Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa na Falisanaa, cɛsəlaa mɛ, mə tɔm wɛ waɩyo. Iyisi na nyənasɩ waalɩ kɛ́ ɩ́ nyaaləɣɩ təlailai, na sɩ taa suna mə kʋŋmɩɩləm na mə ɩsaɣatʋ hʋwɛɛ. 	 Godsdienstleraars en Farizeeërs! Het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars, u maakt de bekers en schotels van buiten schoon, maar ziet niet dat ze van binnen vol roof en hebzucht zitten.


Na pepe tɔɔ kɛ́ ɩ́ nəɣəsəɣɩ mə tɔɔ kʋtakəm? Ɩ́ nyənna tawa nyɩɩtʋ tʋkʋɣʋ hɛtʋ nti tɔ na ɩ́ ná. Nyɩɩtʋ ntɩ tɩɩ lakɩ təmlɛ təlɩ. Pə́cɔ́ tɩɩ lʋʋkɩ pɔɔŋ. 	 Waarom zou u zich zorgen maken over kleding? Kijk eens naar de bloemen in het veld. Die staan daar te bloeien zonder zich druk te maken.


Ɩ lapa ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ pə́ hʋ́lə́ɣɩ́ tam tɔɔ kɛ́ ɩsəna ɩ suulu tɔɔ katatəlaɣa na ɩ́ hʋ́lɩ́-tʋɣʋ suulu na Yesu Kilisiti kiŋ tɔ. 	 Door in de persoon van Jezus Christus zo vriendelijk voor ons te zijn, heeft God eens voor altijd laten zien hoe oneindig groot Zijn goedheid is.


Ɩsəna mpi pə wɛ yooyoo kɛ́ katɛ sɩ ɩ́ sʋʋna pənyalaɣa pʋʋɣʋ na ɩ́ lɩɩ tɔ, mpʋ tɔtɔɣɔ pə wɛ liɣitee tʋ kɛ katɛ sɩ ɩ́ sʋʋ Ɩsɔ Kawulaɣa taa. Halɩ pə tɩɩ tɛɛ mpʋ. 	 Het is gemakkelijker voor een kameel om door het oog van een naald te kruipen, dan voor een rijke om in het Koninkrijk van God te komen."


Yuta nyə́ma nɩɩ mpʋ, ɩlɛna pááná huu pa taa, na pá sala pa niŋ kɛ Ɩtiyɛɛnɩ tɔɔ na pá taŋaa. 	 Toen de Joden in de rechtszaal d t hoorden, waren zij diep gegriefd en knarsetandden zij van woede.


Má na-mɛ tɩɩ wɛnna Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa kɛ́ kʋyɛɛŋ təna na ɩ́ tá pɛɛkɩ sɩ ɩ́ kpa-m. Ama mə na ahoo səkpɛtʋɣʋ tɛɛ asaɣaa sɔsaa mə waatʋ tapəna saŋa. 	 Had u Mij niet in de tempel kunnen oppakken? Daar was Ik elke dag. Maar dit is uw moment. De kans van de duivelse macht."


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ ɩfalaa tooso ɩnɩ ɩ na Moisi na Ilii, na pá na Yesu pá yɔɣɔtəɣɩ. 	 Ineens zagen zij Mozes en Elia met Hem staan praten.


Piyɛɛ ka wɛ taɣa tɔɔ kɛ́ atɛɣɛ mpʋ tɔɣɔ kɔtəlaa wulaʋ təmlɛ tʋ alʋ nyəŋ nɔɣɔlʋ ɩ kɔma 	 Petrus zat nog steeds op de binnenplaats. Een dienstmeisje van de hogepriester zag hem bij het vuur zitten.


Tənaɣa tillaa naanʋwa na naalɛ ɩnɩ ɩ kota Tacaa təŋlaa kpekəle təna na pá tɔ-wɛ sɩ: Pə ta mʋna sɩ tə́ yele Ɩsɔ Tɔm paasənaʋ na tə́ lakɩ kʋtɔɣɔŋ tɔm. 	 De twaalf apostelen riepen alle gelovigen bijeen. "Wij kunnen niet alles tegelijk", zeiden zij. "Als wij het voedsel moeten uitdelen, hebben wij geen tijd meer om erop uit te gaan en Gods boodschap door te geven.


Yesu tala Yosalɛm, ɩlɛna ɩ́ sʋʋ Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa. Ɩ nyəna ɩ taa na ɩ waalɩ kɛ́ teu, ɩlɛna ɩ́ na ɩ ɩfalaa naanʋwa na naalɛ pá tɛɛ Petanii kɛ ilim tɛma tɛm tɔ pə tɔɔ. 	 Zo reed Hij Jeruzalem binnen. Hij ging naar de tempel en bekeek daar alles. Daarna vertrok Hij met Zijn twaalf discipelen naar Bethanië, omdat het al laat was geworden.


Ama Yesu ta nyənɩ pa kʋyɔɣɔtʋtʋ sɩ tə́ kɛ pʋlʋ. Ɩlɛna ɩ́ tɔ Yailu sɩ: Taa nyá. Ama nyaa tɛ Ɩsɔ na nyá taa te. 	 Jezus hoorde het en zei tegen Jaïrus: "Wees niet ongerust, vertrouw maar op Mij."


Ḿpʋ́ɣʋ́ mɛɛ, pa ŋmaa Ɩsɔ Tɔm taa kɛ́ sɩ: Ye naʋ ɩ́ makɩ nyá tɔɣɔnaɣa pee, n kaa hɔkɔ ɩ nɔɣɔ. Na tɔtɔ sɩ: Təmlɛ latʋ na ɩ kʋfɛlʋɣʋ kɛ́. 	 Want er staat in de Boeken: "U mag een os tijdens het dorsen geen muilband aanleggen: laat hem tijdens het werk eten zoveel hij wil." (A) En ergens anders staat: "Een arbeider is zijn loon waard." (B)


Na pə tɩɩ kaasa mpi tɔ, maa yɔɣɔtəɣɩ pə tɔm. Yesu sɛɛlaa kpeka təna tɔm nəɣəsɛɛ ná kʋɣʋ-m paa kʋyaŋkuɣu. 	 En dat is nog niet alles: Elke dag voelde ik zwaar de verantwoordelijkheid voor alle gemeenten.


Tənaɣa Yesu tɔma fiki tʋɣʋ ŋkʋ sɩ: Nɔɣɔlʋ kaa tasa nyá pile kɛ təŋʋɣʋ. Na ɩ ɩfalaa nɩɩ mpʋ. 	 De discipelen hoorden Hem tegen de boom zeggen: "Er zullen aan jou nooit meer vruchten komen."


Ye yʋlʋ tɔɣɔna ɩ alʋ na ɩ́ kpaɣa kʋfalʋ, ɩ lapa wasaŋkalətʋ kɛ́. Ye pa kisa alʋ na nɔɣɔlʋ náá təŋ na ɩ́ kpaɣa-ɩ, pʋntʋ lapa wasaŋkalətʋ kɛ́. 	 Wie van zijn vrouw scheidt en met een ander trouwt, pleegt overspel. En wie met een gescheiden vrouw trouwt, pleegt ook overspel.


Tacaa Yesu Kilisiti ɩnɩ ɩ ka tɔkəna-mɛɣɛ teu haləna tənaɣa. Ɩlɛna kʋyaŋku ɩ kʋyakʋ ká tala tɔ pá taa na kawalaɣa nakələɣɩ mə kiŋ. 	 Hij zal u tot het einde toe staande houden, zodat er op Zijn grote dag niets op u zal zijn aan te merken.


Pə taɣa pʋlʋ, ɩsəna mpi Kilisiti ná kəla Yesu sɛɛlaa kpekəle tɔ mpʋ tɔtɔɣɔ apalʋ ná kəla alʋ. Yesu sɛɛlaa kpekəle kɛna Kilisiti tɔnʋɣʋ pilimile, na Kilisiti maɣamaɣa kɛna pa nyʋɣʋ yatʋ. 	 De man leidt zijn vrouw, zoals Christus Zijn Gemeente leidt; Hij gaf Zijn leven om haar te redden!


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ-wɛ sɩ: Ma Caa wei ɩ wɛ ɩsɔtaa tɔ ye ɩ ta sɔ tʋɣʋ ŋku, paa kpɛsɩ-kʋɣʋ na pá pɛtɩ. 	 Jezus antwoordde: "Iedere plant die niet door mijn Vader is geplant, zal worden uitgetrokken.


Tɛtʋ ntɩ tə nyə́ma nawa tʋm nyɔkələna Pɔɔlɩ niŋ, ɩlɛna pá sʋʋ yɔɣɔtʋɣʋ sɩ: Tampana, apalʋ ɩnɛ ɩ ta laŋ yʋlʋkʋlʋ. Nyənɩ teŋku ná cɛɛ-ɩ kɛlɛ, na pə tɔŋna ɩ mpaaʋ kɛ pɛɛkʋɣʋ. 	 De eilandbewoners zagen het beest aan Paulus' hand hangen en zeiden tegen elkaar: "Die man is vast een moordenaar! Hoewel hij aan de zee is ontkomen, wil het lot (A) niet dat hij in leven blijft."


Ɩsənaɣa pə lapa na ń naakɩ nyɩɩliim wei ɩ wɛ nyá tɔɣɔntəlɛ ɩsəpəle taa tɔ, na ń kaa na kpátʋ́ɣʋ́ ŋku kʋ wɛ nyá nyəntɛ taa tɔ? 	 Waarom maakt u zich druk over een splinter in het oog van uw broeder, terwijl u niet eens merkt dat in uw eigen oog een balk zit?


Ɩlɛna pá ləsɩ tillaa sɔsaa na pá kɔna-wɛɣɛ pa hɛkʋ taa, na pá pɔɔsɩ-wɛ sɩ: Mpi ɩnɩ ɩ́ lapa ɩsəntɔ tɔ, awe heela-mɛ sɩ ɩ́ la mpʋ? Na awe toŋ taa kɛ́ ɩ tɩɩ lapəna mpʋ? 	 Zij lieten Petrus en Johannes binnenbrengen en vroegen hun: "Door welke kracht of namens wie hebt u dit gedaan?"


Pəlɛ pə waalɩ Yesu ná apalʋ ɩnəɣɩ Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa na ɩ́ heeli-ɩ sɩ: Nyənɩ, pənɛntɛ pə waa-ŋ ɩsəntɔ tɔ, taa tasa ɩsaɣatʋ lapʋ tɔtɔ. Pə́cɔ́ pə taa kɔɔ na ŋku kʋlɛ kʋ kəla mpʋ tɔ kʋ maɣana-ŋ. 	 Later ontmoette Jezus hem in de tempel en zei tegen hem: "Nu u gezond bent geworden, wil Ik u dit nog zeggen: zondig niet meer, want anders zal u iets ergers overkomen."


Ma kooliɣi kɛ́ sɩ ɩsɔwɛɛ ɩ́ tɩɩ nyənɩ-m pəcɔɣɔ kpaŋtʋ. Pə wɛ mpʋ mɛɛ, ɩ́ nyənəɣɩ-m mpʋ. 	 Verdraag het maar als ik nog even zo 'dwaas' doorga op dit onderwerp. Maar natuurlijk verdraagt u mij!


Pə lapa laɣasaɣa kɛ pəcɔ, ɩlɛna nɔɣɔlʋ tɔtɔ náá na Piyɛɛ, na ɩ́ tɔ sɩ: Pa taa wɛɣɛlɛ na nyá tɔtɔ. Ama Piyɛɛ cɔ apalʋ ɩnɩ sɩ: Pə taɣa ma. 	 Even later keek iemand hem aan en zei: "U bent wel één van Zijn discipelen!" "Welnee, man!" was Petrus' antwoord.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu səŋaa, na ɩ́ tɔ sɩ: Ɩ́ kɔna-ɩ ma kiŋ. Yʋlʋm tala Yesu kiŋ, ɩlɛna Yesu pɔɔsɩ-ɩ sɩ: 	 Jezus bleef staan. "Breng die blinde man eens bij Mij", zei Hij.


Pə pamna yʋlʋmaa naalɛ ka caɣa mpaaʋ nɔɣɔ. Pa nɩɩwa sɩ Yesu tɛɛna ntɛ́, ɩlɛna pá sʋʋ koou sɩ: Tafiiti Pəyalʋ, Tacaa, nyənɩ tá pətɔɔtəlɛ. 	 Langs de weg zaten twee blinde mannen. Zodra zij hoorden dat Jezus voorbijging, begonnen zij te roepen: "Here! Zoon van David! Heb medelijden met ons!"


N wɛ-m sɔɣɔntʋ kɛ́. Pə taɣa pʋlʋ, n kɛ́ yʋlʋ katɛ tʋ kɛ́. N ta sɩɩ mpi tɔ mpəɣɩ n kpakəɣɩ, na timpi n ta tuu tɔ tənaɣa n kʋŋ. 	 'Ik was bang dat ik mijn winst aan u zou moeten afdragen. U bent immers een hard man. U neemt wat u niet hebt verdiend. U laat anderen voor u werken.'


Pa tɔm səpa timpi tɔɣɔlɛ sɩ fətəla wei ɩ naakɩ tɔ ɩ kɔma antulinya taa, na yəlaa sɔɔlɩ səkpɛtʋɣʋ na pá kisi-ɩ pa lakasɩ ɩsaɣasɩ tɔɔ. 	 Het oordeel komt tot stand doordat het licht in de wereld is gekomen; maar de mensen hebben de voorkeur gegeven aan de duisternis. Dat komt omdat zij slechte dingen hebben gedaan.


Tənaɣa kɔtʋlʋ sɔsɔ pɔɔsa Ɩtiyɛɛnɩ sɩ: Tampana pə lapa mpʋ? 	 De hogepriester vroeg: "Is het waar wat zij zeggen?"


Alɔɣaa mpɛɣɛlɛ mpa pa lakɩ piti təma tɔ. Tənaɣa alɔɣaa mpɛ pa tooso pa kʋlaa na pá cɔɔkɩ tɛtʋ təna awulaa sɔsaa tɔɔ sɩ pa kotiɣi-wɛɣɛ Ɩsɔ Kawulaɣa tʋ kʋyakʋ sɔsɔɔʋ wule yoonaʋ tɔɔ. 	 Het waren duivelse geesten, die opmerkelijke dingen deden. Zij gingen naar alle koningen van de aarde om hen bijeen te brengen voor de oorlog op de grote dag van de Almachtige God.


Ɩ kɔma na ɩ́ tala Sesalee, ɩlɛna ɩ́ tii na ɩ́ polo Yosalɛm na ɩ́ sɛɛ təna Yesu sɛɛlaa, ɩlɛna ɩ́ məŋna Antiyɔka. 	 Na aankomst in Caesarea ging hij naar Jeruzalem en bezocht daar de christengemeente. Daarna reisde hij verder naar Antiochië.


Ḿpʋ́ɣʋ́ alaa taa tɛʋ kɛ cimaasɩ tanaŋ tɛɛ na pá kʋlɩ na pá polo pəlaaʋ tɔɔ, na pá tɔka pa nim sɔɔsʋŋ nyəm mpi paa taɣanaa tɔ. 	 Op zondagmorgen vroeg gingen ze meteen naar het graf. Ze hadden de speciale kruiden bij zich.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Mesiinaa na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛlɛsəlaa pɔpɔtʋnaa ká lɩɩ na pá lá kɔkɔlɔ nyəmnaa na piti təma. Halɩ ye paa pəsaɣa pa puɣusiɣi mpa pa maɣamaɣa Ɩsɔ ləsaa tɔɣɔ. 	 Want er zullen valse christussen en valse profeten komen. Die zullen opzienbarende wonderen doen om, zo mogelijk, zelfs de mensen die bij God horen op het verkeerde spoor te brengen.


Na ye alʋ kaa te saalaɣa ɩlɛ pá kɔ́ ɩ nyɔɔsɩ. Ama ye pə wɛ-ɩ fɛɛlɛ sɩ pá kɔ-ɩ yaa pá looli-ɩ, ɩlɛ ɩ́ te saalaɣa. 	 Als een vrouw niets op haar hoofd wil dragen, kan zij net zo goed haar haren laten afknippen. Maar als zij dat onfatsoenlijk vindt, moet zij iets op haar hoofd dragen.


Ye nɔɣɔlʋ sɛɣɛsəɣɩ wei kɛ́ Ɩsɔ Tɔm pʋntʋ ɩ́ cosiɣi ɩ wɛnaʋ təna taa na ɩ́ haakɩ ɩ sɛɣɛsəlʋ ɩnɩ. 	 Wie onderwezen wordt in het woord van God, moet zijn leraar laten delen in al het goede dat hij zelf heeft.


Tá taapalaa mɛ, mə maɣamaɣa ɩ́ nyəmá sɩ waatʋ wei tə kɔma mə kiŋ tɔ tə ta lɩɩ yem. 	 Broeders, u weet zelf dat ons bezoek aan u niet voor niets was.


Ama tá ɩlɛ, Kilisiti wei pa kama səm tesika tɔɔ tɔ ɩ tɔm kɛ tə kpaaləɣɩ. Tɔm tənɛ tə huɣi Yuta nyə́ma, na mpa pɛlɛ pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ pa nyənəɣɩ-təɣɩ kʋmɛlətɔm kɛ́. 	 wij vertellen over Christus, Die voor ons aan het kruis gestorven is! De Joden ergeren zich daaraan en de andere volken vinden dat een grote dwaasheid.


Ɩ tɔm kɛ pa tɩɩ ŋmaawa Ɩsɔ Tɔm taa sɩ: Nyənɩ, ma tillu ntɔ ma tɛləsəɣɩ nyá nɔɣɔ tɔɔ, sɩ ɩ́ taɣanɩ nyá mpaaʋ na ń kɔŋ. 	 Want hij is de man over wie (in het boek van Maleachi) is geschreven. Hij is de heraut, die voor Mij zou uitgaan om mijn komst aan te kondigen.


Ɩsɔ wei ɩ yɔɣɔtaa sɩ pə́ ná na səkpɛtʋɣʋ cɛ tɔ, kʋlʋm ɩnɩ ɩ lapəna na pə ná tá lotu taa sɩ tə nyɩ təcɛɩcɛɩ kɛ́ Ɩsɔ teeli wei ɩ ná Kilisiti ɩsɛntaa tənyənənyənɩ tɔ. 	 Want God, Die gezegd heeft: "Laat er licht in de duisternis zijn", heeft in de duisternis van onze harten geschenen en ons doen inzien dat Zijn heerlijke glans van Jezus Christus afstraalt.


Ɩ caɣaa na ɩ́ nɩɩkɩ Pɔɔlɩ tɔm, ɩlɛna ɩ́lɛ́ ɩ́ nyənɩ-ɩ təpiŋŋ, na ɩ́ ná sɩ ɩ wɛna naani sɩ ɩ ká hiki alaafəya. 	 Terwijl Paulus sprak, zat de man aandachtig te luisteren. Paulus keek hem eens goed aan en zag dat hij geloofde dat hij genezen zou worden.


Laapaalɩ Kʋpaŋ wei tə heela-mɛ tɔ ɩ nɩɩʋ taa kɛ́ Ɩsɔ yaa-mɛ sɩ ɩ́ hiki mə paa tete kɛ Tacaa Yesu Kilisiti teeli taa. 	 Hij heeft u door ons het goede nieuws verteld en u geroepen om deel te krijgen aan de eer en macht van onze Here Jezus Christus.


Pə pamna apalʋ nɔɣɔlʋ wei pa yaa sɩ Palapaasɩ tɔ, ɩ́ na lɛlaa paa kʋwa yʋlʋ kɛ tɛtʋ tɔm yoou ŋku kɩɩ kʋlaa tɔ kʋ taa na pá təka-wɛɣɛ saləka. 	 Nu zat er een zekere Barabbas gevangen, een rebel. Hij was met enkele anderen opgepakt omdat ze bij een oproer een moord hadden begaan.


Tə talʋɣʋ ḿpʋ́ɣʋ́ Masetoni tɔ tapasopile fɛɩ paa pəcɔ. Tə maɣana kʋkaɣatəm kɛ pə təna pə taa kɛ́, tá na lɛlaa tə sʋʋ lʋpʋ taa kɛ́, na nyamnaʋ wɛ tá taa. 	 Toen wij in Macedonië kwamen, kregen wij door alle moeilijkheden geen kans om uit te rusten. Overal waren problemen en innerlijk hadden wij angst.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu heela samaa sɩ: Ɩ́ caɣa atɛ. Tənaɣa ɩ kpaɣa potopotonaa mpɛ pa naatosompɔɣɔlaɣa na ɩ́ sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ, na ɩ́ faɣa-wɛ na ɩ́ cɛla ɩ ɩfalaa sɩ: Ɩ́ cɔɔ na ɩ́ tala-wɛ. Na pɛlɛ pá la mpʋ. 	 "Zeven", antwoordden zij. Hij zei dat iedereen op de grond moest gaan zitten. Daarna nam Hij de zeven broden, dankte God ervoor en brak ze in stukken. Zijn discipelen brachten het brood naar de mensen.


Hatoo kancaalaɣa Tɔm ka wɛnna. Na Ɩsɔ cɔlɔɣɔ Tɔm ka wɛɛ, na Tɔm ɩnɩ ɩ ka tɩɩ kɛ́ Ɩsɔ kɛ́. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa kɔna-ɩ kʋtɔŋ kʋtʋʋlʋɣʋ tʋ na ɩ́ hənta ɩ kpatəlɛ tɔɔ. Yesu nawa apalaa mpɛ pa naani, ɩlɛna ɩ́ heeli kʋtɔntʋ sɩ: Ma pəyalʋ, tɔkɩ nyá tɩ, nyá ɩsaɣatʋ hɩɩsaa. 	 Daar brachten enkele mannen een verlamde op een draagbaar bij Hem. Jezus zag dat zij er niet aan twijfelden of Hij hun vriend zou kunnen genezen. "Geef de moed niet op", zei Hij tegen de verlamde. "Uw zonden zijn vergeven."


Tənaɣa Tacaa ɩsɔtaa tillu kɔma na ɩ́ sʋʋ Piyɛɛ pa tɔɔ təkpʋʋ, na kɔkɔ nyaləməlɛ na teu tənyalulu kɛ naŋiya ŋka ka taa paa wɛɛ tɔ. Ɩlɛna ɩsɔtaa tillu ma Piyɛɛ kɔŋkɔŋ taa na ɩ́ feesi-ɩ, na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Kʋlɩ təwaka. Tənaɣa alukpala lɩɩ Piyɛɛ niŋ taa na a hoti. 	 Ineens was er een licht in de cel. Er stond een engel van God en hij stootte Petrus in de zij. "Sta op, Petrus", zei hij. "Maak voort!" Op hetzelfde ogenblik vielen de kettingen van zijn polsen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ kɔtʋlʋ sɔsɔ pɔɔsa Yesu kɛ́ ɩ ɩfalaa na ɩ kʋsɛɣɛsətʋ pə tɔɔ. 	 De hogepriester ondervroeg Jezus over Zijn discipelen en ideeën.


Aŋha, ḿpʋ́ɣʋ́ pə wɛɛ na nti Ɩsɔ ka tɔma sɩ ɩ ká la Apəlaham na ɩ pəyaɣa tɔ. Pa ta ŋmaa Ɩsɔ Tɔm taa sɩ ɩ piya, sɩ pə taa kɔɔ na pə́ lá ɩsɩɩ yəlaa paɣalɛ. Ama pa tɔmaɣa sɩ: Nyá pəyaɣa, sɩ pə́ hʋ́lɩ́ sɩ yʋlʋ kʋlʋm kɛ pa paasənaa, na yʋlʋ ɩnəɣəlɛ Kilisiti. 	 Wel, God deed Abraham en zijn Kind een belofte. Er staat niet in de Boeken dat die belofte aan Abrahams 'kinderen' werd gedaan, want dan zou die voor alle Joden gelden. Nee, er staat 'Kind' en daarmee wordt Christus bedoeld.


Tə nyəmá teu sɩ ɩsɩɩ Kilisiti fem tɔ səm ɩɩ tasəɣɩ-ɩ nyaasʋɣʋ. Pəyele ɩ kaa tɩɩ səpʋ tɔtɔ. 	 Wij zijn er zeker van dat Christus, nu Hij uit de dood is opgestaan, niet meer zal sterven. De dood heeft geen macht meer over Hem.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, mpa pa lakɩ mpi ma Caa wei ɩ wɛ ɩsɔtaa tɔ ɩ caakɩ tɔ, mpɛɣɛlɛ ma newaa na ma toonaa. 	 Ieder, die doet wat mijn hemelse Vader wil, is mijn broer, mijn zuster en mijn moeder."


Ḿpʋ́ɣʋ́ pááná kpa-wɛɣɛ sɔsɔm, na pá maɣasəɣɩ ɩsəna pá la Yesu tɔ. 	 De tegenstanders van Jezus waren woedend. Zij staken de koppen bij elkaar om uit te vinden hoe zij met Hem konden afrekenen.


Ye yʋlʋwɛɛtʋ kʋnyɩɩləm kɛ ɩ təŋaa na ɩ́ tuu, yʋlʋwɛɛtʋ ntɩ tɩɩ yelina na ɩ́ kɔɔ ɩ́ kʋ səm. Ama ye mpi Ɩsɔ Feesuɣu caakɩ tɔɣɔ ɩ təŋaa na ɩ́ tuu, kʋlɛ kɩɩ yelina na ɩ́ kɔɔ ɩ́ kʋ weesuɣu ŋku kɩɩ tɛŋ tɔ. 	 Wie naar de oude menselijke natuur leeft, kan alleen maar dood en verderf verwachten. Maar wie door de Heilige Geest leeft, zal ervaren dat de Geest eeuwig leven geeft.


Tá Ɩsɔ kɛ́ kɔkɔ ŋka ka nyakɩ pə təna tɔɣɔ. 	 Want onze God is een verterend vuur.


Pa tɔŋna pote kɛ lʋm tɔɔ kɛ́ mpʋ, ɩlɛna Yesu too. Tənaɣa heelimuɣu hɔka lʋm tɔɔ təna, na lʋm faləɣɩ kpɩɩlʋɣʋ taa haləna kʋ caa suɣu, na lʋm caa pə tɔɣɔ-wɛ. 	 Tijdens de overtocht viel Hij in slaap. Plotseling stak een vreselijke storm op. De golven werden zo woest dat het water de boot insloeg. Het werd heel gevaarlijk.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu pɔɔsa apalʋ ɩnɩ sɩ: Pa yaa-ŋ suwe? Ɩlɛna ɩ́lɛ́ ɩ cɔ-ɩ sɩ: Pa yaa-m sɩ Kʋpiŋ kɛ tə wɛ paɣalɛ tɔ pə tɔɔ. 	 "Hoe heet je?" vroeg Jezus. "Legioen", antwoordde de boze geest, "want wij zijn hier met velen."


Ɩlɛna tillaa mpɛ pá pɔɔsɩ Yohaanɩ sɩ: Ɩlɛ n kɛ́ awe? Ilii? Na ɩ́ cɔ sɩ: Ma ta kɛ Ilii. Pa tasa-ɩ sɩ: Nyaɣalɛ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ wei tɔ? Na ɩ́ cɔ sɩ: Aaɩ. 	 "Wie dan wel?" vroegen zij. "Elia?" "Nee", antwoordde hij. "Bent u dan de profeet die komen zou?" was hun volgende vraag. "Ook niet", zei Johannes.


Ama pa nawaɣa təkelekele sɩ Ɩsɔ tʋ-m təmlɛ sɩ má heeli Laapaalɩ Kʋpaŋ kɛ mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔɣɔ teitei ɩsɩɩ ɩ tʋ Piyɛɛ ɩlɛ sɩ ɩ́ heeli Laapaalɩ Kʋpaŋ kɛ Yuta nyə́ma tɔ. 	 Zij zagen in dat het, zoals het Petrus' opdracht was het goede nieuws aan de Joden te brengen, mijn opdracht was het onder de andere volken bekend te maken.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, wei ɩ wɛna tɔ paa sɔɔsɩ-ɩ na pə́ tɔləna-ɩ təhɔ. Ama wei ɩ fɛɩna tɔ paa lɛɛkɩ pəciimaɣa wei ɩ wɛna tɔ. 	 "Maar anderen niet. Want wie iets heeft, zal er veel bij krijgen. Meer dan genoeg. Maar wie niets heeft, zal ook nog kwijtraken wat hij meent te hebben.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pɛlɛ pa cɔ-ɩ sɩ: Tə kɛ́ Apəlaham lʋlʋɣʋ kɛ́, nɔɣɔlʋ taa kpa-tʋɣʋ yomle kɛ paa pəcɔ. Ɩlɛ pepe cɛpʋ kɛ n tɔŋ sɩ pɩɩ cɛ-tʋ? 	 "Wij zijn nooit slaven geweest", zeiden zij. "Wij stammen af van Abraham. Hoe kunt u dan zeggen dat wij bevrijd moeten worden?"


Maa caa ma yɔɣɔtɩ natələɣɩ yem. Ye pə taɣa təma nna Kilisiti yelaa na má la na mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ pá nɩɩna Ɩsɔ tɔ a tɔm. Ma nɔɣɔ taa tɔm pee na ma niŋ kʋlapʋtʋ kɛ Kilisiti kpaɣaa na ɩ́ lana. 	 Ik haal het niet in mijn hoofd over iets anders te spreken dan over wat Christus door mij tot stand heeft gebracht. Hij heeft, door mijn woorden en daden, mensen uit allerlei volken tot gehoorzaamheid aan God gebracht,


Ma pəsaa sɩ ma naa wei ɩ yɔɣɔtəɣəna-m tɔ, ɩlɛ má ná wʋla kpatəŋ kɛ naatosompɔɣɔlaɣa wei ɩ tɔɔ pa mʋsa kɔkɔsɩ tɔɣɔlɛ. 	 Ik keerde mij om, want ik wilde zien wie dat zei en ik zag zeven gouden olielampen.


Mpʋ ɩnəɣɩ na Kilisiti, ɩ ta tʋ ɩ təɣɩ teeli na ɩ́ kpa ɩ təɣɩ kɔtʋlʋ sɔsɔ. Ama Ɩsɔ maɣamaɣa tɔmna-ɩ təkelekele sɩ: Nyaɣalɛ ma Pəyaɣa, saŋa kɛ ma pəsa nyá Caa. 	 Ook Christus heeft Zichzelf niet uitgekozen om hogepriester te worden. God koos Hem en zei tegen Hem: "Mijn Zoon, vandaag heb Ik U het leven gegeven." (a)


Maa sələməɣɩ-ŋ sɩ ń ləsɩ-wɛɣɛ antulinya taa. Ama hatələna-wɛ na ɩsaɣaʋ kɛ́. 	 Ik vraag U niet hen uit de wereld weg te nemen, maar hen te beschermen tegen de duivel.


Ɩsɩɩ Ɩsɔ kpaʋ Piyɛɛ kɛ tillu sɩ ɩ́ paasəna Yuta nyə́ma tɔ mpʋ tɔtɔɣɔ ɩ kpa maɣa tillu sɩ má paasəna mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ. 	 God gebruikte Petrus als apostel voor de Joden en mij als apostel voor de volken, die God nog niet kenden.


Ama tá caanaa caanaa ta nɩɩna-ɩ. Pa kisa-ɩ na pá kpaɣa pa laakalənaa na pá məŋna Icipiti. 	 Maar onze voorouders wilden Mozes niet gehoorzamen. Zij hadden er genoeg van achter hem aan te lopen en verlangden terug naar Egypte.


Piyɛɛ talaa sɩ ɩ sʋʋ, ɩlɛna Kɔɔnɛɛ kʋlɩ na ɩ́ səŋɩ-ɩ, na ɩ́ polo na ɩ́ həntɩ-ɩ atɛ tənɛnɛnɛ kɛ teu pə tii fɛɩ. 	 Toen Petrus binnenkwam, liep Cornelius naar hem toe en viel op zijn knieën.


Ye wei ɩ təŋəɣɩ Ɩsɔ kʋsəsɩɩtʋ pʋntʋ kpɛntəna Ɩsɔ kɛ́ na Ɩsɔ wɛ pʋntʋ waalɩ. Ɩsɔ ha-tʋɣʋ ɩ Feesuɣu tɔɣɔ tə nyəmá sɩ Ɩsɔ wɛ tá waalɩ. 	 De mensen die zich houden aan wat God heeft gezegd, blijven één met Hem; en Hij blijft één met hen. Door de Geest, Die God ons heeft gegeven, weten wij dat Hij één met ons blijft.


Tɔʋ, ɩsənaɣa pə lapa na Ɩsɔ nyənɩ ta caanaa caa sɔsɔ Apəlaham kɛ yʋlʋpaŋ ye? Ɩ kʋlapʋtʋ kiŋ kɛ waatʋ wei ɩ laakaɣa ɩ pəyalʋ Ɩsaaka kɛ kɔtaɣa təlatɛ tɔɔ tɔɣɔ. 	 Weet u niet meer dat God onze voorvader Abraham rechtvaardigde om wat hij deed? Hij gehoorzaamde, zelfs al hield dat in dat hij zijn eigen zoon op een altaar moest offeren.


Ɩsɔtaa Kawulaɣa wɛɛ kɛ́ ɩsɩɩ pa pɛtʋɣʋ tiina puluɣu kɛ lɩɩlɛ taa na pə́ kpa tiina kɛ yem yem tɔ. 	 Een ander voorbeeld van het Koninkrijk van de hemelen is een visser, die zijn net in het water gooit. Er komen allerlei vissen in, eetbare en oneetbare.


Ta mpa tə tɛmna Ɩsɔ kɛ́ tá taa tɔ tɩɩ sʋʋ hɛɛsʋɣʋ ŋkʋ kʋ taa. Hɛɛsʋɣʋ ŋkʋ kʋ tɔm kɛ Ɩsɔ yɔɣɔtaa sɩ: Pááná kpa-m na má tuu sɩ, pa kaa sʋʋ ma hɛɛsʋɣʋ tete kɛ paa pəcɔ. Ɩ yɔɣɔta mpʋ, pəyele ɩ təmlɛ tɛma tɛm kɛ hatuu waatʋ wei ɩ lapa antulinya tɔ. 	 Want alleen als wij God geloven, kunnen wij deel krijgen aan Zijn rust. Hij heeft immers gezegd: "In mijn toorn heb Ik gezworen dat mijn rust niet is voor mensen die Mij niet geloven." (A) Toch ligt Gods plan om hun die rust te geven, al klaar vanaf het begin van de wereld.


Pə waalɩ kɛ́ Ɩwəyaɣa kɔɔla naatoso nyəntʋ. Ḿpʋ́ɣʋ́ tɛtʋ paasaa na tə sele teu, na ilim náá məlɩ piliŋ ɩsɩɩ pa piisuɣu pʋʋɣʋ tɔ, na ɩsɔtʋ náá məlɩ sɛɛʋ ɩsɩɩ caləm. 	 Toen Hij het zesde zegel verbrak, zag ik dat er een geweldige aardbeving kwam. De zon werd zwart als een rouwkleed en de maan rood als bloed.


Nti ma Caa ná hʋla-m tɔɣɔ ma yɔɣɔtəɣɩ, na mɩɩ lakɩ nti mə caa ná heela-mɛ tɔ. 	 Ik vertel wat Ik bij mijn Vader gezien heb en u doet wat u van uw vader hebt gehoord."


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, tuu mə na asaɣaa ɩ́ lʋkɩ tɔ ɩ́ ta lʋta na halɩ ɩ́ caŋ ɩ́ sɩ mə təlʋtɛ taa. 	 Maar u hebt nog niet op leven en dood tegen de zonde gestreden.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ kɛ́ ɩ pɔɔsa-wɛɣɛ mpʋ, ɩ ka nyəmaɣa təkelekele sɩ ɩsəsɛɛmlɛ tɔɔ kɛ́ kɔtəlaa sɔsaa ka pona-ɩ Yesu. 	 De leidende priesters hadden Jezus laten arresteren omdat zij jaloers op Hem waren.


Afanaa tiikilaa ná mpʋ, ɩlɛna pɛlɛ pá lo kpakpaa na pá polo pá heeli tɔm ntɩ, na tɔm yɛkɩ kpakpaa kɛ acalɛɛ taa na cacakəŋ tɛɛ. 	 De varkenshoeders sloegen op de vlucht en vertelden in stad en land wat er was gebeurd.


na ɩsəkpɛɛtɛɛ nyə́ma ɩsəkullu, na piya sɛɣɛsəlʋ. Mpi pə tɔɔ n nyənəɣɩ nyá təɣɩ mpʋ tɔ, n tɛɛləɣɩ kɛ́ sɩ nyá nana pə tənaɣa kʋsəsɩɩtʋ ntɩ tə taa, paa nyəm, paa tampana. 	 Omdat in Gods wet de waarheid en de kennis onder woorden zijn gebracht, denkt u buitenstaanders en kinderen iets te kunnen leren.


Mə taa nɔɣɔlʋ ɩ́ taa puɣusi ɩ tɩ. Ye mə taa nɔɣɔlʋ hʋʋ sɩ antulinya ɩnɛ ɩ taa pʋntʋ ntɛ́ ləmaɣasɛɛ tʋ ɩ́ pəsɩ kʋmɛlɛŋ, ɩlɛna ɩ́ wɛɛna ləmaɣasɛɛ kɛ tampana. 	 Maak uzelf niets wijs. Als iemand zich verbeeldt in deze wereld een wijs mens te zijn, moet hij dwaas worden. Dan pas zult u weten wat wijs is.


Pə taɣa Tacaa Kilisiti təmlɛ kɛ yəlaa mpɛ pa takanaa lakɩ se. Ama pa maɣamaɣa pa kʋnyɩɩləŋ nyəntʋ kɛ pa təŋəɣɩ təna. Pa nɔɔleleŋ taka. Pá kpa yʋlʋ kɛ pa nɔɣɔ taa cənɛ, hei. Pa wakələɣɩ mpa pa ta cɛkəna tɔ pa hʋwɛɛ. 	 Blijf bij hen uit de buurt, want zulke mensen dienen niet de belangen van Christus, maar die van henzelf. Zij zetten altijd hun eigen zin door en als u niet oppast, hebben zij u zo omgepraat. Zij misleiden de eenvoudige gelovigen met huichelachtig gepraat.


Ɩ́ polo Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa təkaa na ɩ́ kɛɛsɩ samaa kɛ laɣasʋɣʋ mpaaʋ kʋnɛ kʋ tɔm. 	 "Ga naar de tempel", zei hij, "en vertel de mensen over het nieuwe leven."


Mə hʋʋ sɩ hɛɛsʋɣʋ kɛ ma kɔna antulinya taa? Aaɩ, ma heeliɣi-mɛ sɩ koloŋa kɛ ma kɔnaa. 	 Denken jullie soms dat Ik ben gekomen om vrede op de aarde te brengen? Dat is niet zo! Ik breng juist strijd en verdeeldheid.


Tənaɣa toŋ tʋ yaa ɩ təmlɛ tʋ na ɩ́ pɔɔsɩ-ɩ sɩ: Nti nti ma nɩɩkɩ sɩ n lakɩ tɔ, tə wɛ tampana yaa pɔpɔtʋ? Ama maa ləsɩ-ŋ ma təmlɛ taa. Mpʋ tɔ, kɛɛsɩ-m ɩsəna nyá təmlɛ yaasi lapa tɔ na pə́cɔ́ ń tɛɛ nyá nyəŋkʋ. 	 De rijke man riep hem bij zich en zei: 'Wat hoor ik allemaal over u? Lever de boeken maar in voor controle. U bent ontslagen.'


Pepe tɔɔ kɛlɛ mpʋ? Mpi pə tɔɔ tɔɣɔlɛ sɩ pa ta pɛɛkɩ sɩ pa taa tɛm tɔɔ kɛ́ paa te Ɩsɔ. Ama pa hʋʋkaɣa sɩ pa kʋlapʋtʋ ká yelina na pá te-ɩ. Mpʋ pə lapəna na pá yoona pəlɛ kʋcopəle. 	 Maar het is hun niet gelukt. Waarom niet? Omdat zij niet op Jezus Christus vertrouwden, maar dachten dat het helemaal van henzelf afhing, van hun eigen prestaties. Jezus Christus was voor hen het grote struikelblok.


Ḿpʋ́ɣʋ́ kʋmataŋ hɔma pu ɩfepu ɩnɩ ɩ niŋ taa na ɩ́ lɩɩna kpeeŋa na ɩ́ pɔɔsɩ-ɩ sɩ: Ntiɣi n caa-m heeluɣu? 	 De commandant nam de jongeman bij de hand en toen zij alleen waren, vroeg hij: "Wat heb je me te vertellen?"


Ḿpʋ́ɣʋ́ ma ná wontuɣu lɛŋkʋ na kʋ lɩɩna tɛtʋ tɛɛ. Kʋ həŋ wɛ naalɛ na ɩ́ nəɣəsəna ɩwəyaɣa həŋ, na kʋ yɔɣɔtaɣa ɩsɩɩ tʋm sɔsɔ. 	 Ik zag een ander beest. Dat kwam niet uit de zee, maar uit de aarde.


Helɔtɩ tɛma Piyɛɛ kɛ kpaʋ kɛ mpʋ, ɩlɛna ɩ́ təkɩ-ɩ saləka. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ caa yoolaa kɛ naanʋwa na naatoso sɩ pá taŋəɣɩ-ɩ yəlaa liɣiti liɣiti na pá kaasəɣɩ təma. Na ɩ́ hʋʋkɩ ɩ taa kɛlɛ sɩ Tɛɛʋ acima ɩ́ tɛɛwa ɩlɛ ɩ ká ləsɩ-ɩ yəlaa ɩsɛntaa na ɩ́ kʋ-ɩ. 	 Hij liet hem bewaken door zestien soldaten, die om de beurt, met z'n vieren, de wacht moesten houden. Want Herodes wilde Petrus pas na het Paasfeest in het openbaar laten terechtstaan.


Pə waalɩ kɛ́ Yesu tɔma ɩ ɩfalaa sɩ: Ɩ́ tá ná mpi pə tɔɔ ma heela-mɛ sɩ ɩ́ taa nəɣəsəɣɩ mə tɔɣɔnaɣa ŋka pə wɛɛ sɩ ɩ́ ká tɔɣɔ na ɩ́ hiki weesiŋ, na mə tɔnəŋ tɔɔ kʋtakəm pə tɔm tɔ. 	 Jezus zei tegen Zijn discipelen: "Maak je geen zorgen over je levensonderhoud, over wat je zult eten of aantrekken.


na ɩ́ maɣana-ɩ na ɩ́ holiɣi kɔkɔ, na ɩ́ nyənɩ-ɩ təpiŋŋ na ɩ́ tɔ sɩ: Nyá tɔtɔ, n ka wɛ Nasalɛtɩ tʋ Yesu ɩnɩ ɩ kiŋ. 	 "Hé!" zei zij en keek hem eens goed aan. "U was toch ook bij die man uit Nazareth, bij die Jezus?"


Mpi ma nyɩɩləɣɩ teu tɔɣɔlɛ sɩ má nyɩ Kilisiti na ɩ səm taa fem toma, sɩ maa hiki ɩ wahalanaa taa kɛ́ ma nyə́ma na máá tɔɣɔ, na má sɩ ɩsɩɩ ɩ səpʋ tɔ. 	 Het enige wat ik wil, is Christus kennen en ervaren hoe groot de kracht is, waardoor Hij uit de dood is opgestaan. Ik wil ervaren wat het betekent om met Hem te lijden en te sterven


Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo maa cɛsəɣɩ, təyaɣa caa ka tʋ təmlɛ tʋ ɩnəɣɩ ɩ kʋpam təna tɔɔ feŋuɣu kɛ́. 	 Zo'n knecht krijgt het beheer over al zijn bezittingen.


Pəyele ɩnəɣɩ ɩ́ tá nyɩ. Ama má nyəma-ɩ. Haləna ye ma kpɛɛsaa sɩ ma ta nyəmɩ-ɩ, ma pəsa pɔpɔtʋ kɛ teitei ɩsɩɩ mɛɣɛ. Ama ma nyəma-ɩ, na ma təŋəɣɩ ɩ kʋheelitu na má lakɩ. 	 U hebt Hem nooit leren kennen. Ik ken Hem wel. Als Ik zou zeggen dat Ik Hem niet ken, zou Ik een leugenaar zijn, net als u. Maar Ik ken Hem en doe wat Hij zegt.


Kisi sɔsaa taa kpaɩ kpaɩ tɔmnaa mpɛ, tɩɩ lakɩ na yʋlʋ tɛ ɩ taa na Ɩsɔ se. Faləsəɣɩ nyá tɩ sɩ ń sɔɔsɩ Ɩsɔ kɛ́ nyɔɔnaʋ kɛ teu. 	 Verknoei je tijd niet met discussies over zinloze ideeën en flauwe sprookjes. Benut je tijd en energie om geestelijk in conditie te blijven.


Pə waalɩ kɛ́ ma ná ɩsɔtaa tillu toŋ tʋ lɛlʋ na ɩ́ lɩɩna ɩsɔtaa na ɩ́ tii, na pʋlʋpʋ ɩsɩɩ ɩsɔŋmʋntʋɣʋ nyala ɩ tɔɔ na kaɣalʋ cɔɔna ɩ nyʋɣʋ. Ɩ ɩsɛntaa wɛ kɛ́ ɩsɩɩ ilim na ɩ nɔɔhɛɛ ɩsɩɩ kɔkɔ nsəma sɔsɔɔna kʋlʋɣʋʋ tɔ. 	 Toen zag ik een andere sterke engel uit de hemel komen. Hij was gekleed in een wolk en had een regenboog rondom zijn hoofd.


Ɩlɛna Yesu siisi kpakpaa na ɩ́ kpa ɩ niŋ taa na ɩ́ pɔɔsɩ-ɩ sɩ: Pepe tɔɔ kɛ́ n lapa sika. Ama n ta tɛ nyá taa na Ɩsɔ na pə́ tɔɔ yoo. 	 Jezus stak hem Zijn hand toe en trok hem uit het water. "Och, twijfelaar", zei Hij, "waarom heb je zo weinig vertrouwen in Mij?"


Ḿpʋ́ɣʋ́ wei cɛcɛ ka cɛla nyəɣətʋ nasəlɛ na nɩɩnʋwa (500) tɔ ɩ́lɛ́ ɩ kɔma na ɩ́ hʋlɩ-ɩ nyəɣətʋ nasəlɛ na nɩɩnʋwa (500) wei pə sɛɛ-ɩ tɔ. Na ɩ́ tɔ sɩ: Tacaa, n ka cɛla-m nyəɣətʋ nasəlɛ na nɩɩnʋwa (500), na pə́ sɛɛ-m nyəɣətʋ nasəlɛ na nɩɩnʋwa tɔtɔ. 	 De man die hij 5000 geldstukken had toevertrouwd, gaf hem er 25:10.000 terug. 'Meneer,' zei hij. 'Ik heb er 5000 bijverdiend.'


Na ɩ́ heeli-wɛ sɩ: Kpátʋ́ɣʋ́ paasi, ɩ́ taa tɔkɩ pʋlʋ tɔtɔ. Ɩ́ taa kpaɣa tɔɣɔnaɣa, ɩ́ taa tɔkɩ huluɣu, na ɩ́ taa tɔkɩ liɣitee kɛ mə sipanaa taa. 	 Ze mochten niets meenemen voor onderweg, behalve een stok.


Tacaa, pa kʋ́ nyá kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa, pa yɔka nyá kɔtasɩ təlatɛ. Ma tike təkoŋ kɛ́ pə sɔɔwa, na pa tɩɩ tɔŋna kɛ́ sɩ paa kʋ-m. 	 "Here", zei hij, "zij hebben Uw profeten vermoord en Uw altaren omvergehaald. Alleen ik ben nog over en nu willen zij mij ook vermoorden." (a)


Ɩsayii ná yɔɣɔta Ɩsɛɣɛlɩ piitim tɔɔ tɔtɔ sɩ: Paa Ɩsɛɣɛlɩ piitim yəlaa paɣalɛ ká tala ɩsɩɩ teŋku nɔɣɔ kanyəŋa pee, pa taa yəlaa picinciim nyɔɔŋ kɛ paa ya. 	 Maar over de Israëlieten riep de profeet Jesaja uit: "Al is hun aantal nu niet te tellen, er zal maar een klein groepje van overblijven.


Moisi kʋsəsɩɩtʋ ná taa la nɔɣɔlʋ na ɩ́ té təkpataa, tə ná mpʋ. Ama pə kɔna-tʋɣʋ tɛɛlʋɣʋ kʋfalʋɣʋ kʋpampaŋkʋ ŋku kʋ yeki na tə kpətəna Ɩsɔ tɔ. 	 De mensen konden daardoor niet gered worden. Daardoor lukte het niemand om recht voor God te staan. Maar nu hebben wij een veel betere hoop, want Christus maakt het voor ons met God in orde, zodat wij bij Hem mogen komen.


Na ɩ́ nɩɩ pə tɔma-ɩ sɩ: Piyɛɛ, kʋlɩ na ń kʋ na ń tɔɣɔ. 	 Een stem uit de hemel zei: "Sta op, Petrus! U mag er zoveel van slachten en eten als u wilt."


Yaasinaa paɣalɛ taa kɛ́ tá təna tə pəntəɣɩ. Ye yʋlʋ wɛɛ na ɩɩ pəntəɣɩ ɩ yɔɣɔtaɣa taa, pʋntʋ kɛ́ yʋlʋ wei ɩ tewa təkpataa tɔɣɔ, na ɩ pəsəɣɩ na ɩ́ kpa ɩ təɣɩ pə təna pə taa kɛ́. 	 Als iemand in staat is zijn tong in bedwang te houden, bewijst hij daarmee dat hij zichzelf in alle opzichten goed in de hand heeft.


Kɔtʋlʋ sɔsɔ ná takaa na ɩ́ ná ɩsəna ɩcantʋ wɛɛ tɔ, ɩlɛ ɩ pəsəɣɩ na ɩ́ hʋ́lɩ́ suulu kɛ pəcɔɣɔ ɩsɛ kʋkpɛɛtɛɛ nyə́ma na mpa pa pəntəɣɩ kʋpəntʋ tɔ. 	 Omdat hij zelf een mens is, kan hij andere mensen vriendelijk tegemoet treden, ook al zijn zij afgeweken en onwetend.


Ma nyəmá kʋnyɔməŋ wei n tɔɣaa tɔ. Ma nyəmá nyá hʋlʋməŋ tɔɔ. Paa na mpʋ tampana tɔɔ ɩsəntɔ n pilaa kɛ́. Ma nyəmá ɩsaɣatʋ nti mpa pa yaa pa təɣɩ Yuta nyə́ma pəyele pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ pa yɔɣɔtəɣɩ nyá tɔɔ tɔ. Pa kɛ́ Satanɩ nyə́ma kɛ́. 	 Ik weet hoe u terwille van Mij vervolgd wordt en in wat voor armoede u leeft, hoewel u rijk bent. Ik weet ook welke lelijke dingen er over u gezegd worden door mensen die zich Joden noemen, maar in feite dienaren van satan zijn.


Ɩ́ nyənna kpɩɩləŋ sɔsɔɔŋ wei heelim sɔsɔɔm tuliɣi tɔ na ɩ́ ná tɔtɔ. Kpátʋ́ɣʋ́ səkpeluɣu nakʋləɣɩ saalʋ kɛɛsəɣəna-ɩ na ɩ́ pukina-ɩ timpi tɔɔ ɩ sɔɔlaa tɔ. 	 Met het roer dat toch maar een klein onderdeel van het schip is, kan de stuurman zijn grote schip sturen in de richting die hij wil, ook al staat er een sterke wind.


Pa yɔɣɔtaɣa pa taa sɩ: Tə taa kpa-ɩ acima waatʋ, tɔfɔ pɩɩ la yoou kɛ yəlaa taa. 	 "Wij moeten het niet op het Paasfeest doen", zeiden sommigen. "Want dan ontstaat er vast en zeker een enorme rel!"


Ɩlɛna ɩ́ yaa ɩ ɩfalaa naanʋwa na naalɛ na ɩ́ tili-wɛɣɛ naalɛ naalɛ. Na ɩ́ tʋ-wɛɣɛ toŋ sɩ pá tɔɣɔnɩ alɔɣaa. 	 Op een dag riep Jezus Zijn twaalf discipelen bij Zich. Hij stuurde hen er twee aan twee op uit en gaf hun macht om boze geesten te verjagen.


Ɩsɔ táá hʋ́lɩ́-təɣɩ sɔsaa taa yəlaa ɩsɩɩ kaɣana ɩ lapa na ɩ Feesuɣu kuli-tɩ na kʋ́ hʋ́lɩ́ tillaa na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa mpa pa kɛ́ ɩ yəlaa kʋpama tɔ. 	 Vroeger is dat altijd voor de mensen verborgen gebleven, maar nu heeft God het door de Heilige Geest aan Zijn apostelen en profeten bekendgemaakt.


Ma taapalʋ, pɔpɔtʋ fɛɩ, ɩsəna n sɔɔlʋɣʋ yʋlʋ tɔ pə lapa-m leleŋ, na pə tasa-m apalʋtʋ kɛ teu. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, nyá yaasi ɩnɩ ɩ́ hɛɛsa Ɩsɔ yəlaa paɣalɛ laŋa. 	 Uw liefde heeft mij veel troost en blijdschap gegeven, broeder; uw vriendelijkheid heeft vele christenen goed gedaan.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ akewe sɩ: Kpe, nyá pəyaɣa kaa sɩ. Ḿpʋ́ɣʋ́ apalʋ ɩnɩ ɩ mʋ Yesu kʋyɔɣɔtʋtʋ na ɩ́ tʋ mpaaʋ. 	 "Ga maar naar huis", zei Jezus. "Uw zoon is genezen." De man geloofde Hem en ging op weg naar huis.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ-ɩ sɩ: Tɔm tampana kɛ ma heeliɣi-ŋ, saŋa wʋlɛ tənɛ tə maɣamaɣa má na-ŋ tɩɩ sʋʋ aləsanna. 	 Jezus antwoordde: "Vandaag zult u met Mij in het paradijs zijn. Daar kunt u zeker van zijn."


Pə taɣa pə tənaɣalɛ. Lɛpɛka piya nsɩ sɩ naalɛ sɩ kaa caa kɛ́. Ɩnəɣəlɛ tá piitim caa sɔsɔ Ɩsaaka. 	 Ook Isaäks vrouw Rebekka kreeg een belofte van God.


Yele nyá ɩsaɣatʋ ntɩ, ye pə taɣa mpʋ maa kɔɔ nɔɔnɔɔ kɛ́ nyá kiŋ na má yoona yəlaa mpɛ na ma nɔɣɔ taa laɣatɛ. 	 Keer daarvan terug. Anders kom Ik binnenkort naar u toe om hen met het zwaard van mijn mond te bevechten.


Ye nyá ɩlɛ n təŋa ma sɛɣɛsʋɣʋ təna, na ma yaasinaa, na mpi pə lapʋ maa tʋ ma lotu taa tɔ, na ɩsəna ma tɛma ma taa na Ɩsɔ tɔ, na ma suulu, na ɩsəna ma sɔɔləɣɩ lɛlaa tɔ, na ma ɩsəlɛ sɛɛsʋɣʋ 	 Jij echter hebt precies mijn lessen opgevolgd, mijn levenswandel, het doel dat mij voor ogen stond, mijn geloof, mijn geduld, mijn liefde voor de mensen en mijn doorzettingsvermogen.


Ɩlɛna Yohaanɩ heeli pa təna sɩ: Ma ɩlɛ, lʋm kɛ ma sɔɔ-mɛ. Ama nɔɣɔlʋ wɛɛ ɩ kɔŋ, ɩ́lɛ́ ɩ kəla-m. Halɩ ma ta tala má wɔɣɔsɩ ɩ nɔɔhɛɛ taa ntaŋkpala maɣamaɣa. Feesuɣu Naŋŋtʋ na kɔkɔ kɛ ɩ́lɛ́ ɩ ká sɔ-mɛ. 	 Om ieder misverstand uit de weg te ruimen, zei Johannes: "U hebt gezien dat ik in water doop. Maar het duurt niet lang of er komt Iemand die veel groter en machtiger is dan ik. Ik ben niet eens waard Zijn slaaf te zijn. Hij zal u dopen met de Heilige Geest en met vuur.


Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa sɔsaa mɛ, mə tɔm wɛ waɩyo kɛ́. Ɩ́ tɔka saafʋ wei pa tʋləɣəna Ɩsɔ Tɔm nyəm tɔɔ tɔ, na mə luɣu fɛɩ sʋʋʋ. Pəyele ɩɩ tisiɣi sɩ mpa pɛlɛ pa caa tɔ pá sʋʋ. 	 Slecht bent u, godsdienstleraars! U houdt de waarheid voor de mensen verborgen. U wilt er zelf niets van weten. Maar het ergste is dat u ook anderen tegenhoudt erin te geloven."


Pə tɔɔ kɛ́ Yʋlʋ Pəyaɣa má, ma kɛ́ kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ sɔsɔ təsiɣisiɣi. 	 Als Mensenzoon beslis Ik wat op de sabbat mag, want Ik kom van God."


N kaa na pʋlʋ cəcəka. Pəyele nyá paa maɣamaɣa tɩɩ fɛɩ tənɛ ɩnɩ tə taa. Pə taɣa pʋlʋ, Ɩsɔ ɩsɛntaa nyá lotu ta te. 	 U hebt hier part noch deel aan. U staat niet zuiver voor God. Vreselijk dat u met zo'n voorstel aankomt.


Maa wɛ Tamasɩ tɔ, wulaʋ sɔsɔ Aletasɩ sɩɩ kʋfənɛɛ wei kɛ təna tɔ ɩ sɩɩ taŋlaa kɛ koluŋa ŋka ka cɔɔna ɩcatɛ tɔ ka nɔɣɔ sɩ pá kpa-m. 	 Toen ik in Damascus was, liet de stadhouder van koning Arétas de stad bewaken om mij te kunnen gevangen nemen.


Nti ɩ́ kaləɣɩ tá takəlasɩ taa na ɩ́ nɩɩkɩ tɔ ntəɣəlɛ, pə taɣa natəlɩ tə kaasaa tɔtɔ se. Na ma hʋʋkɩ teu sɩ ɩ́ ká tɛ na ɩ́ cɛkəna tɔm tənɛ sɩ, 	 Mijn brieven zijn rechttoe, rechtaan geweest. Er is niets onduidelijks bij.


Ama tá kiŋ ɩlɛ, Ɩsɔ wɛ kʋlʋm təkoŋ kɛ́. Ɩnəɣəlɛ Tacaa wei ɩ lapa pə təna tɔ, na ɩ tɔɔ kɛ́ tə wɛna weesiŋ. Na Tacaa kɛlɛ kʋlʋm, ɩnəɣəlɛ Yesu Kilisiti wei ɩ yelaa na pə təna pə wɛɛ, na wei ɩ tɔɔ tə wɛna weesiŋ tɔ. 	 Er is maar één God: de Vader, door Wie alles is en voor Wie wij leven. En er is ook maar één Here: Jezus Christus, door Wie alles is gemaakt en Die ons het leven heeft gegeven.


Yʋlʋ tɔnʋɣʋ pilimile wɛʋ tɔ pə taɣa nɔɔhɛɛ tike yaa niŋ yaa ŋkpaŋŋ yaa ɩsɛ tike wɛnna. Ama pə tənaɣa mpʋ pə wɛnna kʋ tɔɔ. 	 Een lichaam bestaat niet uit één enkel deel, maar uit vele delen.


Na wei pɩɩ maɣana ɩ wɛ taalɛ tɔ ɩ́ taa tɔ sɩ ɩ kpeŋ ɩ tɛ na ɩ́ kɛlɩ ɩ kpaɩ. 	 ga dan niet naar binnen om nog iets uit huis mee te nemen. En als je buiten in het veld bent,


Mpɛ ɩnɩ paa tasəɣɩ səpʋ tɔtɔ, paa wɛɛ kɛ́ ɩsɩɩ ɩsɔtaa tillaa wɛʋ tɔ. Pa fem mpʋ tɔ pa pəsa Ɩsɔ piya kɛ́. 	 Zij kunnen niet meer sterven. Wat dat betreft lijken zij op engelen. Zij zijn zonen van God; zonen die uit de dood zijn opgestaan.


Ama ye kpaɩ tʋ, ɩ kaa təŋ ɩ́lɛ́, halɩ ɩ ká se-ɩ sɔsɔm kɛ́. Mpi tɔ, ɩ ta nyɩ kpaɩ nyəmá nɔɔsɩ tɔ se. 	 Maar ze zullen zeker niet met een vreemde meegaan. Ze zullen voor een vreemde op de vlucht slaan, omdat ze zijn stem niet kennen."


Feesuɣu na lʋm na caləm, na pə təna pə tooso ɩsəntɔ ɩɩ kpɛɛsəɣəna təma. 	 En er zijn drie getuigen op aarde: De Heilige Geest, het water waarin wij gedoopt worden en het bloed van Christus, dat voor ons gevloeid heeft; ook deze drie horen bij elkaar.


Pə kɔma na pə tala kʋyakʋ ŋku kʋ feŋaɣa sɩ Helɔtɩ ləsəɣɩ Piyɛɛ kɛ yəlaa ɩsɛntaa tɔ, Piyɛɛ tɔŋna tom kɛ pə ahoo kɛ yoolaa naalɛ hɛkʋ taa. Alukpala naalɛɣɛ paa tʋ-ɩ, na taŋlaa náá səŋa saləka kutuluɣu nɔnɔɣɔ na awalɩ tɔɔ. 	 De nacht voordat hij zou terechtstaan, lag Petrus tussen twee soldaten in te slapen. Hij was met twee kettingen aan hen vastgemaakt. Voor de deur van de cel stonden ook nog twee soldaten op wacht.


Tuu lɔŋ má yɔɣɔtaɣana ɩsaɣatʋ kɛ ɩ tɔɔ, na má tʋna-ɩ kʋnyɔŋ, na má tʋʋ-ɩ. Ama Ɩsɔ wii ma pətɔɔtəlɛ. Pə taɣa pʋlʋ, ma taa tɛ́ ma taa na Ɩsɔ tɔɣɔ ma ta nyɩ ma kʋlapʋtʋ ntɩ. 	 hoewel ik vroeger zelfs de naam van Christus bespot heb. Ik heb Zijn Gemeente vervolgd en deze kwaad gedaan zoveel ik kon. Maar God heeft Zich over mij ontfermd, omdat ik niet wist wat ik deed; ik kende Christus toen nog niet.


Ɩsɔtɔnʋɣʋ na atɛ ká mʋkɩ yem. Ama ma kʋyɔɣɔtʋtʋ kaa saalɩ paa pəcɔ. 	 De hemel en de aarde zullen verdwijnen, maar mijn woorden zullen blijven.


Ɩsaɣatʋ ka tɛma antulinya taa kɛ́ wɛɛʋ na pə́cɔ́ Ɩsɔ tʋ Moisi kɛ kʋsəsɩɩtʋ. Ama ɩsɩɩ kʋsəsɩɩtʋ taa fɛɩ ɩlɛ, Ɩsɔ taa nyənɩ-tɩ ɩsɩɩ pʋlʋ. 	 De zonde was al in de wereld voordat Mozes Gods wet ontving. Maar zolang die wet er niet was, werd de zonde niemand toegerekend.


Paa na pa təka-m saləka taa tɔ má kɛna Laapaalɩ Kʋpaŋ ɩnɛ ɩ təmlɛ tʋ sɔsɔ. Pə tɔɔ tɔ ɩ́ sələməna-m na má yɔɣɔtɩ ɩ tɔm na apalʋtʋ kɛ ɩsəna mpi pə nəɣəsənaa tɔ. 	 Als gezant van de Here zit ik hier geboeid in de gevangenis. Bid daarom dat ik onbevreesd zal zeggen wat ik zeggen moet.


N ká nɩɩ leleŋ na nyá weesuɣu ká taɣalɩ atɛ cənɛ. 	 "Als je je vader en moeder eert, zal het je goed gaan en zul je een lang leven hebben."


kɛ waatʋ wei ɩ tɔŋ sɩ: Haɩ Ɩsɔ, maa heeli ma newaa kɛ nyá tɔm. Maa yoo yontu na má tala-ŋ samaa təna taa. 	 Dat komt overeen met wat in de Psalmen staat: "Ik zal met mijn broeders over God, mijn Vader, spreken. Samen zullen wij Hem eren door ons lied." (B)


Tənaɣa Yesu cɔ-wɛ sɩ: Maa pɔɔsɩ-mɛɣɛ tɔm kʋlʋmtʋ. Ye ɩ́ cɔ-m-tɩ, ɩlɛ maa heeli-mɛɣɛ kaŋkantɛ nte ma makɩ ma taa na má lakɩ ɩsəntɔ tɔ. 	 "Ik heb ook een vraag", zei Jezus, "geef Mij daar eerst eens antwoord op. Dan zal Ik u vertellen wie Mij het recht geeft dit allemaal te doen.


Ɩsɔ tá yele antulinya kʋpəŋ kɛ yem. Ama ɩ lapa na lʋm sɔsɔɔm waasɩ antulinya ɩnɛ na ɩ yəlaa asaɣaa pa tɔɔ təwasawasa. Nowee wei ɩ lakaɣa tampana təŋʋɣʋ waasʋ tɔ na lɛlaa naatosompɔɣɔlaɣa tike nyɔɔŋ kɛ ɩ yapa. 	 Hij spaarde ook de mensen niet die vlak voor de grote overstroming leefden, behalve Noach die de mensen opriep voor God te gaan leven en zijn zeven familieleden. Maar God liet alle andere mensen, die niets van Hem wilden weten, door de grote overstroming verdrinken.


Pa caɣalɛ tɔɔwa təna, ɩlɛna kʋyakʋ nakʋlɩ Fɛsətusi kpaɣa Pɔɔlɩ tɔm na ɩ́ kɛɛsɩ wulaʋ Akilipa sɩ: Felikisi ka təka apalʋ nɔɣɔlʋɣʋ saləka taa kɛ́ cənɛ, na ɩ́ wɛ haləna saŋa. 	 Tijdens hun verblijf van enkele dagen sprak Festus met de koning over de zaak van Paulus. "Felix heeft hier een man in gevangenschap achtergelaten tegen wie de Joden een aanklacht hebben ingediend.


Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo maa cɛsəɣɩ, ye ɩsɔtaa na atɛ pə wɛɛ, kʋsəsɩɩtʋ taa pəle kʋlʋmtəlɛ titiliya yaa tə suka wɛ ḿpʋ́ɣʋ́ pə kaa saalɩ. Haləna pə təna pə́ kɔɔ na pə́ yoosi na pə́cɔ́. 	 Ik zeg u met nadruk: Tot de hemelen en de aarde vergaan, zal nog geen letter van de wet afgedaan hebben. Alles moet eerst volbracht zijn.


Pa pɔɔsaɣa təma sɩ: Awe ká tʋlɩ-tʋɣʋ pɩɩʋ ŋkʋɣʋ pəlaaʋ nɔɣɔ ɩlɛ? 	 Onderweg vroegen zij zich af hoe zij ooit die zware steen voor de opening konden wegrollen.


Sɔɔlʋɣʋ nakʋlɩ kʋ ta kəlɩ ɩsɩɩ yʋlʋ sɔɔlʋɣʋ ɩ taapalaa haləna ɩ́ sɩ pa səm tɔ. 	 Wie zijn leven voor zijn vrienden overheeft, heeft de grootste liefde.


Ama ma piya mɛ mə kɛ́ Ɩsɔ nyə́ma kɛ́ na ɩ́ kəla Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa pɔpɔtʋnaa. Pə taɣa pʋlʋ, Feesuɣu ŋku kʋ wɛ mə kiŋ tɔ kʋ kəla feesuɣu ŋku kʋ wɛ antulinya nyə́ma kiŋ tɔ. 	 Vrienden, u bent eigendom van God en hebt Zijn tegenstanders overwonnen, omdat er Iemand in u woont Die sterker is dan de geest die de wereld beheerst.


Ntɛna Yesu tillaa cɔ sɩ: Tacaa caakəna. 	 "De Here heeft hem nodig", antwoordden de discipelen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma lʋm tɔɔ na ɩ́ puki ɩ ɩfalaa kiŋ. Waatʋ ɩnɩ tɔ pə wʋsəna kampaaŋ koou kɛ mpʋ. 	 Om een uur of vier in de morgen liep Jezus over het water naar hen toe.


Ye ma pona saləka tʋ kɛ ḿpʋ́ɣʋ́ yem kɛ́ səkpɛtʋɣʋ, na má tá kɛɛsɩ mpi pə tɔɔ pa kpa-ɩ tɔ, pə ta maɣa. 	 Want het lijkt mij onzinnig om een gevangene naar Rome te sturen zonder erbij te vermelden wat de aanklacht tegen hem is."


Ɩlɛna ɩ́ heeli-wɛ sɩ: Ɩsəna ma nyɩɩla teu sɩ má na-mɛ tə́ tɔɣɔ Tɛɛʋ acima tɔɣɔnaɣa na pə́cɔ́ má sʋʋ ma kʋnyɔntɔɣɔlɛ taa tɔ pə wɛ sɔɣɔntʋ. 	 Hij zei: "Ik heb er geweldig naar verlangd dit Paasmaal met jullie te eten. Nog even en dan breekt voor Mij een tijd van groot lijden aan.


Ye sətaa fem tɔm ɩlɛ, ɩ ta kaləta Moisi takəlaɣa taa kɛ́ timpi pa yɔɣɔta sɔwa hotiya tɔm tɔ yɛɛ? Pa ŋmaa təna sɩ Ɩsɔ tɔma Moisi sɩ: Ma kɛ́ Apəlaham na Ɩsaaka na Yakɔpʋ pa Ɩsɔ kɛ́. 	 En dat de doden weer levend worden, staat duidelijk in de boeken van Mozes. Of hebt u die niet goed gelezen? Mozes kwam immers bij de brandende braamstruik en hoorde God zeggen: 'Ik ben de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob.' (b) Dat zou God niet hebben gezegd als deze mannen na hun dood niet weer levend waren geworden.


Kʋsəsɩɩtʋ yekina na Ɩsɔ pááná kɔŋ, na kʋsəsɩɩtʋ wɛnna na tə pəntʋɣʋ wɛɛ tɔtɔ. 	 Als de wet overtreden wordt, volgt daarop straf. Maar als er geen wet is, kan die ook niet overtreden worden.


Timpi paa tɔŋaɣa sɩ ɩ́ tá kɛ́ ma yəlaa tɔ, tənɛ ɩnɩ maɣamaɣa kɛ paa yaa-mɛ sɩ Ɩsɔ weesuɣu tʋ piya. 	 Op de plaats waar gezegd werd dat zij mijn volk niet waren, zullen zij zonen van de levende God worden genoemd." (e)


Paa na mpʋ ye mə taa nɔɣɔlʋ laŋa nyəm, ɩ́ sələmɩ Ɩsɔ na ɩ ká ha-ɩ-wɩ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Ɩsɔ ɩ́lɛ́ ɩ fɛɩ felentu kɛ paa pəcɔ. Pəyele ɩɩ kootiɣi nɔɣɔlʋ. 	 Als u wilt weten wat God van u verwacht, vraag het Hem en Hij zal het u graag vertellen. Want Hij staat altijd klaar om ieder die Hem daarom vraagt, voldoende wijsheid te geven; Hij zal het u niet kwalijk nemen.


Laŋhʋlʋmlɛ na piti wei ɩ kpa-wɛ tɔ pə katatəlaɣa tɔɔ pa ta pəsɩ na pá mʋ-tɩ. Tənaɣa ɩ pɔɔsa-wɛ sɩ: Ɩ́ wɛna tɔɣɔnaɣa nakələɣɩ cənɛ? 	 Hoewel ze heel blij waren, leek hun dit te mooi om waar te zijn. Ze konden het gewoon niet geloven. Om hen te overtuigen, zei Hij: "Hebben jullie hier iets te eten?"


Ye wei ɩ wɛna ŋkpaŋŋ pʋntʋ ɩ tʋ-ɩ teu, na ɩ́ nɩɩ nti Feesuɣu heeliɣi Yesu sɛɛlaa kpeka tɔ ɩlɛ. Ye mpa pa lapa kəllaa maa ha-wɛɣɛ manna kʋŋmɛsʋ. Na maa ha paa pa taa wei tɔtɔɣɔ pəlɛ kʋhʋlʋməlɛ nte tə tɔɔ pa ŋmaa hətɛ kʋfatɛ nte nɔɣɔlʋ ta nyɩ tɔ ye pə taɣa pʋntʋ wei paa cɛlɛ-tɛ tɔ ɩ paasi. 	 Als u oren hebt, luister dan naar wat de Geest tegen de gemeenten zegt. Wie overwint, zal Ik te eten geven van het verborgen manna, van het voedsel uit de hemel. En Ik zal hem een witte steen geven met daarop zijn nieuwe naam, die niemand kent, behalve hijzelf als hij hem ontvangt.


Pə kɔma na pɩɩsɩ nɩɩlɛ cɔɔ, ɩlɛ kʋyakʋ nakʋlɩ ɩ wɛ wʋlaɣa tɛtʋ taa kɛ́ pʋɣʋ Sinayi kiŋ. Ḿpʋ́ɣʋ́ hotiya nakəlɩ ka sʋʋ kɔkɔ mʋɣʋ, ɩlɛna ɩsɔtaa tillu lɩɩ ɩ tɔɔ kɛ́ hotiya ŋkɛ ka kɔkɔ taa. 	 Veertig jaar later was Mozes op een dag in de woestijn bij de Sinaï en zag daar een engel van God in de vlammen van een brandende braamstruik.


Má ɩsəntɔ ma see ma sɔsaa kɛ́. Pə́cɔ́ ma wɛna ma səkpema na pɛlɛ pá lakɩ ma luɣu nyəntʋ. Má heela pa taa wei sɩ ɩ́ polo cənɛ, ɩ́lɛ́ ɩ puki kɛ́. Má heela wei sɩ ɩ́ kɔɔ, ɩ́lɛ́ ɩ kɔɔ tɔtɔ. Pə́cɔ́ ye ma heela ma yom sɩ ɩ́ la pənɛ, ɩ lakɩ kɛ́. 	 Want ik moet doen wat mijn commandant mij opdraagt; en mijn soldaten moeten doen wat ik zeg. Als ik tegen een soldaat zeg: 'Ga', dan gaat hij. Als ik tegen een ander zeg: 'Kom', dan komt hij. En als ik tegen mijn knecht zeg: 'Doe dit eens', dan doet hij het. Zo is het ook met U. Als U zegt dat de ziekte uit mijn knecht moet verdwijnen, gebeurt dat!"


Tənaɣa pa hɔka nɔɔsɩ na pá sələmɩ Ɩsɔ, na pá tənɩ niŋ kɛ pa tɔɔ na pá tɔ-wɛ sɩ pá tɛɛ. 	 Zij bleven nog langer vasten en bidden. Daarna legden de anderen hun handen op de twee mannen en lieten hen gaan.


Tɔm naalɛ ɩnɛ ɩ fɛɩ laɣasʋɣʋ, na pə fɛɩ pəsʋɣʋ sɩ Ɩsɔ ɩ́ looli-tɩ. Pə tɔɔ maɣamaɣa kɛ pə sɔɔsa ta mpa tə hika təŋmɛllɛ kɛ ɩ kiŋ tɔɣɔ apalʋtʋ, sɩ tə́ tɔkɩ tɛɛlʋɣʋ ŋku kʋ tɔm pa kɛɛsa-tʋ tɔɣɔ teu təkeŋkeŋ. 	 Omdat God een belofte heeft gedaan èn een eed heeft afgelegd, valt er aan Zijn woorden niet te twijfelen. Daarbij is het uitgesloten dat Hij zou liegen. Dat geeft moed en hoop aan ieder die naar Hem vlucht om gered te worden.


Tənaɣa ɩ kʋlaa na ɩ́ kpaɣa mpaaʋ sɩ ɩ kpeŋ ɩ caa tɛ. Ɩ kɔma ɩ́ wʋsəna təyaɣa, ɩlɛ ɩ caa loosa-ɩ kɛlɛ, na ɩ tɔm lapɩ-ɩ pətɔɔtəlɛ kɛ sɔsɔm. Tənaɣa ɩ́lɛ́ ɩ se lɔŋ na ɩ́ səŋɩ-ɩ, na ɩ́ kpipi-ɩ na ɩ́ waɣalɩ-ɩ. 	 Wilt u mij aannemen als knecht?' Zo ging hij op weg naar het huis van zijn vader. Die zag hem al in de verte aankomen en had erg met hem te doen. De man holde hem tegemoet, viel hem om de hals en kuste hem.


Tənaɣa ɩ pɔɔsa-wɛ sɩ: Na mɛ se, mə hʋʋkɩ sɩ ma kɛ́ awe? Ḿpʋ́ɣʋ́ Piyɛɛ nɔɣɔ təkpaʋ sɩ: N kɛ́ Mesii. 	 "En jullie dan?" vroeg Hij. "Wat denken jullie van Mij? Wie ben Ik?"


na ɩ́ paasəna təmlɛ nte Yutaasɩ yelaa na ɩ́ tɛɛ ɩ nyəŋkʋ tɔ. 	 Laat hij apostel worden in de plaats van Judas, die afgeweken is van zijn taak."


Ye mpʋ pə məlaa kɛlɛ sɩ tə lɔɔ kʋsəsɩɩtʋ na tə́ paasəna Ɩsɔ taa tɛmnaʋ tɔm yaa ɩsəna? Paa pəcɔ. Halɩ tə tɩɩ kʋsəɣɩ kʋsəsɩɩtʋ ntɩ tə nyʋɣʋ kɛ kʋkʋsʋ kɛ́. 	 Betekent het dan dat wij door op Jezus Christus te vertrouwen, de wet opzijschuiven? Nee, integendeel. Dan doen wij juist wat de wet zegt.


Ɩlɛna ɩsɔŋmʋntʋɣʋ nakʋlɩ kʋ kɔɔ na kʋ takɩ-wɛ na pá nɩɩ pə yɔɣɔta ŋmʋntʋɣʋ ŋkʋ kʋ tɛɛ sɩ: Ma luɣu tɛɛ Pəyaɣa ntɔ, ɩ́ nɩɩna-kɛ. 	 Op dat moment kwam er een wolk boven hen en een stem uit die wolk zei: "Dit is mijn Zoon. Hem heb Ik lief; luister naar Hem."


Na ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ́ hʋləɣəna sɩ ɩ́ kɛ́ mpa paa kʋwa Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa mpɛ tɔ pa piya. 	 U erkent dus dat u zonen bent van hen, die de profeten hebben vermoord.


Tacaa, wei ɩ kaa nyana-ŋ tɔ pʋntʋ wɛɛ? Awe ká kisina-ŋ teeli tʋɣʋ? Pə taɣa pʋlʋ, nyá tike n wɛnna tənaŋŋ. Piitimnaa təna yəlaa ká tɛ na pá kɔɔ, na pá luŋ nyá tɛɛ na pá sɛɛ-ŋ. Pə taɣa pʋlʋ, pə kula nyá kʋlapʋtʋ kʋpantʋ tɔɔ kɛ́ na pə́ hʋ́lɩ́ təkeelee. 	 Here, wie zou geen ontzag voor U hebben? Wie zou U niet eren om wie U bent? U alleen bent heilig. Alle volken zullen komen en U aanbidden, omdat nu duidelijk is geworden dat U recht doet."


Haɩ, Colasɛŋ nyə́ma mɛ, mə tɔm wɛ waɩyo. Haɩ Pɛtɛsaita nyə́ma mɛ, mə tɔm wɛ waɩyo kɛ́. Piti təma nna pa lapa-yɛɣɛ mə hɛkʋ taa tɔ, ye ɩsɩɩ ɩsəntɔ Tiii na Sitɔŋ pa acalɛɛ taa kɛ paa lapa-yɛ, ɩsəntɔ paa tɛma suuu kɛ ləyaɣa wontu ɩsɩɩ fɔlətɔnaa taka na pá pəlɩ pa tɔɔ kɛ́ tɔlʋma sɩ pə́ hʋ́lɩ́ sɩ pa caa pa laɣasɩ tɔntɛ. 	 "Chorazin! Bethsaïda! Wat ziet het er voor u slecht uit! Als in de zondige steden Tyrus en Sidon de wonderen waren gebeurd die Ik in uw straten heb gedaan, zouden zij zich allang vol schaamte en berouw tot God hebben bekeerd.


Pə tɔɔ kɛ́ yʋlʋ kaa yɔɔləna yəlaa lɛlaa. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, mə tənna pə təna. 	 Kijk geen mensen naar de ogen, want in God hebt u alles al ontvangen.


Ma pəyaɣa Onesim tɔm kɛ ma caa ma na-ŋ, ma pəsa ɩ Ɩsɔ Tɔm taa caa kɛ saləka taa cənɛ. 	 Ik smeek u mijn kind Onésimus vriendelijk te behandelen; ik heb hem tijdens mijn gevangenschap als kind voor de Here gewonnen.


Tá tɔɔ kɛ́ Yesu Kilisiti lɔ ɩ weesuɣu. Mpi tá nyəmá sɩ yʋlʋ sɔɔla ɩ lɛlʋ tɔɣɔlɛ. Ye mpʋ pə wɛɛ kɛ́ sɩ taa lɔ tá weesiŋ kɛ ta tɔɣɔntəlɛnaa tɔɔ. 	 Door het voorbeeld van Christus, Die voor ons gestorven is, weten wij wat echte liefde is. Daarom moeten ook wij ons leven opofferen voor onze broeders.


Yʋlʋ təyaɣa nyə́ma maɣamaɣa ká pəsəna ɩ kolontunaa. 	 Iemands ergste vijanden zullen in zijn eigen huis wonen.


Ama ye tə heela Ɩsɔ kɛ́ tá ɩsaɣatʋ, tə pəsəɣɩ na tə́ tʋ-ɩ naani. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ɩ təŋəɣɩ siɣisuɣu kɛ́, ɩlɛ ɩ ká hɩɩsɩ tá ɩsaɣatʋ na ɩ́ kpiisi ta kawalasɩ təna təpaɩpaɩ. 	 Maar als wij onze zonden bekennen, is God zo trouw en rechtvaardig ons die te vergeven. Hij reinigt ons van alle zonde.


Piyɛɛ kɔma na ɩ́ məlɩ Yosalɛm, ɩlɛna Yuta nyə́ma mpa pa mʋ Yesu tɔ pá tɔmɩ-ɩ sɩ: 	 Toen Petrus weer in Jeruzalem kwam, maakten zij hem het verwijt dat hij met mensen van een ander volk was omgegaan en zelfs met hen had gegeten.


Mpʋ ɩnɩ pɩɩ yelina na ma ta nyɩ ɩsɔnaa tʋna-mɛ, na ɩ́ kaa caɣa na ɩ́ tɛɛlɩ nɔɣɔlʋɣʋ pʋlʋ taa. 	 Dan zullen buitenstaanders u vertrouwen en respecteren; en u zult bij niemand uw hand hoeven op te houden.


Ɩ́ sɛɛ mə sɔsaa təna na Ɩsɔ yəlaa təna təpaɩ. Ta taapalaa Ɩtalii nyə́ma sɛɛ-mɛ. 	 Doe de groeten aan al uw voorgangers en aan de andere gelovigen. U ontvangt de groeten van de christenen in Italië.


Ama pə kpaɣaʋ pənɛntɛ tɔ, Yʋlʋ Pəyaɣa má maa caɣa Ɩsɔ toŋ təna tʋ kɔŋkɔŋ taa. 	 Maar het duurt niet lang meer, of Ik, de Mens, zal zitten op de troon van God, aan Zijn rechterhand."


mpi pə sʋʋkɩ yʋlʋ nɔɣɔ taa tɔ pɩɩ lakɩ-ɩ ɩsaɣaʋ. Ama mpi pə lɩɩkəna yʋlʋ nɔɣɔ tɔ mpɩ pə lakəna-ɩ ɩsaɣaʋ. 	 U wordt niet slecht door wat u eet en drinkt. U wordt slecht door wat u denkt en zegt."


Tənaɣa Yesu pɔɔsa-wɛ sɩ: Ɩ́ ta nyɩ mpi ɩ́ sələməɣɩ tɔ yɛɛ? Ɩ́ pəsəɣɩ na ɩ́ tɔɣɔ wahala sɔsɔ wei maa tɔɣɔ tɔ? Paa sɔ-m Ɩsɔ lʋm mpi tɔ, ɩ́ pəsəɣɩ na ɩ́ sɔ-wɩ? 	 Jezus antwoordde: "Je weet niet wat je vraagt! Kunnen jullie de beker drinken, die Ik moet drinken? Of de vreselijke dingen doorstaan, die Ik moet doorstaan?"


Ama yəlaa təna ta nyɩ mpʋ. Lɛlaa wɛɛ na pə́ tɛɛna-wɛɣɛ tɩɩŋ tɔm taa, na ye haləna saŋa pa tɔŋna nantʋ kʋlalaatʋ tɔɣɔʋ, pə wɛ ɩsɩɩ tɩɩŋ kɛ pa təŋəɣɩ. Pa nyəm wɛ tətantəlaa, ɩlɛna pá mələɣɩ naʋ sɩ kʋtɔɣɔʋ ŋkʋ kʋ wakələɣɩ-wɛɣɛ. 	 Toch is dit niet voor alle gelovigen even duidelijk. Sommigen hebben nu nog de gewoonte deel te nemen aan maaltijden ter ere van afgoden. En als zij eraan meedoen, voelen zij zich onzeker en spreekt hun geweten.


Mpɛ pa tɔɔ kɛ́ ma sələməɣɩ-ŋ. Maa sələməɣəna yəlaa tənaɣa yem. Ama mpa n cɛla-m tɔ mpɛɣɛ ma sələməɣəna, pa kɛ́ nyá nyə́ma tɔ pə tɔɔ. 	 Ik bid voor hen. Niet voor de wereld, maar voor hen die U Mij hebt toevertrouwd.


Nɔɣɔlʋ ɩɩ mʋsəɣɩ fətəla na ɩ́ ŋmɛsɩ-ɩ, yaa ɩ́ pamɩ-ɩ nyanaɣa tɛɛ. Ama ɩ sɩɩ-ɩ timpi taa ɩ́ wɛɛ pɩɩ naa yəlaa təna tɔɣɔ. Ɩlɛna mpa pa kɔŋ tɔ, fətəla kɔkɔ na-wɛ. 	 Niemand doet een lamp aan en zet die ergens onder, waar hij niet te zien is. Nee, hij zet hem op een verhoging. Ieder die de kamer binnenkomt, heeft dan licht.


Pə taɣa pʋlʋ, yəlaa lɛlaa təna ná kpaɣa pa liɣitee nna a kpisa yem tɔɣɔ na pá haakɩ. Ama alʋ ɩnɛ, paa na ɩ kɛ́ kʋnyɔntiya tɔ ɩ kpaɣa ɩ liɣitee təna na ɩ́ tʋ. Pə ta kaasɩ-ɩ pʋlʋ sɩ ɩ́ yana paa tɔɣɔnaɣa maɣamaɣa. 	 Want de rijken hebben vanuit hun rijkdom gegeven, maar deze vrouw heeft alles gegeven wat zij had."


Mpʋ tɔtɔɣɔ pə wɛɛ na yʋlʋ nsəmlɛ. Yʋlʋ nsəmlɛ kɛ́ pʋlʋ səkpem kɛ ɩ tɔnʋɣʋ təna taa kɛ́. Ama tə pəsəɣɩ na tə́ la kalampaanɩ kɛ́ sɔsɔɔntʋnaa taa. Ɩ́ nyənɩ na ɩ́ ná ɩsəna kɔkɔiya pəsəɣɩ na ká naŋ hɔtʋɣʋ anaam nɔɣɔlʋ tɔ. 	 Net als het bit van een paard en het roer van een schip, is ook de tong een klein ding, maar wat kan het veel kwaad doen! Eén vonkje is genoeg om een heel bos in brand te zetten.


Yesu ɩfalaa kɔma na pá tɛsɩ lʋm kʋteŋ lɛŋkʋ tɔɔ, ɩlɛna pá sɔɔ potopotonaa kpaɣaʋ. 	 Aan de overkant kwamen Zijn discipelen tot de ontdekking dat zij hadden vergeten brood mee te nemen.


Waatʋ ɩnɩ ɩ taa kɛ́ pa lʋla Moisi. Ɩ ka kɛ́ pəyaɣa kʋpaŋka ŋka ka te Ɩsɔ kɛ́ teu tɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ Moisi nyə́ma tɔɔ-ɩ ɩsɔtʋnaa tooso kɛ́ pa tɛ. 	 In die tijd werd Mozes geboren. Hij was in Gods ogen een mooi kind en de eerste drie maanden werd hij door zijn ouders verzorgd.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Nikotɛm tɔma sɩ: Ɩsənaɣalɛ mpʋ? 	 Nicodémus vroeg: "Hoe gebeurt dat dan?"


Sakalɩ təmlɛ kʋyɛɛŋ tɛma Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ taa, ɩlɛna ɩ́ kpe. 	 Zacharias bleef in de tempel tot zijn dienst voorbij was en ging toen naar huis terug.


Ɩ ta tisi sɩ nɔɣɔlʋ ɩ́ səɣəlɩ pʋlʋ na ɩ́ təŋna Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa. 	 stuurde iedereen die met allerlei spullen het plein op kwam terug.


Na ɩ́ heeli ɩ ɩfalʋ sɩ: Nyá too kɛlɛ. Pə wule ntɛɣɛ ɩ ɩfalʋ ɩnɩ ɩ kpeena-ɩ ɩ tɛ. 	 "Kijk, hij is uw zoon", zei Hij tegen haar. En tegen Johannes zei Hij: "Zij is uw moeder." Van toen af aan nam Johannes haar bij zich in huis.


Ama Yesu pəsa pa tɔɔ na ɩ́ kaləna-wɛ. 	 Jezus keerde Zich om en zei dat zij zich moesten schamen.


Alʋ nɔɣɔlʋ ɩ pɛɛliya ka hiina ɩlɔɣɔʋ. Ḿpʋ́ɣʋ́ pa heela alʋ ɩnəɣɩ Yesu tɔm, ɩlɛna ɩ́ polo kpakpaa kɛ Yesu kiŋ na ɩ́ hoti ɩ tɛɛ. 	 Het duurde dan ook niet lang of er kwam een vrouw naar Hem toe. In haar dochtertje zat een boze geest. Zodra zij het nieuws had gehoord, was ze naar Jezus toe gegaan. Zij viel voor Hem op de knieën en smeekte of Hij die boze geest uit haar dochtertje wilde verjagen. Omdat de vrouw geen Jodin was (ze kwam uit de streek van Tyrus) zei Hij tegen haar:


Ɩlɛna pá tʋ takəlaɣa kɛ pa niŋ taa. Pa yɔɣɔta ka taa sɩ: Tá taapalaa mpa mɛ ɩ́ tá kɛ́ Yuta nyə́ma na ɩ́ wɛ Antiyɔka na Silii na Silisii pə tɛtʋ taa tɔ, taɣa tillaa na nyʋɣʋ nyə́ma kɛ cənɛ, tə ha-mɛɣɛ sɛɛtʋ. 	 Zij kregen een brief mee, waarin stond: "Beste broeders in Antiochië, Syrië en Cilicië.


Yesu Kilisiti wei ɩ kɛ́ seliya tʋ kʋpaŋ, na pə taaləna-ɩ sətaa taa kɛ́ feesuɣu təcəcɩ na ɩ kɛ́ tɛtʋ tɔɔ awulaa wulaʋ tɔ, ɩ́lɛ́ ɩ́ hʋ́lɩ́-mɛɣɛ pɛɛlɛɛ na ɩ́ ha-mɛɣɛ alaafəya tɔtɔ. Ɩnɩ ɩ sɔɔləna-tʋ na ɩ́ sɩ́ sɩ pə́ ləsɩ-tʋɣʋ tá ɩsaɣatʋ, 	 van Jezus Christus, Die ons trouw de hele waarheid bekendmaakt. Hij is de eerste, Die uit de dood terugkwam en niet meer stierf. Hij is de heerser van alle koningen van de wereld. Alle lof en eer is voor Hem, Die ons liefheeft en Die onze zonden heeft afgewassen door Zijn bloed voor ons te geven.


Na waatʋ wei ɩ ká kɔɔ tɔ, ɩ ká hʋ́lɩ́ antulinya samaa kɛ ɩsəna pa liɣitaa na pá tá cɛkəna ɩsaɣatʋ na tampana təŋʋɣʋ na Ɩsɔ hʋʋlɛ pə tɔm tɔ. 	 Als mijn Plaatsvervanger komt, zal Hij de mensen in de wereld overtuigen van zonde, rechtvaardigheid en oordeel.


Tənaɣa Piyɛɛ tɔma Yesu sɩ: Tacaa, ɩsɩɩ tə wɛʋ cənɛ ɩsəntɔ ɩnɩ tɔ pə wɛ teu napələɣɩ te. Ɩlɛ pə mʋna ɩsɩɩ tə siki coka toosoɣo. Nyaɣa lɛntɛ, Moisi kɛ lɛntɛ, na Ilii kɛ lɛntɛ. 	 "Meester", zei Petrus, "geweldig dat wij hier zijn. Wij zullen drie tenten maken. Eén voor U, één voor Mozes en één voor Elia!"


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ sɩ ma kaa tasa-yɛɣɛ tɔɣɔʋ haləna pə́ kɔɔ pə́ hʋ́lɩ́ a tɔɣɔʋ tampana kɛ Ɩsɔ Kawulaɣa taa na pə́cɔ́. 	 Ik zeg jullie dat Ik het Paasmaal beslist niet meer zal eten tot het Koninkrijk van God volle werkelijkheid is geworden."


Tənaɣa ɩ tɔma ɩ caa sɩ: Nyənɩ, pɩɩsɩ paɣalɛ ntɔ ma haləɣɩ nyá taalɛ, na n yɔɣɔta nti maa kpɛɛsəɣɩ. Na paa kʋyakʋ kʋlʋmʋɣʋ n ta tɔnta sɩ, ooo ma pəyalʋ, kpaɣa pinaɣa kanɛ, na nyá na nyá taapalaa ɩ́ leɣelina. 	 Maar hij antwoordde: 'Luister, vader! Al die jaren heb ik mij voor u uitgesloofd. Ik heb altijd gedaan wat u zei. Maar u hebt mij nog nooit een bokje gegeven om te slachten en feest te vieren met mijn vrienden.


Ye ɩ́ sɛɛsa ɩsəlɛ na kʋpantʋ lapʋ, awe ká la-mɛɣɛ ɩsaɣatʋ? 	 Wie zal u kwaad doen, als u zich inspant voor het goede?


Tənaɣa Natanayɛɛ nɔɣɔ təkpaʋ sɩ: Kʋpantʋ natəlɩ tə wɛɛ sɩ tɩɩ lɩɩna Nasalɛtɩ? Ɩlɛna Filipʋ cɔ-ɩ sɩ: Kɔɔ na ń nana nyá ɩsəlɛ. 	 Filippus ging naar Nathanaël en zei tegen hem: "Wij hebben de Christus gevonden, over wie Mozes en de profeten hebben geschreven. Hij heet Jezus en is de zoon van een zekere Jozef uit Nazareth."


Ama ma tɛma-mɛɣɛ-təɣɩ heeluɣu sɩ ɩ́ na-m, pə́cɔ́ ɩ́ tá mʋ ma tɔm. 	 U hebt Mij gezien en toch gelooft u Mij niet. Dat heb Ik u trouwens al eens eerder gezegd.


Ama tá mpa tə tɔka Ɩsɔ kʋpampam pənɛ tɔ tə wɛ kɛ́ ɩsɩɩ cʋɣʋ wontu. Pə lapa ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ pá ná teu sɩ Ɩsɔ hana-tʋɣʋ toma sɔsɔɔna anɛɣɛ kʋhaʋ, pə taɣa tá maɣamaɣa tá nyəna. 	 Maar deze kostbare schat hebben wij in kwetsbaar aardewerk, ons lichaam. Iedereen kan zien dat de buitengewone kracht in ons niet van onszelf maar van God is.


Pənɛntɛ mpa mɛ ɩ́ tá kɛ́ Yuta nyə́ma tɔ, mɛɣɛ ma yɔɣɔtəɣəna. Maɣalɛ tillu kɛ mə kiŋ. Na ɩsɩɩ ma kɛʋ mpʋ tɔ, ma laŋlɛ hʋlʋma sɔsɔm na ma təmlɛ ntɛɣɛ. 	 Ja, ik heb het tegen u, die geen Joden zijn. U weet dat God mij met een bijzondere opdracht naar de andere volken heeft gestuurd. En ik vind dat geweldig!


Ḿpʋ́ɣʋ́ mpa ɩ tilaa tɔ pa tɛɛwa, na pá maɣana pə tənaɣa teitei ɩsɩɩ Yesu ka tɛm-wɛɣɛ heeluɣu tɔ. 	 Zij gingen op weg en vonden het veulen, precies zoals Jezus had gezegd.


Feesuɣu Naŋŋtʋ ka sɛɣɛsɩ-mɛɣɛ kpakpaa kɛ nti ɩ́ ká yɔɣɔtɩ tɔ. 	 De Heilige Geest zal je op dat moment de juiste woorden geven."


Mpi tɔ, ɩ kɛ́ yɛlɛyɛlɛ tʋ na tutulu kɛ ɩ yaasɩ təna taa kɛ́. 	 als hij twijfelachtig is en onzeker in zijn optreden.


N tɛma Ɩsɔ na nyá taa tɔ tɔkɩ mpʋ na ń wɛɛna lotu kʋlʋmtʋ. Lɛlaa tá tɔkɩ lotu kʋlʋmtʋ ɩlɛna pa Ɩsɔ sɛɛʋ pəsɩ yem. 	 Laat het geloof in Christus niet los en houd altijd een zuiver geweten. Want sommige mensen hebben hun geweten geweld aangedaan door (hoewel zij de goede weg kenden) slechte dingen te doen. Daardoor zijn zij het geloof in Christus kwijtgeraakt.


Pə kpaɣaʋ kʋyaŋkʋ tɔɣɔ Yesu ɩfalaa taa lɛlaa yela-ɩ, pa ta tasa-ɩ təŋʋɣʋ. 	 Vanaf dat moment gingen veel van Zijn volgelingen niet meer met Jezus mee. Zij wilden niets meer met Hem te maken hebben.


Pə tənaɣa mpʋ ɩlɛ ɩ́ hʋʋkɩ hʋwɛɛ kʋlʋmɛɛ na kʋsɔɔləm kʋlʋməm. Ɩ́ sɔɔlɩ təma ɩsɩɩ yʋlʋ na ɩ neu. Ɩ́ tɔkɩ təmaɣa teu. Ɩ́ taa la təma na kalampaanɩ. 	 Als wij dit alles samenvatten, betekent dit dat allen één van hart en ziel moeten zijn. Leef met elkaar mee en houd van elkaar.


Tənaɣa ɩ tɔma-wɛ sɩ: Ye Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlʋ nɔɣɔlʋ ɩ pəsa ɩsɔtaa Kawulaɣa taa ɩfalʋ, ɩ wɛɛ kɛ́ ɩsɩɩ təyaɣa tʋ kʋpaŋ wei ɩ ləsəɣɩ ɩ wontu təsɩɩlɛ kɛ kʋfatʋ na nti tə taaŋaa tɔɣɔ waatʋ waatʋ tɔɣɔ. 	 Hij ging verder en zei: "Iedere leraar van de Joodse godsdienst die een discipel van Mij wordt, heeft een dubbele schat: De oude schat van Mozes en de profeten èn de nieuwe schat van Mij."


Pə fɛɩ ɩsɩɩ mə təpantɛ ká pəsɩ ɩsaɣatʋ kɛ lɛlaa nɔɔsɩ taa. 	 Als u meent dat iets goed is, laat er dan niet iets slechts van gezegd kunnen worden.


Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa na Falisanaa, cɛsəlaa mɛ, mə tɔm wɛ waɩyo. Ɩ́ taɣanəɣɩ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa pəlaaŋ kɛ teu təmammam, na ɩ́ lakɩ kacɔka kɛ mpa pa təŋa tampana tɔ pa pəlaaŋ. 	 Godsdienstleraars en Farizeeërs, het ziet er voor u slecht uit! Huichelaars! U bouwt monumenten voor de profeten, die door uw voorouders om het leven zijn gebracht. U legt bloemen op de graven van goede, onschuldige mensen en zegt:


Pa kɔma pá nɩɩ sɩ ɩ kɛ́ Yuta tʋ ɩlɛna pá sʋʋ kpaalʋɣʋ sɩ: Ɩfeesu nyə́ma Aatema kɛna sɔsɔ, Ɩfeesu nyə́ma Aatema kɛna sɔsɔ, na pə́ polo ɩsɩɩ kaləfunaa naalɛɣɛ mpʋ. 	 Maar toen de mensen merkten dat hij een Jood was en dus niet in Artemis geloofde, schreeuwden zij twee uur lang in koor: "Groot is Artemis van Efeze! Groot is Artemis van Efeze!"


Ma piya kʋpama, ma taɣana wʋsasɩ taa kɛ́ sʋʋʋ kɛ mə tɔɔ. Na wʋsasɩ nsɩ sɩ nəɣəsəna ɩsɩɩ lʋlʋɣʋ wʋsasɩ takʋɣʋ alʋ tɔ, sɩ pə́ la na ɩ́ kpaɣa Kilisiti yaasi na mə na-ɩ́ ɩ́ nəɣəsəna təmaɣa teu. 	 Mijn kinderen, u doet mij echt weer verdriet. Ik voel dezelfde pijn als een vrouw die bevalt. Zo sterk is mijn verlangen dat Christus in u zichtbaar wordt.


Ma taapalaa mɛ, ye yʋlʋ yɔɣɔtaa sɩ ɩ tɛma Ɩsɔ na ɩ taa pəyele pɩɩ hʋləɣɩ ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ təma taa, pə taɣa yem kɛlɛ? Ɩ Ɩsɔ taa tɛmnaʋ mpɩ pɩɩ yapɩ-ɩ? 	 Broeders, wat voor zin heeft het te zeggen dat u christen bent als dat niet blijkt uit wat u voor anderen doet? Kunt u door zo'n geloof gered worden?


Ɩlɛ pepe ká ləsɩ Kilisiti sɔɔlʋɣʋ kɛ tá tɔɔ? Wahala ká pəsɩ? Laŋpəsəlɛ sɔsɔɔlɛ na? Yaa kʋnyɔŋ ŋku paa tʋ-tʋ tɔ? Nyɔɣɔsɩ na? Yaa hʋlʋməŋ? Asola taa wɛɛʋ na? Yaa səm? 	 Wat kan ons ooit van de liefde van Christus scheiden? Onderdrukking? Nood? Vervolging? Honger? Ontbering? Gevaar? De dood?


Tənaɣa Tacaa ná cɔ Yuta nyə́ma təkotile nyʋɣʋ tʋ ɩnɩ sɩ: Mənaafikinaa mɛ, ye pə tala kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ wule mə taa awe yeki ɩ naʋ yaa ɩ kpaŋaɣa kɛ tʋ́lʋ́ɣʋ́ sɩ ká nyɔɔ lʋm ye? 	 "Huichelaar!" antwoordde Jezus. "U werkt nota bene zelf op de sabbat! Maakt u soms niet op de sabbat uw vee los van de voerbak om het buiten te laten drinken?


Pə tɔɔ kɛ́ pa ŋmaawa Ɩsɔ Tɔm taa sɩ: Ye wei ɩ́ caa ɩ sa, ɩ́ sa nti Tacaa lapa tɔ, ɩ́ taa sa ɩ tɩ. 	 Zo staat het ook in de Boeken: "Als iemand zich toch op iets wil beroemen, laat hij zich dan beroemen op de Here!" (b)


Waatʋ wei pa nɩɩ tɔm tənɛ ɩlɛna, pá sʋʋ lɔɔlʋɣʋ kɛ kʋlʋm kʋlʋm. Pə kpaɣaʋ sɔsaa na pə́ polo piya tɔ. Halɩ pə́ kɔɔ pə́ yele Yesu tike na alʋ ɩnɩ, na ɩ́ səŋa tənaɣa tam. 	 Na deze woorden dropen de mannen één voor één af, de leiders het eerst. Jezus bleef alleen met de vrouw achter.


na pá lɩɩ ɩ taa. Mpa pa lapa kʋpantʋ tɔ paa fe sɩ pá wɛɛ tam tɔɔ. Mpa pɛlɛ pa lapa ɩsaɣatʋ tɔ, paa fe sɩ pá hʋʋna-wɛ na pá tʋ-wɛɣɛ saləka. 	 Dan zullen zij uit hun graf opstaan en wie het goede hebben gedaan, zullen leven. Maar wie het slechte hebben gedaan, zullen veroordeeld worden.


Tənaɣa ɩsɔtaa tillu tʋ ɩ lemse na ɩ́ k+o+olí tɛtʋ tɔɔ lɛsɛŋ tukuŋ, na ɩ́ pɛtɩ-ɩ Ɩsɔ pááná sɔsɔɔna lɛsɛŋ tənyaasəlɛ taa. 	 En de engel zwaaide met zijn sikkel over de aarde en haalde de wijnoogst binnen. Hij gooide alle druiven in de grote wijnpers van Gods toorn, die buiten de stad stond.


Na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Kʋlɩ na ń yele nyá tɛtʋ na nyá nyə́ma. Maa hʋlɩ-ŋ tɛtʋ nti tə taa n ká polo ń caɣa tɔ. 	 'Verlaat uw vaderland en uw familie en ga naar het land, dat Ik u zal wijzen.'


Halɩ tá məlaa kɛ́ na tə́ yɔɔləɣɩ, paa tə wɛʋ wahala taa tɔ. Pə taɣa pʋlʋ, wahala kɔŋna na suulu. 	 Maar dat is niet het enige waarover wij zo blij zijn. Wij zijn ook nog blij als wij het moeilijk hebben, want wij weten dat wij daardoor leren vol te houden.


Taa tɩɩ tuuna nyá nyʋɣʋ tɔtɔ. Mpi tɔ, n kaa pəsɩ na ń la na nyá nyʋɣʋ taa nyɔɔlaɣa kʋlʋmaɣa hʋlʋmɩ yaa ká pili. 	 Zeg ook niet: 'Ik zweer bij mijn hoofd', want u kunt niet één haar wit of zwart maken.


Pə taɣa pʋlʋ, ma tɔnʋɣʋ nantʋ kɛ kʋtɔɣɔʋ kʋpaŋkʋ kɛ́, na ma caləm kɛ kʋnyɔnyɔɔm kʋpam tɔtɔ. 	 Want mijn vlees is echt voedsel en mijn bloed is echte drank.


Ɩ́ nyɩ teu sɩ wei ɩ tʋɣʋ-m kolontunaa niŋ taa tɔ ɩ wɛ cənɛ, na ma na-ɩ tə tɔkəna. 	 Maar hier bij ons aan tafel zit de man die Mij zal verraden.


Akpaɣalʋ fɛɩ ɩ́ kɔɔ lɔŋ, ɩlɛna tom caŋ na pə́ kɛlɩ-wɛ na pá too pa naanʋwa ɩnɩ. 	 Toen de bruidegom maar niet kwam opdagen, maakten de meisjes het zich gemakkelijk.


Ɩsɔ ɩ́ hʋlɩ-mɛɣɛ suulu, na ɩ́ ha-mɛɣɛ alaafəya, na ɩ́ tʋ-mɛɣɛ təma sɔɔlʋɣʋ na pə́ tɔɔ sɔsɔm. 	 Ik wens u meer en meer Gods genade, vrede en liefde toe.


Tənaɣa alʋ ɩnɩ ɩ ha lumaɣa na ɩ́ kpe ɩ tɛ. Ɩ talaa ɩlɛna ɩ́ maɣana ɩ pəyaɣa hənta kato tɔɔ, na ɩlɔɣɔʋ tɛma seu. 	 Toen zij thuiskwam, zag zij het meisje rustig in bed liggen en de boze geest was weg.


Ɩ ɩfalaa nɩɩ tɔm ntɩ ɩlɛna pə́ la-wɛɣɛ piti na pá tɔ sɩ: Ɩlɛ awe ka tʋləna ntɛɣɛ-tɩ ɩlɛ? 	 Door die opmerking raakten de discipelen erg in de war. "Wie kan dan gered worden?" vroegen zij.


Kɔtʋlʋ sɔsɔ na nyʋɣʋ nyə́ma nyʋɣʋ nyə́ma nyəmá mpʋ təkelekele. Mpɛ pa cɛləna-m takəlasɩ nsi pa ŋmaa tá tɛɛtʋnaa Yuta nyə́ma mpa pa wɛ Tamasɩ tɔ. Ma pukaɣa tənaɣa sɩ má kpa mpa pa wɛ təna na pá mʋ Tacaa tɔm tɔ na má kɔna-wɛɣɛ Yosalɛm kɛ saləka tʋɣʋ. 	 De hogepriester en de gehele Hoge Raad zijn mijn getuigen. Zij hebben mij zelfs brieven meegegeven voor de Joodse leiders in Damascus. Ik ben daarheen gereisd om christenen op te sporen en geboeid naar Jeruzalem te brengen, zodat zij gestraft konden worden.


Tə kaa nɔkɩ na tə́ kɛɛna yaa tə́ maɣasɩ tá tɩ na lɛlaa mpa pa makɩ pa laŋa taa sɩ pa kɛ́ pʋlʋ tɔ. Pa kɛ́ ɩwɛɛŋ kɛ́, na pa maɣamaɣa pa caana pa kʋmaɣasʋɣʋ ŋku paa maɣasəna pa tɩ tɔ, na pa taa pa tike kɛ pa kpɛɛsəɣəna təma. 	 Wij wagen het niet onszelf te vergelijken met die mannen die zichzelf aanbevelen. Hun probleem is dat zij zich alleen maar met elkaar vergelijken en hun waarde afmeten aan hun eigen denkbeelden.


Tʋ nyá niŋ na kʋtɔntʋnaa hikiɣi alaafəya, na ń yele na yəlaa naakɩ nyá kɔkɔlɔ nyəm na nyá piti təma kɛ nyá təmlɛ tʋ naŋŋtʋ Yesu toŋ taa. 	 Laat zien dat U achter ons staat, door mensen te genezen. Laten er wonderen en tekenen gebeuren wanneer wij namens Uw dienaar Jezus optreden."


Tuu n wɛ ma kiŋ na má sɛɣɛsəɣɩ nti nti tɔ n nɩɩ-tɩ, na yəlaa paɣalɛ ná mpʋ. Ɩlɛ kɛlɩ tə təna na ń hʋ́lɩ́ apalaa mpa n wɛna naani na paa pəsɩ na pá tɛləsɩ-təɣɩ pa lɛlaa tɔ. 	 Want je moet anderen leren wat ik jou en vele anderen geleerd heb. Leer deze grote waarheden aan betrouwbare mannen, die ze op hun beurt weer aan anderen kunnen doorgeven.


Taa yele na ɩsaɣatʋ kpili-ŋ. Ama sɛɛsɩ ɩsəlɛ na kʋpantʋ, ɩlɛ n ká kpiliki ɩsaɣatʋ. 	 Geef het kwaad geen kans, maar overwin het door het goede te doen.


Ye ma kʋlaa na má taɣanəɣɩ ŋmaʋ kɛ mpi ma tɛma yɔkʋɣʋ tɔ, pəlɛ pə hʋ́lə́ɣɩ́ kɛ́ sɩ ma ta kɛ kʋsəsɩɩtʋ təŋlʋ nɔɣɔlʋ. 	 Nee, als ik de wet die ik eerst heb afgeschaft, weer in werking stel, d n zondig ik. Door te proberen volgens de wet te leven, belandde ik in de dood.


Apalʋ nɔɣɔlʋɣʋ pa lʋləna kaakalətʋ, na pá pukina-ɩ na pá sɩɩkɩ Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ nɔnɔɣɔ ŋka pa yaa sɩ Caŋəm Nɔnɔɣɔ tɔɣɔ paa kʋyakʋ ŋku sɩ ɩ́ sələməɣɩ Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa sʋʋlaa kɛ liɣitee. 	 Toen zij daar aankwamen, zagen zij een man die al sinds zijn geboorte verlamd was. Elke dag werd hij naar de Mooie Poort (een van de tempelpoorten) gedragen om daar te bedelen.


Ye təyaɣa ŋkɛ ka nyə́ma ɩ́ mʋ-mɛ, pɩɩ la-wɛ ɩsɩɩ ɩ́ kooluɣu tɔ. Ama ye pa kisa-mɛ, mə koolee ɩ́ məlɩ mə tɔɔ. 	 Wens zijn gezin vrede toe, als je er goed wordt ontvangen, maar niet als je er slecht wordt ontvangen.


Yəlaa ka pɛɛkɩ səm kɛ ɩsɔtʋnaa kakpasɩ ɩnɩ ɩ taa sɩ sana səm. Ama səm ká polo pooluŋ. 	 In die vijf maanden zullen de mensen de dood zoeken, maar hem niet kunnen vinden; zij zullen niets liever willen dan sterven, maar de dood zal hen ontwijken.


Pa sɩɩwa sɩ ye nɔɣɔlʋ pənta Moisi kʋsəsɩɩtʋ na yəlaa naalɛ yaa tooso na-ɩ na pa ɩsəpee na pá tisi sɩ yɛɛ ḿpʋ́ɣʋ́, pá kʋ-ɩ, pá taa nyənɩ ɩ pətɔɔtəlɛ. 	 Vroeger werd iemand die zich niets van de wet van Mozes aantrok, zonder medelijden gedood als twee of drie mensen tegen hem getuigden.


Tənaɣa taalɛ ńtɛ́ tə tʋ pəyalaa pɔɔsa-ɩ sɩ: Tacaa pə taɣa kʋtɔɣɔʋ kɛ n ka tuu nyá taalɛ taa? Pə lapa ɩsəna na nyɩɩtʋ ɩsaɣatʋ siti pə hɛkʋ taa? 	 De knechten gingen naar de boer toe en zeiden: 'Het veld waar u dat goede graan hebt gezaaid, staat vol onkruid!'


Acima wɛɛ kɔma na a tɛ ɩlɛna ɩ nyə́ma tʋ mpaaʋ na pá kpeŋ. Ama Yesu ná saala Yosalɛm, na ɩ nyə́ma ta nyɩ mpʋ. 	 Na de feestdagen gingen zij weer terug naar Nazareth, maar Jezus bleef in Jeruzalem achter.


Tɔʋ, pənɛntɛ ma heeliɣi-mɛ sɩ ɩ́ tɔkɩ tɔnəŋ, tá taa nɔɣɔlʋ kaa sɩ. Ama kpɩɩlʋɣʋ tike ká lana asaala. 	 Maar laat ook nu de moed niet zinken! Al zal het schip verloren gaan, niemand van ons zal hierbij het leven verliezen.


Tənaɣa pa kʋsa ɩsɛ na pá nyənɩ, ɩlɛna pá maɣana Yesu tike təkoŋ. 	 Toen zij opkeken, zagen ze alleen Jezus nog.


Pilatɩ nɩɩ mpʋ, ɩlɛna ɩ́ lɩɩna Yesu kɛ́ awalɩ taɣa tɔɔ. Ɩlɛna ɩ maɣamaɣa ɩ́ kpa hʋʋlɛ kumte tɔɔ na ɩ́ caɣa. (Alaamee nyə́ma ná yaa-tɛ sɩ Kapata na pa tɛ taa.) 	 Toen Pilatus dat hoorde, bracht hij Jezus opnieuw naar buiten en ging op de rechter-stoel zitten. Die stoel stond op een stenen verhoging, die in het Hebreeuws 'Gabbatha' heette.


Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo, maa cɛsəɣɩ, ye tɔɣɔnaɣa pile nte pa tuuwa tɔ tə ta tasa, kʋfatɛ ɩɩ laɣasəɣɩ. Ama ye tə tasaa, pə lʋləɣɩ teu kɛ́ təyʋʋ. 	 "Wat Ik jullie zeg, is de waarheid: Een tarwekorrel moet in de aarde vallen en sterven; anders blijft het een tarwekorrel zonder meer.


Tənaɣa pa caa ɩnɩ ɩ yaa təmlɛ tʋ ɩnɩ na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Təmlɛ tʋ ɩsaɣaʋ nyá, nyá wiina-m na má cɛ-ŋ təkpatakpata. 	 De koning liet de man bij zich roepen en zei: 'Ondankbare hond! Ik heb u die enorme schuld kwijtgescholden, omdat u mij erom had gesmeekt.


Ama nti pa wiina-tʋ tɔɣɔlɛ sɩ, tə́ tɔɔsɩ pa kʋnyɔntʋnaa mpɛ pa tɔɔ, na ma lapa teu kɛ nti pa yɔɣɔta mpʋ sɩ tə́ la tɔ. 	 Het enige wat zij ons op het hart drukten, was de arme christenen in Jeruzalem niet te vergeten. Ik ben me dan ook altijd voor hen blijven inspannen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ taŋlaa nyʋɣʋ tʋ ɩnɩ na ɩ yəlaa pa polaa na pá kɔna tillaa təhɛɛ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, paa wɛna yəlaa sɔɣɔntʋ sɩ pá taa kɔɔ pá yoo mpɛɣɛ pɛɛ. 	 De leider ging er met zijn mannen op af en nam de apostelen zonder geweld gevangen; zij waren bang dat het volk hen anders met stenen zou bekogelen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa ləsa yəlaa naalɛ, Yosɛɛfʋ wei pa yaa sɩ Paasapasɩ na pá cuɣusi-ɩ sɩ Yutusi tɔ, na Matiyasɩ. 	 Zij stelden twee mannen voor: Jozef (die ook wel Barsabbas of Justus werd genoemd) en Matthias.


Mpʋ tɔ, ɩ́ pasa mə tɩ na ɩ́ nɩɩna Ɩsɔ kɛ́ teu, na ɩ́ səŋ Ɩlɔɣɔʋ tɔɔ, ɩ ká se mə kiŋ na ɩ́ polo pooluŋ. 	 Onderwerp u dus aan God, maar verzet u tegen de duivel en hij zal van u wegvluchten.


Pa ná ɩ tɔŋ lʋm tɔɔ, ɩlɛna sɔɣɔntʋ kpa-wɛɣɛ sɔsɔm sɩ asənaalɩɩ kɛ́, na pá sʋʋ kapusi mapʋ. 	 Zij schreeuwden van angst en dachten dat het een spook was.


Ɩ fɛɩ cənɛ, ɩ fema. Ɩ́ tá tɔɔsɩ nti ɩ ka heela-mɛɣɛ ɩ ka wɛʋ Kalilee tɔ sɩ: 	 Hij is hier niet. Hij leeft weer! Herinnert u zich niet wat Hij heeft gezegd toen u nog met Hem in Galilea was?


Na pa tasa yɔɣɔtʋɣʋ tɔtɔ sɩ: Ɩ́ sa Ɩsɔ. Ɩcatɛ sɔsɔɔlɛ ńtɛ́ tə kɔkɔ nyɔɔsɩ tɔŋna kʋlʋɣʋ kɛ tam kɛ́. 	 Prijs God! De rook van haar puinhopen zal voor altijd en eeuwig blijven opstijgen."


Mə na Kilisiti ɩ́ səpʋ tɔ pə ləsa-mɛɣɛ antulinya ɩnɛ ɩ pə təna pə kancaalaɣa nyəm taa kɛ́. Ɩlɛ pepe tɔɔ kɛ́ ɩ́ tasəɣɩ tɔntɛ ɩsɩɩ antulinya tənna-mɛ? Ɩlɛ pepe tɔɔ kɛ́ ɩ́ tisiɣi na pá tʋɣʋ-mɛɣɛ kiiŋ 	 Als u nu dus met Christus gestorven bent, bestaat u niet meer voor de geesten van deze wereld; hoe is het dan mogelijk dat u zich toch, net alsof er niets gebeurd is, weer regels laat opleggen van: 'blijf af', 'eet dat niet' en 'raak dat niet aan'.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu sʋʋ Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa na ɩ́ tɔɣɔnɩ pa təna mpa pa pɛɛtaɣaa na mpa pa yakaɣa tɔ. Na ɩ́ pəsɩ liɣitee yɔkəlaa taapələnaa kɛ alele na alukukunaa pɛɛtəlaa kpelasɩ tɔtɔ. 	 Jezus ging naar de tempel en joeg de handelaars en hun klanten eruit. De tafels van de geldwisselaars en de kraampjes van de duivenhandelaars gooide Hij omver.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ kula pa ɩsɛ sɩ pá cɛkəna Ɩsɔ Tɔm takəlasɩ. 	 Hij legde hun uit wat in die boeken stond; zo duidelijk dat ze het ineens helemaal begrepen.


Ɩ́ taa kaakɩ mə wɛnaʋ kɛ atɛ cənɛ timpi pukasɩ na kɔkɔtaɣa wakələɣɩ na ŋmɩɩlaa ká wakəlɩ nɔnɔɔsɩ na pá ŋmɩɩlɩ tɔ. 	 Verzamel op aarde geen kostbaarheden, want die vergaan of worden gestolen.


Falisa wei ɩnɩ ɩ yaa-ɩ tɔɣɔʋ kɛ mpʋ tɔ ɩ na mpʋ. Ɩlɛna ɩ́ mɔlɩ ɩ taa sɩ: Ye apalʋ ɩnɛ ɩ ka kɛ́ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ ɩ ka nyəmá alʋ wei ɩnɩ ɩ tokiɣina-ɩ ɩsəntɔ tɔ ɩ cakəlɛ na ɩ yaasi wɛ ɩsəna tɔ. Ɩ ka nyəma-ɩ sɩ ɩ fɛɩ teu. 	 De Farizeeër zag dit allemaal aan en dacht bij zichzelf: "Nee, Jezus is geen profeet. Als Hij door God was gestuurd, zou Hij wel weten wat voor een slechte vrouw zij is. Dan zou Hij Zich niet door haar hebben laten aanraken."


Ye Pɔɔlɩ-wɛ, pa tala paa ɩcatɛ nte, pa kɛɛsəɣɩ Ɩsɔ sɛɛlaa kɛ pə təna mpi Yosalɛm tillaa na nyʋɣʋ nyə́ma pa sɩɩwa tɔ, na pa heeliɣi-wɛ sɩ pá təŋ nti pɛlɛ pa yɔɣɔtaa tɔ. 	 Op hun rondreis langs de verschillende steden, lazen zij de christenen de besluiten voor van de apostelen en leiders in Jeruzalem en zeiden er nadrukkelijk bij dat zij zich daaraan moesten houden.


Ɩlɛ nyá wei n footiɣi nyá lɛlʋ tɔ, paa n kɛ́ we te, n fɛɩna tampana. Pə taɣa pʋlʋ, nyá footiɣi lɛlʋ pəyele ḿpʋ́ɣʋ́ nyá maɣamaɣa nyá lakɩ tɔ, n kʋɣɩ nyá tɩ tɔm kɛ́. 	 Maar ook alle andere mensen treft dit oordeel. Want wie zegt dat dergelijke mensen streng gestraft moeten worden, veroordeelt daarmee zichzelf. U doet immers dezelfde dingen?


Yuta nyə́ma mɛ, pepe tɔɔ kɛ́ ɩ́ hʋʋkɩ sɩ Ɩsɔ kaa pəsɩ na ɩ́ feesi sətaa. 	 Waarom kan niemand hier geloven dat God doden levend maakt?


Ɩlɛ pepe naʋ kɛ ɩ́ polaa? Yaa yʋlʋ wei ɩ suu kacɔka wontu tɔ? Tɔʋ mpa pa suuki kacɔka wontu tɔ awulaa tɛɛsɩ taa kɛ́ pɛlɛ pa wɛɛ. 	 Of dacht u iemand met dure kleren te zullen zien, zoals aan het hof van een koning?


Tɔm tənɛ tə maɣamaɣa tə tɔɔ Yuta nyə́ma mʋ sɔɣɔna kɛ teu sɩ pa ləsəɣɩ Yesu weesuɣu. Sɩ pə taɣa kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ tike kɛ ɩ wakəlaa, pə kpɛnna ɩsəna ɩ kɛɛsa ɩ tɩ na Ɩsɔ na ɩ́ yaa-ɩ ɩ maɣamaɣa ɩ Caa tɔ pə tɔɔ tɔtɔ. 	 Omdat Hij dat gezegd had, wilden zij Hem doden. Hij had niet alleen iets gedaan wat volgens hen op de sabbat niet mocht; Hij had nu ook nog God Zijn eigen Vader genoemd. Daarmee beweerde Hij dus aan God gelijk te zijn.


Ama wei ɩ́ kpɛɛsa yəlaa ɩsɛntaa sɩ ɩ ta nyɩ-m, ma maɣamaɣa maa tɔ Ɩsɔ ɩsɔtaa tillaa ɩsɛntaa sɩ ma ta nyəmɩ-ɩ tɔtɔ. 	 Maar als je voor de mensen doet of je niets met Mij te maken hebt, zal Ik voor de engelen van God doen of Ik niets met jou te maken heb.


Pə wɛ mpʋ sɩ ye tə tɔka ta kancaalaaɣa naani wei tɩɩ wɛna tɔɣɔ teu haləna pə tənaɣa, tá na Kilisiti tɩɩ pəsɩ taapallɛ. 	 Als wij Christus van het begin tot het einde trouw blijven, delen wij in alles wat Hij heeft.


Ama nyá ɩlɛ, nyaa tɔkɩ teu kɛ sɛɣɛsʋɣʋ ŋku pa sɛɣɛsa-ŋ na ń mʋ-kʋ na n tɛma-kʋ na nyá taa tɔ. Tɔɔsɩ mpa paa sɛɣɛsa-ŋ sɛɣɛsəŋ ɩnɩ tɔ pa tɔɔ. 	 Maar jij moet blijven geloven wat je is geleerd. Je weet dat het allemaal waar is, omdat je weet dat je ons kunt vertrouwen. Wij hebben het jou immers geleerd?


Na pə kpaala-kʋ sɩ kʋ́ taa la kawalaɣa kɛ nyɩɩtʋ na tɩɩŋ na kʋnyɔnyɔm təna. Ama yəlaa mpa pa tokuŋ taa fɛɩ Ɩsɔ kʋyʋsʋm tɔ pa tike. 	 Er werd hun gezegd dat zij het gras, de bomen en de andere planten met rust moesten laten. Het enige wat zij moesten doen, was de mensen te steken die het zegel van God niet op hun voorhoofd hadden.


Ɩ nyə́ma nɩɩ mpʋ, ɩlɛna pá kʋlɩ sɩ pá puki na pá kpa-ɩ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, pa tɔŋaɣa kɛ́ sɩ pə lakɩ-ɩ kɛ́. 	 Zijn familie, die dit hoorde, ging er naar toe om Hem te halen. "Hij weet niet meer wat Hij doet", zeiden zij.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Ɩlɔɣɔʋ kpəntəna-ɩ na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Ye n kɛ́ Ɩsɔ Pəyaɣa yɔɣɔtɩ na pɛɛ anɛ á pəsɩ tɔɣɔnaɣa. 	 De duivel kwam naar Hem toe en zei: "Verander deze stenen toch in brood. Dan is dat het bewijs dat U de Zoon van God bent."


Ɩ́ maɣasɩ mpa pa yeki sɩ pá sɔɔ-wɛɣɛ Ɩsɔ lʋm kɛ sətaa lona tɔ na ɩ́ na. Pa tɛɛləɣɩ sɩ paa hiki weɣelɛ ɩlɛ yee? Na ye tampana tɔɔ sɩ sətaa kaa fe, pepe tɔɔ kɛ́ pa yeki na pá sɔɔ-wɛɣɛ Ɩsɔ lʋm kɛ pa lona? 	 Als er geen doden weer levend worden gemaakt, waarom laten sommigen zich dan voor de doden dopen?


Paa pə wɛɛ sɩ kaɣana maɣasəŋ ɩnɩ ɩ nɔɣɔ na ɩ suka ɩ́ wakəlɩ mə laŋa kɛ wɛɛ naalɛ tɔ, mə laŋa ɩ́ hʋlʋmɩ tɔm tənɛ tə tɔɔ. 	 Wees dus blij! Er ligt iets heerlijks voor u klaar, ook al zult u het door allerlei beproevingen eerst nog een tijd erg moeilijk hebben.


Mpusi koolee na tɔm ɩsaɣatʋ wɛnna pa nɔɔsɩ taa. 	 Hun mond is vol vloeken en hatelijkheden.


Samalii alʋ cɔ-ɩ sɩ: Pepe tɔɔ kɛ́ nyaɣa Yuta tʋ na ń sələməɣɩ-m lʋm sɩ n nyɔɔ. Pə́cɔ́ maɣa Samalii tʋ? (Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Yuta nyə́ma na Samalii nyə́ma paa suliɣi.) 	 "Dat begrijp ik niet", zei de vrouw verbaasd. "Ik ben een Samaritaanse en U bent een Jood. Welke Jood vraagt een Samaritaanse nu iets te drinken?" Want Joden gaan niet met Samaritanen om.


Tənaɣa Yesu nyəna-wɛ, ɩlɛna ɩ́ tɔ sɩ: Yəlaa kiŋ kɛ pə fɛɩ pəsʋɣʋ. Ama Ɩsɔ ɩ́lɛ́, pə təna təlɛʋ kɛ́. 	 Jezus keek hen ernstig aan en zei: "Menselijk gesproken, niemand. Maar bij God is alles mogelijk."


Ama timpi wɛ pa ta nɩɩta Kilisiti tɔm tɔ, təna tike kɛ ma lakaɣa Laapaalɩ Kʋpaŋ kpaalʋɣʋ, sɩ pə́ taa kɔɔ na má tənɩ kite nte lɛlʋ ná tɛma sɩɩʋ tɔ tə tɔɔ. 	 Ik heb steeds mijn uiterste best gedaan om het goede nieuws bekend te maken op plaatsen waar men nog nooit van Christus had gehoord. Als iemand mij voor is geweest, wil ik niet op zijn werk verder bouwen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma-ɩ sɩ: Ma taapalʋ, la nti n kɔma lapʋ tɔ. Tənaɣa ɩ́ na mpa tɔ, pɛlɛ pa tʋ niŋ kɛ Yesu tɔɔ na pá kpa-ɩ. 	 Jezus zei: "Vriend, wat kom je doen?" De mannen kwamen dichterbij en grepen Jezus vast.


Ama pənɛntɛ tə lɩɩ kʋsəsɩɩtʋ yomle taa na səm lapəna na tə́ lɩɩ mpi pɩɩ kpa-tʋɣʋ yomle kɛ mpʋ tɔ pə taa təkpataa. Pə tɔɔ kɛ́ tɩɩ təŋ ɩsəna kaɣana pə laɣasaa tɔ, na tə́ lá Ɩsɔ təmlɛ kɛ Ɩsɔ Feesuɣu toŋ taa. Pə́ taa wɛɛ ɩsɩɩ tə təŋaɣa takəlasɩ taa kʋsəsɩɩtʋ na tə́ lakɩ tɔ. 	 Maar nu zijn wij van de wet bevrijd. Omdat wij gestorven zijn, kan zij ons niet vasthouden. Nu kunnen we God op een heel nieuwe manier dienen: Vanuit ons hart, door Zijn Geest en niet door het angstvallig houden van allerlei opgelegde wetten.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Fɛsətusi tɔma sɩ: Wulaʋ Akilipa, nyá na mə təna mpa mɛ tá na-mɛ tə wɛ cənɛ ɩnɩ ɩsəntɔ tɔ, ɩ́ naa apalʋ ɩnɛ tɔ, Yuta samaa təna kpaɣana ɩ tɔm na pá kɔna ma cɔlɔɣɔ Yosalɛm na cənɛ tɔtɔ, na pá makɩ kapusi sɩ paa ləsɩ ɩ weesuɣu kɛ́. 	 Festus liet Paulus binnen en zei: "Koning Agrippa, geachte aanwezigen! Een groot aantal Joden, zowel hier in de stad als in Jeruzalem, heeft een zware aanklacht tegen deze man ingediend.


Tənaɣa ɩ təŋa-wɛ na pá məlɩ Nasalɛtɩ, na ɩ́ nɩɩkəna-wɛɣɛ pə təna pə taa. Ama ɩ too tɔka tɔm tənɛ ɩnɩ tə tənaɣa ɩ taa. 	 Hij ging met hen naar Nazareth terug en was gehoorzaam. Zijn moeder dacht veel over deze dingen na en nam alles goed in zich op.


Sɛɣɛsəŋ waanɩ waanɩ kɛ ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ kaakaɣana samaa na ɩ́ heeliɣina-wɛɣɛ Laapaalɩ Kʋpaŋ. 	 Met vele van dergelijke waarschuwingen sprak hij de mensen toe.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Tacaa tasaa sɩ: Ɩ́ ta nɩɩ nti wulaʋ ɩsaɣaʋ ɩnɛ ɩ yɔɣɔtaa tɔ taa? 	 Als die onrechtvaardige rechter zoiets kan zeggen, zal God zeker recht doen aan Zijn kinderen die Hem er dag en nacht om smeken! Zal Hij hen laten wachten? Nee!


Ntanyɩ nɔɣɔlʋ ná tɔkɩ kʋtɔɣɔŋ, na lɛlʋ wei ɩ wɛ ɩcantʋ kɛ Ɩsɔsɛɛlɛ mpaaʋ taa tɔ, ɩ́lɛ́ ɩ kii nantʋ təna. 	 De een gelooft dat hij alles mag eten. De ander is daar nog niet aan toe en eet voor alle zekerheid alleen plantaardig voedsel.


Ɩlɛna ɩ́ polo na ɩ́ tisi sətʋ kɛ tesika tɔɔ na ɩ́ caa kpoŋkpontu toŋ nyəntʋ pʋŋkahʋlʋŋa na ɩ́ takɩ-ɩ, na ɩ́ pimi-ɩ pəlaaʋ ŋku paa hula kʋkpamʋɣʋ taa na pa ta pinta nɔɣɔlʋ tɔ kʋ taa. 	 Nadat hij het lichaam van Jezus van het kruis had afgenomen, wikkelde hij het in een lang stuk linnen. Daarna legde hij het in een nog niet eerder gebruikt graf, dat in de rotsen was uitgehakt.


Tənaɣa ɩ waalɩ nyəŋ hɔma leelu, na ɩ́lɛ́ ɩ caŋ ɩ sɩ tɔtɔ, ɩ fɛɩ pəyaɣa. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ́lɛ́ ɩ waalɩ nyəŋ ná kpaɣa alʋ ɩnɩ na ɩ́lɛ́ ɩ sɩ mpʋ tɔtɔ. 	 Hij stierf en zijn vrouw bleef alleen achter. De tweede broer trouwde met haar, maar stierf ook zonder kinderen.


Tə sa Ɩsɔ. Ɩnɩ ɩ pəsəɣəna na ɩ́ la na ɩ́ nyɔɔ toŋ kɛ Ɩsɔ sɛɛʋ taa təkeŋkeŋ. Ḿpʋ́ɣʋ́ Laapaalɩ Kʋpaŋ wei ma kpaaləɣɩ tɔ ɩ wɛɛ. Na ntɩ ɩnəɣɩ ma tɩɩ lakəna waasʋ kɛ Yesu Kilisiti tɔɔ. Na kʋlʋmtʋ ntəɣəlɛ na Ɩsɔ sɩɩ ɩsəna mpi na ɩ́ təŋəɣɩ-wɩ na ɩ́ lakɩ tɔ. Mukaɣa tɛɛ kɛ́ pɩɩ wɛɛ na kaɣana tə́ cɛkəna. Pɩɩ taaŋa ɩ taa kɛ́, ɩ ta hʋlɩ nɔɣɔlʋ. 	 God is machtig om u sterk te maken in uw geloof. Dat is het goede nieuws over Jezus Christus dat ik breng. De waarheid over Hem is eeuwenlang verborgen gebleven, maar nu bekendgemaakt.


Kaasɩ nyá tɩ sɩ ń la na Ɩsɔ tike sa-ŋ. La ɩsɩɩ təmlɛ latʋ wei ɩ fɛɩ fɛɛlɛ na ɩ təmlɛ, na ɩ́ heeliɣi Ɩsɔ tampana tɔm kɛ teitei kɛ́ tə lona taa tɔ. 	 Doe je best; wees een goede werker voor God, die zich niet hoeft te schamen. Geef Gods boodschap onvervalst door.


Ɩ́ lakɩ mpʋ tɔ pə taɣa ɩ́ faɣasəɣɩ mə təmaɣalɛ? Na ɩsəna ɩ́ maɣasəɣɩ mpʋ tɔ pə fɛɩ teu. 	 Dan zou u mensen op hun uiterlijk beoordelen. U zou zich laten leiden door verkeerde maatstaven.


Pɩɩ wɛɛ kɛ́ sɩ ɩ́ yɔɣɔtɩ sɩ: Ye Tacaa ɩ́ tana-tʋ, tɩɩ la pənɛ na pənɛ. 	 U kunt beter zeggen: "Als de Here het wil, zullen wij leven en dit of dat doen."


Tɔʋ, ɩsɩɩ yəlaa samaa tuutuuma ɩnɛ ɩ tama-tʋɣʋ kotaɣa na ɩ tɛma ḿpʋ́ɣʋ́ lapʋ na tə nyəmá təkelekele tɔ, ta tɔtɔ tə́ hɔɣɔsɩ na tə́ pɛtɩ pə təna mpi pɩɩ kaɣatɩ-tʋ sɩ tə́ taa polo lɔŋlɔŋ tɔ, na tə́ lɔ ɩsaɣatʋ nti tə matəna-tʋɣʋ tam tɔ. Ɩlɛna tə́ kpaɣa casəlɛ kɛ teu kɛ mpi pə wɛ tá nɔɣɔ tɔɔ tɔ pə waalɩ. 	 Nu zo'n grote menigte ons ziet en aanmoedigt, moeten wij alles afleggen wat hindert en ons bevrijden van de zonde, die zich aan ons vastklemt. Wij moeten de baan afleggen die voor ons ligt, zonder op te geven.


Ɩlɛna pá tɔ Yesu sɩ: Tacaa, tə kpəla alʋ ɩnɛ ɩnɩ na ɩ́ lakɩ wasaŋkalətʋ. 	 "Meester, deze vrouw is op heterdaad betrapt terwijl zij overspel pleegde.


Ama pa təna pa sʋʋ-ɩ wiinaʋ sɩ pa kaa pəsɩ. Kancaalaɣa nyəŋ heela tillu sɩ: Ma yapa taalɛ, ye ma ta polo ma na-tɛ pə kaa la-m teu. Mpʋ tɔ, ma sələməɣɩ-ŋ mpaa, ma kaa pəsɩ na má kɔɔ. 	 Maar zij hadden allemaal een excuus om niet te komen. De een zei dat hij een stuk land had gekocht en daar nodig moest gaan kijken. Hij verontschuldigde zich dat hij niet kon komen.


N yelaa sɩ ɩ́ sɛkɩ ɩsɔtaa tillaa kɛ pəcɔ. N tʋ-ɩ teeli na ń kʋsɩ ɩ nyʋɣʋ ɩsɩɩ wulaʋ. 	 Hoewel U hem een korte tijd lager dan de engelen hebt gezet, hebt U hem nu gekroond met heerlijkheid en eer.


Pəlɛ pə tɛʋ kʋfemuɣu, pa kpaɣa kpɩɩlʋɣʋ wontu na pa maɣamaɣa pa niŋ na pá lɔ. 	 En toen het de dag daarna nog niet beter werd, ging er allerlei scheepstuig overboord.


na Naasɔŋ kɛ́ Aminatapɩ pəyaɣa, na Aminatapɩ kɛ́ Atamiŋ pəyaɣa, na Atamiŋ kɛ́ Alini pəyaɣa, na Alini kɛ́ Ɩsəlɔm pəyaɣa, na Ɩsəlɔm kɛ́ Falɛsɩ pəyaɣa, na Falɛsɩ kɛ́ Yuta pəyaɣa, 	 de vader van Nahasson was Aminadab; de vader van Aminadab was Admin; de vader van Admin was Arni; de vader van Arni was Hesron; de vader van Hesron was Perez;


Maa hʋ́lɩ́-mɛɣɛ yʋlʋ ɩ́ kɔma ma kiŋ na ɩ́ nɩɩ ma tɔm na ɩ́ təŋ-tɩ pʋntʋ wɛ ɩsəna tɔ. 	 Ieder die naar Mij komt luisteren en doet wat Ik zeg, lijkt op een man die een huis bouwt en eerst diep graaft om de fundering op de rots te kunnen leggen. Als bij een overstroming golven tegen zijn huis beuken, blijft het staan, want het is degelijk gebouwd.


Ama ye tampana Ɩsɔ kiŋ kɛ pə lɩɩnaa, ɩ́ kaa pəsɩ na ɩ́ la-wɛɣɛ pʋlʋ. Ɩ́ la laakalɩ, pə́ taa kɔɔ na ɩ́ yoona Ɩsɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ kotilaa mʋ Kamaliyɛɛ tɔm. 	 Maar als ze van God komen, zult u er niets tegen kunnen beginnen. Dan loopt u gevaar tegen God Zelf te strijden."


Wei ɩnɩ ɩ ká səna-mɛɣɛ mpʋ tɔ, ɩnəɣəlɛ Feesuɣu Naŋŋtʋ wei Tacaa ka kɔna-mɛ na ma hətɛ tɔ. Ɩ́lɛ́ ɩ ká hʋləna-mɛɣɛ tə təna, na ɩ ká tɔɔsɩ-mɛɣɛ tə təna nti maa heela-mɛ tɔ. 	 Maar de Vader zal de Plaatsvervanger sturen. Dat is de Heilige Geest, Die u in mijn naam alles zal leren en u steeds weer zal herinneren aan wat Ik gezegd heb.


Mpʋ ɩnɩ pə tʋ-ɩ hɛkʋ kɛ́. Mpʋ tɔtɔɣɔ na alʋ yaa pɛɛlɔ wei ɩ ta saa tɔ. Tacaa təmlɛ kɛ pa sɔpəna nyʋɣʋ. Pə taɣa pʋlʋ, pa caa kɛ́ sɩ Tacaa ɩ́ tɩ pa tɔnəŋ na pa ləsasɩ. Ama alʋ wei ɩ laalaa na ɩ́ saa tɔ atɛ cənɛ nyəm kɛ ɩ sɔkəna nyʋɣʋ, na ɩ́ pɛɛkəɣɩ sɩ ɩ paalʋ luɣu ɩ́ lapɩ-ɩ. 	 Een getrouwde vrouw heeft hetzelfde probleem. Ook zij is bezig met de dingen van de wereld en probeert het haar man naar de zin te maken. Heel anders is het voor een ongetrouwde vrouw. Zij kan al haar tijd en aandacht aan de zaak van de Here besteden en behoort Hem met hart en ziel toe.


Yesu nɩɩ nti pa tɔŋna yɔɣɔtʋɣʋ kɛ mpʋ tɔ, ɩlɛna ɩ́ pɔɔsɩ-wɛ sɩ: Pepe tɔɔ kɛ́ ɩ́ tɔŋ sɩ ɩ́ fɛɩna potopotonaa tɔ pə tɔɔ? Ama ɩ́ ta tɛ Ɩsɔ na mə taa na pə tɔɔ yoo. 	 Jezus wist wel wat er in hen omging en zei: "Wat hebben jullie toch weinig vertrouwen in Mij! Waarom maken jullie je zorgen over brood?


Ma taapalʋ nɔɣɔlʋ ɩ lɩɩnna ntɛɣɛ mpaa na ɩ́ tala-m nɔɔnɔɔ, pə́cɔ́ ma fɛɩna mpi maa cɛlɛ-ɩ tɔ. 	 Je maakt hem wakker en zegt: 'Er is een vriend bij ons aangekomen. Hij heeft een hele reis achter de rug. En nu heb ik niets voor hem te eten.'


na Kayinaŋ kɛ́ Ɩnɔɔsɩ pəyaɣa, na Ɩnɔɔsɩ kɛ́ Sɛtɩ pəyaɣa, na Sɛtɩ kɛ́ Atam pəyaɣa, na Atam kɛ́ Ɩsɔ pəyaɣa. 	 de vader van Mahalaleël was Kenan; de vader van Kenan was Enos; de vader van Enos was Seth; de vader van Seth was Adam en de vader van Adam was God.


Yoo Ɩsɔsɛɛlɛ taa yoou kɛ teu. Tɔkɩ weesuɣu ŋku kɩɩ tɛŋ tɔɣɔ niŋ naalɛ. Pə taɣa pʋlʋ, weesuɣu tam nyəŋkʋ ŋkʋ kʋ tɔɔ kɛ́ Ɩsɔ yaa-ŋ waatʋ wei ŋ kaala nyá kaalɛɛ kʋpana kɛ aseeta nyə́ma paɣalɛ ɩsɛntaa sɩ n tɛma-ɩ na nyá taa tɔ. 	 Blijf strijden voor God. Houd je vast aan het eeuwige leven, dat God je heeft gegeven en waarvan je voor vele getuigen een klinkend getuigenis hebt afgelegd.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu məla Kalilee Kana timpi ɩ ka pəsa lʋm kɛ sʋlʋm tɔ. Akewe sɔsɔ nɔɣɔlʋ ɩ ka wɛ təna, na ɩ pəyaɣa wɛ Kapənahum na pə wɩɩkɩ-kɛ. 	 Op Zijn reis door Galilea kwam Hij ook weer in Kana, waar Hij water in wijn had veranderd.


Pə wʋlɛ ntɛ́ ye pə maɣana yʋlʋ wɛ kutuluɣu pata tɔɔ na ɩ wontu wɛ təyaɣa taa, pʋntʋ ɩ́ taa tɔ sɩ ɩ tiiki na ɩ́ sʋʋ təyaɣa na ɩ́ kpaɣa ɩ wontu nti tə wɛɛ tɔ. Na ye pə pamma taalɛ kɛ ɩ wɛɛ, ɩ́ taa tɔ sɩ ɩ mələɣɩ təyaɣa. 	 Wie dan op het platte dak van zijn huis zit, moet niet naar binnen gaan om zijn spullen mee te nemen. Wie op het veld is, moet niet naar huis teruggaan.


Yəlaa təna taa ká kpana-mɛɣɛ ma tɔɔ. Ama wei ɩ́ nyaɣa apalʋtʋ na ɩ́ tala tənaɣa, pʋntʋ nyʋɣʋ kɛ pɩɩ ya. 	 Iedereen zal jullie haten omdat jullie bij Mij horen. Maar wie standhoudt tot het allerlaatst, zal worden gered.


Pə tɔɔ kɛ́ ma heeliɣi-mɛ sɩ paa hʋ́lɩ́ Sɔtɔm kɛ suulu kɛ Hʋʋlɛ wule na pə́ kəlɩ-mɛ. 	 De dag van het grote oordeel zal voor Sodom zeker niet zo erg zijn als voor Kapernaüm."


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, weesuɣu kəla tɔɣɔnaɣa, na yʋlʋ tɔnʋɣʋ kəla wontu kʋsusuutu. 	 Want het leven is meer dan voedsel en kleding alleen.


Ɩ́ sɛɛ Tacaa kɛ ɩ́ na təmlɛ na laŋhʋlʋmlɛ, ɩnɩ ɩ yelina na mɛ ɩ́ mʋna sɩ ɩ́ hiki mə paa nyəm kɛ kʋpantʋnaa mpa Ɩsɔ sɩɩ ɩ yəlaa kɛ tənaŋŋ taa tɔ pa taa. 	 en wij danken Hem dat Hij u in staat stelt om te delen in de heerlijke erfenis, die toebehoort aan Zijn volk dat in het licht leeft.


Tənaɣa Piyɛɛ cɔwa sɩ: Nti apalʋ nyá n yɔɣɔtəɣɩ tɔ ma ta nyɩ-tɩ. Ɩ nɔɣɔ ta tɩɩ tiita atɛ ɩlɛ kampaaʋ koo kpakpaa ɩnəɣəlɛ. 	 Maar Petrus antwoordde: "Man, ik weet niet waar je het over hebt." Op dat moment kraaide ergens een haan.


Taa yele na tə́ sʋʋ maɣasʋɣʋ ɩsaɣaʋ taa. Ama ləsɩ-tʋɣʋ Ɩsaɣaʋ niŋ taa. Mpi tɔ, nyaɣalɛ kawulaɣa tɔɣɔlʋ, na pəsʋlʋ na teeli tʋ kɛ tam tɔɔ. Ami. 	 Laat ons niet in verleiding komen, maar verlos ons van de kwade machten. Want het Koninkrijk is van U en alle kracht en glorie tot in de eeuwigheid. Amen.


Ɩlɛna pá təŋna Misii na pá tala Tʋlʋwasɩ kɛ kpɩɩləŋ təsəŋlɛ. 	 Daarom trokken zij door Mysië in de richting van de westkust en kwamen in de havenstad Troas.


na ɩ́ tɛ ɩ təɣɩ nyənʋɣʋ na ɩ́ tɛɛ, ɩlɛna ɩ́ sɔɔ ɩsəna ɩ ka wɛɛ tɔɣɔ kpakpaa. 	 meteen daarna weer vergeten is hoe hij er uitziet.


Mə maɣamaɣa ɩ nawa ɩsəna ma lapəna ma niŋ sɩ ma na mpa pa wɛ ma kiŋ tɔ tə kʋna ta pəkaatanaa tɔ. 	 U weet dat ik met mijn eigen handen de kost heb verdiend voor mijzelf en mijn medewerkers.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ Yuta nyə́ma sɩ: Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo, maa cɛsəɣɩ tuu na pə́cɔ́ pá lʋlɩ Apəlaham tɔ, ma wɛɛ kɛ́. 	 "Het is zoals Ik zeg", antwoordde Jezus. "Ik was er al voor Abraham werd geboren."


Hʋ́lɩ́-wɛ sɩ pá lakɩ pə təna ɩsəntɔ na ń sɛɣɛsəɣɩ-wɛ. 	 Zorg ervoor dat iedereen dit goed leert.


Yʋlʋ Pəyaɣa má, ma məlaa na má kɔɔ na má tɔkɩ na má nyɔɔkɩ, ɩlɛna ɩ́ taɣanəɣɩ maɣa yɔɣɔtʋɣʋ tɔtɔ sɩ ma kɛ́ hilitu na sʋlʋnyɔɔlʋ. Aaɩyee sɩ lampuu mʋlaa na asaɣaa pa ceu kɛ́. 	 Ik eet en drink heel gewoon en u zegt: 'Die Jezus is een veelvraat en een drinker! Mooie vrienden heeft Hij: Tollenaars en slechte mensen!'


Yutaasɩ talaa ɩlɛna ɩ́ kpətəna Yesu na ɩ́ tɔ sɩ: Tacaa. Ɩlɛna ɩ́ waɣalɩ-ɩ. 	 Hij liep direct op Jezus toe. "Dag, Meester", zei hij en hij kuste Hem.


Ɩsɔ ɩ́ wɛɛ wulaʋ sɔsɔ wei ɩ kɔŋna Tacaa toŋ tɔ ɩ waalɩ. Laŋhʋlʋmlɛ ɩ́ wɛɛ hatoo ɩsɔtaa. Paa wei ɩ́ tʋ Ɩsɔ kɛ́ teeli. 	 "God heeft ons een koning gegeven!" juichten ze. "Lang leve de koning! Vrede in de hemel! Alle eer is voor God in de hoogste hemelen!"


Ye nɔɣɔlʋɣʋ yem nawa nyá wei sɩ n nyəmá tɔ na ń caɣa tʋɣʋ tɛɛ na ń tɔŋna tɔɣɔʋ, ɩcam ɩnɩ ɩ laakalɩ kaa polo ɩsɩɩ ɩ́ tɔɣɔ nantʋ kʋlalaatʋ ntɩ? 	 Misschien denkt u dat het geen kwaad kan in de tempel van een zogenaamde god te eten, maar als iemand met een zwakker geweten dat ziet, kan hij daardoor in moeilijkheden komen. Misschien gaat hij dan ook dat voedsel eten, terwijl hij steeds het gevoel houdt te zondigen.


Pə taɣa pa tike pa tɔɔ kɛ́ ma sələməɣɩ. Ama ma sələməɣəna tɔtɔɣɔ mpa paa kɔɔ na pá nɩɩ pɛlɛ pa waasʋ na pá mʋ ma tɔm tɔ. 	 Wat Ik U vraag, is niet alleen voor hen. Het is ook voor de mensen die door hen in Mij zullen gaan geloven.


Kakpasɩ nyəntɛ ntɛ́ liɣitee pəlɛ kʋkpɛɛtəlɛ. Naatoso nyəntɛ ntɛ́ liɣitee pəlɛ kʋsɛɛmlɛ cʋntʋ taka. Naatosompɔɣɔlaɣa nyəntɛ ntɛ liɣitee pəlɛ atɔntɔɔtɛ na pooku. Pəlefɛɩ nyəntɛ ntɛ́ liɣitee pəlɛ atɔntɔɔtɛ na pooku nyəntɛ. Pɔɣɔlaɣafɛɩ naanʋwa nyəntɛ ntɛ́ liɣitee pəlɛ tiŋ kasasaŋa nyəntɛ. Naanʋwa nyəntɛ ntɛ́ liɣitee pəlɛ atɔntɔɔtɛ kasasaŋa nyəntɛ. Naanʋwa na kʋlʋm nyəntɛ ntɛ́ liɣitee pəlɛ pooku atɔntɔɔtɛ nyəntɛ. Naanʋwa na naalɛ nyəntɛ ntɛ́ atɔntɔɔtɛ akpaayala. 	 de vijfde met sardonyx, de zesde met sardius, de zevende met topaas, de achtste met beryl, de negende met chrysoliet, de tiende met chrysopraas, de elfde met saffier, de twaalfde met amethist.


Pə tɔɔ kɛ́ ma tɔɔsəɣɩ-ŋ sɩ maa təna ma niŋ kɛ nyá tɔɔ na Ɩsɔ yele na mpi pə lapʋ saa-ŋ tɔ taa yele na pə́ sɩ paa pəcɔ. 	 Daarom dring ik erop aan dat je de gave van God, die je ontving toen ik je de handen oplegde, zult ontwikkelen.


Pə taɣa pʋlʋ, paa maa wɛɛ, Kilisiti kɛlɛ ma pə təna. Na má tɩɩ səpa, ɩlɛ pə kəlaa kɛlɛ. 	 Voor mij is het leven Christus Zelf en het sterven pure winst.


Tə nyəmá sɩ Ɩsɔ Pəyaɣa kɔma na ká lá na tə hii laɣatʋ sɩ tə nyɩ tampana Ɩsɔ. Na ta na-ɩ na ɩ Pəyaɣa Yesu Kilisiti tə kpɛntaa na tə́ wɛɛ mpʋ. Ɩnəɣəlɛ tampana Ɩsɔ, ɩnəɣəlɛ weesuɣu ŋku kɩɩ tɛŋ tɔ. 	 Wij weten dat de Zoon van God gekomen is en ons heeft laten zien hoe wij de enige en echte God kunnen leren kennen. Wij zijn één met de ware God door Zijn Zoon Jezus Christus. Hij is de ware God; Hem te kennen, is het eeuwige leven.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu na ɩ ɩfalaa pa tala Yosalɛm. Ɩlɛna Yesu sʋʋ Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa na ɩ́ niki tɔɣɔnʋɣʋ kɛ mpa pa pɛɛtaɣaa na mpa pa yakaɣa tɔ. Na ɩ́ pəsɩ liɣitee yɔkəlaa taapələnaa kɛ alele, na alukukunaa pɛɛtəlaa kpelasɩ tɔtɔ. 	 Zij kwamen in Jeruzalem en Jezus ging meteen naar de tempel. Hij begon de handelaars en hun klanten van het tempelplein te jagen, gooide de tafels van de geldwisselaars en de kraampjes van de duivenhandelaars omver en


Mpa pa caala Laapaalɩ Kʋpaŋ ɩnəɣɩ nɩɩʋ tɔ pa ta sʋʋ hɛɛsʋɣʋ ŋkʋ kʋ taa, mpi tɔ pa ta tɛ Ɩsɔ na pa taa. Pə na pə mpʋ tɔ pə wɛ pəsʋɣʋ sɩ lɛlaa ɩ́ sʋʋ. 	 Maar de belofte is niet ingetrokken. Daarom komen sommigen er wel; al zijn dat niet de mensen die het eerst de kans kregen, want die waren God ongehoorzaam.


N ká kpili-wɩ ɩsɩɩ pa kpiluɣu kpaɩ tɔ. Paa laɣasɩ-wɩ ɩsɩɩ yʋlʋ laɣasʋɣʋ ɩ tɔɔ wontu kʋsusuutu tɔ. Ama nyá, nyaa wɛɛ tam kɛ́ ḿpʋ́ɣʋ́, n kaa kpatəlɩ. 	 op een dag zult U ze oprollen en door nieuwe vervangen. Maar U zult Zelf nooit veranderen; aan Uw jaren zal geen einde komen." (E)


Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlʋ nɔɣɔlʋ ɩ ka wɛ təna na ɩ́ naakɩ ɩsəna pá na Yesu pa lakɩ tɔ. Ɩ nawa sɩ Yesu cɔwa Satusee nyə́ma kɛ teu. Ɩlɛna ɩ́ polo na ɩ́ pɔɔsɩ-ɩ sɩ: Ɩsɔ kʋsəsɩɩtʋ təna taa ntiɣilɛ sɔsɔɔntʋ təkpem? 	 Een godsdienstleraar die stond te luisteren, hoorde hoe raak Jezus de Sadduceeërs antwoordde. Hij kwam dichterbij en vroeg: "Wat is het belangrijkste gebod?"


Pə tɔɔ kɛ́ tə yɔɔləɣəna-mɛɣɛ Ɩsɔ sɛɛlaa lɛlaa taa kɛ́ ɩsəna mpi ɩ́ pəsaa na ɩ́ kantəlɩ na ɩ́ tɔkɩ Ɩsɔ mpaaʋ kɛ kʋnyɔntɔɣɔlɛ na wahalanaa mpa pa tʋɣɩ-mɛ tɔ pa taa tɔ. 	 Vol lof vertellen wij de andere gemeenten van God hoe geweldig u volhoudt en hoe sterk uw geloof is, ondanks alle vervolgingen en moeilijkheden die u te verduren krijgt.


Ḿpʋ́ɣʋ́ waatʋ wei Yesu na ɩ ɩfalaa pa tɔkaɣa tɔ, Yesu kpaɣa potopoto na ɩ́ sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ, na ɩ́ faɣa-ɩ na ɩ́ cɛla ɩ ɩfalaa, na ɩ́ heeli-wɛ sɩ: Ɩ́ mʋ, ma tɔnʋɣʋ ntɛ́. 	 Jezus nam een brood, dankte God ervoor, brak het en gaf het aan Zijn discipelen.


Pa kɔma pa tala Sesalee, ɩlɛna kpaɣanəŋ caɣalaa cɛla takəlaɣa ŋkɛɣɛ kʋfənɛɛ, na pá tʋsɩ Pɔɔlɩ kɛ ɩ niŋ taa. 	 Toen de ruiters in Caesarea aankwamen, overhandigden zij de brief aan de gouverneur en brachten ook Paulus bij hem.


Pə tɔɔ kɛ́ tə tiliɣi Yuti na Silaasɩ sɩ pá kɛɛsɩ-mɛ na pa nɔɔsɩ kɛ tɔmnaa mpa tə ŋmaa takəlaɣa taa cənɛ tɔ. 	 De twee mannen die wij sturen, zijn Judas en Silas. Zij zullen u vertellen wat wij besloten hebben.


Koluŋa sɔsɔɔŋka kʋkʋlaɣa cɔɔna-tɛ, na tə wɛna nɔnɔɔsɩ naanʋwa na naalɛ, na ɩsɔtaa tillaa naanʋwa na naalɛ taŋa tə nɔnɔɔsɩ. Na pá ŋmaa nɔnɔɔsɩ nsɩ sɩ tɔɔ kɛ́ Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma kpeka naanʋwa na naalɛ həla. 	 De stad was omgeven door een dikke, hoge muur met twaalf poorten en bij elke poort stond een engel. Op de twaalf poorten stonden de namen van de twaalf stammen van Israël. Er waren drie poorten aan elke kant:


Tənaɣa Yuta nyə́ma cɔ-ɩ sɩ: Pə taɣa ɩsəntɔ tɔɔ kɛ́ tɩɩ tɔma sɩ n kɛ́ Samalii tʋ, pə́cɔ́ n hii alɔɣaa? 	 "Hebben wij niet gezegd dat U een Samaritaan bent?" zeiden de Joden. "U bent bezeten."


Ye ta maɣamaɣa tə pɔɔsəɣəna tá təɣɩ tɔmnaa na pə́cɔ́ ɩlɛ, tə kpɛɛ tá təɣɩ tɔm nti Ɩsɔ ká hʋʋna-tʋ tɔ tə taa kɛ́. 	 Als wij onszelf rekenschap geven van wat wij doen, zal de Here ons niet bestraffen.


Haləna pə la mpʋ tɔtɔɣɔ ɩ taapalaa Sepetee pəyalaa Saakɩ na Yohaanɩ. Tənaɣa Yesu heela Simɔŋ sɩ: Taa nyá pənɛntɛ yəlaa kɛ n ká puu. 	 Jakobus en Johannes, de zonen van Zebedeüs, die met Simon samenwerkten, wisten niet wat ze zagen. Jezus zei tegen Simon: "Wees niet bang meer. Van nu af aan zul je een visser van mensen worden."


Ɩlɛ maa cɔ-wɛ sɩ: Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo maa cɛsəɣɩ, timpi ɩ́ tá la səkpema panɛ pa taa nɔɣɔlʋɣʋ kʋpantʋ tɔ, maɣa ɩ́ tá la. 	 Ik zal hun antwoorden: 'Toen u de minste van mijn broeders niet wilde helpen, wilde u Mij niet helpen.'


Ḿpʋ́ɣʋ́ wulaʋ Helɔtɩ laŋlɛ wakəla sɔsɔm. Ama ɩ tɛma tuuu kɛ ɩ mʋʋlaa mpɛ pa təna pa ɩsɛntaa, ɩlɛ pə fɛɩ sɩ ɩ ká kisi. 	 Dat vond Herodes verschrikkelijk, maar hij durfde niet te weigeren, omdat zijn gasten hadden gehoord wat hij het meisje had beloofd.


Paa wei ɩ́ wɛɛ ɩsəna ɩ ka wɛɛ na pə́cɔ́ Ɩsɔ yaakɩ-ɩ ɩ mpaaʋ taa tɔ. 	 Ieder moet zijn oorspronkelijke roeping trouw blijven.


Ama ma heeluɣu-mɛɣɛ-tɩ tɔ, pə wakəla mə laŋa kɛ sɔsɔm. 	 Mijn woorden maken u verdrietig.


Kʋmɛlɛŋ nyá, n tuukuɣu pʋlʋ pəle kɛ atɛ tɔ, pəle ńtɛ́ tə saaləɣɩ tɛtʋ tɛɛ kɛ́ ɩlɛna hoole náá nyɔ. 	 Wat een domme vraag! Wat u zaait, komt pas tot leven als het doodgaat. U zaait niet een volgroeide plant, maar een kale graankorrel of iets anders.


Pɩɩ wɛɛ ɩsɩɩ yʋlʋ sɔsɔ kʋlʋɣʋʋ ɩ təyaɣa sɩ ɩ puki mpaa na ɩ́ yaa ɩ pəyalaa mpa pa lakɩ ɩ kiŋ kɛ təmlɛ tɔ, na ɩ́ tʋ pə tənaɣa pa niŋ taa, na ɩ́ hʋ́lɩ́ paa wei kɛ́ nte ɩ ká la tɔ, na ɩ́ heeli təyaɣa tɔɔ nyənlʋ sɩ ɩ́ feŋ teu. 	 Je kunt het vergelijken met iemand die naar een ander land gaat en zijn knechten op zijn huis laat passen. Ieder van hen krijgt een taak. De portier moet op de uitkijk blijven staan.


Pə tɔlənaʋ-mɛɣɛ waatʋ ɩnɛ tɔ, ɩ́ pəsəɣɩ na ɩ́ səna mpa pɛlɛ pa laŋaa tɔ. Na ye kʋyaŋku mɩɩ laŋaa na pə́ tɔləna pɛlɛ ɩlɛ, pa pəsɩ na pá səna-mɛ. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ́ ká lakɩ na mə təna ɩ́ wɛɛna teitei. 	 Op het ogenblik hebt u meer dan genoeg en kunt u hen uit de nood helpen. Later kunnen zij u eventueel helpen, als het nodig is. Waar het om gaat, is een rechtvaardige verdeling.


Na yəlaa samaa samaa kɔɔ ɩ kiŋ na pá kpɛŋna kʋtɔntʋnaa kɛ paɣalɛ mpa pa tɔŋ tala tɔ na yʋlʋmaa na acamaa na kamumusi na kʋtɔməŋ lɛləŋ nyə́ma tɔtɔ. Pa pona kʋtɔntʋnaa mpɛ na pá sɩɩ-wɛɣɛ Yesu kiŋ, ɩlɛna Yesu la na pá hiki alaafəya. 	 Toen Hij daar ergens op een heuvel zat, kwamen heel veel mensen naar Hem toe. Er werden velen bij Hem gebracht die verlamd, verminkt of blind waren. Er kwamen mensen die niet konden spreken of die ziek waren. Zij werden allemaal voor Jezus neergelegd.


Pə tɔɔ kɛ́ ye ma kɔma na má məlɩ mə tɛ ɩ́ ká hiki ma kiŋ kɛ mpi ɩ́ ká yɔɔləna mə Yesu Kilisiti mpaaʋ taa tɔ. 	 Dan zult u als ik eenmaal weer bij u ben, uitbundig Christus Jezus kunnen prijzen voor wat Hij door mij voor u heeft gedaan.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ kolontu kɛɛsa ahoo hɛka kɛ waatʋ wei yəlaa təna tookaɣa tɔ, ɩlɛna ɩ́ tuu nyɩɩtʋ ɩsaɣatʋ kɛ kʋtɔɣɔʋ hɛkʋ na ɩ́ tɛɛ. 	 Maar op een nacht, terwijl iedereen sliep, kwam zijn vijand en zaaide onkruid tussen het graan.


Pə kaasa kʋyɛɛŋ naalɛ sɩ pá tɔɣɔ Tɛɛʋ acima na potopotonaa mpa pa taa fɛɩ kʋkʋsʋm tɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ kɔtəlaa sɔsaa na Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa pa pɛɛka ɩsəna paa la na pá kpa Yesu təhɛɛ na nɔɣɔlʋ ta na tɔ na pá kʋ-ɩ. 	 Het was twee dagen voor Pasen. De Joden eten dan geen gewoon brood, maar brood dat zonder gist gebakken is. De leidende priesters en de godsdienstleraars zochten nog steeds een goede gelegenheid om Jezus gevangen te nemen en te doden.


Na ɩ́ heeli-wɛ sɩ: Ma lapa ɩsaɣatʋ, ma cɛla-mɛɣɛ yʋlʋ sɩ ɩ́ kʋ-ɩ tulum kɛ yem. Ḿpʋ́ɣʋ́ nyʋɣʋ nyə́ma cɔ Yutaasɩ sɩ: Tá paaye, pə kɛ́ nyá tɔm kɛ́. 	 "Het is misdadig wat ik heb gedaan", schreeuwde hij. "Ik heb onschuldig bloed verraden." "Dat gaat ons niet aan", antwoordden ze. "Dat is uw zaak."


Na ɩ́ kɔma na ɩ́ ná ilim nyakɩ sɔsɔm, ɩ́ tɔŋ sɩ tahaŋlɛ wʋsaa. Ɩlɛna tahaŋlɛ náá haŋ. 	 Als een zuidenwind opsteekt, zegt u: 'Het wordt heet.' En ook dat is juist.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ma ná kumlee na pə́ hawa a tɔɔ caɣalaa kɛ pəsʋɣʋ sɩ pá hʋʋkɩ tɔm. Na má ná tɔtɔɣɔ mpa pa heelaɣa tampana nna a tɔɔ Yesu kulaa tɔ na Ɩsɔ Tɔm na pá lɛntɩ-wɛɣɛ pə tɔɔ tɔ pa ləsasɩ. Pɛlɛ pa taa sɛɛ wontuɣu ŋkʋ na kʋ lɛɛsʋɣʋ. Pəyele pa ta tʋ wontuɣu ŋkʋ kʋ kʋyʋsʋm kɛ pa tokuŋ yaa pa niŋ taa. Ḿpʋ́ɣʋ́ pa fema na pá ná Kilisiti pá tɔɣɔ kawulaɣa kɛ pɩɩsɩ iyaɣa (1000). 	 Toen zag ik een aantal tronen; degenen die erop zaten, kregen macht om recht te spreken. Ik zag ook de zielen van de mensen, die onthoofd waren om hun openlijke trouw aan Jezus en aan wat God had gezegd. Zij hadden het beest en zijn standbeeld niet aanbeden en het teken op hun voorhoofd of hand geweigerd. Zij werden weer levend en heersten samen met Christus, duizend jaar lang.


Ɩ tasa tuusuɣu, ɩlɛna ɩ́ tasa Ɩsɔ kɛ́ sələmʋɣʋ sɩ: Ma Caa, ye pə fɛɩ pəsʋɣʋ sɩ wahala sɔsɔ ɩnɛ ɩ́ hatələna-m, nyá luɣu nyəntʋ ɩ́ la. 	 Opnieuw zonderde Hij Zich af en bad: "Vader! Als deze beker niet kan voorbijgaan, zonder dat Ik hem leegdrink, laat dan Uw wil uitgevoerd worden."


Nmaalʋ Tɛlətiyusi má, ma sɛɛ-mɛ tɔtɔ, tá təna tə kpɛnta Tacaa təŋʋɣʋ taa kɛ́. 	 En tevens een groet in de Here van mij, Tertius, die deze brief voor Paulus heeft opgeschreven.


Ɩ́ nyənɩ ma niŋ na ma nɔɔhɛɛ na ɩ́ ná, maɣa te. Ɩ́ takɩ-m na ɩ́ ná. Ma wɛna tɔnʋɣʋ na mʋwa, ma fɛɩ ɩsɩɩ mpi pə naa yem tɔ. 	 Kijk maar eens naar mijn handen en mijn voeten. Ik ben het echt. Ik ben geen geest. Voel maar. Jullie zien toch wel dat Ik een lichaam heb? En een geest heeft geen lichaam."


Na yəlaa ɩ́ wɛ təyaɣa taa na pá fɛɩ nɔɣɔ kʋlʋmaɣa, nɔɔnɔɔ təyaɣa ŋkɛ ka saaləɣɩ yem kɛ́. 	 Een gezin waar men elkaar niet kan verdragen, gaat stuk.


Tənaɣa Yesu cɔ-wɛ sɩ: Ma tɔɣɔnaɣa ntɛ́ wei ɩ tila-m tɔ ɩ luɣu nyəntʋ lapʋ, na ɩ təmlɛ nte ɩ hʋla-m sɩ má la tɔ tə yoosuɣu. 	 Jezus antwoordde: "Mijn voeding is het doen van de wil van God, Die Mij gezonden heeft, en het volbrengen van Zijn werk.


Ama pə yela Sɔɔlɩ ɩ́lɛ́ tɔ, Yesu sɛɛlaa kɛ ɩ tɔŋna lʋpʋ sɩ ɩ lakɩ sakasaka. Tɛɛsɩ taa kɛ́ ɩ sʋʋkaɣa na ɩ́ kpaakɩ apalaa na alaa na ɩ́ təkəɣɩ. 	 Saulus deed zijn uiterste best de volgelingen van Jezus uit te roeien. Hij drong, niets en niemand ontziend, hun huizen binnen, sleurde mannen en vrouwen naar buiten en zette hen in de gevangenis.


Ye ɩ́ sɔɔləɣɩ-m ɩ́ ká tɔkəɣɩ ma kʋsəsɩɩtʋ kɛ́. 	 Wie van Mij houdt, zal altijd volgens mijn geboden leven.


Ama tá taapalaa, kaɣana ɩ́ tá kɛ́ səkpɛtʋɣʋ tɛɛ nyə́ma, na pə fɛɩ sɩ kʋyakʋ kʋnɛ kʋ tuti-mɛɣɛ kʋtutu ɩsɩɩ ŋmɩɩlʋ tutuɣuu tɔ. 	 Broeders, u leeft echter niet in het donker. Die dag zal u niet overvallen als een dief.


Heelim tɔŋna kpɩɩlʋɣʋ kɛ cɛɣɛtʋɣʋ kɛ ḿpʋ́ɣʋ́ tam. Kʋ fema ɩlɛna pá pasəɣɩ kpɩɩlʋɣʋ səɣəla lɛnna na pá pɛtəɣɩ teŋku taa. 	 Omdat het schip vreselijk van de storm te lijden had, gooide de bemanning de volgende dag een deel van de lading overboord.


Ta taapalaa mpa paa wɛ Lisitəla na Ɩkʋniyɔm tɔ pa pʋɣʋlaɣa-ɩ teu. 	 Timotheüs stond bij de christenen van Lystra en Iconium goed bekend.


Ama pənɛntɛ ɩ́ lɔ pə təna mpi pə wɛ mpʋ tɔ, pááná mʋɣʋ na kakalaɣa kɛkɛkɛ na nyaŋ. Kʋtʋɣʋ yaa kɛɛsəlaɣa tɔm natəlɩ tə́ taa lɩɩna mə nɔɔsɩ taa. 	 maar nu mag er bij u geen sprake meer zijn van bitterheid, woede en boosaardigheid, van roddel en vuile taal.


Pə́cɔ́ pa tɛma antulinya ɩnɛ ɩ wulaʋ tɔm kɛ kʋɣʋ tɔɣɔ pa liɣita hʋʋlɛ tɔm. 	 En het oordeel houdt in dat de overheerser van deze wereld al geoordeeld is.


Ye wei ɩ yɔɣɔtaa sɩ ɩ́ na Ɩsɔ pa kpɛntaa, pʋntʋ ɩ́ tɔ tɔntɛ nte Yesu ka tɔma tɔ. 	 Daaraan is te zien of u christen bent of niet. Ieder die zegt één met Christus te zijn, moet leven zoals Hij leefde.


Yomaa, mɩɩ nɩɩkəna mə caanaa mpa pa tɔka-mɛɣɛ antulinya taa cənɛ tɔɣɔ pə təna pə taa. Ɩ́ taa seeki-wɛɣɛ waatʋ wei pa wɛɛkɩ tɔ tike sɩ pə́ la-wɛɣɛ leleŋ. Ama ɩ́ nɩɩna-wɛ na luɣu kʋlʋmʋɣʋ kɛ seu mpi ɩ́ seeki Tacaa tɔ pə tɔɔ. 	 Slaven moeten hun meesters altijd gehoorzamen. Probeer het hun niet alleen naar de zin te maken als zij op u letten, maar voortdurend met een bereidwillige houding en ontzag voor God.


Ɩsɩɩ Kilisiti tɔɣɔ kʋnyɔŋ na pə́ wɩɩ ɩ nantʋ tɔ, mɛ tɔtɔ ɩ́ caalɩ mə tɩ na ɩ́ tɔkɩ pə ləmaɣasəlɛ kɛ mpʋ. Pə taɣa pʋlʋ, wei ɩ tɔkɩ kʋnyɔŋ haləna pə́ wɩɩkɩ ɩ nantʋ tɔ, pʋntʋ lɩɩ ɩsaɣatʋ paa taa kɛ́. 	 Omdat Christus voor ons geleden heeft en gestorven is, moeten wij ons wapenen met dezelfde innerlijke overtuiging als Hij. Omdat Hij heeft geleden, heeft de zonde zijn macht over ons verloren.


Yesu tɛma tɔm tənɛ tə tənaɣa yɔɣɔtʋɣʋ, ɩlɛna ɩ́ heeli ɩ ɩfalaa sɩ: 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht.


Ye nɔɣɔlʋ ɩ́ pənta natəlɩ na mɩɩ cɛpɩ-ɩ ma maɣamaɣa ma cɛkɩ-ɩ tɔtɔɣɔ. Pə taɣa pʋlʋ, ye yʋlʋ pənta natəlɩ na má cɛpɩ-ɩ ɩsɩɩ ma cɛpʋ ɩsəntɔ tɔ, mə tɔɔ kɛ́ ma lakɩ ḿpʋ́ɣʋ́ Kilisiti ɩsɛntaa, 	 En nu, wanneer u iemand vergeeft, doe ik het ook. Als ik iemand iets vergeef (vooropgesteld dat ik iets te vergeven heb), doe ik dat als vertegenwoordiger van Christus, terwille van u. Anders zou satan wel eens voordeel op ons kunnen behalen;


Ɩ wɛna pɛɛlaa kɛ liɣiti, pa ta saa apalaa, na pa kpaalaɣa Ɩsɔ kʋheelitu. 	 Deze broeder had vier ongetrouwde dochters, die vaak woorden van God doorgaven en dus profetessen waren.