: Paa tɛ na pá ná wei paa tʋlaa tɔ. 	 En ergens anders staat: "Zij zullen kijken naar de Man, Die zij doorstoken hebben." (C)


Ama Yuta nyə́ma kpɛɛsəna-ɩ na pá tʋʋ-ɩ. Ɩlɛna Pɔɔlɩ kpiisi ɩ wontu na ɩ́ tɔ sɩ: Mə lepu kɛ mə nyɔɔŋ tɔm, pə ta kɛ ma tɔm tɔtɔ. Maa məŋna mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ pa tɔɔ. 	 Maar toen zij vijandig werden en met Jezus gingen spotten, schudde Paulus het stof van zijn kleren en zei: "U veroordeelt uzelf. Het is niet meer mijn verantwoording. Vanaf nu ga ik naar de mensen die niet tot het Joodse volk behoren."


Ye mɩɩ kɔma na ɩ́ la na pə ná sɩ ɩ́ nɩɩnaa təkpataa, ɩlɛ pə kaasa mpa pa təna na paa caakɩ nɩɩnaʋ tɔ tá sɔɔlʋ pɩɩwa sɩ tə́ hɔ pa ŋkpaŋŋ. 	 Zodra blijkt dat u volledig gehoorzaamt, zal ik deze wapens blijven gebruiken tegen elke ongehoorzaamheid, die nog de kop opsteekt.


Ɩ́ tɔŋ ɩsɩɩ kasaɣampiya. Ama ɩ́ taa nyənɩ mə kasaɣampiitu kɛ mpi ye ɩ́ lapa ɩsaɣatʋ pɩɩ takɩ mə waalɩ tɔ. Ama ɩ́ la ɩsɩɩ Ɩsɔ təmlɛ nyəma lakʋɣʋ tɔ. 	 Wij zijn vrije mensen, maar die vrijheid geeft ons niet het recht om kwaad te doen, want wij zijn slaven van God.


Ɩ́ feŋ, pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ɩ́ ta nyɩ kʋyaŋku mə Sɔsɔ ka kɔɔ tɔ. 	 Wees er dus altijd klaar voor, want je weet niet wanneer Ik kom.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu pɔɔsa Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa sɩ: Ɩsənaɣa pa tɔŋ mpʋ sɩ Mesii kɛ Tafiiti pəyaɣa ye? 	 Daarna had Hij een vraag voor hen: "Waarom wordt gezegd dat de Christus rechtstreeks van David zal afstammen?


Tɩɩ wɛ timpi Tacaa Ɩsɔ kʋsa ɩ nyʋɣʋ na ɩ́ ha-ɩ teeli kɛ waatʋ wei Teeli sɔsɔ tʋ ɩnɩ ɩ lapa na pə́ yɔɣɔtɩ na ɩ́ nɩɩ sɩ: Ma luɣu tɛɛ Pəyaɣa ntɛ́ ɩnɛ ɩnɩ, ɩnəɣɩ ma laŋlɛ hʋlʋmənaa pə tɩɩ fɛɩ. 	 Ik was bij Hem op de heilige berg, toen Hij straalde van de heerlijkheid die God, Zijn Vader, Hem had gegeven. Ik hoorde een machtige stem uit de hemel zeggen: "Dit is mijn Zoon. Ik houd van Hem. Hij verheugt mijn hart."


na Yohaanɩ yɔɣɔtɩ-ɩ sɩ: Pə ta mʋna sɩ ń la Helɔtiyatɩ kɛ alʋ. 	 Want Johannes had tegen hem gezegd dat hij niet met haar mocht samenleven.


Ama pə fɛɩ sɩ pɩɩ wɛɛ ḿpʋ́ɣʋ́ mə kiŋ. Nti tɔɣɔlɛ sɩ, ye mə taa wei ɩ́ caa ɩ la sɔsɔ kɛ mə hɛkʋ, pʋntʋ ɩ́ pəsɩ mə pəyalʋ. 	 Wie van jullie de grootste wil zijn, moet jullie dienaar worden.


Pə lakaɣa mpʋ tɔ, pə pamna pəyalʋ sɔsɔ náá wɛna taalɛ. Ɩ́lɛ́ ɩ kɔma ɩ́ lɩɩna taalɛ na ɩ́ wʋsəna təyaɣa, ɩlɛna ɩ́ nɩɩ soo na paalɛ pə haŋa kaɩɩɩ. 	 Ondertussen was de oudste zoon op het land aan het werk. Toen hij thuiskwam, hoorde hij dansmuziek.


Ama Yesu ná heela alʋ ɩnɩ sɩ: N tɛma nyá taa na Ɩsɔ tɔɣɔ ɩ yapa nyá nyʋɣʋ. Tɛɛna laŋhʋlʋmlɛ. 	 Maar Jezus ging er niet op in en zei tegen de vrouw: "U bent gered door uw geloof. Ga in vrede."


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa tɛɛ tətaŋlɛ kancaalaɣa nyəntɛ na naalɛ nyəntɛ. Ɩlɛna pá tala təyaɣa təna nɔnɔɣɔ ŋka ka kʋtəkəŋ kɛ nyəɣətʋ na ká wɛnna ɩcatɛ tɔɔ tɔ. Ɩlɛna kɛlɛ ká tʋlɩ ka təɣɩ yem na pá lɩɩ. Pa lɩɩ mpʋ, ɩlɛna pá tʋ hapəlɛ. Tənaɣa ɩsɔtaa tillu yela Piyɛɛ kɛ kpakpaa. 	 Zij liepen langs de eerste wacht, toen langs de tweede en bereikten tenslotte de grote ijzeren poort die op straat uitkwam. De poort ging vanzelf voor hen open en zij stapten naar buiten. De engel liep één straat met Petrus mee en liet hem toen alleen.


Anɩ ɩ́ nyəmá Tacaa Yesu kʋsɛɣɛsətʋ nti tə sɛɣɛsa-mɛ sɩ ɩ́ təŋ tɔ. 	 U weet toch wel dat wij u in opdracht van de Here Jezus dit duidelijk hebben verteld?


Nyʋɣʋ yapʋ pənɛ pə tɔm kɛ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa pɛɛkaa na pá taasɩ na pá wiili pə taa təcululu, na pá ná na pá kɛɛsɩ kʋcɔɔʋ ŋku Ɩsɔ ká tɛ na ɩ́ la-mɛ tɔ kʋ tɔm. 	 De profeten begrepen niet wat die redding inhield. Hoewel zij er ijverig naar zochten en erover schreven, hadden zij nog heel veel vragen.


Kʋ fema ɩlɛna Yesu kʋlɩ na ɩ́ mələɣɩ ɩcatɛ taa, ɩlɛna nyɔɣɔsɩ kpa-ɩ mpaaʋ. 	 De volgende morgen ging Hij weer naar Jeruzalem. Onderweg kreeg Hij honger.


Ntəɣəlɛ sɩ Mesii ká sɩ, na ɩnəɣɩ paa caaləna heeluɣu sɩ ɩ́ heeli Yuta nyə́ma tá, na piitim lɛmpɩ nyə́ma kɛ mpi pə tɔm yasəɣɩ səkpɛtʋɣʋ ɩsɩɩ kɔkɔ lakɩ tɔ. 	 Namelijk dat de Christus zou lijden en als eerste uit de dood zou terugkomen om de Joden en de andere volken te vertellen dat er licht komt."


Feesuɣu Naŋŋtʋ wei ɩ́ cakɩ tá taa tɔ ɩ́ səna-ŋ na ń tɔkɩ teu kɛ sɛɣɛsʋɣʋ kʋpaŋkʋ ŋku pa sɛɣɛsa-ŋ tɔ. 	 Waak over de schat die de Heilige Geest, Die in ons woont, ons heeft gegeven.


Ama Yuta tʋ siɣisiɣi ɩlɛ, pa nyəŋna-ɩ na ɩ taa kɛ́, na hatuu ɩ lotu taa kɛ́ pa pɛla-ɩ. Ɩsɔ Feesuɣu pɛləna-ɩ, pə taɣa Ɩsɔ kʋsəsɩɩtʋ nti pa ŋmaa kʋŋmaa tɔ tə tɔm tɔkʋɣʋ tɔɔ. Yuta tʋ siɣisiɣi kɛ mpʋ, Ɩsɔ saŋna-ɩ, pə taɣa yəlaa. 	 Het gaat er niet om of u lichamelijk besneden bent, maar of uw hart en gedachten voor God geopend zijn. Iedereen die zo'n levensverandering heeft ondergaan, krijgt zijn eer van God, niet van mensen.


Tənaɣa ɩ caa tɔma-ɩ sɩ: Ama n kɛ́ təmlɛ tʋ ɩsaɣaʋ na felentu kɛ́. N ka nyəmá mpʋ sɩ timpi ma ta tuu tɔɣɔ ma kʋŋ, na timpi ma ta ŋmɩɩsɩ tɔɣɔ ma cɛkɩ ɩlɛ, 	 De heer antwoordde: 'Je bent een slechte, luie knecht. Je wist dus dat ik je je verdienste zou afnemen.


Pə ləsa-mɛɣɛ ɩsaɣatʋ yomle taa, na nɔɔnɔɔ siɣisuɣu yomaa kɛ ɩ́ pəsaa. 	 Nu u van de zonde verlost bent, mag u een nieuwe meester dienen: De rechtvaardigheid.


Ɩlɛna Yesu kpaɣa-səɣɩ ɩ niŋ taa na ɩ́ tənɩ niŋ kɛ sɩ tɔɔ, na ɩ́ kooli-səɣɩ kʋpantʋ. 	 Hij nam de kinderen in Zijn armen, legde Zijn handen op hun hoofd en zegende hen.


Apalʋ nɔɣɔlʋ ɩ ka wɛ təna na pá yaa-ɩ sɩ Ananiyasɩ. Ɩ təŋaɣa Ɩsɔ mpaaʋ kɛ teu tɔtɔ, na ɩ təŋaɣa tá kʋsəsɩɩtʋ kɛ teu, na Tamasɩ Yuta nyə́ma təna pʋɣʋlaɣa-ɩ. 	 Daar kwam een zekere Ananias naar mij toe. Hij was een gelovig man, die zich stipt hield aan de wet van Mozes en bij de Joden van Damascus hoog in aanzien stond.


Ma na-mɛɣɛ Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ taa kɛ́ kʋyɛɛŋ tənaɣa na má sɛɣɛsəɣɩ. Pəyele ɩ́ ta kpa-m. Ama pə lapa ɩsəntɔɣɔ sɩ pə́ la ɩsəna paa ŋmaa Ɩsɔ Tɔm taa tɔ. 	 Had u Mij niet kunnen arresteren toen Ik in de tempel was? Daar was Ik toch elke dag? Maar het moet zo gaan als de profeten hebben gezegd. Daarom gebeurt dit allemaal."


Mpʋ tɔ, pa akpaa kɛ ɩ́ təŋəɣɩ, na mpi pɛlɛ paa caalaa na pá sɩɩ tɔ mpəɣɩ ɩ́ tɛɛsəɣɩ. 	 Maak de maat maar vol. Slangen! Addergebroed! Hoe zult u aan het vreselijke oordeel van de hel ontkomen?


Ɩ́ sɔɔləɣɩ təmaɣa tam ɩsɩɩ yʋlʋ na ɩ neu. 	 Blijf als broeders van elkaar houden.


N kaa na kutuluɣu kɛ yem na kʋ fɛɩna kʋ ŋmalʋ, na Ɩsɔ ɩ́lɛ́ ɩ kɛna wei ɩ lapa pə təna tɔ. 	 Mensen kunnen huizen bouwen, maar God heeft alles gemaakt.


Ma taapalaa ye pɛlʋɣʋ tɔm waasʋ kɛ ma tɔŋna lapʋ tɔtɔ, paa tʋkaɣa-m kʋnyɔŋ suwe tɔtɔ? Ye pɩɩ wɛ ḿpʋ́ɣʋ́ tampana, Kilisiti wei pa kama tesika tɔɔ na maa kpaaləɣɩ ɩ tɔm tɔ ɩ tɔm ntɩ tə taa wɩɩ nɔɣɔlʋ. 	 Sommigen beweren zelfs dat !k zeg dat besnijden nodig is. Maar dan vraag ik mij wel af, broeders, waarom ik nog steeds vervolgd word. Als dat waar was, zou niemand zich eraan stoten dat ik Christus bekendmaak, Die aan het kruis gestorven is.


Ɩ nyəmá Piyɛɛ nɔɣɔ, ɩlɛna laŋhʋlʋmlɛ katatəlaɣa tɔɔ ɩ́ yele nɔnɔɣɔ tʋlʋɣʋ, na ɩ́ məlɩ kpakpaa na ɩ́ heeli-wɛ sɩ: Piyɛɛ kɔma. 	 Toen zij Petrus' stem herkende, holde zij meteen naar binnen en riep: "Petrus is er!" Ze was zo opgewonden dat zij vergat de deur open te doen.


Acima taa sɔsaa sɔsaa təcaɣalɛ kɛ pa pɛɛkəɣɩ na pá cakɩ. Na Yuta nyə́ma təkotilenaa taa teeli teeli təcaɣalɛ kɛ pa pɛɛkəɣɩ. 	 Zij vinden het heerlijk om bij de maaltijden aan het hoofd van de tafel te zitten. Zij genieten ervan als zij in de synagoge de voornaamste plaatsen krijgen


Ɩsayii nyaɣa apalʋtʋ na ɩ́ yɔɣɔtɩ nti tə kəla mpʋ tɔ sɩ: Mpa pa taa pɛɛkəɣɩ-m tɔ, mpɛ pa mələna na pá na-m. Mpa pa taa pɔɔsəɣɩ ma tɔɔ tɔ, pɛlɛɣɛ ma məlaa na má hʋ́lɩ́ ma tɩ. 	 Jesaja zei het nog sterker: "God zal worden gevonden door mensen die Hem niet zochten. Hij zal Zich bekendmaken aan mensen die geen belangstelling voor Hem hadden."


Ama pə tala kaɣana kʋyɛɛŋ kʋtɛɛsəŋ ɩnɛ ɩ taa tɔ ɩ maɣamaɣa ɩ Pəyaɣa kiŋ kɛ ɩ wɛɛ na ɩ́ yɔɣɔtəna-tʋ. Na ɩ Pəyaɣa ŋkɛ ka niŋ kɛ ɩ lapəna ɩsɔtaa na atɛ, na ŋkɛɣɛ ɩ ləsaa sɩ ká tɩ pə təna təpaɩ. 	 aan Wie Hij alles heeft gegeven en door Wie Hij de wereld heeft gemaakt.


Ama ye wei ɩ tɔkɩ kʋnyɔŋ kɛ Kilisiti təŋʋɣʋ tɔɔ, fɛɛlɛ ɩ́ taa kpa-ɩ. Ɩ́ sa Ɩsɔ kɛ́ ɩsəna mpi pa tʋna-ɩ na Kilisiti tɔ. 	 Als u moet lijden omdat u christen bent, hoeft u zich niet te schamen, maar u kunt God ervoor prijzen dat u de naam van Christus draagt.


Paa na pa pɛɛka mpi paa pusina na pá kʋ-ɩ na pá laŋ tɔ, pa sələma Pilatɩ sɩ ɩ́ kʋ-ɩ mpʋ. 	 Hoewel zij geen geldige reden konden vinden om Hem ter dood te veroordelen, hebben zij Pilatus toch gevraagd Hem om te brengen.


Pəlɛ pə waalɩ kɛ́ ɩ kpaɣa kɔpʋ na ɩ́ sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ na ɩ́ cɛlɛ-wɛ, na pɛlɛ pá nyɔɔ pa təna. 	 "Hier", zei Hij, "dit is mijn lichaam." Daarna nam Hij een beker wijn, dankte God ervoor en gaf hem aan Zijn discipelen. Zij dronken er allemaal uit.


Pə taɣa pʋlʋ, tə nyəmá sɩ Yesu səpa na Ɩsɔ feesi-ɩ tɔ ɩ ká tɛ na ɩ́ feesi-tʋ na Yesu, na ɩ́ lá na tá na-mɛ tə́ səŋ ɩ ɩsɛntaa. 	 Wij weten dat dezelfde God, Die de Here Jezus weer levend heeft gemaakt, ons ook samen met Hem weer levend zal maken en met u voor Zich zal zetten.


Ma taapalaa, ɩ́ taa cakəna təma. Ye wei ɩ cakəna ɩ tɔɣɔntəlɛ yaa ɩ footiɣi-ɩ, Ɩsɔ kʋsəsɩɩtʋ kɛ pʋntʋ cakəna yaa ɩ footiɣi. Pəyele ye n footiɣi Ɩsɔ kʋsəsɩɩtʋ n ta kɛ tə tɔkəlʋ tɔtɔ, n pəsa tə hʋʋnlʋ kɛ́. 	 Spreek geen kwaad van elkaar, broeders, en veroordeel elkaar niet. Want als u dat doet, veroordeelt u de wet van God, die zegt dat wij elkaar moeten liefhebben. Het is niet aan u om uit te maken of die wet goed of slecht is. Wat u moet doen, is die wet gehoorzamen!


Saa ɩnəɣɩ Ɩsaɣatʋ Yʋlʋ ɩnɩ ɩ́lɛ́ ɩ ka lɩɩ. Tacaa Yesu ká woso-i heelim kɛ kʋwosu kɛ́ na ɩ́ sɩ, na Yesu ɩnɩ ɩ kɔntɛ teeli ká lana na ɩ́ saalɩ yem təkpataa. 	 Dan zal de 'mens van zeer grote zonde' in de openbaarheid treden. Maar de Here Jezus zal hem door Zijn adem vernietigen en hem, als Hij terugkomt, alleen al door Zijn stralende verschijning machteloos maken.


Yesu tɔŋna ḿpʋ́ɣʋ́ yɔɣɔtʋɣʋ, ɩlɛ yəlaa samaa tapaɣalɛ, na ɩfalaa naanʋwa na naalɛ taa lɛlʋ Yutaasɩ tɛɛna-wɛɣɛ nɔɣɔ na ɩ́ kɔna-wɛ. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ kpətəna Yesu sɩ ɩ kpɛkəɣəna-ɩ. 	 Hij was nog niet uitgesproken of er kwam een troep mannen aan. Judas, één van de twaalf discipelen, ging voor hen uit. Hij liep op Jezus toe en groette Hem met een kus.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pɛlɛ pa məlaa na pá heeli lɛlaa, na pɛlɛ tɔtɔ pa ta mʋ-tɩ. 	 Ze gingen terug om het aan de anderen te vertellen. Maar die geloofden het ook nu nog niet.


Ɩlɛna Yesu tɔ ɩ ɩfalaa sɩ: Ɩ́ pɛtɩ puluɣu na kpiiliya ntɔɣɔŋ tɔɔ, ɩ́ ká hiki tiina. Ḿpʋ́ɣʋ́ pa pɛta-kʋ na pá kpisi kʋ ləsʋɣʋ kɛ lʋm taa. Tiina su katatəlaɣa tɔ pə tɔɔ. 	 "Gooi het net uit aan de rechterkant van de boot", riep Hij. "Dan hebben jullie meer resultaat." Dat deden zij. En zij vingen zoveel vis, dat ze het net niet eens aan boord konden krijgen.


Saa wei alʋ nɩɩkɩ lʋlʋɣʋ wʋsasɩ tɔ, ɩ wɛ piti taa kɛ́ sɔsɔm. Ama pə́ kɔma na pə́ tɔ-ɩ, ɩ sɔɔkɩ ɩ wʋsasɩ tɔɔ kɛ́. Pə taɣa pʋlʋ, ɩ laŋlɛ hɛɛkɩ sɔsɔm sɩ ɩ kɔna mʋʋlʋ tɔ pə tɔɔ. 	 Net als bij een zwangere vrouw die moet bevallen. Tijdens de geboorte heeft zij veel pijn. Maar als het voorbij is, denkt zij niet meer aan de pijn en de moeite, zo blij en gelukkig is zij met haar kind.


Tacaa Ɩsɔ Kawulaɣa tʋ, nyá wɛnna, na nyaa wɛnna. Nyana təmlɛ kɛ ɩsəna n lapʋ na nyá toŋ sɔsɔɔŋ tɔ. Na ɩsəna ń sʋʋ kawulaɣa tɔɣɔʋ tɔ. 	 "Here, Almachtige God, U bent er altijd geweest. Wij danken U dat U de macht in handen hebt genomen en het koningschap hebt aanvaard.


Na ɩ́ ná tɔtɔɣɔ alʋ leelu kʋnyɔntʋ nɔɣɔlʋ, na ɩ́ pɛtəɣɩ santiinaa naalɛɣɛ pə taa təna. 	 Er kwam ook een arme weduwe. Zij deed er twee koperen muntjes in.


Ɩlɛna Yesu tasa luŋuɣu na ɩ́ ŋmaa atɛ. 	 Hij hurkte opnieuw en begon weer te schrijven.


Ɩ́ ka tɛma-m mə kʋsənamnaa tilinaʋ kɛ maa wɛʋ Tɛsalonikɩ tɔ na pə tema-m teu. 	 Zelfs toen ik in Thessalonica was, hebt u mij nog twee keer iets gestuurd om mij te helpen.


Ɩlɛna ɩ́ pɔɔsɩ-wɛ sɩ: Waatʋ wei ɩ́ mʋ Tacaa tɔm tɔ, ɩ́ hika Ɩsɔ Feesuɣu Naŋŋtʋ na? Ḿpʋ́ɣʋ́ təŋlaa cɔ-ɩ sɩ: Tə ta nɩɩta ɩ tɔm kɛ nɩɩʋ maɣamaɣa. 	 "Hebt u de Heilige Geest ontvangen, toen u ging geloven?" vroeg hij. "Nee", antwoordden zij. "Wij hebben daar nog nooit van gehoord. Wat is de Heilige Geest?"


Yəlaa lɛlaa ka tɛma pa taa təkpataa sɩ mpɛ pa kɛna kʋpama kɛ Ɩsɔ ɩsɛntaa, haləna pá nyənəɣɩ lɛlaa kɛ yem. Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu sɛɛ-wɛɣɛ ɩsɔ sɩ: 	 Daarna vertelde Hij een gelijkenis speciaal bedoeld voor degenen, die opschepten over hun eigen goedheid en die op al de anderen neerkeken.


Ɩ́ nyɔɔna-ɩ teu ɩsɩɩ tʋɣʋ nyɔɔkʋɣʋna tɛtʋ tɔ. Kilisiti ɩ́ wɛɛ mə kʋlapʋtʋ təna kite. Paa kʋyaŋku ɩ́ nyɔɔkɩ toŋ kɛ Ɩsɔ sɛɛʋ taa. Ḿpʋ́ɣʋ́ pa sɛɣɛsa-mɛ sɩ ɩ́ lakɩ. Ɩ́ sɛɛkɩ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ kɛ teu. 	 Met uw wortels diep in Hem verankerd, moet u uw leven door Hem laten opbouwen. Blijf in geloof vasthouden aan wat u over Hem hebt geleerd en laat uw hart daarbij overvloeien van dankbaarheid.


Ɩ ká la Yakɔpʋ piitim nyə́ma wulaʋ sɔsɔ kɛ tam tɔɔ, ɩ kawulaɣa kaa sɩɩ tənaɣa. 	 Hij zal voor altijd over het volk Israël regeren en aan Zijn regering zal geen einde komen."


Mpʋ ɩnɩ tɔ, mpa paa wɛ Yuta tɔ pá se na pá kpa pɔ́ɔ́ŋ. 	 Als jullie het afschrikwekkende in de heilige plaats zien staan (a), waar de profeet Daniël het over had (lees dit nog maar eens aandachtig na)


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ-wɛ sɩ: Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo maa cɛsəɣɩ, waatʋ wei Yʋlʋ Pəyaɣa ma maa caɣa ma teeli kumte tɔɔ kɛ́ aləsanna taa tɔ, mɛ mpa ɩ́ təŋa-m mə naanʋwa na naalɛ tɔ, ɩ́ ká caɣa mə kumlee tɔɔ tɔtɔ, na ɩ́ hʋʋna Ɩsɛɣɛlɩ kpeka naanʋwa na naalɛɣɛ tɔm. 	 Jezus antwoordde: "Luister, wanneer Ik eenmaal op mijn schitterende troon zal zitten, zullen ook jullie op twaalf tronen zitten om recht te spreken over de twaalf stammen van Israël.


Pə pamna alʋ nɔɣɔlʋ ɩ ka wɛ təna, hatoo pɩɩsɩ naanʋwa na naalɛ taa kɛ́ ɩ tɔŋna tɔɣɔlʋɣʋ na pə́ wɛ-ɩ toŋ. 	 Onder hen was een vrouw die al twaalf jaar bloed verloor. Zij had veel geleden omdat er veel aan haar was gedokterd. Al haar geld had zij eraan uitgegeven, maar het had niets geholpen. Ze was eerder achteruitgegaan.


Yomaa ká nɩɩna pa caanaa na pá lá na pɛlɛ pa laŋa hɛɛna-wɛɣɛ pa kʋlapəlɛ təna taa, na pá taa kɛɛsəɣɩ-wɛɣɛ natəlɩ. 	 Zeg tegen de slaven dat zij hun eigenaars moeten gehoorzamen, zodat die tevreden over hen kunnen zijn. Zij mogen geen grote mond tegen hen opzetten.


N ka sɔɔlɩ Tacaa nyá Ɩsɔ na luɣu kʋlʋmʋɣʋ, na nyá ləsaɣa sʋʋ-ɩ təmammam kɛ paa mpi pə taa. 	 U moet Hem liefhebben met heel uw hart, ziel en verstand.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə lapa Yuta nyə́ma kɛ piti, na pá tɔŋ sɩ: Ɩsənaɣa pə lapa na ɩ́ nyɩ pə tənaɣa mpʋ pə́cɔ́ ɩ ta la ceu? 	 De Joodse leiders stonden verstomd en zeiden: "Waar haalt Hij die kennis vandaan? Hij heeft niet eens gestudeerd!"


Mə taa awe wɛna yom na ɩ́ haləɣɩ ɩ tawa na ɩ́ tiikiɣi ɩ kalakəŋ, na ɩ́ lɩɩna taalɛ kɛ kpakpaa, na pʋntʋ paatəna-ɩ heeluɣu sɩ: Kɔɔ lɔŋ na ń caɣa na ń niki tɔɣɔʋ? 	 Wanneer een knecht thuiskomt van het land, waar hij heeft geploegd of de dieren heeft verzorgd, gaat hij niet meteen zitten eten.


Tam tə sɛɛkɩ Ɩsɔ sɩ ɩ́ na təmlɛ kɛ mə təna mə tɔɔ, na tə́ sələməɣəna-mɛɣɛ tam tɔtɔ. 	 Telkens wanneer wij bidden, danken wij God voor u. Als wij met onze Vader over u spreken, denken wij steeds aan wat u allemaal uit geloof en liefde doet; en niet te vergeten aan de volharding, waarmee u vertrouwt op onze Here Jezus Christus.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yohaanɩ tɔma sɩ: Má, ma kɛ́ nɔɣɔlʋ wei ɩ yɔɣɔtəɣəna nɔɣɔ sɔsɔɣa kɛ wʋlaɣa tɛtʋ taa sɩ pá taɣanɩ Tacaa kɛ mpaaʋ na kʋ́ siɣisi teu. Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Ɩsayii ka yɔɣɔtəna-tɩ. 	 Hij zei: "Ik ben iemand die in de woestijn roept: 'Maak de weg vrij voor de Here!' De profeet Jesaja heeft dit voorspeld." (C)


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu sɛɛ ɩ ɩfalaa kɛ ɩsɔ sɩ: Apalʋ toŋ tʋ nɔɣɔlʋ ka wɛnna təmlɛ tʋ nɔɣɔlʋ wei ɩ niŋ taa toŋ tʋ ɩnɩ ɩ mələna ɩ wɛnaʋ təna na ɩ́ tʋ tɔ. Tənaɣa yəlaa polaa na pá maɣana toŋ tʋ ɩnɩ na pá heeli-ɩ sɩ: Nyá təmlɛ tʋ ɩnɩ ɩ wakələɣɩ nyá wɛnaʋ kɛ́. 	 Jezus vertelde Zijn discipelen nog een gelijkenis. "Een rijke man had een beheerder in dienst die op zekere dag van verduistering werd beschuldigd.


Ɩ́ taa hu nɔɣɔlʋ, paa Yuta nyə́ma, paa mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ, paa Yesu sɛɛlaa. 	 Wees geen struikelblok voor Joden, heidenen of gelovigen. Ikzelf maak het iedereen in alles naar de zin. Het gaat mij niet om mijn eigen belang, maar om het belang van heel veel mensen, want ik hoop dat zij allemaal gered zullen worden.


Pɔɔlɩ tɛma ḿpʋ́ɣʋ́ yɔɣɔtaɣa, ɩlɛna ɩ́ kpaɣa potopoto na ɩ́ sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ pa təna pa ɩsɛntaa, na ɩ́ faɣa-ɩ na ɩ́ sʋʋ tɔɣɔʋ. 	 Daarna nam Paulus een brood en dankte God ervoor in het bijzijn van alle anderen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tasa-ɩ pɔɔsʋɣʋ kɛ tɔm tooso nyəm sɩ: Yohaanɩ pəyalʋ Simɔŋ, nyá luɣu wɛ-m? Tənaɣa Piyɛɛ laŋlɛ wakəlaa, ɩsɩɩ Yesu tasʋɣʋ-ɩ pɔɔsʋɣʋ kɛ tɔm tooso nyəm sɩ: Nyá luɣu wɛ-m tɔ. Ɩlɛna ɩ́ cɔ-ɩ sɩ: Tacaa, n nyəmá pə təna. N nyəmá sɩ ma luɣu wɛ-ŋ. Ɩlɛna Yesu cɔ Piyɛɛ sɩ: Tɔʋ, paasəna ma heeŋ ɩlɛ. 	 Voor de derde keer vroeg Jezus: "Simon, zoon van Johannes, houd je van Mij?" Toen Jezus hem voor de derde keer vroeg of hij van Hem hield, werd Petrus verdrietig. "Here", zei hij, "U weet alles. U weet toch dat ik van U houd!" "Zorg dan voor mijn schapen", zei Jezus.


Se nyá caa na nyá too. Sɔɔlɩ nyá tɔɣɔntəlɛ ɩsɩɩ nyá tɩ. 	 U mag niet liegen. U moet respect hebben voor uw ouders. U moet net zoveel van uw medemens houden als van uzelf."


Kʋnyɩɩlʋɣʋ ŋkʋ kʋlɛ kʋ wɛɛkɩ mpʋ ɩlɛna kʋ́ kɔɔ kʋ́ lʋlɩ ɩsaɣatʋ. Na ɩsaɣatʋ ná kɔŋ tə́ pɩɩ təmammam ɩlɛna təlɛ tə́ lʋlɩ səm. 	 Die slechte verlangens brengen u tot slechte daden; en de straf die u daar tenslotte voor krijgt, is de dood.


Ɩsəna mpi pə wɛ yooyoo kɛ́ katɛ sɩ ɩ́ sʋʋna pənyálaɣa pʋ́ʋ́ɣʋ́ na ɩ́ lɩɩ tɔ, mpʋ tɔtɔɣɔ pə wɛ liɣitee tʋ kɛ katɛ sɩ ɩ́ sʋʋ Ɩsɔ Kawulaɣa taa, halɩ pə tɩɩ tɛɛ mpʋ. 	 Het is voor een kameel gemakkelijker om door het oog van een naald te gaan, dan voor een rijke om het Koninkrijk van God binnen te komen."


Ḿpʋ́ɣʋ́ wulaʋ sɔsɔ kʋfalʋ nɔɣɔlʋ ná caɣaa, ɩ́lɛ́ ɩ taa nyɩ Yosɛɛfʋ. 	 Maar toen er een nieuwe koning kwam, die Jozef niet gekend had, zag het er niet best voor hen uit.


Ɩsɔ kʋsa ɩ nyʋɣʋ na ɩ́ caɣasɩ-ɩ ɩ kɔŋkɔŋ taa. Ɩlɛna ɩ́ kpaɣa Feesuɣu Naŋŋtʋ, wei ɩ ka tɔma sɩ ɩ ká ha tɔ, na ɩ́ cɛlɛ-ɩ. Na Feesuɣu Naŋŋtʋ ɩnəɣɩ Yesu tisa tá təna tá tɔɔ, na ɩ́ tɔŋna naʋ na nɩɩʋ kɛ ɩsəntɔ. 	 Hij heeft Hem toen de ereplaats aan Zijn rechterhand gegeven. Zoals beloofd gaf God Hem ook de Heilige Geest en Jezus heeft de Heilige Geest uitgestort; en dat ziet en hoort u nu.


Ɩ́ la laakalɩ tɔtɔ na mə taa nɔɣɔlʋ ɩ́ taa la asilima yaa Ɩsɔ nyəm pəsɩ ɩ ɩsɛntaa kɛ́ yem, ɩsɩɩ pə lapʋ Ɩsaʋ na ɩ́ kpaɣa ɩ sɔsɔɔntʋ lonte na ɩ́ pɛɛtɩ tɔɣɔniya tɔɔ tɔ. 	 Let er ook op dat niemand van u betrokken raakt in sexuele zonden of onverschillig is als Esau, die als oudste zoon zijn rechten ruilde voor een bord eten.


Ḿpʋ́ɣʋ́ cimaasɩ wule pa kʋla tanaŋ təpam na pá polo pəlaaʋ kiŋ kɛ ilim lɩɩʋ waatʋ. 	 Op zondagmorgen, bij het opgaan van de zon, gingen zij naar het graf.


Pa ŋmaawa mə kʋsəsɩɩtʋ takəlasɩ taa sɩ: Ye yəlaa naalɛ ləsa aseeta kʋlʋm, pa aseeta ɩnɩ ɩ wɛ tampana. 	 In uw wet staat dat als twee getuigen hetzelfde zeggen, hun getuigenis rechtsgeldig is.


Ama ɩ́ tɔkɩ mpi ɩ́ wɛna tɔɣɔ teu təkem na haləna má kɔɔ. 	 dan dat u vasthoudt wat u hebt, totdat Ik kom.


Ye yʋlʋ caɣaa na ɩ́ taɣanɩ ɩsəna ɩ caa pá lana ɩ wɛnaʋ kɛ ɩ səm waalɩ tɔ na pá tʋ takəlaɣa taa na pá sɩɩ, ɩsɩɩ ɩ səpa na pə́cɔ́. 	 Met dit verbond, dat God met ons heeft gesloten, is het net als met een testament; er moet eerst iemand sterven, voordat het van kracht wordt.


Ye ɩ kɔma na ɩ́ sʋʋ nɛɣɛtʋɣʋ ɩ́ nyəmá kpakpaa sɩ hɛɛsʋɣʋ talaa kɛ́. 	 Wanneer je de blaadjes ziet uitkomen, weet je dat het bijna zomer is.


Saa ɩnɩ nɔɣɔlʋ kaa nɔkɩ ɩ tɔɣɔntəlɛ kɛ sɛɣɛsʋɣʋ. Nɔɣɔlʋ kaa tɔ ɩ taapalʋ sɩ: Nyɩ Tacaa. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, pa təna paa nyɩ-m. Pə kpaɣaʋ pəyaɣa na pə polo sɔsɔ tɔ. 	 Niemand zal tegen zijn vriend, broer of buurman hoeven te zeggen: 'Jij moet de Here ook leren kennen', want van klein tot groot zal iedereen Mij kennen.


Ɩsəna Ɩsɔ Feesuɣu yelaa na ɩ́ kpɛntɩ tɔ ɩ́ sɛɛsɩ ɩsəlɛ na mə kpɛntʋɣʋ ŋkʋɣʋ tɔkʋɣʋ, na nɔɣɔ kʋlʋmaɣa ŋka ɩ́ wɛna tɔ ká yele na ɩ́ lá mpʋ. 	 Doe uw uiterste best de eenheid te bewaren die de Heilige Geest onder u tot stand heeft ge- bracht, door in vrede met elkaar te leven.


Tə́ tʋ́ Ɩsɔ kɛ́ teeli kɛ tam tɔɔ. Ami. 	 Die daarvoor altijd en eeuwig geëerd en geprezen zal worden. Amen.


Ɩ nɩɩ Yesu taŋ, ɩlɛna ɩ́ tili Yuta nyʋɣʋ nyə́ma napəlɩ sɩ pá wiina-ɩ na ɩ́ kɔɔ ɩ́ waasɩ ɩ yom ɩnɩ. 	 Toen de kapitein over Jezus hoorde, stuurde hij enkele voorname Joodse burgers naar Hem toe met de vraag of Hij wilde komen om zijn knecht te genezen.


Tənaɣa Yesu tɔma-wɛ sɩ: Ɩ́ polo na ɩ́ wiili na má ná, potopotonaa ɩsənaɣa ɩ́ wɛna? Yesu ɩfalaa wiilaa, ɩlɛna pá heeli-ɩ sɩ: Potopotonaa kakpasɩ na pə kaasɩ tiina kɛ naalɛ. 	 "Hoeveel brood hebben jullie?" vroeg Hij. "Ga eens kijken."


Mə na mpa pa wɛ laŋhʋlʋmlɛ taa tɔ ɩ́ kpɛntɩ yɔɔlʋɣʋ, na mə na mpa pɛlɛ pa wiiki tɔ ɩ́ kpɛntɩ wula tɔtɔ. 	 Wees blij als anderen blij zijn en wees verdrietig als zij verdrietig zijn.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Pɔɔlɩ pama ɩsɛ kɛ kotuɣu nyə́ma tɔɔ na ɩ́ tɔ sɩ: Ma tɛɛtʋnaa mɛ, na lotu kʋlʋmtʋ təkpataa kɛ́ ma tɔmna Ɩsɔ ɩsɛntaa kɛ́ haləna saŋa. 	 Paulus keek de Raad onderzoekend aan en zei: "Mannen broeders, tot op deze dag heb ik steeds met een zuiver geweten voor God geleefd."


Yʋlʋ wei ɩ tɛma səpʋ tɔ pə ləsa ɩlɛɣɛ ɩsaɣatʋ yomle taa kɛ́. 	 De zonde heeft niets meer over ons te zeggen. De zonde heeft geen macht over een dode.


Nmaa takəlaɣa na ń heeli Pɛɛkam Yesu sɛɛlaa kpekəle ɩsɔtaa tillu sɩ: Má wei ma wɛna laɣatɛ nte tə wɛ lɔŋ kɛ táá na waalɩ tɔ ma yɔɣɔtaa sɩ: 	 PERGAMUM Schrijf aan de boodschapper van de gemeente in Pergamum: Dit zijn de woorden van Hem Die het scherpe, tweesnijdende zwaard in Zijn mond heeft:


Pə taɣa pʋlʋ, Ɩsɔ tá kpisi pʋlʋpʋ se. 	 Voor God is niets onmogelijk. Wat Hij zegt, gebeurt."


Ɩ kiŋ kɛ atɛ awulaa lakaɣa pa asilima kʋlapʋtʋ, na ɩ asilima sʋlʋm kɛ atɛ yəlaa nyɔɔwa na pə́ kʋɣɩ-wɛ. 	 De koningen van de aarde hebben ontucht met haar gepleegd en de bewoners van de aarde zijn dronken geworden van de wijn van haar ontucht."


Kʋpam, pə taɣa yʋlʋ wei ɩ nyənəɣɩ ɩ tɩ ɩsɩɩ ɩ kɛ́ pʋlʋ tɔ ɩnɩ ɩ sam yana. Ama wei ɩ tɔɔ Tacaa yɔɣɔtəɣɩ kʋpantʋ tɔɣɔ. 	 Iemand die zichzelf aanprijst, is niet van waarde. Maar als iemand door de Here geroemd wordt, is dat een bewijs van zijn waarde.


ɩlɛna ɩ́ tɔ-wɛ sɩ: Ma laŋlɛ wakəlaa kɛ́ tətɔɣɔtɔɣɔ pə fɛɩ kɛɛsʋɣʋ. Ɩ́ caɣa cənɛ na ɩ́ feŋiɣi. 	 Jezus begon bang te worden en kreeg het heel erg moeilijk. "Het wordt Mij teveel", zei Hij. "Ik sterf bijna van verdriet. Blijf hier waken."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu yaa ɩ ɩfalaa naanʋwa na naalɛ kɛ ɩ́ kiŋ, na ɩ́ ha-wɛɣɛ pəsʋɣʋ sɩ pá tɔɣɔnɩ alɔɣaa na pá waa kʋtɔməŋ təna na acamaa təna. 	 Jezus riep Zijn twaalf discipelen en gaf hun macht om boze geesten te verjagen en alle ziekten en kwalen te genezen.


Pə taɣa mpʋ, ma naakʋɣʋ-ŋ tɔ, nyá na nyaŋ kɛ́ ɩsɩɩ kakaɣa. Ɩsaɣatʋ lapʋ tɔkəna-ŋ təkem. 	 Ik zie dat u vergiftigd bent door jaloezie, dat u gevangen zit in uw eigen zonde."


Tənaɣa ta taapalaa tɛɛna-tɩ sɩ Yesu ɩfalʋ ɩnɩ ɩ kaa sɩ. Pəyele Yesu ná tá heeli Piyɛɛ sɩ ɩ kaa sɩ. Ama ɩ tɔmaɣa sɩ: Ye ma nɔkaa sɩ ɩ́ caɣa mpʋ haləna ma kɔntɛ, nyá nyəntʋ suweɣe pə taa? 	 Onder de vrienden van Jezus deed daarna het verhaal de ronde dat Johannes niet zou sterven. Maar Jezus had niet gezegd dat hij niet zou sterven. Hij had alleen gezegd: "Als Ik wil dat hij blijft leven tot Ik terugkom, is dat niet uw zaak."


Moisi tɛma Ɩsɔ na ɩ taa tɔɣɔ waatʋ wei ɩ́ lɩɩ Icipiti na wulaʋ pááná huu ɩ tɔɔ tɔ pə ta tɔ ɩ laŋlɛ. Ɩ səŋa teu təca, mpi tɔ ɩ naakaɣa Ɩsɔ wei ɩ fɛɩ pá na-ɩ tɔ. 	 In dat vertrouwen verliet hij Egypte en was niet bang voor de woede van de Farao. Hij liet zich niet van de wijs brengen; het was alsof hij steeds de onzichtbare God zag.


Yesu lɩɩna kpɩɩlʋɣʋ taa na ɩ́ na yəlaa samaa, ɩlɛna pa tɔm lapɩ-ɩ pətɔɔtəlɛ kɛ sɔsɔm. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, pa nəɣəsəna kɛ́ ɩsɩɩ heeŋ wei ɩ fɛɩna tiikilu tɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ sɛɣɛsa-wɛɣɛ sɔsɔm. 	 Toen Jezus uit de boot stapte, zag het op de oever zwart van de mensen, die uit de dorpen en steden waren gekomen. Hij had met hen te doen, het leek net een kudde schapen zonder herder. Daarom vertelde Hij hun weer over God.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa lupa naule na pá pəsɩ-tɛɣɛ pa tʋɣʋ na pá laa-tɛ. Haləna pá yɔɔləna pa niŋ kʋlupum mpəɣɩ teu. 	 Want wij weten niet wat er met Mozes gebeurd is, die ons uit Egypte heeft geleid.' Zij maakten een beeld in de vorm van een kalf. Toen het klaar was, legden zij er offers voor neer en vierden uitbundig feest. Zij genoten van wat ze hadden gemaakt.


Tənaɣa Yosɛɛfʋ kʋlaa na ɩ́ kpaɣa pəyaɣa na ka too na pá məlɩ Ɩsɛɣɛlɩ tɛtʋ taa. 	 Jozef verliet met zijn gezin het land Egypte en ging naar Israël terug. Hij durfde echter niet naar Judea te gaan, omdat hij had gehoord dat Herodes' zoon Archelaüs daar nu de macht in handen had. In een droom zei God hem naar de provincie Galilea te gaan.


Ama Yesu suma, ɩ ta cɔ sɩ pʋlʋ. Ɩlɛna kɔtəlaa wulaʋ tasa-ɩ pɔɔsʋɣʋ sɩ: Nyaɣalɛ Ɩsɔ wei pa pʋɣʋləɣɩ tɔ ɩ pəyalʋ Mesii? 	 Maar Jezus zweeg. Hij sprak geen woord. De hogepriester vroeg: "Bent U de Christus? De Zoon van God?"


Ama apalaa na alaa mpa pa kɛ́ sɩ paa tɛ na pá fe na pá caɣa cele antulinya wei ɩ kɔŋ tɔ ɩ taa tɔ, akpaɣalɛ kaa wɛɛ təna. 	 Maar de mensen die het waard zijn in Gods nieuwe wereld te komen, zullen opstaan uit de dood. In die nieuwe wereld zullen zij niet meer trouwen.


Mə na Kilisiti ɩ́ kpɛntʋɣʋ mpʋ tɔ pə sɔɔsəɣɩ-mɛɣɛ toŋ ntɛ? Ɩ sɔɔlʋɣʋ sɔɔsəɣɩ-mɛɣɛ apalʋtʋ ntɛ? Mə na Feesuɣu Naŋŋtʋ ɩ́ kpɛnta kʋlʋm na? Ɩ́ lakɩ təmaɣa yəllɛ na kʋpantʋ na? 	 Als u elkaar in Christus helpt, als u elkaar met liefde bemoedigt, als u door de Geest één bent met elkaar, als u zich over elkaar ontfermt en liefdevol met elkaar omgaat,


Na pɩɩ kuli ɩ taa hʋwɛɛ tɔɔ təkelekele na ɩ́ həntɩ Ɩsɔ tɛɛ na ɩ́ sɛɛ-ɩ na ɩ́ tɔŋ sɩ tampana Ɩsɔ wɛ panɛ pa hɛkʋ. 	 Wat er in hem omgaat, komt aan het licht. Dan zal hij op zijn knieën vallen, God aanbidden en openlijk erkennen dat God bij u is.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ɩsəna ɩ́ footiɣi mə tɔɣɔntəlɛnaa tɔɣɔ Ɩsɔ ká hʋʋna-mɛ. Na ɩsəna ɩ́ maɣasəɣɩ mə tɔɣɔntəlɛnaa tɔɣɔ Ɩsɔ ká maɣasɩ-mɛ. 	 Want zoals u anderen behandelt, zult u zelf behandeld worden.


La kookalɩ na ń kɔɔ ma kiŋ kɛ lɔŋ. 	 Probeer zo vlug mogelijk naar mij toe te komen,


Ɩsɩɩ paa lɛnta Ɩsɔ yəlaa na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa tɔɣɔ n cɛləɣɩ-wɛɣɛ caləm kɛ pənɛntaa sɩ pá nyɔɔ. Mpi paa lapa tɔ mpɩ pə fɛləɣəna-wɛ. 	 Nu krijgen de mensen, die het bloed van Uw kinderen en profeten vergoten hebben, bloed te drinken. Dat is hun verdiende loon."


Ɩ tʋ Ɩsɔ kɛ́ naani na ɩ́ tɔ sɩ ɩnəɣəlɛ Ɩsɔ Pəyaɣa. Tɔʋ, tə́ ná sɩ Ɩsɔ ká sɔɔlɩ sɩ ɩ́ waasɩ-ɩ yaa ɩsəna. 	 Hij vertrouwde toch op God? Als God zoveel met Hem opheeft, laat Die Hem dan komen redden. Hij is immers Gods Zoon?"


Tɩɩ wɛna mpaaʋ sɩ tə́ tɔɣɔ mə kʋtɔɣɔʋ kɛ faalaa. Ama tə kisa ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ ɩ́ nana-tʋ na ɩ́ təŋ tá ɩkpatɛ. 	 Wij hadden dat overigens best van u mogen eisen, maar hebben het niet gedaan om u tot een voorbeeld te zijn. Leef daar dan ook naar!


Na ye ɩ́ kalaa ɩ́ ká ná ɩsəna mpi ma nyəmá Kilisiti tɔm nti ɩnɩ nɔɣɔlʋ taa cɛkəna mpʋ tɔ. 	 Daaraan kunt u zien hoe goed ik begrijp wat voor bedoeling God met Christus heeft.


Ɩ́ yele hʋwɛɛ nyaŋ nyəna təna na təma tɔkənaʋ kɛ táá na pááná mʋɣʋ. Ɩ́ yele hola na kʋtʋɣʋ. Ɩ́ yele ɩsaɣatʋ tənaɣa lapʋ, paa tə kɛ́ nti. 	 Doe alle wrok, woede en haat uit uw leven weg. Vloek niet, maak geen ruzie en beledig elkaar niet; vermijd alles wat slecht is.


Tənaɣa Yesu tɔma-wɛ sɩ: Ɩ́ kɔɔ na má la-mɛ na ɩ́ puuki yəlaa ɩsɩɩ ɩ́ puukuɣu tiina tɔ. 	 Jezus zei tegen hen: "Ga met mij mee. Dan zal ik een ander soort vissers van jullie maken. Vissers die mensen voor Mij vangen."


na ɩ́ tɔ sɩ: Ma heeliɣi-ŋ təkpataa sɩ maa la-ŋ kʋpantʋ, na maa la na ń hiki piya kɛ sɔsɔm. 	 "Abraham", zei Hij, "Ik zal u telkens weer zegenen. Ik zal u een zoon geven en u stamvader van een groot volk maken." (A)


Tənaɣa tɔnʋɣʋ tɔɔ asilima kʋtɔŋ tʋ nɔɣɔlʋ ɩ kɔma Yesu kiŋ, na ɩ́ sopi ɩ tɛɛ na ɩ́ tɛɣɛ-ɩ niŋ na ɩ́ tɔ sɩ: Ye n ka tisaɣa n taa waasɩ-m? 	 Op een dag kwam er een melaatse man naar Hem toe. Hij viel voor Jezus op zijn knieën en smeekte: "Als U wilt, kunt U mij genezen."


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa tala Petafasɩ kɛ Olifinaa pʋɣʋ tɔɔ. Waatʋ ɩnɩ tɔ pa fɛɩ pooluŋ na Yosalɛm. Tənaɣa Yesu tila ɩ ɩfalaa naalɛ sɩ: 	 Zij kwamen in de buurt van Bethfagé. Dat is een dorp op de helling van de Olijfberg, niet ver van Jeruzalem. Jezus stuurde er twee van Zijn discipelen heen en zei:


Kʋyakʋ ŋkʋɣʋ Ɩsɔ ká fɛlɩ paa wei kɛ́ ɩ kʋlapʋtʋ. 	 Als Hij de wereld oordeelt, zal Hij ieder geven wat hij verdient.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Lom yoolaa sɔsɔ na yoolaa mpa ɩ na-wɛ paa taŋa Yesu tɔ, pa nawa tɛtʋ seluɣu na pə təna mpi pə lapa tɔ, ɩlɛna pá nyá sɔsɔm na pá tɔ sɩ: Tampana, yʋlʋ ɩnɛ ɩ kɛ́ Ɩsɔ Pəyalʋ kɛ́. 	 De commandant en zijn soldaten die bij het kruis waren, schrokken vreselijk van de aardbeving en alle andere dingen die er gebeurden. "Deze man was werkelijk de Zoon van God!" riepen ze uit.


Ma piya, ma ŋmaa-mɛɣɛ tənɛ ɩnəɣɩ sɩ pə́ la na ɩ́ taa la ɩsaɣatʋ. Ama ye pə tɩɩ yelaa na nɔɣɔlʋ la ɩsaɣatʋ, ɩlɛ tə wɛna ta tɔm taɣanlʋ kɛ Tacaa kiŋ. Ɩnəɣəlɛ Yesu Kilisiti wei ɩ kɛ́ tampana təŋlʋ tɔ. 	 Kinderen, ik zeg dit om u van de zonde af te houden. Maar als iemand zondigt, hebben wij een rechtvaardige verdediger bij de Vader: Jezus Christus.


Paa na yəlaa paɣalɛ kʋlaa na pá suuki-ɩ pɔpɔtʋ tɔmnaa tɔ, pa ta hiki nti paa waana-ɩ tɔ. Waalɩ waalɩ kɛ́ yəlaa napəlɩ pa kʋla naalɛ 	 En die getuigenissen waren niet met elkaar in overeenstemming.


Paa tʋ-m ma ta nyɩ ɩsɔnaa niŋ taa, na pɛlɛ pá paana-m na pá casa-m akpatɛɛ na pá ka-m səm tesika tɔɔ. Na kʋyɛɛŋ tooso wule maa fe. 	 Ze zullen Mij ter dood veroordelen. Daarna zal Ik worden uitgeleverd aan de Romeinen. Die zullen Mij bespotten, afranselen en kruisigen. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden."


Ma taapalaa, pənɛntɛ mə ɩsɛ kulaa. Pə tɔɔ ɩlɛ ɩ́ taa yele na yəlaa asaɣaa kʋpuɣusutu tolisi-mɛ, na pə́ kɔɔ na timpi ɩ́ səŋaa təca tɔ pə́ laɣasɩ-mɛɣɛ lonte. 	 U bent gewaarschuwd, vrienden. Wees daarom op uw hoede. Laat u niet meeslepen door de verkeerde ideeën van mensen, die van geen wet willen weten. Anders valt u af van de goede plaats waar u nu staat.


pʋlʋ fɛɩ mpi pə sʋʋkɩ yʋlʋ nɔɣɔ taa na pə́ tii ɩ hiluɣu taa na pə́ lapɩ-ɩ ɩsaɣaʋ tɔ. Ama mpi pə lɩɩkəna hatoo yʋlʋ lotu taa tɔ mpɩ pə lakəna-ɩ ɩsaɣaʋ. 	 Een mens wordt niet slecht door wat hij eet. Nee, hij wordt slecht door wat hij denkt en zegt en doet."


Pə taɣa ɩsɩɩ nɔɣɔlʋ lɛɛkəɣɩ-m-kʋɣʋ kʋlɛɛkʋ se. Ama na ma luɣu kɛ ma lɔɔna-kʋ. Ma wɛna pəsʋɣʋ sɩ má lɔ-kʋ. Pə́cɔ́ ma wɛna pəsʋɣʋ sɩ má taɣanɩ kʋ hikuɣu. Ḿpʋ́ɣʋ́ ma Caa heela-m sɩ má la. 	 Niemand berooft Mij van het leven; Ik geef het uit eigen vrije wil. Want Ik kan en mag mijn leven geven en het terugnemen. Ik doe dat omdat mijn Vader dat heeft gezegd."


Pə tɔɔ kɛ́ tə wiina Titʋ sɩ ɩ́ polo mə tɛ, na ɩ́ lakɩ təmlɛ nte ɩ ka caalaa tɔ. Ɩlɛna ɩ́ la na mɩɩ tɛɛsɩ təmlɛ kʋpantɛ tənɛ. 	 Daarom vroegen wij Titus, die bij u al begonnen was uw liefdevolle gaven te verzamelen, dit werk ook af te maken.


Na ɩ yɔɣɔtəɣɩ mpi ɩ nawa na ɩ́ nɩɩ tɔ pə tɔm, ama nɔɣɔlʋ ɩɩ mʋɣɩ ɩ tɔm. 	 Hij vertelt wat Hij gezien en gehoord heeft, maar niemand gelooft Hem.


Pəlee kɛ́ mpʋ ɩnɩ pɩɩ la? Na ŋmaatəlɛ nteɣe pɩɩ hʋ́lɩ́ na tə́ nyəna sɩ pə wʋsaa? 	 "Wanneer zal gebeuren wat U daarnet over de tempel hebt gezegd? En hoe kunnen wij weten dat het zover is?"


Ma Caa təyaɣa taa lona tɔɔwaɣa. Ɩlɛ ma puki na má taɣanɩ-mɛɣɛ mə nyəna. Ama ye pə taa wɛɛ mpʋ, ma taa nɔkɩ-mɛɣɛ pə tɔm heeluɣu. 	 Waar mijn Vader woont, zijn vele huizen. Als dat niet zo was, zou Ik het u wel gezegd hebben. Ik ga er nu heen om alles voor u in orde te maken.


Pə kɔma sɩ pə nyaaləɣɩ, ɩlɛna Yesu kɔɔ na ɩ́ səŋ kʋteŋ tɔɔ. Ama ɩ ɩfalaa ta nyɩ sɩ ɩnɩ. 	 Toen het licht begon te worden, stond Jezus aan de oever van het meer. Maar Zijn discipelen herkenden Hem niet.


Tɛtʋ ká sele pə kaa la nyənʋɣʋ, nyɔɣɔsɩ na yʋlʋkʋsəkʋ ká lɩɩ tiiliwɛ tiiliwɛ. Kɔkɔlɔ təma sɔɣɔntʋ nyəna na atɔma sɔsɔɔna ká lɩɩna ɩsɔtaa na pə́ tii. 	 Er zullen geweldige aardbevingen komen, hongersnoden en epidemieën. Nu hier en dan weer daar. In het heelal zullen verschrikkelijke dingen gebeuren.


Maa yɔɔləɣɩ sɩ ma tɛma hikuɣu kɛ mpi ma pɛɛkaɣa tɔ se, yaa ma tɛma teu təkpataa. Ama ma tɔŋna lʋpʋ kɛ́ na má kaasəɣɩ ma tɩ sɩ má hiki ma asewa fɔɔtɔ. Mpi pə tɔɔ tɔ, Yesu Kilisiti tɛma-m hikuɣu na ɩ́ kpa-m ɩ kpa-m kɛ́. 	 Daarmee wil ik niet zeggen dat ik er al ben of dat ik al volmaakt ben, maar wel dat ik met dat doel voor ogen blijf doorgaan. Die volmaaktheid probeer ik te grijpen, waarvoor ook Christus mij gegrepen heeft.


Ɩ kɔma tɔtɔ sɩ mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ, pɛlɛ pá sa Ɩsɔ kɛ́ ɩ suulu tɔɔ. Pa ŋmaawa Ɩsɔ Tɔm taa kɛ́ mpʋ sɩ: Pə tɔɔ kɛ́ maa sa-ŋ piitimnaa hɛkʋ. Maa tala-ŋ yontu taa. 	 Een andere reden is dat ook de overige volken God zouden danken en eren voor Zijn genade. "Daarom zal Ik de volken over U vertellen", staat er in de Boeken. "Ik zal Uw naam bejubelen." (b)


Ḿpʋ́ɣʋ́ Ɩsɔ Feesuɣu heela-m sɩ má təŋ-wɛ, má taa la sika. Má na tá taapalaa naatoso ɩnɛ tə poləna Sesalee na tə́ sʋʋ Kɔɔnɛɛ təyaɣa kɛ tá təna. 	 Zij waren door iemand uit Caesarea gestuurd om mij te halen. De Geest zei dat ik zonder aarzelen met hen moest meegaan. En deze zes broeders besloten met mij mee te reizen.


Mɛ mpa mə tɔŋ sɩ saŋa yaa cele tɩɩ polo ɩcatɛ tənɛ na tənɛ na tə́ caɣa tənaɣa pənaɣa na tə́ taatɩ na tə́ hiki liɣitee tɔ, pənɛntɛ mɩɩ nɩɩ ɩlɛ. 	 Er zijn mensen onder u die zeggen: "Vandaag of morgen gaan we naar die en die stad om zaken te doen. Wij zullen er een jaar blijven en goed winst maken."


Ɩ́ sɛɛsɩ ɩsəlɛ na Laapaalɩ Kʋpaŋ wei ɩ kɔŋna hɛɛsʋɣʋ tɔɣɔ kpaalʋɣʋ na pə́ wɛɛ ɩsɩɩ ntaŋkpala kʋpana kɛ ɩ́ lɛɛwa. 	 Trek de schoenen aan van de bereidheid om het goede nieuws van de vrede met God bekend te maken.


Pepeɣe maa kɛɛsəna kʋfalaŋ yəlaa panɛ? Pa nəɣəsəna kɛ́ ɩsɩɩ piya cakʋɣʋ kataasɩ taa na sɩ tɔŋ təma sɩ: 	 Wat kan Ik over u zeggen? U bent net kinderen die buiten spelen en tegen hun vriendjes zeggen:


Ɩlɛna ɩ́ tasa sɩ: Ma kaa tasa tɔɔsʋɣʋ kɛ pa ɩsaɣatʋ na pa kʋpəntəŋ tɔɔ kɛ́ paa pəcɔ. 	 En Hij voegde eraan toe: "Ik zal nooit meer aan hun zonden denken." (B)


Pə tɔɔ kɛ́ Ɩsɔ yela-wɛɣɛ pa tɛtɛlakasɩ ɩsaɣasɩ nsi pa luuŋ sʋʋwa tɔ sɩ taa, na pá lakɩ təmaɣa mpi pə wɛ fɛɛlɛ tɔ. 	 Daarom liet God hen een speelbal worden van hun eigen onreine begeerten, zodat hun lichamen misbruikt en onteerd werden.


Pɛlɛ paa paana-m na pá tɔ-m ntaɣama, na pá casa-m akpatɛɛ. Pəlɛ pə waalɩ ɩlɛna pá kʋ-m. Ama maa fe pə kʋyɛɛŋ tooso wule. 	 Ze zullen Mij bespotten, spugen, geselen en tenslotte vermoorden. Maar op de derde dag zal Ik weer levend worden."


Kotuɣu sɔsɔɔʋ kotilaa mpɛ pa nɩɩ mpʋ, ɩlɛna pa pááná huu sɔsɔm, haləna pa caakaɣa pa kʋ tillaa sɔsaa. 	 De mannen van de Raad waren woedend en wilden hen doden.


Pə tɔɔ kɛ́ waatʋ wei ɩ́ yaa-m tɔ pə ta la-m katɛ na kɔntɛ. Ɩlɛ ma pɔɔsəɣɩ-mɛ sɩ alaafəya kɛlɛ? 	 Daarom ben ik zonder aarzelen meegegaan toen u mij liet vragen bij u te komen. Maar ik ben wel benieuwd waarom u dat hebt gedaan."


Ḿpʋ́ɣʋ́ yʋlʋ kataŋa cɔ Filipʋ sɩ: Ye nɔɣɔlʋ ta sɛɣɛsɩ-m, ɩsənaɣa maa la na má cɛkəna? Ɩlɛna yʋlʋ kataŋa tɔ Filipʋ sɩ: Kpa na ń caɣa ma kiŋ. 	 "Begrijpt u wat u leest?" vroeg hij aan de man in de wagen. "Eerlijk gezegd, begrijp ik er niet veel van", antwoordde de man. "Er staat ook geen uitleg bij!" En hij vroeg Filippus bij hem in de wagen te komen zitten.


Yʋlʋ Pəyaɣa ma ma kɔntɛ ká la kɛ́ ɩsɩɩ tɛʋ nyəɣəsʋɣʋ hatoo tɛʋ kite tɛɛ na pə́ kaləsəna kʋ nɔɣɔ tɔ. 	 Als iemand zegt dat de Christus zich ergens verborgen houdt, geloof hem niet.


Pə pamma alʋ leelu nɔɣɔlʋ naa wɛ ɩcatɛ ńtɛ́ tə taa, tam kɛ́ ɩ pukaɣa ɩ kiŋ na ɩ́ sələməɣɩ-ɩ sɩ ɩ́ waasɩ-ɩ. Sɩ nɔɣɔlʋ tɔkəna ɩ ɩsɛ, na ɩ́ caa sɩ ɩ́ waasɩ-ɩ. 	 Een weduwe uit die stad kwam telkens bij hem. Zij eiste dat hij uitspraak zou doen in een conflict tussen haar en iemand die haar had benadeeld.


Tuu lɔŋ mə kʋpəntəŋ na mə ɩsaɣatʋ ka yelaa kɛ́ na ɩ́ wɛ ɩsɩɩ sətaa kɛ Ɩsɔ nyəntʋ taa. 	 Ook u bent door Hem tot leven geroepen; u, die eigenlijk al dood was, omdat u niet leefde zoals God wilde.


Paa yʋlʋ toma ta tɔɔ Ɩsɔsɛɛlɛ mpaaʋ taa ɩ́ mʋ-ɩ ḿpʋ́ɣʋ́ mə hɛkʋ, ɩ́ taa yəpəlɩ-ɩ tə tɔɔ. 	 Neem iemand met een zwak geloof in uw midden op, maar vermijd twijfelachtige discussies.


Pa tasa Ɩsayii takəlaɣa ŋkɛ ka taa tɔtɔ sɩ: Sesee pəyaɣa ká tɛ na ká kɔɔ. Ɩ ká kʋlɩ na ɩ́ kpiliki piitimnaa, na pá tɛɛləɣɩ ɩ kiŋ. 	 De profeet Jesaja zei: "Een nakomeling van Isaï zal opstaan om over de volken te regeren. Hun hoop zal op Hem gevestigd zijn." (e)


Moisi ɩnɩ ɩ heelina Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma sɩ: Ɩsɔ ká kɔna-mɛɣɛ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ nɔɣɔlʋ wei ɩ wɛ ɩsɩɩ má, na ɩ ká wɛɛ mə maɣamaɣa mə piitim tʋ tɔ. 	 Deze Mozes zei tegen onze voorouders: 'God zal u een profeet geven als ik, iemand uit uw eigen volk'. (A)


Tə pɛɛkəɣɩ na tə́ cɔləɣɩ sɩ tə paasʋɣʋna liɣitee sɔsɔɔna anɛ a tɔm tɔ, nɔɣɔlʋ ɩ́ taa kɔɔ na ɩ́ caɣana-tʋ. 	 Door samen te reizen, nemen hij en ik elk wantrouwen weg. Want wij willen in geen geval dat iemand iets kan aanmerken op de manier waarop wij deze grote bedragen beheren.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩsɔtaa tillaa naatosompɔɣɔlaɣa wei ɩ ka tɔka kʋnaasənam tɔm naatosompɔɣɔlaɣa ɩnɩ tɔ pa lɩɩ Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ ntɛ tə taa. Na pá suu kpoŋkpontu toŋ nyəntʋ wontu kʋhʋlʋmtʋ na tə́ mʋɣɩ kɔkɔ kɛ nyənənyənɩ, na pá ləla pa laŋa taa kɛ́ wʋla tampalanaa. 	 De zeven engelen met de zeven rampen kwamen naar buiten. Zij hadden blinkend witte kleren aan en droegen een gouden gordel om de borst.


Ntiɣi maa tasa yɔɣɔtaɣa ɩlɛ yee? Tapacaɣalɛ fɛɩ-m sɩ má yɔɣɔtɩ Ketiyɔŋ, na Palakɩ, na Samsɔŋ, na Yɛfɛtɛ, na Tafiiti, na Samiyɛɛlɩ, na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa pa tɔm. 	 Moet ik hiermee doorgaan? Ik zou tijd tekort komen als ik de ervaringen van Gideon, Barak, Simson, Jefta, David, Samuël en de profeten moest vertellen.


Ama ɩ́ wɛɛ na ɩ́ puki lɔlɔ kɛ́ Tacaa na tá Yatʋ Yesu Kilisiti pɛɛlɛɛ na ɩ nyəm tɔm taa. Pə kpaɣaʋ saŋa haləna tam tɔ, teeli tʋ ntɛ́ ɩnɩ. Ami. 	 U moet in plaats daarvan geestelijk groeien en onze Here en Redder Jezus Christus beter leren kennen. Voor Hem is alle eer, voor nu en eeuwig. Amen.


Ɩnɩ ɩ kpana ɩsɔtaa na ɩ́ caɣa Ɩsɔ kɔŋkɔŋ taa, na ɩ́ tɔkɩ kawulaɣa kɛ ɩsɔtaa tillaa na ɩsɔtaa kawulasɩ na pə toŋtʋnaa tɔɔ. 	 Christus is naar de hemel gegaan en troont nu naast God op de hoogste ereplaats in de hemel. Alle engelen, heersers en machthebbers zijn aan Hem onderworpen.


Ma yɔɣɔtaa tɔ ɩ́ nɩɩwaɣalɛ, ɩ́ taa yele na nɔɣɔlʋ tolisi-mɛ na laɣatʋ tɔmnaa. 	 Ik zeg dit om te voorkomen dat men u door mooie woorden misleidt.


Ḿpʋ́ɣʋ́ paa wei ɩ pola ɩ ɩcatɛ taa sɩ pá kala-ɩ. 	 Iedereen moest naar de stad of het dorp van zijn voorouders gaan om zich te laten inschrijven.


Ama Samalii tʋ tɔntʋ nɔɣɔlʋ ná tala təna na ɩ́ na apalʋ ɩnɩ, ɩlɛna ɩ tɔm lapɩ-ɩ pətɔɔtəlɛ kɛ sɔsɔm. 	 Gelukkig kwam er ook iemand langs die medelijden kreeg toen hij hem daar zag liggen. Het was een Samaritaan, een vijand van de Joden. (A)


Ɩ ka tɛma sɩɩʋ kɛ hatuu lɔŋ kɛ ɩ sɔɔlʋɣʋ tɔɔ sɩ ɩ ká pəsɩ-tʋɣʋ ɩ piya maɣamaɣa kɛ Yesu Kilisiti tɔɔ, ɩlɛ ɩ maɣamaɣa ɩ luɣu lapəna mpʋ pə́cɔ́ pə lapʋ tɩɩ wɛ-ɩ leleŋ kɛ́. 	 Het is altijd Zijn bedoeling geweest ons als Zijn kinderen aan te nemen door Jezus Christus,


Ma taapalaa mɛ, ɩ́ taa nyɩɩlɩ sɩ ɩ́ la sɛɣɛsəlaa kɛ paɣalɛ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, anɩ ɩ́ nyəmá sɩ ta mpa tə kɛ́ sɛɣɛsəlaa tɔ tá hʋʋnaʋ ká lana toŋ na pə́ kəlɩ kpaɩ nyə́ma. 	 Broeders, denk niet dat u allemaal leraars bent, want een leraar wordt strenger beoordeeld, omdat zijn verantwoording groter is.


Ye mə tɔɣɔntəlɛnaa wakələɣəna-mɛ na ɩɩ hʋləɣɩ-wɛɣɛ suulu na ɩ́ taɣanɩ, mə Caa wei ɩ wɛ ɩsɔtaa tɔ, ɩ kaa hɩɩsɩ-mɛɣɛ mə ɩsaɣatʋ tɔtɔ. 	 Als je echter niet vergeeft, zal ook je Vader in de hemel jouw zonden niet vergeven." (a)


Ɩlɛ nti ma tɩɩ tʋ-mɛ tɔɣɔlɛ sɩ ɩ́ sɔɔləɣɩ mə təma. 	 Ik draag u op van elkaar te houden.


Ɩ́ sələməna-tʋ tɔtɔ na pə́ ləsɩ-tʋɣʋ yəlaa asaɣaa mpa pa ta kɛɛsɩ tɔ pa niŋ taa. Pə taɣa pʋlʋ, yəlaa wɛɛ mpa paa caa pá mʋ Ɩsɔ mpaaʋ tɔm tɔ. 	 Bid ook dat wij mogen ontkomen uit de klauwen van kwaadaardige mensen, want niet iedereen vertrouwt op de Here.


Pə kaasʋɣʋ tɔ, nɔɣɔlʋ ɩ́ taa tasa-m wahala tʋɣʋ tɔtɔ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, tɔntɔɔləŋ wei ɩ wɛ ma tɔɔ ɩsəntɔ tɔ ɩ hʋ́lə́ɣɩ́ kpakpaa kɛ́ sɩ ma kɛ́ Yesu yom. 	 Voortaan wil ik niet meer met dit soort zaken lastiggevallen worden. Want de littekens op mijn lichaam kenmerken mij als een slaaf van Christus.


Ḿpʋ́ɣʋ́ samaa ɩnɩ ɩ tʋ niŋ kɛ Yesu tɔɔ na pá kpa-ɩ. 	 De andere mannen wisten wie ze moesten hebben en namen Jezus gevangen.


Tənaɣa wulaʋ heela ɩ təmlɛ nyə́ma sɩ: Ɩ́ hɔkɔ ɩ niŋ na ɩ nɔɔhɛɛ na ɩ́ polo ɩ́ pɛtɩ-ɩ səkpɛtʋɣʋ taa. Tənaɣa ɩ ká casa kapusi na ɩ́ nyasəɣɩ ɩ təɣɩ kela. 	 De koning zei tegen zijn dienaren: 'Bind hem vast en gooi hem buiten in de diepste duisternis. Daar zal hij vergaan van wroeging en verdriet.'


Pɛɛlɔ ɩnɩ ɩ lɩɩwa, ɩlɛna ɩ́ polo ɩ pɔɔsɩ ɩ too sɩ: Pepeɣe ma sələmɩ-ɩ? Ɩlɛna toto cɔ-ɩ sɩ: Tɔ sɩ ɩ́ ha-ŋ Ɩsɔ lʋm sɔlʋ Yohaanɩ nyʋɣʋ. 	 Zij ging naar buiten en vroeg aan haar moeder: "Wat moet ik vragen?" Haar moeder zei: "Vraag hem om het hoofd van Johannes de Doper."


Tənaɣa Piyɛɛ tɔma-ɩ sɩ: Aaɩ, pə fɛɩ sɩ ń kɔ ma nɔɔhɛɛ kɛ paa pəcɔ. Yesu cɔ-ɩ sɩ: Ye ma ta kɔ-ŋ, pə faɣa ma na-ŋ kɛlɛ mpʋ. 	 "Geen sprake van! Ik wil niet dat U mijn voeten wast!" zei Petrus. "Als Ik ze niet mag wassen, Petrus, ben je mijn vriend niet", antwoordde Jezus.


Tənaɣa Sɔɔlɩ pɔɔsaa sɩ: Tacaa nyaɣa aweɣe ye? Ɩlɛna pə́ cɔ Sɔɔlɩ sɩ: Maɣa Yesu wei n tʋɣɩ kʋnyɔŋ tɔ. 	 "Wie bent U, Here?" vroeg Saulus. "Ik ben Jezus", zei de stem, "Die u zo fanatiek vervolgt.


Ye mpa pa sɔɔləɣɩ-mɛ tɔ pa tike kɛ́ mə sɔɔləɣɩ, ɩlɛ pepeɣe ɩ́ tɛɛwa tɔtɔ? Asaɣaa maɣamaɣa ná sɔɔləɣɩ mpa pa sɔɔla-wɛ tɔ pa tike tɔtɔɣɔ. 	 Wat voor bijzonders is het te houden van mensen die ook van u houden? Dat doet iedereen. En als u goed bent voor mensen die ook goed voor u zijn, is dat zo bijzonder? Nee, dat is heel gewoon.


Tənaɣa Yesu yaa pa təna na ɩ́ tɔ-wɛ sɩ: Ɩ́ nyəmá sɩ mpa pa kɛ́ yəlaa awulaa tɔ, pɛlɛ pa tɔkɩ kawulaɣa kɛ lɛlaa tɔɔ. Na mpa pɛlɛ pa kɛ́ kʋfeelaa tɔ, pɛlɛ pa ŋmakələɣɩ səkpema. 	 Jezus riep hen allemaal bij Zich en zei: "Jullie weten dat de mannen die het in de wereld voor het zeggen hebben, de bevolking onderdrukken. Zij maken misbruik van hun macht. Maar onder jullie is dat totaal anders.


Ɩlɛna Pilatɩ pɔɔsɩ-wɛ sɩ: Ɩlɛ ɩsaɣatʋ ntiɣi ɩ lapa? Ḿpʋ́ɣʋ́ pa tasa kapusi mapʋ na toŋ sɩ: Kamɩ-ɩ səm tesika tɔɔ, kamɩ-ɩ səm tesika tɔɔ. 	 Pilatus vroeg: "Wat heeft Hij dan voor kwaad gedaan?" Maar zij schreeuwden nog harder: "Sla Hem aan het kruis!"


Na pá tɔŋ sɩ: Ḿpʋ́ɣʋ́ pə wɛɛ. Tá Ɩsɔ tənna talətʋ, na teeli, na ləmaɣasɛɛ, na nyana təmlɛ sɛɛʋ, na samtʋ, na pəsʋɣʋ, na toma kɛ tam tɔɔ. Ami. 	 "Amen", zeiden zij. "Alle lof, heerlijkheid, wijsheid en dank, alle eer, macht en kracht is voor onze God, voor altijd en eeuwig. Amen."


Asaɣaa mpa pa kama tesika tɔɔ tɔ pa taa lɛlʋ ná tʋʋ-ɩ sɩ: Ɩsɩɩ sɩ Mesii kɛlɛ nyá yaa? Ya nyá tɩ nyʋɣʋ na ń kpɛntəna tá na ń ya tɔtɔ. 	 Eén van de misdadigers die naast Hem hing, zei spottend: "Zo, U bent dus de Christus? Bewijs dat eens. Red Uzelf en ons."


Ama ma, ma nyəma-ɩ, pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ɩ kiŋ kɛ ma lɩɩnaa, na ɩnɩ ɩ tilina-m. 	 Ik wel, want Ik kom bij Hem vandaan. Hij heeft Mij gestuurd."


Tacaa Ɩsɔ na tá Sɔsɔ Yesu Kilisiti pá hʋ́lɩ́-mɛɣɛ pɛɛlɛɛ na pá ha-mɛɣɛ alaafəya. 	 Wij wensen u de genade en vrede van God en van de Here Jezus Christus toe.


Ma tɔŋna ḿpʋ́ɣʋ́ nyənʋɣʋ ɩlɛ ma nɩɩ ɩsɔtaa tillaa tuutuuma taŋ ntɛ́, paa wɛ yəlaa iyisi iyisi. Na pá səŋaa na pá cɔɔna kumte na weesiŋ nyə́ma na sɔsaa. 	 Toen zag en hoorde ik miljoenen engelen om de troon en ook de levende wezens en de ouderlingen.


Yʋlʋ toŋ tʋ ɩ́ taŋa ɩ təyaɣa kɛ teu na yoou wontu, pʋlʋpʋ ɩɩ tokiɣina ɩ wɛnaʋ. 	 Zolang iemand goed bewapend is en zijn terrein streng bewaakt, hoeft hij zich niet ongerust te maken.


Pə tɔɔ kɛ́ tə heeliɣi yəlaa tənaɣa Kilisiti tɔm. Na tə́ lakəna tá laɣatʋ təna, na tə́ kpaaləɣɩ paa wei kɛ́ pə tɔm taa, na tə́ sɛɣɛsəɣɩ sɩ pə́ táná paa wei kɛ́ Ɩsɔ ɩsɛntaa na ɩ́ tɛma pɩɩʋ kɛ ɩ́ na Kilisiti pa kpɛntʋɣʋ tɔm taa. 	 Waar wij ook komen, vertellen wij de mensen over Christus. Wij waarschuwen en onderwijzen hen in alle wijsheid. Wij willen graag ieder mens aan God voorstellen, volmaakt door wat Christus voor hem gedaan heeft.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tasa-wɛɣɛ lɛntɩ sɩ: Ntɔŋ ɩ́ nyəmá teu sɩ yʋlʋm kaa pəsɩ na ɩ́ hɔ ɩ lɛlʋ, tɔfɔ pa naalɛ paa hoti pʋ́ʋ́ɣʋ́ taa kɛ́. 	 Jezus maakte een en ander duidelijk met een paar voorbeelden: "De ene blinde kan de andere blinde niet leiden. Want als de één in een kuil valt, trekt hij de ander mee.


Ta taapalaa tə caa sɩ ɩ́ cɛkəna mpa pa səpa tɔ pa tɔm na ɩ́ taa wɛɛ piti taa ɩsɩɩ mpa pa fɛɩna tɛɛlʋɣʋ kɛ Ɩsɔ kiŋ tɔ. 	 Over wat er gebeurt met christenen die sterven, willen wij u niet in het onzekere laten. U hoeft over hen geen verdriet te hebben, zoals de mensen die zonder hoop leven.


Maa looliɣi, ɩsəna mpi pa pəsaa tɔɣɔ pa hawa. Haləna pa tɩɩ hawa na pə́ tɛɛ ɩsɩɩ pa pəsʋɣʋ wɛɛ tɔ mɛɛ. Pa maɣamaɣa pa nɔkəna 	 Zij gaven meer weg dan ze konden missen. En ik kan getuigen dat ze het niet deden omdat wij het vroegen, maar omdat zij het zelf wilden.


Pa tɛma-wɛɣɛ mapʋ kɛ ḿpʋ́ɣʋ́ teu, ɩlɛna pá sʋsɩ-wɛɣɛ saləka taa, na pá heeli taŋlʋ sɩ ɩ́ nyənəɣɩ-wɛɣɛ teu. 	 Na vreselijk te zijn geslagen, werden zij in de gevangenis gegooid. De cipier kreeg orders hen streng te bewaken.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu sɛɛ-wɛɣɛ ɩsɔ sɩ: Apalʋ nɔɣɔlʋ ɩ ka sɔna ɩ lɛsɛŋ tɩɩŋ taalɛ taa kɛ́ fiki. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ pola pee kooluɣu. Ama ɩ ta maɣana kʋ tɔɔ kɛ́ paa pʋlʋpʋ cəcəka. 	 Om een en ander duidelijk te maken, vertelde Hij hun een gelijkenis. "Iemand had een vijgeboom in zijn tuin geplant en ging regelmatig kijken of er al vijgen aankwamen. Maar, nee, er was geen vijg te zien.


Tɔʋ, pənɛntɛ ɩsɩɩ ɩ́ nyəm tənɛ ɩnɩ tɔ, ye ɩ́ tɔka-tɩ, ɩ́ kaa laŋ leleŋ nɩɩʋ. 	 Jullie zullen gelukkig zijn, als je van deze kennis gebruik maakt.


Tə tɔkɩ kʋnyɔŋ kɛ́ sɩ pə́ sɔɔsɩ-mɛɣɛ apalʋtʋ na pə́ ya mə nyʋɣʋ tɔtɔ. Pə sɔɔsəɣɩ-tʋɣʋ apalʋtʋ kɛ́ sɩ taa sɔɔsɩ-mɛ na ɩ́ nyɔɔ toŋ na ɩ́ pəsɩ na ɩ́ tɔɣɔna suulu kɛ kʋnyɔntɔɣɔlɛnaa mpa pa maɣamaɣa tá tɔŋna tɔɣɔʋ tɔ. 	 Om u Gods troost en redding te brengen, moeten wij veel doorstaan. Maar God heeft ons in onze moeilijkheden bijgestaan. En dit is ook terwille van u: Om u uit onze ervaring te verzekeren dat God u zal troosten als u hetzelfde moet doormaken. Hij zal u kracht geven om vol te houden.


Pə wɛ ɩsɩɩ Ɩsɔ Tɔm kɛ tuulu ɩnɩ ɩ tuuki. 	 De boer is hij die Gods woord bekendmaakt. Hij probeert het goede zaad in het leven van anderen te zaaien.


Na ɩ́ polo na ɩ́ pimi-ɩ ɩ maɣamaɣa ɩ pəlaaʋ ŋku pa hula kʋkpamʋɣʋ taa tɔ kʋ taa. Na ɩ́ pilimi pɩɩʋ sɔsɔɔʋ nakʋlɩ na ɩ́ suli pəlaaʋ nɔɣɔ. Ɩlɛna ɩ́ tɛɛ ɩ́ kpe. 	 Daarna legde hij het in een nieuw graf dat hij pas in de rotsen had laten uithakken. Hij rolde een grote steen voor de ingang en ging weg.


Pə maɣamaɣa kɛ pa ŋmaa Ɩsɔ Tɔm taa sɩ: Pə kaasa pəcɔ maɣamaɣa kɛ́ sɩ wei ɩ kaɣa ɩ kɔɔ tɔ ɩ́ kɔɔ. Ɩ kaa taaŋɩ se. 	 Het zal niet lang meer duren voordat Christus terugkomt. Hij kan elk ogenblik komen. (D)


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, kʋsəsɩɩtʋ təŋʋɣʋ na táá tɛmnaʋ kɛ Ɩsɔ tá kaa pʋlʋ. Ama pə wɛɛ kɛ́ ɩsɩɩ pa yɔɣɔtʋɣʋ Ɩsɔ Tɔm taa tɔ sɩ: Wei ɩ tɔka kʋsəsɩɩtʋ tɔmnaa təna tɔ, pʋntʋ ká tʋlɩ-təɣɩ tə tɔɔ. 	 Bij het houden van de wet is het geen kwestie van geloven, maar van doen. "Wie de wet houdt, zal daardoor leven", staat er geschreven. (D)


Ye antulinya ɩnɛ ɩ yəlaa taa kpana-mɛ, ɩ́ nyɩ sɩ maɣa pa taa ka kpanaa na pə́cɔ́ pə takɩ-mɛ. 	 Als de mensen u haten, vergeet dan niet dat zij Mij al eerder hebben gehaat.


Ɩsəna pɩɩ lapa Nowee pɔɔlɛ taa tɔ, mpʋ ɩnɩ pə maɣamaɣa pɩɩ lana kʋyaŋku Yʋlʋ Pəyaɣa má maa kɔɔ tɔ. 	 Als Ik terug kom, zal het net zo zijn als in de tijd van Noach.


Pepe tɔɔ kɛ́ pa taa pɛɛtɩ tulaalʋ ɩnɩ ɩsɩɩ liɣitee nyəɣətʋ ŋmʋnʋɣʋ na nɩɩnʋwa (300) na pá ha kʋnyɔntʋnaa? 	 "Die olie is een kapitaal waard! Dat geld had beter besteed kunnen worden. U had het aan de armen kunnen geven."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa cɔwa sɩ: Lom wulaʋ sɔsɔ. Tənaɣa Yesu cɔ-wɛ sɩ: Aŋha, ɩ́ cɛla Lom wulaʋ sɔsɔ kɛ mpi ɩ tɩ tɔ, na ɩ́ cɛla Ɩsɔ ɩlɛɣɛ mpi ɩ tɩ tɔ. 	 "Welnu", zei Hij. "Geef de keizer wat de keizer toekomt en aan God wat God toekomt."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yuta sɔsaa cɔ Yesu sɩ: Ɩ kaa nyənɩ yəlaa asaɣaa panɛ pa pətɔɔtəlɛ. Ama ɩ kʋɣɩ-wɛɣɛ, na ɩ́ kpaɣa taalɛ na ɩ́ cɛla lɛlaa mpa pə́ tala pə waatʋ paa cɛlɛ-ɩ ɩ tete tɔ. 	 "Hij zal die ellendelingen een vreselijke dood laten sterven", antwoordden zij. "En de wijngaard zal hij verhuren aan andere boeren, die hem op tijd zullen betalen wat hem toekomt."


Pɛlɛ pa nɩɩ mpʋ ɩlɛna pa laŋa hɛɛ sɔsɔm na pá tɔ sɩ paa ha-ɩ liɣitee. Ɩlɛna Yutaasɩ sʋʋ kʋyakʋ kʋpaŋkʋ kɛ pɛɛkʋɣʋ sɩ ɩ́ tʋ Yesu kɛ́ pa niŋ taa. 	 Toen zij dat hoorden, waren ze blij verrast en beloofden hem geld. Judas wachtte zijn kans af om Jezus te verraden.


Pa ta maɣana-m Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa na má na nɔɣɔlʋ tə́ hɔŋ tɔm natəlɩ. Pəyele pa ta na-m Yuta nyə́ma təkotile natəlɩ tə taa, yaa ɩcatɛ taa kɛ́ tiili na má yoosiɣi yəlaa. 	 Mijn aanklagers hebben mij met niemand zien discussiëren, mij nergens een oploop zien veroorzaken, noch in de tempel, noch in de synagoge, noch in de stad.


Tənaɣa Yesu tɔma-wɛ sɩ: Aŋhaa, ɩ́ cɛla Lom wulaʋ sɔsɔ kɛ mpi ɩ tɩ tɔ, na ɩ́ cɛla Ɩsɔ ɩlɛɣɛ mpi ɩ tɩ tɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu kʋcɔcɔtʋ ntɩ tə məla-wɛɣɛ təmsʋɣʋ kɛ sɔsɔm. 	 "Wel", zei Jezus, "geef dan aan de keizer wat van de keizer is en aan God wat van God is!" Zij stonden perplex. Daar hadden ze geen antwoord op.


Yʋlʋ Pəyaɣa má, ma səkɩ teitei kɛ́ ɩsɩɩ pa kɛɛsa ma tɔm kɛ Ɩsɔ Tɔm taa tɔ. Ama wei ɩ ká la Yʋlʋ Pəyaɣa maɣa kɔlɔmɔtɔ kɛ mpʋ tɔ ɩ tɔm ká la waɩyo kɛ́ sɔsɔm. Pʋntʋ ɩnɩ, ye pa taa lʋlɩ-ɩ, pəlɛ pɩɩ lapa sana. 	 Ik moet wel sterven zoals door de profeten is gezegd. Maar wat ziet het er slecht uit voor de man, die Mij verraadt. Het zou beter voor hem zijn als hij nooit geboren was."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu heela yoolaa nyʋɣʋ tʋ sɩ: Kpe, ɩsəna mpi n tɛma nyá taa na Ɩsɔ tɔ pɩɩ la ḿpʋ́ɣʋ́ teitei. Waatʋ ɩnɩ ɩ maɣamaɣa kɛ pə waa yoolaa nyʋɣʋ tʋ yom. 	 Jezus zei tegen de Romeinse officier: "Ga naar huis. Het gebeurt zoals u gelooft." Op datzelfde moment werd de knecht genezen.


Ma taapalaa mɛ, ɩ́ nyɩ teu sɩ tam ma hʋʋkaɣa sɩ ma puki mə kiŋ, ɩlɛ pə tuu-m, haləna saŋa. Ma nyɩɩləɣɩ sɩ ma təmlɛ ɩ́ lʋlɩ pʋlʋpʋɣʋ mə tɛ, ɩsɩɩ tə lʋla piitim lɛmpɩ nyə́ma kiŋ tɔ. 	 U moet weten, broeders, dat ik vaak van plan ben geweest u te bezoeken om bij u (net als bij andere volken) mensen voor Christus te winnen. Maar tot nu toe ben ik telkens verhinderd.


Mpa mɛ ɩ́ kɛ́ ma taapalaa tɔ, ma heeliɣi-mɛ sɩ ɩ́ taa nyana mpa pa pəsəɣɩ na pá ləsɩ yʋlʋ weesuɣu tike, na pə waalɩ paa pəsəɣɩ pʋlʋ tɔ. 	 Jullie zijn mijn vrienden. Wees niet bang voor de mensen die je willen vermoorden. Zij kunnen alleen maar je lichaam doden, maar hebben daarna geen macht meer over je.


Awe yelaa na ń hiki na ń kəlɩ lɛlaa? Pə təna mpi n wɛna tɔ pə taɣa Ɩsɔ hana-ŋ? Ye pa ha-ŋ kʋhaʋ ɩlɛ pepe tɔɔ kɛ́ n hɔŋ nyá tɩ ɩsɩɩ nyá lʋpʋ tɔɔ kɛ́ n hikaa? 	 Wat maakt u beter dan een ander? U heeft toch niets van uzelf? Alles wat u hebt, hebt u gekregen. Waar beroemt u zich dan op?


Sɔsɔ ma, má ŋmaakəna takəlaɣa kanɛɣɛ alʋ wei nyá Ɩsɔ ləsaa tɔ, na nyá piya mpa ma sɔɔlaa na tampana tɔ. Pə taɣa ma tike ma sɔɔləna-mɛ, ama pa təna mpa pa nyəmá tampana tɔ pa sɔɔla-mɛɣɛ. 	 Van: Johannes, de ouderling. Aan: De vrouw, die door God uitgekozen is en aan haar kinderen. Ik heb u oprecht lief en daarin ben ik niet de enige; alle mensen die de waarheid hebben leren kennen, houden ook van u.


Ɩlɛna Ana na Kayifi pɛlɛ pa kɛ́ kɔtəlaa sɔsaa tɔɣɔ Ɩsɔ tɔm kɔma Sakalɩ pəyalʋ Yohaanɩ taa kɛ́ wʋlaɣa tɛtʋ taa. 	 Annas en Kajafas waren de hogepriesters van de Joden. Toen Johannes, de zoon van Zacharias, in de woestijn was, hoorde hij de stem van God.


Ɩlɛna ɩ́ ná ɩsɔtaa tillaa kɛ naalɛ na pá suu wontu kʋhʋlʋmtʋ na pá caɣa timpi paa hɩɩsa Yesu tɔ, lɛlʋ kɛ ɩ nyʋɣʋ tɔɔ, na lɛlʋ na ɩ nɔɔhɛɛ kiŋ. 	 Snikkend boog zij zich voorover en keek in het graf. Op de plaats waar Jezus had gelegen, zag zij twee engelen in witte kleren zitten. Een aan het hoofdeinde en een aan het voeteneinde van de plaats waar Hij gelegen had.


Ɩlɛna ɩ́ taɣanɩ kʋfama kɛ tiluɣu sɩ pá heeli mpa ɩ yaa tɔɣɔʋ tɔ sɩ: Ma kʋ naaŋ kataasɩ na wontu nim nyəntʋ, na pə təna pə tɛma pɩɩʋ na pə́ caɣaa. Pá kɔɔ na pá tɔɣɔ ma akpaɣalɛ tɔɣɔnaɣa. 	 Maar niemand wilde. Daarom stuurde hij andere knechten er op uit om te zeggen: 'Alles staat klaar. Het mestvee is geslacht en klaargemaakt, kom vlug naar het huwelijksfeest!'


na kɔkɔ ŋka ka mʋɣɩ kemkem tɔ, sɩ ɩ tʋɣɩ saləka kɛ mpa pa ta nyɩ Ɩsɔ na mpa pa kisa Tacaa Yesu Laapaalɩ Kʋpaŋ kɛ mʋɣʋ tɔ. 	 in een laaiend vuur laat zien wie Hij is. Dan zal Hij allen straffen die niets van God willen weten en hun oren dichthouden voor het goede nieuws van onze Here Jezus.


Tə ŋmaa takəlaɣa sɩ tə́ heeliɣi-mɛɣɛ tɔm tənɛɣɛ na tá laŋa hʋlʋmɩ teu. 	 Wij schrijven u dit allemaal om u te laten delen in de blijdschap die wij hebben ervaren.


Cimaasɩ ɩnɩ ɩ taanaɣa tɔɔ ɩ ɩfalaa ka kota kutuluɣu nakʋlɩ kʋ taa, na pá kaləsɩ pa tɔɔ kɛ́ pa nyaŋaɣana Yuta nyə́ma tɔ pə tɔɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu lɩɩ pa hɛkʋ taa təsɛlɩ, ɩlɛna ɩ́ tɔ-wɛ sɩ: Ɩsɔ ɩ́ hɛɛsɩ laŋa. 	 's Avonds zaten de discipelen bij elkaar. Zij hadden de deur op slot gedaan, omdat zij bang waren voor de Joden. Ineens was Jezus bij hen. "Vrede", zei Hij.


Kʋyakʋ nakʋlɩ Falisa nɔɣɔlʋ ɩ yaa Yesu kɛ́ tɔɣɔʋ. Ɩlɛna Yesu sʋʋ ɩ tɛ na ɩ́ caɣa na ɩ́ tɔŋna tɔɣɔʋ. 	 Een van de Farizeeërs nodigde Jezus uit bij hem thuis te komen eten. Jezus nam die uitnodiging aan en ging aan tafel.


Pə tɔɔ kɛ́ ma heeliɣi-mɛ sɩ pə təna mpi ɩ́ sələməɣɩ Ɩsɔ tɔ ɩ́ hʋʋ sɩ ɩ́ tɛma-wəɣɩ hikuɣu, ɩlɛ paa ha-mɛɣɛ-wɩ. 	 Maar denk eraan: Dat kan alleen als je gelooft dat het zal gaan zoals jij zegt en geen spoor van twijfel in je hart is. Wat je in het gebed ook vraagt, je krijgt het als je gelooft dat je het al hebt.


Pə́cɔ́ nɔɣɔlʋ kaa suu sʋlʋm kʋfam kɛ sʋlʋm huluŋ kʋpəŋ taa, tɔfɔ huluŋ ká ya na sʋlʋm ti na huluŋ náá wakəlɩ yem. Ama huluŋ kʋfaŋ taa kɛ́ pa suuki sʋlʋm kʋfam, ɩlɛna pə təna pə caɣa teu. 	 En wie doet er nu jonge wijn in oude leren zakken? Het leer van oude wijnzakken is daar immers veel te stug voor. Het zou barsten door het gisten van de jonge wijn. De wijn zou weglopen en de zakken zouden onbruikbaar worden. Voor jonge wijn moet u nieuwe, soepele zakken gebruiken. Dan houdt u de wijn èn de zakken goed."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yohaanɩ ɩfalaa heela-ɩ tɔm ntɩ tə təna. Ɩlɛna ɩ́ yaa pa taa naalɛ, 	 De discipelen van Johannes de Doper hoorden wat Jezus allemaal deed en vertelden het aan Johannes.


Ɩsəna ɩ sʋʋ Ɩsɔ təyaɣa taa na ɩ́ kpaɣa potopotonaa mpa paa sɩɩ Ɩsɔ tɔ na ɩ́ tɔɣɔ na ɩ́ ha ɩ taapalaa tɔ. Pəyele pə fɛɩ sɩ nɔɣɔlʋ ɩ́ tɔɣɔ-wɛɣɛ yem na pə ta kɛ́ kɔtəlaa. 	 Hij ging de tempel van God binnen, nam de offerbroden, die alleen voor de priesters bestemd waren en at die met zijn mannen op.


Pa alaa tɔtɔ ká wɛɛna yaasi kʋpaŋ, pa kaa cakəna yəlaa. Paa kpaakɩ pa tɩ na pá wɛɛ kʋpama kɛ pə təna pə taa. 	 Op hun vrouw mag ook niets zijn aan te merken. Zij mag niet roddelen en het vertrouwen niet beschamen. Zij moet in alles betrouwbaar zijn.


Pəyaɣa nyá, paa yaa nyá sɩ ɩsɔtaa Ɩsɔ Sɔsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ. Pə taɣa pʋlʋ, n ká tɛɛ ta Sɔsɔ kɛ nɔɣɔ na n taɣanɩ ɩ mpaaŋ. 	 En jij, kind, jij zult een profeet van de Allerhoogste God worden genoemd. Jij zult voor de Redder uitgaan om Zijn volk voor te bereiden op Zijn komst.


Yesu tala Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔ ɩnɩ ɩ təyaɣa taa na ɩ́ maɣana həsɩ hʋllaa na samaa kɔkɔtɛ. 	 Zij kwamen in het huis van de leider van de synagoge. Toen Jezus daar alle mensen zag en het gejammer en de begrafenismuziek hoorde, zei Hij:


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa kɔma pa maɣamaɣa na pá həntɩ-wɛɣɛ atɛ, na pá tʋlɩ-wɛ, na pá tɔ-wɛ sɩ: Ɩ́ la suulu na ɩ́ lɩɩ tá ɩcatɛ taa. 	 Zij gingen naar de gevangenis en boden Paulus en Silas hun verontschuldigingen aan. Daarna leidden zij hen de gevangenis uit en vroegen hun dringend de stad te verlaten.


Pə taɣa ɩsɩɩ Tafiiti maɣamaɣa ná kpa ɩsɔ se. Ama paa na mpʋ ɩ yɔɣɔtaa sɩ: Tacaa Ɩsɔ heela ma Sɔsɔ sɩ: Caɣa ma kɔŋkɔŋ taa. 	 David is niet zelf naar de hemel gegaan en sprak dus niet over zichzelf toen hij zei: 'Dit sprak de Here tot mijn Here: Kom naast Mij zitten, aan mijn rechterhand,


Ḿpʋ́ɣʋ́ piti kpa ka caa na ka too na nti ɩnɩ ɩ yɔɣɔta ka tɔɔ kɛ́ mpʋ tɔ. 	 Verwonderd luisterden Jozef en Maria naar wat Simeon over hun kind zei.


Weesiŋ nyə́ma mpɛ pa liɣiti kɛ́ mpʋ tɔ paa pa taa wei ɩ wɛna keŋ naatoso naatoso kɛ́, na ɩsɛ waasa paa pa taa wei ɩ taa na ɩ waalɩ təwisiwisi. Tam pa wɛ ḿpʋ́ɣʋ́ na pá yooki yontu sɩ: Naŋŋ tʋ, naŋŋ tʋ naŋŋ tʋ ntɛ́ Tacaa Ɩsɔ Toma təna tʋ. Ɩ ká wɛɛ, na ɩ wɛɛ, na ɩ ká kɔɔ. 	 Elk van de vier wezens had zes vleugels. Zij waren rondom en van binnen vol met ogen. Zonder ophouden zeiden zij: "Heilig, heilig, heilig is de Here, de Almachtige God, Die was, Die is en Die komt." (A)


Ahusitonaa na asɔŋ tɔm ká la waɩyo kɛ waatʋ ɩnɩ. 	 Het zal een afschuwelijke tijd worden voor vrouwen die in verwachting zijn of een baby hebben.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ-wɛ sɩ: Ɩ́ nyəmá mpi pə tɔɔ pə liɣitiɣi-mɛ tɔ? Ɩ́ ta nyɩ Ɩsɔ Tɔm na Ɩsɔ toma tɔ pə tɔɔ kɛ́. 	 Jezus antwoordde: "Weet u wat uw probleem is? U kent noch de boeken van Mozes noch de kracht van God.


Mpʋ tɔ na Piyɛɛ na ɩ taapalaa pa tɔŋa tom kɛ pə fɛɩna. Paa na mpʋ pa fema, na pá ná Yesu teu sɔsɔɔm na apalaa mpa pa naalɛ pa səŋa ɩ kiŋ tɔ. 	 Petrus en de anderen die in slaap waren gevallen, schrokken wakker. Ze zagen Jezus in het hemelse licht staan met de twee mannen bij Zich.


Ɩ́ sələmɩ Ɩsɔ na kʋyɛɛŋ ɩnɩ ɩ́ taa pamsəna watʋ waatʋ. 	 Bid dat het niet in de winter gebeurt.


Ama Tacaa tɔm ná cakɩ tam tɔɔ kɛ́. Na tɔm ntəɣəlɛ Laapaalɩ Kʋpaŋ kɔna-mɛ. 	 maar wat God heeft gezegd, geldt voor eeuwig." (B) En daarmee wordt het goede nieuws bedoeld, dat u is bekendgemaakt.


Helɔtɩ sɩ pá pɛɛkɩ-ɩ kɛ́ pá pɛɛkɩ-ɩ, pa ta na-ɩ. Ɩlɛna ɩ́ lana taŋlaa kɛ tɔm na ɩ́ tɔ sɩ pá kʋ pɛlɛ. Tənaɣa Helɔtɩ lɩɩ Yuta na ɩ́ tɛɛna Sesalee, na ɩ́ caɣa tənaɣa wɛɛ naalɛ. 	 Herodes liet hem overal zoeken. Toen hij niet gevonden werd, liet Herodes de zestien soldaten voor de krijgsraad komen en veroordeelde hen ter dood. Daarna verliet Herodes de provincie Judea en ging voor een poos naar Caesarea.


na ɩ́ caɣa tənaɣa ɩsɔtʋnaa tooso. Waatʋ wei ɩ lapa sɔɔlʋ sɩ ɩ puki Silii ɩlɛna ɩ́ nɩɩ sɩ Yuta nyə́ma tɔŋa ɩ mpaa kɛ pɛɛkʋɣʋ. Tənaɣa ɩ tɔma sɩ ɩ ká məŋna Masetoni tɔɔ kɛ́, tɔfɔ pə kaa la. 	 Na verloop van tijd reisde hij naar Griekenland en bleef daar drie maanden. Vlak voordat hij uitvoer naar Syrië, hoorde hij dat de Joden daar het op zijn leven gemunt hadden. Daarom besloot hij een omweg te maken en via Macedonië te gaan.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, waatʋ ɩnɩ paa pa ta lʋləta Lefii tɔ ɩ ka wɛ ɩ cɔsɔ Apəlaham taa kɛ́ saa wei Mɛləcisetɛɛkɩ səŋaɣa-ɩ tɔɣɔ. 	 Want al was Levi toen nog niet geboren; het zaad waaruit hij is voortgekomen, was in Abraham toen die het tiende deel van de buit aan Melchizédek gaf.


Tá Sɔsɔ Yesu Kilisiti ɩ́ hʋ́lɩ́ mə tənaɣa ɩ pɛɛlɛɛ. 	 Ik wens u toe dat de genade van de Here Jezus Christus met uw geest zal zijn.


Ɩlɛna kʋmataŋ ŋmaa takəlaɣa sɩ: 	 Daarna schreef hij een brief waarin stond:


Mpi pə tɔɔ tɔ, ye ma tɔka-mɛ ɩ́ nɩɩkɩ leleŋ kɛ́, na səɣəla nna maa sʋkɩ-mɛ tɔ a fɛɩ yuŋ. 	 Wat Ik van u vraag is nooit te zwaar en de last die u voor Mij moet dragen, is licht."


Ma taapalaa, paa kʋyaŋku mɛʋmɛʋ taa kɛ́ ma wɛɛ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ kɛ́ ma heeliɣi-mɛɣɛ mpʋ, ma mʋɣʋləɣəna mə Yesu Kilisiti təŋʋɣʋ kɛ teu kɛ́. 	 Ikzelf sta elke dag oog in oog met de dood, broeders. Dit zeg ik omdat ik er trots op ben dat u bij onze Here Jezus Christus hoort.


Pə təna mpi yəlaa sɛɛkɩ na pá nyənəɣɩ sɩ Ɩsɔ nyəm tɔ ɩ ká kisi-wɩ təkpatakpata. Ɩ ká kʋlɩ pə tənaɣa mpʋ pə tɔɔ, halɩ ɩ ká sʋʋ na ɩ́ caɣa Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ taa maɣamaɣa na ɩ́ tɔ sɩ ɩnəɣəlɛ Ɩsɔ. 	 Hij zal God uitdagen en alles omverwerpen wat de mensen vereren. Hij zal zelfs in de tempel van God gaan zitten en beweren dat hij God is.


na ɩ́ tɛ Ɩsɔ na mə́ taa kɛ́ teu, na Kilisiti wɛɛ mə waalɩ kɛ́ tam. Na ma sələməɣɩ Ɩsɔ kɛ́ sɩ ɩ́ sɔɔləɣɩ təma na ɩ́ səŋ pə taa kɛ́ teu təkeŋkeŋ. 	 Ik bid dat Christus meer en meer in u mag wonen, naarmate u Hem meer gaat vertrouwen. Dat u geworteld zult zijn in Gods liefde en daarop uw leven zult bouwen.


Yesu ɩfalaa lɛlaa kɔmna kpiiliya na pá hɔŋ puluɣu na kʋ suna tiina. Pa taa hatələna kʋteŋ, pɩɩ wɛ ɩsɩɩ mɛɛtələnaa nɩɩnʋwa (100). 	 De anderen kwamen met de boot en sleepten het volle net mee. Zij waren maar honderd meter van de kant af.


Tənaɣa Pilatɩ tɔma sɩ: Ɩ́ la ɩsəna ɩ́ caa tɔ. 	 Ten einde raad besloot Pilatus hun maar hun zin te geven. Hij liet Barabbas vrij. Barabbas, de moordenaar. Maar Jezus leverde hij aan hen uit. Ze mochten Hem laten kruisigen.


Tənaɣa Yesu yaa-ɩ sɩ: Malɩ. Ɩlɛna Malɩ pəsəna Yesu tɔɔ na ɩ́ yaa-ɩ na Hepəla taa sɩ: Laponi, Tacaa kɛ pa yaa mpʋ na Hepəla taa. 	 "Maria", zei Jezus. Zij keek Hem aan. "Meester!" riep zij uit.


Yohaanɩ má, ma nɩɩna na má nana ma ɩsəlɛ kɛ pənɛ ɩnɩ pə təna. Ma kɔma na má tɛ pə tənaɣa ḿpʋ́ɣʋ́ nɩɩʋ na naʋ, ɩlɛna má həntɩ ɩsɔtaa tillu wei ɩ hʋla-m-wɩ tɔ ɩ nɔɔhɛɛ tɛɛ sɩ ma sɛɛkɩ-ɩ. 	 Ik, Johannes, zag en hoorde al deze dingen en viel op mijn knieën voor de engel, die ze me had laten zien en wilde hem vereren.


Ama ma wʋsəɣɩ ma tɔnʋɣʋ kɛ́ na má tɔkəɣɩ ma təɣɩ teu sɩ pə́ taa kɔɔ na ma wei ma lapa lɛlaa kɛ waasʋ tɔ má kpisi na pá lɔ-m. 	 Nee, ik hard mijn lichaam en dwing het te doen wat ik wil; anders zou het wel eens kunnen gebeuren dat ik, na anderen voor de wedstrijd te hebben opgeroepen, zelf word gediskwalificeerd. (a)


Ma taapalaa, paa wei ɩ́ caɣa Ɩsɔ sɛɛʋ taa ɩsɩɩ ɩsəna ɩ ka wɛɛ na pə́cɔ́ Ɩsɔ yaa-ɩ ɩ mpaaʋ taa tɔ. 	 Broeders, wat u was toen de Here u riep, dat moet u blijven.


Ɩsɔ Pəyalʋ Yesu Kilisiti wei ɩ tɔm má na Silaasɩ na Timotee tə heela-mɛ tɔ ɩ ta kɛ nn na aaɩ tɔm. Ama ɩ kɛ́ Ɩsɔ tisuɣu nn wei tɔɣɔ. 	 Timotheüs, Silvanus en ik hebben u verteld over Jezus Christus, de Zoon van God. Hij zegt niet 'ja' als Hij 'nee' bedoelt.


Ɩsɩɩ ɩ́ kɛʋ ɩsəntɔɣɔ Ɩsɔ piya nsi ɩ sɔɔlaa tɔ ɩ́ sɛɛsɩ ɩsəlɛ na ɩ́ kpaɣa ɩ yaasi təna ɩlɛ. 	 Volg Gods voorbeeld in alles, zoals een geliefd kind zijn vader nadoet.


Tɔʋ, ma taapalaa, ɩsɩɩ Yesu weesuɣu lɩɩʋ tɔ pə tɔɔ tə pəsəɣɩ na tə́ sʋʋ katɛ taa katɛ taa təkaa. 	 Omdat Jezus Zijn leven en Zijn bloed voor ons heeft gegeven, broeders, mogen wij bij God komen.


Nasalɛtɩ Yesu, n caa-weɣe tá kiŋ? N kɔma-tʋɣʋ wakəlʋɣʋ kɛ? Ma nyəma-ŋ teu, n kɛ́ Ɩsɔ Yʋlʋ Naŋŋtʋ wei ɩ tilaa tɔ. 	 "Wat komt U doen, Jezus van Nazareth? Waar bemoeit U Zich mee? Bent U van plan ons kapot te maken? Denkt U dat ik niet weet wie U bent? U bent de Zoon van God!"


Ama mɛ mə sɛɣɛsəɣɩ sɩ yʋlʋ pəsəɣɩ na ɩ́ heeli ɩ caa yaa ɩ too sɩ: Mpi ma ləsa ma wɛnaʋ taa na má tena-mɛ tɔ pə pəsa kʋhaham mpi pə kɛ́ Ɩsɔ nyəm tɔ. 	 Wie zijn ouders slecht behandelt, moet sterven.' Maar u zegt: 'Het is niet nodig uw ouders te ondersteunen, als u zegt dat het geld waarmee u hen zou kunnen helpen voor God is.'


Waatʋ wei yəlaa ná Yesu piti təmlɛ ńtɛ́ tɔ, pa tɔma sɩ: Tampana Yʋlʋ ɩnɛ ɩnəɣəlɛ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ wei ɩ tɔm paa yɔɣɔtaa sɩ ɩ ká kɔɔ antulinya taa tɔ. 	 Het drong tot de mensen door dat Hij iets geweldigs had gedaan. "Ja", zeiden zij, "Hij moet de Profeet zijn, die komen zou!"


Pəlɛ pə waalɩ, Ɩlɔɣɔʋ pona Yesu kɛ́ ɩcatɛ naŋŋ nyəntɛ taa na ɩ́ kpaasɩ-ɩ Ɩsɔ təsɛɛlɛ comcom nɔɣɔ taa, 	 Toen nam de duivel Hem mee naar het dak van de tempel in Jeruzalem


Kɛɛsəɣəna sɛɣɛsəŋ kʋpaŋ wei ma kɛɛsa-ŋ na ɩ́ waasəɣɩ yəlaa tɔ, na ń tɔkɩ teu kɛ Ɩsɔ sɛɛʋ na təma sɔɔlʋɣʋ mpi tə hika tá na Yesu Kilisiti tá kpɛntʋɣʋ taa tɔ. 	 Houd vast aan de waarheden die ik je geleerd heb; de waarheden over het geloof en de liefde die Christus Jezus geeft.


Pə kɔma pə nyaalɩ ɩlɛ, kpɩɩlʋɣʋ saalaa ta nyɩ tɛtʋ ntɩ. Ama pa loosa tiili na teŋku kuɣutaa na pə kʋteŋ wɛ ɩhəntaʋ. Ɩlɛna pá tɔ sɩ: Ye tɩɩ pəsɩ tə́ pona tá kpɩɩlʋɣʋ kɛ təna. 	 Toen het goed en wel licht was, herkenden zij de kust niet. Ze zagen wel een inham met een strand en wilden proberen het schip daar aan de grond te laten lopen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ́ na mpa pa caɣa tɔɣɔʋ tɔ pɛlɛ pa sʋʋ pa taa kɛ́ yɔɣɔtʋɣʋ sɩ: Aweɣelɛ ɩnɛ ɩnɩ na halɩ ɩnɩ ɩ taka ɩ hɩɩsəɣɩ ɩsaɣatʋ? 	 De andere mannen aan de tafel zeiden tegen elkaar: "Wie is Hij wel dat Hij denkt zonden te kunnen vergeven?"


pa naalɛɣɛ mpʋ pá sɔɔsɩ-mɛɣɛ toŋ na pá səna-mɛ na ɩ́ pəsɩ na ɩ́ lakɩ na ɩ́ yɔɣɔtəɣɩ kʋpantʋ tike. 	 Daarom vragen wij Hem en onze Here Jezus Christus u te bemoedigen en kracht te geven om goed te doen in woord en daad.


Ɩlɛ ɩ ɩfalaa ta cɛkəna tɔm tənɛ. Pəyele pa nyamna tə pɔɔsʋɣʋ. 	 De discipelen begrepen niet wat Hij daarmee bedoelde en durfden Hem er ook niet naar te vragen.


Ama ma heeliɣi-mɛ sɩ, ɩ́ taa fɛlɩ ɩsaɣatʋ kɛ ɩsaɣatʋ. Ye nɔɣɔlʋ mapa nyá ntɔɣɔŋ ləkpaɣasaɣa, kɛɛsɩ-ɩ lɛŋka. 	 Maar Ik zeg u: Vergeld geen kwaad met kwaad. Als iemand u een klap op de ene wang geeft, keer hem dan ook uw andere wang toe.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Piyɛɛ tasa kpɛɛsʋɣʋ sɩ: Aaɩ. Ɩlɛna kampaaʋ koo kpakpaa. 	 Petrus ontkende het opnieuw. Direct daarna kraaide er een haan.


Tɔm ɩnɩ ɩ pəsa yʋlʋ təkpataa na ɩ́ kɔɔ na ɩ́ caɣa tá hɛkʋ, na ɩ pɛɛlɛɛ na ɩ tampana fɛɩna taka. Tə nawa ɩ teeli kɛ teu, teeli ɩnəɣɩ Tacaa ha Pəyaɣa ɩkpamlɛ. 	 En Christus (A) kreeg een menselijk lichaam en leefde bij ons hier op aarde. Hij was vol vergevende liefde en waarheid. Wij hebben gezien hoe groot en machtig Hij is, de enige Zoon van de hemelse Vader.


Too tɔ, nɔɣɔlʋ ta nata Ɩsɔ. Ama Ɩsɔ Pəyaɣa ɩkpamlɛ ŋka ka kɛ́ Ɩsɔ na ká wɛ ka Caa Ɩsɔ kiŋ tɔ, ŋkɛ ka lapəna na yəlaa nyɩ Ɩsɔ. 	 Geen mens heeft God ooit gezien. Maar Zijn enige Zoon, Jezus Christus, Die één met Hem is, heeft ons laten zien wie God is.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩsɔtaa tillu kancaalaɣa nyəŋ hʋla akantəlɛ. Tənaɣa pə pɛta atɛɣɛ tɔmpɛɛ na kɔkɔ na pə́ sitina caləm, ɩlɛna antulinya hɔɣɔləŋ tooso taa hɔɣɔlʋɣʋ kʋlʋmʋɣʋ nyaɣa, na pə́ nyaɣa nyɩɩtʋ lʋm nyəntʋ təna. 	 De eerste engel blies op zijn bazuin: Hagel en vuur, vermengd met bloed, werden op de aarde gegooid. Een derde deel van de aarde en een derde deel van de bomen verbrandde en al het gras werd door de vlammen verteerd.


Ama Yesu ta cɔ alʋ ɩnɩ sɩ pʋlʋ. Tənaɣa Yesu ɩfalaa polaa na pá tɔ Yesu sɩ: Tɔɣɔnɩ-ɩ, ɩ kələɣɩ ta ŋkpaŋŋ təkʋɣʋ na ɩ́ təŋəɣɩ-tʋ. 	 Maar Jezus gaf haar geen antwoord. Zijn discipelen zeiden dat Hij haar maar moest wegsturen. "Zij loopt steeds achter ons aan te zeuren", zeiden zij.


Ɩ́ nyənɩ, pɛɛlɔ wei ɩ ta nyənta apalʋ tɔ ɩ ká haɣa hɔɣɔ, na ɩ́ lʋlɩ apalʋ pəyaɣa, na paa yaa-kɛ sɩ Ɩmaniyɛlɩ. (Hətɛ tənɛ tə yɔɣɔtəɣɩ sɩ Ɩsɔ wɛ tá kiŋ.) 	 Een maagd zal een kind krijgen! En zij zal het kind Immanuël noemen. Dit betekent 'God is met ons."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Pɔɔlɩ tɔma-ɩ na nɔɣɔ sɔsaɣa sɩ: Kʋlɩ, səŋ təye kɛ́ nyá nɔɔhɛɛ tɔɔ. Tənaɣa apalʋ ɩnɩ ɩ ŋmaa ɩ nɔɔhɛɛ tɔɔ na ɩ́ sʋʋ tɔntɛ. 	 "Sta op!" riep hij hem toe. "Ga recht op uw voeten staan!" De man sprong op en begon te lopen.


Yesu hətɛ tɔŋna yaaʋ kɛ paa timpi. Ḿpʋ́ɣʋ́ wulaʋ Helɔtɩ nɩɩ Yesu taŋ. Na yəlaa lɛlaa náá tɔŋ sɩ: Ɩsɔ lʋm sɔlʋ Yohaanɩ ɩ́lɛ́ ɩ femna. Pə tɔɔ kɛ́ ɩ wɛna piti təma lapʋ pəsʋɣʋ. 	 Ook Herodes hoorde over Jezus. Iedereen had het over Hem. Sommigen zeiden: "Hij is Johannes de Doper, die uit de dood is teruggekomen. Daarom kan Hij zulke grote wonderen doen."


Ama ye tə heeliɣi təmaɣa tampana na sɔɔlʋɣʋ ɩlɛ tɩɩ sɔɔsəɣɩ pɩɩʋ kɛ pə təna pə taa na tə́ tala Kilisiti wei ɩ kɛ́ tá tɔnʋɣʋ nyʋɣʋ tɔ. 	 Nee, dan zullen wij vol liefde de waarheid volgen en alleen doen wat waar is en zo steeds meer één worden met Christus, Die het hoofd is van het lichaam, de Gemeente.


Pə kɛɛsa Nowee wɛɛ anɩ a taa tɔ, pə tɔkaɣa kɛ́ na pə nyɔɔkɩ, na pə́ haakɩ təmaɣa alaa na pə́ kpakəɣɩ mpʋ yooo, haləna kʋyaŋku Nowee sʋʋ atakaa pɔɣɔlʋɣʋ sɔsɔɔʋ taa na pə yele-wɛ, na lʋm kɔɔ na pə́ tɔɣɔ pa təna təpaɩpaɩ tɔ. 	 Die aten en dronken en trouwden. Alles ging z'n gewone gang tot op de dag dat Noach in de ark stapte en de grote overstroming de aarde teisterde. Iedereen kwam daarbij om het leven, behalve de mensen die in de ark waren.


Sələməlʋ kɛ pa haakɩ, na pɛɛkəlʋ hikiɣina, na matʋ kɛ pa tʋ́lə́ɣɩ́. 	 Want ieder die bidt, ontvangt. Wie zoekt, vindt. En voor wie klopt, gaat de deur open.


Kilisiti tɔma sɩ ɩ ká ha-tʋɣʋ mpi tɔɣɔlɛ weesuɣu ŋku kʋ kaa tɛ́ tɔ. 	 Christus, de Zoon, heeft ons het eeuwige leven beloofd.


Ɩlɛ ma heela-mɛɣɛ ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ pə́ kɔma na pə́ tala pə waatɩ, ɩ́ ká tɔɔsɩ sɩ maa tɛma-mɛɣɛ-təɣɩ heeluɣu. Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma sɩ: Má na-mɛ tɩɩ wɛ təma kiŋ tɔɣɔ ma taa hulina-mɛɣɛ-təɣɩ heeluɣu. 	 Ik zeg dit hierom: als een en ander gebeurt, zult u zich mijn woorden herinneren. In het begin heb Ik hier niets over gezegd, omdat Ik nog hier was.


Ɩ́ pəsəɣɩ na ɩ́ kpaalɩ Ɩsɔ kʋheelitu kɛ mə tənaɣa kʋlʋm kʋlʋm, ɩlɛna pə́ kuliɣi yəlaa ɩsɛ na pə́ ha-wɛɣɛ apalʋtʋ. 	 Als het zo gaat, komen allen die woorden van God kunnen doorgeven aan de beurt. Daardoor zullen alle aanwezigen iets leren en bemoedigd worden.


Halɩ samaa wɛlətaɣa Yesu tɔm kɛ pa taa pa tike kɛ sɔsɔm. Lɛlaa sɩ: Yʋlʋ kʋpaŋ kɛ́. Lɛlaa sɩ: Aaɩ, ɩ kɛ́ yʋlʋ tʋsʋlʋ kɛ́. 	 Er was een onzekere stemming onder het volk en de meningen over Hem waren verdeeld. Sommigen zeiden: "Hij is een goed mens." Maar anderen zeiden: "O nee! Hij misleidt de massa!"


Pə waalɩ kɛ́ Yesu sɛɛ samaa kɛ ɩsɔ sɩ: Yʋlʋ nɔɣɔlʋ ka sɔna lɛsɛŋ tɩɩŋ kɛ taalɛ təcu. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ caa yəlaa na ɩ́ sɩɩ tə taa, ɩlɛna ɩ́ kʋlɩ na ɩ́ tɛɛ yɛla na pə́ taaŋɩ. 	 Hierna vertelde Jezus de mensen een gelijkenis. "Een man legde een wijngaard aan en verhuurde die aan enkele boeren.


Ḿpʋ́ɣʋ́ lɛnna hota kʋwaʋ tɔɔ timpi tɛtʋ ta lim tɔ. Ɩlɛna a təŋna nyɔʋ kɛ tɛtʋ wɛ tətaɣasam tɔ pə tɔɔ. 	 Er viel ook wat zaad op steenachtige grond. Omdat er weinig aarde lag, kwam het vlug op.


Ma wɛna newaa kɛ kakpasɩ kɛ təna. Ɩ́ polo na ɩ́ kpaalɩ-wɛɣɛ teu, na pɛlɛ pá taa kɔɔ pá tasa wahala ɩnɛ ɩ taa kɛ́ sʋʋʋ tɔtɔ. 	 want ik heb vijf broers. Laat hij hen ernstig waarschuwen voor de pijn en ellende hier. Want ik zou het verschrikkelijk vinden als zij ook hier moesten komen.'


Mpa pa tɔŋna tɔntɛ kɛ yʋlʋ wɛɛtʋ kʋpəntʋ taa tɔ tə tike tə tɔm kɛ pa nyəmá. Na mpa pa təŋəɣɩ Ɩsɔ Feesuɣu tɔ kʋlɛ kʋ nyəntʋ tike kɛ pa lakɩ. 	 Wie zijn eigen zin doet, denkt en leeft alleen op natuurlijk vlak. Maar wie zich door de Heilige Geest laat leiden, denkt en leeft geestelijk.


Ye nyá ɩsəlɛ tusiɣina-ŋ ɩsaɣatʋ lapʋ taa, hɔɣɔsɩ-tɛ. Sana ń sʋʋ Ɩsɔ Kawulaɣa taa na ɩsəlɛ kʋlʋmtəlɛ na mpi n ká wɛɛna ɩsɛ naalɛ na pá pɛtɩ-ŋ tənaasəlɛ sɔsɔɔlɛ taa tɔ. 	 En als je oog je op het slechte pad brengt, ruk het dan uit. Je kunt beter met één oog het Koninkrijk van God binnengaan, dan met twee ogen in de hel worden gegooid.


Kilisiti kɔmna na ɩ́ kpaalɩ Laapaalɩ Kʋpaŋ wei ɩ hɛɛsəɣɩ yəlaa laŋa tɔ paa mpa mɛ ɩ́ tá kɛ́ Yuta nyə́ma na ɩ́ ka hatələna Ɩsɔ tɔ, paa Yuta nyə́ma mpa paa kpətəna-ɩ tɔ. 	 Jezus kwam met het goede nieuws dat het vrede was; zowel voor u die ver van God was, als voor ons die dichter bij Hem leefden.


Pəlɛ pə waalɩ pa nawa sɩ Ɩsɔ Tɔm wɛ teu na pa cɛkəna ɩsəna antulinya wei ɩ kɔŋ tɔ ɩ toma wɛɛ tɔ. 	 hij weet dat het goed is wat God heeft gezegd; hij heeft ervaren wat voor krachten er in de komende wereld werken.


Ɩsɔ ɩnɩ ɩ sɛɛlaa təna təpaɩ, na Yesu Kilisiti pá tʋɣɩ-ɩ teeli na pə́ polo ḿpʋ́ɣʋ́ tam haləna tam. Ami. 	 Hem komt voor altijd en eeuwig alle eer toe in de Gemeente door Jezus Christus. Amen!


Saa wei ma nawa sɩ pa tɔntɛ ta maɣa na pa ta təŋ Laapaalɩ Kʋpaŋ tampana kɛ teitei tɔ, ma tɔma Piyɛɛ kɛ yəlaa təna ɩsɛntaa sɩ: N kɛ́ Yuta tʋ pəyele n lapa cənɛɣɛ ɩsɩɩ wei ɩ ta kɛ Yuta tʋ tɔ, n ta la ɩsɩɩ Yuta tʋ ka la tɔ. Ɩlɛ ɩsənaɣa n nyəmá sɩ nɔɔnɔɔ n ká la na ń caalɩ mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ sɩ pá la ɩsɩɩ Yuta nyə́ma? 	 Ik had meteen door dat dit in strijd was met het goede nieuws. Daarom zei ik, in bijzijn van allen, tegen Petrus: "Petrus, u bent een Jood van geboorte. Hoe kunt u van anderen eisen dat zij als Joden gaan leven, als u zelf niet volgens de Joodse wetten leeft?"


Ḿpʋ́ɣʋ́ Apəlaham kʋla Kalətee tɛtʋ taa na ɩ́ polo ɩ́ caɣa Halaŋ. Apəlaham caa səpa, ɩlɛna Ɩsɔ ləsɩ-ɩ Halaŋ təna na ɩ́ kɔna-ɩ timpi mə wɛ kaɣana ɩsəntɔ tɔ. 	 Hij trok uit zijn vaderland weg en ging naar Haran. Daar bleef hij wonen tot zijn vader stierf. Die was namelijk met hem meegegaan.


Pə lapa ɩsɔtʋnaa tooso, ɩlɛna tə́ ná Alɛkəsantilii kpɩɩlʋɣʋ nakʋlɩ ŋku pa yaa sɩ Tɩɩŋ Tompiya tɔ na tə́ tɛɛ. Kpɩɩlʋɣʋ ŋkʋ, kʋlɛ kɩɩ caɣa hilimatɛ waatʋ tənaɣa tɛtʋ ntɩ tə taa kɛ́. 	 Drie maanden na de schipbreuk gingen wij aan boord van een ander schip, de 'Tweelingen' uit Alexandrië. Het had in de haven van het eiland overwinterd.


Pə lapa ḿpʋ́ɣʋ́ laasasɩ tooso, ɩlɛna mpʋ ɩnɩ pə́ taɣanɩ ɩsɔtaa kɛ́ kpaʋ. 	 Dit gebeurde drie keer en toen werd het kleed weer in de hemel opgetrokken.


Ma taapalaa mɛ ɩ́ taa kɔɔ na ɩ́ nyənɩ mə təɣɩ nyəntaa kɛ yem, ɩ́ yele na má kɛɛsɩ-mɛɣɛ tampana naalɩ wena a ŋmɛlaa tɔ na ɩ́ ná. Ɩsɛɣɛlɩ taa yəlaa lɛlaa kpisa cɛkənaʋ. Ama pə kaa wɛɛ ḿpʋ́ɣʋ́ tam. Waatʋ wei pɩɩ ya piitim lɛmpɩ nyə́ma nyɔɔŋ na pə tɛ ɩlɛ, pɩɩ cɛ pa ɩsɛntɔɔ. 	 Broeders, ik wil niet dat Gods plan met Israël voor u geheim blijft. Wees niet eigenwijs. Voorlopig moet een deel van de Israëlieten niets van Jezus Christus hebben. En dat duurt tot de grote massa uit de andere volken in Gods koninkrijk is ingegaan.


Tənaɣa Pɔɔlɩ tasa təŋlaa mpɛɣɛ pɔɔsʋɣʋ sɩ: Na Ɩsɔ lʋm mpiɣi pa sɔ-mɛ ɩlɛ? Ɩlɛna təŋlaa mpɛ pá cɔ-wɛ sɩ: Yohaanɩ nyəm kɛ́. 	 "Hoe bent u dan gedoopt?" vroeg Paulus.


Ma taapalaa, pə tɔɔ kɛ́ ɩ́ ká caalɩ mə tɩ na ɩ́ tɔkɩ yaaʋ mpi Ɩsɔ yaa-mɛ na ləsʋɣʋ mpi ɩ ləsa-mɛ tɔɣɔ teu. Pə taɣa pʋlʋ, ye ɩ́ tɔka mpʋ, natəlɩ tə kaa hu-mɛɣɛ paa pəcɔ. 	 Broeders, laat daarom uit uw gedrag blijken dat God u heeft geroepen en uitgekozen; dan zult u nooit struikelen of vallen.


Pa talaa, ɩlɛna pá kpa pa ɩsɔtaa kutuluɣu ŋku kʋ taa paa sʋʋkaɣa tɔ. Mpa pa sʋʋkaɣa təna tɔɣɔlɛ Piyɛɛ, na Yohaanɩ, na Saakɩ, na Antəlɩɩ, na Filipʋ, na Tomaa, na Paatelemii, na Matiyee, na Aləfe pəyalʋ Saakɩ, na Simɔŋ wei ɩ kɛ́ mpa pa lʋkaɣa sɩ pa mʋɣɩ pa tɛtʋ tɔ pa taa lɛlʋ tɔ, na Saakɩ pəyalʋ Yuti. 	 In de stad gingen zij meteen door naar de bovenverdieping van het huis, waar zij elkaar altijd ontmoetten: Petrus, Johannes, Jakobus, Andreas, Filippus en Thomas, Bartholomeüs, Mattheüs en Jakobus (de zoon van Alfeüs), Simon de Zeloot en Judas, de zoon van Jakobus.


Ḿpʋ́ɣʋ́ alʋ cɔ Yesu sɩ: Ma nyəmá sɩ Mesii wei pa yaa sɩ Kilisiti tɔ ɩ ká kɔɔ te, ye ɩ́lɛ́ ɩ kɔma, ɩ ká kilisi-tʋɣʋ pə təna. 	 De vrouw zei: "Ik weet dat de Christus komt; Hij zal ons Gods boodschap precies vertellen."


Tɛɛlʋɣʋ ŋkʋ kʋ wɛɛ kɛ́ ɩsɩɩ ta ləsasɩ kaŋkanʋɣʋ kʋtəlʋɣʋ ŋku tə wɛna naani na kʋ kiiwa tɔ. Tə nyəmá sɩ ta maɣamaɣa tə pəsəɣɩ na tə́ sʋʋ na tə́ polo na tə́ lɩɩ ɩsɔtaa Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa pʋʋɣʋ kʋkakaɣaʋ waalɩ haləna tə́ tala pə taa naŋ taa. 	 De zekerheid dat wij gered zullen worden, is een sterk en betrouwbaar anker voor ons leven. Daardoor zijn wij verbonden met God Zelf, achter het gordijn van de hemelse tempel.


Pə taɣa pʋlʋ, yəlaa təna lapəna ɩsaɣatʋ, ɩlɛna pə́ pɛ-wɛɣɛ Ɩsɔ teeli. 	 Alle mensen hebben gezondigd en missen daardoor Gods nabijheid.


Pə kɔma pə kpɛɣɛtəna Yesu kʋlʋɣʋ kɛ antulinya taa, ɩlɛna ɩ́ sɩɩ sɩ ɩ ká polo Yosalɛm. 	 De tijd van Zijn terugkeer naar God kwam steeds dichterbij. Jezus was vastbesloten naar Jeruzalem te gaan.


Ahusitonaa na asɔŋ pa tɔm ká la waɩyo kɛ́ waatʋ ɩnɩ. Wahala ká tɔɔ ɩcatɛ ńtɛ́ tə taa, yəlaa panɛ paa ná Ɩsɔ pááná. 	 Het zal een vreselijke tijd worden voor vrouwen die zwanger zijn of een baby hebben. Er zal een diepe ellende over dit land komen. God zal Zijn toorn op dit volk koelen.


Nti ɩ́ nɩɩwa hatuu kancaalaɣa tɔɣɔlɛ sɩ tə́ sɔɔləɣɩ tá təma. 	 Want u hebt vanaf het begin gehoord dat wij elkaar moeten liefhebben.


Tá taapalaa, ye Tacaa Yesu Kilisiti kɔntɛ na tá kotuɣu kɛ ɩ kiŋ tɔm ɩlɛ, 	 Wat de terugkeer van onze Here Jezus Christus en onze hereniging met Hem betreft,


Ama Ɩsɔ yəlaa lapa taalɩ na Ɩsɔ kaləɣəna-wɛ sɩ: Pə́ kɔma na pə́ kɔɔ maa yele na má na Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma tə́ tasa nɔɔsɩ kʋfasɩ pɛɛlʋɣʋ, na pə́ kpɛnna Yuta kpekəle nyə́ma tɔtɔ. Tacaa má ma yɔɣɔtəna mpʋ. 	 Maar God was er Zelf ook niet tevreden over, want Hij zei: "Er komt een tijd dat Ik een nieuw verbond met het volk van Israël en het volk van Juda zal sluiten.


Pə tɩɩ naakɩ mpʋ təkelekele sɩ nɔɣɔlʋ kaa pəsɩ yʋlʋpaŋ kɛ Ɩsɔ ɩsɛntaa kɛ́ kʋsəsɩɩtʋ təŋʋɣʋ tɔɔ. Ama pa ŋmaa Ɩsɔ Tɔm taa təkpataa sɩ: Wei ɩ kɛ́ yʋlʋpaŋ kɛ Ɩsɔ ɩsɛntaa sɩ ɩ tɛma ɩ taa tɔ pə tɔɔ tɔ, pʋntʋ tike tʋləɣəna-tɩ. 	 Daaruit blijkt duidelijk dat niemand het ooit met God in orde kan maken door de wet te houden. In de Boeken staat immers ook: "Alleen door op Hem te vertrouwen, komt het tussen God en u in orde." (C)


Ɩsɔtaa tillu pola ɩ kiŋ na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Ma sɛɛ-ŋ. Tacaa wɛ nyá waalɩ kɛ́, ɩ hʋla-ŋ pɛɛlɛɛ pə tɩɩ fɛɩ. 	 Gabriël kwam bij haar binnen en zei: "Ik wens u vrede toe! U bent een gelukkige vrouw. De Here zij met u!"


Ɩ́ taa yele na aləsɛkɛ kʋyɛɛŋ fiti-mɛɣɛ yem. Pə taɣa pʋlʋ ɩsaɣatʋ hukina tá kaɣana kʋyɛɛŋ ɩnɛ ɩ taa. 	 Grijp elke gelegenheid aan om goed te doen, want wij leven in een slechte tijd.


Na ɩsɔtɔnʋɣʋ kɛɛlɩ ɩsɩɩ pa kpiluɣu takəlaɣa na paa naa-kɛ tɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ pə kpɛsa pɔ́ɔ́ŋ tənaɣa ɩ lona taa na pə́ ləsa tɛtʋ nti lʋm cɔɔnaa tɔɣɔ tə lona taa. 	 De hemel verdween als een stuk papier dat opgerold wordt; en alle bergen en eilanden werden van hun plaats gerukt.


Kʋntʋ wei ɩ kʋŋ tɔ, ɩ tɔŋa ɩ kʋfɛlʋɣʋ hikuɣu kɛ́, na ɩ́ nyəkəɣɩ pee tɔtɔɣɔ ɩ weesuɣu ŋku kɩɩ tɛŋ tɔ kʋ tɔɔ. Mpʋ pə lakəna na tuulu na kʋntʋ pá kpɛntəɣɩ yɔɔlʋɣʋ. 	 De maaier krijgt zijn loon al en brengt mensen in Gods koninkrijk. Nu zijn de zaaier èn de maaier blij. Want de één zaait en de ander maait.


Simɔŋ Piyɛɛ na Yesu ɩfalʋ lɛlʋ pa təŋaɣa ɩ waalɩ. Kɔtʋlʋ sɔsɔ ɩsəm kɛ ɩfalʋ ɩnɩ tɔɣɔ ɩ pəsaa na ɩ́ təŋ Yesu na ɩ́ sʋʋ ɩ taɣa tɔɔ. 	 Simon Petrus en een andere discipel volgden Jezus. Die andere discipel was een kennis van de hogepriester. Hij mocht tegelijk met Jezus op de binnenplaats van het paleis.


Ɩ caɣa tənaɣa wɛɛ naalɛ, ɩlɛna ɩ́ kʋlɩ na ɩ́ cɔɔ Kalatɩ na Filicii pə tɛtʋnaa taa, na ɩ́ sɔɔsəɣɩ Tacaa təŋlaa kɛ apalʋtʋ kɛ pa Ɩsɔ mpaaʋ taa. 	 Maar ook daar bleef hij niet lang. Al gauw vertrok hij weer naar Galatië en Frygië om de christenen in die streken te bemoedigen.


Panɛ ɩnɩ pa təna pa tɛma Ɩsɔ na pa taa, haləna pá polo pá sɩ, pa ta hiki mpi Ɩsɔ ka tɔma sɩ ɩ ká ha-wɛ tɔ. Ama pa loosa-wəɣɩ kʋloosu kɛ hatuu pooluŋ kɛ́, na pá mʋɣʋlɩ na pá tɔ sɩ mpɛ pa kɛ́ mʋʋlaa na pa cɔɔsa kʋcɔɔsʋ kɛ atɛ cənɛɣɛ. 	 Al deze mensen zijn in het vertrouwen op God gestorven, zonder te krijgen wat hun beloofd was. Zij hebben het alleen uit de verte gezien en waren blij. Zij kwamen er openlijk voor uit dat zij hier op aarde alleen maar gasten en vreemdelingen waren.


Ɩ pəsʋɣʋ kʋnɛ kʋ́ wɛɛ tam. Ami. 	 Voor Hem is alle macht, voor altijd en eeuwig. Amen!


Yohaanɩ tɔŋna yəlaa tənaɣa Ɩsɔ lʋm sɔʋ, ɩlɛna Yesu náá polo tɔtɔ na pá sɔ-ɩ. 	 In de tijd dat Johannes nog vrij was, mengde Jezus Zich tussen de mensen om gedoopt te worden. Na Zijn doop, terwijl Hij in gebed was,


Ḿpʋ́ɣʋ́ Piyɛɛ yaa Yesu na ɩ́ lɩɩna kpeeŋa na ɩ́ təkɩ-ɩ-tɩ, sɩ: Aaɩ Tacaa, Ɩsɔ ɩ́ taa yele na təlɛ tə́ kɔɔ. 	 Petrus nam Hem apart om Hem terecht te wijzen. "Dat mag niet, Here", zei hij. "God zal ervoor zorgen dat U zoiets niet overkomt."


Ɩlɛna Yesu kaləna ɩlɔɣɔʋ wei ɩ ka wɛ pəyaɣa ŋkɛ ka waalɩ tɔ na toŋ na ɩ́ tɔɣɔnɩ-ɩ. Ɩlɛna pəyaɣa hiki alaafəya kɛ kpakpaa kɛ tənɛ ɩnɩ. 	 Hoe lang moet Ik jullie nog verdragen? Breng die jongen maar hier." Hij bestrafte de boze geest in de jongen en die ging er meteen uit. Van dat moment af was de jongen genezen.


Waatʋ wei Samalii nyə́ma tala Yesu kiŋ na pá na-ɩ tɔ, pa wiina-ɩ sɩ ɩ́ la wɛɛ naalɛɣɛ pa kiŋ. Ɩlɛna ɩ́ caɣa tənaɣa kʋyɛɛŋ naalɛ. 	 Toen zij bij Hem kwamen, vroegen zij of Hij bij hen bleef. Hij bleef nog twee dagen.


Ntanyɩ pə́ taləna pənte kɩɩ lʋlɩ pee. Kʋ ta lʋlɩ ɩlɛ n sɛtɩ-kʋ. 	 Stel u voor dat er volgend jaar vijgen aan komen. Als het niet helpt, moeten we hem inderdaad omhakken."


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩsɔtaa tillaa samaa tuutuuma sɔɔsa ɩsɔtaa tillu ɩnɩ ɩ tɔɔ kɛ́ kpakpaa na pá saŋ Ɩsɔ na yontu sɩ: 	 Plotseling kwam bij de engel een menigte andere engelen die God loofden. Een hemels leger was het.


Na ɩ ləsa mpi antulinya yəlaa nyənəɣɩ taaləm na pá footiɣi na paa nyənəɣɩ-wəɣɩ pʋlʋ maɣamaɣa tɔ, sɩ pə́ wakəlɩ mpi pa tʋɣʋna nyʋɣʋ tɔ. 	 God heeft het onaanzienlijke en verachtelijke van de wereld uitgekozen. Dat gebruikt Hij om wat in de wereld belangrijk is, buitenspel te zetten.


Ma heeliɣi-mɛ tɔtɔ sɩ, paɣalɛ ká lɩɩna ilim təlɩɩlɛ na ilim tətʋlɛ, na pá na Apəlaham na Ɩsaaka na Yakɔpʋ paa caɣa tɔɣɔʋ kɛ ɩsɔtaa Kawulaɣa taa. 	 En hij is niet eens een Jood! Uit alle delen van de wereld zal een stroom van mensen het Koninkrijk van de hemelen binnengaan. Zij zullen met Abraham, Isaäk en Jakob aan tafel zitten.


Ye pa ta tili kpaallaa, awe ká kpaaləna yem? Ɩsɔ Tɔm taa pa yɔɣɔta mpʋ sɩ: Mpa pa kɔŋna tɔm kʋpantʋ tɔ, pa nyənʋɣʋ tewaɣa. 	 Wie zal het hun vertellen, als hij niet gestuurd is? Daarover staat in de Boeken: "Wat heerlijk! Ik hoor het geluid van de voeten van de brenger van het goede nieuws!" (c)


Ye mpa pa mʋwa, piti təma nna paa la tɔɣɔlɔ. Paa tɔɣɔnɩ alɔɣaa na ma toŋ, na pá yɔɣɔtɩ nsəma lɛnna. 	 De mensen die het geloven, zullen hieraan te herkennen zijn: Zij zullen in mijn naam boze geesten verjagen;


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə wɛɛ na nyá ɩsɛ. Anɩ a kɛna nyá tɔnʋɣʋ pəlimile fətəla. Ye nyá ɩsɛ ɩ́ naakɩ teu, pə waasəɣɩ nyá tɔnʋɣʋ tənaɣa. Ama ye nyá ɩsɛ ɩ́ yʋlʋmaa, nyá tɔnʋɣʋ təna pəlimile wɛ səkpɛtʋɣʋ tɛɛ kɛ́. 	 Het oog is de lamp van het lichaam. Als uw oog open en gezond is, leeft u in het licht. Maar als uw oog verduisterd is, leeft u in het donker.


Ɩ́ taɣanɩ mə tɩ sɩ, paa pɩɩ la ɩsəna, ɩ́ taa nəɣəsɩ nti ɩ́ ka hʋʋ na ɩ́ lɩɩ tɔ na pə ta tata. 	 Ga niet van tevoren bedenken wat je zult zeggen om je te verdedigen. Onthoud dat goed! Ik zal jullie de juiste woorden in de mond leggen.


Pə tɔɔ kɛ́ Yesu səpa ɩcatɛ na waalɩ sɩ ɩ maɣamaɣa ɩ caləm ɩ́ taɣanɩ yəlaa samaa. 	 Daarom is ook Jezus buiten de stad een vreselijke dood gestorven; om ons door Zijn bloed voor God af te zonderen en onze zonden weg te doen.


Pə wule ɩ́ talaa, ɩ́ ká yaa ma hətɛ na ɩ́ sələmɩ ma Caa, ma kaa heeli-mɛ sɩ maa sələməna-mɛɣɛ-ɩ. 	 Als het zover is, kunt u in mijn naam bidden. Ik hoef dan niets meer voor u aan de Vader te vragen,


Ama ye ɩ kisaa, n yaa nɔɣɔlʋ yaa napələɣɩ naalɛ na ɩ́ na-ɩ na pə́cɔ́ pə́ lá ɩsɩɩ pa ŋmaaʋ Ɩsɔ Tɔm taa tɔ sɩ: Paa tɔm nti tɩɩ wɛɛna seliya nyə́ma kɛ naalɛ yaa tooso. 	 Doet hij dat niet, haal er dan één of twee anderen bij die getuigen kunnen zijn.


Ɩ́ la laakalɩ na piya sənɛ sɩ taa nakələɣɩ nyənʋɣʋ kɛ yem. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ma heeliɣi-mɛ sɩ tampana tɔɔ sɩ ɩsɔtaa tillaa səŋa tam kɛ́ ma Caa wei ɩ wɛ ɩsɔtaa tɔ ɩ ɩsɛntaa kɛ́. 	 Kijk niet op één van deze kleine kinderen neer. Onthoud dit: Hun engelen zijn voortdurend bij mijn Vader in de hemel


Ama Yesu ná nyəmá pa taa laɣatʋ, ɩlɛna ɩ́ pɔɔsɩ-wɛ sɩ: Pepe tɔɔ kɛ́ ɩ́ nyəkɩ-m katɔka kɛ kʋnyəpʋ? Ɩ́ kɔna-m liɣitee nyəɣəlʋɣʋ na má na. 	 Jezus doorzag hen en zei: "U probeert Mij weer te vangen, hè? Geef Mij eens een geldstuk, dan zullen we eens zien."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma-wɛ sɩ: Pə taa pɛkəlɩ-mɛɣɛ mpʋ. Ɩ́ tɛna Ɩsɔ kɛ́ mə taa, na ɩ́ tɛna má tɔtɔ. 	 "Laat uw hart niet bezwaard worden. Vertrouw op God en vertrouw ook op Mij.


Piyɛɛ ná tɔŋna mpi ɩ nawa mpʋ tɔ pə tɔm kɛ piti lapʋ. Ɩlɛ Kɔɔnɛɛ tillaa mpɛ pa tala kpakpaa kɛlɛ. Halɩ pa tɛma-wɛɣɛ hʋ́lʋ́ɣʋ́ kɛ Simɔŋ təyaɣa, na pá səŋa ka nɔnɔkeelasɩ. 	 Petrus wist er niet goed raad mee. Hij vroeg zich af wat dat visioen kon betekenen. Op datzelfde moment stonden er enkele mannen voor de deur, die gestuurd waren door Cornelius. Zij hadden het huis van de leerlooier Simon gevonden en


Tənaɣa ɩ caɣaa na ɩ́ kpaɣa hʋwɛɛ na ɩ́ maɣasɩ ɩ tɩ tɔm, na ɩ́ tɔ sɩ: Halɩ pá tɔ sɩ ma caa təyaɣa taa kɛlɛ təmlɛ nyə́ma tɔɔ sɔsɔm, na pá tɔkɩ na pá kpisiɣi, na nyɔɣɔsɩ náá kʋɣɩ maɣa cənɛ. 	 Eindelijk kwam hij tot bezinning en dacht bij zichzelf: 'Bij mijn vader thuis hebben zelfs de knechts meer dan genoeg te eten. En kijk mij hier nu eens zitten! Ik sterf bijna van de honger.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Ɩsɔ lapa-wɛɣɛ awusa na ɩ́ yele-wɛ sɩ pá nyənəɣɩ ɩsɔtʋlʋŋasɩ kɛ pa tɩɩŋ, ɩsɩɩ paa ŋmaaʋ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa takəlasɩ taa tɔ sɩ: Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma mɛ, maɣa ɩ́ lapa kɔtasɩ na ɩ́ fɛɛnɩ wʋlaɣa tɛtʋ taa kɛ́ pɩɩsɩ nɩɩlɛ taa? 	 God keerde Zich van hen af en liet hen hun gang gaan. Zij begonnen de zon, de maan en de sterren te vereren. Later kwam God daar nog eens op terug en vroeg hun door de profeet Amos: 'Zeg eens, volk van Israël, hebt u tijdens die veertig jaar in de woestijn dieren voor Mij geslacht? Hebt u Mij offers gebracht?


Taa wakəlɩ Ɩsɔ təmlɛ na nyá kʋtɔɣɔm. Kʋpam yaa, tɔɣɔnasɩ təna wɛ tɔɣɔʋ mɛɛ. Ama pə fɛɩ teu sɩ ń tɔɣɔ mpi pɩɩ tusi nyá lɛlʋ kɛ ɩsaɣatʋ taa tɔ. 	 Wat zou het verschrikkelijk zijn als wij om voedsel het werk van God zouden verwoesten. U mag inderdaad alles eten, maar als u daardoor iemand anders aan het twijfelen brengt, is het verkeerd.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tasa ɩsɔnaa sɛɛʋ kɛ mpa pa nɩɩkaɣa ɩ tɔm tɔ sɩ: 	 Jezus vertelde verscheidene gelijkenissen. Hij zei:


Ḿpʋ́ɣʋ́ Sɔɔlɩ sʋʋ waasʋ lapʋ taa kɛ́ kpakpaa kɛ Yuta nyə́ma təkotilenaa taa. Ɩ heelaɣa təfoo kɛ́ sɩ Yesu kɛlɛ Ɩsɔ Pəyalʋ. 	 Hij ging zelfs naar de verschillende synagogen en vertelde daar openlijk dat Jezus Gods Zoon is.


Tɛʋ fema, ɩlɛna Yesu luɣu la sɩ ɩ lɔkɩ ɩ təɣɩ Kalilee. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ sula Filipʋ, na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Kɔɔ ń təŋɩ-m. 	 En hij bracht Simon bij Jezus. Jezus keek Simon aan en zei: "Jij bent Simon, de zoon van Johannes. Jij krijgt een andere naam. Ik noem je voortaan Petrus."


Mpaɣa Ɩsɔ ka tuunaa sɩ pa kaa sʋʋ ɩ hɛɛsʋɣʋ tete kɛ paa pəcɔ? Mpa paa kpɛɛsəna-ɩ tɔɣɔ. 	 En tegen wie had God het, toen Hij onder ede verklaarde dat zij nooit de rust en vrede zouden krijgen, die Hij Zijn volk beloofd had? Natuurlijk tegen al die mensen die Hem ongehoorzaam waren.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa ha paa pa taa wei kɛ́ capa kʋhʋlʋm na pá heeli-wɛ sɩ pá yele na pə́cɔ́. Pə kaasa pəcɔɣɔ, haləna pa taapalaa na pa təmlɛ taa akpelenaa mpa paa kʋ ɩsɩɩ pa kʋɣʋ mpɛ tɔ pa nyʋɣʋ kɔɔ na kʋ yoosi na pə́cɔ́. 	 Zij kregen allemaal een wit kleed en hun werd gezegd dat zij nog even moesten wachten. Eerst zou het aantal mededienaren en broeders, dat terwille van Christus gedood zou worden, voltallig moeten zijn.


Na tə́ taa la wasaŋkalətʋ ɩsɩɩ pa taa lɛlaa ka paasənaʋ-tɩ na kʋyakʋ kʋlʋmʋɣʋ tike yʋlʋnyɔɔŋ iyisi hiu na tooso (23000) lɩɩ na pá sɩ tɔ. 	 Pas daarvoor op. Laten wij ook geen gemeenschap met andere vrouwen hebben, zoals sommigen van hen; want daarom stierven er op één dag 23.000 van hen.


Pə taɣa pʋlʋ, pə wɛɛ sɩ Kilisiti ká tɔkɩ kawulaɣa kɛ ḿpʋ́ɣʋ́ haləna Ɩsɔ tɛ kolontunaa tənaɣa kəlʋɣʋ na ɩ́ məŋna-wɛɣɛ Kilisiti tɛɛ. 	 Christus moet net zo lang regeren tot Hij alle tegenstanders heeft onderworpen.


Apalʋ ɩnɩ ɩ ká hʋ́lɩ́-mɛɣɛ atɛ na ɩsɔtaa kutuluɣu taa kɛ́ naŋ sɔsɔɔŋkʋ nakʋləɣɩ ɩsɔtaa, na pá tɛma-kʋɣʋ taɣanʋɣʋ na kʋ taa wɛ wontu nti ɩ́ ká lana tɔ. Kʋ taa tənaɣa ɩ́ ká təsɩ-tʋɣʋ pə təna. 	 Hij zal jullie mee naar boven nemen naar een grote kamer, waar alles staat wat we nodig hebben. Maak daar het Paasmaal voor ons klaar."


Ye ɩ́ ka mʋwa Moisi tɔm na tampam, ɩsəntɔ tɔ ɩ́ ka mʋ ma nyəntʋ tɔtɔ. Pə taɣa pʋlʋ, ma tɔm kɛ ɩ́lɛ́ ɩ ŋmaawa. 	 Maar u hebt hem niet echt geloofd. Anders zou u Mij ook geloven. Mozes heeft immers geschreven dat Ik zou komen?


Pa lakaɣa Yosalɛm kɛ Ɩsɔ təsɛɛlɛ taɣanʋɣʋ acima na pə pamna watʋ waatɩ. 	 In Jeruzalem werd het jaarlijkse feest van de tempelvernieuwing gevierd.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ sʋʋ tá na Pɔɔlɩ kɛ təŋʋɣʋ, na ɩ́ təkəɣɩ tá ŋkpaŋŋ sɩ: Apalaa panɛ pa kɛ́ ɩsɔtaa Ɩsɔ Sɔsɔ təmlɛ lataa kɛ́. Mpaaʋ ŋku kʋ puki waasʋɣʋ kiŋ tɔ ŋkʋɣʋ pa hʋ́lə́ɣɩ́-mɛ. 	 Zij liep Paulus en ons achterna en riep: "Deze mannen zijn dienaren van de Allerhoogste God. Zij zijn gekomen om te vertellen hoe u gered kunt worden."


Ɩ yela Nasalɛtɩ, ɩlɛna ɩ́ polo na ɩ́ caɣa Kapənahum. Ɩcatɛ nte tə wɛ Kalilee lʋm nɔɣɔ kɛ Sapulɔŋ na Nɛfətali pa tɛtʋ taa tɔ. 	 Niet lang daarna verhuisde Hij naar Kapernaüm, een stadje aan het meer van Galilea, in het gebied van Zebulon en Naftali.


Ma caləm ntɛ́ mpi pə hʋ́lə́ɣɩ́ Ɩsɔ nɔɣɔ pɛɛlʋɣʋ tampana tɔ. Mpɩ pə kpemna yəlaa paɣalɛ tɔɔ sɩ pə́ hɩɩsɩ ɩsaɣatʋnaa. 	 "Drink er allemaal uit", zei Hij. "Dit is mijn bloed, waarmee het nieuwe verbond wordt bezegeld. Het zal vloeien om vergeving van de zonden te bewerken.


Paa wɛɛ mpa pa təŋəɣəna laakalɩ kʋpaŋ kɛ Ɩsɔsɛɛlɛ mpaaʋ tampana nna a tɔɔ Ɩsɔ kulaa tɔ. 	 Zij moeten oprechte volgelingen van Christus zijn.


Na pá tɔɔkɩ ɩ tɔɔ kɛ́ ntaɣama, na pá mʋɣɩ kpátʋ́ɣʋ́ na pá taɣanəɣɩ ɩ nyʋɣʋ taa kɛ́ mapʋ. 	 Ze spuugden naar Hem, rukten de stok uit Zijn hand en sloegen Hem ermee op het hoofd.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, paa ma sama ma tɩ na sɔsɔɔntʋ nti Tacaa ha-tʋ tɔ, fɛɛlɛ ɩɩ kpaa-m se. Pə ha-tʋɣʋ sɔsɔɔntʋ ntəɣɩ sɩ pə́ la na ɩ́ tɛ mə taa na Ɩsɔ kɛ́ sɔsɔm. Ama pə taɣa sɩ pə́ wakəlɩ-mɛ. 	 Het lijkt misschien dat ik teveel opgeef over mijn gezag over u (gezag om u te helpen en niet om u pijn te doen) ik zal het echter wel waarmaken.


Ma tasəɣɩ yəlaa tənaɣa kpaalʋɣʋ sɩ, wei ɩ́ pɛlaa, təlasɩ ɩsɩɩ ɩ tɔka kʋsəsɩɩtʋ təna təpaɩ, ɩ kaa sɛkɩ pʋlʋ. 	 Ik zeg het nog eens: Wie zich laat besnijden, moet ook altijd alle andere Joodse wetten gehoorzamen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tasa Kalilee teŋku nɔɣɔ kɛ pote na yəlaa puki ɩ kiŋ kɛ sɔsɔm na ɩ́ sɛɣɛsəɣɩ-wɛ. 	 Jezus ging weer naar het meer. De mensen liepen met Hem mee en luisterden naar wat Hij te zeggen had.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə təna pɩɩ wɛɛ, paa mpiɣi pə lonte taa, na kɔtəlaa ná sʋʋkaɣa tam kɛ́ pə tɔɔ pə tɔɔ cokəle taa na pá lakɩ pa təmlɛ. 	 Toen alles klaar was, gingen de priesters het voorste deel zo vaak binnen als voor hun werk nodig was.


Ye pə lapa mpʋ ɩlɛ laŋhʋlʋmlɛ nte Ɩsɔ haa na yʋlʋ ɩɩ pəsəɣɩ na ɩ́ cɛkəna tə tənaɣa tɔ tɩɩ wɛɛ mə lotunaa taa na mə ləmaɣasɛɛ taa kɛ́ Yesu Kilisiti tɔm taa, na pʋlʋ kaa pɛkəlɩ-mɛ. 	 Dan zult u de vrede van God ervaren, een vrede die ons menselijk besef te boven gaat en die de wacht houdt over uw hart en gedachten, omdat u in Christus Jezus bent.


Pa lɩɩ Pɛɛsɩ, ɩlɛna pá tɛɛna Antiyɔka kɛ Pisiti tɛtʋ taa. Pə tala kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ wule, ɩlɛna pá sʋʋ Yuta nyə́ma təkotile taa na pá caɣa. 	 Paulus en zijn gezelschap reisden door naar een plaats in Pisidië, die ook Antiochië heette en bleven daar een tijd. Op de sabbat gingen zij naar de synagoge.


Ɩ kʋwa Yohaanɩ taalʋ Saakɩ na laɣatɛ. 	 Jakobus, de broer van Johannes, liet hij doden door het zwaard.


Mpa pa taa tewa tɔ pə təna pə te pɛlɛɣɛ. Ama mpa pa taa tá te pəyele paa tɛŋ Ɩsɔ na pa taa tɔ pə təna pə kɛ́ ɩsaɣam kɛ pɛlɛ pa kiŋ kɛ́. Pə taɣa pʋlʋ, ɩsaɣatʋ tɔɔ kɛ́ pa laɣatʋ na pa laakalənaa laɣalaa. 	 Wie zuiver van hart is, ziet in alles het goede en zuivere. Maar wie in zijn hart slecht en onbetrouwbaar is, ziet in alles het slechte; want alles wat hij ziet en hoort, wordt door zijn verkeerde gedachten en zijn opstandige hart besmet.


Ye pɩɩ wɛ mpʋ ɩ ka tɔɣɔ kʋnyɔŋ kɛ tɔm paɣalɛ kɛ hatuu antulinya lapʋ waatʋ. Ama ɩ kɔma kaɣanaɣa tɔm kʋlʋm kɛ ɩ kpakpaa kɔntɛ kɛ tənaɣa kʋyɛɛŋ ɩnɛ ɩ taa sɩ ɩ́ la ɩ təɣɩ kɔtaɣa na ɩ́ kʋ́ ɩsaɣatʋ tənaŋnaŋ. 	 Als dat nodig was geweest, had Hij vanaf het begin van de wereld telkens weer moeten lijden en sterven. Maar nu, tegen het einde van de eeuwen, is Hij eens en voor altijd gekomen om voor ons te sterven en de zonde weg te doen.


Ama mpa paa kɛ́ Kawulaɣa nyə́ma tɔ paa lɔ-wɛɣɛ awalɩ kɛ́ səkpɛtʋɣʋ taa, timpi paa casəɣɩ kapusi na pá nyasəɣɩ pa təɣɩ kela tɔ. 	 Maar vele Joden zullen in de diepste duisternis worden gegooid. Daar zullen zij vergaan van wroeging en verdriet. En het Koninkrijk was nog wel voor hen bestemd!"


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa cɔwa sɩ: Tɩɩ pəsɩ. Ɩlɛna Yesu cɔ-wɛ sɩ: Tampana, ɩ́ ká tɔɣɔ wahala sɔsɔ wei maa tɔɣɔ tɔ, na ɩ́ sɔ Ɩsɔ lʋm mpi paa sɔ-m tɔ yaa. 	 "Ja", zeiden zij. "Jullie zullen inderdaad uit dezelfde beker drinken als Ik", zei Hij, "en dezelfde vreselijke dingen meemaken.


Tənaɣa sɔsaa mpɛ pa taa nɔɣɔlʋ pɔɔsa-m sɩ: Yəlaa mpa pa suu capanaa kʋhʋlʋmaa tɔ pa kɛ́ mpa na leɣe pa lɩɩnaa? 	 Eén van de ouderlingen vroeg mij: "Wie zijn die mensen in witte kleren? En waar komen zij vandaan?"


Ilim kɔma na pə́ haŋ na pə́ nyaɣa məhoo, ɩlɛna a wʋlɩ. Mpi tɔ, a ta hiki tɛtʋ sɩ á ka hoosi kʋpaŋsɩ. 	 maar toen de felle zon ging schijnen, verschroeide het. Het ging dood, omdat het nauwelijks wortels had.


Pa təna paa kotaɣa paa ɩfemle nteɣe Ɩsɔ təsɛɛlɛ kɛ Ɩsɔ sələmʋɣʋ pɩɩ sɔɔ yʋlʋ. Ye pa saa-wɛɣɛ pa tɛɛsɩ taa, təntəmlɛ kɛ pa kotiɣi na pá tɔkɩ. Laŋhʋlʋmlɛ kɛ pa tɔkaɣana pa tɔɣɔnasɩ, na pa taa hɛtəna təma. 	 Elke dag kwamen zij in de tempel bijeen en waren één van hart en ziel; zij aten bij elkaar thuis, blij en onbezorgd.


Haləna saŋa wʋlɛ tənɛ, nyɔɣɔsɩ na lʋkɔtʋ kʋɣəna-tʋ, na tə fɛɩna pəcɛkəlɛ. Pa makɩ-tʋɣʋ na tə cɔɔkɩ yem, tə fɛɩna tapasopile. 	 Tot op dit moment lijden wij honger en dorst; wij hebben nauwelijks kleding en worden mishandeld. Wij hebben nergens een thuis


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa tisa kʋmaɣasʋɣʋ, ɩlɛna pá maɣana sɩ pə luma ɩsɩɩ mɛɛtələnaa hiu na naanʋwa na naatosompɔɣɔlaɣa. Pa tasa tɔntɛ na pá tasa maɣasʋɣʋ na pá maɣana mɛɛtələnaa pəlefɛɩ hiu na naanʋwa. 	 Ze gooiden het dieplood uit en peilden 37 meter. Even later deden ze dat nog eens: 28 meter!


Tənaɣa kɔkɔlɔ lɛlʋ ná tasa lapʋ tɔtɔɣɔ ɩsɔtaa. Tʋm sɔsɔ wei ɩ sɛɛwa ɩsɩɩ kɔkɔ tɔ ɩ lɩɩwa, ɩ nyɔɔŋ wɛ naatosompɔɣɔlaɣa na ɩ həŋ kɛ naanʋwa, na nteniŋ tema paa ɩ nyʋɣʋ ŋku kʋ tɔɔ. 	 Er was nog iets opmerkelijks in de hemel te zien: Een grote, rode draak met zeven koppen en tien horens. Op elke kop stond een kroon en


Tə nana tá ɩsəlɛ kɛ pə təna mpi ɩ lapa Yuta tɛtʋ taa na Yosalɛm tɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ pa kama-ɩ tesika tɔɔ na pá kʋ-ɩ. 	 Wij hebben met eigen ogen gezien wat Hij allemaal heeft gedaan, zowel in Jeruzalem als in heel Israël. Het volk heeft Hem gedood door Hem te kruisigen.


Ɩsɩɩ pa taa nɔɣɔlʋ ta tɩɩ toosi kɛlɛ sɩ ɩ mələɣɩ na ɩ́ sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ, ye pə taɣa kpaɩ tʋ ɩnɛ ɩ paasi? 	 Is alleen deze man teruggekomen om God te prijzen en te danken? En hij is niet eens een Jood!"


Ɩsəna ɩ́ ká sələmɩ tɔɣɔlɛ sɩ: Ta Caa wei nyá n wɛ ɩsɔtaa tɔ, nyá hətɛ ɩ́ wɛɛ katɛ. 	 Bid daarom dit gebed: Onze Vader in de hemel, wij eren Uw heilige naam.


Yesu cɔɔwa Kalilee tɛtʋ təna na ɩ́ sɛɣɛsɩ Yuta nyə́ma təkotilenaa taa, na ɩ́ kpaalɩ Ɩsɔ Kawulaɣa Laapaalɩ Kʋpaŋ. Na ɩ́ waasəɣɩ yəlaa taa kʋtɔntʋnaa na acamaa təna. 	 Jezus trok door heel Galilea. Hij sprak in de synagogen en vertelde overal de blijde boodschap van het Koninkrijk. Hij genas de mensen van alle ziekten en kwalen.


Ma lakɩ pə tənaɣa ḿpʋ́ɣʋ́ Laapaalɩ Kʋpaŋ tɔɔ kɛ́, ɩlɛna ma maɣamaɣa maa waa pə taa. 	 Ik doe het allemaal terwille van het goede nieuws; ik wil samen met vele anderen de zegen ervan hebben.


Ma lapa na yəlaa mpa n ləsa lɛlaa hɛkʋ na ń cɛlɛ-m tɔ pá nyɩ-ŋ. Nyaa tənna-wɛ, ɩlɛna ń məŋna-wɛ na ń cɛlɛ-m, na pá nɩɩna nyá tɔm. 	 Door wat Ik gedaan en gezegd heb, weten deze mensen nu wie U bent. U hebt hen aan Mij gegeven, omdat zij van U waren. Zij hebben zich gehouden aan wat U zei.