Pə taɣa pʋlʋ, Yesu Kilisiti ɩnəɣɩ pa lapa kɔtaɣa sɩ pə́ taɣanɩ tá ɩsaɣatʋ, na pə taɣa tá tike tá ɩsaɣatʋ, ama na yəlaa təna təpaɩ ɩsaɣatʋ tɔtɔɣɔ. 	 Hij nam de straf voor onze zonden op Zich en maakte ons één met God. Hij is het offer voor onze zonden en niet alleen voor de onze, maar ook voor die van de hele wereld.


Tənaɣa Yesu tuusaa na ɩ́ kpaɣa potopotonaa na ɩ́ cɛlɛ-wɛ, na ɩ lapa tiina kɛ mpʋ tɔtɔ. 	 Jezus gaf hun brood en vis.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, tɔmnaa mpa Tacaa tasa-m na má caa ma heeli-mɛ tɔɣɔlɛ sɩ, ahoo nna a taa pa yelaa na pá kpa Tacaa Yesu ɩnɩ tɔɣɔ ɩ kpaɣa potopoto. 	 Wat ik u hierover al eerder heb verteld, heb ik van de Here ontvangen. In de nacht dat de Here Jezus werd verraden, nam Hij een brood,


Ɩlɛna samaa cɔ sɩ: Kalilee Nasalɛtɩ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Yesu kɛ́. 	 De mensen die met Jezus waren meegekomen, antwoordden: "Dit is Jezus, de profeet uit Nazareth in Galilea."


Ama ma taapalaa mɛ, mɩɩ tɔɔsɩ nti Tacaa Yesu Kilisiti tillaa heela-mɛɣɛ tuu lɔŋ tɔ. 	 Vergeet niet, vrienden, wat de apostelen van onze Here Jezus Christus vroeger hebben gezegd:


Ḿpʋ́ɣʋ́ pa təna pa tɔɣaa na pá haɣa. Haləna pá tɔɔsɩ hɔɣɔlasɩ kʋkpisasɩ kɛ tɔkəŋ naanʋwa na naalɛ. 	 Er was genoeg voor iedereen. Er bleven nog heel wat brokken over, wel twaalf manden vol.


Ye tə lɩɩ ɩ waalɩ, ɩ́lɛ́ ɩ ta kɛ pə tʋ. Pə taɣa pʋlʋ, ɩ kaa pəsɩ na ɩ́ kpɛɛsəɣəna ɩ tɩ. 	 Zelfs als wij geen geloof meer hebben, blijft Hij ons trouw. Hij kan ons niet verstoten, omdat wij een deel van Hem zijn; Hij zal altijd doen wat Hij beloofd heeft.


Ḿpʋ́ɣʋ́ tillaa lɩɩ kotuɣu taa na laŋhʋlʋmlɛ kʋɣʋ-wɛ ɩsɩɩ Ɩsɔ tʋna-wɛ na ɩ́ yele na pá ná kʋnyɔŋ kɛ Yesu tɔɔ tɔ. 	 Blij verlieten de apostelen de rechtszaal. God had hun het voorrecht gegeven terwille van Jezus slecht behandeld te worden.


Ɩ cɔɔwa na ɩ́ la waasʋ kɛ hɔɣɔlʋɣʋ ŋkʋ kʋ nyə́ma, na pə́ sɔɔsɩ-wɛɣɛ toma kɛ teu. Pəlɛ pə waalɩ, ɩlɛna ɩ́ tɛɛ Kəlɛɛkɩ, 	 Op zijn reis door dat gebied sprak hij met veel christenen en bemoedigde hen.


Moisi wei ɩnɩ ɩ tɔm Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma ka kisaa təkpatakpata na pá tɔmɩ-ɩ sɩ: Tə na-ŋ, tá wulaʋ na tá tɔm hʋʋlʋ tɔ, kʋlʋm ɩnəɣɩ Ɩsɔ taɣana kʋsʋɣʋ na ɩ́ tili pa kiŋ, sɩ ɩ́ la pa wulaʋ na ɩ́ waasɩ-wɛ na ɩsɔtaa tillu wei ɩ ka lɩɩ ɩ tɔɔ kɛ́ hotiya kiŋ tɔ ɩ toŋ taa. 	 Mozes werd dus naar Egypte gestuurd om het volk van Israël te bevrijden; het volk dat niets van hem wilde weten. Hij zou de leider worden van de mensen, die tegen hem hadden gezegd: 'Denkt u soms dat u onze leider en rechter bent?' Door de engel, die in de brandende braamstruik aan hem verscheen, gaf God hem daar de macht voor.


Ɩsɔ taa tɛmnaʋ yelina Apəlaham kpa ɩ pəyaɣa Ɩsaaka sɩ ɩ kʋɣɩ-kɛ na ɩ́ lá Ɩsɔ kɛ́ kɔtaɣa kɛ waatʋ wei Ɩsɔ ná tɛɛ ɩ waalɩ kɛ́ kʋtɛɛ sɩ ɩ naa tɔ. Ɩsɔ ka tɛma Apəlaham kɛ nɔɔsɩ sɩɩʋ, paa na mpʋ ɩ kpaɣa ɩ pəyaɣa ŋka ka tike ɩ ka lʋla mpʋ tɔ sɩ ɩ kʋɣɩ. 	 Omdat Abraham op God vertrouwde, heeft hij (toen God hem op de proef stelde) zijn zoon Isaäk op het altaar gelegd om hem te offeren. Hij was bereid zijn enige zoon aan God te offeren,


Maɣa Pɔɔlɩ, Ɩsɔ luɣu lapəna na má la Yesu Kilisiti tillu. Má na tá taapalʋ Sɔsətɛɛnɩ tə ŋmaakəna takəlaɣa kanɛ. 	 Van: Paulus, die door God geroepen is om een apostel, een reizend gezant van Christus Jezus te zijn en van broeder Sosthenes.


Pəlɛ pə waalɩ pə lapa pɩɩsɩ tooso tɔɣɔ ma pola Yosalɛm sɩ ma nyəŋ Piyɛɛ. Ɩlɛna má na ɩ́lɛ́ tə́ caɣa wɛɛ naanʋwa na kakpasɩ. 	 Pas drie jaar later ging ik naar Jeruzalem om Petrus te leren kennen en ik logeerde een week of twee bij hem.


Na alʋ wei n nawa mpʋ tɔ, ɩcatɛ sɔsɔɔlɛ nte tə ŋmakələɣɩ atɛ awulaa sɔsaa tɔɣɔlɛ. 	 De vrouw die u zag, is de grote stad die de koningen van de aarde in haar macht heeft."


Ma Caa, ma caa kɛ́ sɩ, ń yele na nyá hətɛ yaa. Tənaɣa pə yɔɣɔtəna ɩsɔtaa sɩ: Ma yelaa na ma hətɛ yaa, na maa yele na tə tasa yaaʋ. 	 Vader, Uw naam krijgt alle eer." Er kwam een stem uit de hemel: "Ik heb Hem alle eer gegeven en Ik zal Hem nog eens alle eer geven!"


Tənaɣa Yesu cɔ-wɛ sɩ: Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo, maa cɛsəɣɩ, wei ɩ lakɩ ɩsaɣatʋ tɔ, pʋntʋ pəsa tə yom kɛ́. 	 "Vergis u niet", antwoordde Jezus. "Ieder die zondigt, is een slaaf van de zonde.


Tə nyəmá mpʋ sɩ Ɩsɔ kʋsəsɩɩtʋ tɔkʋɣʋ wɛ lotu taa tɔm kɛ́. Ama maɣa yʋlʋ kɛ yʋlʋ kɛ́ na ɩcantʋ təlɔ, na pə pɛɛta-m na ɩsaɣatʋ na má pəsɩ tə yom. 	 Wij weten dat de wet van God een geestelijke zaak is. Daarom kan ik er niet bij. Ik ben een mens van vlees en bloed, die onderworpen is aan de zonde.


Pɔɔlɩ na Silaasɩ pa tɔŋna sələmʋɣʋ na pá yooki yontu na pá saŋ Ɩsɔ, na saləkatʋnaa lɛlaa keŋna-wɛ, na ahoo pɩɩ a taa kɛ́ teu. 	 Rond middernacht waren Paulus en Silas aan het bidden. Zij zongen lofliederen voor God en de andere gevangenen luisterden naar hen.


Na ɩ́ ha tá na mpa mɛ ɩ́ tɔkɩ kʋnyɔŋ tɔɣɔ hɛɛsʋɣʋ. Ɩ ká la ḿpʋ́ɣʋ́ wʋlɛ nte Tacaa Yesu ká lɩɩna ɩsɔtaa na ɩsɔtaa tillaa toŋ nyə́ma 	 En het is ook rechtvaardig dat Hij u, die het nu moeilijk hebt, net als ons uit de nood zal helpen. Dat zal gebeuren wanneer de Here Jezus met Zijn sterke engelen uit de hemel komt en


Ɩnɩ ɩ ká heelina-ŋ tɔm nti tɩɩ ya nyá na nyá təyaɣa təna mə nyʋɣʋ tɔ. 	 Die zal u en al uw huisgenoten vertellen hoe u gered kunt worden.'


Pəlɛ pə waalɩ, Sepetee pəyalaa Saakɩ, na Yohaanɩ, pa pola Yesu kiŋ na pá tɔmɩ-ɩ sɩ: Tacaa, tə caa sɩ ń la-tʋɣʋ mpi tɩɩ sələmɩ-ŋ tɔ. 	 Jakobus en Johannes kwamen naast Hem lopen. "Meester", zeiden zij, "wij willen U iets vragen. U moet iets voor ons doen."


Tɔm paɣalɛ kɛ ɩlɔɣɔʋ pɛta-kɛɣɛ kɔkɔ taa na lʋm taa sɩ ká sɩ. Mpʋ tɔ, haɩ, ye n ka pəsɩ nyənɩ ta pətɔɔtəlɛ na ń waasɩ-tʋ. 	 "Van jongsaf aan", antwoordde deze. "De boze geest heeft hem vaak in het vuur en in het water laten vallen om hem te vermoorden. Heb medelijden met ons en doe iets als U kunt."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma-wɛ sɩ: Ɩ́ la laakalɩ na Falisanaa na Satusee nyə́ma pa kʋkʋsʋm. 	 "Pas op voor de gist van de Farizeeërs en Sadduceeërs", waarschuwde Jezus.


Na yəlaa samaa təna wɛ awalɩ na pá tɔŋna Ɩsɔ sələmʋɣʋ kɛ tulaalʋ wɔpʋ waatʋ. 	 Terwijl hij in het heiligdom bezig was, stonden op het tempelplein vele mensen te bidden.


Ləsasɩ nsi sɩ taa nɩɩna Ɩsɔ kɛ́ tuu lɔŋ kɛ kʋyɛɛŋ wei ɩ taa Nowee tɔŋna ɩ atakaa pɔɣɔlʋɣʋ sɔsɔɔʋ saakʋɣʋ na Ɩsɔ taŋna suulu tɔɣɔ ma tɔŋ. Na yəlaa mpa pa sʋʋ kpɩɩlʋɣʋ ŋkʋ kʋ taa na lʋm ta tɔɣɔ-wɛ tɔ pa wɛ pəcɔ kɛ́, yəlaa pəlefɛɩ naanʋwa tike. 	 Dat betreft hen, die in de tijd van Noach weigerden te luisteren, hoewel God geduldig op hen wachtte, terwijl Noach de ark bouwde. Toen werden acht mensen gered, terwijl de anderen verdronken. Die acht mensen werden gered ondanks al het water.


Pa tɛma Moisi takəlasɩ na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa nyəŋsɩ kɛ kalʋɣʋ, ɩlɛna Yuta nyə́ma təkotile nyʋɣʋ nyə́ma tili na pá heeli-wɛ sɩ: Ta taapalaa mɛ, ye ɩ́ wɛna natələɣɩ pəcɔ sɩ ɩ́ ká heeli samaa na pə́ səna-wɛ, ɩ́ yɔɣɔtɩ ɩlɛ. 	 Nadat er uit de boeken van Mozes en de profeten was voorgelezen, lieten de leiders van de synagoge de gasten vragen of een van hen misschien iets zou willen zeggen, waardoor de mensen bemoedigd zouden worden.


Ma lapa Tacaa təmlɛ na ɩsəcaʋ fɛɩ pə taa. Yuta nyə́ma caɣa ma acaɣa tɔ ma wɩɩwa na má ná wahala kɛ teu. 	 de Here in alle nederigheid heb gediend. Door de aanslagen van de Joden had ik het zwaar te verduren en dat heeft mij veel tranen gekost.


Ma heeliɣi-mɛ təfoo sɩ, nti pa ŋmaa Ɩsɔ Tɔm taa sɩ: Asaɣaa taa kɛ́ pa tʋ-ɩ tɔ, pə wɛɛ kɛ́ sɩ pə́ la ḿpʋ́ɣʋ́ ma nyʋɣʋ taa. Na nti ŋmaatʋ taa yɔɣɔta ḿpʋ́ɣʋ́ ma tɔɔ tɔ tɩɩ la teitei kɛ́. 	 Want het is bijna zover dat deze profetie zal uitkomen: 'Hij zal worden veroordeeld als een misdadiger.' (A) Alles wat de profeten over Mij hebben geschreven, zal uitkomen."


Paa ɩcatɛ nte tə taa kɛ́ ɩ sʋʋwa na pá mʋ-mɛ na pá cɛla-mɛɣɛ pʋlʋ, ɩ́ tɔɣɔ. 	 Als jullie in een stad gastvrij worden ontvangen, moet je dit doen: Eet zonder bezwaar wat je wordt voorgezet.


Pə təna mpi Ɩsɔ lapa tɔ pə tewaɣa, pə taa pʋlʋ fɛɩ lɔʋ. Ama pə wɛɛ sɩ pá tɔɣɔ pə təna kɛ́ na pá sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ kɛ pə tɔɔ. 	 Want alles wat God gemaakt heeft, is goed. Wij mogen het gerust eten, als we er maar dankbaar voor zijn.


Pə waalɩ kɛ́ Yesu pɔɔsa kɔtəlaa sɔsaa na Ɩsɔ təsɛɛlɛ taŋlaa taa sɔsaa na Yuta nyə́ma taa nyʋɣʋ nyə́ma nyʋɣʋ nyə́ma mpa pa kɔma-ɩ kpaʋ tɔ sɩ: Ɩ́ kɔŋ na ɩ́ nɔkɩ na ɩ́ kpaɣa laɣalɛɛ na kpatəŋ tɔ, maɣa ŋmɩɩlʋ ɩsaɣaʋ kɛ? 	 Daarna zei Hij tegen de leidende priesters, de tempelwachters en de voorname burgers, die met Judas waren meegekomen: "Ben Ik een rover? Waarom hebt u die zwaarden en stokken meegenomen?


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma sɩ: Ma laalaa kɛ́ na má heeli-mɛɣɛ ɩsəntɔ sɩ pə́ taa kɔɔ na pʋlʋpʋ la-mɛ na ɩ́ kpisi Ɩsɔ sɛɛʋ. 	 "Ik heb dit verteld omdat Ik niet wil dat u de nederlaag lijdt.


Ye lɛlaa ɩɩ nyənəɣɩ-m tillu pə kpɛnna-mɛ? Mpi tɔ, ɩsɩɩ mə na Tacaa ɩ́ kpɛntʋɣʋ tɔ pə hʋ́lə́ɣɩ́ təkelekele kɛ́ sɩ ma kɛ́ tillu. 	 Al zeggen anderen dat ik geen apostel ben, u kunt dat niet zeggen. U bent zelf het levende bewijs: De Here heeft Zijn stempel op u gezet.


Yoolaa sɔsɔ ɩnɩ ɩ nɩɩ tɔm tənɛ ɩnɩ ɩlɛna ɩ́ polo ɩ́ maɣana yoolaa kʋmataŋ na ɩ́ heeli-ɩ sɩ: Sɛsɛ apalʋ ɩnɩ Lom tʋ ntɛ́ fa. Hei n lakɩ ɩsəna? 	 De officier ging naar de commandant en zei: "Wat gaat u doen? Die man is een Romein!"


Pə nəɣəsəna tə lakɩ wei ɩ tila-m tɔ ɩ təma kɛ ilim taa. Pə taɣa pʋlʋ, ahoo caa yuɣu, ɩlɛ təmlɛ kaa wɛɛ pəsʋɣʋ tɔtɔ. 	 Zolang het dag is, moeten wij doen wat God ons opdraagt. Als de nacht komt, kan niemand meer iets doen.


Pɛlɛ pa talaa, ɩlɛna pá tɔ Yesu sɩ: Tacaa, tə nyəmá sɩ tampana kɛ n yɔɣɔtəɣɩ. Nn sɔɣɔməɣəna mpi yəlaa hʋʋkɩ pa taa tɔ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, nn paasəɣəna tɔɔ, nn faɣasəɣɩ yəlaa. Ama ɩsəna mpi maɣamaɣa Ɩsɔ caa sɩ yəlaa ɩ́ la tɔ pə tampana kɛ n heeliɣi. Tɔʋ, pə wɛ mpʋ tɔ, tá mpaaʋ taa pə wɛɛ sɩ ye lampuu tə́ fɛlɩ Lom wulaʋ sɔsɔ na? Tə́ fɛlɩ yaa tə́ taa fɛlɩ? Tə caa sɩ ń heeli-tʋ. 	 "Meester", zeiden die heel vriendelijk, "wij weten dat U echt voor de waarheid uitkomt. U gaat Uw eigen gang en trekt Zich niets aan van wat de mensen denken. Alles wat U over de weg van God zegt, is waar. Maar wij hebben een vraag: Is het toegestaan de keizer belasting te betalen of niet?"


Ḿpʋ́ɣʋ́ yʋlʋm cɔlɔ nyə́ma mpa paa nyəma-ɩ lɔŋ sɩ ɩ kɛ́ pala latʋ tɔ, pa tɔma sɩ: Pə taɣa ɩnɛ ɩnɩ ɩ ka cakaɣana na ɩ́ lakɩ pala? 	 Zijn buren en de mensen die hem vroeger als bedelaar hadden gekend, waren verbaasd. "Dat is toch de blinde man die altijd zat te bedelen?" vroegen zij.


Ye pə wɛɛ sɩ má sa ma təɣəlɔ, ma ɩcantʋ ma ɩcantʋ cɔlɔɣɔ maa saŋna ma tɩ. 	 Als ik mij ergens op moet beroemen, doe ik dat liever op de dingen waarin ik zwak ben.


Pə tɔɔ kɛ́ ye ma kɔma na má kɔɔ maa kuli ɩsaɣatɔm na pɔpɔtʋ tɔm nti ɩ suu-tʋ tɔ tə tɔɔ na ɩ́ nɩɩ. Ɩ ta yele ɩ nyəŋ ɩnɩ se. Ta taapalaa mpa pa kɔŋ təna tɔ ɩɩ mʋɣʋ-wɛ. Haləna ye mpa pa caakɩ sɩ pa mʋ-wɛ, ɩ kaləɣəna-wɛɣɛ na ɩ́ nyaasɩ-wɛ na Yesu sɛɛlaa kpekəle taa tɔɣɔnʋɣʋ. 	 Als ik kom, zal ik iedereen vertellen wat hij allemaal doet en welke lelijke praatjes hij over ons rondstrooit. En daar laat hij het niet bij. Hij weigert niet alleen zélf reizende broeders te ontvangen, hij houdt ook de mensen tegen die dat wel willen doen; en als ze niet naar hem luisteren, gooit hij ze uit de gemeente.


Ḿpʋ́ɣʋ́ akewe pɔɔsa-wɛɣɛ ɩsəna waatʋ pə cɛpa pəyaɣa tɔɔ tɔ. Ɩlɛna təmlɛ nyə́ma cɔ-ɩ sɩ: Tete ilim kpila pəcɔ tɔɣɔ watʋ cɛpa ka tɔɔ. 	 Hij vroeg hun wanneer de jongen genezen was. "Gistermiddag om één uur was de koorts ineens weg", antwoordden zij.


Tənaɣa Pilatɩ nɔɣɔ təkpaʋ sɩ: Pepeɣe nyá tɩɩ yaa tampana ye? Ɩ tɛma ḿpʋ́ɣʋ́ yɔɣɔtaɣa, ɩlɛna ɩ́ tasa lɩɩʋ kɛ Yuta nyə́ma tɔɔ na ɩ́ heeli-wɛ sɩ: Ma ta na ɩsaɣatiya ŋka ɩ lapa na ɩ́ mʋna səm tɔ. 	 "Waarheid?" vroeg Pilatus. "Wat is waarheid?" Hij ging weer naar buiten en zei tegen de Joden: "Volgens mij heeft Hij geen misdaad begaan.


Pə tɔɔ kɛ́ tɩɩ tɔkɩ teu kɛ tampana tɔmnaa mpa pa heela-tʋ tɔ na pə́cɔ́ pə taa kɔɔ na pə́ pona-tʋɣʋ təlete taa kɛ́ yem. 	 Daarom moeten wij heel aandachtig luisteren naar de waarheid, die wij hebben gehoord; anders zullen wij ervan vervreemd raken.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Ɩsɔ tá yele ɩsɔtaa tillaa mpa pa wakəlaa tɔɣɔ yem. Ama ɩ pɛta-wɛɣɛ saləka sɔsɔ taa kɛ́, na pá hɔka-wɛɣɛ alukpala kɛ səkpɛtʋɣʋ taa sɩ pá taŋ Hʋʋlɛ wule. 	 God heeft zelfs opstandige, ongehoorzame engelen niet gespaard, maar in de afgrond gegooid waar zij in donkere holen opgesloten blijven tot de dag van het grote oordeel.


Tənaɣa Yesu tɔma-wɛ sɩ: Tampana tɔɔ, ɩ́ ká tɛ na ɩ́ tuku-m ɩtuule sɩ: Fɛtʋ, fɛ nyá tɩ. Halɩ ɩ́ ká yɔɣɔtɩ-m sɩ má la ma ɩcatɛ taa cənɛɣɛ mpi pə lapa Kapənahum na ɩ́ nɩɩ tɔ. 	 Jezus zei: "U wilt eigenlijk zeggen: 'Dokter, genees uzelf.' U bedoelt daarmee: 'Wij hebben gehoord wat U in Kapernaüm hebt gedaan.


Fɛsətusi caɣa pa kiŋ kɛ wɛɛ pəlefɛi yaa naanʋwa kɛ mpʋ, ɩlɛna ɩ́ məlɩ Sesalee. Tɛʋ fema ɩlɛna ɩ́ kpa puloo, na ɩ́ tili sɩ pá kɔna Pɔɔlɩ. 	 Na een dag of negen ging Festus terug naar Caesarea. De volgende dag ging hij op zijn stoel in het gerechtshof zitten en liet Paulus voorleiden.


Pa tɛma mpʋ, ɩlɛna Alimatee Yosɛɛfʋ polo na ɩ́ sələmɩ Pilatɩ sɩ ɩ kpakəɣɩ Yesu. (Yosɛɛfʋ ɩnɩ ɩ ka kɛ́ Yesu təŋlʋ kɛ́. Ama ɩ nyaŋaɣana Yuta nyə́ma, ɩlɛna ɩ́ ŋmɛsəɣɩ ɩ tɩ.) Ḿpʋ́ɣʋ́ Pilatɩ tisaa, ɩlɛna Yosɛɛfʋ polo ɩ́ kpaɣa Yesu. 	 Nadat het allemaal voorbij was, vroeg Jozef van Arimathea aan Pilatus of hij Jezus' lichaam mocht wegnemen. Pilatus vond het goed. Deze Jozef was een volgeling van Jezus. Maar hij had er niet voor durven uitkomen, omdat hij bang was voor de Joden. Daarop haalde hij Jezus' lichaam van het kruis af.


Maa hʋ́lɩ́-mɛɣɛ wei pə mʋna sɩ ɩ́ se tɔ. Ɩ́ se Ɩsɔ, ɩnɩ ɩ pəsəɣəna na ɩ́ kʋ yʋlʋ. Pəyele ɩ pəsəɣɩ na ɩ́ tʋ-ɩ tənaasəlɛ taa. Tampana tɔɔ ɩsəntɔ, ɩnəɣɩ pə mʋna ɩ́ se. 	 Weet je voor wie je een heilige vrees moet hebben? Voor God, Die macht heeft te doden en daarna in de hel te gooien.


Ɩlɛna pá tɔ təma sɩ: Tə́ taa cəlɩ-ɩ. Ama tə́ tɔ tɛtɛ na tə́ ná sɩ awe ká tɔɣɔ-ɩ. Pa lapa mpʋ sɩ pə la teitei na nti paa ŋmaa Ɩsɔ Tɔm taa tɔ sɩ: Pa tala ma wontu, pa tɔ́ tɛtɛ kɛ́ ma capa tɔɔ. Mpi yoolaa pɛlɛ pa lapa tɔɣɔlɛ. 	 "We moeten het maar niet in stukken scheuren. We gaan erom loten." Dat klopte met wat in de Boeken staat geschreven: "Zij hebben mijn kleren onder elkaar verdeeld en om mijn onderkleed geloot." (A)


Waatʋ wei tɩɩ wɛ səm nɔɣɔ tɔɔ təcomlaa kɛ mpʋ tɔ ɩnɩ ɩ yapəna-tʋ, na ɩnɩ ɩ ká yana-tʋ tɔtɔ. Tampana tə tɛɛləɣɩ ḿpʋ́ɣʋ́ teu sɩ ɩ́ ká tasa-tʋɣʋ yapʋ tɔtɔ. 	 Hij heeft ons inderdaad geholpen en ons leven gered. Ja, wij weten zeker dat Hij dat telkens weer zal doen.


Ɩsɔ wei ɩ naa lotu taa tɔ ɩ nyəmá kpakpaa kɛ mpi Feesuɣu Naŋŋtʋ caa ɩ sələmɩ tɔ. Pə taɣa pʋlʋ, mpa pa kɛ́ Ɩsɔ nyə́ma tɔ mpɛɣɛ Ɩsɔ Feesuɣu Naŋŋtʋ sələməɣəna teitei ɩsɩɩ Ɩsɔ caakɩ tɔ. 	 En God, Die het diepste wezen van alle mensen onderzoekt, begrijpt wat de Geest bedoelt. Wat Hij voor de gelovigen vraagt, is in overeenstemming met Gods wil.


Yesu na Piyɛɛ-wɛ pa tala ɩfalaa lɛlaa kiŋ, ɩlɛna pá maɣana samaa kotina-wɛ, na pá na Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa pá hɔŋ tɔm. 	 Zij kwamen aan de voet van de berg en zagen dat de andere discipelen met enkele godsdienstleraars in discussie waren. Er stonden veel mensen om hen heen.


Ma taa nyɩ sɩ aweɣelɛ pʋntʋ ɩnɩ. Ama ma kɔmaɣa sɩ ma sɔɔ yəlaa kɛ Ɩsɔ lʋm na lʋm sɩ pə́ la na Ɩsɛɣɛlɩ nyə́ma nyəmɩ-ɩ. 	 Ik kende Hem nog niet, maar ik ben gekomen om de mensen met water te dopen om Hem aan Israël bekend te maken.


Pə lapa laasaɣa ɩsɩɩ kaləfunaa tooso, ɩlɛ Ananiyasɩ ɩnɩ ɩ alʋ sʋʋwaɣalɛ. Ama ɩ ta nɩɩta nti tə tɛma lapʋ tɔ. 	 Een uur of drie later kwam zijn vrouw, die van niets wist.


Ɩsɔ taa tɛmnaʋ mpɩ pə tɔɔ kɛ́ Ɩsaaka koolaa sɩ Ɩsɔ ɩ́ la kʋpantʋ kɛ Yakɔpʋ na Ɩsaʋ kɛ cele. 	 Omdat Isaäk op God vertrouwde, kon hij zijn twee zonen, Jakob en Esau, zegen voor de toekomst beloven.


Yesu tɛma ḿpʋ́ɣʋ́ yɔɣɔtʋɣʋ ɩlɛna ɩ́ cuɣusi sɩ: Ye ɩ́ kɛ́ tɔm nɩɩlaa ɩ́ nɩɩ. 	 Onthoud dit goed!"


Ḿpʋ́ɣʋ́ təmlɛ nyə́ma na taŋlaa mpa paa wɛ təna tɔ pa taɣana kɔkɔ na pá holiɣi, watʋ ka wɛɛ tɔ pə tɔɔ. Na Piyɛɛ ka səŋa pa hɛkʋ na ɩ́ holiɣi tɔtɔ. 	 Omdat het koud was, hadden de knechten en bewakers een vuur gemaakt waarbij zij zich warmden. Petrus ging er ook bij staan.


Ləmaɣasɛɛ təhʋllɛ ntɛ́ cənɛ. Ye wei ɩ wɛna laɣatʋ pʋntʋ pəsəɣɩ na ɩ́ cɛkəna wontuɣu ŋkʋ kʋ kʋkalətʋ, pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, kʋkalətʋ ntɩ tə lɩɩ yʋlʋ hətɛ kɛ́. Kʋkalətʋ ntəɣəlɛ nasətoso na nɩɩtoso na naatoso (666). 	 Hier is wijsheid voor nodig. Wie verstandig is, kan erachter komen wat het nummer van het beest is. Het is het nummer van een mens, namelijk 666.


Ɩ́ yele ma heeli-mɛ, pə wɛɛ pɩɩ kɔɔ, halɩ pə tɩɩ tɛma kɔntɛ te. Ɩ́ ká ya mə təna na ɩ́ məlɩ mə tɛɛsɩ taa, na ɩ́ lɔ-m ma tike. Pə na pə mpʋ tɔ, n wiila teu n ká na sɩ pə ta yele-m ma tike. Ama má na ma Caa tə wɛnna. 	 "Er komt een tijd dat u uiteengejaagd wordt; dan gaat ieder zijn eigen weg en laat Mij in de steek. Maar echt alleen zal Ik niet zijn, omdat de Vader dicht bij Mij is.


Tənaɣa Yesu ná cɔ-wɛ sɩ: Aŋha, ma kaa heeli-mɛɣɛ kaŋkantɛ nte ma makɩ na má lakɩ ɩsəntɔ tɔ. 	 Jezus antwoordde daarop: "Dan geef Ik ook geen antwoord op uw vraag."


Pə wɛ ɩsɩɩ kafa kɛ ma suukaɣa-mɛ, pə taɣa mʋtʋ. Ɩ́ taa nyənta tɔɣɔʋ tɔ pə tɔɔ, na haləna saŋa ɩ́ ta nyənta tɔɣɔʋ. 	 Vast voedsel was te zwaar voor u en dat is helaas nog steeds het geval. Ook nu nog wordt u door uw eigen verlangens beheerst.


Mpi Ɩsɔ ka sɩɩwa sɩ ɩ ká la tɔ, taa tɛmnaʋ tɔɔ kɛ́, ɩlɛna pə́ pəsɩ pʋlʋ mpi Ɩsɔ haa faalaa tɔ, pə taa wɛɛ kʋsəsɩɩtʋ təŋlaa tike nyəm. Ama na pa təna mpa pa tɛŋ pa taa na Ɩsɔ kɛ́ teitei ɩsɩɩ Apəlaham lapʋ tɔ pa nyəm tɔtɔɣɔ. Apəlaham kɛ́ tá təna tá caa kɛ́. 	 Wat God ons door Zijn genade wil geven, wordt alleen ons eigendom als wij in Hem geloven. En Gods belofte aan al Abrahams nakomelingen is vast en zeker. Zij geldt niet alleen voor hen die volgens Gods wet leven, maar ook voor hen die, net als Abraham, alleen op God vertrouwen. Want als het om geloof gaat, is Abraham de vader van ons allemaal.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə wɛɛ na yʋlʋ, ye n kisa ɩsaɣatʋ nti tə tɔm ma yɔɣɔtaa tɔɣɔ lapʋ, n wɛ teitei ɩsɩɩ wontu nti pa sɩɩwa na pá ləsəɣɩ fɛɛlɛ kʋyakʋ tɔɣɔ. Mpi tɔ nyá caa tənna-ŋ, na n waasəɣɩ-ɩ kɛ́. Na n mʋna pa lana-ŋ paa təmlɛ kʋpantɛ nte. 	 Als je je niet met de zonde inlaat, zul je zijn als één van die borden van zuiver goud (de beste in huis) zodat Christus je kan gebruiken voor Zijn hoogste doelen.


Ye yʋlʋ ɩ́ ta pɛlɩ, pəyele ɩ təŋəɣɩ teu kɛ Moisi kʋsəsɩɩtʋ kɛɛsa nti tɔ, Ɩsɔ kaa nyənɩ pʋntʋ ɩsɩɩ pɛllʋ? 	 Maar als u dat niet doet, bent u niet beter af dan de mensen die geen Jood zijn. Als niet-Joden zich aan de wet houden, zal God hun dan ook niet alles geven wat Hij de Joden beloofd heeft?


Ḿpʋ́ɣʋ́ tɛʋ nyəɣəsaa, na pə́ yɔɣɔtɩ, na tɛʋ holi, na tɛtʋ sele sɔsɔm. Hatuu pə ŋmaʋ yʋlʋ tɔ tɛtʋ ta selita seluɣu pənɛ pə taka. Pənɛ ɩnɩ pə kəla kpakpaa. 	 Het begon te bliksemen, te rommelen en te donderen en er kwam een enorme aardbeving, zoals er nog nooit was geweest, zolang er mensen op aarde wonen. Zo hevig was de aardbeving.


Pə kaasa pəcɔ antulinya kaa tasa-m naʋ, ama mɛ mɩɩ na-m. Pə taɣa pʋlʋ, ma wɛna weesuɣu na mɛ mɩɩ wɛɛna weesiŋ tɔ pə tɔɔ. 	 Nog even en dan kan de wereld Mij niet meer zien. Maar u zult Mij wel kunnen zien, omdat Ik dan weer leef. Daardoor zult u het echte leven ontvangen.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ Ɩsɔ ŋmana-tʋ, na tá na Yesu Kilisiti tə kpɛntaa tɔɣɔ ɩ ŋma-tʋɣʋ mpʋ sɩ tə́ lakɩ təma kʋpana nna ɩ ka taɣanaa na ɩ́ sɩɩ tɔɣɔ sɔsɔm. 	 God heeft ons één gemaakt met Jezus Christus met de bedoeling dat wij het goede zouden doen, want dat heeft Hij altijd al gewild. Maar dan moeten wij daar ook ernst mee maken en die dingen doen!


Ye pa wɛ mə tɔɣɔnasɩ tətɔɣɔlɛ, tusuɣu wɛnna, na tənaɣa pa pəsəɣəna pa acima na fɛɛlɛ tɩɩ fɛɩ-wɛ, hiliŋ haana. Pa wɛɛ kɛ́ ɩsɩɩ tɛʋ piluɣuu na heelim kʋsɩ-kʋ tɔ, na ɩsɩɩ tɩɩŋ wei paa pə tala ɩ lʋlʋɣʋ ɩɩ lʋləɣɩ tɔ, na ɩsɩɩ tɩɩŋ wei pa kpɛsəna ɩ lila na ɩ́ wʋlɩ yem təwɔkɔkɔ tɔ. 	 Deze mensen bederven de feestelijke maaltijden die u met elkaar houdt. Het is hun alleen om eten en drinken begonnen. Zij schamen zich nergens voor en denken alleen maar aan zichzelf. Zij zijn als wolken die over dorstig land drijven, zonder regen te geven; Zij lijken op vruchtbomen die zelfs in de oogsttijd geen vruchten geven en daarom omgehakt worden; al het leven is er uit.


Ɩsɩɩ ɩ́ na-wɛ pa kaa təmlɛ tɔ, ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ caɣa pa tɛ na pá na-ɩ pá lakɩ-tɛ. Təmlɛ ntɛɣɛlɛ coka pɔɔŋ lʋʋʋ. 	 Paulus bleef bij hen en werkte met hen samen, omdat zij (net als hij) tentenmakers waren.


Pa kʋsa pa ɩsɛ ɩlɛna pá na sɩ pa tɛma pɩɩʋ sɔsɔɔʋ ŋkʋɣʋ pilimuɣu na pá sɩɩ kpeeŋa. Kɩɩ tɔɔ teu kɛ́. 	 Maar toen zij bij het graf kwamen, ontdekten zij dat de steen al weg was.


Waatʋ wei Ɩsɔ heelaɣa Apəlaham sɩ ɩ ká lapɩ-ɩ pənɛ na pənɛ tɔ, na tuunaʋ kɛ́. Na ɩsɩɩ nɔɣɔlʋ fɛɩ wei ɩ kəla-ɩ na ɩ́ ká tuuna ɩlɛ tɔ ɩlɛna ɩ́ tuuna ɩ tɩ, 	 Toen God aan Abraham een belofte deed, zwoer Hij bij Zijn eigen naam, omdat er niemand hoger is dan Hijzelf voor wie Hij een eed kan afleggen.


Ma ŋmaa takəlaɣa na má heeli-mɛɣɛ ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ mɛ mpa ɩ́ tɛma mə taa na Ɩsɔ Pəyaɣa tɔ ɩ́ hika weesuɣu ŋku kɩɩ tɛŋ tɔɣɔ. 	 Ik heb dit geschreven aan u, die in de Zoon van God gelooft, om u de zekerheid te geven dat u eeuwig leven hebt.


Ama ɩ Pəyaɣa səpʋ ka tɔnʋɣʋ kʋnɛ kʋ səm tɔ pənɛntɛ Ɩsɔ ciika mə na-ɩ kɛ́, sɩ pə́ yele na ɩ́ ləsɩ-mɛɣɛ ɩ ɩsɛntaa na ɩ́ wɛ tənaŋŋ na ɩ́ kɛ́ kʋpama na paa kawaliya ka fɛɩ mə kiŋ. 	 Hij heeft dit gedaan door de dood aan het kruis van Zijn eigen menselijk lichaam. Als gevolg daarvan heeft Christus u in de dichte nabijheid van God gebracht.


Tənaɣa Yesu cɔ-ɩ sɩ: Ma heeliɣi-ŋ sɩ pə taɣa tɔm naatosompɔɣɔlaɣa se. Ama tɔm nɩɩtoso na naanʋwa naanʋwa kɛ tɔm naatosompɔɣɔlaɣa kɛ́. 	 "Nee", antwoordde Jezus, "70 keer zeven keer!"


Na ɩsɔtaa tillu lɛlʋ náá lɩɩna ɩsɔtɔnʋɣʋ taa Ɩsɔ təsɛɛlɛ sɔsɔɔlɛ taa na ɩ́lɛ́ ɩ tɔka lemse lɔŋ nyəŋ tɔtɔ. 	 Ik zag nog een engel uit de tempel in de hemel komen en hij had ook een scherpe sikkel.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Yesu Kilisiti maɣamaɣa kɛna kite, na pə fɛɩ ɩsɩɩ yʋlʋ nɔɣɔlʋ pəsəɣɩ na ɩ́ tasa kʋfatɛ natələɣɩ sɩɩʋ. 	 Want een andere fundering dan Jezus Christus mag niemand leggen.


Waatʋ wei Yesu tala Kalilee tɔ, təna nyə́ma mʋ-ɩ teu kɛ niŋ naalɛ. Mpi tɔ pa maɣamaɣa paa pola Tɛɛʋ acima tɔɣɔʋ kɛ Yosalɛm, na pa nawa pə təna mpi ɩ lapa Tɛɛʋ acima anɩ a tɔɔ tɔ. 	 Toch werd Hij in Galilea wel ontvangen, want de mensen die met het Paasfeest in Jeruzalem waren geweest, hadden Zijn wonderen gezien.


Ye tá taapalʋ Apɔlɔɔsɩ tɔm ɩlɛ, tam kɛ́ ma kaana-ɩ sɩ ɩ́ na tá taapalaa lɛlaa pa kɔɔ mə tɛ. Ama ɩ luɣu fɛɩ paa pəcɔ sɩ ɩ́ kɔɔ nɔɔnɔɔ. Ama ɩ́ hika pə kʋyakʋ ɩ tɛŋ ɩ́ kɔɔ. 	 Ik heb onze broeder Apollos dringend gevraagd met de andere broeders naar u toe te gaan. Maar hij wilde nu niet. Als hij later in de gelegenheid is, zal hij zeker komen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ ɩfalaa tɔɔsaa sɩ pa ŋmaawa Ɩsɔ Tɔm taa sɩ: Haɩ Ɩsɔ, ma luɣu sʋʋ nyá təyaɣa təmlɛ kɛ́ ɩsɩɩ yem na kpɛtɛ. 	 Dit herinnerde de discipelen aan wat er geschreven is: "Ik wil alles doen voor de eer van Uw huis." (A)


Pə pɩɩkɩ mpʋ, ɩlɛna pá cɛ na pá hɩɩsɩ na pá niki kʋm. 	 Zodra het graan rijp was, nam de boer zijn sikkel en haalde de oogst binnen.


Ɩlɛna ɩ́ pəsɩ na ɩ́ ləsɩ mpi pə wɛ teu tɔ. Ye pə lapa mpʋ ɩ́ ká la kʋpama na pa kaa na mə kiŋ kɛ taalɩ nɔɣɔlʋɣʋ Kilisiti kʋyakʋ wule. 	 Ik wil dat u scherp het verschil tussen goed en kwaad zult zien. Dan zult u op de dag van Jezus Christus zuiver zijn, zonder dat er iets op u aan te merken is.


Pa kʋlaa na pá tɛɛkɩ na pá tɔŋna təmaɣa kpɛɛsənaʋ ɩlɛna Pɔɔlɩ heeli-wɛɣɛ kʋlʋmaɣa sɩ: Tampana kɛ Feesuɣu Naŋŋtʋ ka yɔɣɔta waatʋ wei ɩ yelaa na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ Ɩsayii yɔɣɔtəna mə caanaa sɩ: 	 Zij vertrokken, zonder dat ze het met Paulus eens waren geworden. Voor hun vertrek zei Paulus nog dit: "Wat de Heilige Geest door de profeet Jesaja tegen onze voorouders heeft gezegd, is maar al te waar!


Sətaa ká tɛ na pá fe tɔ ḿpʋ́ɣʋ́ paa wɛɛ. Pa piŋuɣu yʋlʋ tɔ, ɩ səpaɣa. Ama pɩɩ kɔɔ na yʋlʋ fe səm taa tɔ ɩɩ tasəɣɩ səpʋ. 	 Zo is het ook bij het levend worden van de doden. Het lichaam dat in de aarde wordt gelegd, zal vergaan. Maar het lichaam dat levend wordt gemaakt, kan niet vergaan.


Mpʋɣʋlɛ Tacaa cɔwa sɩ: Aweɣelɛ təmlɛ tʋ kʋpaŋ na laɣatʋ? Ye pə taɣa wei ɩ caa ká yelina təyaɣa feŋuɣu, sɩ nyɔɣɔsɩ ɩ kpa təmlɛ nyə́ma lɛlaa, ɩlɛ ɩnɩ ɩ́ cɛla-wɛɣɛ tɔɣɔnaɣa tɔ. 	 Jezus antwoordde: "Ik heb het over de betrouwbare en verstandige rentmeester die van zijn heer opdracht heeft gekregen voor de andere arbeiders te zorgen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ tillu məla ɩ caa kiŋ na ɩ́ kɛɛsɩ-ɩ ɩsəna pə lɩɩwa tɔ. Tənaɣa təyaɣa caa ɩnɩ pááná lapa-ɩ, na ɩ́ taɣanɩ tillu kɛ tiluɣu sɩ: Polo lɔŋ kɛ kʋyɛɛŋ taa na hapɛɛ nɔɔsɩ na ń kuu kʋnyɔntʋnaa, na acamaa, na yʋlʋmaa, na kaakalasɩ, na ń kɔna. 	 De knecht ging terug en vertelde het allemaal aan zijn heer. Die was hevig verontwaardigd. Hij gaf de knecht opdracht vlug naar de achterbuurten van de stad te gaan om de armen, kreupelen, lammen en blinden uit te nodigen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ afanaa tiikilaa ná loma kpakpaa na pá polo ɩcatɛ taa, na pá kɛɛsɩ pə təna mpi pə lapa tɔ, na ɩsəna alɔɣaa mpɛ pa tɔm lapa tɔ. 	 De varkenshoeders vluchtten naar een nabijgelegen stad en vertelden wat er allemaal was gebeurd. Het verhaal over de twee bezetenen bracht grote opschudding teweeg.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu sɩ: Tacaa, taa nyənɩ pa ɩsaɣatʋ, pa ta nyɩ nti pa lakɩ tɔ. Ɩlɛna pá tɔ tɛtɛ kɛ́ ɩ wontu tɔɔ na pá tala-tɩ. 	 "Vader", zei Jezus, "vergeef het deze mensen. Zij weten niet wat ze doen." De soldaten verdeelden Zijn kleren onder elkaar door erom te loten.


Ɩ́ la laakalɩ na ɩsəna ɩ́ nɩɩkɩ tɔ. Pə taɣa pʋlʋ, wei ɩ wɛna tɔɣɔ paa ha, na pá lɛɛkɩ wei ɩ fɛɩna tɔɣɔ pəciimaɣa wei ɩ hʋʋ sɩ ɩ tɩ tɔ. 	 Het hangt er dus van af hoe u luistert. Want wie iets van God heeft ontvangen, zal er veel bij krijgen. Maar wie niets van God heeft gekregen, zal ook nog kwijtraken wat hij meent te hebben."


Pa lapa ḿpʋ́ɣʋ́ pɩɩsɩ naalɛ, haləna Yuta nyə́ma na kpaɩ nyə́ma mpa paa wɛ Asii tɛtʋ taa tɔ pá nɩɩ Tacaa tɔm. 	 Dit deed hij meer dan twee jaar, zodat alle inwoners van de provincie Asia, zowel Joden als Grieken, over Jezus hoorden.


Kʋpam, kʋyɛɛŋ wei ɩ taa lʋm taa waasəta tɛtʋ tɔɔ tɔ, pə tɔkaɣa kɛ́ na pə́ nyɔɔkɩ, na pə́ haa təmaɣa alaa, na pə́ kpakəɣɩ mpʋ yoo, haləna kʋyaŋku Nowee sʋʋ kpɩɩlʋɣʋ taa tɔ. 	 In die tijd voor de grote vloed ging alles gewoon door. Men at, dronk en trouwde tot het moment dat Noach de ark inging.


Tənaɣa Yesu kiisa sɔsɔm ɩlɛna ɩ́ hɛɛ. 	 Jezus gaf een schreeuw en stierf.


Lɔŋ ɩ́ ka wɛ kɛ́ ɩsɩɩ yʋlʋ tɔŋʋɣʋ ahoo kɛ səkpɛtʋɣʋ taa tɔ. Ama kaɣana mə na Tacaa ɩ́ kpɛntaa, ɩlɛ pə wɛ ɩsɩɩ ilim lɩɩ mə tɔɔ kɛ́. Pə tɔɔ ɩlɛ mə lakasɩ ɩ́ te ɩsɩɩ kʋpama mpa pa wɛ ilim taa tɔ pa nyəŋsɩ. 	 Want uw hart, dat eens vol duisternis was, is nu vol van het licht van de Here.


Na apalaa mpɛ pá pɔɔsɩ tillaa sɩ: Kalilee nyə́ma mɛ, pepe tɔɔ kɛ́ ɩ́ səŋaa na ɩ́ nyənəɣɩ ɩsɔ kɛ́ mpʋ? Yesu wei pə ləsa mə hɛkʋ na pə́ kpaasɩ-ɩ ɩsɔ kɛ́ ɩsəntɔ tɔ, ɩ ká tɛ na ɩ́ məlɩ ḿpʋ́ɣʋ́ teitei ɩsɩɩ ɩ́ na-ɩ na ɩ́ kpaakɩ ɩsəntɔ tɔ. 	 "Mannen uit Galilea", zeiden zij, "wat staat u toch naar de lucht te kijken? Jezus is in de hemel opgenomen. Maar Hij zal net zo terugkomen als u Hem hebt zien weggaan."


Maa kʋlɩ kɛ́ na má məlɩ ma caa tɛ. Ma talaa ma heeli-ɩ sɩ: Paapa, ma pəntəna Ɩsɔ, na ma pəntəna nyá tɔtɔ. 	 Ik weet wat! Ik ga naar mijn vader en zal hem zeggen: 'Vader, ik heb gezondigd tegen God en tegen u.


Tá na-ɩ tə sula təna, ɩlɛna ɩ́ sʋʋ tá kpɩɩlʋɣʋ na tá na-ɩ tə́ polo Mitilɛnɩ. 	 Toen wij in Assus kwamen, stond hij ons op te wachten en kwam aan boord.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Ɩlimasɩ kaɣata-wɛ haləna ɩ́ lʋ sɩ ɩ ləsəɣɩ kʋfənɛɛ kʋnyɩɩlʋɣʋ kɛ Ɩsɔ mpaaʋ tɔɔ. (Topotopo tʋ kɛ Kəlɛɛkɩ nyə́ma ná yaa sɩ Ɩlimasɩ.) 	 Elymas was daar fel tegen gekant en probeerde de aandacht van de gouverneur af te leiden om zo te voorkomen dat die in Jezus Christus zou gaan geloven.


Ɩlɛ pə taɣa mə tənaɣa ma yɔɣɔtəɣɩ yoo, ma nyəmá mpa ma ləsaa tɔ. Ama pə wɛɛ kɛ́ sɩ pɩɩ la teitei na nti paa ŋmaaʋ Ɩsɔ Tɔm taa tɔ sɩ: Wei ɩ tɔkɩ ma tɔɣɔnaɣa tɔ ɩ pəsa ma kolontu. 	 Wat Ik zeg, geldt niet voor iedereen hier. Ik weet wie Ik uitgekozen heb. Het moet gaan zoals geschreven staat: 'Hij die regelmatig met Mij at, heeft zich tegen Mij gekeerd.' (a)


Na pá yooki Ɩsɔ təmlɛ tʋ Moisi yontu na Ɩwəyaɣa nyəntʋ sɩ: Tacaa Ɩsɔ Kawulaɣa tʋ, nyá təma kʋlapɛɛ tɔɔʋ wɛ sɔɣɔntʋ, na a tɔm wɛ piti. Piitimnaa təna təpaɩ wulaʋ. Mpi n sɩɩwa na ń təŋəɣɩ na ń lakɩ tɔ, pə siɣisaa na pə́ wɛna tampana. 	 Zij hadden allemaal een harp van God gekregen en zongen het lied van Mozes, de dienaar van God en het lied van het Lam: "Almachtige Here en God, wat U hebt gedaan, is groot en wonderbaar! Heerser over de volken, Uw wegen zijn juist en goed.


Ma nyəmá sɩ ɩ́ kɛ́ Apəlaham lʋlʋɣʋ nyə́ma te. Paa na mpʋ, ɩ́ pɛɛkəɣɩ ma kʋɣʋ. Pə taɣa pʋlʋ, ɩ́ kisiɣi ma kʋsɛɣɛsətʋ. 	 Ik weet heel goed dat u van Abraham afstamt. Toch probeert u Mij te doden, omdat mijn boodschap niet tot uw hart doordringt.


Ama pənɛntɛ ɩ́ cɛpɩ-ɩ mpʋ, na ɩ́ sɔɔsɩ-ɩ apalʋtʋ, pə́cɔ́ pə́ taa kɔɔ na ɩ laŋlɛ wakəlɩ sɔsɔm na ɩ́ lɔ tɔ́ɔ́ŋ. 	 Het is nu tijd om hem te vergeven en te bemoedigen. Anders wordt hij zo verbitterd en ontmoedigd dat hij er nooit meer bovenop komt.


Tá tɛɛlaɣaa sɩ ɩnɩ ɩ ká yana ntɛɣɛ Ɩsɛɣɛlɩ nyʋɣʋ. Tɔʋ saŋa taa wɛɛ tooso kɔlɔ, pə tənaɣa mpʋ pə hɔlʋɣʋ tɔ. 	 Wij dachten nog wel dat Hij de Christus was, de bevrijder van Israël. Maar het is nu al de derde dag sinds ze Hem hebben gedood.


Pə tɔɔ kɛ́ Ɩsɔ kʋsa ɩ nyʋɣʋ kɛ teu kɛ sɔsɔm, na ɩ́ ha-ɩ hətɛ nte tə kəla həla təna təpaɩpaɩ tɔ. 	 Daarom heeft God Hem de hoogste plaats gegeven en Hem een naam gegeven, die Hem boven alles plaatst,


Ɩsɩɩ Yanɛɛsɩ na Yampəlɛɛ paa kpɛɛsəna Moisi tɔ, mpʋ tɔtɔɣɔ yəlaa panɛ pa kpɛɛsəɣəna tampana. Pa ləmaɣasɛɛ səpaɣa pa Ɩsɔsɛɛlɛ ta təŋ. 	 En die leraars verzetten zich net zo hard tegen de waarheid als Jannes en Jambres, die zich tegen Mozes verzetten. Hun gedachten zijn onzuiver, verwrongen en verward, en zij hebben zich van het geloof afgewend.


Kʋ laŋa tɔɔ caɣa kɛ́ ɩsɩɩ nyəɣətʋ toko kɛ kʋ suuwa. Kʋ kʋlʋɣʋʋ na kʋ keŋ makɩ tɔ, ye n nɩɩwa n tɔŋ kɛ́ sɩ kpaɣanəŋ hɔŋʋɣʋ kɛɛkɛnaa paɣalɛ na ɩ́ lakɩ kpetele kpetele sɩ ɩ́ puki yoou tɔ. 	 Het leek of hun borstschilden van ijzer waren. Hun vleugels maakten net zoveel lawaai als een horde paarden en wagens die zich in de strijd storten.


Ɩ́ hʋʋ suweɣe Mesii tɔɔ? Awe lʋlʋɣʋ tʋ kɛ-ɩ? Ḿpʋ́ɣʋ́ pɛlɛ pa cɔ-ɩ sɩ: Tafiiti lʋlʋɣʋ tʋ kɛ́. 	 "Hoe staat het met de Christus? Van wie is Hij een zoon?" "Van David", antwoordden zij.


Tə sa Tacaa Ɩsɛɣɛlɩ Ɩsɔ. Ɩ paasəna ɩ yəlaa kɛ nɔɔnɔɔ. Ɩ hɛta-tʋɣʋ tá yomle. 	 "Prijs de Here, de God van Israël. Hij heeft Zijn volk bezocht en gered.


Yesu caa ɩ ɩfalaa ɩsɛntaa, ɩlɛna ɩ́ heeli-wɛ sɩ: Ama liɣitee nyə́ma Ɩsɔ Kawulaɣa sʋʋʋ wɛ katɛ kɛ́ pə tɩɩ fɛɩ. 	 Jezus keerde Zich om en zei tegen Zijn discipelen: "Wat is het voor rijke mensen moeilijk om in het Koninkrijk van God te komen."


Tə kpɛɛsəɣəna pa təna mpa pa lakɩ kalampaanɩ na pá kaɣatəɣɩ sɩ pá taa nyɩ Ɩsɔ tɔ pa hʋwɛɛ. Tə kɛɛ yəlaa hʋwɛɛ təna na toŋ na tə́ tʋɣɩ Kilisiti tɔɔ sɩ pá nɩɩna-ɩ. 	 Met deze wapens zijn alle argumenten waarmee men zich tegen God verzet, te ontzenuwen; alle barrières tussen God en de mensen worden daardoor omvergehaald. Met deze wapens breek ik elke opstand van menselijk denken om die terug te brengen tot gehoorzaamheid aan Christus.


Ɩsənaɣa pə wɛɛ na mə taa lɛlaa tɔŋ sɩ sətaa kaa tɛ na pá fe? Pəyele Kilisiti fem na səm taa tɔ pə waasʋ kɛ tə wɛɛ na tə́ lakɩ. 	 Als u nu het heerlijke nieuws hebt gehoord dat Christus weer levend is geworden, hoe kunnen sommigen van u dan zeggen dat er geen enkele dode ooit weer levend wordt?


Tá maɣamaɣa tá kookalɩ kɛ́ tə lakɩ na tə́ tɔkəna. Pa tʋʋkɩ-tʋ, na taa sɛɛkɩ-wɛ. Pa tʋɣɩ-tʋɣʋ kʋnyɔŋ, tá sumaɣa sɩ pá tʋ-tʋ. 	 en doen zwaar werk met onze handen. De mensen die ons uitschelden, wensen wij het beste toe; vervolging verdragen wij geduldig;


Mpʋ tɔtɔɣɔ na pa apalaa, pɛlɛ pa yeki alaa tɔm, na pa kʋnyɩɩləŋ ɩ́ kpa pa nyɔɔŋ taa pa ketitiɣi təma. Apalaa lakəna təmaɣa fɛɛlɛ fɛɩ nyəntʋ. Na pa taaləntʋtʋ ntɩ tə naasʋɣʋ makəna pa nyɔɔŋ taa. 	 En met de mannen is het al even erg. Die willen niets meer weten van een natuurlijke seksuele omgang met vrouwen, maar branden van begeerte naar elkaar. Mannen die schandelijke dingen doen met andere mannen! Zij ondervinden in hun diepste wezen de gevolgen van hun afdwalen van God.


Ye pə taɣa mpʋ, ntiɣilɛ ɩ yɔɣɔtəɣɩ mpʋ sɩ: Tɩɩ pɛɛkɩ-ɩ tə kaa na-ɩ? Tə kaa pəsɩ na tə́ polo timpi ɩ ka wɛɛ tɔ? 	 Wat zou Hij bedoelen met: 'U zult Mij zoeken, maar niet vinden,' en met 'Waar Ik ben, kunt u niet komen'?"


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, yəlaa asaɣaa napəlɩ mpa pa sʋʋwa təkɛʋ kɛ́ ta taa tɔ, mpɛ pa kɛɛna tá Ɩsɔ pɛɛlɛɛ tɔm na pá kʋsəɣəna pa asilima taa tɔntɛ tɔm nyʋɣʋ, na pá kisiɣi Yesu Kilisiti wei ɩ tike təkoŋ ɩ kɛ Tacaa na ta Sɔsɔ tɔ. Pa tɛma kpaalʋɣʋ kɛ Ɩsɔ Tɔm takəlaɣa taa kɛ́ hatuu lɔŋ kɛ pa tɔm kʋɣʋ. 	 Ik zeg dit omdat er onbetrouwbare mensen zijn binnengedrongen, die beweren dat wij er maar op los kunnen leven. Volgens hen is Gods genade zo groot dat Hij alles door de vingers ziet. Het staat allang vast dat mensen die dit zeggen en toepassen, daarvoor veroordeeld zullen worden. Zij weigeren Jezus Christus als Leider en Heer van hun leven te erkennen.


Kʋyakʋ nakʋlɩ yəlaa nyəkaɣaa Yesu kɛ́ Ɩsɔ Tɔm nɩɩʋ tɔɔ, na ɩ́ səŋa Kenesalɛtɩ lʋm nɔɣɔ. 	 Op een dag was Hij bij het meer van Galilea. De mensen drongen van alle kanten tegen Hem op, want zij wilden horen wat Hij over God zou vertellen.


Ɩ́ hʋʋkɩ sɩ Kilisiti faɣa ɩ taa təyəpəlɛɛ kɛ́? Pɔɔlɩ səpəna səm tesika tɔɔ kɛ́ mə tɔɔ? Pɔɔlɩ hətɛ kɛ pa yaanaa na pá sɔ-mɛɣɛ Ɩsɔ lʋm na? 	 Is Christus dan in stukken verdeeld? Ben ?k soms voor u aan het kruis gestorven of bent u in mijn naam gedoopt?


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, yəlaa nawa sɩ Yesu tɔŋna lapʋ na kʋtɔntʋnaa hikiɣi alaafəya. Ɩlɛna pa təna mpa pə wɩɩkaɣa tɔ, pá huliɣi sɩ pá hiki-ɩ na pá tokina-ɩ. 	 Ieder die iets mankeerde, probeerde Hem aan te raken. Het was een grote volksoploop, want er werden die dag velen door Hem genezen.


Ɩ́ la laakalɩ na ɩsaɣalataa, hasɩ nsɩ, yəlaa mpa pa kama nyʋɣʋ sɩ pɛlʋɣʋ kɛ pɛlʋɣʋ tɔ. 	 Kijk uit voor de boosdoeners ('valse honden' noem ik hen) die u willen besnijden.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩsɔtaa tillu lɛlʋ wei ɩ́lɛ́ ɩ wɛna pəsʋɣʋ kɛ kɔkɔ tɔɔ tɔ ɩ lɩɩna kɔtaɣa təlatɛ na ɩ́ kɔɔ. Ɩlɛna ɩ́ yɔɣɔtəna ɩsɔtaa tillu wei ɩ tɔka lemse lɔŋ nyəŋ tɔ na nɔɣɔ sɔsɔɣa sɩ: Kpaɣa nyá lemse na ń koolí tɛtʋ tɔɔ lɛsɛŋ tukuŋ, ɩ pɩɩwaɣa. 	 Een andere engel kwam uit het altaar en hij had macht over het vuur. Hij riep naar de engel die de scherpe sikkel had: "Zwaai met uw sikkel en haal de wijnoogst van de aarde binnen, want de druiven zijn rijp!"


Pə kɔma ɩsɩɩ apalaa mpɛ pa yeki Yesu, ɩlɛna Piyɛɛ tɔ sɩ: Tacaa, ɩsɩɩ tə wɛʋ cənɛ ɩnɩ ɩsəntɔ tɔ, pə wɛ teu napələɣɩ te. Ɩlɛ pə mʋna ɩsɩɩ tə́ siki coka toosoɣo. Nyaɣa lɛntɛ, Moisi kɛ lɛntɛ, na Ilii kɛ lɛntɛ. Nti ɩnɩ ɩ yɔɣɔtʋɣʋ mpʋ tɔ tə lɩɩ yem kɛ́, ɩ ta na-tɩ. 	 Toen Mozes en Elia op het punt stonden te vertrekken, zei Petrus tegen Jezus: "Meester, wat geweldig dat wij hier zijn! Wij zullen drie tenten opzetten. Eén voor U, één voor Mozes en één voor Elia!" Hij was zo in de war dat hij niet wist wat hij zei.


Ɩlɛna Yesu heeli pa təna sɩ: Ɩ́ la laakalɩ na wɛnaʋ luluɣu. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, wɛnaʋ hikuɣu ɩɩ hʋləɣɩ sɩ yʋlʋ tʋla-tɩ se. Paa pʋntʋ ká wɛna ɩsɩɩ cənɛ na le. 	 "Dat is nou iets waarvoor u moet oppassen", zei Hij tegen de mensen. "Verlang niet steeds naar dingen die u niet hebt. Want het leven bestaat niet uit het hebben van veel spullen."


Kilisiti tɔm na tə tɔɔʋ təna ɩ́ wɛɛ mə kiŋ kɛ teu. Ɩ́ sɛɣɛsəɣɩ təma, ɩ́ kpaaləɣɩ təma na laɣatʋ sɔsɔɔntʋ. Ɩ́ yoona luɣu kʋlʋmʋɣʋ kɛ Ɩsɔ kɛ́ yontu na Ɩsɔ Tɔm yontu na Ɩsɔ sam nyəntʋ na yontu nti tə sɔɔsəɣɩ apalʋtʋ tɔ, na ɩ́ sɛɛna-ɩ ɩ́ na təmlɛ. 	 Laat uw hart vol zijn van Christus' woord. Zijn woorden zullen uw leven verrijken en u wijsheid geven. Leer ze aan elkaar, wijs elkaar ermee terecht en zing erover in psalmen, lofgezangen en geestelijke liederen. Zing zo met een dankbaar hart voor de Here.


Yesu ɩfalaa luɣu lapa na pá kpaɣa Yesu kɛ kpɩɩlʋɣʋ taa. Tete ɩsɩɩ saŋa tɔ, pa tɛma tatɛ kɛ timpi pa pukaɣa tɔ. 	 "Kom aan boord", zeiden ze. Even later legden zij in Kapernaüm aan.


Ma heeliɣi-mɛ sɩ, Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa paɣalɛ na awulaa sɔsaa paɣalɛ nyɩɩlaa sɩ pá ná mpi mə naakɩ ɩsəntɔ tɔ, na pá laŋ. Pəyele pa nyɩɩlaa tɔtɔ sɩ pá nɩɩ nti mə nɩɩkɩ tɔ, na pá kpisi. 	 Vele profeten en koningen hebben ernaar gehunkerd te zien wat jullie zien en te horen wat jullie horen."


Ma taapalaa ma caa sɩ ɩ́ nyɩ sɩ tampana tɔɔ ɩsəntɔ, mpi pə maɣana-m tɔ pə waasaa kɛ́, pə yelaa kɛ́ na Laapaalɩ Kʋpaŋ sɔɔsəɣɩ yaʋ. 	 Het volgende wil ik u graag laten weten, beste broeders: Alles wat mij hier is overkomen, heeft ertoe bijgedragen dat het goede nieuws over Jezus Christus beter bekend werd.


Na ma sələməɣɩ Ɩsɔ sɩ ɩsəna tá na-ŋ tə kpɛnta ɩsəntɔɣɔ Ɩsɔ mpaaʋ tɔɔ tɔ pə́ yele na ń cɛkəna teu təkpataa kɛ́ kʋpantʋnaa mpa pa təna tə hikiɣi tá na Kilisiti tá kpɛntʋɣʋ tɔɔ tɔ. 	 Ik bid ook dat er van uw geloof kracht mag uitgaan en dat het mag doorwerken in veel goeds, dat Christus in ons bewerkt en waarnaar wij uitzien.


Nti ɩ tʋ-tʋ tɔɣɔlɛ ɩ Pəyaɣa Yesu Kilisiti tɔm mʋɣʋ na sɩ tə́ sɔɔləɣɩ ta təma ɩsɩɩ Kilisiti tʋ-tʋ sɩ tə́ lakɩ tɔ. 	 God vraagt van ons dat wij in Zijn Zoon Jezus Christus geloven en dat wij van elkaar houden, zoals Christus ons heeft opgedragen.


Pənɛntɛ Tacaa, nti n ka yɔɣɔtaa tɔ n lapa-tɩ. Ɩlɛ yele nyá təmlɛ tʋ má na má tɛɛna laŋhʋlʋmlɛ. 	 "Here", juichte hij, "het wachten is voorbij! Nu ben ik gerust. U hebt Uw woord gehouden.


Ama ye pʋntʋ ɩ́ sələməɣɩ Ɩsɔ, ɩ́ sələmɩ na ɩ́ tɛ ɩ taa, ɩ́ taa la sika. Ye yʋlʋ ɩ́ sələməɣəna sika, pʋntʋ wɛ kɛ́ ɩsɩɩ teŋku lʋm hola nna heelim lakɩ na á laŋtəɣɩ yem tɔ. 	 Maar als u Hem erom vraagt, moet u ook verwachten dat Hij het zal geven. Iemand die twijfelt, lijkt op een golf van de zee, die door de wind heen en weer gejaagd wordt.


Ama pa taa lɛlaa ná lɩɩwa na pá polo pá maɣana Falisanaa, na pá heeli-wɛɣɛ mpi Yesu lapa tɔ. 	 Maar sommigen gingen naar de Farizeeërs om te vertellen wat Jezus had gedaan.


Tɩɩ hʋ́lɩ́-ŋ ɩsəna n ka la tɔ. Apalaa liɣiti nɔɣɔlʋ ɩ wɛ cənɛ mpa pa sɩɩ pa nɔɔsɩ na pá tɔŋna pə kɔtaɣa tɔ. 	 Wij hebben een voorstel. Er zijn in ons midden vier mannen die een plechtige belofte hadden afgelegd.


Ḿpʋ́ɣʋ́ wulaʋ laŋlɛ wakəlaa. Ama ɩsɩɩ ɩ ka tɛma tuunaʋ kɛ ɩ mʋʋlaa ɩsɛntaa ɩlɛ, pə fɛɩ sɩ ɩ ká kisi. 	 Herodes vond dit heel erg, maar kon er niet onderuit. Al zijn gasten hadden gehoord welke eed hij had gezworen.


Pə tɛma ḿpʋ́ɣʋ́ kpakpaa, ɩlɛna Ɩsɔ Feesuɣu pona Yesu kɛ́ wʋlaɣa tɛtʋ taa. 	 Onmiddellijk daarna werd Jezus door de Heilige Geest naar de woestijn gestuurd.


Ama wei ɩ kəla-ɩ toŋ tɔ ɩ́ kɔma na ɩ́ kʋlɩ ɩ tɔɔ na ɩ́ pəsɩ-ɩ, ɩlɛ ɩ lɛɛkəɣɩ ɩ yoou wontu nti ɩnɩ ɩ taakaɣa tɔɣɔ, na ɩ́ məŋna ɩ wɛnaʋ mpɩ, na ɩ́ tala lɛlaa. 	 Maar als er iemand komt die sterker is en beter bewapend dan hij en die overwint hem, dan neemt hij hem zijn wapens af en geeft zijn buit aan anderen.


Tənaɣa Filipʋ polaa na ɩ́ heeli Antəlɩɩ, na pa naalɛ pá polo pá heeli-təɣɩ Yesu. 	 Filippus vertelde het aan Andreas en samen gingen zij naar Jezus om het Hem te vragen.


Ye ɩ kɔma na ɩ́ hii-ɩ, pɔpɔtʋ fɛɩ, ɩ laŋlɛ hʋlʋməɣəna-ɩ kɛ́ na pə́ kəlɩ pɔɣɔlaɣafɛi nɩɩnʋwa wei ɩ ta le tɔ. 	 Als hij het vindt, is hij nog meer blij over dat ene, dan over de 99 andere die veilig in de wei zijn.


Pəlɛ pə waalɩ Paanapasɩ pola Taasɩ kɛ Sɔɔlɩ pɛɛkʋɣʋ. 	 Barnabas vertrok naar Tarsus om Saulus op te zoeken. Toen hij hem had gevonden, ging hij met hem naar Antiochië.


Na ye yʋlʋ tɔma-mɛ sɩ: Ɩ́ nyənɩ, Mesii wɛ cənɛ yaa cənɛ, ɩ́ taa nɩɩ. 	 Als iemand je komt vertellen dat de Christus hier is of daar, geloof het niet.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə tənmsa mpa pa təŋaɣa Sɔɔlɩ tɔ na pá səŋa yem. Pa nɩɩkaɣa pə yɔɣɔtəɣɩ, ama paa naakɩ nɔɣɔlʋ. 	 De mannen die met Saulus meereisden, waren met stomheid geslagen. Zij hadden de stem wel gehoord, maar niemand gezien.


Pə tɔɔ ɩlɛ ɩ́ yele təmaɣa pɔpɔtʋ pɛlʋɣʋ təkpataa, na paa mə taa wei ɩ́ yɔɣɔtəɣɩ tampana kɛ ɩ lɛlaa kiŋ. Pə taɣa pʋlʋ, tá təna tə wɛ kɛ́ ɩsɩɩ niŋ na nɔɔhɛɛ wɛʋ tɔnʋɣʋ tɔɔ tɔ. 	 Houd op met liegen. Vertel elkaar de waarheid, want wij horen bij elkaar en zijn delen van hetzelfde lichaam.


Wulaʋ sɔsɔ ɩnɩ ɩ təmlɛ nyə́ma lɛlaa ná mpʋ, ɩlɛna pa laŋa wakəlɩ sɔsɔm, haləna pá polo pá heeli-təɣɩ pa caa. 	 Enkele andere mensen die het zagen, vonden dit verschrikkelijk. Ze gingen het de koning vertellen.


Həŋ naanʋwa wei n nawa tɔ na wontuɣu pa taa ká kpana wasaŋkalɩ ɩnɩ, na pá lɛɛkɩ ɩ wontu təna na pá yele-ɩ kpɛtɛ. Paa tɔɣɔ ɩ nantʋ, na pá wɔpɩ-ɩ kɔkɔ. 	 Het beest en zijn tien horens zullen de hoer haten. Zij zullen haar alles afnemen en haar naakt laten liggen. Zij zullen haar vlees eten en haar daarna verbranden.


Kʋsəsɩɩtʋ kɔmaɣa sɩ ɩsaɣatʋ ɩ́ huki. Ama timpi ɩsaɣatʋ hukaa tɔ, Ɩsɔ pɛɛlɛɛ ná tɛɛ-təɣɩ tɔɔʋ kɛ sɔsɔm. 	 Toen de wet van God erbij kwam om aan te tonen dat geen mens zich aan Gods geboden zou houden, namen de overtredingen toe. Maar hoe de zonde ook toenam, Gods genade nam nog veel meer toe.


Ama ye wei ɩ ta kɛ Ɩsɔ sɛɛlʋ tɔ ɩ́lɛ́ ɩ caana faɣaʋ, waatʋ ɩnɩ pa taa wei ɩ kɛ́ Ɩsɔ sɛɛlʋ tɔ ɩ wɛna mpaaʋ sɩ ɩ́ yele na pá faɣa. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Ɩsɔ yaa-mɛɣɛ sɩ ɩ́ caɣa təma kiŋ na leleŋ. 	 Het ligt anders als de ongelovige man of vrouw zelf wil scheiden. Laat er dan maar een scheiding komen. De gelovige hoeft zich dan op geen enkele wijze verplicht te voelen. Want God wil dat u in vrede en harmonie leeft.


Ye tá, Ɩsɔ laaləna-tʋɣʋ sɔɔlʋɣʋ ɩlɛna taa sɔɔlɩ-ɩ. 	 Dat wij Hem liefhebben, komt doordat Hij ons het eerst heeft liefgehad.


Tənaɣa Yuta nyə́ma tasa pɛɛ kɛ kpaɣaʋ sɩ pa yakɩ-ɩ. 	 Weer pakten zij stenen om Hem te stenigen.


Ma taapalaa kʋpama mɛ, ɩ́ nɩɩ ma tɔm tənɛ sɩ, Ɩsɔ nyəna antulinya ɩnɛ ɩ taa kɛ́ na ɩ́ ləsɩ kʋnyɔntʋnaa sɩ pá pəsɩ apila kɛ ɩ mpaaʋ taa, na pá hiki kawulaɣa ŋka ɩ tɔma sɩ ɩ ká cɛla mpa pa sɔɔla-ɩ tɔ. 	 Luister naar mij, broeders. God heeft de armen uitgekozen om rijk in het geloof te zijn. Het Koninkrijk van God is voor hen, want dat heeft God beloofd aan allen die Hem liefhebben.


Mpi pə təna pə hɔlaa tɔ pə faaci kɛ pa lakaɣa. 	 Ze spraken met elkaar over alle gebeurtenissen.


yəlaa ɩsɩɩ mpɛ na pa təna mpa pá na-wɛ pa ɩsəlɛ sɛɛna təmlɛ lapʋ tɔ, ɩ́ təŋəɣɩ nti pa heeliɣi-mɛ tɔ. 	 Ik wil graag dat u zich door hen laat leiden en door allen die zich voor u inspannen.


Wei ɩ́ sələma-ŋ, taa pɛmɩ-ɩ, wei ɩ́ lɛɛka nyá kʋwɛnam, taa pɔɔsɩ-ɩ pə tɔm. 	 Als iemand u iets vraagt, geef het hem. Als u iets wordt afgepakt, probeer dan niet het terug te krijgen.


Tənaɣa Yesu kʋla tətɔɣɔlɛ na ɩ́ hɔɣɔsɩ ɩ wontu pə tɔɔ nyəntʋ, na ɩ́ kɛlɩ papaʋ na ɩ́ tɔɣɔlɩ. 	 Hij stond van tafel op, legde Zijn mantel af en deed een linnen doek om Zijn middel.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Sakee tɛɛ nɔɣɔ na ɩ́ kpaɣa asewa, na ɩ́ polo na ɩ́ kpa tʋɣʋ nakʋlɩ kʋ tɔɔ, sɩ Yesu ɩ́ tɛɛkəna kʋ tɛɛ ɩlɛ ɩ na-ɩ. 	 Daarom liep hij hard vooruit en klom in een wilde vijgeboom om Hem toch te kunnen zien.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma ɩ ɩfalaa sɩ: Tampana kɛ ma heeliɣi-mɛ yoo maa cɛsəɣɩ, ye ɩ́ tʋ Ɩsɔ kɛ́ naani, 	 Jezus zei tegen de discipelen: "Heb toch geloof! Als je gelooft en tegen deze berg zegt: 'Ga hier vandaan en val in de zee', gebeurt het absoluut!


Ɩsɔ wei ɩ yaa-mɛ sɩ mə na ɩ Pəyaɣa Tacaa Yesu Kilisiti ɩ́ kpɛntɩ tɔ, mpi mpi ɩ tɔma sɩ ɩ ká la tɔ, ɩ tɔka-wəɣɩ, ɩɩ yeki. 	 God is trouw. Hij heeft u geroepen om samen een te zijn met Zijn Zoon, onze Here Jezus Christus.


Ɩsɔtaa tillaa naalɛ ɩnɩ ɩ waalɩ kɛ́ tooso nyəŋ lɩɩwa na ɩ́ yɔɣɔtəɣəna nɔɣɔ sɔsɔɣa sɩ: Ye wei ɩ́ sɛɛ wontuɣu ŋkʋ na kʋ lɛɛsʋɣʋ na ɩ́ tʋ́ kʋ kʋyʋsʋm kɛ ɩ tokuɣu taa yaa ɩ niŋ taa tɔ, 	 Een derde engel volgde hen en riep: "Wie het beest en zijn beeld aanbidt en het teken op zijn voorhoofd of hand laat zetten, zal de wijn van Gods toorn drinken, die onvermengd in Zijn wraakbeker is gegoten.


Ɩ́ heeli Aasipi sɩ ɩ́ paasəna Tacaa təmlɛ nte pa tʋ-ɩ sɩ ɩ́ la tɔɣɔ teu. 	 Zeg tegen Archippus: "Zorg dat u de taak die de Here u heeft gegeven, goed uitvoert."


Na pá tuli-ɩ na pá lɩɩna ɩcatɛ waalɩ, na pá sʋʋ-ɩ pɛɛ yaɣaʋ sɩ pá kʋ-ɩ. Mpa paa kɛ́ pə aseeta nyə́ma tɔ, pɛlɛ pa sɩɩna ɩfepu wei pa yaa sɩ Sɔɔlɩ tɔɣɔ pa wontu. 	 Zij sleurden hem de stad uit en gingen om hem heen staan. De getuigen begonnen hem met grote stenen te bekogelen. Zij trokken hun mantels uit en legden die neer bij een toeschouwer, een jonge man, die Saulus heette.


Ye pə taɣa mpʋ tá təna təpaɩ tá taa tɛmnaʋ kɛ Ɩsɔ ká la kʋlʋməm, na tá nyəm kɛ Ɩsɔ Pəyaɣa ká la kʋlʋməm tɔtɔ. Na tɩɩ la sɔsaa kɛ ɩ tɔm taa haləna tá teu tala Kilisiti teu sɔsɔɔm. 	 Het doel daarvan is dat wij tenslotte volledig één zullen zijn, door ons gemeenschappelijk geloof en doordat wij de Zoon van God allemaal even goed kennen. Dan zullen wij volledig mens zijn, volwassen geworden door alles wat Christus in ons heeft gedaan.


Pə kɔma na pə́ tala tɩɩŋ ɩnɩ ɩ kooluɣu waatʋ, ɩlɛna ɩ́ kʋsɩ ɩ tillu nɔɣɔlʋ sɩ ɩ́ polo təmlɛ nyə́ma kiŋ na pá cɛlɛ-ɩ ɩnɩ ɩ tete. 	 In de oogsttijd stuurde Hij één van zijn knechten naar de boeren om de huur op te halen.


Ɩ́ paasɩ na ɩ́ ná apalʋ ɩnɩ ɩ sɔsɔɔntʋ yee. Halɩ ta caanaa caanaa caa sɔsɔ Apəlaham ná faɣa pə təna mpi ɩ hika yoou taa tɔɣɔ tɔm naanʋwa na ɩ́ kpaɣa hɔɣɔlʋɣʋ kʋlʋmʋɣʋ na ɩ́ ha-ɩ. 	 Uit het volgende blijkt wel hoe groot deze Melchizédek is. Zelfs Abraham, de eerste voorvader van Gods volk, gaf hem een tiende deel van alles wat hij in de strijd tegen de koningen had buitgemaakt.


Halɩ yəlaa ká kʋlɩ na pá hʋ́lɩ́ pa taalʋnaa yaa pa newaa maɣamaɣa sɩ pá kʋ-wɛ. Na cɛcɛnaa ká la pa piya kɛ mpʋ tɔtɔ. Piya səlɛ sɩɩ kʋlɩ sɩ nyə́ma tɔɔ na sɩ la na pá kʋ-wɛ. 	 Er zullen mensen zijn die hun broer de dood injagen door hem te verraden. Vaders zullen hetzelfde doen met hun kinderen. En kinderen zullen tegen hun ouders in opstand komen en hen vermoorden.


Mpʋ ɩnɩ tɔtɔɣɔ na mə nyʋɣʋ taa nyɔɔɔsɩ, Ɩsɔ nyəmá sɩ təna sɩ nyʋɣʋ kɛ́. 	 En wat kost nu een mus? Bijna niets. Zelfs de haren op je hoofd zijn allemaal geteld.


Ɩsɔ yɔɣɔtaa sɩ: Nti maa la kʋyɛɛŋ kantəkaɣa nyəŋ taa tɔɣɔlɔ. Maa tisi ma Feesuɣu kɛ yəlaa təna tɔɔ. Mə pəyalaa na mə pɛɛlaa ká na nti tɩɩ la cele tɔ na pá yɔɣɔtɩ. Pɩɩ hʋ́lɩ́ mə ɩfepiya kɛ tɔmnaa na pá nana pa ɩsəpee. Na mə kʋkpatəlaa ká toosi toosee. 	 'God zal aan het einde van de tijd Zijn Geest over alle mensen uitstorten. Uw zonen en dochters zullen Gods woorden spreken. Jonge mannen zullen visioenen zien en oude mannen bijzondere dromen hebben.


Ɩlɛna Yesu hʋ́lɩ́ ɩ ɩfalaa kɛ niŋ na ɩ tɔ sɩ: Ɩɩ naa ma too na ma newaa ntɔ. 	 Hij wees naar Zijn discipelen en zei: "Kijk, dat zijn mijn moeder en mijn broers.


Ɩsɔtɔnʋɣʋ na atɛ pə tɛɛʋ ta tala katɛ kɛ Ɩsɔ tɔm taa tɔmiya kʋlʋmaɣa saalʋɣʋ. 	 Betekent dit nu dat de wet van Mozes niet meer geldig is? Helemaal niet! Want nog eerder zullen de hemel en de aarde verdwijnen, dan dat één letter uit de wet zou vervallen.


Yəlaa təna mpa pa lakɩ ɩsaɣatʋ tɔ Ɩsɔ kʋsəsɩɩtʋ kɛ pa kpɛɛsəɣəna. Pə taɣa pʋlʋ, ɩsaɣatʋ lapʋ kɛna kʋsəsɩɩtʋ kpɛɛsənaʋ. 	 Wie zondigt, overtreedt de wet van God, want elke zonde is een overtreding van die wet.


Wei ɩɩ tɔkɩ pə tənaɣa mpʋ tɔ, pə fɛɩ ɩsɩɩ ɩ́ tʋʋ wei ɩ kiiki tɔɣɔnasɩ lɛnsɩ tɔ. Na wei ɩ kii tɔɣɔnasɩ lɛnsɩ kɛ mpʋ tɔ, ɩ́lɛ́ ɩ́ taa caɣana wei ɩɩ kii tɔ. Pə taɣa pʋlʋ, Ɩsɔ mʋ ɩ́lɛ́ tɔ se. 	 Wie alles eet, moet niet neerkijken op iemand die geen vlees eet. En wie geen vlees eet, moet iemand die dat wel doet, niet veroordelen. God heeft hen namelijk allebei aangenomen.


Tacaa Yesu Kilisiti ɩ́ la-mɛɣɛ pɛɛlɛɛ. 	 Ik wens u de genade van onze Here Jezus Christus toe.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, wei ɩnɩ ɩ tɔma sɩ: Taa la wasaŋkalətʋ tɔ, ɩnɩ ɩ tɔmna tɔtɔ sɩ: Taa kʋ yʋlʋ. Mpʋ tɔ, ye n ta la wasaŋkalətʋ na ń kʋ yʋlʋ, n kpisa kʋsəsɩɩtʋ təŋʋɣʋ kɛ́. 	 Want God, Die gezegd heeft dat men geen gemeenschap mag hebben met een andere vrouw dan uw eigen, heeft ook gezegd dat u niet mag doden. Dus, als u de regel over het huwelijk niet hebt overtreden, maar wel iemand hebt vermoord, bent u toch schuldig aan het overtreden van Gods wet.


Tə taa maɣasɩ Tacaa sɩ tə naa ɩ waalɩ. Ḿpʋ́ɣʋ́ pa taa lɛlaa ka lapa na pá səna tʋmaa. 	 Wij moeten het geduld van de Here niet op de proef stellen, zoals sommigen van hen deden; want daarom stierven zij aan slangebeten.


Ḿpʋ́ɣʋ́ na kɔtəlaa sɔsaa na Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa na nyʋɣʋ nyə́ma tɔtɔ. Pɛlɛ pa tɔŋna-ɩ paanaʋ na pá yɔɣɔtəɣɩ sɩ: 	 De mannen van de Hoge Raad lieten zich ook niet onbetuigd. "Hij heeft anderen gered", spotten ze. "Maar Hij kan Zichzelf niet eens redden! U bent toch de koning van Israël? Kom eens van dat kruis af. Dan zullen we in U geloven.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ-wɛ sɩ: Antulinya ɩnɛ ɩ taa cənɛɣɛ apalaa kpakəɣɩ alaa, na alaa náá saakɩ apalaa. 	 Jezus antwoordde: "Trouwen is iets voor de mensen van deze wereld.


Kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ lɛŋkʋ kɔma na kʋ tala tɔ, pə wɛ ɩsɩɩ ɩcatɛ yəlaa təna kotina sɩ pa nɩɩkɩ Tacaa tɔm. 	 De volgende sabbat liep bijna de hele stad te hoop om te horen wat er over Jezus Christus zou worden gezegd.


Ama n nɩɩ leleŋ yoo. Pə taɣa pʋlʋ, n tɛma nyá taa na tɔm nti Tacaa heela-ŋ sɩ ɩ ká la-ŋ tɔ. 	 Jij hebt geloofd dat God zou doen wat Hij zei. Wat een geluk!"


Ama ye ma tɔŋa ma Caa təma kɛ lapʋ, ɩ́ mʋ-yɛ, paa ɩ́ kaa mʋ ma maɣamaɣa. Ɩlɛ ɩ́ ká cɛkəna kpakpaa kɛ tam tɔɔ sɩ má na ma Caa tə wɛ təma taa. 	 Maar als Ik dat wèl doe en u gelooft Mij nog niet, geloof dan in de dingen die Ik doe! Dan zult u weten en ook moeten erkennen dat de Vader in Mij is en dat Ik in de Vader ben."


Ɩlɛna ɩ́ tɔ sɩ: Liɣitee kəntʋlʋ nɔɣɔlʋ ɩ ka wɛnna kəma nyə́ma kɛ naalɛ, lɛlʋ fɛləɣɩ-ɩ liɣitee nyəɣətʋ nasəlɛ nɩɩnʋwa (500), na lɛlʋ kɛ nyəɣətʋ nɩɩlɛ na naanʋwa. 	 "Iemand gaf twee mannen geld te leen, de één 500 zilverstukken en de ander vijftig.


Pə tɔɔ maɣamaɣa kɛ ma caa sɩ ɩ́ nyɩ na ɩ́ tɛ mə taa sɩ yʋlʋ nɔɣɔlʋ ɩ fɛɩ wei Ɩsɔ Feesuɣu tiikiɣi na pʋntʋ lɩɩna pə waalɩ na ɩ́ tɔ sɩ Yesu kɛ́ mpusi tɔ. Na ye Feesuɣu Naŋŋtʋ ɩɩ tiikiɣi wei pʋntʋ kaa pəsɩ na ɩ́ tʋləɣɩ na ɩ́ yeki sɩ Yesu kɛlɛ Tacaa. 	 Daarom wil ik u erop wijzen dat niemand die door de Geest van God geleid wordt, kan zeggen dat Jezus vervloekt is. En evenmin kan iemand oprecht zeggen dat Jezus de Heer is, behalve als hij door de Heilige Geest geleid wordt.


Tənaɣa Yesu tasa-wɛɣɛ yɔɣɔtʋɣʋ sɩ: Mpʋ tɔtɔɣɔ mə taa nɔɣɔlʋ kaa pəsɩ na ɩ́ la ma ɩfalʋ, ye pʋntʋ ɩ́ ta ləsɩ ɩ kʋnyɩɩlʋɣʋ kɛ ɩ nyəm təna tɔɔ. 	 Daarom kunt u, als u geen afstand kunt doen van al uw bezit, nooit mijn discipel worden.


Pə lapa pɩɩsɩ naanʋwa na liɣiti ɩlɛna má məlɩ Yosalɛm, na Panapaasɩ sɩɩ-m, na má kpɛnna Titʋ tɔtɔ. 	 Het duurde veertien jaar voordat ik weer in Jeruzalem kwam; deze keer samen met Barnabas en ik nam ook Titus mee.


Yesu fem ḿpʋ́ɣʋ́ cimaasɩ tanaŋ kʋpaŋkʋ tɛɛ tɔ, Makətala Malɩ tɔɔ kɛ́ ɩ caala lɩɩʋ. Alʋ ɩnɩ ɩ waalɩ kɛ́ Yesu ka tɔɣɔna alɔɣaa naatosompɔɣɔlaɣa. 	 Jezus was op zondagmorgen vroeg weer levend geworden. De eerste die Hem daarna zag, was Maria van Magdala, uit wie Hij zeven boze geesten had weggejaagd.


Ɩlɛna pá nyaasɩ lɛsɛŋ kɛ ɩcatɛ waalɩ kɛ́ tənyaasəlɛ taa, na caləmʋɣʋ lɩɩna tənyaasəlɛ təna na kʋ kpe kpokpokpo na pə́ polo ɩsɩɩ kilomɛɛtələnaa ŋmʋnʋɣʋ na nɩɩwʋwa (300), na pə luma ɩsɩɩ mɛɛtəlɩ kʋlʋm na hɔɣɔlʋɣʋ. 	 Toen ze uitgeperst werden, kwam er een enorme stroom bloed uit, bijna 300 kilometer lang en anderhalve meter diep.


Paa tɔɣɔnɩ-mɛɣɛ pa təkotilenaa səkpena taa. Halɩ pɩɩ kɔɔ na wei ɩ pɛɛkəɣɩ mə kʋɣʋ tɔ, ɩ ka hʋʋ sɩ Ɩsɔ təmlɛ kɛ ɩnɩ ɩ tɔŋa lapʋ. 	 Want de Joden zullen u niet alleen uit de synagoge gooien, maar zelfs doden; en dan denken zij ook nog God daarmee een grote dienst te bewijzen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tasa sɛɣɛsʋɣʋ kɛ Kalilee teŋku nɔɣɔ. Tənaɣa yəlaa kota ɩ kiŋ kɛ sɔsɔm pə fɛɩ kɛɛsʋɣʋ. Haləna ɩ́ kʋlɩ na ɩ́ kpa kpɩɩlʋɣʋ taa na ɩ́ caɣa. Na yəlaa náá caɣa atɛɣɛ lʋm nɔɣɔ na ɩnɩ ɩ wɛ kpɩɩlʋɣʋ taa kɛ́ lʋm taa. 	 Toen Jezus eens bij het meer was, kwamen er zoveel mensen naar Hem luisteren dat Hij maar in een boot ging zitten. Van daaruit sprak Hij verder tot de vele mensen die op de oever stonden.


Apalʋ nyá, nyá aciitu na nyá nyəməŋ tɔɔwa yoo. N kɛ́ Ɩlɔɣɔʋ sɔsɔ yʋlʋ kɛ́, na n kɛ́ kʋpam təna wakəllʋ. N kaa yele mpi mpi Tacaa sɩɩwa sɩ ɩ ká la tɔɣɔ wakəlʋɣʋ kɛ mpʋ? 	 "Wat bent u een gemeen en listig heerschap! U bent een vijand van alles wat goed is! Zoon van de duivel! Houdt u nooit op de woorden van de Here te verdraaien?


Pə tɛʋ kʋfemuɣu, waatʋ wei pa wɛ mpaaʋ taa na pá nyəkəna ɩcatɛ tɔ, Piyɛɛ kpa kutuluɣu pata tɔɔ kɛ́ Ɩsɔ sələmʋɣʋ kɛ ilim sikuɣu. 	 De volgende dag, terwijl de mannen Joppe naderden, ging Petrus het platte dak van het huis op om te bidden. Het was omstreeks het middaguur en


Paa yaa-mɛɣɛ nɔnɔɔsɩ kɛ tɛtʋ tɔkəlaa na awulaa sɔsaa pa kiŋnaa kɛ ma tɔɔ. Ɩlɛna pə́cɔ́ ɩ́ hʋ́lɩ́ ma tɔm tampana kɛ pa na mpa pa ta kɛ Yuta nyə́ma tɔ pa ɩsɛntaa. 	 Jullie moeten terechtstaan voor presidenten en koningen, omdat jullie bij Mij horen. Dat zijn kansen hun over Mij te vertellen en de wereld te laten weten wie Ik ben.


Yəlaa pukaɣana piya səkpesi tɔtɔɣɔ Yesu sɩ ɩ́ tənɩ sɩ tɔɔ kɛ́ niŋ. Ama Yesu ɩfalaa na yəlaa mpɛ ɩlɛna pá kaləna-wɛ. 	 Op een dag brachten enkele mensen hun kleine kinderen bij Hem. Zij wilden graag dat Hij ze zou aanraken en zegenen. De discipelen zeiden echter dat ze moesten weggaan.


Ɩwəyaɣa kɔma na ká kɔɔlɩ kʋtaalətʋ naatosompɔɣɔlaɣa nyəntʋ ɩlɛna pə́ su ɩsɔtaa təkɛtɛkɛtɛ haləna pə́ polo ɩsɩɩ kaləfu hɛkʋ taa kɛ́ mpʋ. 	 Toen het Lam het zevende zegel verbrak, werd het stil in de hemel, ongeveer een half uur lang.


Ɩlɛna yəlaa náá sʋʋ kʋtɔntʋnaa kɛ lɩɩnaʋ, na pá hɩɩsɩ-wɛɣɛ katonaa na nyaaləŋ tɔɔ kɛ́ hapɛɛ nɔɔsɩ, sɩ ye Piyɛɛ tɛɛkəna təna, ɩ ɩlɛɛmʋɣʋ maɣamaɣa tɩɩ tokina kʋtokinaʋ kɛ pa taa lɛlaa. 	 De mensen droegen de zieken naar buiten en legden hen neer op veldbedden en matrassen; zij hoopten dat als Petrus voorbijkwam, in elk geval zijn schaduw op hen zou vallen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ kɔtəlaa sɔsaa na nyʋɣʋ nyə́ma pa puɣusa samaa sɩ pá sələmɩ-ɩ na ɩ́ tʋlɩ-wɛɣɛ Palapaasɩ, na pə́ kaasɩ na ɩ́ kʋ Yesu. 	 Intussen hadden de mannen van de Hoge Raad de massa opgehitst om de vrijlating van Barabbas en de dood van Jezus te eisen.


Ɩ́lɛ́ ɩ waalɩ kɛ́ Kalilee tʋ Yutaasɩ ná kʋla kʋkalʋɣʋ waatʋ, na ɩ́ təŋsɩ yəlaa kʋpiŋ kɛ ɩ waalɩ. Ama pa kʋ ɩ́lɛ́ tɔtɔ, na pə́ yasɩ pa təna mpa pa təŋaɣa-ɩ tɔ. 	 Later, tijdens de volkstelling, trok Judas de Galileeër de aandacht en wist veel mensen voor zich te winnen. Maar toen hij stierf, gingen al zijn aanhangers weer hun eigen weg.


Pa kɛ́ fɛɛlɛ fɛɩ nyə́ma kɛ́, yaasi ɩsaɣaʋ taa kɛ́ pa ha pa tɩ təkpataa, na pá huliɣi asilima təlatɛnaa. 	 Het kan hun niets schelen of iets goed of slecht is. Zij trekken zich nergens iets van aan en worden voortgedreven door hun slechte gedachten en wilde begeerten.


Alʋ nɔɣɔlʋ náá wɛ təna wei hatoo pɩɩsɩ naanʋwa na naalɛ taa ɩ tɔŋna tɔɣɔlʋɣʋ na pə́ wɛ-ɩ toŋ tɔ. Alʋ ɩnɩ ɩ liɣitee təna tɛmna fɛtaa. Pə́cɔ́ nɔɣɔlʋ ta pəsɩ na ɩ́ waasɩ-ɩ. 	 Onderweg slaagde een vrouw erin bij Hem te komen en Hem van achteren aan te raken. Twaalf jaar lang had zij voortdurend bloed verloren. Niemand had haar kunnen genezen. Maar zodra zij de kwast van Jezus' mantel aanraakte, hield het bloeden op.


Ma piya mɛ, wɛɛ naalɛ tike kɛ pə kaasa-m mə hɛkʋ. Pə waalɩ ɩ́ ká pɛɛkɩ-m. Ama ɩ́ kaa pəsɩ na ɩ́ polo timpi ma puki tɔ. Halɩ ḿpʋ́ɣʋ́ maa tɩɩ heela Yuta nyə́ma, na ntɩ ɩnəɣɩ ma lɛləɣɩ-mɛɣɛ heeluɣu tɔtɔ. 	 Vrienden, Ik ben nog maar kort bij u! Wat zult u Mij missen! Zoals Ik al tegen de Joden zei, kunt u niet op de plaats komen, waar Ik ben.


Pɛlɛ pa nɩɩ mpʋ, ɩlɛna pá se na pá məŋna Lisitəla na Tɛləpɩ na pə cɔlɔ acalɛɛ kɛ Likaonii tɛtʋ taa. 	 Toen Paulus en Barnabas dat hoorden, vluchtten zij voor hun leven.


Pə təna mpi pə ta siɣisi tɔ pə kɛ́ ɩsaɣatʋ kɛ́. Ama ɩsaɣatʋ lɛntənaa wɛɛ na tɩɩ kɔŋna səm. 	 Alle onrecht is zonde, maar niet alle zonde is dodelijk.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ma nɩɩ pə yɔɣɔta kɔtaɣa təlatɛ sɩ: Ḿpʋ́ɣʋ́ mɛɛ, Tacaa Ɩsɔ Kawulaɣa tʋ, tampana na siɣisuɣu kɛ n təŋəɣɩ na ń hʋʋkəna. 	 En ik hoorde het altaar zeggen: "Ja, Here, Almachtige God, Heerser over alles, Uw oordelen zijn juist en goed."


Waatʋ wei Pɔɔlɩ tɛma ḿpʋ́ɣʋ́ yɔɣɔtaɣa tɔ, Yuta nyə́ma tɛɛwa na pá kpɛɛsəɣəna təmaɣa teu. 	 Nadat hij dit gezegd had, verlieten de Joden hem, terwijl zij het onderling niet eens waren.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ cɔ-wɛ sɩ: Apalʋ wei pa yaa sɩ Yesu tɔ, ɩnɩ ɩ lapəna tɛɛliya na ɩ́ taa ma ɩsɛ, na ɩ́ tɔ-m sɩ má polo Silowee lɩɩlɛ taa na má saŋ ma ɩsɛ. Ma polaa na ma saŋ, ɩlɛna má sʋʋ naʋ. 	 Hij antwoordde: "Er was een Man, die Jezus heette. Hij maakte wat modder, smeerde dat op mijn ogen en zei dat ik naar Siloam moest gaan om mij te wassen. Toen ik dat gedaan had, kon ik zien."


Tənaɣa sʋlʋm tɛma, ɩlɛna Yesu too heeli Yesu sɩ: Pa sʋlʋm tɛma. 	 Op zeker ogenblik raakte de wijn op. Jezus' moeder hoorde het en ging het Hem vertellen.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu cɔ alʋ ɩnɩ sɩ: Mpa pa nɩɩ Ɩsɔ Tɔm na pá tɔkɩ-tɩ, pʋntʋnaa ntɛ́ nyʋleleŋ nyə́ma te. 	 "Ja", antwoordde Jezus. "Maar weet u wie nog gelukkiger zijn? Alle mensen die de woorden van God horen en zich eraan houden."


Ma taapalaa pə tɔɔ kɛ́ ye pə ta heeli-tʋɣʋ natələɣɩ hatuu tá lotu taa, tə kaa nya Ɩsɔ ɩsɛntaa kɛlɛ paa pəcɔ. 	 Als ons geweten ons niet aanklaagt, vrienden, kunnen wij vol vertrouwen naar God opkijken.


Ɩ́ kpətəna Yesu wei ɩ kɛ́ nɔɣɔ pɛɛlʋɣʋ kʋfam tɛləsʋlʋ tɔ. Ɩ́ kpətəna ɩ caləm kʋŋmɩɩsəm mpi pə yɔɣɔtaɣa kəla Apɛɛlɩ nyəm nyəŋka təcaɣacaɣa tɔ. 	 U bent naar Jezus gekomen, Die ervoor gezorgd heeft dat er een nieuw verbond tussen God en de mensen kwam. Hij heeft daarvoor Zijn bloed gegeven; en Zijn bloed roept om vergeving in plaats van om wraak, zoals dat van Abel.


Ɩsɔtaa tillu naatoso nyəŋ ná pəla ɩ kɔpʋ kɛ Ɩfəlatɩ pɔɣɔ sɔsɔɣa taa, ɩlɛna ka lʋm nyɔɔ na pə́ ha mpaaʋ kɛ awulaa sɔsaa mpa pa lɩɩkəna tɛʋ kite tɔɔ tɔ. 	 De zesde engel goot zijn schaal over de grote rivier de Eufraat uit. Het water droogde op, zodat de bedding een weg voor de koningen uit het oosten kon worden.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pɛlɛ pa cɔ-ɩ sɩ: Tə ta hiki wei ɩ ká kpaɣa-tʋɣʋ təmlɛ tɔɣɔ. Tənaɣa ɩ tɔma sɩ: Ye mpʋ, ɩ́ polo ma lɛsɛŋ taalɛ taa yaa. 	 'Omdat niemand ons heeft gevraagd te komen werken', antwoordden zij. 'Ga maar naar mijn wijngaard om de anderen te helpen', reageerde hij daarop.


Pəyaɣa ŋkɛ ka kʋyɛɛŋ kɔma na pə́ tala pəlefɛi naanʋwa sɩ pa pɛləɣɩ-kɛ tɔ, pa ha-kɛɣɛ hətɛ nte ɩsɔtaa tillu ka heela-wɛ na pə́cɔ́ ka too kpaɣa ka hɔɣɔ tɔ sɩ Yesu. 	 Acht dagen later werd de voorhuid van het kind weggesneden. Het kreeg de naam Jezus, zoals de engel had gezegd toen hij Maria kwam vertellen dat zij zwanger zou worden.


Yʋlʋm nyə́ma ná yɔɣɔta mpʋ, mpi tɔ, pa see Yuta nyə́ma. Pə taɣa pʋlʋ, Yuta nyə́ma ka pɛɛla nɔɣɔ sɩ, ye wei ɩ tɛma ɩ taa na ɩ́ tisi sɩ Yesu kɛ́ Mesii, paa ləsɩ pʋntʋ kɛ pa təkotile taa. 	 Zij zeiden dit omdat zij bang waren voor de Joodse leiders. Want die hadden besloten dat ieder die erkende dat Jezus de Christus was, niet meer in de synagoge mocht komen.


Ma sɛɣɛsa-mɛɣɛ ɩsəna Ɩsɔ sɩɩwa na ɩ́ tɔŋna lapʋ tɔ pə tɔm təcɛɩcɛɩ, ma ta ŋmɛsɩ-mɛɣɛ natəlɩ. 	 Want ik heb u alles over Gods wil en plan verteld.


Ɩsɔtaa kutuluɣu ŋku ɩnɩ kʋ taa tə kota mpʋ tɔ kʋ taa fətəlanaa ka tɔɔwa sɔsɔm. 	 Er brandde in de bovenkamer, waar wij bij elkaar waren, een flink aantal olielampen.


Pa nyəŋna paa tʋɣʋ ŋku na kʋ pile cɔlɔɣɔ. Yʋlʋ kaa kooli tʋɣʋ ŋku pa yaa sɩ fiki tɔ kʋ pee kɛ sɔsɔʋ tɔɔ se, pə́cɔ́ paa kooliɣi tʋɣʋ ŋku pa yaa sɩ lɛsɛŋ tɔ kʋ pee kɛ kɔlɔŋ tɔɔ tɔtɔ. 	 Een boom is te herkennen aan zijn vruchten. Aan een doornstruik komen geen vijgen en aan een braamstruik geen druiven.


Ɩlɛ paa na mpʋ mə laŋa ɩ́ taa hʋləmɩ sɩ alɔɣaa se-mɛ. Ama a hʋləmɩ kɛ́ sɩ pa ŋmaa mə həla kɛ ɩsɔtaa tɔ pə tɔɔ. 	 Maar het belangrijkste is niet dat de boze geesten doen wat jullie zeggen. Waar jullie vooral blij om moeten zijn, is dat jullie namen in de hemel geregistreerd staan."


Kʋ fema ɩlɛna Akilipa na Pelenisi pá sɔ lʋm kɛ teu. Ɩlɛna pá na pa yoolaa sɔsaa na ɩcatɛ nyʋɣʋ nyə́ma pá pɩɩlɩ na pá sʋʋ təkotile na pə na pə yuŋ kɛ sɔsɔm. Tənaɣa Fɛsətusi tilaa na pá kɔna Pɔɔlɩ. 	 De volgende morgen stapten Agrippa en Bernice in vol ornaat de aula binnen. In hun gevolg warenhoge militairen en leden van het stadsbestuur.


Feŋiɣi nyá tɩ na nyá kʋsɛɣɛsətʋ tɔɔ tɔtɔ. Tɔkɩ pə tənaɣa ḿpʋ́ɣʋ́ teu. Tɔm tampana tɔɔ, ye n lakɩ mpʋ, n ká ya nyá tɩ nyʋɣʋ na nyá nɩɩntaa nyəŋ tɔtɔ. 	 Pas goed op jezelf in alles wat je denkt en doet. Blijf trouw aan wat juist en goed is en God zal niet alleen jou redden, maar ook de mensen die naar je luisteren.


Tənaɣa təyaɣa caa tasa-ɩ tɔm sɩ: Cɛ mpaaŋ taa na ń cɔɔ kutuluŋ kila kila, ye n hika mpa n kpa-wɛɣɛ yem yem na ń sʋʋna na ma təyaɣa su. 	 'Goed', zei de heer. 'Ga de stad uit. Ga de wegen en de paden op en zoek nog meer mensen. Doe je uiterste best ze hierheen te brengen.


Ɩlɛna ɩ́ pɔɔsɩ-wɛ sɩ: Awe nyʋɣʋ fotoo na ɩ hətɛ kɛ pa ŋmaa pə tɔɔ cənɛ? 	 Hij vroeg hun: "Wiens portret en opschrift staan erop?"


Ɩlɛ ye n ka hənta-m atɛ, n ká kpaɣa pə təna. 	 Ik geef het aan wie ik wil. Als U mij aanbidt, krijgt U het allemaal."


Tacaa Ɩsɔ heela ma Sɔsɔ sɩ, caɣa ma kɔŋkɔŋ taa, haləna má kɔna nyá kolontunaa kɛ nyá nɔɔhɛɛ tɛɛ. 	 'God zei tegen mijn Here: Kom naast Mij zitten, aan mijn rechterhand, tot Ik Uw vijanden onder Uw voeten leg.' Dat was hem ingegeven door de Heilige Geest.


Tiikilaa napəlɩ paa wɛ ɩcatɛ ńtɛ́ tə tawa taa na pá feŋiɣi pa kaləkəŋ kɛ ahoo ahoo. 	 Die nacht kwam een engel van God bij enkele herders, die buiten in het veld overnachtten en op wacht zaten bij hun kudde. Door de verschijning van de engel werd de omgeving in een helder licht gezet. De herders beefden van angst, maar de engel stelde hen gerust.


Hite kʋlʋmtəlɛ taa lʋm kaa wɛɛ leleŋ nyəm kɛ saalʋɣʋ na təsalaʋ nyəm kɛ saalʋɣʋ. 	 Er komt uit een en dezelfde bron toch ook niet afwisselend schoon en vuil water!


Pə tɔɔ kɛ́ tɩɩ lɔɔ tá apalʋtʋ kɛ paa pəcɔ. Paa pə wɛɛ sɩ tá tɔnʋɣʋ tɔɔ tɔŋna caamʋɣʋ kɛ pəcɔ tɔ, tá taa ná tɔŋna toŋ sɔɔsʋɣʋ kɛ paa kʋyaŋkuɣu. 	 Daarom geven wij het niet op. Hoewel ons lichaam zwakker wordt, wordt onze innerlijke kracht met de dag groter.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Tomaa tɔma sɩ: Haɩ ma Caa na ma Ɩsɔ. 	 "Mijn Here en mijn God", stamelde Thomas.


Apalʋ ɩnɩ ɩ ká hʋ́lɩ́-mɛɣɛ atɛ na ɩsɔ kutuluɣu taa kɛ́ naŋ sɔsɔɔʋ nakʋləɣɩ ɩsɔtaa, ŋku kʋ taa wɛ wontu nti ɩ́ ká lana tɔ. Kʋ taa tənaɣa ɩ́ ká təsɩ pə təna. 	 Hij zal jullie meenemen naar boven, naar een grote, compleet ingerichte kamer. Maak daar het Paasmaal klaar."


Ɩsɔ Tɔm takəlasɩ taa wɛɛ sɩ: Mesii ka wɛɛ Tafiiti lʋlʋɣʋ taa tʋ kɛ́. Pɛtəlɛhɛm timpi Tafiiti ka wɛɛ tɔɣɔ ɩ ká lɩɩna. 	 Er staat geschreven dat de Christus voortkomt uit het geslacht van David. Uit Bethlehem, Davids geboortestad."


sɩ halɩ yʋlʋ ɩ́ sɩɩ kutuluɣu na ɩ́ kpisi kʋ kʋɣʋ na? 	 'Heb je dat gezien? Die man begon te bouwen en moest halverwege ophouden, omdat hij niet genoeg geld had!"


Ɩ́ təŋa tá na Tacaa tá ɩkpatɛ, na ɩ́ ná kʋnyɔntɔɣɔlɛ sɔsɔɔlɛ, paa na mpʋ ɩ́ mʋ Ɩsɔ Tɔm na laŋhʋlʋmlɛ sɔsɔɔlɛ nte Feesuɣu Naŋŋtʋ kɔŋna tɔ. 	 Zo werd u volgelingen van ons en van de Here, want u hebt onze boodschap met de blijdschap van de Heilige Geest aangenomen, ondanks de grote moeilijkheden die u ondervond.


Tá taapalaa, Tacaa Yesu Kilisiti tɔɔ tə heeliɣi-mɛ sɩ ɩ́ hatələna mə taa mpa paa caa pʋlʋ lapʋ na paa təŋəɣɩ sɛɣɛsʋɣʋ ŋku tá tɛləsa-mɛ tɔ. 	 Broeders, namens de Here Jezus Christus moeten wij u zeggen dat u geen contact meer mag hebben met broeders, die hun plicht verzaken en niet doen wat wij u hebben geleerd.


Nti tə kəla pa laŋa wakəlʋɣʋ tɔɣɔlɛ ɩ tɔm sɩ pa kaa tasa ɩ ɩsəpəle taa kɛ́ keesuɣu tɔ. Tənaɣa pa sɩɩ-ɩ na halɩ pá tana-ɩ kpɩɩlʋɣʋ kiŋ. 	 Waar zij het meeste verdriet om hadden, was dat hij had gezegd hen niet meer te zullen ontmoeten. Daarna brachten ze hem naar het schip.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu na ɩ ɩfalaa pa tala Olifinaa pʋɣʋ. Waatʋ ɩnɩ tɔ pa kpɛɣɛtəna Yosalɛm. Pa fɛɩ pooluŋ na Petafasɩ na Petanii. Tənaɣa Yesu tila ɩ ɩfalaa taa naalɛ 	 Zij kwamen in de buurt van Jeruzalem, bij Bethfagé en Bethanië, op de helling van de Olijfberg.


Maa ŋmaa-mɛɣɛ takəlaɣa tɔ, pə taɣa wei ɩ lapa ɩsaɣatʋ ntɩ yaa wei pa lapa-tɩ tɔ pa tɔɔ. Ama sɩ pə́ hʋ́lɩ́ Ɩsɔ ɩsɛntaa təkelekele kɛ́ lʋpʋ mpi ɩ́ lʋpa tá tɔɔ tɔ. 	 Ik heb dat allemaal geschreven, opdat de Here u zou laten zien hoeveel u eigenlijk om ons geeft. Het was me daar veel meer om begonnen dan om de man die het kwaad had gedaan of om degene die daarvan de dupe was.


Ɩlɛna mpa paa wɛ Yesu nɔɣɔ tɔɔ na mpa paa wɛ ɩ waalɩ tɔ pá kooki sɩ: Paa wei ɩ́ tʋ Ɩsɔ kɛ́ teeli. Ɩsɔ ɩ́ wɛɛ wei ɩ kɔŋna Tacaa toŋ tɔ ɩ waalɩ. 	 Voor en achter Hem werd "Leve de koning!" geroepen. De mensen juichten: "Eer voor Hem, Die komt in de naam van God!"


N məŋna pə təna təpaɩ kɛ́ ɩ nɔɔhɛɛ tɛɛ. Pa yɔɣɔtʋɣʋ mpʋ sɩ Ɩsɔ məŋna pə tənaɣa ɩ nɔɔhɛɛ tɛɛ tɔ, pə nyʋɣʋ ntɛ́ sɩ ɩ kpaɣa pə təna təpaɩ kɛ́ na ɩ́ tʋ́ yʋlʋ niŋ taa, pə ta kaasɩ pʋlʋ cəcəka. Paa na mpʋ tə naa kaɣana sɩ pə təna pə ta məlɩ yʋlʋ nɔɔhɛɛ tɛɛ. 	 En U hebt hem het beheer gegeven over alles wat er is." (a) Toen God dit zei, bedoelde Hij ook dat alles aan Hem onderworpen zou zijn, niets uitgezonderd. Wij hebben nog niet gezien dat het al zover is,


Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa na Falisanaa, cɛsəlaa mɛ, mə tɔm wɛ waɩyo. Ɩ́ lɛɛkəɣɩ leelaa kɛ pə təna mpi pa wɛna tɔ, na ɩ́ sələməɣɩ Ɩsɔ na pə́ taɣaləɣɩ sɩ pə́ hʋ́lɩ́ sɩ mɛɣɛ kʋpama. Pə tɔɔ kɛ́ ɩ́ ká tɛ na ɩ́ ná katatəlaɣa naʋ napələɣɩ teu. 	 U doet wel heel vroom door in het openbaar lange gebeden uit te spreken. Maar intussen berooft u de weduwen en de wezen! U zult daarvoor uw straf wel krijgen!


Tampana tɔɔ ɩsəntɔ, pə wɩɩ-ɩ teu kɛ́, haləna ɩ caakaɣa səm. Ama Ɩsɔ wii ɩ pətɔɔtəlɛ. Na pə taɣa ɩ tike ɩ nyəntɛ, na ma nyəntɛ tɔtɔɣɔ, sɩ pə́ taa kɔɔ pə́ sɔɔsɩ-m laŋwakəllɛ kɛ lɛntɛ tɔɔ. 	 Hij is inderdaad erg ziek geweest. Het scheelde niet veel of hij was gestorven. Maar God heeft hem gespaard en mij daarmee een groot verdriet bespaard.


Tənaɣa Yesu tɔma sɩ: Pə taɣa asilima kʋtɔŋ nyə́ma mpɛ pa naanʋwa hikina alaafəya? Na pɔɣɔlaɣafɛɩ naanʋwa ɩnɛ ɩ wɛ le? 	 Jezus vroeg: "Zijn niet al die tien mannen genezen? Waar zijn de negen anderen?


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, timpi taa haŋaɣa na ɩkəllɛ pɛɛkʋɣʋ pə wɛɛ tɔ tənaɣa liɣituɣu na ɩsaɣatʋ ntɩ tə təna tə wɛ tam. 	 Waar jaloezie en eerzucht zijn, vindt u ook wanorde en meer van dat kwaad.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma sɩ: Ɩ́ kuli pɩɩʋ ŋkʋ. Tənaɣa sətʋ ɩnɩ ɩ kɔɣɔ Maləta tɔma sɩ: Tacaa, ɩsəntɔ ɩ tɛma sɔŋʋɣʋ, pə taɣa pʋlʋ, pa pima-ɩ tɔ ɩ kʋyɛɛŋ liɣiti kɔlɔ. 	 "Haal die steen weg", zei Hij. "Maar, Here", protesteerde Martha, "er hangt al een lijklucht. Hij ligt er al vier dagen!"


Mpʋ tɔ, ɩ́ polo na ɩ́ la na kateŋasɩ təna taa yəlaa pəsɩ ma ɩfalaa. Ɩ́ sɔɔkɩ-wɛɣɛ Ɩsɔ lʋm na ɩ́ yaakəna Caa na Pəyaɣa na Feesuɣu Naŋŋtʋ pa hətɛ. 	 Ga er daarom op uit om alle volken tot mijn discipelen te maken. Doop hen in de naam van de Vader en van de Zoon en van de Heilige Geest. Leer hen altijd te doen wat Ik u heb gezegd.


Pa nɩɩ tɔm tənɛ ɩnɩ ɩlɛna Yesu na mpa pa caɣa tɔɣɔʋ tɔ pa taa lɛlʋ yɔɣɔtɩ-ɩ sɩ: Wei ɩ ká caɣa tɔɣɔʋ kɛ Ɩsɔ Kawulaɣa taa tɔɣɔlɛ ɩsɩɩ leleŋ nɩɩlʋ te. 	 Iemand bij Jezus aan tafel hoorde dit en zei: "Wat moet het heerlijk zijn in het Koninkrijk van God te komen!"


Na ɩ nyəm na nti ɩ cɔɔkaɣa-wɛ tɔ tə lapa pa təna mpa pa nɩɩkaɣa tɔɣɔ piti kɛ́ sɔsɔm. 	 Ieder die Hem hoorde, verbaasde zich over Zijn verstand en Zijn antwoorden.


Maɣalɛ tʋɣʋ, na mɛɣɛlɛ pəliŋasɩ. Ye wei ɩ tamsəna-m na maa tamsəna-ɩ, na tə wɛ tam kɛ mpʋ, pʋntʋ lʋləɣɩ pee kɛ sɔsɔm kɛ́. Pə taɣa pʋlʋ, ye ma fɛɩ, mə taa nɔɣɔlʋ kaa pəsɩ na ɩ́ lá pʋlʋɣʋ ɩ tike. 	 Ik ben de wijnstok en u bent de ranken. Als u dicht bij Mij blijft en Ik blijf in u, brengt u veel vrucht voort. Want zonder Mij kunt u niets doen.


Tənaɣa Yesu pɔɔsa-wɛ sɩ: Mə taa awe wɛna heu kʋlʋm təkoŋ na heu ɩnɩ ɩ́ hoti pʋ́ʋ́ɣʋ́ sɔsɔɔʋ nakʋlɩ kʋ taa kɛ́ kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ wule, na ɩ́ yele-ɩ ləsʋɣʋ sɩ pə kɛ́ kʋyakʋ kʋhɛɛsʋɣʋ? 	 Maar Jezus antwoordde: "Als u maar één schaap had en het zou op de sabbat in een put vallen, wat zou u dan doen? Het eruit halen natuurlijk!


Pa ŋmaawa Ɩsɔ Tɔm taa kɛ́ pəlɛ ntɛ́ tə tɔm sɩ: Ɩ nyənɩ, ma sɩɩ pəlɛ kʋcopəle kɛ Siyɔŋ. Kʋkpamʋɣʋ ŋku kʋ huɣi tɔ. Ama wei ɩ́ tɛma-ɩ na ɩ taa ɩ kaa kɔɔ ɩ́ yɔɣɔtɩ sɩ maa nyəmá. 	 God had hen daar al voor gewaarschuwd. "Pas op", zei Hij, "Ik leg temidden van de Israëlieten een struikelblok neer, een steen waaraan zij zich zullen stoten. Maar wie op Hem zijn vertrouwen vestigt, zal nooit teleurgesteld worden." (h)


Paa na mpʋ, ye n tɩɩ kpaɣa alʋ, na ye pɛɛlɔ saana, ɩ ta la ɩsaɣatʋ tɔtɔ. Ama apalaa mpa pa kpakəɣɩ alaa na alaa mpa pa saakɩ tɔ, paa ɩfemle nte pa naakɩ wahala kɛ́. Wahala ɩnəɣɩ ma caa ma kɛɛlɩ mə nyɔɔŋ tɔɔ. 	 Trouwen is voor een man geen zonde en voor een jonge vrouw ook niet. Maar zulke mensen staat wel leed en verdriet te wachten en dat zou ik u graag besparen.


Waatʋ wei Yutaasɩ lɩɩwa, ɩlɛna Yesu yɔɣɔtɩ sɩ: Pənɛntɛɣɛlɛ Yʋlʋ Pəyaɣa má ma teeli ká ná te. Ɩsɔ teeli ká tɩɩ na teu kɛ ma kiŋ. 	 Toen Judas de deur uit was, zei Jezus: "Nu blijkt hoe groot en machtig Ik ben. En daardoor blijkt ook hoe groot en machtig God is.


Ama Yesu suma. Tənaɣa kɔtəlaa wulaʋ tɔma-ɩ sɩ: Na Ɩsɔ wei ɩ wɛna weesuɣu tɔ, ye n kɛ́ Ɩsɔ Pəyalʋ Mesii heelɩ-tʋ təfoo. 	 Maar Jezus bleef zwijgen. "Uit naam van de levende God", riep de hogepriester. "Zeg ons of U de Christus bent, de Zoon van God."


ɩ́ taa tasa ŋkpantɛɛləŋ lapʋ, ɩsɩɩ ɩ́ ka lapʋ waatʋ wei ɩ́ kpɛɛsəna Ɩsɔ kɛ́ kʋyaŋku ɩ́ maɣasa-ɩ sɩ ɩ́ naa ɩ waalɩ kɛ́ wʋlaɣa tɛtʋ taa tɔ. Ɩsɔ yɔɣɔtaa sɩ: 	 dat wij ons hart niet voor Hem mogen toesluiten zoals het volk Israël deed. Zij keerden zich van Zijn liefde af.


Ɩsənaɣa pə lapa na ɩ́ ta cɛkəna sɩ pə taɣa potopotonaa tɔm kɛ ma yɔɣɔtəɣɩ? Ɩ́ taa yele na Falisanaa na Satusee nyə́ma kʋkʋsʋm sʋʋ-mɛ. 	 Waarom denken jullie dan dat Ik het zojuist over brood had? Ik waarschuwde jullie voor de gist van de Farizeeërs en Sadduceeërs!"


Tillaa kɛɛsaɣaa Tacaa Yesu fem tɔm na apalʋtʋ kɛ́, na Ɩsɔ ká wɛ pa təna pa waalɩ kɛ́ teu. 	 De apostelen verkondigden met grote overtuigingskracht dat de Here Jezus uit de dood was opgestaan. De liefde en eenheid waren zichtbaar onder hen. (C)


Na ntiɣi pa ŋmaawa Ɩsɔ Tɔm taa yee? Pa ŋmaawaɣa sɩ: Tɔɣɔnɩ alʋ yom ɩnɩ na ɩ pəyaɣa na pá tɛɛ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, yom pəyaɣa na kasaɣampu pəyaɣa pa kaa kpɛntɩ na pá tala pa caa wontu. 	 Maar in de Boeken staat dat Abraham de slavin en haar zoon moest wegsturen, want de zoon van de slavin mocht de erfenis niet delen met de zoon van de vrije vrouw.


Yʋlʋkʋlɛ tɔm na yoou nakʋlɩ kɩɩ lapəna ɩcatɛ taa na pá təkɩ Palapaasɩ. 	 Laat Barabbas vrij!" Barabbas zat in de gevangenis, omdat hij in Jeruzalem een opstand tegen de regering had geleid en daarbij een moord had gepleegd.


Ye mpʋ ɩlɛ, ɩsaɣatʋ ɩ́ taa tasa mə tɔnəŋ kʋsəpəŋ ɩnɛɣɛ ŋmakəlʋɣʋ na ɩ́ nɩɩna mə tɔnəŋ kʋnyɩɩləŋ. 	 Laat de zonde dan niet meer heersen in uw sterfelijk lichaam. Wees geen slaaf meer van uw slechte begeerten.


Ɩlɛna samaa ɩnɩ ɩ taa, ɩnɛ sɩ ɩ nyəntʋ, ɩnɛ ɩ́lɛ́ sɩ ɩ nyəntʋ. Yoolaa kʋmataŋ ɩnɩ ɩ nawa sɩ ɩ kaa pəsɩ na ɩ́ cɛkəna pə tɔm kɛ teitei kɛ́ cʋkʋɣʋ pənɛ pə taa. Ɩlɛna ɩ́ tɔ sɩ pá tɛɛna Pɔɔlɩ kɛ yoolaa yoou kutuluɣu taa. 	 Zij schreeuwden allemaal door elkaar, zodat hij er niet wijs uit kon worden. Daarom gaf hij bevel Paulus naar het fort te brengen.


Ɩ́ la na mə niŋ kʋsəpəŋ na mə nɔɔhɛɛ acamaa pə nyɔɔ toŋ. 	 Steek dus de handen uit de mouwen en ga stevig op uw benen staan.


Halɩ ntɩ ɩnɩ tə maɣamaɣa kɛ ɩ́ tɔŋna mə taapalaa mpa pa təna pa wɛ Masetoni təna taa tɔɣɔ lapʋ. Ama tá taapalaa mɛ, tə tasəɣɩ-mɛɣɛ wiinaʋ sɩ ɩ́ sɔɔsɩ lʋpʋ kɛ pə taa. 	 Dat blijkt wel uit uw houding tegenover de christenen in heel Macedonië. Toch willen wij u er nadrukkelijk op wijzen dat die liefde moet blijven groeien.


Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, Yʋlʋ Pəyaɣa ma tɔtɔ ma ta kɔɔ sɩ má tɔɣɔ cɛcɛɛlɛ. Ama ma kɔmaɣa sɩ ma pəsəɣɩ yəlaa təna təmlɛ tʋ, na má ha ma weesuɣu na pə́ cɛ yəlaa paɣalɛ kɛ pa yomle taa. 	 Want zelfs Ik, de Mensenzoon, ben niet gekomen om Mij te laten dienen. Nee, Ik ben gekomen om te dienen en mijn leven te geven als losgeld voor velen."


Ɩlɛna tallʋ təŋ lʋm mpi pə pəsa sʋlʋm kɛ mpʋ tɔ. Ama ɩ ta nyɩ timpi sʋlʋm mpɩ pə lɩɩnaa tɔ. Ɩlɛ təmlɛ nyə́ma mpa paa cosa lʋm tɔ pɛlɛ pa nyəmá. Ḿpʋ́ɣʋ́ tallʋ yaa akpaɣalʋ, 	 die niet wist wat er gebeurd was. Hij proefde van het water dat wijn was geworden en riep de bruidegom.


Waatʋ wei sətaa ká fe tɔ akpaɣalɛ tɔm kaa wɛɛ. Ama apalaa na alaa paa wɛɛ kɛ́ ɩsɩɩ ɩsɔtaa tillaa wɛʋ tɔ. 	 Want als de mensen uit de dood opstaan, is er geen sprake meer van trouwen. Dan zijn zij als engelen in de hemel.


Ɩsɔ tampana tɔɔ ɩsəntɔ, nti ma heela-mɛ tɔ pə taɣa nn na aaɩ pə tisuɣu kɛ təntəmlɛ. 	 Net zoals God betrouwbaar is, is ook mijn woord betrouwbaar.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ hʋla-wɛɣɛ Pɛtəlɛhɛm mpaaʋ na ɩ́ heeli-wɛ sɩ: Ɩ́ polo na ɩ́ pɛɛkɩ pəyaɣa ŋkɛɣɛ teu. Waatʋ wei ɩ́ na-kɛ ɩ́ heeli-m na ma maɣamaɣa má polo na má sɛɛ-kɛ. 	 "Ga naar Bethlehem en zoek het kind. Als u het hebt gevonden, kom dan terug om mij er alles over te vertellen. Want ik wil Hem ook eer gaan bewijzen."


Timpi paa kama Yesu kɛ́ səm tesika tɔɔ kɛ́ mpʋ tɔ haləm napəlɩ pɩɩ wɛ təna, na pə taa ka wɛ pəlaaʋ kʋfalʋɣʋ ŋku kʋ taa pa ta pinta nɔɣɔlʋ tɔ. 	 Niet ver van de plaats waar Jezus gekruisigd was, lag een tuin. In die tuin was een nieuw graf, waarin nog nooit een dode had gelegen.


Ɩsɔ wei ɩ sɛɛ-wɛ tɔɣɔlɛ sɩ: Kawulaɣa təyaɣa taa awulumpu nɔɣɔlʋ ɩ kʋləna na ɩ́ polo tɛtʋ pooluŋ nyəntʋ sɩ pá tʋ-ɩ kawulaɣa, na pə́ tɛma ɩlɛ ɩ məlɩ. 	 "Een edelman werd weggeroepen naar een ver land om tot koning te worden gekroond. Na de kroning zou hij weer terugkomen.


Haləna pə maɣamaɣa kɛ tə heela-mɛɣɛ waatʋ wei tá na-mɛ tə wɛɛ tɔ, sɩ paa tʋ-tʋɣʋ kʋnyɔŋ. Mpʋ ɩnɩ pə maɣamaɣa kɛ ɩ́ naa pə kɔma ɩsəntɔ. 	 Want toen wij nog bij u waren, hebben wij u van tevoren gewaarschuwd dat wij moeilijkheden zouden krijgen; en dat is uitgekomen.


Kʋ fema na pá lɩɩkɩ Petanii, ɩlɛ nyɔɣɔsɩ kpa Yesu kɛlɛ. 	 Toen zij de volgende morgen uit Bethanië vertrokken, had Jezus honger.


na Sala kɛ́ Kayinam pəyaɣa, na Kayinam kɛ́ Alafasatɩ pəyaɣa, na Alafasatɩ kɛ́ Sɛm pəyaɣa, na Sɛm kɛ́ Nowee pəyaɣa, na Nowee kɛ́ Lamɛkɩ pəyaɣa, 	 de vader van Sala was Kainan; de vader van Kainan was Arpachsad; de vader van Arpachsad was Sem; de vader van Sem was Noach;


Ye yʋlʋ tuuna kɔtaɣa təlatɛ, ɩ kpɛŋna pə təna mpi pə wɛ kɔtaɣa təlatɛ taa tɔɣɔ na ɩ́ tuuna. 	 Wie zweert bij het altaar, zweert bij het hele altaar.


Ɩ́ sɛɛ-m Asɛŋkiliti na Fəlekɔŋ na Helemɛsɩ na Patəlɔpasɩ na Hɛɛmasɩ na tá taapalaa təna mpa pa wɛ pa cɔlɔ tɔ. 	 Groet ook Asyncritus, Phlégon, Hermes, Patrobas, Hermas en de andere gelovigen die bij hen zijn.


Apalʋ nɔɣɔlʋ naa wɛ ɩcatɛ ńtɛ́ tə taa kɛ́ hatoo lɔŋ, pa yaakɩ-ɩ sɩ Simɔŋ. Apalʋ ɩnɩ ɩ lakaɣa topotopo təma kɛ́, na pə lakɩ Samalii nyə́ma tənaɣa piti. Ɩ nyənaɣa ɩ təɣɩ sɔsɔ kɛ́ pə tii fɛɩ. 	 In de stad woonde een zekere Simon, die zich al langer met toverij bezighield en daarmee alle Samaritanen tot verbazing bracht. Hij deed erg gewichtig en zei dat hij een groot man was.


Ḿpʋ́ɣʋ́ yəlaa mapa kapusi sɩ: Pʋwɛ, Yʋlʋ maɣamaɣa yɔɣɔtaɣa ntɛ? Ɩsɔ kɛ́. 	 "Dat is de stem van een god en niet van een mens!"


Ḿpʋ́ɣʋ́ waatʋ wei pə tapa sɩ Yosɛɛfʋ na Malɩ pá kɔtɩ pa tɩ taɣanʋɣʋ tɔɔ ɩsɩɩ paa kɛɛsʋɣʋ Moisi kʋsəsɩɩɩtʋ taa tɔ, pa pona pəyaɣa kɛ Yosalɛm sɩ pa hʋ́lɩ́-kɛɣɛ Tacaa. 	 Na de bevalling was Maria volgens de Joodse wet veertig dagen onrein. Toen die tijd voorbij was, ging zij met haar man naar Jeruzalem om het kind aan de Here op te dragen.


Təlɛ tə waalɩ nti tə wɛɛ tɔɣɔlɔ. N ká sɔɔlɩ nyá tɔɣɔntəlɛ ɩsɩɩ nyá tɩ. Kʋsəsɩɩtʋ natəlɩ tə fɛɩ tɔtɔ na tə́ kəla tənɛ tə naalɛ ɩnɛ. 	 En het gebod dat daarna komt, is dit: U moet net zoveel van uw medemens houden als van uzelf. Belangrijker geboden dan deze twee zijn er niet."


Ama wei ɩ kɛləɣɩ Ɩsɔ Tɔm nti tə tewa mpʋ na tə hɛtəɣɩ-tʋɣʋ tá yomle taa na ɩ́ wiili tə taa kɛ́ teu, na ɩ́ nyɔɔna-tɩ təkpaŋkpaŋkpa tɔ. Pʋntʋ ɩɩ nɩɩkɩ-təɣɩ kʋnɩɩ kɛ yem na ɩ́ tɛɛwa pə tɛma. Ama ɩ təŋəɣɩ-təɣɩ teu kɛ́, pʋntʋ ká ná sɩ Ɩsɔ wɛ ɩ́ waalɩ kɛ́ ɩ kʋlapʋtʋ taa. 	 Maar als u blijft kijken naar Gods wet voor vrije mensen, zult u die niet alleen goed onthouden, maar er ook naar leven en God zal u zegenen in alles wat u doet.


Ɩ́ tɔɔsɩ saləkatʋnaa tɔɔ ɩsɩɩ ye mə na-wɛ ɩ́ ka wɛnna saləka ɩnɩ ɩ taa ɩ́ ka lapa tɔ. Na ɩ́ tɔɔsɩ mpa pa lakɩ nyaŋ tɔ pa tɔm ɩsɩɩ mə maɣamaɣa kɛ pa lakɩ mpʋ. 	 Denk aan de mensen die in de gevangenis zitten, alsof u zelf gevangen was. Denk ook aan de mensen die mishandeld worden. Omdat u zelf ook een lichaam hebt, kunt u met hen meevoelen.


Pa ŋmaa Ɩsɔ Tɔm taa kɛ́ ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ: Wei ɩ ka tɔɔsa sɔsɔm tɔ pə ta kələna-ɩ. Na wei ɩ ka tɔɔsa pəcɔ tɔ pə ta laŋna-ɩ. 	 In de Boeken staat hierover: "Wie veel had verzameld, hield niets over; en wie weinig had verzameld, kwam niets tekort." (a)


Ɩsɔtaa tillu wei ɩ səŋa Ɩsɔ ɩsɛntaa na ɩ́ tɔka tulaalʋ na ɩ́ wɔkɩ tɔ tulaalʋ ɩnɩ ɩ nyɔɔsɩ na Ɩsɔ yəlaa sələmʋtʋ pə kpɛntaa kɛ́ na pə́ kpaakɩ. 	 En uit de handen van de engel die voor God stond, steeg de geur van de wierook omhoog, samen met de gebeden van de gelovigen.


Kʋsəsɩɩtʋ təna nyʋɣʋ ntɛ́ sɩ: Sɔɔlɩ nyá tɔɣɔntəlɛ ɩsɩɩ n ká sɔɔlɩ nyá tɩ tɔ. 	 De hele wet is immers samengevat in dit ene gebod: "Houd net zoveel van uw medemens als van uzelf." (A)


Tənaɣa Yesu tɔma-ɩ sɩ: Ye n caa n te təkpataa, polo na ń pɛɛtɩ pə təna mpi n wɛna tɔ na ń tala kʋnyɔntʋnaa kɛ pə liɣitee, na cele ń sʋʋ toŋ kɛ ɩsɔtaa. Ń tɛma mpʋ pə lapʋ ɩlɛ n kɔɔ na ń təŋɩ-m. 	 "Als u volmaakt wilt zijn, ga dan naar huis en verkoop alles wat u hebt. Geef uw geld aan de armen en u zult rijk zijn in de hemel. Kom dan terug om met Mij mee te gaan."


Ama ɩ yapa Lɔɔtɩ. Yʋlʋpaŋ ɩnɛ, yəlaa asaɣaa yaasi asilima nyəŋ ka tɔka-ɩ kɛ́ na pə́ cɔɔsəɣɩ. 	 Maar de Here redde Lot uit Sodom, omdat die aan Zijn kant stond.


na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Ye n ka həntɩ-m atɛ na ń sɛɛ-m, maa ha-ŋ mpʋ ɩnɩ pə təna. 	 "Dat zal ik U allemaal geven", zei hij, "als U voor mij neerknielt en mij eert."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu yaa ɩ ɩfalaa na ɩ́ tɔ sɩ: Yəlaa panɛ pa tɔm wɛ-m pətɔɔtəlɛ. Ɩ́ nyənɩ, kʋyɛɛŋ tooso kɔlɔ pa wɛ ma kiŋ cənɛ na pa kʋtɔɣɔʋ tɛma. Pəyele ma luɣu fɛɩ sɩ má yele na pá kpena nyɔɣɔsɩ, pá taa kɔɔ na pá kpisi tɔnəŋ kɛ mpaaʋ taa. 	 Jezus riep Zijn discipelen bij Zich en zei tegen hen: "Ik heb met deze mensen te doen. Ze zijn nu al drie dagen bij Mij en hebben niets te eten. Ik wil ze niet zonder eten naar huis laten gaan. Anders zullen ze onderweg nog naar worden van de honger."


Pa kəla kawalasɩ, na ɩsaɣatʋ, na kʋnyɩɩləŋ, na nyaŋ, na ɩsɛsɛɛmlɛ, na yʋlʋkʋlɛ, na yoou, na puɣusuɣu, na muɣuluɣu tike kɛ pa nyəmá. Pa kɛ́ yɔɣɔtəlaa. 	 Zij zitten vol onrechtvaardigheid en misdaad, vol hebzucht, kwaadaardigheid en jaloezie. Zij zijn uit op moord, ruzie, list en bedrog.


Ma laŋlɛ hʋlʋməna ma waasʋlʋ Ɩsɔ pə tɩɩ fɛɩ. 	 Ik kan mijn blijdschap niet op!


Ɩsɔ kʋ́ Sɔtɔm na Kɔmɔɔ pa acalɛɛ tɔm, na ɩ́ wakəlɩ-yɛ na kɔkɔ. Na ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ hʋləna asaɣaa sɩ ɩsəna mpi pə wɛɛ sɩ ɩ ká la-wɛ tɔɣɔlɛ. 	 Later keerde Hij de steden Sodom en Gomorra ondersteboven en bedekte ze met as; zij werden volledig verwoest. Daarmee stelde Hij een voorbeeld voor alle mensen die niets van Hem willen weten.


Yesu cɔ-wɛ sɩ: Ɩ́ kɔɔ na ɩ́ ná. Ḿpʋ́ɣʋ́ Yohaanɩ ɩfalaa polaa na pá nyɩ Yesu tɛ, na ɩ́ na-wɛ pá la taanaɣa kɛ təna. (Waatʋ ɩnɩ tɔ ilim hʋʋwaɣa.) 	 Zij vroegen: "Meester, waar woont U?"


Tənaɣa apalʋ ɩnɩ ɩ polaa na ɩ́ heeli Yuta nyə́ma sɩ: Yesu waasəna-m. 	 De man verliet de tempel en vertelde de Joden dat Jezus hem had genezen.


Yooyoo hʋntʋ kunti kɛ Yohaanɩ takaa, na ɩ́ ləla tɔnʋɣʋ tampala kɛ ɩ tənaɣa taa. Ɩ tɔɣɔnaɣa ntɛ́ cələŋ na taalɛ tɩɩŋ nim. 	 Johannes droeg kleren van kameelhaar en had een leren riem om. Hij at sprinkhanen en honing van wilde bijen.


Ma yʋlʋ Teufiili, ma takəlaɣa kancaalaɣa nyəŋka taa ma kɛɛsa mpi mpi Yesu caala lapʋ tɔ, na nti nti ɩ sɛɣɛsa pə kpaɣaʋ kancaalaɣa, 	 1-2 Ik hoef u niet te schrijven wanneer en onder welke omstandigheden dit allemaal zal gebeuren, broeders.


Tənaɣa Yuta nyə́ma təŋa-ɩ təkpɩɩ sɩ: Piti təmlɛ nteɣe n ka la-tʋ na pə́cɔ́ tə́ nyɩ sɩ pə ha-ŋ mpaaʋ sɩ ń la ɩsəntɔ ɩnɩ? 	 De Joden namen dit niet. "Hoe durft U! Bewijs maar eens dat U dit mag doen!"


Tənaɣa Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa napəlɩ pa hʋʋ pa taa sɩ: Apalʋ ɩnɛ ɩ kpakəɣɩ ɩ tɩ na ɩ́ kɛɛsəɣəna Ɩsɔ. 	 "Moet je nu eens horen! Die man doet of Hij God Zelf is!" zeiden enkele godsdienstleraars.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tasa-wɛɣɛ heeluɣu sɩ: Ɩsɔtaa Kawulaɣa nəɣəsəna kɛ́ ɩsɩɩ alʋ maɣasʋɣʋ mʋlʋm kɛ cɛmsɛ təpam, na ɩ́ kpaɣa kʋkʋsʋm kɛ pəcɔ na ɩ́ tʋ na ɩ́ huɣuti, na pə təna pə́ kpa təfʋʋ tɔɣɔ. 	 Hij vertelde nog een andere gelijkenis: "Het Koninkrijk van de hemelen is net gist dat u in het deeg doet om te laten rijzen. Als het deeg door en door is gerezen, kunt u er brood van bakken."


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ pola Pilatɩ kiŋ na ɩ́ sələmɩ-ɩ sɩ ɩ kpakəɣɩ sətʋ Yesu. Tənaɣa Pilatɩ tɔma sɩ pá cɛlɛ-ɩ. 	 Hij vroeg hem om het lichaam van Jezus. Pilatus zei dat hij het mocht hebben.


Ɩnəɣɩ Ɩsɔ lapəna pə təna, paa ɩsɔtaa na atɛ pə nyəm mpi pa naa na mpi paa naa tɔ. Pə kpaɣaʋ pəsəlaa na sɔsaa na awulaa na toŋtʋnaa pə loosi təna tɔ ɩ niŋ kɛ Ɩsɔ lapəna pə təna, na ɩ tɔɔ kɛ́ Ɩsɔ lapa-wɩ. 	 Christus Zelf heeft alles in de hemelen en op aarde geschapen, al het zichtbare en onzichtbare. Koningen en wereldheersers, regeringen en andere autoriteiten, alles is door Christus gemaakt tot Zijn eer.


Yaa ma na Paanapasɩ tá tike kɛ pə wɛɛ sɩ tə́ lana tá niŋ na tə́ tɔɣɔna tá nɔɣɔ? 	 Zijn Barnabas en ik dan de enige apostelen, die zelf ons brood moeten verdienen?


Pə tɔɔ maɣamaɣa kɛ Yesu ná kɔna-tʋɣʋ nɔɣɔ pɛɛlʋɣʋ kʋpampam mpi paa pɩɩ kpa na pə tii pə kaa saalɩ tɔ. 	 Daarom werd Jezus Christus het onderpand van dit nieuwe, betere verbond.


Na ɩ luɣu lapa tɔtɔ sɩ ɩ Pəyaɣa ká yelina na ɩ na kʋŋmaŋmam təna pá ciiki. Na Ɩsɔ Pəyaɣa caləm lɩ́ɩ́ səm tesika tɔɔ tɔɣɔ Ɩsɔ yelaa na pə́ lá hɛɛsʋɣʋ tɔm. Mpʋ pə yelina na Ɩsɔ na pə təna təpaɩpaɩ pa ciiki, paa ɩsɔtaa nyəm paa atɛ nyəm. 	 Door Zijn Zoon heeft God een altijddurende vrede gesticht tussen Zichzelf en alles wat in de hemelen en op aarde is. Doordat Christus Zich aan het kruis heeft opgeofferd en Zijn bloed heeft gegeven, is er verzoening met God.


Yəlaa mpa ɩ́ kpa ɩsəntɔ tɔ pa ta wakəlɩ tá tʋɣʋ kutuluɣu nakʋlɩ. Pəyele pa ta tʋʋ tá tʋɣʋ alʋ nyəŋkʋ. 	 De mannen die u hier hebt gebracht, zijn geen tempelrovers en hebben niets lelijks over onze godin gezegd.


Ye n wɛna alʋ, taa lʋ sɩ n kisiɣi-ɩ, na ń tɩɩ fɛɩna taa pɛɛkɩ sɩ ń kpaɣa. 	 Als u een vrouw hebt, moet u natuurlijk niet van haar scheiden. Hebt u geen vrouw, probeer dan ook niet er één te vinden.


Ama pənɛntɛ mə na Yesu Kilisiti mə kpɛntʋɣʋ tɔɔ ɩ weesuɣu lɩɩʋ yelaa kɛ́ na ɩ́ ka hatələnaʋ pə təna tɔ ɩ́ taɣanɩ-wəɣɩ kpətənaʋ. 	 U leefde zonder hoop en zonder God. Maar nu u één met Christus bent, is er geen afstand meer tussen Gods volk en u. Doordat Christus Zijn leven en Zijn bloed voor u heeft gegeven, bent u dichtbij gekomen.


Kʋyakʋ nakʋlɩ Yesu sɛɣɛsaɣa. Pə pamna Falisanaa na Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa mpa pa lɩɩna Kalilee na Yuta pa acalɛɛ təna taa na Yosalɛm tɔ paa wɛ təna na pa caɣaa. Na Tacaa toma ka wɛ Yesu kiŋ na ɩ lakɩ na kʋtɔntʋnaa hikiɣi alaafəya. 	 Toen Jezus op een dag de mensen weer over God vertelde, zaten er ook Farizeeërs en godsdienstleraars te luisteren. Het leek wel of zij overal vandaan kwamen. Uit Galilea, Judea en uit Jeruzalem. Jezus was vol van Gods genezende kracht.


Mpi tɔ pə taɣa ɩsɔtaa tillaa kɛ ɩ waasəɣɩ. Ama Apəlaham piya kɛ ɩ waasəɣɩ ɩsɩɩ pa ŋmaaʋ Ɩsɔ Tɔm taa tɔ. 	 Wij weten allemaal dat Hij Zich het lot van engelen niet aantrekt, maar wel van de nakomelingen van Abraham.


Na kɔtəlaa sɔsaa náá tɔŋ sɩ ɩ lapa taalənaa kɛ sɔsɔm kɛ́. 	 De leidende priesters begonnen Hem van allerlei dingen te beschuldigen.


Pə́ kaasɩ lɛlaa na pɛlɛ pá kpa tillaa mpɛ na pá hʋ́lɩ́-wɛɣɛ kaŋkaŋsi na pá kʋ-wɛ. 	 Weer anderen grepen de knechten van de koning en mishandelden hen. Sommigen zo erg dat ze stierven.


Ye ma sɛɛkɩ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ na pə́cɔ́ má tɔkɩ, pepe tɔɔ kɛ́ paa tʋʋ-m timpi ma tɔkəna sɛɛtʋ tɔ? 	 Als ik God dank voor wat ik eet, hoe durft die ander er dan iets van te zeggen? Ik dank God toch!


Kaa yoosi ka təmlɛ kɛ Ɩsɔ ɩsɛntaa na Feesuɣu Naŋŋtʋ toŋ. Ka ləmaɣasəlɛ na ka toŋ ká wɛɛ ɩsɩɩ Ilii. Kaa kpɛntɩ caanaa na pa piya. Kaa la na kaanɩɩtʋnaa təŋ tampana. Kaa la ḿpʋ́ɣʋ́ sɩ ká taɣanɩ Tacaa kɛ yəlaa kʋpampama mpa pa mʋna ɩ təmlɛ lapʋ tɔ. 	 Hij zal een bijzondere man zijn, met dezelfde geest en kracht als de profeet Elia. Hij mag de mensen erop voorbereiden dat de Christus komt. Hij zal hun leren God lief te hebben zoals hun voorouders deden en te leven zoals God het wil."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Pɔɔlɩ tɔma-ɩ sɩ: Nyənɩ ɩ wɛʋ ɩsɩɩ koluŋa kʋhʋlʋmaɣa, Ɩsɔ ka mana-ŋ. N caɣaa na ń hʋʋkəna-m tɔm ɩsɩɩ kiiu səŋaa tɔ pə teitei. Pəyele n ŋmaana kiiu ŋkʋ kʋ tɔɔ na ń tɔ sɩ pá ma-m? 	 "God zal u slaan, huichelaar", zei Paulus tegen hem. "U zit hier om volgens de wet recht over mij te spreken. Geeft u iemand opdracht mij te slaan, wat tegen de wet is?"


Pɔɔlɩ yɔɣɔtaɣa taa ɩ kɛɛsa ɩsəna yʋlʋ ka təŋ tampana mammam kɛ́ ɩ kʋlapʋtʋ taa tɔ pə tɔm, na ɩsəna ɩ ká tɔkɩ ɩ tɩ, na ɩsəna Ɩsɔ ká hʋʋna yəlaa kɛ tɔm kɛ cele tɔ. Ɩlɛna sɔɣɔntʋ kpa Felikisi na ɩ́ tɔmɩ-ɩ sɩ: Lɩɩ mpʋ. Ye ma kɔma na má hika caɣalɛ ɩlɛ maa tasa-ŋ yaaʋ. 	 Maar toen Paulus over rechtvaardigheid, zelfbeheersing en het komende oordeel van God sprak, kreeg Felix het benauwd en zei: "Het is voorlopig wel genoeg. Als het me schikt, zal ik u nog wel eens laten roepen."


Ḿpʋ́ɣʋ́ Piyɛɛ cɔwa sɩ: Mʋʋlaa fɛləɣəna. Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu tɔma sɩ: Tampana kɛ te, pə fɛɩ sɩ tɛtʋ piya ɩ́ fɛlɩ lampuu se. 	 "Van volken die zij hebben onderworpen", antwoordde Petrus.


Teu nyəm mpɩ pə mələna ntɛ́ na pə́ kɔna maɣa səm na? Aaɩ, pə taɣa mpʋ se, paa pəcɔ. Ɩsaɣatʋ lapəna kɔkɔlɔ ɩnɩ. Tənaɣa tə kulina tə tɩ waalɩ sɩ ntəɣəlɛ ntɩ. Tə kpaɣa mpi pə wɛ teu tɔɣɔ na tə́ kʋna-m. Tənaɣa kʋsəsɩɩtʋ yelaa na ɩsaɣatʋ tɔm la sɔɣɔntʋ na pə́ tɛɛ caasa. 	 Heeft het goede dan mijn dood veroorzaakt? Geen sprake van! De zonde heeft iets goeds gebruikt om mij de dood in te jagen. Daaruit blijkt haar ware aard.


Kpɩɩlʋɣʋ saalaa caakaɣa sɩ pá se na pá yele kpɩɩlʋɣʋ kɛ təna. Tənaɣa pa tisa kpiiliya ŋkɛ na pá cɛsɩ sɩ pa caa pa tʋ kuulanaa lɛlaa kɛ kpɩɩlʋɣʋ ɩsɛntaa tɔɔ. 	 De bemanning probeerde even later het schip te verlaten en streek de sloep, zogenaamd om ook van het voorschip ankers uit te gooien.


Pə tɔɔ tɔ, ɩ́ lɔ mə ɩsaɣatʋ na ɩ́ laɣasɩ hʋwɛɛ, na ɩ́ pəsəna Ɩsɔ tɔɔ. Ɩlɛna ɩ́lɛ́ ɩ́ taɣanɩ mə təwakəllɛnaa. 	 Heb er dus berouw over en bekeer u tot God; dan zal Hij uw zonden wegdoen, zodat een tijd van verfrissing aanbreekt als u met de Here leeft.


Pə taɣa pʋlʋ, pə təna mpi ma tɩ tɔ, nyá tənna, na pə təna mpi n tɩ tɔ má tənna. Ma nyʋɣʋ ká kʋləna pa kiŋ. 	 Zij zijn van U. Alles wat van Mij is, is van U. En wat van U is, is van Mij. In hen wordt weerspiegeld wie Ik ben.


Pa yɔɣɔta Ɩsɔ Tɔm taa sɩ: Kʋpantʋ kɛ ma sɔɔlaa, pə taɣa kɔtasɩ. Ye ɩ́ ka cɛkəna tɔm tənɛ tə hʋwɛɛ ɩ́ taa tʋ yəlaa panɛɣɛ kʋpəntʋɣʋ kɛ yem kɛ́ mpʋ. 	 Er is geschreven: 'Het gaat God niet om uw offers en geschenken. Hij wil dat u met andere mensen meeleeft en hen helpt.' Als u begreep wat daarmee wordt bedoeld, zou u geen onschuldige mensen hebben veroordeeld.


Mpʋ tɔ, mə taa sɔsaa ɩ́ təŋ ma waalɩ kɛ́ Sesalee na pá lana-ɩ tɔm, ye ɩsɩɩ tampana ɩ wakəla pʋlʋ. 	 "Laten enkele van uw leiders met mij meereizen. Als die man iets verkeerds heeft gedaan, kunnen zij hem beschuldigen" zei hij.


Ama tɛtʋ waasa alʋ ɩnɩ, tɛtʋ haa nɔɣɔ na tə́ li lʋm mpi tʋm ka tɔna ɩ nɔɣɔ kɛ mpʋ tɔ. 	 Maar de aarde kwam haar te hulp door open te splijten en de stroom water op te slokken.


Pə taɣa ɩsɩɩ kʋcɔɔŋ ɩsəlɛ taa maɣamaɣa kɛ ma nyənəɣɩ se, ama ma caa kɛ́ sɩ pə́ məŋna-mɛɣɛ mə tələsəlɛnaa. 	 Nu gaat het mij niet om de gift op zich, maar wel om uw goede werk waardoor uw hemelse beloning steeds groter wordt.


Ma caa tɔtɔ sɩ alaa ɩ́ tɔɣɔləɣɩ pa wontu kɛ ɩsəna pə mʋna pá tɔɣɔləɣɩ tɔ, pá taa la ɩsəcaʋ na pá suli mpəle tɛləsʋɣʋ. Pá taa tiɣiliɣina nyɔɔsɩ taɣanʋɣʋ katatəlaɣa, yaa wʋlanaa na lɩɩtʋ pə tʋɣʋ, yaa liɣitee pɔɔŋ tɔɣɔlʋɣʋ sɩ pá te. 	 En de vrouwen moeten bescheiden zijn, nuchter en netjes in hun kleding en gedrag. Gelovige vrouwen moeten opvallen door hun vriendelijkheid en goedheid, niet door kapsels, dure sieraden of sjieke kleren.


Ḿpʋ́ɣʋ́ Yesu ɩfalaa pɔɔsa-ɩ sɩ: Pepe tɔɔ kɛ́ Ɩsɔ Tɔm sɛɣɛsəlaa ná tɔŋ sɩ Ilii ká caaləna kɔntɛ? 	 De discipelen vroegen: "Waarom zeggen de godsdienstleraars altijd dat de Christus pas kan komen nadat Elia is geweest?"


Pə wɛ teu sɩ yʋlʋ ɩ́ sɔɔləɣɩ ɩ lɛlʋ kɛ mpʋ yaa. Ama kʋpantʋ lapʋ taa kɛ́ ɩ́ ká sɔɔləɣɩ ḿpʋ́ɣʋ́ tam, pə́ taa wɛɛ waatʋ wei ma wɛ mə kiŋ tɔ tike. 	 Inspanning voor een goede zaak is natuurlijk prachtig. Maar u moet dat altijd doen, niet alleen als ik bij u ben.


Ye n tisina nyá nɔɣɔ kɛ yəlaa təna ɩsɛntaa sɩ Yesu kɛlɛ Tacaa, na ń tɛ nyá taa kɛ́ kʋpam sɩ Ɩsɔ feesa-ɩ waatʋ wei ɩ səpa tɔ, pɩɩ ya nyá nyʋɣʋ. 	 Want als u zegt dat Jezus Christus uw Heer is en als u met uw hele hart gelooft dat God Hem uit de dood heeft opgewekt, zult u gered worden.


Ama paa tɛ na pá kɛɛsɩ pa kʋlapəlɛ tənaɣa Ɩsɔ wei ɩ sɔɔlʋ pɩɩwa sɩ ɩ hʋʋkəna weesiŋ nyə́ma na sətaa kɛ tɔm tɔ. 	 Maar zij zullen zich moeten verantwoorden voor de grote rechter, Die over de levenden en de doden oordeelt.


Ama ɩ cɔ-m sɩ ɩ pɛɛlɛɛ paasi, pʋlʋ ta kaasɩ sɩ ɩ́ tasa-m lapʋ, sɩ pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ma ɩcantʋ taa kɛ́ ɩnɩ ɩ toma ná naa teu. Ye mpʋ ma ɩcantʋ kɛ maa sana ma tɩ na Kilisiti toma kenti ma tɔɔ. 	 Maar de Here antwoordde telkens weer: "Dat Ik altijd bij u ben, is genoeg. Wanneer u zelf zwak bent, kan mijn kracht zich tenvolle ontplooien." Daarom durf ik mij toch op mijn zwakheden te beroemen. Omdat dan de kracht van Christus in mij gezien kan worden.


Apalʋ ɩnɩ, waatʋ wei ɩ tɛma tɛtʋ yapʋ na ɩ tulum liɣitee anɩ tɔ, ɩ polaa na ɩ́ hoti tə taa kɛ́ ɩ nɔɣɔ tɔɔ, na ɩ lotu tʋlɩ, na ɩ taa lotu ya na tə́ ŋmaa. 	 Met het geld dat hij voor zijn verraad had gekregen, werd een stuk grond gekocht. Zelf viel hij languit voorover en zijn buik scheurde open en al zijn ingewanden kwamen eruit.


Wei ɩnɩ ɩ tii mpʋ tɔ kʋlʋm ɩnɩ ɩ kpana haləna ɩ́ tɛɛ ɩsɔtaa təyamyam sɩ ɩ́ wɛɛ na ɩ́ maɣalɩ paa timpi. 	 Hij is naar de aarde afgedaald en weer naar de hemel opgestegen, om alles overal, van hoog tot laag, met Zijn aanwezigheid te vullen.


Tənaɣa kotilaa təna kʋlaa na pá pona-ɩ Pilatɩ ɩsɛntaa. 	 Ze stonden op en brachten Hem met z'n allen naar gouverneur Pilatus.


Pa tala Yuta nyə́ma təkotile sɔsɔ ɩnɩ ɩ tɛ, ɩlɛna Yesu ná yəlaa wiliɣi na pá makɩ kapusi kɛ sɔsɔm na pə haŋa yem. 	 Toen zij bij het huis van Jaïrus kwamen, klonk daar gehuil en gejammer!


Nɔɣɔlʋ kaa pəsɩ na ɩ́ sʋʋ yʋlʋ toŋ tʋ təyaɣa sɩ ɩ kuuki ɩ wontu na ɩ́ tá tɛ toŋ tʋ ɩnəɣɩ hɔkʋɣʋ kɛ ŋmɩɩsɩ. Ama ɩ kpaa-ɩ kɛ́ na ɩ́ hɔkɔ-ɩ təkeŋkeŋ na pə́cɔ́ ɩ́ sʋʋ ɩ wontu kuuu kɛ təyaɣa taa. 	 Als u het huis van een sterke man wilt binnengaan om zijn spullen weg te halen, moet u hem eerst vastbinden. Dan pas kunt u zijn huis leeghalen.


Tənaɣa ma hənta ɩ tɛɛ sɩ ma sɛɛ-ɩ. Ama ɩ tɔma-m sɩ: Taa la mpʋ, ta tənaɣa təmlɛ nyə́ma kɛ́. Taɣalɛ mpʋ na nyá taapalaa mpa Yesu kula tampana tɔɔ na pá nyɩ-yɛ tɔ. Ye sɛɛtʋ ɩlɛ, Ɩsɔ kɛ́ n ká sɛɛ. Yesu kula tampana nna a tɔɔ tɔ, anɩ a tʋna Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa kɛ yɔɣɔtʋɣʋ. 	 Ik viel voor hem neer om hem te aanbidden, maar hij zei: "Doe dat niet! Ik ben een dienaar van Jezus, net als u en uw broeders, die openlijk voor hun geloof in Jezus uitkomen. Aanbid God. De kern van alle profetie is het getuigenis van Jezus."


Tɔm tooso kɛ́ ma sələma Tacaa kɛ kʋtɔŋ kʋnɛ kʋ tɔɔ sɩ ɩ́ waasɩ-m-kʋ. 	 Drie keer heb ik de Here gesmeekt dit lijden te laten ophouden.


Ḿpʋ́ɣʋ́ pə lapa Pɔɔlɩ ɩsɩɩ toosee taka kɛ ahoo taa, na ɩ́ ná Masetoni apalʋ nɔɣɔlʋ na ɩ́ səŋaa na ɩ́ wiikina-ɩ sɩ: Kɔɔ Masetoni na ń waasɩ-tʋ. 	 Daar kreeg Paulus 's nachts een visioen. Hij zag een Macedonische man staan, die hem dringend vroeg: "Steek over naar Macedonië om ons te helpen!"


Ḿpʋ́ɣʋ́ Ɩsɔ Tɔm tɔŋna yɛkʋɣʋ na tə puki, na Tacaa təŋlaa nyɔɔŋ tɔŋna sɔɔsʋɣʋ kɛ sɔsɔm kɛ Yosalɛm taa. Haləna kɔtəlaa paɣaʋ tisi na pá mʋ Yesu tɔm kɛ teu.3 	 Gods boodschap kreeg steeds meer bekendheid. In Jeruzalem nam het aantal volgelingen van Jezus sterk toe. Ook veel priesters gaven gehoor aan de oproep in Jezus te gaan geloven.


Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ nawa kpɩɩləŋ naalɛ səŋa kʋteŋ tɔɔ, na tiina kpalaa lɩɩ ɩ taa na pá polo pa puluŋ cɔtʋɣʋ. 	 Hij zag twee boten liggen die half uit het water waren getrokken. De vissers stonden iets verderop hun netten schoon te spoelen.


Pɔɔlɩ lapa kutuluɣu kɛ haya na ɩ́ caɣa kʋ taa kɛ́ pɩɩsɩ naalɛ təcu. Na mpa pa caakaɣa-ɩ tɔ pá puki təna na pá makəna-ɩ. 	 Paulus woonde twee volle jaren in het huis dat hij had gehuurd en ontving iedereen die bij hem kwam.


Yoolaa ná pɔɔsa-ɩ tɔtɔ sɩ: Na tá se, nti na ntiɣi táá la? Ḿpʋ́ɣʋ́ Yohaanɩ cɔ pɛlɛ sɩ: Ɩ́ taa muɣuli nɔɣɔlʋ. Pə́cɔ́ ɩ́ taa tʋ nɔɣɔlʋɣʋ tɔm. Mə laŋa ɩ́ hɛɛna mə kʋfɛlʋɣʋ. 	 "En wij?" vroegen een paar soldaten. "Hoe moeten wij leven?" Johannes antwoordde: "Pers niemand iets af. Gebruik geen geweld of valse beschuldigingen om meer geld te krijgen. Wees tevreden met uw soldij."


Na mpʋ tɔtɔɣɔ na alʋ, ye ɩ́ kisa ɩ paalʋ na ɩ́ saa kʋfalʋ, ɩ lapa wasaŋkalətʋ. 	 En als een vrouw haar man verlaat en met een ander trouwt, pleegt ook zij overspel."


Sɔɔlʋɣʋ mpi Ɩsɔ sɔɔla-tʋ tɔ tə nyəma-wɩ, na tə tɛma-wɩ na tá taa. Ɩsɔ kɛ́ sɔɔlʋɣʋ tʋ kɛ́, ɩlɛ ye wei ɩ sɔɔləɣɩ ɩ lɛlʋ, pʋntʋ nyəmá Ɩsɔ na Ɩsɔ wɛ ɩ waalɩ. 	 Wij hebben de liefde van God leren kennen; daarom vertrouwen wij op die liefde, die God voor ons heeft. God is liefde. Wie blijft liefhebben, blijft één met God.


Ɩ́ ká nɩɩ yooŋ taŋ kɛ mə cɔlɔ mə cɔlɔ. Paa heeliɣi-mɛɣɛ pooluŋ yooŋ tɔmnaa. Ama ɩ́ taa yele na mpʋ ɩnɩ pə́ cɛ mə laŋa. Pə wɛɛ sɩ mpʋ ɩnɩ pəlɛ pɩɩ la kɛ́. Ama waalɩ waalɩ kɛ́ antulinya náá kɔɔ na ɩ́ tɛŋ. 	 Wanneer jullie allerlei berichten over oorlog horen, maak je dan niet ongerust. Er moeten wel oorlogen komen, maar die wijzen er niet op dat het einde er al is.


Tɩɩ pɛɛkəɣɩ sɩ tə́ caalɩ-mɛ sɩ ɩ́ təŋ pənɛ na ɩ́ yele pənɛ. Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, tə nawa sɩ ɩ́ tɔka Ɩsɔsɛɛlɛ mpaaʋ kɛ teu. Ama tá luɣu wɛɛ kɛ́ sɩ tə́ tʋ-mɛɣɛ niŋ kɛ mə təmlɛ taa na pə́ waasɩ-mɛ. 	 Niet dat ik iets over uw geloof te zeggen heb; dat is sterk genoeg. Nee, ik wil met u meewerken aan uw blijdschap.


Pa ŋmaa ɩ tokuɣu taa kɛ́ hətɛ natəlɩ, ama pə hʋwɛɛ ta tʋlɩ teu kɛ́ təyaɩɩ. Sɩ, Papiloni sɔsɔ, antulinya wasaŋkalənaa na acaalətʋ pə too. 	 Op haar voorhoofd stond een geheime naam geschreven: "Het grote Babylon, de moeder van alle hoeren en van alle gruwelijkheden in de wereld."


Na pa heela-m yoolaa mpa pa caɣa kpaɣanəŋ tɔ pa nyʋɣʋ. Paa wɛ iyisi iyaɣa (1000) kɛ tɔm ŋmʋnʋɣʋ (200) kɛ. 	 En ik hoorde hoeveel soldaten te paard met hen mee zouden gaan: tweehonderd miljoen.


Na tə́ na Ɩsɔ teeli tənyənənyənɩ. Tə teekaɣa kɔkɔ kɛ́ na pə́ nəɣəsəna liɣitee pəlɛ kʋcɔlɔcɔllɛ nte tə naa ɩsɩɩ tiŋ tɔ. 	 Er kwam een gloed vanaf als van een zeer dure edelsteen, als van een kristalheldere diamant.


Pa lɩɩ Yuta nyə́ma təkotile taa, ɩlɛna pa na Saakɩ na Yohaanɩ pá polo Simɔŋ na Antəlɩɩ pa təyaɣa kɛ kpakpaa. 	 Uit de synagoge ging Jezus met Simon en Andreas mee naar huis. Jakobus en Johannes waren er ook bij.


Tənaɣa kɔtəlaa polaa na pá taɣanɩ pəlaaʋ tɔɔ pɩɩʋ ŋkʋɣʋ teu, na pá tʋ pa kʋyʋsʋm sɩ nɔɣɔlʋ ɩ́ taa tokina. Ɩlɛna pá sɩɩ yoolaa sɩ pá taŋ. 	 Zij verzegelden de steen voor de opening van het graf en zetten er een aantal mannen bij op wacht.


Yesu kɔma na ɩ́ kpɛɣɛtəna Yeliko ɩlɛ, sɛsɛ yʋlʋm nɔɣɔlʋ ɩ ka caɣa mpaaʋ nɔɣɔ ntɛ́ na ɩ́ lakɩ pala. 	 Niet ver van de stad Jericho zat een blinde man langs de weg te bedelen.


Pa kiisaɣa mpʋ na pá ciɣitiɣi pa wontu na pá faləɣɩ tɛtʋ. 	 "Hoe eerder hij dood is, hoe beter!" Ze zwaaiden met hun mantels en gooiden handenvol stof de lucht in.


Mɛ mpa ɩ́ tɛma-tɛ na mə taa tɔ, tə kɛ-mɛɣɛ kʋpam taa kʋpam kɛ́. Pə yela mpa pɛlɛ na pá tá tɛ pa taa tɔ tə kɛ́ pɛlɛɣɛ pəlɛ nte ŋmalaa lɔwa na tə́ pəsɩ nte tə tɔɔ pə təna pə́ səŋaa tɔɣɔ. 	 Voor u die op Hem vertrouwt, is Hij kostbaar; voor mensen die niets van Hem willen weten, geldt wat in de Boeken staat: "De steen die door de bouwlieden afgekeurd werd, is de belangrijkste geworden, een echte hoeksteen." (B) Zo is Christus niet alleen de onmisbare hoeksteen geworden, Hij is ook de steen waarover men struikelt en waaraan men zich stoot. (C)


Ḿpʋ́ɣʋ́ Ɩtiyɛɛnɩ cɔwa sɩ: Ma tɛɛtʋnaa na ma caanaa mɛ, ɩ́ tʋ ŋkpaŋŋ na ɩ́ nɩɩ. Teeli Ɩsɔ lɩɩ ta caanaa caanaa caa sɔsɔ Apəlaham tɔɔ kɛ́ ɩ ka wɛʋ Mesopotami na pə́cɔ́ ɩ́ kʋləɣɩ na ɩ́ puki Halaŋ kɛ caɣaʋ tɔ. 	 Stefanus antwoordde: "Mannen, jong en oud, luister! Abraham woonde eerst in Mesopotamië en daarna in Haran. Toen hij nog in Mesopotamië was, kwam God bij hem en zei:


Ɩ kaa wɛɛ sʋlʋnyɔɔlʋ yaa mʋsʋŋ tʋ. Ama ɩ ká wɛɛ təpamm kɛ́, na ɩ́ wɛna yəllɛ. Ɩ kaa wɛɛ pɔɣɔlaɣa nyənlʋ. 	 Hij mag geen drinker of driftkop zijn, maar is vriendelijk en vredelievend. Hij mag niet aan het geld vast zitten.


Paa ma yɔɣɔtəɣɩ yəlaa nsəma na ɩsɔtaa tillaa nsəma tɔtɔ, ye maa sɔɔləɣɩ yəlaa ma yɔɣɔtaɣa təna wɛ yem kɛ́ ɩsɩɩ suule wiikuɣu tɔ yaa kaŋkonte wiikuɣu tɔ. 	 Als ik wel de talen van mensen en engelen zou spreken, maar geen liefde heb, klink ik als een dreunende gong of een schetterende cimbaal.


Mpʋ tɔ ɩsɩɩ ɩ́ sɔpʋ nyʋɣʋ sɩ Ɩsɔ Feesuɣu ɩ́ yele na pʋlʋ lapʋ saa-mɛ tɔ, ɩ́ pɛɛkəɣɩ sɩ pə saa-mɛɣɛ teu. Ama pə́ kələna mpi pɩɩ sɔɔsɩ Yesu sɛɛlaa kɛ toŋ tɔ. 	 Dus moet u, omdat u zo vurig naar de gaven van de Geest verlangt, proberen uit te blinken in d!e gaven waar de gemeente door opgebouwd wordt.


Na paa həntɩ ḿpʋ́ɣʋ́ ɩcatɛ sɔsɔɔlɛ patəma taa. Tə taa tənaɣa pa tɛma pa Sɔsɔ kɛ səm tesika tɔɔ kɛ́ kam. Ye pə kɛɛsaa, pa yaakʋɣʋ sɩ Sɔtɔm na Icipiti tɔ, ɩcatɛ sɔsɔɔlɛ ntɛɣɛ pa wɛna. 	 Hun lijken zullen drie en een halve dag zomaar op straat blijven liggen in de grote stad, waar hun Heer gekruisigd is; de stad die heel toepasselijk Sodom en Egypte heet.


Ɩ́ sʋʋna nɔnɔɣɔ ŋka ka wɛ təfəkɩɩ tɔ. Asaala tete nɔnɔɣɔ walaa kɛ́, na pə mpaaʋ kɛ paɣalɛ təŋəɣɩ. 	 Ga door de smalle poort het Koninkrijk van de hemelen binnen. De weg naar de vernietiging is breed en komt uit bij een wijde poort. En wat gaan daar veel mensen door!


Tá maɣamaɣa tə kɛ́ Yuta nyə́ma kɛ́ təsiɣisiɣi, tə ta kɛ asaɣaa ɩsɩɩ piitim lɛmpɩ nyə́ma. 	 Wij zijn Joden van geboorte en geen zondaars uit de vreemde volken.


Pa kɔma na pá sʋʋ təyaɣa, ɩlɛna ɩ ɩfalaa taɣanɩ-ɩ tɔm pɔɔsʋɣʋ kɛ ntɩ ɩnɩ tə taa. 	 Later, toen Hij met Zijn discipelen weer thuis was, begonnen die er ook over.


na Yota kɛ́ Yowanaŋ pəyaɣa, na Yowanaŋ kɛ́ Lesa pəyaɣa, na Lesa kɛ́ Solopapɛɛlɩ pəyaɣa, na Solopapɛɛlɩ kɛ́ Salatiyɛɛ pəyaɣa, na Salatiyɛɛ kɛ́ Neli pəyaɣa, 	 de vader van Joda was Joanan; de vader van Joanan was Resa; de vader van Resa was Zerubabel; de vader van Zerubabel was Sealthiël;


Ɩ́ cʋkɩ mə taa kɛ́ teu kɛ ɩsəna mpi pə wɛɛ tɔ na ɩ́ yele ɩsaɣatʋ. Mə taa lɛlaa ta nyɩ Ɩsɔ, ɩ́ tɛɛ ɩ́ fɛɩ fɛɛlɛ. 	 Word nuchter en houd op met zondigen. Tot uw beschaming moet ik zeggen: Sommigen van u hebben geen kennis van God.


Ɩ́ sɛɛ-m tɔtɔɣɔ mpa pa kotiɣi Yesu sɛɛʋ kɛ pa təyaɣa taa tɔ. Ɩ́ sɛɛ-m ma yʋlʋ kʋpaŋ Ɩpayinɛtɩ wei ɩ mʋ Kilisiti tɔm kɛ kancaalaɣa təcəcɩ kɛ́ Asii tɛtʋ təna taa tɔ. 	 Doe ook de groeten aan de gelovigen die bij hen in huis samenkomen. Doe de groeten aan mijn vriend Epénetus. Hij was de eerste in Asia, die in Christus ging geloven.


Tá tɔɔ kɛ́ Ɩsɔ kula kʋŋmɛlətʋ tənɛ na Feesuɣu Naŋŋtʋ kiŋ. Mmm Feesuɣu Naŋŋtʋ wiiliɣi pə təna pə taa kɛ́ sɩ kʋ naa. Paa nti tə pəlɛ Ɩsɔ tʋɣɩ na tə́ ŋmɛlaa təkulukulu tɔ maɣamaɣa. 	 God heeft het ons door de Geest duidelijk gemaakt. Want voor de Geest is niets verborgen, zelfs het diepste wezen van God niet.


Waatʋ wei ɩsɔtaa tillu yɔɣɔta mpʋ na ɩ́ tɛɛ tɔ, Kɔɔnɛɛ yaa ɩ təmlɛ nyə́ma taa kɛ́ yəlaa naalɛ, na ɩ yoolaa mpa pa wɛ ɩ maɣamaɣa ɩ kiŋ tɔ pa taa nɔɣɔlʋ wei ɩ təŋaɣa Ɩsɔ mpaaʋ kɛ teu tɔ. 	 Zodra de engel weg was, riep Cornelius twee van zijn huisknechten en één van zijn lijfwachten, een gelovig man.


Paa kʋyaŋku ɩ́ yɔɣɔtəɣɩ kʋpantʋ, na kawaaɣa nyəntʋ ɩ́ lɩɩkəna mə nɔɔsɩ taa. Ɩ́ nyɩ ɩsəna pə mʋna ɩ́ cɔ tɔm tɔ na ɩ́ cɔɔkɩ paa wei. 	 Wees in uw spreken vriendelijk en verstandig en zorg ervoor dat u iedereen een goed antwoord geeft.


Ye pə lapa təmlɛ kpɛləməlʋ ɩsɩɩ wei ɩ hʋ́lə́ɣɩ́ tɔ, pə maɣanaa kɛ́. Na ye pə lapa ɩfalʋ ɩsɩɩ ɩ caa pə maɣanaa tɔtɔɣɔ. Pa ta kisi təyaɣa Caa kɛ tʋʋʋ sɩ Pesepule, kacaŋfana təyaɣa nyə́ma na? 	 Een leerling mag blij zijn als hij zo wordt als zijn leraar, en een knecht als hij wordt als zijn baas. Ze hebben Mij, als de leider, uitgescholden voor 'duivel'. Wat zullen zij dan wel van jullie zeggen?


Tə nyəmá sɩ waatʋ wei Mesii ká kɔɔ tɔ, nɔɣɔlʋ ɩɩ nyəŋ ɩ tɛ. Tɔfɔ ye pə kaasa ɩnɛ ɩlɛ, tə nyəmá ɩ́lɛ́ ɩ təlɩɩlɛ mɛɛ. 	 Maar niemand weet waar de Christus vandaan komt. En van deze Man weten wij het wel!"