Ɩlɛna Pilatɩ tɔ Yuta nyə́ma sɩ: Ɩ́ kpaɣa Yesu kɛ mə maɣamaɣa na ɩ́ təŋ ɩsəna mə seliya wɛɛ tɔ na ɩ́ hʋʋna-ɩ. Ḿpʋ́ɣʋ́ Yuta nyə́ma tɔma Pilatɩ sɩ: Tə fɛɩna mpaaʋ sɩ tə́ kʋ nɔɣɔlʋ. 	 "Neem Hem maar weer mee", zei Pilatus. "U hebt een eigen wet. Spreek zelf maar recht over Hem." "Maar het is ons verboden zelf iemand terecht te stellen", brachten de Joden er tegenin.


Ama nɔnɔɣɔ ŋka ka wɛ təfəkɩɩ tɔ ka wɛ wahala kɛ́, pə́cɔ́ weesuɣu nyəŋka ntɛ́. Yəlaa pəcɔ tike təŋəɣəna pə mpaaʋ. 	 Maar de poort naar het leven is nauw. En de weg erheen smal. Weinig mensen vinden hem.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu kʋsa ɩsɛ na ɩ́ nyənɩ ɩ ɩfalaa na ɩ́ tɔ sɩ: Mpa mɛ ɩ́ kɛ́ kʋnyɔntʋnaa tɔ, ɩ́ nɩɩ leleŋ kɛ́. Mə tənna Ɩsɔ Kawulaɣa. 	 Daarna keek Hij Zijn discipelen aan en zei: "Gelukkig zijn de armen, want voor hen is het Koninkrijk van God.


Tənaɣa Yuta nyə́ma tɔma sɩ: Ɩ ká kʋ ɩ tɩ, yaa ɩsənaɣalɛ ɩ tɔŋ sɩ tá kaa pəsɩ na tə́ polo timpi ɩ puki tɔ? 	 "Waar Ik heenga, daar kunt u niet komen?" vroegen de Joden verwonderd. "Zou Hij soms zelfmoord willen plegen?"


Ye yʋlʋ ɩ́ tɔŋ ahoo pɩɩ tuɣuli-ɩ, ɩ fɛɩna kɔkɔ tɔ pə tɔɔ. 	 Maar wie 's nachts loopt, struikelt omdat het donker is."


Ɩsɔtɔnʋɣʋ taa nyəm wɛɛtʋ wɛɛ kɛ́ na atɛ nyəm wɛɛtʋ náá wɛɛ, na ɩsɔtɔnʋɣʋ taa nyəm wɛɛtʋ teu faɣana atɛ nyəm wɛɛtʋ teu. 	 Er zijn hemelse en aardse wezens; en de schoonheid van de hemelse is anders dan die van de aardse.


Ma tasəɣɩ-mɛɣɛ heeluɣu sɩ: Ye mə taa naalɛ lapa nɔɣɔ kʋlʋmaɣa na pá sələmɩ pʋlʋ, ma Caa wei ɩ wɛ ɩsɔtaa tɔ ɩ ká ha-wɛɣɛ-wɩ. 	 Dit moet u vooral weten: Als twee van u het hier op aarde eens zijn over iets wat u mijn hemelse Vader vraagt, zal Hij het voor u doen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu ɩfalaa cɔwa sɩ: Pa tɔŋ sɩ Ɩsɔ lʋm sɔlʋ Yohaanɩ, na lɛlaa sɩ Ilii, na lɛlaa sɩ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa kʋpəma taa nɔɣɔlʋ lɩɩna. 	 "Sommigen zeggen dat U Johannes de Doper bent", antwoordden zij. "Anderen Elia of één van de oude profeten die uit de dood is teruggekomen."


Ye nti Feesuɣu Naŋŋtʋ hʋ́lə́ɣɩ́-mɛ tɔɣɔ ɩ́ təŋəɣɩ ɩlɛ ɩ́ ta kɛ́ kʋsəsɩɩtʋ yomaa tɔtɔ. 	 Als u zich voortdurend door de Heilige Geest laat leiden, valt u niet meer onder de wet.


Ɩ yɔɣɔtaɣana Yuta nyə́ma mpa pa yɔɣɔtəɣɩ Kəlɛɛkɩ tɔm tɔ tɔtɔ, na ɩ́ na-wɛ pa hɔŋaɣa tɔmnaa haləna pɛlɛ pá pɛɛkəɣɩ sɩ pá kʋ-ɩ. 	 sprak openlijk over Jezus. De Griekstalige Joden waren hem niet goedgezind. Na enkele verhitte gesprekken met hem, probeerden zij hem te doden.


Ḿpʋ́ɣʋ́ kɔkɔlɔ sɔsɔ nɔɣɔlʋ ɩ lapa hatuu ɩsɔtaa. Alʋ nɔɣɔlʋ ɩ takəna ilim kɛ ɩ tɔɔ ɩsɩɩ pa takʋɣʋʋ pʋʋɣʋ tɔ, na ɩsɔtʋ náá wɛ ɩ nɔɔhɛɛ tɛɛ, na pə́ lʋʋ ɩsɔtʋlʋŋasɩ naanʋwa na naalɛɣɛ ntenuɣu na pə́ te ɩ nyʋɣʋ. 	 Er was in de hemel iets heel opmerkelijks te zien: Een vrouw die met de zon bekleed was, de maan onder haar voeten had en een kroon van twaalf sterren droeg.


Ḿpʋ́ɣʋ́ apalʋ ɩnɩ ɩ cɔ-wɛ sɩ: Ama nti tə wɛ piti tɔɣɔlɛ sɩ, mə tá nyɩ ɩ təlɩɩlɛ, pəyele ɩ kula maɣa ma ɩsɛ. 	 De man zei: "Ik vind het maar vreemd dat u niet weet waar Hij vandaan komt. Hij heeft nog wel mijn ogen genezen!


Tɛʋ fema, ɩlɛna Yuta nyə́ma caɣa Pɔɔlɩ acaɣa kɛ teu na tuunaʋ, sɩ ye mpɛ pa ta kʋ-ɩ kpem, pʋlʋ kaa sʋʋ pa nɔɔsɩ taa. 	 De volgende morgen beraamden zo'n veertig Joden een samenzwering om een aanslag te plegen op Paulus. Onder een vloek verplichtten zij zich ertoe niets te eten of te drinken zolang zij hem niet hadden gedood.


Pə tɔɔ ɩnɩ ɩ maɣamaɣa kɛ Falisanaa ná lɛla-ɩ pɔɔsʋɣʋ kɛ ɩsəna pə lapa na ɩ ɩsɛ kuli tɔ. Ɩlɛna yʋlʋm cɔ-wɛ sɩ: Tɛɛliya kɛ ɩ taa ma ɩsɛ, ɩlɛna má saŋ na pənɛ má naakɩ. 	 De Farizeeërs vroegen de man ook hoe het kwam dat hij kon zien. Hij antwoordde: "Hij deed wat modder op mijn ogen. Daarna heb ik mij gewassen en nu kan ik zien."


Lɛlʋ náá tɔ sɩ: Ma yapa naaŋ kʋhaləŋ kɛ naanʋwa, ma caa ma tamsɩ-ɩ naalɛ naalɛ na ma faləsɩ-ɩ. Mpʋ tɔ, ma sələməɣɩ-ŋ mpaa, ma kaa pəsɩ na má kɔɔ. 	 De ander zei dat hij net vijf paar ossen had gekocht en die zou gaan keuren.


Ma pu, ye nyá ɩlɛ tɔkɩ pɛɛlɛɛ nna pə hʋla-tʋɣʋ tá na Yesu Kilisiti tá kpɛntʋɣʋ tɔɔ tɔ na ń nyɔɔ toŋ. 	 Mijn zoon, wees sterk door de genade die Christus Jezus je geeft!


Waatʋ wei ma tala Tʋlʋwasɩ sɩ ma kpaaləɣɩ Kilisiti tɔɔ Laapaalɩ Kʋpaŋ tɔ, Tacaa tɔɔ ma maɣanaa sɩ mpaaʋ wɛɛ faa sɩ má la təmlɛ kɛ teu. 	 Toen ik de stad Troas bereikte, gaf de Here mij een prachtige kans er het goede nieuws te brengen. Maar ik trof mijn broeder Titus daar niet aan en had geen rust. Ik vroeg me af waar hij kon zijn.


Tənaɣa Yesu pɔɔsa Yuta sɔsaa sɩ: Ɩ́ tá kaləta nti pa ŋmaa Ɩsɔ Tɔm taa tɔ yɛɛ? Pa ŋmaawaɣa sɩ: Pəlɛ nte tɛtʋ ŋmalaa ŋmaakaɣa na pá lɔ tɔ, ńtɛ́ tə tɔɔ kɔlɔ ŋmatʋ təna məlaa na tə́ səŋ. Mpi Tacaa lapa na tə́ nyənəɣɩ na pə́ wɛ-tʋɣʋ piti tɔɣɔlɛ. 	 Jezus zei: "U hebt toch wel eens in de Psalmen gelezen: 'De steen die door de bouwers was afgekeurd, is juist de hoeksteen geworden. Zo heeft God het gewild. Is dat niet wonderlijk?' (c)


Ma taapalaa kʋpama, ɩ́ taa puɣusi mə tɩ yoo. 	 Broeders, verlaat dus nooit de weg van God.


na má na-ɩ tə́ kpɛntɩ teu kɛ kʋlʋm. Maa yɔɔləɣɩ sɩ ma kʋsəsɩɩtʋ tɔkʋɣʋ tɔɔ kɛ́ pá yaa-m kʋpaŋ. Ama ma tɛma ma taa na Kilisiti tɔɣɔ ma lapa kʋpaŋ. Tənaɣa Ɩsɔ hana pəsʋɣʋ sɩ yəlaa ɩ́ la kʋpama, na ye wei ɩ́ mʋwa tá Sɔsɔ tɔm, pʋntʋ kɛ Ɩsɔ haa pə pəsʋɣʋ. 	 Ik reken er niet meer op dat ik het door het houden van allerlei wetten met God in orde kan maken. Nee, daarvoor vertrouw ik nu op Christus. Hij maakt het goed tussen ons en God, als wij maar in Hem geloven.


Ma lʋkɩ kɛ́ sɩ pə́ kpaasɩ pa apalʋtʋ sɩ pá la nɔɣɔ kʋlʋmaɣa kɛ sɔɔlʋɣʋ tɔm taa, na pá hiki naani wei yʋlʋ ɩ́ nyəmá teu ɩ hikiɣi tɔɣɔ teu təmammam. Ye pə lapa mpʋ paa nyɩ Ɩsɔ kʋŋmɛsəm. Mpəɣəlɛ Kilisiti maɣamaɣa. 	 Ik bid God dat u bemoedigd zult worden en door sterke liefde aan elkaar verbonden blijft. En dat u de rijke ervaring zult hebben van het kennen van Christus. Want Gods geheim, dat Hij nu tenslotte heeft bekendgemaakt, is Christus Zelf.


Pə tɔɔ kɛ́ ma tʋwa ma taa sɩ ma kaa kɔɔ mə tɛ, pə́cɔ́ má taa kɔɔ má tasa mə laŋa wakəlʋɣʋ. 	 "Nee", zei ik bij mijzelf, "ik zal hen niet weer ongelukkig maken door zo'n pijnlijk bezoek."


Ɩ nɔntaaləŋ mʋɣɩ kɔkɔ kɛ́ ɩsɩɩ pa tʋkʋɣʋ nyəɣəlʋɣʋ kʋsɛɛmʋɣʋ kɛ kuluku kɔkɔ sɔsɔɔŋka taa na kʋ hoo na pá sotiti-kʋ tɔ. Na ɩ nɔɣɔ yuŋ kəla ɩsɩɩ lʋm kpeŋuɣu na pə́ faləɣɩ tɔ. 	 Zijn voeten glansden als gesmolten brons en Hij had een stem als een donderende waterval.


Ama nɔɣɔlʋ wɛnna na ɩ́lɛ́ ɩ hʋ́lə́ɣɩ́ sɩ ma kɛ́ tampana tʋ. Na ma nyəmá sɩ nti ɩ yɔɣɔtəɣɩ ma tɔɔ tɔ tə wɛ tampana. 	 Maar God getuigt van Mij dat Ik de waarheid spreek. Ik weet dat Hij gelijk heeft.


Tənaɣa ɩsɔtaa tillu nɔɣɔlʋ ná kɔma na ɩ́ səŋ kɔtaɣa təlatɛ na ɩ́ tɔka ɩ niŋ taa kɛ́ wʋla cofolo wei ɩ taa pa wɔkɩ tulaalʋ tɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ pa cɛla-ɩ tulaalʋ kɛ́ sɔsɔm sɩ ɩ́ kpɛnna Ɩsɔ yəlaa sələmʋɣʋ na ɩ́ lá kɔtaɣa kɛ kɔtaɣa təlatɛ nte pa lapəna wʋla na tə́ wɛ kumte ɩsɛntaa tɔ tə tɔɔ. 	 Een andere engel ging met een gouden wierookpan bij het altaar staan en kreeg heel veel reukwerk dat hij, samen met de gebeden van de gelovigen, op het gouden altaar voor de troon moest offeren.


Kʋ fema ɩlɛna samaa wei pə yela teŋku waalɩ tɔ, ɩ́ ná sɩ kpɩɩlʋɣʋ kʋlʋmʋɣʋ ka kaasəna təna. Pə́cɔ́ pa nyəmá sɩ Yesu na ɩ ɩfalaa pa ta kaa kpɩɩlʋɣʋ. Ama pɛlɛ pa tike pa tɛɛna. 	 De volgende morgen kwamen weer heel veel mensen naar de plaats waar Jezus het brood had uitgedeeld. Zij dachten dat Hij daar nog zou zijn, omdat Zijn discipelen de vorige dag alleen waren weggevaren.


Tɔm nti tə kɛ́ tampana tɔɣɔlɛ sɩ: Ye tá na-ɩ tə kaa səm, tá na-ɩ tɩɩ kaa weesuɣu tɔtɔ. 	 Ik vind troost in deze waarheid: Als wij voor Christus lijden en sterven, betekent dat ook dat wij voor altijd met Hem zullen leven.


Ma taapalʋ kʋpaŋ, ma koolee ntɛ́ sɩ ń caɣana nyá tɩ, na pə́ ha-ŋ tɔnʋɣʋ taa alaafəya ɩsɩɩ nyá ləsaɣa wɛʋ alaafəya tɔ. 	 Mijn vriend, ik bid dat het u in elk opzicht goed mag gaan, ook wat uw gezondheid betreft. Ik weet dat ik mij over uw omgang met God geen zorgen hoef te maken.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ye wei ɩ tɔkɩ potopoto na ɩ́ nyɔɔkɩ kɔpʋ kɛ yem tɔɔ na ɩ́ tá cɛkəna sɩ pə kɛ́ Tacaa tɔnʋɣʋ, ɩ kɔŋna ɩ maɣamaɣa ɩ nyʋɣʋ taa kɛ́ tɔm kɛ ɩ tɔɣɔʋ na ɩ nyɔɔʋ mpɩ pə taa kɛ́. 	 Want wie eet en drinkt zonder rekening te houden met de diepe betekenis van deze maaltijd, haalt Gods oordeel over zich.


Ɩ tɔma tiili tɔtɔɣɔ Ɩsɔ Tɔm taa sɩ: N ka pəsɩ kɔtʋlʋ kɛ tam tɔɔ ɩsɩɩ Mɛləcisetɛɛkɩ. 	 Een andere keer zei God tegen Hem: "Ik heb U uitgekozen om voor altijd priester te zijn op dezelfde wijze als Melchizédek." (B)


Tə təŋsa ɩ waalɩ kɛ́ tá taapalʋ wei Yesu sɛɛlaa kpeka təna pʋɣʋləɣɩ ɩ təmlɛ kɛ Laapaalɩ Kʋpaŋ tɔm taa tɔ. 	 En ik stuur een andere, bekende broeder met hem mee, die in alle gemeenten wordt gewaardeerd voor het bekendmaken van het goede nieuws.


Tənaɣa ɩ tɔma sɩ: Ɩɩ naa, ɩsɔtɔnʋɣʋ tʋlaa, na má naa Yʋlʋ Pəyaɣa na ká səŋa Ɩsɔ ntɔɣɔŋ tɔɔ. 	 Hij riep uit: "Ik kan de hemel zien! Ik zie Jezus, de Mensenzoon, aan de rechterhand van God!"


Ḿpʋ́ɣʋ́ Pɔɔlɩ kʋla təna na ɩ́ polo apalʋ nɔɣɔlʋ ɩ tɛ, pa yaa-ɩ sɩ Titiyusi Yutusi. Apalʋ ɩnɩ ɩ sɛɛkaɣa Ɩsɔ kɛ́, na ɩ təyaɣa fɛɩ pooluŋ na Yuta nyə́ma təkotile. 	 Hij verliet de synagoge en ging naar het huis ernaast, waar Titius Justus woonde. Dit was een man die God vereerde, hoewel hij geen Jood was.


Pa sɛɛkɩ-m yem kɛ́. Pa kpaɣa yəlaa kʋyɔɣɔtʋtʋ na pá sɛɣɛsəɣɩ ɩsɩɩ Ɩsɔ nyəntʋ. 	 Hun godsdienst is waardeloos. Ze houden zich alleen maar bezig met menselijke wetten en niet met de wet van God." (a)


Ɩlɛna ɩ́ tɔ-wɛ sɩ: Pa ŋmaawa Ɩsɔ Tɔm taa kɛ́ sɩ: Paa yaa ma təyaɣa sɩ Ɩsɔ təsələməlɛ. Ama mə pəsəna-kɛɣɛ ŋmɩɩlaa təyaɣa. 	 "Er is geschreven dat Gods huis een huis van gebed moet zijn. Maar wat hebt u ervan gemaakt? Een rovershol!" zei Hij.


Mə taa sɔsɔ ɩ́ pəsɩ mə təmlɛ tʋ. 	 Hoe nederiger u anderen dient, hoe groter u bent. Wie trots is, zal worden vernederd. En wie nederig is, zal worden verhoogd.


Timpi pa tɔŋ mpʋ sɩ paa tasa tɔ pə wɛɛ kɛlɛ sɩ mpi mpi pə lapa na pɩɩ ciɣiti-wɩ tɔ pɩɩ saalɩ yem ɩlɛna mpi pɩɩ caɣa tam tɔ pəlɛ pə lɛɛtɩ. 	 Daarmee bedoelt Hij dat alles wat niet vaststaat, zal verdwijnen; alles wat gemaakt is. Maar alles wat niet aan het wankelen gebracht kan worden, zal blijven.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ kɛ́ ɩ pɔɔsa-wɛɣɛ mpʋ, ɩ nyəmá təkelekele sɩ ɩsɛsɛɛmlɛ tɔɔ kɛ́ pa pona-ɩ Yesu. 	 Wat willen jullie?" Want hij wist wel dat de Joodse leiders Jezus uit jaloezie hadden laten arresteren.


Tə lakɩ ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ tə taɣanəɣɩ Ɩsɔ yəlaa na pá te teu, na pá taa laŋ mpi paa lana pa təma kʋpana tɔ. 	 Zo maakt God ons klaar, opdat Hij ons voor alle goed werk kan gebruiken.


Kancaalaɣa ɩlɛ ɩ́ nyɩ teu sɩ yəlaa ká kʋlɩ kʋyɛɛŋ kantəkaɣa nyəŋ taa mpa paa təŋ pa maɣamaɣa pa kʋnyɩɩləŋ tɔ, na paa woŋ-mɛ. 	 Ik wil u er vooral op wijzen dat er in de laatste dagen mensen zullen komen, die met alles spotten en alleen maar hun eigen zin doen. Zij zullen schamper opmerken:


Pa tala təyaɣa taa, ɩlɛna Sakee kʋlɩ na ɩ́ heeli Tacaa sɩ: Tacaa, ma seee, maa faɣa ma kʋpam kɛ calɩ na má ha kʋnyɔntʋnaa. Ye maa muɣula nɔɣɔlʋ na má tɔɣɔ ɩ liɣitee, maa fɛlɩ pʋntʋ kɛ pə tɔm liɣiti. 	 Ondertussen was Zacheüs voor de Here gaan staan. "Here", zei hij, "ik zal de helft van mijn rijkdom aan de armen geven. En als ik iemand teveel belasting heb laten betalen, zal ik hem vier keer zoveel teruggeven."


Tənaɣalɛ apalʋ ɩnɩ ɩ pɔɔsa Yesu sɩ: Kasɩ ntiɣi pa kɛɛsaa ye? Ɩlɛna Yesu cɔ apalʋ ɩnɩ sɩ: Taa kʋ yʋlʋ, taa la wasaŋkalətʋ, taa ŋmɩɩlɩ, taa suu lɛlʋ kɛ tɔm. 	 "Welke geboden?" vroeg hij. Jezus antwoordde: "U mag niet moorden. U mag geen overspel plegen. U mag niet stelen.


Nti ɩ́ ka pɔɔsaa tɔɣɔlɛ sɩ, ye pa laawa, yʋlʋ ká tɔɣɔ yaa ɩ kaa tɔɣɔ? Tə nyəmá teu sɩ tɩɩŋ ná naa ɩsɛntɔɔ kɛ́ yem kɛ́. Ama Ɩsɔ tike koŋ wɛnna. 	 Wel, als het om dat eten gaat, weten wij dat er geen andere goden bestaan.


Pə tasaa ɩlɛ heelimuɣu nakʋlɩ kʋ lɩɩna tɛtʋ nti lʋm cɔɔna mpʋ tɔ tə pɔɔŋ taa kɛlɛ na pə kɔŋ, pa yaa-wɩ sɩ Ɩlakətɔŋ. 	 Korte tijd later stak echter de beruchte noordooster storm (A) op.


ɩlɛna ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Mpa sɩ n lapa taalɩ tɔ, ye pa talaa ɩlɛ, maa paasəna nyá tɔm. Ɩlɛna kʋfənɛɛ tɔ sɩ: Ɩ́ pona Pɔɔlɩ kɛ wulaʋ Helɔtɩ təyaɣa taa na ɩ́ təkɩ-ɩ. 	 "Ik zal u verhoren als uw aanklagers hier zijn", zei de gouverneur. Hij gaf bevel hem gevangen te zetten in het paleis van Herodes.


Ma heeliɣi-mɛ sɩ Ɩsɔ na apalʋ ɩnɛ pa taɣanaa, na ɩ́ kʋlɩ na ɩ́ kpe. Ama ɩ́ na Falisa pa ta taɣanɩ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, wei ɩ hɔŋ ɩ tɩ, paa tisi-ɩ. Na wei ɩ́ pasəɣɩ ɩ tɩ, paa kʋsɩ ɩ nyʋɣʋ. 	 Onthoud dit goed: Die tolontvanger had vergeving van God ontvangen, toen hij naar huis ging. Maar die Farizeeër niet! Want wie erop uit is meer eer te krijgen dan hem toekomt, zal worden vernederd. Maar wie nederig is, zal eer ontvangen."


Paa na mpʋ yəlaa pəcɔ təŋa-ɩ na pá sʋʋ Ɩsɔ sɛɛʋ. Pa yaa pa taa lɛlʋ sɩ Tenii, ɩ́lɛ́ ɩ kɛ́ Aleyopaasɩ kotuɣu taa nɔɣɔlʋ, na alʋ nɔɣɔlʋ tɔtɔ, pa yaa-ɩ sɩ Tamaliisi. Pə kaasa yəlaa paɣalɛ tɔtɔ. 	 Sommige mannen sloten zich bij hem aan en werden christen. Onder hen waren Dionysius, een stadsbestuurder, en een vrouw, die Damaris heette, en nog enkele anderen.


Paa na mpʋ ma hʋʋ sɩ ye ɩ caɣaa ɩsɩɩ ɩ wɛɛ tɔ ɩ ká kəlɩ leleŋ nɩɩʋ. Ma nyəmá sɩ ma hʋwɛɛ anɛ a lɩɩna Feesuɣu Naŋŋtʋ kiŋ. 	 Toch doet zij er volgens mij beter aan weduwe te blijven. Dan zal zij gelukkiger zijn. Ik geef dit advies omdat ik meen dat de Geest van God mij daar ook de wijsheid voor geeft.


Tɔʋ, tə kpaa Yosalɛm ɩsəntɔ tɔ, paa kpaɣa Yʋlʋ Pəyaɣa má na pá tʋ kɔtəlaa sɔsaa na Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa pa niŋ taa. Paa tɔ sɩ pá kʋ-m. 	 "Ik zal in handen van de leidende priesters en de godsdienstleraars vallen.


Tənaɣa yoolaa nyʋɣʋ tʋ ɩnɩ ɩ pəsənaa sɩ: Tacaa, ma ta tala sɩ ń sʋʋ ma təyaɣa. Ama yɔɣɔtɩ kʋyɔɣɔtʋ kɛ tɔm kʋlʋm na ma yom hiki alaafəya. 	 "Nee, nee", antwoordde de officier. "U hoeft niet bij mij thuis te komen. Daar ben ik niet goed genoeg voor. U kunt gewoon hier blijven. Als U zegt dat mijn knecht beter moet worden, wòrdt hij beter.


Tənaɣa kʋmataŋ heela-ɩ sɩ: Tɛɛ, ama taa yele na nɔɣɔlʋ tasa nti n heela-m mpʋ tɔɣɔ nɩɩʋ. 	 De commandant zei dat de jongeman kon gaan en voegde er streng aan toe: "Laat niemand weten dat je me dit hebt verteld."


Tənaɣa Yesu tɔma-wɛ sɩ: Mɩɩ hana-wɛɣɛ tɔɣɔnaɣa kɛ mə maɣamaɣa. Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu ɩfalaa pɔɔsa-ɩ sɩ: Paa tɩɩ polo na tə́ ya kʋtɔɣɔʋ kɛ Liɣitee nyəɣətʋ ŋmʋnʋɣʋ (200), pɩɩ tala yəlaa panɛɣɛ we? 	 Maar Jezus antwoordde: "Geven jullie hun maar te eten." "Moeten wij dan brood gaan kopen?" vroegen ze. "Het kost een kapitaal om al die mensen te eten te geven!"


Ye toŋ tʋ sʋka-ŋ səɣəla na təlasɩ sɩ ń tɔ ɩsɩɩ kilomɛɛtəlɩ kʋlʋm, ɩlɛ n tɔ kilomɛɛtələnaa naalɛ. 	 Als iemand u dwingt iets een kilometer te dragen, draag het dan twee kilometer.


Tə sa Ɩsɔ tá Sɔsɔ Yesu Kilisiti Caa. Ɩnɩ ɩ kɛna Caa wei ɩ kʋpantʋ tɔɔwa pə tɩɩ fɛɩ tɔ. Ɩ kɛ́ Ɩsɔ wei ɩ sɔɔsəɣɩ-tʋɣʋ apalʋtʋ kɛ pə təna pə taa tɔɣɔ. 	 Alle eer en lof is voor God, de Vader van onze Here Jezus Christus en de bron van alle liefdevolle hulp.


Pə pamna ɩfepu nɔɣɔlʋ ɩ ka taka kunti tike na ɩ́ tɔŋ Yesu waalɩ. Pa siisaa sɩ pa kpaa ɩfepu ɩnɩ, 	 Een jongeman volgde Jezus. Hij had niets anders aan dan een linnen kleed.


Pə taɣa antulinya ɩnɛ ɩ ləmaɣasəlɛ kɛ pə tʋ-tʋ. Ama Feesuɣu ŋku kʋ lɩɩna Ɩsɔ kiŋ tɔɣɔ, sɩ tə́ cɛkəna pə təna mpi Ɩsɔ ha-tʋ tɔ pə tɔm. 	 En wij hebben niet de geest van de wereld ontvangen, maar de Geest van God om zo te weten wat God ons in genade gegeven heeft.


Ye pə cəpa wei na ɩ́ hoti pəlɛ ńtɛ́ tə tɔɔ, pə pʋtʋtəɣɩ-ɩ kɛ́, ɩ kaa wɛɛ hiiu. Ye pə cəpa yʋlʋ nɔɣɔlʋ na pəlɛ ńtɛ́ tə hoti ɩ tɔɔ, tə taaləɣɩ-ɩ na tɛtʋ kɛ́. 	 Hij voegde eraan toe: "Wie over die steen valt, zal te pletter slaan. En wie onder die steen terechtkomt, zal vermorzeld worden."


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa tʋ Ɩsɔ lʋm sɔlʋ Yohaanɩ kɛ saləka, ɩlɛna Yesu náá polo Kalilee na ɩ́ sʋʋ Ɩsɔ Laapaalɩ Kʋpaŋ kɛ kpaalʋɣʋ. 	 Later, toen Johannes de Doper door koning Herodes gevangen was genomen, ging Jezus terug naar Galilea om de mensen het goede nieuws van God te vertellen.


Pɔɔlɩ lʋpa sɩ ɩ puki pa kiŋ. Ama Ɩsɔ sɛɛlaa ta tisina-ɩ. 	 Paulus wilde er zelf ook heen gaan, maar de christenen hielden hem tegen.


Ama ma nyaŋ kɛ́ sɩ pə́ taa kɔɔ na mə laɣatʋ saalɩ na ɩ́ lɔ mə na Kilisiti ɩ́ kpɛntʋɣʋ tam na pə wɛ teu kɛ ɩsəna mpi tɔ. Na pə́ kɔɔ pə́ lá ɩsɩɩ Ɩfa ka yeluɣu na tʋm mapɩ-ɩ pɔpɔtʋ tɔm kɛ ɩ nɔɣɔ taa na ɩ́ tolisi-ɩ tɔ. 	 Maar ik ben bang dat u, net als Eva door de slang en diens sluwheid werd verleid, zich laat afleiden van de eenvoud in Christus.


N ta nyɩ sɩ, má sɔɔlaa, maa yaa ma Caa na ɩ́ ha-m ɩsɔtaa tillaa kɛ iyisi naatoso (6000) kɛ loosi naanʋwa na naalɛɣɛ cənɛɣɛ kpakpaa yɛɛ? 	 Besef je niet dat Ik mijn Vader zou kunnen vragen duizenden engelen te sturen om ons te verdedigen? En Hij zou ze sturen.


Ɩ́ tá cɛkəna sɩ pə kəla teu sɩ yʋlʋ kʋlʋm ɩ́ sɩ yəlaa təna səm na mpi tá tɛtʋ təna ká la yem tɔ? 	 Begrijpt u niet dat het in ons voordeel is als deze Man in plaats van het volk sterft? Anders raken wij dit hele volk nog kwijt."


kɛ waatʋ wei ɩ feesa Kilisiti na ɩ́ kpaasɩ-ɩ ɩsɔtaa na ɩ́ caɣasɩ-ɩ ɩ kɔŋkɔŋ taa tɔ. 	 Door diezelfde grote kracht is Christus uit de dood teruggekomen om de belangrijkste plaats naast God in te nemen.


Haləna ɩ́ kpiisi piitimnaa naatosompɔɣɔlaɣa kɛ Kanaaŋ tɛtʋ taa, na ɩ́ kpaɣa pa tɛtʋnaa na ɩ́ cɛla ɩ Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma na tə́ pəsɩ pa nyəntʋ. 	 Nadat Hij de zeven volken die in Kanaän woonden had uitgeroeid, gaf Hij het land aan de Israëlieten.


Pa pɛɛtaɣa pa tɛtʋnaa na pa wontunaa na pá kotiɣi pə liɣitee kɛ təntəmlɛ, na pə́ caala pa taa wei pa waasəna-ɩ. 	 Zij verkochten hun huizen en andere eigendommen en het geld gaven zij aan mensen die het nodig hadden.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə sala-wɛ. Pə taɣa pʋlʋ, tillaa sɔsaa naalɛ ná sɛɣɛsaɣa samaa sɩ Yesu fema. Mpʋ tɔ sətaa ka tɛ na pá fe. 	 Zij waren woedend dat de apostelen het volk vertelden dat Jezus niet meer dood was en daarmee leerden dat er opstanding uit de dood bestaat.


Yohaanɩ ta kisi cɔʋ, ɩ tisa tampana kɛ́ sɩ: Ma ta kɛ Mesii. 	 "Ik ben de Christus niet", vertelde hij hun.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ tila ɩ təmlɛ nyə́ma sɩ: Ɩ́ polo ɩ́ yaa mpa ma lapa tɔɣɔnaɣa tɔ. Tənaɣa pɛlɛ pa kisa kɔntɛ. 	 Hij had vele mensen uitgenodigd. Toen alles klaar was, stuurde hij zijn knechten erop uit om de genodigden te zeggen dat ze konden komen.


Pa kɔŋ na pá tɛ nti pə heela-wɛ tɔɣɔ kpaalʋɣʋ ɩlɛna lumaŋ pʋ́ʋ́ɣʋ́ sɔsɔɔʋ taa wontuɣu kʋlɩ pa tɔɔ. Na kɩɩ kəlɩ-wɛ na kʋ́ kʋ-wɛ. 	 Als zij klaar zijn met hun getuigenis, zal het beest uit de bodemloze put opkomen en hun de oorlog aandoen. Het zal hen overwinnen en doden.


Ta kɔtʋlʋ sɔsɔ ɩnɩ ɩ kɛ́ wei ɩ pəsəɣɩ na ɩ́ cɛkəna ta ɩcantʋ tete tɔ. Pə maɣasa ɩ maɣamaɣa kɛ pə təna pə taa ɩsɩɩ ta, ɩ ta la ɩsaɣatʋ kɛ paa pəcɔ. 	 Deze hogepriester begrijpt onze zwakheden, omdat Hij dezelfde verleidingen heeft gekend als wij; maar Hij heeft er geen ogenblik aan toegegeven; Hij heeft nooit gezondigd.


Pə kpaɣa pənɛntɛ tɔ, yəlaa ɩ́ wɛ kakpasɩ kɛ pa təyaɣa taa, paa faɣa. Tooso ká lɩɩ naalɛ ɩnɛɣɛ koloŋa, na naalɛ náá lɩɩ tooso kɛ́ koloŋa. 	 Van nu af aan zal in gezinnen onenigheid zijn. Drie mensen zullen voor Mij zijn en twee tegen, of omgekeerd.


Ama pɛlɛ pa ta cɛkəna nti ɩ yɔɣɔta mpʋ tɔ. 	 Maar zij begrepen niet wat Hij bedoelde.


Ɩ́ nyənɩ, ma tiliɣi-mɛ ɩsɩɩ heeŋ kɛ sʋnsʋməŋ hɛkʋ. Ɩ́ la laɣatʋ ɩsɩɩ tomaa, na təpamm ɩsɩɩ alukukunaa. 	 Ik stuur jullie erop uit als schapen onder wolven. Wees zo verstandig en oplettend als slangen, en zo oprecht en onschuldig als duiven.


Waatʋ wei yəlaa ká kɔɔ na pá tɔŋ sɩ: Nhnn, pənɛntɛɣɛlɛ antulinya caɣa ɩ tete, na pənɛntɛɣɛlɛ tə hɛɛsaa tɔ. Waatʋ ɩnəɣɩ pɩɩ tii pa tɔɔ təkpili kɛ tɔm kʋlʋm tɔɔ, na pə́ la-wɛɣɛ sakasaka pa kaa fiti. Pɩɩ la kɛ́ ɩsɩɩ lʋlʋɣʋ wʋsasɩ takʋɣʋ ahonto tɔ. 	 Terwijl de mensen zeggen: "Er is rust en vrede; er dreigt geen enkel gevaar", zal de vernietiging hen plotseling overvallen, zoals de weeën een zwangere vrouw overvallen. Geen van hen zal eraan kunnen ontkomen; zij zullen nergens heen kunnen vluchten.


Tənaɣa pɛlɛ pa laŋa hɛɛwa sɔsɔm. Ɩlɛna pá tɔ sɩ paa ha-ɩ liɣitee. 	 Die waren daar natuurlijk blij mee. Zij besloten hem er geld voor te geven.


Alaa mpɛ pa wɛ mpaaʋ taa na pá kpeŋ mpʋ, ɩlɛ sɛsɛ yoolaa mpa paa taŋa pəlaaʋ tɔ, pa taa lɛlaa ná tɛma məlʋɣʋ kɛ ɩcatɛ taa kɛlɛ na pá kɛɛsɩ kɔtəlaa sɔsaa kɛ pə təna mpi pə lapa tɔ. 	 Terwijl de twee vrouwen naar de discipelen onderweg waren, gingen enkelen van de mannen die bij het graf de wacht hadden gehouden, naar de leidende priesters. Zij vertelden wat er was gebeurd.


Ɩlɛna Yesu náá cɔ-ɩ sɩ: Yele na piya haɣa na pə́cɔ́. Pə ta mʋna sɩ pá kpaɣa piya tɔɣɔnaɣa na pá tʋ hasɩ. 	 "Laat Mij eerst de mensen van mijn eigen volk helpen. Want het is niet goed het eten van de kinderen voor de honden te gooien."


Nyənɩ, nyá lʋlʋɣʋ tʋ Ɩlisapɛtɩ wei pa yaakaɣa kaalʋlaɣa tɔ, ɩ haɣa apalʋpəyaɣa hɔɣɔ na ɩ kpatəlaɣa, halɩ ɩ ɩsɔtʋnaa naatoso kɔlɔ. 	 Ik heb nog meer nieuws. Het is over uw oude tante Elisabeth. U weet dat zij geen kinderen kon krijgen, maar nu verwacht zij een zoon. Zij is al in haar zesde maand.


Pa ta kpisi talɛɛ, kacaŋfana tawʋsɩ na? 	 Want als dit met Mij gebeurt, wat zal u dan overkomen?"


Ɩ́ yelaa kɛ́ sɩ pá pəsɩ-mɛɣɛ yomaa, sɩ pá tɔkəna-mɛ, sɩ pá puɣusiɣi-mɛ, sɩ pá kpaakɩ mə tɔɔ na pá fɛləɣɩ, sɩ pá makɩ mə nɔɔsɩ. 	 U vindt het zelfs niet erg als zij u uw vrijheid ontnemen, u uitbuiten, u misbruiken en vernederen en u in het gezicht slaan.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ pɔɔsa-wɛ sɩ: Kɔkɔlɔnaa mpa ye? Ɩlɛna təŋlaa naalɛ cɔ Yesu sɩ: Mpi pə maɣana Nasalɛtɩ Yesu wei ɩ kɛ́ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ sɔsɔ tɔ. Pə́cɔ́ ɩ ka pəsa təma sɔsɔɔna lapʋ na sɛɣɛsʋɣʋ kɛ pə tɩɩ fɛɩ, haləna Ɩsɔ maɣamaɣa nyəna-ɩ sɔsɔ na yəlaa təna tɔtɔ. 	 "Wat voor dingen dan?" vroeg Jezus. "Wel", zeiden ze, "wat ze hebben gedaan met Jezus van Nazareth. Die Man was een profeet. Hij deed ongelooflijke wonderen en was een geweldige leraar. Hij stond hoog in aanzien bij God en de mensen.


Ma heeliɣi-ŋ na ɩsəlɛ kʋsɛɛmlɛ kɛ Ɩsɔ na Yesu Kilisiti na ɩsɔtaa tillaa naŋŋ nyə́ma pa ɩsɛntaa sɩ ń tɔkɩ tɔmnaa panɛ ɩnɩ. Taa ləsɩ tə taa lɛntɩ na ń yele lɛntɩ, pə́cɔ́ taa faɣasɩ nɔɣɔlʋ kɛ mpi n lakɩ tɔ pə taa. 	 In tegenwoordigheid van God, de Here Jezus Christus en de heilige engelen draag ik je op dit bevel uit te voeren, zonder vooroordelen en zonder aanzien des persoons.


Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo maa cɛsəɣɩ, paa yəlaa kʋwakələm ká tɔɔ ɩsəna, yaa paa pa yɔɣɔta ɩsaɣatʋ ɩsɩɩ we, Ɩsɔ pəsəɣɩ na ɩ́ hʋ́lɩ́-wɛɣɛ suulu. 	 Ik wil u dit zeggen: U kunt vergeving krijgen voor alle zonden die u hebt gedaan, zelfs voor elke vorm van belasteren.


Wei ɩ lakəna ɩ kaŋkantɛ tɔ, ɩ maɣamaɣa ɩ sam kɛ ɩ pɛɛkəɣɩ. Ama wei ɩ pɛɛkəɣɩ ɩ tillu sam, pʋntʋ ntɛ́ tampana tʋ, pɔpɔtʋ fɛɩ ɩ kiŋ. 	 Wie zijn eigen ideeën verkondigt, zoekt zijn eigen eer. Maar wie de eer zoekt van degene die hem gestuurd heeft, heeft geen verkeerde bedoelingen. Zo iemand is betrouwbaar.


Ɩlɛna ɩnɩ na ɩ ɩfalaa pá kpa kpɩɩlʋɣʋ taa kɛ́ kpakpaa na pá polo timpi pa yaa sɩ Taləmanuta tɔ. 	 Jezus stuurde de mensen naar huis. Direct daarna stapte Hij met Zijn discipelen in de boot en stak over naar Dalmanoetha.


Na pá sɔɔsəɣɩ Ɩsɔ sɛɛlaa kɛ toŋ, na pá tasəɣɩ-wɛɣɛ apalʋtʋ sɩ pá tɔkɩ Ɩsɔ mpaaʋ kɛ teu təkeŋkeŋke. Na pá heeliɣi-wɛ sɩ wahala na wahala kɛ́ na pə́cɔ́ tə́ sʋʋ Ɩsɔ Kawulaɣa. 	 en bemoedigden de christenen daar. Zij spoorden hen aan in Jezus Christus te blijven geloven, ondanks de vervolgingen. "Want", zeiden zij, "voordat wij in het Koninkrijk van God komen, moeten wij nu eenmaal veel moeilijkheden doormaken."


Tənaɣa Maləta cɔwa sɩ: Ma nyəmá sɩ ɩ ká fe kantəkaɣa kʋyakʋ ŋku kʋ wule sətaa ká fe tɔ. 	 "Ja, dat weet ik", antwoordde zij. "Hij zal weer levend worden als hij op de laatste dag uit de dood terugkomt."


Tənaɣa Yesu tɔma-wɛ sɩ: Ḿpʋ́ɣʋ́ ma Caa wei ɩ wɛ ɩsɔtaa tɔ ɩ ká la-mɛ. Ye ɩɩ hʋləɣɩ mə tɔɣɔntəlɛnaa kɛ suulu na lotu kʋlʋmtʋ. 	 Zo zal mijn hemelse Vader ook met u doen als u uw broeders niet van harte vergeeft wat zij u hebben aangedaan."


Tənaɣa Piyɛɛ na ɩfalʋ lɛlʋ pa lɩɩwa na pá polo pəlaaʋ tɔɔ. 	 Petrus en Johannes renden onmiddellijk naar het graf.


Ma nyaŋ sɩ ye ma kɔma na má tala mə tɛ má taa maɣana-mɛɣɛ nti maa caa tɔ tə taa, na mɩɩ taa na nti mɩɩ caa tɔɣɔ ma kiŋ. Ma nyaŋ kɛ́ sɩ pə́ taa kɔɔ na yoou, na ɩsəsɛɛmlɛ, na pááná, na kəlʋɣʋ pɛɛkʋɣʋ, na kʋtʋʋŋ, na yɔɣɔtaɣa kpaɩ nyəŋka, na ɩsəcaʋ, na liɣituɣu pə́ wɛɛ. 	 Want ik ben bang dat ik, als ik bij u kom, u niet zo zal vinden als ik graag zou willen. Mijn optreden zal u dan ook ongewenst voorkomen. Ik ben bang haat en nijd onder u te vinden (woede-uitbarstingen, rivaliteit, achterbaksheid, roddel en hoogmoed) kortom: een grote verwarring.


Ɩlɛna Yesu na mpa paa wɛɛ tɔ pa taa nɔɣɔlʋ kpɛɛ ɩ laɣatɛ na ɩ́ lo kɔtʋlʋ sɔsɔ təmlɛ tʋ ŋkpaŋʋɣʋ na ɩ́ kɔɔlɩ təfeŋ. 	 Een van Jezus' discipelen trok een zwaard en sloeg de knecht van de hogepriester een oor af.


Na yom ná wɛ saŋa kɛ́, ɩ fɛɩ cele. Ama təyaɣa pəyaɣa ná wɛ tam. 	 Een slaaf heeft geen enkel recht, maar een zoon heeft alle rechten.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ mʋ-ɩ ɩ niŋ taa na ɩ́ sɛɛ Ɩsɔ sɩ: 	 Simeon nam het kind in zijn armen en begon God te prijzen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ mpɛ ɩnɩ pa pɔɔsa Yesu sɩ: Pəlee kɛ́ mpʋ ɩnɩ pɩɩ la? Na ŋmaatəlɛ nteɣe pɩɩ hʋ́lɩ́ na tə́ nyəna sɩ pə wʋsaa? 	 "Wanneer gebeurt dat, Meester?" vroegen ze Hem. "En hoe kunnen we weten dat het zover is?"


Na ɩsɩɩ pa kɛɛsa kʋsəsɩɩtʋ taa tɔ, caləm mpɩ, pə wɛ ɩsɩɩ pə tənaɣa pə taɣanaa, na ye caləm ɩ ta ti, pa kaa hɩɩsɩ nɔɣɔlʋ ɩ ɩsaɣatʋ kɛ paa pəcɔ. 	 Wij mogen wel zeggen dat onder het oude verbond vrijwel alles door bloed gereinigd werd. Als er geen bloed vloeit, worden de zonden niet vergeven.


Tənaɣa Yesu kpaɣa potopotonaa mpɛ na ɩ́ sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ kɛ pa tɔɔ, ɩlɛna ɩ́ tala mpa pa caɣaa tɔ. Na ɩ́ tala-wɛɣɛ tiina kɛ mpʋ tɔtɔ, na paa wei ɩ́ haɣa. 	 Toen iedereen zat, nam Jezus de broden, dankte God ervoor en begon het brood uit te delen. Met de vissen deed Hij net zo. En iedereen kon naar behoefte eten.


Pəlɛ pə waalɩ pa tala timpi pa yaa sɩ Kɛtəsemanee tɔ, ɩlɛna Yesu tɔ ɩ ɩfalaa sɩ: Ɩ́ caɣa cənɛ na má polo Ɩsɔ sələmʋɣʋ kɛ hatoo cənɛ. 	 Zij kwamen bij Gethsemané, een tuin op de helling van de Olijfberg.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma-wɛ sɩ: Ɩ́ yeki Ɩsɔ kʋheelitu kɛ́ na ɩ́ paasəɣəna yəlaa kʋsɛɣɛsətʋ. 	 U houdt vast aan de traditie, maar aan Gods opdracht denkt u niet.


Yesu cɔ Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlʋ ɩnɩ sɩ: Sɔɔŋ wɛna ɩ lona na sumasɩ wɛna sɩ tana. Ama Yʋlʋ Pəyaɣa má, ma fɛɩna nyʋɣʋ tətʋlɛ maɣamaɣa. 	 Jezus antwoordde: "Vossen hebben een hol en vogels een nest, maar Ik heb geen plaats om uit te rusten."


Ḿpʋ́ɣʋ́ alʋ nɔɣɔlʋ, wei hatoo pɩɩsɩ naanʋwa na naalɛ taa ɩ tɔŋna tɔɣɔlʋɣʋ na pə́ wɛ-ɩ toŋ tɔ, ɩ kpətəna Yesu na ɩ waalɩ tɔɔ, na ɩ́ tokina ɩ capa ntompəle. 	 Onderweg naderde Hem van achteren een vrouw, die al twaalf jaar aan bloedverlies leed. Zij boog zich voorover en raakte de kwast van Zijn mantel aan.


Pə pamna Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa napəlɩ paa caɣa təna na pá hʋʋkɩ pa taa sɩ: 	 Er zaten ook een paar Joodse godsdienstleraars in dat huis. Toen die dit hoorden, dachten ze bij zichzelf:


Paa timpiɣi Yesu polaa te, paa ɩsɩɩ acalisi taa, paa acalɛɛ sɔsɔɔna taa, paa cacakəŋ tɛɛ, yəlaa kɔŋaɣana pa kʋtɔntʋnaa kɛ́ na pá hɩɩsəɣɩ-wɛɣɛ ɩcatɛ patəma taa, na pá wiikina-ɩ sɩ ɩ́ yele na pá tokina ɩ kpaɩ ntʋmpee maɣamaɣa. Na pa təna mpa pa tokina ɩ kpaɩ ɩnɩ tɔ pə waa-wɛ. 	 Waar Hij ook kwam (in dorpen, steden of gehuchten) overal legde men de zieken op straat. Overal smeekte men Hem of de zieken de kwast van Zijn mantel mochten aanraken. En alle zieken die Hem aanraakten, werden genezen.


Ɩ caɣa ɩ kɛɛkɛ taa, na ɩ́ kaləɣɩ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Ɩsayii takəlaɣa taa na ɩ́ tɔŋna kpente. 	 keerde nu naar zijn land terug. Onderweg zat hij hardop te lezen uit het boek van de profeet Jesaja.


Ma caa ɩ́ nyɩ sɩ, mə na Layotisee nyə́ma na pa təna mpa pa nɩɩ ma hətɛ kɛ kʋnɩɩ na pá tá nyɩ ma maɣamaɣa tɔ, mə kʋlʋkʋ kɛ ma wɛɛ na má lʋkɩ pə tɩɩ fɛɩ. 	 U moet weten wat 'n zware gebedsstrijd ik voor u en voor de christenen van Laodicea voer en voor alle anderen met wie ik nog niet persoonlijk heb kennis gemaakt.


Ntɛna ɩ́ yɔɣɔtɩ sɩ: Mə maɣamaɣa ɩ́ nyəmá teu sɩ, Yuta tʋ kʋkiiu ntɛ́ sɩ ɩ́ na piitim lɛmpɩ tʋ pá taa tɔ. Pəyele ɩ nɔɔhəlɛ ɩ́ taa fɛlɩ ɩ tɛ. Ama Ɩsɔ heela-m sɩ ma kaa nyənɩ yʋlʋ nɔɣɔlʋ sɩ ɩ kɛ́ kʋsɔɣɔtʋ tʋ yaa asilima tʋ. 	 Petrus nam het woord en zei: "U weet vast wel dat het mij als Jood verboden is met mensen van een ander volk om te gaan. Maar God heeft mij duidelijk gemaakt dat ik niemand minderwaardig of onrein mag vinden.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa pola Yohaanɩ kiŋ na pá pɔɔsɩ-ɩ sɩ: Tacaa, n tɔɔsa yʋlʋ wei ɩ tɔm n ka heela-tʋ na nyá na-ɩ ɩ́ ka wɛ Yaatanɩ waalɩ tɔ ɩ tɔɔ? Nyənɩ pənɛntɛ ɩnɩ ɩ sɔɔkəna ntɛɣɛ yəlaa kɛ Ɩsɔ lʋm, na pa təna pá puki ɩ kiŋ. 	 Zij kwamen naar Johannes toe en zeiden tegen hem: "Meester, er is nog iemand die doopt en iedereen gaat naar hem toe. Het is de man die u aan de overkant van de Jordaan hebt ontmoet. U zei dat Hij de Christus is."


Tənaɣa Yesu cɔ-wɛ sɩ: Ye mpʋ ɩ́ ta kala mpi Tafiiti lapa waatʋ wei nyɔɣɔsɩ pɩɩ ɩ́ na mpa paa wɛ ɩ cɔlɔ tɔ? 	 Jezus antwoordde: "Hebt u nooit gelezen wat David deed toen hij en zijn mannen honger hadden?


Sɩ pə́ kɔma na pə́ tala waatʋ ɩnɛ ɩlɛ ɩ yele na ɩsɔtaa kawulaɣa nyʋɣʋ nyə́ma na ka toŋtʋnaa nana Yesu sɛɛlaa kpeka kiŋ kɛ Ɩsɔ nyəm yaasi təna. 	 God wil door de Gemeente aan de geestelijke heersers en machten laten zien hoe rijk en volmaakt Zijn wijsheid is.


Ama tə́ sɛɛsɩ ɩsəlɛ na tɔntɛ kʋfatɛ nte Tacaa Yesu Kilisiti kɔnaa tɔ, tə́ taa paasəna tá tɔnəŋ nyəntʋ na ɩ́ tusi-tʋɣʋ ɩ kʋsɔɔləm lapʋ taa. 	 Laat uw leven beheerst worden door de Here Jezus Christus en geef niet toe aan verkeerde verlangens, die in u opkomen.


na Yesu ta sʋʋta ɩcatɛ taa. Ama timpi Maləta ka səŋa-ɩ tɔ tənaɣa ɩ wɛɛ na ɩ́ səŋa mpʋ. 	 Jezus was nog niet in het dorp aangekomen. Hij was op de plaats gebleven waar Martha Hem had ontmoet.


Ɩ́ sɛɛ-m Pilisila na Akilaasɩ, mpa pa kɛ́ ma taapalaa kɛ Yesu Kilisiti təmlɛ taa tɔ. 	 Doe de groeten aan Prisca en Aquila die, net als ik, voor Christus Jezus werken.


Pa tɛma ḿpʋ́ɣʋ́ ɩlɛna pá caɣa təna na pá taŋɩ-ɩ. 	 Daarna gingen zij zitten en hielden de wacht.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu too na ɩ newaa apalaa nyə́ma pa kɔma na pá səŋ awalɩ na pá tili sɩ pá yaa-ɩ. 	 Zijn moeder en Zijn broers kwamen bij het overvolle huis en lieten Hem roepen. Zelf bleven zij buiten staan.


Ama leelu wei ɩ wɛna piya yaa saalənaa tɔ, pə wɛɛ sɩ səlɛ sɩɩ kpɛləməna sɩ nyə́ma kɛ tɔkʋɣʋ na pə́ hʋ́lɩ́ sɩ ḿpʋ́ɣʋ́ pə wɛ pa Ɩsɔsɛɛlɛ mpaaʋ taa. Na pɩɩ hʋ́lɩ́ tɔtɔ sɩ pa caanaa na pa cɔsɔnaa ka wɩɩwa mpɛ pa tɔɔ ɩlɛ kʋpantʋ ntəɣɩ mpɛ pa lɛɛtəɣɩ pa nyə́ma. Pə taɣa pʋlʋ, mpʋ ɩnɩ pə lapʋ wɛ Ɩsɔ kɛ́ teu kɛ́. 	 Als een weduwe echter kinderen of kleinkinderen heeft, moeten die voor haar zorgen. Zij moeten allereerst aan hun eigen familieleden tonen wat het betekent om met God te leven. Dit zal zichtbaar worden in hun zorg voor ouders en grootouders. Dat is Gods wil en een vreugde voor Hem.


Lɩɩlɛ natəlɩ tə wɛ heeŋ nɔnɔɣɔ cɔlɔɣɔ Yosalɛm, na akelenaa sakasɩ taka kakpasɩ səŋa təna. Tənɛ ɩnəɣɩ pa yaa sɩ Pɛtasata kɛ Alaamee nyə́ma tɔm taa. 	 Bij de Schaapspoort in Jeruzalem was de vijver Bethesda met vijf zuilengalerijen.


Ɩ́ la laakalɩ. Ye nyá tɔɣɔntəlɛ lapa-ŋ ɩsaɣatʋ, yaa-ɩ na ń hʋlɩ-ɩ sɩ ɩ lapa mpi tɔ pə fɛɩ teu. Ye ɩ tisaa na ɩ́ laɣasɩ ɩ kʋlapʋtʋ, n kʋ-təɣɩ nyá taa təkpataa. 	 Ik waarschuw jullie. Als je broer zondigt, wijs hem dan terecht. Als hij spijt heeft, moet je hem vergeven.


Tuu tɔ, tə ta nɩɩta sɩ nɔɣɔlʋ kula yʋlʋ wei pa lʋləna yʋlʋmtʋ tɔ ɩ ɩsɛ. 	 Nog nooit heeft iemand de ogen van een blindgeborene genezen.


Tənaɣa heelimuɣu sʋʋ mapʋ na lʋm huuki na pə́ watəɣɩ pa kpɩɩlʋɣʋ taa, haləna kʋlɛ kʋ caa suɣu. 	 Terwijl zij op het meer waren, stak er een vreselijke storm op. De opgezweepte golven sloegen over de boot. Er kwam zoveel water in dat die bijna zonk.


Ama ɩ maɣamaɣa ɩ yelina pə təna mpi ɩ ka wɛna tɔ na ɩ́ kpaɣa yom wɛɛtʋ. Ɩ kpaɣa yəlaa wɛɛtʋ kɛ́ tətɛŋɛlɛŋ, na ɩ kɔmaɣa ɩsɩɩ yʋlʋ wɛʋ tɔ. 	 Integendeel, Hij legde Zijn grote macht en heerlijkheid af en kwam als dienaar in het lichaam van een mens.


Ma wiina Titʋ sɩ ɩ́ polo mə tɛ na ma təŋsa ɩ waalɩ kɛ́ tá taapalʋ ɩlɛ. Yaa ɩ́ caa ɩ́ tɔ sɩ Titʋ tɔɣɔna mə tɔɔ kɛ? Pə taɣa ma yaasi na ma ɩkpatɛ kɛ Titʋ təŋaa? 	 Ik heb Titus en die andere broeder gevraagd naar u toe te gaan. Hebben die soms hun eigen voordeel gezocht? Uitgesloten! Zij en ik hebben dezelfde Geest en volgen dezelfde weg.


Pə tɔɔ ɩlɛ, ɩ́ taa hulina nɔɣɔlʋ tɔm tampana pɛɛkʋɣʋ na pə waatʋ ta tata. Ɩ́ yele na halɩ Tacaa kɔɔ. Ɩnɩ ɩ ka kulina mpi pə ŋmɛla səkpɛtʋɣʋ tɛɛ tɔ pə tɔɔ təyelele. Na ɩ ká kuli yəlaa lotu taa hʋwɛɛ. Pəlɛɣɛ Ɩsɔ ká sa paa wei ɩsɩɩ pə mʋna ɩ́ samɩ-ɩ tɔ. 	 Sta dus niet met uw oordeel klaar. Laat dat rusten tot de Here komt. Hij zal alles wat zich in de duisternis afspeelt, aan het licht brengen; en Hij zal laten zien wat in de harten omgaat. Dan zal Hij ieder de eer geven die hem toekomt.


Ɩ́ kisa yʋlʋ kʋpaŋ tampana təŋlʋ ɩnɩ, na ɩsaɣaʋ kpitikpiti kɛ́ ɩ́ sɔɔlaa na ɩ́ sələmɩ Pilatɩ sɩ ɩ́ tʋlɩ-mɛɣɛ ɩ́lɛ́. 	 U hebt Hem afgewezen, zelfs toen Pilatus vond dat Hij vrijgelaten moest worden.


Yesu kɔma sɩ ɩ́ lɩɩkəna Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa, ɩlɛna ɩ ɩfalaa taa nɔɣɔlʋ tɔmɩ-ɩ sɩ: Tacaa, nyənɩ ŋmatʋ tənɛ tə tɔɔʋ, na tə pɛɛ kʋpana teu yee? 	 Toen Jezus de tempel verliet, zei één van Zijn discipelen tegen Hem: "Kijk eens, Meester! Wat een gebouw en wat een stenen!"


Asii tɛtʋ nyə́ma təna lɔ-m tɔ n nyəmá mpʋ. Mpa pa ha-m siɣile kɛ mpʋ tɔ pa taa mpɛɣɛlɛ Fisɛɛlɩ na Hɛɛmɔsɛɛnɩwɛ. 	 Je weet dat alle christenen die vanuit Asia hier zijn gekomen, mij in de steek hebben gelaten, zelfs Fygelus en Hermogenes.


Na ye pa ta mʋ-mɛɣɛ tiili yaa pa ta nɩɩna-mɛ, ɩ́ lɩɩ təna na ɩ́ kpiisi-wɛɣɛ mə nɔɔhɛɛ mʋsʋɣʋ, na pə́ hʋlɩ-wɛ sɩ ɩ́ kpaala-wɛ. 	 Maar het kan zijn dat in sommige dorpen niemand je wil binnenlaten en niemand naar je luistert. Ga dan weg en schud het stof van je voeten als een getuigenis tegen hen. Dan moeten zij het zelf maar weten."


Tənaɣa ɩ ɩfalaa pɔɔɔsa-ɩ sɩ: Nyɩɩtʋ taa cənɛ, leɣe tɩɩ hiki tɔɣɔnaɣa na tə́ cɛla samaa ɩnɛ ɩ taka? 	 "Waar moeten we hier brood vandaan halen om al die mensen te eten te geven?" vroegen de discipelen verwonderd. "Hier woont immers niemand."


Yesu tila yəlaa naanʋwa na naalɛ ɩnɩ na ɩ́ sɛɣɛsɩ-wɛ sɩ: Ɩ́ taa polo tɛtʋ nti tə ta kɛ Yuta nyə́ma nyəntʋ tɔ tə taa, ɩ́ taa sʋʋ Samalii acalɛɛ taa. 	 Jezus stuurde hen erop uit met de opdracht: "Ga niet naar de ongelovigen of de Samaritanen,


Ḿpʋ́ɣʋ́ kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ nakʋlɩ Yesu sʋʋ Falisanaa sɔsɔ nɔɣɔlʋ ɩ tɛɣɛ tɔɣɔʋ. Mpa paa wɛ təna tɔ pa caɣaa na pá keŋna-ɩ teu. 	 Op een sabbat ging Hij bij een vooraanstaande Farizeeër thuis eten.


Tacaa yɔɣɔtaa sɩ: Ɩsɔtɔnʋɣʋ ntɛ́ ma kumte. Atɛɣɛlɛ ma nɔɔhɛɛ təsɩɩlɛ. Ɩlɛ kutuluɣu ŋku kʋ taka kɛ́ ɩ́ pəsəɣɩ na ɩ́ ŋma-m? Na leɣelɛ ma təhɛɛsəlɛ? 	 'De hemel is mijn troon en de aarde is mijn voetenbank. Wat voor huis zult u dan bouwen? In wat voor gebouw kan Ik wonen?


Ama ye n lapa acima, koti kʋnyɔntʋnaa, na acamaa, na kaakalasɩ, na yʋlʋmaa, na pá tɔɣɔ. 	 Nodig in plaats daarvan de armen, kreupelen, lammen en blinden uit.


Ama ma caa kɛ́ sɩ ɩ́ nyɩ sɩ Kilisiti kɛlɛ paa apalʋ wei ɩ sɔsɔ, na apalʋ ntɛ́ alʋ sɔsɔ, na Ɩsɔ kɛlɛ Kilisiti ɩ́lɛ́ ɩ sɔsɔ. 	 Maar ik wijs u op iets dat u moet weten; elke man is ondergeschikt aan Christus en een vrouw is ondergeschikt aan haar man; en Christus is ondergeschikt aan God.


Mpʋ tɔ ɩ́ polo nɔnɔɔsɩ sɔsɔɔnsɩ tɛɛ na pa təna mpa ɩ ká ná tɔ ɩ́ yaa-wɛ sɩ pá kɔɔ na pá tɔɣɔ. 	 Ga nu naar de drukste wegen en nodig iedereen uit die je daar ziet.'


Pa tʋkʋɣʋ yʋlʋ kɛ kʋnyɔŋ kɛ yem na ɩ́ suma sɩ Ɩsɔ tɔɔ tɔ pə wɛ teu kɛ́. 	 Een gelovige mag blij zijn als hij ten onrechte een slechte behandeling moet ondergaan, omdat hij voor God een zuiver geweten wil houden.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Piyɛɛ tɔma-kɛ sɩ: Ma fɛɩna liɣitee sɩ maa ha-ŋ. Ama maa ha-ŋ mpi ma wɛna tɔ. Na Nasalɛtɩ Yesu Kilisiti toŋ taa kʋlɩ na ń tɔ. 	 "Geld heb ik niet", zei Petrus, "maar wat ik heb, krijgt u van mij. In de naam van Jezus Christus uit Nazareth: loop!"


Pa nɔɣɔ taa wɛ ɩsɩɩ pəlaaʋ ŋku kʋ kulaa tɔ. Pa puɣusiɣi lɛlaa na pa nɔɔleleŋ. Pa ntompee ɩ́ nyəpətaa, pə wɛ kɛ́ ɩsɩɩ akala sɔtʋ. 	 De mensen slaan walgelijke, gemene taal uit. Zij gebruiken hun tong voor leugen en bedrog. Hun lippen spuwen dodelijk vergif.


Mpʋ tɔ ɩ́ nyɩ mə tɔntɛ. Pə kaasɩ na ɩ́ tɔkɩ teu kɛ kaləkʋ ŋku Feesuɣu Naŋŋtʋ tʋ mə niŋ taa tɔ. Ɩ́ paasəna Ɩsɔ sɛɛlaa kpekəle nte ɩ yapəna ɩ maɣamaɣa ɩ pəyaɣa caləm tɔ. 	 Pas goed op uzelf en op de kudde waarover de Heilige Geest u het toezicht heeft gegeven. Leef als herders voor de gemeente van God, die Hij door het bloed van Zijn eigen Zoon heeft verkregen.


Ama Yuta piitim yəlaa mpa paa paasaɣana kʋsəsɩɩtʋ təŋʋɣʋ, sɩ ntɩ tɩɩ yelina na pá la kʋpama kɛ Ɩsɔ ɩsɛntaa tɔ, pa wɩɩ pə tɔm. 	 Maar de Israëlieten deden daarvoor wél hun uiterste best. Zij hielden zich strikt aan de wet van God en probeerden zo door Hem aangenomen te worden.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, katɛ tete nte tə taa Kilisiti sʋʋwa tɔ tə ta kɛ nte yəlaa lapa na tə nəɣəsəna ɩsɔtaa nyəntɛ kɛ kʋnəɣəsʋ tɔ. Ama ɩsɔtaa maɣamaɣa kɛ ɩ kpawa sɩ ɩ puki ɩ́ səŋ Ɩsɔ ɩsɛntaa na ɩ́ wiiki ta kʋnyɔŋ. 	 Christus is het heiligdom binnengegaan om in onze plaats voor God te verschijnen. Hij deed dat niet in het heiligdom dat door mensen was gemaakt, want dat was slechts een afbeelding van het werkelijke heiligdom in de hemel.


Piti təma nna Filipʋ lakaɣa tɔ samaa nɩɩ a tɔm na pá nana pa ɩsɛ. Pə tɔɔ kɛ́ waatʋ wei ɩ́ yɔɣɔtəɣɩ, pa təna təpaɩ pa tʋɣɩ ŋkpaŋʋɣʋ kɛ teu. 	 De mensen die naar hem luisterden en zagen welke buitengewone dingen hij deed, hielden zich aan wat hij zei.


Paa kʋlɩ na pá yoona Ɩwəyaɣa, ama Ɩwəyaɣa ká kəlɩ-wɛ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ŋkɛɣɛlɛ sɔsaa Sɔsɔ na awulaa təna Wulaʋ. Ka na ka nyə́ma mpa pa yaawa na pá ləsɩ na pa kɛ́ nɩɩntaa tɔ paa kəlɩ-wɛ. 	 Zij zullen oorlog voeren tegen het Lam, maar die oorlog verliezen. Het Lam en Zijn trouwe volgelingen, die door Hem zijn geroepen en uitgekozen, zullen hen overwinnen. Hij is immers de Heer van alle heren en de Koning van alle koningen.


Ɩ́ taa yele na sɛɣɛsəŋ kʋfaŋ ɩnɩ ɩ təna, ɩ nɔɣɔ na ɩ suka, ɩ́ tolisi-mɛ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, mpi pə kəla teu tɔɣɔlɛ sɩ Ɩsɔ pɛɛlɛɛ ɩ́ la na tə́ hikiɣi toŋ kɛ ta hʋwɛɛ taa. Pə́ taa wɛɛ kʋtɔɣɔʋ cɔlʋɣʋ kiŋ. Mpa pa paasəɣəna kʋtɔɣɔʋ cɔlʋɣʋ tɔ paa waakɩ pə taa kɛ́ pʋlʋ. 	 Laat u daarom niet meeslepen door allerlei vreemde ideeën. Voor onze geestelijke kracht zijn wij alleen afhankelijk van de genade van God en niet van allerlei regels voor eten en drinken; want de mensen die op regels vertrouwden, hebben er niets aan gehad.


Ye mə taa nɔɣɔlʋ caa kutuluɣu sɔsɔɔŋkʋ ŋmaʋ, ɩ cakɩ kɛ́ na ɩ́ maɣasɩ pə təna pə liɣitee nyʋɣʋ, sɩ ɩ naa sɩ ɩ liɣitee ká tala-ɩ yaa a kaa tala-ɩ. 	 Maar begin er niet aan als u niet eerst hebt berekend wat het u gaat kosten. Want wie laat nu een toren bouwen zonder eerst prijsopgave te vragen? Hij moet weten of hij genoeg geld heeft om alle rekeningen te betalen.


Tɔʋ, ma ná mpʋ tɔɣɔ ma yɔɣɔtəɣɩ təcɛɩcɛɩ sɩ ɩnɩ ɩ kɛna Ɩsɔ Pəyalʋ. 	 Nu ik dat gezien heb, ben ik ervan overtuigd dat Hij de Zoon van God is."


Ama pa kaləna-ɩ ɩ kaanɩɩtʋ tənɛ tə tɔɔ. Kʋpam, kpaŋaɣa alʋnyəŋka ŋka kaa yɔɣɔtəɣɩ tɔ ka yɔɣɔtaa ɩsɩɩ yʋlʋ, na pə́ kpa Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ kɛ ɩ kʋmɛləkʋlapʋtʋ ntɩ tə təlatɛ, na ɩ́ yele lapʋ. 	 Maar hij werd terechtgewezen door zijn ezel, die met de stem van een mens tegen hem sprak. Dat stomme dier weerhield hem ervan domme dingen te doen.


N ta nyɩ taa sɩ má na Tacaa Ɩsɔ tə wɛ kʋlʋm? Tɔm nti ma heeliɣi-mɛ tɔ tə ta kɛ ma maɣamaɣa ma kʋluputu. Tacaa Ɩsɔ wei ɩ wɛ ma kiŋ kɛ tam tɔ, ɩnɩ ɩ lakəna ɩ maɣamaɣa ɩ təma. 	 Gelooft u niet dat Ik in de Vader ben en dat de Vader in Mij is? Wat Ik tegen u zeg, komt niet van Mijzelf, maar van mijn Vader. Hij leeft in Mij en doet in Mij Zijn werk.


Mpi tɔ, pə taɣa mə kiŋ kɛ mə kʋyɔɣɔtʋtʋ ka lɩɩna. Ama mə Caa Feesuɣu ká yɔɣɔtəna na mə nɔɔsɩ. 	 Dan zijn jullie het niet die spreken. Dan is het de Geest van je hemelse Vader die door je spreekt.


Na mpa pa tɔka Nikolaɩ nyə́ma sɛɣɛsəŋ tɔ pa wɛ nyá tɛ tɔtɔ. 	 Zo zijn er ook onder u mensen, die de verderfelijke leer van de Nicolaïeten volgen.


Waatʋ ɩnəɣɩ paa na Yʋlʋ Pəyaɣa má ma səŋa ɩsɔŋmʋntʋɣʋ tɔɔ, na má tiiki na ma toma kɛ sɔsɔm na ma teeli. 	 En dan, dan zullen zij Mij zien komen in een wolk, met macht en schitterende majesteit.


Tənaɣa Piyɛɛ tiiwa na ɩ́ tɔ-wɛ sɩ: Maɣalɛ wei ɩ waalɩ ɩ́ kɔma tɔ. Alaafəya kɛlɛ ɩ́ kɔma? 	 Petrus ging naar beneden. "U zoekt mij", zei hij tegen de mannen, "maar waarom eigenlijk?"


Ama ɩ́ polo Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma mpa pa lepa ɩsɩɩ heeŋ tɔ pa cɔlɔ. 	 maar alleen naar het volk van Israël, Gods verloren schapen.


Apalaa mɛ tɔtɔ, ɩ́ tɔkɩ mə alaa na ɩ́ nyɩ pa tɔɔ sɩ pə ŋma-wɛ tɔ pa toma ta tala mə nyəna. Ɩ́ seeki pa ɩsɛ, pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, mə na-wɛɣɛ Ɩsɔ ká ha weesuɣu kɛ faalaa. Ɩ́ lakɩ mpʋ, na pʋlʋ ɩ́ taa kɔɔ na pə́ kaɣatɩ-mɛɣɛ mə sələməŋ taa. 	 En wat de mannen betreft: U moet voorzichtig met uw vrouw omgaan. U weet dat zij minder weerstand heeft dan u. Geef haar de eer die haar toekomt, omdat God haar net als u het eeuwige leven geeft. Anders zal er een belemmering in uw gebedsleven optreden.


Kilisiti kɛləna Ɩsɔ wei paa naakɩ tɔ tətɛŋɛlɛŋ. Ɩnəɣəlɛ Ɩsɔ kancaalaɣa kʋlʋlʋ wei ɩ kəla pə təna mpi Ɩsɔ lapa tɔ. 	 In de persoon van Christus is de onzichtbare God zichtbaar geworden. Hij was er al voordat God aan de schepping begon.


Ɩ lakɩ kɔtʋlʋ sɔsɔ kʋlapəlɛ kɛ kɔtaɣa təlatɛ cokəle nte yʋlʋ ta siki, ama Tacaa maɣamaɣa sikina-tɛ tɔ tə taa. 	 Hij dient God in het hemelse heiligdom; in de ware tempel, die door de Here en niet door mensen gebouwd is.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu pɔɔsa-wɛ tɔtɔ sɩ: Yʋlʋ ká kpaɣa fətəla na ɩ́ pamɩ-ɩ nyənaɣa tɛɛ yaa ɩ́ sʋsɩ-ɩ kato tɛɛ? Pə taɣa ye ɩ wɛ timpi taa, pɩɩ na yəlaa təna tɔɣɔ paa sɩɩ-ɩ? 	 Daarna zei Jezus: "Als je een lamp aansteekt, zet je er toch geen pot overheen. Natuurlijk niet! En je verstopt hem ook niet onder een bed. Je zet hem ergens bovenop of houdt hem omhoog. Dan schijnt het licht alle kanten uit.


Kʋpam Laapaalɩ Kʋpaŋ tɔɔ kɛ́ tə nyəŋ ɩsəna Ɩsɔ lakɩ na yəlaa pəsəɣɩ kʋpama kɛ ɩ ɩsɛntaa tɔ. Pə kpaɣaʋ hatuu kancaalaɣa haləna pə tɛm tɔ, yʋlʋ tɛŋ ɩ taa na Ɩsɔ kɛ́ ɩlɛna Ɩsɔ la, pə ta kaasɩ pʋlʋ tɔtɔ. Ɩsɔ Tɔm taa maɣamaɣa kilisa mpʋ təcɛɩcɛɩ sɩ: Ye Ɩsɔ nyəna wei kɛ́ yʋlʋpaŋ sɩ ɩ tɛma ɩ taa tɔ pə tɔɔ, pʋntʋ tike tʋləɣəna-tɩ. 	 Want in die blijde boodschap wordt de rechtvaardigheid van God bekendgemaakt. Dit betekent dat iedereen volkomen op Hem moet vertrouwen. De profeet Habakuk heeft immers geschreven: "De rechtvaardige zal in vertrouwen op Mij leven." (a)


Tɔʋ, maa hʋlɩ-mɛ sɩ Yʋlʋ Pəyaɣa má, ma pəsəɣɩ na má hɩɩsɩ ɩsaɣatʋ kɛ atɛ cənɛ. Tənaɣa Yesu tɔma kʋtɔntʋ sɩ: 	 God heeft Mij (de Mensenzoon) de bevoegdheid gegeven zonden te vergeven. Als iemand van Mij vergeving krijgt, hééft hij vergeving gekregen."


Mpʋ tɔ, wei ɩ́ yelaa na ɩ pɛɛlɔ saa ɩ ta la taalɩ. Ama wei ɩ́ ta yele na ɩ́ saa pəlɛ pə kəla teu. 	 Dus is het goed uw dochter te laten trouwen, maar beter om haar niet te laten trouwen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Pilatɩ heela kɔtəlaa sɔsaa na samaa sɩ: Maa naa apalʋ ɩnɛ ɩ kʋwakələtʋ se. 	 "Wel", zei Pilatus tegen de leidende priesters en de andere mensen, "dat is toch geen misdaad!"


Na pa kaa tasa nɩɩʋ kɛ Papiloni nyá nyá taa kɛ́ saŋkʋnaa na cəməŋ na həsɩ na akantɛɛ pə taŋ. Pa kaa tasa naʋ kɛ təmlɛ latʋ nɔɣɔlʋɣʋ təmlɛ natəlɩ tə taa. Na pa kaa tasa nɩɩʋ kɛ namlɛ kpálʋ́ɣʋ́. 	 Er zal geen muziek meer gehoord worden, ook niet van harp, fluit of bazuin. Er zullen geen ambachtslui meer werken en geen molen zal meer draaien.


Tacaa ləsʋɣʋ ma fɛɛlɛ tənɛɣɛ pənɛntɛɣɛ yəlaa taa tɔ, kʋpantʋ kɛ ɩ lapa-m sɔsɔm. 	 "Wat is de Here goed voor mij!" juichte zij. "Hij heeft de schande van mij weggenomen dat ik geen kinderen had."


Ama ɩnɩ ɩ pukaɣa waatʋ waatʋ kɛ timpi timpi yəlaa fɛɩ tɔ, na ɩ sələməɣɩ Ɩsɔ. 	 Maar Hij trok Zich terug. Hij wilde ergens alleen zijn om te bidden.


Pə tɔɔ kɛ́ yəlaa panɛ pa tɔm kpa-m pááná na má tɔ sɩ: Tam ḿpʋ́ɣʋ́ pa liɣitiɣi pa hʋwɛɛ taa. Pa ta tɩɩ cɛkəna ma yaasi kɛ́ paa pəcɔ. 	 "Maar", zei God, "Ik keerde Mij van hen af, omdat hun hart altijd bij iets anders was dan bij Mij. Zij hebben nooit de wegen willen gaan die zij van Mij moesten volgen."


Paa yeki sɩ tə́ sʋʋna-wɛɣɛ teu. Pa tɔkəɣɩ-təɣɩ tətantaa. Saa wei wahala nɔɣɔlʋ ɩ ká tala, yaa Ɩsɔ Tɔm tɔɔ kʋnyɔŋ tʋɣʋ ka kɔɔ, ɩlɛna pá lɩɩ Ɩsɔ sɛɛʋ taa kɛ́ kpakpaa. 	 Maar zij zijn oppervlakkig. Als zij moeilijkheden krijgen of om hun overtuiging worden vervolgd, moeten zij er ineens niets meer van hebben. Want het zaad had nauwelijks wortel geschoten. Dit soort mensen lijkt op de steenachtige grond.


Yoolaa nyəmá sɩ pa kʋɣɩ saləkatʋnaa mpɛ sɩ pə́ taa kɔɔ na pá ya lʋm na pá se. 	 Om te voorkomen dat sommige gevangenen naar de kust zouden zwemmen en ontsnappen, wilden de soldaten hen allemaal doden.


Tənaɣa Yesu pəsaa təkpɛʋ na ɩ́ tɔ Piyɛɛ sɩ: Satanɩ tɛɛ ma tɔɔ. Ɩsaɣatʋ taa kɛ́ n caa n tusi-m. Nyá hʋwɛɛ ta kɛ Ɩsɔ nyəna, yəlaa nyəna kɛ́. 	 Jezus keerde hem de rug toe en zei: "Maak dat je wegkomt, satan! Je bent een valstrik voor Mij. Jij bekijkt het van de menselijke kant en niet van Gods kant."


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩsɔtaa tillu lɛlʋ lɩɩna Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ taa na ɩ́ yɔɣɔtəna wei ɩ caɣa ɩsɔŋmʋntʋɣʋ tɔɔ tɔ na nɔɣɔ sɔsɔɣa sɩ: Kpaɣa nyá lemse na ń kʋ́, kʋmtʋ talaa kɛ́. Tɛtʋ pɩɩwa tɔ, kʋmtʋ talaa kɛ́. 	 Er kwam een engel uit de tempel en hij riep naar Hem, die op de wolk zat: "Zwaai met Uw sikkel en haal de oogst binnen! Het is tijd om te oogsten! De oogst van de aarde is rijp!"


Pə taɣa kaafənta pəyalʋ ɩ́lɛ́ taa? Pə taɣa Malɩ lʋləna-ɩ? Pə taɣa ɩ newaa ntɛ́ Saakɩ na Yosɛɛfʋ na Simɔŋ na Yuti? 	 "Hoe is dit mogelijk?" zeiden zij daar. "Hij is toch de zoon van onze timmerman! En we kennen allemaal Zijn moeder Maria en Zijn broers Jakobus, Jozef, Simon en Judas. Zijn zusters wonen hier ook.


Ma tʋ-wɛɣɛ ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ pá wɛɛna lotu kʋlʋmtʋ, na pá təŋəɣɩ siɣisuɣu, na pá tɛ́ Ɩsɔ na pa taa kɛ́ teu, na pá lá na pá wɛɛna sɔɔlʋɣʋ. 	 Het doel van elke terechtwijzing is liefde, die uit een zuiver hart komt, een eerlijk geweten en een oprecht geloof.


Ɩ́ kɔma na ɩ́ na mpʋ ɩnɩ pə sʋʋ lapʋ ɩlɛ, ɩ́ kʋsɩ mə nyɔɔŋ na ɩsɔ na ɩ́ feesi təfʋʋʋ. Pə taɣa pʋlʋ, mə waasʋɣʋ caana kɔntɛ. 	 Dus als deze dingen beginnen, ga dan rechtop staan en kijk omhoog! Want je verlossing is niet ver meer!"


Na má haa-ɩ weesuɣu ŋku kɩɩ tɛŋ tɔ, ɩ kaa le, pə́cɔ́ nɔɣɔlʋ kaa lɛɛkɩ-ɩ ma niŋ taa. 	 Zij zullen nooit verloren gaan. Niemand kan hen van Mij afnemen.


Mpi pə tɔɔ nɔɔnɔɔ nyəŋ ɩnɛ ɩ kəlaa tɔ, pa kpa-ɩ kɔtʋlʋ na Ɩsɔ tuunaʋ kɛ́. Ama pa kpa lɛlaa kɛ kɔtəlaa kɛ yem kɛ́. 	 God zwoer dat Christus altijd priester zou zijn, wat Hij nooit van andere priesters heeft gezegd.


Tənaɣa Yesu pɔɔsa-wɛ sɩ: Ɩ́ tɔŋ ɩlɛ tɔm ntiɣi ɩ́ maɣasəɣɩ mpʋ? Ḿpʋ́ɣʋ́ pa səŋaa na pa laŋa wakəla tənaŋnaŋ. 	 "Waarover loopt u zo druk te praten?" vroeg Hij.


Wulaʋ Sɔsɔ má, maa heeli mpa pa wɛ ma ntɔɣɔŋ tɔɔ tɔ sɩ: Mɛ mpa ma Caa yelaa na ɩ́ nɩɩ leleŋ tɔ, ɩ́ kɔɔ na ɩ́ tɔɣɔ Kawulaɣa ŋka paa sɩɩ-mɛɣɛ hatoo antulinya lapʋ waatʋ tɔ. 	 Dan zal Ik tegen de mensen aan mijn rechterhand zeggen: 'Kom, gezegende kinderen van mijn Vader. U mag het Koninkrijk binnengaan, dat van het begin van de wereld af voor u bestemd is.


Tuu lɔŋ ɩsɩɩ ɩ taa nyɩ Ɩsɔ tɔ mə ɩsaɣatʋ ka yelaa kɛ́ na ɩ́ wɛɛ ɩsɩɩ sətaa kɛ Ɩsɔ nyəntʋ taa. Ama pənɛntɛ Ɩsɔ kpɛnta mə na Kilisiti kɛ weesuɣu haʋ. Na Ɩsɔ hɩɩsa mə ɩsaɣatʋ təna. 	 U was dood door uw ongehoorzaamheid aan God en de macht van de zonde leefde nog in u. Maar nu heeft Hij u samen met Christus levend gemaakt en al uw overtredingen vergeven.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Simɔŋ Piyɛɛ cəpəla-ɩ ɩsɛ sɩ ɩ́ pɔɔsɩ Yesu sɩ awe tɔm kɛ ɩ yɔɣɔtəɣɩ. 	 Simon Petrus wenkte hem en zei dat hij aan Jezus moest vragen wie Hij bedoelde.


Ɩsɩɩ Ɩsɔ cɛlʋɣʋʋ-mɛɣɛ ɩ Feesuɣu na ɩ́ lakɩ piti təma kɛ mə hɛkʋ kɛ mpʋ tɔ, mə kʋsəsɩɩtʋ təŋʋɣʋ tɔɔ, yaa mə Laapaalɩ Kʋpaŋ nɩɩʋ na ɩ mʋɣʋ tɔɔ kɛ́ pə lakɩ mpʋ? 	 Geeft God u Zijn Geest en laat Hij wonderen onder u gebeuren omdat u zo goed doet wat de wet zegt? Of omdat u gelooft wat wij u over Jezus Christus hebben verteld?


Tacaa wulaʋ tɛma tɔm tənɛɣɛ nɩɩʋ. Pə tɔɔ kɛ́ ma pəsəɣɩ na má heeli-ɩ na má tá nyána pʋlʋ. Ma nyəmá teu sɩ ɩ nyəmá paa tə taa nti. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, mpi pə lapa mpʋ tɔ patəma taa kɛ́, pə taɣa səkpɛtʋɣʋ tɛɛ. 	 De koning begrijpt wel wat ik bedoel. Met hem kan ik er open en eerlijk over spreken. Ik kan mij niet voorstellen dat al deze dingen aan zijn aandacht zijn ontsnapt. Zij zijn per slot van rekening niet ergens in een uithoek gebeurd.


Ɩsɔ kʋsa ɩ nyʋɣʋ na ɩ́ caɣasɩ-ɩ ɩ kɔŋkɔŋ taa, na ɩ́ lapɩ-ɩ wulaʋ na waasʋlʋ sɔsɔ, sɩ pə́ la na Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma laɣasɩ tɔntɛ na Ɩsɔ hɩɩsɩ pa ɩsaɣatʋ. 	 Hij heeft Hem aan Zijn rechterhand gezet; op de ereplaats! Jezus is verheven tot Leider en Redder. Hij zal Israël tot God laten terugkeren en de zonden van het volk vergeven.


Ɩlɛ tii kisina-wɛɣɛ təpʋlʋpʋlʋ sɩ ye pa tasa nɔɣɔlʋɣʋ Yesu hətɛ tənɛ tə tɔm heeluɣu paa na. Pə taa kɔɔ na tə tɔm sɔɔsɩ yaʋ kɛ yəlaa taa. 	 Iedereen in Jeruzalem weet ervan. Om te voorkomen dat zij nog meer propaganda maken, moeten wij hun verbieden die naam nog verder te noemen, anders zullen zij streng gestraft worden."


Ma laŋlɛ hʋlʋma sɔsɔm, pə taɣa pʋlʋ, ma tɛɛləɣɩ mə tɔɔ kɛ́ paa mpi pə taa kɛ́. 	 Ik ben blij dat ik u weer mijn vertrouwen kan geven.


Ma heeliɣi-mɛ təfoo sɩ, ye yʋlʋ tɔɣɔna ɩ alʋ na pə́ tá kɛ́ sɩ alʋ ɩnɩ ɩ́ lapa wasaŋkalətʋ tɔ pə tɔɔ, ɩlɛna apalʋ tɛɛ na ɩ́ kpaɣa alʋ lɛlʋ, pʋntʋ lapa wasaŋkalətʋ kɛ́. 	 Luister goed, Ik zeg u: Iemand die zijn vrouw verlaat en daarna opnieuw trouwt, pleegt overspel. Tenzij zijn eerste vrouw gemeenschap met een andere man heeft gehad."


Paa ɩ tooki yaa ɩ wɛna ɩ ɩsɛ, paa ilim paa ahoo, ɩ kaa nyɩ ɩsəna pee anɩ a nyɔɔkɩ na á lakɩ məhoo tɔ. 	 Na verloop van tijd kwam het zaad op.


Maɣasʋɣʋ nakʋlɩ kʋ ta maɣana-mɛ na pə́ kəlɩ ɩsɩɩ maɣasʋɣʋ makʋɣʋna yʋlʋ tɔ. Ɩsɔ tɔma sɩ ɩ lakɩ mpi tɔ ɩɩ yeki-wɩ. Pə tɔɔ kɛ́ ɩ kaa yele na maɣasʋɣʋ maɣana-mɛ na pə́ kəlɩ-mɛ. Ama maɣasəŋ ɩnɩ ɩ́ kɔma ɩ ká hʋ́lɩ́-mɛɣɛ ɩsəna ɩ́ ká la na ɩ́ tʋlɩ na ɩ́ pəsɩ-ɩ tɔ. 	 De beproevingen die u hebt ondergaan, zijn niet ongewoon. God is trouw; Hij zal ervoor zorgen dat de beproevingen u niet teveel worden. Hij zal ook een uitweg uit de beproevingen geven, zodat u er tegen opgewassen bent.


Ḿpʋ́ɣʋ́ koolaa mpɛ pa nɩɩ tɔm tənɛ ɩnɩ, ɩlɛna pááná kpa-wɛɣɛ sɔsɔm, na pá sʋʋ kpaalʋɣʋ sɩ Ɩfeesu nyə́ma Aatema kɛlɛ sɔsɔ. 	 Bij het horen van die woorden werden de mannen woedend. "Groot is Artemis van Efeze!" schreeuwden zij.


Yesu wei pa yaa sɩ Yutusi tɔ ɩ sɛɛ-mɛ tɔtɔ. Yəlaa tooso ɩnɛ ɩ tike ɩ lɩɩna Yuta nyə́ma mpa pa laɣasaa tɔ pa taa, na má na-wɛ tə lakəna Ɩsɔ Kawulaɣa təmlɛ, na pa paasaa kɛ́ na pá sɔɔsɩ-m apalʋtʋ. 	 Verder doet Jezus, ook wel Justus genoemd, u de groeten. Deze drie zijn de enige Joodse gelovigen, die hier met mij meewerken. Zij zijn een enorme steun voor mij geweest!


Ḿpʋ́ɣʋ́ pɛlɛ sɩ: Pa tɔŋ sɩ n kɛ́ Lʋm Sɔlʋ Yohaanɩ. Lɛlaa sɩ Ilii kɛ́, na lɛlaa sɩ n kɛ́ Selemii yaa Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa taa nɔɣɔlʋ. 	 "Sommigen zeggen dat U Johannes de Doper bent", antwoordden zij. "Anderen denken dat U Elia bent. Of Jeremia of één van de andere profeten."


Yesu nɩɩ nti pa tɔŋna yɔɣɔtʋɣʋ kɛ mpʋ tɔ, ɩlɛna ɩ́ pɔɔsɩ-wɛ sɩ: Pepe tɔɔ kɛ́ ɩ́ tɔŋ sɩ ɩ́ fɛɩna potopotonaa tɔ pə tɔɔ? Haləna saŋa ɩ́ ta cɛkəna kɛlɛ? Ɩ́ ta nyənta kɛlɛ? Pə kʋ mə laɣatʋ kɛ? 	 Jezus merkte wel dat zij Hem niet begrepen. "Welnee", zei Hij, "daar heb Ik het niet over. Begrijpen jullie het dan niet? Heb je het nu nog niet door?


Ɩ́ tɔkɩ-ɩ teu kɛ Tacaa tɔɔ. Pə tɩɩ wɛɛ kɛ́ sɩ Ɩsɔ yəlaa ɩ́ tɔkəɣɩ təmaɣa mpʋ. Ɩ́ nyɩɩla sənaʋ ŋkuɣu mə kiŋ, ɩ́ səna-ɩ. Ɩ́lɛ́ ɩ maɣamaɣa ɩ tema paɣalɛ, na pə́ tɩɩ kələna má. 	 Ontvang haar zoals het gelovigen past. Zij dient dezelfde Heer als u. Help haar zoveel als u kunt, want zij heeft al veel voor anderen gedaan en ook voor mij.


Ɩ́ sɛɛ Ɩsɔ yəlaa təna mpa pa wɛ Yesu Kilisiti mpaaʋ taa tɔ. Tá taapalaa mpa pa wɛ ma kiŋ cənɛ tɔ pa sɛɛ-mɛ. 	 Breng mijn groeten over aan alle christenen daar.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Falisanaa tasa apalʋ wei ɩ ka kɛ yʋlʋm tɔɣɔ yaaʋ na pá tɔmɩ-ɩ sɩ: Ama na Ɩsɔ tɔɔ yɔɣɔtɩ tampana. Tə nyəmá apalʋ ɩnɛ ɩ tɔɔ sɩ ɩ kɛ́ ɩsaɣaʋ kɛ́. 	 Daarop riepen de Joodse leiders de man nog eens bij zich en zeiden: "Geef alle eer aan God. Wij weten dat die Jezus een slecht mens is."


Na ɩ́ tɔŋ sɩ: Ɩ́ laɣasɩ tɔntɛ, ɩsɔtaa Kawulaɣa wʋsa kɔntɛ kɛ́. 	 Hij riep iedereen toe: "Houd op met zondigen, want het Koninkrijk van de hemelen is vlakbij!"


Ɩ tuusa ɩ nɔɣɔ tɔɔ kɛ́ pəcɔ, ɩlɛna ɩ́ luŋ na ɩ́ sələmɩ sɩ ye pə wɛ pəsʋɣʋ wahala waatʋ ɩnɛ ɩ́ taa kɔɔ ɩnɩ ɩ tɔɔ. 	 Hij liep een stukje verder en liet Zich vallen. Hij vroeg God of het mogelijk was dat Hij al die verschrikkelijke dingen die voor Hem lagen, niet hoefde door te maken.


Tənaɣa ɩ ɩfalaa taa napəlɩ pa pɔɔsa təma sɩ: Wentiɣilɛ ɩ yɔɣɔta mpʋ sɩ pə kaasa wɛɛ naalɛ na tə kaa tasa-ɩ naʋ, pə́cɔ́ pə kaa la wɛɛ naalɛ na tə taɣanɩ-ɩ naʋ? Sɩ ɩnɩ ɩ puki Tacaa kiŋ tɔ pə tɔɔ? 	 Enkele discipelen zeiden tegen elkaar: "Wat zou Hij bedoelen met 'nog even' en 'Ik ga naar de Vader'? Wij begrijpen er niets van!"


Mpa pa tɔkəna antulinya ɩnɛ tɔ pá la ɩsɩɩ mpa paa tɔkəna-ɩ tɔ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, wɛɛtʋ nti tə taa antulinya ɩnɛ ɩ wɛɛ tɔ ɩ kaa tasa taaŋʋɣʋ se. 	 Als u gebruik maakt van wat de wereld biedt, moet u er niet in opgaan. Want de wereld zoals wij die nu kennen, zal niet lang meer bestaan.


Tacaa wei ɩ tɔm pa yɔɣɔtəɣɩ Ɩsɔ Tɔm taa cənɛ ɩnɩ tɔ Ɩsɔ Feesuɣu kɛ́. Ye Tacaa Feesuɣu ɩ́ wɛ timpi, hɛɛsʋɣʋ wɛnna. 	 De Here is de Geest, Die leven geeft en waar Hij is, is vrijheid.


Yesu cɔ Yuta nyə́ma təkotile nyʋɣʋ tʋ ɩnəɣɩ mpʋ, ɩlɛna fɛɛlɛ kpa mpa paa caa-ɩ tɔ. Ama samaa wei pə kaasaa tɔ ɩ́lɛ́ ɩ təna ɩ laŋlɛ ná hɛɛna təma kʋpampana nna Yesu lakaɣa tɔ. 	 Zijn tegenstanders schaamden zich. Maar de andere mensen waren heel blij over de geweldige dingen die Hij deed.


Ama pə taɣa ma ləsəɣəna mpa paa caɣa ma ntɔɣɔŋ tɔɔ yaa mpa paa caɣa ma mpətəŋ tɔɔ tɔ. Mpa pa tɔɔ Ɩsɔ taɣana lona anɛ tɔ pɛlɛ pa kɛna a nyə́ma. 	 Maar wie in mijn Koninkrijk naast Mij zullen zitten, maak Ik niet uit. Dat bepaalt God."


Ḿpʋ́ɣʋ́ kɔtəlaa sɔsaa ná tɔɔsa-yɛ na pá tɔ sɩ: Ta mpaaʋ taa pə fɛɩ pəsʋɣʋ sɩ tə́ kpaɣa liɣitee anɛ na tə́ tasa tʋɣʋ kɛ Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ atakaa taa. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, yʋlʋkʋlɛ liɣitee kɛ́. 	 De leidende priesters raapten het geld op en zeiden: "Dit geld mogen wij niet in de collectekist doen, want het is moordenaarsgeld."


Yesu loo ɩlɔɣɔhilu kaayɔɣɔtaɣa, ɩlɛna ɩlɔɣɔʋ se. Ɩ se ḿpʋ́ɣʋ́ ɩlɛna kamumuka sʋʋ yɔɣɔtʋɣʋ na pə la samaa kɛ piti kɛ́ sɔsɔm. 	 Op een keer joeg Jezus uit iemand een boze geest weg, die hem stom maakte. Zodra de geest weg was, begon de man te praten. De mensen stonden perplex.


Ɩ́ sələməɣɩ Ɩsɔ sɩ ɩ́ təŋsəɣɩ nɔɔsɩ kʋpaŋsɩ kɛ mə kʋnyɔntʋlaa, sɩ ɩ́ təŋsɩ-wɛɣɛ kʋpantʋ, ɩ́ taa təŋsɩ-wɛɣɛ mpusi. 	 Wens de mensen die u vervolgen alle goeds toe. U moet hun niets kwaads toewensen.


Ɩlɛna ɩ́ wuli na ɩ́ yaa sɩ: Haɩ ta caa Apəlaham, nyənɩ ma pətɔɔtəlɛ na ń tili Lasaa na ɩ́ lii ɩ mpəle nɔɣɔ taa kɛ́ lʋm, na ɩ́ tosi ma nsəmlɛ tɔɔ na pə tɩɩ niɣiti-m niɣituɣu maɣamaɣa. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, pə haŋa-m kɔkɔ kanɛ ka taa kɛ́ pə tɩɩ fɛɩ. 	 'Vader Abraham!' kermde hij. 'Heb toch medelijden met mij! Stuur Lazarus hier naar toe. Laat hij zijn vinger nat maken en daarmee mijn tong verkoelen. Want het is verschrikkelijk hier in deze vlammen.'


Paa na mpʋ tɔ, ɩsɩɩ ma ta maɣana tá taapalʋ Titʋ tɔ ma laakalɩ kʋla sɔsɔm kɛ́. Pə tɔɔ kɛ́ ma yela Tʋlʋwasɩ nyə́ma na má tɛɛ Masetoni. 	 Daarom nam ik snel weer afscheid en ging direct naar Macedonië om hem te zoeken.


Ɩsɔ lakaɣa piti təma nna a fɛɩna taka tɔ na Pɔɔlɩ niŋ. 	 God deed door de handen van Paulus buitengewoon grote dingen.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, leelaa lɛlaa tɛma mpaaʋ kʋpaŋkʋ kɛ siɣile haʋ, na pá sʋʋ Satanɩ kɛ təŋʋɣʋ. 	 Enkelen van hen hebben zich al van de gemeente afgewend en zijn satan gevolgd.


Nti pa heela-mɛ na ɩ́ tɛ mə taa na ɩ́ tisi tɔ tə ta lɩɩna Ɩsɔ wei ɩ yaa-mɛ tɔ ɩ kiŋ. 	 God in elk geval niet, want Hij heeft u geroepen om vrij te zijn.


Yuta nyə́ma təna nyəmá mpi mpi ma lapa ma yəlaa hɛkʋ na Yosalɛm taa kɛ́ hatoo ma kʋlʋɣʋ tɔ. 	 Alle Joden weten hoe ik heb geleefd. Zij kennen mij van jongsaf aan. Ik heb mijn opvoeding eerst in Tarsus en later in Jeruzalem genoten.


Pa tasa tiiliɣi ŋmaaʋ tɔtɔ sɩ: Pəlɛ nte tə coki yəlaa tɔɣɔlɔ. Kʋkpamʋɣʋ ŋku kʋ huɣi tɔ. Pa kisa Ɩsɔ Tɔm mʋɣʋ tɔɣɔ pə coki-wɛ, na ḿpʋ́ɣʋ́ tuu pɩɩ sɩɩwa sɩ pɩɩ la-wɛ. 	 Dat laatste geldt alleen voor de mensen die niet naar Hem willen luisteren, die weigeren Hem te gehoorzamen. Het ligt dus voor de hand dat zij zullen struikelen.


Ama Pɔɔlɩ tɔma sɩ Lom wulaʋ sɔsɔ kiŋ kɛ pɩɩ tɛna. Ɩlɛna ɩ́ kisi sɩ pá taa tʋlɩ-ɩ, pá pona ɩ tɔm kɛ Lom wulaʋ sɔsɔ na ɩ́ paasəna-tɩ. Pə tɔɔ kɛ́ ma tɔma sɩ pá sɩɩ-ɩ saləka taa, haləna kʋyaŋku maa pona-ɩ Lom wulaʋ sɔsɔ kiŋ tɔ. 	 Maar hij ging in hoger beroep. Hij wilde in voorarrest blijven tot de keizer in deze zaak uitspraak zou doen. Daarom heb ik bevel gegeven hem vast te houden, tot ik hem naar de keizer kan sturen."


Ama kaɣana pə naakɩ teu kɛ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa takəlasɩ taa, na paa wei ɩ́ cɛkəɣəna. Teitei ɩsɩɩ Ɩsɔ wei ɩ wɛ tam tɔ ɩ ka sɩɩʋ sɩ piitimnaa ɩ́ cɛkəna na pá tisi na pá təŋ tɔ. 	 In de Boeken van de profeten werd er al over gesproken. Maar nu heeft de eeuwige God opdracht gegeven dat alle volken het moeten horen, opdat zij Hem gaan gehoorzamen en vertrouwen.


Tənaɣa ka məlaa na ká kʋlɩ kpakpaa. Ɩlɛna Yesu sɩ pá ha-kɛɣɛ tɔɣɔnaɣa. 	 Op dat moment keerde het leven in haar terug en stond zij op. "Geef haar wat te eten", zei Hij.


Pə lapa mpʋ sɩ pə́ la nti Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Ɩsayii ka yɔɣɔtʋɣʋ tɔ sɩ: 	 Dat was in overeenstemming met wat de profeet Jesaja had gezegd:


Ma nyəmá teu sɩ kʋpantʋ natəlɩ tə fɛɩ ma kiŋ, ma pilimile tənɛ tə tɔm kɛ ma tɔŋ. Kʋpam paa ma luɣu wɛ teu sɩ má la kʋpantʋ, maa pəsəɣɩ tə lapʋ. 	 Ik weet dat ik door en door slecht ben, tenminste wat mijn oude natuur betreft. Ik kan het goede niet doen. Ik wil het wel, maar ik kan het niet.


Ɩ́ la na pə́ hʋ́lɩ́ sɩ ɩ́ sɔɔla-wɛ na tampam, ɩlɛna Yesu sɛɛlaa kpeka tɛ a taa na á nyɩ sɩ tə sama-mɛ tɔ, pə taɣa yem tɔɔ se. 	 Laat hun zien hoeveel u van hen houdt. De gemeenten, die hen gezonden hebben, zullen daarover horen en dat bevestigt dat wij niet zonder reden hoog van u hebben opgegeven.


Sɔɣɔntʋ kpa alaa na pá ká pa nyɔɔŋ na atɛ. Ɩlɛna yəlaa mpɛ pá tɔ-wɛ sɩ: Weesuɣu tʋ kɛ mə pɛɛkəɣɩ sətaa hɛkʋ na? 	 De schrik sloeg de vrouwen om het hart en ze bogen zich diep neer. De mannen vroegen: "Waarom komt u in een graf zoeken naar de Levende?


Ama Yesu kisaa na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Məlɩ nyá təyaɣa taa kɛ́ nyá nyə́ma kiŋ, na ń kɛɛsɩ-wɛɣɛ ɩsəna Tacaa nyəna nyá pətɔɔtəlɛ na ɩ́ la-ŋ tɔ. 	 "Ga naar huis", zei Hij, "naar uw familie en vrienden en vertel hun wat God voor u heeft gedaan, hoe goed Hij voor u is geweest."


Pa pɛɛka-wɛ na pá kpisi, ɩlɛna pá tɛna Yasɔŋ na tá taapalaa lɛlaa. Pa tana-wɛɣɛ ɩcatɛ sɔsaa kiŋ, ɩlɛna pá kpaalɩ sɩ: Apalaa panɛ pa cɔɔkɩ keteŋa tənaɣa na pá yoosiɣi yəlaa. Pa tala cənɛɣɛlɛ nɔɔnɔɔ. 	 Toen zij hen niet vonden, sleurden zij Jason en enkele andere christenen voor het stadsbestuur. "Er zijn hier twee mannen gekomen", schreeuwden zij, "die de hele wereld op zijn kop zetten!


Ɩ tɛma mpʋ, ɩlɛna ɩ́ məlɩ ɩ ɩfalaa tooso ɩnɩ ɩ kiŋ na ɩ́ maɣana pa tɔŋna tom. Ɩlɛna ɩ́ tɔ Piyɛɛ sɩ: Ɩ́ kpisa caɣaʋ ntɛ́ sɩ má na-mɛ tə́ feŋ paa pəcɔ maɣamaɣa. 	 Hij ging terug naar Zijn drie discipelen en zag dat zij in slaap waren gevallen. "Petrus", zei Hij. "Konden jullie niet een uurtje met Mij wakker blijven?


Ye wahala maɣana mə taa wei, pʋntʋ ɩ́ sələmɩ Ɩsɔ. Na ye wei ɩ nɩɩkɩ leleŋ, pʋntʋ náá yoo sam yontu. 	 Als iemand van u het moeilijk heeft, laat hij dan bidden; als iemand opgewekt is, laat hij een lied voor God zingen.


Waatʋ wei Sakalɩ nawa ɩsɔtaa tillu ɩlɛna sɔɣɔntʋ kpa-ɩ na ɩ laŋlɛ cɛ. 	 Hij wist niet wat hem overkwam en werd bang.


Pə taɣa pʋlʋ, pə caala-m kɛ́ sɩ má polo yəlaa təna kiŋ. Paa acalɛɛ sɔsɔɔna taa, paa cacakəŋ tɛɛ, paa ɩsəkullaa cɔlɔ, paa ɩsəkpɛɛtɛɛ nyə́ma cɔlɔ. 	 Het is namelijk mijn plicht beschaafde èn primitieve volken, ontwikkelde èn ongeletterde mensen het goede nieuws te brengen.


Ɩlɛna ɩ́ cɔ-wɛ sɩ: Ɩ́ ká pəsɩ na ɩ́ la na akpaɣalʋ taapalaa hɔkɔ nɔɣɔ na ɩ́ na-wɛ pá wɛɛ? Aaɩ. 	 Jezus vroeg: "Moeten gelukkige mensen vasten? Wilt u dat de bruiloftsgasten het heerlijke eten weigeren, terwijl de bruidegom nog bij hen is?


Moisi hʋlaa təkelekele kɛ́ sɩ sətaa ká tɛ na pá fe. Pə tɔɔ kɛ́ ɩ yaa Tacaa sɩ: Apəlaham na Ɩsaaka na Yakɔpʋ pa Ɩsɔ, kɛ́ timpi pə yɔɣɔta hotiya tɔm tɔ. 	 Dat de doden weer levend worden, staat overigens duidelijk in de boeken van Mozes. Als hij vertelt hoe hij God in die brandende braamstruik zag, spreekt hij over 'de God van Abraham, de God van Isaäk en de God van Jakob'.


Tənaɣa pa sʋʋ kiisuɣu sɩ: Ɩsɔ Pəyalʋ, ta na-ŋ suwe? N kɔma sɩ n tʋɣɩ-tʋɣʋ wahala na pə waatʋ maɣamaɣa ta tata? 	 "Wat wilt U van ons, Zoon van God?" schreeuwden zij. "U hebt het recht niet ons nu al te kwellen!"


Ye mpa pa lapa ɩsaɣatʋ, kaləna-wɛɣɛ samaa taa, na lɛlaa náá ná na sɔɣɔntʋ kpa-wɛ. 	 Als iemand kwaad heeft gedaan, moet hij voor het oog van de hele gemeente worden terechtgewezen, opdat niemand anders zijn slechte voorbeeld zal volgen.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, kpaŋtʋ ləmaɣasɛɛ ɩ́ wɛ timpi, tənaɣa ɩ akalʋɣʋ wɛɛ. 	 Want waar je schat is, daar zullen ook je hart en gedachten zijn.


Tənaɣa Pɔɔlɩ na Paanapasɩ pa heela-wɛ na apalʋtʋ sɩ: Pɩɩ wɛɛ sɩ mɛɣɛ pá caaləna Ɩsɔ Tɔm heeluɣu təcəcɩ na pə́cɔ́. Ama timpi ɩ́ kisa-tɩ na ɩ́ na sɩ ɩ́ ta kɛ́ weesuɣu ŋku kɩɩ tɛŋ tɔ kʋ nyə́ma tɔ, tɔʋ, tá mələɣəna mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ pɛlɛ pa tɔɔ ɩlɛ. 	 Paulus en Barnabas lieten zich niet van hun stuk brengen en zeiden: "Vanzelfsprekend moest u het eerst horen wat God te zeggen heeft. Maar nu u er niets van moet hebben en daarmee bewijst het eeuwige leven niet waard te zijn, gaan wij het de andere mensen vertellen,


Yesu tɔŋna yɔɣɔtʋɣʋ kɛ mpʋ, ɩlɛ tillaa lɩɩna Yuta nyə́ma təkotile sɔsɔ Yailu ɩnɩ ɩ təyaɣa ntɛ́ na pá heeli-ɩ sɩ: Nyá pɛɛlɔ fɛɩ. Taa tʋ Tacaa kɛ kʋnyɔŋ kɛ yem. 	 Terwijl Hij nog met haar sprak, kwamen er mensen met een boodschap voor Jaïrus. "Uw dochter is al gestorven. Het heeft nu geen zin meer dat de Meester met u meegaat."


Pə kpaɣaʋ piya na pə́ polo sɔsaa tɔ pa təna pa wutaɣa-ɩ kɛ́. Haləna yəlaa tɔŋaɣa sɩ: Ɩsɔ toma nna pa yaa toma sɔsɔɔna tɔ a tʋ ntɔ. 	 Omdat hij de mensen een hele tijd met allerlei toverkunsten had verbaasd,


Yʋlʋpaŋ kʋpantʋ lɩɩkəna tuu ɩ lotu taa kʋpantʋ kiŋ kɛ́. Ɩlɛna ɩsaɣaʋ ɩnɩ ɩ́lɛ́ ɩ ɩsaɣatʋ lɩɩna tuu ɩ lotu taa ɩsaɣatʋ kiŋ. 	 Want waar het hart vol van is, daar loopt de mond van over. Dat een goed mens vol goedheid is, blijkt uit wat hij zegt.


Pɔɔlɩ na Paanapasɩ pa caɣa Ɩkʋniyɔm na pə́ leeli. Pa lakaɣa pa faacinaa na apalʋtʋ, na pá wɛna naani kɛ sɔsɔm kɛ Tacaa tɔɔ. Pə́cɔ́ Tacaa ná hʋlaɣaa sɩ waasʋnaa mpa pa tɔŋna lapʋ kɛ ɩ pɛɛlɛɛ tɔm tɔɔ tɔ pa wɛna tampana. Pə taɣa pʋlʋ, ɩ yelaa na pá pəsɩ na pá lakɩ Ɩsɔ kɔkɔlɔ nyəm na piti təma. 	 De twee mannen trokken zich er niet veel van aan en bleven nog een hele tijd in de stad. Zij spraken vrijuit over Jezus Christus en de Here bevestigde wat zij zeiden door hen bijzondere dingen en vele wonderen te laten doen.


Mə na-ɩ ɩ́ kpɛnta kʋlʋm kɛ mpʋ tɔ pə pɛla-mɛɣɛ, na pɛlʋɣʋ mpɩ pə fɛɩ ɩsɩɩ yʋlʋ pɛlʋɣʋʋ tɔ. Ama pə kɛ́ Kilisiti pɛlʋɣʋ kɛ́. Mpəɣəlɛ pə ləsʋɣʋʋ yʋlʋ tɔnʋɣʋ ɩsaɣatʋ toma kɛ yʋlʋ taa tɔ. 	 In Hem hebt u ook een besnijdenis ondergaan. Natuurlijk niet lichamelijk, maar geestelijk. Want Hij heeft u door Zijn Geest bevrijd van de macht van de zonde, die in uw lichaam heerst.


Ḿpʋ́ɣʋ́ samaa ɩnɩ ɩ taa napəlɩ pa lɩɩwa na pá kɛɛsɩ Alɛkəsantəlɩ kɛ ɩsəna pə wɛɛ tɔ, na Yuta nyə́ma tuliɣi-ɩ sɩ ɩ́ polo lɔlɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ nyəka-wɛɣɛ niŋ sɩ pá su. Ɩ caakaɣa tɔm yɔɣɔtʋɣʋ sɩ ɩ sɛɛna pa tɔɔ. 	 De Joden schoven een zekere Alexander naar voren. Zij vonden dat hij maar eens wat moest zeggen. Hij hief zijn hand op en wilde zijn standpunt verdedigen.


Ye pa sɛɣɛsəɣɩ, pə wɛɛ kɛ́ sɩ alʋ ɩ́ su na ɩ́ pasa ɩ təɣɩ teu na ɩ́ nɩɩkɩ sɛɣɛsʋɣʋ. 	 Vrouwen moeten nederig zijn en rustig luisteren naar wat hun geleerd wordt.


Ye nyá niŋ yaa nyá nɔɔhəlɛ tusiɣina-ŋ ɩsaɣatʋ lapʋ taa, sɛtɩ-tɛ na ń lɔ pooluŋ. Sana kɛlɛ sɩ ń sʋʋ weesuɣu kʋpaŋkʋ taa na niŋ kʋlʋməŋ yaa nɔɔhəlɛ kʋlʋmtəlɛ, na mpi n ká wɛɛna nyá niŋ naalɛ yaa nɔɔhɛɛ naalɛ na pá pɛtɩ-ŋ kɔkɔ tam nyəŋka taa tɔ. 	 Als uw hand of voet u tot slechte daden verleidt, hak hem af en gooi hem weg. Het is beter verminkt het eeuwige leven binnen te gaan, dan met beide handen en voeten in het eeuwige vuur te worden gegooid.


Ye Yesu sɛɛlaa ɩ́ kotaa, alaa nɔɔsɩ taa ɩ́ taa lɩɩ fɛŋ. Pa fɛɩna mpaa sɩ pá yɔɣɔtəɣɩ. Kʋsəsɩɩtʋ yɔɣɔta mpʋ sɩ alaa ká pasa pa təɣɩ. 	 Waar gelovigen bijeen komen, moeten de vrouwen zwijgen. Zij mogen niet spreken, maar moeten zo nederig zijn dat aan de mannen over te laten. Dat staat trouwens ook in de wet van Mozes.


Paa kɔtʋlʋ wei ɩ səŋʋɣʋ ɩsɔ na ɩ́ lakɩ kɔtasɩ kɛ paa ɩfemle nte tɔ, kʋlʋmasɩ nsəɣɩ ɩ lakɩ tam. Pəyele sɩ kaa pəsɩ na sɩ hɩɩsɩ ɩsaɣatʋ kɛ paa pəcɔ. 	 De gewone priesters waren dag in, dag uit in de tempel bezig en brachten telkens dezelfde soort offers, die de zonden niet konden wegnemen.


Halɩ mə maɣamaɣa ɩ́ tila mə tillaa kɛ Yohaanɩ kiŋ na ɩ́lɛ́ ɩ hʋla-mɛɣɛ tampana. 	 Jullie hebben mensen naar Johannes de Doper gestuurd om te horen wat hij zei. En hij heeft niets dan de waarheid gesproken.


Pə kɔŋ na pə́ tala kʋyɛɛŋ kʋtɛɛsəŋ taa na Ɩsɔ koti ɩsɔtaa nyəm na atɛ nyəm na ɩ́ mələna-wəɣɩ Kilisiti tike tɛɛ na ɩ́lɛ́ ɩ tɔɣɔ pa tɔɔ kɛ́ kawulaɣa, ɩlɛ Ɩsɔ tʋ mpi ɩ sɩɩwa na ɩ́ təŋəɣɩ na ɩ́ lakɩ tɔ pə nyʋɣʋ ntɛ́. 	 Hij heeft besloten alles in de hemel en op aarde bijeen te brengen onder het absolute gezag van Christus, als de tijd ervoor gekomen is.


Sika nyə́ma tɔm ɩ́ la-mɛɣɛ pətɔɔtɛɛ. 	 Leef mee met de mensen die twijfelen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Piyɛɛ kpɛɛsaa təlalala na ɩ́ tuu na ɩ́ tɔ sɩ: Na Ɩsɔ, ma ta nyɩ apalʋ wei ɩ tɔm ɩ́ yɔɣɔtəɣɩ tɔ. 	 Hij begon te vloeken en te tieren en beweerde bij hoog en bij laag dat hij Jezus niet kende. "Ik ken die Man niet", zei hij.


Ma sələmʋɣʋ ntɛ́ sɩ, pa təna pá kpɛntɩ nɔɣɔ kʋlʋmaɣa. Haɩ, Tacaa, tá na-wɛ tə́ kpɛntɩ kʋlʋm ɩsɩɩ ma na-ŋ tə kpɛntʋɣʋ təmammam tɔ. Pá kpɛntɩ kʋlʋm, ɩlɛna antulinya ná sɩ nyá tilina-m. 	 Ik vraag U, Vader, of zij net zo één mogen zijn als U en Ik. U bent in Mij en Ik ben in U. Laat hen ook zo in Ons zijn. Dan zal de wereld geloven dat U Mij gestuurd hebt.


Mpa mpa pa lakɩ təma kɛ Yesu sɛɛlaa kpeka taa tɔ paa wɛɛna yaasi kʋpaŋ kɛ mpʋ tɔtɔɣɔ. Pa kaa wɛɛ ataa na a waalɩ nyə́ma, pa kaa wɛɛ sʋlʋnyɔɔlaa, yaa mpa pa muɣuliɣi sɩ pá hiki liɣitee tɔ. 	 De helpers (A) moeten net zulke goede, evenwichtige mannen zijn als de voorgangers. Je moet op hen aankunnen. Zij mogen niet aan de drank verslaafd zijn en ook geen oneerlijke winst willen maken.


Ɩsɔ təŋa ɩsəna ɩ sɩɩwa na ɩ́ lakɩ tɔɣɔ ɩ ləsa-tʋɣʋ hatuu lɔŋ sɩ tá na Kilisiti tá kpɛntʋɣʋ tɔɔ tə́ hiki tá paa tete kɛ nyʋɣʋ yapʋ tɔm taa. Ɩsɔ ɩɩ lakɩ pʋlʋ na pə́ coti nti ɩ sɩɩwa na ɩ maɣamaɣa ɩ luɣu la sɩ ɩ́ la tɔ. 	 Door onze eenheid met Christus zijn wij het eigendom van God geworden. Dat is altijd de bedoeling geweest van Hem, Die alles doet zoals Hij Zelf wil en goed vindt.


Mpʋɣʋlɛ Yesu tɔma-ɩ sɩ: Simɔŋ maa heeli-ŋ tɔm natəlɩ. Tənaɣalɛ Simɔŋ cɔwa sɩ: Tacaa yɔɣɔtɩ. 	 Jezus gaf meteen antwoord op wat in de Farizeeër omging. "Simon", zei Hij, "Ik moet u iets zeggen." "Ja", antwoordde de Farizeeër. "Ik luister."


Falisanaa ná mpʋ, ɩlɛna pá yɔɣɔtɩ-ɩ sɩ: Nyənɩ, nyá ɩfalaa lakʋɣʋ mpi pə fɛɩ lapʋ kɛ kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ wule tɔ yee? 	 Enkele Farizeeërs zagen het en zeiden verontwaardigd: "Kijk eens, Uw discipelen doen iets wat niet mag. Zij oogsten op de sabbat."


Tə sələməɣɩ Ɩsɔ kɛ́ sɩ ɩ́ la-mɛ na ɩ́ nyɔɔ toŋ kɛ teu na ɩ pəsʋɣʋ teeli nyəŋkʋ toŋ taa, na ɩ́ pəsɩ na ɩ́ kantəlɩ pə təna mpi pɩɩ maɣana-mɛ tɔ pə taa na suulu. 	 Ook vragen wij Hem u te sterken met Zijn geweldige, hemelse kracht, opdat u alles blij kunt verdragen;


Kʋŋmaŋmam napəlɩ pə fɛɩ mpi Ɩsɔ ɩɩ naakɩ tɔ. Ɩsɔ ɩ́lɛ́ ɩ naa pə tənaɣa təyaɩɩ, pʋlʋ ta ŋmɛlɩ-ɩ. Ɩ kiŋ kɛ tá təna tɩɩ polo na tə́ kɛɛsɩ ta kʋlapʋtʋ təna. 	 God weet alles over iedereen. Alles in en om ons ligt open en bloot voor Zijn ogen; niets kan verborgen blijven voor Hem aan Wie wij verantwoording moeten afleggen voor alles wat wij hebben gedaan.


Weesiŋ nyəm təna tɔnəŋ fɛɩ kʋlʋməŋ, yəlaa tɔnəŋ wɛna ɩ mpaa na wontu nyəŋ ná wɛna ɩ́lɛ́ ɩ mpaa tɔtɔ. Sumasɩ tɔnəŋ wɛna ɩ mpaa kɛ́ na tiina tɔnəŋ náá wɛnna ɩ́lɛ́ ɩ mpaa tɔtɔ. 	 Elk vlees is niet gelijk; er is verschil tussen het vlees van mensen, vee, vogels en vissen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ wʋsasɩ kpa-ɩ waatʋ ɩnɩ ɩ taa na ɩ́ sɩ. Ɩlɛna pá sɔ-ɩ lʋm na pá hɩɩsɩ-ɩ ɩsɔtaa naŋ taa. 	 Zij werd in die tijd ziek en stierf. Nadat men haar gewassen had, werd zij in een kamer op de bovenverdieping gelegd.


Pə kɔma na pə́ kɛɛsɩ ɩlɛ, Ɩsɔ lʋm sɔlʋ Yohaanɩ kɔma Yuta wʋlaɣa tɛtʋ taa kɛlɛ na ɩ́ niki waasʋ lapʋ. 	 Terwijl zij nog in Nazareth woonden, begon Johannes de Doper te preken in de woestijn van Judea.


Na tə́ maɣana Ɩsɔ sɛɛlaa kɛ təna, na tá na-wɛ tə́ caɣa kʋyɛɛŋ naatosompɔɣɔlaɣa. Ḿpʋ́ɣʋ́ Feesuɣu Naŋŋtʋ lapa na pá heeli Pɔɔlɩ sɩ ɩ́ taa polo Yosalɛm. 	 Eenmaal aan land, vonden wij christenen en bleven een week bij hen. Op aandringen van de Heilige Geest waarschuwden zij Paulus niet naar Jeruzalem te gaan.


Pə taɣa pʋlʋ, pa taa nyɩ nti pá pɔɔsɩ-ɩ tɔ. 	 Van toen af durfde niemand Jezus nog iets te vragen.


Paa mə taa wei ɩ́ ləsəɣɩ liɣitee kɛ cimaasɩ cimaasɩ na pə́ kɛɛsəna ɩsəna mpi ɩ hikaa tɔ na ɩ́ sɩɩkəna a mpaa. Ye ma kɔma má tala, pə́ taa wɛɛ sɩ ɩ́ kɔna mə kʋhaʋ mə kʋhaʋ. 	 Die komen hierop neer, dat ieder van u elke zondag iets opzij moet leggen van wat hij heeft verdiend. Bewaar het tot ik bij u kom.


Ḿpʋ́ɣʋ́ alʋ cɔ Yesu sɩ: Tacaa, ma naa sɩ n kɛ́ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ. 	 "Here", zei de vrouw tegen Hem. "U moet een profeet zijn!


Kʋŋmɛləm napəlɩ pə fɛɩ sɩ pə kaa kuli pə tɔɔ. Pə́cɔ́ mukaɣa tɛɛ pʋlʋpʋ fɛɩ mpi pa kaa ləsɩ na paa awe na tɔ. 	 Zo zal ook alles wat geheim of verborgen is, aan het licht komen.


Ama ɩ kpaala-wɛɣɛ teu sɩ: Ɩ́ taa yele na pá nyɩ ma tɔɔ. 	 Hij genas iedereen die ziek was. Maar Hij wilde beslist niet dat zij rondvertelden wat Hij allemaal deed.


Mpʋ tɔ, ɩ́ la laakalɩ na ɩ́ feŋ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ɩ́ ta nyɩ wʋlɛ nte mpʋ ɩnɩ pɩɩ tii təkpili tɔ. 	 Wees dus op je hoede en houd je ogen open! Je bent gewaarschuwd!


Laapaalɩ Kʋpaŋ ɩnəɣəlɛ ɩ Pəyaɣa Tacaa Yesu Kilisiti tɔm. Ye Yesu yʋlʋwɛɛtʋ tɔm ɩlɛ, wulaʋ Tafiiti lʋlʋɣʋ taa tʋ kɛ́. 	 Het gaat over Gods Zoon, Jezus Christus, onze Here. Menselijk gezien stamt Hij van David af. Doordat Hij terugkwam uit de dood heeft de Heilige Geest bewezen dat Hij de machtige Zoon van God is.


Tənaɣa ɩ tɔma-m sɩ: Taa la mpʋ, ta tənaɣa təmlɛ nyə́ma kɛ́. Taɣalɛ mpʋ na nyá taapalaa Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa na mpa pa təŋəɣɩ takəlaɣa kanɛ ka taa tɔmnaa tɔ. Ye sɛɛtʋ ɩlɛ, Ɩsɔ kɛ́ n ká sɛɛ. 	 Maar hij zei: "Doe dat niet! Ik ben slechts een dienaar van de Here, net als u en uw broeders, de profeten en net als ieder, die ter harte neemt wat in dit boek staat. Vereer alleen God!"


Pə kɔma na pə́ tala nti Ɩsɔ ka tɔma sɩ ɩ ká la Apəlaham tɔ tə lapʋ tɔ, tá piitim nyə́ma huka sɔsɔm, pa paɣaʋ kɛ Icipiti wɛ sɔɣɔntʋ. 	 De tijd dat God Zijn belofte aan Abraham zou waarmaken, kwam steeds dichterbij. Het volk werd in Egypte groter en groter.


Ɩ́ ká tɔkɩ na ɩ́ nyɔɔkɩ mə tɛɛsɩ nsi sɩ taa tɔɣɔ ɩ́ fɛɩna yaa we? Yaa Ɩsɔ sɛɛlaa kpekəle kɛ ɩ́ nyənəɣɩ yem? Na mpa pɛlɛ pa fɛɩna pʋlʋ tɔɣɔlɛ ɩ́ caa fɛɛlɛ tʋɣʋ na? Yaa ɩ́ caa má heeli-mɛ suwe? Pə nəɣəsəna ma sa-mɛ? Paa pəcɔ ma kaa sa-mɛ se. 	 Als u echt zoveel honger hebt, moet u eerst thuis iets eten. Betekent de gemeente van God zo weinig voor u dat de arme medegelovigen door u geen kans krijgen om te eten? Wat denkt u? Dat ik u een compliment zal geven? Ik denk er niet aan!


Kʋyakʋ tooso nyəŋkʋ wule pa kpa pɛɛlɔ kɛ Kalilee Kana taa, na Yesu too polo. 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders. U weet immers dat de grote dag van de Here geheel onverwacht komt, als een dief in de nacht.


Ama nti Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Sowɛɛlɩ ka yɔɣɔtaa tɔ, ntɩ tə maɣamaɣa tə lakəna saŋa. 	 Wat hier gebeurt, is al lang geleden door de profeet Joël voorspeld:


Samaa ná mpʋ, ɩlɛna sɔɣɔntʋ kpa-wɛ. Na pá saŋ Ɩsɔ kɛ́ mpi pə tɔɔ ɩ ha yəlaa kɛ pəsʋɣʋ ŋkʋ kʋ taka kɛ mpʋ tɔ. 	 Er ging een huivering van ontzag door de omstanders, die dit vlak voor hun ogen zagen gebeuren. Zij prezen God dat Hij deze macht aan een mens had gegeven.


Mə maɣamaɣa ɩ́ maɣasɩ-təɣɩ mə taa na ɩ́ ná, sɩ waatʋ wei alʋ puki Ɩsɔ sɛɛʋ na ɩ́ sələməɣɩ tɔ, ɩ caɣa nyʋɣʋ kpɛtɛ na? 	 Zeg nu zelf, broeders: Is het fatsoenlijk dat een vrouw zonder hoofdbedekking tot God bidt?


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ ɩ too sɩ: Alʋ nyá, nyaa heelina-m na pə́cɔ́ má lá na? Ma waatʋ ta tata. 	 "Laat Mij met rust," antwoordde Hij. "Het is mijn tijd nog niet."


Pə taɣa pʋlʋ, timpi pə wɛɛ tɔɣɔ pə sɔɔsəɣɩ teu sɩ pə́ tɔɔləna pɛlɛ. Ama wei ɩ fɛɩna pʋlʋ tɔ, paa pəciiu maɣamaɣa kɛ ɩ wɛna, paa lɛɛkɩ kɛ́. 	 Want wie een goed gebruik maakt van wat hij heeft, zal er nog meer bij krijgen. Meer dan overvloedig. Maar wie niets doet met wat hij heeft, zal zelfs de kleinste verantwoordelijkheid worden afgenomen.


pá pɔɔsɩ-ɩ sɩ: Heeli-tʋɣʋ kaŋkantɛ nte n makɩ nyá taa na ń lakɩ ɩsəntɔ tɔ. Yaa awe tɩɩ hana-ŋ pə mpaaʋ? 	 Ze vroegen Hem wie Hem de bevoegdheid had gegeven de handelaars de tempel uit te jagen.


Ɩlɛna pa taa Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlʋ nɔɣɔlʋ ɩ́ kɔɔ sɩ ɩ́ kuuki Yesu nɔɣɔ. Ɩlɛna ɩ́ pɔɔsɩ Yesu sɩ: 	 Eén van hen, een godsdienstleraar, nam het woord. "Meester, wat is het belangrijkste gebod in de wet van Mozes?"


Ama tampana tɔɔ Kilisiti femaɣa sɩ pə́ hʋ́lɩ́ təkpataa sɩ mpa pa səpa tɔ paa tɛ na pá fe mpʋ tɔtɔ. 	 Maar zo is het gelukkig niet! Christus is weer levend gemaakt, als eerste van de velen die gestorven zijn.


Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo maa cɛsəɣɩ, mpa pa wɛ cənɛ tɔ pa taa lɛlaa ká ná Yʋlʋ Pəyaɣa má na má kɔŋ ɩsɩɩ wulaʋ sɔsɔ na pə́cɔ́ pá sɩ. 	 Luister, Ik zeg dat sommigen van jullie, die hier bij Mij staan, Mij nog tijdens hun leven zullen zien komen in koninklijke waardigheid."


Sɔɔlʋɣʋ tɔm ka wɛɛna tam tɔɔ, Ɩsɔ kʋheelitu kpaalʋɣʋ ká sɩɩ tənaɣa. Wei pə saawa na ɩ́ yɔɣɔtəɣəna tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ pɩɩ tɛ na pə́ tɛ́. Nyəm ká tɛ na pə́ saalɩ yem. 	 Aan de liefde komt nooit een einde. Het spreken namens God zal eens niet meer nodig zijn; het spreken in vreemde talen zal ophouden; kennis zal dan niet meer worden gevraagd.


Ɩ́ la laakalɩ, ɩ́ taa yele na tətɔɣɔlɛ na sʋlʋnyɔɔlɛ pə́ pəsɩ-mɛ, na kaɣana antulinya ɩnɛ ɩ nyəntʋ nəɣəsɛɛ kʋ-mɛ. Ye ɩ́ paasəna mpʋ kʋyakʋ ŋkʋ kɩɩ tuti-mɛɣɛ. 	 Pas op! Laat je niet door mijn plotselinge komst overrompelen; laat je niet bedwelmen door allerlei uitspattingen en door te veel te drinken;


Ɩlɛna yʋlʋm tɔ sɩ: Tacaa, ma mʋwa. Na ɩ́ luŋi-ɩ atɛ. 	 "Ja, Here", zei de man, "ik geloof in U." En hij knielde voor Jezus neer.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ma cɔɔkɩ mpa pa kotiɣina-m paa timpi na pá tɔŋ sɩ ma ta kɛ pʋlʋ tɔ. 	 Dat is ook mijn verdediging tegenover mensen die menen over mij te mogen oordelen.


Ɩ tɛma kʋyakʋ sɩɩʋ ŋku kʋ wule ɩ ká yele na yʋlʋ wei ɩ ləsaa tɔ ɩ́ təŋ ɩsəna tampana wɛɛ tɔ na ɩ́ hʋʋna yəlaa tənaɣa tɔm. Pə maɣamaɣa pə tampana kɛ ɩ hʋla yəlaa tənaɣa waatʋ wei ɩ feesa-ɩ tɔ. 	 Want Hij heeft een dag vastgesteld, waarop Hij rechtvaardig over de mensheid zal oordelen, door een Man die Hij daartoe heeft aangewezen. Om iedereen te garanderen dat Hij Zijn woord zal houden, heeft Hij die Man uit de dood laten terugkomen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ sɛɣɛsʋɣʋ cɛpa pa laŋa kɛ teu. Pə taɣa pʋlʋ, ɩ sɛɣɛsa-wɛɣɛ na toŋ, ɩ ta nyá. 	 Zij waren diep onder de indruk, want Hij zei de dingen zo zeker. Hij wist waar Hij over sprak en hoefde Zijn woorden geen kracht bij te zetten door aan te halen wat anderen hadden gezegd.


Ɩ́ taa nɩɩkɩ Ɩsɔ Tɔm kɛ kʋnɩɩ kɛ yem. Ye ɩ́ lakɩ mpʋ ɩ́ puɣusiɣi mə təɣɩ. Ama ɩ́ təŋ teitei ɩsɩɩ ɩ́ nɩɩkɩ tɔ. 	 Maar naar dat nieuws moet u niet alleen luisteren, u moet er ook naar handelen.


Kʋpam, ta taa nɔɣɔlʋ fɛɩ wei ɩ tɩ ɩ tɩ, na ɩ́ nɔkaa ɩ wɛɛ, ɩ́ nɔkaa ɩ sɩ tɔ. Ye tə tɩɩ wɛɛ, Tacaa tɔɔ kɛ́. 	 Want niemand van ons leeft voor zichzelf. En niemand van ons maakt zelf uit wanneer en waar hij zal sterven.


Wei ɩ́ te səkpetu taa, mpʋ ɩnɩ tɔtɔɣɔ ɩ te sɔsɔɔntʋ taa. Na wei ɩ ta te səkpetu taa, mpʋ ɩnɩ tɔtɔɣɔ ɩ kaa te sɔsɔɔntʋ taa. 	 Wie betrouwbaar is in kleine dingen, is het ook in grote. Wie onbetrouwbaar is in kleine dingen, is het ook in grote.


Waatʋ wei tampana tɔm Laapaalɩ Kʋpaŋ caala mə tɛɣɛ tatɛ tɔ pa hʋla-mɛɣɛ tɛɛlʋɣʋ ŋku kʋ wɛ tampana tɔm ntɩ tə taa tɔ. Pə tɔɔ kɛ́ mə taa tɛmnaʋ kɛ Ɩsɔ na mə sɔɔlʋɣʋ teesina mpi pa sɩɩ-mɛɣɛ hatuu ɩsɔtaa na ɩ́ tɛɛləɣɩ-wɩ tɔ. 	 die u in de hemel wacht. U ziet uit naar die hemelse vreugde sinds u de waarheid, het goede nieuws, gehoord hebt.


Mpa pa kpa Yesu tɔ pa pona-ɩ kɔtəlaa wulaʋ Kayifi tɛ na pá maɣana Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa na nyʋɣʋ nyə́ma nyʋɣʋ nyə́ma pa kotaa. 	 De mannen die Jezus gevangen genomen hadden, brachten Hem naar het paleis van hogepriester Kajafas. Daar was de hele Hoge Raad bijeen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩsɔtaa tillu heela-m sɩ: Tɔmnaa panɛ pa kɛ́ tampana kɛ́, na pa nəɣəsəna pá tɛ-wɛ na taa. Na Tacaa Ɩsɔ wei ɩ haa Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa kɛ ɩ Feesuɣu tɔ, ɩnɩ ɩ ka tilina ɩ ɩsɔtaa tillu sɩ ɩ́ hʋ́lɩ́ ɩ pəyalaa kɛ mpi pə wɛɛ pə kɔŋ nɔɔnɔɔ tɔ. 	 Daarna zei de engel tegen mij: "Deze woorden zijn waar en betrouwbaar. De Here God, Die de profeten ingeeft wat zij moeten zeggen, heeft Zijn engel gestuurd om Zijn dienaren te laten zien wat er binnenkort moet gebeuren.


Paa Tɛɛʋ acima wena Pilatɩ tʋləɣɩ saləka tʋ nɔɣɔlʋ wei samaa caa sɩ pá tʋlɩ tɔɣɔ. 	 Pilatus had de gewoonte met Pasen een gevangene vrij te laten. De mensen mochten zeggen wie.


Pəlɛ pə waalɩ Yesu tasa lɩɩʋ kɛ ɩ ɩfalaa tɔɔ kɛ́ Tipeliyatɩ teŋku nɔɣɔ. Ɩsəna ɩ lɩɩ pa tɔɔ tɔɣɔlɔ. 	 Hierna kwam Jezus nog een keer bij Zijn discipelen en dat was bij het meer van Tiberias. Het gebeurde als volgt.


Pə kɔma na pə́ leeli, ɩlɛna Pɔɔlɩ tɔ Paanapasɩ sɩ: Tə məlɩ tə cɔɔ acalɛɛ nna a taa tə heela Tacaa tɔm tɔ, na tə́ ná ta taapalaa cakəlɛ wɛ ɩsəna tɔ. 	 Verscheidene dagen later zei Paulus tegen Barnabas: "Zullen wij teruggaan naar de steden waar wij de Here Jezus bekend hebben gemaakt? Dan kunnen wij eens zien hoe het met de christenen daar gaat."


Ye apalaa mpa pa ta kpaɣata alaa, na alaa mpa pa ta saata tɔ. Tacaa ta heeli-m pa tɔm sɩ pʋlʋ. Ama Tacaa pɛɛlɛɛ tɔɔ ma nəɣəsəna yʋlʋ wei ɩ́ yɔɣɔta nti pá mʋ-tɩ tɔɣɔ. Pə tɔɔ kɛ́ ma heeliɣi-mɛɣɛ nti ma maɣamaɣa ma hʋʋkɩ tɔ. 	 Voor de ongetrouwde jonge vrouwen heb ik geen voorschrift van de Here. Maar ik geef mijn eigen mening als iemand die, door de goedheid van de Here, te vertrouwen is.


Yaa Ɩsɔ ɩnɩ ɩ kɛ́ Yuta nyə́ma tike nyəŋ, na piitim lɛmpɩ nyə́ma nyəŋ na ɩlɛ? Aaɩ pə taɣa mpʋ. Kʋlʋm ɩnɩ ɩ kɛna pa təna pa Ɩsɔ. 	 God is toch niet alleen de God van de Joden; Hij is immers ook de God van de andere volken?


Ama nyá, ye n haakɩ kʋnyɔntʋnaa kɛ liɣitee, taa yele na nyá taapalʋ wei ɩ wɛ nyá kɔŋkɔŋ taa maɣamaɣa tɔ ɩ́ ná. 	 Daarmee hebben zij hun beloning al. Als u goed voor iemand bent, houd het dan geheim. Laat uw linkerhand niet weten wat uw rechterhand doet.


Na pə kaasa-m lɛntɩ sɩ ń caa-m kutuluɣu, pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ma tʋ tɛɛlʋɣʋ sɩ mə Ɩsɔ sələmʋɣʋ ká yele na pá tʋlɩ-m na má kɔɔ mə tɛ. 	 Houd een logeerkamer voor mij klaar, want ik hoop dat God uw gebeden zal verhoren, zodat ik binnenkort als vrij man naar u toe zal kunnen komen.


Taa nyana kʋnyɔŋ ŋku n ká kɔɔ na ń tɔɣɔ tɔ. Nyənɩ, Ɩlɔɣɔʋ ká tʋ mə taa paɣalɛ kɛ saləka taa sɩ ɩ maɣasəɣɩ-mɛ na ɩ́ ná mə waalɩ. Na kʋyɛɛŋ naanʋwa taa kɛ́ ɩ́ ká tɔɣɔ kʋnyɔŋ. La yʋlʋpaŋ haləna nyá səm wule, maa tɛ na má ha-ŋ weesuɣu teeli ntenuɣu. 	 Wees niet bang voor wat u nog moet doormaken. De duivel zal sommigen van u in de gevangenis gooien om u op de proef te stellen; u zult het tien dagen erg moeilijk hebben. Maar blijf Mij trouw tot de dood. Dan zal Ik u de erekrans van het eeuwige leven geven.


Ye təmlɛ nte tə lapa na yəlaa pəsɩ tasəkəlɛ nyə́ma tɔ təlɛ tə ta kisi teeli kɛ hikuɣu, ɩlɛ kacaŋfana nte təlɛ tə lakɩ na yəlaa pəsəɣɩ yʋlʋpama kɛ Ɩsɔ ɩsɛntaa tɔ? 	 Als het verbond dat tot veroordeling leidt al zo'n glans gaf, hoeveel meer moet dan de glans van het verbond zijn dat de mensen bij God brengt?


saŋa pa pɔɔsəɣɩ-tʋɣʋ kʋpantʋ nti tə lapa kaakalaɣa tɔ tə tɔm, na ɩsəna tə lapa na ká kʋlɩ tɔ. 	 "Geachte leiders van Israël: Als ik het goed begrijp, worden wij vandaag verhoord omdat wij iets voor een invalide man hebben gedaan, waardoor hij is genezen.


Na pə tɔɔ kɛ́ mpi mpi ɩ sɩɩwa sɩ ɩ ká la-tʋ tɔ pə kɛ́ kʋpampam na pə tɔɔwa sɔsɔm pə tɩɩ fɛɩ. Na ye ɩ́ hika mpi Ɩsɔ sɩɩwa sɩ ɩ ká la tɔ, ɩlɛ ɩ́ ká pəsɩ na ɩ́ fiti kʋnyɩɩləŋ ɩsaɣaŋ wei ɩ ŋmakəla antulinya taa cənɛ tɔ ɩ niŋ taa na ɩ́ kpaɣa Ɩsɔ wɛɛtʋ. 	 Hij zal zelfs Zijn heerlijkheid en goedheid met ons delen! Hij heeft ons geweldig grote en waardevolle beloften gedaan: Hij redt ons van de begeerten en het verderf om ons heen en geeft ons deel aan Zijn eigen wezen.


Mə sɛɛwa ma tɔɔ kɛ́ pənɛntɛɣɛ na tə́ yoo yoou. Yoou ŋku ɩ́ ná ma yoo hatuu lɔŋ na ɩ́ tɩɩ nyəmá tɔtɔ sɩ ma tɩɩ tɔŋna-kʋɣʋ yoou tɔ, ŋkʋɣʋlɛ mpʋ na ŋku ɩ́ yookuɣu tɔ. 	 U hebt dezelfde strijd als ik. U weet hoe ik voor Christus heb geleden; en zoals u hebt gehoord, ben ik op het ogenblik weer in een verschrikkelijke strijd gewikkeld.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Pɔɔlɩ na Silaasɩ pa təŋna Aŋfipolisi na Apolonii, ɩlɛna pá tala Tɛsalonikɩ. Pə pamna Yuta nyə́ma naa wɛna təkotile kɛ təna. 	 Zij reisden via Amfipolis en Apollonia naar Thessalonica, waar een Joodse gemeenschap was.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, tɔm nti n heela-m tɔ, ma heela-wɛɣɛ-tɩ na pá mʋ. Pa nawa sɩ tampana nyá kiŋ kɛ ma lɩɩnaa, na pa tɛma pa taa sɩ nyá tilina-m. 	 Want wat U Mij hebt verteld, heb Ik aan hen doorgegeven. En zij hebben het aanvaard. Zij zijn tot het geloof en de overtuiging gekomen dat U Mij hebt gestuurd.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ma ná ɩsɔtaa tillu nɔɣɔlʋ ɩ́lɛ́ na ɩ́ səŋa ilim tɔɔ. Na ɩ́ má kapusi na ɩ́ heeli sumasɩ nsi sɩ kʋləɣɩ ɩsɔ tɔ sɩ təna sɩ: Ɩ́ timsi na ɩ́ kɔɔ Ɩsɔ acima sɔsɔɔna taa. 	 Ik zag een engel in de zon staan. Met zijn sterke stem riep hij naar alle vogels die in het midden van de hemel vlogen: "Kom bij elkaar voor Gods grote maal!


Tənaɣa kɔtəlaa wulaʋ cəla ɩ wontu na ɩ́ tɔ sɩ: Seliya nyə́ma mpaɣa tə tasəɣɩ pɛɛkʋɣʋ tɔtɔ. 	 De hogepriester maakte zich vreselijk kwaad en scheurde zijn kleren kapot.


Ɩlɛna Yesu pɔɔsɩ-wɛ sɩ: Pə na pə mpʋ na ɩ ta cɛkənta? 	 "Zeven manden", was hun antwoord. Jezus zei: "Begrijpen jullie het nu nog niet?"


Tacaa na-ɩ, ɩlɛna ɩ tɔm lapɩ-ɩ pətɔɔtəlɛ, na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Taa wii. 	 Toen Jezus de vrouw zag, kreeg Hij diep medelijden met haar. "Huil maar niet", zei Hij.


Pə kɔma na pá lɔ-ɩ tɔ, Icipiti wulaʋ sɔsɔ pɛɛlɔ hiina-ɩ na ɩ́ tɔkɩ-ɩ ɩsɩɩ ɩ maɣamaɣa ɩ kʋlʋlʋ. 	 Maar toen zij hem niet langer verborgen konden houden, legden zij hem te vondeling, waarna hij werd gevonden door Farao's dochter. Zij nam hem aan en zorgde voor hem als haar eigen kind.


Tənaɣa mpa na Yesu paa wɛ təna tɔ pa taa nɔɣɔlʋ ɩ kpɛɛ ɩ laɣatɛ na ɩ́ lo kɔtʋlʋ sɔsɔ təmlɛ tʋ ŋkpaŋʋɣʋ na ɩ́ kɔɔlɩ təfeŋ. 	 Maar één van Zijn discipelen trok een zwaard, haalde uit en sloeg de knecht van de hogepriester een oor af.


Nti ma caa ma hʋ́lɩ́ tɔɣɔlɛ sɩ: Ɩsɔ ka taɣana nti ɩ caa ɩ́ na ɩ yəlaa pá la tɔ, haləna ɩ́ tɔ sɩ ɩ ká tɔkɩ ɩ nɔɣɔ sɩɩʋ. Pə kɔma na pɩɩsɩ la nasəlɛ na hiu na naanʋwa (430) kɛ́, ɩlɛna kʋsəsɩɩtʋ tɔm lɩɩ. Kʋsəsɩɩtʋ tɔm lɩɩʋ mpʋ tɔ, pə fɛɩ sɩ təlɛ tə́ kʋ nti Ɩsɔ tɛma taɣanʋɣʋ tɔ, na mpi mpi ɩ tɔma sɩ ɩ ká la yəlaa tɔ təlɛ tə saalɩ yem. 	 Ik wil eigenlijk dit zeggen: Als God met Abraham een onverbrekelijke overeenkomst heeft gesloten, kan een wet die er pas 430 jaar later bijkwam, die overeenkomst niet ongedaan maken. De belofte die God heeft gedaan, blijft gelden.


Ma caakaɣa kɛ́ sɩ má maɣasɩ-mɛ na má na mə waalɩ, sɩ mə luɣu wɛ tam kɛ́ ma kʋsɛɣɛsətʋ təŋʋɣʋ yaa mə luɣu fɛɩ. Pə maɣamaɣa pə nyʋɣʋ tɔɔ kɛ́ maa ŋmaa-mɛ. 	 Ik heb die vorige brief ook geschreven om te zien hoe ver uw gehoorzaamheid aan mij zou gaan.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə tasa-m yɔɣɔtənaʋ na ɩsɔtaa sɩ: Taa nyənɩ Ɩsɔ kʋtaɣanəm ɩsɩɩ asilima. 	 Maar de stem kwam nog een keer: 'Als God zegt dat u iets mag eten, mag u het eten!'


Ḿpʋ́ɣʋ́ Simɔŋ Piyɛɛ tɔma-wɛ sɩ: Maa polo tiina kpaʋ. Tənaɣa ɩ ɩfalaa pɛlɛ sɩ: Tɩɩ təŋɩ-ŋ. Ɩlɛna pá kʋlɩ na pá polo pá kpa kpiiliya taa, na ahoo anɩ pa ta hiki paa pʋlʋ cəcəka. 	 "Ik ga vissen", zei Simon Petrus. "Wij gaan mee", zeiden de anderen. Zij gingen naar het meer en voeren met de boot weg. Maar die hele nacht vingen zij niets.


Na pá tasa tiiliɣi yɔɣɔtʋɣʋ sɩ: Pa kaa sʋʋ ma hɛɛsʋɣʋ tete kɛ paa pəcɔ. 	 Toch kwamen de Israëlieten er niet, want God zei tenslotte: "Zij zullen nooit deel krijgen aan mijn rust." (B)


Yesu cɔ-wɛ sɩ: Ma tɛma-mɛɣɛ heeluɣu sɩ maɣalɔ. Ye maɣa ɩ́ pɛɛkəɣɩ, ɩlɛ ɩ́ yele panɛ na pá tɛɛ. 	 "Ik heb u toch gezegd dat Ik het ben! Als het u om Mij te doen is, laat die anderen dan gaan."


Ɩlɛna Yesu kpaalɩ ɩ ɩfalaa sɩ: Ɩ́ taa heeli nɔɣɔlʋ sɩ ma kɛ́ Mesii. 	 Hij verbood Zijn discipelen ten strengste iemand te vertellen dat Hij de Christus was.


Ma heeliɣi-mɛ sɩ pa tʋla ta taapalʋ Timotee. Ye ɩ tala lɔŋ kɛ cənɛ ma na-ɩ tɩɩ kɔnna mə tɛ. 	 Het zal u goed doen te horen dat onze broeder Timotheüs weer uit de gevangenis is. Als hij hier op tijd komt, zal ik u samen met hem bezoeken.


Tɔʋ, pa yɔɣɔtʋɣʋ mpʋ sɩ ɩ kpawa tɔ wentiɣilɛ mpʋ? Ntəɣəlɛ sɩ ɩ tiiwa katatəlaɣa, haləna ɩ́ tala tɛtʋ tɛɛ maɣamaɣa kɛ́ na pə́cɔ́ ɩ́ kpaakɩ. 	 Er staat 'terugkeren'. Daaruit blijkt dus dat Hij eerst uit de hemel is neergedaald naar de aarde.


Ama nti tɔɣɔlɛ sɩ, tɩɩ la-wɛɣɛ takəlaɣa sɩ pá kii asilima nantʋ kʋlalaatʋ, na pá yele tɛtɛlakasɩ. Pá taa tɔɣɔ mpi pa ta lɛntɩ tɔ pə nantʋ, na caləm tɔtɔ. 	 Het enige wat wij hun zullen schrijven, is dat zij niets mogen eten van wat aan afgoden geofferd is; dat zij geen hoererij mogen plegen; dat zij geen vlees mogen eten van dieren die door verstikking zijn gedood en dat zij geen bloed mogen eten of drinken.


Tɔm nti tə wɛɛ sɩ má heeli atamɛɛ na alaa leelaa tɔɣɔlɛ sɩ, ye pa tɔka pa ɩtantʋ ɩsɩɩ ma tɔkʋɣʋ ma nyəntʋ tɔ pɩɩ kəlɩ-wɛɣɛ sɛɛʋ. 	 Ik vind het voor ongetrouwde mannen en weduwen beter dat zij alleen blijven net als ik.


Tənaɣa Yesu kpaɣa potopotonaa naatosompɔɣɔlaɣa ɩnɩ na tiina anɩ, na ɩ́ sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ na ɩ́ cəlɩ, na ɩ́ cɛla ɩ ɩfalaa na pɛlɛ pá tala samaa. 	 Hij nam de zeven broden en de visjes en dankte God ervoor. Daarna brak Hij ze in stukken en gaf ze aan Zijn discipelen. De discipelen gaven het brood en de vis aan de mensen.


Ɩlɛ ɩ́ ká pəsɩ yəlaa mpa pa fɛɩna taalɩ na pá wɛ tənaŋŋ tɔ, na ɩ́ pəsɩ Ɩsɔ piya nsi sɩ fɛɩna kawalaɣa nakələɣɩ antulinya yəlaa kʋtakɛɛsəŋ na asaɣaa pa hɛkʋ taa tɔ. Pə́cɔ́ pə wɛɛ kɛ́ sɩ mɩɩ mʋɣʋna kɔkɔ kɛ pa hɛkʋ taa kɛ́ nyənənyənɩ ɩsɩɩ ɩsɔtʋlʋŋasɩ kɛ ɩsɔtaa 	 zodat niemand een kwaad woord van u kan zeggen. Leef in deze ontwrichte, bedorven wereld als zuivere, onschuldige kinderen van God. Want in deze wereld bent u als sterren die het licht van God uitstralen en


Ḿpʋ́ɣʋ́ tə sʋʋ Atilamiti kpɩɩlʋɣʋ nakʋlɩ. Kʋlɛ kʋ pukina Asii tɛtʋ taa kpɩɩləŋ teesaŋnaa kiŋ. Tá na Masetoni tʋ nɔɣɔlʋ, pa yaa-ɩ sɩ Alisitaakɩ. Ɩ lɩɩna Tɛsalonikɩ, tá na-ɩ tə sʋʋna kpɩɩlʋɣʋ kɛ mpʋ. 	 Wij gingen aan boord van een schip uit Adramyttium, dat een reis langs de havens van Asia zou maken. Aristarchus, een Macedoniër uit Thessalonica, was ook bij ons.


Na weesuɣu nyəm mpi pɩɩ wɛ teŋku taa tɔ pə tintika tooso taa kʋlʋmtəlɛ sɩ, na kpɩɩləŋ təna tintika tooso taa tintiɣile kʋlʋmtəlɛ wakəlɩ. 	 en een derde deel van de zeedieren ging dood en een derde deel van de schepen verging.


Na ɩsəna pə hʋlaa sɩ sɔɔlʋɣʋ tɔm təkpem tɔɣɔlɛ timpi tá tá sɔɔlɩ Ɩsɔ na ɩnɩ ɩ sɔɔlɩ-tʋ na ɩ́ tili ɩ Pəyaɣa sɩ pə́ hɩɩsɩ tá ɩsaɣatʋ kɛ ka tɔɔ tɔ. 	 De liefde waarover het hier gaat, is niet onze liefde voor God, maar Zijn liefde voor ons. Daarom stuurde Hij Zijn Zoon, Die de straf voor onze zonden op Zich heeft genomen om de verhouding tussen God en ons weer goed te maken.


Ama Yesu cɔ-ɩ sɩ: Pa ŋmaawa Ɩsɔ Tɔm taa sɩ, pə taɣa tɔɣɔnaɣa tike kɛ yʋlʋ ka hikina weesuɣu. 	 Maar Jezus antwoordde: "In de Boeken staat dat er in het leven belangrijker dingen zijn dan brood alleen."


Pə taɣa kʋŋmaŋmam tike mɔləɣəna. Ama na tá mpa tə wɛna Ɩsɔ Feesuɣu ɩsɩɩ kancaalaɣa kʋcɔɔʋ ŋku Ɩsɔ lapa-tʋ tɔ, tá mɔləɣɩ tá taa tɔtɔ, na tə́ taŋa kʋyaŋku Ɩsɔ ká pəsɩ-tʋɣʋ ɩ piya na ɩ́ tɛɛsɩ tá tɔnəŋ ɩnɛɣɛ yapʋ təkpataa tɔ. 	 Dat geldt ook voor ons. Ook al hebben wij, als een voorproef van het nieuwe leven, de Heilige Geest ontvangen. Wij zuchten ook en hunkeren naar de dag dat ons lichaam zal worden verlost van ziekte en dood.


Tə nyəmá sɩ Ɩsɔ tənna-tʋ, na Ɩsaɣaʋ niŋ taa kɛ́ antulinya təna ná wɛɛ. 	 Wij weten dat wij kinderen van God zijn en dat de hele wereld in de macht van de duivel is.


Ɩ́ feŋ na ɩ́ sələmɩ, tɔfɔ ɩ́ ká hoti waatʋ wei maɣasʋɣʋ kɔŋ-mɛ tɔ. Pááná wɛɛ, ama tɔnʋɣʋ ɩɩ pəsəɣəna. 	 Wees toch op je hoede en bid. Anders zal de verleiding je te sterk worden. De geest is gewillig, maar het lichaam is zwak."


Ma tɔŋna takəlaɣa kanɛɣɛ ŋmaaʋ kɛ ɩsəntɔ tɔ na má tʋ-ŋ naani kɛ́ sɩ n ká la pə təna, haləna pə́ tɛləsɩ mpʋ. 	 Ik heb u deze brief geschreven omdat ik ervan overtuigd ben dat u zult doen wat ik u vraag en zelfs meer!


Aaɩ, pə taɣa mpʋ se, paa pəcɔ. Tá mpa səm cɛpa-tʋ na ɩsaɣatʋ tɔ, ɩsənaɣa tɩɩ wɛɛ na tə́ tɔŋna ɩsaɣatʋ lapʋ tɔtɔ? 	 Geen sprake van! Als gelovigen zijn wij dood voor de zonde! Waarom zullen we dan nog zondigen?


Ḿpʋ́ɣʋ́ yoolaa lapa nti pa kɛɛsa-wɛ tɔ. Pa kpaɣa Pɔɔlɩ kɛ ahoo anɩ na pá tɛɛna-ɩ halɩ Antipatilii. 	 De soldaten deden wat hun was opgedragen en brachten Paulus die nacht naar Antipatris.


Tə́ nyənna ta caanaa maɣamaɣa kɛ atɛ cənɛ. Pa hɔŋ tá ŋkpaŋŋ na tə́ seeki-wɛ. Ye tá caanaa hɔŋ tá ŋkpaŋŋ na tə́ seeki-wɛ, pə wɛɛ sɩ tɩɩ nɩɩna tá ɩsɔtaa Caa na pə́ kəlɩ mpʋ na tə́ hiki weesiŋ. 	 Vroeger, toen wij nog kinderen waren, kregen wij straf van onze natuurlijke vaders en wij hadden respect voor hen. Moeten wij ons dan niet nog veel meer onderwerpen aan de opvoeding van onze geestelijke Vader? Dan pas zullen wij leven.


Tənaɣa Simɔŋ Piyɛɛ tɔma sɩ: Tacaa, ye mpʋ pə taa wɛɛ ma nɔɔhɛɛ tike. Ama na ma niŋ na ma nyʋɣʋ tɔtɔ. 	 "Och Here, dan maar helemaal! Mijn voeten, mijn handen en mijn hoofd!" was Petrus' weerwoord.


Ɩnɩ ɩ tʋna-tʋ sɩ tə́ lakɩ yəlaa kɛ waasʋ, na tə́ heeliɣi təfoo sɩ ɩnəɣəlɛ Ɩsɔ sɩɩwa sɩ ɩ ká hʋʋna weesiŋ nyə́ma na sətaa kɛ tɔm. 	 Hij heeft ons opdracht gegeven dit nieuws bekend te maken en de mensen te verzekeren dat Jezus door God is aangesteld om recht te spreken over de levenden en de doden.


Tənaɣa Makətala Malɩ kʋlaa na ɩ́ polo ɩ́ heeli ɩ ɩfalaa sɩ: Ma nawa Tacaa. Ɩlɛna ɩ́ kɛɛsɩ-wɛɣɛ nti Yesu ka heela-ɩ tɔ. 	 Maria ging snel naar Jezus' discipelen. "Ik heb de Here gezien!" zei ze en vertelde hun wat Hij tegen haar gezegd had.


Paa kpa tʋmaa na pa niŋ, yaa pá nyɔɔ kɔɔ wena a kʋɣɩ yəlaa tɔ, pə kaa la-wɛɣɛ pʋlʋ. Paa tənɩ kʋtɔntʋnaa tɔɔ kɛ́ niŋ na pə́ waa-wɛ. 	 zij zullen in nieuwe talen spreken; zij zullen zomaar slangen kunnen vastpakken; en als zij iets giftigs drinken, zal hun dat geen kwaad doen; zij zullen zieke mensen de handen opleggen en genezen."


Yesu lapa təma paɣalɛ paɣalɛ lɛnna, na ye paa tɔma sɩ pá ŋmaa a təna təcɛɩcɛɩ kɛ takəlasɩ taa, ma ta hʋʋ sɩ sɩɩ maɣa antulinya ɩnɛ ɩ təna ɩ taa. 	 Jezus heeft trouwens nog veel meer gedaan. Maar als dat allemaal opgeschreven werd, zou de wereld misschien wel te klein zijn voor al die boeken.


Pə waalɩ kɛ́ Yesu tɛɛkaɣana tɔɣɔnaɣa pee taalɛ natəlɩ tə kiŋ kɛ kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ nakʋlɩ kʋ wule. Ḿpʋ́ɣʋ́ nyɔɣɔsɩ kpa ɩ ɩfalaa, ɩlɛna pá sʋʋ tɔɣɔnaɣa pee pɛlʋɣʋ na pá tɔkɩ. 	 In die tijd wandelde Jezus eens op een sabbat (a) met Zijn discipelen door de korenvelden. De discipelen kregen honger, plukten wat aren af en aten de graankorrels op.


Tampana tɔɔ, Helɔtɩ, na Pɔŋsɩ Pilatɩ, na mʋʋlaa, na Ɩsɛɣɛlɩ piitim nyə́ma pa pɛɛla nɔɣɔ kɛ nyá təmlɛ tʋ naŋŋ tʋ, wei n ləsaa sɩ ɩ́ la Mesii tɔ, ɩ tɔɔ kɛ́ ɩcatɛ tənɛ tə taa. 	 Dat is nu precies wat hier in Jeruzalem gebeurt! Herodes en Pontius Pilatus hebben, samen met de volken van Israël en Rome, de handen ineengeslagen om te strijden tegen Uw dienaar Jezus.


Antulinya taa cənɛ maɣamaɣa se, ye apalʋ yɛləɣəna nyɔɔsɩ kʋtaɣalasɩ, fɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ kɛ́. 	 Leert de natuur zelf niet hoe het hoort? Het is voor de man een schande om lang haar te hebben.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, wulaʋ Helɔtɩ nyə́ma sɩ Yohaanɩ kɛ́ yʋlʋ kʋpaŋ, ɩ kɛ́ Ɩsɔ yʋlʋ. Pəyele ɩ nyaŋaɣana-ɩ kɛ́, na ɩ́ kentiɣi ɩ tɔɔ. Ye ɩ nɩɩ Yohaanɩ tɔm pə pɛkələɣɩ-ɩ ɩ taa kɛ́. Paa na mpʋ ɩ nyɩɩlaɣa sɩ ɩ́ nɩɩkɩ-tɩ. 	 Maar dat ging niet zomaar, want Herodes had diep ontzag voor hem. Hij wist dat Johannes een eerlijke man was en heel dicht bij God leefde. Daarom nam hij hem in bescherming. Hij vond het ook fijn om met hem te praten, maar kreeg altijd last van zijn geweten, omdat Johannes hem zei waar het op stond. Toch luisterde Herodes graag naar hem.


Yəlaa luɣu lapa sɩ pá kpa-ɩ, ɩlɛ nɔɣɔlʋ ta tʋ niŋ kɛ ɩ tɔɔ, ɩ wʋlɛ ta tata tɔ pə tɔɔ. 	 Om deze uitspraak wilden zij Hem gevangen nemen. Toch raakte niemand Hem aan, want Zijn tijd was nog niet aangebroken.


Tənaɣa pa kpaɣa-ɩ na pá pona-ɩ Aleyopaasɩ kotuɣu taa, na pá tɔmɩ-ɩ sɩ: Tɔʋ, heeli-tʋɣʋ kʋfatʋ nti nyá kɔnaa tɔ na tə́ nɩɩ ɩlɛ. 	 Zij namen hem mee naar de Areopagus en vroegen: "Mogen wij eens wat meer horen over die leer van u?


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa təna pa tisa teu na pá samɩ-ɩ. Na ɩ kʋyɔɣɔtʋtʋ təna lapa-wɛɣɛ leleŋ, halɩ pə́ la-wɛɣɛ piti na pá tɔ sɩ: Ɩsɩɩ Yosɛɛfʋ pəyalʋ? 	 Iedereen in de synagoge vond dat er iets heel bijzonders van Hem uitging. Wat Hij zei, was gewoon geweldig. Zij waren hoogst verbaasd. "Is dat niet de zoon van Jozef?" vroegen zij.


Ma ɩlɛ, lʋm kɛ ma sɔɔna-mɛɣɛ Ɩsɔ lʋm sɩ pə́ hʋ́lɩ́ sɩ ɩ́ laɣasa tɔntɛ. Ama ma waalɩ wei ɩ kɔŋ tɔ, pʋntʋ kəla-m toŋ təcaɣacaɣa. Ma ta tala má hɩɩsɩ ɩ nɔɔhɛɛ taa ntaŋkpala mʋsʋɣʋ maɣamaɣa. Ɩ́lɛ́ ɩ ká sɔ-mɛ na Feesuɣu Naŋŋtʋ na kɔkɔ. 	 Ik doop met water als teken van de bekering. Straks komt er Iemand, die veel belangrijker is dan ik. Ik ben het niet eens waard Zijn slaaf te zijn. Hij zal u dopen met de Heilige Geest en met vuur.


Ntanyɩ nɔɣɔlʋ ná wɛɛ na ɩ́ maɣasəɣɩ sɩ ɩsənaɣa sətaa ká tɛ na pá fe ɩlɛ yee? Na pa tɔnəŋ ká wɛɛ ɩsənaɣalɛ? 	 Ik hoor al iemand vragen: "Hoe worden de doden dan weer levend gemaakt? En wat voor lichaam hebben zij dan?"


Ɩ́ cɛla paa wei kɛ́ ɩ nyəm, ɩ́ fɛlɩ lampuu mʋlaa kɛ pa lampuu, na ɩ́ fɛlɩ patantɩ nyə́ma kɛ pa patantɩ. Ye pə wɛɛ sɩ ɩ́ se wei ɩ́ se-ɩ, na pə́ wɛɛ sɩ ɩ́ tʋ wei kɛ́ teeli ɩ́ tʋ ɩ́lɛ́. 	 Geef ieder wat hem toekomt. Als u belasting of invoerrechten moet betalen, doe dat dan. Als iemand een hoge positie heeft, laat dan merken dat u respect voor hem hebt.


Ɩ ɩsɛ wɛ kɛ́ ɩsɩɩ kɔkɔ mʋkʋɣʋ tɔ, na ɩ nyʋɣʋ taa ka wɛ teeli nteniŋ paɣalɛ. Pa ŋmaa hətɛ natələɣɩ ɩ tɔɔ, na nɔɣɔlʋ ta nyɩ-tɛ ye pə taɣa ɩ tike. 	 Zijn ogen zijn als laaiend vuur en op Zijn hoofd draagt Hij vele kronen. Hijzelf is de enige die de naam kent die op Hem geschreven is.


Ɩ́ sɛɛ-m Ampəliyatusi, ma na wei tə kpɛnta teu kɛ Tacaa təŋʋɣʋ taa tɔ. 	 Groet mijn vriend Ampliatus, met wie ik één ben in de Here.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa kɔna Yesu kɛ ɩlɔɣɔhilu wei ɩɩ naakɩ pəyele ɩɩ yɔɣɔtəɣɩ tɔ. Ɩlɛna Yesu la na ɩ́ sʋʋ yɔɣɔtʋɣʋ na naʋ. 	 Er werd iemand bij Jezus gebracht die een boze geest had en blind en doof was. Jezus genas hem zodat hij weer kon zien en spreken.


Pɩɩ pana apalaa naalɛ wɛ taalɛ taa, na pə́ kpaɣa lɛlʋ na pə́ yele lɛlʋ. 	 Twee mannen zullen op het land werken. De een zal worden meegenomen om bij Mij te zijn. De ander moet achterblijven."


Kʋpam pɩɩ mʋna mpʋ sɩ Ɩsɔ wei ɩ lapa pə təna na ɩ tɔɔ kɛ́ paa mpi pə wɛɛ tɔ ɩ́ la na Yesu te təkpataa kɛ́ ɩ kʋnyɔntɔɣɔlɛnaa taa, na pə́cɔ́ ɩ́ pona pəyalaa paɣalɛ kɛ ɩ teeli taa. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Yesu yekina na pə́ yakɩ pa nyɔɔŋ. 	 Door de goedheid van God heeft Jezus de dood geproefd voor iedereen in de hele wereld. Het was juist en goed dat God, Die alles terwille van Zichzelf heeft gemaakt, Jezus heeft laten lijden. Daardoor heeft Hij vele van Zijn zonen in Zijn heerlijkheid laten delen. Door Zijn lijden is Jezus hun volmaakte leider geworden, de enige die hen kon redden.


Ma laalaa na má heeli-mɛɣɛ pə tənaɣa pənɛntɛ na pə́ ta lata. Sɩ ye waatʋ wei pə kɔma na pə la ɩ́ mʋ-tɩ. 	 Ik zeg het nu alvast. Als Ik straks weg ben, zult u in Mij geloven.


Pa heela Ɩsɔ Tɔm kɛ Pɛɛsɩ, ɩlɛna pá tɛɛ Atalii. 	 Daarbij kwamen ze ook in Perge en spraken er over Jezus Christus.


Ɩ tike ɩɩ səkəna. Ɩ təcaɣalɛ kɔkɔ teu wɛ caasa, yʋlʋ fɛɩ wei ɩ kpətəɣəna təna tɔ. Tuu tɔ nɔɣɔlʋ ta keesita-ɩ, pəyele nɔɣɔlʋ kaa tɩɩ keesi-ɩ. Yəlaa təna ɩ́ saŋɩ-ɩ. Ɩ pəsʋɣʋ kʋnɛ kʋ wɛɛ tam. Ami. 	 Hij is de enige, Die niet kan sterven en woont in zo'n helder licht dat geen mens Hem kan benaderen. Geen mens heeft Hem ooit gezien of zal Hem ooit zien. Voor Hem is de eer en de eeuwige macht, voor altijd. Amen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ma ná wontuɣu ŋkʋ na atɛ awulaa na pa yoolaa pa kotaa sɩ pa yookina kpaɣanʋ tɔɔ caɣalʋ ɩnɩ na ɩ́lɛ́ ɩ nyə́ma. 	 Ik zag het beest samen met de koningen van de aarde. Zij hadden hun legers verzameld om oorlog te voeren tegen Hem, Die op het paard zit en tegen Zijn leger.


Kateŋa təna yəlaa ká tekiɣi-ɩ. 	 En de hoop van de hele wereld zal op Hem gevestigd zijn." (b)


Ɩ paalʋ Yosɛɛfʋ ka kɛ́ yʋlʋ kʋpaŋ kɛ́, ɩlɛ ɩ taa tisiɣi sɩ ɩ́ kuli Malɩ waalɩ kɛ́ yəlaa samaa taa. Ɩlɛna ɩ́ hʋʋ sɩ ɩ ká kisi-ɩ mukaɣa tɛɛ. 	 Jozef wilde de verloving verbreken. Maar omdat hij een goed man was, besloot hij het in stilte te doen om haar de schande te besparen.


Kʋyakʋ nakʋlɩ tə pukaɣa təsələməlɛ, ɩlɛna yom alʋ nyəŋ nɔɣɔlʋ ɩ́ suli-tʋ. Ɩ ka nyəna ɩlɔɣɔʋ na ɩ́ lakɩ na ɩ́ naakɩ mpi pɩɩ la cele tɔ. Na ɩ nyə́ma hikaɣaa liɣitee kɛ sɔsɔm kɛ ɩ pee naʋ tɔɔ. 	 Op een dag toen wij weer naar de gebedsplaats gingen, kwamen wij een slavin tegen, die een helderziende geest had. Zij verdiende voor haar eigenaars veel geld door andere mensen de toekomst te voorspellen.


Tənaɣa pa tɔ tɛtɛ na pə́ kpa Matiyasɩ, na ɩ́ sɔɔsɩ tillaa naanʋwa na kʋlʋm ɩnɩ ɩ tɔɔ. 	 Zij gingen erom loten wie het zou worden en het lot viel op Matthias. Voortaan was hij één van de twaalf apostelen.


Mpi tɔ, waatʋ wei sətaa ká fe tɔ, akpaɣalɛ tɔm kaa wɛɛ. Ama apalaa na alaa paa wɛɛ kɛ́ ɩsɩɩ ɩsɔtaa tillaa wɛʋ tɔ. 	 Want als de doden weer levend worden, is er geen sprake meer van trouwen. Dan zijn de mensen als engelen in de hemel.


Ama leelu wei ɩ kpatəlaa na ɩ́ fɛɩna paasənlʋ tɔ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́lɛ́ ɩ tɛɛləɣɩ. Na ɩ́ sələməɣɩ-ɩ tam, na ɩ́ wiikina-ɩ na ɩsəlɛ kʋsɛɛmlɛ sɩ ɩ́ temi-ɩ. 	 Een echte weduwe (die in deze wereld niemand meer heeft) vertrouwt op God en zal dag en nacht Zijn hulp zoeken en tot Hem bidden.


Moisi nawa mpʋ, ɩlɛna pə́ lapɩ-ɩ piti. Tənaɣa ɩ tuusaa sɩ ɩ wiiliɣi teu, ɩlɛna ɩ́ nɩɩ Tacaa nɔɣɔ sɩ: 	 Hij wist niet wat hij zag. Toen hij dichterbij kwam om het beter te kunnen bekijken, sprak God tegen hem.


Ḿpʋ́ɣʋ́ kʋyakʋ nakʋlɩ Yesu na ɩ tillaa pa caɣaa na pá tɔŋna tɔɣɔʋ. Tənaɣa ɩ heela-wɛ sɩ: Ɩ́ taa hatələna Yosalɛm. Ama ɩ́ keŋna mpi Tacaa ka tɔma sɩ ɩ ká ha tɔ, kʋcɔɔʋ ŋku kʋ tɔm maa heela-mɛ tɔ. 	 Tijdens één van deze ontmoetingen zei Hij dat zij Jeruzalem nog niet mochten verlaten: "Wacht eerst op wat de Vader beloofd heeft", zei Hij. "Ik heb al verteld wat er zal gebeuren.


Ɩlɛna ɩ́ pɔɔsɩ-wɛ sɩ: Leɣe ɩ́ pima-ɩ? Ḿpʋ́ɣʋ́ pa cɔ-ɩ sɩ: Tacaa kɔɔ na ń ná. 	 "Waar hebben jullie hem neergelegd?" vroeg Hij ontroerd. "Wij zullen het U wijzen, Here", antwoordden zij.


Pə pamna afanaa kaləkʋ sɔsɔɔʋ nakʋlɩ kɩɩ wɛ pə cɔlɔ təna na kʋ tuliɣi. 	 In de verte liep een grote troep varkens eten te zoeken. "Als U ons toch wegjaagt, stuur ons dan in die varkens", smeekten de boze geesten.


Pə tənaɣa mpʋ təpaɩ ɩlɛ təma sɔɔlʋɣʋ kɛ ɩ́ ká tɔkɩ teu. Təma sɔɔlʋɣʋ mpɩ pɩɩ yelina na ɩ́ kpɛntɩ yʋlʋ kʋlʋm. 	 Waar het op aankomt, is dat u zich laat leiden door de liefde, want dan zal de Gemeente in volmaakte harmonie bijeenblijven.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu təŋa-ɩ na pá tɛɛ, na samaa sɔsɔ təŋaɣa-ɩ na pə́ nyəka teu. 	 Jezus ging met hem mee. De mensen liepen achter Hem aan en verdrongen zich om Hem.


Tənaɣa ɩ ɩfalaa ɩsɛntaa nyəŋa sɔsɔm na tɔm tənɛ. Ɩlɛna pá sʋʋ-ɩ pɔɔsʋɣʋ kɛ kʋlʋm kʋlʋm. Ɩnɛ sɩ: Matɔŋ pə taɣa má, Tacaa? 	 Dat sneed hen diep door de ziel. En een voor een vroegen zij: "Ik ben het toch niet?"


Alʋ ɩnɩ ɩ nɩɩ Yesu taŋ, ɩlɛna ɩ́ tɔ na ɩ́ sʋʋ yəlaa samaa taa, na ɩ́ polo na ɩ́ tokina Yesu capa na ɩ́lɛ́ ɩ waalɩ tɔɔ. 	 Maar nu had ze gehoord over de wonderen die Jezus deed. Zij wrong zich tussen de mensen door naar Hem toe en raakte van achteren Zijn kleren aan.