Ama pə wɛɛ sɩ paa tá taa wei ɩ́ pɛɛkɩ kʋpantʋ nti ɩ ká la na ɩ lɛlʋ laŋlɛ hɛɛna-ɩ, na pə́ waasɩ-ɩ na pə́ sɔɔsɩ-ɩ toma kɛ Ɩsɔ sɛɛʋ taa tɔ. 	 Wij moeten de anderen aanmoedigen zodat zij ook sterk worden.


Maa wɛ kpɛtɛ tɔ mə hana-m wontu. Pə wɩɩkaɣa-m tɔ mə fɛpəna-m. Paa təka-m saləka taa tɔ mə kɔŋaɣana na ɩ́ naa-m. 	 Ik had niets om aan te trekken en u hebt Mij kleren gegeven. Ik was ziek en u hebt Mij opgezocht. Ik zat in de gevangenis en u bent bij Mij geweest.'


Pənɛntɛ ma taapalaa pə lapa wulee. Ɩ́ lʋ sɩ ɩ́ té teu. Ɩ́ sɔɔsəɣɩ təmaɣa apalʋtʋ. Ɩ́ wɛɛ nɔɣɔ kʋlʋmaɣa, na ɩ́ wɛɛ təma na leleŋ. Ɩsɔ wei ɩ sɔɔləɣɩ na ɩ́ haa alaafəya tɔ ɩ́ wɛɛ mə kiŋ. 	 Ik wil mijn brief met deze woorden besluiten. Wees blij. Laat alles in orde komen. Houd mijn woorden in gedachten. Leef in vrede en harmonie met elkaar en de God van liefde en vrede zal bij u zijn.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Ɩsɔ tila ɩ tillu nɔɣɔlʋ, pa yaa-ɩ sɩ Yohaanɩ. 	 God stuurde Johannes om de mensen ervan te overtuigen dat Jezus Christus het licht is. Het was zijn taak de mensen tot geloof te brengen.


Kawaaɣa wɛ Yutaɩtʋ taa kɛ? Pɛlʋɣʋ ná wɛna kasəyaɣa na? 	 Is het dan niet belangrijk om Jood te zijn? Wat heeft de besnijdenis dan voor nut?


Taa hulina niŋ tənʋɣʋ kɛ nɔɣɔlʋ tɔɔ sɩ ɩ́ sʋʋ Yesu sɛɛlaa təmlɛ lapʋ. Taa fa lɛlaa ɩsaɣatʋ kɛ yem. La yʋlʋpaŋ. Taa hɛlɩ asilima taa. 	 Leg nooit zonder overleg iemand de handen op en heb geen deel aan vreemde zonden. Zorg ervoor dat je zelf altijd zuiver blijft.


Ɩwaasəlɛ natəlɩ tə wɛ cənɛ na tə tɔka potopotonaa kɛ kakpasɩ na tiina kɛ naalɛ. Ama pəlɛ pɩɩ la-weɣe samaa tuutuuma ɩnɛ? 	 "Hier is een jongen, die vijf gerstebroden en twee gedroogde vissen heeft. Maar wat hebben wij daaraan voor zoveel mensen?"


Ḿpʋ́ɣʋ́ kɔtəlaa wulaʋ kʋla pa təna pa ɩsɛntaa na ɩ́ pɔɔsɩ Yesu sɩ: N kaa yɔɣɔtɩ? Suweɣe yəlaa panɛ pa yɔɣɔtəɣəna-ŋ ye? 	 De hogepriester die in het midden zat, stond op en vroeg aan Jezus: "Waarom geeft U geen antwoord op de beschuldigingen van deze mannen?"


Ma ta nyɩɩlɩ nɔɣɔlʋ liɣitee yaa ɩ pəcɛkəlɛ. 	 Ik ben nooit op zilver, goud of kleding van anderen uit geweest.


Na pá pɛɛkəɣɩ Yesu na pá pɔɔsəɣɩ təmaɣa Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa sɩ: Ɩlɛ ɩ́ hʋʋ suwe? Ɩ ká kɔɔ acima yaa ɩ kaa kɔɔ? 	 Zij keken rond of Jezus er ook was. "Wat denk je?" vroegen ze, terwijl zij met elkaar in de tempel stonden te praten. "Zou Hij ook komen?"


Tə təna nti Yesu yɔɣɔta samaa taa tɔ, feŋlaa ta na ɩsaɣatʋ natələɣɩ tə taa. Ama Yesu kʋcɔcɔtʋ mələna-wɛɣɛ təmsʋɣʋ na pá su təkulum. 	 Daar wisten ze niets op te zeggen. Hun plan om Hem in het bijzijn van de mensen op een woord te vangen, was op niets uitgelopen.


Ɩ́ tʋɣʋna sɔsaa mpa yəlaa sɩɩwa tɔɣɔ Tacaa tɔɔ, paa Lom wulaʋ sɔsɔ wei ɩ tɩ pə təna tɔ. 	 Gehoorzaam, terwille van de Here, de wetten van het land waar u woont. Zowel de wetten van de keizer, die het staatshoofd is, als de wetten van de stadhouders, die door de koning zijn aangesteld om de misdaad te bestraffen en goede daden te belonen.


Ye nɔɣɔlʋ nawa ɩ taapalʋ na ɩ́ lakɩ ɩsaɣatʋ nti tɩɩ kɔŋna səm tɔ, pə wɛɛ sɩ pʋntʋ ɩ́ sələməna ɩ taapalʋ na Ɩsɔ kɛ́, na Ɩsɔ ha-ɩ weesuɣu. Ɩsaɣatʋ nti tɩɩ kɔŋna səm tɔɣɔ ma tɔŋ. Ɩsaɣatʋ nti tə kɔŋna səm tɔ pə taɣa təlɛ tə tɔɔ kɛ́ ma tɔŋ sɩ ɩ́ sələməna. 	 Als u iemand ziet zondigen op een manier die niet de dood tot gevolg heeft, vraag God dan het hem niet toe te rekenen; als hij geen dodelijke zonde heeft gedaan, zal God hem het leven geven. Er bestaat namelijk een zonde die dodelijk is; en ik zeg niet dat u moet bidden voor iemand die zo zwaar gezondigd heeft.


Na pə lapa mpʋ na má fɛɩ tɔ, mə tɔɔ ma laŋlɛ hɛɛwa. Pɩɩ la na ɩ́ tɛna-m na mə taa kɛ́ teu. Tɔʋ, tə́ polo tə́ na-ɩ. 	 Ik ben blij voor jullie dat Ik er niet bij was, want nu zal jullie vertrouwen in Mij sterker worden. Kom, we gaan naar hem toe."


Ḿpʋ́ɣʋ́ yəlaa napəlɩ pa kɔma tənɛ ɩnəɣɩ kpakpaa na pá heeli Yesu sɩ: Kalilee nyə́ma napəlɩ pa lakaɣa kɔtaɣa kɛ Ɩsɔ, ɩlɛna Pilatɩ yele na pá kʋ-wɛ. 	 In diezelfde tijd hoorde Jezus dat Pilatus een paar Joden uit Galilea had laten vermoorden, terwijl ze in de tempel van Jeruzalem hun offers brachten.


Pəlɛ pə waalɩ kɛ́ Yesu taɣana Kalilee teŋku waalɩ kɛ́ tɛsʋɣʋ. (Lɛlaa yaa sɩ Tipeliyatɩ teŋku). 	 Daarna ging Jezus naar de andere kant van het Meer van Galilea.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa təna pa tɔɣaa na pá haɣa. Ɩlɛna ɩ ɩfalaa koti hɔɣɔlasɩ nsi sɩ kpisaa tɔ na pə su tɔkʋŋ naatosompɔɣɔlaɣa. 	 Ieder at tot hij genoeg had.


Ɩ nyɩɩləɣɩ kɛ́ sɩ ɩ́ ná mə təna, haləna pə pɛkəla-ɩ. Mpi tɔ, mɛ ɩ́ ka nɩɩʋ ɩ wʋsasɩ tɔ pə tɔɔ. 	 Nu stuur ik hem weer naar huis, want hij verlangt erg naar u allen; hij maakt zich ongerust omdat u hebt gehoord dat hij ziek was.


Ye Satanɩ tɔɣɔnəɣɩ ɩ tɩ, ɩlɛ pə wɛ ɩsɩɩ ɩ kawulaɣa nyə́ma yooki pa taa pa tike ntɛ́. Na saa ɩnɩ ɩ kawulaɣa nyʋɣʋ ntɛ́ ka ɩsəna? 	 Als de duivel nu de duivel wegjaagt, vecht hij tegen zichzelf en maakt zijn eigen koninkrijk kapot.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ loosa fiki tʋɣʋ kɛ mpaaʋ nɔɣɔ. Ɩlɛna ɩ́ polo na ɩ́ maɣana hatʋ tike. Tənaɣa ɩ tɔma fiki tʋɣʋ sɩ: N kaa tasa pile lʋlʋɣʋ kɛ paa pəcɔ. Ɩlɛna tʋɣʋ ŋkʋ kʋ wʋlɩ tənaɣa kpakpaa təwoŋwoŋ. 	 Hij zag een vijgeboom langs de weg staan en liep er heen. Maar er zaten geen vijgen aan. Alleen maar bladeren. "U zult nooit meer vruchten dragen!" zei Hij tegen de boom. Meteen begon de vijgeboom te verdorren.


Ama ye Ɩsɔ sɛɛlʋ wei ɩ lʋlʋɣʋ taa wɛ leelaa, pʋntʋ ká mʋ Yesu sɛɛlaa kpekəle kɛ səɣəla kɛ́ na ɩ́ səŋna ɩ leelaa, ɩlɛna pə́ hɛtɩ Yesu sɛɛlaa kpekəle na pɛlɛ pá səŋna mpa pa kɛ́ leelaa təkpem tɔ. 	 Laat ik je er nog eens op wijzen dat een weduwe door haar familie ondersteund moet worden en niet op kosten van de gemeente mag gaan leven. Dan kan de gemeente haar geld besteden aan weduwen die echt alleen zijn en van niemand hulp kunnen verwachten.


Na ɩ lapa na tə́ nyɩ mpi ɩ sɩɩwa na ɩ́ təŋəɣɩ na ɩ́ lakɩ na pə́ wɛ ɩŋmɛlaʋ tɔ. Na hatuu lɔŋ kɛ ɩ maɣamaɣa ɩ ka hʋʋ ɩ taa na ɩ́ sɩɩ sɩ ɩ ká yoosi-wɩ na Kilisiti kiŋ. 	 Hij verlangde ernaar ons het geheim bekend te maken waarom Hij Christus heeft gestuurd.


Tacaa wei ɩ kɛ́ alaafəya halʋ tɔ ɩ́ ha-mɛɣɛ alaafəya kɛ tam kɛ́ pə təna pə taa. Tacaa ɩ́ wɛɛ mə təna mə waalɩ. 	 Ik wens u toe dat de Here van de vrede u altijd Zijn vrede zal laten ervaren, wat er ook gebeurt. Laat Hij bij u allen zijn.


Pə wɛɛ sɩ tá yəlaa tɔtɔ ká nyɩ ɩsəna paa paasəna təma kʋpana lapʋ kɛ tam tɔ, na ye pə caala wei kɛ́ teu, pa waasəna-ɩ, na pá taa caɣa yem təkpasa. 	 Onze mensen moeten leren anderen te helpen; dat zal hun leven vruchtbaar maken.


Mə maɣamaɣa ɩ́ pəsəɣɩ na ɩ́ ləsɩ ma aseeta sɩ ma yɔɣɔtaa sɩ ma ta kɛ Mesii. Ama ma tɛɛ ɩ nɔɣɔ kɛ kʋtɛɛ. 	 Jullie hebben mij steeds horen zeggen dat ik niet de Christus ben, maar dat God mij voor Hem uit gestuurd heeft.


Na yʋlʋ na heu kɛ we? Tɔʋ, ye mpʋ pa pəsəɣɩ na pá waasɩ yʋlʋ kɛ kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ wule mɛɛ. 	 Is een mens niet veel meer waard dan een schaap? Het is dus toegestaan op de sabbat goed te doen."


Ma tasəɣɩ-mɛɣɛ heeluɣu sɩ: Ɩsəna mpi pə wɛ yooyoo kɛ́ katɛ sɩ ɩ́ sʋʋna pənyalaɣa pʋ́ʋ́ɣʋ́ na ɩ́ lɩɩ tɔ, mpʋ tɔtɔɣɔ pə wɛ liɣitee tʋ kɛ katɛ sɩ ɩ́ sʋʋ Ɩsɔ Kawulaɣa taa, halɩ pə tɩɩ tɛɛ mpʋ. 	 Je kunt zeggen dat het voor een kameel gemakkelijker is om door het oog van een naald te gaan dan voor een rijke om in het Koninkrijk van God te komen!"


Mpa pa sɛɛsa ɩsəlɛ na yʋlʋwɛɛtʋ kʋpəntʋ təŋʋɣʋ tɔ, pa kɛ́ Ɩsɔ kolontunaa kɛ́. Paa təŋəɣɩ Ɩsɔ kʋsəsɩɩtʋ, paa tɩɩ pəsəɣɩ-tɩ tɔ se. 	 Onze eigen zin gaat recht in tegen de wil van God. Hij onderwerpt zich niet aan Gods wet en kan dat ook niet.


Mpʋ tɔtɔɣɔ pə wɛɛ, ɩ́ kɔma na ɩ́ na mpʋ ɩnɩ pə lakɩ, ɩ́ nyɩ kpakpaa sɩ Ɩsɔ Kawulaɣa wʋsaa. 	 Wanneer je ziet gebeuren wat Ik zojuist heb gezegd, kun je er van opaan dat het Koninkrijk van God er bijna is.


Mə ɩsɛ sɛɛna mə kʋyɛɛŋ kʋpampaŋ faɣasʋɣʋ na mə ɩsɔtʋnaa kʋpama na mə waatʋnaa kʋpama na mə pɩɩsɩ kʋpaŋsɩ faɣasʋɣʋ kɛ teitei. 	 U bepaalt uw aandacht bij dagen, maanden, seizoenen en jaren.


Ama Ɩsɔ kʋpantʋ tɔɔ ɩ yelaa na Yesu Kilisiti wei ɩ waasəɣɩ-wɛ tɔ ɩ́ la na pá pəsɩ yʋlʋpama kɛ Ɩsɔ ɩsɛntaa kɛ faalaa. 	 Maar God is zo goed en vergevend hen weer aan te nemen (zonder dat het hun iets kost en zonder dat zij het hebben verdiend) omdat Jezus Christus hen uit de greep van de zonde heeft bevrijd.


Pə taɣa pʋlʋ, tə tɔkʋɣʋ Kilisiti kʋnyɔntɔɣɔlɛ kɛ ɩsəna mpiɣi sɔsɔm tɔ, mpʋ tɔtɔɣɔ Kilisiti sɔɔsəɣɩ-tʋɣʋ apalʋtʋ kɛ sɔsɔm tɔtɔ. 	 Hoe meer wij lijden, omdat wij voor Christus leven, des te meer zal Hij ons troosten en bemoedigen.


Ɩ nyɩɩla teu ɩsɩɩ paa afanaa tɔɣɔnaɣa maɣamaɣa ɩ́ tɔɣɔ, ama ɩ ta hiki. 	 Hij had zo'n honger dat hij graag wat van het varkensvoer had gegeten, maar dat mocht niet.


Ɩ́ pəsa ɩsɩɩ pa ŋmaakʋɣʋ kutuluɣu tɔɣɔ. Yesu kɛlɛ kancaalaɣa cɛɛɣa, na ɩ́lɛ́ ɩ tɔɔ kɛ́ tillaa na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa, na pə́ kaasɩ-mɛɣɛ ɩsɔtaa. 	 U staat zo vast als een huis op de fundering van de apostelen en profeten. Maar de belangrijkste steen, de hoeksteen, is Jezus Christus Zelf.


Ɩ kiŋ kɛ atɛ awulaa sɔsaa lakaɣa pa asilima kʋlapʋtʋ na pá nɩɩkɩ ɩ leleŋ. Paa tɛ na pá ná kɔkɔ nyakɩ-ɩ na nyɔɔsɩ nsi sɩ kʋləɣɩ tɔ, ɩlɛ paa tʋlɩ nɔɔsɩ kɛ ɩ tɔɔ, na paa kpa pa laŋa na pá wii sɔsɔm. 	 Als de koningen van de aarde, die ontucht met haar hebben bedreven en van haar luxe hebben genoten, haar zien branden, zullen zij huilen en jammeren.


Yesu tɛma ḿpʋ́ɣʋ́ yɔɣɔtʋɣʋ, ɩlɛna ɩ́ tɔ ntaɣama kɛ atɛ, na ɩ́ lá tɛɛliya, na ɩ́ taa yʋlʋm ɩnɩ ɩ ɩsɛ. 	 Daarna spuugde Hij op de grond en maakte wat modder van stof en speeksel. Dat deed Hij op de ogen van de blinde man en zei:


Pa tɛma yəlaa kɛ yasʋɣʋ, ɩlɛna Yesu ɩfalaa kɛlɩ-ɩ kpɩɩlʋɣʋ ŋku kʋ taa ɩ ka caɣaa tɔ, na kpɩɩləŋ lɛləŋ ka wɛ ɩ kiŋ təna. 	 Zij lieten de mensen achter, stapten bij Jezus in de boot en staken van wal. Er gingen nog enkele boten met hen mee.


Ye ɩ́ sʋʋ təyaɣa ŋka ka taa ɩ́ kooliɣi sɩ: Alaafəya ɩ́ tɔɔ təyaɣa kanɛ ka tɔɔ, na pə́cɔ́. 	 Breng vrede in elk huis dat je binnengaat.


Na pə wɛ mpʋ tɔɣɔ Ɩsɔ yelaa na pə təna pə́ saa-mɛ. Mɛ mpa ɩ́ taŋa wʋlɛ nte Tacaa Yesu Kilisiti ká hʋ́lɩ́ ɩ tɩ tɔ. 	 Het ontbreekt u daardoor aan geen enkele gave. Daarbij kijkt u ook met spanning uit naar de terugkomst van de Here Jezus Christus.


Ama ma taapalaa mɛ, mɩɩ sɔɔsɩ toŋ kɛ mə Ɩsɔ sɛɛʋ kʋpam naŋŋ nyəm taa kɛ́ tam. Ɩ́ sələməna Ɩsɔ Feesuɣu Naŋŋtʋ pəsʋɣʋ, 	 Maar, vrienden, u moet uw allerheiligst geloof sterker laten worden en u bij uw bidden laten leiden door de Heilige Geest.


Yəlaa kɔma Yesu kiŋ, ɩlɛna pá maɣana apalʋ wei ɩ kiŋ alɔɣaa kʋpiŋ ŋkʋ kɩɩ wɛɛ tɔ na ɩ́ caɣaa na ɩ́ suu wontu na pə́ cɛpa ɩ tɔɔ. Ɩlɛna sɔɣɔntʋ kpa-wɛ. 	 Zij zagen de man die een boze geest had gehad. Hij had nu kleren aan en was volledig bij zijn verstand.


Maɣa Pɔɔlɩ, Ɩsɔ luɣu lapəna na má la Yesu Kilisiti tillu. Má na tá taapalʋ Timotee tə ŋmaakəna takəlaɣa kanɛ. Ɩsɔ sɛɛlaa kpekəle nte tə wɛ Kɔlɛntɩ tɔ tə nyə́ma mɛɣɛ tə ŋmaa-kɛ. Na Ɩsɔ yəlaa təna mpa pa wɛ Akayi tɛtʋ təna taa tɔ sɩ tə sɛɛkɩ-mɛ. 	 Van: Paulus, die door de wil van God is aangewezen als apostel van Christus Jezus, en broeder Timotheüs. Aan: De gemeente in Corinthe en alle gelovigen in Achaje.


Na pa sɔsa yəlaa na nyʋɣʋ nyə́ma na Ɩsɔ tɔm sɛɣɛsəlaa sɔsaa, na pɛlɛ pá kʋlɩ Ɩtiyɛɛnɩ tɔɔ, na pá kpa-ɩ na pá pona-ɩ təhʋʋlɛ sɔsɔɔlɛ taa. 	 Daarmee zetten ze het volk, de leiders en de godsdienstleraars tegen hem op. Zij gingen naar hem toe, grepen hem vast en brachten hem voor de Hoge Raad.


Tənaɣa Yesu tɔma sɩ: Saŋa təyaɣa kanɛ kɛlɛ ka nyə́ma ná nyʋɣʋ ntɛ́. Pə taɣa pʋlʋ, Sakee maɣamaɣa ná kɛ́ Apəlaham pəyaɣa tɔtɔɣɔ mɛɛ. 	 Jezus zei tegen hem: "Er is vandaag redding gekomen in uw huis.


Ɩ́ pasəɣɩ mə tɩ, ɩ́ lakɩ təhɛɛ, ɩ́ hʋ́lə́ɣɩ́ təmaɣa suulu, ɩ́ səŋna təma na sɔɔlʋɣʋ. 	 Wees nederig en vriendelijk; heb geduld met elkaar en verdraag elkaar vol liefde.


Kilisiti səm kɛ tesika tɔɔ lapəna na taa kpanaʋ kɛ təma saalɩ, na tesika tɔɔ tənɛɣɛ ɩ kpɛnta piitim mpɩ pə tɔm naalɛ na pə́ pəsɩ piitim kʋlʋməm na ɩ́ ciiki pə na Ɩsɔ. 	 Nu wij tot hetzelfde lichaam behoren, is de wederzijdse haat verdwenen, want wij zijn allebei met God verzoend. Door het kruis is er een einde aan de tegenstelling gekomen.


Tá maɣamaɣa ɩsəntɔ tɩɩ kɛ́ tuutuu lataa tɔtɔɣɔ hatuu lɔŋ kɛ́, na kaanɩɩtʋnaa, na tɩɩ toolaa kɛ́. Na kʋnyɩɩləŋ na mpi pə hɛɛsəɣɩ tá laŋa tɔ pə tənaɣa mpʋ pə nɔɣɔ na pə suka ka kpana-tʋɣʋ yomle, na ɩsaɣatʋ na kʋnyɩɩləŋ pə taa kɛ́ tɩɩ wɛɛ. Tə taa caakɩ tá təmaɣa paa pəcɔ maɣamaɣa. 	 Vroeger hadden wij ook geen inzicht; wij waren ongehoorzaam; misleide slaven van onze zondige genoegens en slechte verlangens. Ons leven was vol wrok en jaloezie. Wij haatten anderen en wij haatten elkaar.


Ama wei ɩ nɩɩkɩ ma tɔm na ɩɩ təŋəɣɩ-tɩ tɔ, ɩ́lɛ́ ɩ wɛ kɛ́ ɩsɩɩ wei ɩ ŋma kutuluɣu kɛ atɛɣɛ yem tɔ, kite kʋpantɛ fɛɩ. Lʋm hola mapa-kʋ, ɩlɛna kʋ ti kpakpaa na kʋ la asaala sɔsɔ kɛ yem. 	 Maar wie naar Mij luistert en niet doet wat Ik zeg, lijkt op een man die zijn huis zomaar op de grond neerzet, zonder een degelijke fundering te leggen. Als dat huis wordt getroffen door het woeste geweld van een overstroming, stort het onmiddellijk in. Er blijft niets anders van over dan een grote puinhoop."


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa təna pa sʋʋ wula na pá kpɛkəɣəna Pɔɔlɩ kɛ pa kpakpaa kpɛkʋɣʋ. 	 Zij begonnen allemaal te huilen, vielen hem om de hals en kusten hem.


Na ɩ́ kɛlɩ yaasi kʋfalʋ wei Ɩsɔ ləsaa na ɩ́ kɛ́ ɩ maɣamaɣa ɩ nyəŋ tɔ. Mə tɔntɛ ɩ́ kɛɛsaa na tə teu ɩsɩɩ tampana hʋ́lə́ɣɩ́ tɔ ɩlɛ pɩɩ hʋ́lɩ́ sɩ ɩ́ kpaɣa yaasi ɩnɩ. 	 Sterker nog, u moet een heel nieuw mens worden, die alleen voor God leeft, zuiver en goed. Trek een nieuwe natuur aan als een stel nieuwe kle- ren.


Na Yesu tasa-wɛɣɛ sɛɛʋ na ɩ́ tɔ-wɛ sɩ: Ɩsɔ ɩ́ hɛɛsɩ mə laŋa. Ɩsɩɩ ma Caa tila-m tɔ, ma maɣamaɣa ma tiliɣi-mɛɣɛ mpʋ tɔtɔ. 	 "Vrede!" zei Jezus. "Zoals de Vader Mij gestuurd heeft, zo stuur Ik jullie."


Nɔnɔɣɔ taŋlʋ tʋləɣɩ-ɩ na ɩ́ sʋʋ. Heeŋ nyəmá ɩ nɔɣɔ. Ɩ kaləɣɩ ɩ heeŋ həla kɛ kʋlʋm kʋlʋm na ɩ́ lɩɩkəna-ɩ awalɩ. 	 De wacht doet de deur voor hem open en de schapen spitsen hun oren als de stem van de herder klinkt. Hij roept zijn schapen bij hun naam en brengt ze naar buiten.


Na wei pɩɩ maɣana ɩ wɛ taalɛ tɔ, ɩ́ taa tɔ sɩ ɩ kpeŋ ɩ tɛ na ɩ́ kɛlɩ ɩ kpaɩ. 	 Als je op het veld bent, ga niet naar huis om wat kleren te halen. Vlucht!


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ pɔɔsa-wɛ sɩ: Pə kpɛŋna-mɛ mə ta cɛkəna-təɣəlɛ? Ɩ́ ta nyɩ sɩ pʋlʋ fɛɩ mpi pə sʋʋkɩ yʋlʋ nɔɣɔ taa na pə tii ɩ hiluɣu taa na pə́ lapɩ-ɩ ɩsaɣaʋ tɔ? 	 "Begrijpen jullie niet dat je niet slecht wordt door wat je eet?" zei Hij.


Tɔm nti ɩ yɔɣɔta mpʋ tɔ tə lapa ɩ ɩfalaa kɛ piti. Ɩlɛna Yesu tasa-wɛɣɛ heeluɣu sɩ: Nnn, ma piya, sɩ yʋlʋ ɩ́ sʋʋ Ɩsɔ Kawulaɣa taa tɔ pə wɛ katɛ kɛ́ fa. 	 De discipelen waren hoogst verbaasd. Daarom zei Jezus: "Ja, het is verschrikkelijk moeilijk om in het Koninkrijk van God te komen.


Təmlɛ tʋ wei ɩ nyəmá ɩ caa luɣu tɛɛ nyəm na ɩ́ tá taɣanɩ ɩ tɩ, pəyele ɩ ta la mpi ɩ caa sɔɔlaa tɔ, paa həlɩ-ɩ teu. 	 Hij zal zwaar gestraft worden. Want hij wist wat hij moest doen, maar heeft het niet gedaan.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu kʋsa Piyɛɛ na Yohaanɩ sɩ: Ɩ́ polo ɩ́ təsəɣɩ-tʋɣʋ Tɛɛʋ acima tɔɣɔnaɣa. 	 Toen die dag aanbrak, stuurde Jezus Petrus en Johannes erop uit om het Paasmaal klaar te maken.


Ɩsɔ yaa yəlaa tilina Yohaanɩ sɩ ɩ́ sɔɔkɩ yəlaa kɛ Ɩsɔ lʋm? Ɩ́ cɔ-m. 	 Zeg eens: Doopte Johannes in opdracht van God of niet?"


Tənaɣa Yesu təŋa-wɛ. Ɩ kɔma ɩ́ kpətəna təyaɣa, ɩlɛ yoolu ɩnɩ ɩ tila ɩ taapalaa ntɛ́ sɩ: Tacaa, taa kʋ nyá təɣɩ yem, ma ta tala sɩ ń sʋʋ ma təyaɣa. 	 Jezus ging met hen mee. Maar toen Hij bijna bij het huis was, stuurde de kapitein een paar vrienden naar Hem toe met de boodschap:


Ɩlɛna ɩ ɩfalaa sʋʋ təmaɣa tɔm sɩ: Tə fɛɩna potopotonaa tɔɣɔ ɩ yɔɣɔtəɣɩ mpʋ. 	 "Wat zegt Hij nou?" vroegen de discipelen elkaar. "Hij bedoelt zeker dat we vergeten zijn brood mee te nemen."


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, tə nɩɩwa sɩ lɛlaa wɛ mə hɛkʋ taa mpa paa caa pʋlʋ lapʋ tɔ, ye pə taɣa tɔm faʋ tike. 	 Want wij horen dat er sommigen onder u zijn die hun plichten niet vervullen. Zij werken niet, maar houden zich bezig met zaken die hun niet aangaan.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Pɔɔlɩ cɔwa sɩ: Lom wulaʋ sɔsɔ puloo taa kɛ́ ma səŋa cənɛ, na ɩ puloo taa kɛ́ pə wɛɛ sɩ pá hʋʋna-m tɔm. Ma ta la Yuta nyə́ma kɛ pʋlʋ, nyá maɣamaɣa n nyəmá mpʋ təkelekele. 	 "Ik sta voor de Romeinse rechtbank", antwoordde Paulus. "Dan moet mijn zaak daar ook worden behandeld! Zoals u wel weet, heb ik de Joden niets gedaan.


Leɣe tə na-ŋ na ń kɛ́ mʋʋlʋ na tə́ kpaɣa-ŋ na tə́ pona ta tɛ? Yaa n wɛ kpɛtɛ na tə́ suu-ŋ wontu? 	 Of dat U een vreemdeling was en hebben wij U geholpen? Of dat U niets had om aan te trekken en hebben wij U kleren gegeven?


Pə taɣa pa təna pa waasəɣəna kʋtɔntʋnaa, pəyele pə taɣa pa təna pa yɔɣɔtəɣəna na tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ, yaa tɔmnaa mpɛ pa tɛləsʋɣʋ. 	 Doet iedereen soms wonderen? Of hebben allen de gave om zieken te genezen? Spreken ze soms allemaal in vreemde talen of kan ieder die talen uitleggen?


Ma kʋləɣɩ atɛ cənɛ, na má məlɩ nyá kiŋ, ama mpɛɣɛ pə yeki. Ma Caa kʋpaŋ, tɔkɩ-wɛ na nyá hətɛ toŋ wei n ha-m tɔ. Pá pəsɩ kʋlʋm ɩsɩɩ ma na-ŋ tə wɛʋ kʋlʋm tɔ. 	 Ik verlaat de wereld en kom bij U, maar zij blijven nog in de wereld. Heilige Vader, bescherm hen in Uw naam, die U Mij gegeven hebt, zodat zij één kunnen zijn zoals Wij.


Wulaʋ ɩnɩ ɩ lapa tá piitim kɛ acilaɣatʋ. Ɩ tʋ ta caanaa caanaa kɛ wahala kɛ teu na kʋcaalʋɣʋ, sɩ pá lɔ pa ahʋlʋmnaa na pá sɩ. 	 Op een sluwe manier wist die koning ons volk het leven zuur te maken. Hij verplichtte hen zelfs hun pasgeboren kinderen buiten neer te leggen, in weer en wind en aan hun lot over te laten, zodat het volk niet meer zou groeien.


Ye mpʋ ɩlɛ pə taɣa yʋlʋ nɔkʋɣʋ yaa ɩ lʋpʋ tɔɔ. Ama Ɩsɔ wei ɩ wiiki pətɔɔtəlɛ tɔ ɩ kiŋ tike kɛ́ təkoŋ. 	 Het hangt er dus niet van af of u graag wilt of erg uw best doet. Nee, het hangt af van God, Die het goede met ons voor heeft.


Alaa mpɛ pa təŋaɣa Yesu kɛ́ saa wei ɩ ka wɛ Kalilee tɔ na pá caləsəɣɩ-ɩ. Na pə kaasa alaa lɛlaa paɣalɛ mpa ɩ́ na-wɛ paa kpawa Yosalɛm tɔ. 	 Samen met vele andere vrouwen waren zij Jezus gevolgd en hadden voor Hem gezorgd in de tijd dat Hij in Galilea was. Ze waren met Hem meegekomen naar Jeruzalem.


Ama ma nyɩɩləɣɩ sɩ maa kɔɔ na má na-ŋ nɔɔnɔɔ na tə́ caɣa na tə́ yɔɣɔtɩ. 	 Ik hoop binnenkort naar u toe te komen en er persoonlijk met u over te spreken.


Ye wei ɩ́ ka ŋmɩɩlaɣa pʋntʋ ɩ́ taa tasa ŋmɩɩlʋɣʋ. Ama ɩ́ sɛɛsɩ ɩsəlɛ na təmlɛ lapʋ na ɩ́ hiki ɩ maɣamaɣa ɩ niŋ nyəm mpi pə tɔɔ ɩ wɩɩ teu tɔ, na ɩ́ pəsɩ na ɩ́ səna mpa pa fɛɩna pʋlʋ tɔ. 	 Wie een dief is, moet ophouden met stelen. Steek liever uw handen uit de mouwen en verdien eerlijk uw eigen brood. Dan kunt u nog eens iemand helpen die gebrek heeft.


Ama na pə́cɔ́ tənɛ ɩnɩ tə təna tə lakɩ ɩlɛ, paa kpa-mɛ, na pá tʋ-mɛɣɛ wahala sɔsɔ. Paa cɛlɛ-mɛɣɛ Yuta nyə́ma təkotilenaa taa nyə́ma, na pɛlɛ pá hʋʋna-mɛ. Paa tʋ-mɛɣɛ saləkanaa, paa yaa-mɛɣɛ nɔnɔɔsɩ kɛ awulaa sɔsaa na tɛtʋ tɔkəlaa pa kiŋ kɛ ma tɔɔ. 	 Maar er zal eerst een tijd van bijzonder zware vervolging komen. Jullie zullen naar de synagogen en gevangenissen worden gesleurd. Jullie zullen voor koningen en andere hoge autoriteiten moeten verschijnen, terwille van mijn naam.


Tənaɣa Pɔɔlɩ ŋmɩɩsa tʋm ɩnəɣɩ kɔkɔ taa, ɩ ta tɩɩ nɩɩ wʋsasɩ nasəlɩ. 	 Paulus schudde echter het beest van zijn hand af, zodat het in het vuur viel. Hij had verder nergens last van.


Tənaɣa Yesu tɔma-wɛ sɩ: Ɩ́ lakɩ sɩ yəlaa ɩ́ nyənɩ-mɛɣɛ tampana nyə́ma. Ama Ɩsɔ nyəmá mə lotu taa hʋwɛɛ. Pə taɣa pʋlʋ, mpi yəlaa ná nyənəɣɩ sɔsɔɔm tɔ, Ɩsɔ ɩsɛntaa pəlɛ pə ta kɛ pʋlʋ. 	 Jezus zei tegen hen: "U doet zich heel vroom voor, maar God kijkt dwars door u heen. Waar de mensen hoog tegen opzien, daar gruwt God van.


Tənaɣa Malɩ ɩnɩ ɩ kʋlaa na ɩ́ pona laapaalɩ kɛ ɩ́ na mpa paa wɛɛ na pá caɣa ləyaɣa na pá wiiki tɔ. 	 Zij ging meteen naar Zijn discipelen, die nog steeds verdrietig en in tranen bij elkaar zaten.


Ama Falisanaa ná tɔma sɩ: Alɔɣaa wulaʋ toŋ kɛ ɩ tɔɣɔnəɣəna alɔɣaa lɛlaa. 	 Maar de Farizeeërs zeiden: "Geen wonder dat Hij de boze geesten kan wegsturen. De duivel zelf helpt Hem daarbij!"


Ye kʋlʋməm ka wɛnna yʋlʋ tɔnʋɣʋ təna ɩlɛ pə taa kɛ́ yʋlʋ tɔnʋɣʋ ntɛ́. 	 Als er maar één deel was, zou u niet van een lichaam kunnen spreken.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Ɩsɔ Tɔm na ɩ sələmʋɣʋ taɣanəɣɩ pə tənaɣa na pə wɛɛ-ɩ teu. 	 Omdat God gezegd heeft dat het goed is en omdat wij Hem vragen het te zegenen, is alle voedsel aanvaardbaar.


Tənaɣa Pɔɔlɩ na Paanapasɩ pa kpɛɛsəna-wɛɣɛ-tɩ. Ɩlɛna pá hɔ pə tɔɔ kɛ́ sɔsɔm pə tɩɩ fɛɩ. Tənaɣa pa tɔma sɩ: Ye mpʋ Pɔɔlɩ na Paanapasɩ na Antiyɔka nyə́ma napəlɩ paa polo Yosalɛm, na pá pɔɔsɩ tɔm tənɛɣɛ tillaa na nyʋɣʋ nyə́ma. 	 Paulus en Barnabas waren het daar helemaal niet mee eens en raakten met hen in een heftige discussie gewikkeld. Tenslotte werden Paulus en Barnabas, met enkele anderen, naar de apostelen en leiders in Jeruzalem gestuurd om hun deze kwestie voor te leggen. De christenen brachten hen een eind weg en gingen toen naar de stad terug.


Piyɛɛ ná mpʋ, ɩlɛna ɩ́ tɔ samaa sɩ: Ɩsɛɣɛlɩ yəlaa mɛ, pepe tɔɔ kɛ́ apalʋ ɩnɛ ɩ kʋlʋɣʋ tɔ pə cɛkɩ mə laŋa? Na pepe tɔɔ kɛ́ ɩ́ nyənəɣɩ-tʋ ɩsɩɩ tá maɣamaɣa tá toŋ yaa tá Ɩsɔsɛɛlɛ teu napəlɩ pə yelina na apalʋ ɩnɛ ɩ́ tɔŋ? 	 U denkt toch niet dat wij deze man door onze eigen kracht of godsdienstigheid hebben laten lopen?


na ɩ́ polo ɩcatɛ nte tə taa ɩ ka pɩɩwa tɔ, na ɩ́ sʋʋ təna Yuta nyə́ma təkotile taa na ɩ́ sɛɣɛsəɣɩ. Tənaɣa ɩ nyəm lapa mpa paa wɛ təna tɔɣɔ piti, na pá tɔŋ sɩ: Leɣe ɩnɛ ɩ hika nyəm pənɛ ɩnɩ pə taka? Leɣe ɩ hikina piti təma lapʋ toma? 	 Daar sprak Hij in de synagoge. Iedereen verbaasde zich over Zijn wijsheid en de wonderen die Hij deed.


Paa na mpʋ, yəlaa mpa pə kaasaa tɔ, pa təna mpa wahalanaa sɔsaa panɛ pa ta kʋ tɔ, pa ta yele pa maɣamaɣa pa niŋ kʋlupumnaa. Pa ta yele alɔɣaa na tɩɩŋ wei pa lupəna wʋla na nyəɣəlʋɣʋ kʋhʋlʋmʋɣʋ na nyəɣəlʋɣʋ kʋsɛɛmʋɣʋ na pɛɛ tɔɔ na tɩɩŋ kila kɛ laaʋ. Pəyele pə tənaɣa mpʋ pɩɩ naa, pɩɩ nɩɩkɩ, pɩɩ tɔŋ. 	 Maar de mensen die niet bij de rampen waren omgekomen, wilden hun oude manier van leven niet opgeven. Zij bleven doorgaan met het aanbidden van boze geesten en afgoden; goden die zij zelf van goud, zilver, brons, steen en hout hadden gemaakt; goden die niet konden zien, horen of lopen.


Ama ma Caa cɛla-m pə tənaɣa. Ye pə taɣa ma Caa tike nɔɣɔlʋ ta nyɩ Pəyalʋ. Na pə́ taɣa Pəyalʋ tike, nɔɣɔlʋ ta nyɩ Cɛcɛ tɔtɔ. Aŋha, ye Pəyalʋ nɔkəna sɩ ɩ hʋ́lə́ɣɩ́ wei pə paasi. 	 Hij sprak weer tot de mensen. "Mijn Vader heeft Mij alles toevertrouwd. Hij is de enige die de Zoon echt kent. En Ik ben de enige die de Vader echt kent. En ook de mensen die Ik heb laten zien wie Hij is, kennen Hem.


Mə tɔɔ kɛ́ pə tənaɣa mpʋ pə lakɩ, Ɩsɔ tɔŋna ɩ pɛɛlɛɛ hʋ́lʋ́ɣʋ́ kɛ yəlaa paɣalɛ kɛ tam kɛ́ sɩ ɩ́ la na yəlaa mpɛ pa samaa paɣalɛ sɛɛ-ɩ sɩ ɩ́ na təmlɛ, na pə́ kʋsɩ ɩ teeli. 	 Want dit is allemaal terwille van u. Hoe meer mensen voor Christus gewonnen worden, hoe meer mensen God voor Zijn grote genade zullen danken en prijzen.


Sɔɔlʋɣʋ ɩ́ wɛɛ kɩɩ caa kʋ nɩɩ kawalaɣa taŋ. Ama tampana taŋ kɛ kʋ caakɩ. 	 zij is niet blij met onrecht, maar juist met de waarheid.


Pa paasəɣəna tɩɩŋ laaʋ na topotopo təmanaa. Pa lɩɩkɩ təmaɣa koloŋa na pá yookina təmaɣa tam na ɩsɛsɛɛmɛɛ haŋa pa hɛkʋ, pa kəla pááná na ɩkəllɛ pɛɛkʋɣʋ, n ká ná pa faɣaa na pá tala kpeka kpeka na pá sʋʋ təmaɣa yoonaʋ. 	 afgoderij en spiritisme; haat, ruzie, nijd, drift, rivaliteit, onenigheid, sektarisme,


Ɩ́ tɔɣa leleŋ na ɩ́ lá ɩsəna ɩ́ sɔɔlaa tɔɣɔ atɛ cənɛ. Ɩ́ paɣalaa ɩsɩɩ pá kʋ-mɛ na pá tɔɣɔ. 	 U hebt op aarde veel plezier gehad; u hebt in grote weelde geleefd en uzelf vetgemest, zoals een dier wordt vetgemest voor de slacht.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ tisaa sɩ: Ilim ɩ́ tɛma maa fɛlɩ-mɛɣɛ liɣitee nyəɣəlʋɣʋ kʋlʋmʋɣʋ kʋlʋmʋɣʋ. Ɩlɛna ɩ́ heeli-wɛ sɩ: Ɩ́ tɛɛ na ɩ́ luŋ ma taalɛ taa. 	 Hij kwam met de arbeiders overeen dat hij ze een volledig dagloon zou betalen en zette hen aan het werk.


Pə kɔma na ilim caa tɛm, ɩlɛ ɩ ɩfalaa naanʋwa na naalɛ kɔma ɩ kiŋ ntɛ́, na pá tɔmɩ-ɩ sɩ: Tɔɣɔnɩ samaa ɩnɛ ɩnɩ na ɩ́ polo acalɛɛ taa na pə cɔlɔ cacakəŋ tɛɛ na pá hiki təsʋʋlɛnaa na tɔɣɔnasɩ. Pə taɣa pʋlʋ, cənɛ kɛ́ nyɩɩtʋ taa kɛ́. 	 Tegen de avond kwamen de twaalf discipelen bij Hem staan en zeiden: "U moet de mensen nu toch laten gaan! Dan kunnen zij nog eten kopen en onderdak vinden in de dorpen en boerderijen in de omtrek. Want in deze verlaten streek is niets te krijgen."


Tə nyəmá sɩ Ɩsɔ ɩɩ mʋɣɩ asaɣaa nɔɔsɩ. Ama wei ɩ tʋɣɩ-ɩ teeli na ɩ́ lakɩ ɩ luɣu nyəntʋ tɔ, pʋntʋ nɔɣɔ kɛ ɩ mʋɣɩ. 	 Wij weten allemaal dat God niet naar slechte mensen luistert. Maar als iemand eerbied voor Hem heeft en doet wat Hij wil, luistert God wel.


Haɣalaa mɛ mə tɔm ná wɛ waɩyo kɛ́ mpʋ ɩnəɣɩ. Ɩ́ ká ná nyɔɣɔsɩ kɛ teu tɔ se. Mpa mɛ mə woŋiɣi kaɣana tɔ, mə tɔm wɛ waɩyo kɛ́ ḿpʋ́ɣʋ́. Ɩ́ tɛŋ ɩ́ caɣa ləyaɣa na ɩsəlʋm pə taa kɛ́. 	 Pas op als u in overvloed leeft, want er komt een tijd dat u honger zult hebben. Pas op als u nu plezier hebt, want eens zult u huilen van ellende.


Mpa pa lakɩ na pa cɔlɔ nyə́ma wɛɛkəna leleŋ tɔ pə wɛ ɩsɩɩ leleŋ taa kɛ́ pa tuuki pa kʋtutuum, na weesuɣu ŋku kʋ tewa tɔɣɔ pa kɔŋ hikuɣu. 	 Vredestichters zaaien vrede en zij oogsten goedheid en rechtvaardigheid.


Ɩ́ taa nyənəɣɩ pɔɣɔlaɣa kɛ mə kʋlapʋtʋ taa. Ama mə laŋa ɩ́ hɛɛna mpi ɩ wɛna tɔ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Ɩsɔ yɔɣɔtaa sɩ: Ma kaa lɔ-ŋ paa pəcɔ, maa wɛɛ nyá waalɩ kɛ́ tam. 	 Laat u niet door het geld in beslag nemen. Wees tevreden met wat u hebt, want God heeft gezegd: "Ik zal altijd voor u zorgen; Ik zal u nooit in de steek laten." (A)


Ma wɛna ma weesuɣu. Maa səpa, ɩlɛ pənɛntɛ ma wɛna ma weesuɣu kɛ tam tɔɔ. Má kpilikina səm na atɛtʋnaa təcaɣalɛ kɛ ma niŋ taa. 	 Ik ben de levende. Ik ben dood geweest, maar nu leef Ik voor altijd en eeuwig; Ik heb de dood en het dodenrijk overwonnen.


Tá taapalaa kʋpama kɛ Kɔlɛntɩ, tampana kɛ tə heeliɣi-mɛ, ye pa faɣa tá taa mɛɣɛ pa makəna. 	 Och, vrienden in Corinthe, ik heb u verteld wat ik voor u voel. Ik houd van u met heel mijn hart.


Tacaa wei ɩ tila-m tɔ ɩ́ yaa wei, pʋntʋ tike kɔŋna ma kiŋ, na maa feesi-ɩ kantəkaɣa kʋyakʋ wule. 	 "Niemand kan bij Mij komen als de Vader hem niet zover brengt. En op de laatste dag zal Ik hem uit de dood terughalen.


Pə wɛɛ sɩ paa wei ɩ́ pɔɔsɩ ɩ təɣɩ ɩ maɣamaɣa na ɩ́ ná na pə́cɔ́ ɩ́ tɔɣɔ potopoto ɩnɛ na ɩ nyɔɔ kɔpʋ ɩnɛ. 	 Daarom moet u uzelf eerst goed onderzoeken, voordat u van het brood eet en uit de beker drinkt.


Ma nyəmá timpi n wɛɛ tɔ, Satanɩ kawulaɣa tətɔɣɔlɛ ntɛ́ təna. N nyɔɔna-m teu təkpam, haləna waatʋ wei pa kʋ ma aseeta tʋ kʋpaŋ Antipasɩ kɛ mə tɛ timpi Satanɩ ná lapa ɩ tɛ tɔtɔ tɔ, n tɛma-m na nyá taa kɛ́ ḿpʋ́ɣʋ́, n ta yele. 	 Ik weet dat u in de stad woont, waar de troon van satan staat. Toch bent u Mij trouw gebleven. U hebt het geloof in Mij niet herroepen, ook niet toen mijn trouwe getuige Antipas vermoord werd in uw stad, waar satan woont.


Ye pə kɔma na pá tʋ-mɛɣɛ kʋnyɔŋ kɛ ɩcatɛ natəlɩ tə taa, ɩ́ se na ɩ́ polo lɛntɛ taa. Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo maa cɛsəɣɩ, ɩ́ kaa tɛ Ɩsɛɣɛlɩ acalɛɛ kɛ cɔɔʋ na pə́cɔ́ Yʋlʋ Pəyaɣa má ma kɔɔ. 	 Wanneer je in de ene stad wordt vervolgd, vlucht dan naar de andere. Want Ik zal terugkomen voordat jullie ze allemaal hebben bereikt.


Tənaɣa Yesu kpətəna-wɛ na ɩ́ heeli-wɛ sɩ: Ma niŋ taa kɛ́ pa tʋ ɩsɔtaa na atɛ. 	 Jezus kwam dichterbij en zei tegen hen: "Ik heb alle macht in hemel en op aarde gekregen.


Ama ye timpi pə kɛ́ sɩ yʋlʋ kʋlʋm tɔm kɛ pə paasənaa, ɩlɛ tɛləsəlʋ nɔɣɔlʋ ɩ kaa wɛɛ pə taa tɔtɔ. Na mpʋ ɩnəɣɩ pə tɩɩ wɛɛ, Ɩsɔ wɛ kʋlʋm kɛ́. 	 Maar toen Hij Zijn belofte aan Abraham gaf, deed Hij dat zonder tussenpersoon.


Ilim wɛna pə maɣamaɣa pə teu kɛ́, na ɩsɔtʋ náá wɛna ɩ́lɛ́ ɩ nyəm, na ɩsɔtʋlʋŋasɩ náá wɛna səlɛ sɩ nyəm na sɩ mpaa, na ɩsɔtʋlʋŋasɩ maɣamaɣa teu tɛɛ təma. 	 Zon, maan en sterren hebben een verschillende helderheid; en ook de sterren onderling verschillen in lichtsterkte.


Tənaɣa Yesu tɔma-wɛ sɩ: Ntɔŋ ɩ́ nawa pə təna ɩsəntɔ? Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo maa cɛsəɣɩ, pə kaa kaasɩ pəlɛ lɛntɛ na tə́ təna lɛntɛ tɔɔ, paa tusi pə təna. 	 Jezus zei tegen hen: "Al deze gebouwen zullen worden verwoest. Er zal geen steen op de andere blijven."


Ḿpʋ́ɣʋ́ alʋ ɩnɩ ɩ tɔma sɩ: Haɩ, ma cɛ, paa na mpʋ hasɩ təŋəɣɩ na sɩ tɔɔsəɣɩ mpi sɩ nyə́ma tɔkɩ na pə́ pʋtətəɣɩ atɛ tɔ mɛɛ. 	 "Inderdaad, Here. Maar de honden mogen toch wel de kruimels opeten die van de tafel vallen", was haar antwoord.


Nn, mɛɣɛ tɩɩ yɔɔləna, na mɛɣɛ tɩɩ hʋləsəna laŋa mɛɛ. 	 U bent onze erekroon.


Ḿpʋ́ɣʋ́ tillaa lapa nti ɩsɔtaa tillu heela-wɛ tɔ. Pa kʋla tanaŋ ahula tɛɛ na pá polo Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa na pá niki waasʋ lapʋ. Tənaɣa kɔtʋlʋ sɔsɔ na ɩ kiŋ caɣalaa təna pa kota Yuta Kotuɣu sɔsɔɔʋ nyə́ma. Ɩlɛna pá tili sɩ pá ləsɩ tillaa kɛ saləka taa na pá kɔna. 	 Zij deden wat hun gezegd was en gingen 's morgens vroeg al weer naar de tempel om de mensen te onderwijzen. Toen de hogepriester en zijn mannen in de rechtszaal kwamen, riepen zij de Raad bijeen. Ondertussen stuurden zij enkele bewakers naar de gevangenis om de apostelen te halen.


Yuta nyə́ma təkotile ntɛ tə taa, nyʋɣʋ tʋ nɔɣɔlʋ ɩ ka wɛɛ na pá yaakɩ-ɩ sɩ Kilisipusi, ɩ́lɛ́ na ɩ təyaɣa nyə́ma təna pa mʋ Tacaa tɔm. Kɔlɛntɩ nyə́ma paɣalɛ nɩɩ Pɔɔlɩ tɔm, ɩlɛna pá mʋ Tacaa tɔm tɔtɔ, na pá sɔ-wɛɣɛ Ɩsɔ lʋm. 	 Crispus, de leider van de synagoge, en zijn hele gezin geloofden wel in de Here Jezus. Er waren nog veel meer Corinthiërs die wel aannamen wat Paulus zei en zich lieten dopen.


Ɩ tɔka ɩ kʋfalʋɣʋ kɛ ɩ niŋ taa. Ɩ ká fala pə təna təcaɣacaɣa, na ɩ́ suu pee kɛ ɩ kpou taa. Ama ɩ ká tʋ lɔɔtʋ kɛ kɔkɔ ŋka kaa teŋ tɔ ka taa. 	 Hij staat klaar om het kaf van het koren te scheiden. Het koren zal Hij opslaan in de schuur. Maar het kaf zal Hij verbranden in een vuur dat nooit uitgaat."


Ma maɣamaɣa ma tɛma yasʋɣʋ kɛ pə kpaɣaʋ tɔm ntɩ tə kancaalaɣa tɔ, na ma nawa pə tampana təna. Pə tɔɔ kɛ́ pə lapa-m teu sɩ má kɛɛsɩ-ŋ tɔm ntɩ tə təna təcʋŋŋ ma yʋlʋ kʋpaŋ. 	 Toch dacht ik dat het nuttig zou zijn alles nog eens nauwkeurig na te gaan en u daarvan een geordend verslag uit te brengen.


Ama Lasaa səm tɔm kɛ Yesu ka heela ɩ ɩfalaa. Ɩlɛ mpɛ pa nyəmá sɩ tom maɣamaɣa kɛ́. 	 Zij dachten dat Jezus had gezegd dat Lazarus lag te slapen. Maar Jezus bedoelde dat hij gestorven was.


Yesu tɛma nɔɣɔ hɔkʋɣʋ kɛ ilim na ahoo kɛ kʋyɛɛŋ nɩɩlɛ. Ɩlɛna nyɔɣɔsɩ kpa-ɩ. 	 Hij bleef daar veertig dagen en veertig nachten. Al die tijd at Hij niet en tenslotte kreeg Hij honger.


N nyənəɣɩ nyá təɣɩ yʋlʋmaa hɔntʋ na səkpɛtʋɣʋ tɛɛ nyə́ma ɩsɛntɔɔ cɛtʋ, 	 Daarom beschouwt u zich als mensen die blinden op de goede weg leiden, als een licht voor hen die in het duister leven.


Pə́cɔ́ lɛntɩ wɛɛ tɔtɔ sɩ: Paa teeli-ŋ pa niŋ taa kɛ́ teu təkpa sɩ pə́ taa kɔɔ na pəlɛ natəlɩ tə́ co-ŋ. 	 Zij zullen U opvangen, zodat U niet te pletter slaat."


Ɩlɛna pá cɛlɛ-ɩ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Ɩsayii takəlaɣa. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ hɛta timpi pa ŋmaawa sɩ: 	 Men gaf Hem het boek van de profeet Jesaja en Hij zocht het gedeelte op waar staat:


Ye mpʋ ɩlɛ, n tasəɣɩ weɣe taŋʋɣʋ tɔtɔ? Kʋlɩ na pá yaa ɩ hətɛ na pá sɔ-ŋ Ɩsɔ lʋm na pə́ taɣanɩ-ŋ nyá ɩsaɣatʋ. 	 Nu, wat aarzelt u nog? Sta op en laat u dopen. Laat uw zonden afwassen en roep daarbij de Here aan.'


Ḿpʋ́ɣʋ́ Piyɛɛ mapa nɔnɔkeelasɩ, na pɛɛlɔ təmlɛ tʋ wei pa yaa sɩ Lote tɔ ɩ́ polo tʋlʋɣʋ. 	 Hij klopte aan en een dienstmeisje, Rhodé, kwam naar de deur.


Ye mɛ ɩlɛ Feesuɣu Naŋŋtʋ wei Kilisiti tisa paa mə taa wei ɩ tɔɔ tɔ ɩnəɣɩ ɩ́ hikaa, na mpʋ pə yelina mə təna ɩ́ nyəmá tampana. 	 U bent heel anders, want de Heilige Geest is in u komen wonen en daardoor kent u de waarheid.


Tacaa Ɩsɔ maɣamaɣa na tá Sɔsɔ Yesu pá la na tə́ hiki mpaaʋ na tə́ polo na tə́ na-mɛ. 	 Wat zou ik het fijn vinden als God, onze Vader, en onze Here Jezus ervoor zorgden dat wij bij u konden komen!


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ-wɛ sɩ: Ɩlɔɣɔʋ ɩsɩɩ mpʋ, ye pə taɣa Ɩsɔ sələmʋɣʋ na sələmʋɣʋ, pʋlʋ ɩɩ tɔɣɔnəɣɩ-ɩ. 	 Jezus antwoordde: "Boze geesten gaan alleen maar op de vlucht voor gebed."


Tənaɣa wei ɩ ka cɛla nyəɣətʋ nasəlɛ na nɩɩnʋwa (500) tɔ ɩ tɛɛ kpakpaa na ɩ́ sʋʋ taatʋɣʋ, na pə́ sɛɛ-ɩ nyəɣətʋ nasəlɛ na nɩɩnʋwa (500) tɔtɔ. 	 De man die 5000 geldstukken had gekregen, begon er onmiddellijk zaken mee te doen. Hij verdiende er 5000 geldstukken bij.


Timotee ɩ́ kɔma ɩ tala, ɩ́ mʋ-ɩ teu na ɩ laŋlɛ hɛɛ. Pə taɣa pʋlʋ, ɩ lakɩ Tacaa təmlɛ kɛ teu kɛ́ ɩsɩɩ ma lakʋɣʋ tɔ. 	 Als Timotheüs bij u komt, schrik hem dan niet af. Laat hij zich bij u thuisvoelen, want hij werkt net zo goed voor de Here als ik.


Pɛɛ ŋkpaaŋ naatoso wei ɩ taa Yuta nyə́ma alʋwala lʋm ka wɛɛ tɔ ɩ ka wɛ təna, na paa ɩ taa ŋku kʋ tɔkɩ ɩsɩɩ liitilinaa nɩɩnʋwa (100) kɛ́ mpʋ. 	 Er stonden zes grote aarden kruiken, elk met een inhoud van zo'n honderd liter. Die werden bij bepaalde gelegenheden met water gevuld, zodat men zich volgens de Joodse voorschriften kon wassen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ samaa pɔɔsa Yesu sɩ: Pepeɣe tɩɩ la na pə́cɔ́ tə́ la təma nna Ɩsɔ caakɩ tɔ? 	 Zij vroegen: "Hoe kunnen wij doen wat God wil?"


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma-wɛ sɩ: Ɩ́ kɔɔ na ɩ́ ləsɩ sɔntɔ. Ama Yesu ɩfalaa taa nɔɣɔlʋ ta nɔkɩ-ɩ pɔɔsʋɣʋ sɩ: Aweɣe-ɩ? Pa nyəma-ɩ sɩ Tacaa tɔ pə tɔɔ. 	 "Kom", zei Jezus. "Laten wij gaan eten." Geen van de discipelen durfde te vragen wie Hij was, want zij wisten dat Hij de Here was.


Ɩsɔ ɩ́ hʋ́lɩ́ pɛɛlɛɛ kɛ pa təna mpa pa sɔɔla Tacaa Yesu Kilisiti kɛ tam tɔ. 	 Allen die een blijvende liefde voor onze Here Jezus Christus hebben, wens ik de genade van God toe.


Tɩɩ hiki kawulaɣa ŋka kaa caɣa tam tɔ ɩlɛ tə́ la Ɩsɔ kɛ́ təmlɛ kɛ ɩsəna mpi pɩɩ maɣa-ɩ tɔ, na tə́ see-ɩ na tə́ nyaŋna-ɩ na tə́ hʋlɩ sɩ ɩ nyana təmlɛ sɛɛʋ ntɛ́. 	 Omdat wij een blijvend vaderland krijgen, moeten wij dankbaar zijn en God dienen zoals Hij het graag wil, met eerbied en ontzag.


Ye nyá ntɔɣɔŋ ɩsəlɛ ká hu-ŋ, ləsɩ-tɛ na ń lɔ-tɛɣɛ pooluŋ. Sana ń laŋ nyá tɔnʋɣʋ tɔɔ kɛ́ pʋlʋ kʋlʋməm na mpi paa pɛtɩ nyá tɔnʋɣʋ tənaɣa tənaasəlɛ sɔsɔɔlɛ taa tɔ. 	 Als uw oog dus slechte begeerten in u opwekt, ruk het dan uit en gooi het weg. Want het is beter één lichaamsdeel kwijt te raken, dan zelf in de hel te worden gegooid.


Paa mə taa wei ɩ́ lʋ sɩ ɩ́ na ɩ tɔɣɔntəlɛ pá wɛɛna təma na leleŋ, na paa wei ɩ́ paasəna ɩ nyəntɛ na ɩ́ hiki ɩ maɣamaɣa kɛ mpi ɩ ká suu ɩ nɔɣɔ tɔ. Ntɩ ɩnəɣɩ tɩɩ tɛma-mɛɣɛ heeluɣu. 	 Zet u volledig in om een rustig leven te leiden; bemoei u met uw eigen zaken en verdien uw eigen boterham, zoals we dat al eerder hebben gezegd.


Yəlaa təna taa ká kpana-mɛɣɛ ma tɔɔ. 	 Iedereen zal jullie haten, omdat jullie bij Mij horen.


Pa taka ɩ ɩsɛntɔɔ kɛ́ na pá tɔŋɩ-ɩ sɩ: Kpeɣe, awe mapəna-ŋ? 	 Zij blinddoekten Hem, sloegen Hem met hun vuisten en zeiden spottend: "Wel, profeet, zeg eens: Wie heeft U geslagen?"


Ma Caa cɔlɔɣɔ ma lɩɩnaa na má tii atɛ cənɛ. Pənɛntɛ maa kʋlɩ atɛ cənɛ na má məlɩ ma Caa kiŋ. 	 Ik ben van de Vader naar de wereld gekomen. Nu verlaat Ik de wereld en ga terug naar de Vader."


Ma heeliɣi-mɛɣɛ tampana sɩ, yʋlʋpiya təna taa nɔɣɔlʋ fɛɩ wei ɩ kəla Ɩsɔ lʋm sɔlʋ Yohaanɩ tɔ. Ɩlɛ paa na mpʋ ɩsɔtaa Kawulaɣa taa səkpelu maɣamaɣa tɛɛ-ɩ. 	 Onthoud dit: Van alle mensen die ooit geboren zijn, is niemand groter dan Johannes de Doper. Toch is de kleinste in het Koninkrijk van de hemelen groter dan hij!


Ye asaɣaa mɛ mɩɩ pəsa mə piya kɛ kʋpantʋ lapʋ, Tacaa wei ɩ wɛ ɩsɔtaa tɔ ɩ kaa cɛla ɩ Feesuɣu Naŋŋtʋ kɛ mpa pa sələməɣɩ-ɩ tɔ? 	 Dus, al ben je slecht, je geeft je kinderen toch wat zij nodig hebben. Hoeveel te meer zal je hemelse Vader de Heilige Geest geven aan wie Hem daarom vragen?"


Ye wʋlɛ kʋlʋmtəlɛ taa ɩ pəntəna-ŋ tɔm naatosompɔɣɔlaɣa, na ɩ́ kɔŋ tam na ɩ́ wiiki sɩ ma pəntaa kɛ́, n ká hʋlɩ-ɩ suulu kɛ́. 	 Zelfs als hij zeven keer per dag tegen je zondigt. Als hij je telkens komt zeggen dat het hem spijt, moet je hem telkens opnieuw vergeven."


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Feesuɣu Naŋŋtʋ na tá maɣamaɣa tə sɩɩwa sɩ, tə kaa sʋkɩ-mɛɣɛ səɣəla naalɩ na pə tá kɛ́ nti tə kɛ́ sɔsɔɔntʋ na tə́ kɛ́ paa wei ɩ́ tɔkɩ tɔ. 	 De Heilige Geest en wij hebben namelijk besloten u geen verdere verplichtingen op te leggen dan deze noodzakelijke dingen:


Mpʋ ɩnəɣɩ ɩ ka lapa na ɩ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa kʋpama kpaalɩ. 	 zoals Hij lang geleden door Zijn heilige profeten had beloofd.


Waatʋ wei Malɩ nɩɩ mpʋ tɔ ɩ kʋlaa təwaka na ɩ́ polo Yesu kiŋ, 	 Maria stond onmiddellijk op en ging naar Jezus toe.


Waatʋ wei Yesu tɔŋna sələmʋɣʋ tɔ, ɩsɔtɔnʋɣʋ tʋlaa na Feesuɣu Naŋŋtʋ tii ɩ tɔɔ, na pá naakɩ-ɩ ɩsɩɩ alukuku. Na pá nɩɩ nɔɣɔlʋ nɔɣɔ kɛ ɩsɔtaa sɩ: Nyaɣalɛ ma luɣu tɛɛ Pəyaɣa, ma laŋlɛ hɛɛna-ŋ sɔsɔm. 	 ging de hemel open en streek de Heilige Geest als een duif op Hem neer. Een stem uit de hemel zei: "U bent Mijn Zoon, die Ik liefheb. Mijn hart verheugt zich in U."


Tɔʋ, yəlaa naatosompɔɣɔlaɣa ka wɛ tá hɛkʋ, yʋlʋ na ɩ newaa. Ḿpʋ́ɣʋ́ taalʋ kpaɣa alʋ ɩlɛna ɩ́ sɩ, ɩ fɛɩna pəyaɣa. Ɩlɛna ɩ́lɛ́ ɩ neu hɔ leelu. 	 Nu waren er bij ons eens zeven broers. De oudste broer trouwde en stierf. Omdat er geen kinderen waren, trouwde de tweede broer met de weduwe. Maar die stierf ook zonder kinderen.


Pə kaasɩ kʋyɔntʋ nɔɣɔlʋ ɩ ka wɛɛ tɔtɔ, na pá yaa-ɩ sɩ Lasaa. Ɩ təna ɩsəntɔ tɔ hiŋ kɛ́, na ɩ həntaɣa toŋ tʋ ɩnɩ ɩ təyaɣa nɔɣɔ. 	 Op een dag werd een bedelaar, Lazarus, bij de poort van zijn grote villa neergelegd. Zijn lichaam zat onder de zweren.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ paa Ɩsɔ pəyaɣa ŋka ká pəsəɣɩ na ká kəlɩ antulinya kɛ́. Tə tɛma Ɩsɔ na ta taa tɔɣɔ tə kəla antulinya. 	 Elk kind van God kan Hem gehoorzamen en de verleidingen van de wereld overwinnen door op Hem te vertrouwen en door het geloof in Jezus Christus.


Asɔɔ ná lʋla Satɔkɩ, na Satɔkɩ náá lʋlɩ Akim, na Akim náá lʋlɩ Ɩliyuti, 	 Abiud was de vader van Eljakim; Eljakim de vader van Azor; Azor de vader van Zadok; Zadok de vader van Achim; Achim de vader van Eliud;


Pə wɛɛ kɛ́ sɩ ɩ́ laɣasɩ mə lotunaa taa na mə ləmaɣasɛɛ taa təkpataa. 	 Uw denken moet grondig vernieuwd worden.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Piyɛɛ tasa Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma kɛ tɔm paɣalɛ kɛ heeluɣu tɔtɔ, nti tɩɩ səna-wɛ na tə sɔɔsɩ-wɛɣɛ apalʋtʋ tɔ. Səsɩ, ɩ́ ləsɩ mə təɣɩ yəlaa letaa panɛ pa taa na ɩ́ tʋlɩ-tɩ. 	 Petrus hield een lange toespraak en deed tenslotte een dringend beroep op hen: "Zorg dat u bevrijd wordt van de slechte invloed van deze wereld."


Ye pə taɣa mpʋ, ma na Masetoni nyə́ma tə́ kɔma na tə́ maɣana ɩ́ ta nyɔɔsɩ mə tɩ, taɣa pə tʋ fɛɛlɛ. Mpi tɔ ɩ́ yelaa na tə́ tɛ-mɛ na tá taa kɛ́ teu. Na ye mə nyəntɛ tɔm ɩlɛ paa yɔɣɔtəɣɩ təlɛ. 	 Want ik zou het erg vinden als zou blijken dat het niet waar is wat ik vol lof over u heb gezegd. Als de Macedoniërs, die straks misschien met mij meegaan, zouden ontdekken dat u helemaal geen geld hebt klaarliggen, zou ik voor schut staan en u niet minder. Dan zou ook ons vertrouwen in u geschokt zijn.


Ḿpʋ́ɣʋ́ yəlaa mpɛ pa ha yəlaa kɛ liɣitee sɩ pá yɔɣɔtɩ sɩ: Tə nɩɩwa ɩ saɣata Moisi na Ɩsɔ. 	 Toen stookten zij een paar mannen op het praatje rond te strooien dat zij Stefanus slechte dingen over Mozes en God hadden horen zeggen.


Mpʋ ɩnɩ pə təlatɛ kɛ pa maɣana-m Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa. Tənaɣa ma lapa nyʋɣʋ tɔɔ asilima kɛɛlʋɣʋ kɔtaɣa, na pə taɣa samaa nɔɣɔlʋ ɩ kotina-m. Pəyele nɔɣɔlʋ na nɔɣɔlʋ paa yoo. 	 Men zag mij daarmee in de tempel. Ik was naar behoren gereinigd, had geen mensen om me heen en maakte geen drukte.


Yesu nawa sɩ apalʋ ɩnɩ ɩ laŋlɛ wakəlaa, ɩlɛna ɩ́ tɔ sɩ: Ama liɣitee nyə́ma Ɩsɔ Kawulaɣa sʋʋʋ wɛ katɛ pə tɩɩ fɛɩ. 	 Jezus keek hem na en zei: "Wat is het voor rijke mensen moeilijk om in het Koninkrijk van God te komen!


Cɛcɛ ká kʋlɩ ɩ pəyalʋ tɔɔ, na pəyalʋ kʋlɩ cɛcɛ tɔɔ. Toto ká kʋlɩ ɩ pɛɛlɔ tɔɔ na pɛɛlɔ náá kʋlɩ toto tɔɔ. Paŋ alʋ nyəŋ ká kʋlɩ poolu tɔɔ, na poolu kɛ́ paŋ tɔɔ. 	 Vader en zoon zullen onenigheid krijgen over Mij. Moeder en dochter ook. En schoonmoeder en schoondochter zullen elkaar niet begrijpen."


Nyəntaa tɛma wulaʋ tɔm ntəɣɩ nɩɩʋ ɩlɛna pá tɛɛ. Na ɩsɔtʋlʋŋa ŋka kaa lɩɩwa ilim təlɩɩlɛ na pá na-kɛɣɛ mpʋ tɔ ka tɔŋaɣa pa nɔɣɔ tɔɔ, haləna ká tala timpi pəyaɣa ŋkɛ ka wɛɛ tɔ, ɩlɛna ká səŋ. 	 Toen reisden de sterrenkundigen verder. Tot hun verrassing stond de bijzondere ster, die zij in het oosten hadden gezien, plotseling wéér aan de hemel.


Ama təmlɛ tʋ wei ɩ́lɛ́ ɩ ta nyɩ ɩ caa luɣu tɛɛ nyəm, na ɩ́ lakɩ mpi pə mʋna pá mapɩ-ɩ pə tɔɔ tɔ, pəciiu tike kɛ paa ma ɩ́lɛ́. Wei pa ha sɔsɔm tɔ, sɔsɔm kɛ pa kɔŋɩ-ɩ pɔɔsʋɣʋ. Na wei pa paasaa na pá kaa sɔsɔm tɔ, sɔsɔm taa sɔsɔm kɛ pa kɔŋɩ-ɩ pɔɔsʋɣʋ. 	 Maar wie zich niet bewust is dat hij verkeerd heeft gedaan, zal een lichte straf krijgen. Als iemand veel heeft ontvangen, zal ook veel van hem worden geëist. Hoe meer je is toevertrouwd, hoe groter je verantwoording is.


Tənaɣa Yesu pɔɔsa-wɛ sɩ: Ye pə wɛ mpʋ, ɩlɛ ɩsənaɣa pə lapa na Feesuɣu Naŋŋtʋ náá lá na Tafiiti yaa-ɩ sɩ Tacaa? Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Tafiiti yɔɣɔtaa sɩ: 	 "Hoe kan David hem dan 'Here' noemen?" vroeg Jezus. "Want hij heeft gezegd:


Ɩ́ feŋ na ɩ́ tɔkɩ Ɩsɔ sɛɛʋ mpaaʋ kɛ teu. Ɩ́ nyaɣa apalʋtʋ, ɩ́ nyɔɔ toŋ. 	 Wees op uw hoede; blijf trouw aan de Here; gedraag u als mannen en wees sterk.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yohaanɩ ɩfalaa taa lɛlaa na Yuta tʋ nɔɣɔlʋ pa sʋʋ hɔm kɛ Ɩsɔ sɛɛʋ kɔtasɩ nsi yʋlʋ taɣanəɣəna ɩ tɩ tɔ sɩ tɔɔ. 	 Op een dag hadden de discipelen van Johannes met een Jood meningsverschil over de vraag hoe het kwaad kan worden afgewassen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Helɔtiyatɩ ɩnɩ ɩ pɛɛlɔ sʋʋ timpi yəlaa sɛɛ mpʋ tɔ na ɩ́ paa. Ntɛna pə́ la Helɔtɩ na ɩ mʋʋlaa mpɛɣɛ leleŋ. Tənaɣa Helɔtɩ tɔma pɛɛlɔ ɩnɩ sɩ: Sələmɩ-m mpi n caa tɔ, maa ha-ŋ. 	 Terwijl ze aan tafel zaten, kwam de dochter van Herodias binnen. Zij danste voor Herodes en zijn gasten en iedereen genoot ervan. Herodes vond het zo mooi dat hij tegen het meisje zei: "Vraag wat je maar wilt. Ik zal het je geven."


Mpʋ tɔ ye pa kɔma na pá heeli-mɛ sɩ: Ɩ́ nyənɩ, ɩ wɛnna ntɛɣɛ wʋlaɣa tɛtʋ taa, ɩ́ taa polo. Yaa sɩ, ɩnɩ ɩ ŋmɛləna ntɛɣɛ cənɛ, ɩ́ taa nɩɩ. 	 Als iemand je komt vertellen dat de Christus is teruggekomen en dat hij in de woestijn is, trek je er niets van aan en ga niet kijken.


Ama ma kooliɣi kɛ́ sɩ mpa pa lakɩ-mɛɣɛ yɛlɛyɛlɛ kɛ́ mpʋ tɔ pɛlɛ pá lakɩ mpʋ na pá puki te, haləna pá pəsɩ kataasɩ kɛ pa maɣamaɣa. 	 Laten die onruststokers zichzelf maar laten verminken!


Mpʋ pə yelina na Yesu yɔɣɔtɩ sɩ: Ma Caa ná tɔŋa təmlɛ lapʋ kɛ tam kɛ́. Pə tɔɔ kɛ́ ma tɔtɔ ma tɔŋna lapʋ. 	 Maar Jezus verdedigde Zich met de woorden: "Mijn Vader werkt voortdurend en Ik dus ook."


Səkpema mɛ mə nyəntʋ ntɛ́ sɩ mɩɩ seeki sɔsaa. Na mə təna təpaɩ ɩ́ pasa mə tɩ na ɩ́ səŋna təma, pə taɣa pʋlʋ, pa ŋmaa Ɩsɔ Tɔm taa sɩ Ɩsɔ yoona kalampaanɩ nyə́ma, na ɩ lakɩ kʋpantʋ kɛ mpa pa pasəɣɩ pa tɩ tɔ. 	 Jonge mensen, doe wat de voorgangers zeggen. U moet in de omgang met elkaar nederig zijn, want God is tegen trotse mensen. Maar als u nederig bent, zal Hij u genade geven.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ye ma wakəla mə laŋa, awe ká hɛɛsəna ma nyəntɛ tɔtɔ? Ye pə taɣa mpa pa nyəna ma wakələɣɩ tɔ pa tike? 	 Als ik u bedroefd maak, wie zal mij dan blij maken? De enigen die dat kunnen doen, bent u. Maar dat gaat niet als ik u verdriet bezorg.


N tɛma nyá taa sɩ Ɩsɔ kʋlʋm tike wɛnna, tampana kɛ́. Alɔɣaa maɣamaɣa ná tɛma pa taa kɛ́ mpʋ, haləna pá seliɣina sɔɣɔntʋ. 	 Durven sommigen van u nog te beweren dat 'geloven alleen' genoeg is? Gelooft u dat er maar één God is? Dat is goed, maar dat geloven de boze geesten ook; zij beven van angst voor Hem!


Ye mpʋ atɛ cənɛ nyəntʋ təna nti ɩ́ ka tɔkaa tɔ ɩ́ kʋ-təɣɩ mə kiŋ. Ntəɣəlɛ asilima, tɛtɛlakasɩ, wasaŋkalətʋ, na kʋnyɩɩləŋ ɩsaɣaŋ, na liɣitee kɔtɔɩ, halɩ liɣitee kɔtɔɩ tʋ na tɩɩŋ laalʋ pa ɩsaɣatʋ lɩɩ kʋlʋm kɛ́. 	 Weg dan met alle aardse zonden, zoals sexuele zonden, vuiligheid, hartstocht, slechte verlangens en hebzucht. Door altijd maar meer te willen hebben, aanbidt u een afgod.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə lapa ɩsɩɩ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Selemii ka kpaalaa tɔ sɩ: 	 Zo gebeurde wat de profeet Jeremia al lang geleden had gezegd:


Pepe yelina na ma yɔɣɔtəɣɩ mpʋ? Ma ta sɔɔlɩ-mɛ tɔ pə tɔɔ yaa? Ɩsɔ nyəmá teu sɩ ma sɔɔla-mɛ. 	 Waarom? Omdat ik niet van u houd? God weet wel beter.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔwa sɩ: Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo, maa cɛsəɣɩ, ye ɩ ta tɔɣɔ Yʋlʋ Pəyaɣa má ma tɔnʋɣʋ nantʋ, na ɩ́ ta nyɔɔ ma caləm, ɩ́ kaa hiki weesuɣu kɛ mə maɣamaɣa. 	 "Ik zeg het nog eens", zei Jezus. "Als u mijn vlees niet eet en mijn bloed niet drinkt, is er geen leven in u.


Ɩ sɛɣɛsaɣa Yuta nyə́ma təkotilenaa taa na yəlaa təna pʋɣʋlaɣa-ɩ. 	 Het duurde niet lang of Hij was daar overal bekend. Hij sprak in de verschillende synagogen en stond bij iedereen hoog in aanzien.


Ɩ ka tɔka ɩ niŋ taa kɛ́ takiliya na ká hɛtaa, na ɩ́ sɩɩ ɩ ntɔɣɔŋ nɔɔhəlɛ kɛ teŋku tɔɔ na ɩ mpətəŋ nyəntɛ kɛ tɛtʋ tɔɔ. 	 Zijn gezicht straalde als de zon en zijn benen leken op zuilen van vuur. In zijn hand hield hij een open boek. Hij zette zijn rechtervoet op de zee en zijn linkervoet op het land.


na apalaa mpa pa sʋʋkəna apalaa lɛlaa tɔ, na yʋlʋpɛɛtəlaa, na pɔpɔtʋnaa, na mpa pa sɩɩkɩ pa nɔɔsɩ kɛ yem tɔ, yaa mpa pa takəɣɩ ntiwɛ tə ta təŋ sɛɣɛsʋɣʋ kʋpaŋkʋ ŋku kʋ waasəɣɩ yəlaa tɔ, pa tɔɔnaa kɛ pa sɩɩ kʋsəsɩɩtʋ. 	 die ontucht plegen met volwassenen èn met kinderen, die het niet nauw nemen met het mijn en dijn, die voor een leugen, ja zelfs voor een meineed niet terugdeinzen en allerlei dingen doen, die ingaan tegen het geweldige nieuws van onze goede God, van Wie ik een boodschapper ben.


Paa na mpʋ tɔ Tacaa kɛ́ yʋlʋpaŋ. Ɩ ká yele na ɩ́ nyɔɔ toŋ na ɩ́ kenti mə tɔɔ na Ɩsaɣaʋ kaa hiki-mɛ. 	 Wij weten dat de Here wel te vertrouwen is. Hij zal u sterk maken en u tegen de aanvallen van de duivel beschermen.


Yesu ɩnɩ ɩ maɣamaɣa ɩ toŋ taa na táá tɛmnaʋ kɛ-ɩ yelina apalʋ ɩnɛ ɩ kʋlaa. Ɩ́ nyəma-ɩ na ɩnɩ ɩ səŋna mə ɩsɛntaa ɩsəntɔ. Táá tɛmnaʋ kɛ Yesu yelina apalʋ ɩnɛ ɩ wɛna ɩ tɩ təmammam na mə təna ɩ́ naakɩ mpʋ. 	 Jezus heeft deze lamme man genezen. Door ons geloof in Jezus is hij volkomen gezond geworden. U ziet het zelf!


Pa ŋmaawa Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Ɩsayii takəlaɣa taa sɩ: Nyənɩ, ma tillu ntɔ, ma tɛləsəɣɩ nyá nɔɣɔ tɔɔ sɩ ɩ́ taɣanɩ nyá mpaaʋ na ń kɔŋ. 	 Het is precies zoals beschreven staat in het boek van de profeet Jesaja: "Luister, Ik stuur mijn bode voor Mij uit om de weg gereed te maken." (a)


Ye ɩ lʋləɣɩ pee kɛ sɔsɔm pə hʋləɣɩ sɩ ɩ́ kɛ́ ma ɩfalaa, na mpʋ pə tʋɣʋna ma Caa kɛ teeli. 	 Door veel vrucht te dragen, bewijst u mijn discipelen te zijn. Daardoor wordt mijn Vader grootgemaakt.


Ɩsɩɩ mpa ɩ yaa mpʋ sɩ piya tɔ pa kɛ́ tɔnʋɣʋ na caləm kʋlʋməm tɔ, Yesu maɣamaɣa pəsa teitei ɩsɩɩ mpɛ, na ɩ́ na-wɛ pá kpɛntɩ kʋlʋm. Ɩ lapa ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ ɩ́ yɔkɩ ɩlɔɣɔʋ wei ɩ kiŋ səm toŋ wɛɛ tɔ sɩ ɩ́lɛ́ ɩ toma ɩ́ yɔkɩ təkpataa tɔɔ kɛ́ ɩnɩ ɩ lapa mpʋ na ɩ́ sɩ ɩlɛna 	 Omdat wij mensen van vlees en bloed zijn, is Hij ook een mens van vlees en bloed geworden; want alleen als mens kon Hij sterven en zo de duivel, die de macht over de dood had, machteloos maken.


Tə wɛna kɔtʋlʋ sɔsɔ wei pa sɩɩwa sɩ ɩ́ nyənəɣɩ Ɩsɔ təyaɣa tɔɔ tɔ. 	 Jezus is de grote priester, Die in het huis van God is aangesteld.


Tampana na siɣisuɣu kɛ ɩ təŋəɣɩ na ɩ́ hʋʋkəna. Pə taɣa pʋlʋ, wasaŋkalɩ sɔsɔ wei ɩ wakəlaɣa tɛtʋ na ɩ asilima tɔ, ɩ kʋ ɩ tɔm. Na ɩsəna mpi ɩnɩ ɩ ka kʋ Ɩsɔ yəlaa tɔ, Ɩsɔ ná tʋ-ɩ pə saləka. 	 Zijn oordelen zijn juist en goed. Hij heeft de grote hoer gestraft, die de aarde met haar ontucht verontreinigd heeft. Hij heeft de moord op Zijn knechten op haar gewroken.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ kʋsa yəlaa na ɩ́ tɛləsɩ nɔɣɔ sɩ pá polo Samalii ɩcaliya kalɩ ka taa, na pá caa-ɩ təsʋʋlɛ. 	 Op een dag stuurde Hij enkele mannen vooruit naar een Samaritaans dorp om onderdak voor Hem te zoeken.


Ye mpʋ ɩlɛ ɩ́ pasa mə təɣɩ Ɩsɔ niŋ toma nyəŋ taa, na pə́ kɔma na pə́ tala waatʋ wei ɩ ka sɩɩwa tɔ, ɩ ká kʋsɩ mə nyʋɣʋ. 	 Als u zich buigt onder de sterke hand van God, zal Hij u oprichten als Hij vindt dat de tijd daarvoor gekomen is.


Na lɛlʋ tɔ tɔtɔ sɩ: Nɔɔnɔɔ kɛ́ ma kpaɣa alʋ, ma kaa pəsɩ na má kɔɔ. 	 Ook hij kon niet komen. Weer een ander was pas getrouwd en daarom verhinderd.


Waatʋ ɩnɩ ɩ taa kɛ́ Yesu kpa pʋɣʋ taa kɛ́ Ɩsɔ sələmʋɣʋ, na ɩ́ sələmɩ ḿpʋ́ɣʋ́ tɛʋ na kʋ fem. 	 Korte tijd daarna ging Hij de bergen in om te bidden. Hij bad de hele nacht tot God.


Ɛɛhɛɛ ma sɔɔwa, ma sɔ Sətefanasɩ təyaɣa nyə́ma tɔtɔɣɔ Ɩsɔ lʋm. Ye pə kaasa lɛlaa ma ta tɔɔsɩ pa tɔɔ. 	 O ja, ik heb ook nog het gezin van Stefanas gedoopt. Maar ik kan me niet herinneren verder nog iemand gedoopt te hebben.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu sɛɛlaa kʋsa Pɔɔlɩ-wɛ na pá tili, na pá təŋna Fenisii na Samalii, na pá kɛɛsəɣɩ yəlaa kɛ ɩsəna mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ kaɣana pa pəsəna Ɩsɔ tɔɔ tɔ. Tá taapalaa təna nɩɩ tɔm tənɛ, ɩlɛna pa laŋa hʋlʋmɩ sɔsɔm. 	 De mannen reisden door Fenicië en Samaria en gingen onderweg bij verschillende christenen langs. Die waren blij te horen dat ook niet-Joden tot bekering waren gekomen en in Jezus Christus geloofden.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa cɔwa sɩ: Saa wei n ka wɛɛ nyá teeli kawulaɣa taa tɔ tə caa sɩ ń yele na tə́ caɣa nyá cɔlɔ. Lɛlʋ kɛ nyá ntɔɣɔŋ tɔɔ, na lɛlʋ kɛ nyá mpətəŋ tɔɔ. 	 "Mogen wij in Uw Koninkrijk naast U op de troon zitten?" vroegen zij, "de één links en de ander rechts van U?"


Tənaɣa samaa cɔ Yesu sɩ: Tacaa, haakɩ-tʋɣʋ kʋtɔɣɔʋ ŋkʋɣʋ tam. 	 "Here", zeiden zij. "Dat brood willen wij altijd wel hebben."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu nɔɣɔ təkpaʋ sɩ: Aweɣe ma too na mpaɣa ma newaa ye? 	 Hij antwoordde: "Wie is mijn moeder en wie zijn mijn broers?"


Letaa ɩsɛntaa, Yesu tesika tɔɔ səm tɔm kɛ́ kʋmɛlɛntʋ tɔm kɛ́. Ama tá mpa pə tɔŋna tá nyɔɔŋ yapʋ tɔ Ɩsɔ toma ntɛ́ taɣa təna. 	 Het bericht dat Christus voor ons aan het kruis gestorven is, klinkt de mensen die verloren gaan als onzin in de oren. Maar voor ons die gered worden, is het de kracht van God.


Pə kɔma na ta taapalaa cɛkəna mpʋ, ɩlɛna pɛlɛ pá kpaɣa-ɩ na pá pona-ɩ Sesalee sɩ ɩ́ tɛɛ Taasɩ. 	 Toen zijn vrienden dat hoorden, brachten zij Saulus naar Caesarea en stuurden hem vandaar naar Tarsus.


Paa mə taa yʋlʋ ká kʋ ɩ təɣɩ ɩsəna, pʋntʋ pəsəɣɩ na ɩ́ tuusi ɩ təɣɩ wʋlɛ kʋlʋmtəlɛ maɣamaɣa? 	 Waar zijn zorgen trouwens goed voor? Kun je je leven erdoor verlengen?


Pə tala potopotonaa mpa pa taa kʋkʋsʋm fɛɩ tɔ pə acima kʋyakʋ kancaalaɣa nyəŋkʋ wule. Ɩlɛna Yesu ɩfalaa polo na pá pɔɔsɩ-ɩ sɩ: Leɣe n caa sɩ tə́ polo na tə́ la-ŋ Tɛɛʋ acima kʋtɔɣɔʋ? 	 Op de eerste dag van het Paasfeest (de dag dat de Joden al het brood dat met gist is gebakken uit hun huis verwijderen) vroegen de discipelen aan Jezus: "Waar zullen wij het Paasmaal klaarmaken?"


Tá kpɩɩlʋɣʋ kɔma na kʋ wʋsəna Sipili na tə́ loosiɣi ɩcatɛ, ɩlɛna tə́ kɛɛna tɛtʋ nti lʋm tama kotaɣa kɛ mpʋ tɔ tə pə tɛɛ tɔɔ na tə́ məŋna Silii tɔɔ. Tə tala Tiii ɩlɛna tə́ lɩɩ təna na pá tisi kpɩɩlʋɣʋ taa wontu. 	 en zeilden langs Cyprus, dat in de verte aan bakboord lag, en kwamen in Syrië, waar wij de haven van Tyrus binnenliepen. Daar moest het schip worden gelost.


Ye wei ɩ wɛɛ na ɩ́ tɔŋna ɩsaɣatʋ lapʋ, ɩlɔɣɔʋ tənna pʋntʋ. Pə taɣa pʋlʋ ɩlɔɣɔʋ lapəna ɩsaɣatʋ kɛ hatuu kancaalaɣa. Pə maɣamaɣa pə tɔɔ təkpem kɛ́ Ɩsɔ Pəyaɣa kɔma sɩ ka wakələɣɩ ɩlɔɣɔʋ təma tənaŋnaŋ. 	 Maar wie blijft zondigen, bewijst daarmee dat hij bij de duivel hoort, die nadat hij voor het eerst gezondigd had, altijd is blijven zondigen. Maar de Zoon van God is gekomen om aan de aktiviteiten van de duivel een einde te maken.


Wena a hota sɔwa taa tɔ, alɛ a wɛnna ɩsɩɩ mpa pa tɛŋ tə nɩɩʋ, ɩlɛna atɛ cənɛ nəɣəsɛɛ na pə wɛnaʋ na pə kʋnyɩɩləŋ pə tɔm kɔɔ na pə́ kʋ-təɣɩ pa taa, na pá kpisi pee kʋpana lʋlʋɣʋ tɔ. 	 Dan de grond met de distels erop: Dat zijn de mensen die de woorden van God horen en geloven. Maar door de zorgen, de overvloed en allerlei genoegens van het leven krijgen die woorden niet de kans in hen iets goeds te bewerken.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu hɔma ɩ niŋ taa na ɩ́ lɩɩna ɩcatɛ waalɩ, na ɩ́ la ntaɣama na ɩ́ taa yʋlʋm ɩnɩ ɩ ɩsɛ, na ɩ́ tənɩ ɩ niŋ kɛ ɩ tɔɔ. Ɩlɛna ɩ́ pɔɔsɩ-ɩ sɩ: N naakɩ pʋlʋ? 	 Hij pakte de blinde man bij de hand en nam hem mee buiten het dorp. Hij spuugde hem in de ogen, legde Zijn handen erop en vroeg: "Ziet u al iets?"


Pəlɛ pə waalɩ, waatʋ wei Yesu nawa sɩ pə təna pə maɣaa, ɩlɛna ɩ́ yɔɣɔtɩ sɩ: Lʋkɔtʋ wɛna-m. Ɩ yɔɣɔta mpʋ sɩ pə́ la teitei ɩsɩɩ paa ŋmaaʋ Ɩsɔ Tɔm taa tɔ. 	 Jezus wist dat het nu allemaal achter de rug was en zei, zoals er geschreven staat: "Ik heb dorst."


Ye mpʋ ɩlɛ, tə yele təma footuɣu kɛ ḿpʋ́ɣʋ́ ta taa. Ama hʋwɛɛ nna a kəla teu sɩ ɩ́ maɣasəɣɩ mə taa tɔɣɔlɛ sɩ, pə taa kɔɔ na ɩ́ la natəlɩ nti tɩɩ hu mə lɛlaa, yaa tɩɩ pona-wɛɣɛ ɩsaɣatʋ lapʋ taa tɔ. 	 Houd ermee op elkaar te veroordelen. U kunt beter deze maatstaf aanleggen: Doe niets waardoor andere gelovigen in verwarring komen of waaraan zij zich stoten.


Mɛɣɛlɛ mpa pa nawa na paa hʋ́lɩ́ pə tampana tɔ pə seeta nyə́ma. 	 Jullie hebben nu zelf gezien dat deze woorden zijn uitgekomen.


Ama pɩɩ kɔɔ na pə́ kɛɛsɩ kʋyakʋ nakʋlɩ, ɩlɛna pá ləsɩ-ɩ pa hɛkʋ. Ɩlɛ pəlɛɣɛlɛ paa hɔkɔ nɔɔsɩ. 	 Maar er komt een tijd dat Hij er niet meer is. Dan zullen zij hun eten laten staan.


Mpʋ tɔ, mə na Kotuɣu sɔsɔɔŋkʋ nyə́ma ɩ́ tɔ kʋmataŋ sɩ ɩ́ cɛlɛ-mɛɣɛ Pɔɔlɩ, sɩ ɩ́ caa ɩ́ wiili ɩ tɔm taa kɛ́ teu na ɩ́ cɛkəna. Ye ta ɩlɛ tá sɔɔlʋ ná pɩɩwa sɩ ye ɩ́ lɩɩ mpaa tə kʋ-ɩ, na ɩ́ ta tata mə kiŋ cənɛ. 	 Vraag de commandant Paulus nog eens voor de Raad te brengen, omdat u zijn zaak nauwkeuriger wilt onderzoeken. Voordat hij hier komt, zullen wij hem vermoorden. Wij zijn er klaar voor!"


Pə tɔɔ kɛ́ Kilisiti kɛ wei ɩ tɛləsəɣɩ nɔɣɔ pɛɛlʋɣʋ kʋfam kɛ lɛlaa tɔ sɩ mpa Ɩsɔ yaawa tɔ pá hiki kʋpantʋ tam nyəntʋ nti Ɩsɔ ka tɔma sɩ ɩ ká ha na pə́ wɛɛ ɩsɩɩ pa kpancoou tɔ. Pa pəsəɣɩ na pá hiki-tɩ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, səm lapa pə taa, na səm mpɩ pə yekina na mpa paa wɛ nɔɣɔ pɛɛlʋɣʋ kʋpəm taa na pá pəntəɣɩ tɔ, pá lɩɩ kʋpəntəŋ ɩnɩ ɩ taa. 	 Hij heeft ervoor gezorgd dat er een nieuw verbond kwam, zodat iedereen mag komen om te genieten van de rijkdom die God beloofd heeft. Christus is gestorven om hen te redden van de straf, die zij verdienden door de zonden die zij onder het oude verbond hadden gedaan.


Ɩsɔ ɩnɩ ɩ ɩsɔɩtʋ toŋ hana-tʋɣʋ pə təna mpi pə yeki na tə́ matəɣəna-ɩ tɔ. Ɩnɩ ɩ yekina na tə nyəŋ wei ɩ yaa-tʋ sɩ tə́ hiki ɩ maɣamaɣa ɩ teeli na ɩ kʋpantʋ taa kɛ́ ta paa nyəm tɔ. 	 Want als u Hem beter leert kennen, zal Hij u door Zijn grote kracht alles geven wat u nodig hebt om werkelijk goed te leven;


Pə waalɩ kɛ́ ɩ lɩɩ Saakɩ tɔɔ, Saakɩ tɔɔ lɩɩʋ waalɩ kɛ́ ɩ lɩɩ tillaa təna tɔɔ. 	 Hij is gezien door Jakobus en daarna nog eens door alle apostelen.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, tə kaa pəsɩ na tə́ lɩɩ Ɩsɔ tampana waalɩ. Ɩsɔ tampana anəɣɩ tɩɩ lana. 	 Ik kan niet tegen, maar alleen voor de waarheid strijden.


Cɛsəlaa mɛ, Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Ɩsayii ka nawa mə tɔm kɛ́ təkelekele na pə́cɔ́ ɩ́ ŋmaa-təɣɩ ɩ takəlaɣa taa sɩ: 	 Huichelaars! Jesaja had gelijk toen hij over u zei:


Tənaɣa ta taapalaa mpa pa wɛ təna tɔ pa kpaɣa Pɔɔlɩ kɛ kpakpaa na pá təŋna-ɩ na teŋku cɔlɔ tɔɔ, na pə́ kaasɩ Silaasɩ na Timotee pɛlɛ pa naalɛɣɛ Pelee. 	 Zij hitsten de hele stad tegen hem op. De christenen aarzelden niet en stuurden Paulus naar de kust. Maar Silas en Timotheüs bleven in de stad achter.


Mpa paa la kəllaa tɔ wontu kʋhʋlʋmtʋ kɛ ḿpʋ́ɣʋ́ paa suu, ma kaa kʋ pa həla kɛ weesuɣu takəlaɣa taa. Maa yɔɣɔtɩ ma Caa na ɩ ɩsɔtaa tillaa pa ɩsɛntaa sɩ pa kɛ́ ma nyə́ma. 	 Wie overwint, zal dus witte kleren aankrijgen. Ik zal zijn naam niet schrappen uit het boek, waarin de mensen vermeld staan die het eeuwige leven hebben, maar voor mijn Vader en Zijn engelen verklaren dat hij bij Mij hoort.


Ɩsaɣatʋ ká tɔɔ sɔsɔm sɔsɔm, haləna yəlaa paɣalɛ sɔɔlʋɣʋ ká pasa. 	 Er zullen veel valse profeten komen. Ze zullen velen op het verkeerde spoor brengen.


Na Yesu cɔɔkɩ Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa kɛ́ Salʋmɔŋ laŋaɣa tɛɛ. 	 Het was winter; Jezus wandelde in de galerij van Salomo.


Pə taɣa ɩnɩ ɩ maɣamaɣa ɩ kɛna kɔkɔ ŋkɛ. Ama ɩ kɔmaɣa sɩ ɩ kɛɛsəɣɩ kɔkɔ ŋkɛ ka yaasi. 	 Johannes was zelf niet het licht maar iemand die over het licht vertelde.


Ɩ́ tʋ tasəkəlɛ kɛ wei ɩ fɛɩna taalɩ tɔ, na ɩ́ yele na pá kʋ-ɩ na ɩ́lɛ́ ɩ tɩɩ suma mpʋ. 	 U hebt goede mensen, die zich niet tegen u konden verdedigen, veroordeeld en gedood.


Na ɩ́ kpaaləɣɩ samaa taa sɩ: Ma waalɩ wei ɩ kɔŋ tɔ pʋntʋ kəla-m toŋ. Halɩ ma ta tɩɩ tala sɩ má sopi na má wɔɣɔsɩ ɩ nɔɔhɛɛ taa ntaŋkpala maɣamaɣa. 	 "Het duurt niet lang meer", riep hij, "en dan komt er Iemand, die veel belangrijker is dan ik. Vergeleken bij Hem ben ik niets. Ik ben niet eens waard Zijn schoenen los te maken.


Tɔm kɛ pʋlʋpʋ mpi pə waasəɣɩ tɔɣɔ. Ama ye tɔm mpɩ pə lɔŋ kɔma na ɩ́ sɩ, pepeɣe paa la na pə lɔŋ ɩnɩ ɩ́ məlɩ? 	 Zout is goed. Maar als het zijn smaak verliest, waarmee zult u het eten dan nog pittig maken?


Ye mə taa mə tike təma sɔɔlʋɣʋ tɔm ɩlɛ, paa ŋmaa-mɛ na pá sɔɔsɩ-mɛɣɛ nti tɔtɔ? Ɩsɔ maɣamaɣa tɔŋna-mɛɣɛ pə tənaɣa ḿpʋ́ɣʋ́ sɛɣɛsʋɣʋ ɩlɛ. 	 Over de liefde van christenen onderling hoef ik u niet te schrijven. God Zelf heeft u geleerd hoe u elkaar moet liefhebben.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə cɛpa yəlaa təna laŋa kɛ sɔsɔm, na pá tɔŋ təma sɩ: Maamaaci wei kɛlɛ mpʋ? Toŋ sɛɣɛsʋɣʋ kʋfalʋɣʋ ntɛ́ yaa. Pʋwɛ. Pə kpɛŋna alɔɣaa, ɩ yɔɣɔtəɣɩ pɛlɛɣɛ na apalʋtʋ na pá nɩɩkəna-ɩ. 	 De mensen keken hun ogen uit en begonnen opgewonden te praten. "Zoiets hebben wij nog nooit gehoord. Hier staat gezag achter! Deze Jezus zegt tegen de boze geesten dat zij moeten gaan en ze gaan nog ook!"


Tənaɣa Akilipa tɔma Fɛsətusi sɩ: Ma sɔɔlaa sɩ ye pə wɛ pəsʋɣʋ ma nɩɩ ɩ tɔm. Ɩlɛna Fɛsətusi cɔ-ɩ sɩ: Cele n ká nɩɩ ɩ tɔm. 	 Agrippa zei: "Ik zou die man ook wel eens willen horen." "Dat kan", antwoordde Festus. "Dat regelen we morgen."


Kʋyɛɛŋ naatoso tɛɛwa, ɩlɛna Yesu kpaɣa Piyɛɛ na Saakɩ na Yohaanɩ na pá polo pʋɣʋ kʋkʋlʋɣʋ nakʋlɩ kʋ tɔɔ kɛ́ pa tike. Tənaɣa ɩ laɣasa pa ɩsɛntaa kɛ kpakpaa. 	 Zes dagen later nam Hij Petrus, Jakobus en Johannes mee een hoge berg op. Er was niemand anders bij Hem. Daar bovenop die berg zagen de discipelen hoe het uiterlijk van Jezus veranderde.


Ɩsɔ ka yɔɣɔtaa sɩ: Se nyá caa na nyá too, na tɔtɔ sɩ: Ye wei ɩ tʋʋ ɩ caa yaa ɩ too, ɩsɩɩ pa kʋ-ɩ. 	 Waarom zet u tradities ervoor in de plaats? Gods wet zegt bijvoorbeeld: 'Heb eerbied voor uw vader en moeder en wees goed voor hen.


Leleŋ nɩɩlʋ ntɛ́ wei ɩ ɩsaɣatʋ Ɩsɔ lɔwa tɔ. 	 "Gelukkig is hij aan wie de Here zijn zonde niet toerekent." (b)


Ɩsɔ Tɔm wɛna toma na tə lakɩ təmlɛ. Tə kəla laɣatɛ nte tə sɛtəɣɩ taa na waalɩ tɔɣɔ lɔŋ. Ɩsɔ Tɔm ntɩ tə sʋʋkɩ na halɩ tə takɩ timpi ləsaɣa na ləmaɣasəlɛ pə nyəm suliɣi tɔ. Tə fakɩ atama na mʋɣʋlɛ taa pɛɛləm, na tə faɣasəɣɩ nti yʋlʋ nyɩɩləɣɩ na nti ɩ hʋʋkɩ ɩ lotu taa tɔ. 	 Want het woord van God is vol van kracht en leven. Het is scherper dan het scherpste zwaard; het dringt in één keer door tot onze diepste gedachten en verlangens en snijdt alle delen los; het laat zien wie en wat wij werkelijk zijn.


Ḿpʋ́ɣʋ́ kotuɣu sɔsaa mpɛ pa nawa ɩsəna Piyɛɛ na Yohaanɩ pa yɔɣɔtəna apalʋtʋ tɔ, ɩlɛna piti kpa-wɛɣɛ sɔsɔm. Pə taɣa pʋlʋ, pa maɣamaɣa pa nyəmá sɩ Piyɛɛ na Yohaanɩ pa kɛ́ yəlaa kɛ yem kɛ́, pa ta la ceu nɔɣɔlʋ. Ɩlɛna pá tɔɔsɩ sɩ paa kɛ́ Yesu təŋlaa. 	 De Joodse leiders keken ervan op dat Petrus en Johannes zich zo vrijmoedig verdedigden, hoewel zij toch onontwikkelde mannen waren. Zij herinnerden zich dat zij allebei veel met Jezus waren omgegaan.


Yesu na ɩ ɩfalaa pa tɛɛsa tɛsʋɣʋ kɛ lʋm, ɩlɛna pá tala Kenesalɛtɩ tɛtʋ taa. 	 Zij legden aan in Gennésareth. Het nieuws dat Jezus er was, ging als een lopend vuurtje door het hele gebied, want Hij was herkend door enkele mannen die op de oever stonden. Van alle kanten werden er zieken bij Hem gebracht.


Tacaa tɔma sɩ ɩ ká la nti tɔ, pə taɣa ɩsɩɩ ɩ wɛ kaninika na tə lapʋ ɩsɩɩ lɛlaa hʋʋkʋɣʋ tɔ. Ama suulu kɛ ɩ hʋləɣɩ-mɛ. Mpi tɔ, ɩɩ caa sɩ yʋlʋ nɔɣɔlʋ ɩ́ le, paa pʋntʋ kɛ́ awe. Ama ɩ caa kɛ́ sɩ yəlaa təna ɩ́ laɣasɩ tɔntɛ kʋpantɛ. 	 Hij wil niet dat er iemand verloren gaat, maar dat alle mensen tot bekering komen.


Pə́ na pə mpʋ tɔ yəlaa təna mpa paa yaa Tacaa hətɛ tɔ paa tʋlɩ-tɩ. 	 Maar ieder die de naam van de Here aanroept, zal gered worden.' (A)


Mpa paa səŋa təna tɔ pa taa lɛlaa nɩɩ mpʋ, ɩlɛna pá tɔ sɩ: Ɩ yaana ntɛɣɛ Ilii. 	 Sommigen van de mensen die daar stonden, hadden het niet goed verstaan.


Mpi tɔ, tə fɛɩna ɩcatɛ tam nyəntɛ kɛ atɛ cənɛ. Ama cele nyəntɛ kɛ tə pɛɛkəɣɩ. 	 Wij horen immers niet in deze wereld thuis; wij kijken uit naar de toekomstige stad.


Tɔʋ, pənɛntɛ tá taapalaa tə caakɩ kɛ́ sɩ ɩ́ nyɩ ɩsəna Ɩsɔ pɛɛlɛɛ tɔm lapa Masetoni Yesu sɛɛlaa kpeka taa tɔ. 	 Nu wil ik u vertellen, broeders, wat God in Zijn genade voor de gemeenten in Macedonië heeft gedaan.


Ama ye Ɩsɔ toŋ taa kɛ́ ma lookina alɔɣaa, ɩlɛ Ɩsɔ Kawulaɣa wɛ mə tɛɛ mə tɛɛ kɛ́. 	 Als Ik door de Geest van God boze geesten verjaag, is het Koninkrijk van God bij u gekomen.


Ma taapalaa ma wiikina-mɛ sɩ ɩ́ nɩɩ apalʋtʋ sɔɔsʋɣʋ tɔm tənɛ na suulu. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, tɔm nti ma ŋmaa-mɛɣɛ cənɛ tɔ tə ta tɔɔ. 	 Ik smeek u, broeders, de woorden van deze vermanende brief ter harte te nemen; zo lang is deze niet.


Paa na mpʋ tɩɩ caa sɩ pə la yəlaa panɛ pa taa kɛ́ pʋlʋ, ɩlɛ polo pɔɣɔ taa na ń tʋ kulaɣa. Kancaalaɣa tinte nte n ká kpa tɔ, wiili tə nɔɣɔ taa, n ká maɣana liɣitee nyəɣəlʋɣʋ. Ləsɩ-kʋ na ń kɔɔ na ń fɛlɩ ma na-ŋ tá lampuu. 	 "De burgers zijn dus vrijgesteld", zei Jezus. "Maar wij zullen die belastingontvangers niet kwaad maken. Ga naar het meer en gooi een lijn uit. In de bek van de eerste vis die je vangt, zul je een geldstuk vinden. Dat is genoeg om de tempelbelasting te betalen, voor jou en voor Mij."


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, tə ta heeli-mɛɣɛ Laapaalɩ Kʋpaŋ na nɔɣɔ taa tɔm tike. Ama na toma na Feesuɣu Naŋŋtʋ toŋ taa kɛ́ tə heelina-mɛɣɛ-ɩ. Na tə tɛma tá taa kɛ́ teu sɩ tɔm tənɛ tə kɛ́ tampana nyəntʋ. Mə maɣamaɣa ɩ́ nyəmá ɩsəna tə tɔma mə hɛkʋ sɩ pə́ səna-mɛ tɔ. 	 Want toen wij u het goede nieuws brachten, was dat niet alleen met woorden. Het gebeurde ook met kracht en door de Heilige Geest. U had de absolute zekerheid dat wat wij zeiden, waar was. U weet ook hoe uit ons optreden bleek dat wij u voor de Here wilden winnen.


Ɩlɛ pə taɣa ɩ nyʋɣʋ tɔɔ tike kɛ pa ŋmaa mpʋ sɩ: Pa mʋ-ɩ sɩ ɩ kɛ́ yʋlʋ kʋpaŋ. 	 Dat 'rechtvaardig verklaard worden' heeft niet alleen betrekking op Abraham.


Ɩ́ polo ɩcatɛ nte tə wɛ nɔɣɔ tɔɔ cənɛ tɔ. Ɩ́ talaa, ɩ́ ká maɣana pa tʋ kpaŋaɣa pile natələɣɩ ŋmənaɣa. Nɔɣɔlʋ ta caɣata tə tɔɔ. Ɩ́ hɛtɩ-tɛ na ɩ́ kɔna. 	 "Ga naar het dorp daar", zei Hij. "Als jullie er binnenkomen, zullen jullie een ezel zien die vastgebonden langs de weg staat. Het is een veulen, waarop nog niemand heeft gereden.


Waatʋ wei Moisi lapa sɔsɔ tɔ ɩ tɛma Ɩsɔ na ɩ taa tɔɣɔ ɩ kisaa sɩ pá taa yaa-ɩ Icipiti wulaʋ sɔsɔ pɛɛlɔ pəyaɣa. 	 Omdat Mozes op God vertrouwde, wilde hij (toen hij volwassen was geworden) niet voor een kleinzoon van de Farao worden aangezien.


Pa na Yesu ɩlɛna, pá həntɩ-ɩ atɛ na pá sɛɛ-ɩ. Ama pa taa lɛlaa ka wɛna sika. 	 Toen zij Hem daar zagen, vielen zij voor Hem neer. Maar sommigen wisten niet wat zij ervan moesten denken.


Ma taapalaa mɛ ɩ́ taa tuuna pʋlʋpʋɣʋ paa pəcɔ. Ɩ́ taa tuuna ɩsɔtɔnʋɣʋ, pəyele ɩ́ taa tuuna atɛ tɔtɔ, ɩ́ taa tɩɩ tuuna pʋlʋpʋ te. Ye pə kɛ́ n ká tisi, ɩlɛ n tisi sɩ: Nn. Na ye pə fɛɩ n ka tisi, ɩlɛ n tɔ́ sɩ: Aaɩ. Tɔfɔ ɩ́ kɔŋ na ɩ́ caŋ ɩ́ sʋʋ Ɩsɔ hʋʋnaʋ taa. 	 Waar ik vooral de nadruk op wil leggen, broeders, is dat u niet mag zweren; niet bij de hemel, niet bij de aarde, bij niets! Als u 'ja' zegt, moet het 'ja' zijn; en als u 'nee' zegt, moet het 'nee' zijn. Anders bent u strafbaar voor God.


Tacaa Ɩsɔ tʋ-wɛɣɛ niŋ, na yəlaa paɣalɛ mʋ na pá laɣasɩ na pá təŋ Yesu. 	 En de Here werkte machtig met hen mee, zodat veel van die mensen ook in Hem gingen geloven en zich tot Hem bekeerden.


Waatʋ wei maa hʋʋwa mpaaʋ ŋkʋ kʋ tɔm tɔ faawɩɩ kɛ ma lapa kʋlapʋ na? Saa wei ma cakɩ na ma sɩɩ mpi ma təŋəɣɩ na má lakɩ tɔ yəlaa hʋwɛɛ kɛ ma təŋəɣɩ? Ye maa təŋaɣa yəlaa hʋwɛɛ nn na aaɩ pɩɩ wɛnna təntəmlɛ. 	 U zult zich wel afvragen waarom ik van gedachten veranderd ben. Weet ik soms niet wat ik wil? Of ben ik onbetrouwbaar en zeg ik 'ja', maar doe ik 'nee'? Zeker niet!


Saa ɩnɩ Ɩsɔ Tɔm ná tɔŋna yɛkʋɣʋ kɛ́ na tə́ puki. 	 Het nieuws over Jezus Christus verspreidde zich snel en vele mensen gingen in Hem geloven.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu kpaɣa sʋlʋm na kɔpʋ, na ɩ́ sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ na ɩ́ tɔ sɩ: Ɩ́ mʋ-wɩ na ɩ́ nyɔɔ mə təna. 	 Hij nam een beker wijn, dankte God ervoor en zei tegen Zijn discipelen: "Neem deze beker en drink er allemaal uit,


Tənaɣa ɩ tɔɣɔna ɩlɔɣɔʋ, na kamumuka sʋʋ yɔɣɔtʋɣʋ kɛ kpakpaa. Piti kpa samaa na pá tɔŋ sɩ: Tə ta keesita ɩsəntɔɣɔ Ɩsɛɣɛlɩ tɛtʋ taa. 	 Jezus joeg die geest uit de man weg en toen kon hij weer spreken. De mensen stonden versteld. "Zoiets hebben wij nog nooit gezien!" riepen zij uit.


Yəlaa naanʋwa na naalɛ wei ɩ ləsaa tɔ pa həla ntɔ. Simɔŋ wei Yesu ha hətɛ sɩ Piyɛɛ tɔ, 	 Die mannen heetten Simon (of Petrus zoals Jezus hem noemde);


Ḿpʋ́ɣʋ́ Falisanaa cɔ yʋlʋm sɩ: Hatoo pa lʋlʋɣʋ nyá tɔ, ɩsaɣatʋ tike kɛ nyá nyəmá, na nyaa caa n sɛɣɛsɩ ta na? Ɩlɛna Falisanaa tɔɣɔnɩ-ɩ pa Ɩsɔ təsɛɛlɛ taa. 	 De leiders werden kwaad en zeiden: "U bent zelf een zondaar! U moet niet denken dat u ons de les kunt lezen!" En zij joegen hem weg.


Yesu cɔ-wɛ sɩ: Ɩ́ polo. Ɩlɛna pá se apalaa naalɛ ɩnɩ ɩ waalɩ na pá tɛɛna afanaa taa. Ɩlɛna afanaa tʋ casəlɛ kɛ yem kɛ kpakpaa, na pá tii kalakala na pá tʋ lʋm na pá sɩ. 	 "Goed", zei Jezus. "Ga!" De geesten verlieten de twee mannen en gingen in de varkens. Alle varkens stormden de steile helling af en verdronken in het meer.


Yesu na ɩ ɩfalaa pa tiikaɣana pʋɣʋ tɔɔ, ɩlɛna ɩ́ səŋ timpi taa pʋɣʋ fɛɩ ɩpilisaʋ na pə́ walaa tɔ. Təna ɩnəɣɩ ɩ ɩfalaa paɣalɛ na Yuta təna samaa na Yosalɛm nyə́ma na Tiii na Sitɔŋ lʋm nɔɣɔ nyə́ma pa təna paa timsaa. 	 Zij daalden af naar een vlak gedeelte, waar vele volgelingen van Jezus hen omringden. Van alle kanten waren de mensen toegestroomd om naar Hem te luisteren en door Hem te worden genezen. Zij kwamen helemaal uit Judea, Jeruzalem en uit de streek van Tyrus en Sidon aan de Middellandse Zee. Uit vele mensen joeg Hij boze geesten weg.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, kookalɩ wei ɩ́ lakɩ ɩsəntɔ tɔ pə taɣa Ɩsɔ yəlaa sənaʋ tɔɔ tike. Ama pə yeki tɔtɔɣɔ na yəlaa sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ. 	 Door deze vrijgevigheid worden niet alleen gelovigen in nood geholpen, maar ontvangt ook God veel lof en eer.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu yɔɣɔtaa sɩ: N nɩɩwaa, maa kɔɔ nɔɔnɔɔ. Maa kpɛnna ma kʋfɛləŋ na má kɔɔ na má fɛlɩ paa wei kɛ́ mpi ɩ lapa tɔ. 	 "Ja", zegt Jezus, "Ik kom gauw met mijn beloning. Ik geef ieder wat hij verdient.


Mpa pa lotu taa hʋwɛɛ tewa tɔ pa nɩɩ leleŋ kɛ́. Mpi tɔ, paa na Ɩsɔ. 	 Gelukkig zijn de mensen die eerlijk en oprecht zijn, want zij zullen God zien.


Tɔʋ, ma nyə́ma mɛ, ma nyəmá teu sɩ mə na mə sɔsaa ɩ́ taa cɛkəna tɔɣɔ ɩ́ lapa Yesu ɩnəɣɩ mpʋ. 	 Broeders, ik weet dat u indertijd niet besefte wat u deed en uw leiders ook niet.


sɩ: Tacaa, ma yom nɔɣɔlʋ hənta təyaɣa. Kʋtɔŋ kʋtʋʋlʋɣʋ tɔkəna-ɩ na ɩ́ saləməɣɩ teu. 	 Hij vertelde dat zijn knecht verlamd in bed lag en verging van de pijn. Hij vroeg of Jezus er iets aan wilde doen.


Ye tá, tá kaa pəsɩ na tə́ sa tá tɩ na pə́ tɛɛ caasa. Ama tə saŋ tá tɩ na pə́ kɛɛsəna təmlɛ nte Ɩsɔ tʋ-tʋ tɔ tə tənaɣa. Ɩsɔ hana-tʋɣʋ mpaaʋ sɩ tə́ tala mə tɛ. 	 Wij overschatten onszelf echter niet; zij wel. Waar het ons om gaat, is beoordeeld te worden naar de maatstaf waarmee God oordeelt en dat geldt ook voor ons optreden naar u toe.


Ma lapaɣa sɩ ɩ́ ná na ɩ́ lá ḿpʋ́ɣʋ́ teitei ɩsɩɩ ma lapʋ-mɛ tɔ. 	 Want Ik deed het om een duidelijk voorbeeld te geven. Volg Mij hierin na.


Ɩ wɛna neu, pa yaa-ɩ sɩ Malɩ. Ɩ́lɛ́ ɩ ka caɣa Tacaa nɔɔhɛɛ tɛɛ kɛ́ na ɩ́ nɩɩkɩ ɩ sɛɣɛsʋɣʋ. 	 De zuster van deze vrouw, Maria, ging meteen bij Jezus zitten om naar Hem te luisteren.


Ye wei ɩ sɔɔla ɩ weesuɣu, pʋntʋ ká le. Ama wei ɩ́ lapa ɩ weesuɣu kɛ awusa kɛ atɛ cənɛ, kɩɩ wɛɛ tamm kʋ kaa tɛ, paa pəlee. 	 Als zij sterft, brengt zij veel vrucht voort. Wie zijn leven liefheeft, raakt het kwijt. Maar wie zijn leven in deze wereld niet liefheeft, krijgt eeuwig leven.


Tənaɣa Nikotɛm wei ɩ ka pola Yesu kiŋ kɛ ahoo taa tɔ ɩ́lɛ́ ɩ kɔna tulaalʋ miili na alʋwɛɛ na pə sitaa na pə wɛ kiloonaa ɩsɩɩ hiu na naanʋwa. 	 Nicodémus, die op een nacht met Jezus was komen praten, ging met hem mee. Hij had ruim dertig kilo balsemkruiden bij zich, een mengsel van mirre en aloë.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩlɔɣɔʋ ɩnɩ ɩ selisa apalʋ ɩnəɣɩ teu. Ɩlɛna ɩ́ má kapuka na ɩ́ se ɩ waalɩ. 	 De boze geest rukte en trok aan de man, gilde vreselijk en verliet hem.


Ama tampana sɔsɔɔna kɛ pə kula looŋa kanɛ ka tɔɔ cənɛ. Kilisiti na Yesu sɛɛlaa pa tɔm lapa ɩsəna tɔɣɔ ma naa ka taa. 	 Ik weet dat dit moeilijk te begrijpen is, maar ik zeg het om duidelijk te maken wat voor verhouding tussen Christus en Zijn Gemeente bestaat.


Pa tɔm wɛ waɩyo kɛ́. Kayini ɩkpatɛ kɛ pa təŋəɣɩ, na pɔɣɔlaɣa tɔɔ kɛ́ pa tolisa pa tɩ ɩsɩɩ Palaam lapʋ tɔ. Ɩsəna mpi Kolee ná kpɛɛsəna Moisi tɔ ḿpʋ́ɣʋ́ pa lapa, ɩlɛna pá wakəlɩ tənaŋnaŋ. 	 Het ziet er heel slecht voor hen uit. Zij volgen het voorbeeld van Kaïn, die zijn broer vermoordde. Zij zijn net als Bileam, die voor geld alles wilde doen. Zij gaan Korach achterna, die tegen God in opstand kwam en dat met de dood moest bekopen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Falisanaa cɔwa Nikotɛm sɩ: Sɛsɛ Kalilee nyə́ma mpɛɣɛlɛ na nyaɣa? Wiili Ɩsɔ Tɔm taa na ń ná, tuu tɔ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ nɔɣɔlʋ ta tɛnta lɩɩʋ na Kalilee se. 	 "Komt u soms ook uit Galilea?" vroegen de anderen spottend. "Lees maar na wat er geschreven staat. U zult nergens vinden dat er een profeet uit Galilea komt."


Ma caa kɛ́ sɩ ɩ́ tɔɔsɩ tɔm nti Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa naŋŋ nyə́ma ka yɔɣɔta hatuu lɔŋ tɔ, na Tacaa na tá Yatʋ kʋheelitu nti mə tillaa sɛɣɛsa-mɛ tɔ. 	 Ik heb u herinnerd aan de woorden van Gods profeten en apostelen, die u hebben bekendgemaakt wat de Here en Redder van u vraagt.


Mpi pə tɔɔ tɔ, pa nɩɩkaɣa pa yɔɣɔtəɣɩ tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ, na pá pʋɣʋləɣɩ Ɩsɔ sɔsɔɔntʋ. 	 Maar er was geen twijfel mogelijk, want zij hoorden hen in vreemde talen spreken en God verheerlijken.


Ḿpʋ́ɣʋ́ piti kpa Yuta nyə́ma mpa paa mʋ Yesu na pá təŋa Piyɛɛ tɔ. Mpi tɔ, Ɩsɔ ha ɩ Feesuɣu Naŋŋtʋ na ɩ́ tɔŋna yaʋ kɛ mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ pɛlɛ pa tɔɔ tɔtɔ. 	 De Joodse volgelingen van Jezus, die met Petrus waren meegekomen, waren verbaasd dat de Heilige Geest ook over mensen van een ander volk was uitgegoten.


Mpa paa kɛ́ ma piitim nyə́ma na pá kɛ́ ma saalanaa tɔ pa taa nɔɣɔlʋ ta haŋna-m pʋlʋɣʋ tá Yuta Ɩsɔ sɛɛʋ taa. Ɩsəna maa təŋaɣa tá caanaa kɔtasɩ tɔ pə fɛɩ kɛɛsʋɣʋ. 	 Ik was één van de vurigste Joden van mijn leeftijd en deed mijn uiterste best de tradities van onze voorouders te handhaven.


Tənaɣa Yesu yelaa na pá kpətəna piya kɛ ɩ kiŋ, na ɩ́ tɔ-wɛ sɩ: Ɩ́ yele na piya kɔɔ ma kiŋ, ɩ́ taa kaɣatɩ-sɩ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, mpa pa wɛ ɩsɩɩ piya tɔ, mpɛ pa tənna Ɩsɔ Kawulaɣa. 	 Maar Jezus riep de kinderen bij Zich en zei tegen Zijn discipelen: "Laat die kinderen toch bij Mij komen! Houd ze niet tegen. Want voor zulke kleintjes is het Koninkrijk van God.


Mɛ tɔtɔ ɩ́ wɛ pa taa, mɛ mpa Ɩsɔ ləsa Lom sɩ ɩ́ pəsɩ Yesu Kilisiti nyə́ma tɔ. 	 U hoort daar ook bij; ook u bent geroepen om bij Jezus Christus te horen.


Kɔtəlaa sɔsaa na Falisanaa pa nɩɩ mpʋ, ɩlɛna pá nyɩ sɩ mpɛɣɛ Yesu sɛɛna ɩsɔ ɩnɩ. 	 De leidende priesters en Farizeeërs begrepen nu wel dat deze voorbeelden op hen sloegen.


Ɩlɛna Yesu cɔ Pilatɩ sɩ: N fɛɩna nyá təɣɩ ma tɔɔ, ye pə taɣa ɩsɩɩ Ɩsɔ hana-ŋ pə toma. Pə tɔɔ kɛ́ wei ɩ kpa-m na ɩ́ cɛlɛ-ŋ tɔ, pʋntʋ ntɛ́ ɩsaɣaʋ na pə́ kəlɩ nyá. 	 "U zou geen macht over Mij hebben als God u die niet gegeven had", antwoordde Jezus. "De grootste schuld ligt bij hem die Mij aan u heeft overgeleverd."


Wei ɩ fɛɩna Ɩsɔ Feesuɣu tɔ ɩɩ pəsəɣɩ na ɩ́ mʋ Feesuɣu kʋnɛ kʋ tampana. Ɩ yaa-təɣɩ kʋmɛlətɔm kɛ́, na ɩɩ tɩɩ pəsəɣɩ tə cɛkənaʋ maɣamaɣa. Mpi pə tɔɔ tɔ, wei ɩ wɛna Feesuɣu tɔ ɩnɩ ɩ paasi ɩ cɛkəɣənana-tɩ. 	 Maar iemand die niet gelovig is (de natuurlijke mens) heeft geen oog voor wat de Geest van God doet. Voor hem is dat allemaal onzin. Hij begrijpt er niets van, omdat het alleen geestelijk te doorzien is.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ye pə tʋ-tʋɣʋ tá ɩsɔtaa wɛɛtʋ tə fɛɩ yem se, pəlɛ pə tɔnəŋ wɛɛ tɔtɔɣɔ. 	 Wij zullen niet als geesten zijn, maar een lichaam hebben.


Samaa wei ɩ təna ɩ kɔma nyənʋɣʋ tɔ ɩ ná pə təna mpi pə lapa mpʋ tɔ, ɩlɛna pá kpa pa laŋa na pá məlɩ kpente. 	 De vele mensen die naar de kruisiging waren komen kijken, gingen naar huis nadat ze dit allemaal hadden gezien. Ze sloegen zich op de borst van berouw en verdriet.


Pə kɛɛlʋɣʋ-wɛ na pə́ sɩɩ kpeeŋa tɔ, pə kaasa yəlaa mpa tɔ pɛlɛ na Ɩsɔ pa ciikaa kɛ́. Pɩɩ kɔɔ na pá taɣanɩ məlʋɣʋ tɔ, pepe ká lana? Pəlɛɣɛlɛ sətaa ká hiki weesuɣu te. 	 Wat zou het geweldig zijn als zij in Christus gingen geloven. Toen God Zich van hen afkeerde, betekende dit dat Hij Zich naar de rest van de wereld keerde om hun Zijn redding aan te bieden. Nog geweldiger is het als de Joden tot Christus komen. Dan is het net alsof dode mensen weer levend worden.


Mpɛ ɩnɩ pa həla ntɔ. Simɔŋ wei ɩ cuɣusaa sɩ Piyɛɛ tɔ, na ɩ́lɛ́ ɩ neu Antəlɩɩ, na Saakɩ na Yohaanɩ, na Filipʋ, na Paatelemii, 	 Het waren Simon (die Hij voortaan Petrus noemde) en diens broer Andreas, Jakobus, Johannes,


Na nyəm waalɩ ɩlɛna ɩ́ pɛɛkɩ tɩ tɔkʋɣʋ. Tɩ tɔkʋɣʋ waalɩ ɩlɛna ɩ́ pɛɛkɩ suulu. Na suulu waalɩ ɩlɛna ɩ́ pɛɛkɩ sɩ ɩ́ matəɣəna Ɩsɔ. 	 Leer uw eigen verlangens opzij te zetten en geduldig vol te houden, zodat u God kunt dienen.


Ma ta hʋʋ sɩ mə nyɛntɛ tillaa taa sɔsaa mpɛ pa tɛɛ-m pʋlʋ taa se. 	 Toch zie ik niet in waarom deze 'geweldige boodschappers van God' beter zouden zijn dan ik.


Ye ma wɛ kʋnyɔŋ taa, ma nyəmá ma kʋnyɔntʋlɛ tɔntɛ. Na ye ma wɛ haɣanaɣa taa, ma nyəmá pəlɛ pə taa tɔntɛ. Paa le na pə təna pə taa, ma tɛma ɩsəna maa caɣa na pə́ kɛɛsəna-m tɔ pə laɣatʋ hiiu kɛ́. Ye ma wɛna tɔɣɔnaɣa kɛ sɔsɔm, ma nyəmá təlɛ. Na ye ma wɛ nyɔɣɔsɩ taa, ma nyəmá təlɛ. Ye pə tɔɔləna-m ma nyəmá. Ye pəcɔɣɔ ma wɛna, ma nyəmá. 	 Ik weet uit ervaring wat het is om te leven in gebrek en in overvloed. Ik ben met allerlei omstandigheden vertrouwd, zowel met verzadigd zijn als met honger lijden en zowel met meer dan voldoende te hebben als gebrek te lijden.


Tənaɣa Yesu kpaala-wɛɣɛ teu sɩ pá taa heeli-təɣɩ nɔɣɔlʋ. 	 Jezus verbood hun daar met iemand anders over te praten.


Kʋnyɔntɔɣɔlɛnaa mpa mpɛ pa kɔŋna tɔɣɔ pɩɩ tɛ na pə́ lɛɛtɩ-wɛ. Ilim na pə ɩsəlɛ kɛ pa kʋnyɩɩləŋ ɩsaɣaŋ kʋləɣəna-wɛ na pá lakɩ-ɩ na pa laŋa hɛɛ pamm. Pa muɣuliɣina pa puɣusuɣu kɛ́ na mə na-wɛ ɩ́ tɔkɩ mə tɔɣɔnasɩ. Ye pa wɛ timpi, fɛɛlɛ na tusuɣu wɛnna. 	 Zij zullen het loon krijgen dat zij verdienen voor al het kwaad dat zij hebben gedaan. Zij vinden het heerlijk zich overdag aan van alles te buiten te gaan. Zij zijn een schande voor God en voor u. Terwijl zij bij u aan tafel zitten, bedenken zij wat hun volgende sluwe streek zal zijn.


Na ɩ́ kɛɛsɩ-wɛɣɛ pə təna mpi pə lapa tɔ. Ɩlɛna ɩ́ tili-wɛɣɛ Sopee. 	 Hij vertelde hun wat er gebeurd was en stuurde hen naar Joppe.


Ye paa pɛɛta-ɩ ɩ liɣitee taa kəlɩ liɣitee nyəɣətʋ ŋmʋnʋɣʋ na nɩɩnʋwa (300) na pá ha kʋnyɔntʋnaa? Ḿpʋ́ɣʋ́ pa kala alʋ ɩnɩ ɩ tɔm kɛ sɔsɔm. 	 Zij had die olie voor veel geld kunnen verkopen en dat aan de armen kunnen geven." Zij vonden het schandalig wat zij gedaan had.


Tənaɣa wulaʋ tɔma-ɩ sɩ: N kɛ́ təmlɛ tʋ ɩsaɣaʋ kɛ́, nyá maɣamaɣa nyá kʋyɔɣɔtʋtʋ kɛ ma kʋɣʋna nyá tɔm. N ka nyəmá teu sɩ ma kɛ́ yʋlʋ katɛ tʋ, na mpi ma ta sɩɩ tɔɣɔ ma kpakəɣɩ, pə́cɔ́ timpi ma ta tuu tɔɣɔ ma kʋŋ. 	 De koning antwoordde: 'Ben ik hard? Nu, dat zul je dan ook merken! Je bent een slechte medewerker.


Ɩsɔ kʋpantʋ tɔɔ kɛ́ ɩ tʋ-tʋɣʋ təmlɛ tənɛ tə lapʋ, na pə tɔɔ kɛ́ tɩɩ lɔɔkɩ tá apalʋtʋ. 	 Omdat God zo goed was ons dit werk toe te vertrouwen, geven wij de moed niet op.


Ɩ hʋʋkaɣa ɩ taa kɛ́ mpʋ, ɩlɛna Tacaa ɩsɔtaa tillu kɔɔ ɩ kiŋ kɛ toosee taa, na ɩ́ heeli-ɩ sɩ: Tafiiti lʋlʋɣʋ tʋ Yosɛɛfʋ, taa nyana nyá amʋsaɣa Malɩ kpaɣaʋ. Pə taɣa pʋlʋ, hɔɣɔ ŋka ɩ haɣaa tɔ, Feesuɣu Naŋŋtʋ kiŋ kɛ ka lɩɩnaa. 	 Terwijl hij hierover lag na te denken, kreeg hij een droom en zag een engel van God naast zich staan. "Jozef, zoon van David", zei de engel, "u kunt gerust met Maria trouwen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ waatʋ wei pa wɛ təna tɔ, Malɩ lʋlʋɣʋ talaa. 	 Toen zij in Bethlehem waren, moest Maria bevallen. Zij bracht haar eerste kind ter wereld, een jongen. Zij wikkelde hem in doeken en legde hem in een voerbak, want in de herberg van het dorp hadden Jozef en Maria geen onderdak kunnen vinden.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa nɩɩ pə yɔɣɔta ɩsɔŋmʋntʋɣʋ tɛɛ sɩ: Ɩnəɣəlɛ ma Pəyaɣa kʋləsaɣa, ɩ́ nɩɩna-kɛ. 	 Er kwam een stem uit de wolk: "Dit is mijn Zoon! Hem heb Ik uitgekozen! Luister naar Hem!"


Tə ta kɛ mpa Ɩsɔ sɩɩwa sɩ cele pɩɩ fɛlɩ nyaŋ tɔ se. Ama sɩ pə́ ya tá nyɔɔŋ kɛ Tacaa Yesu Kilisiti tɔɔ kɛ́. 	 Want God heeft ons niet bestemd om door Hem bestraft te worden, maar om gered te worden door de Here Jezus Christus.


Pilatɩ kɔma na ɩ́ cɛkəna sɩ Yesu kɛ́ Helɔtɩ ɩfalʋ ɩlɛna ɩ́ tɔ sɩ: Ɩ́ pona-ɩ Helɔtɩ. Pə pamna ɩ́lɛ́ ɩ ka wɛ Yosalɛm kɛ kʋyɛɛŋ ɩnɩ ɩ taa tɔtɔ. 	 Toen Pilatus hoorde dat Jezus daar inderdaad vandaan kwam, stuurde hij Hem door naar Herodes, die juist in Jeruzalem was. Want als Galileeër viel Jezus onder het gezag van Herodes.


Pə tɔɔ kɛ́ ma see na má pukina mpi pə sɩɩwa tɔ pə tɔɔ, sɩ má hiki pə fɔɔtɔ wei Ɩsɔ yaa-tʋ sɩ tə́ hiki ɩsɔtaa kɛ Yesu Kilisiti kiŋ tɔ. 	 maar één ding weet ik zeker (en daarbij vergeet ik wat achter me ligt en strek ik mij uit naar wat voor mij ligt) ik snel recht op mijn doel af; ik wil de prijs behalen die, nu God mij door Christus Jezus geroepen heeft, in de hemel voor mij klaarligt.


Pə tɔɔ kɛ́ Tacaa yɔɣɔtaa sɩ: Pə wɛɛ sɩ ɩ́ ká lɩɩ pa hɛkʋ na pə́ yasɩ mə na-wɛ. Ɩ́ taa yele na asilima nyəm napəlɩ tokina-mɛ. Ɩlɛ má, maa mʋ-mɛ. 	 Daarom heeft de Here ook gezegd dat wij niet meer moeten omgaan met mensen, die niets van Hem willen weten; wij moeten ons van hen afkeren en ons niet met hun onreinheid inlaten.


Na kʋtɔɣɔʋ ŋku Ɩsɔ cɛləɣɩ-mɛ tɔɣɔlɛ ŋku kʋ lɩɩna ɩsɔtaa na kʋ tii na kʋ haakɩ yəlaa tənaɣa weesuɣu tɔ. 	 Want het brood van God is Hij, Die uit de hemel is gekomen. Hij geeft het leven aan deze wereld."


Tənaɣa samaa pɔɔsa Yohaanɩ sɩ: Ye mpʋ nti na ntiɣi tɩɩ la? 	 De mensen vroegen: "Maar wat moeten wij dan doen?"


Pə təna mpi pə ŋmɛlaa tɔ, ɩsɩɩ pə tɛma na pə́ kuli pə tɔɔ. Na pə təna mpi pə lapa mukaɣa tɛɛ tɔ, ɩsɩɩ pa tɛma na pá nyɩ-wɩ. 	 Wat verborgen is, zal aan de dag komen.


Pa tɔŋna tɔntɛ kɛ mpʋ, ɩlɛna pá tala tiili ɩsəntɔ, lʋm ka wɛ tənaɣa. Ḿpʋ́ɣʋ́ akewe ɩnɩ ɩ tɔma sɩ: Nyənɩ lʋm yee, n kaa sɔ-m Ɩsɔ lʋm kɛ cənɛɣɛ kpakpaa? Yaa pə kaasa-m pʋlʋ? 	 Op een gegeven ogenblik reden zij langs een water. "Kijk", zei de Ethiopiër, "daar is water. Wat is erop tegen mij te dopen?"


Ɩ́ polo lɔŋ na ɩ́ heeli ɩ ɩfalaa sɩ, ɩ fema na ɩ́ tɛɛ-mɛɣɛ nɔɣɔ kɛ Kalilee. Tənaɣa ɩ́ ká na-ɩ. Nti ma wɛna sɩ ma heeliɣi-mɛ tɔɣɔlɛ. 	 Ga nu vlug aan Zijn discipelen vertellen dat Hij uit de dood is opgestaan. Zeg ook tegen hen dat Hij naar Galilea gaat; daar zal Hij hen ontmoeten. Dit kwam ik u vertellen."


Ama Yesu cɔ-wɛ sɩ: Pə taɣa alaafəya nyə́ma nyɩɩləɣəna fɛtaa, ama kʋtɔntʋnaa kɛ́. 	 Toen nam Jezus het woord: "Weet u wie een dokter nodig hebben?


Ma laŋlɛ hɛɛna Sətefanasɩ na Fɔɔtunatusi na Akaikusi pa kɔntɛ kɛ́. Ye mɩɩ wɛnna ma kiŋ timpi ɩ́ kaa ɩ́ səna-m tɔ mpɛ pa kɔma ɩlɛ pa səna-m yoo. 	 Ik ben heel blij dat Stefanas, Fortunatas en Achaïcus hier zijn gekomen. Nu mis ik u niet meer zo erg.


Pə lapa mpʋ tɔ mə kiŋ kɛ Ɩsɔ Tɔm ka lɩɩnaa kɛ́ yee? Yaa mə tike ɩ́ nɩɩna-tɩ? 	 Wat denkt u wel? Dat Gods woord uit uw midden is voortgekomen? Of dat het alleen - heeft bereikt?


Ɩ ká wɛɛ wei ɩ nyɔɔna Ɩsɔ Tɔm maɣamaɣa təkpaŋkpaŋkpa kɛ teitei ɩsɩɩ paa sɛɣɛsa-ɩ tɔ, ɩlɛna ɩ́ pəsɩ na ɩ́ sɛɣɛsɩ lɛlaa kɛ sɛɣɛsəŋ kʋpaŋ wei ɩ waasəɣɩ yəlaa tɔ na ɩ́ tasa-wɛɣɛ tɔm. Pə kaasa kpɛɛsəlaa pɔpɔtʋnaa mpa pɛlɛ tɔ, ɩ́ hʋ́lɩ́-wɛɣɛ ɩsəna mpi pa toolaa tɔ. 	 Hun geloof in de waarheid die hun geleerd is, moet sterk en onwrikbaar zijn. Dan zullen zij anderen kunnen bemoedigen en de tegenstanders de mond kunnen snoeren.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, pa ta cɛkəna ɩsəna Ɩsɔ lakɩ na yəlaa pəsəɣɩ kʋpama kɛ ɩ ɩsɛntaa tɔ. Ɩlɛna pá luna pa maɣamaɣa pa laɣatʋ kɛ mpaaʋ ŋku paa təŋ na pá lá kʋpama tɔ. Na pá kisi sɩ pa kaa pasa pa tɩ na pá təŋ ɩsəna Ɩsɔ lakɩ na yəlaa pəsəɣɩ kʋpama tɔ. 	 Zij begrijpen niet dat Christus gestorven is om het tussen God en hen goed te maken. In plaats daarvan proberen zij door goed te leven Gods gunst te winnen en willen zij zich niet door Jezus Christus laten redden.


Pə maɣamaɣa pə tɔɔ kɛ́ Ɩsɔ ləmaɣasɛɛ ka hʋla mpʋ sɩ: Ɩsɔ má, maa tili Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa na tillaa kɛ pa kiŋ. Ama paa kʋ lɛlaa, na paa tʋ lɛlaa kɛ kʋnyɔŋ kɛ kʋtʋɣʋ. 	 God zegt over u: 'Ik zal hen profeten en apostelen sturen, maar ze zullen sommigen van hen vermoorden en anderen wegjagen.'


Mpa paa tɛɛ nɔɣɔ tɔ, pɛlɛ pa kaləna yʋlʋm na pá heeli-ɩ sɩ: Su. Ama ɩ́lɛ́ ɩ sɔɔsa koou kɛ sɔsɔm sɩ: Tafiiti Pəyaɣa, nyənɩ ma pətɔɔtəlɛ. 	 De mensen die voor Jezus uit liepen, zeiden tegen hem dat hij zijn mond moest houden. Maar hij trok zich er niets van aan en begon nog harder te schreeuwen: "Zoon van David! Heb medelijden met mij!"


Apalʋ ɩnɩ ɩ təŋaɣa Ɩsɔ mpaaʋ kɛ teu, na ɩ́ na ɩ təyaɣa nyə́ma təna pa pukaɣa Ɩsɔ sɛɛʋ kɛ tam. Ɩ səŋaɣana Yuta kʋnyɔntʋnaa kɛ sɔsɔm, na ɩ sələmaɣa Ɩsɔ kɛ́ tam. 	 Deze man was erg gelovig. Hij en zijn hele gezin hadden diep ontzag voor God. Hij gaf veel weg aan de armen en was een man van gebed.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ-wɛ sɩ: Mɛ, pə ha-mɛɣɛ sɩ ɩ́ nyɩ Ɩsɔ Kawulaɣa tɔm kʋŋmɛsətʋ. Ama ɩsɔnaa sɛɛʋ taa kɛ́ kpaɩ nyə́ma ná nyəŋna pə tampana. 	 Jezus antwoordde: "Jullie horen dingen over het Koninkrijk van God, die voor degenen die er buiten staan nog verborgen zijn. Die mensen vertel Ik er over met behulp van gelijkenissen.


Ɩlɛna alʋ náá se na ɩ́ polo wʋlaɣa tɛtʋ taa. Ɩsɔ ka taɣana-ɩ təcaɣalɛ kɛ tənaɣa sɩ ɩ́ caɣa na pá tɔɔ-ɩ kʋyɛɛŋ iyaɣa na kʋyɛɛŋ ŋmʋnʋɣʋ na nɩɩtoso (1260) taa. 	 De vrouw vluchtte de woestijn in, waar God een schuilplaats voor haar had. Daar zou zij 1260 dagen lang verzorgd worden.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu nɩɩwa sɩ pa tɔɣɔna yʋlʋm ɩnɩ, ɩlɛna ɩ́ kɔɔ ɩ́ suli-ɩ na ɩ́ pɔɔsɩ-ɩ sɩ: N mʋ Yʋlʋ Pəyaɣa tɔm na? 	 Jezus hoorde wat er met de man gebeurd was. Hij zocht hem op en vroeg: "Gelooft u in de Zoon van God?"


Ɩ́ nɩɩwa nti pa heela mə lɔŋtaa nyə́ma tɔ sɩ: N kaa kʋ yʋlʋ. Ye wei ɩ́ kʋwa, paa pona-ɩ hʋʋlɛ. 	 Vroeger zei men: 'Wie iemand vermoordt, moet sterven.' Maar Ik ga verder. Ik zeg: Als u kwaad bent op uw broeder, wordt u veroordeeld. Als u hem uitscheldt, moet u voor God terechtstaan.


Pɛlɛ pa tɛma-ɩ sɛɛʋ ɩlɛna pá məlɩ Yosalɛm na laŋhʋlʋmlɛ kʋɣɩ-wɛ. 	 Zij vielen in aanbidding voor Hem neer. Daarna gingen zij met grote vreugde terug naar Jeruzalem.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə wɛɛ, mpi tɔ pə taɣa ɩsɔtaa tillaa nɔɔhɛɛ tɛɛ kɛ́ Ɩsɔ məŋna antulinya wei ɩ kɔŋ na tə́ yɔɣɔtəɣɩ ɩ tɔm tɔ. 	 De toekomstige wereld waarover wij spreken, zal niet geregeerd worden door engelen.


Ama nti nti tá nɩɩwa na tə nana ta ɩsɛ tɔ, ta kaa pəsɩ na tə́ su tə yɔɣɔtʋɣʋ. 	 Wij kunnen gewoon niet zwijgen over wat wij hebben gezien en gehoord."


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə lapa nti Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Selemii ka kpaalaa tɔ sɩ: Pa kpaɣa liɣitee nyəɣətʋ hiu na naanʋwa. Liɣitee anəɣɩ Ɩsɛɣɛlɩ yəlaa tisaa sɩ pá fɛlɩ ɩ tɔɔ. 	 Door dit alles kwam uit wat in het boek van de profeet Jeremia staat: "Ze namen de dertig zilveren munten. Meer vond het volk van Israël hem niet waard.


Nti ma yɔɣɔta ɩsəntɔ tɔ pə taɣa kʋcaalʋɣʋ tɔm, ama ayɛɛnɛɛ kɛ́. 	 Ik wil hiermee niet zeggen dat u moet trouwen; u m...g trouwen.


Tiisi ŋmalʋ ɩ́ sɔɔləna cʋɣʋ kɛ ɩsəna ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ lakɩ-kʋ. Ɩ pəsəɣɩ na ɩ́ cosi cʋɣʋ ŋkʋ, na ɩ́ sɔɔlaa ɩ ŋmana puluku, na pə́ kaasɩ na ɩ́ ŋmana ntoole. 	 Een pottenbakker mag met een stuk klei doen wat hij wil. Hij maakt er een mooie, dure vaas van of een gewone pot.


Má na mpa tə tɔŋaɣa tɔ pɛlɛ pa na nyaləməlɛ ńtɛ́. Ama pa ta nɩɩ pə yɔɣɔtaɣana-m tɔ. 	 De mannen die bij mij waren, zagen wel het licht, maar hoorden de stem niet.


Ɩlɛna Ɩlɔɣɔʋ tasa Yesu kɛ́ ponaʋ kɛ pʋɣʋ ŋku kʋ kʋla sɔsɔm tɔ kʋ tɔɔ na ɩ́ hʋlɩ-ɩ antulinya kawulasɩ təna na sɩ teeli, 	 De duivel gaf het niet op en nam Hem mee naar een heel hoge berg. Hij liet Hem alle landen van de wereld zien, met al hun pracht en praal.


na lʋm sɔʋnaa na niŋ tənʋɣʋ pə tɔmnaa, na sətaa feesuɣu na tam hʋʋlɛ pə tɔmnaa. 	 Wij hoeven ook niets meer te leren over de verschillende dopen en het hand-opleggen, over het opstaan van doden en een eeuwig oordeel.


Kʋpam hatuu Ɩsɔ lapa antulinya tɔ, ɩ mukaɣa tɛɛ wɛɛtʋ, ɩsɩɩ ɩ toma tamm nyəna na ɩsəna ɩ maɣamaɣa ɩ wɛɛ tɔ, pə naakɩ ɩ kʋlapəm mpɩ pə kiŋ kɛ́. Tənaɣa pə wɛɛ sɩ yəlaa ɩ́ nyəna ɩ toma na ɩ wɛɛtʋ, pə tɔɔ kɛ́ pa fɛɩna tampana. 	 God is wel onzichtbaar, maar Zijn werk (alles wat Hij heeft geschapen) bewijst Zijn eeuwige kracht. Want sinds het ontstaan van de wereld is Zijn bestaan duidelijk te herkennen uit wat Hij gemaakt heeft. Daarom hebben de mensen geen enkele verontschuldiging.


Kʋkʋsʋm fɛɩ potopotonaa acima tɛɛwa, ɩlɛna tə́ sʋʋ kpɩɩlʋɣʋ kɛ Filipʋ, pə kɔma na pə́ la wɛɛ kakpasɩ, ɩlɛna tə́ maɣana-wɛɣɛ Tʋlʋwasɩ. Ɩlɛna tə́ caɣa tənaɣa kʋyɛɛŋ naatosompɔɣɔlaɣa. 	 Na de Paasdagen vertrokken wij per boot uit Filippi en kwamen vijf dagen later in Troas aan, waar wij de anderen ontmoetten. Wij bleven daar een hele week.


Ɩlɛ ye pə yelaa na tə́ hiki tá nɔɣɔ pʋʋɣʋ nyəm na tá tɔɔ kʋkentim, pə tɔɔ-tʋ mɛɛ. 	 Daarom moeten wij tevreden zijn zolang wij maar voeding en onderdak hebben.


Yesu tɔma-ɩ sɩ: Wei ɩ tɛma sɔʋ tɔ ɩɩ lɛləɣɩ sɔʋ. Ama ɩ nɔɔhɛɛ kɛ ɩ kɔɔ kʋkɔʋ. Pə taɣa pʋlʋ, ɩ tɔnʋɣʋ təna wɛ tənaŋŋ tɔ se. Mɛ mə wɛ tənaŋŋ tɔtɔ, ɩlɛ pə taɣa mə təna. ( 	 Jezus zei: "Wie zich gebaad heeft, hoeft zich niet nog eens te wassen. Hij is helemaal schoon.


Ɩsɔtaa tillu wei maa nawa na ɩ səŋa teŋku na tɛtʋ pə tɔɔ tɔ, ɩ kpaasa ɩ niŋ ntɔɣɔŋ na ɩsɔ, 	 De engel, die ik op de zee en het land zag staan, stak zijn rechterhand omhoog naar de hemel.


Yʋlʋ tɔnʋɣʋ kɛ́ pilimile kʋlʋmtəlɛ te, paa na mpʋ kʋ faɣa titilee titilee, na paa titite nte na tə təmlɛ. 	 Een menselijk lichaam bestaat uit vele delen en die delen doen niet allemaal hetzelfde. Zo is het ook met ons.


Tɔmnaa panɛ pa hʋ́lə́ɣɩ́ sɩ tə caa tə sʋʋ tá tɩ sam taa? Yaa tɩɩ hʋ́lɩ́-mɛɣɛ takəlasɩ nsi sɩ hʋ́lə́ɣɩ́ sɩ tá kʋlapʋtʋ tewa tɔ? Yaa tɩɩ sələmɩ-mɛ sɩ ɩ́ ha-tʋɣʋ-səɣɩ mə maɣamaɣa ɩsɩɩ lɛlaa lakʋɣʋ tɔ? 	 Moeten wij onszelf bij u aanbevelen? Of moeten wij, net als sommigen dat doen, een getuigschrift voor u meebrengen? Of dat aan u vragen?


Ɩ́ tɔɔsɩ Lɔɔtɩ alʋ tɔm. 	 Denk eens aan wat met de vrouw van Lot gebeurde!


Waatʋ wei Malɩ tala Yesu kiŋ na ɩ́ na-ɩ tɔ, ɩ hota ɩ nɔɔhɛɛ tɛɛ na ɩ́ tɔ sɩ: Haɩ ma Cɛ, ye n ka wɛ cənɛ ma neu taa sɩ. 	 Toen Maria bij Jezus kwam, viel zij voor Hem op de knieën en zei: "Here, als U hier geweest was, zou mijn broer niet gestorven zijn!"


Toŋtʋ təyaɣa wɛʋ mpʋ tɔ, pə taɣa wontu nti pa lupəna wʋla yaa liɣitee nyəɣətʋ tɔ tə tike kɛ pa lakəna ka taa. Ama tʋɣʋ nyəntʋ na cʋɣʋ nyəntʋ wɛɛ tɔtɔɣɔ na pá lakəna pə təna. Pa sɩɩkɩ lɛntɩ kɛ́ na pá lakəna fɛɛlɛ kʋyakʋ kʋyakʋ, ɩlɛna pə́ kaasɩ na pá lakəna lɛntɩ kɛ paa ɩfemle nte. 	 In een deftig huis heeft men niet alleen borden van goud en zilver, maar ook van hout en aardewerk. De dure borden worden voor de gasten gebruikt en de goedkope voor allerlei karweitjes in de keuken.


Na mə hɛkʋ taa maɣamaɣa yəlaa ká kʋlɩ na pá sʋʋ kaloolaɣa tɔm yɔɣɔtʋɣʋ. Paa təŋsɩ Ɩsɔ sɛɛlaa kɛ pa waalɩ. 	 Zelfs sommigen van u zullen de waarheid verdraaien en proberen de christenen aan hun kant te krijgen.


Mpa Ɩsɔ ka ləsa hatuu lɔŋ tɔ, ɩ laalaa kɛ́ na ɩ́ faɣasɩ-wɛ na pa mpaa sɩ pá nəɣəsəna ɩ Pəyaɣa, na kɛlɛ ká hiki newaa paɣalɛ. 	 Hij heeft altijd geweten wie Hem zouden liefhebben. En Hij bepaalde ook dat die mensen Zijn Zoon zouden weerspiegelen. Want Hij wilde dat Zijn Zoon de eerste en belangrijkste van vele broers zou zijn.


Pɔɔlɩ caɣa Kɔlɛntɩ kɛ teu, pəlɛ pə waalɩ ɩ na Pilisila na Akilaasɩ pa yela ta taapalaa na pá sʋʋ kpɩɩlʋɣʋ sɩ pa puki Silii. Na pə́cɔ́ Pɔɔlɩ kʋləɣɩ təna tɔ, ɩ loola ɩ nyʋɣʋ kɛ Saŋkəlee kɛ́. Pə taɣa pʋlʋ, ɩ ka sɩɩ ɩ nɔɣɔ ŋka tɔ ka tɔɔ kɛ́. 	 Paulus bleef nog in de stad. Na enkele dagen nam hij afscheid van de christenen en vertrok naar Syrië. Priscilla en Aquila gingen met hem mee. Voor hij in Kenchreae aan boord ging, liet hij zijn haar afknippen, omdat hij een plechtige belofte had afgelegd.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa tala Kalilee teŋku kʋteŋ lɛŋkʋ kɛ Selasini nyə́ma tɛtʋ taa. 	 Zij kwamen aan de overkant van het meer in het gebied van de Gerasenen.


Ntɔŋ ɩ́ caa ɩ́ ná sɩ Kilisiti toŋ kɛ ma yɔɣɔtəɣəna yaa pə taɣa Kilisiti toŋ yaa? Ɩ́ ká ná mɛɛ. Kilisiti ɩɩ hʋ́lə́ɣɩ́ ɩcantʋ natələɣɩ mə tɔm taa se. Ama toma kɛ ɩ hʋ́lə́ɣɩ́ mə hɛkʋ. 	 Ik zal u duidelijk bewijzen dat Christus door mij spreekt. Hij is niet zwak, maar zal onder u Zijn kracht tonen.


Ɩ́ la mpa pa yela ɩsaɣatʋ tɔ pa kʋlapəlɛ. 	 Laat eerst maar eens in uw leven de gevolgen van de bekering zichtbaar worden.


Pa tɛma Yesu kɛ́ Ɩsɔ lʋm sɔʋ ɩlɛna ɩ́ lɩɩ lʋm taa. Tənaɣa ɩsɔtɔnʋɣʋ hɛta kpakpaa, na Yesu ná Ɩsɔ Feesuɣu ɩsɩɩ alukuku na kʋ tiiki ɩ tɔɔ. 	 Na gedoopt te zijn, klom Jezus meteen op de oever. De hemel scheurde open en Johannes zag dat de Geest van God in de vorm van een duif op Jezus neerdaalde.


Ta ɩsəlɛ sɛɛna Ɩsɔ sələmʋɣʋ kɛ tam sɩ ɩ́ yele na tá na-mɛ tə́ ná təma na tá ɩsəpee na tə́ tɛɛsɩ-mɛɣɛ Ɩsɔ mpaaʋ tɔm kɛ hʋ́lʋ́ɣʋ́. 	 Dag en nacht bidden wij vurig voor u en smeken wij God u weer te mogen zien om mee te werken aan de versterking van uw geloof.


Pə taɣa yʋlʋ ləmaɣasɛɛ sɛɣɛsʋɣʋ nɔɔleleŋ wei tɔɣɔ tə yɔɣɔtəɣəna pə tɔm. Ama nti Ɩsɔ Feesuɣu sɛɣɛsəɣɩ tɔɣɔ. Pə tɔɔ kɛ́ mpa pa wɛna Ɩsɔ Feesuɣu tɔ tə kɛɛsəɣɩ-wɛɣɛ Ɩsɔ nyəm tampana. 	 Daarover spreken wij dan ook niet met menselijke welsprekendheid, maar met woorden die de Geest ons ingeeft. Wij gebruiken dus de woorden van de Geest om de gedachten van de Geest over te brengen.


Nɔɣɔlʋ ta kpata ɩsɔtaa ye pə taɣa Yʋlʋ Pəyaɣa má wei ma lɩɩna ɩsɔtaa na má tii tɔ ma paasi. 	 Er is nog nooit iemand bij God geweest behalve Ik, de Mensenzoon, Die bij Hem vandaan komt.


Kʋyɛɛŋ paɣalɛ taa ta tɔntɛ lapaɣa təniinɔɔ, na təcatɩ təyaʋ kɛ́ na pə́cɔ́ tə tala Kinite. Heelim tɔŋna-tʋɣʋ səŋʋɣʋ na tə kpisi təna tɔɔ kɛ́ tɔntɛ, ɩlɛna tə məŋna tɛtʋ paŋtaɣa ŋka ka sʋʋ teŋku taa na pá yaa-kɛ sɩ Saləmonee tɔ ka kiŋ. Tə lapa mpʋ sɩ tə́ cɔləna Kəlɛɛtɩ hɔɣɔlʋɣʋ tɔɔ. 	 Omdat wij opnieuw de wind tegen hadden, zaten wij dagenlang op zee zonder vooruit te komen. Toen wij eindelijk ter hoogte van Cnidus kwamen, waaide het zo hard dat we de steven naar Kreta moesten wenden. Wij omzeilden Kaap Salmone,


Tənaɣa Piyɛɛ pa pɔɔsa-ɩ sɩ: Leɣe n caa sɩ tə təsɩ-kɛ? 	 "Waar moeten we dat doen?" vroegen ze.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa lapa lampa na pá ŋmaa ɩ tɔɔ sɩ: Yuta nyə́ma wulaʋ sɔsɔ. Pa lapa ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ pə hʋlɩ mpi pə tɔɔ pa lapa-ɩ mpʋ tɔ. 	 Aan het kruis hing een bordje. "Koning van de Joden" stond er op. Dat was de beschuldiging.


Nyənɩ, heelim makɩ timpi pə luɣu wɛɛ tɔɣɔ, na ń nɩɩkɩ pə taŋ. Pəyele n ta nyɩ pə təlɩɩlɛ yaa pə təpote. Wei Ɩsɔ Feesuɣu lʋlaa tɔ ɩ wɛ mpʋ tɔtɔ. 	 De wind waait waarheen hij wil. Je hoort hem wel, maar je weet niet waar hij vandaan komt en waar hij heen gaat. Zo is het ook als iemand door de Geest van God nieuw leven krijgt."


Waatʋ wei filisinaa ná tala saləka taa tɔ, pa ta maɣana-wɛ. Ɩlɛna pɛlɛ pa məlɩ kpakpaa na pá heeli hʋʋlɛ sɔsaa mpɛ sɩ: 	 Maar toen zij ontdekten dat die er niet waren, gingen ze terug en zeiden:


Pə waalɩ ɩlɛ pə kɔŋ tɛm ntɛ́. Pə taɣa pʋlʋ, Kilisiti ká wakəlɩ kawulasɩ təna, ɩ ká ləsɩ pəsʋɣʋ təna na ɩ́ yɔkɩ toma sɔsɔɔna təna na ɩ́ məŋna kawulaɣa na ɩ́ cɛla Tacaa Ɩsɔ. 	 Daarna komt het einde. Wanneer Christus alle vijandige overheersing, gezag en macht heeft uitgeschakeld, zal Hij Zijn koningschap aan God de Vader overdragen.


Taŋlʋ kpaɣa-wɛɣɛ ahoo anɩ a maɣamaɣa na ɩ́ polo ɩ́ nyaalɩ pa hiŋnaa. Ḿpʋ́ɣʋ́ Pɔɔlɩ-wɛ pa sɔ ɩ́ na ɩ təyaɣa nyə́ma kɛ Ɩsɔ lʋm kɛ kʋyakʋ ŋkʋ kʋ maɣamaɣa. 	 Hoewel het midden in de nacht was, nam de cipier hen mee en waste hun striemen. Direct daarna werden hij en zijn hele gezin gedoopt.


Ḿpʋ́ɣʋ́ kʋyakʋ nakʋlɩ pa tɔŋna Tacaa təmlɛ lapʋ na nɔhɔkʋtʋ. Ɩlɛna Feesuɣu Naŋŋtʋ heeli-wɛ sɩ: Ɩ́ faɣa Paanapasɩ, na Sɔɔlɩ na pa mpaa na pá la təmlɛ nte tə tɔɔ ma ləsa-wɛ tɔ. 	 Op een dag, toen deze mannen vastten en bij elkaar waren om de Here te aanbidden, zei de Heilige Geest tegen hen: "Geef Mij Barnabas en Saulus, want Ik heb een speciale taak voor hen."


Ḿpʋ́ɣʋ́ ma ná kumte sɔsɔɔlɛ kʋhʋlʋmlɛ na tə tɔɔ caɣalʋ. Tənaɣa tɛtʋ na ɩsɔtɔnʋɣʋ mʋka yem kɛ́ ɩ ɩsɛntaa təkpataa. 	 Ik zag een grote, witte troon en er zat Iemand op voor Wie de hemel en de aarde vluchtten. Zij konden het niet verdragen Hem te zien en verdwenen voorgoed.


Taŋlaa nyʋɣʋ tʋ tana tillaa, ɩlɛna pá səŋsɩ-wɛɣɛ təhʋʋlɛ taa, na kɔtʋlʋ sɔsɔ sʋʋ-wɛɣɛ tɔm pɔɔsʋɣʋ. 	 Zij brachten de apostelen voor de Raad.


Ḿpʋ́ɣʋ́ wulaʋ cɔ-wɛ sɩ: Ma heeliɣi-mɛ sɩ timpi pə wɛɛ tɔ tənaɣa pə sɔɔsəɣɩ. Ama wei ɩ fɛɩna pʋlʋ tɔ, paa pəciimaɣa kɛ́ ɩ wɛna, paa lɛɛkɩ kɛ́. 	 'Ja', zei de koning, 'zo is het nu eenmaal. Wie veel heeft, krijgt er meer bij. Wie weinig heeft, raakt ook dat beetje nog kwijt.


Lefii nyə́ma mpa pa kɛ́ kɔtəlaa tɔ kʋsəsɩɩtʋ ha-wɛɣɛ mpaa kɛ́ sɩ pá pɔɔsəɣɩ Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma sɩ pá cɛləɣɩ-wɛɣɛ pa kʋhikim təna hɔɣɔləŋ naanʋwa taa kʋlʋmʋɣʋ. Pəyele paa kɛ́ yəlaa kʋlʋmaa kɛ́, na pa təna pa kɛ́ Apəlaham piya. 	 Als Melchizédek een priester van Israël was geweest, zou dit niet zo vreemd zijn; want later moest Gods volk een tiende van zijn inkomsten geven aan de priesters, die tot hun eigen volk behoorden.


Pə na pə mpʋ tɔ Tacaa səŋa ma waalɩ na ɩ́ ha-m apalʋtʋ. Pə tɔɔ kɛ́ ma pəsaa na má lá waasʋ kɛ teu, na mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ pa təna pá nɩɩ-ɩ teu. Na pə yapa-m tɔtɔɣɔ tɔɣɔlaɣa nɔɣɔ taa. 	 Maar de Here heeft mij altijd bijgestaan. Hij gaf mij de kracht zodat ik het goede nieuws onder alle niet-Joodse volken heb kunnen brengen en zij het allemaal gehoord hebben. Hij heeft mij beschermd tegen de verscheurende leeuwen.


Ye pə tala hʋʋlɛ wule Ninifi nyə́ma ká kʋ kʋfalaŋ yəlaa panɛ pa tɔm. Pə taɣa pʋlʋ, kʋyaŋku pɛlɛ pa nɩɩ Yonaasɩ waasʋ tɔ, pa yela pa ɩsaɣatʋ kɛ kpakpaa kɛ́. Pə́cɔ́ pʋlʋpʋ wɛ cənɛ na pə tɛɛ Yonaasɩ ɩnɩ. 	 Op die dag zullen de mannen van Ninevé ook levend worden en dit volk veroordelen. Want zij luisterden naar de waarschuwingen van Jona en keerden zich af van het kwaad. Maar Ik ben meer dan Jona!


Ɩlɛna pa taa lɛlaa náá tɔ sɩ: Ɩnɩ wei ɩ kula yʋlʋm ɩsɛ tɔ, pɩɩ lapa ɩsəna na ɩ́ yele na yʋlʋ ɩnɛ ɩ́ sɩ? 	 Maar enkelen van hen merkten schamper op: "Hij had er toch wel voor kunnen zorgen dat Lazarus niet gestorven was! Hij heeft toch ook iemand van blindheid genezen?"


Tɔʋ, ma taapalaa, mpi pə kɛ́ kʋpam na pə nəɣəsəna samtʋ tɔ pə tɔɔ kɛ́ ɩ́ ká pona laakalɩ. Mpəɣəlɛ mpi pə kɛ́ tampana nyəm, na mpi pə nəɣəsəna pa tʋna-wɩ, na mpi pə kɛɛsaa tɔ, na mpi pə fɛɩ asilima, na mpi pə wɛ teu, na mpi pə kʋsəɣɩ nyʋɣʋ tɔ. 	 Broeders, richt daarom uw gedachten op alles wat waar, eervol, rechtvaardig, zuiver en mooi is en wat goed bekend staat, kortom alles wat deugdzaam en loffelijk is.


Ɩ́ taa ha mə təɣɩ ɩlɔɣɔʋ kɛ paa pəcɔ maɣamaɣa. 	 Geef de duivel geen schijn van kans.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Feesuɣu Naŋŋtʋ toma kʋləna Sɔɔlɩ wei pa cuɣusaa sɩ Pɔɔlɩ tɔɣɔ sɔsɔm, na ɩ́ nyənɩ apalʋ ɩnɛ təpiŋŋ, na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: 	 Saulus (die toen al Paulus werd genoemd) was vol van de Heilige Geest, keek Elymas recht in de ogen en zei:


Yəlaa panɛ pa lɔɣɔ tampana tɔm na lumaɣa waalɩ kɛ́, haləna pá sɛɣɛsəɣɩ sɩ tá sətaa fem tɔm tɛma tɛɛʋ. Na pa sɛɣɛsəŋ ɩnɛ ɩ tʋsa lɛlaa na pá yele Ɩsɔ sɛɛʋ. 	 Zij zijn het spoor van de waarheid kwijtgeraakt en beweren dat de opstanding van de doden al heeft plaatsgevonden. Daarmee hebben zij het geloof van sommigen kapotgemaakt.


Ama ɩsɩɩ leelu ɩnɛ ɩ kɔŋʋɣʋ tam na ɩ́ pɛkələɣɩ-m tɔ pə tɔɔ, maa paasəna ɩ tɔm na má waasɩ-ɩ. Tɛfɛ ɩ ka kɔŋ ɩsənɔɣɔ tam kɛ́ na ɩ́ cɔɔsəɣɩ-m. 	 Maar ik heb schoon genoeg van die vrouw! Ik zal zorgen dat ze haar recht krijgt. Straks doet ze mij nog wat!'


Paa na nyá Ɩsɔ sɛɛʋ sɩ ɩ́ na təmlɛ tewa teu tɔ, lɛlʋ ná ta waa pʋlʋɣʋ pə taa. 	 U dankt wel goed, maar een ander wordt er niet door opgebouwd.


Ɩlɛ pepe maɣamaɣa kɛ ɩ́ ka tɩɩ pola naʋ? Yaa Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ nɔɣɔlʋ? Tampam, Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ kɛ́. Halɩ ma heeliɣi-mɛ sɩ ɩ tɩɩ kəla mpʋ. 	 Of een profeet van God? Ja, een profeet! En méér dan een profeet!


Feesuɣu Naŋŋtʋ tila Paanapasɩ na sɔɔlɩ kɛ mpʋ, ɩlɛna pá polo Selusii, na pá sʋʋ tənaɣa kpɩɩlʋɣʋ na pá tɛɛ tɛtʋ nti lʋm cɔɔnaa na pá yaakɩ-tɩ sɩ Sipili tɔ. 	 Barnabas en Saulus, die er dus door de Heilige Geest op uitgestuurd waren, gingen naar Seleucië aan de kust en staken vandaar over naar Cyprus.


Mə na kilisiti kɛ pa feesaa. Pə tɔɔ ɩlɛ timpi Kilisiti caɣa ɩsɔtaa kɛ́ Ɩsɔ kɔŋkɔŋ taa tɔ təna nyəm ɩkpatɛ kɛ ɩ́ ká huli. 	 Nu u met Christus bent opgestaan uit de dood, moet u zich bezighouden met hemelse zaken. Want Christus zit daar nu op de allerhoogste plaats aan de rechterhand van God.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ tasa-wɛ tɔtɔ sɩ: Ye ɩ́ tala ɩcatɛ taa na ɩ́ sʋʋ təyaɣa ŋka ka taa, ɩ́ caɣa təna haləna mə kʋlʋɣʋ. 	 "Als je in een dorp komt", zei Hij, "zoek dan een huis waar je kunt logeren. Blijf daar tot je weer verder gaat.


Ɩ caɣaa na ɩ́ tɔŋna ɩ kəma kɛ mapʋ, ɩlɛna pá kɔna-ɩ apalʋ nɔɣɔlʋ. Apalʋ ɩnɩ ɩlɛ ɩ wɛna-ɩ kəmlɛ kɛ liɣitee nyəɣətʋ iyisi iyisi. 	 Niet lang nadat hij daarmee was begonnen, werd iemand bij hem gebracht die hem vele miljoenen (c) schuldig was.


Ɩsɔ kʋlapʋtʋ wɛ yɔɣɔtaɣa tɔtɔ? Ɩ sɔɔlaa kɛ́ sɩ ɩ́ hʋ́lɩ́ ɩ pááná na yəlaa nyɩ ɩ toma. Pə tɔɔ kɛ́ ɩ tɔkəna suulu kɛ mpa pa nəɣəsəna ɩ́ mʋna pááná na ɩ́ wakəlɩ tɔ. 	 Wel, als God uiting wil geven aan Zijn toorn en als Hij wil laten zien hoe groot Zijn kracht is, wat dan nog? Heeft Hij niet lang genoeg geduld gehad met de mensen, die straf verdienden en rijp waren voor de ondergang?


Tɔʋ, ɩ́ polo ɩ́ heeli ɩ ɩfalaa lɛlaa na Piyɛɛ sɩ ɩ tɛɛ-mɛɣɛ nɔɣɔ kɛ Kalilee, tənaɣa ɩ́ ká maɣana-ɩ ɩsɩɩ ɩ ka heela-mɛ tɔ. 	 Vertel Zijn discipelen en Petrus dat Jezus naar Galilea gaat. Daar zullen zij Hem ontmoeten, zoals Hij hun voor Zijn sterven al heeft gezegd."


Yəlaa mpa paa tɛɛkaɣana təna tɔ pɛlɛ pa kpɛɛtəɣɩ nyɔɔŋ na pá tʋʋkɩ-ɩ sɩ: Anyaŋka, matɔŋ nyá tɔmna sɩ n yɔkəɣɩ Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ na ń taɣanɩ kʋfatɛ kɛ ŋmaʋ kɛ kʋyɛɛŋ tooso taa. 	 De mensen die voorbijkwamen, scholden Hem uit en schudden hun hoofd. "Moet je Hem zien", jouwden zij. "Hij zou toch de tempel afbreken en in drie dagen weer opbouwen?


Mpʋ tɔ, wei Ɩsɔ nɔkaa tɔ pʋntʋ pətɔɔtəlɛ kɛ ɩ wiiki. Ye ɩ nɔka wei kɛ́ kaŋkantɛ tʋɣʋ ɩ tʋ ɩ́lɛ́. 	 Hieruit blijkt dat God doet wat Hij wil. Of Hij bewijst Zijn genade of Hij verhardt, zoals dat bij Farao het geval was.


Na ɩsənaɣa nyá pəsəɣɩ na ń tɔ nyá tɔɣɔntəlɛ sɩ: Səŋ təkpi na má ləsɩ nyá ɩsəlɛ taa nyɩɩliim, na pəyele kpátʋ́ɣʋ́ kaɣa nyá nyəntɛ taa? 	 Hoe kunt u dan zeggen: 'Kom, ik zal die splinter even uit uw oog halen.'? Met die balk in uw eigen oog ziet u immers niets?


Tənaɣa Pɔɔlɩ tiiwa na ɩ́ luŋ ɩ tɔɔ na ɩ́ kɛlɩ-ɩ ɩ niŋ taa. Ɩlɛna ɩ́ tɔ sɩ: Ɩ́ taa nəɣəsɩ, ɩ wɛna weesuɣu. 	 Paulus rende de trappen af, liet zich op de jongen vallen en sloeg zijn armen om hem heen. "Huil niet", zei hij. "De jongen leeft nog."


Ɩsɔ wei ɩ́ lakɩ na yəlaa nyəŋ tɛɛlʋɣʋ tɔ, ɩ́ kɔna-mɛɣɛ laŋhʋlʋmlɛ sɔsɔɔlɛ, na hɛɛsʋɣʋ kʋpaŋkʋ, na pə tɔɔ-mɛɣɛ teu kɛ taa tɛm mpi ɩ́ tɛmna-ɩ mə taa tɔ pə tɔɔ, na ɩ́ pəsɩ tɛɛllaa sɔsaa kɛ Feesuɣu Naŋŋtʋ toma taa. 	 Het is mijn verlangen dat God, Die ons hoop geeft, u door uw geloof vol zal maken van blijdschap en vrede. Dan zal uw hoop steeds sterker worden door de kracht van de Heilige Geest.


Ɩlɛna ɩ́ polo ɩ səŋ teŋku nɔɣɔ tɔɔ. 	 En hij (A) stond op het strand van de zee.


Ɩsɔ Tɔm taa tasaa tɔtɔ sɩ: Piitimnaa mɛ, mə na Ɩsɔ yəlaa kʋləsaa ɩ́ yɔɔlɩ. 	 Ergens anders staat geschreven: "Volken van de wereld, wees blij met het volk van God!" (c)


Mpʋ tɔtɔɣɔ waatʋ wei ɩ́ ká ná tɔmnaa panɛ pa lakɩ tɔ ɩ́ nyɩ sɩ pə wʋsaa kɛlɛ, pə caa lapʋ ntɛ́. 	 Zo is het ook met de komst van de nieuwe wereld. Als je ziet gebeuren wat Ik zojuist heb gezegd, weet je dat het niet lang meer duurt, dat het vlakbij is.


Tənaɣa Sepetee pəyalaa na pa too pa pola Yesu kiŋ, ɩlɛna pa too luŋ Yesu tɛɛ na ɩ́ wiina-ɩ sɩ: La-m kʋpantʋ natəlɩ. 	 De moeder van Jakobus en Johannes kwam met haar twee zonen naar Jezus toe. Zij boog zich voor Hem neer om Hem iets te vragen.


Pa kpaɣa tɔm ntɩ na pá polo pa heeli toŋtʋnaa. Pɛlɛ pa nɩɩ mpʋ sɩ Pɔɔlɩ na Silaasɩ pa kɛ́ Lom nyə́ma. Ɩlɛna sɔɣɔntʋ kpa-wɛɣɛ sɔsɔm. 	 De dienaren brachten dit over aan de rechters en die schrokken toen zij hoorden dat Paulus en Silas Romeinen waren.


Tənaɣa pa yaa Pɔɔlɩ, ɩlɛna Tɛlətilusi kʋlɩ na ɩ́ niki Pɔɔlɩ taalɩ kɛ́ hʋ́lʋ́ɣʋ́ sɩ: Tacaa kʋpaŋ, nyá yelina tə caɣa pɛlɛkɛtɛɛ. N cɛkəna tɛtʋ tɔkʋɣʋ kɛ teu tɔɣɔ pə təna pə laɣasaa na pə́ te tɛtʋ tənɛ tə taa. 	 Zij dienden bij de gouverneur een aanklacht in tegen Paulus. Toen Paulus naar voren was geroepen, begon Tertullus zijn beschuldigingen met de volgende woorden: "Excellentie, u hebt ervoor gezorgd dat ons volk in vrede en rust kan leven.


Tənaɣa Yesu tɔma-wɛ sɩ: Waatʋ wei ɩ́ ká kpaasɩ Yʋlʋ Pəyaɣa má ɩlɛ, waatʋ ɩnəɣɩ ɩ́ ká nyɩ sɩ, maɣalɛ wei ɩnɩ tɔ. Na ɩ́ ká nyɩ tɔtɔ sɩ, maa lakɩ pʋlʋ na ma maɣamaɣa ma kaŋkantɛ. Ama nti Tacaa Ɩsɔ sɛɣɛsa-m tɔɣɔ ma lakɩ. 	 Jezus zei: "Wanneer u Mij gedood hebt (A), zult u weten wie Ik ben. Dan zal het u duidelijk zijn dat Ik niet mijn eigen wil heb gedaan, maar alleen heb gezegd wat de Vader Mij geleerd heeft.