text: Produced by Jimmy O'Regan (Produced from images kindly
  made available by Google Books/Harvard University)
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  ŻYWILA
  
  
  
  ŻYWILA
  
  
  POWIASTKA Z DZIEJÓW LITEWSKICH
  
  
  PRZEZ
  
  ADAMA MICKIEWICZA
  
  ODSZUKANA I WYDANA
  
  Z TŁÓMACZENIEM FRANCUZKIEM
  
  
  PRZEZ
  
  
  WŁADYSŁAWA MICKIEWICZA
  
  
  Ozdobiona rycina.
  
  
  PARYŻ
  KSIĘGARNIA LUXEMBURGSKA
  
  16, ULICA DE TOURNON.
  1866
  
  Zabrania się przedruk.
  
  
  
  PRZEDMOWA.
  
  Przyjaciel lat dziecinnych ojca mojego, przypomniawszy sobie w tych
  czasach, iż jeden z najpiérwszych jego utworów był drukowany w
  ówczesnych pismach perjodycznych wileńskich, odszukał go i przysłał mi
  kopję, którą podzielić się z publicznością poczytuję sobie za obowiązek.
  
  Jest to zaledwo szkic tylko, ale miłośnicy poezji jak miłośnicy sztuk
  pięknych zawsze wyłączném uczuciem otaczali szkice ręką mistrzów
  kreślone. Powiastkę dzisiejszą uważać można za pierwszy rys wielkiego
  poematu. Żywila ukazała się bezimiennie, w Ne 123 Tygodnika Wileńskiego,
  dnia 28 lutego 1819 r. (Ojciec mój wówczas zaledwo 20 rok życia kończył)
  pisana językiem starodawnym, do tytułu dodaną była wskazówka, że podanie
  wyjęto ze starożytnych rękopismów polskich, udzielonych redakcji przez
  P. S. F. Z. Taż sama myśl natchnęła póżniéj Grażynę i Wallenroda, a
  widać w niéj nawet tenże sam sposób obrobienia przedmiotu.
  
  Pod gniotem cenzury podejrzliwéj, poeci nasi często byli zmuszeni
  uciekać się do roli bajko-pisarza który nie mogąc wprowadzić na scenę
  ludzi, daru mowy zwierzętom udziela, i tak za pomocą przypowieści,
  wykłada prawdy, lub rozwija uczucia, wygnane z dziedziny życia
  politycznego. Z wyłącznym talentem i dowcipem używał tego sposobu Juljan
  Niemcewicz. Ojciec mój, kreśląc obowiązki względem ojczyzny, nieraz
  bohaterów poematów swoich szukał w odległych dość epokach, aby ich
  słowa, zupełnie dla rodaków przezroczyste, w oczach nieprzyjaciela
  zdawały się być tylko prostą historją. Takie utwory utrzymywały miłość
  Ojczyzny i nienawiść obcego jarzma.
  
      Władysław Mickiewicz.
  
  Paryż, 21o maja 1886 r.
  
  
  
  
  ZYWILA
  
  
  
  ŻYWILA.
  
  Grekowie i rzymskiéy historyey pisarze dosyć nam ku zbudowaniu podali, o
  cnotliwych a prawie męzkiego serca białych-głowach, więc i Litwie naszéy
  na podobnych nie zeszło przykładach; gdyby iedno kto w dzieiach ony
  wypatrzyć, a złotém piórem okryślić chciał: ale wżdy widząc iż nikt o
  tém iako żywo nie myśli, wziątem przed się ile ze mnie będzie, krótką
  historyykę ze staroświeckich xiąg wyyętą, po prostu wam przełożyć.
  
  Około lata Pańskiego 1400, panowało w Nowogródku, Słonimie i Lidzie,
  możne i potężne xiąże na imie Koryat, u tego za się była córka
  iedynaczka: arcy-nadobna niewiasta; zwano ią Żywila, to iest Diana: gdyż
  i gładkością prawie cudną boginiey tey równała się, i my słano
  pospolicie, iż ku małżeńskim ślubom, znaczne wstręty miała; bo gdy
  xiążęta, a pany możne z dalekich stron przysyłali posły, upraszaiąc ią
  sobie ku małżeństwu, wszystkim stale wzbraniała się: stad wieść szła, iż
  w panieńskim stanie do końca żywota bydź chce. Ano wcale inaksze były
  tych uporów przyczyny. Xiężniczka Żywila od czasu nieiakiego rozmiłowała
  się skrycie litwina Poraya, męża z rycerskiém sercem, który przez swe
  wyśmienite przewagi woienne mocno był xięciu Koryatowi spodobany; i w
  niebycie iego rząd nad wszém państwem sprawował, zkąd nie trudno mu było
  z lubownicą swoią taiemne schadzki miewać, gdzieby miłości swoie
  wynurzali i wzaiemnie się pocieszali.
  
  Stało się, iż krótko potém wrócił z woyny xiążę Koryat, i zasmucił się
  niepomału, wielką w kochanéy córce swoiey upatruiąc przemianę. Ony łzy,
  ony wzdychania, ony bladości, ony lękania się i drżenia ustawiczne przed
  oycem, dały mu wszystko, iako było, wyrozumiéć. «Córko odrodna, zawołał,
  na to przywiodła cię rozpusta a wszeteczność, iż zbańbiłaś na wieki dom
  oycowski, idź precz z przed oblicza mego; i ty, i kto cię na tę niecnotę
  zaprawił, śmiercią okrutna pomrzecie.» Jakoż, wytrąbiono z urzędu po
  mieście, iź ktoby wymienił gamrata xięzniczki Żywili, abo o nim lice
  iakowe powziął, bogato udarowan odeydzie. Alić trąbienie na świat
  poszło, gdyż nikt nie był, coby o skrytych miłościach onych cóś
  wiedział, abo wiedząc Koryatowi doniósł. Xiężniczka Żywila, była w
  szczególném zamiłowaniu u sług i poddanych swoich, a na rycerza Poraya
  który pokątnie nieszczęścia swego płakał, a na dworze w wesołą twarz
  ubrać się umiał, żadne iako żywo nie przyszło podeyrzenie.
  
  Widząc tedy Koryat, iż wszystkie jego posłuchy i śledzenia, nieskutkuią,
  a w iedno nic się obracają, mocno na córkę swoją nastawał, wielkie grozy
  czyniąc; ale ona statecznie w cierpliwości stała. «Oycze móy, pry, znam
  iżem winna znacznéy winy, karay mię, otoć iestem, znam iżem niegodna
  znaleść u ciebie miłosierdzie; przed się drugiéy duszy niewinnéy gubić z
  sobą nie mogę, abych ciężéy jeszcze Bogów nieobraziła.» Xiąże zatém
  spuścił nieco z onych pierwszych srogości, iął się pochlebstwa, i złość
  w mowie iedwabnéy przykrywaiąc, obiecował iéy dobrem słowem, iż grzech
  przepuści; aby iedno wszetecznika, coby zacz był? mógł wiedzieć.
  
  Żywila milczała, łzami i szlochaniem odpowiadaiąc. Xiąże tedy
  zagniewawszy się gniewem wielkim, kazał iedyną córę swoją, w łańcuchy
  wsadzić i do lochu pod straż wrzucić, skąd miała bydź nie długo
  wywiedziona do tracenia.
  
  I maż kto style? aby podołał opisać lamęty i ciężkie smętki a płacze,
  które stąd po wszém mieście powstały; bo xiężniczkę Żywilę naród w
  przedniey, iakoby bóstwo iakie miał uczciwości, i iakoby matkę kochaną
  miłował, iż rada ubogie ludzie wspierała, a srogi przeciwko poddanym
  umysł xiążęcy łagodziła.
  
  Szedł tedy lud w gromadach wielkich na dworzec pański, gorzko płacząc a
  żebrząc miłości, ze strony ubogiéy xiężniczki. Przed się nic uprosić nie
  możno.
  
  Onego czasu także, na pograniczu trwały woyny między ruskimi kniaziami a
  Litwą. Iwan uźbierawszy siła woysk wszelakich, miasta ubiegał, ogniem i
  mieczem następował; tak iż nim się o tém wieść rozbiegła, mnogość ludu a
  krwie uczciwéy napsował, za się szybko nadciągnąwszy, niedaleko miasta
  obozy rozłożył.
  
  Działo się to dniem przed świętami Peruna; nazaiutrz miano tracić
  xiężniczkę Żywilę.
  
  Poray od Koryata z garstką przebranego rycerstwa słany był, ażeby
  wstręty iakowe nieprzyjacielowi czynić, zaczemby obrony przyzwoite u
  murów nastawiono. Ten, chociaż z daleko ogromnieyszym a srogim sobie
  napastnikiem sprawę miał, przed się serca nietracąc, na ludzie iego bez
  sprawy lada jako ciągnące, z taką mocą a gwałtem wielkim padł, iż ie na
  głowę poraziwszy do kosza wegnał, i przyszłaby dnia owego zguba
  ostateczna na Rusiny, gdyby noc potrzebie końca niedała.
  
  Poray nic nie mieszkaiąc, nieprzyiacioły woyski swemi obsaczył, sam do
  miasta z radośną nowiną bieżał. Odprawowano w mieście wesele wielkie.
  Koryat naprzeciw Poraya, z niemałym pocztem wyiechał, cześć mu wszolaką
  wyrządzaiąc i obrońcą swoim zowąc, więc i do zamku społem na ucztę z
  sobą zaprosił, a gdy się sami iedni znależli, Poray iako stał, upadł do
  nóg xiążęcia, szerokiemi słowy wierność a stateczność swoią wywodząc:
  «Atoć xiążę i panie móy, poraziłem nieprzyiacioły twoye porażką znaczną,
  i dadzą li Bogowie do małego szczętu wygubić ich, w tém za się to za
  nagrodę sowitą miéć chcę, abyś córki twéy iedynéy nie tracił, a mnie ią
  z łaski swéy w małżeństwo oddał; za którą łaskę twoią, krwią i
  maiętnością, ile ze mnie iest, odsługować niechybię.» Xiąże wmiast
  dobroci niechęć pokazował, i takiemi słowy rzekł: «Porayu, napełniłeś
  mię weselem i smętkiem; raduię się słysząc o tak zacnych posługach
  twoich, a za się przecz wymagasz co iest nad moc moią? Owe święte a
  wielkie przodki nasze, Xiążęta Litewskie, wiesz jako córek swoich
  poddanym za mąż niedawali, a źle z tym jest, kto krwie swéy niedbały, na
  lekkość ią puszcza; więc i z tym, kto się powodzeniem w pychę wbiia a
  zbytnie wyżéy niż nań przystało, sięga. Lepak i to imo się puszczaiąc,
  córka moia wyrodna domu xiążęcego godność iście splamiła... Wierzyć nie
  chcę, abyś iéy do takowéy sromoty przywódcą był. Wżdy skądby się tak
  nagła ku téy wszetecznicy miłość twoia wzięła? Nierozumiem. Zaś i z tych
  gołych podeyrzeń oczyścić się musisz; na ten czas obaczę co z tém mam
  czynić.»
  
  Po rozhoworze takowym, rozeszli się obadwa na pozór łaskawie, obadwa
  gniewy wewnątrz złamali i pokryli. Poray niewdzięcznością pańską do
  żywego poruszony, a prawie gromem rażony, przeczuł iż zło nad nim wisi,
  zemstę przeto glęboko w sercu zasadzoną warzył. Xiąże też rozumiał o
  Porayu iż krom wątpliwości, przez ów z xięźniczką nierząd i przez
  rycerskie szczęście, stolicę pana swego chce posiąść. Dla tego
  przemyślał iakoby mu żywot wzięty bydź mógł, teraz uczynić tego nie
  śmieiąc, snać by się rozruch niestał pomiędzy ludem, który Poraya po
  mieście obrońcą wykrzykiwał; zaczém ku wytłuczeniu do reszty
  nieprzyyaciół, prawica Poraya ieszcze potrzebną była.
  
  Działo się to w noc przed świątkami Peruna; nazaiutrz miała bydź tracona
  xiężniczka Żywiła.
  
  Iwan tymczasem porażony i ściśniony srodze, wyglądał rychło mu czas
  ostateczny zabłyśnie i wszelkiéy nadziei próźen, biedził się, niewiedząc
  iaką lepszą radę wziąść przed się. Gdy oto drabanci obozowi wbieżeli
  mówiąc, iż mąż nieiaki, w czarnéy zbroiey do obozu iachał, a słuchania
  xiążęcego prosi. Kazano go wpuścić. Szedł więc i rzekł: «Kniaziu Iwanie,
  Poray iestem, którym ludzie twe dwakroć pobił i ciebie obsaczonego
  zewsząd trzymam, a otoć przychodzę, oddać w ręce twe, miasto z xiążęciem
  iego, i ze wszystkiemi dostatki i woyskiem iego. Masz mnie iedno
  przysiądź przysięgą wielką, iż ludzi mieczem i ogniem psować nie
  będziesz, a iż xiężniczka pewna, w mieście więziona, żoną mi dana bydź
  musi ze wszelakiem bezpieczeństwem.»
  
  Już się zabierało na brzask przededniem świąt Peruna, a dnia onego miała
  bydź tracona xiężniczka Żywila.
  
  Nagle hałas i zgiełk nad spodziw wielki rozszedł się po wszem mieście;
  co żwawsi obywatele, zastawiaiąc się onéy gwałtownéy napaści, gardła
  dali. Innych trwogą potłumiono, tak iż poddanność nieprzyiaciołom
  uczynić musieli.
  
  Poray wybiia więzienie i znayduie (zgroza mówić) ulubioną swoią, bladą,
  półżywą, na lichém posłaniu, ladaiako porzuconą, w ciemnice. Obaczywszy
  Poraya, zemglała.
  
  Niesiono ią zatém na ulicę, aby iakokolwiek ocucić, a ducha iéy
  przywołać. Ratowano, a ona się nieczuła; zbiegł się lud to widząc, i
  stało się wołanie i krzyk wielki; ano przed się nieczuła. Nareszcie
  wdzięczne oce otwieraiąc cudowała się mocno, widząc w około ciżbę ludu i
  zbroyne męże nieprzyiacielskie. Na on czas Poray przystąpiwszy, rzekł:
  «Złóż twoie boiażni naymilsza, to są boiownicy Iwana, zemściciela krzywd
  naszych, którego opieka z nas nie zeydzie.» Żywila to usłyszawszy,
  dobrze znowu nie zemglała, potém za się nagle miecz od boku Poraya
  wychwyciwszy, tak silnie sztychem w piersi mu uderzyła, iż na skróś
  przepadł, «Zdrayco, wołaiąc, tak li u ciebie małą była oyczyzna, iż ią
  dla trochę téy gładkości zaprzedałeś? człowieku beze czci, tak li
  odpłaciłeś za moie stateczne miłości? A za wy obywatelowie, przecz
  stoicie iakoby nie do was mówiono, przecz nie obrócicie na tych oto
  zbóyców gniewu i zemsty waszéy?» To mówiąc, z mieczem na nieprzyiacioły
  blisko stoiące godziła; czém lud wszystek, iakoby kto ogniem po nich
  rzucił, poruszony, dopadłszy co kto mógł, z broniami i mieczami, na
  Rusiny, nic takowego niespodziewaiące się, bieżał. Wytępiono ich moc
  wielką, po domach i ulicach, resztę żywcem brano a więziono. Żywila
  przybiegłszy kędy Koryat z tarasu świéżo wypuszczony stał, «Oycze móy!»
  zawołała i padła bez duszy.
  
  Pochowano ią pod Mendogową górą, kędy kopiec usypano i drzewa na
  pamiątkę sadzono. Staruszkowie dziękuiąc Panu Bogu wszechmogącemu iż ich
  na hańbę a urągowisko nieprzyiaciela niepodał, powtarzaią dziatkom swym
  imię Żywili.
  
  KONIEC.
  
  
  
  
  ZYWILA
  
  LÉGENDE LITHUANIENNE
  
  PAR
  ADAM MICKIEWICZ
  
  RETROUVÉE ET PUBLIÉE,
  
  TEXTE ET TRADUCTION EN REGARD;
  
  PAR
  LADISLAS MICKIEWICZ
  
  Avec une eau-forte
  
  PARIS
  
  LIBRAIRIE DU LUXEMBOURG
  16 RUE DE TOURNON.
  1866.
  
  Tous droits réservés.
  
  
  
  
  PRÉFACE.
  
  Un ami d'enfance de mon père s'étant rappelé dernièrement que l'une de
  ses premières productions avait été insérée dans une revue de Vilna, la
  fit rechercher; et il vient de m'en envoyer une copie, que je crois
  devoir communiquer au public.
  
  Ce n'est guère qu'une esquisse; mais les amis des belles-lettres, ainsi
  que les amis des arts, ont toujours eu une curiosité pieuse pour les
  esquisses des maîtres. On peut considérer le présent écrit comme le
  canevas d'un poëme. Il a paru anonyme dans le no 123 du Tygodnik
  Wilenski du 28 février 1819 (mon père n'avait alors que 20 ans). Le
  style en est archaïque. Et le titre portait l'indication que la légende
  était tirée d'anciens manus- crits polonais communiqués à la rédaction
  par P. S. F. Z. C'est la même pensée qui a inspiré Grazyna, puis
  Wallenrod, et c'est aussi le même procédé.
  
  Sous l'empire d'une censure ombrageuse, l'écrivain patriote s'est trouvé
  souvent réduit au rôle du fabuliste qui, dans l'impossibilité de mettre
  les hommes en scène, fait parler les animaux et trouve ainsi le moyen de
  produire par l'apologue la vérité proscrite de la vie politique. Et
  c'est ce que notre Niemcewicz exécuta avec tant de talent et d'esprit.
  Adam Mickiewicz, afin d'exprimer les devoirs envers la patrie a parfois
  choisi ses personnages à une époque assez éloignée pour que leurs
  paroles, transparentes aux yeux des compatriotes, ne semblassent que de
  l'histoire ancienne aux yeux de l'ennemi. Des créations pareilles ont
  entretenu l'amour de la patrie polonaise et la haine de l'oppression
  étrangère.
  
  Ladislas Mickiewicz.
  
  Paris, 21 Mai 1860.
  
  
  
  
  ZYWILA
  
  Les Grecs et les Romains, dans leurs histoires, nous ont transmis, en
  suffisance pour notre édification, des actes de femmes vertueuses et
  d'un cœur quasi viril. Notre Lithuanie, elle aussi, ne manquerait point
  de semblables exemples, si quelqu'un eût su les découvrir dans ses
  fastes et les retracer d'une plume d'or: mais voyant, hélas! qu'il n'y a
  pour y songer âme qui vive, j'ai pris à tâche, autant du moins que je le
  puis, de vous présenter une courte légende tirée des anciennes
  chroniques.
  
  Vers l'an du Seigneur 1400, il régnait à Nowogrodek, Slonim et Lida, un
  riche et puissant prince nommé Koryat. Il avait une fille unique d'une
  étonnante beauté et qu'on appelait Zywila, c'est-à-dire Diane; car, par
  sa grâce merveilleuse, elle égalait presque cette déesse et l'on pensait
  communément qu'elle éprouvait pour le mariage une vive répugnance;
  vainement, en effet, des princes et de puissants seigneurs avaient-ils
  envoyé de contrées lointaines leurs ambassadeurs demander sa main: à
  chacun elle avait opposé le même constant refus. Cela donna lieu au
  bruit qu'elle voulait demeurer jusqu'à la fin de ses jours dans l'état
  de virginité. Mais son obstination tenait à de tous autres motifs.
  Depuis un certain temps, la princesse Zywila s'était secrètement
  énamourée du lithuanien Poray, homme au cœur héroïque, que ses éclatants
  succès à la guerre avaient placé très-avant dans la faveur de Koryat, si
  bien qu'en son absence c'est lui qui gouvernait l'empire. Aussi ne lui
  était-il pas difficile de se ménager avec sa bien-aimée de fréquents et
  mystérieux rendez-vous où ils s'exprimaient leur amour et se consolaient
  mutuellement.
  
  Il advint que le prince Koryat, au retour d'une rapide expédition,
  s'attrista grandementen remarquant un profond changement dans sa fille
  chérie. Ces larmes, ces soupirs, ces pâleurs, ce trouble, ces frissons
  continuels devant son père, lui révélèrent tout: « Fille dénaturée,
  s'écria-t-il, voilà donc que l'inconduite et le désordre font fait
  déshonorer pour toujours la maison paternelle; disparais de ma présence;
  toi et celui qui t'a induite à mal, vous périrez d'une mort cruelle. »
  On proclama officiellement par la ville, au son de la trompette, que
  quiconque dénoncerait l'amant de la princesse, ou fournirait à cet égard
  des indications, s'en retournerait richement récompensé. Mais autant en
  emporta le vent, puisque personne ne savait rien de ces secrètes amours,
  ou le sachant, ne les dévoila à Koryat. La princesse Zywila avait été
  prise en singulière affection par ses serviteurs et sujets, et quant au
  guerrier Poray, qui pleurait à la dérobée son malheur, il savait montrer
  à la cour un joyeux visage et nul ne le soupçonnait.
  
  Koryat, voyant que toute sa surveillance et ses recherches demeuraient
  infructueuses et n'aboutissaient à rien, tourna ses efforts contre sa
  fille et n'épargna point la menace; mais la patience de celle-ci ne se
  lassait pas. « Mon père, lui disait-elle, j'avoue que je mérite un lourd
  châtiment; punis moi, me voici; je n'ignore pas que je suis indigne de
  ta miséricorde; je ne puis pourtant entraîner dans ma perte une autre
  âme innocente, de peur d'offenser les dieux plus grièvement encore. » Le
  prince alors se départit un peu de ses premières rigueurs, et il essaya
  de la prendre par la douceur; dissimulant sa colère sous de soyeuses
  paroles, il lui promettait de lui pardonner sa faute, si seulement il
  lui était donné de connaître le nom du séducteur.
  
  Zywila se taisait, ne répondant que par ses larmes et ses sanglots. Le
  prince, transporté de fureur, ordonna d'enchaîner sa fille unique et de
  la jeter sous bonne garde au fond d'un cachot d'où elle ne devait sortir
  que pour être bientôt conduite au supplice.
  
  Qui pourrait décrire les lamentations, le violent chagrin et les larmes
  dont fut remplie la ville entière: naguère la nation considérait la
  princesse Zywila comme une déesse de l'honnêteté et l'aimait à l'égal
  d'une mère adorée, car elle se plaisait à soulager le pauvre monde et
  elle tempérait l'humeur du prince envers ses sujets.
  
  Le peuple en masse se pressait dans la cour du palais, pieurant
  amèrement et mendiant pitié pour la pauvre princesse, sans pouvoir rien
  obtenir.
  
  En ce même temps, les frontières étaient troublées par les incursions
  que les princes ruthéniens faisaient en Lithuanie. Iwan, ayant rassemblé
  force soldats de toute espèce, parcourait le pays, en promenant par les
  villes le fer et le feu. Avant que la nouvelle ne s'en fût répandue, une
  foule d'honnêtes habitants avaient déjà souffert, et lui, par une marche
  rapide, s'était avancé jusqu'à la capitale, à proximité de laquelle il
  établit son camp.
  
  Cela se passait la veille des fêtes de Perun: le lendemain devait avoir
  lieu le supplice de la princesse Zywila.
  
  Poray fut détaché par Koryat avec une poignée de guerriers d'élite pour
  arrêter l'ennemi, pendant qu'on ferait sur les remparts les préparatifs
  nécessaires. Quoiqu'il eût affaire à un envahisseur cruel et de beaucoup
  supérieur en nombre, il ne perdit pas courage, mais il fondit avec une
  telle impétuosité sur les troupes qui avançaient sans ordre qu'il les
  tailla en pièces et les rejeta derrière leurs retranchements de
  chariots; cette journée aurait été témoin de la destruction totale des
  Ruthéniens, si la nuit n'eût mis fin au combat.
  
  Poray, sans perdre de temps, enveloppa des siens l'armée ennemie, puis
  courut de sa personne porter à la ville cette heureuse nouvelle. La
  ville célébra de grandes réjouissances. Koryat alla au devant de Poray,
  avec un nombreux cortége, et lui rendit toute sorte d'honneurs en le
  proclamant son sauveur. Il l'invita à un banquet au château: dès qu'ils
  furent seuls, Poray se laissa tomber de son long aux pieds du prince et
  lui rappela en détails sa fidélité et sa constance: « Mon prince et
  seigneur, voici que j'ai taillé ton ennemi en pièces et les dieux te
  donneront de le détruire entièrement; je me regarderai comme amplement
  récompensé si tu ne fais point périr ta fille unique, mais si au
  contraire tu daignes me l'accorder pour femme; et en reconnaissance de
  cette grâce, je te consacrerai mes biens et ma vie. » Le prince, au lieu
  de lui témoigner de la bonté, laissa percer son mauvais vouloir et
  répliqua en ces termes: « Poray, tu m'as à la fois rempli de joie et de
  chagrin; je me réjouis à l'énumération de tes dignes services, mais tu
  réclames une récompense qu'il n'est point en mon pouvoir d'accorder. Tu
  sais que nos saints et grands ancêtres, les princes lithuaniens, ne
  donnaient point leur fille en mariage à leurs sujets. Malheur à
  quiconque, sans respect pour son sang, dispose de sa personne à la
  légère! Malheur aussi à celui que le succès enorgueillit et auquel il
  inspire de trop hautes visées! En laissant de côté ces considérations,
  ma fille dénaturée a terni l'honneur de ma maison princière. Je me
  refuse à croire que tu l'aies précipitée dans cette honte. Mais d'où
  vient ton subit amour pour cette criminelle? Je ne le comprends pas. Il
  faut que tu te laves de ce simple soupçon, et je verrai alors ce qu'il
  me restera à faire. »
  
  Après cet entretien, ils se séparèrent; très-satisfaits en apparence,
  ils dissimulaient tous deux leur fureur. Poray blessé au vif de
  l'ingratitude de son maître et comme frappé de la foudre, pressentit
  qu'un malheur était suspendu sur sa tête. C'est pourquoi il se résolut à
  une vengeance que déjà il couvait au fond de son cœur. Le prince pensait
  de son côté qu'évidemment, par cette relation coupable avec la
  princesse, jointe à ses succès militaires, il voulait s'emparer de sa
  propre capitale. Il réfléchit donc aux moyens de lui enlever la vie,
  n'osant le faire à l'instant même, de peur qu'il ne s'en suivît un
  mouvement parmi le peuple qui, dans la ville, acclamait Poray comme son
  sauveur; de plus, jusqu'à l'entier écrasement de l'ennemi, le bras de
  Poray lui était encore nécessaire.
  
  Cela se passait dans la nuit d'avant la fête de Perun: le lendemain
  devait avoir lieu le supplice de la princesse Zywila.
  
  Pendant ce temps, Iwan, défait et étroitement resserré, s'attendait à
  voir arriver le moment fatal; privé de tout espoir, il se tourmentait
  sans savoir qu'entreprendre. Tout à coup les gardes du camp arrivent lui
  dire qu'un guerrier couvert d'une noire armure est arrivé au camp et
  réclame une audience du prince. Ordre fut donné de l'introduire. Il
  s'avança et dit: « Kniaz Iwan, je suis Poray qui deux fois ai défait tes
  soldats et par qui tu es cerné de toutes parts. Je viens remettre dans
  tes mains la ville et son prince avec toutes ses richesses et son armée.
  Il faut seulement que tu t'engages par un serment solennel à ne pas
  anéantir la population par le fer et le feu, et à me donner pour femme
  en toute sécurité certaine princesse détenue dans la ville.
  
  Déjà allait poindre l'aurore du jour de la fête de Perun, et ce jour-là
  devait avoir lieu le supplice de la princesse Zywila.
  
  Soudain un fracas et un tumulte inattendus s'élèvent dans la ville; les
  citoyens les plus énergiques périssent en s'opposant à cette violente
  irruption; dominés par la crainte, les autres font leur soumission à
  l'ennemi.
  
  Poray brise les portes de la prison et trouve, c'est honteux à dire, sa
  bien-aimée, pâle, à moitié morte, abandonnée sur une couche grossière
  dans un obscur cachot. A la vue de Poray, elle perdit connaissance.
  
  On la transporta dans la rue pour la faire revenir à elle et rappeler
  ses esprits. On s'empressait autour d'elle, sans qu'elle sortit de son
  évanouissement; à ce spectacle, le peuple accourut; il y eut des
  plaintes et de grands cris: elle demeurait privée de sentiment. A la fin
  elle ouvrit des yeux reconnaissants et fut étonnée de voir le peuple en
  foule et des ennemis en armes. Poray s'approchant lui dit: « Bannis
  toute crainte, ma très-chère, ce sont les guerriers d'iwan, les vengeurs
  de nos offenses, dont la protection ne nous quittera plus. » A ces mots,
  Zywila fut près de s'évanouir de nouveau; soudain elle tira du fourreau
  le glaive de Poray et en dirigea la pointe contre sa poitrine avec tant
  de force qu'elle le transperça d'outre en outre. « Traître,
  s'écria-t-elle, la patrie était donc si peu de chose à tes yeux que tu
  l'as vendue pour un peu de cette beauté; homme sans honneur, c'est ainsi
  que tu m'as payée de mon constant amour! Et vous, citoyens, qui restez
  immobiles, comme si cela ne s'adressait point à vous, ne tournerez-vous
  pas contre ces brigands votre colère et vos vengeances? » En achevant
  ces mots, elle se jeta avec son glaive sur l'ennemi le plus proche: à
  cette vue, le peuple remué comme si on l'eût aspergé de flammes, et
  prenant ce qui lui tombait sous la main, courut avec des armes et des
  glaives sur les Ruthéniens qui ne s'attendaient à rien de semblable. On
  en extermina un grand nombre dans les maisons et dans les rues; on prit
  Iwan et l'on emprisonna le reste. Zywila accourut sur la terrasse où se
  tenait Koryat qu'on venait de délivrer: « Mon père! » s'écria-t-elle, et
  elle tomba sans vie.
  
  On l'enterra au pied de la montagne de Mendog; à cet endroit on éleva un
  tumulus et l'on planta des arbres en souvenir. Les vieillards, en
  rendant grâce à Dieu tout puissant de ne pas les avoir livrés à la honte
  et aux moqueries de l'ennemi, répètent à leurs enfants le nom de Zywila.
  
  FIN.
  
  
  Paris.—Typ. Rouge fréres, Dunon et Fresné, rue du Four-St-Germain, 43.
  
  
  
  
  
  
  
  End of the Project Gutenberg EBook of Zywila, by Adam Mickiewicz