text: Produced by Michalina Makowska, Eve Sobol, and Julia Jezierska.
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  "Ironia Pozorów"
  
  Maciej hr. Lubienski
  
  
  
  PROLOG
  
  
  Dnialo...
  
  Leniwo, sennie pierzchaly mgly przezrocze, tulace sie dotad w
  niemej pieszczocie do scian wielkiego grodu i wodnej, plynacej u
  stóp jego fali.
  
  Wreszcie - znikly...
  
  Na wzgórzu ukazalo sie miasto. Z wysoka, iglicami katedry, licznymi
  gmachami i zzólkla zielenia ogrodów przejrzalo sie dumnie w
  nurtach szarych rzeki, a po szybach okien domów jego zamigotal
  równoczesnie pierwszy bladawy promyk chmurnego jesiennego switu.
  
  Na poddaszach krytego cegla staromiejskiego domku nieprzesloniete
  niczem okno jedno zasmialo sie weselej od innych do matowego
  porannego swiatla. Ciekawie do wnetrza facyatki wsliznal sie
  brzask smetny.
  
  W pokoiku, o paru najniezbedniejszych tylko sprzetach, na razie nie
  bylo nikogo.
  
  Posciel nienaruszona bielila sie dosc schludnie, wszystko wokolo
  zas wskazywalo wyraznie, iz wlasciciela siedziby tej od wczoraj
  juz nie bylo, puls bowiem kielkujacej tu jakiegos jednego zycia,
  zastygly w panujacym wszedzie nieporzadku, wyraznie oczekiwac sie
  zdawal cierpliwie na swego pana i wladce.
  
  Tymczasem zas tylko po niezamiecionych katach blakaly sie pustka i
  nuda, a nietrudno bylo domyslec sie, ze bieda w swej ziemskiej
  wedrówce zagladac tu nieraz musiala...
  
  Goscine jej bowiem zdradzalo tutaj - wszystko. A wiec i ubozyzna
  mebli i atmosfera jakas duszna, wreszcie to cos niewidzialnego,
  nieokreslonego, z katów, ze scian, zewszad, wyzierajacego, co, jak
  widma cien, szeptem jakby, mówi wciaz o sobie i lzawo sie skarzy.
  
  W przedziwnie zgodnej, panujacej tu ogólnie harmonii szarzyzny,
  melancholii i smutku, dzwieczala jednak, drgala, niby usmieszek
  radosny, jasny, nuta weselsza. Byla zas nia stojaca w rogu pokoju,
  na komódce staroswieckiej, zniszczonej, w inkrustowane, wykwintne ramy
  oprawna fotografia gabinetowa mlodej dziewczyny, ku której z obok
  stojacej szklaneczki malej wychylala sie pieszczotliwie w rozkwicie
  swym sliczna aksamitna pasowa swieza róza.
  
  Dziewcze i róza patrzyly na siebie, lecz królowa kwiatów z
  sasiedztwa swego dumna byc tylko mogla.
  
  Z martwej bowiem kartki kartonu, spogladala na swiat duzemi oczyma
  cudna twarz dziewczyny, a zaklety w rysach i ukladzie calej postaci
  nieujety jakis wdziek - ta sila najwieksza kobiety, oporna na lata
  i burze zycia, swieza zawsze, jak kwiecie wiosny - szla na widza i
  chwytala go za serce, czarujac natychmiast swem slabem badz co
  badz tylko artyzmu ludzkiego odbiciem.
  
  Odosobnienie zas wyrazne rogu izdebki, gdzie stala fotografia, od
  otaczajacych i rozrzuconych po pokoju sprzetów, oraz pewna czystosc
  staranna, cechujaca to miejsce - swiadczyly soba równiez az
  nadto, ze nieobecny wlasciciel mieszkanka tego dbal wielce o ten
  zakatek, zdradzajac przytem, ze i on w biedzie swej mial moze
  jakas chwilke jasna, jakies swoje marzenie!...
  
  Tak, niewatpliwie!...
  
  Sila bowiem jakby ukryta, a nieujeta jednoczesnie i dziwna, bila od
  tego kacika pamiatek; zdawal sie byc on jedynym usmiechem smutnego
  zkadinad tu bytu i jedyna równiez kapliczka, niklego zludnego
  zapewne jakiegos szczescia, ale zawsze - szczescia.
  
  W szara nedze istnienia "pana", zamknietej w tych scianach biedy,
  zycie wplatalo widac jakas nic zlota, rzucilo na oslode
  hojnie i litosciwie pek duchowych promieni!...
  
  Tymczasem w ciszy izdebki nie przerywalo nic zgola... Przez male
  okienko widac tu bylo spietrzone dachy z czerwonej cegly, kominy;
  dalej, w dole, srebrzyla sie rzeka, a srodkiem niej cicho sunela
  wlasnie berlinka, zdazajac ku miejskiej przystani.
  
  Z wiezy którejs z poblizkich swiatyn w ogólnem milczeniu
  melodyjnie rozlegl sie niebawem dzwiek sygnaturki porannej.
  Monotonne nieco poplynelo w dal echo z dzwonu, a zawtórowaly mu
  wkrótce swistawki licznych fabryk, turkot wozów z mlekiem i
  pieczywem, oraz inne, plynace zewszad odglosy.
  
  Powolnie budzilo sie juz miasto.
  
  Kretymi uliczkami staromiejskiej dzielnicy zdazal krokiem równym i
  szybkim ku opisanej powyzej siedziby swojej mlody mezczyzna, rosly
  i gibki, ubrany w jesienne palto i pognieciony miekki kastrowy
  kapelusz, nadajacy sniademu obliczu jego i bujnemu zarostowi wyrazny
  typ jakby poludniowca z Zachodu. Szedl on, pogwizdujac z cicha, z
  rekami w kieszeniach, zamyslony, a po wyminieciu kilku przechodniów,
  skreciwszy w uliczke wazka i glucha, znalazl sie na niej sam
  zupelnie.
  
  Po chwili jednak z poza wegla staroswieckiego domu, tworzacego róg
  tej ulicy, wysunela sie pewna postac i poczela isc w slad za
  nim.
  
  Byla to biedna jakas babina, a snac nieco podpita, bo zataczajac
  sie z lekka, krzykliwie podspiewywala cos sobie. Mala, krepa,
  okrecona czerwona welniana chustka i w takiejze spódnicy,
  kolysala sie ona zabawnie, przystajac co kroków kilka, i niby
  baletnica szybko wykrecajac sie na jednej nodze.
  
  W swe kosciste rece spódnice ujmowala przytem pociesznym ruchem, a
  z pelna komizmu gracya unoszac ja wyrazniej i glosniej
  powtarzala ostatnia piosenki zwrotke, i szla dalej, aby w pare
  minut ponownie wykonac tez same identycznie produkcye.
  
  Idacy ulica mezczyzna przystanal i patrzal ciekawie na babine,
  wkrótce jednak, znudzony, obojetnie odwrócil sie i poczal isc
  dalej.
  
  W tej samej chwili poslyszal za soba wolanie:
  
  - Hej, panoczku, panoczku! Stójcie-no ino tam, stójcie!...
  
  Mlody czlowiek odwrócil sie  i ujrzal zmierzajaca ku niemu
  kobiecine; trzymala cos w reku i kiwala nan. Zdziwiony podszedl
  blizej i zapytal:
  
  - Cóz to, czegóz ode mnie chcecie?
  
  Babina zas, podajac mu jakis przedmiot, objasnila:
  
  - A dyc zgubilista to panoczku!... Przez mala psewrócilabym se bez
  te torbe...
  
  Nieznajomy machinalnie ujal w reke, co mu dawano.
  
  Trzymal pugilares duzy, ciezki i elegancki; byl on ze skóry koloru
  wisniowego i mile dotknieciem swem piescil.
  
  Na ten widok zarumienione od porannego chlodu oblicze mlodzienca
  zbladlo, reka mu zadrzala nerwowo, a na ustach, które z lekka
  poruszyly sie niedostrzegalnie, zamarly, jakby niewypowiedziane
  jakies slowa.
  
  Jednoczesnie spojrzenie jego duzych ciemnych oczu obrzucilo badawczo
  uliczke: wokól nie bylo nikogo, tylko zapuszczone story licznych
  okien u domów patrzyly przed siebie martwem okiem - w ciszy uspienia
  jeszcze drzemalo tu miasto.
  
  Przenikliwy, rozumny wzrok nieznajomego spoczal z kolei na twarzy
  stojacej przed nim kobieciny, i zatrzymal sie na niej dluga
  chwile...
  
  Zdawala sie ona byc ze wsi, a Bogu dusze winna, ucierala w tej
  chwili swój nos zamaszyscie, nieestetycznym i prymitywnym, ludowi
  naszemu wlasciwym sposobem, mrugajac równoczesnie malemi,
  zaszlemi krwia, jak u królika, oczkami. Niewatpliwie byla przytem
  poweselala od trunku, a nie pijana przed chwila widac spiewajaca
  tylko - tak sobie, gwoli zadoscuczynienia nastrojowi swemu, czy tez
  moze zbytkowi przyrodzonego temperamentu.
  
  - Dziekuje wam! - Lakonicznie rzucil nagle nieznajomy, prosto w
  piegowata i czerwona twarz babiny i odwróciwszy sie z pospiechem,
  podniósl kolnierz paltota, wtulil w niego glowe, nasunal na oczy
  kapelusz i poczal isc bardzo szybko, wkrótce zas puscil sie
  prawie ze biegiem.
  
  - A to ci leci!... Niby ta elektryka, zrozumienia nijakiego niemajaca,
  - zawyrokowala glosno do siebie, wzruszajac ramionami, kobiecina.
  
  Razno z miejsca ruszyla i spiewac znowu poczela, echo zas jej
  piosenki, odbiwszy sie o mury charakterystycznych, przygarbionych
  wiekiem kamienic Starego Miasta - pognalo za niknacym juz w glebi
  uliczki mezczyzna, ostatnia swa, dwukrotnie powtórzona, zwrotka:
  
                    "A kto kocha, ten jest zdrów,
                     A kto kocha -  ten jest zdrów..."
  
  
  
  Zgrzytnal klucz w zamku cichej facyatki, otworzyly sie gwaltownie
  drzwiczki, i na progu stanal wlasciciel tego mieszkanka. Od powiewu,
  wywolanego pradem powietrza, zadrzaly firanki u malego okienka, ze
  szklanego zas kielicha pochylila sie ku fotografii mlodej dziewczyny
  róza aksamitna, jakby pragnac z nia wspólnie powitac pana swego.
  
  - Nareszcie!... - wyszeptaly z ulga usta przybylego i ruchem
  nerwowym, zamknawszy cicho drzwi za soba, przekrecil klucz w zamku.
  
  Rzecz dziwna - natychmiast w czterech scianach smutnej dotad izdebki
  zrobilo sie jakos weselej i jasniej!...
  
  Mlodosc bowiem i sila szly, bily od mlodego mieszkanca facyatki,
  i niby brakujacy promien swiatla, ozywily, zda sie, wnetrze
  poddasza.
  
  Rzuciwszy kapelusz i paltot na krzeslo, mlodzieniec bacznie rozejrzal
  sie po swym pokoiku, a zmarszczywszy brwi i jakby cos rozwazajac,
  pozostal w pozycyi stojacej dluzsza chwile.
  
  Poruszyl sie jednak niebawem i podszedl do drzwi, nadsluchujac
  równoczesnie. Postawszy zas tam minut pare, zblizyl sie
  nastepnie do okna, a wpatrzywszy sie w nie przez sekunde moze, po
  krótkiem wahaniu, powolnym ruchem spuscil rolete.
  
  Szarawa ciemnosc zalegla izdebke.
  
  Mlodzieniec podszedl do kanapy, przed która stal stoliczek
  mahoniowy, i usiadl. Wkrótce w ciszy rozlegl sie zgrzyt zapalki. Po
  chwili mala lampka oswietlala juz poddasze, mlody czlowiek zas,
  raz jeszcze obejrzawszy sie wkolo, szybko, siegnal do kieszeni
  swego ubrania.
  
  Nerwowo, spiesznie wydobyl stamtad wreczony niedawno portfel
  skórzany i, z blyskiem ciekawosci w oczach roztworzywszy go,
  polozyl na stole.
  
  Z szesciu, zapietych malemi klapkami, przedzialów zlozony, z
  wielka spodnia, idaca przez cala dlugosc jego kieszenia, w
  oczekiwaniu, cicho, pugilares patrzec sie zdawal na siedzacego
  mezczyzne...
  
  Rece jego jednak, dotknawszy sie tylko pobieznie wypelnionych
  kryjówek, zatrzymaly sie chwile bezczynnie, a na nerwowej twarzy
  odbilo zdumienie, polaczone jakby z przestrachem.
  
  - Jak to, wiec tak duzo tu czegos? -mówily wyraznie wielkie,
  wyrazu pelne oczy mlodzienca, i jednoczesnie pytac sie zdawaly
  niepewne: - Czy tylko to aby pieniadze?..
  
  I dziwna reakcya odbywala sie w duszy jego.
  
  Gdy kretemi uliczkami lecial do swego mieszkanka, palila go chec
  ujrzenia, co zawiera portfel, a obecnie?... Lek oto jakis
  niewytlumaczony zawladnal nim nagle.
  
  Przeczucie mówilo mu wyraznie, ze tu, przed nim, w pugilaresie tym,
  ukryty na razie od oczu ludzkich, miescil sie majatek moze, tkwil
  pieniadz - ten talizman ludzkiego dobrobytu i szczescia, drzemala
  swiata tego potega - zloto...
  
  A jednak nie poruszyl on dotad wcale portfelu... Dlaczego?
  
  Bo z przeczuciem bogactw, które czekac sie zdawaly tylko dotkniecia
  jego, czul dobrze, zdawal sobie on sprawe z czegos innego równiez.
  
  To byla wlasnosc cudza!...
  
  Upomna sie o nia niewatpliwie; on zas, nie wiedzac, co sie tam
  znajduje, mozeby mógl jeszcze, pomimo swej nedzy, zwrócic
  wlascicielowi ten oto przedmiot, czy uczyni to jednak, unurzawszy
  rece w zawartosci jego?
  
  Z reka na portfelu oparta mezczyzna zamyslil sie bardziej
  jeszcze.
  
  Wszak, choc z pozoru wesól i syty, nie posiadal on w istocie na
  razie zlamanego szelaga przy duszy. Ostatnie pieniadze wydal na
  bilet kolejowy, który pozwolil mu wrócic w sciany poddasza z
  wczorajszej zamiejskiej wycieczki, zwiazanej z nadzieja otrzymania
  posady.
  
  Nie otrzymal jej - wracal z niczem; glodne dzisiaj juz teraz
  pytajaco zagladalo mu w oczy zimnem nieublaganem spojrzeniem.
  
  A tu, przed nim!...
  
  Mlodzieniec zerwal sie z kanapki i przebiegl pokój kilka razy.
  Nagle, wytrzymac snadz juz nie mogac, pochwycil w drzace rece
  lezacy portfel i rozpial ruchem gwaltownym po kolei wszystkie jego
  kieszonki...
  
  I oto z jednego przedzialu natychmiast z przyciszonym brzekiem
  posypaly sie na wyszarzala serwete stolika rulony zlota,
  blyszczace, nowe - zamigotaly w niepewnem swietle lampy i ulozyly
  sie cicho... W slad za nimi z innych kieszonek portfelu z szelestem
  wypadly pliki storublówek, w opaskach, a z kryjówki jego spodniej
  wysunely sie do polowy wielkie kwadraty piecsetrublówek!...
  
  Wiec nie bylo to urojeniem, marzeniem, mrzonka!.. Rzeczywiscie zatem
  drzemal tu pieniadz w swym majestacie!..
  
  Mlody czlowiek odskoczyl od stolu i wpatrzyl sie w nagromadzona
  kupe grosza.
  
  Na twarz jego wystapil wyraz chciwosci i oszpecil ja, oczy
  glebokie, duze, przybraly polysk koci i wpily sie uporczywie w
  banknoty i zloto.
  
  Po chwili zblizyl sie ponownie do stolika. Lubieznym ruchem swej
  delikatnej reki przesunal po nagromadzonych pieniadzach, a po ciele
  jego równoczesnie przelecial dreszcz.
  
  Jak wlosy pieknej kobiety, jak cialo jej zmyslowe, aksamitne,
  piescily go banknoty... Zanurzyl reke glebiej i dotknal sie
  zlota.
  
  Z cichym brzekiem rozsypalo sie ono w strumyk blyszczacy, a nim do
  glebi ponownie wstrzasnal dreszcz.
  
  Nigdy w zyciu swem nie mial tyle pieniedzy u siebie. Fortuna zawsze
  impertynencko odwracala sie od niego, szczescie dotychczas uciekalo
  oden równiez, jak od zapowietrzonego, pieniadz zas, drwiaco
  unoszac sie w niedostepnych dlan wyzynach, niepochwytny, szyderczy
  - stronil od niego stale.
  
  Mlodzieniec przesuwal wciaz machinalnie reka po storublówkach.
  Przed oczyma migaly mu wizerunki, podpisy na banknotach, zlote
  imperyaly zimnym dotykiem glaskaly jego dlon...
  
  Wyrwawszy reke wreszcie z pieszczotliwego uscisku zlota, mezczyzna
  pochwycil nagle pliki storublówek i liczyc poczal.
  
  Drzace rece jego braly i porzucaly co chwila zwitki banknotów;
  szelest papieru, zduszony dzwiek monety zagraly w ciszy izdebki,
  zdziwily te biedne sciany, tak zdawna odwykle od brzeku pieniedzy,
  wyganiajac, zdawalo sie, biede, przykucla gdzies w kacie, z
  legowiska swego. I widmo jej w lachmanach zniknelo przestraszone,
  wygnane szmerem poddanych Zlotego Cielca - umknelo, szukajac gdzie
  indziej schronienia.
  
  A mlody czlowiek wciaz liczyl... Teraz dlon jego dotykala zwitka
  piecsetrublówek. Bylo ich dwadziescia.
  
  Ciemny rumieniec powoli wystepowal na sniada twarz mlodzienca,
  oczy zas jego palily sie bezustannie chciwosci niezdrowym blaskiem.
  
  W papierach i zlocie, z pewna, drobna tylko róznica, bylo
  wszystkiego dwadziescia siedem tysiecy.
  
  Mlodzieniec odstapil od stolu i wolno z rozmyslem poczal
  przechadzac sie po izdebce.
  
  - Dwadziescia i siedem tysiecy!.. Dwadziescia i siedem...
  
  Powtarzajac sie bezustanku, w glowie jego huczala i wracala mysl
  jedna, a dziesiatki innych ginely, topily sie tylko w niej, jak w
  chaosie, zanikaly - milkly...
  
  On zatem, który prócz jedynego na sobie odzienia i tych paru
  sprzetów wokolo, nie posiadal nic na swiecie, on - za jednym
  zamachem mógl stac sie oto wlascicielem owych, rozsypanych przed
  nim pieniedzy?..
  
  Mlodzieniec zadrzal.
  
  - A moralnosc? a etyka? To wlasnosc nie twoja, to zguba czyjas
  tylko, ty powinienes pieniadz ten zwrócic, zwrócic, zwrócic!..
  jak rój owadów nagle zabrzmialy w uszach mezczyzny jakies szepty i
  glosy.
  
  - Oddac? ha-ha-ha!.. A to dlaczego? ciekawym? - zadrwil rozsadek
  zimny natychmiast. - "On prend son bien, ou on le trouve." - Znalazles
  - to twoje! A zreszta, gdyby to samo, co ty, znalazl byl kto inny,
  czy myslisz, ze postapilby on inaczej?
  
  - Oddalby, oddal na pewno, bo chcialby pozostac uczciwym!.. - silny
  glos prawosci rozlegl sie smialo w duszy mezczyzny.
  
  Wstrzasnal sie mlody mieszkaniec facyatki i przetarl reka
  czolo, po chwili zas zmeczony usiadl na jednym z koszlawych
  fotelików i, podparlszy glowe dlonia, zadumal sie gleboko.
  
  A rozum drwil dalej bezlitosnie, zjadliwie, saczac sie kroplami
  ironii:
  
  - Nie sluchaj bredni i sentymentalnych mrzonek! - szeptal. -
  Uczciwosc - frazesa!.. Któz naprawde uczciwym jest w czasach
  obecnych? Obejrzyj sie tylko i wpatrz uwaznie w ludzi, walczacych o
  byt obok ciebie. Czyn wreszcie, jak chcesz... odtrac laskawy
  usmiech fortuny!..
  
  Los, odbierajac moze naumyslnie drugiemu, co mial zanadto w swym
  trzosie, pragnie dobrotliwy, obdarzyc ciebie, nie chcesz-li?
  
  - Ha, to badz sobie zatem wspanialomyslnym, szlachetnym, wielkim!
  Umieraj z glodu, badz glupim!.. Ale pamietaj, ze gorzkiemi lzami
  zalowac kiedys bedziesz chwili swojego szalu - pamietaj, zes
  biednym!
  
  Zasmial sie jeszcze rozum szyderczo i umilkl, mezczyzna zas,
  zadumany, pochylil sie na krzesle, jakby przygnieciony do ziemi,
  oparlszy przytem lokcie na kolanach, ukryl twarz w dlonie.
  
  Tak, niestety, byl on biednym!..
  
  Straciwszy matke lat temu pare, uczyl sie nastepnie za granica: w
  Niemczech i we Francyi. odebrawszy kosztem bogatego stryja
  wyksztalcenie nie fachowe, lecz ogólne i staranne, zdecydowal sie
  rok temu wlasnie powrócic do miasta, gdzie ujrzal byl swiatlo
  dzienne, by zblizyc sie do dotychczasowego opiekuna swego, a brata
  rodzonego niezyjacego juz ojca.
  
  W mlodzienczej wyobrazni studenta roila sie nawet podówczas
  nadzieja smiala owladniecia sercem starego bogacza, aby po
  najdluzszem zyciu zapisal mu mienie.
  
  Tembardziej zatem spieszyl sie z swoim wyjazdem, lecz przybyl za
  pózno niestety; stryja swego juz nie zastal.
  
  Lozacy tylko z obowiazku na studya bratanka, a nie przywiazany don
  zgola innym, serdeczniejszym wezlem, pare tygodni temu wlasnie
  starzec przeniósl sie byl do wiecznosci, zapisawszy caly majatek
  na dobroczynne cele.
  
  Nie zastawszy wiec w miescie nikogo na razie, kto by go znal lub
  pamietal, odwaznie z bieda wzial sie on wówczas za bary.
  
  Przepisywal referaty, polisy ubezpieczeniowe, dawal lekcye, czynil,
  co tylko mógl i zdobywal miejsce przy biesiadnym, ogólno ludzkim, a
  tak zazwyczaj niegoscinnym stole...
  
  0 chlodzie i glodzie mijaly mu w ten sposób dnie cale, gorycz
  jednak do zycia, w walce o byt ciaglej, nie rozgaszczala sie w
  duszy jego, nie majacego po prostu czasu w bezbarwnej swej biedzie i
  goraczce zarobku analizowac ciemnych stron swego zywota. Miesiecy
  pare temu dopiero sila okolicznosci i ludzi, o których ocierac sie
  poczal, zal wyklul mu sie w duszy do swiata, saczac z niej
  niezadowolenie i gorycz.
  
  Traf slepy zrzadzil pewnego dnia, iz spotkal rówiesnika swego z
  lat dawnych.
  
  Przy wspomnieniu tem ostatniem, mlody mieszkaniec poddasza zmarszczyl
  brwi i zamyslil sie jeszcze glebiej, niz przedtem.
  
  Dawny jego kolega szkolny z kraju i zagranicy, Edmund R-ski, potrosze
  nawet kuzyn i towarzysz zabaw dziecinnych - dzis bywalec stolicznych
  salonów, chlopiec zamozny, zblizyl sie do niego pierwszy wówczas.
  Bylo to podczas karnawalu, w zimie, w jednej z kawiarn, bardziej
  uczeszczanych w miescie.
  
  Po dluzszej gawedzie i rozpamietywaniu mlodzienczych lat
  ubieglych, Edumund R-ski rzekl mu wtedy:
  
  - Wiesz co, mój drogi? Dobrze sie nazywasz, ladne masz maniery,
  które pozostaly ci po rodzicach i wychowaniu starannem, notabene wcale
  dobrze i z akcentem mówisz po francusku, tandem tedy zaproponowalbym
  ci cos... tylko nie obraz sie na mnie przypadkiem... Gdyby cie tak
  ubrac elegancko, bardzo dobry i okazaly bylby z ciebie tancerz... He,
  cóz ty na to? Proszony wlasnie jestem o mlodziez do panstwa W. na
  bal, pojutrze, chodz ze mna... Siedzisz i marnujesz sie gdzies w
  kacie, qui lo sa, przystojnym jestes, a nuz podobasz sie komu?.. Ja
  ci pomoge i ulatwie wszystko...
  
  Od slowa do slowa, dal sie namówic wtedy. Otrzymawszy od bogatego
  i hojnego, oraz uprzejmego kuzyna pozyczke, wyekwipowal sie i
  poszedl na bal z nim razem.
  
  Edmund R. przeprowadzil rzecz cala bardzo zrecznie. Przedstawiwszy
  protegowanego swego, nie omieszkal przypomniec wszystkim z osobna o
  stryju jego, filantropijnym zapisodawcy, a takze o rodzicach, ongi,
  przed laty, zamoznych i wplywowych. Dobrze wychowanego, eleganckiego i
  milego tancerza zapraszac poczeto chetnie, tembardziej, iz
  powszechnie wiedziano o przyjazni jego z Edmundem R., znanym i cenionym
  bywalcem.
  
  Mlody mieszkaniec skromnego poddasza poruszyl sie niespokojnie na
  krzesle i spojrzal przed siebie wzrokiem zamglonym, zapatrzonym we
  wspomnienia wlasne.
  
  Wówczas to, po owym pierwszym balu, przestapil on zaczarowany dlan
  dotad próg salonów i zapamietale bawic sie poczal. Zycie,
  które prowadzil, upajalo go. Niepomny jutra - szalal.
  
  Trwalo to tygodni pare, i nagle skonczylo sie wszystko... Edmund
  R-ski, wezwany telegraficznie do umierajacej siostry za granice,
  wyjechal, pieniadze wyczerpaly sie równoczesnie, a zaniedbana
  czasowo jego wlasna zarobkowa praca wysunela mu sie z rak; ktos
  inny, takze potrzebujacy biedak, zastapil go.
  
  W okienko facyatki karnawalowicza zajrzal glód; po wizytach i balach
  pozostal w pamieci jego tylko chaos ogólny - wrazenie chwil
  rozkosznie jakby przesnionych, i jedno wspomnienie trwale.
  
  Oczy mlodego mezczyzny zadumane, w tej chwili blyszczace i jakby
  tkliwe, skierowaly sie w róg izdebki, gdzie w pólswietle lampy
  majaczyla fotografia.
  
  Nabyl ja u fotografa i niemal codziennie stroil w kwiaty;
  przedstawiala zas ona elegancka panne z towarzystwa, córke
  ukrainskiego magnata, blyszczaca ubieglego karnawalu w salonach
  pieknoscia, dowcipem, otoczona rojem wielbicieli, a która pokochal
  uczuciem milosci pierwszej - prawdziwej.
  
  Dla niej rzucil sie w wir czczych zabaw bez srodków po temu, bez
  pamieci...
  
  Odepchnietemu twarda reka biedy od rydwanu bawiacego sie swiata -
  przeslonietego w pamieci jego gaza uludna, mieniacego sie
  setkami odcieni i blasków - pozostaly tylko wspomnienia dreczace,
  rozkoszne, kilkunastu rozmów, tanców, uscisków dloni, spojrzen...
  i - nabyta za pieniadz wlasny fotografia pieknej dziewczyny.
  
  Mydlana banka zludna - marzenie!..
  
  Siedzacy wciaz w zamysleniu przed stolikiem mlodzieniec glowe
  pochylil i ponownie ukryl ja w dlonie. Niby na jawie, przed oczyma
  zywo stanal mu bal ostatni... W jarzacej sie swiatel powodzi,
  wsród kolyszacych sie w takt melodyjnego walca par, suneli oni
  wówczas po szklistej posadzce salonów...
  
  Ona miala spuszczona glówke cudna i opierala sie z wdziekiem na
  jego ramieniu, on zas, tulac nieznacznie tancerke swa do piersi,
  pozeral wzrokiem jej twarz, nagie ramiona i szyje ksztaltna, a
  dluga i gietka, jak kwiat, o lodydze wysokiej.
  
  Od czasu do czasu piekna panna wznosila na niego swoje glebokie,
  mieniace sie zrenice, i spojrzenia ich spotykaly sie na chwile...
  
  Potem sliczne dziewcze przykrywalo znów oczy dlugiemi rzesami; on
  rzucal slówko, przyciskal machinalnie kibic jej do siebie,
  czekajac ponownie niemej zrenic rozmowy. Nagle uciszylo sie w
  balowej sali...
  
  To muzyka ustala byla, a oni walcowali jeszcze, ciagle przytuleni do
  siebie - zrosli skrytem jakby pragnieniem.
  
  Pózniej odprowadzil znuzona swa tancerke, a ona leciutenko,
  dziekczynnie paluszkami drobnemi scisnela jego dlon...
  
  Mlodzieniec zerwal sie z krzesla, potracil je gwaltownie, i
  duzymi krokami zaczal przebiegac szybko swój pokoik. Jednoczesnie
  z wyrazem milosci bezgranicznej spojrzenie jego pobieglo do komódki
  malej, gdzie stala fotografia z róza.
  
  Z krysztalowego kielicha delikatnie wychylal sie kwiat purpurowy,
  dotykajac warg prawie dziewczyny. Usteczka jej male usmiechaly sie
  rozkosznie, pocalunku zda sie spragnione...
  
  Mlody czlowiek pozostawal chwile w niemej kontemplacyi ubóstwianego
  przez sie kacika izdebki, az wreszcie powoli wzrok swój przeniósl
  w strone stolika, gdzie lezaly cicho banknoty i zloto.
  
  Wyraz marzenia, ekstazy blyskawicznie znikl z jego oblicza -
  przypomnial sobie chwile obecna.
  
  Zwolna do stolika zblizac sie poczal; utkwiwszy spojrzenie w
  rozsypanych pieniadzach, jednoczesnie myslal:
  
  - Niemi tylko moze zdobyc bym mógl swe marzenie, one pozwola mi i
  ulatwia zblizenie do ukochanej! A potem...
  
  I mimo woli znowu spojrzal mlodzieniec w róg pokoiku.
  
  Oczy dziewczyny kuszace patrzyly zalotnie, palily go, obiecywac sie
  zdawaly rozkoszy ulude, milosc - szczescie!.. Rumieniec oblal
  twarz mezczyzny.
  
  - Ach, miec ja, posiadac, i zyc jej zyciem, zlac sie z nia
  istnieniem i dusza!.. - zawirowala mu w glowie mysl uporczywa.
  
  - Przeciez to córka magnata; ksiazeta, hrabiowie ubiegaja sie o
  nia, czemze ty jestes dla niej? - zerem, nie otrzymasz jej nigdy, -
  uspakajala mózg, nerwy wzburzone, trzezwa, zimna logika. - Chyba, ze
  pieniedzy tych oto posiadziesz wiele... wiele...
  
  - Z malych strumieni tworza sie rzeki; wez to, a moze ci wiecej
  przybedzie!.. - szepnal rozum podstepnie.
  
  Mlody mieszkaniec facyatki schwycil sie nagle za glowe.
  
  Boze, Boze! - wyszeptal - cóz jednak uczynilo ze mnie to, tak
  krótkie zetkniecie sie z swiatem zbytku, to zbratanie sie, otarcie
  z ludzmi szychu i zlota! Jakze innym bylem dawniej! Jakze -
  lepszym!..
  
  Mezczyzna smutnie zwiesil glowe.
  
  Teraz, przyjrzawszy sie niedawno ludziom bogatym, ich trybowi zycia,
  czul w sobie, poza uczuciem milosci, dziesiatki zwiazanych z niem
  pragnien. Zloto, ten bozek dumny i wspanialy, przed którym korzyly
  sie miliony, olsniewal go, mamil... Przedsmak zas mozliwych w
  dalekiej przyszlosci bogactw, uzycia, a kto wie, moze znaczenia i
  wplywów, wespól z osiagnieciem najprzód ukochanej kobiety, za
  pomoca tego oto, rozsypanego przed nim grosza - odbieral mu
  równowage duchowa, mieszal mysli.
  
  Porwal sie znowu z miejsca i po pokoju biegac poczal, niebawem
  jednak rzucil sie na krzeslo, wyczerpany, uporczywie, ponownie
  wpatrzywszy sie w fotografie ukochanej.
  
  Od czasu do czasu odrywal wzrok od drogich rysów kobiety i przenosil
  go z wolna na stos banknotów i zlota. Pózniej spojrzenie jego,
  wewnetrznej pracy mysli jakby posluszne, wracalo powtórnie do
  lubego wizerunku.
  
  Przy samych wargach dziewczyny drzal kwiat purpurowy obecnie -
  dziewcze i róza calowaly sie teraz lubieznie...
  
  A w izdebce tymczasem lampa powoli dogasac poczela stopniowo,
  niepewnem, migocacem swiatlem klócac sie jakby z rabkiem
  radosnego slonca, poprzez rolety zagladajacego co chwila do wnetrza
  facyaty.
  
  I pólcienie jakies, tajemnicze, mgliste wsunely sie równoczesnie
  na poddasze - zaludnily cicho puste, zakurzone katy jego...
  
  Siedzacy mlody czlowiek zrywa sie nagle z krzesla swego.
  
  Bo oto niespodzianie dwoic mu sie w oczach zaczyna...
  
  Rozsypane na stole zloto zalewa izdebke cala, a z komódki starej
  zstepowac zaczyna z wolna ona sama, zamglona i powiewna postac...
  Dotykajac stopkami drobnemi zlota, idzie ku niemu ona, z zalotnym
  usmiechem, piekna niewinna - chyli sie rozkosznie w jego ramiona!..
  
  Mezczyzna ku zjawisku temu wyciaga instynktownie rece, na wpól
  przytomnie naprzód pochyla...
  
  Lecz oto nagle czar pryska...
  
  Wypelniajaca wnetrze izdebki zlocista przestrzen znika, zjawisko
  eteryczne zas zaczyna oddalac sie coraz bardziej, unosi w góre,
  niepochwytne, a za niem tylko na ciemnawem tle facyatki, jak waz
  ognisty, wije sie struga blyszczaca sciezka, dotyka stóp jego -
  pomostem zlota laczac go w ten sposób z uchodzacym cieniem
  ubóstwianej przezen kobiety.
  
  Wreszcie znika wszystko.
  
  Mlody mezczyzna przeciera dlonia czolo, rozglada sie...
  
  Niema nikogo!
  
  Cóz to wiec bylo?
  
  Hallucynacya zapewne naprezonych nerwów i rozigranej wyobrazni,
  rzucajaca mu na ekran pólcieniów izdebki fantasmagoryczny obraz
  noszonego ciagle w duszy dziewczecia! Wplyw to rozprzezonych
  wrazen i mysli, skutkiem wysilku, szumiacego jak potok, nawalem
  zwatpien i pytan mózgu. Zapewne...
  
  I mlodzieniec powtórnie przeciera dlonia zmeczone czolo, a
  jednoczesnie zaluje jakby, ze widzenie juz pierzchlo. Przed oczyma
  stoi mu ciagle, jak zywy, obraz jej, ukochanej - chlonie w siebie jej
  postac wdzieczna, caluje mysla oczy jej i usta.
  
  W przelocie zarazem, po raz nie wiadomo juz który, wzrok jego dotyka
  banknotów i zlota, a w duszy bunt mu sie zrywa.
  
  - Jak to?.. On mialby odtracic od siebie ten grosz, i w ten sposób
  stracic, na zawsze moze, srodki ku zdobyciu drogiej sercu kobiety?..
  Zniszczyc bezpowrotnie pomost zlocisty, laczacy go z nia jakby w
  widzeniu proroczem?
  
  Nie, przenigdy. Tak naiwnym nie bedzie...
  
  Pieniadz ten potroi, majatek zrobi, fortune - zlotem przelamie,
  zwalczy przeszkody wszelkie.
  
  - Zrobic majatek, czyz to tak latwo? - na dnie duszy gdzies
  zatajone zwatpienie nagle ironicznie pyta, jakby ostudzic pragnac
  przedwczesna radosc.
  
  Chmura niezadowolenia przelatuje po czole mezczyzny.
  
  - Tak, zaiste, prawda, to nie tak latwo. Lecz z potega pieniedzy w
  dloni tak, czy tez inaczej, do wszystkiego zawsze dojsc lacniej w
  zyciu; - klucz zloty otwiera wszystkie bramy!..
  
  I ostateczna, przelomowa walka odbywac sie w tej chwili zdaje w duszy
  mezczyzny. Na wysokiem czole naprezaja mu sie zyly, oczy
  ciemnieja, a twarz bledsza sie staje... Z necaca pokusa
  zawladniecia cudzem mieniem, po raz ostatni staja do boju wpojone w
  mlodocianych latach jeszcze zasady.
  
  Powrotna fala z daleka cicho plyna i plyna coraz potezniejsze,
  blizsze i zalewaja stopniowo umysl mlodzienca. Szemrza coraz
  donosniej, silniej...
  
  A z przyplywem ich jednoczesnie mieknac poczyna cos w duchu
  mlodego mezczyzny, bo oblicze jego wzburzone uspakaja sie stopniowo.
  Co mysli, z rysów twarzy odgadnac jeszcze trudno, domyslec sie
  jednak mozna, ze poryw jakis, szlachetniejszy od poprzednich,
  czystszy, opanowywac go - w swoje posiadanie bierze.
  
  Po chwili machinalnie ujmuje on w rece porzucony na stoliku obok
  pieniedzy pugilares i milczac, zgarniac poczyna rozsypany stos
  banknotów i rulonów monety.
  
  Przy czynnosci zas tej, zagadkowej jeszcze, bezustannie tak samo
  zamyslony mlodzieniec odwraca niebawem w dloni trzymany portfel, a
  równoczesnie spojrzenie jego pada na cos, czego nie zauwazyl dotad
  wcale.
  
  W rogu pugilaresu, u góry, malenka, dziewieciopalkowa rzuca mu sie
  w oczy korona hrabiowska; wdziecznie granacikami oprawionemi w zloto
  mieni sie ona, szyderczo zda sie patrzy... Na ten widok poprzedni
  spokój i wyraz pierzchaja nagle z rysów mezczyzny, i rzuca sie w
  tyl gwaltownie.
  
  Zrenice jego, zmatowane dotychczas cichem zamysleniem, zlowrogim
  teraz blyszcza ogniem, a jednoczesnie w duszy nastepuje momentalnie
  przewrót nagly.
  
  Znowu poczyna biegac po pokoju wzdluz i wszerz...
  
  I jak kepa drzew gdzies w polu samotna, co ugina sie pod gwaltownym
  naporem wichru ku ziemi, zwyciezona, pokorna - tak duch mlodzienca,
  miotany ponownie burza mysli, kolysac i giac sie poczyna.
  
  Gdy ujrzal on bowiem emblement ludzi utytulowanych, zywo stanely mu
  przed oczyma salony, których miesiecy temu pare byl gosciem i
  sylwetki hrabiczów, krecacych sie kolo jego ukochanej.
  
  Widzi ich jak na dloni, wszystkich, niby na jawie!..
  
  Widzi dumnego ojca pieknej dziewczyny, zazwyczaj traktujacego go z
  góry - dla nich, potomków starozytnych rodów, chociaz czestokroc
  biednych - pelnym uprzejmosci wyrafinowanej i unizonej niemal
  grzecznosci. Widzi wreszcie siebie samego bezkarnie i dotkliwie
  obrazanym przez tychze arystokratów, lecz tak zrecznie, ze na
  pozór nieraz nie mozna zda sie bylo winic ich, czynili to bowiem
  oni, z ta subtelnoscia, oraz jubilerskiem jakby wykonczeniem, jak
  dotknac potrafia tylko ludzie "bardzo dobrze wychowani."
  
  I przy tem wspomnieniu ostatniem, jakby zraniony, mieszkaniec malej
  izdebki, wzdryga sie i wyrzuca szeptem:
  
  - Jak to? te dwadziescia pare tysiecy nalezy do jakiegos hrabiego?
  Zatem los slepy i ironiczny zarazem wsuwa mi w rece czesc mienia
  jednego z tych wlasnie, którym tak czesto zazdroscilem bogactwa,
  znaczenia i tytulów!..
  
  I ja, wobec jednostki takiej, mialbym grac role szlachetnego,
  zwracac mu to, co dlan moze kropla w morzu tylko, fundusikiem,
  przeznaczonym zapewne na hulanki nocne i zabawe?
  
  - Ha-ha-ha!.. - rozlega sie po pokoiku szyderczy, szatanski prawie
  smiech mezczyzny, i odbija od scian niemilem dla ucha brzmieniem.
  
  - Ha-ha-ha, niedoczekanie twoje, panie hrabio!.. - szepcze dalej
  pólglosem, a krew w zylach kipi mu nieustannie - wre niespokojna,
  burzliwa.
  
  I z duszy jego jednoczesnie pierzchaja bezpowrotnie, zda sie, nikna,
  jak uluda i marzenie, wszelkie dobre zamiary, wszystkie, tak niedawne
  jeszcze, wahania pomiedzy prawami uczciwosci i ich pogwalceniem.
  
  Zwyciezka, jedyna, jedna rozgaszcza sie tam nienawisc tylko do kasty
  uprzywilejowanej i wyróznianej w spoleczenstwie. Wypielegnowana
  cierpieniem i bieda, wysubtelniona wyksztalceniem, a szczególniej
  przestawaniem jeszcze za granica w kolach róznych zapalonych glów,
  o przekonaniach skrajnie demokratycznych - rozogniona wreszcie
  nadczuloscia nerwowa w zblizeniu sie i czasowem powierzchownem
  zzyciu z przedstawicielami tej sfery - buchala obecnie goracym
  plomieniem, wszystko soba przewyzszajac i tlumiac.
  
  - Za moje upokorzenia, tak niedawne - zaszeptaly znów cicho usta
  mezczyzny - za moje cierpienia i biede - za to, ze ja nie mam takich
  przodków, jak ty, panie hrabio, ani twych bogactw, blasku i zlota -
  mam zycie cale w nedzy cierpiec, i to, gdy los sprawiedliwie bez
  watpienia, odbiera ci czastke mienia, przypadkiem, i mnie nia w
  zamian obdarza?.. 0, nie, panie hrabio!.. Zydowi, cyganowi, wrogowi -
  kazdemu bym zwrócil moze, lecz tobie - nigdy!..
  
  Ostatnie slowa mieszkaniec poddasza wymówil w zapamietaniu glosno
  calkiem i z moca jakas dziwna. Twarz zas jego dziko po prostu
  wygladala w tej chwili; pociemniawszy, jakby od wewnetrznego ognia,
  demonicznie piekna i straszna zarazem byla ona, a zajadly plomien
  szczerej nienawisci do tak zwanych powszechnie "arystokratów"
  zajasnial na niej pelnym blaskiem.
  
  Odruchem naglym zblizyl sie do stolu i obie dlonie polozyl na
  plikach banknotów i zlocie. Czego nie zdolaly stanowczo uczynic
  okolicznosci inne, sprawila chec dokuczenia w czemkolwiek wyzej
  postawionej spolecznej jednostce, jedna chwilka nienawisci i szalu.
  
  - Moje, moje!.. - wyszeptaly usta mezczyzny zwyciezko, jakby z
  mimowolna, ukryta w sobie radosci nuta, a echo slów tych,
  urywanych, cichych, dziwna moca rozbrzmialo w martwem milczeniu
  facyatki.
  
  Cisza nastala znowu.
  
  Tylko w piersiach mieszkanca poddasza przeleknione jakby swym czynem
  serce poczelo bic przyciszonym tetnem, a szelest ten miarowy, jak
  zegaru wahadlo, mierzyc sie zdawalo te chwile przelomowa w duszy
  czlowieka, depczacego uczciwosc prawa dla milosci, nienawisci i
  zlota!..
  
  Nagle martwote pokoju przerwalo cos gwaltownie. Byly to czyjes
  kroki silne, przyspieszone, idace po schodach, a coraz wyrazniejsze,
  blizsze... Niebawem rozlegly sie tuz za drzwiami, ucichly, i jakas
  reka wstrzasnela lekko klamka, w slad zatem zas rozleglo sie
  trzykrotne pukanie.
  
  Gdyby w kataklizmie niespodzianym runela ziemia, zapadajac sie gdzie
  w niezmierzone glebie wszechswiata - mniejsze to chyba uczyniloby
  wrazenie na stojacym przed stolem mezczyznie, niz chwila
  obecna...
  
  Nogi zadrzaly mu, a bojazliwa trwoga sciela krew w zylach, cos
  zas, niby gad obslizly, przemknelo po krzyzach i za kark chwycilo
  despotycznie, zaparlszy dech w piersiach.
  
  W pólswiatlach dogorywajacego wlasnie plomyka lampy twarz
  pochylonego nad pieniedzmi mlodzienca nabrala strasznego, a zarazem
  dojmujaco trupio-bladego wyrazu, rece zas, jak kleszcze, wpily sie
  w lezace pod niemi banknoty.
  
  - Nie oddam was, nie zwróce za nic w swiecie! - mówic sie zdawaly
  wyraznie kurczowo zacisniete palce, drzace w zwojach papierów i
  zlocie.
  
  Z ekranu izdebki, majaczacego coraz bledszymi cieniami, swiatlo w tej
  samej chwili zniklo; zapanowala tu szarawa ciemnosc, a w slad zatem
  rozleglo sie powtórne, tym razem silniejsze pukanie, poza drzwiami
  zas jednoczesnie daly sie slyszec slowa, wyrzeczone glosem
  meskim, dzwiecznym i mlodym.
  
  - Widac, ze spi, lub go nie ma...
  
  - Ale to oryginalne - zauwazyl ktos drugi, ciszej nieco. - Zareczam
  ci, iz przed chwila palila sie wewnatrz pokoju lampa, przez szpary
  u drzwi slizgalo sie swiatlo! - slowo!
  
  - Ha, jesli tak, to moze Romanek ma u siebie jakas dyskretna, a
  wesola wizytke - snac z rozmyslem donosnie rozlegl sie glos
  pierwszy. - Nie przeszkadzajmy mu. Chodz, Hermanie!..
  
  - Wesolej zabawy! - krzyknal ironicznie nazwany Hermanem, nachyliwszy
  sie do drzwi, zapewne blizko, bo echo glosu jego wstrzasnelo
  scianami poddasza, poczem kroki przybylych oddalac sie zaczely.
  
  Westchnienie ulgi podnioslo piers mezczyzny.
  
  Kilka kropel zimnego potu upadlo mu na rozpostarte dlonie; zbudzony
  tem jakby, odstapil od stolu i rzucil sie w wycienczeniu na
  kanapke.
  
  Poznal po glosie tych dwóch, dobijajacych sie don przed chwila,
  poczciwych studentów uniwersytetu - widzial w wyobrazni swej teraz
  niemal obok siebie wyrazne postacie ich, w wytartych mundurach i
  splowialych od slót i slonca czapkach, pokrzywionych butach...
  Biedni chlopcy!
  
  Przypadkowo zaprzyjaznil sie z nimi, jak tylko przybyl tu, do miasta
  - oni, zacne serca, pierwsi uczynnie nastreczyli mu zarobkowa
  prace...
  
  Dawno juz nie widzial ich. Ba, pare razy nawet w epoce owego
  kilkutygodniowego swiatowego szalu, spotykajac ich na ulicy, a
  bedac w towarzystwie eleganckich karnawalowiczów, mimo woli
  powstydzil sie ich i udal, ze nie dostrzega. Nie pamietali mu tego
  - przyszli.
  
  Mieszkaniec poddasza w zamysleniu przesunal dlonia po jedwabistych
  swych wlosach.
  
  - Gdybyz oni wiedzieli i czytac mogli w duszy jego?
  
  Rumieniec palacego wstydu i upokorzenia zakwitl na twarzy
  mlodzienca, a wyraz cierpienia i wewnetrznego bólu rylcem swym
  zlobic mu poczal rysy wyrazistego oblicza.
  
  Dlugo jeszcze przesiedzial tak w zadumie...
  
  A gdy po niejakim czasie slonce zajrzalo znów do poddasza, nie bylo
  juz zlota na stole; schowane - zniklo, mlody zas czlowiek,
  smiertelnie znuzony moralna walka, na wpól ubrany, cicho zdawal
  sie drzemac na lózku.
  
  Niebawem zasnal.....
  
  I sen oto, przed wewnetrznym wzrokiem duszy mlodzienca, w tem
  tajemniczem jej zyciu marzen i rojen, snuc mu zaczal przedziwne
  obrazy...
  
  A wiec najprzód zdalo sie spiacemu, iz leci on w przestrzen bez
  konca, ciemna i mroczna, unoszony niewidzialna jakas sila...
  
  Tuli w objeciach swych przytem jakas powiewna kobieca postac...
  Podobna, choc nie identycznie i calkiem, jest ona do ukochanej
  przezen dziewczyny, a objawszy pieszczotliwie szyje jego nagiemi
  ramiony, tak zawisla, ustami lgnie do jego ust rozkosznie - on zas,
  jak z kielicha pieniace sie, musujace wino, pije nektar warg tych
  wilgotnych, tonac w pocalunku ciaglym, nieustannym, zda sie -
  wiecznym.
  
  Upajajacy wreszcie jednak zawrót glowy i oslabienie omdlewajace
  jakies i dziwne z wolna poczyna go ogarniac.
  
  Za wiele, zanadto upajajacej, oszalamiajacej slodyczy daja mu juz
  te kobiece usta, jak pieczec do warg jego bez konca przylgniete.
  
  Lecz oto nagle ciemnieje mu w oczach wszystko dokola i sil swoich nie
  czuje juz prawie. Przymyka wiec powieki i leci znów tak samo dalej w
  przestrzen, niczego niepomny i nic zgola w okrag siebie nie widzac.
  
  Trwa tak dosc dlugo...
  
  Wreszcie, wypoczawszy w ten sposób po swem wyczerpaniu, nie czujac
  juz ani ciezaru zwislej na jego szyi kobiety, ani zawrotnego czasu
  jej tchnienia... otwiera oczy...
  
  Tamte, widziane przed chwila obrazy, bezpowrotnie pierzchly; obecnie
  znajduje sie zupelnie sam. Stoi teraz na ziemi, a stopy jego dotykaja
  jakiejs kamienistej plaszczyzny, szarej, bezludnej i smutnej.
  Promienie zachodzacego slonca zloca ja i krwawia swym
  dogasajacym, zamierajacym blaskiem...
  
  On zas nieporuszony stoi i bezustannie patrzy.
  
  Nagle promienie gasna... Mrok szary pokrywa plaszczem swym wszystko
  dokola, a w cieniach tych tajemniczych, cichych, szeptac i ruszac
  sie cos poczyna.
  
  Z rumowisk i kamienistych szczelin podstepnie wypelzly oto jakies
  postacie, mary, i jak duchy nie z tej jakby ziemi, skrzydlate -
  rozpierzchaja sie po równinie, z przytlumionym szelestem. Nad
  glowami ich leca wielkie czarne zlowrózbne ptaki, szumem swych
  skrzydel macac martwote rozlanej wokolo pustki i ciszy.
  
  On, nic zgola nie pojmujac, spoglada wciaz, przelekly,
  zdziwiony... Po chwili dopiero zdaje sie rozumiec...
  
  To - posluszne niewidzialnemu, a nadprzyrodzonemu skinieniu - leca tak
  zapewne zerowac na padól ziemski - wyrzuty sumienia!...
  
  Tymczasem szmer lotu ptaków - olbrzymów cichnie, zmierzch pochlania
  ich postacie - nikna.
  
  On z ulga oddycha i instynktownie postepuje pare kroków naprzód.
  
  Nagle wyrywa mu sie z piersi przenikliwy krzyk!... Nad jego glowa
  wiszac, chwieje sie ptak czarnopióry, a znizywszy lotu swego,
  wkrótce siada mu na ramionach, niemilosiernie wpiwszy w nie swe
  szpony, równoczesnie zas w glowie uczuwa uderzenia miarowe.
  
  To ptak ów straszny i wielki, niby dzieciol w pien drzewa, stuka
  jemu tak w czaszke jednostajnie...
  
  W slad za tem jedna z pierzchajacych wokolo postaci zjawia sie przed
  nim blizko. Ubrana w lachmany, czarna i brudna, przyskakuje don
  obcesowo, drapiezna, i utkwiwszy w oblicze ofiary swej palace zarem,
  plomienne, dzikie zrenice, nachyla sie bardziej jeszcze i plwac mu w
  sama twarz poczyna.
  
  Z ust jej, wykrzywionych, wstretnych, leja sie strumienie lawy
  zlotej i pala, bola...
  
  A jednoczesnie tancza oto w krag, z szelestem widziane niedawno w
  portfelu zwitki storublówek i innych banknotów. Dwojac sie, trojac
  w oczach, przybieraja one fantastyczne ksztalty, a niektóre,
  przedzierzgniete jakby w jakies karly zlowrogie, szponami drobnemi
  rwa mu cialo bez litosci. Inne znowu, z glowami wezów
  obrzydliwych, syczac, kasaja go zewszad.
  
  Napastowany, nieprzytomny, opedzajac sie rozpaczliwie, rekami,
  nogami - ciagle, tarzajac sie nawet od jakiegos czasu po
  kamienistych zrebach - uciekac w koncu zaczyna równina, jak
  szalony. Potyka sie co chwila, pada i ucieka znowu, gnany czereda
  karlów i olbrzymików, o glowach, szyjach gadów, z blyszczacemi
  zadlami ze zlota.
  
  Nad glowa, z ramion przemoca spedzony, wisi wciaz ptak olbrzymi, a
  postac glówna, mglista, leci z nim wespól w mroczna dal...
  
  Nagle, niewiadomo jak, skad i kiedy zjawia sie znowu poprzednia
  kobieca postac.
  
  Spiacy, w swem majaczeniu sennem - odczuwa niewyslowiona radosc; a
  ona, podawszy swa raczke drobna, z usmiechem zalotnym na slicznie
  wykrojonych usteczkach, towarzyszyc mu zaczyna.
  
  Razem bezustannie biegna teraz po kamienistej równinie. Czarowna
  towarzyszka jednak nie czuje, jakoby, co dolega mezczyznie, i nie
  widzi roju przesladowców jego.
  
  Dziewcze to, czy kobieta, ubrana cala w bieli, zasypana kwieciem róz
  i konwalii - cudna, lecz lekko, dotykajac sie zaledwie stopkami swemi
  ostrych kamieni. Nad glówka jej, jakby w przeciwienstwie ptakiem
  czarnym, lecacym obok - chwieje sie duzy ptak bialy...
  
  Zjawisko snieznego ptaka trwa jednak bardzo krótko, bo oto jemu,
  wpatrzonemu uporczywie w swa towarzyszke, zdaje sie nagle, ze pióra
  u skrzydel tych mlecznych z lekka szarzec poczynaja, stopniowo
  ciemniejsza przybierajac barwe...
  
  Wyteza wzrok coraz bardziej, ale niebawem nic wokolo, nawet
  przesladujacych go mar, rozpoznac nie jest w stanie.
  
  Noc czarna, despotyczna, rozpinac wlasnie poczyna nad plaszczyzna
  ponura swa opone.
  
  Naraz znika wszystko...
  
  On równoczesnie czuje, ze leci w przepasc bez dna, tresci, oraz w
  chaos, z którego ocuca go dopiero uderzenie silne o cos calem
  cialem.
  
  Spoglada...
  
  Przed nim obecnie wznosi sie sfinks olbrzymi; o niego to w rozpedzie
  uderzyl sie przed chwila. W jasnosciach aureoli gorzeje fosforycznym
  blaskiem, usmiechajac sie zagadkowo. Na olbrzymich barkach jego, na
  tulowiu - obliczu, wszedzie, niedostrzegalne zrazu dla ludzkiego oka,
  wija sie, ruszaja miryady drobnych lilipucich postaci.
  
  Jedne z nich rodza sie tu z usmiechem na ustach i piskiem, innych do
  grobu zanosza; ci walcza, depcza po sobie, zabijaja sie, wzajem w
  przepascie spychaja - tamci w ramionach drugich pija milosci
  rozkosze, a tam znów inni jeszcze glodne twarze i rece wynedzniale
  wyciagaja po datek, sasiadujac z blizka z takimi, co w bogactwie i
  zbytkach nurzaja sie po uszy, lub grzezna cialem w rozpuscie, jak
  w blocie.
  
  A srodkiem - rozbite na tysiace strumieni, na kropel miliony
  rozprysle, plynie, faluje zloto...
  
  I przed promienistymi jego potoki, jak przed swietoscia - korzy sie
  pokornie, sluzalczo, wszystko dokola.
  
  Czolem lilipucie bija przed nim miryady - to tez ono nadaje owemu
  sfinksowi tajemniczemu blask fosforyczny - ono króluje tu,
  bezpodzielnie panuje.
  
  Lecz oto nagle olbrzymia glowa sfinksa ujrzala snac nowego przybysza.
  
  Usta jego, wyniosle i dumne, rozchylaja sie szerzej, i miast
  zwyklego usmiechu zagadki, sardoniczny, szyderczy, wstrzasa
  przestrzeniami smiech.
  
  Ha-ha-ha!... Ha-ha-ha!... sfinks smieje sie - smieje szatansko i
  zwyciezko jakby - wyniosle - strasznie!...
  
  ............................................
  
  Gluchy jek wyrwal sie z piersi uspionego czlowieka. Wstrzasnal
  on murami pograzonej w ciszy izdebki, krajac zali serce swem echem
  smutnem, cichl i gasl, zamierajac powoli...
  
  ............................................
  
  Obudzil sie spiacy.
  
  Wyleklym, zamglonym jeszcze wzrokiem szklanym popatrzyl zaspany
  wokolo siebie bezprzytomnie i niebawem przymknal na powrót
  ociezale powieki, obróciwszy sie równoczesnie do sciany.
  
  W kilka zas minut pózniej, blada twarz mieszkanca facyatki,
  spokojna, nieruchomo spoczywala na poduszce, pograzona w twardem
  uspieniu. Dusza tym razem zdrzemnela sie w nim zapewne równiez,
  oddech bowiem spiacego miarowy rozlegal sie juz swobodnie calkiem
  w samotnej, cichej izdebce.
  
  
  
  CZESC PIERWSZA.
  
  
  Zdazajac do poblizkiej Wenecyi, wpadl pociag kuryerski w morze, i
  huczac, lecial, plynal niby po powierzchni fali. W przedziale
  wagonu drugiej klasy bylo tylko dwoje ludzi. Kobieta mloda, ubrana w
  strój lekki, dystyngowany, z szarego materyalu, drzemala, czy spala,
  wcisnieta w glab, z glówka oparta o poduszke boczna -
  mezczyzna zas, siedzacy naprzeciw, trzymal delikatnie w dloniach
  pozostawiona w uscisku jej raczke drobna, i pochylony z lekka,
  patrzyl z miloscia w znuzone rysy i blada twarzyczke kobiety.
  
  Od czasu do czasu wzrok jego odrywal sie od oblicza towarzyszki,
  biegl poprzez otwarte okno, scigajac, zda sie, pograzone w
  ciemnosciach bezgwiezdnej nocy, niewidzialne tuz poza mknacym
  pociagiem Adryatyku fale.
  
  I wtedy, za kazdym razem przesuwala sie chmurka jakby po czole jego,
  osiadal tam jakis cien niepochwytny, a usta jednoczesnie drgaly
  skrzywieniem goryczy, czy bólu pelnem.
  
  Gdy jednak wzrok znizal ponownie, to w zetknieciu sie z obliczem
  mlodej kobiety, pograzonem w cichem uspieniu - oczy smutkiem
  zamglone lagodnialy mu prawie natychmiast, a choc pomimo woli i
  bezustannie mysl rozpamietywac sie cos zdawala - z ust momentalnie
  znikalo zagiecie cierpienia i powoli przeistaczalo sie w usmiech,
  oraz zapatrzenie sie w ukochane rysy.
  
  Siedzacy tak w zamysleniu nieruchomo - a w widocznej obawie zbudzenia
  towarzyszki - podrózny posiadal cechy zewnetrzne dosc
  interesujace.
  
  Byl to przede wszystkiem mezczyzna piekny bardzo; ciemny brunet, o
  wytwornej powierzchownosci i ukladzie, charakterystycznej owalnej
  glowie i czole wypuklem, upiekszonem lukiem brwi czarnych,
  waziutkich i regularnych, mial on pociagla, sniada twarz,
  okolona sredniej wielkosci broda. Nerwowe, wyraziste rysy oblicza
  tego wyraznie zdradzaly przytem pochodzenie poludniowe, zarówno jak
  i piekne, duze oczy, patrzace na swiat goraco, z rozmarzeniem
  nieokreslonem, aksamitnem spojrzeniem dziecka Italii.
  
  Do drugiej ojczyzny swej poniekad rzeczywiscie dazyl tak lat
  trzydziesci zaledwie majacy mlody czlowiek.
  
  Noszacy jedno ze staroszlacheckich nazwisk, Roman Dzierzymirski, byl
  synem niezyjacego juz, a dawniej bogatego bardzo i znanego w
  szerokich kolach wlasnego kraju, Oskara Dzierzymirskiego, oraz zony
  jego, rodem Wloszki, a bylej przed swoim slubem spiewaczki.
  
  Pochodzenia pono watpliwego bardzo, choc niezwyklej urody i wdzieku,
  byla ta matka Dzierzymirskiego Romana, bedaca, jak mówili jedni,
  dzieckiem milosci wolnej pewnego dorobkiewicza rzymskiego - jak
  twierdzili drudzy, podrzutkiem tylko, z metów spolecznych dzisiejszej
  Romy, wychowanem i uposazonem przez tegoz przemyslowca wloskiego.
  
  Po niej pieknosc odziedziczyl syn, po ojcu zas niewatpliwie te
  wytwornosc, która cechowala najmniejsze nawet poruszenie siedzacego
  podróznika, i postawe jakby panska, mimo woli nieco wyniosla.
  
  Roman Dzierzymirski jechal wlasnie z malzonka swa w podróz
  poslubna, a raczej z kraju uciekal, ojciec bowiem spiacej cicho
  naprzeciwko niego kobiety, szatynki, o slicznych rysach, January
  Gowartowski, bogaty i dumny magnat kresowy, odmówil byl jemu jej
  reki...
  
  Lecz milosc namietna nie pyta, gdy idzie o posiadanie kobiety!
  
  Roman zdobyl swa zone dzisiejsza, porwawszy ja za jej zgoda.
  Slub ich tajemny, w malej wioseczce, w zaciszu Karpat - odbyl sie
  wlasnie dwa dni temu...
  
  Przyszlo mu to wszystko z latwoscia. Ola kochala go, ubóstwiala,
  nic zgola nie widzac poza nim, na strone materyalna zas i koszta,
  wynikle z takiego niespodzianego obrotu rzeczy, zwracac on uwagi nie
  mial potrzeby.
  
  W rodzinnem miescie wiadomem bylo powszechnie, iz rok, czy dwa lata
  temu odziedziczyl Roman Dzierzymirski fortunke w kapitale, po dalekim
  krewnym, osiadlym i zmarlym w Stanach Zjednoczonych.
  
  Jechal zatem dzis mlody i ostatni potomek dogasajacej juz w nim
  rodziny Dzierzymirskich, ze skarbem swym, droga sercu malzonka, do
  Wloch, ojczyzny matczynej. Wzrok jego, blakajacy sie bezustannie
  pomiedzy twarza zony, a skrytym cieniami nocy krajobrazem, zamglony,
  myslacy, w dalszym ciagu wspominac sie cos zdawal.
  
  Poza oknami wagonu fale morza nieustannie szemraly wciaz cicho, w
  dali zas, na czarnem tle widnokregu, stopniowo, coraz blizsze,
  blyszczaly juz swiatelka Wenecyi.
  
  - Oto tam - mówily niejako marzace oczy mezczyzny - za godzin kilka
  czekaja mnie usmiechy pierwsze i rozkosze ziemskiego szczescia w
  objeciach ukochanej ponad wszystko kobiety! Oto tam, wymarzony od tak
  dawna, oczekuje na mnie raj wlasny uludnego podzialu wzajemnego
  uczucia, w zupelnem oddaniu sie niepokalanego niczem dotad kwiatu -
  niewinnego dziewczecia...
  
  Wzrok Romana z zachwytem spoczal na twarzy spiacej kobiety.
  Równoczesnie pociag, pozostawiwszy morze za soba, wpadl w jakies
  gaje, brzeczace rojem owadów. Jednostajna, monotonna ich muzyka
  wpadala uporczywie w uszy podróznego, a on, caly zasluchany,
  spojrzeniem swem znowu ogarnal ciemna przestrzen poza oknem wagonu.
  
  - Co, zagadkowa przyszlosci, niesiesz mi w darze?.. Czy zaplacisz mi
  za to, com przebyl dotad, przecierpial, dla zdobycia drogiego
  dzisiaj? Czy wynagrodzisz, czy skarzesz? - pytac sie zdawaly czarnej
  nocnej dali posmutniale nagle chwilowo oczy mezczyzny.
  
  I ponownie w kaciku warg jego pojawilo sie bolesne, przelotne
  zagiecie ust, a snac usilujac odpedzic mysl przykra,
  Dzierzymirski powstal ostroznie, nie wypuszczajac wciaz z dloni
  raczki uspionej swej towarzyszki. Wychylil przez otwarte okno
  glowe... Na tle ciemnosci polyskiwaly juz teraz rzesiscie
  swiatla - pociag wjezdzal wlasnie na stacye. W sekunde, z
  nagla szarpniete, gwaltownie zatrzymaly sie wagony.
  
  Dzierzymirski o malo nie upadl, straciwszy na razie równowage, i
  pociagnal za soba raczke zony, sciskajaca jego dlon lewa -
  prawa zas oparl sie silnie o rame okna.
  
  - Ach!.. ach!.. - z trwoga, wyrwalo sie z ust mlodej kobiety, i
  otworzyla szeroko oczy, zdziwiona.
  
  Szybko Roman pochylil sie ku niej i przemówil miekko:
  
  - Przepraszam cie, kochanie, przestraszylas sie, prawda?.. Ale to
  wina nie moja - wagony szarpnely tak silnie...
  
  - To ty... Romanie!.. - szepnela kobieta i zarzuciwszy w slad za tem,
  z niewyslowionym wdziekiem, obie rece na szyje mezczyzny,
  przytulila sie don czule, skladajac równoczesnie pocalunek na
  pieknem czole.
  
  - Wysiadziemy, zlotko, juz Wenecya! - rzekl Roman, wysuwajac sie
  delikatnie z objec mlodej zony unióslszy ja w ramionach,
  postawil na równe nogi.
  
  - Nareszcie!... - wykrzyknela Ola radosnie, oprzytomniawszy calkiem
  na widok jasniejacego dworca.
  
  - We-ne-cya! - zabrzmialo donosnie pod samem oknem wagonu, gdzie
  ukazala sie kedzierzawa glowa i smiejaca twarz konduktora.
  
  - Statione Ve-ne-tia!.. - przeciagle, spiewnie odpowiedzial glosowi
  pierwszego konduktora okrzyk drugi, dalszy, i zginal.
  
  Pociag, którym jechali Dzierzymirscy, zatrzymujac sie tylko kilka
  minut, jechal dalej wprost do Medyolanu - nalezalo sie spieszyc...
  
  Roman pobiegl do przeciwleglego okna, otworzyl gwaltownie drzwiczki
  od wagonu, i poczal wolac donosnie:
  
  - Facchino!.. facchino!.. *)
  [*) Po wlosku tragarz.]
  
  Za mezem zrecznie wyskoczyla z wagonu Ola Dzierzymirska. Niebawem
  zjawil sie pozadany tragarz i ruszono z bagazem do dworca. Tu
  obstapiono przyjezdnych.
  
  Caly rój przeróznych figur halasliwie ofiarowywac im poczal
  swoje uslugi, rzad zas sluzby hotelowej, w galonach, z ozywieniem
  i gestykulacya namawial ich kazdy z osobna do siebie. Gadatliwosc
  Wlochów oszolomila na razie Dzierzymirskich.
  
  Po chwili dopiero Roman, znajacy kilka wloskich wyrazów, zdolal
  sie porozumiec i wybrawszy hotel, kazal sie prowadzic do przystani.
  
  Niebawem mloda para podróznych sadowila sie juz w wygodnej, na
  czarno pomalowanej gondoli, obslugiwana z natarczywoscia przez
  róznorodnych oberwanców i gapiów, stojacych w poblizu.
  
  - Pysznie sie siedzi! - zawyrokowala glosno Ola, wyciagnawszy sie
  na miekkiem, czarna skóra obitem, siedzeniu.
  
  Roman usiadl przy niej - gondola zakolysala sie lekko...
  
  Powoli odpychano juz ja od brzegu, gdy oto z kilkunastu stron naraz
  wyciagnely sie ku majacym odjezdzac proszace dlonie z
  kapeluszami, i chórem zabrzmiala prosba o datek. "Soldo, soldo!"
  choc unizenie, lecz z odcieniem lekkiej jakby grozby, rozlegalo sie
  dokola ustawicznie powtarzane na wszystkie tony.
  
  - A to zlodzieje!.. - mruknal Dzierzymirski; zmuszony jednak wyjac
  z kieszeni portmonetke, rzucil tam i ówdzie z humorem drobne monety.
  
  Gondola ruszyla juz - plyneli...
  
  Mloda kobiete zabawila ta scena. Perlisty smieszek jej, wesoly,
  rozlegal sie wokolo, gdy oto nagle, jakby czems zmrozony, ucichl.
  I Ola, objawszy wzrokiem roztaczajacy sie przed nia krajobraz,
  ruchem wdziecznym przytulila sie do meza.
  
  - Jak tu czarno, Romanie, nieprawdaz? - szepnela.
  
  Dzierzymirski, milczac, opiekunczo objal ramieniem kibic zony i
  przycisnal ja miekko do piersi, rozejrzawszy sie zarazem.
  
  Rzeczywiscie, czarno tu bylo.
  
  Wenecya juz spala. Sklebione chmurami niebo odbijalo sie w metnej
  wodzie kanalów i powlekalo je kirem ciemnosci, po którym tylko
  blednym ognikiem przeswiecalo, wilo sie czerwone swiatelko
  latarni, umieszczonej u spiczastego, zebatego konca gondoli.
  
  Plyneli przez Canale Grande*).
  [*) Po wlosku : Kanal Wielki.]
  
  Jak gdyby sniac o swej dawnej potedze i chwale, wokolo nich
  zadumane, ciche staly wyniosle rzedem weneckie palace. W zadnem
  oknie nie palilo sie juz swiatlo, otulalo je milczenie zupelne.
  
  Gondola, kolyszac sie z lekka, unoszac co chwila swe przednie i
  tylne dzioby, plynela spokojnie, z jednostajnym pluskiem wiosel i
  szmerem rozstepujacej sie pod nia fali.
  
  Przytuleni do siebie, dluzsza chwile z ciekawoscia patrzyli
  Dzierzymirscy wokolo. Z ustek pierwszej Oli niebawem posypaly sie
  rozliczne uwagi.
  
  - Patrz, patrz, Romanie! - wolala ona co chwila, wskazujac z
  zajeciem na wznoszace sie zewszad budowle.
  
  Dzierzymirski potakiwal zonie, objasnial, i pólglosem prowadzona
  swobodna pomiedzy jadacymi rozmowa zbudzila milczenie sniace -
  rozniosla sie echem wyraznem po grodzie weneckim, o tej porze tak
  bardzo cichym.
  
  Tymczasem po obu stronach kanalu kolejno przesuwaly sie, jak w
  kalejdoskopie, cudne swa archaiczna struktura palace.
  
  A wiec, najpiekniejszy moze z prywatnych siedzib Wenecyi, wlasnosc
  ksiazat della Grazia, wychylal sie z cieni "Palazzo
  Vendramin-Calergi", z roku 1841 w stylu poczatkowego odrodzenia; z nim
  sasiadowal skromny, siegajacy XV wieku, palac "Erizzo" - dalej
  zwracal znów uwage inny, z pozlacanym niegdys frontem, do dzis
  dnia zwany "Ca Doro".
  
  Opodal bardzo piekny wznosil sie majestatycznie dzisiejszy lombard
  miejski, palac "Corner della Regina", wzniesiony w r. 1724 na tem samem
  miejscu, gdzie ujrzala swiat królowa Cypru, wenecyanka, Katarzyna
  Cornaro.
  
  Wkrótce, tuz poza dzisiejsza poczta w Wenecyi, zajmujaca
  dawniejszy niemiecki magazyn towarów "Fondaco de Tedeschi", zamajaczyl
  olbrzymi most "Ponte di Rialto", w ksztalcie murowanego luku
  wzniesiony.
  
  Wsunawszy sie pod jego arkady, gondola Dzierzymirskich cichutko
  przesliznela sie tamtedy i skrecila wkrótce na lewo, w wazki
  kanalik, stanowiacy arterye boczna "Canale Grando". Szeroka tasma
  wielkiego kanalu znikla wkrótce z oczu i jadaca barka,
  zaglebiajac sie coraz bardziej w szyje wodnej uliczki, wymijac
  poczela coraz ciasniejsze i wezsze zaulki. Sciany domów
  odrapane, ponure, szly, zdawalo sie, na plynacych w gondoli, a
  sciesniajac sie coraz bardziej, pragnely pochlonac, gubic ja
  niejako w swym labiryncie.
  
  Ciemnosci nocne panowaly tu jeszcze wieksze. Gdzieniegdzie tylko
  lsnila zóltawo mdlym swiatlem latarnia - zywego ducha zas
  nigdzie dopatrzec sie nie mozna bylo.
  
  Umilkla od paru minut Ola trwoznie przylgnela glówka do ramienia
  Romana.
  
  - Brr! straszno tu jakos... - szepnela.
  
  - Nic, kochanie - odparl Dzierzymirski, musnawszy pocalunkiem jej
  wlosy - zaraz dojezdzamy.
  
  Nieprawdaz, ze juz blizko? - zwrócil sie do gondoliera lamanem
  wloskiem narzeczem.
  
  - Si, signore. - odparl zywo zapytany, a nudzac sie znac, bo z
  cudzoziemcem gawedzic nie mógl, zanucil pólglosem jakas
  smetna piosenke.
  
  Ubrany calkiem bialo, wahadlowym ruchem przechylajac sie
  bezustannie przy wioslowaniu w prawo i lewo, na tle otaczajacych
  ciemnosci, czynil on wrazenie fantastycznego zjawiska, glos zas
  jego monotonny blakal sie po katach i odbijal dziwnem echem o
  mury, oraz zakratowane okna w swym snie zakletych jakby domów. Roman
  milczal.
  
  Ujmujac dlon i tulac miekko w objeciu Ole, wsluchiwal sie w
  ten spiew jednostajny, mrukliwy, i dziwnego doznawal wrazenia.
  Zdawalo mu sie mianowicie, ze on nie do cywilizowanego, dzisiejszego,
  ale jakiegos zbójeckiego z zamierzchlej przeszlosci dojezdza
  grodu; ze ucieka, kryje sie tu ze swym porwanym, czy tez skradzionym
  lupem... Oto z ciemnych zaulków i katów spiacej Wenecyi wysuwaja
  sie po prostu jakby wyrazne jakies cienie, mary, czy odbicie dawnych
  zbrodni, mordu i gwaltów, tak licznych w historyi krwawej tego
  dziwnego miasta...
  
  - A òel! *) - rozlegl sie nagle tuz za Dzierzymirskim krzykliwy
  glos gondoliera, i lódz jednoczesnie zboczyla w zaulek ciemny.
  [*) Uwaga!]
  
  - Sia-stali! *) - przeciagle odpowiedzial ktos z innej gondoli.
  [*) Na prawo!]
  Roman i Ola spojrzeli ciekawie.
  
  W nadplywajacej weneckiej barce siedzial mezczyzna czarno ubrany, w
  bialym kapeluszu, brunet, o ponurem wejrzeniu.
  
  Gondola, otarlszy sie prawie o napotkana lódke, przesliznela
  sie cicho - znowu byli sami.
  
  - Patrz, tam sie swieci, co sie stalo?... - rzekla pólglosem
  Ola, krecac glówka i wskazujac pietro jednego z domów.
  
  Roman spojrzal.
  
  - A, rzeczywiscie - odparl - przeciez choc jeden jakis znak
  zycia...
  
  Na brudna wode kanalu, porysowana sciane i kolyszacy sie
  kadlub pustej gondoli, przywiazanej u stopni marmurowych wielkich
  kutych drzwi, kladlo sie cieniem przycmione czerwonawe swiatlo,
  idace z okna oswietlonej komnaty. Jednoczesnie plynely melodyjne,
  ciche akordy fortepianu, wydobywane znac miekka kobieca raczka.
  Wtórowal im niesmialy brzek mandoliny.
  
  Rozplywajac sie powoli, w milczeniu, muzyczne tony laczyly sie
  zgodnie co pare minut ze spiewem, meskim, silnym tenorem, i szly
  ponad dachy, kanaly, lecialy daleko, drzace...
  
  Poruszony muzyka i spiewem, Dzierzymirski silniej przycisnal do
  siebie Ole. Wsluchani w melodye milosnej piesni poludnia,
  zblizyli sie oni instynktownie, a twarze ich, parte ku sobie,
  pochylily sie.
  
  Pocalunek goracy zlaczyl usta mezczyzny i kobiety; nie odrywajac
  warg, w dreszczu wzajemnej rozkoszy, wsród deszczu spadajacych, jak
  drobne krople rosy, dzwieków - przeplyneli Dzierzymirscy pod
  oknami domu. Coraz cichsze fale granej melodyi gonily ich, powodzia
  zalewaly jeszcze czas jakis, az umilkly.
  
  Gondola w tej samej wlasnie chwili wjechala na kanal s-go Marka;
  plac tejze nazwy, gdzie w calej pelni ogniskowalo sie jeszcze
  zycie miasta, zamigotal rzesiscie w oddali dziesiatkami
  niebieskawych i zóltych swiatel - przewoznik oznajmil glosno
  podróznym, ze sa juz na miejscu.
  
  - Dojezdzamy, Oluniu! - poinformowal Roman i z usmiechem wpatrzyl
  sie namietnie i czule w twarz swej towarzyszki.
  
  W ciemnosciach nawet nocy, widoczny rumieniec objal plomieniem twarz
  kobiety, i wzrok w zawstydzeniu spuscila przed palacem spojrzeniem
  mezczyzny, które zapewne swym blaskiem mówilo cos nad wyraz
  smialego.
  
  W tej chwili wlasnie przedni dziób gondoli stuknal o marmurowe
  stopnie hotelowego balkonu, a w pare minut pózniej Roman i Ola
  znajdowali sie juz w obszernym, o marmurowych scianach i posadzce
  pokoju, rozbrzmiewajacym w ciszy stlumionem, gluchem brzeczeniem
  mustyków.
  
  Odprawiwszy natarczywego sluge, proponujacego im przyslac
  natychmiast przewodnika, w celu obejrzenia powierzchownego na
  przechadzce placu San Marco, bazyliki i palacu Dozów -Dzierzymirscy
  wkrótce pozostali zupelnie sami.....
  
  
  
  W Wenecyi wszedzie pogasly juz swiatla. Noc zupelna, czarna,
  zawisla chwilowo nad grodem. Nie trwalo to jednak dlugo; stopniowo
  chmury na niebie rozstepowac sie poczely i rabek ksiezyca
  niesmialo wychylil sie z poza nich.
  
  Zamigotal na wiezycach kosciola s-go Marka, zlotawym brazie
  czterech rumaków, królujacych na szczycie tej katedry - musnal swym
  blaskiem sciany palacu Dozów, a przeszedlszy sie po jego galeryach
  ponurych, zajrzal w zakratowane okna wiszacego mostu, laczacego
  palac z dawnem wiezieniem, a znanego powszechnie pod nazwa "Mostu
  Westchnien".
  
  Wyjrzawszy zas juz odwazniej nieco, tracil srebrzysty lsniaca
  tafle laguny, zadrgal siecia swiatla na powierzchni wód, a
  niebieskawa sciezyna dotknawszy sie ich pieszczotliwie, otworzyl
  nagle perspektywe daleka, hen! az ku Lido-na morze...
  
  W niezamaconej niczem ciszy, starozytne zegary licznych koscielnych i
  klasztornych wiezycach wybijac poczely rytmicznie któras
  godzine. Jedne z nich brzmialy basem, inne kwilily wiolinem, lub
  brzeczaly melodyjnie, laczac w sobie te dwa melodyjne klucze, a
  bijac w ten sposób, zdawaly sie mierzyc w milczeniu chwile
  czyjegos moze szczescia...
  
  Niedyskretne, ciekawe, promienie ksiezyca zaszklily sie jasnem
  swiatlem na taflach szyb hotelowych, dawnego palacu Dandolo.
  Zatrzymaly zda sie dluzej przy jednem oknie i pomknely znowu
  obojetne w dal...
  
  A posagowo usmiechniete, wiecznie tak samo szerokie oblicze
  ksiezyca nie zmienilo wcale wyrazu.
  
  Bo cóz go zaiste, obchodzic moglo tych dwoje ludzi, którzy przybyli
  az tutaj po ulude rozkoszy? Cóz znaczyly dlan dwa serca,
  zrywajace wspólnie kwiat milosci i zapomnienia?
  
  On, filozof, wszak w swem zyciu prawiecznem widzial podobnych zdarzen
  az nadto wiele; on znal nicosc tych chwil, umial na pamiec
  kochanków zaklecia i ich nieraz slomiane zapaly, gasnace za zycia
  podmuchem - pod rzeczywistosci bezlitosna reka. Wiedzial równiez,
  ze zapaly te same, odegrzane czestokroc i ozyle, kiedys, w
  przyszlosci, obosiecznem cieciem ranic moze beda tych samych
  ludzi, skierowane do jednostek innych, zarówno laknacych uczucia i
  uzycia...
  
  Powiewna chmurka pieszczotliwie przytulila sie do twarzy ksiezyca i
  przeslonila go leciutko, kaskada zas miesiecznych promieni,
  zbladlszy, niepewnym, migotliwym blaskiem zalala uspiona Wenecye.
  
  W tej samej chwili dwie jakies postacie, zblizone do siebie,
  zamajaczyly poza tafla jednego z okien hotelowych, i dwie glowy,
  dotykajac sie wzajemnie, zapatrzyly sie we wdzieczny krajobraz
  laguny i morza, zamglonych chwilowo pólswiatlem, oraz cieniami
  ksiezyca.
  
  I postawszy tak dluga chwile, jakby rozmarzone, znikly niebawem,
  splecione w uscisku, niezdolne napawac sie dlugo poza soba niczem,
  nawet pieknem przyrody...
  
  W slad prawie zatem nastala ciemnosc nieprzejrzana i zapanowala nad
  miastem pamiatek.
  
  ---------
  
  
  Zadumany i jakby teskny tulil sie zmierzch szary do scian kamienic
  wielkiego miasta, do witryn wspanialych sklepów jego, pelzal u
  podnózy pomników, scieral kontury gmachów kosciolów - wszystko
  dokola pograzal w mroki i cienie.
  
  W wykwintnie umeblowanem swem pomieszkaniu siedziala na fotelu Melania,
  marszalkowa Warnicka, rodzona siostra ojca dzisiejszej Oli
  Dzierzymirskiej, a dotychczasowa od dziecinstwa prawie opiekunka tej
  ostatniej.
  
  Przez otwarte okno, lacznie z echami wielkomiejskiego gwaru, wciskal
  sie tutaj wolno zmrok, a sciemniajac sie stopniowo coraz bardziej,
  pocieszajaco jakby wygladzac sie staral zmarszczone wysokie czolo
  wiekowej juz matrony, lagodnie muskal jej siwe wlosy, i zagladajac
  jednoczesnie niesmialo w oczy rozumne, wyraznie zdawal sie
  wspólczuc smutnemu jej zamysleniu.
  
  Na malym stoliku przed marszalkowa lezal otwarty telegram. Opiewal
  on zas lakonicznie: "Przewidzenia sluszne. Ola juz po slubie z
  Dzierzymirskim. Przyjezdzam. Ladyzynski."
  
  Juz moze pól godziny po przeczytaniu powyzszej wiadomosci,
  nieruchomo w swym fotelu siedziala pani Melania.
  
  Od trzech dni - to jest od czasu gdy Ola zniknela z domu swej ciotki,
  by wiecej nie wrócic - marszalkowa Warnicka z niepokoju postarzala
  sie byla o lat co najmniej kilkanascie.
  
  Poczatkowo nie mogla zrozumiec postepku swej siostrzenicy; tak
  dobrze bylo jej u niej, moze zatem powróci ona lada chwila -
  niewatpliwie.
  
  Musiala wyjechac z miasta na pare godzin, znaglona interesem
  waznym... mówila sobie, perswadowala staruszka.
  
  Nazajutrz jednak wieczorem, gdy zadnej o Oli nie bylo wiesci, obawa
  kochajacej dziewcze ciotki wzrosla o nia do tego stopnia, iz
  myslala, ze zwaryuje. Dom caly byl przerazony, latano, szukano
  rozpaczliwie nieobecnej po miescie, na chybil trafil - wszedzie,
  oczekujac zarazem z trwoga wiszacej zda sie w powietrzu katastrofy -
  wiadomosci jakiej strasznej, o nieszczesciu, lub nawet o smierci.
  
  Zbawca pelnej niepokoju marszalkowej okazal sie wówczas Emil
  Ladyzynski, przyjaciel calego domu Gowartowskich, stary kawaler,
  sprytny wyga wielkomiejski, a poza tem czlowiek rozumny i bystry
  bardzo. Zebrawszy napredce wskazówek tu i ówdzie, wpadl od razu na
  trop wlasciwy. Domysly jego byly trafne.
  
  - A ja powiadam pani marszalkowej, ze panna Ola uzywa juz miodowych
  miesiecy! Mlodosc nie zartuje, gdy kocha... byly to ostatnie
  slowa jego i sprawdzily sie, niestety...
  
  Przez samego ojca panny, Januarego Gowartowskiego, pogardliwie odrzucony
  konkurent, inaczej poradzil sobie.
  
  Marszalkowa w zadumie westchnela cicho, ciezkie bowiem, zaiste,
  czekaly ja niebawem przejscia. Brat jej, January, którego, o niczem
  jeszcze nie wiedzac, powiadomila, wzywajac go, natychmiast po
  zniknieciu Oli, lada oto chwila nadjedzie...
  
  Cóz ona, na Boga, powie ubóstwiajacemu córke ojcu, jak sie
  potrafi wytlumaczyc przed nim ze wszystkiego? Wszak to na jej opiece
  pozostawil on byl, wyjezdzajac, jedyne swe dziecie...
  
  Lecz czyz mogla przewidziec podobne rozwiazanie sprawy?
  
  Przenigdy!...
  
  I marszalkowa Warnicka nizej jeszcze pochylila na piersi glowe swa
  siwa, a czolo jej pooraly zmarszczki, znaczac jakby slad
  meczacych scigajacych sie mysli.
  
  - A ja, Ole, to dziecie, które wespól z bratem i ona kochala
  cala sila swej duszy, czyz tak znów dalece winic mozna bylo?...
  
  Zapewne...
  
  Nie porzuca sie od razu wszystkiego, nie ucieka chylkiem, chocby
  nawet w ramiona ukochanego mezczyzny, gdy sprzeciwia sie temu wola
  rodzica, gdy...
  
  Pani Melania przetarla czolo pomarszczona dlonia. "Mlodosc nie
  zartuje, gdy kocha!" zabrzmialy jej w uszach slowa Emila
  Ladyzynskiego. Mial slusznosc...
  
  I nagle, z poczatku nieokreslone, pózniej coraz glosniejsze,
  smielsze, zakielkowaly w duszy staruszki wyrzuty sumienia. Bo czyz
  doprawdy, Ola nieszczesliwa tak bardzo byla winna?... Milosc
  oszolomila ja, porwala, a reszty niewatpliwie dokonalo wychowanie
  mlodej panny, kaprysnej pieszczotki ojca, ulubienicy równiez jej,
  marszalkowej, zawsze dlan poblazliwej i slabej.
  
  I pani Melania znów zadawala sobie dalej w mysli pytania...
  
  - Czy Ola posiadala w duszy swej to, coby ja od popelnionego kroku
  wstrzymac moglo? Czy wpajano w nia te zasady mlodych, takie na
  przyklad, jakiemi ja karmiono lat temu wiele, w których pokolenie jej
  podobnych wyroslo?... Marszalkowa w zadumie spuscila nisko glowe.
  
  - Nie, nie! - odpowiadalo cos skrycie na dnie jej duszy.
  
  Ola zasad takich nie miala, a z czyjejze to bylo winy?
  
  Najprzód, naturalnie, ojca, Januarego, lecz nastepnie i jej przecie,
  zastepujaca Oli odeszla z tej ziemi matke.
  
  I z szara godzina, coraz bardziej rozgaszczaja sie po buduarze - z
  mrokiem, pelnym cichej melancholii lipcowego wieczora, wkradajace sie
  do duszy marszalkowej wyrzuty poteznialy, rosly... Samokrytyka zas
  wlasnego postepowania zgryzliwie szarpac poczela jej mózg, coraz
  to nowemi pytaniami ja zasypujac:
  
  - Czy staralas sie wniknac do duszy mlodego dziewczecia, a potem,
  zbadawszy ja, formowac i uksztalcac? - mówila ona. - Czy wtedy -
  pytala dalej - gdy po niewinnem dziecinstwie i mlodocianych leciech
  po raz pierwszy wstapila Ola, juz jako dorosla panna, na sliska
  arene salonów i swiatowego zycia, dalas ty jej, prócz wskazówek
  powierzchownych, banalnych, jakie przestrogi inne, glebszej,
  powazniejszej natury?...
  
  A pózniej - gdy rozbawiona, rozmarzona zabawa, flirtami i tancem, z
  pobudzonymi zmyslami i wyobraznia, wracala ona do domu z
  towarzyskich balów i zebran - czy zastanowiliscie sie wy kiedys, ty
  i brat twój, January nad tem, co przechodzilo tam przez owa mloda
  glówke, co zapalalo wyobraznie jej i w bezsennych nocach moze
  marzeniem uludnem na skrzydlach niezdrowych fantazyj nie pozwalalo
  zamknac zrenic do snu cichego?...
  
  Uczyniliscie wy to wszystko? Zastapilisciez dziewczeciu temu
  matke, wykonywujac wspólnie ten nalozony na was obowiazek, z ta
  konieczna drobiazgowoscia, z która w istocie czestokroc nie
  rachuja sie rodzicielki same?...
  
  Oblicze zadumanej marszalkowej wyrazalo teraz ciche cierpienie, zal
  jakby i skruche, w tym bowiem wewnetrznym, milczacym rachunku
  sumienia coraz ciezsze odczuwala winy po swojej i brata stronie.
  
  A raz poruszone sumienie znów pytalo dalej nielitosciwie: - Czy
  pochwycilas ty równiez te chwile, gdy do krysztalnej mlodej dotad
  jeszcze duszy zapukala milosc, wkradla sie tam, i rozkwitla
  bujnie? Czuwalazes razem z ojcem Oli nad sercem swej pieszczotki?
  Rozumnem slowem, uwaga gleboka, ksztalcilisciez je? hodowali,
  strzegac to serce, niby kwiat cieplarniany, od temperatury niezdrowej?
  Myslelisciez wy o tem, iz tam, zamiast skromnego, pieknego paczka,
  o barwie lagodnej, moze wzrosc ukrycie i bezksztaltna zajasniec
  purpura kwiat namietnosci cichy, wszystko dokola duszacy swa
  wonia?..
  
  Czy uczyniliscie wy to wszystko? - powtórnie, jako konkluzya
  watpliwosci wszelkich, szarpnelo pytanie ostatnie dusza
  marszalkowej.
  
  Przygnebiona oparla znuzona glowe o poduszke staroswieckiego
  mebla.
  
  Odpowiedziec nie mogla obrona na zarzuty, powstale w jej myslach za
  podszeptem sumienia - milczala zatem.
  
  - Nie! - szyderczo odpowiedzial z kolei rozum!... Wypiesciliscie
  tylko ulubione swe dziecko, nie odmawialiscie mu niczego -
  osypywaliscie wszystkiem, czego zapragnelo, znoszac nawet kaprysy,
  zachcianki i urojenia; ustepujac woli, która rozumnie powinniscie
  byli ksztalcic; sluchajac - a nie rozkazujac!
  
  - O, wy! wychowawcy mlodego pokolenia, jakze daleko jestescie od
  powinnosci swoich!.. zasmial sie w koncu rozum z gorycza.
  
  Marszalkowa Warnicka, nie ruszajac sie z miejsca, przymknela
  powieki, chwile dluzsza w jednej i tej samej zostawszy pozycyi,
  wreszcie wstala ociezale z miejsca swego i powoli zblizyla sie ku
  oknu.
  
  Zapalono juz latarnie w miescie. Po szerokich - trotuarach
  pierwszorzednej ulicy snuly sie tlumy. Pani Melania wpatrzyla sie
  w nie, a w jej myslach jednoczesnie szumialo:
  
  - Uderz sie w piersi!... Mea culpa, mea culpa! - bos winna, bardzo
  winna!
  
  Zamigotal, zablysl snopem promieni i iskier milosci plomyk, i
  dziewczyna wyciagnela ku niemu pragnace ramiona, jak lódz bez
  steru na morzu rozhukanem - dziewczyna, która wychowalas -
  zdeptawszy uczucia drogich sobie osób, nie ogladajac sie nawet za
  ich blogoslawienstwem!
  
  - Zbieracie, coscie zasiali! - glos jakis w uszach marszalkowej
  rozbrzmiewal i rósl, pelen potegi.
  
  Nagle staruszka cofnela sie wstecz calem cialem i drgnela
  nerwowo. W ciszy apartamentów rozlegl sie w tej chwili pokilkakroc
  silnie dzwonek.
  
  To byl January Gowartowski. Marszalkowa przeczuciem juz zgadywala
  przybycie brata, a przetarlszy czolo reka, z glebokiem
  westchnieniem odstapila od okna.
  
  
  W sasiednim salonie, na odglos dzwonka, zapalal wlasnie maly
  lokajczyk swiatlo, w przedpokoju rozbieral sie ktos i rozmawial ze
  sluzacym.
  
  Pani Melania, wsluchawszy sie pilnie, poznala glos brata. Wysilkiem
  woli rozpogodziwszy, jak umiala, oblicze, przestapila próg buduaru,
  i weszla powolnym krokiem do salonu. W tej samej chwili we drzwiach
  ukazal sie przybyly.
  
  Byl to mezczyzna, lat kolo szescdziesieciu moze, chudy, wysoki,
  i pomimo wieku, trzymajacy sie jeszcze bardzo prosto, oraz gibki, jak
  trzcina, o wygladzie i ukladzie delikatnym, zrecznym i dystyngowanym.
  Twarz January Gowartowski mial wygolona starannie, glowe piekna, z
  przyprószonym nieco wlosem, a was sumiasty, bialy, okalal mu wargi,
  wygiete nieco dumnie - oblicze zas jego, nacechowane jakby wyrazem
  wynioslosci, nerwowe, zmienne, znamionowalo czlowieka, na. pierwszy
  rzut oka, nader wrazliwego i uczuciowego moze nad miare.
  
  Ujrzawszy siostre, podbiegl ku niej szybko i zlozyl w milczeniu na
  jej rece pelen uszanowania pocalunek. Przytem spojrzenie
  Gowartowskiego spoczelo na jej twarzy pytajaco, i dopiero po
  przelotnej chwili oczekiwania jakby, widzac marszalkowa nieco
  zmieszana, odezwal sie pierwszy:
  
  - Odebralem telegram twój, pani siostro, niepokój przygnal mie tu
  natychmiast... Ola wyjechala podobno, gdzie? po co? na co?.. Czy tylko
  jej co zlego sie nie stalo? moze ona chora, groznie, bron Boze?..
  Powiedz, Melanio, szczera prawde, mów predzej, bo wytrzymac z
  niepokoju nie moge!.. - drzaco wymówil pan January slowa ostatnie,
  z akcentem prosby, glosem pelnym obawy, i z troska na wyrazistej
  twarzy czekal na odpowiedz.
  
  Tymczasem zmieszanie marszalkowej roslo. Unikajac spojrzenia brata,
  rzekla:
  
  - Alez uspokój sie, mój drogi, cóz znowu?.. Upewniam cie, iz Ola
  najzdrowsza sie czuje i ze zgola nic zlego jej nie grozi...
  
  Twarz Gowartowskiego natychmiast rozpogodzila sie i westchnienie ulgi
  podnioslo piers jego, odczul bowiem szczerosc w slowach siostry.
  
  Rzuciwszy opodal kapelusz i podrózna torebke, usiadl wygodnie na
  fotelu i spokojnym juz zupelnie glosem zapytal:
  
  - No, wiec cóz, na Boga, stalo sie z Ola? wyjechala - dokad?...
  
  - Zmeczonym pewnie jestes i glodnym - przerwala bratu Melania -
  moze kazac dac ci herbaty, przekaski?... - i mówiac to,
  przycisnela guzik elektrycznego dzwonka.
  
  - Alez, ma chère, - zachnal sie troche niecierpliwie Gowartowski
  - to wszystko zrobimy pózniej, po cóz te ze mna ceremonie; co ci
  sie dzisiaj stalo, taka nienaturalna jakas jestes? - zatrzymal sie
  pan January i spojrzal siostrze badawczo w oczy.
  
  - Nakarmisz mnie potem - dorzucil po chwili, z usmiechem - lecz
  opowiedz mi najprzód, co sie tutaj stalo?...
  
  Marszalkowa i na to nic zupelnie nie odpowiedziala, bo w tej
  wlasnie chwili na progu salonu ukazal sie przywolany lokaj.
  Wszystko, co dotad czynila, mialo za cel zyskac tylko na czasie, po
  prostu bowiem nie wiedziala, w jaki sposób podac bratu smutna i
  wstrzasajaca odpowiedz i w jakiej uczynic to formie. Zwrócila
  sie do sluzacego.
  
  - Zapal lampe w buduarze, a gdyby kto tam przyszedl, to powiedz, zem
  cierpiaca, i nie przyjmuje...
  
  - Wszak prawda - z kolei pytajaco na pozór skierowala sie do brata -
  i ty zapewne nie masz dzis ochoty widziec gosci?...
  
  Za cala odpowiedz Gowartowski wzruszyl z lekka ramionami,
  jednoczesnie jednak z pod oka kilkakrotnie spojrzal na siostre, a z
  twarzy jego pierzchla pogoda.
  
  Cos poza kulisami dzialo sie w tym domu niedobrego, czul to pan
  January nerwami, wiec czolo zasepilo mu sie i brwi przelotnie
  zmarszczyly. Powstal goraczkowo z siedzenia, nieobecny mysla,
  szukajacy zagadki, nie rozumiejac slów siostry, znajdujacej sie
  juz w oswietlonym buduarze i mówiacej cos do niego.
  
  - Co mówisz? nie slysze... - rzucil po chwili. - Moze tu
  przejdziesz, bedzie nam wygodniej rozmawiac... - powtórzyla
  glosniej tym razem marszalkowa.
  
  Gowartowski poslusznie podszedl ku drzwiom i przestapil próg
  buduaru.
  
  Zamknij drzwi za soba, mój kochany, i siadaj, prosze cie! -
  bezdzwiecznym glosem odezwala sie pani Melania, sama zas
  skierowala sie, by przymknac drzwi do pokoju jeszcze jedne.
  
  Pan January tymczasem usiadl i ze wzrastajacym coraz bardziej
  niepokojem sledzil ruchy swej siostry. Teraz byl juz pewnym, ze
  czeka go cos niezwyklego, i zlego, tak bowiem ostroznej i dziwnie
  postepujacej siostry dawno juz nie ogladal.
  
  Marszalkowa zblizala sie wlasnie ku niemu, a usadowiwszy sie
  obok, na kanapie, ujela w obie dlonie rece brata. Postanowila w
  mysli zaraz od razu przeciac drazniace peta wstepnej rozmowy,
  rzekla zatem lagodnie i serdecznie, wpatrzywszy sie rozumnemi i
  dobremi oczami w twarz brata.
  
  - Przyrzeknij mi przede wszystkiem, mój drogi, ze nie zanadto
  zmartwisz sie tem, co ci powiem, i zniesiesz wiadomosc bardzo
  smutna, co ci zakomunikowac musze - prawdziwie po mesku...
  
  - Alez dobrze, dobrze, moja kochana... Lecz powiedz-ze mi nareszcie, o
  co chodzi, bo siedze, jak na rozzarzonych weglach, i po glowie
  lataja mi wprost niemozliwe przypuszczenia!.. Mów predzej, blagam -
  cóz z Ola sie stalo?.. - wybuchnal Gowartowski, ostatnie zas
  slowa jego drgaly wymówka i prosba.
  
  Wyraz wspólczucia przemknal po twarzy matrony siwej, i objawszy
  rekami glowe brata, ucalowala ja czule.
  
  - Ola... juz po slubie... - rzekla równoczesnie szeptem.
  
  Gowartowski, jak podrzucony, zerwal sie z fotelu, i wzrokiem blednym
  na marszalkowa spojrzal. - Kiedy? jak? co? gdzie? - wykrzyknal w
  pierwszej chwili. - To byc nie moze!... - dorzucil i urwal...
  Wpatrzywszy sie bowiem uwazniej w twarz siostry, poznal, iz ona
  mówi prawde, po chwili jeknal wiec tylko cicho:
  
  - Z kim?... i caly, zdawalo sie, zawisl na ustach pani Melanii...
  Glos zadrzal marszalkowej, gdy, jak mogla najspokojniej, panujac
  nad wlasnem wzruszeniem, odpowiedziala wolno:
  
  - Z Romanem Dzierzymirskim...
  
  - Z Dzierzymirskim... z tym holyszem... synem tej... tej Wloszki,
  spiewaczki!... - glos zalamal sie panu Januaremu, i schwycil sie
  on obiema rekami za glowe. - I bez... bez... - tu glos
  Gowartowskiego przeszedl w chrypke, snac wstrzasajaca nowina
  zatamowala mu dech w piersiach - bez mego... pozwolenia...
  blogoslawienstwa!... - wykrztusil; dokonczyl nareszcie, z bólem i
  gniewem... Twarz przytem znekanego otrzymana wiadomoscia ojca,
  dotad blada bardzo, zakwitla nagle ceglastym rumiencem, nogi zas
  widocznie zachwialy sie pod nim, gdyz ciezko, bezsilnie, upadl na
  pobliski gleboki fotel.
  
  Powtórnie, z macierzynska iscie troskliwoscia, objela glowe
  stroskanego brata marszalkowa Warnicka, jakby ta czula pieszczota
  siostrzana ukoic pragnela, choc chwilowo, cios, przed chwila
  slowami przez nia zadany.
  
  Lecz Gowartowski odtracil ja prawie ze brutalnie, niepomny niczego,
  a chwyciwszy w dloni reke siostry, przemówil zapalczywie, urywanym
  glosem.
  
  - Jak to? I ty, Melanio, pozwolilas na to? ty, na opiece której, niby
  matki rodzonej, zostawilem moje dziecie? Ty dalas zezwolenie, nie
  zawiadomiwszy mnie o niczem?
  
  I pan January ponownie z miejsca swego sie zerwal, i wykrzyknal
  wzburzony:
  
  - Wiedzac, ze temu mlokosowi, awanturnikowi odmówilem dawniej,
  naumyslnie usypialiscie czujnosc moja, by mnie podejsc, oszukac,
  i mysleliscie moze, iz ja to przyjme post factum, "tak sobie!"
  
  - Alez zmiluj sie, uspokój ! - pospiesznie przerwala marszalkowa.
  - Nic jeszcze nie wiesz dokladnie, a juz obwiniasz innych na
  chybil-trafil. Prosze cie, bardzo prosze, cierpliwosci troche,
  spokoju, az opowiem ci wszystko, - dodala blagalnie.
  
  Pan January mimo woli ucichl i spojrzal pytajaco na siostre.
  
  - Serce-z ty moje, posluchaj, a nie martw sie tak okrutnie -
  drzacym od wzruszenia glosem, ze wspólczuciem, przemówila znowu
  pani Melania, w naglem rozczuleniu zatracajac przytem wyraznie
  rodzonym ukrainskim akcentem, od którego odzwyczaila sie byla swa
  ciagla bytnoscia w miescie. - Posluchaj, jak sie rzecz miala -
  zaczela marszalkowa, i ciagnela tak dalej : - Przede wszystkiem,
  kiedy juz tak bolesnie dotknales mie przypuszczeniem, ze bylam w
  zmowie przeciwko tobie, wytlumaczyc sie winnam... Tak nie bylo
  wcale, jak sadzisz; przeciwnie do ostatniej chwili ja o niczem zgola
  nie wiedzialam...
  
  Jak to? - przerwal siostrze zdumiony Gowartowski.
  
  - Tak, serce, tak, Januarku, ja nic zupelnie nie wiedzialam -
  powtórzyla marszalkowa, z widocznym zalem w glosie - a dlaczego?
  Dlatego, ze oni poradzili sobie bez nas... Roman porwal Ole i
  natychmiast wyjechali razem za granice.
  
  I pani Melania umilkla, wszystko najgorsze juz bylo bratu wiadomem.
  Pod nowym ciosem pochylila sie glowa mezczyzny, i odbilo sie na
  niej jeszcze bolesniejsze cierpienie.
  
  - Olu!... Olu!... dziecko moje!.. Jakze zawiodlem sie na, tobie! - z
  ciezkiem westchnieniem wymknelo sie z ust biednego ojca.
  
  Marszalkowa spogladala wzruszona na brata. Gniewu jego nie bala sie
  ona; uniesienie przechodzi. Lecz czego lekala sie dotad najbardziej,
  to tej rany wlasnie, zadanej kochajacemu sercu ojcowskiemu przez
  córke, depczaca przywiazanie do niej silne i bez upamietania - dla
  uludnej fatamorgany zmyslowych rozkoszy, dla milosci kwiatów i
  ponet...
  
  Pan January, z glowa na piersi schylona, milczal teraz, ukrywszy
  twarz w dlonie. Ze wzrastajacem coraz bardziej wspólczuciem
  patrzyla wciaz pani Melania na brata i myslala:
  
  - 0, dzieci, dzieci, pokolenia mlode, jakze wy czesto i okrutnie
  ranicie serca starych! Przywiazuje sie ich jesien smutna do waszych
  wiosen, pelnych wesela, a wy, jak te ptaki, szukajace wciaz ciepla
  i slonca, lekkomyslnie rzucacie te serca, tratujecie milosc,
  zaparcia siebie pelna, a pogardzajac dogasajacemi, popielejacemi
  iskrami - szukacie, garniecie sie do ognia, do mlodych!..
  
  Przeciez i dla mnie pieszczotka Ola byla dotad wszystkiem, lube
  dziecie!
  
  Tak, lecz od genezy uczucia jej i brata nie bilo slonce milosci
  mlodej, ptaszyna zerwala jedwabne peta przywiazan domowych, bo w
  mroki cichych, dotychczasowych jej uczuc, do serduszka dziewczecego,
  wdarl sie promienisty blask potezniejszy, silniejszy! Zwykla kolej
  rzeczy tego swiata...
  
  Chcac przerwac milczenie, pelne dla obojga rozmyslan przykrych,
  pani Melania poczela mówic znowu przyciszonym glosem:
  
  - Podziekujmy Bogu jeszcze, mój drogi January, ze slubem skonczylo
  sie to wszystko. Teraz z wola Boza pogodzic sie nalezy, i z
  przeznaczeniem, to trudno... - ciagnela dalej, widzac, ze na jej
  slowa wyrwany z glebokiej zadumy brat podniósl glowe i slucha -
  Nie uwierzysz, ile ja przecierpialam, nim doniesiono mi o tem, ze oni
  gdzies w poblizu austryackiej granicy, w jakiejs tam wioszczynie
  slub wzieli.
  
  - Zkadze masz te wiadomosc? - zlamanym i cichym glosem spytal
  Gowartowski.
  
  - Marszalkowa ze smutkiem spojrzala na brata. Serce zabolalo ja,
  jakze bowiem innym, odmiennym calkiem, stal sie on nagle teraz, po
  odebraniu wiadomosci, tak dlan wszechstronnie bolesnej. Powoli,
  miekko, opowiadac mu ona poczela stopniowo wszystko.
  
  A wiec, o ucieczce Oli, o wlasnych cierpieniach, o tem, ze z tak
  licznych znajomych prawdy nie domysla sie dotad nikt jeszcze, o
  Ladyzynskim...
  
  Pan January, przybity, sluchal teraz slów siostry pokornie, jak
  dziecko, nie odzywal sie juz wcale, trudno zas bylo zareczyc, czy
  w myslach bezustannie zatopiony - slyszal.
  
  Skonczywszy swa opowiesc, marszalkowa rzekla:
  
  - Bóg mi swiadkiem, iz nic winna nie jestem... Po wyjezdzie twoim i
  odmowie, która dales Dzierzymirskiemu, gdy oswiadczyl sie o Ole
  przed paru tygodniami, nie przyjmowalam go wcale. Gdzie widywal sie z
  Ola, jak i kiedy ulozyli ze soba wszystko? Dotychczas zadnego o tem
  nie mam pojecia. Cóz robic - wola Boska!..
  
  Gdy marszalkowa wymawiala te ostatnie wyrazy, instynktownie
  przysunela sie do brata, chcac pocieszyc go zapewne, lecz w tej
  samej chwili spojrzenie jej padlo na drzwi od salonu, i drgnela
  nerwowo. Zdalo jej sie, ze ktos dotyka wlasnie klamki...
  
  Rzeczywiscie, w sekunde pózniej rozleglo sie trzykrotne pukanie, w
  slad za tem zas sluzacy zawiadomil, ze podano kolacye i
  herbate.
  
  - Czy masz ochote jesc teraz? - spytala lagodnie brata pani
  Melania.
  
  Pan January, machnawszy poprzednio reka, zrobil glowa ruch
  negatywy, pelny obojetnosci i zniechecenia.
  
  Marszalkowa westchnela cicho.
  
  -Bedziemy jedli pózniej! - rzucila glosno.
  
  Po drugiej stronie drzwi buduaru zaintrygowany lokaj schylil sie i
  spojrzal przez dziurke od klucza, poczem jeszcze bardziej zaciekawiony
  przyciszona rozmowa, której watka schwycic nie mógl, postawszy
  chwile, oddalil sie na palcach by zakomunikowac wiadomosc te
  pozostalej sluzbie.
  
  Z dobra godzine, a moze i wiecej jeszcze, minelo nim roztworzyly
  sie owe drzwi buduaru, i wyszlo z niego rodzenstwo. Jakiez jednak
  bylo zdumienie domowników, gdy zamiast spozyc wieczerze, oboje
  rozeszli sie do swoich komnat, nie tknawszy jej wcale.
  
  I pózno potem w apartamentach marszalkowej Warnickiej palily sie
  dwa swiatla.
  
  Dlugo, bardzo dlugo, na kleczkach przed zapalona lampka i
  wizerunkiem Matki Bozej modlila sie goraco polska matrona, zanoszac
  prosby do nieba. Ukrywszy glowe w dlonie, rozmyslala ona o
  ulubienicy swej, Oli, modlila sie za nia, za brata wreszcie, by mu
  los przyszlosc oslodzil. W koncu swiatlo u niej zgaslo.
  Zmeczona wrazeniami ciezkich trzech dni ostatnich, staruszka
  zasnela twardo, pojednana z przeznaczeniem - wzmocniona modlitwa...
  
  Inaczej sie dzialo w komnacie Gowartowskiego. I on po niejakim czasie,
  zmeczony jednostajna po pokoju wedrówka, zgasil lampe,
  ulozywszy sie do snu.
  
  Lecz sen - ukoiciel daleko odlecial od znekanego starca.
  
  Przez wielkie okno wkradalo sie pólswiatlo usianej gwiazdami nocy
  letniej, sennej i cichej; mrugajace na niebie gwiazdy zagladaly do
  wnetrza - komnaty, polozonej na dole i zwróconej ku ogrodowi, a
  zawislszy nad lozem, wpatrywaly sie blyszczace, pytan
  niedyskretnych pelne, w pobladle lica bolejacego tu czlowieka.
  
  0! jakze noc ta polska, swobodna, zadumana i jasna byla inna dla
  zapomnianego ojca, a jak inna, choc ta sama, rozpieta na wloskiem
  niebie, dla dwojga mlodych w Wenecyi!...
  
  Tam, w upojeniu, w milosnej ekstazie, dwie dusze, dwa mlode istnienia
  zlewaly sie w jedno!... Na zegarach ich przeznaczen teraz wlasnie
  bila moze zgodnie aksamitnymi cichymi tony, ziemska uludna
  szczescia godzina...
  
  A tu?...
  
  Z cierpieniem i bólem sam na sam borykal sie starzec, tlumiac lzy,
  cisnace mu sie gwaltem do oczu...
  
  Bo czyz, zaiste, to dziecie wlasne, drogie, nie sponiewieralo go
  bezlitosnie? Czyz za tyle lat ojcowskich trudów, milosci i zaparcia
  sie siebie, on, rodzic kochajacy, jak rzadko który moze, zasluzyl
  tego ostatecznego, pogardliwego zdeptania?
  
  Wiec on wobec córki wlasnej nic nie znaczyl? Blogoslawienstwo
  jego jest niczem, pozwolenie - zerem! On sam zas, jego wlasne "ja,"
  którego odzwierciedlenie niezatartem, zdawalo mu sie pietnem, odbite
  bylo na duszy Oli, takze okazalo sie tak slabem tylko? 0! do
  jakiego stopnia slabem nawet, kiedy nie potrafilo oprzec sie nowemu
  uczuciu - intruzowi!...
  
  Usmiech gorzki, bolesci pelny, przemknal sie po ustach
  Gowartowskiego.
  
  - Wiec nic trwalego na tym padole! - myslal - wszystko
  marnoscia... rozwiewajacym puchem!... Wiec drogie kamienie, perly
  uczucia, powstale w ojcowskiej duszy z tysiacznych zycia
  szczególów, cicho wyrosle tam kwiaty trwalego rodzicielskiego
  przywiazania, z góry juz skazane byc musza niemilosiernie, by
  zwiednac zapoznane...
  
  Ach, jakze on, naiwny, dalekim byl mysla od tego! Jakiemze przykrem
  rozczarowaniem byla dlan ta naga rzeczywistosc, brutalna, bez
  zaslon, chocby konwencyonalnych tylko!
  
  Gowartowski scisnal glowe rekami, zdawalo mu sie bowiem, iz ona
  peknie od mysli, cisnacych sie, jak nieproszone tlumy... Subtelny
  umysl jego gial sie pod ich naporem, szumial, niby rój
  brzeczacych, dokuczliwych owadów.
  
  Nagle, jakby dziwnym wplywem reakcyi, w glowie lezacego zapanowala
  próznia...
  
  Gowartowski na mala sekunde tylko przestal myslec...
  
  I natychmiast zrecznie z chwili tej skorzystala samowiedza.
  
  - Przypomnij sobie wlasna przeszlosc - szepnela - badz
  wyrozumialym!... Poszukaj dobrze, a niewatpliwie znajdziesz tam
  moment, analogiczny z chwila obecna!...
  
  Wszak mlodosc ma swoje silne prawa, kazdy w tym czasie korzysta z
  nich, a starosc, ubrana w pozólkle, lecace liscie jesieni
  zycia, swa glowe srebrna pochylic zawsze musi przed jej
  oslepiajacym blaskiem, pomna, ze i ona kiedys taka sama byla.
  
  I pan January wysilkiem woli uprzytomnil sobie nagle minione lata
  swoje, wpatrzyl sie w nie na chwile...
  
  - Nie, nie!... - wolac poczelo we wzburzeniu cale jego jestestwo.
  
  Tego, co go dzisiaj spotykalo, nie bylo tam zgola. On szanowal
  sedziwy wiek, przywiazania starych nie tratowal; choc kochal i
  szalal, jednak zawsze godzil jedno z drugiem.
  
  Tu zas obecnie dzialo sie zupelnie co innego. I Gowartowski w tej
  samej chwili odwrócil sie do sciany, a przymknawszy machinalnie
  powieki, i jakby chroniac sluch od jakichs odglosów, jak dziecie
  wcisnal w poduszki glowe swa siwa. Bo nagle zdalo mu sie
  wyraznie, ze czyn Oli przyoblekl sie w slowa i w pustych, cichych
  scianach pokoju krzyczy wielkim glosem:
  
  - Idz w kat, stary niedolego! Czyz ja potrzebuje ciebie sie
  pytac? Ja chce zyc, kochac! Pragne za meza mezczyzny drogiego
  sercu, a tu ty myslisz mi przeszkodzic?...
  
  W ciszy pokoju, w uspieniu letniej nocy, rozleglo sie bolesne,
  stlumione lkanie - starzec plakal...
  
  Dawno niezmoczone lza sedziwe meskie powieki, zaszklily sie rosa
  - stroskanego ojca uniósl ból poczal rozsadzac piersi.
  
  A jednoczesnie przywidzialo mu sie, jakby w halucynacyi naglej, ze
  oto skadsis nagle, do ciasnych ram sypialni wpada, jak huragan, dziwny
  rydwan zlocisty... Przytuleni, zrosli jakoby ze soba, siedza na nim
  Roman i Ola, zapatrzeni w siebie, nie widzac nic dokola.
  
  Rydwan zas wspanialy zbliza sie coraz bardziej...
  
  Ciagna go ogniste piekne rumaki biale, a po jego stopniach, ozdobach
  i kobiercach, wszedzie sypia sie kwiaty; zasypuja go,
  pochlaniaja...
  
  Muzyka wesola, skoczna, zaglusza tymczasem tetent koni - nad
  zakochana para mlodych roje cherubów unosza sie w górze,
  skrzydelka ich szumia radosnie, a czarowna milosc toruje im
  droge!...
  
  I Gowartowskiemu zdaje sie równoczesnie, ze pojazd ten wprost na
  niego wpada.
  
  Tak jest, wyraznie, wyraznie!...
  
  Czuje bo oto na piersiach swych bolesne grubijanskie uderzenia kopyt
  konskich...
  
  Ach!...
  
  To kola rydwanu przemknely po nim zwyciesko!...
  
  Zaszumialo... Posypaly sie znowu wonnym deszczem kwiaty, muzyka
  glosniej zabrzmiala.
  
  Minela chwila...
  
  Ucichlo wszystko, zniklo i tylko jeszcze w milczeniu echem ostatnim
  zadrzal milosnie pocalunku szmer...
  
  Pojechali.
  
  Zimny pot zaperlil sie na czole Gowartowskiego. - Przez mysl
  przemknelo mu slowo: Waryuje?...
  
  Lecz niebawem znowu powrócila mysl zblakana.
  
  I cierpienie natychmiast ukluciami drobnemi ranic go ponownie
  zaczelo.
  
  Powtórnie, umilkle na drobna chwile, jak przyplyw morza,
  niepowstrzymany, powrotny, rozleglo sie w cichym spokoju komnaty
  zduszone lkanie...
  
  Szerokiem korytem rozlewala sie bolesc upokorzonego, zranionego
  ojcowskiego serca, i przez otwarte okno cicho plynela eterami, w
  dal...
  
  Na dworze sciemnilo sie tymczasem; gdzieniegdzie na czystem niebie
  pojawily sie male chmurki, przeslonily zagladajace ciekawie do
  pokoju gwiazdy...
  
  Cienie rozkladaly sie obecnie w sypialni, a z nimi powoli,
  zmeczeniem snac zwyciezane i wyczerpaniem, milklo bolesne lkanie
  starca, przechodzac stopniowo w placz cichy. Cóz stalo sie powodem
  tego ukojenia, dzialajacego lagodnie, jak balsam, na znekana
  cierpieniami dusze stroskanego ojca?
  
  Moze to bylo przywidzeniem tylko, jednak w majaczacych, coraz wiecej
  zasiedlajacych pokój pólcieniach, na ich tle widoczna zarysowala
  sie niewyrazna jakas postac, nachylona ze wspólczuciem...
  
  Któz to byl tak niepochwytny, z eterów zaledwie zlozony caly?
  Mara, czy zludzenie?
  
  Jednoczesnie jakis dziwny szelest jakby rozlegl sie równiez po
  pokoju... Z przytlumionym szelestem, jednostajnie, kropla po kropelce
  spadalo cos w pewnych od siebie odstepach, za spadnieciem zas
  kazdej kropli rozlegal sie w cichej komnacie jakis pelny,
  oddzielny, harmonijny ton stlumiony - grala jednolita, oderwana,
  melodyjna nuta.
  
  Cichla - i znów to samo czynila druga, trzecia, czwarta...
  
  Cóz to bylo na Boga? Czary, czy tez tylko igraszka cieni i
  sluchu?.. Nie. To niewidzialny dla ludzkiego oka, przywolany ze sfer
  niebieskich prawdziwem cierpieniem, splynal byl Aniol pocieszenia,
  a siadlszy cicho przy lozu szarpiacego sie z hydra bólu starca,
  niósl mu ukojenie - od Boga!...
  
  Sciany pokoju tymczasem coraz ciszej graly swa muzyke dziwna...
  
  To ostatnie, do czary konchowej w dloniach Pocieszyciela, zmieniajac
  sie tam w piekne drogocenne perly, spadaly z oczu czlowieka-ojca -
  lzy...
  
  
  
  
  ------------
  
  
  Nad lekko zmarszczona, a mieniaca sie jeszcze w zielonkawe blaski
  powierzchnia Adryatyckiego morza, daleko na widnokregu, lagodniala
  coraz bardziej czerwona wstega zachodu, az znikla, spelzla
  zupelnie, wyparta mrokiem idacego wieczoru.
  
  W zakladzie kapielowym, na Lido, zapóznieni, w rozmaitych kostyumach
  goscie, powoli, stopniowo, zdazali do kabin swych, az objeta palami
  i sznurem ogromna przestrzen morza, przeznaczona na kapiel, zupelnie
  opustoszala niebawem.
  
  Natomiast na werandzie posrodku zakladu, na rubiezy kapieli,
  zaroilo sie od gosci, spragnionych wypoczynku.
  
  Odcinajac sie od innych wysoka, smukla swa postawa i dystynkcya,
  zmierzajacy do wolnego miejsca tuz pod balustrada, nad morzem,
  przeciskal sie pomiedzy licznymi zajetymi juz stolikami, Roman
  Dzierzymirski, w ubraniu calem bialem, licujacem bardzo korzystnie z
  piekna sniada twarza jego i czarnym zarostem. Znalazlszy w korku
  wolne miejsce, usiadl i kazal podac sobie napój odswiezajacy, a
  zdjawszy zarazem bialy kapelusz - z tegoz materyalu, co odzienie
  zrobiony - spojrzal wokolo...
  
  Przytlumionym szmerem rozmów, prowadzonych w przeróznych jezykach,
  brzeczal w jego uszach, jak rój owadów, zebrany tlum; na pieknego,
  a samotnego cudzoziemca spogladalo ciekawie i zalotnie kilka
  siedzacych opodal, przystojnych Wloszek o grubych zmyslowych wargach
  i duzych, blyszczacych, czarnych, jak wegiel, oczach.
  
  Dzierzymirski przetarl czolo reka, i popatrzyl z kolei przed
  siebie. Otulone juz mglami zmierzchu morze marzylo jakby zadumane.
  Przyciszonym loskotem uderzalo o brzeg fala, mówilo cos,
  szeptalo...
  
  Na pokarbowanej, coraz bardziej ciemniejacej jego fali scigaly sie
  teraz mroki, jakies cienie tajemniczo plywaly po niem, gwarzyly ze
  soba gdzies w oddali, a tlumione ich glosy niósl echem lagodny
  szmer fali...
  
  Tesknym wzrokiem wpatrzyl sie Dzierzymirski w bezmiar wód
  Adryatyku, zdalo mu sie bowiem, ze wsród tych otaczajacych go,
  obcych ludzi, ono jedno brata sie z nim obecnie, i przyjacielskiem
  uchem mysli jego slucha.
  
  A Roman calkiem swobodnie poddac sie im mógl po raz pierwszy od
  bardzo dawna; nie oczekiwal bowiem na nikogo, byl sam zupelnie;
  zone, cierpiaca na migrene, pozostawil w hotelu na wlasne jej
  zadanie.
  
  Dotad zas po prostu nie mial czasu pomyslec, wniknac w siebie.
  
  Od chwili przyjazdu Romana do Wenecyi mijalo dwa tygodnie, a w calym
  tym okresie, upojony haszyszem milosci dzielonej, przykuty do Oli
  zlotymi lancuchy uczucia, wprzagniety w oszalamiajace, uludne
  jarzmo chwil miodowych - snil on, spal, zyjac zyciem nie
  rzeczywistem, ale jakiems innem, oderwanem, lsniacem sie li tylko
  jasnoscia, promieniami i blaskiem.
  
  Prócz tego, jednoczesnie doznawal on i wrazen innych,
  subtelniejszych. Byly zas niemi: po pierwsze, wrazenia czysto
  zewnetrzne, a wiec ciagle, bezustanne pobudzenie poczucia piekna,
  wyzwane zetknieciem sie z sztuka tego zakatka pamiatek Italii; -
  wewnetrzne, a tym razem równiez w scislej pozostajace lacznosci
  z osia wszystkiego dlan teraz - z Ola.
  
  Dzierzymirski z licznych dotad milostek obeznany byl dobrze z
  kobietami, po raz jednak pierwszy odczuwal to, co dzis...
  
  Bo dotad tak zwykle zdarzalo sie zazwyczaj; ze on byl w milosci
  zawsze prawie nastrojonym na silniejszy diapazon, a kobieta bierniejsza
  byla - poddawala sie tylko sile jego uczucia.
  
  Teraz zas dzialo sie wrecz przeciwnie: to on czul sie wiecej
  pragnionym i kochanym - to on poddawal sie sile szalów,
  pozadan...
  
  Po stronie kobiety byla widoczna przewaga, Roman zas nurzal sie w
  tej czystej toni niepokalanego dotad niczem uczucia, jak w zródle
  swiezem, krynicznem nowego zlotego zycia, odmladzal sie w niem,
  orzezwial, i upojony, odurzony - zasypial zycie, marzyl i snil,
  wchlaniajac w siebie cala moc i potege skierowanej ku niemu
  milosci.
  
  A jednak, wszak i on kochal Ole: Któz by watpil o tem, gdyby tylko
  mógl spojrzec na ukryta, starannie od ludzkiego oka, a zapisana
  karte jego tak niedawnej jeszcze przeszlosci.
  
  W tej chwili Roman, przezywajac jakby w myslach swych, poza
  terazniejszoscia i lata minione, wzdrygnal sie, brwi zmarszczyl,
  i machinalnie spojrzal przed siebie.
  
  Zupelnie spowil juz morze mrok ciemny. Hen, daleko, blyszczaly
  swiatla, pozapalane na niewidzialnych prawie golem okiem parowcach.
  Trzy z nich mrugaly juz na kolyszacym sie wodnym obszarze, po
  chwili zablyslo czwarte, piate...
  
  Lekki wietrzyk wional po fali, poruszyl sie zadumany wód olbrzym,
  zakolysal, zaszumial tajemniczo glosniejszym, niz dotad, chórem
  podszeptów, szelestów i szmerów - melodyjnie zagral...
  
  U stóp Romana silniej zapluskaly fale.
  
  W uderzeniach zas ich, teraz juz zupelnie bliskich, wyraznych,
  powtarzajacych sie co chwila, jakis ukryty, szyderczy, szemrzacy
  jakby glos wolal, zda sie, gdzies z glebin dalekich:
  
  - No, i cóz, przywlaszczycielu cudzego zlota, dobrze ci z niem, co,
  nieprawdaz? Ubóstwiaja cie, grasz role milionera!
  
  Ha-ha!-ha-ha!.. z kolei zasmialy sie nagle wody.
  
  - Myslisz moze, ze teraz, dotykajac sie juz pieniedzy innych,
  wytlumaczonym przez to jestes? Ze zapomniano, zagrzebano twa
  tajemnice?
  
  - Ha-ha!-ha-ha!.. - smialo sie morze ironicznie, i dalej znowu
  szydzilo:
  
  - A widzisz - zbladles! Ty dotychczas pewnym byles, ze nikt nic nie
  wie o tem!..
  
  - A ja wiem, dobrze wiem!... - szyderczo zasmialo sie morze, a
  smiech ten wód ogromy coraz glosniej przedrzezniac poczely.
  
  Teraz juz cale morze bezlitosnie drwilo.
  
  Naraz glos Adryatyku ustal i cichym szeptem zaszemrala fala:
  
  - Nie bój sie! ja zartuje tylko... nie trwóz sie, ja cie nie
  zdradze...
  
  - Patrz, jakie glebie kryja sie w mem lonie jak wielkiem jestem
  ja!..
  
  - Tajemnice twa zachowam, zginie ona w obszarach, w bezdnach utonie...
  
  - Nie powiem, ci... cho bede... ci... cho... - zaszeptala znów fala,
  i szept ten powtórzyly fal miliony...
  
  I jak smiech szyderczy, tak i teraz ten pólszept cichy, stlumiony,
  drzacy, szedl znowu po luskach fal, tajemniczy, straszny...
  
  Nie... po... wiem!.. ci-cho bede, ccci-cho...
  
  Nerwy Romana zadrgaly; podraznily go te dziwne glosy Adryatyku,
  odsunal krzeslo na drugi koniec stolika, podparl rekami glowe, a
  zatkawszy uszy przed pomrukiem wód, wzburzony jeszcze, blady, zadumal
  sie gleboko.
  
  Przeszlosc, wywolana chwila samotnosci, i dziwnymi morza pogwary,
  swieza i zywa, niby wczorajsza, stanela mu przed oczyma, jak widmo.
  
  Na ubogiem poddaszu, ujrzal zatem siebie budzacym sie po snie
  strasznym!
  
  Dwa juz lata od tej chwili mijaly. A co on od owego czasu
  przecierpial, przezyl, przewalczyl! - nie zliczyc!..
  
  Dlugo nie tknal wówczas cudzych pieniedzy; tajemniczy portfel
  lezal pod kluczem, pozornie zapomniany.
  
  A on ciagle walczyl ze soba!..
  
  Nie zanosil jednak zguby do biura policyjnego, sam osobiscie
  wlasciciela nie szukal. Czekal...
  
  Pod tym wzgledem niepokojaca, tloczaca swa zagadka, glucha
  panowala cisza.
  
  W zadnem pismie nie bylo wzmianki o zgubionym pugilaresie - nikt o
  tem wladzom nie doniósl...
  
  A on wciaz szalal.
  
  Wreszcie wyczerpaly sie wszystkie jego wlasne fundusze, pare
  ostatnich lekcyi stracil bezpowrotnie; glód zajrzal do jego
  izdebki... Nie bylo rady, napoczal wówczas cudzego zlota.
  
  Jakby to bylo wczoraj, dzis zaledwie, pamieta wyraznie te tygodnie
  meczarni, bojazni, wyrzutów, gdy sila okolicznosci zmuszonym
  zostal "zyc" z mienia przywlaszczonego... Pamieta swa trwoge
  dziecinna przy zmianie pierwszej sztuki znalezionych pieniedzy, i
  innych, nastepnych... Widzi siebie, jak naumyslnie zmienial je na
  drugim koncu miasta, jak bal sie wtedy wlasnego cienia, i tak dalej,
  tak dalej!..
  
  Kazda drobnostka zywo, jawnie staje mu przed wzrokiem.
  
  A pózniej znowu w murach rodzinnego miasta wytrzymac juz nie
  mógl!..
  
  Wyjechal. Blakal sie za granica dlugo, bezmyslnie, az dotarl
  do Monte-Carlo.
  
  Tam, opanowany goraczka zlota, widzac, jak strumienie jego, rzeki
  cale, plyna hojnie wokolo - do gry w rulete rzucil sie z
  zapalem.
  
  Poczatkowo mial szczescie szalone. Cudzy pieniadz dwoil sie,
  troil cudownie, pewnego poranku jednak przegral wszystko co do grosza.
  Nie stracil jednak odwagi. Dawszy sie juz poznac w domu gry, jako
  czlowiek bogaty i nierachujacy sie wcale z groszem, oraz
  rozpowszechniwszy falszywa pogloske o olbrzymich swych jakoby
  dobrach, pozyczyl u poznanego amerykanskiego miliardera trzykroc sto
  tysiecy franków.
  
  Poreczyl za niego pewien lord angielski, z którym sie on, Roman,
  poprzyjaznil bardzo. Poczal grac... Pieniadze Amerykanina,
  (który, mówiac nawiasem, wygrywal w tym sezonie sumy olbrzymie),
  przyniosly mu szczescie.
  
  Dzieki parokrotnym, a nader rzadkim i nieprawdopodobnej dlugosci
  seryom "rouge", oraz kilku wygranym "en plein", pewnego dnia ujrzal
  sie panem miliona franków. Usmiech fortuny oszolomil go na razie.
  Poczal grac ze zdwojona energia i ryzykiem.
  
  Znowu wygral kilkakrotnie, lecz z kolei niebawem poczal znowu
  przegrywac, z przerazajaca szybkoscia. Opamietal sie. Przyszla
  chwila rozwagi; oddal dlug milionerowi zza oceanu i wyjechal.
  Wzglednie byl jeszcze wygranym, i to dostatecznie. Przywozil z soba
  do kraju blizko szescdziesiat tysiecy, a wyjezdzajac mial tylko
  dwadziescia kilka.
  
  Wówczas rozpoczelo sie dlan nowe zycie...
  
  Przede wszystkiem wracal spokojny. Niezrozumialy na razie, subtelny
  bardzo, posiadajacy jednak pewna podstawe scisle logiczna,
  owladnal nim wtedy w duszy proces dedukcyjny, i zwyciezyl.
  
  Roman Dzierzymirski, caly pograzony w swych wspomnieniach,
  odslonil twarz, machinalnie powstal, i oparlszy sie o balustrade,
  wpatrzyl w bezmiar morza, coraz ciemniejszy i cichszy.
  
  - Tak, zwyciezyl! - myslal Roman dalej. Zdawalo mu sie bowiem
  wówczas, ze nie jest tak bardzo winnym.
  
  - Te pieniadze sa teraz moje, "prawdziwie" moje - powiedzial sobie
  wtedy, doszedlszy do tej pewnosci calem poprzedniem skojarzeniem
  wywodzen. A mianowicie: Zloto znalezione wszak przegral; stopilo
  sie ono, zniklo, zlalo w calosc jedna z morzem przegrywanych w
  jaskini gry pieniedzy. Mienie zas jego obecne - to byla tylko wygrana
  z pozyczki Amerykanina, a zatem suma grosza, niemajaca juz
  bezposredniego, dotykalnego zwiazku ze znalezionym portfelem.
  
  Jemu, Dzierzymirskiemu, w dziedzinie sumienia wyrzutów, dociekan,
  zwatpien, ubywal jeden szkopul powazny - nie dotykal sie on juz
  wyjetego z "cudzego" pugilaresu grosza. Niezaprzeczenie przytem
  nalezal do niego ten pieniadz, slepa igraszka losu nabyty;
  podwalina zas, przeszloscia tylko fortunki tej bylo
  przywlaszczenie.
  
  Pozostawal fakt, wprawdzie juz daleki, znalezienia i nieoddania -
  pozostawalo niezmienne przekroczenie etyki ludzkiej, i uczciwosci ze
  strony jego, jako jednostki spolecznej - niczem niestarta, wieczna tego
  plama, ale w ówczesnem przynajmniej przekonaniu jego, to wszystko
  znosniejszem, nie tak piekacem, lzejszem bez porównania bylo od
  odleglego strasznego wczoraj.
  
  Z glowa podniesiona zatem do góry, pokrzepiony powyzszymi w swoim
  rodzaju sofizmatami, rozejrzal sie wówczas po swiecie i poczal
  dzialac. Rozpowszechniwszy, za pomoca ponownie odnalezionego
  przyjaciela i dawnego kolegi-swiatowca, pogloske o dziedzictwie
  niespodzianem, a dosc pokaznem, po stryju, zmarlym w Stanach
  Zjednoczonych, rzucil sie w wir zabaw eleganckiego swiata, w celu
  zblizenia sie do Oli. Dopial togo, zawladnac jej sercem
  potrafil, oswiadczyl sie o jej reke, odrzuconym zostal, i...
  
  Powierzchnia morza spokojna juz byla. Obojetna calkiem
  równomiernie i lagodnie uderzala fala o podnóze werandy - milczala
  cicha...
  
  Dzierzymirski obudzil sie ze swych mysli, zanurzyl rece w bujnej
  czuprynie, glowa wstrzasnal, jakby pragnac odpedzic roje
  wspomnien, i odwrócil sie od wodnej toni.
  
  Publicznosci nie bylo juz prawie, po platformie kawiarni, ziewajac,
  przechadzala sie sluzba. Zawolawszy kelnera, Roman rzucil mu
  duza srebrna monete, i odprowadzony glebokim jego uklonem,
  opuscil zaklad kapielowy.
  
  Niebawem znalazl sie na drodze szerokiej, ocienionej drzewami, z
  szerokiemi po bokach alejami dla pieszych.
  
  W umysle jego cichl szept przeszlosci, niepostrzezenie, stopniowo,
  obrazy jej niknely - terazniejszosc wracala... Przed wzrokiem
  mezczyzny mignela naraz rozkosznie sylwetka Oli; pragnienie
  milosci, zycia, silnie nim owladnelo.
  
  Spieszyl sie.
  
  Odpedzil natretnego wyrostka, zachwalajacego mu swieze ostrygi i
  jakies slimaczki nadzwyczajne; niebawem zachnal sie znowu
  niecierpliwie, ujrzawszy zastepujacego mu droge rozczochranego
  starego Wlocha, z manezkami, pelnemi pieczonych homarów i drobnych
  raczków.
  
  Po bokach drogi, w licznie rozsypanych restauracyach, roilo sie od
  spozywajacych i zapijajacych wino ludzi, z oddali dolatywalo echo
  muzyki. Roman, przyspieszajac bezustannie kroku, wyrzucac teraz
  poczal sobie, ze zostawil zone sama; niepokoila go mysl
  uporczywa, iz nie cierpi ona moze na migrene, lecz, ze to poczatek
  zapewne slabosci zupelnie innej; wszak wszystkie choroby zazwyczaj
  rozpoczynaja sie bólem glowy.
  
  Po co tu przyszedl?... By bezuzytecznie odgrzebywac minione chwile?
  Alez to nonsens zupelny. A tam ona, Ola, sama zupelnie - niewatpliwe
  chora!..
  
  Milosc pani, z calem bogactwem bezpodstawnych swych wzruszen i
  niepokojów, zawladnela niepodzielnie Dzierzymirskim.
  
  Spojrzal na zegarek - dochodzila dziewiata. Przed nim juz bardzo
  blisko widnialy dwie male platformy przystani; pelne byly ludzi,
  przed jedna z nich stal parowiec, gotowy do odejscia. Dzierzymirski
  w obawie, ze sie spózni, puscil sie pedem, i spotnialy dobiegl
  do przystani w tej samej wlasnie chwili, gdy na poklad odrzucano juz
  sznur gruby, przytrzymujacy parowiec. Wskoczywszy nan szybko, Roman
  znalazl sie pomiedzy natloczona cizba ludzi, jak glosny rój
  pszczól gwarzaca pomiedzy soba, ze smiechem i giestykulacya.
  
  Otarlszy pot z czola, Dzierzymirski wsparl sie o porecz balustrady
  pokladu. Boki statku lagodnie pruly fale; oddzielona ciemna tonia,
  w bliskiej juz odleglosci mrugala kregiem swiatel rzucona na wód
  obszary Wenecya.
  
  Podnióslszy do oczu dalekonosna lunete, wpatrzyl sie Roman w
  rzad domów, polozonych nad brzegiem, ku któremu szybko plynacy
  parowiec zblizal sie coraz bardziej. Szukal hotelu swego, i okna
  pokoju, gdzie pozostawil Ole.
  
  Okno komnaty tej wlasnie otwartem bylo szeroko. W ramie zas jego
  stala kobieta, szatynka, smukla, o jasnem, habrowem spojrzeniu
  podluznych, mieniacych sie oczu, o piersiach wypuklych,
  wznoszacych sie jak fala, a ksztaltach ponetnych, pelnych, jakby
  pragnacych gwaltem wydostac sie z ciasnych ram opietej, bialej,
  pikowej sukni. Male wklesniecia po obu stronach wazkich usteczek
  zdradzaly przy usmiechu rozkoszne doleczki, raczka malenka i
  dystyngowana calosc postaci mówily wyraznie o rasie mlodej
  osóbki.
  
  Ola, wypoczawszy w lózku godzin kilka, wstala wlasnie przed
  chwila, czujac, ze nerwowy, spowodowany upalem i zmeczeniem ból
  glowy ustaje. Pragnela po za tem rozerwac troche mysli, z
  wyjsciem bowiem Romana zasnela i snil jej sie rodzinny Gowartów i
  ojciec, jak zywy, tylko jakis smutny i zbolaly.
  
  I po przebudzeniu mysl Oli pobiegla stad daleko... Mimo woli sama
  uleciala do ojczystych obszarów i jarów. Powonienie jej podraznil
  wyrazny zapach polnego kwiecia, ziól i bodjaków, w uszach
  zabrzmiala melodya cicha szumiacych borów, kolyszacego sie miarowo
  stepu - smetna rodzinna Ukraina, z poza setek mil, ogarnela ja tu,
  pod wloskiem niebem, poczula, zda sie, powiew jej, tesknoty pelny,
  do uszu zas dolecialo jakby ginace echo zalosnej dumki, spiewanej
  nieuczonym glosem molodycy...
  
  I smutek ogarnal Ole... Czy wróci tam kiedy, czy wróci?
  
  Wszak podeptala wszystko - jednem szarpnieciem sie zerwala wszelkie
  wiezy - sama otworzyla sobie przemoca brame do wymarzonego
  szczescia. Tak jest. Bo Ola czula sie przeciez rzeczywiscie
  szczesliwa.
  
  - Biedny ten ojciec jednak, który po swojemu, jak umial, tak ja
  kochal - myslala dalej. - A droga ciotka Melania i przyjaciel ich,
  Ladyzynski? Gdzie Gowartów, z którym zrosla sie jej dusza cala?
  Co sie tam dzieje? Gdzie oni teraz, ci wszyscy, tak dotychczas sercu
  drodzy?..
  
  Rozpamietujac w ten sposób przeszlosc, przepedzila Ola z
  godzine.
  
  Moc upajajacej rzeczywistosci tak silna byla, jednak, ze stopniowo
  scierac poczela wrazenie snu i ozyle chwilowo wspomnienia.
  Obecnie stojaca w oknie mloda kobieta mysla daleka juz byla od
  tego wszystkiego. Obejmujac wzrokiem panorame portu i morza -
  oswietlona Wenecye, wysepke z kosciolem S-to Giorgio Maggiore,
  oraz kanaly z mknacemi cicho po nich licznemi gondolami, - Ola z
  niecierpliwoscia wypatrywala Romana.
  
  Pragnela juz bowiem widoku meza. Przedluzona nieobecnosc
  Dzierzymirskiego i w jej duszy zasiala ziarnka niepokoju; tesknila
  juz za jego pieszczota, zapragnela czulosci i pocalunków...
  
  Wziawszy lornetke, przylozyla ja Ola do swych oczu, scigajac po
  chwili widnokrag spojrzeniem. Piers jej przytem unosic sie poczela
  miarowo, usteczka zas zdawaly sie calowac przestrzen, rozchylone,
  proszace...
  
  Zniechecona, odjela niebawem lornetke od oczu. Jakis statek w
  kierunku Lido zblizal sie wprawdzie, lecz znajdowal sie jeszcze tak
  daleko...
  
  Ola odstapila od okna, i szeleszczac jedwabiami swych spódniczek,
  poczela niecierpliwie przechadzac sie po pokoju, pytajac sama
  siebie:
  
  - Któz widzial spózniac sie tak dalece? Widocznie zobojetniala
  juz ona Romanowi, czyz to jednak mozliwe? Wszak tak niedlugo trwa
  ich szczescie...
  
  Mysli ostatnie i watpliwosci smiesznemi widocznie zdaly sie
  mlodej kobiecie, bo po zastanowieniu sie twarz jej poweselala, a w
  ciszy pokoju rozlegl sie smieszek srebrzysty. W slad za tem
  zapalila dwie swiece i przystapila do duzego lustra. Dlugo, z
  luboscia, wpatrywala sie w nadobne wlasne oblicze. Przymknawszy z
  lekka powieki, lecz tak, by mogla widziec siebie, przegiela swa
  ladna glówke i kibic nieco w tyl, oraz rozchylila usteczka...
  
  Ksztalty postaci jej calej uwypuklily sie ponetnie; w pozycyi tej
  zatrzymala sie chwile... Usmieszek zwycieski przewinal sie
  niebawem po drobnych wargach pieknej kobiety; podniosla do góry
  rece, laszaco, jak kocie, wyprezyla naprzód swe cialo, i
  uczyniwszy gest, podobny do przeciagajacego sie po snie czlowieka,
  wymówila glosne: Aaaa...
  
  Po chwili zas, poprawiwszy poprzednio zalotnie tualete swa i wlosy,
  stanela znowu w pierwotnej pozycyi u okna, w ciemnym tak samo i tym
  razem pokoju, z lornetka przy oczach.
  
  Zblizajacy sie tymczasem od strony morza parowiec stawal wlasnie
  juz w przystani. Po drewnianych pomostach wysypal sie na ulice tlum
  róznolity i barwny; swiatla, pozapalane w poblizu padaly nan
  skosnie, oswietlajac wyraznie ruszajacych sie ludzi. Ola wsród
  nich starala sie odnalezc sylwetke meza, niebawem dojrzala go
  rzeczywiscie i z radoscia wykrzyknela do siebie:
  
  - Jest! jest!..
  
  W oka mgnieniu odskoczyla od okna, zapalila swiece, odnalazla
  szybko kapelusz i parasolke, i wybiegla z hotelu. Zdazala na
  spotkanie Romana, smiejac sie z góry na mysl, jak on sie zdziwi,
  ujrzawszy ja na nogach.
  
  Na Riva degli Schiavoni, spacerowem miejscu Wenecyi, roilo sie od
  publicznosci. W poblizu hotelu, zamieszkiwanego przez
  Dzierzymirskich, muzyka grajaca zazwyczaj na placu Swietego Marka,
  rozbrzmiewala kaskada ochoczych tonów przed kawiarnia,
  przepelniona ludzmi, snujacymi sie równiez wszedzie, gdzie tylko
  bylo rzucic okiem. Ola, zdazajac ku przystani, wymijala ich
  szybko, w oddali widziala juz wsród idacych sylwetke Romana,
  cala biala, górujaca wzrostem nad innymi.
  
  Dzierzymirski, niespokojny snac dotad jeszcze, szedl krokiem
  raznym, z cygarem zapalonem w ustach, a kroczyl tak zamyslony, ze
  bylby, nie widzac wyminal Ole niewatpliwie, gdyby ta, ubawiona,
  nie rozesmiala sie wesolo i nie pochwycila go za ramie. Na
  dzwiek znajomego srebrnego smiechu podniósl Roman glowe i twarz,
  chmurna dotychczas nieco, rozpogodzila mu sie natychmiast.
  
  - Ty tu, filutko?.. - wykrzyknal radosnie, i ujawszy obie raczki
  Oli w swe dlonie, obsypywac je zaczal pocalunkami, a nastepnie
  pociagnal ja ku sobie, i nie zwracajac zgola uwagi na kilka
  mijajacych ich osób, ucalowal w twarz serdecznie.
  
  - A tak, Romeczku! - odparla zywo Ola - wybieglam, bo zobaczylam
  przez lornetke, jak wysiadales! Fe! któz widzial siedziec tak
  dlugo, gdy sie ma tak ladna, jak ja zoneczke... - dorzucila,
  przymilajac sie, z lekka wymówka w glosie, i dodala jeszcze:
  
  - Myslalam juz, ze ci sie co zlego stalo!
  
    Promien przebiegl po twarzy mezczyzny, ujal ramie Oli, i
    odparl:
  
  - A wiesz, moje zycie, ze i ja mialem co do ciebie mysl podobna?..
  - usmiechnal sie i dodal - ale z mej strony to usprawiedliwione,
  zostawilem cie przecie bowiem w lózku...
  
  Idac wciaz szybko przed siebie, zamilkli oboje. Milosc odczuta,
  taka sama, drobna swa powyzsza oznaka zamknela im usta na
  chwile.
  
  - Skadsis od Wielkiego Kanalu, w pewnych od siebie, odstepach,
  dolatywalo wlasnie echo silnego meskiego glosu, przy
  akompaniamencie chóru innych.
  
  - Pojedziemy moze gondola, jak myslisz? - zapytala Ola - slyszysz
  jak ladnie spiewaja?..
  
  - Dobrze, moje zycie, jedziemy!.. - odparl wesolo Roman.
  
  Jak na zawolanie, w tej samej chwili Dzierzymirscy uslyszeli za soba
  kilka okrzyków, silnie akcentowanych na pierwszej sylabie: "Gón-dola,.
  gón-dola signore... gón-dola!.."
  
  Na lewo, obok idacych, znajdowala sie "Piazzeta", a naprzeciw
  wznoszacego sie majestatycznie palacu Dozów, najwieksza przystan
  gondolierów.
  
  Dzierzymirski, wybrawszy jednego z licznych" napraszajacych sie
  przewozników, podszedl ku przystani, gdzie wespól z Ola usadowil
  sie niebawem w gondoli.
  
  - Serenada, Canale Grande! - rzucil ubranemu bialo Wlochowi.
  
  "Rematore"*) uderzyl w wiosla, i gondola z wolna, cicha, wysunela
  sie z pomiedzy dziesiatek innych, a kolyszac sie na, czarnej fali
  kanalu, pomknela we wskazanym kierunku. Roman objal kibic zony i
  poczal muskac delikatnie ustami jej oczy, czolo, szyje i usta. Ona
  zas uchylala sie wciaz figlarnie, szepczac:
  [*) Wioslarz.]
  
  - Wstydz sie... gondolier patrzy...
  
  Lecz mezczyzna nie przestawal. Kilkakrotnie usta ich zlaczyly sie
  w pocalunku goracym, dlugim, od którego zadrzeli oboje, z ust
  Romana sypaly sie ciche i urywane, dyszace uczuciem i
  namietnoscia, pieszczotliwe wyrazy...
  
  A wkolo nich, szeleszczac uderzeniami wiosel, sunac równiez, jak i
  oni cicho, mknely, migoczac kolorowemi swiatelkami, gondole,
  zmierzajac wszystkie w jednym kierunku - ku Wielkiemu Kanalowi,
  calemu rozbrzmiewajacemu w tej chwili, jak harfa ruszona spiewem i
  muzyka. Oswietlone, ubrane kolorowemi, papierowemi latarniami, migaly
  w oddali wielkie gondole, a raczej statki male, tak zwane "serenady",
  na których orkiestry cale grajków i spiewaków-samouków popisywaly
  sie ze swym wrodzonym, a rzetelnym nawet czestokroc artyzmem.
  
  Kilka podobnych serenad, rozrzuconych po kanale; wabilo swiatlami i
  stlumionym spiewu odglosem, kolo nich zas, w poblizu, grupowaly
  sie kregiem dziesiatki czarnych gondoli, z rozpostartymi w nich
  niedbale i wygodnie sluchaczami. Niektóre z rozbrzmiewajacych
  spiewem i muzyka bark podjezdzaly pod okna dawnych dworców, a
  dzisiejszych pierwszorzednych hoteli i koncertujac tam wylacznie dla
  hotelowych gosci, zbierali od nich dla siebie datki, sunac
  róznobarwnemi swiatlami i gorejacym kadlubem stateczku zwolna u
  marmurowych stopni palacowych balkonów.
  
  Naprzeciwko dwóch podobnych serenad, spiewajacych wprost kosciola
  S-ta Maria della Salute, pod oknami palaców Ferro i Zucchelli,
  (dzisiejsze Grand-Hotel i hotel Britania) dalej nieco, poza kosciolem,
  zabrzmiala wlasnie nagle piesn solowa ..
  
  Zagluszajac inne glosy spiewaków blizszych i dalszych, zadrgala
  ona uczuciem, i zrecznie modulowana przyjemnie piescila sluch, coraz
  donioslejsza, blizsza...
  
  - Pojedziemy tam! dobrze, Romciu?.. - zaproponowala Ola, ujeta glosem
  spiewaka.
  
  - Bene, carissima! - odparl Roman, i skinal na wioslujacego.
  Gondola ich, kierowana umiejetna reka, wymijac zaczela lodzie,
  coraz liczniejsze.
  
  Roman i Ola, widzac sie coraz bardziej otoczonymi, przestali
  pocalunków i pieszczot, chwilowo poddawszy sie zupelnie czarowi
  piesni, plynacej ku nim w ciszy wieczoru.
  
  Oboje milczeli...
  
  Gondola tymczasem skrecila powoli w lewo, ku rozspiewanej barce, i
  wsliznawszy sie swym wysokim przednim dziobem, jak waz, pomiedzy
  kolyszace sie dziesiatki innych gondol - stanela wreszcie,
  zatrzymana zrecznie. Gondolier przymocowal sznurem swój pojazd do
  sasiednich i zalozywszy na krzyz rece, w skupieniu wespól z
  innymi zasluchal w piesn...
  
  Szerokiem pólkolem, ciche, kolysaly sie wszedy inne gondole;
  wsparci w nich sluchacze poddawali sie niewytlumaczonemu czarowi tej
  weneckiej, cichej nocy, tej piesni szczerej, niewykwintnej,
  chwytajacej jednak mimo woli niejednego za serce, zapadajacej w dusze
  gleboko.
  
  Po smetnych piesniach nastepowaly skoczne, i tak dalej, bez zmiany.
  Co kilka "numerów" z barki "serenady" schodzil wloch, rozczochrany,
  od spiewu wzruszony jeszcze, i z czapka w reku zbieral "co laska",
  przestepujac ostroznie z jednej gondoli na druga.
  
  W ciszy zas wzglednej, a spowodowanej tym swego rodzaju antraktem,
  ruszaly sie z miejsc swoich niektóre lodzie, wracajac, lub
  zdazajac dalej do innych serenad; na puste miejsce wsuwala sie
  milczaco nowoprzybyla gondola, a publicznosc, zebrana w tych
  zaimprowizowanych wodnych lozach, natychmiast spogladala ciekawie na
  swego sasiada, pólglosem komunikowala sobie uwagi, w rozmaitych
  jezykach.
  
  I w cichosci powoli milkly, to znów z kolei rozbrzmiewaly dalsze i
  blizsze rozspiewane barki, wreszcie antrakt sie konczyl, po wodach
  kanalu mknela znów ze "sceny" serenady piesn namietna...
  
  Sluchaly jej echa zdawalo sie, poblazliwie i ciekawie gwiazdki,
  licznie rozsiane po gwiazdzistem niebie poludnia - sluchaly krzyze,
  i wiezyce licznych swiatyni, i zadumane marmury wiekopomnych
  dworców.
  
  Od czasu do czasu komunikujac sobie przyciszona uwage, Roman i Ola
  sluchali równiez uwaznie wloskich piesni, nastrój zas
  dzisiejszego wieczora rozmarzajaco dzialal na nich. Mysli ich daleko
  ulatywaly, pod wplywem tej nocy, tego krajobrazu niezwyklego, a
  pelnego czaru, i tej niewymuszonej, tchnacej uczuciem piesni,
  wyrzucanej z ust ludzi prostych, dziwnie jednak atoli przejmujacych
  sie melodya slów swoich, kochajacych tak wyraznie piesni owe,
  narodowe - wlasne!
  
  Wywolana zatem swiezemi, tak niedawnemi wspomnieniami dzisiejszego
  popoludnia, mysl Oli biegla nieprzeparcie do stron ojczystych -
  przymruzala oczy, i widziala ogród Gowartowski... wyniosle oblicze
  ojca...
  
  Romana zas trapily z kolei te same, co i nad morzem mysli... Falsz
  obecnego polozenia, przyszlosc niejasna, zakryta, ciemna, z
  tajemnica na dnie duszy ukrywac sie zmuszona, przed okiem
  najdrozszej nawet teraz dlan na swiecie istoty, zaciemnialy chmura
  troski czolo Dzierzymirskiego, mgla smutku matowaly spojrzenie
  czarnych, rozumnych oczu.
  
  I zal jakis niezmierny, zal do zycia, rozpieral mu piersi, do losu,
  ze, postawil go na tak sliskim i kolyszacym sie gruncie, ze tylko
  za cene tego falszu i wyrzutów sumienia, pozwolil mu zdobyc to jego
  dzisiejsze nieograniczone szczescie!
  
  Zatopiony w swem skrytem cierpieniu, Roman od czasu do czasu spogladal
  na Ole. Ta, ze spuszczonemi oczami, oparta niedbale na skórzanych
  poduszkach gondoli, zadumana, równiez marzyla cicho... Cienie
  przechodzily, przemykaly sie po jej wdziecznem, zamyslonem obliczu,
  czasem na usteczkach zagaszczal blakajacy sie usmieszek.
  
  Roman wtedy z miloscia bezgraniczna zatrzymywal dluzsza chwile
  spojrzenie na ukochanych rysach, i znowu popadal w zadume, lub
  slówkiem pieszczoty, albo spostrzezeniem jakiem przerywal milczenie.
  Ola odpowiadala mu skinieniem glówki - zamieniali pomiedzy soba
  zdan urywanych kilkanascie, i znowu milkli, poddajac sie nastrojowi
  zewnetrznemu otoczenia i wewnetrznemu dusz wlasnych. W ten sposób
  czas mijal.
  
  Powoli, stopniowo rozluznilo sie sciesnione gondol pólkole... Z
  cichym wiosel szelestem i pluskiem ruszonej wody odplywaly one jedne
  po drugich - duze barki sasiednich serenad ginely równiez w
  oddali, spiewy ich cichly...
  
  Kilka tylko z nich jeszcze rozbrzmiewalo po kanale ostatnimi tony, a
  miedzy innemi i barka, kolo której kolysala sie gondola
  Dzierzymirskich. Z okien i balkonów hoteli poznikaly juz takze
  liczne sylwetki i twarze gosci, w poblizu, na wiezy koscielnej,
  wybila rytmicznie godzina jedenasta...
  
  Roman ocknal sie pierwszy, dotknal delikatnie dlonia raczki Oli
  i rzekl:
  
  - Pora juz nam, kochanie... prawdaz?..
  
  - Która? - zapytala Ola, zbudzona.
  
  - Jedenasta, moje zycie - odparl Roman.
  
  - Juz?.. - zdziwila sie Ola, westchnawszy. To jedzmy, nie
  sadzilam nigdy, by juz tyle czasu minelo...
  
  - O czemze tak dumala moja pani? - zapytal Roman, z usmiechem.
  
  - A ty? - odpowiedziala pytaniem Ola.
  
  - 0... ja?.. nic ciekawego - odparl pospiesznie Roman, i jakby
  pragnac, by powtórnie nie pytano go o to samo, odwrócil sie szybko
  do gondoliera, informujac go, dokad ma ich zawiezc.
  
  Gondola, wycofana z latwoscia z przerzedzonego juz kregu,
  zawrócila i pomknela ku oswietlonemu niebieskawym swiatlem
  latarni elektrycznych placowi San Marco. Na wiezach odleglych
  kosciolów, ukladajacej sie do snu Wenecyi, w milczeniu, róznymi
  tony dzwonila godzina jedenasta, zdala dochodzil jeszcze przyciszony
  odglos muzyki...
  
  Wyciagnawszy sie wygodnie w gondoli, Roman ujal znów kibic zony,
  i pieszczac wargami jej szyje, poczal mówic cicho, dlugo,
  ciagle.
  
  Czul potrzebe mówienia; chcial zagluszyc, odpedzic natretne
  mysli, wspomnienia, przechodzil z tematu na temat, smial sie,
  dowcipkowal, calowal Ole co chwila. A ona szczebiotala równiez...
  
  Pelne wesela glosy dwojga mlodych zlaczonym akordem przerywaly co
  chwila milczenie i spokój "Canale Grande", padaly i slizgaly sie
  echem po ciemnej tafli jego wód, w których z kolei plawily sie
  cienie palaców, zlotym deszczem igraly gwiazdy i swawolil powiew
  wietrzyka, idacego z morza, pokrytego ciemnoscia, sniacego w
  oddali...
  
  Dostawszy sie na pelnie wód kanalu sw. Marka gondola pomknela
  chyzo, a niebawem po falistej tafli wloskiej laguny rozlegla sie
  spiewana zgodnym liórem meskiego barytonu i kobiecego sopranu piesn
  polska: "Szumia jodly"...
  
  - A co, nie mówilem, ze to nasi, choc on taki czarny, jak Wloch -
  odezwal sie po polsku, z gondoli, która mijali Dzierzymirscy,
  rubaszny troche glos mezczyzny.
  
  - No, tak dziobac sie, jak golabki, to i  inni potrafia...
  odpowiedzial ironicznie ktos drugi.
  
  - Ba, ale, panie dobrodzieju, z takim humorom - to nie!... z
  przekonaniem, stanowcza, rozlegla sie odpowiedz szlagona.
  
  Tymczasem gondola Dzierzymirskich malala juz coraz bardziej, na tle
  nocy tylko czerwonawem swiatelkiem migocac z oddali. Wkrótce,
  zaleciala jeszcze ostatnia zwrotka ,znanej Moniuszkowskiej melodyi: Oj,
  Halino, oj, je - dy - no, dzie - wczy - no mooo - ja!...
  
  - Moo - ja!... oddalo echo lagun morza i zmilklo, caly zas kadlub
  czarnej gondoli znikl gdzies niebawem, ustepujac miejsca innym,
  nadciagajacym coraz gesciej od strony Wielkiego Kanalu, coraz
  cichszego, coraz bardziej pograzajacego sie w czerni bezbarwna,
  glucha, zapadajacego tam uspienia - Nocy!
  
  
  *             *
  *
  
  - Patrz, patrz! jakiez to piekne!..
  
  Slowa te, pólglosem, z akcentem zachwytu, wymówila Ola, i oboje
  wraz z Romanem staneli na miejscu, jak przykuci. Nad ich glowami
  wznosila swe dumne gotyckie arkady jedna z najpiekniejszych, po
  bazylice San Marco, swiatyn w Wenecyi, Santa Maria Gloriosa dei Frari
  - stali zas przed mauzoleum Canovy.
  
  - Prawda! - szepnal w odpowiedzi zonie Dzierzymirski. - Zdawaloby
  sie, iz ten oto aniol, czy geniusz uspiony, zyje, oddycha, stróz
  czujny... urwal, studjujac dalej pomnik z uwaga.
  
  - A te postacie, nieprawdaz, iz rzeczywiscie ida, ruszaja sie
  wolno, pograzone w cichej bolesci i smutku! - podchwycila zywo Ola,
  podniecona widokiem, oraz wyrazem zakutego w marmurze piekna.
  
  Oboje umilkli, z nieklamanym zachwytem wpatrujac sie w rzezbe.
  
  Od grobowca bowiem, przez samego Canove modelowanego niegdys na pomnik
  dla Tycyana, bilo rzeczywiste, szczere piekno i chwytalo za serce -
  mówilo...
  
  Przyparty do sciany, caly z bialego marmuru, a trójkatnym
  ksztaltem w minjaturze przypominajacy, piramidy Egiptu, stal sarkofag
  otworem...
  
  Na lewo, jakby strzegac don wchodu, olbrzymi lew marmurowy lezal, z
  obwislemi lapami, potezny, srogi, i jakby smetnie zadumany, a na
  nim, z rozpostartemi skrzydly, opieral sie wielki Aniol uspiony...
  
  I tchnace lagodnoscia, cudne oblicze Aniola zda sie byc
  rzeczywiscie nie z tego nedz padolu!..
  
  Z ludzka twarza, to prawda, spogladac sie zdaje na widza, lecz oczy
  jego przymkniete nieco, skupienia i zadum pelne - znieruchomione w
  nadziemskim spokoju, cisza zaswiatów, wiecznosci milczeniem i bytu
  zagadka, neca oto wyraznie, wzrok ciagna za soba, unosza dusze,
  mysl... gdzies w strefy nadziemskie do nieba!...
  
  A z prawej znów strony grobowca, jakby z ziemi, ze swiata, wolno suna
  jakies postacie, zmierzajac do otwartych na sciezaj wrót
  sarkofagu...
  
  Pierwsza z nich, proporcyonalnie do innych, wieksza, kobieta mloda,
  jest juz tuz blizko, u grobu prawie, w slad za nia, z girlandami
  kwiatów, postepuja postacie mniejsze - to dziatki.
  
  Ida... Krocza, z pochylona glowa, przygnebieni, smutni, niebawem
  juz cisi przestapia oni próg grobowca...
  
  - Chodzmy! - szepnela Ola pociagajac lekko Romana za reke.
  
  Z widoczna niechecia, jakby nie mogac oderwac wzroku od pieknego
  pomnika, poruszyl sie Dzierzymirski, i wyrzekl pólglosem:
  
  - Czy juz obejrzelismy tutaj wszystko?
  
  - Zdaje mi sie, ze wszystko - odpowiedziala Ola.
  
  
  W pustej i cichej swiatyni rozlegaly sie wyraznie ich kroki, prócz
  nich bowiem obecnie nie bylo tu nikogo.
  
  Dzierzymirski wyjal zegarek.
  
  - Szósta!  Wracajmy, musimy pozegnac  jeszcze Wenecye z Campanili -
  rzucil zywo, i ujawszy ramie zony, skierowal sie ku wyjsciu z
  kosciola.
  
  Na progu Dzierzymirscy staneli, obrzucajac ostatniem spojrzeniem
  kosciól; wzrok ich przesunal sie raz jeszcze po wspanialych
  grobowcach dozów, Tycyana i wyszli.
  
  Upalny spokój wloskiego popoludnia objal ich natychmiast. Slonce
  palilo jeszcze, na uliczkach Wenecyi bylo pusto.
  
  Dzierzymirscy szli przyspieszonym krokiem, zmierzajac ku mostowi "di
  Rialto." Byl to ostatni juz dzien pobytu ich w Wenecyi, wyjezdzali
  nazajutrz, zegnajac dzis po raz ostatni urocze miasto pamiatek.
  
  A zegnali je sumiennie. Zwiedziwszy bowiem kilka nieznanych sobie
  jeszcze kosciolów, po raz wtóry obeszli wszystkie miejsca, dokad
  zachecalo ich do powrotu wspomnienie zoczonego tam piekna.
  
  A wiec palac Dozów, jego archeologiczne muzeum i liczne przepiekne
  sale i ponure wiezienia, palac królewski, bazylike, a takze
  zarówno arcydziela pedzla Tycyana, Tintoretta, Pawla Veronese,
  Belliniego, i innych, w Akademii "delle belle Arti."
  
  - Wiesz, kochanie? musimy spieszyc sie porzadnie, gdyz o siódmej
  podobno zamykaja juz Campanillie*)-odezwal sie Roman po dluzszem
  milczeniu idac z Ola bezustannie tak sarno szybko i sluchajac
  zarazem szczebiotu jej, wciaz jeszcze znajdujacej sie pod wrazeniem
  pysznego dziela Canovy.
  [*)Znana powszechnie pod ta nazwa dzwonnica Swietego Marka w
  Wenecyi, siegajaca budowa i stylem X wieku, dzis, jak wiadomo, juz
  nie istnieje. Runela dnia 14-go Lipca 1902 roku.]
  
  - Co za swietna doprawdy miales mysl, Romciu, zestawic to
  obejrzenie Wenecyi z wyzyn na zakonczenie! - rzekla Ola, i dorzucila
  z ozywieniem: - Bo ostateczne owe wrazenie nie zuzyte dotad jeszcze,
  nowe, idealnie zamknie nasz pobyt tutaj...
  
  - A widzisz, me zycie, ze nietylko moja pani miewa genialne koncepty -
  z usmiechem odparl Roman, mila mu bowiem byla mysl, ze ich
  wzajemne zapatrywania estetyczne zgadzaja sie tak dobrze.
  
  W tem bo ostatniem los rzeczywiscie nie byl poskapil zadowolenia
  Romanowi. Ola, byla to dusza obdarzona zarówno, jak i on, wykwintnem
  poczuciem piekna i niezmierna wrazliwoscia na dziela sztuki,
  zgrzytów pod tym wzgledem pomiedzy nimi nie bylo wcale - dopelniali
  sie wzajemnie.
  
  - Poczekaj, kochanie - odezwal sie znów Roman - spozyjemy sobie
  pare brzoskwin... Mam ogromne pragnienie, a ty?...
  
  - O! ja takze!.. wykrzyknela potwierdzajaco i wesolo Ola, poczem
  oboje zblizyli sie do charakterystycznego, szerokiego, pod
  plóciennem okryciem od slonca, weneckiego straganu, przepelnionego
  róznemi owocami i jarzynami.
  
  Mineli juz byli wasnie "ponte di Rialto", znajdujac sie obecnie w
  okolicy i punkcie targu, oraz ozywionego ruchu. Wokolo nich szwendali
  sie liczni przechodnie, przekupnie wychwalali glosno swój towar, t.
  j. drobiazgi, owoce, lub rzadkosc w Wenecyi - zimna wode do picia,
  mówiac nawiasem, nadzwyczaj niezdrowa.
  
  Wybrawszy kilka przepysznych, wielkich brzoskwin, i spozywajac je,
  Dzierzymirscy puscili sie znowu w dalsza droge. Szli obecnie
  najbardziej ozywiona i handlowa ulica w Wenecyi, tak zwana "la
  Merceria", wijaca sie w ksztalcie szerokiego trotuaru pomiedzy
  domami i szeregiem ciasno jeden przy drugim polozonych sklepów, a
  wiodacej zygzakiem od mostu di Rialto do wiezy zegarowej na placu San
  Marco.
  
  Zaczepiani co chwila przez natretnych wlascicieli magazynów,
  przekupniów mozaiki i malych bosonogich chlopaków, narzucajacych
  sie im co chwila, z pytajacem slowem i spojrzeniem ladnych, czarnych
  oczat: "Accompagnare, signore?...", Dzierzymirscy szli szybko,
  wygodna, choc kreta ulica, rozmawiajac wciaz ze soba.
  
  Niedoslyszane wzajemnie czesto w gwarliwym halasie "Mercerii" slowa
  ich ginely bez echa, gdy naraz i tym razem zupelnie glosno, po
  niewiele znaczacych uwagach, odezwal sie pierwszy Dzierzymirski.
  
  -Czy wiesz, moje zycie, iz to juz trzy tygodnie blisko, jak
  wyjechalismy z kraju? Czas leci, kto by pomyslal, ze niebawem juz
  minie miesiac, jak porwalem ciebie, szczescie moje, z lona
  rodziny?..
  
  Choc w ostatnich slowach brzmial ton zartobliwo-dobroduszny, jednak
  Roman niespokojnie spojrzal na zone, pierwszy to bowiem raz tak
  wyrazna czynil alluzye do niedawnej, a przelomowej chwili ich
  zycia; dorzucil zaraz:
  
  - Ciekawy jestem, co o tem wszystkiem mysli i co czyni w tej chwili
  twój ojciec... przytem wahajaco spojrzal z pod oka na Ole, uwaznie,
  jakby zbadac pragnac, do jakiego stopnia odczuwa ona to wspomnienie.
  
  
  Lekka mgla jakby przemknela po twarzy mlodej kobiety, a brewki jej
  zmarszczyly sie przelotnie, jednakze odpowiedziala natychmiast.
  
  - Wiesz co, mój drogi? ja.... - i tu spuscila oczy, zarumieniwszy
  sie lekko - bardzo czesto... podkreslila akcentem te slowa, -
  mysle o tem...
  
  I Ola z kolei podniosla swe przymglone oczy na Dzierzymirskiego, a
  jemu zdalo sie jednoczesnie, ze wilgotnemi byly one...
  
  W tej samej chwili mloda kobieta ruchem lagodnym, a wdzieku pelnym,
  polozyla swa raczke drobna na reku meza.
  
  - Nie gniewaj sie, mój drogi, ze ci to mówie - rzekla miekko -
  ale... ale wierz mi, ze ja nieraz lekam sie jakby po prostu, by ta
  przeszlosc nasza, a w szczególnosci gwaltowna chwila ucieczki
  mojej, nie przyniosla nam nieszczescia... Biedny ojciec! - cicho
  westchnela Ola i umilkla, spusciwszy niesmialo wzrok ku ziemi, jak
  gdyby przestraszywszy sie slów ostatnich.
  
  Teraz Roman z kolei pochwycil reke zony i uscisnawszy ja
  serdecznie kilka razy, wzruszony, poczal pocieszac Ole z cicha, w
  koncu zmienil zupelnie temat rozmowy, przeszedlszy pospiesznie na
  przyszle zamiary wspólnej podrózy. Równoczesnie jednak
  sposepnial, i, choc drobna, mala chmurka, co niby cien,
  wsliznela sie pomiedzy ich dusze - wzglednie rozwiala sie dosc
  predko, zostawila jednak w umysle Dzierzymirskiego slad trwaly.
  Teraz zatem, gdy znowu zamienial z Ola banalne nieco frazesy, mysl
  jego pracowala uparcie w dalszym ciagu.
  
  Wiec on nie mylil sie, bedac czestokroc niespokojnym, gdy
  widzial przychodzaca na czolo zony nagla zadume, na pozór
  niewytlumaczona zgola niczem.
  
  Wiec w glówce tej, w której, prócz milosci dla niego, dlugo nie
  przypuszczal innego uczucia - tkwil jednak w swoim rodzaju wyrzut
  sumienia?.. Odmiennemi zatem kroczac drogami, dusze ich - ze zródla
  tylko innego calkiem plynace - obie jednoczesnie mialy swoje skryte
  zgryzoty i cierpienia. Zarówno, jak i on, tylko inaczej, Ola wiec
  takze cierpiala...
  
  - Dziwne, to zycie, dziwne! - omal ze nie glosno wymówil Roman.
  
  - 0! patrz, juz plac sw. Marka - wesolo wykrzyknela Ola w tej samej
  chwili, i wydobywszy miniaturowy zegarek, jednoczesnie dodala:
  
  - Wpól do siódmej! - Zdazymy!..
  
  Dzierzymirski nie podniósl uwagi zony, przelotnie spojrzal tylko w
  jej twarz, a widzac Ole usmiechnieta, poweselal sam równiez.
  
  Wydostawszy sie z waskiej szyi ruchliwej ulicy, znajdowali sie juz
  oni na kwadratowym placu, obszernym, z trzech stron ramowanym wokolo
  kolumnami palacu królewskiego. Pod temi kolumnami, w pierwszorzednych
  kawiarniach Wenecyi, roilo sie od ludzi; na mozajkach, krzyzach,
  brazowych koniach i kopulach bazyliki sw. Marka graly promienie
  slonca, u stóp zas Campanili, dokad zmierzali Dzierzymirscy, i
  przed kosciolem, posrodku placu, gruchaly i lataly setki golebi,
  karmionych reka publicznosci. Zaplaciwszy za wejscie, Roman i Ola
  powoli zaczeli wstepowac na góre.
  
  Na szczyt dzwonnicy San Marco, oddzielonej od katedry, a strzelajacej w
  góre wysoko i samotnie, szlo sie nie po schodach, lecz po lekko
  pochylonej plaszczyznie spiralnej, nader wygodnej, choc kretej,
  wchodzacego wcale nie meczacej.
  
  Co kilka minut postepujacym na szczyt dzwonnicy Dzierzymirskim
  migaly z prawej strony male okienka, pozwalajace im pochwycic rabek
  krajobrazu, sciany zas wiezy przepelnione byly licznymi podpisami
  turystów.
  
  Wzglednie dosc dlugo, bo powoli, zmeczeni poprzednim pospiechem,
  szli pod góre Roman i Ola, zanim dostali sie wreszcie na obszerna
  szczytowa platforme dzwonnicy. Prócz sprzedajacego w
  zaimprowizowanym sklepie fotografie i albumiki: "ricordo di Venetia,"
  kilka zaledwie osób znajdowalo sie tutaj. Dzierzymirscy zblizyli
  sie do balustrady, obrzuciwszy spojrzeniem caly widok, u stóp ich i
  henhen, daleko!...
  
  - Sliczne, przesliczne! - rzekla po chwili Ola pólglosem, z
  przejeciem, Roman zas, potakujac zonie, wyjal noszona stale ze
  soba lunete i regulowac ja poczal.
  
  Slonce wlasnie znizalo sie ku zachodowi. Z jednej strony
  krajobrazu, na prawo, tarcza jego, ziejac purpura, kapala sie
  promienistymi blaskami w morzu, rozswietlala jego tajemnicza
  glebie, rozzarzala, na ksztalt glowni, czerwonawym ogniem
  zmarszczone grzbiety fal, zlotym prostopadlym goscincem zanurzajac
  sie stopniowo coraz bardziej w iskrzaca sie swiatlami ton. I
  zielonkawe, lagodne Adryatyku fale, rozchylaly sie przyjacielsko i
  goscinnie - roztwieraly swe nurty do idacego na spoczynek slonca,
  wód szmerem kolysac sie je zdajac do snu cichego...
  
  Po bokach fal tymczasem coraz dalej i dalej biegly ostatnie promienie
  jego; rozlewaly sie wkolo pozegnalnym odblaskiem - piescily juz
  morze cale, zapalaly na niem miljony barw i odcieni, skosne lecialy
  w lewo ku Lido, "giardini publici," slaly sie krwawiace na dachach i
  wiezach lezacej w dole Wenecyi - i ginely nareszcie w zamglonej
  gdzies dali, tulac sie do majaczacych hen, hen, w perspektywie
  górskich alpejskich szczytów...
  
  Roman i Ola, zapatrzeni, stali nieruchomo, w milczeniu.
  
  Otulony cisza bezmiarów, tchnacy spokojem idacego wieczora,
  zachwycal ich ten krajobraz.
  
  - Spojrzyj-no, jak smacznie zajadaja sobie nasi brudni wlosi swoje
  "pranzo" - rzekla nagle do meza Ola, wskazujac reka spietrzona u
  stóp ich, wsród waskich kanalów, Wenecye, i sciesnione dachy
  jej domów, gdzie na werandach spozywano wlasnie posilek.
  
  - A, prawda! - potwierdzil Roman.
  
  - Zabawnie wygladaja na swoich daszkach, jak liliputy... - zauwazyl
  jeszcze i ujawszy ramie zony, zblizyl sie znów ku balustradzie od
  strony morza.
  
  - Patrz! - rzekl przyciszonym glosem, wskazujac na prawo lad staly
  - widzisz te otulone mglami sylwety miast i gór?..
  
  - Widze - potwierdzila Ola.
  
  - Oto Fusina - objasniac poczal zonie Roman - tam znów glebiej,
  to Padwa i Treviso...
  
  Tu, na zachodzie - to otaczajace Werone szczyty górskie, a tam -
  wskazujac ruchem reki kolistym krajobraz, mówil dalej Dzierzymirski
  - to Monte Baldo, i u stóp jego jezioro Garda.
  
  I Roman manewrujac równoczesnie luneta odkrywal coraz to inne
  odlegle góry i miasta, a uzyczajac lornety swej zonie, objasnial
  ja, tlumaczyl.
  
  Tymczasem zas platforma dzwonnicy opustoszala stopniowo. Prócz
  przekupniów, zalecajacych swe "ricorda," i miejscowych ludzi, nie
  bylo tu juz prócz Dzierzymirskich, nikogo. Roman i Ola gotowali sie
  do odejscia, gdy oto nagle przystaneli znowu, zasluchani.
  
  Z weneckiego starego grodu szla muzyka dziwna... Jak orkiestra
  dobrana grana, wedrowala przez otulone milczeniem przestworza melodya
  koscielnych dzwonów...
  
  Rozpoczely ja, na wprost Campanili dzwony kosciolów: Redentore, na
  wysepce Giudecca, i Santo Giorgio Maggiore, opodal, a w slad za niemi
  powtórzyly inne swiatynie. Z Santa Maria della Salute na czele
  rozbrzmialy kolejno po calej Wenecyi, wstrzasnely cisza "królowej
  Adryatyku" - tu donosnie bijac basem, tam znów skarzac sie
  lagodnie, kwilac - wspólnie zagraly chórem swa piesn
  wieczorna...
  
  Dobranymi jakby akordy poplynely dzwiecznie tony poprzez laguny i
  kanaly, morzem, po grzbietach fal, ulecialy w dal sina, zda sie,
  niosac swe echa az do podnózy gór.
  
  Roman, nachyliwszy sie ku zonie, rzucil pólglosem:
  
    - Co za wspaniale i silne wrazenie, nieprawdaz?...
  
  Chcial powiedziec cos jeszcze, lecz w tej samej chwili instynktownie
  urwal...
  
  Dzierzymirscy zadrzeli oboje. Kobieta przytulila sie, jak powój, do
  mezczyzny, on zas objal opiekunczym ruchem jej kibic i silnem
  ramieniem przycisnal wylekla do siebie.
  
  To z dzwonnicy sw. Marka, tu, na szczycie jej, o pare zaledwie kroków
  od nich, zagrzmial wlasnie do wtóru innym, zadudnil, gluszac
  wszystko swa sila, dzwon olbrzymi i potezny - "San Marco."
  
  Glos jego tubalny, huczacy, zmieszal sie z ogólna arya dzwonów,
  napelniajac echami grzmotów, trzesac platforma wiezycy.
  
  A jednoczesnie Roman i Ola dziwnego doznawali wrazenia. Zdalo sie im
  bowiem, jakby ich tutaj nie bylo juz zupelnie.
  
  Nie, oni stanowczo znikli, a znajdowal sie tu jeno jeden jedyny
  olbrzymi dzwiek, z którym istnienia wspólne zlaly sie,
  zlaczyly. Glos dzwonu przenikal ich do glebi, szedl az do dna
  dusz, gral na fibrach nerwów; trzasl nimi, potezny w swej mocy -
  wielki...
  
  Ola jeszcze bardziej przytulila sie do meza, jakby szukajac obrony
  przed czems, czy przed kims, Dzierzymirski silniej przygarnal ja
  do siebie. Równoczesnie, jakby kierowane wzajemnym odruchem
  jednomyslnym i uczuciem wzajemnem, twarze ich zblizyly sie i
  zlaczyly usta!...
  
  Ostatni z ostatnich promien zachodu zapalil na sekunde jedna
  gwiazde na czolach mezczyzny i kobiety, skojarzyl sie z ich
  pieszczota i znikl. Slonce zgaslo... Roman i Ola jednak nie
  odrywali ust od pocalunku, a trwali w nim jeszcze...
  
  Jakas bowiem niewytlumaczona niczem chec przedluzenia jakby tej
  chwili ogarnela Dzierzymirskich.
  
  W zapomnieniu pieszczoty jestestwa ich drgaly uczuciem, a huczacy
  glos dzwonu zdawal sie bardziej jeszcze kojarzyc ich ze soba...
  Laczyl sie sam niby z ekstaza ich pocalunku, a usuwajac z niego
  zarazem pierwiastek zmyslów poziomy - wznosil dusze Romana i Oli w
  nadziemskie gdzies strefy, uszlachetnial, budzil w nich jakies
  checi i pragnienia i przypinal skrzydla do lotu i rozszerzal piersi
  i kazal sie modlic pokornie...
  
  Z ekstazy pierwsza zbudzila sie kobieta.
  
  Przybladla nieco, oderwala drobne wargi od ust Romana i szepnela
  cichutko: - Chodzmy juz!..
  
  - Dobrze, zloto moje, kochanie najmilsze! - odparl pieszczotliwie
  Dzierzymirski, i oboje w slad za tem skierowali sie ku wyjsciu.
  
  Nic nie mówili teraz do siebie. Zamysleni, pograzeni w swój dziwny
  stan duchowy, zapatrzeni w swe dusze, schodzili powoli, schodzili w
  dól ciagle.
  
  I stopniowo, nieznacznie, reakcya nastroju wslizgiwac sie poczela w
  ich dusze, mózgi i serca...
  
  Przy dzwiekach bo oto grajacego obecnie nad nimi dzwonu-olbrzyma,
  jakies zwatpienia obsiadly nagle ich dusze, a czar, tam, na górze,
  odczuty - niknal, wewnetrzne zadowolenie i napiecie duchowe
  slablo!..
  
  Lecz czyz to zludzenie? Wszak glos tegoz samego dzwonu jest teraz
  jakims calkiem innym, odrebnym; to nie ten na górze, wysoko!
  
  Tamten, pelen otuchy, dodawal odwagi, wzmacnial. A ten, wstrzasajac
  murami wynioslej wiezycy, blaka sie gdzies tylko po jej
  zakamarkach, szczelinach, taki odmienny, ponury, smutny...
  
  I pod jego wplywem, jakby pod dzialaniem czarodziejskiej sily, w
  myslach Dzierzymirskich, kazdemu z osobna, zaszumialy znowu wyrzuty
  sumienia.
  
  Jej, Oli, stanela przed oczami, jak zywa, marsowa twarz ojca, i jego
  spojrzenie smutne, wyrzutów pelne. Zrenice rodzica wyraznie przytem
  zdawaly sie skarzyc, mówic: Ja cie kochalem, drogie dziecie, a
  ty tak pogardzilas mna, zranilas tak dotkliwie i bolesnie!
  
  Romanowi zas tak zywo przypomniala sie z przed laty chwila pewna,
  iz zdziwil sie sam niepomiernie. Swa uboga izdebka z przed laty,
  straszna noc walki ze soba samym, i zwyciestwo zlota ujrzal tu w
  Campanili-wszystko!..
  
  A dzwon tymczasem huczal coraz bardziej, i przytem coraz jakby srozszy
  i bezwzgledniejszy, surowszy... Dzierzymirscy bezwiednie, w mimowolnej
  po prostu obawie przed tym glosem karcacym z wysoka, pospieszniej w
  dól schodzic poczeli.
  
  Cienie wieczorne kladly sie juz po pustych zakatkach starej, jak
  swiat, wiezycy, mroki tajemnicze pelzaly tu swobodnie. Przy
  dzwiekach dzwonu, który wciaz trzasl jej scianami, wsród
  ciemniejacej stopniowo, a zamknietej w nich pustki, schodzila,
  spuszczajac sie coraz szybciej, znizala sie para mlodych.
  
  Wreszcie zmierzch szary pochlonal zgrabne postacie, i zapanowal
  bezpodzielnie w Campanili. Jednoczesnie o jej mury odbilo sie echo
  ostatniego uderzenia dzwonu, niby ostatnie dla Dzierzymirskich
  przypomnienie przeszlosci...
  
  W slad za tem uspokoilo sie wkrótce wszystko.
  
  Wiekopomna wiezyca, zasluchana jakby jeszcze w koncowy zamierajacy
  dzwiek dzwonu, przycichla; szarosc, smutek i glusza rozsiadly
  sie tu wokolo... W milczaca senna zadume, we wspomnienia
  przebrzmiale, zapadala powoli Campanile.
  
  
  
  ---------------
  
  
  
  - Rojno i gwarno bylo dzis u marszalkowej nieprawdaz? Ha-ha-ha,
  wiedzialem doskonale, ze sie stawia wszyscy... Poczciwa jednak ta
  nasza swiatowa menazerya.... No, i cóz? Uwierzyli?
  
  Pytanie to, zwrócone do pani Melanii Warnickiej w jej duzym, pieknym
  salonie, wyglosil, sadowiac sie wygodnie na fotelu, Emil
  Ladyzynski. Byl to mezczyzna lat przeszlo piecdziesieciu,
  wysoki, szczuply, od stóp do glów drobiazgowo wytworny, o wyrazie
  twarzy szyderczym, przyroslym jakby do rysów jego, swiezych i
  zywych jeszcze, oraz pieknych oczu podluznych, zielonkawych, z pod
  pincenez patrzacych rozumnie.
  
  - Uwierzyli. To jest, moze udali tylko, ze wierza... odpowiedziala
  marszalkowa rozpartemu z gracya w krzesle gosciowi swemu.
  
  - No, c'est tout ce qu'il faut, na razie; teraz damy sobie wielkiego i
  dystyngowanego nura n'est ce pas?.. A niech tam wszyscy mysla sobie,
  co im sie zywnie podoba!- zawyrokowal tenze glosem stanowczym.
  
  - C'est ce qui me tranquillise, iz zamknelam zupelnie dzis juz
  rachunki z towarzystwem tutejszem - odparla z westchnieniem ulgi pani
  Melania.
  
  Rozmowa potoczyla sie dalej; trescia jej byl przebieg dzisiejszego,
  a ostatniego czwartkowego przyjecia u Marszalkowej.
  
  Znikniecie Oli, choc trzymane pilnie w tajemnicy, jak to zwykle bywa w
  takich razach, nagle, pewnego poranku przedostalo sie niewiadomo przez
  kogo, jak i kiedy, do miasta, a wiesc ta, podawana z poczatku
  ostroznie, cicho i pod wielkim sekretem, wkrótce byla juz na
  wszystkich ustach, komentowana, przeinaczona, a plotka i skrzydlatym
  ptakiem obmowy obleciala niebawem wszystkie niemal salony towarzyskiego
  swiata w miescie. Pomimo to, nikt nie wiedzial nic jeszcze
  dokladnie. Zaalarmowany pierwszy Ladyzynski, który, jako przyjaciel
  domu Gowartowskich, a zarazem bywajacy wszedzie swiatowiec, osaczonym
  byl ciagle pytaniami, odbyl dni temu pare istna sessyjna
  konferencye z marszalkowa: Co czynic, by ocalic pozory?.. I
  wówczas to postanowiono, co nastepuje:
  
  Puscic natychmiast w swiat niejasna pogloske o slubie Oli z
  Dzierzymirskim, i opowiedziec wyjazd marszalkowej, która,
  postanowiwszy juz poprzednio przeniesc sie calkiem na wies, teraz,
  po naradzie z Ladyzynskim, zgadzala sie te chwile odjazdu swego
  przyspieszyc. Za pare dni wlasnie przypadal czwartek, jour fixe
  pani Melanii; latwo bylo przewidziec, iz towarzystwo cale, wobec
  rozsiewanych zrecznie pólslówek o wielkiej powyzszej nowinie, nie
  omieszka, przywiedzione ciekawoscia i checia pozegnania czcigodnej
  matrony, zawitac na jej salony...
  
    - Wówczas to wszystkim i kazdemu z osobna damy do spozycia
    nastepujaca pigulke! - zadecydowal wesolo na owej konferencyi
    pan Emil:
  
  - Powiemy, ze Ola i Dzierzymirski sa juz po slubie, uznanym przez
  rodzine najblizsza i przez nia urzadzonym, lecz cichym i bez
  rozglosu, a to na wlasne i wyrazne zadanie panstwa mlodych...
  
  - Co sie zas tyczy dotychczasowej o tem wszystkiem tajemnicy,
  wytlumaczymy ja tem, iz dzisiejsi panstwo Dzierzymirscy kochali
  sie w sobie na zabój od dawna, od lat, przypuscmy, osmiu... ze
  ojciec srogi nie chcial o zwiazku tym slyszec nawet, iz zmiekczony
  wreszcie zgodzil sie nan... Pani marszalkowa nie byla na slubie,
  no... bo jest slabego zdrowia, January zas, w ostatniej chwili, gdy
  jechal na kolej, zachorowal... Panstwo mlodzi obecnie bawia
  zagranica. Gdzie? - nie wiemy. Pour dérouter - powiemy na przyklad,
  ze w Szwecyi... Cala te historyjke, pani marszalkowa na przyjeciu
  u siebie, a ja u innych, tegoz samego dnia i w tychze godzinach
  ukoloryzujemy jeszcze nalezycie kilkoma pseudo-autentycznymi
  szczególami, no... et il faut espérer, ze nam chyba uwierza!..
  
  Tak ostatecznie uradzil Ladyzynski, a do ultimatum owego, uznawszy
  jego slusznosc, marszalkowa Warnicka zastosowala sie scisle
  przez caly dzien dzisiejszego czwartkowego u siebie przyjecia.
  Obecnie zas w dalszym ciagu informowala przybylego swego wspólnika
  o wywiazaniu sie z zadania i roli wlasnych, opowiadajac mu zarazem,
  jak wiele dnia tego odwiedzilo ja osób ze swiata, do tego stopnia
  licznych, iz chwilami w ogromnym jej salonie braklo po prostu dla nich
  miejsca.
  
  - Kazdy niemal po banalnym wstepie grzecznostek, pytal mnie o Ole,
  nie przeoczyl tego nikt -mówila pani Melania, konczac opowiadanie
  swoje - az w duchu sama smialam sie z tego...
  
  - Wiec któz byl? któz byl? - pytal ciekawie Ladyzynski.
  
  - Wszyscy, powiadam panu, towarzystwo cale, nie zawiódl nikt -
  opowiadala dalej marszalkowa - szli wielcy i mali, sympatyczni i
  niemili, oraz nawet, którym sie zdaje, ze obecnoscia swoja czynia
  mi laske najwyzsza, raz na rok zaledwie bywajac u mnie... i
  lekcewazaco na pozór przy tych wyrazach pani Melania machnela
  reka...
  
  Pan Emil zas sluchal i nieznacznie usmiechal sie pod wasem, znal
  bowiem dobrze slaba strone staruszki, która gniewalo zawsze, gdy
  ktos ze "swiata," mieszkajacy stale w miescie, omijal jej dom w
  wizytach.
  
  - Par exemple... - odezwal sie - reczylbym, ze ksiezna Marya i
  hrabiowie Doliwscy...
  
  - Oh! pas seulement, oni naturalnie, ale i ksiaze Jerzy, hrabia
  Alfred, ksiestwo Staniccy, hrabina Manfredowa z córka i jej
  narzeczonym... Vous savez, ona wychodzi za tego ksiecia Ryszarda S. z
  Poznanskiego... A takze Otoccy, Daworowscy, Igelhausenowie... juz nie
  pamietam wszystkich nawet... konczyla pani Melania, zadowolona w
  duszy z szumnej nomenklatury.
  
  - Oh! mais, sapristi, c'est la fine fleur, smietaneczka ze smietanki
  naszej... Powinszowac marszalkowej, powinszowac... - rzekl z lekka
  drwiaco pan Emil. -L'essentiel - ciagnal dalej, - ze wszyscy, jak
  przewidywalem, polkneli przygotowana przez nas wiadomostke.
  
  - Wszyscy, bez wyjatku; robilam przeciez, co tylko moglam -
  potwierdzila pani Melania.
  
  - A wiec n... i-ni-c'est fini; nie pokazemy sie my im tu tak predko
  na oczy; by sprawdzic to, co poslyszeli, Dzierzymirskich równiez
  miec nie beda, a zreszta - pan Emil niedbale poruszyl reka - tout
  passe, tout casse, tout lasse... Niebawem wszyscy zawiesza sobie nowe
  sitko na kolek i... zapomna. Ainsi va le monde - dokonczyl, i
  wyjmujac srebrna z monogramem papierosnice, ujal w palce
  delikatnej swej reki cienki papieros, uprzejmie pytajac zarazem pani
  domu: - Vous permettez?..
  
  Marszalkowa, z usmiechem, przyzwalajaco kiwnela glowa.
  Ladyzynski zapalil, i wypusciwszy z ust maly obloczek dymu,
  pogladzil wytwornym ruchem reki swe siwiejace juz nieco, a
  starannie wyczesane, bokobrody.
  
  - Ja takze, wedlug programu, nie próznowalem, - odezwal sie po
  chwili swobodnym tonem. - Wyszedlszy stad temu godzin pare, bylem na
  jour fixe u Leliwów, hr. Dezydery Otockiej, u ksiestwa Pilanich...
  Zastalem tam wiele bardzo osób i wszedzie opowiadalem, naturalnie en
  long et en large la nouvelle du jour, co nalezy, o Romanie i Oli -
  bref, Januarek powinien byc kontent ze mnie: wykrylem, jak, co i
  dokad wyfrunela mu jedynaczka, teraz znów my z pania marszalkowa
  tuszujemy za mloda para slady, z kunsztem prawdziwie artystycznym...
  
  - Ze tez pan wszystko z wesolej tylko strony bierze - nieco smutnie i
  poblazliwie jakby usmiechnela sie pani Melania.
  
  - Que voulez vous, pani marszalkowo, swiat pelen dramatów i tragedyj
  w teatrze i w zyciu, ze cózby wartem bylo ono, gdybysmy sie
  czasem starali przynajmniej komizmu choc troche zen wycisnac -
  odparl pan Emil, poczem zas dodal: - Wiec pani marszalkowa jutro na
  Podole, do Ulanówki?
  
  - Tak - potwierdzila pani Melania - do siebie jade na dni kilka, potem
  zas natychmiast do Januarego, a pan wyjezdza?.. Il faudrait.
  
  - Comme de raison, prawdopodobnie do Szwajcaryi, na szesc tygodni...
  Ale, a propos, cóz January?..
  
  - Niespokojna jestem o niego - odpowiedziala marszalkowa - jak panu
  wiadomo, bawil tu u mnie tylko dzien jeden; nazajutrz po otrzymaniu
  smutnej wiadomosci odjechal, pozegnawszy sie ze mna, notabene,
  bardzo chlodno, i odtad zadnej oden z Gowartowa nie mam wiadomosci.
  Moze chory...
  
  - Eee! cóz znowu!.. - okrzyczal sie Ladyzynski - pani
  marszalkowa niech bedzie spokojna, poluje sobie na kaczki, i
  jedynaczke swa wydziedzicza. Dobrze robi zreszta, bardzo dobrze...
  Wydziedziczac mlodych! Niech nie lekcewaza woli starszego
  pokolenia!.. Wydziedziczac!.. dokonczyl pan Emil z patosem, i
  powstawszy z fotelu, jednoczesnie z pania Melania zegnac sie
  poczal.
  
  - Uciekam juz, bo mam jeszcze pare wizyt, ale...  Ladyzynski urwal
  - Wszak pani marszalkowa jedzie jutro dopiero o 3-ej, nieprawdaz? -
  mówil, calujac z wdziekiem reke staruszki - nie zegnam sie
  wiec, bede na dworcu, moze wypadnie cos ulatwic, dopomóc...
  
  - Dziekuje panu, dziekuje bardzo - odparla z usmiechem pani
  Warnicka - do milego zobaczenia sie. .
  
  Pan Emil, z cylindrem w reku, uklonil sie u drzwi raz jeszcze,
  poczem jego elegancka, opieta w tuzurek, zgrabna sylweta zniknela za
  portyera salonu.
  
  Znalazlszy sie zas przed domem, na ulicy, Ladyzynski wskoczyl
  pospiesznie do oczekujacej nan dorozki na gumach, i rzuciwszy
  niedbale adres, kazal sie wiezc dalej.
  
  Juz na ulicach i w magazynach jasnialy rzesiscie swiatla, gdy w
  dwie godziny pózniej wysiadal z tegoz pojazdu przed piekna
  kamienica w sródmiesciu, a odprawiwszy swój kawalerski ekwipaz,
  skierowal sie w brame czteropietrowego domu, gdzie na pierwszem
  pietrze zajmowal eleganckie, z trzech pokoi, mieszkanie.
  
  Maly, zwinny chlopczyna, ubrany w liberyjna, ze zlotemi guziczkami,
  granatowa kurtke, przekomarzal sie wlasnie na dziedzincu, z
  któras chichoczaca mlodsza, gdy pan jego zjawil sie nagle w
  bramie, a ujrzawszy smiejaca sie dwójke, pogrozil jej laska, z
  usmiechem. Sluzaca zasmiala sie zalotnie i glosno, lokajczyk
  zas pedem porwal sie z miejsca i polecial na góre, w pare minut
  pózniej, z pokorna mina, otwierajac drzwi Ladyzynskiemu.
  
  - Ej, malutki!.. pogrozil mu znów palcem pan Emil, poczem, zdjawszy
  paltot, zapytal: - Byl tu kto?
  
  - Owszem, prosze jasnie pana, oto bilety odparl chlopak
  pospiesznie, podajac mala tacke ze stolu.
  
  Pan Emil obojetnie przerzucil kilka biletów.
  
  - Aaa!.. zadziwil sie glosno przy jednym z nich, poczem odlozyl
  wszystko na bok.
  
  - Frak od krawca przyniesli? - zapytal jeszcze - wyprasowany?
  
  - W sypialni u jasnie pana powiesilem - objasnil maly lokajczyk.
  
  - Dobrze. Siedz tu, smyku, i nie lobuzuj sie!.. rzekl Ladyzynski,
  a minawszy przedpokój, zatrzasnal za soba drzwi od gabinetu,
  prowadzacego do sypialni i ubieralni, gwizdzac jednoczesnie pod
  nosem arye z modnej podówczas operetkowej premiery.
  
  Jako szanujacy sie kawaler, pan Emil, stale zadnego wieczoru nie
  przepedzal u siebie w domu. Dzis zatem równiez wybieral sie na
  raut artystyczno-wokalno-literacki, punktualnie rozpoczynajacy sie
  juz o dziesiatej.
  
  Dziewiata wlasnie bila na kilku zegarach w mieszkaniu, pan Emil
  wiec, znalazlszy sie w gustownie umeblowanej sypialni, przystapil
  natychmiast do tualety swej wieczorowej.
  
  W tym celu wygodnie zasiadl na foteliku przed mala gotowalnia,
  przepelniona wytwornymi, w srebrnych pudelkach i przykrywkach,
  przyborami tualetowymi.
  
  Gdy tak stoliczny bywalec drobiazgowo i systematycznie stroil sie na
  raut, marszalkowa, po wyjsciu ostatnich, zapóznionych, gosci,
  przykazawszy pogasic swiatla, odpoczywala na kanapce znuzona, po
  dniu tak pelnym dla niej zmeczenia i wysilków. Oparlszy glowe o
  poduszki mebla, pani Melania, polozyla sie, i wyciagnawszy
  wygodnie swe czlonki, przymknela powieki, stan zas blogi nie
  krepowanego niczem spoczynku owladnal nia bezpodzielnie.
  
  Jak szum niknacy, daleki, w uszach jej tylko brzmial jeszcze gwar
  prowadzonych do niedawna rozmów, dolatywaly urywki z dali, a przed
  oczyma majaczyly, zmieniajac sie kolejno, postacie, zaludniajace w
  ciagu kilku godzin jej salony...
  
  Ponownie zatem widziala przed soba staruszka w sasiednim pokoju tlum
  elegancki, rozbawiony...
  
  Mile piescil on wzrok wytwornym wdziekiem kobiecych tualet,
  szeleszczacych lagodnie, a zgola nie krzyczacych barwa i gustownych
  - necil powabem na jedna modle elegancko skrojonych ubiorów
  meskich, plawil sie caly w estetyce ogólnej manier, uklonów, w
  szablonie swiatowej salonowej komedyi, a poprawny - nie razil niczem
  harmonii, w calosci swej nie wywolujac równiez wcale falszywo
  brzmiacych zgrzytów. I usmiech pól gorzki, pól smutny, w
  zamysleniu okolil waskie usta marszalkowej Warnickiej.
  
  Jak nicosci pelnem bowiem wydalo jej sie teraz, w oswietleniu
  dzisiejszej zlosliwej ciekawosci, to cale towarzyskie stado,
  kryjace swa przewrotnosc pod blichtrem i szychem zewnetrznych
  pozorów, jak malo godnem zalu i marnem!
  
  Ach, bo ilez schowanej zrecznie zlosci, tlumionych checi
  sponiewierania rodziny jej i Oli, jej samej, ile wreszcie jadowitego
  falszu krylo sie w duszach tych wszystkich oto dzisiejszych jej
  swiatowych pseudo-przyjaciól i gosci!..
  
  Marszalkowa czynila dalej w mysli przeglad galeryi osobników,
  widzianych na dzisiejszem przyjeciu; we wspomnieniu ich slów,
  wyrazów twarzy i gestów powtórnie czytala, zda sie, ukryte mysli
  przybylych; moralnie obnazala ich wszystkich, starajac sie zarazem
  znalezc, przypomniec choc jeden kwiatek prawdziwie przyjaznego
  uczucia, wykwitly wsród tych chwastów obludy!..
  
  Nie znalazla nic podobnego jednak. Byly tam tylko same smiecie.
  
  Pani Melania, dumajac w ten sposób, miala oczy wciaz przymkniete,
  niebawem znuzenie wzielo góre nad jej myslami, glowa staruszki
  pochylila sie na piersi, cichy mrok wieczoru otulil postac
  marszalkowej. Zdrzemnela sie.
  
  W kwandrans moze pózniej, w milczeniu wypoczywajacych po najsciu
  gosci apartamentów, rozlegl sie; silny odglos dzwonka... Staruszka
  rzucila sie z lekka na kanapie, a otworzywszy swe rozumne szare oczy,
  poczela wsluchiwac sie w macacy cisze odglos.
  
  W drzwiach buduaru po chwili stanal lokaj i zaanonsowal:
  
  - Pan plenipotent z Gowartowa; mówi, ze chcialby koniecznie widziec
  sie z jasnie pania.
  
  - Pros, pros natychmiast tutaj! - rzekla zywa marszalkowa i
  równoczesnie powstala z kanapki. Lokaj wyszedl.
  
  Zadowolenie, polaczone z ciekawoscia osiadlo na twarzy staruszki.
  
  Boleslaw Krasnostawski, syn szkolnego kolegi  nieboszczyka marszalka,
  a zaprotegowany ongi przez nia sama na zajmowana dotad posade
  ogólnego i glównego zarzadcy dóbr pana Januarego, nareszcie wiec
  przynosil jej wiadomosc o bracie!..
  
  Mlodzieniec, lat dwudziestu osmiu, ciemny brunet, ogorzaly i
  przystojny, z dziarsko do góry podkreconym wasem, stanal na progu.
  
  - Sluga pani marszalkowej, moje uszanowanie - przemówil swobodnie, i
  podbieglszy, ucalowal z szacunkiem reke staruszki.
  
  Ubrany byl niewykwintnie, ale starannie i czysto, ruchy zas jego, oraz
  sposób mówienia, zdradzaly czlowieka, choc nie obytego moze
  zupelnie z wytworniejszem towarzystwem, lecz dobrze wychowanego.
  
  - Kochany mój panie Boleslawie, - zaczela staruszka, zwracajac sie
  dobrotliwie ku przybylemu - siadaj, prosze, i mów, mów jak
  najpredzej, co slychac?..
  
  Mlody czlowiek, widzac zaniepokojenie w oczach matrony, wyrzekl
  pospiesznie:
  
  - O, nic zlego... zupelnie nic zlego, pani marszalkowo, ale... i nic
  równiez dobrego - dokonczyl wahajaco i ostroznie.
  
  - Jak to?.. -- zapytala pani Melania. Krasnostawski oczy spuscil, i
  ukrywszy je po za swemi, jak u kobiety, dlugiemi rzesami, mówic
  czal zwolna:
  
  - Pani marszalkowej wiadomo, zarówno jak i mnie, co za cios dotknal
  pana Gowartowskiego, z powodu panny Oli...
  
  - Wiec pan juz wiesz?.. Skad? - z okrzykiem niepohamowanego
  zdziwienia, wyrwalo sie staruszce, pytanie.
  
  Cos niemilego snac dla ucha mlodzienca zabrzmialo nagle w tych
  kilku slowach, bo nie podnoszac oczu, jakby nie chcac oniesmielac
  marszalkowej swym wzrokiem, spokojnie i powaznie odrzekl:
  
  - Wiem wszystko, bo mi pan January, nie majac nikogo, zwierzyl sie z
  troski wlasnej, naturalnie pod slowem honoru z mojej strony, ze
  slówkiem nawet o tem nikomu nie wspomne...
  
  Krasnostawski zatrzymal sie chwilke, i ciagnal dalej:
  
  - Obowiazki, jakie mam dla calej rodziny panstwa, szacunek i
  powazanie me osobiste wzglem pana Gowartowskiego, stanowia, chyba
  dosc trwala rekojmie, iz slowa dotrzymam... I... o tem... nikt z
  panstwa, przypuszczam, nie watpi... - dokonczyl mlody czlowiek,
  podnoszac tym razem wzrok, jasny i pytajacy na marszalkowa.
  
  - Alez naturalnie, panie Boleslawie, naturalnie! - skwapliwie
  pospieszyla z odpowiedzia staruszka. - Lecz mówze mi pan, co sie
  tam w Gowartowie tak niedobrego dzieje? - zapytala niespokojnie.
  
  - To, pani marszalkowo, ze z panem Gowartowskim jest zle... - i
  Krasnostawski, spusciwszy znów wzrok, ciagnal dalej:
  
  - Panne Ole, jak pani marszalkowej wiadomo, ojciec kochal bardzo,
  prawie, ze balwochwalczo; otóz skutki wypadków ostatnich bardzo,
  bardzo silnie odbily sie na nim. Nic go juz prawie teraz nie zajmuje,
  ani gospodarstwo, ni wies, ni inne zajecia, do sasiadów nie jezdzi,
  u siebie nikogo nie przyjmuje - slowem obecnie z niego zupelnie inny
  czlowiek...
  
  Krasnostawski przerwal opowiadanie, jakby namyslajac sie, co mówic
  dalej. Staruszka, w zadumie, ze wzrokiem na dól spuszczonym,
  milczala.
  
  Po chwili wahajaco ciagnal dalej:
  
  - Wobec tego samotnosc dla pana Gowartowskiego jest wprost zabójcza,
  koniecznie potrzebuje on nieustajacego towarzystwa, jednem slowem -
  potrzebuje obok siebie przyjaciela.
  
  Krasnostawski ponownie zatrzymal sie na sekunde.
  
  - Moja osoba nie wystarcza - mówil dalej - zajecia liczne, mieszkanie
  nie w samym Gowartowie, lecz gdzie indziej, stanowisko wreszcie moje...
  tu po twarzy mlodego czlowieka przemknal lekki cien - wszystko
  sklada sie na to, iz pan Gowartowski, choc zawsze dla mnie tak samo
  laskaw, jest obecnie moralnie bezustannie - sam...
  
  Z pod oka, przelotnie, spojrzal Krasnostawski na marszalkowa. Z
  misya nader delikatna i przykra przybyl on tutaj; w kieszeni surduta
  palil go wlasnoreczny list pana Januarego, w którym ten ostatni,
  zywiacy jeszcze do siostry bardzo gleboka uraze za spelnione
  wypadki, pomimo wszystko, w glebi duszy posadzajacy nawet
  staruszke, iz byla, moze w tajnej zmowie z jego córka -
  delikatnie, lecz stanowczo, odmawial jej goscinnosci u siebie, wobec
  zapowiedzianego przez nia przyjazdu do Gowartowa.
  
  Krasnostawski o zawartosci listu wiedzial, w chwili zalu bowiem
  Gowartowski wypowiedzial mu wszystko, ba, polecil jemu nawet, jako
  protegowanemu i lubianemu przez marszalkowe, napomknac jej o tem
  przed wreczeniem listu.
  
  Przerwawszy na chwile opowiadanie, Krasnostawski ostatecznie
  zastanawial sie wlasnie, czy poruszyc w rozmowie, lub nie, temat
  drazliwy. Postanowil jednak nie czynic tego wcale, a natomiast,
  czujac, ze na ustach domyslajacej sie juz czegos: marszalkowej,
  zawisa jakby jakies pytanie, by powstrzymac je, odezwal sie
  pospiesznie:
  
  - I dlatego, pani marszalkowo, polecil mi pan January, lacznie z
  innymi interesami, powolywujacymi mnie tutaj, zaprosic do Gowartowa
  na czas dluzszy pana Ladyzynskiego, jego bowiem obecnosci tylko
  pragnie, jako prawdziwego swego przyjaciela... Musze zatem byc dzisiaj
  u niego w tej sprawie, nie wiem jednak, gdzie mieszka... Adres pana
  Ladyzynskiego niewatpliwie znanym jest pani marszalkowej?..
  
  Slowa powyzsze i pytanie ostatnie zabrzmialy w ustach mlodzienca
  pomimo woli zimniej nieco. Nerwami uczul chlód jakby w zachowaniu
  sie staruszki, milczacej wciaz od chwili, gdy jej powiedzial, iz:
  wie o wszystkiem. Gniewalo go to spostrzezenie i ranilo dotkliwie
  dume jego.
  
  Wypowiedziana glosem miarowym, a wskazujaca ulice i numer domu,
  zamieszkalego przez pana Emila, zabrzmiala odpowiedz marszalkowej.
  
  Krasnostawski zerwal sie natychmiast i rzekl szybko:
  
  - Dziekuje stokrotnie pani marszalkowej...
  
  Z udana zas swoboda, powodowany silnem zyczeniem wycofania sie
  stad co predzej, ciagnal zywo dalej:
  
  - Nie zajmuje juz wiecej czasu pani marszalkowej, zapomnialem
  zupelnie, wszak to dzisiaj czwartek, dzien przyjec - uciekam...
  
  - Ach, tak... - z usmiechem protekcyjnym nieco rzekla sedziwa
  matrona. - Ale juz po wszystkiem, wszak wieczór nadchodzi...
  
  - Tak... tak, prawda, zapomnialem - baknal Krasnostawski, siegajac
  jednoczesnie reka do kieszeni. - Przepraszam najmocniej pania
  marszalkowa dobrodziejke, cóz za roztrzepaniec ze mnie, doprawdy!
  Bylbym zapomnial... Mam list od pana Gowartowskiego, sluze pani
  marszalkowej.
  
  Pani Warnicka schwycila list, Krasnostawski jednak równoczesnie
  pochylil sie do reki jej, w uklonie.
  
  - Do widzenia, mój panie Boleslawie, do widzenia! - z roztargnieniem
  pozegnala go staruszka, podajac mu reke do ucalowania, poczem zas
  goraczkowo rozerwala koperte.
  
  Mlody czlowiek juz byl na progu, ale, spojrzawszy z pod oka na
  marszalkowa, zdazyl byl jeszcze dojrzec na jej twarzy rumieniec
  oburzenia, zakwitly tam, po przeczytaniu pierwszych kilku wierszy.
  Dostrzeglszy to, mlody plenipotent, jak szczupak w wode, rzucil sie
  calem cialem w ciemnosci sasiedniego salonu, pobieglszy zas na
  palcach do przedpokoju, chwycil paltot swój i umknal z mieszkania.
  Na schodach dopiero odetchnal.
  
  - Uf! wyrwalem sie wreszcie... - szepnal. - Ladniebym sie ubral,
  gdyby tak przy mnie list czytala!..
  
  W slad zatem wypadl na miasto, a mijajac ulice jednoczesnie
  pograzal sie w myslach.
  
  Wywolana wspomnieniem apartamentów marszalkowej, stanela mu nagle
  przed oczyma powabna sylwetka Oli, zamajaczylo jej glebokie i zalotne
  spojrzenie, którem, jak wielu innych zreszta, witala i jego, gdy
  przypadek laczyl ich kiedy na chwile.
  
  Krasnostawski od kilku juz lat znal córke pana Januarego;
  etykietalne utrzymujac stosunki z palacem Gowartowskim na wsi,
  widywal ja rzadko, najczesciej z daleka, na spacerze, w kosciele,
  lub przelotnie w powozie - kilka razy u marszalkowej w miescie.
  Podobala mu sie piekna panna, bo komuz zreszta nie potrafila ona
  sie przypodobac, pelna wdzieku, uprzejma i zalotna?.. Przedstawiala
  poza tem typ kobiecy Krasnostawskiego... Nie kochal sie w niej jednak
  bynajmniej, za trzezwym byl na to; choc z upokorzeniem dumy wlasnej,
  stanowisko swe podrzedne oceniac potrafil, a jednak...
  
  Zdziwiony analiza duszy wlasnej, przyznac sie sam przed soba
  musial, ze wiesc o ucieczce i slubie Oli zabolala go, a raczej,
  bezpodstawnie na pozór, po prostu rozgniewala.
  
  Rozmyslajac w ten sposób, Krasnostawski wszedl do kamienicy,
  wskazanej przez marszalkowa. Za pare chwil znalazl sie juz na
  pierwszem pietrze, ledwie jednak zadzwonil u drzwi apartamentów
  Ladyzynskiego, w ramie ich, natychmiast prawie, w cylindrze i
  paltocie, ukazal sie pan Emil, jak zwykle usmiechniety ironicznie i
  z pogoda na czole.
  
  - A!.. pan Boleslaw, herbu Rawita, powitac, prawico Januarego de
  Gowartów-Gowartowskiego, powitac!.. - i uscisnal serdecznie
  wyciagnieta reke mlodzienca.
  
  - Przepraszam, ze nie prosze pana kochanego do siebie, lecz postacia
  swoja do odejscia gotowa wypedzam go raczej, lecz powody wazne... -
  tu pan Emil uczynil obydwiema rekami ruch pólokragly, -
  sklaniaja mnie do tego! - dokonczyl, i mówiac to, elegancko
  zamknal drzwi przed nosem Krasnostawskiemu, a usmiechnawszy sie pod
  wasem ciagnal dalej wesolo, poufale wsunawszy zarazem reke pod
  ramie Krasnostawskiego.
  
  - Nie gniewasz sie na mnie, kochany panie Boleslawie, wszak prawda?..
  Spiesze na raut; no, mówze tam, co slychac?.. Kochany Januarek
  cóz tam porabia, poluje; weseli sie, czy smuci?
  
  Krasnostawski juz chcial wypowiedziec, z czem przyszedl, gdy
  Ladyzynski znowu odezwal sie zartobliwie:
  
  - Ale, zaiste, pysznie pan wygladasz, jak rydz w masle, powinszowac!
  Nadobne grodu naszego mieszkanki lgnac beda do pana, jak pszczólki
  do miodu! Slyszalem o panskich sprawkach za studenckich czasów, za
  mlodu! - tu poklepal z lekka mlodzienca poufale po plecach -
  slyszalem - powtórzyl - nie bede wiec wzajemnie nudzil pana
  swoja osoba, opowiesz mi pan en règle, lecz szybko, co cie do mnie
  sprowadza, a posiedzenie to odbedziemy w dorozce. Podwioze pana...
  Zgoda?
  
  - Alez i owszem, dziekuje bardzo! - odparl Krasnostawski, z
  pospiechem.
  
  Znajdowali sie juz na ulicy, pan Emil skinal na stangreta parokonnej
  dorozki, rzucil adres, i pojechali.
  
  Ruchem codziennym wrzalo wkolo nich strojne wesole miasto:
  
  - Slucham pana - rzekl Ladyzynski.
  
  Mlody czlowiek w krótkich slowach opowiedzial mu o niepomyslnym
  stanie zdrowia i moralnego usposobienia pana Januarego, zamilczawszy
  zas tylko o liscie do marszalkowej, zakomunikowal zaproszenie do
  Gowartowa.
  
  Skrzywil sie lekko przy ostatnich slowach pan Emil i odrzekl:
  
  - Zapewne, zapewne, bardzo bym rad pocieszyc drogiego Januarka, ale
  wlasnie wyjezdzam za granice i przyznac musze, ze na razie
  wybral on sie z zaproszeniem wcale nie na czasie! No, zobaczymy
  zreszta... Co pan wiesz, - tu spojrzal uwaznie na Krasnostawskiego -
  o pani Oli i Dzierzymirskim?..
  
  Zapytanie to postawionem bylo bardzo zrecznie mówilo nic, a pytalo
  wiele. Krasnostawski natychmiast poinformowal krótko i zwiezle pana
  Emila, iz wiadomem mu jest wszystko.
  
  - Aaa!.. - wyrwalo sie tylko z ust Ladyzynskiego, i dodal
  ironicznie:
  
  - No, to w takim razie wiesz pan nie tylko o plaszczu gronostajowym
  przywiazania dziecinnego, szalonej milosci mlodzienczej, weselu pod
  niebem Italii, et caetera i t. d. ale i o odziezy codziennej, ukrytej
  przez nas starannie przed plotka, jedna - purpura drugiej; zatem
  wobec tego, mozemy mówic szczerze...
  
  - Widzi pan - tu Ladyzynski spojrzal znów na Krasnostawskiego,
  jakby pragnac sie przekonac, czy warto wywnetrzac sie przed nim -
  ta cala rozpacz "górna chmurna" Januarka, ta dobrowolna wiwisekcya
  przywiazania do córki i ów od poczatku do konca poemat "zbolalego
  ojcowskiego serca" - bref ten wielki w duszy jego ostatniemi czasy
  fajerwerk romantyzmu... entre nous soit dit - jest tylko od poczatku do
  konca jednym nonsensem. Czy nie miala racyi?
  
  Krasnostawski milczal.
  
  - Piescili dziewczyne - ciagnal w tym samym tonie Ladyzynski -
  upodobala sobie Dzierzymirskiego - wara! Tego, owego - odmówili... To
  trudno, panie, kobiety takze maja serca i temperament... Zachcialo
  sie Oli ladnego chlopca - nie dali jej go - wziela go sobie sama, a
  raczej wziac sie pozwolila... Niech Januarek lepiej dziekuje i
  spiewa Hosanne na wysokosciach, ze bez plebana sie nie obeszlo!
  Lub niechze nawet gniewa sie, i wydziedziczy córunie, lecz nie
  lamentuje, bo to i nie po mesku, i wcale nie ma sensu! Dixi. To moje
  zdanie. Cóz na to pan, panie Boleslawie, herbu Rawita?..
  
  Krasnostawski zzymnal sie niecierpliwie; denerwowal go zwykle ton
  rozmowy Ladyzynskiego, dzis jeszcze bardziej rozgniewal go
  przycinek "herbu Rawita", bedacy widoczna alluzya do uzywanych
  niegdys przez niego biletów wizytowych: Rawita-Krasnowstawski. .
  
  Podrazniony zatem, silac sie na spokój, odparl zimno:
  
  - Przepraszam, ale calkiem inaczej i zupelnie przeciwnie zapatruje
  sie na te sprawe, oraz rozumiem doskonale pana Januarego.
  
  - Ha-ha-ha-! nie masz pan za co przepraszac, wiedzialem tylko, ze i z
  kochanego pana takze romantyk; w takim razie w korcu maku dobraliscie
  sie razem z Januarym... Wobec tego, ja w Gowartowie zgola potrzebny
  nie jestem, doskonale sie tam obadwa rozumiecie...
  
  - Ale, cóz znowu! - przerwal zywo Krasnostawski, bojac sie, czy
  czasem mimo woli nieostroznem slowem nie zepsul danego sobie
  polecenia. - Moge byc tych samych zapatrywan na te sprawe, co i pan
  Gowartowski i odczuwac jego charakter, lecz przeciez w zadnym razie
  nie potrafie zastapic szanownego pana, który jest tak dobrym jego
  przyjacielem...
  
  - No tak, tak..., - urwal z kolei pan Emil - "Wszystko ginie bez
  litosci, nic stalego na tej ziemi, prócz przyjazni i milosci;" to
  wszystko nader pieknie brzmi i wyglada, lecz mego zdania, ja
  osobiscie nawet dla przyjazni zmieniac, niestety, nie uwazam za
  stosowne. Czy zas ono Januarciowi sie spodoba - grubo watpie..
  
  Dorozka w tej samej chwili zatrzymala sie.
  
  - No, kochany mój panie Boleslawie, addio!.. - odezwal sie
  protekcyjnym nieco tonem Ladyzynski podajac Krasnostawskiemu reke.
  
  - Zakomunikuj pan z laski swojej mój sposób widzenia rzeczy panu na
  Gowartowie, a jesli potem jeszcze znac mnie bedzie chcial - niechze
  mi napisze, a moze przyjade...
  
  Wysiedli obaj. Pan Emil uchylil cylindra i skierowal sie ku bramie,
  na progu zas jej rzucil jeszcze mlodemu czlowiekowi, tym razem
  jednak przyjazniej nieco:
  
  - A trzymaj sie tam pan dzielnie, ba plec nadobna ma tu na
  wiesniaków wilczy apetyt!.. Au revoir...
  
  Ladyzynski znikl, Krasnostawski pozostal sam ulicy. Rozejrzal
  sie...
  
  Byl w jednym z najruchliwszych punktów miasta; wieczór juz
  rozpoczynal swe panowanie, nadchodzila noc, wielki gród zarzyl sie
  setkami swiatel; srodkiem ulicy pedzily pojazdy, po chodnikach
  szerokich zwarta gromada wymijal go pospiesznie tlum ludzi.
  
  Piekne, zgrabne mieszczanki prawie ze ocieraly sie o niego,
  rzucajac co chwila zalotne spojrzenia na ladnego chlopca. Niewiele
  jednak z nich szlo samych, wiekszosc miala juz przy sobie
  czulacych sie towarzyszy, szepczacych im z usmiechem slodkie
  slówka.
  
  Pod wplywem ostatniej uwagi pana Emila, Krasnostawski mimo woli
  przejrzal sie uwazniej w witrynie jednego z okazalszych magazynów, a
  zadowolony z przegladu wlasnej osoby, spojrzal wesolo przed siebie.
  Jakies puste pragnienie zabawienia sie, oszolomienia, podobnie tym
  wszystkim, snujacym sie parom, owladnelo nim.
  
  Przeksztalcony okolicznosciami zycia w wiesniaka mieszczuch
  przypomnial sobie naraz lata dawne, studenckie, pelne niefrasobliwego
  jutra i wesolych kawalów, a choc przeplatane czesto bieda i
  glodem, bogate jednak w milosc i swobode!
  
  Bawiac przelotnie w murach miasta, którego kazdy zaulek znal na
  pamiec, a mijajacych go mieszkanców, szczególniej kobiety, jednym
  rzutem oka nieomylnie segregowal, jak znawca, - zapragnal nagle
  Krasnostawski napic sie koniecznie z musujacego uciech milosnych
  kielicha.
  
  I mimo woli mlody czlowiek poczal uwazniej przygladac sie
  kobietom. Ubrane "szykownie", cienkie w talii, wysmukle i zgrabne,
  mijaly go one, smiejace sie i wesole, uprawiajac z zamilowaniem
  flirt uliczny, skrzacy sie miejscowym brukowym dowcipem, czujne jednak
  poza nim na kazde spojrzenie przystojniejszego mezczyzny,
  odwzajemniajace mu sie zalotnem zrenic blysnieciem - "oczkiem" i
  obiecujacym nieraz wiele usmiechem.
  
  A rozmaitosc dzisiaj byla wielka. Wieczór przedswiateczny,
  pogodny, lwia czesc wlascicielek nadobnych twarzyczek wywabil na
  pierwszorzedne ulice - na wspólna arene letniego jakby "demisalonu"
  pewnych, a szerokich warstw miasta. Brunetki zatem, sniade,
  czarnobrewe, blondynki, powiewne - biale, szatynki, o ruchach
  omdlewajacych, a wszystkie prawie ubrane elegancko i z pewnym,
  wlasciwym tylko Polce naszej, gustem, wystrojone, zwawe - sunely
  przed zachwyconym wzrokiem wiesniaka.
  
  I od tego rozpedzonego, barwnego, poruszanego jakby tajna jakas
  sprezyna tlumu, bil na Krasnostawskiego swiezy, bo odzwyczajeniem
  dluzszem starty, urok; nozdrza grac mu poczely, wchlanial w
  siebie niewyrazny, niepochwytny powiew, sunacy jakby ponad glowami
  publicznosci, goretszem okiem patrzyl w twarz kobietom, swawolnie i
  niechcacy, na pozór, zagladal im prosto w oczy...
  
  Co zas przewaznie czytal w owych czarnych, szarawych, fijolkowych i
  modrych oczach, z natury juz swej, zalotnych, bynajmniej nie zrazalo
  go do tej; czynnosci.
  
  - Pójdz, pójdz, nie zrazaj sie pozornie skromna minka, badz
  odwaznym, smialym, a moze... moze... - szeptaly, zda sie, cicho
  wejrzenia niesmialsze, gorejac ogniem, nieprzeparcie ciagnac ku
  sobie; daleko wiecej jeszcze mówily spojrzenia inne, a wszystkie
  razem, wyzywane smialym wzrokiem mezczyzny, calowac go jakby sie
  zdawaly, obiecujac milosc-pieszczote!...
  
  Ruchliwa fala w pewnych godzinach przelewajacy sie przez ulice
  miasta, a obejmujacy soba oddzielna warstwe wracajacych z zajecia
  pracownic róznej kategoryi, na wylot znany Krasnostawskiemu, roil
  sie dalej przed oczyma jego kobieco-dziewczecy swiatek, i coraz
  bardziej liczny, barwniejszy - obejmowal go swym ruchomym usciskiem. I
  mlody czlowiek, ulegajac stopniowo nastrojowi chwili, wspomnieniom
  dawnym, a zwiazanym scisle z tymze samym swiatkiem, zapomnial o
  wszystkiem.
  
  Znikly mu z pamieci Gowartów, pan January, marszalkowa,
  Ladyzynski, Ola, a odzyl w nim tylko dawny lobuz i balamut,
  zadny swawoli i uzycia.
  
  Z szelestem spódniczek, zgrabnie ujetych mala raczka, a
  odkrywajacych modelowana slicznie, zgrabnie obuta, w azurowej
  ponczoszce, nózke, otarla sie prawie o Krasnostawskiego wysoka
  dziewczyna, smukla, jak gazella, czarnowlosa, i rzucila
  mlodziencowi przelotne spojrzenie. Spotkawszy wzrok jego, palacy ,
  smialy, rzucila mu takie same drugie, uwazniejniejsze jednak,
  goretsze. Z dwojga par mlodych oczu posypaly sie iskry, a panu
  Boleslawowi stanelo w tej chwili w mózgu, nieodwolalne ultimatum:
  Ta, lub zadna!
  
  Puscil sie w pogon za piekna dziewczyna. Dognal ja niebawem,
  zajrzal w oczy raz, drugi, trzeci, i poczal isc w slad za nia.
  Przy zbiegu jednak ulic kilku, dziewcze skrecilo nagle w bok i
  zniklo w bramie domu.
  
  Zawiedziony i zly, Krasnostawski obrócil sie na piecie, a
  wlozywszy reke w kieszenie od palta, z humorem przystanal. W
  oddali zachecajaco zielenial ogród sródmiejski, jakby zapraszajac
  goscinnie.
  
  Mlodzieniec skierowal sie w te strone, i w dziesiec minut potem
  wchodzil juz w brame ogrodu.
  
  O tej wieczornej i spóznionej juz porze cienie jago, tajemnicze i
  ciche, pochlonely Krasnostawskiego natychmiast, a do uszu jego
  dolecialy jednoczesnie, z pogwarem drzew szumiacych splecione,
  jakies szelesty, i szepty, i przyciszone gwary...
  
  To przytulone do siebie, tam i ówdzie po lawkach siedzac samotnych,
  gruchajace przerózne "pary" fabrykowaly najczesciej udana, rzadko
  szczera milosc... Miejscami nieestetyczny, czasami wprost brutalny,
  tam znów, w kontrascie subtelniejszy, miekkszy, ten sam flirt
  brukowy, rdzennie miejscowy, musowal, kipial po katach ogrodu,
  przyczajony do tego stopnia, iz w niektórych alejach dla uwaznego
  sluchacza grala po prostu, zda sie, powszechna jakby i wspólnie
  harmonijna nuta, zlozona ze szmeru pocalunków, glosniejszych
  pólslówek, namietnych protestów, zgody cichej, lub srebrzystego
  smiechu...
  
  Odglosy te, drgajac w powietrzu, lecialy cicho ku wierzcholkom
  drzew, z których co chwila gdzieniegdzie spadal wolno pozólkly
  lisc wczesnej jesieni, - jakby pragnac przypomniec bawiacym sie tu
  ludziom, o koncu wszystkiego na swiecie.
  
  Przeszedlszy sie po ogrodzie, Krasnostawski usiadl na jednej z
  lawek. Zmeczonym byl nieco... Przyjechal kilka godzin temu zaledwie.
  Marszalkowa, Ladyzynski, piekna nieznajoma, gwar miasta - wszystko
  to znuzylo mlodzienca, przywyklego od lat paru do ciszy i
  regularnego wiejskiego zycia.
  
  Wyjawszy papierosnice, zapalil papierosa, ziewnal, a spojrzawszy
  obojetnie na siedzacych obok na lawce sasiadów, wpadl w mimowolna
  zadume.
  
  W myslach stanela mu nagle wlasna przeszlosc w tem samem miescie
  i przed oczyma migac poczely przerózne minionych lat obrazy.
  
  Ujrzal zatem siebie malenkim, u rodziców jeszcze, chlopcem, potem
  gimnazista, a nastepnie akademikiem. Oblicza rozpierzchlych gdzies
  po swiecie, a dawno niewidzianych kolegów zamajaczyly mu zywo,
  wspomnial ich przywary, zalety charaktery i serca...
  
  W kalejdoskopie wspomnien odbilo sie, przesunelo równiez, kilka
  twarzyczek kobiecych, pare szalów, niepomnych jutra, goraczkowych,
  pieniacych sie wówczas rozkosza, plomieniem uczucia, a dzis
  spopielalych juz i zagaslych zupelnie.
  
  A wszystko w tem miescie, z którego murami zzyla sie, zrosla jego
  dusza. Dla chleba porzucil kolebke dziecinstwa - mlodosci...
  
  - Cha!... - westchnal glosno mlody plenipotent gowartowski, poczem
  instynktownie obejrzal sie wokolo, i jakby nieco zawstydzony swem
  westchnieniem, z pod oka uwaznie popatrzyl na swoich sasiadów.
  
  Obok niego, w wytartej czapce, z daszkiem, nasunietym na oczy, w
  wyszarzalej kapocie i z rekami w kieszeniach, drzemala jakas meska
  figura, z glowa, wcisnieta w ramiona, zgarbiona, o nedznej
  powierzchownosci; byl to zapewne pijak jaki ululany, lub moze biedak
  bezdomny; z przeciwleglego zas kranca lawki jakis staruszek
  zbieral sie do odejscia...
  
  - Przepraszam pana, która godzina? - zapytal go Krasnostawski,
  pamietajac, iz zegarek zostawil przez roztargnienie w hotelu.
  
  Staruszek malutki, siwiutenki, o jowialnym wyrazie twarzy, zerknal
  przyjaznie na mlodego czlowieka, oczy przymruzyl i rozesmial sie
  glosno i dobrotliwie.
  
  - Ha-ha ha.., a widzisz... - dorzucil w slad za tem - nie przyszla...
  Ba!... la donna è mobile... - szczerze zasmial sie jeszcze do siebie
  i podreptal dalej, nie odpowiadajac na pytanie mlodzienca.
  
  - A to ci mantyka  jakis ! - usmiechnal sie Krasnostawski i
  wzruszyl ramionami, a zapaliwszy papierosa, instynktownie zamyslil
  sie znowu.
  
  Tymczasem w tej samej wlasnie chwili siadala obok niego wysoka,
  zgrabna, przystojna brunetka. Gdy odchodzacy staruszek wyglaszal swa
  sentencye, pospiesznie przechodzila ona droga, a uslyszawszy
  glosno wyrzeczono slowa, zwrócila uwage na siedzacego
  mlodzienca i uwaznie spojrzala nan; poczem zwolnila kroku, a po
  przelotnej wahania chwilce usiadla na lawce. Teraz zas, uporczywie z
  pod oka, patrzyla na Krasnostawskiego.
  
  Ten zas poczul snac na swojej twarzy magnetyczny wzrok kobiety, bo po
  chwili machinalnie obrócil glowe w jej strone.
  
  Na widok nowej sasiadki, wyraz przyjemnego zdziwienia odbil sie na
  jego twarzy, w towarzyszce obecnej bowiem poznawac sie zdawal
  piekna nieznajoma sprzed pólgodziny. Spojrzenia mlodych
  skrzyzowaly sie. Z czarnych zrenic ladnej dziewczyny posypaly sie
  iskry, poczem opuscila na oczy powieki, z rzesami dlugiemi.
  
  Krasnostawski jednak milczal w niepewnosci.
  
  - Nie, to nie ona - myslal - tamta, smukla gazella, piekniejsza
  byla, lecz ta znów... tu spojrzal przeciagle na dziewcze - kto wie,
  czy nie ponetniejsza, milsza?... Bez watpienia... co za oczy!... -
  dopowiedzial sobie w duchu.
  
  Nie ruszal sie jednak z miejsca, nieznajoma bowiem wydala mu sie
  dziwnie nieprzystepna - przynajmniej z powierzchownosci. Ubrana byla
  z miejskim szykiem, przecietnym wprawdzie, ale nie razaco bynajmniej,
  calkiem ciemno, z pewnym gustem, ba... nawet jakas nieujeta jakby
  dystynkcya.
  
  Tak sie zdalo Krasnostawskiemu.
  
  W tej samej chwili nieznajoma podniosla nan znowu oczy. Powoli
  zdjela woalke, wciaz palac spojrzeniem pieknych, duzych zrenic
  i westchnela cicho...
  
  Krasnostawski instynktownie przysunal sie do dziewczecia blizej. W
  pare jednak sekund pózniej, raz jeszcze przyjrzawszy sie delikatnemu
  profilowi nieznajomej i przywolawszy w pamieci cale swe znawstwo
  dawnego "don-juana", zawyrokowal w mysli: - "szyk facetka, ale szkoda
  czasu," i obojetnie zgaslego zapalil papierosa.
  
  Poza tem, przed godzina pelen werwy i animuszu, teraz czul sie
  zmeczonym i spac mu sie po prostu chcialo, rój mysli zas,
  poruszonych niedawno, bezustannie macil mu sie w glowie. Ziewnal
  wiec przeciagle i zamierzal juz powstac, gdy oto nagle, proszaco,
  poslyszal wyrzeczone glosikiem dzwiecznym swej sasiadki:
  
  - Przepraszam pana... ale.... nie moge dac sobie sama rady... Czy...
  nie bylby pan tak uprzejmym i grzecznym zwinac mi parasolke?...
  
  Slowom tym towarzyszyl wyraz twarzy, pelny milutkiego wdzieku i
  przybranej okolicznosciowo zaambarasowanej niby niesmialosci;
  zatrzymala sie pytajaco...
  
  Widzac jednak na obliczu mlodego czlowieka usmiech i wyciagnieta
  juz reke po parasolke, dokonczyla zalotnie, podajac mu ja:
  
  - Tylko... tak ladnie... cieniutko...
  
  - Pan sie dziwi, zapewne - dygnela juz smialo, lecz z tym samym
  nieokreslonym nieco twarzy wyrazem, - ze ja, nie znajac pana,
  osmielam sie, pomimo to, trudzic go... ale...
  
  - Boli raczka? - podchwycil Krasnostawski spiesznie i pochylil sie
  ku dziewczeciu, z usmiechem.
  
  W oczach dziewczyny zapalily sie skry, nerwowo zadrzaly jej
  wisniowe usta i rozchylily sie kuszaco... Zasmiala sie...
  
  - Tak, mam reumatyzm w prawej dloni... - odparla z powlóczystem
  spojrzeniem.
  
  I rozmowa w slad zatem potoczyla sie gladko... Krasnostawski poczul
  sie w swoim zywiole, wpadl w zapal, dowcipkowal, smial sie,
  opowiadal. Towarzyszka zaimprowizowanego flirtu odcinala mu sie
  dowcipnie, podtrzymywala rozmowe...
  
  Gwar dwojga mlodych odbijal sie echem po coraz to pustszym ogrodzie;
  spiacy dotad spokojnie na lawce sasiad ich, bezdomny biedak,
  zbudzony, zaklal z cicha i bez ceremonyi polozyl sie na lawce,
  jak dlugi.
  
  Wespól z towarzyszem rozesmialo sie piekne dziewcze. Powstali.
  
  Pobladziwszy zas samotnie po alejach ogrodu, w pól godziny
  pózniej wychodzili z niego, ochoczo i zwawo, na pusta ulice,
  trzymajac sie pod rece, po przyjacielsku juz zupelnie. Mlody pan
  plenipotent gowartowski skinal na stojace opodal "gumy", kazal
  stangretowi podniesc bude, wsiadl do powozu razem z piekna nowa
  znajoma, rzucil adres - i pojechali...
  
  Gdy w ten sposób odzyly w wiesniaku lobuz zabawial sie swobodnie
  w wesolym grodzie - na Ukrainie, w palacu gowartowskim, który
  zaledwie opuscil byl dwa dni temu, w ta sama noc wrzesniowa,
  pomimo spóznionej juz wielce pory, palily sie, jeszcze swiatla.
  
  Po obszernych komnatach duzego pietrowego domu, otoczonego cienistym
  parkiem, przechadzal sie, zamyslony, pan January Gowartowski, z
  rekami zalozonemi na piersiach. Klasc sie na spoczynek wcale nie
  mial ochoty, od czasu bowiem powrotu z miasta i otrzymania wiadomosci
  o slubie Oli, sen, wyploszony cierpieniem i myslami, bezpowrotnie,
  zda sie, ulecial od powiek starca.
  
  Pan January juz od kilku tygodni, ku wielkiemu zdziwieniu domowników,
  nie sypial wcale. Chodzil po pustych komnatach, myslal, czytal,
  czasami wychodzil na przechadzke, blakal sie po polach, z rzadka
  bardzo polujac do swita na kaczki - ulubionej tej swej rozrywce,
  oddajac sie teraz tylko odruchowo, machinalnie, nawet z pewnem jakby
  zniecheceniem.
  
  By sobie zas te nudne bezsenne noce czemkolwiek urozmaicic, pan
  January wzial sie do pisania wlasnych pamietników, a sunac
  piórem po papierze i godzinami zapelniajac go swem drobnem pismem,
  nieraz potem, znuzony, zasypial przy biurku, i tak go nazajutrz nad
  ranem zastawal lokaj. W ciagu dnia zas wyraznie nudzil sie coraz
  bardziej; czasami odwetowal sobie dlugie biale noce ciezkim snem po
  obiedzie; poza tem nie wyjezdzal nigdzie, ani do sasiadów, ani
  nawet do kosciola, nikogo równiez nie przyjmujac.
  
  W palacu wszyscy po cichu niepomiernie ubolewali nad panem, dziwiac
  sie stanowi jego, kontrast bowiem dzisiejszego pana na Gowartowie byl
  iscie razacym. Poprzednio, wesoly, usmiechniety, rzezki, nad wiek
  swój zywy, bioracy udzial we wszystkich sprawach wiejskich,
  interesujacy sie najdrobniejszym niemal szczególem, obecnie zmienil
  sie rzeczywiscie do niepoznania.
  
  Wróciwszy do Gowartowa, po kilku dniach popadl pan January w trwajacy
  dotad stan apatyi, zniechecenia i nudy, a powiekszajacy sie ciagle
  i coraz bardziej. Z malzenstwem Oli pogodzil sie, bo zgodzic sie
  na nie musial, rana jednak, zadana nieopatrznie lekkomyslna reka
  córki, w ojcowskiem sercu, nie zagoila sie bynajmniej. Pan January
  zamknal sie w sobie i przezuwal cierpienie wlasne, nie mogac o
  niem zapomniec.
  
  I czyz nawet mozna bylo dziwic sie temu? Kazdy kat, kazda
  sciezka i sprzet w palacu nasuwaly biednemu ojcu na pamiec
  jedynaczke, martwota zas i cisza komnat, oraz ich glucha pustka
  przypominaly stale nieobecnosc jej bezpowrotna.
  
  Gdy Krasnostawski, zamieszkaly w pobliskim folwarku, Tomaszówce,
  wpadal tu czasem w interesach i sprawach majatkowych, - ozywial
  nieco obecnoscia swa te mury, teraz jednak, od czasu jego wyjazdu,
  dnie jeszcze bardziej dluzyly sie panu Januaremu.
  
  Na stole w jadalni gowartowskiego palacu lezalo kilka ksiazek, obok
  w salonie i buduarze widnialy porzucone pisma swieze - na biurku w
  gabinecie przyleglym bielaly rozlozone arkusze, zapelnionego pismem
  papieru. Pan January przed chwila przestal byl czytac, oraz pisac
  teraz zamierzal, a przechadzajac sie tymczasem poprzez szereg
  czterech lezacych obok siebie, otwartych, pooswietlanych pokoi,
  myslal.
  
  W ciszy uspionego juz od dawna domu wybila godzina druga...
  
  Monotonny odglos zegara zbudzil Gowartowskiego z zadumy. Poruszyl
  sie szybciej, sam pogasil swiatla w czterech sasiednich komnatach,
  poczem, westchnawszy cicho, przetarl dlonia czolo i usiadl przy
  biurku przed rozlozonemi cwiartkami papieru.
  
  Nie wzial jednak pióra do reki... Mysl leniwa odbiec na rozkaz nie
  chciala, podparl wiec pan January dlonmi glowe i zamyslil sie
  znowu.
  
  Wokolo, z umilklem echem jego miarowych kroków, zapanowala
  niezamacona niczem cisza, i trwale dosc dlugo, nie przerywana zgola
  niczem.
  
  Wreszcie, zbudzony z swej zadumy, podniósl glowe dziedzic Gowartowa,
  siegnal po pióro i zaczal pisac szybko. Jedne po drugich
  wypelnialy sie jego drobnem pismem arkusiki papieru, rozrzucone na
  biurku, zgrzyt zas stalki w milczeniu gluchem donosnie rozbrzmiewal
  po pokoju. W ten sposób minela godzina, a moze i wiecej...
  
  Przestal wreszcie pisac ojciec Oli, odlozyl pióro i schowawszy
  starannie papiery do szuflady biurka - powstal.
  
  Wywolany zazwyczaj umyslowem znuzeniem, sen nie kleil jednak dzisiaj
  powiek jego.
  
  Przeciwnie. Zmuszony przed chwila jeszcze, oderwawszy sie od
  terazniejszosci, zanurzyc w przeszlosc wlasnego zycia, która
  opisywal - pan January orzezwionym byl jakby, a wyraz melancholyi
  smutnej znikl z oblicza jego, oczy patrzaly jasniej jakos,
  zapatrzone, zda sie, w odlegle dawne wspomnienia...
  
  I wyparte ta chwila obecna, cierpienie pierzchlo na chwile, ojciec
  Oli zas, spragniony snac powietrza, otworzyl okno, wychodzace na
  ogród.
  
  Dotykajac szyb, zaszelescily cicho galezie pnacego sie wysoko po
  murze winogradu, i powiew balsamiczny, swiezy, wplynal do pokoju.
  
  Palac gowartowski górowal nad okolica. Do stóp jego, poza parkiem i
  stawem, w pólkole, tulila sie wioska, a dalej widnialy uprawne
  pola, odcinal sie na widnokregu sinawy pas lasów, wsród
  rozleglych zas, jak okiem siegnac, plaskich obszarów - majaczylo
  kilka dalekich siól i futorów...
  
  W chwili, gdy pan January stanal w oknie gabinetu, z którego
  krajobraz ten caly, jak na dloni, mozna bylo objac okiem - nad
  otaczajacemi Gowartów wkolo równinami, pelnemi nieujetego jakby
  smutku i niewyslowionej dziwnej tesknoty - nad zadumanymi jarami,
  sennymi lanami i bielejacymi szerokimi traktami - z wolna gasla
  wlasnie jesienna noc, pogodna, a z nieba, stopniowo niknac,
  pierzchaly ostatnie gwiazdy... Jeszcze tylko mgly przedporanne
  blakaly sie tam i ówdzie, pólmrok zas szarawy przedswitu,
  walczacy z cieniami nocy, coraz bardziej zwycieski, hardy, panoszyl
  sie juz dokola.
  
  Gowartowski stal nieruchomo w oknie, a odczuwajac gleboko nieujety
  czar, plynacy ku niemu senna fala z ziemi rodzinnej, jednoczesnie
  uczuwal w duszy chec konieczna wyrwania sie, choc na krótko z
  tych ciasnych ram pokoju.
  
  W tej samej chwili cisze drzemiaca przerwal nagle pojedynczy
  dzwiek, rytmiczny i daleki. Wplótlszy sie melodyjnym akordem w
  ogólne milczenie, szedl coraz donioslejszy... blizszy...
  
  Przez perlace sie jeszcze nocna rosa lany zboza i laki, zagony
  buraków i jary, lecialo monotonne echo dzwonka, zalosne soba i
  jakby smetne, blakajac sie po uspionych jeszcze obszarach, budzac
  drzemiace ptactwo, leniwo i niechetnie zrywajace sie gdzieniegdzie
  do lotu.
  
  - Telegram! Moze do mnie, pójde i zobacze... mruknal do siebie
  pólglosem pan January, i odstapiwszy od okna, siegnal kapelusz.
  
  W tej samej chwili wzrok jego przesunal sie po scianie, na której
  wisiala strzelba i przybory mysliwskie. Gowartowski spojrzal mimo
  woli na swój ubiór.
  
  Byl w butach wysokich z cholewami, których dobe cala nie zmienil,
  pelen apatyi.
  
  Po przelotnej chwilce wahania, pan January wzial strzelbe, torbe,
  naboje i wyszedl przez balkon do ogrodu. Czul potrzebe ruchu,
  powietrza i postanowil zapolowac na dzikie kaczki. Drzemiaca zylka
  mysliwska przebudzila sie w Gowartowskim, a odnalazlszy ulubienca
  swego, legawca, spiacego w ladnej budce, wyruszyl przez park na
  pola.
  
  Mysl jego byla jakby wolniejsza, wzrok zas uporczywie scigal
  krajobraz, niejako wsluchujac sie w bliski juz teraz zupelnie
  odglos dzwonka. Nadzieja zwodnicza podsunela mu bezpodstawne
  przypuszczenie, iz moze ten oto znajomy dzwiek, zwiastujacy
  telegraficznego poslanca, przyniesie mu jakas dobra, a
  niespodziana od Oli wiadomosc.
  
  Rzeczywistosc, jak zwykle, rozwiala chwilowe zludzenie. Spokojnie i
  równomiernie, u rozstajnych dróg, przy krzyzu drewnianym,
  przesunela sie sennie, w jednego konia, dwukolowa bida, z siedzaca
  na niej skulona postacia, i brzeczac dzwonkiem, zginela w mglach
  porannych.
  
  Dziedzic Gowartowa westchnal, i minawszy park oraz wioske, boczna
  sciezyna skierowal sie ku polom. Poprzedzany krecacym sie
  wesolo, calym czarnym, z bialemi lapami, legawcem, w pól godziny
  potem spuszczal sie w jar gleboki.
  
  Otulony cisza przedswitu, drzemal tu staw obszerny, caly zarosly
  sitowiem - siedziba kaczek dzikich; maly mlynek drewniany, cichutko
  szemrzac przelewajaca sie woda, odpoczywal, przyparty do wazkiej
  grobelki; w jej pobliza malenka, garbata chatynka mlynarza
  dopelniala krajobrazu.
  
  Po raz pierwszy od bardzo dawna poddal sie pan January obecnej chwili
  tylko, zapomniawszy momentalnie o dreczacem go cierpieniu. Stapajac
  ostroznie i cicho po zroszonej trawie, szedl wzdluz stawu, nad jego
  brzegiem, rozgladajac sie bystro dokola.
  
  Milczenie i spokój panowaly niepodzielnie w tym zakatku. Czasem tylko
  zalopotalo cos w sitowiach i zaraz zcichlo; tuz ponad senna tafla
  wód przelecial wolno kolo idacego mysliwca jastrzab wodny, kulik,
  zniknawszy niebawem z oczu...
  
  I melancholijna szarosc, jeszcze na wpól pograzona we snie,
  cicha, królowala dalej znowu, skupiona w sobie, niezamacona niczem,
  chyba tylko szelestem kroków ludzkich i biegiem legawca.
  
  Nagle pan January przystanal:
  
  - Wara! do nogi! - syknal cicho na psa. Legawiec, podnióslszy lewa
  lape i wyprostowawszy ogon sprezyscie, znieruchomial.
  
  Na czysta tafle wód stawu, rzecz rzadka, wyplywaly powaznie dwie
  kaczki dzikie i kolyszac sie niedostrzegalnie, zblizaly sie, ufne,
  z wolna plynac, na odleglosc strzalu. Mysliwiec odwiódl kurka u
  strzelby, jak mógl najciszej, i przylozyl bron do ramienia.
  
  Przeczekal chwile jeszcze, i pociagnal za cyngiel...
  
  Odbity w milczeniu dziesieciokrotnem echem huknal w ciszy pierwszy
  strzal!... Dosiagl on jednoczesnie obie kaczki, polozyl je
  trupem, i zbudzil zarazem spiaca w sitowiach zwierzyne.
  
  Zagotowalo sie tam teraz wszedzie; tlumione szelesty rozlegly sie
  na wsze strony; kurki wodne, kaczeta, kaczki nawolywaly sie
  wzajemnie, kilka z tych ostatnich poderwalo sie nawet hen, w
  perspektywie, na drugim krancu stawu... daleko. Jedna zas, wynurzywszy
  skads, z charakterystycznym poswistem skrzydel, przeleciala: wysoko
  prostopadle ponad glowa mysliwego.
  
  Posluszny legawiec jednoczesnie przynosil panu w zebach zabita
  zwierzyne; Gowartowski, odebrawszy psu kaczki, zawiesil je u torby i
  poszedl dalej.
  
  Powoli, stopniowo, rozjasnialo sie tymczasem.. Na wschodzie, gdzies
  w oddali, widnokrag zarózawial sie, niedostrzegalnie, leciutko...
  
  Ojciec Oli Dzierzymirskiej, ze spuszczona glowa, postepowal
  wciaz brzegiem stawu. Kilka kaczek po drodze jego zerwalo sie
  trwozliwie, mysliwiec jednak nie zadawal sobie trudu strzelac do
  nich, bo oto znowu, wywolane na pozór drobnostka, pochlonely
  bezpodzielnie pana Januarego wspomnienia smutne.
  
  Rok temu, podobnie jak dzis, polowal on tutaj.
  
  Razem z Ola wyjechali o drugiej, noca, i przybyli nad staw przy
  ksiezycu jeszcze. Tak samo cisza uspienia panowala dokola, tak
  samo, jak przed chwila, na ton czysta, lsniaca sie tylko w
  dogorywajacych, drzacych promieniach miesiaca - wyplynela
  zwierzyna...
  
  Pamieta, jak dzis, owa chwile, radosc córki z tej przejazdzki i
  jej ciekawosc asystowania przy polowaniu. Stoi mu zywo przed oczyma
  twarzyczka jej zarumieniona, ladniutka, wzruszona, ciekawie sledzaca
  wzrokiem kaczki, plynace po wodach...
  
  Pamieta doskonale, jak w ostatniej chwili, gdy juz cyngla dlonia
  dotykal, szczebiot jej wesoly sploszyl zwierzyne, i jak wówczas
  Ola tego sobie darowac nie mogla...
  
  Westchnienie ciche podnioslo piers Gowartowskiego, brwi zmarszczyl i
  zatopil sie w myslach niepomny zupelnie otoczenia swego.
  
  Tymczasem zwierzyna co chwila podrywala sie tam i ówdzie,
  przelatujac blisko idacego machinalnie naprzód mysliwego.
  
  Legawiec, krecac ogonem, wiercil sie na wszystkie strony, skamlal
  niesmialo, z cicha, gonil uciekajace kaczki i powracal, podnoszac
  rozumny swój wzrok na zamyslonego pana, z wyrazem zdziwienia, iz nie
  slyszy juz strzalów - wyraznie zgorszony postepowaniem jego.
  
  Staw tymczasem juz sie konczyl..
  
  W poblizu, nieco dalej, oddzielony od pierwszego stawu pasmem
  blotnistych moczarów, widnial taki sam prawie drugi, mniejszy tylko i
  sitowiem zarosniety caly.
  
  Znajac snac dobrze droge ku niemu, pan January nie zatrzymal sie, a
  tylko ciagle tak samo zadumany, ruszyl w droge dalej, prosto przez
  bagno, stawiajac powoli stopy na trzesacych sie kepkach zielonych.
  
  Pod ciezarem ciala idacego mysliwca grunt uginal sie, kolysal
  niedostrzegalnie, a pod nim chlupotala woda i poruszal sie krag
  caly wodnistej ziemi.
  
  Pan January nie zwracal jednak na to zadnej uwagi; w myslach
  rozpamietywal cos ciagle, w oczach zas uporczywie majaczyla mu
  wywolana przypomnieniem twarz i postac Oli, przeslaniajac sylwetka
  swa wzrok jego zamglony.
  
  Roztargniony jakby, tu, gdzie sie znajdowal, zgola nieobecny,
  Gowartowski szedl przez moczary, coraz dalej, a raz nawet noga
  niespodzianie obsunela mu sie na malej kepce, i malo, malo, ze
  nie stracil równowagi...
  
  Tymczasem poza nim, w dal roztwieraly sie niby widnokregu podwoje...
  
  Stopniowo, waskie pasmo skrytego jeszcze slonecznego swiatla, roslo
  na niebiosach. Z pod bialych puchów poslania i spuszczonych
  dyskretnie jakby gazowych u loza zaslon - zarumieniona, wstydliwa
  wychylac sie poczela jutrzenka rózana, przeciagajac sie
  lubieznie jeszcze poza przejrzysta opona obloków bladych...
  
  Ponad stawem lataly teraz ciagle kuliki; w dali na horyzoncie, z
  innego snac legowiska, wysoko na pogodnem niebie, ciagnelo tutaj
  cale stado dzikich kaczek - prostopadle pod niemi ogromny jastrzab
  krazyl majestatycznie nad lanem zboza...
  
  Ostatnie wreszcie cienie przedswitu pierzchly nagle... Pierwszy
  promien slonca wyjrzal niesmialo, blysnal po bialych scianach
  chatynki i blaszanym dachu starego mlyna, dotknal sie tafli stawu,
  zamigotal w metnych blotach moczarów i musnal pieszczotliwie
  odwrócona sylwete idacego mezczyzny.
  
  Na blyszczacej lufie przelozonej przez plecy strzelby zapalil sie
  blaskiem. Minela chwila... i juz tryumfalnie zajasnial on,
  objawszy plomieniem swiatel liscie kilkunastu drzew, rosnacych
  wsród bagien. Postac kroczacego miarowo po moczarach czlowieka na
  zakrecie, czy tez w drzew cieniu, znikla nagle w mgnieniu oka...
  
  Po chwili w dali rozleglo sie tylko glosne szczekanie psa.
  
  Umilklo...
  
  Nad ziemia w tej samej chwili wstal dzien nowy, pelen nadziei, z
  radoscia na promienistem czole.
  
  ---------
  
  
  Na platformie kawiarni, polozonej na szczycie góry "Gutsch,"
  wznoszacej swój cypel wyniosly ponad wdziecznie rozrzucona u jej
  stóp Lucerna, roilo sie od turystów, siedzacych przy stolikach.
  
  Szmery prowadzonych rozmów laczyly sie w akord wspólny z grajaca
  smetnie i cicho orkiestra, wzrok zas wypoczywajacych gosci
  piescil widok cudny i wspanialy na miasto, tulace sie zacisznie do
  brzegów jeziora, zapatrzone w jego ciemnoszafirowe glebie, w których
  lustrzanej toni milczaco przygladaly sie równiez zadumane
  wierzcholki gór.
  
  Zamykaly one lancuchem swym caly widnokrag naprzeciw miasta, po
  drugiej stronie jeziora, i ramowaly na prawo kreta szyje wód jego,
  plynacych cicho w dal...
  
  Ozlociwszy purpura i zlotem sniezne szczyty ginacych we mgle Alp,
  zamigotawszy krwawo na bialych frontach nadbrzeznych hoteli,
  spiczastych wiezach "Hofkirche" i szybach pomniejszych domostw,
  wlasnie przed chwila zgasl ostatni promyk slonca...
  
  Natomiast zmierzch szary juz obecnie wychylal sie skads
  niesmialo, slizgal sie po gladkiej tafli jeziora, przechadzal po
  dwóch, krytych daszkiem, drewnianych mostach, starozytnych i waskich,
  a omraczajac szesciokatny czubek, polozonej tuz przy jednym z
  nich, oryginalnej wodnej wiezycy, swawolnie zdawal sie zatapiac ja,
  jedynaczke, sterczaca zabawnie posród wód szafiru.
  
  A tymczasem, pod wplywem idacego wieczora, cichlo jakby jeszcze
  bardziej wszystko dokola... Senny spokój plynac sie zdawal od
  Lucerny, która, choc przepelniona goscmi z calego swiata,
  tetnic poczynajaca wlasnie o tej porze muzyka i gwarem -
  obserwowana jednak stad, z "Gutsch" wierzcholka, wydawala sie tak
  spokojna - tak cicha, jakby nie byla zgola punktem zbornym
  kosmopolitycznej towarzystw smietanki, ale tylko - oaza wytchnienia i
  swobody.
  
  W jednym z najlepszych punktów obserwacyjnych kawiarnianej platformy,
  przy stoliku, siedzialo piec osób.
  
  Towarzystwo to skladali: starsza wiekiem osoba, Polka, z córka i
  powaznym jegomosciem, ojcem zapewne rodziny - mlody, zwawy,
  przystojny Francuz i Dzierzymirscy.
  
  Ozywiona, niemilknaca rozmowa, podtrzymywana glównie przez Ole i
  mlodego Francuza, panowala przy tym, odosobnionym od innych, stoliku.
  Stary jegomosc smial sie co chwila serdecznie i jowialnie z
  dowcipów mlodzienca, panienka równiez rozmawiala wesolo i jeden
  tylko Dzierzymirski stanowil w tym akordzie dobranym kontrast az
  nadto wyrazny, zachowanie sie zas jego milczace i bierny, li tylko
  konieczny, udzial w rozmowie, swiadczyly dobitnie, ze to wszystko
  nudzi go nad wyraz.
  
  Oczy Dzierzymirskiego, pelne zamyslenia, prawie bezustannie
  spoczywaly na krajobrazie u podnóza góry, z rzadka przenoszac sie,
  obojetne, na towarzystwo. Wzrok jego wtedy zatrzymywal sie glównie
  na Oli. Zaduma smetna, od otoczenia daleka, znikala wówczas na
  chwile z jego oblicza, zrenice zas czarne Romana, ciemniejszemi
  stawaly sie, badawcze... Nader korzystnie zas dnia tego wygladala
  pani Ola. Ubrana w zgrabna suknie, z jasnej materyi, czynila
  wrazenie wytworne i eleganckie; obnazone zas dosc gleboko, z
  okazyi niby goraca, piers, szyja i ramiona, przykryte tylko azurowa
  koronka, stanowiaca calosc z suknia - podnosily jeszcze wdziek
  jej postaci. Siedzac obok mlodego Francuza, rozmawiali z nim
  przewaznie, smiejac sie, dowcipkujac, i bezwiednie zapewne tylko,
  rzucajac mu od czasu do czasu rozbawione, zalotne jakby spojrzenia.
  
  Trwalo tak dosyc dlugo. Po niejakim czasie jednak Ola zauwazyla
  snac dziwne troche zachowanie sie meza, bo, skorzystawszy z
  ogólnego powstania, spowodowanego czyjas uwaga o krajobrazie,
  zblizyla sie do Dzierzymirskiego, i przytuliwszy sie, otarlszy,
  jak kocie, swa rozkwitla kibicia o niego, miekko i czule
  zapytala:
  
  - Cos taki smutny, Romciu, co ci?
  
  -Nic, kochanie! - odparl krótko Dzierzymirski i dorzucil po chwili:
  
  - Ale, a propos, ja cie tu zostawie, bo sam wpasc jeszcze musze na
  poczte, tam, na dole...
  
  - Koniecznie chcesz tam isc? To moze jedzmy juz razem?..
  
  Dzierzymirski odczul niechec lekka w glosie zony; cien ledwie
  dostrzegalnego niezadowolenia, przemknal mu po twarzy, odezwal sie
  jednak szybko:
  
  - Nie, nie, zostan, ma chère, prosze cie... Spotkamy sie pózniej
  w alei nadbrzeznej, bede czekal na ciebie... au revoir...
  
  Dzierzymirski scisnal zlekka raczke zony i zrecznie wycofal
  sie z platformy, zdazajac po schodkach na dól, do stacyi kolejki
  zebatej, zwanej "funiculaire," a laczacej w pieciu minutach czasu
  góre z miastem.
  
  Zajete lornetowaniem krajobrazu - którego wdziek teraz dopiero, po
  chwilowem wyczerpaniu tematu rozmowy, zdolal przemówic do ich
  poczucia piekna. Towarzystwo nie zauwazylo nawet odejscia Romana.
  Ten ostatni spuszczal sie powoli po schodkach i zasiadl niebawem w
  wagoniku kolejki, wkrótce ruszyc majacej do Lucerny.
  
  - A to mnie znudzili - mruknal - zakazane towarzystwo...
  
  W tej samej chwili rozlegl sie sygnal odjazdowy, wagoniki poruszyly
  sie z chrzestem, i hamowane, powoli w dól spuszczac sie zaczely.
  
  Roman obejrzal sie; w wagonie, dziwnym zbiegiem okolicznosci,
  znajdowal sie zupelnie sam.
  
  Wygodnie wyciagnal nogi, rozparl sie i patrzyl w dól.
  
  Przed nim czerniala stromo idaca para szyn kolei, z polozonym
  posrodku trzecim, dziurkowatym relsem; w dole, otulone mrokiem,
  drzemalo jezioro - wierzcholki gór stopily sie w zmierzchu, zlaly
  jakby z chmurami niebios, w ciemnosciach zas, coraz to wiekszych,
  wystepowaly teraz szaro domy miasta, w których, jak ogniki bledne,
  zapalaly sie co chwila tu i tam swiatelka.
  
  Roman nagle przymknal oczy.
  
  Bo oto jemu - wpatrzonemu ciagle w dól, w stroma pochylosc i
  powietrzna próznie, dzielaca jeszcze kolejke od jeziora i, miasta
  - zakrecilo sie w glowie, w wirze zas tym wylonila nagle sie
  jedyna szalona mysl, spowodowana jakims jednoczesnym, nic nie
  znaczacym wagonów halasem. Mianowicie zdalo mu sie po prostu, ze
  oberwany pociag leci w dól, coraz szybciej, i... ze juz... juz oto
  w katastrofie, chaosie impetycznym - dotknie sie on niebawem szklistej
  toni wód...
  
  Po krótkiej atoli chwilce Dzierzymirski otworzyl oczy i rozesmial
  sie glosno.
  
  Nic wokolo nie zmienilo poprzedniego wygladu. Wolno i ostroznie
  staczala sie kolejka dalej, jezioro byle juz tylko znacznie blizej,
  u brzegu jego mrugala, iskrzaca sie dziesiatkami swiatelek,
  Lucerna; wagony, brzeczac, spuszczaly sie ciagle, zawieszone nad
  miastem.
  
  Roman wzruszyl ramionami.
  
  - Co mi dzis jest! sarn nie wiem! - mruknal.
  
  W istocie byl nie swój od samego rana. W silnej mierze niewatpliwie
  przyczynilo sie do tego postepowanie zony.
  
  Zapoznawszy sie sama z kilkoma osobami, o natretnej manji
  zaznajamiania sie, zanudzala go od kilku dni pobytu w Lucernie ich
  obecnoscia bezustanna, bawiac sie wszakze sama znakomicie. I to
  wlasnie ostatnie najbardziej irytowalo Romana. Tak unikal dotad
  ludzi, tak uciekal od nich, by byc samym tylko z Ola, by bez
  zamacenia niczem pic szczescie chwili i ta miloscia w sobie
  wszystko zagluszyc!..
  
  Ominal wszak nawet dobrowolnie Medyolan, rodzinne miasto swej matki,
  gdzie pochowana byla na miejscowem "Cimitero Monumentale," gdzie poza
  tem posiadal jeszcze krewnych nieboszczki - uczyniwszy to w jedynym
  celu unikniecia musu obcowania z ludzmi, innymi, prócz niej, Oli...
  
  A tu tymczasem ona sama wyszukiwala sobie jakies zakazane figury!..
  
  Roman przy tej ostatniej mysli, wyrzuciwszy z ust dogasajacego
  papierosa, zachnal sie niecierpliwie.
  
  Bo na przyklad ten Francuz, czyz nie wzbudzal w nim slusznego
  gniewu? Mlodzik nieznosny, z bezmyslnym, banalnym wiecznie na ustach
  usmiechem, z którego jednak Ola bezustannie tak szczerze sie
  smiala...
  
  - Albo ta jej tualeta dzisiejsza, - mówil sobie dalej Roman, - w
  Wenecyi przeciez bylo daleko gorecej, nie ubierala ona jednak gorsu
  swego tak przejrzyscie, a tu chlód w porównaniu...
  
  - Dla tego osla z Paryza niewatpliwie, by mógl cynicznie i
  lubieznie napawac sie ksztaltem i cialem jej kibici! - pólglosem
  dopowiedzial podrazniony Dzierzymirski.
  
  - Ze tez te kobiety bez wabienia mezczyzny po prostu zyc nie
  moga!.. - wyrwalo mu, sie jeszcze.
  
  Spostrzezenie powyzsze, a tyczace sie w danym wypadku wlasnej
  zony, gniewalo go niepomiernie.. Od pewnego czasu bowiem, obserwujac
  Ole, dostrzegl ceche w charakterze jej, nieznana mu dotad: chec
  zalotna przypodobania sie innemu mezczyznie - nie jemu...
  Jatrzylo go to bardzo, choc pragnal pozornie traktowac fakt ów
  lekko.
  
  Wagoniki stanely wlasnie. Roman wyskoczyl szybko i skierowal sie
  ku gmachowi poczty, polozonemu kolo glównego mostu, tuz przy
  dworcu kolejowym. Przed paru dniami wyslal list do kraju, do jednego
  ze swych dobrych znajomych. Powiadamial go o swoim slubie i zarazem
  prosil usilnie o napisanie mu, co w rodzinnem miescie mówia o jego
  malzenstwie i co porabia January Gowartowski.
  
  Dzierzymirski najbardziej byl ciekawym tej ostatniej wiadomosci, ze
  wzgledu na Ole i smutek, od niedawna, stopniowo zlobiacy, coraz
  czesciej jej twarzyczke.
  
  Podal adres: "Poste-restante, Lucerna," teraz zatem, wyskoczywszy
  razno z wagonu kolejki, w kilka sekund znalazl sie juz przy
  wlasciwem okienku, w obszernej sali gmachu szwajcarskiej poczty.
  Spiesznie powiedzial urzednikowi swe imie i nazwisko.
  
  Grymas pocieszny wykrzywil twarz tego ostatniego, i wykrztusil z
  trudnoscia:
  
  - Dziez-Dzier... Cornment? Ècrivez, monsieur, sil vous plait! - podal
  kartke Dzierzymirskiemu.
  
  Roman poslusznie napisal swe nazwisko.
  
  Urzednik wzial papier do reki, skrzywil sie raz jeszcze, poczem
  wzruszyl wymownie ramionami, a po chwili dopiero podal cudzoziemcowi
  list.
  
  Roman chwycil go spiesznie i wybiegl na ulice.
  
  Przy swietle latarni rozerwal koperte i czytac poczal zapelniona
  bitem pismem cwiartke. Twarz jego wyrazala niepokój i zaciekawienie
  widoczne, które po chwili dopiero ustapily wrazeniom, otrzymanym
  bezposrednio z lektury pisma.
  
  List ten, donoszacy o towarzyskiem zyciu w rodzinnem miescie, o
  ostatniem przyjeciu u marszalkowej, i pogloskach o stanie
  Gowartowskiego, nic w sobie zatrwazajacego nie mial.
  
  "Znam pana Krasnostawskiego, plenipotenta gowartowskiego; jesli chcesz
  koniecznie miec dokladne wiadomosci o wszystkiem, tyczacem sie
  Gowartowa, napisz mi i podaj adres, a doniose ci szczególowo.."
  opiewal koniec listu szkolnego kolegi Romana, w postscriptum...
  
  Uspokojony, Dzierzymirski zlozyl list i schowal go do kieszeni; pod
  wplywem jednak ostatnich slów pisma, zawrócil, przestapil raz
  jeszcze próg gmachu poczty, i kupiwszy pocztówke z widokiem, napisal
  szybko, odrecznie, przyjacielowi swemu kilka slów szczerego
  podziekowania, z prosba o dalsze wiadomosci, podawszy adres "Vevey",
  dokad zamierzal z Ola udac sie nazajutrz. Poczem wyszedl
  spiesznie i wrzuciwszy karte, skierowal sie przez szeroki most ku
  nadbrzeznej, ocienionej drzewami, szerokiej alei, spacerowemu miejscu
  Lucerny, pelnemu w obecnej chwili publicznosci, rozbrzmiewajacemu
  muzyka, wesoloscia i gwarem.
  
  Minawszy most, Roman wkrótce znalazl sie w cieniu drzew i uszedlszy
  pareset kroków, siadl na samotnej laweczce, kapelusz zdjal i
  polozyl obok siebie.
  
  Wpólobróciwszy sie jednoczesnie, ujrzal stragan z owocami. Poczul
  nagle pragnienie, i skinal, kazawszy sobie przyniesc pare gruszek i
  brzoskwin.
  
  Gdy usluzny szwajcar podawal mu je, z ugrzecznieniem, Dzierzymirski
  siegnal do kieszeni, a wyjeta ruchem szybkim sakiewka jego
  roztworzyla sie, i zawartosc jej cala wysypala sie szeroko i z
  brzekiem na ziemie.
  
  Roman, widzac to, machinalnie schylal sie juz, by zebrac lezace
  na zwirze alei kilkaset moze franków, w zlocie i srebrze, gdy oto
  jakas refleksja nagla powstrzymala go w pól ruchu. Wyprostowal
  sie.
  
  Rzuciwszy zas oczekujacemu na zaplate przekupniowi po francusku,
  niedbale: "Ramassez Ça.! - odwrócil sie obojetnie na pozór w
  druga strone, i utkwil wzrok w jezioro.
  
  Po chwili, w pólobrocie glowy, z pod oka, spojrzawszy raz jeszcze na
  zorana bruzdami, opalona twarz szwajcara, zbierajacego juz rozsypany
  pieniadz - zamyslil sie...
  
  O, jakze on pragnal w tej chwili, by z garsci tych oto pieniedzy,
  które mu wreczonemi beda za pare minut , zabraklo
  pieciofrankówki choc jednej!...
  
  Podarowalby on ja smialkowi temu, a biedakowi zapewne, z
  pewnoscia!... Bo czyz?... Czyz godziloby sie "jemu" rzucac na
  niego kamieniem?...
  
  Roman, wpatrzony bezustannie w zadumie przed siebie, goraczkowo,
  niecierpliwie oczekiwal rezultatu swej próby.
  
  - Wezmie, z pewnoscia wezmie! - mówil sobie równoczesnie w duszy
  i glos jakis cyniczny, drwia co wolal w nim szyderski.
  
  - "Uczciwosc ludzka!... ha... ha... ha!.. Frazesy, frazesy!..
  malowana, wzorzysta zewnetrznie kraszanka, wewnatrz zas skrycie
  cuchnaca!..."
  
  Przed Dzierzymirskim roztaczal sie tymczasem krajobraz wdzieczny nad
  wyraz. W drzacych wiec oto glebiach jeziora, na prawo,
  przegladalo sie tysiacem swiatelek miasto... plynace wody, o
  kilka kroków od alei, skrecaly w bok, toczac swe ciemne fale, jak
  rozpieta nad niemi wrzesniowa noc cicha, hen! daleko, ku górom; po
  powierzchni jeziora blakaly sie lódki i male stateczki, przy
  kazdym zas blyszczala czerwona, duza, okragla latarka, krwawym
  sladem, sciezyna purpury znaczac gleboko swe przejscie w
  przezroczej toni.
  
  I ogniki owe, lacznie ze swem odbiciem, drzaly tak bezustannie po
  jeziorze, sunely z wolna, zmienialy miejsce - wreszcie malaly,
  utozsamiajac sie jakby w dali latajacym gdzies swietojanskim
  robaczkom...
  
  Na lewo zas, tuz przy brzegu, u przystani statków parowych, inne
  znów ognie dotrzymywaly tamtym towarzystwa. Ku uciesze zapewne
  spacerujacych gosci puszczano tam fajerwerki; krecily sie zatem
  mlynce, pekaly rzymskie swiece, strzelaly wysoko barwne rakiety -
  spadaly snopami iskier, ginely w ciemnych falach jeziora.
  
  Dzierzymirski, wpatrzony poczatkowo bezmyslnie, poczal sie teraz
  wlasnie przygladac uwazniej, ujety wdziekiem widoku, gdy nagle
  poslyszal glosno wyrzeczone kolo siebie slowa:
  
  - S'il vous plait, monsieur!
  
  Roman odwrócil sie szybko. Szwajcar, pozbierawszy pieniadze,
  oddawal mu sakiewke.
  
  - To dobrze, macie za owoce i fatyge! - pospiesznie odparl
  Dzierzymirski i wreczyl przekupniowi dwa franki, w srebrze.
  
  - Merci, monsieur! - akcentujac przeciagle ostatnia sylabe u wyrazu:
  pan, odparl zadowolony Szwajcar, sklonil sie, bez unizonosci
  jednak, i odszedl.
  
  Dzierzymirski wstal i skierowal sie ku innej, odleglejszej, skrytej
  cieniem drzew, a pustej równiez lawce. Wychodzac z domu, dziwnym
  trafem okolicznosci, przerachowal wlasnie pieniadze i wiedzial co
  do grosza, ile ich znajdowalo sie w portmonetce. Odtraciwszy w mysli
  wydanych kilkanascie franków, poczal goraczkowo liczyc zloto i
  srebro.
  
  Nie brakowalo ani jednego centa.
  
  Widoczne rozczarowanie odbilo sie na twarzy Dzierzymirskiego.
  Pochylil sie na siedzeniu, oparl lokcie na kolanach i ukryl twarz w
  dlonie.
  
  - Wiec ludzi uczciwych na swiecie nie brak... Uczciwym byc potrafi
  nawet czlek prosty, wiec tylko ty... ty!.. - huczalo mu bezlitosnie
  w glowie, i rumieniec wstydu palil policzki.
  
  Nie mogac usiedziec, Roman zerwal sie po chwili z lawki i
  skierowal przed siebie nadbrzezna aleja.
  
  Minal niebawem jeden z pierwszorzednych hoteli, przed którym co
  wieczór stale grywala orkiestra, dotarl az do polozonego na koncu
  "quai" - kursalu, - zawrócil, wciaz opanowany jedna i ta sama
  mysla.
  
  W okolo niego roilo sie teraz od eleganckiej, wytwornej
  publicznosci; piekne kobiety, ubrane bogato i gustownie, wymuskani
  panowie przechadzali z wolna przed olbrzymim i urzadzonym z wielkim
  komfortem hotelem "National", towarzyskie kólka siedzialy grupami na
  bambusowych fotelach - bawiono sie wesolo; wykwintnych gosci pelno
  bylo równiez i wewnatrz hotelu, we wspanialych salach na dole;
  przez otwarte na sciezaj okna dochodzily dzwieki walca - tanczono.
  
  Kosmopolityczny prózniaczy high-life, zjechawszy sie tutaj, uzywal
  do woli wywczasu i przyjemnosci, starajac sie zarazem opróznic
  kieszenie z niepotrzebnego zlota, oraz zabic czas milo i polknac
  trawiaca nude.
  
  - A moze miedzy nimi znajduje sie on "wlasciciel", "on", wówczas,
  przed laty, przez ciebie, kto wie, czy nie skrzywdzony - drazniac
  Romana uporczywie, mysl dziwaczna meczyc go nagle poczela.
  Wstrzasnal sie i skrzywil bolesnie...
  
  W tej samej chwili jednak, do uszu jego dolecial swiezy, jedrny
  glos kobiecy.
  
  Piesn wloska, namietna, jak krew i milosc dzieci poludnia,
  drzaca uczuciem, pomknela po drzacej fali jeziora, ponad glowy
  przechadzajacych sie gosci, odbila sie o echo gór...
  
  Ktos z plci nadobnej spiewal artystycznie i pieknie w jednej z sal
  "National'u"; Dzierzymirski podszedl blizej i sluchac poczal,
  zniewolony pieknoscia glosu.
  
  I powoli, rozpedzona czarem piesni, w jego duszy równoczesnie
  uspakajala sie burza.
  
  Gdy spiew ustal, Roman juz mysla byl gdzie indziej; jak wplyw
  zewnetrzny zycia przed chwila poruszyl byl dotkliwie struny duszy
  jego - tak samo, ulagodziwszy je teraz, przeniósl naraz mysl Romana
  do chwili obecnej.
  
  Dzierzymirski przypomnial sobie zone, spojrzal na zegarek i
  skierowal sie droga powrotna do mostu; zaniepokojony raptem, ze
  dotad nie ma jeszcze Oli. Idac zas, przesuwal wzrok uwazny po
  twarzach przechodniów.
  
  Nagle brwi zmarszczyl. Bo oto o kroków kilkanascie przed soba
  ujrzal Ole, ale sama i w towarzystwie tylko mlodego Francuza, w
  ciemnej narzutce na ramionach, snac nie swojej, gdyz zadnej podobnej
  ze soba nie miala.
  
  Roman usmiechnal sie ironicznie:
  
  - Zmarzla, biedaczka! - mruknal z zadowoleniem. - Przyspieszyl
  kroku, a znalazlszy sie tuz przy idacej parze, pochylonej z lekka ku
  sobie, szyderczo odezwal sie po francusku:
  
  - A, powitac !. . Cóz to, Ola w pozyczanych szatach?...
  
  Urwawszy w pól zdania rozmowe, idacy podniesli jednoczesnie
  glowy, Ola zas zarumienila sie nieco i odparla:
  
  - A tak. Pozyczylam okrycia u panny K... po zachodzie slonca tak
  chlodno...
  
  - Mozna sie bylo z góry tego spodziewac; bardzos zle zrobila,
  wyletniajac sie, a z odsylaniem znów owych zarzutek klopot tylko
  bedzie! - rzucil Roman opryskliwie.
  
  - Wiesz przecie, ze jutro raniutko jedziemy! A te panie gdziez?...
  
  Dwa ostatnie zdania wymówil Dzierzymirski po polsku tym samym,
  niezadowolonym wciaz glosem.
  
  - Wstapily po drodze do znajomych - odparla Ola, oniesmielona nieco
  tonem meza.
  
  - A... tak. No, to wracamy do domu! - zadecydowal Dzierzymirski w
  tymze, co poprzednio jezyku, i odwrócil sie szybko, pragnac w
  duszy co predzej pozbyc sie towarzysza zony.
  
  - Przeciez juz Ola nigdy tego cymbala nie ujrzy! - dodal w mysli
  zarazem.
  
  - Panstwo jada jutro? O której? - pytal tymczasem wlasnie
  mlodzieniec.
  
  Widzac, iz Ola pragnie poinformowac Francuza, Roman rzekl
  spiesznie.
  
  - O, panie!... nie wiemy jeszcze!... Au plaisir - i wyciagnal
  reke...
  
  - Ach, wiec juz moze nie bede mial szczescia ogladac panstwa?
  Doprawdy, jakze mi przykro! - rzekl mlody Francuzik, sciskajac
  podana dlon; nie odchodzac jednak, wciaz szedl obok Oli.
  
  - Panstwo w która strone? - zagadnal uprzejmie. - Tak malo
  mialem sposobnosci rozmawiac dzis z panem... - slodziutko
  ciagnal dalej, zwracajac sie do Dzierzymirskiego - umknal nam
  pan tak predko...
  
  Bawidamek z nad Sekwany umilkl nagle pod drwiacem spojrzeniem Romana.
  
  - Panstwo... w roku przyszlym  zapewne przyjada tu równiez? -
  jeknal jeszcze, podtrzymujac rozmowe.
  
  - A pan ?.... - slodko i uprzejmie zapytal Dzierzymirski.
  
  - O, naturalnie, iz bede! - pospieszyl z odpowiedzia mlodzieniec.
  
  - No, to my - nie! - odparl z przyciskiem, calkiem seryo Roman,
  lodowatym glosem, i uchyliwszy ledwo kapelusza, skinal na tramwaj
  elektryczny, by stanal.
  
  - Wsiadamy! - rzucil krótko zonie.
  
  - Przeciez ten tramwaj do naszego hotelu nie idzie, a tylko w
  przeciwna strone?! - zauwazyla zdziwiona Ola.
  
  - Nic nie szkodzi. Pozbedziemy sie tego kulfona!- odrzekl po polsku
  Roman. - No, wsiadaj!... - rzucil gniewnie do ociagajacej sie zony,
  i pchnal ja z lekka do czekajacego na nich tramwaju.
  
  W sekunde pózniej Dzierzymirscy ruszyli; wehikul elektryczny
  pomknal i znikl, odprowadzony oslupialym wzrokiem Francuza, który,
  postawszy na chodniku chwile, caly, jak burak, czerwony, ruszyl w
  droge, i zginal niebawem w róznobarwnym tlumie.
  
  Gdy w Lucernie odbywal sie ten drobny epizod, jednoczesnie prawie,
  szerokim ukrainskim traktem, w bezgwiezdna i ciemna noc wrzesniowa,
  pedzil konno na oklep wyrostek, w burej switce, trzymajac w reku
  smolne luczywo, tak zwany kaganiec.
  
  Krwawy blask jego rozswietlal panujace wokolo nieprzejrzane
  ciemnosci, torujac w ten sposób w slad za jezdzcem droge malemu
  koczykowi, zaprzezonemu w cztery bulane zwawe koniki. W powoziku
  siedzial Boleslaw Krasnostawski, otulony burka i oblozony
  pakunkami. Jechal wlasnie od kolei, a powracal z podrózy swej do
  miasta.
  
  Zabawiwszy tam, zamiast trzech dni, jak mu polecono, - dziesiec, dzis
  dopiero pospieszal do swoich obowiazków, przez cala droge
  lamiac sobie wlasnie glowe, jak upozorowac przed starym
  Gowartowskim swa przydluzona troche nieobecnosc.
  
  Bo zgola nie interesy sluzby przytrzymaly pana Boleslawa w wielkim
  miescie; o, bynajmniej! Mlody pan plenipotent wracal goly, jak
  swiety turecki. Calkowita, naturalnie ze tylko wlasna, zarobiona
  gotowizne przehulal bowiem tam doszczetnie.
  
  A teraz na ostatek, jadac w swoim koczyku, rozpamietywal on jeszcze
  milo, na odleglosc nawet necace chwile, w wesolym grodzie
  spedzone... Myslac zas jednoczesnie o swym chlebodawcy, jedna
  szczególniej rzecz dziwila go niepomiernie; mianowicie, dlaczego z
  Gowartowa nie otrzymal on dotad wcale zadnej, naglacej do powrotu,
  depeszy, lub przynajmniej chocby jakiego listu ?... Bo ze on nie
  dawal znaku zycia - nie bylo w tem nic dziwnego - ale Gowartowski?...
  To zaiste, bylo calkiem niezrozumialem...
  
  I analizujac fakt ten, po raz nie wiadomo juz który, Krasnostawski
  ziewnal przeciagle i roztworzyl oczy, przymkniete dotad,
  usilowal bowiem zdrzemnac sie w powozie.
  
  Patrzal teraz wokolo nieco bezmyslnie, dosc szybko wzglednie
  wsród ciemnosci jadac swym powozikiem. Na tle czarnej nocnej opony
  czerwony od blask kaganca slizgal sie szerokiem kolem po obu
  stronach drogi i zapalal sie kolejno na zzetych rzyskach, zaoranych
  polach, lub majaczyl po grzedach zielonych plantacyj buraczanych,
  ugorach, stepowych bodjakach - kwiatach i trawach. Czasem zajrzal do
  rowu, musnal kurhan, z pochylonym krzyzem, oswietlil przydrozne
  samotne drzewo...
  
  - Zeby sie tylko stary na mnie nie zacial i za nieposluszenstwo
  nie wymówil miejsca, hm... hm!.. - chrzakajac niespokojnie,
  wymówil do siebie pan plenipotent, pólglosem. - E, chyba ze nie...
  zanadto mnie potrzebuje! - uspokojony zakonkludowal glosno.
  
  Nagle wytezyl wzrok, bo oto zdalo mu sie, ze w ciemnosciach, w
  oddali, na prawo, rysuja sie jakies cienie, a tuz, niedaleko,
  srodkiem pola, jak gdyby droga, posuwaja sie z wolna, zblizaja,
  dwa inne migocace male swiatelka, eskortowane z przodu kregiem,
  czerwona plama swiatla.
  
  - Hej, Stepan, czujesz *) ? ha?... - krzyknal na furmana.
  [*) Slyszysz.]
  
  Czlowiek, siedzacy na kozle, w burce i ceratowej czapce, odwrócil
  sie leniwie. Krasnostawski wskazal reka na prawo.
  
  - Co to takiego? - zapytal.
  
  - Ktos z kahancem jide od Howartowa, - taj hodi **) - zawyrokowal
  stanowczo woznica.
  [**)Ktos z kagancem jedzie od Gowartowa - i juz.]
  
  - To juz Gowartów? - zdziwil sie Krasnostawski.
  
  Jadac do folwarku Tomaszówki, rezydencyi pana plenipotenta,
  przejezdzalo sie pod sam Gowartów, oddalony ledwo od traktu o pól
  wiorsty.
  
  Kocz Krasnostawskiego, podniszczony nieco i roztrzesiony, klekotal po
  drodze, konie szly razno, wyciagnietym klusem, czujac snac w
  poblizu juz domowa stajnie. Krasnostawski zapalil zapalke i
  spojrzal na zegarek: dochodzila druga po pólnocy.
  
  - Hm... hm!.. Stary znów nie spi, bo widocznie to we dworze sie pali
  - ponownie mruknal, wpatrzony w gorejace w oddali podluzne wstegi
  swiatel.
  
  - Kolo hresta - stanesz! - rozkazal, zwracajac sie do furmana,
  zaciekawiony naraz, kto moze jechac z Gowartowa o tak póznej porze?
  
  Furman huknieciem donosnem zakomunikowal rozkaz wyrostkowi z
  kagancem.
  
  Na rozdrozu staneli. Ramiona stojacego tu, omszalego starego
  krzyza, zabarwily sie od luczywa purpura. Czekali.
  
  W nocnej ciszy dochodzil juz turkot powozu, tetent koni i dzwiek
  jazd zblizal sie szybko.
  
  - Semen - Howartowskije koni! - nachyliwszy sie ku Krasnostawskiemu z
  kozla, furman pospieszyl z informacya.
  
  Pierwszy pod krzyzem zjawil sie na roslym stajennym kasztanie
  parobek, z kagancem, a poznawszy gowartowskiego plenipotenta, uchylil
  pokornie czapki.
  
  - Kto to jide? - rzucil pytanie Krasnostawski.
  
  - Pan dochtór! - brzmiala odpowiedz.
  
  Pod krzyz nadjezdzala zaprzezona w pare rasowych gniadoszów
  nejtyczanka, powozona przez wasatego i porzadnie ubranego stangreta.
  
  Krasnostawski wychylil sie ze swego kocza, poczal machac kapeluszem
  i krzyknal donosnie:
  
  - A!... pan konsyliarz kochany!... Powitac, witac! Stój, Semenie!...
  
  Nejtyczanka zatrzymala sie poslusznie i w podwójnem migocacem
  swietle kaganców u rozstajnego drzemiacego krzyza, zeszlo sie
  dwóch mezczyzn.
  
  - To pan? - Nie poznalem... - odezwal sie nazwany przez
  Krasnostawskiego konsyliarzem.
  
  - Dobry wieczór, a raczej dzien dobry! - pozdrowil mlody czlowiek
  przybylego - bo to juz dobrze po pólnocy - dorzucil. - Czy szanowny
  pan z Gowartowa? Cóz to tak pózno, ktos chory, bron Boze, a moze
  tylko z wincika?....
  
  Z pod czapki spojrzala uwaznie na Krasnostawskiego zdziwiona twarz
  doktora, okolona dluga broda.
  
  - Jak to? To pan nic nie wiesz? - zapytal.
  
  - Wracam z podrózy... - objasnil Krasnostawski.
  
  - Aaa! nic nie wiedzialem... Pan January, chory od tygodnia, rozwinal
  sie tyfus, o przebiegu silnym bardzo i niebezpiecznym... Poza tem
  komplikacye inne, nerwy et caetera... Teraz zreszta juz lepiej...
  moze Bóg da... doktór zatrzymal sie.
  
  - Ale, nie mówie panu, od czego sie to wszystko zaczelo - dorzucil
  informujaco.- Juz byl pono niezdrów, moralnie przynajmniej; wpadl,
  polujac na moczarach, w wode po szyje i zaziebil sie...
  
  - Nikt mi znac nie dal, mój Boze! - szczerze zasmucil sie
  Krasnostawski. - Wiec pan mówisz, ze dzis lepiej?...
  
  - O tyle, o ile!.. teraz spi po lekarstwie, goraczka spadla nieco,
  lecz wczoraj bylo zle bardzo; notabene, prócz klucznicy - staruszki,
  w calym domu nikogo nie ma przy sobie...
  
  - Mozebym ja pojechal tam teraz, do pana Januarego, na noc, co? -
  rzekl Krasnostawski, na dobre zmartwiony.
  
  Doktór przyjaznie spojrzal na mlodzienca, usmiechnal sie z
  dobrocia i rzekl:
  
  - No, zmeczony jestes, kochany panie, podróz, mosci dobrodzieju,
  wspomnienia po niej mile zapewne, panie tego - tu poklepal
  Krasnostawskiego po plecach. - Nie, nie potrzeba - ciagnal dalej
  seryo - wyspij sie pan i jutro tam pojedziesz, bo zreszta, mówiac
  miedzy nami, przeszkadzac tam tylko bedziesz... Niech spi sobie,
  nieborak, klucznica i sluzba przypilnuja go. Ba ! zeby to tylko
  zawsze tak bylo, jak dzis....
  
  - Jak to? wiec obawa jest jeszcze? - zaniepokojonym znów glosem
  zapytal Krasnostawski.
  
  - Obawa jest, jeszcze! - przedrzeznil szorstko doktór i widocznie
  nadrabiajac mina, dorzucil. - Wam wszystkim sie zdaje, ze doktór
  to prorok!... Naturalnie, ze jest!... Czy ja wiem zreszta - wszystko w
  reku Najwyzszego - zobaczymy... No, tymczasem dobranoc! - doktor
  wyciagnal reke na pozegnanie.
  
  Krasnostawskiemu twarz spochmurniala, i niepokój wyrazny odbil sie
  na niej; odczul nerwami, czego nie bylo w slowach doktora i co on
  usilowal widocznie pokryc przed nim na razie, i posmutnial jeszcze
  bardziej.
  
  Jednoczesnie jakis jakby wyrzut sumienia wezbral mimo woli w jego
  duszy, iz on tak dlugo pozostawil starca w samotnosci, bez opieki,
  sam bawiac sie wesolo. Pozegnawszy lekarza, pomógl mu wsiasc do
  bryczki.
  
  - Jakze tam zdrowie wszystkich u szanownego doktora, zony, dzieci?...
  - baknal, aby cos powiedziec.
  
  - Dobrze, dobrze, serdecznie, dziekuje, dobranoc!
  
  - Dobranoc! - powtórzyl, jak echo, Krasnostawski, i ruszyl do swego
  pojazdu.
  
  - Czohos meni ne skazal, szczo pan slabujut - rzucil wymówke
  furmanowi.
  
  Tenze odparl lakonicznie:
  
  - Zabul, pane!
  
  - Do Tomaszówki! - rozkazal Krasnostawski.
  
  Powozik ruszyl w dalsza droge. Turkot jego w milczeniu nocy
  polaczyl sie z cichnacym coraz bardziej odglosem kól i dzwonków
  nejtyczanki lekarza, a dwa kagance, w dwie przeciwne strony, rzucily
  znowu ruchome swe kregi krwawe w pasmo uspionych, kirem nocy
  pokrytych, obszarów. Oddalajac sie od siebie, dlugo tak na
  horyzoncie, malejac coraz bardziej, swiecily ich luczywa, az
  wreszcie, zamigotawszy czas jeszcze jakis purpurowymi punkcikami na
  niezmierzonych plaszczyznach - spelzly calkiem na widnokregu,
  zniklszy, zlawszy sie z ciemnoscia, która wchlonela je w siebie.
  
  Turkot na trakcie ucichl. Szeroka tasma ukrainskiego szlaku,
  rozjasniona na chwile, znikla i czarnosc jeszcze wieksza zawisla
  nad polami, stepami i krzyzami kurhanów.
  
  W milczeniu nocy, pelnem zagadek i szeptów tajemniczych, wszystko
  dokola zapadlo w sen twardy i cichy.
  
  
  ---------
  
  
  
  - Bo ty nie wiesz, nie czujesz moze i nie przypuszczasz nawet, jak ja
  cie kocham, jak bardzo ubóstwiam, ty skarbie mój najdrozszy, ty moje
  zycie, me wszystko!... - szeptal goraco Dzierzymirski, nachyliwszy
  sie ku Oli i tulac ja do siebie.
  
  - Ty zdac sobie sprawy nie potrafisz - ciagnal dalej, zapalajac
  sie coraz bardziej do slów wlasnych - ile ja gotów jestem rzeczy
  najdrozszych nawet - poswiecic dla ciebie, co dla cie zdolnym
  stlumic, przecierpiec!... Ja gdybym byl cie nie posiadl -
  podeptalbym bez namyslu wszelkie prawa ludzkie, jesliby one stanac
  mi smialy wówczas oporem do zdobycia ciebie!... Ty nie wiesz... nie
  wiesz!...
  
  Roman, pobladlszy, umilkl. Chmura osiadla mu na czole, skrzywienie
  bolesne zadrgalo w ust kacikach. Pochylil na moment glowe.
  
  Och, czemuz nie mógl, czemuz, powiedziec jej Oli, wszystkiego?.. Na
  ustach mu drzalo, przemoca prawie wyrywalo sie z nich wyznanie
  przeszlosci, zdusil je jednak, wtlumil w siebie, z obawy, by te
  piekne lica ukochane nie odwrócily sie oden z pogarda. Po chwili
  znów mówil:
  
  - Tak, ty obszaru, ty glebi uczucia, które wre we mnie, które dla
  ciebie niejedna juz tame zerwalo, nie oceniasz, nie rozumiesz...
  
  Dzierzymirski silniej przycisnal do siebie kibic zony, a
  pochwyciwszy jej rece, przywarl do nich ustami, i pocalunkami
  okrywac je poczal.
  
  - Ty... moja... moja! - szeptal w kólko namietnie, coraz czulej...
  ciszej...
  
  - Ty moja!... Ja za nic w swiecie nikomu cie nie oddam, wydrzec sobie
  nie pozwole!...
  
  A uspokoiwszy sie stopniowo, ciagnal:
  
  - I czyz wobec tego zatem dziwic sie nawet mozesz zlemu humorowi
  memu, owego wieczora, pamietasz, w Lucernie!... To nie byl gniew,
  opryskliwosc, jak to nazwalas, dziwactwo! O, wierz mi - nie!... To
  byla, wywolana cierpieniem tylko - zazdrosc i zal duszy, ze komu
  innemu pozwalasz choc czescia wdzieków twych sie napawac, ze na
  nie patrzy, roscic sobie moze jakies urojone, chocby imaginacyjne
  do nich prawa - mezczyzna inny - nizli... ja...
  
  Roman mówic przestal wzburzony i wzruszony.
  
  - Rozumiesz wiec teraz, kochanie ty moje? rzekl znowu po chwili
  miekko, lagodnie, i spojrzawszy proszaco w oczy sluchajacej go w
  milczeniu Oli, rzucil pytajaco: -Przebaczasz?..
  
  - Alez przebaczam... przebaczam!... - rzekla, usmiechem,
  pieszczotliwie Ola, a ze nikogo podówczas wlasnie w poblizu nie
  bylo - siedzieli w cieniu alei nadbrzeznej nad Lemanem - zarzucila na
  szyje Romana swe dlugie biale rece, i przytuliwszy sie don,
  poczela mu z kolei szeptac:
  
  - Ty mój drogi, jedyny!... Od kwadransa patrze na ciebie i rosne w
  duszy, takis szlachetny, rozumny, piekny... Piekny!... - powtórzyla
  z zalotnoscia, namietnie i przymilajaco sie musnela wargami
  sniada twarz Dzierzymirskiego.
  
  - Nie taki, jak wówczas, zazdrosny, zly, brzydki!...- przekomarzala
  sie z wdziekiem - ale taki zakochany... wielki!...
  
  I Ola czulej jeszcze przycisnela sie do Romana, zblizyla swe wargi
  swieze do jego ust zmyslowych, i mówic poczela gluchym szeptem,
  urywanym od uczucia nadmiaru - przeplatanym pieszczota, pelnym
  tetniacych w nim mlodych pragnien:
  
  - Kocham cie!... kocham... kocham!... Jak nikogo dotad... nigdy,
  nigdy!... - szept przy tem mlodej kobiety zadrzal namietniej
  jeszcze. - Nie ja - to ty przeciwnie nie rozumiesz, nie czujesz, jak
  cie kocham, uwielbiam !...
  
  - Wszak dla ciebie porzucilam ojca, Gowartów, rodzine! Stlumilam,
  zgniotlam uczucia inne!... Pospieszylam na twe wolanie, pobieglam
  za toba, w twe objecia, podeptalam wszystko... wszystko!.. O!... Ja
  bym sobie zarówno wydrzec ciebie nie dala - tys takze mój!...
  mój!...
  
  I szept mlodej kobiety laszacy sie, palacy, zawrotny - skonal...
  
  Zblizone usta mlodych silnie zwarly sie w pocalunku. Na chwile,
  minut pare, zniklo im z oczu wszystko, przesloniete mgla jakby, z
  której jedna jedyna wylonila sie tylko - milosc.
  
  Wokolo zas wciaz nie bylo nikogo. W cieniu drzew tonal w mroku
  tajemniczym, cisz zadumanych pelnym "quai Perdonnet," nadbrzezna aleja
  w Vevey, wijac sie brzegiem Lemanu, u stóp rozrzuconego w górze
  szwajcarskiego miasta.
  
  Nad "Lac Leman" drzal ksiezyc w pelni; przegladal sie w
  glebokich jego toniach, z pieszczota slizgal swe promienie po
  ciemno-modrych falach...
  
  I w blasku miesiecznego swiatla tchnal krajobraz caly jakims
  czarem dziwnym...
  
  A wiec, poza jeziorem, hen, gdzies, w perspektywie, niewyraznie
  srebrzyl sie mglisto Alpejski szczyt wyniosly - w tafli Lemanu,
  ogromnej, szklistej, niby morze, odbijaly sie gwiazdy, topil w nich
  swe wierzcholki wieniec pobliskich gór. Masy ich kadlubów miejscami
  zaciemnialy jezioro, a w ciemniach tych, odbijajacych razaco na
  obszarach wód od fali, tych oswietlonych tasm jasnych, blakaly -
  sie jakies mary i cienie, ze snieznym zaglem sunela cicho
  zgrabna, wysmukla barka...
  
  Ksiezyc tymczasem wzbijal sie coraz bardziej i wyzej, malal,
  stawal sie jasniejszym, przezroczym - milczenie wzrastalo... Fala u
  stóp Dzierzymirskich szemrala teraz cichutko, a tam, z mroków, od
  gór podnóza, na przestrzenie wód Lemanu, skrzace sie pylem
  srebrzystych promieni, marzaco, niepokalana, biala, spokojnie
  wyplywala z wolna ta sama lódz zaglista...
  
  Oderwawszy usta od goracych pocalunków, Roman i Ola patrzyli w
  zachwycie.
  
  Do dusz ich, na piekno czulych, wslizgiwal sie czar tej
  szwajcarskiej, boskiej nocy, studzil krew rozigrana swym bezmiernym,
  majestatycznym spokojem, ponizal, równal z zerem ich troski ziemskie
  ogromem i potega przyrody - podnosil, wzmacnial ducha, dodawal mu
  skrzydel, lecacych w zaswiaty...
  
  Pierwszy z nastroju tego ocknal sie Dzierzymirski i spojrzal na
  zegarek. - O, juz mija dwunasta! Chodzmy, moje zycie! - odezwal sie
  do Oli.
  
  Powstali.
  
  - Ach, jakze noc dzisiejsza jest piekna - jak piekna!.. - z
  zachwytem szepnela Ola - nie zapomne jej chyba nigdy.
  
  - Ani ja równiez! - potwierdzil Roman w zadumie.
  
  Wzial pod ramie zone i ruszyli z miejsca, kierujac sie pod
  góre, ku rozsianym willom miasta.
  
  Milczeli. W glowie Romana huczal chaos róznorodnych mysli. Z nich
  zas jedna, najuporczywsza, wylonila sie zwycieska.
  
  - Milosc, milosc raz jeszcze, i milosc tylko, jedyna, wielka! -
  krzyczal w nim glos podnieconego mózgu - ocalic cie jest w stanie!
  W niej tylko znajdziesz zapomnienie, nia sie upijesz, przy jej pomocy
  zmatujesz bolesna rane przeszlosci, zdusisz sumienia wyrzuty !..
  
  - Bo milosc, to haszysz - wolal ten sam glos dalej - bo milosc,
  to szczescie na ziemi - to raj, to jedna rzecz z tych, tak rzadkich na
  swiecie, dla której warto moze walczyc i trudzic sie, by ja
  zdobyc! - Ona czestokroc cierpieniem i rozczarowaniem tylko, lecz
  ilez razy bólów zycia nagroda - jego zapomnieniem!..
  
  Dzierzymirski zdjal kapelusz z glowy, pod wplywem zas mysli
  ostatnich, opiekunczo i czule objal silnem ramieniem kibic zony.
  
  Postepowali krokiem raznym, idac pustemi, cichemi uliczkami
  bezustannie pod góre. Roman odezwal sie po chwili:
  
  - Zostaniemy dluzej w Vevey; tu tak cicho, samotnie, tak z dala od
  ludzi, od swiata i jego pogwarów - zostaniemy, Oluniu, cóz ty na to?
  - pytajaco nachylil sie ku mlodej kobiecie.
  
  - Alez i owszem, mój ty samotniku - odparla z usmiechem Ola - a
  zreszta, wszak nie zwiedzilismy jeszcze wszystkiego...
  
  - Ach tak, prawda... moje zycie, prawda... Koniecznie zobaczyc musimy
  wszystko! - mówil Roman. Umilkli znowu, zatopieni w myslach.
  
  Od parodniowego pobytu swego w malem nadlemanskiem miasteczku,
  Dzierzymirscy prowadzili zywot pracowity. Wstawali raniutko, odbywali
  wycieczki i spacery po okolicy; nie dalej, jak dzis, zwiedzili
  pobliskie Montreux i slawny "Chateau Chillon;" obejrzawszy go wewnatrz
  dokladnie, jego starozytne , sale i wiezyce, miejsca kazni - ponure
  wiezienia, z zachowana dotad tak zwana "oubliette," nad
  trzystumetrowa glebia Lemanu.
  
  Wsród narodowych spiewów szwajcarskiego ludu, towarzyszacego im w
  kolejce, zwiedzili oni równiez przed paru godzinami góre
  "Soim-Pèlerin," majac swiezo jeszcze w pamieci cudny z wierzcholka
  jej widok na szafiry jeziora i miasto Vevey, zaciszne, pogodne, rzucone
  niby na ekran zielonego podnóza gór - zadumane, pelne melancholyi i
  cichego smutku...
  
  - Wiesz, Oluniu, co ci powiem? - odezwal sie nagle do zony Roman,
  gdy, mijajac wlasnie wysokie, gotyckie wiezyce pieknego kosciola
  katolickiego, zaglebiali sie w aleje, poprzez drzew liscie,
  rozjasniona tajemniczo cieniami ksiezycowego swiatla...
  
  - Otóz - ciagnal po przelotnej chwilce wahania - ze napisalem do
  jednego z dawnych znajomych, by donosil mi, co sie dzieje z ojcem
  twoim w Gowartowie...
  
  - Ty zrobiles to? O, mój drogi, najdrozszy, jakis ty dobry,
  poczciwy, zloty! - wykrzyknela szczerze uradowana Ola i przytuliwszy
  sie do Romana, usciskala go serdecznie.
  
  - A tak, ja, we wlasnej osobie, tak czesto bowiem smutna bywalas...
  - potwierdzil Dzierzymirski, i urwal nagle.
  
  Przyjemnego a jednoczesnie i przykrego doznal on wrazenia. Mila
  byla mu mysl, ze odgadlszy utrapienie zony, ulzyl jej. Smutno
  nieco, widzac bowiem na twarzy zony tak pogodna radosc, poczul,
  iz o odebranym juz liscie wspomniec nie mógl. Ten, choc nie
  wesoly, nie wiózl jednak jeszcze ze soba zlych wiadomosci, gdy
  natomiast nastepne - kto wie?
  
  - Ha, trudno, - powiedzial sobie w duszy Dzierzymirski - niech cieszy
  sie! Nie zatruje ja jej tej chwilki zadowolenia.
  
  - I dotad niema zadnej odpowiedzi? - skwapliwie pytala tymczasem Ola.
  
  - Nie, kochanie - sklamal gladko Roman - ale nadejdzie niebawem,
  podalem adres Vevey...
  
  - Podales? - ucieszyla sie znów Ola - no, to dobrze, bo ja mimo
  woli bije sie z przypuszczeniami nieraz, co tam oni wszyscy mysla o
  mnie, czy potepiaja bardzo, czy gniewaja sie, czy smuca?..
  
  Ola ucichla i cien smutku przemknal po jej twarzy.
  
  - No, no, cóz to znów za niepokoje? - podchwycil Roman, korzystajac
  zas, iz na ulicy nikogo nie bylo, pospieszyl z pocieszeniem,
  pieszczac czule mloda kobiete.
  
  I znowu zagrala w nim nienasycona milosc namietna, ogarnela,
  zdeptala wspomnienia - zakrólowala sama!..
  
  Niebawem Dzierzymirscy odszukali swa wille, juz ciemna calkiem i
  uspiona, a bladzac chwile po pustych korytarzach, dotarli
  nareszcie do duzego pokoju z balkonem, który zajmowali tu na pierwszem
  pietrze.
  
  Kroki zapóznionych przybyszów zmacily cisze willi, skrzyp drzwi
  zgrzytnal falszywym dzwiekiem w ogólnej harmonii powszechnego
  milczenia.
  
  W pokoju okna byly otwarte, i panowalo w nim powietrze rzezkie,
  swieze, od gór plynace. Wchlaniajac je z luboscia,
  Dzierzymirscy poczeli gospodarzyc u siebie. Roman po chwili wzial
  sie do zamykania okien, Ola zas, zapaliwszy swiatlo, zdjela
  kapelusz i wolno poczela sie rozbierac.
  
  Lecz oto nagle podskoczyli oboje. W zupelnej bowiem ciszy uspionego
  domu, tuz po za sciana sasiedniego pokoju, rozlegly sie silne
  uderzenia. Ktos bez ceremonii walil w mur piesciami, chcac
  widocznie zamanifestowac swoja tam obecnosc, a zarówno i fakt ze,
  halasujac, spac mu przeszkadzano.
  
  Wkrótce jednak rozjatrzone uderzenia ustaly i posypala sie garsc
  nieestetycznych, wyrazonych glosno i ze zloscia epitetów.
  
  Tyle bylo bezwiednego komizmu w stukaniu tem i w poirytowanym glosie,
  zaspanym jeszcze, ze Dzierzymirscy rozesmieli sie wspólnie i
  szczerze.
  
  - To ta slodziutko-grzeczna rozwódka, podstarzala, pseudo - wielka
  pani, elegantka, wiesz .. co to przy obiedzie, siedzi kolo nas -
  objasnila pólglosem Ola - (w szwajcarskich hotelach-willach,
  zwanych "pensions," obiaduja wszyscy razem).
  
  - Tak?.. - zdziwil sie Roman - nie wiedzialem... A to oryginal baba,
  naturalnie, nie przypuszcza zapewne, iz my tu mieszkamy... Zlapala
  sie... Jak to jednak i pozory falszywej ukladnosci zdradzaja
  czestokroc to zwierze, ukryte w czlowieku - filozoficznie dorzucil.
  - Ale, ale... - ciagnal dalej, z usmiechem - wyobraz sobie,
  Oluniu... Zapomnialem ci powiedziec. Tu, na górze nad nami - wskazal
  sufit palcem i rozesmial sie - mieszka drugie dziwadlo:
  Pamietasz... ta mala, nasze vis-a-vis, zólta stara panna... Otóz
  wynajmuje ona az piec pokoi próznych naokolo siebie, a wiesz
  dlaczego? - Tu Roman po raz drugi glosniej jeszcze parsknal
  smiechem. - Zeby jej w nocy nie halasowano! Madrzejsza od naszej
  sasiadki, co?...
  
  Ola zasmiala sie z kolei srebrzyscie. Sluchajac meza, zdjela
  wlasnie przed chwila suknie, i siadala obecnie przed lustrem, z
  obnazona szyja i ramionami. Pragnac rozczesac wlosy, przechylila
  sie w tyl i poczela rozwiazywac je leniwym ruchem rak.
  
  - Poczekaj - rzucil zywo Dzierzymirscy - damy tej babie odpowiedz
  muzyka calusów!.. Przypomni sobie moze luba rozwódka malzonka!..
  Ha-haha, a to sie wsciekac dopiero bedzie!..
  
  I swawolnie, ze smiechem, Roman przylgnal wargami do ramion Oli, i
  poczal calowac je glosno, cmokajac z luboscia.
  
  - Ohe!.. la - bas!.. On dort ici!.. - rozlegl sie po chwili za
  sciana gardlowy, swiszczacy glos, pelen nienawisci i jadu.
  
  - Buch! buch! buch! - rozlegly sie znów w pasyi uderzenia o mur
  wsciekle.
  
  Ola smiala sie serdecznie, Roman nie przestawal calowac
  zamaszyscie.
  
  - Dosyc juz, dosyc! - szepnela mloda kobieta, z trudnoscia
  hamujac wesolosc, - prosze mi wynosic sie teraz - szepnela w
  slad za tem, z pieszczota w glosie. - Idz na balkon! - dodala, i
  przechyliwszy wysoko gietka swa szyje na porecz krzesla, podala
  Romanowi do pocalunku rozchylone swe wargi zalotnie patrzac nan z pod
  dlugich rzes...
  
  Cudna i wdzieczna swych linji harmonia, biust kobiecy przemknal
  ponetnie w tym ruchu falistym przed rozkochanym wzrokiem mezczyzny.
  
  Dotknal ustami ust i z wezbrana miloscia w sercu wyszedl na
  balkon.
  
  Tu zapalil cygaru i znowu wchlonal w siebie pelnym, szerokim
  oddechem, orzezwiajaca atmosfere cichej szwajcarskiej nocy.
  Spojrzal w dól. U stóp jego szklilo sie w dali tam i ówdzie
  srebrem rozblekitnione jezioro. Do powierzchni jego pieszczotliwie
  tulily sie jeszcze gdzieniegdzie ostatnie mgielki, blakajace sie
  zazwyczaj dzien caly, od rana, po Lemanie, i wespól z bialemi
  mewami muskajace stale grzbiety jego fal.
  
  Ksiezyc juz byl bardzo wysoko. Snopami swiatla dotykal teraz
  grzbietów gór, mienil sie fosforycznie na wierzcholkach dalekich
  snieznych szczytów.
  
  A tam, w dole, zadumane, ciche usypialo miasto... Jedne po drugich, jak
  iskry dopalajacego sie plomienia, ogniki - gasly w domostwach Vevey
  swiatelka, kolejno - stopniowo nikly...
  
  Dzierzymirski, z zadowoleniem, wciagal wciaz w piersi zdrowy
  powiew, plynacy z dali, wypuszczajac zarazem z ust male obloczki
  niebieskawego dymu.
  
  Obecnie - chwilowo, byl on zupelnie szczesliwym! Tu, w zacisznym
  gór zakatku, czul on podwójnie, jako swoja wylaczna wlasnosc
  ubóstwiana kobiete, kochal ja zdwojonym sil zywotnych zapasem, a
  czujac równoczesnie wzajemnosc jej ku sobie nieklamana, nurzal
  sie w uczuciu tem, z rozkosza plywaka, rzezko wsród
  rozslonecznionych wód wesolych plynacego w dal radosnego jutra!
  Wizye przykre zniknely zupelnie, robak wewnetrzny, toczacy ducha
  Romana, przestal go dreczyc na chwile... Dawka milosci ukolysane
  sumienie - spalo.
  
  - Romciu!.. Romeczku!.. - uslyszal naraz Dzierzymirski pieszczot
  obietnic pelny, wolajacy go glos kobiety.
  
  - Ide... ide! - odparl pospiesznie i rzuciwszy cygaro, przestapil
  próg balkonu.
  
  Swiatlo w pokoju zgaszonem juz bylo. Tajemnicze natomiast
  blekitno-srebrne ksiezycowe fale zalewaly komnatke, a w
  pólswietle tem majaczyla postac Oli i bielaly alabastrowe jej
  ramiona.
  
  Dzierzymirski, wchodzac, chcial przymknac za soba obite szarem
  suknem balkonowe okiennice.
  
  - O, nie... nie zamykaj !.. Tak ladnie ksiezyc swieci, tak
  slicznie!.. - poslyszal w tejze samej chwili prosbe Oli. Roman
  usluchal, a zamknawszy tylko szczelnie okienne ramy balkonu,
  skierowal sie szybko w glab pokoju.
  
  ***
  
  Jeszcze we mglach wczesnego poranku drzemaly góry, jezioro i
  niezbudzone, senne miasto Vevey, gdy do drzwi pokoju Dzierzymirskich
  zapukal ktos dyskretnie.
  
  Roman, który obserwowal wlasnie przez okna mglisty krajobraz, na ten
  odglos zerwal sie pospiesznie. Odziawszy sie szybko, nie pytajac
  przez drzwi glosno, kto zacz, by nie zbudzic Oli, skierowal sie ku
  wyjsciu z komnaty... Otworzyl drzwi cicho...
  
  - Bonjour, monsieur! - pozdrowila go, przeciagajac spiewnie,
  wpólubrana, usmiechnieta wstydliwie, mloda Szwajcarka, i podala
  jakis papier.
  
  - Co to jest? - z cicha pytajaco rzucil po francusku.
  
  - Telegram! - brzmiala odpowiedz.
  
  - A... dziekuje - odparl Roman i zamknal drzwi. Niepokój wyrazny
  odbil sie na wyrazistem obliczu jego; cichutko podbiegl na palcach do
  okna i goraczkowo rozwinal cwiartke papieru.
  
  Stlumiony gwaltem okrzyk zabrzmial w pokoju przyciszonem echem, i
  telegram z reki Romana upadl mu na posadzke. Poprzez szyby balkonu
  Dzierzymirski spojrzal blednym wzrokiem przed siebie.
  
  Tam, gdzies w oddali, poza wierzcholkami gór, zarózowialo sie
  cos niewyraznie, plonilo... W mglach tajemniczych zniknal caly
  wczorajszy krajobraz, a poza niewidzialnymi tylko szczytami Alp,
  pokrytymi jakby woalem, gdzies, daleko, - zakryta wstydliwie,
  wschodzila snac jutrzenka...
  
  Roman, blady jak plótno, przeniósl wzrok swój w przeciwna strone
  komnaty. Usmiechnieta, cicha spala tam Ola... Z pod lekkiej koldry
  wysunela sie jej glówka urocza, rzesy dlugie kladly swe cienie
  na rumiana twarzyczke, usteczka ponetne z koralu marzacym, od
  rzeczywistosci dalekim, rozchylaly sie usmiechem...
  
  Dzierzymirski patrzyl wciaz na nia, z czuloscia wspólczuciem,
  bólem...
  
  - Biedna!.. biedna!.. - wyszeptal - Biedna!.. powtórzyl ciszej
  jeszcze. Bolesne skrzywienie przemknelo mu po ustach, i odwróciwszy
  twarz, - nieruchomy, oparl sie w zadumie o szyby okien balkonu.
  
  
  ---------
  
  
  Babie lato snulo swa przedze... Czepialo sie na zagonach
  poruszonej swiezo czarnoziemnej gleby; laskotalo nozdrza siwych
  wolów, w trzy pary leniwie sunacych u plugów, obmotywalo sie
  swawolnie wokolo ich przepysznie rozroslych rogów i bieglo dalej,
  unoszone wietrzykiem, by przytulic sie do rozgorzalej w sloncu
  czerwienia i zlotem sciany borów, do samotnych grusz polowych i
  zgarbionych strzech ukrainskich chatek, a zagladajac po drodze w
  ukolysane jesienna cisza jary - ginelo gdzies w stepie dalekim,
  splatajac tam ze soba usciskiem trawy, bodjaki i polne kwiecie -
  pracowicie przedzac wszedy ustawiczna nic swa biala.
  
  Droga do Gowartowa, galopem, co kon wyskoczy, pedzila czwórka koni,
  unoszac w tumanie iskrzacej sie od slonca kurzawy powóz, a w nim
  dwie osoby. Pierwsza z nich byl ksiadz proboszcz, z pobliskiego
  miasteczka, druga - Krasnostawski.
  
  Jak huragan, minawszy pochylona garstke ludzi, kopiacych w poblizu
  lan buraków, oraz cmentarzyk wiejski, cichy, pelen uroku - pojazd
  wpadl do siola. Z zagród chlopskich wyskoczyly psy i szczekac
  poczely zajadle; wystraszone dzieciaki, o plowych, prawie bialych,
  wlosach, rzucily sie, uciekajac w poplochu, a przedzace konopie
  wiesniaczki, w barwnych swych strojach, chustkach i wyszywanych
  koszulach, stawaly zdziwione, przeprowadzajac migajacy pedem pojazd
  niespokojnem okiem.
  
  Zziajana, okryta potem czwórka koni, zwolnila wreszcie biegu, i
  stepa, wolniutko, ostroznie spuszczac sie zaczela z pagórka na
  wiejska groble.
  
  - Czy ksiedza dobrodzieja nie znuzyla nasza tak predka jazda?..
  Cóz robic jednak, kiedy inaczej nie zdazylibysmy moze... -
  odezwal sie Krasnostawski, korzystajac z mniejszego pedu powietrza.
  
  Barczysty ksiadz, o inteligentnem wejrzeniu duzych czarnych oczu i
  brwiach kruczych, odbijajacych wyraziscie od bialych wlosów,
  wymykajacych mu sie spod kapelusza, obruszyl sie na to pytanie.
  
  - Ale, cóz znowu!.. - odparl. - Oby tylko ten zacny pan January
  dozyl blogoslawionej chwili i mógl pojednac sie z Bogiem!..
  
  Umilkl ksiadz, i niebawem z poboznem westchnieniem, dorzucil:
  
  - O to ostatnie wlasnie od czasu, gdy jedziemy, mysl ma ku
  Najwyzszemu wznosze... Moze jej usluchac raczy!..
  
  - Doktór mówil, ze z godzin trzy pozyje - odparl Krasnostawski, a
  wyjmujac zegarek, rzekl jeszcze: - Od chwili tej minelo dwie
  godziny...
  
  - Ach, ci lekarze! - machnal reka ksiadz stary - cóz tam
  ostatecznie wiedziec oni moga - wszak wszystko w reku Stwórcy-Pana!
  Ja, na przyklad, pewnego razu bylem juz konajacym, a jednak, po
  przyjeciu Przenajswietszego Sakramentu i Olejów Swietych -
  wyzdrowialem...
  
  Umilkli. Ksiadz zas po chwili, widzac, ze furman wciaz jedzie
  stepa, zauwazyl:
  
  - Ale moze bysmy znów pojechali nieco predzej, nieprawdaz?
  
  - Naturalnie, niech minie tylko most i groble - odrzekl Krasnostawski.
  
  U stóp ich szumialo w tej chwili kolo u mlyna, pryskajaca oden
  wodna piana szeroko rozlewala sie na senna tafle duzego stawu, w
  której przegladaly sie pozólkle szczyty gowartowskiego parku.
  
  Za grobla znowu ruszyli galopem, i niebawem, wyminawszy jeszcze
  czesc wsi, zajechali przed ganek palacu. Na spotkanie wybiegl stary
  lokaj, klucznica i kilku domowników.
  
  W ciszy, przerywanej tylko parskaniem i sapaniem spienionej zziajanej
  czwórki koni, z lekiem, na stopniach kocza, Krasnostawski zapytal
  glosnym szeptem:
  
  - Zyje?..
  
  - Zyje !.. Zyje !.. - odparli wszyscy chórem, lokaj zas natychmiast
  dorzucil:
  
  - Chwala Bogu na wysokosciach... Pan doktór powiedzial, ze moze i
  do jutra rana...
  
  - A gdziez pan doktór? - pytal dalej Krasnostawski.
  
  - A ot, tylko co patrzec, jak odjechal.. Pono do Karolówki, bo tam
  mlodsza jasnie pani niezdrowa...
  
  - Niezdrowa!.. - obruszyl sie plenipotent. - Tu przeciez konajacy w
  domu, mógl chyba zostac jeszcze! - dorzucil gniewnie, zly na
  widoczna obojetnosc wiejskiego eskulapa. Obejrzal sie.
  
  Ksiadz z nim przybyly wysiadal wlasnie z powozu, poprzedzany
  towarzyszacym mu chlopaczkiem... Rozlegl sie wkrótce dzwiek
  uroczysty koscielnego dzwonka - w progi palacu wstepowal Syn Bozy,
  utajony w Przenajswietszym Sakramencie...
  
  W pare minut pózniej, do pokoju chorego juz wchodzil ksiadz;
  idacy w slad za nim Krasnostawski zostal na progu i spojrzal w
  glab sypialni chorego.
  
  Na lózku zamajaczyla mu blada, juz nie z tego prawie swiata,
  sedziwa twarz pana Januarego. Drzwi zamknieto jednak w tej chwili -
  Krasnostawski cofnal sie dyskretnie i poczal przechadzac sie
  wielkiemi krokami po pokoju.
  
  Od czasu powrotu z podrózy swej do miasta, na nim jednym prawie
  spoczywalo wszystko. Przepedzal noce cale u chorego, dogladal go
  osobiscie, wzywal lekarzy, konsylia.
  
  Dzis, widzac, iz juz koniec nieodwolalny sie zbliza, a smierci
  widmo blaka u progów palacu, znaglony, pojechal po ksiedza, dnia
  poprzedniego juz, ciety przeczuciem, zatelegrafowawszy o
  nieszczesciu do marszalkowej, Ladyzynskiego oraz do dawnego kolegi
  swego, Tarnopolskiego.
  
  Od tego ostatniego bowiem odebral list iscie enigmatyczny, w którym
  proszono go usilnie, by doniósl szczególowo o wszystkiem, co sie
  dzieje w Gowartowie.
  
  Zanadto przyrodzonego sprytu posiadal w sobie Krasnostawski, by nie
  odgadnac, ze poza kolega jego, Tarnopolskim, ukrywa sie ktos inny,
  zainteresowany bardzo. Domyslil sie, iz byl nim prawdopodobnie
  dobry znajomy tegoz, Dzierzymirski, i dlatego nie ominal wyzej
  wzmiankowanego Tarnopolskiego, równiez donoszac mu, ze Gowartowski
  umiera.
  
  Smutny i blady, w przechadzce swej po pokoju, przystanal nagle
  Krasnostawski, poslyszal bowiem w tej wlasnie chwili glosy i szepty
  w przyleglej komnacie chorego.
  
  - Spowiada sie... - rzekl do siebie, i zblizywszy sie do okna,
  spojrzal w zadumie.
  
  Tak samo, jak codzien, podlewano dzisiaj pod zblizajacy sie wieczór
  klomby kwiatów, tak samo znizajace sie juz slonce slalo cienie
  na aleje parku, na staw, porozrzucane w ogrodzie lawki, na chaty
  siola, i step w perspektywie.
  
  - I tak samo bedzie jutro, pojutrze - zawsze! Tak samo slonce i
  wszystko weselic sie bedzie, nic porzadku swego nie zmieni, choc
  dusza tego zakatka uleci w zaswiaty!.. - szeptal Krasnostawski, i
  rzuciwszy sie na fotel, podparl rekami glowe, a mysli goniac sie
  przelatywaly mu po glowie.
  
  - O, jakze okrutna jest smierc! - myslal. - Jak pelna zagadki
  niezwalczonej potegi, przed która tylko w pokorze chylic musimy
  milczaco czola!
  
  I nic kamiennego jej serca nie wzruszy, nic nie zatrzyma - ona w swej
  nieublaganej godzinie przyjsc musi !..
  
  - Straszne, straszne!.. - szepnal znów do siebie pochylony
  mezczyzna. - Tem straszniejsze, iz niezrozumiale, nieujete rozumem
  ludzkim, zawsze, zda sie, nowe, choc prawieczne w sobie; zawsze tak
  samo niedoscigle, niezmiennie na wszelkie pytania odpowiadajace
  sfinksa zagadka...
  
  - I mnie to kiedys przecie spotka, wszak i ja umre!.. - rzekl
  glosno do siebie Krasnostawski. - A potem ?.. - szepnal z trwoga.
  
  I z pytaniem tem na ustach utkwil wzrok bledny we drzwi sasiedniego
  pokoju...
  
  Drzwi te tymczasem roztwarly sie cicho i na progu ukazala sie,
  natchniona w tej chwili jakby twarz ksiedza i postac jego wyniosla.
  Krasnostawski, zbudzony ze swych mysli ponurych, zywo podbiegl ku
  niemu.
  
  - Cóz, ksieze proboszczu? - zapytal.
  
  - Wszystko dobrze... Zbratala sie dusza jego z Panem... - odparl
  tenze z powaga.
  
  - Ale? ale, czy ksiadz dobrodziej nie uwazal przypadkiem ?... To
  jest... - platal sie Krasnostawski - powiedziec chcialem, czy
  choremu przypadkiem nie lepiej?...
  
  - Ha, Bóg wiedziec raczy... Nam pozostaje pogodzic sie tylko z Jego
  Najwyzsza Wola!.. - tym samym tonem odrzekl sluga Panski.
  
  - Zapewne!.. - baknal Krasnostawski. Zapanowalo chwile ciezkie,
  olowiane milczenie. - Ach, ale przepraszam najmocniej ksiedza
  dobrodzieja - uprzejmie przerwal pierwszy mlody czlowiek - w tej
  chwili podwieczorek podac kaze, ksiadz dobrodziej utrudzony droga,
  glodny zapewne!... - i Krasnostawski ku drzwiom sie skierowal
  pospiesznie.
  
  - Nie, dziekuje ci, panie Boleslawie! Jechac musze...
  
  - Juz? - zdziwil sie mlody plenipotent.
  
  - A tak, serce, jutro odpust u mnie, roboty huk!.. Kaz zaprzegac,
  jesli laska, a ja tymczasem w ogrodzie poczekam i modlitwy swe
  przedwieczorne odmówie.
  
  - W tej chwili sluze ksiedzu dobrodziejowi... - rzucil w
  póluklonie Krasnostawski i znikl za drzwiami.
  
  Ksiadz zajrzal jeszcze do chorego; pozostawiony na opiece
  staruszki-klucznicy, z pogoda na obliczu swem dziwna lezal on
  spokojnie.
  
  Widzac to, proboszcz wyszedl.
  
  Z dobry kwadrans migala wysoka, czarna sylwetka jego na tle zieleni, po
  wygracowanych starannie alejach parku, poczem w poblizu modlacego sie
  w skupieniu ksiedza pojawil sie Krasnostawski.
  
  Zaturkotalo jednoczesnie... Z uszanowaniem przez wszystkich
  odprowadzony, proboszcz wsiadl niebawem do powozu. W pare minut
  pózniej pojazd, unoszacy go, znikl za wjazdowa brama palacu...
  
  Stojacy na ganku Krasnostawski poruszyl sie machinalnie i przez
  milczace palacowe komnaty skierowal do pokoju pana Januarego.
  
  - Cóz? jakze?.. - zapytal zaplakanej staruszki, siedzacej kolo
  loza chorego.
  
  - Teraz... lezy niby spokojnie - wyjakala cicho.
  
  - No, to prosze isc odpoczac, ja zostane i dam znac, gdy zajdzie
  tego potrzeba - stanowczo odezwal sie Krasnostawski.
  
  Po opieraniu sie dluzszem, staruszka, znuzona i senna wysunela
  sie z pokoju, Krasnostawski zas, podszedlszy do fotelu, stojacego
  przy lózku, usiadl ciezko.
  
  Cisza martwa zagoscila w komnacie... Gowartowski, oddychajac
  niepostrzezenie lekko, spokojny, lezal wciaz nieruchomo; znuzeni
  domownicy rozpierzchli sie, kazdy do swego zakatka i odglos zadny
  nie dochodzil tutaj, tylko poprzez zapuszczone firanki oraz story
  rzucalo swe jaskrawe blaski znizajace sie juz slonce...
  
  Krasnostawski, zmeczony zyciem ostatnich dni kilku, zamyslil sie
  gleboko, fizycznie wypoczywajac zarazem.
  
  Od czasu do czasu spojrzenie przenosil na starca, poczem zapadal znów
  w zadume, polaczona z nieokreslona apatya, gniotaca go swym
  ciezarem, z poczuciem bezradnosci, w obliczu zblizajacej sie nie
  odwolalnie, kroczacej smialo smierci!
  
  Minelo w ten sposób dwie godziny.
  
  Na ciemne zaluzye u okien padaly teraz prostopadle dogasajaca
  czerwona luna ostatnie zachodu promienie, majaczyly ognikami
  krwawymi po posadzce i scianach, a spoza parku, z oddali, niewyraznie
  jakies dla ucha dochodzily odglosy...
  
  To pracowity, znojny konczyl sie gdzies tam, po polach i siolach
  pogodny dzien jesieni; to, spiewajac chórem smetna ukrainska
  dumke - wracaly po pracy dziewczeta i molodycye, z buraczanych
  lanów, gromada...
  
  Nagle Krasnostawski, z przymknietymi oczyma w fotelu swym zaglebiony,
  ocknal sie, drgnawszy na calem ciele nerwowo. Spojrzal na
  chorego...
  
  Usta pana Januarego szeptaly cos niewyraznie, poruszaly sie szybko
  - wreszcie uniósl sie on na poduszkach i wzrokiem blednym spojrzal
  wokolo.
  
  Krasnostawski juz byl sie zerwal i stal teraz kolo lózka
  blisko.
  
  - Kto to jest?.. Kto to?.. - wyszeptal chory, z trudnoscia.
  
  - To ja, Krasnostawski, Kra-sno-staw-ski - powtórzyl dobitnie.
  
  - A, a... to dobrze... dobrze... - pan January zaczerpnal plucami
  powietrza i po chwili zupelnie juz przytomnie przemówil lamanym,
  cichym glosem:
  
  -Mój panie Boleslawie, odslon, prosze cie, okno, choc jedno...
  Tak tu ciemno...
  
  Krasnostawski, usluchawszy natychmiast zlecenia, podniósl rolete.
  
  Slonce juz bylo zaszlo. W pierwszych usciskach nadchodzacego
  zmierzchu staly cicho pólobnazone drzewa parku, przeplatane
  gdzieniegdzie czerwienia, slaly sie aleje zóltawym od opadlych
  liscie kobiercem - bielaly niewyraznie w dali zagrody siola,
  ciemnialy jego osady, senna i mroczna swiecila tafla stawu.
  
  Krasnostawski, odwróciwszy sie od okna, spotkal smutny, pelen
  tesknoty wzrok starca, utkwiony w roztaczajacy sie poza oknem
  krajobraz.
  
  Do lózka zblizyl sie pospiesznie.
  
  - Dziekuje ci... mój kochany... pani Boleslawie... dziekuje -
  odetchnal Gowartowski i dokonczyl ciszej:
  
  - Ostatni to raz... ostatni widze to wszystko! - uczynil reka ruch
  slaby, a wskazujacy widok otulonego mrokiem siola i pól szerokich.
  
  - Dlaczego? - podchwycil szybko Krasnostawski, - uwazam wlasnie, ze
  glos panski ma dziwnie zdrowe brzmienie - da Bóg, bedzie lepiej...
  
  - Och... nie! Nie bedzie lepiej - westchnal pan January - nie
  bedzie... to tylko na chwile...
  
  Znów przestal, i zaczerpnawszy powietrza, ciagnal dalej,
  uczyniwszy jednoczesnie prawa reka ruch zniechecenia pelny.
  
  - Ja czuje, widze, ze koniec, smierc sie zbliza... Nic mi juz
  nie pomoze - wola Boska!.. - znów przerwal... w minute zas mówil:
  
  - Wlasnie... wlasnie powiedziec cos chcialem tobie... kochany
  panie Boleslawie... usiadz... - i pan January wskazal swa woskowo -
  zólta reka taborecik.
  
  Krasnostawski usluchal.
  
  - Poczekaj chwile... odpoczne... - wyszeptal oslabiony bardzo.
  Oparl glowe o poduszki i oddychac poczal ciezko, na bladej zas
  twarzy jego zakwitl i zgasl niebawem rumieniec nikly.
  
  Krasnostawski wyczekiwal, milczac.
  
  - Moze podac panu co do picia? - zapytal po chwili.
  
  Przeczacy ruch reki byl cala odpowiedzia pana Januarego. W
  dziesiec zas moze minut pózniej glosem slabym, przerywanym co
  chwila ciezkim oddechem, przemówil cicho :
  
  - Tys dobry... ty jeden... tak, jeden, jedyny, cos mnie nie
  opuscil... Uczynili to wszyscy: siostra, Ladyzynski, córka... -
  spuscil glowe i umilkl, a dwie lzy duze, perliste zablysly w
  jego niebieskich, przybladlych zrenicach i stoczyly sie z wolna po
  wychudlej twarzy. Po chwili ciagnal znowu:
  
  - Zle uczynila Ola, zle bardzo... Nie poniewiera sie tak rodzicem,
  nie depce sie tak przywiazania ojca... nie, nie, po stokroc razy
  nie!... - powtórzyl z moca w oslablym glosie, i z ta skarga na
  ustach przeciw dziecku ostatnia, upadl na poduszki w znuzeniu, jak
  sciana blady.
  
  Krasnostawski, ze wspólczuciem, ujal reke starca w dlon prawa,
  a gdy Gowartowski ponownie uniósl sie na poslaniu, opiekunczo i
  silnie podparl, podtrzymal swem lewem ramieniem jego cialo wychudle.
  
  - Dziekuje ci, bardzo dziekuje!.. - wyszeptal pan January i mówic
  poczal dalej, glosniej nieco, lecz ochryplym juz od zmeczenia i
  wysilku glosem :
  
  - Ale nie o tem mówic chcialem, nie o tem! Przeciwnie... - znów
  zamilkl sekund kilka.
  
  - Przeciwnie - powtórzyl - ja Oli przebaczam, majatek caly
  zapisalem jej wylacznie, tylko... tu zatrzymal sie starzec dluzej
  nieco, jakby w ostatnim wysilku trudno mu bylo jasno wyrazic mysl
  swoja - tylko - ciagnal - ze testamentów jest dwa: jeden u
  notaryusza, zlozony dawno, na korzysc Oli... drugi... na jej
  niekorzysc...
  
  Umilkl znów Gowartowski blady i zmeczony, a po chwili konczyl:
  
  - Ten ostatni, pózniejszy, napisalem w chwili nierozumnego gniewu...
  Jest w mojem biurku, szuflada lewa, na wierzchu... Podre go!..
  
  Tu pan January, oswobodziwszy sie od podtrzymujacego go ramienia
  Krasnostawskiego, opadl na poduszki wycienczony.
  
  - Czy przyniesc mam ten testament? - poddal Krasnostawski.
  
  Ojciec Oli Dzierzymirskiej przyzwalajaco skinal glowa i slabym
  ruchem reki poruszyl kluczyk od szufladki stojacego obok loza
  stoliczka.
  
  Krasnostawski zrozumial. Wysunal szybko szuflade, wzial stamtad
  pek kluczy i oddalil sie cicho.
  
  Blady, oddychajac ciezko, w oczekiwaniu mlodego czlowieka,
  odpoczywal Gowartowski... W ciszy gluchej minelo z dziesiec minut.
  Na progu wreszcie ukazal sie Krasnostawski, trzymajac w reku duza
  koperte.
  
  Na jego widok pan January goraczkowo, o wlasnych silach, uniósl
  sie na poslaniu i wyciagnal reke po testament.
  
  - Dziekuje... - wyszeptal.
  
  Odebrawszy zas od Krasnostawskiego koperte, otworzyl ja drzaca
  reka, wyjal arkusz papieru, znajdujacy sie tam i rozerwal zwolna
  na cztery czesci. Potem wlozyl na powrót do koperty zniszczony
  test, a zwróciwszy sie do Krasnostawskiego, glosem dziwnie
  dzwiecznym, stanowczym, wymówil:
  
  - Oddasz to jej... Oli - i umilkl, opadlszy znowu na poduszki.
  
  Mlody plenipotent machinalnie wzial koperte schowal ja do kieszeni
  surduta. Wpatrzony w starca, na którego twarzy igral w tej chwili
  jakis pelny dobroci usmiech, blady, tkliwy - milczal wzruszony, a
  dwie lzy nieposluszne zakrecily mu sie w oczach.
  
  Glosem cichym, jakby dogasajacym, mówil tymczasem jeszcze pan
  January:
  
  - Nie zapomnij oddac... Pamietaj!.. - urwal, a po chwili:
  
  - Powiedz... takze Oli... ze przebaczam... jej... i... jemu!..-
  dokonczyl z trudnoscia, w wysilku ostatnim i z wypiekami na twarzy,
  trupio blady, umilkl...
  
  Palaca sie u obrazu Matki Boskiej nad lózkiem, z czerwonego szkla,
  lampka rzucila w tej chwili promien jasny na oblicze starca...
  
  W zmierzchu idacego wieczora twarz Gowartowskiego zajasniala jakims
  nadziemskim jakby wyrazem szlachetnej dobroci... Krasnostawski
  jednoczesnie poprawil poduszki u loza i pochylil sie nad chorym,
  zdalo mu sie bowiem, iz tenze porusza ustami.
  
  Rzeczywiscie. Niedoslyszalnym, urywanym szeptem mlody czlowiek
  poslyszal jeszcze:
  
  - Dziekuje... tys dobry!.. Mówic juz... wiecej... nie... moge...
  
  Poruszony slowami chorego starca, zdenerwowany, wzruszony odstapil od
  lózka Krasnostawski i przygnebiony, usiadl w fotelu.
  
  Minelo z dziesiec minut.
  
  Widzac, ze chory lezy teraz zupelnie juz cicho, mlody czlowiek po
  chwili powstal, posluchal oddechu jego, poczem wysunal sie
  cichutko z pokoju. Dusilo go cos w gardle...
  
  W sasiednich komnatach pusto bylo calkiem i szaro juz zupelnie.
  Mrok wieczora wciskal sie do palacu coraz natarczywszy, wszedzie,
  samotny, cichy, smutny. Krasnostawski bez halasu otworzyl podwoje
  balkonu i wyszedl na werande, spragniony odetchnac swiezszem
  powietrzem...
  
  Oparl sie o balustrade, chlodzic poczal rozpalone czolo zimnym
  powiewem jesiennego wieczora i stal tak nieruchomy dosc dlugo,
  oglupialy jakby na razie, bezmyslny...
  
  Nagle milczenie pograzajacego sie coraz bardziej w mroki domu i
  parku, przerwal jednostajny donosny, odglos dzwonu w poblizu. To
  codziennym, panujacym w Gowartowie, zwyczajem, zwolywana sluzbe na
  wieczorna kolacye.
  
  Krasnostawski sie ocknal, a jednoczesnie poczul pragnienie i
  glód.
  
  Wrócil do komnaty, zamknal drzwi oszklone od werandy, a napotkawszy
  po drodze jakas pozostawiona swiece, zapalil ja pospiesznie i na
  palcach skierowal sie poprzez kilka komnat do jadalnej sali. Dobe
  cala Krasnostawski nic, prócz kilku szklanek herbaty, w ustach nie
  mial - mlody organizm dopominal sie o swoje prawa.
  
  W kredensie znalazl pochowane zimne miesiwa i chleb razowy; posilil
  sie, popil woda i przez puste komnaty znowu skierowal sie do pokoju
  Gowartowskiego.
  
  Tu juz zupelne panowaly ciemnosci. Krasnostawski zapalil lampke,
  przykryl ja abazurem i spojrzal na chorego.
  
  Lezal w tej samej pozycyi, tak samo spokojny, oddychajac lekko,
  cicho, bledszy tylko, zóltszy jakby... I w jednem równiez zaszla,
  zmiana nagla.
  
  Oto rece pana Januarego wykonywaly po koldrze jakies niewyrazne i
  dziwne ruchy, jakby szukaly czegos, szczypaly powierzchnie sukna,
  zatrzymywaly sie chwile, i znów rytmiczne poruszaly sie zwolna,
  jednostajnie...
  
  Krasnostawski, postawszy czas jakis, zblizyl sie do stolika,
  wziawszy do reki machinalnie stojace tam lekarstwo. Spojrzal na
  recepte. Przeczytawszy zas, westchnal.
  
  Byly to leki zwykle, przepisywane dogorywajacym...
  
  - Czyzby naprawde tak zle juz bylo? - szepnal do siebie
  mlodzieniec - tak przytomnym byl jednak przed chwila!.. E!.. moze
  Bóg da... pocieszajac sie - dokonczyl glosno.
  
  Tymczasem zmeczenie fizyczne i moralne walilo wprost z nóg
  Krasnostawskiego.
  
  Zblizyl sie chwiejny do fotelu. Usiadl i po kilkakrotnie ziewnal
  mimo woli nerwowo. Po chwili jednak energicznie wstrzasnal sie...
  
  - Ooo... jakze mi sie spac chce!.. - mruknal i ponownie ziewnal
  przeciagle z cicha.
  
  - Ale nie mozna... nie mozna!.. - szepnal znów do siebie
  przekonywajaco i siegnal po stojaca opodal flaszke kolonskiej
  wody.
  
  Przetarl sobie skronie, powachal, poczem napil sie zimnej wody ze
  szklanki, i jak mu sie zdawalo, zupelnie obecnie rzezki, zaglebil
  sie w fotelu.
  
  Tymczasem minelo minut dziesiec zaledwie, gdy mlody pan plenipotent
  spal juz na dobre, pochrapujac nawet z lekka czasami.
  
  Sen zwyciezyl... Milczenie i spokój jakis zlowrogi zapanowaly w
  komnacie.
  
  A zewnatrz palacu tymczasem noc z wolna i stopniowo królowac
  zaczela.
  
  Na ciemnem tle nieba zamrugaly wkrótce gwiazdy, od pól wional
  wietrzyk i cichym zólkniejacych lisci pogwarem zaszumial nad domem
  park stary.
  
  Wewnatrz zas dworu usneli wszyscy... Milczaly tu wszystkie katy, a
  w oddzielonej kilkoma komnatami jadalnej sali dochodzil tylko regularny
  odglos staroswieckiego zegara, który brzdakal i tykal i bil
  przeciagle godziny jedna za druga.
  
  Nagle w gluchej ciszy sypialni pana Januarego rozleglo sie
  poczatkowo slabsze, niebawem coraz silniejsze charczenie. To chory
  starzec juz konal...
  
  Za lozem, w pólswietle komnaty, niewidzialna dla oka ludzkiego,
  stanela smierc, lepu swego chciwa - jeki zgluszone umierajacego
  dziesieciokrotnem echem wstrzasnely cisza domu...
  
  Cos zbudzilo Krasnostawskiego. Co? - sam nie wiedzial na razie.
  Zerwal sie z fotelu, oczy przetarl i spojrzal na pograzone w
  cieniu loze. Zdretwial nagle i wlosy debem stanely mu na
  glowie.
  
  Z oczyma, wywróconemi po bialka zrenic, postawionemi w slup,
  nieprzytomny, z ustami otworzonemi, zzólkly, zzielenialy -
  straszny, jeczal starzec, lapal powietrze, stekal zalosnie -
  charczal zlowrogo...
  
  Krasnostawski zrozumial, lecz znieruchomial na razie do tego stopnia,
  ze nie byl w stanie poruszyc sie z miejsca.. Po raz pierwszy w
  zyciu znajdowal sie wobec konajacego czlowieka, patrzal wiec
  bezprzytomny prawie i bledny nieustannie na Gowartowskiego... Drzal
  przy tem na calem ciele, chwytalo go cos za gardlo, przykuwalo do
  miejsca, do ziemi.
  
  Równoczesnie przygnebiajaca cisza gniotla mu piersi ciezarem,
  konajace drgnienia i jeki umierajacego, niby ostrzem ze stali
  krajaly niemilosiernie wyprezone nerwy, a zarazem lek
  niewytlumaczony, dziwny, zatrzasl nim.
  
  Wiec to smierc!.. smierc idzie juz, przybliza sie, okropna,
  bezzebna, oto jej szkielet sunie obok, mija go!.. Zbliza sie teraz
  obojetna do loza... nachyla nad konajacym...
  
  - Ha-ha-ha!.. ha-ha-ha!.. ha-ha-ha!.. - wstrzasa scianami pokoju - oto
  smiech jej straszny!.. Rzezenie konajacego odpowiada mu echem coraz
  przerazliwiej, glosniej... Ponuro jeczy on, skarzy sie, miota !..
  
  - Boze!.. Boze!.. Co... to? Co... to? - krzyknal Krasnostawski,
  schwycil sie za glowe, zadygotal raz jeszcze i porwawszy ze stolu
  dzwonek - wybiegl.
  
  W milczeniu powszechnego uspienia rozlegl sie niebawem rozpaczliwy
  dzwiek pokojowego dzwonka, wstrzasnal murami !..
  
  Gowartowski tymczasem czynic poczal teraz rekami jakies szalone
  ruchy, gwaltownie odpedzal cos, bronil sie przed kims, jeczal
  jeszcze donosniej, chwytal powietrze, bezustannie charczal..
  
  Bieganie napelnilo niebawem dom caly. Garstka domowników i sluzby
  w kilka chwil pózniej napelnila pokój dogorywajacego czlowieka.
  Ostatnia przyszla staruszka, klucznica, z gromnica w reku.
  
  Zalobna swiece zapalono pospiesznie i uklekli wszyscy.
  Krasnostawski przy samem lozu, trzymajac w dloni reke pana
  Januarego.
  
  Chlodla mu ona w palcach coraz bardziej; stopniowo, powoli,
  charczenie, jeki, równiez ustawaly, ucichly wreszcie...
  
  Skupione milczenie komnaty, zamagnetyzowane wyczekiwaniem, trwoga,
  przerwal szelest, dla ucha prawie niedoslyszalny. Ostatnie w tej
  chwili ziemskie westchnienie czlowiecze ulatywalo z piersi starca -
  mknelo w zaswiaty...
  
  - Skonczyl... - szepnal Krasnostawski. Wsród kleczacych rozlegl
  sie placz... Gdzieniegdzie plomyk zapalonej gromnicy oswietlil
  ponuro zóltawa plama sciany, sprzety i szyby komnaty, drgac
  zaczal blyskotliwy po twarzach kleczacych ludzi.
  
  Poczeto sie zegnac poboznie...
  
  Wspólna, cicha, a pelna glebokiej wiary prostych dusz modlitwa, z
  wola Najwyzszego godzaca sie, pokorna, napelnila mury pokoju, i
  az do stóp Stwórcy-Pana uleciala skrzydlata - wzniosla sie tam,
  gdzies wysoko, w slad za zagadkowa droga duszy zmarlego, jakby mu
  niebo otworzyc pragnela.
  
  
  ---------
  
  
  
  Pokrasniale, czerwono-zlote dzikiego wina liscie, pnace sie po
  bialych scianach gowartowskiego dworu, zagladaja przez otwarte okno
  do malego gabinetu, obitego kirem, a ruszane z lekka wietrzykiem,
  kolysza sie w promieniach jesiennego slonca, powiew zas zefiru
  delikatnym dreszczem przebiega równiez po rzedzie zóltawych u
  swiec plomyków, palacych sie wokolo katafalku, ginacego w zieleni
  cieplarnianych kwiatów.
  
  Obcisniety w ubranie czarne, wytworny - pan, nawet tu, za zycia
  progiem, na podwyzszeniu lezy January Gowartowski...
  
  Zesztywniale palce jego trzymaja kurczowo w dloni krucyfiks,
  zaczesany starannie was mlecznosiwy, sumiasty, polski, odbija pieknie
  na bialem, jak marmur, obliczu starca, a twarz ta, zadum pelna,
  pograzona byc tylko sie zdaje w glebokim, cichym snie.
  
  Kamienny to sen!.. Sen zaswiatów, wiecznosci, zagadki bytu i
  swiadomosci prawdopodobnie tego, o co w dumie swej pokorny, rozbic
  sie musi rozum ludzki; sen straszny - obojetny na wszystko dokola!..
  
  I niczem juz sa dla niego sprawy tego padolu; niczem troski,
  cierpienia ziemskie i niepokoje, niczem radosnie igrajace po pokoju
  slonce - niczem wreszcie bolesc i smutek kleczacej u stóp
  katafalku, sedziwej kobiety-siostry!..
  
  Przybyla w przeddzien marszalkowa Warnicka, drzacemi, zbielalemi
  usty szepcze teraz modlitwy, z ócz jej zmeczonych co minut pare upada
  lza cicha, a wzrok z bolescia tlumiona wpatruje sie w rysy
  ukochane.
  
  I modli sie znów pokorna!..
  
  Lica Gowartowskiego bowiem nic nie mówia zupelnie !.. Spokój i
  martwota nieziemska wyryte sa na nich, a pogoda tylko jakas
  nieuchwytna, cicha, swiadczyc sie zdaje, ze nie czuje on juz nic, a
  w kazdym razie, iz doczesnie na pewno nie cierpi juz wcale.
  
  - Módlcie sie, placzcie... przyjdzcie - odejdzcie... zakopcie w
  ziemie... Róbcie, co chcecie - wszystko mi jedno!.. - mówia soba
  wyraznie zesztywniale czlonki zmarlego.
  
  A tymczasem przez otwarte okno do ciasnego naroznego pokoju wpadaja,
  igraja coraz radosniej promienie slonca, plyna jakies dalekie z
  pól piesni, pogwary - oddalone zyciowe echa...
  
  Babiego lata nic wpada tu z wietrzykiem i osiada cicho na bujnej siwej
  czuprynie zmarlego... W tej samej chwili drzwi od komnatki odmykaja
  sie ostroznie i do pokoju wsuwa sie rosly, siwiejacy juz
  mezczyzna...
  
  To Ladyzynski. I on, przygnany straszna wiescia choroby groznej,
  podazyl do przyjaciela lat mlodych, przybywszy jednak - za pózno.
  
  Twarz jego, zazwyczaj pogodna, ironiczna, wyraza w tej chwili ból
  nieklamany. Zbliza sie milczaco, opatruje plomyki swiec,
  przestawia kwiaty, a poprawiwszy poduszke - zrzuca z glowy
  Gowartowskiego swawolna nic jesieni, i uklaklszy, glowe opiera o
  katafalk, w bolesnej zadumie.
  
  Mija tak dluga chwila.
  
  Poczem drzwi skrzypia znowu, na progu ukazuje sie dorodna
  Krasnostawskiego postac. Objawszy wzrokiem pokój i znajdujace sie w
  nim osoby, wzdycha ciezko, nastepnie zas zbliza sie do
  Ladyzynskiego i opiera lekko swa reke na jego ramieniu. Potrzasa
  niem delikatnie raz, drugi...
  
  Za trzeciem dopiero dotknieciem budzi sie Ladyzynski z bolesnego
  zamyslenia i unosi glowe..
  
  - A, to pan? - pyta cicho - cóz to?...
  
  Jakby w odpowiedzi jednoczesnie do pokoju wpada wyraznie oddalony
  jeszcze nieco dzwiek dzwonków, i zgluszony gdzies po siola drodze,
  daleki tetent i turkot kól powozu.
  
  I w slad za tem szeptem na pytanie pana Emila odpowiada Krasnostawski.
  
  - Ze stacyi konie wracaja... O ile wzrok mnie nie myli, ktos jest w
  faetonie... Zdaje mi sie, ze to - oni...
  
  Ladyzynski, sluchajac go uwaznie, juz powoli powstal byl z
  kleczek.
  
  - Moze szanowny pan dobrodziej bedzie tak laskaw wyjsc na ganek -
  ciagnie dalej Krasnostawski. - Pania marszalkowe - tu zniza glos
  jeszcze bardziej - fatygowac nie wypada... Ja zas pana
  Dzierzymirskiego nie znam... A tu, do wiadomosci zgonu...
  
  - Tak, tak! - przerywa pan Emil, - dobrze, mój panie, ide... Ale
  prawda - zatrzymuje sie - trzeba uprzedzic marszalkowe, bo sie
  biedaczka wystraszy.
  
  Ladyzynski pochyla sie ku kleczacej pani Melanji i szeptem cos
  jej przeklada.
  
  Wpólprzytomnie slucha go marszalkowa Warnicka, po chwili zas wstaje
  i ze smutkiem bezbrzeznym, wzdycha kilkakrotnie...
  
  Jednoczesnie dwaj mezczyzni wychodza szybko, oddalony bowiem przed
  chwila jeszcze turkot pojazdu wstrzasa juz oto murami domu i powóz
  snac zajezdza spiesznie na dziedziniec. Odglos dzwonków donosnie
  przerywa martwa cisze... Powóz staje.
  
  A nastepnie, az tu, popod stopy umarlego czlowieka niewyrazne
  jakies zgluszone dochodza glosy i szmery...
  
  Nagle, o milczace sciany palacu obija sie krzyk kobiecy bolesny,
  straszny, oraz stlumiony jeszcze oddaleniem jek rozpaczliwy. W slad
  za tem rozlegaja sie kroki, coraz szybsze, blizsze, a pózniej juz
  calkiem donosnie tym razem, szelest sukni i lkanie.
  
  Jeszcze chwila...
  
  I cisza pokrytego kirem, tonacego w sloncu i gromnic swietle,
  zakatka, sfinksowy, dumny majestat smierci brutalnie przerywanym
  zostaje.
  
  Drzwi roztwieraja sie nerwowo, ruchem gwaltownym, od silniejszego
  pradu powietrza gasnie przy katafalku swiec kilka, i do pokoju wbiega
  ubrana w podrózne szaty, placzaca Ola...
  
  Za nia, ukazuje sie sniade spokojne oblicze Dzierzymirskiego i
  wytworna sylwetka jego.
  
  Jednoczesnie murami komnaty wstrzasa krzyk bólu, rozpaczy, a zarazem
  halas drugorzedny jakis, inny...
  
  To Ola juz na kolanach... Obejmuje ona ramionami zimne, martwe cialo
  rodzica, odtraciwszy równoczesnie niebacznie przeszkadzajace jej
  wysokie srebrne lichtarze, z chrzestem padajace w tej samej chwili na
  ziemie...
  
  Ktos schyla sie pospiesznie i opodal ustawia je ponownie...
  
  Tymczasem krzyk beznadziejnego cierpienia wydziera sie z ust Oli.
  
  - Tato !... tatusiu !.. przebacz!.. - wola mloda kobieta, placzac,
  wijac sie z rozpaczy. - Ojcze!.. ojczulku!.. przebacz!.. - konczy w
  lkaniu, szlochajac.
  
  Na dzwiek slów ostatnich chmura osiada na wynioslem czole Romana.
  
  - Tys winien takze!.. ty równiez!.. To dzielo takze twoje! -
  szepce mu cos w duszy w tej chwili i instynktownie blednie, pochyla
  sie i kleka po drugiej stronie katafalku.
  
  A Ola sciska, caluje teraz rece, twarz i zimne czolo starca, oblewa
  je lzami, wlosy ojcowskie piesci i tuli swa glowe do serca, co
  bic juz na zawsze przestalo!..
  
  - Ty nie umarles - szepce - ty spisz tylko!.. ty nie umarles!.. -
  powtarza uparcie. - To byc nie moze - nie moze!!..
  
  Powstala z kleczek marszalkowa Warnicka podtrzymuje wijaca sie w
  bólu kobiete z jednej strony - z drugiej opiekunczo podpiera ja
  Ladyzynski.
  
  Wszystkim lzy kreca sie w oczach, jeden Roman tylko nieczulym byc
  sie zdaje pozornie, ale twarz jego kredowo - blada i brwi sciagniete
  swiadcza, iz i on, w tej chwili przynajmniej - cierpi. Kleczy
  wciaz nieruchomo, mysli...
  
  Poza nim, swiadek niemy tej sceny, stoi Krasnostawski, wzruszony,
  bezradny. Opodal stary lokaj domowy patrzy osowialy.
  
  - Zloty tatuniu !!.. zloty !!.. - wola znów Ola, proszaco,
  blagalnie; z przerwami malemi, jekliwy, przeplatany lkaniem, odzywa
  sie bezustannie glos córki-sieroty, a echo jego plynie przez okno w
  dal, do parku, na step i pola!..
  
  I za glosem zrozpaczonej jedynaczki, hejnalem wspólnym plakac,
  lkac oto zdaja sie stare drzewa parku; szumem swych lisci drobnych
  brzoza nad woda wiesc te powtarza dalej, placzac sama, a jek
  bolesci, podchwycony akordami przyrody, plynie, plynie w dal...
  
  I wszystko, zda sie teraz, za panem swym boleje !..
  
  A wiec i staw, sniacy fali swej szmerem, i lany, i polne kwiecie, i
  step, strzasajacy z traw swych niby lzy zalu - drobne kropelki
  rosy...
  
  Jeden tylko umarly, jak glaz nieczulym jest na jek, ból swego
  dziecka.
  
  Lecz czyz to zludzenie?..
  
  Pod pocalunkami przed chwila i lza jedynaczki, zdawalo sie, ze
  oto znika z alabastrowego czola starca gleboka, zastygla tam
  zmarszczka, i calkiem juz teraz pogodne, obojetne, sni ono dalej bez
  konca...
  
  Moze dusza z poza stref swiata niewidzialna zablakala sie jeszcze
  tutaj przed dalsza w wiecznosc zagadkowa wedrówka?.. A moze trup
  slyszal jeszcze ?
  
  Któz wie? któz zgadnie?
  
  - Ojcze!.. ty zyjesz!!.. tato... tatusiu!.. Biedna ja... biedna...
  nieszczesliwa... - bezzmiennie; tylko coraz ciszej i ciszej, rozlega
  sie dalej u stóp starca wolanie Oli, w spazmach lkan bolesnych,
  bezsilne, straszne w swej grozie, bólu - coraz beznadziejniejsze.
  
  - Tatuniu!!.. Ta... tu... niu!.. - kona wreszcie krzyk mlodej
  kokiety... Milknie, oddany echem parku, pogwarami siola i pól
  szerokich... pólomdlala i slaba zone wynosi pospiesznie na
  rekach Dzierzymirski z powleczonej kirem komnaty.
  
  Wystraszeni podazaja za nim wszyscy...
  
  To zycie juz ze smiercia walczyc poczynalo. Przepotezne w swej
  sile, nie lubiace, by zapominano o niem, odrywalo w tej chwili
  despotycznie od nieboszczyka, w skupieniu otaczajacych go dotad ludzi.
  Troska o zywym wziela góre!..
  
  W promieniach radosnych jesiennego slonca, w ciszy, grajacej tylko
  powaznym szumem drzew ogrodu - w chwilowym nieladzie wpól
  przygaslych swiec i poodsuwanych kwiatów, niewzruszony w swym
  majestacie smierci - umarly pozostal sam.
  
  
  ***
  
  
  Od pogrzebu Januarego Gowartowskiego minelo dni kilka.
  
  W pograzonym juz we snie palacu w Gowartowie palilo sie jeszcze
  swiatlo w jednym pokoju, rzucajac w noc ciemna promien jaskrawy
  przez okienne szyby.
  
  W kancelaryjnym gabinecie dawnego pana, a dzis sypialni nowego
  dziedzica, Dzierzymirskiego, on sam, znuzony dniem minionym, a nader
  dlan obfitym w niezwykle zdarzenia, kladl sie do snu i z wolna
  rozbieral leniwie.
  
  Na stoliku obok lózka stala odkorkowana butelka szampana i kieliszek
  wysoki, z krysztalu, oraz odemkniete pudelko cygar.
  
  Roman po chwili zapalil jedno z nich, nalal sobie wina i wypil
  haustem jeden kielich, poczem zmeczony, wsunawszy sie pod koldre,
  zgasil swiatlo.
  
  Odetchnal pare razy glosno, z ulga, przeciagnal sie, az
  zatrzeszczalo staroswieckie loze, ziewnal smakowicie,
  zaciagnawszy sie zas wyborowem cygarem, myslec poczal o
  ukonczonym dniu dzisiejszym, a przelomowym w dotychczasowem zyciu
  jego.
  
  Dzis to bowiem odbylo sie otwarcie testamentu nieboszczyka.
  
  Stosownie do woli zmarlego, córka jego stawala sie jedyna
  spadkobierczynia kilkakrocstotysiecznego majatku...
  
  Dzierzymirski powtórnie wyciagnal sie z luboscia w szerokiem,
  szeleszczacem posciela lozu.
  
  - Tak, kilkakroc-stoty-siecz-nego... - szepnal do siebie z
  zadowoleniem. Usmiechnal sie... Dwa dni temu jeszcze, jadac tu, a
  przeczuwajac zgon ojca Oli, - byl pewnym niemal, iz on córke za
  nieposluszenstwo wydziedziczyl.
  
  Juz dnia nastepnego po przybyciu do Gowartowa przyjemnie bardzo
  rozwialy sie jego trwogi; wzruszonej opowiadaniem o ostatnich chwilach
  pana Januarego córce, w obecnosci Romana, wreczyl byl Krasnostawski
  podarty wlasnorecznie przez umierajacego ojca testament.
  
  On zas, pomimo to, watpil jeszcze... Bal sie otwarcia ostatniej
  woli nieboszczyka, zlozonej oficyalnie u notaryusza; i tutaj zdawal
  sie przeczuwac podstep jakis moze i przykra niespodzianke.
  
  Dzis wreszcie pierzchly bezpowrotnie niepokoje ostatnie. Z nia
  uciekal równiez strach bliskiego bezpienieznego jutra, które
  czekalo nan, czyhalo z wydaniem ostatnich paru tysiecy, pozostalych
  z poprzedniej fortunki, zyciem nad stan przez lat trzy lekkomyslnie
  wydanej.
  
  Tu Dzierzymirski usmiechnal sie szydersko.
  
  Nie, stanowczo, pieniadz do niego sie garnie!.. Ten, który posiadal
  dotad, choc wygrany, palil go czestokroc, pomimo wszystko,
  przypomnieniem przeszlosci. Sofizmatami wtlumial w siebie
  wspomnienia gryzace, lecz jednoczesnie i instynktownie jakby
  rozrzucal, pozbawial sie grosza, tam, gdzies na dnie duszy wlasnej,
  choc nie przyznawal sie pozornie do tego, rad nawet bedac, iz
  zloto watpliwe szlo - niklo...
  
  Jakby otrzasajac sie z tego samopoczucia, Dzierzymirski poruszyl
  sie niespokojnie i powrócil mysla do terazniejszosci milej.
  
  On i Ola - wszak to jedno. Dzis zatem, pomimo praw miejscowych, de
  facto, stawal sie panem okazalej i panskiej, wlasnej fortuny.
  
  I pokryta, stlumiona waznoscia chwili, smutkiem Oli, oraz calego
  domu - przez dzien caly - teraz dopiero, w ciszy uspienia palacu, w
  czterech scianach sypialni, rozsadzac poczelo Dzierzymirskiemu
  piersi egoistyczne zadowolenie wewnetrzne.
  
  Szczerze zalowac zmarlego Roman w istocie nie mógl. Poza innemi
  cechami charakteru dodatniemu i milemi, arystokrata z przekonan,
  nieprzystepny i dumny wzgledem tych, których pragnal trzymac od
  siebie z daleka, takim tylko, a nie innym, okazal sie niezyjacy pan
  January, w stosunku do dzisiejszego swego ziecia.
  
  Dzierzymirski nie bolal wiec wcale nad strata tescia swego... Teraz
  zas, powoli palac cygaro, mysl jego, przesunawszy sie obojetnie po
  wypadkach smierci pana Januarego i jego pogrzebu, zatrzymujac sie
  przy tych zdarzeniach tylko ze wzgledu na bolesc drogiej mu Oli -
  swobodna, pomykala obecnie chyzo w przyszlosc.
  
  Od jutra staje sie panem!.. Bedzie administrowal dobra, zbieral
  dochody...
  
  I Romana upajalo to jutro!..
  
  Lat temu pare skromny student, korepetytor bez grosza przy duszy, zle
  odziany, odzywiany - biedny... Pózniej zrzadzeniem losu slepego
  wlasciciel sumki pokaznej grosza... Dzis dziedzic, pan cala,
  geba!..
  
  - Do dyaska !.. - mruknal Dzierzymirski i usmiechnawszy sie z
  zadowoleniem, musial przyznac jednak, ze swiat nie tak zly i nic
  nie wart, jak nazywal go ongi, w pesymizmu chwilach, i ze zycie
  czasami bywa wcale milem.
  
  - I cóz moga o mnie zlego powiedziec ludzie, swiat caly? -
  rezonowal dalej w myslach swych Roman.
  
  - Nic zupelnie. O zgubie niezwróconej wszak nikt nic nie wie, kazdy
  zas znajacy mnie przedtem, gdy dzis mnie spotka, powie tylko z
  przekonaniem: Zuch, poradzil sobie w zyciu!..
  
  - A jak? któz o to pytac bedzie...
  
  Dzierzymirski, poczuwszy znów pragnienie, w pólswietle pokoju
  odnalazl kieliszek i butelke szampana, która, powodowany jakims
  dziecinnym wprost kaprysem, przyniósl sam sobie wieczorem z "wlasnej"
  piwnicy; nalawszy wina, napil sie chciwie.
  
  Radosc zas jego wewnetrzna, poza egoistyczna samowiedza
  przyszlego bytu, miala równiez na jego obrone, przyznac nalezy, i
  szlachetniejsza podstawe.
  
  - Teraz bede mial na to, by oddac to, co znalazlem - mówil sobie
  wlasnie w tej chwili, trzymajac machinalnie w reku wysoki
  krysztalowy kielich od wina, a w myslach bezwiednie i niejasno zarazem
  ukladal juz wzgledem tego plany na przyszlosc.
  
  - Ukrytym celem zycia mego bedzie znalezc, odszukac koniecznie
  zagadkowego wlasciciela zgubionych dwudziestu siedmiu tysiecy -
  szeptal cicho Roman do siebie, - a oddawszy mu jego pieniadze,
  oczyscic sie w ten sposób z plamy przeszlosci!..
  
  - Musze ja zmazac! Czystym byc musze!.. - z sila powtórzyl
  glosniej. - Chocbym mial swiat z posad poruszyc! - dokonczyl z
  moca i umilkl, a równoczesnie w piersiach jego zapalala sie teraz
  jakas goraczka czynu.
  
  Zdawszy zas sobie natychmiast sprawe z tego stanu swego,
  Dzierzymirski poruszyl sie w poscieli swej niespokojnie.
  
  - Tak, ja go znajde! - mówil sobie w mysli dalej. - Znajde, dla
  tego chocby, iz nie unikac bojazliwie, jak dotad, ale smialo
  szukac go bede. Ale... - tu Roman zatrzymal sie w myslach, - ale,
  by dopiac tego - powtórzyl - wszak musze wyplynac na arene
  szersza swiata!.. Bo przeciez tu, choc bede panem Gowartowa, nic
  przecie w tym wzgledzie uczynic nie zdolam!..
  
  - A wiec - gdzie ?.. - dreczyc go, meczyc poczelo pytanie.
  Dzierzymirski brwi zmarszczyl.
  
  Powtórnie, znowu poczul w sobie jakas nieprzeparta chec czynu, a
  równoczesnie zrozumial nagle, ze radosc jego chwilowa, przelotna z
  odziedziczenia majatku byla slomianym tylko ogniem!
  
  Bo, rzeczywiscie...
  
  Ambicya bowiem, czasem zle umieszczona - pojeta, lecz jedna i ta sama
  zawsze, która dotad pchala go slepo naprzód, i teraz, choc zostal
  panem i zdobyl, czego pragnal, ukaze mu niewatpliwie inne znów
  braki obecnego polozenia, "isc" naprzód kaze, wyniesc sie ponad
  drugich zachecac bedzie - nurtujaca, despotyczna - nie pozostawi go
  w spokoju!
  
  Wziawszy zas jeszcze pod uwage uspiony wyrzut sumienia i chec
  zmazania plamy z wlasnej uczciwosci - przyszlosc ta, przed chwila
  jeszcze wymarzona, idealna... juz teraz przed wzrokiem Romana
  pokrywala sie cieniem.
  
  Samowiedza powyzsza pokryla chmura na chwile piekne rysy
  Dzierzymirskiego.
  
  - Ha!.. zobaczymy!.. - rzekl zupelnie glosno, a wypiwszy do konca
  szampanskie wino, postawil kielich na stole tak silnie, ze lejkowaty,
  delikatny, prysl on i szczatki krysztalu upadly z brzekiem na
  ziemie.
  
  Pierwszym ruchem pana na Gowartowie bylo siegniecie po zapalki,
  mysl zas zapalenia swiecy, by zebrac szklo stluczone, przemknela
  mu przez glowe.
  
  Powstrzymal sie jednak i mruknal zcicha:
  
  - Po co? Mam przecie na zawolanie kamerdyra i dwóch lokai...
  Sprzatna jutro...
  
  Poczem, znuzony myslami, przytulil glowe do poduszki, usilujac
  zasnac.
  
  --------------
  
  CZESC DRUGA
  
  
  
  
  Byla wiosna...
  
  Od opisanych zdarzen piata juz z kolei tak samo urocza zawsze,
  usmiechnieta i wesola - nowa wiecznie, w zieleni i blaskach
  wschodzila ona znowu nad swiatem. Pelna w przyszlosc wiary i
  nadziei krzepila serca, rozjasniala umysly, siala po twarzach
  ludzkich usmiechy radosne, a rozogniajac wyobraznie, zmysly -
  upajajac swem tchnieniem, majowem, swiezem - szla zwycieska,
  królewska, wspaniala...
  
  Przez wpólprzymkniete okno powiew jej, lacznie z gluchym gwarem
  ulic wielkiego miasta, wdzieral sie do umeblowanego powaznie,
  obszernego gabinetu, gdzie przy biurku okazalem, a zarzuconem
  papierami, listami, ksiegami i pismami, siedzial Roman Dzierzymirski
  i sluchal mówiacego cos do niego mlodego mezczyzny.
  
  Po chwili tenze umilkl, w pokoju zapanowala cisza, zamykajaca snac
  powazna i czas dluzszy toczaca sie rozmowe.
  
  Roman zamyslony, ujawszy w dwa palce jakis papier, zlozony we
  czworo, postukiwal nim machinalnie o amarantowe sukno biurka, przybysz
  zas milczal, wpatrzony w niego - na odpowiedz czekal cierpliwie,
  bawiac sie tymczasowo trzymanem w reku nozem do rozcinania.
  
  Gosc nieznajomy byl niskiego wzrostu; twarz mial myslaca,
  ruchliwa i zmienna, cala zas jego powierzchownosc, wyraznie
  zdradzac sie zdawala, kogos ze sfer finansów, lub przemyslu.
  
  Przenióslszy niebawem wzrok z twarzy Dzierzymirskiego na otaczajace
  go sprzety w gabinecie, pobieznie przygladac mu sie zaczal.
  
  Rzucil wiec okiem na stojacy opodal stól duzy, przykryty zielonem
  suknem, a przeznaczony zapewne do sesyi i narad, na otaczajace go
  fotele, skóra kryte, na dwie, szafy ksiazek, zegar - cacko
  starozytne; spojrzal na pare konsol, stolików, i innych zbytkownych
  gracików - wreszcie, zniecierpliwiony dluzszem milczeniem gospodarza,
  zagadnal:
  
  - Zatem... panie prezesie?
  
  Dzierzymirski ocknal sie, i juz otwieral wlasnie usta, by cos
  odrzec, lecz zatrzymal sie nagle, drzwi bowiem skrzypnely, i wszedl
  lokaj, trzymajac duzy list na tacy.
  
  - Jakis pan to przyniósl, czekal bardzo dlugo, - objasnil, - w
  koncu kazal mi list oddac jasnie panu, a sam poszedl...
  
  - Przepraszam pana!.. - rzucil Roman gosciowi swemu - pan pozwoli,
  nieprawdaz? - i rozerwal koperte przyniesionego pisma.
  
  Spojrzal na cwiartke papieru formatu handlowego, z kilkunastoma tylko
  wierszami, pisanymi czytelnie na maszynie, i kilkoma hieroglifami
  podpisów.
  
  Lokaj znikl tymczasem, a, jednoczesnie Dzierzymirski, skonczywszy
  czytanie, ponownie zwrócil sie do goscia swego, lecz i tym razem
  znowu przeszkodzono mu.
  
  Ktos pukal do drzwi dyskretnie.
  
  - Prosze!.. - rzekl Roman glosno.
  
  Drzwi roztworzyly sie szybko. Do gabinetu wszedl mlodzieniec bardzo
  wysoki, ubrany modnie, o powierzchownosci wytwornej i panskiej, oraz
  ruchach naturalnych, swobodnych, nerwowych nieco tylko i zbyt predkich.
  
  Przeprosiwszy pospiesznie siedzacego przemyslowca, Dzierzymirski
  zerwal sie na widok wchodzacego.
  
  - Pardon... mille fois... pardon!.. Kochany prezesie, slówko tylko
  jedno - mówil juz tymczasem przybyly, a ujrzawszy powstajacego
  instynktownie goscia, dosc grzecznie rzucil w jego strone.
  
  - Przepraszam bardzo, stokrotnie... pana... sekunde tylko!.. - ujawszy
  zas ramie Dzierzymirskiego, nachylil sie ku niemu, odprowadzil
  dalej nieco i pólglosem mówic poczal cos, z zywoscia i
  gestykulacya, stojac z nim razem posrodku gabinetu.
  
  Po chwili, odprowadzony az do drzwi, z atencya wyrazna, pozegnal
  sie serdecznie z Romanem i zniknal za portyera i drzwiami.
  
  Dzierzymirski tymczasem powracal juz do goscia swego, a
  przeprosiwszy go raz jeszcze, dodal na pozór niedbale:
  
  - To wlasnie ksiaze-ordynat B... nie zna pan?... Mial do mnie
  interes bardzo pilny... Tu znów - wskazal na otrzymana przed chwila
  korespondencye, - zaproszenie na ogólne zebranie akcyonaryuszów
  jednej z naszych kolei. Dzis mam piec sesyj... - ciagnal dalej w
  tym samym tonie, - tam - uczynil glowa niewyrazny ruch ku drzwiom, -
  czeka masa interesantów... Wszystkie godziny dnia policzone...
  
  - Wobec tego - zatrzymal sie znowu Roman - nie wiem doprawdy - mówil
  zwolna - czy przyjac moge tak zaszczytny wybór panów... Po prostu
  nie mam w ogóle czasu... Nie, nie moge !
  
  Cien przeszedl po obliczu nieznajomego, chcial cos zaprotestowac,
  lecz Dzierzymirski juz mówil:
  
  - Przykro mi tylko, iz panowie z tego powodu ambaras prawdopodobnie
  miec beda... - zatrzymal sie chwile i wskazal na trzymana do
  niedawna, w reku odezwe jednego z pierwszorzednych akcyjnych
  towarzystw weglowych, w której donoszono mu wlasnie o wyborze go
  podczas ostatniego zebrania akcyonaryuszów na przewodniczacego w
  komisyi rewizyjnej.
  
  - Lecz wyznac musze - ciagnal dalej i usmiechnal sie przy tem z
  lekka, - ze nawet czynnosc, proponowana mi przez panów, zastaje mnie
  calkiem nie przygotowanym. Po prostu - tu po wargach Romana przemknal
  powtórnie usmiech - dziedzina to rzeczy, dla mnie nie tak dokladnie i
  zupelnie znanych... Terra incognita... - sklonil glowe ruchem
  lekkim - stanowiska podobnego nie mialem jeszcze dotad...
  
  I Dzierzymirski zamilkl na chwile poczem swobodnie dorzucil:
  
  - Ale! prawda... Zapomnialem jeszcze powiedziec szanownemu panu... Za
  pare dni wyjezdzam na czas dluzszy za granice, dla wypoczynku.
  
  Roman zatrzymal sie i pytajaco spojrzal na goscia swego.
  
  - O!.. to najmniejsza... - odparl szybko przemyslowiec - czynnosc
  komisyi w roku biezacym wypada dopiero za miesiecy kilka, a odbywa
  sie w ogó1e nieczesto... Co zas do pierwszego punktu... rzecz to
  równiez malej wagi...
  
  - Nie chodzi nam bynajmniej o jednostke tak dalece rutynowana, -
  przepraszam za wyrazenie i mlody czlowiek usmiechnal sie lekko -
  lecz o czlowieka tych wplywów i stanowiska, oraz zaufania szerokich
  kól naszego miasta, jakie pan prezes po paru latach zaledwie zdobyc
  sobie potrafil, i które niewatpliwie, rzec mozna, posiada obecnie
  juz w zupelnosci...
  
  Dzierzymirski teraz z kolei usmiechnal sie na tak jasne postawienie
  kwestyi.
  
  Rzeczywiscie, lat temu kilka, gdy nieznany tu zgola jeszcze przybyl
  osiedlic sie w miescie, czyzby snilo sie nawet komu przyjsc
  don z tego rodzaju propozycya. Blysk zadowolenia milosci wlasnej
  przemknal w tej chwili po licach Dzierzymirskiego.
  
  - Nie traciles czasu daremnie - mówil mu wewnetrzny glos i uczucie
  pychy rozpieralo piersi.
  
  Milczeniu zalegle przerwal tymczasem glos przemyslowca.
  
  - Zatem - rzecz zalatwiona nieprawdaz? Pan prezes - przyjmuje?...
  
  Dzierzymirski zawahal sie sekunde jeszcze, pochlebstwo jednak,
  podane zrecznie, dzialac poczynalo. Zdecydowal sie dac odpowiedz
  przychylna.
  
  - No... trudno!.. - wycedzil z wolna, obojetnie i z pozornym
  przymusem. Pomimo obowiazków i odpowiedzialnosci, które wkladaja
  na mnie czynnosci i stanowisko przewodniczacego w komisyi, przyjac
  juz chyba musze!..
  
  - Wybór panów akcyonaryuszów zreszta takiego zwiazku, jakiem jest
  Towarzystwo panów - tu Roman sklonil sie grzecznie w strone goscia
  swego, a bedacego - ciagnal dalej - bez pochwal i przesady, w
  rozkwicie obecnym jednem z pierwszorzednych w kraju - zaszczyt mi tylko
  przynosi - i Dzierzymirski w tem miejscu przemówienia swego pochylil
  z lekka glowe. - Co zas do czynnosci rewizyjnych, mam nadzieje
  równiez - konczyl - iz chyba im podolam, tymbardziej -
  usmiechnal sie tym razem nieco dumnie - ze zajec bardzo
  podobnych, choc tak róznorodnych, piastuje od pewnego czasu moc
  niezliczona...
  
  - O, naturalnie! - przyswiadczyl gosc skwapliwie, - zreszta
  przyjemnosc mialem powiedziec juz panu prezesowi w toku rozmowy
  dzisiejszej, ze zdaniem jest jednoglosnem akcyonaryuszów naszego
  Towarzystwa, iz w calem miescie nie ma formalnie nikogo, kto by
  lepiej od pana prezesa czynnosc wzmiankowana objac zdolal.
  
  Dzierzymirski na to znowu pochlebstwo nowe w milczeniu nisko pochylil
  tylko glowe i powstal z siedzenia.
  
  Gosc jednoczesnie z krzesla zerwal sie szybko.
  
  - Dziekuje i uciekam, panie prezesie, czas - to pieniadz, a
  przyslowie to nigdzie chyba lepiej, niz tutaj, zastosowanem byc nie
  moze.
  
  - Prosze wyrazic tymczasowo moje podziekowanie panom z Rady
  Zarzadzajacej,- odparl uprzejmie Dzierzymirski. - W sprawie tej
  zreszta wpadne osobiscie do biur Towarzystwa, przed mym wyjazdem.
  
  - Sluga panski!.. - rzucil jeszcze przybyly w uklonie i w slad za
  tem znikl za drzwiami. Dzierzymirski krokiem miarowym przechadzac
  sie poczal po pokoju.
  
  - Wiec i ta akcyjna spólka weglowa - myslal - obracajaca
  kapitalami, najpotezniejszymi moze w kraju, ceniona, znana, wybrala
  go równiez! Wiec i oni don przyszli! Wposród siebie nie znalezli
  nikogo, godniejszego, by piastowac urzad, tak pelen zaufania!.. - w
  umysle Romana bezustannie nad innemi górowalo wrazenie wizyty
  ostatniej.
  
  Duma wciaz rozsadzala mu piersi, usmiech zadowolenia blakal sie
  po ustach; Roman, zamyslony, przebiegal ciagle swój gabinet wielkimi
  krokami.
  
  Nagle rozmyslanie to, tak wielce dlan mile, przerwane zostalo
  wejsciem lokaja.
  
  - Jakas nieznajoma pani w zalobie chce widziec sie z jasnie panem
  - zaanonsowal.
  
  - Jak sie nazywa?
  
  - Oto bilet, jasnie panie...
  
  Dzierzymirski wzial z rak slugi kartke brystolu i przeczytal
  wylitografowane na niej nazwisko; nic jednak nie powiedzialo mu ono.
  
  - Pros! - rzekl krótko.
  
  Lokaj wyszedl, a Dzierzymirski zblizyl sie z wolna do swego biurka
  i usiadl przed niem, spojrzawszy przy tem mimo woli na lezace tam
  porozrzucane papiery.
  
  - A... prawda!.. - mruknal pólglosem do siebie i siegnal
  jednoczesnie po papier listowy, oraz koperte.
  
  Przed nim, jako wice - prezesem zakladów dobroczynnych, lezal list
  znanego w miescie i wplywowego ksiecia S., z prosba o umieszczenie
  w jednym z przytulków jakiegos schorzalego biedaka.
  
  Odpowiedzi przychylnej w tej sprawie - która dnia poprzedniego sam
  juz zalatwil osobiscie - nie dal jeszcze ksieciu; umoczywszy wiec
  pióro, Roman poczal pisac zamaszyscie.
  
  W tej samej chwili do komnaty wsunela sie przysadzista, krepa
  postac czarno ubranej kobiety. Malymi kroczkami podeszla natychmiast
  do biurka i przemówila glosno:
  
  - Przepraszam bardzo, ze tak natarczywie...
  
  Dzierzymirski, niezadowolony nieco, ze mu tak z nagla przerwano
  watek listu, spojrzal niechetnie z pod oka na nowo przybyla.
  
  Przed nim stala kobieta lat piecdziesieciu moze, o znekanych
  rysach, ubrana nieco z staroswiecka, dosc zreszta poza tem ukladnej
  powierzchownosci.
  
  - Niech pani spocznie, prosze... za chwile sluze! - rzekl
  uprzejmie i poczal pisac znowu.
  
  - Doprawdy nie rozumiem sama, jak osmielilam sie przyjsc tutaj, ale
  szlachetnosc, zacnosc szanownego prezesa... - uslyszal znowu
  Roman.
  
  Niecierpliwie tym razem wzniósl na przybyla spojrzenie i przerwal
  jej grzecznie, lecz sucho:
  
  - Przepraszam. Jak widzi szanowna pani, chwilowo zajety jestem... Wszak
  pani nie pilno?..
  
  - O, nie... przeciwnie... Tylko...
  
  Roman spuscil oczy i myslace czolo, oraz poczal pisac dalej,
  najspokojniej w swiecie. W pokoju zaleglo milczenie, przerywane li
  tylko zgrzytem pióra po papierze.
  
  Gdy Dzierzymirski list skonczyl, podniósl machinalnie oczy na
  nieznajoma.
  
  Usmiechnal sie mimo woli; spotkal sie bowiem z dziwnie zabawnym i
  uszczypliwym wyrazem jej twarzy, oraz wejrzeniem zlem i jakby
  obrazonem, które pod niespodzianym wzrokiem jego zlagodnialo jednak
  natychmiast, przeistoczylo sie w slodkie i potulne, jak u baranka.
  
  Zaadresowawszy list, Dzierzymirski zadzwonil na lokaja. Gdy ten sie
  zjawil, polecil mu odeslac pismo natychmiast.
  
  - Czy jest kto? - zapytal.
  
  - Pan hrabia z Melsztyna... Czeka w salonie - brzmiala odpowiedz.
  
  - Powiedz, ze przepraszam, i za chwile go prosze! - rozkazal Roman,
  gdy zas lokaj znikl za drzwiami, uprzejmie z kolei zwrócil sie do
  nieznajomej.
  
  - Slucham pania... Czem sluzyc moge?
  
  Przybyla poprawila sie na krzesle, zrobila mine slodsza jeszcze,
  i zmieszana nieco przemówila:
  
  - Mój maz, znajac tak dobrze szanownego pana prezesa, tak czesto
  wspominal mi o jego szlachetnosci, zacnosci, dobrem sercu, ze... -
  tu przerwala na chwile, widzac zdumiona mine Dzierzymirskiego,
  poczem ciagnela znów dalej, straciwszy widocznie watek poprzednich
  mysli, bo nie dokonczyla juz poprzedniego zdania:
  
  - Mój maz, Nepomucyn, zawsze mawial mi takich ludzi potrzeba nam
  wiecej, jak prezes Dzierzymirski; ludzi hartu, zelaznej woli,
  inteligencyi rzutkiej, prawosci charakteru... O, mój maz bardzo,
  bardzo cenil pana prezesa... - i zawiklawszy sie ponownie w
  wyglaszane przez sie pochwaly, nieznajoma zatrzymala sie chwile.
  
  Dzierzymirski, zniecierpliwiony nieco, skorzystal skwapliwie z
  przerwy.
  
  - Przepraszam pania - spytal grzecznie - jak godnosc i imie meza
  pani? Czy zyje?...
  
  - Nepomucyn Wygrzywalski - odparla zapytana - zmarl rok temu...
  Swiec, Panie, nad jego dusza! - westchnela.
  
  Dzierzymirski zmarszczyl brwi i zamyslil sie chwile.
  
  - Nie przypominam sobie, bym mial przyjemnosc znac osobe tego
  nazwiska... - wycedzil z wolna.
  
  Z pod usmiechnietych slodkawo i mile, sila woli ulozonych rysów
  przybylej, blyslo ku Romanowi urazone i grozne spojrzenie.
  
  - Jak to ? - odezwala sie obrazonym nieco i kwaskowatym jakby tonem.
  - Byc nie moze ?.. Pan prezes chyba przypomniec sobie tylko nie
  raczy...
  
  - A jak dawno? - lagodniej nieco przemówil Dzierzymirski. - I ile
  razy - slowa ostatnie podkreslil, usmiechnawszy sie ironicznie -
  widzial mnie maz pani?
  
  - O! kilka razy zaledwie mial sposobnosc... - pospieszyla z
  odpowiedzia przybyla. - Dwa, trzy moze... Ale widzenie sie to bylo
  dlan przyjemnem nad wyraz - utkwilo mu w pamieci...
  
  - Ach, maz mówil mi tyle razy - ciagnela dalej slodkawo, z
  wymuszonym okolicznosciowym usmiechem, - ze, naturalnie, poza
  zaslugami spolecznemi, tak przyjemnego, sympatycznego, milego
  czlowieka, jak pan, nie znal byl dotad, i dla tego tez myslalam,
  ze i pan prezes... - tu urwala swe przemówienie pani Wygrzywalska,
  sledzac na twarzy Romana wrazenie slów swoich.
  
  Ten jednakze, zrazony nieco rzucanemi mu w twarz ni przypial, ni
  przylatal, pochlebstwami juz powtórnie, i calkiem notabene,
  niezrecznie, odrzekl zimno:
  
  - O, prosze pani... Ja widuje po trzydziesci, czterdziesci
  interesantów dziennie... Polowa z nich nieznana mi bywa zazwyczaj -
  liczbie tych wiec znajdowal sie zapewne maz pani... Dlatego tez
  nie przypominam go sobie.
  
  Jak pocisk zjadliwe tym razem i calkiem juz obrazone uderzylo w lica
  Dzierzymirskiego spojrzenie pani Wygrzywalskiej.
  
  - Dziwi mnie to niewymownie, ze tak uporczywie pan prezes przypomniec
  sobie mego meza nie raczy... - odezwala sie uszczypliwie, a w glosie
  jej czuc bylo smiertelna obraze.
  
  - Przeciez ostatecznie - mówila w tym samym tonie dalej - jak i mnie,
  tak i jego, tu w miescie znalo duzo osób... Nie dalej, jak hrabiowie
  Olscy, zacnosci i poczciwosci ludzie, z którymi mnie laczy nawet
  stosunek przyjazni... Wyjechali za granice wczoraj wlasnie...
  Nastepnie równiez i nieodzalowanej pamieci ksiaze
  Topór-Toporski Alfred tak laskaw byl za zycia opiekowac sie
  nami... - konczyla przybyla z godnoscia.
  
  - Chce zaimponowac mi znajomoscia z ksiazetami, a to oryginal
  baba, - przemknelo przez mysl Dzierzymirskiemu i usmiechnal sie
  jednoczesnie, zrobil bowiem i inna w tej chwili uwage, a mianowicie,
  ze jakos za wiele bylo nieboszczyków w gronie ludzi, na których
  powolywala sie siedzaca przed nim jejmosc.
  
  Chcac przytem przeciac zarazem zapowiadajaca sie prawdopodobnie
  znów na dlugo tyrade slów, pozbawionych, jak i poprzednie,
  scislej logiki, rzekl szybko:
  
  - Przepraszam bardzo: Nie mogla by mnie szanowna pani powiadomic
  jednak, czemu wlasciwie zawdzieczam jej wizyte?
  
  Na tak jasno postawione ultimatum zmieszala sie przybyla i
  wyjakala:
  
  - Nie wiem doprawdy, jak ja, wdowa nieszczesliwa, zdobylam sie na
  taka smialosc... Ale, przynaglona materyalnem polozeniem bez
  wyjscia, ufajac w przyjazn, która zywil mój maz nieboszczyk
  do pana prezesa, chcialam prosic o drobna pozyczke... - urwala na
  chwile, poczem glosem smialym juz teraz i godnosci pelnym,
  dodala:
  
  - Co do oddania - nie moze byc obawy zadnej, poniewaz ludzie mnie
  znaja... A zreszta... - tu usmiechnela sie z dumna - pochodze
  sama z arystokracyi, wiec...
  
  To "wiec" bylo wypowiedziane takim tonem, iz rozwiewac sie zdawalo
  wszelkie co do zwrócenia kwoty watpliwosci; jejmosc nie
  dokonczyla zdania, a spojrzala tylko przenikliwie na sluchacza
  swego, jakby pragnac odgadnac, jakie wrazenie nan uczynilo
  powiedzenie jej ostatnie.
  
  Dzierzymirski zas tymczasem, zdziwiony nieco tym epilogiem,
  usmiechnal sie pod wasem nieznacznie.
  
  - Czy wolno wiedziec - z której? - z kurtuazya zapytal.
  
  - Rodze sie z domu kniaziówna Rarowska - z godnoscia i
  namaszczeniem odparla dumnie wdowa.
  
  Dzierzymirski ponownie usmiechnal sie z ironia. Rodzina ta prawie,
  ze juz calkiem wygasla, aczkolwiek dawna bardzo, wedlug
  heraldycznych i historycznych danych, nigdy nie miala praw do zadnych
  w ogóle tytulów, prócz kopertowych chyba.
  
  Slyszac zatem wypowiedziane tak czelne klamstwo, Roman nie
  odpowiedzial nic, a tylko wpatrzyl sie badawczo, z uwaga, w twarz
  siedzacej przed nim kobiety.
  
  Od poczatku juz samego dziwily go jej rozmowa i zachowanie cale,
  teraz wiec, gdy wiedzial cel wizyty, bystrym wzrokiem rozumnych oczu
  wpatrywal sie wciaz w rysy przybylej. Trwalo tak minut pare.
  
  I pod spojrzeniem tem nagle spuscila wzrok kobieta...
  
  Po raz pierwszy od kwadransa spadla z twarzy jej obludna, falszywa i
  ukladna, a przyodziana li tylko w imie pozorów, maska. Zorane
  policzki wdowy okrasil lekki rumieniec, a pod wplywem jakiejs mysli
  zapewne, wyraz jej oblicza, prawdziwy i szczery, mignal na chwile
  przed oczyma obserwujacego mezczyzny.
  
  I to ocalilo nieboraczke. Zniecierpliwiony bowiem dotad obecnoscia
  jej Roman, i zdecydowany juz prawie wyprosic za drzwi kniaziówne "de
  domo", zamyslil sie nagle.
  
  Po chwili zas, jakby wynik przelotnego egzaminu fizyonomii przybylej,
  byl dlan wystarczajacym zupelnie, spuscil wzrok.
  
  I snac wiele nieklamanego, a tajonego bólu, oraz nieszczescia
  prawdziwego moze wyczytal byl na tej twarzy goscia swego; bo po
  minutach jeszcze paru zastanowienia i wahania, milczac, siegnal
  reke klamki drzwiczek wbitej w scianie ogniotrwalej kasy, i -
  wyjawszy stamtad papierek dziesieciorublowy, polozyl go na stole.
  
  Posunawszy zas banknot ten z lekka ku siedzacej, rzekl tylko:
  
  - Sluze pani!
  
  Poczem, gdy pieniadz ów schowala, obsypujac ofiarodawce swego
  potokiem slodko przyprawionych komunalów, zadzwonil na lokaja:
  
  Posluszny, zjawil sie sluga za chwile.
  
  - Pros pana hrabiego! - rozkazal Dzierzymirski.
  
  - Juz wyszedl. Mówil, ze wpadnie kiedy indziej, bo czekac wiecej
  nie mial czasu... Kazal przeprosic jasnie pana, bardzo i zostawil
  tu bilet swój, na którym cos napisal, - i przy tych slowach lokaj
  podal bilet.
  
  Roman rzucil nan okiem...
  
  Pani Wygrzywalska jednak przerwala mu czytanie. Do swej roli wracala
  powtórnie.
  
  - Przepraszam bardzo szanownego pana prezesa - poczela mówic swym
  poprzednim tonikiem - ale wiedziec chcialam wlasnie, jak adresowac
  mam przy zwrocie tej kwoty, tak wspanialomyslnie, szlachetnie, mi
  udzielonej... Pan prezes podobno na dlugo wyjezdza?..
  
  Roman na te slowa usmiechnal sie zlosliwie i odparl:
  
  - O, laskawa pani ! Adresem zupelnie dostatecznym beda dwa slowa :
  "R. Dzierzymirski." Zegnam pania... - tu powstal z siedzenia i
  sklonil sie z daleka.
  
  Pozegnany z kolei uklonem sztywnym nieco odchodzacej
  "pseudo-arystokratki", Dzierzymirski zwrócil sie do lokaja:
  
  - Jest kto? - zapytal.
  
  - Jakis pan powiada, ze jasnie pana zna dawno, chce sie widziec
  koniecznie.
  
  - Jak wyglada?
  
  - Taki sobie... nie bardzo pokazny...
  
  Codziennie, od dziewiatej do dwunastej z rana, kazdy mial wstep
  wolny do "pana prezesa". Dzierzymirski nie odstepowal nigdy od
  powzietej raz reguly, tym razem wiec zarówno rzucil obojetnie:
  
  - Pros!..
  
  Sam zas do biurka zasiadl, by skonczyc czytanie biletu hrabiego z
  Melsztyna.
  
  Minelo pare minut.
  
  Zaczytany, nie spostrzegl byl Roman, ze na srodku pokoju od pewnego
  juz czasu stal mlody czlowiek, lat okolo trzydziestu pieciu, i
  patrzyl nan uporczywie.
  
  Pod sila tego wzroku podniósl oczy Dzierzymirski, a ujrzawszy
  przybysza zbladl; poznal go bowiem od razu, nie dal jednak poznac
  tego po sobie, nie podniósl sie z miejsca nawet, a tylko ruchem reki
  obojetnym wskazal krzeslo.
  
  - Prosze pana... Przepraszam... za chwile... Nieznajomy zarumienil
  sie, nie rzeklszy nic jednak, usiadl pokornie na koniuszczku stolka,
  Dzierzymirski zas siegnal po jakies ksiegi, lezace - opodal i
  zaglebil sie w nich, ze skupieniem.
  
  Ale tylko na pozór... W rzeczywistosci zas potrzebowal czasu, by
  ochlonac z doznanego przed chwila wrazenia.
  
  Przed nim znajdowal sie towarzysz, niewidziany juz od lat siedmiu -
  jeden z dwóch pierwszych ludzi, z którymi sie byl zbratal,
  przyjechawszy niegdys do kraju sam, nieznany i biedny!..
  
  I nagle, wywolane przypomnieniem, stanely mu w mysli jasno te chwile
  dawne !.. Ukazala mu sie zywo w wyobrazni straszna noc moralnego
  przelomu jego zycia, noc udreczen w izdebce na poddaszu - noc walki
  z uczciwoscia z jednej strony, a nedza, uluda milosci,
  pragnieniem zycia - z drugiej!...
  
  Wszak siedzacy oto teraz przed nim mlody czlowiek byl jednym z tych
  dwóch wlasnie, którzy, gdy on nurzal rece w kuszacem go swa
  potega zlocie, stukaniem naglem we drzwi izdebki wstrzasneli nim
  tak silnie...
  
  I Roman, przebiegajac spojrzeniem w duchu to wszystko, mówil do
  siebie jednoczesnie:
  
  - Dziwnem jednak jest to zycie nasze... O, jakze dziwnem !.. Gdyby nie
  to zloto, a pózniej Monte Carlo, Ola i smierc jej ojca, oraz
  dziedzictwo po nim, nie bylbym przecie nigdy tem, czem dzis jestem!..
  
  Przepastna ironia - kolo bez wyjscia!..
  
  Dzierzymirski, pochylony nad gruba ksiega, której cyfr i kolumn ich
  nie widzial zgola - pograzonym sie ciagle byc zdawal
  calkowicie, w rachunku i pracy.
  
  Milczenie zupelne - panowalo w pokoju, w ciszy zegar wydzwonil
  niebawem godzine wpól do dwunastej. Roman sie ocknal; zostawalo
  mu juz tylko pól godziny czasu. Uczynil nad soba wysilek i glosem
  spokojnym zupelnie przemówil obojetnie:
  
  - Z kim mam przyjemnosc i czem sluzyc moge?..
  
  - Herman Zielinski. Czy pan.. prezes naprawde mnie sobie nie
  przypomina? - odparl mlody czlowiek dobitnie.
  
  Dzierzymirski zawahal sie chwile.
  
  - Zielinskich znam wielu - rzekl z wolna - nazwisko panskie ma
  przedstawicieli tak licznych... Zreszta... moze... Przykro mi bardzo,
  lecz doprawdy nie przypominam sobie...
  
  - Ja za to - odpowiedzial mlodzieniec, akcentujac silnie slowa -
  przypominam sobie az nadto dobrze... Poznalismy sie przed laty
  siedmiu; ja, pan i Jasio Zboinski stanowilismy przez czas jakis
  nierozerwalna nawet trójke. Potem... pan przestales stopniowo nas
  poznawac... Kolej to zwykla rzeczy swiata tego, prawo ludzkie - byc
  moze... Pan wznosiles sie po drabinie spolecznej wysoko, my
  ginelismy w cieniu... Pan dosiegles jej szczytów obecnie, my, to
  jest ja, zostalem u jej podnóza...
  
  Zatrzymal sie w przemówieniu swem mlody czlowiek, po chwili zas
  dodal; z gorycza:
  
  - Jednak... myslalem, ze pan... prezes, pomimo to, raczy mnie sobie
  przypomniec. Cóz robic - omylilem sie!.. - mlodzieniec powstal,
  gotów do wyjscia.
  
  - Ale cóz znowu !.. - wykrzyknal sluchajacy go dotad w milczeniu
  wahajacem sie Dzierzymirski, a zarazem, powstawszy spiesznie z
  miejsca, przyjaznie wyciagnal reke ku przybylemu.
  
  - Witam i przepraszam... Pamietam te czasy doskonale, tylko pan
  zmieniles sie do niepoznania. Cóz Zboinski, cóz pan - porabiacie
  teraz?.. Niechze pan spocznie, prosze bardzo... - dorzucil Roman
  laskawie i swobodnie, teraz bowiem panowal juz calkiem nad soba.
  
  Zielinski, poznany, usiadl i osmielony odparl:
  
  - Cieszy mnie niewymownie, ze pan przypominasz sobie lata owe.. Dla
  mnie, wyznac musze, okres ten caly zycia mego stanowi przyjemne
  nader wspomnienie - urwal, i usmiechnawszy sie ironicznie,
  zachowujac jeszcze swój ton sprzed chwili, dorzucil dobitnie:
  
  - Ba, dawniej przecie my ze Zboinskim, we trójke, mówilismy sobie
  "ty" nawet!
  
  - Cóz pana obecnie do mnie sprowadza? - przerwal Dzierzymirski
  pospiesznie, niechcacy jakby, puszczajac mimo uszu ostatnia uwage.
  
  - Rad jestem niezmiernie z widzenia sie naszego, z przyjemnoscia
  usluze, jesli bede mógl to uczynic...- dodal jeszcze, jak
  mógl najprzychylniej.
  
  Choc zmrozony nieco poczatkiem zdania, Zielinski spojrzal
  przyjaznie na Romana, poczem odezwal sie:
  
  - Dziekuje, i zobowiazany jestem panu bardzo, bardzo, panie...
  prezesie!., - usmiechnal sie znowu,
  z gorycza - poczatkowo jednak winienem w krótkich slowach objasnic
  go nieco o polozeniu mem obecnem.
  
  - Slucham - przerwal szybko Dzierzymirski i spojrzal na wiszacy
  maly zegarek, wskazujacy w tej chwili trzy kwadranse na dwunasta.
  
  Zielinski dostrzegl ruch jego.
  
  - O! to niedlugo potrwa! - pospieszyl z zapewnieniem.
  
  - Nic nie szkodzi, prosze bardzo... - odparl Roman. - O pierwszej mam
  wazna sesye, a ze wyjezdzam juz za dni pare, obecnosc moja
  jest tam bez opóznienia konieczna. Ale... slucham pana... -
  powtórzyl znowu uprzejmie.
  
  - Otóz wiec, streszczam - rzekl Zielinski.
  
  - Zycie moje odmiennem potoczylo sie korytem od zycia panskiego, a
  nawet Zboinskiego Jana. Pan - nie ma co mówic o tem ; cale miasto
  godzi sie jednoglosnie, ze o zdolniejszego i bardziej wplywowego
  zarazem czlowieka u nas trudno... Zboinski jest lekarzem na prowincyi
  i wiedzie mu sie niezgorzej, a ja... - tu Zielinski zatrzymal sie
  chwile - zostalem za wami, panowie, w tyle, o, bardzo w tyle nawet!...
  Dlaczego? któz odgadnie ?.. Zdawaloby sie, ze los nie poskapil mi
  zdolnosci; szkoly ukonczylem, z medalem, prawo, z odznaczeniem, ale,
  niestety, los nie obdarzyl mnie szczesciem do zycia! - Mlody
  czlowiek znowu, wzruszony jakby mimowolnie, mówic przestal.
  
  - Trzy lata temu - ciagnal dalej niebawem - ozenilem sie z
  milosci, bez grosza... - rysy, dosc regularne Zielinskiego
  ozywily sie promieniem wewnetrznym - kochalem ja, te moja
  Maniute, tak, jak kocham ja do dzis dnia jeszcze, choc jak nie
  miala, tak i nie ma ani szelaga posagu!.. Obecnie mam troje
  drobiazgu... - tu z kolei twarz goscia Romana zasepila sie smutnie,
  zatrzymal sie, jakby trudno mu bylo wykrztusic reszte, czolo zas
  biale pociemnialo mu od rumienca - jednem slowem - dokonczyl - w
  domu u mnie - nedza!..
  
  Umilkl, nie podnoszac oczu. Po dluzszej chwili, ciagnal:
  
  - Pomny naszej dawnej znajomosci, przyszedlem tu, do pana prezesa, z
  pokorna prosba o posade, o prace, choc byle jaka, ale - platna,
  o zarobek, bo jalmuzny nie zwyklem przyjmowac!.. Byle z glodu nie
  umrzec... byle oslodzic zycie tej kobiecie, która mnie kocha, a
  której doli dotad w zadny sposób ulzyc nie moge!.. - wyrzucil z
  siebie z moca.
  
  Zamilkl i wstydzac sie jakby slów wlasnych, nie podnosil juz
  wcale oczu na Romana.
  
  Dzierzymirski zas z kolei przez czas ten caly sledzil slowa i gre
  fizyonomii Zielinskiego, a w myslach jego równoczesnie stanal
  wyraznie kontrast razacy, pelny ironii, miedzy zyciem jego, a
  zyciem tego oto Hermana, znanego mu dobrze, jako najzdolniejszego
  studenta uniwersytetu - z przed laty... Stanowczo nie poplaca byc
  idealista!
  
  Ozenil sie bez majatku... No, a gdyby tak on, Roman Dzierzymirski,
  zgrzeszyl byl idealizmem, i biedak, ale nieposzlakowany, uczciwy,
  pozbyl sie przed laty nietknietych banknotów i ozenil sie
  nastepnie z jaka dziewczyna zupelnie biedna ?..
  
  - No, w kazdym badz razie, jakos dalbym tam sobie rade! -
  odpowiedzialo cos butnie w duchu Roman natychmiast. - Posiadam hart,
  wole, rozum, rzutkosc, dar oryentowania sie trafnego, i spryt - to
  wiele; a on? Szlachetny, zdolny, lecz jednak troche... glupi!
  
  - Ale czysty ! - uklulo cos, jakby zadlem Romana. Spuscil
  glowe i sluchajac dalej losów kolegi Zielinskiego, mówil sobie
  zarazem:
  
  - Jednak pomóc trzeba... nalezy. Dla wspomnien, no, i dla zasady.
  
  Gdy zas dawny towarzysz mówic juz przestal, odezwal sie z kolei:
    - Wiec zyczylby pan sobie otrzymac zapewne miejsce na kolei, gdzie
    jestem prezesem... Niestety, nie moge, postanowilem bowiem podczas
    calego trwania tam moich rzadów, od siebie nie narzucac nikogo...
    Ale móglbym pomiescic pana gdzie indziej. W Banku
    Handlowo-Przemyslowym, na przyklad, naleze do zarzadu... Czy znane
    sa panu: rachunkowosc kupiecka, buchalterya i jezyki obce biegle,
    jak francuski, niemiecki, a moze i angielski`?..
  
  - Niestety, nie! - odparl Zielinski. - Fachowego wyksztalcenia nie
  posiadam, gimnazya klasyczne zas i wydzial prawny uniwersytetu nie
  wyszkolily mnie dostatecznie w zadnym z nowozytnych jezyków
  europejskich... Co innego grecki i lacina... Co sie zas tyczy
  rachunkowosci, poza arytmetyka i matematyka wyzsza, t. j. algebra,
  geometrya, trygonometrya, inna sluzyc nie moge...
  
  I machnawszy przy tych slowach reka, w zniecheceniu, mlodzieniec,
  westchnawszy smutnie, dodal.
  
  - Zreszta, panie prezesie, mówiac szczerze calkiem, przekonywam sie
  teraz coraz bardziej, iz szkoly nie daly mi zgola zadnej nauki
  zyciowej i praktycznej.
  
  - Ma pan slusznosc, zapewne... - potwierdzil Roman. - Niedaleko,
  szczególniej przy obecnej nadprodukcyi w naszem miescie ludzi
  fachowych, zajechalbys pan ze swym dyplomem, ale nie martw sie pan...
  Spotkales mnie na swej drodze. Ja zaproteguje pana po pierwsze w
  imie lat dawnych, po drugie, ze nalezysz pan, jak widze, do
  prawdziwie potrzebujacych pracy! - ostatnie slowa silniej
  zaakcentowal Dzierzymirski. - Czy ladny i czytelny masz pan charakter
  pisma?
  
  - Owszem, staranny i czytelny w zupelnosci! - pospieszyl z
  odpowiedzia Herman.
  
  - No, to dobrze - odparl Roman, i przy tych slowach siegnal do
  stojacego na biurku pudeleczka po bilet wizytowy. - Napisze slówko
  do Dyrekcyi Towarzystwa Ogniowego "Esperanza"... Z dyrektorem jestem w
  scislych bardzo stosunkach, w tych dniach oprócz tego sam z nim
  pomówie - odmówic mi nie moze... Od pierwszego przyszlego
  miesiaca dadza panu posade. Przypuszczam, iz... na poczatek z
  jakies 500 rubli... Bedziesz pan obrachowywal, sprawdzal, a potem
  przepisywal zapewne ubezpieczeniowe polisy... Jak sie pan zas
  wprawisz w owem przepisywaniu, wyrobie, iz dadza panu polisy do
  kopjowania w domu, w ten sposób zarobisz pan wiecej. Zgoda?...
  
  - Alez naturalnie - dziekuje stokrotnie, dziekuje po tysiac razy!
  Wdziecznosc moja, panie prezesie, nie ma granic!... - i zerwawszy
  sie z krzesla, Zielinski, wzruszony i uradowany, uscisnal z
  przejeciem dlon Romana.
  
  Ten ostatni, napisawszy slów kilka, zapieczetowal list i powstal, a
  podajac go mlodemu czlowiekowi, rzekl:
  
  - Zycze szczescia i powodzenia!.. Bardzo kontent równiez jestem,
  ze pan zwróciles sie bezposrednio do mnie, i ze znajomosc
  nasza odnowilismy znowu... Doktorowi Zboinskiemu moje uklony, gdy go
  pan zobaczysz!..
  
  I Roman Zielinskiemu podal reke.
  
  - Dziekuje... Nie zapomne tego panu nigdy!.. - z serdecznem cieplem
  w glosie odparl mlodzieniec, sciskajac dlon dawnego swego
  towarzysza.
  
  Dzierzymirski odprowadzil go uprzejmie do drzwi, a gdy z Zielinskim
  zniklo mu z przed oczu przeszlosci widmo, odetchnal swobodniej, i
  zadzwonil na, lokaja.
  
  Ten zjawil sie natychmiast, niosac w reku tace z kilkoma biletami.
  
  - Czekaja jeszcze? - zapytal Roman, i spojrzal pobieznie na bilety,
  a równoczesnie wyjal z kieszeni zegarek, wskazujacy juz pare
  minut po dwunastej.
  
  - Przepros tych panów i powiedz, ze dzis za pózno!.. - rzucil
  czekajacemu sludze.
  
  Lokaj wyszedl, a Dzierzymirski przechadzac sie poczal z wolna po
  pokoju i cygaro zapalil, wypuszczajac od niechcenia z ust male
  kóleczka dymu.
  
  Caly byl jeszcze pod wrazeniem ostatniej wizyty, oraz tej odzylej z
  nia tak nagle swiezo minionej przeszlosci.
  
  I Dzierzymirskiemu czolo pooralo sie w drobne bruzdy, zamyslony
  wciaz tak samo, nerwowym krokiem przebiegal komnate.
  
  Od lat kilku, gdy ozenil sie byl z Ola, nie zmienil sie Roman
  prawie ze wcale. Ta sama inteligentna i piekna twarz poludniowca,
  taz sama mlodziencza szybkosc ruchów, oraz niezmienna wytwornosc
  sylwetki calej - cechowaly go obecnie tak, jak i przed paru laty.
  
  A ilez, ilez zdarzen przewinelo sie dotad w zyciu jego!
  
  Po odbyciu zaloby na wsi, w Gowartowie, przyjechal z Ola do miasta.
  Tu, dzieki dziedzictwu pana Januarego, polozeniu towarzyskiemu zony
  i, odnowionym wlasnym stosunkom, zdobyl Roman to, co do dzis dnia
  posiadal.
  
  Energiczny, rzutki, gietki, sprytny i pelen ambicyi zaszedl wysoko.
  Ola kochala go dotad niezmiennie, ludzie korzyli sie przed jego
  rozumem, stosunkami, wplywami, a jednak nie byl on zgola
  szczesliwym!..
  
  I teraz po twarzy jego odgadnac to równiez latwe bylo.
  Cierpial...
  
  Rozpamietujac w myslach przeszlosc wlasna, zapomnial widac
  zupelnie o terazniejszosci. Niby wczorajsze swieze, we
  wspomnieniach zyly znów te lata minione, dawne... Jak fata morgana
  uludna mamily wzrok duszy jego niedoscigla, bo bezpowrotna juz
  dala, rozpierzchaly sie, nieuchwytne, to znów wracaly jawne -
  zywe!
  
  Widzial sie wiec Roman w poslubnym roku milosci wzajemnej,
  haszyszów i upojen, z dysonansem smierci tescia swego na koncu i
  widzial siebie potem lata cale w ciaglych zabiegach, trudach, w
  prawdziwej, namietnej energii czynu, w bezustannej gonitwie za
  popularnoscia, wielkoscia i znaczeniem.
  
  Wzniesc sie!.. wzniesc ponad drugich, ponad tlumy - to stalo sie
  zycia jego celem!.. Widziec kornemi te ludzkie masy u stóp swoich -
  marzeniem - pomimo samopoznania w glebi duszy, ze na to wszystko nie
  zasluguje sie zgola, pomimo gryzacej go, jak jad, toczacej go, jak
  robak, samowiedzy, ze on moralnie nie godzien moze zadnego z tych,
  którzy go ponad siebie wynosza!..
  
  Bo rzecz zaiste dziwna... Setki zdarzen, tysiace ludzi przemknely,
  jak w kalejdoskopie, w zyciu Romana, a tajemnica jego odleglego
  "wczoraj", pozostala nadal - tajemnica... Nikt jej nie odkryl, nikt
  nie przypomnial. O wlascicielu dwudziestu siedmiu tysiecy glucho i
  cicho bylo, jakby fakt ten caly byl li tylko snem strasznym,
  zakleta bajka z tysiaca i jednej nocy!
  
  A tymczasem zycie, toczac sie wartkiem kolem, pochlanialo soba
  Romana, pochlanialo go tak dalece, ze bywaly chwile, iz zapominal.
  Ale, niestety, byly to tylko... chwile.
  
  Sumienie uparcie czuwalo bezustannie. Nie bylo dnia jednego, by
  Dzierzymirski w cichosci ducha nie uchylil glowy przed
  przypomnieniem strasznem; nie mijal miesiac, by godzin kilka, z dala
  od ludzi, nie byl zmuszonym przepedzic sam na sam ze soba i z
  wyrzutami sumienia.
  
  O! jakze pragnal on nieraz oddac to zloto cudze, jak pragnal!..
  
  Oddac! Ale komu?.. Zwrócic, ale jak, nawet gdyby sie i znalazl
  wlasciciel zagadkowy, by nie splamic nieskazitelnego polysku czci
  wlasnej, honoru i opinii czlowieka, przodujacego spoleczenstwu
  calemu?..
  
  W tym samym, ozdobionym granacikowa korona hrabiowska, pugilaresie,
  lezaly odlozone przezen na miejsce, owe dwadziescia siedem
  tysiecy, w banknotach i rulonach zlota, schowane w tajemnej i nikomu
  nie znanej skrytce. Przeznaczone dla zagadkowego wlasciciela -
  czekaly one nan tam daremnie.
  
  Bo gdybyz przynajmniej, choc promykiem malym, rozdarla sie ta
  tajemnicza ciemnosc, kryjaca dotad w swych czelusciach bezustannej
  zagadki prawnego pieniedzy tych pana!
  
  Och, wtedy, bedac choc troche przygotowanym, niewatpliwie dalby on
  jakos sobie rade! Wolalby bowiem zobaczyc nawet roztwierajaca sie
  przed nim przepasc bez wyjscia, gdyz ufny w swój rozum, znalazlby
  je na pewno, niz widziec ciagle przed soba ten pelny milczenia
  sfinksowy spokój, idacego przed nim ciemnego, nieodwolalnego jutra!..
  Przestraszal go on - przejmowal zgroza...
  
  Bo Dzierzymirski poza licznemi zajeciami swemi spolecznej natury,
  czynil dotad niemal bez skutku wszystko, aby zrzucic z siebie, juz
  raz na dobre, gniotacy go skrycie ciezar wspomnienia!..
  
  Podawal wiec kilkakrotnie nad wyraz przebiegle i sprytnie ogloszenia
  w pismach, nie tylko w kraju, ale i za granica, w nadziei, iz wpadnie
  na trop wlasciwy.
  
  Sam pozatem odbyl kilka tajnych wycieczek do ludzi, o których
  wiedzial, ze zgubili niegdys, bez znalezienia, sumy wieksze...
  
  Zbadawszy ich jednak podstepnie, z ostrozna, wracal zawsze z niczem.
  Zagadka trwala.
  
  Teraz wreszcie równiez, nie dalej, jak za dni juz kilka, postanowil
  Roman raz jeszcze uczynic próbe w tym wzgledzie i wyjazd za
  granice, zapowiedziany przezen, dla wypoczynku, "de facto" byl
  zwiazanym scisle z ta tylko sama, wiecznie jedna, sprawa.
  
  Przechadzajacy sie wciaz szybko po gabinecie Dzierzymirski, w
  chaosie jatrzacych go mysli i wspomnien, schwycil sie nagle za
  glowe i szepnal do siebie przejmujaco:
  
  - Och, czemuz, czemuz, na Boga, natura obdarzyla mnie sumieniem tak
  czujnem, wrazliwem, czemu?.. Bylbym polozenie moje bral
  filozoficzniej, prosciej... Wszak z pieniedzy znalezionych w rzeczy
  samej korzystalem tak malo! Przegralem je przecie wszystkie w Monaco,
  do ostatniego grosza, a wygralem z pieniedzy zupelnie innych! -
  sofizmat, niezmiennie ten sam, powracal w umysle Romana.
  
  O ile jednak dawniej pocieszal on go chwilami, teraz, dzis - nie
  dzialal juz bynajmniej.
  
  Dojrzalszy obecnie, w niejednem jeszcze przeksztalcony zycia szkola,
  patrzacy z odleglosci lat kilku zimniej daleko na uczynek swój
  wlasny "przywlaszczenia", Dzierzymirski, nie wyzbywszy sie dotad
  wcale wszczepionych silnie w dziecinstwie zasad uczciwosci,
  nieprzejednanej, prawej, czystej, - rozumial, iz, pomimo
  pochloniecia cudzego zlota przez jaskinie gry i dotychczasowej
  bezkarnosci - zbladzil, i ze wina jego zgola nie byla mniejsza.
  Czul, ze zycie moralne wykoleilo go niemilosiernie, i cierpial...
  
  Roman przetarl reka rozpalona glowe; atak apatyi nerwowej
  pesymizmu, zalu i goryczy, szeroka fala naplywal znowu do duszy
  jego.
  
  W tej samej chwili na sciennym zegarze wybilo wpól do pierwszej.
  Roman sie wstrzasnal.
  
  Sesya, obowiazki, przodownictwo spoleczne - trzeba byc silnym!..
  Odpocznie pózniej, gdy wyjedzie - za dni pare, teraz odwagi!..
  spokoju!..
  
  I uczyniwszy nad nerwami swymi i mysla wysilek, Dzierzymirski
  wyprostowal sie. Rzuciwszy opodal do polowy spopielale, cygaro,
  poczal porzadkowac spiesznie porozrzucane na biurku papiery.
  
  W tej samej chwili do drzwi zapukano trzykrotnie. Roman drgnal i
  odwrócil sie. Poznal sposób stukania zony, co dzien bowiem, o tej
  porze, Ola zwykla byla odwiedzac go po pracy.
  
  - Entrez!.. - rzucil donosnie i czolo jego wypogodzilo sie
  natychmiast.
  
  Ma ja przeciez, najdrozsza zone, podpore-kochanke i przyjaciela
  ! Wszak wzajemnie nie posiadaja przed soba zadnych tajemnic, prócz
  jednej - jedynej!
  
  Przez próg komnaty do gabinetu wchodzila juz Ola, ubrana do wyjscia,
  w kapeluszu i sukni, skrojonej elegancko i szeleszczacej jedwabiami
  spódnic.
  
  I ona od lat tych pieciu nie zmienila sie prawie. Wypiekniala tylko
  jeszcze bardziej, bujniejszemi staly sie ksztalty i linie jej ciala,
  ponetniejszemi, w calym swym czerwcowym rozkwicie, lat juz niespelna
  trzydziestu.
  
  Z usmiechem, przywitali sie malzonkowie; Roman ucalowal zone w
  czolo i zapytal:
  
  - Dokadze to tak moja pani?
  
  - Na ogólne zebranie pan Opieki S-go Franciszka z Assyzu; a ty
  wychodzisz takze?..
  
  - A jakze. Na sesye Zwiazku Kredytowego.
  
  - Na która godzine?
  
  - O pierwszej sie rozpoczyna...
  
  - Pysznie!.. - zawolala uradowana Ola.- Kazalam wlasnie do powozu
  zaprzadz, podwioze cie... A sniadanie drugie juz jadles?
  
  - Nie, kochanie, czasu mi nie starczylo. Przekasze cos nie cos na
  miescie...
  
  - Mój ty biedaku !.. - i poglaskawszy pieszczotliwie meza po twarzy,
  usciskala go Ola serdecznie, - taki zajety zawsze, ze nawet prawie
  nie mozna nigdy pomówic z toba swobodnie...
  
  - A czyja wina? - przekomarzal sie wesolo Dzierzymirski.- Gdy ja do
  domu wpadne, nigdy pani mej nie ma... To zebranie S-go Antoniego,
  Kalsantego, Ambrozego, - wszystkich swietych jednem slowem... To
  znów z kolei opatrywaniu chorych, wenta na przytulki, obrady na zabawy
  filantropijne, rozdawnictwa, gwiazdki dla dzieci, rozbieranie ich,
  ubieranie... Czy ja w koncu wiem i pamietam, wszystkie owe tam wasze
  damskie pseudo-prace?..
  
  - No, no... Bardzo prosze, nie wysmiewac mi sie z nas... Niby to wy,
  panowie, robicie co na owych sesyach. A jakze! Rozmawiacie zgola o
  czem innem, papierosy palicie, klócicie sie i rozchodzicie. Ho-ho,
  juz ja wiem dobrze, co mówie!..- odparla z przekonaniem obrazona
  niby Ola.
  
  I w ten sam sposób dluzej jeszcze przekomarzaliby sie zartobliwie
  malzonkowie, gdyby nie wejscie lokaja, który zaanonsowal:
  
  - Prosze jasnie panstwa, powóz juz czeka...
  
  - Aaa... to dobrze! - rzekl Roman zwawo, daleki juz mysla od
  dreczacych go do niedawna wspomnien.
  
  - Nie przebierzesz sie Romciu? - zapytala Ola.
  
  - Ani mysle, nie mam czasu! Patrz, dochodzi juz pierwsza... Cóz to,
  moje zycie, uwazasz moze, ze nie po dzentlemensku wygladam?... -
  zapytal lekko.
  
  - Ale gdziez tam... Cóz znowu?.. Tego myslec sie nie osmielam -
  rozesmiala sie Ola. - tylko tak troche... nie swiezo... Czekaj,
  przeczesze cie, poprawimy krawat i oczyszcze...
  
  Dzierzymirski poddal sie pokornie wymaganiom estetycznym zony.
  
  - No, fertig! Wygladasz znosnie!.. - zadecydowala Ola po chwili.
  
  - Phi... tylko? To niezbyt pocieszajace, - odparl, smiejac sie,
  Roman - i wyszedl z Ola do przedpokoju.
  
  W bramie domu czekal juz powóz odkryty; Dzierzymirscy wsiedli don
  pospiesznie, lokaj wskoczyl na kozly i ruszyli. Znany w calem
  miescie pojazd "prezesowstwa", zaprzezony w dwa rosle mieszance,
  krwi anglo-arabskiej, wytoczyl sie na ulice i pomknal chyzo.
  
  Co chwila z posród idacej po szerokich chodnikach publicznosci, lub
  z wymijanych powozów, klanial sie ktos uprzejmie Dzierzymirskim, a
  oni, usmiechnieci, weseli, tak samo grzecznie oddawali wszystkim
  uklony. Po dluzszej chwili milczenia, odezwal sie Roman:
  
  - Ale, a propos, musisz sie tem zajac, Oluniu, bo ja, doprawdy, czasu
  nie mam. Dzis, lub najdalej jutro, wysylamy zaproszenia do wszystkich
  naszych znajomych... W sobote damy raut pozegnalny... J'espere, ze
  nic nie masz przeciwko temu, moje zycie ?..
  
  - Alez, naturalnie!.. - pospieszyla z zapewnieniem Ola, - lecz musimy
  przeciez zlozyc wizyty...
  
  - Nie ja, nie ja, cherie!.. To ty za mnie nieodzownie zrobic musisz,
  kochanie... Kto nie przyjdzie - pal go licho!.. A zreszta, pas de
  crainte, stawia sie wszyscy...
  
  - Dlaczego nie chcesz jechac ze mna?
  
  - Nie nie chce, lecz nie moge. Mam przed wyjazdem jeszcze zajecia
  huk! Nie mozesz miec nawet wyobrazenia, moja droga, co to znaczy
  wyrwac sie na miesiecy kilka, jak tego pragne, z tego kolamych
  rozlicznych obowiazków - c'est un vrai tour de force!.. -
  Dzierzymirski zamilkl na chwile, poczem konczyl:
  
  - Bo pomysl tylko... Tu znalezc na czas ten caly zastepce, tam
  znów wycofac sie zrecznie, by nie obrazic nikogo i zalatwic
  wszystkie czynnosci juz z góry... Wiec chyba rozumiesz teraz, iz w
  wizyty swiatowe bawic sie nie moge, najwyzej do kilkunastu
  wybitniejszych osobistosci, i koniec.
  
  - Alez dobrze, juz dobrze, nie tlumacz sie, nie bron - zrobie
  wszystko, mój wladco i panie! - z usmiechem, pocieszyla go Ola. -
  Pytalam sie tak tylko... Czy wracasz dzis na obiad ?..
  
  - Pas possible! - odparl Dzierzymirski stanowczo. - Akurat o szóstej
  zebranie nadzwyczajne akcyonaryuszów i komitetu nowego
  przedsiebiorstwa, wiesz, Komercyjno -Agronomiczny Zwiazek krajowy...
  Zjem na miescie.
  
  - A wieczorem? - pytala dalej Ola.
  
  - Musze byc koniecznie u ksiecia Artura, w sprawie budowy nowego
  kosciola Sw. Jana Chrzciciela; zebranie prywatne w jego mieszkaniu -
  obiecalem.
  
  - Niemozliwym jestes czlowiekiem !.. - rozesmiala sie Ola, - ja
  juz o czwartej wracam do domu.
  
  Umilkli. Wkolo nich smialo sie w sloncu miasto; wiosna
  czarodziejka nawet tu, w ciasne ogrodu mury, swój powiew balsamiczny
  tchnac potrafila - oddychalo sie swobodniej, szerzej, swiezosc
  majowa piescila twarze spieszacych zewszad tlumów, smiejacych
  sie i wesolych.
  
  - Stan! - rzucil nagle i rozkaz Dzierzymirski, dotykajac z lekka
  laska liberyjnych pleców stangreta. Dojezdzali do wspanialego
  gmachu Zwiazku Kredytowego.
  
  Powóz zatrzymal sie poslusznie.
  
  - A ce soir! - rzekl Roman, i lekkiem uscisnieniem reki pozegnawszy
  zone, wyskoczyl z ekwipazu. Po kamiennych stopniach kruzganka
  skierowal sie ku olbrzymim kutym drzwiom, które, w powitalnym, niskim
  uklonie, otwieral juz usluznie szwajcar miejscowy.
  
  Na progu gmachu Dzierzymirski obejrzal sie i spotkal ze wzrokiem
  Oli. Spojrzeniami wzajemnie pozegnali sie jeszcze pieszczotliwie,
  poczem Ola odwrócila sie pierwsza, Roman zas, scigajac ja oczyma,
  zatrzymal sie i usmiechnal...
  
  W oddalajacym sie powozie, mloda kobieta po chwili, instynktownie
  jakby, raz drugi spojrzala za siebie. Dzierzymirski jednoczesnie
  skinal glowa i znikl za drzwiami, Ola zas odwrócila sie i
  niedbale rozpiela biala, koronkami obszyta, parasolke. Promienie i
  blaski majowe zalsnily sie jeszcze na jej postaci chwile, i powóz
  znikl, pochloniety wielkomiejskim wirem.
  
  ------------
  
  
  Kaskada swiatel i blasków plona rzesiscie apartamenty
  Romanowstwa Dzierzymirskich...
  
  Z pól otwartych lilii z krysztalu, zdobiacych gazowe po bocznych
  scianach kinkiety, z zyrandoli i lamp - tu jaskrawo, tam znów
  lagodniej, drza w dusznej atmosferze salonów peki promieni,
  spadaja deszczem na tlum wesoly, elegancki i strojny, graja,
  zalamujac sie w klejnotach kobiet - pieszcza ich nagie gorsy i
  ramiona, glaszcza je swym niewidzialnym dotykiem.
  
  Gwar stlumiony prowadzonych z ozywieniem rozmów, oraz tlok i
  ciasnota panuje w kilku obszerych salonach; czesc tylko gosci
  siedzi, wiekszosc, wahadlowym ruchem plynacej fali, przechadza
  sie bezustannie, a raczej dyskretnie przeciska.
  
  Nie omylil sie bowiem w przewidzeniach swych Dzierzymirski. Cale
  towarzystwo i wszystkie jego sfery stawily sie na raut pozegnalny
  prezesa, wice prezesa, dyrektora i czlonka licznych instytucyi -rade i
  poczuwajace sie do obowiazku obecnoscia swa zlozyc danine
  grzecznosci swiatowej temu, kto trzymal obecnie w silnej dloni
  watek ich spraw i interesów - natury spolecznej, przemyslowej,
  filantropijnej, a czesto gesto i osobistej nawet.
  
  Pelni uprzejmosci, dystynkcyi i goscinnosci szczerej, wsród tlumu
  swych gosci, uwijali sie Dzierzymirscy, zmieniajac sie kolejno w
  poblizu wejscia pierwszego salonu, dla witania wchodzacych co chwila
  nowych przybyszów. W koncu jednak i ten czasowy posterunek ich okazal
  sie wprost niemozliwym...
  
  Roman i Ola zmuszeni zostali zmieszac sie z tlumem rautujacych
  gosci, ustepujac sami naporowi scisku.
  
  A kwadranse tymczasem mijaly szybko. Liczba naplywajacych osób
  powiekszala sie coraz bardziej, wsród szeleszczacej zas, barwnej
  fali gosci, w liberyi i ponczochach, ukazywac sie poczeli,
  posuwajac sie z trudem, lokaje, z wielkiemi srebrnemi tacami... U
  wejscia zas salonów, wyparta zwiekszajaca sie fala ludzi,
  stanela zwarta gromada mezczyzn, tamujac w ten sposób po prostu
  komunikacye do przepelnionych nad miare apartamentów.
  
  Mlodzieniec, ciemny szatyn, nieposzlakowanie elegancki, o
  impertynenckiej nieco, choc wielkoswiatowej powierzchownosci,
  wchodzil w tej chwili do mieszkania prezesowstwa Dzierzymirskich.
  
  Znalazlszy sie niebawem poza zbita u drzwi garstka panów, na razie
  nie mógl postapic ani kroku naprzód. Widzac to, skrzywil swe
  waskie usta, i wspial sie dyskretnie na palce.
  
  Ponad zblizonemi, wypomadowanemi glowami stojacych mezczyzn,
  ujrzal dokladnie kolyszace sie morze kobiecych biustów, glówek
  czarownych, pieknych, róznobarwnych tualet, gorsów i fraków i
  mruknal do siebie:
  
  - Ho-ho!.. pas mal...
  
  Spojrzal nastepnie na stojacych opodal rautowiczów. Nie znal
  zadnego z nich. Zachnal sie niecierpliwie i szepnal znów z cicha
  do siebie, po francuzku:
  
  - Que diable, je ne suis pas venu ici pour garder l'antichambre...
  
  I jednoczesnie posunal sie zrecznie naprzód, potraciwszy zas
  lekko po drodze swej paru sasiadów, rzucil, z wytwornym uklonem,
  kilka: "Pardon", w rezultacie jednak znalazl sie zaledwie o pare
  kroków naprzód.
  
  Popatrzyl znowu przed siebie, wspiawszy sie na palce.
  
  - Ach, przeciez choc jeden!.. - szepnal z ulga, tym razem juz po
  polsku, dojrzal bowiem wlasnie poznanego w przeddzien Emila
  Ladyzynskiego.
  
  Rzuciwszy po francusku pare ugrzecznionych przeproszen, mlodzieniec
  postapil znów kroków kilka, az stopniowo, przepraszajac dalej
  bezustannie, zdolal dotrzec do Ladyzynskiego.
  
  Ten juz go byl zoczyl. Podali sobie rece, witajac sie uprzejmie.
  
  - Eh bien, chèr comte - zagadnal, z usmiechem pierwszy pan Emil -
  jakiez wrazenie z rautu "koroniarzy?.." Trudno sie dostac, co? Et,
  ce qui touche, gospodarza, prezesa, vous ne le verrez probablement pas,
  bo jest akurat pod przeciwnym biegunem.
  
  - A ja wlasnie musze, bo go nie znam. Pani Dzierzymirska byla tak
  bardzo uprzejma zaprosic mnie, bo zlozylem jej wizyte, lecz
  prezesa, jako nader zwykle zajetego podobno, nie widzialem...
  
  - Ba... ba... c'est simple - potwierdzil Ladyzynski - nasz
  prezesunio jest to czlowiek, który jest wszedzie, ale nigdy u siebie
  w domu... Voulez - vous, przedstawie pana. W droge zatem... Plynmy,
  plynmy, póki czas!.. - zanuciwszy pólglosem wyrazy ostatnie,
  rzekl starzejacy sie kawaler, i prowadzac za soba przybysza,
  puscil sie naprzód.
  
  Ostroznie, z wolna, dwaj panowie posuwac sie zaczeli. Czynnosc to
  zas nielatwa byla. Prócz obawy niezrecznego potracenia kogos z
  wytwornego, a sciesnionego grona - musieli oni pozatem lawirowac
  jeszcze bardzo zrecznie pomiedzy dlugiemi trenami pan...
  Ladyzynski jednak radzil sobie wybornie. Co chwila klanial sie
  komus uprzejmie z daleka, lub wital z bliska, przystawal, rzucal
  dowcipnych slów pare - rozstepowano sie przed nim. Szedl dalej.
  
  - Uf, nous y voilà!..- rzucil po niejakim czasie towarzyszowi swemu.
  
  - Widze Romana, jak peroruje, cà va sans dire, o spolecznych
  sprawach... - Och, i pani Ola jest równiez niedaleko!.. Quelle
  chance...
  
  I pan Emil, odwróciwszy sie, skorzystal z wolniejszej nieco okolo
  siebie przestrzeni, wzial pod ramie mlodego czlowieka i zblizac
  sie poczal wolno, ku otoczonemu kilkoma rozmawiajacymi zywo panami,
  Dzierzymirskiemu. Idac zas, podrwiwal z cicha, cytujac dolatujace
  glosniejsze wyrazy i zdania.
  
  - A co? nie mialem racyi ? slyszy pan ? Cel spoleczny, - potega
  dzialalnosci, - punkt kulminacyjny, - przesilenie finansowe - etc. i
  tak dalej. Jak dowodzi, co? Prawdziwa dystyngowana wieza Babel szumnych
  frazesów!
  
  Mlody czlowiek sluchal uwaznie, usmiechajac sie z lekka,
  tymczasem zas jednak znalezli sie obaj tuz kolo grupy
  rozprawiajacych zapalczywie mezczyzn.
  
  - Stój, panie hrabio, skromnie, az ja zatamuje, przerwe ten oto
  rwacy potok dyskusyi!.. - odezwal sie znów Ladyzynski.
  
  Nie okazalo sie to jednak potrzebnem. Dzierzymirski, bierniej od
  innych bioracy udzial w rozmowie, dojrzal juz wlasnie
  zblizajacego sie pana Emila. Wyciagajac przyjaznie reke ku
  niemu, z serdecznoscia, przemówil:
  
  - Emilu? Jak sie masz? cóz tak pózno?
  
  Romana z Ladyzynskim laczyly obecnie stosunki przyjazni szczerej.
  Dzierzymirski polubil szczerze tego wesolego zawsze, patrzacego na
  zycie trzezwo bywalca, a przyjaciela rodziny - zony, nie majacego mu
  przytem za zle - jak wiadomo - postepku ongi z Ola.
  
  - Bynajmniej nie za pózno - odrzekl swobodnie zapytany, - od godziny
  dzis tak rojno, niby u ministra... Dojsc do Jego Ekscelencyi nie
  moglem... - z uklonem, dokonczyl ironicznie.
  
  - A... tak. Rzeczywiscie. Zegnaja mnie czule, - w tym samym tonie
  odparl z usmiechem Dzierzymirski.
  
  - Czy widzisz, Romanie, - ciagnal Ladyzynski - tego mlodzienca w
  monoklu, z takiem znawstwem dyskretnem ogladajacego w tej chwili tors
  hrabiny P ?
  
  - Widze i nie znam!.. - zadziwil sie Dzierzymirski.
  
  - Co? pas possible!., - zadrwil pan Emil. - Nie znasz swoich gosci? O,
  panie prezesie, wstyd i hanba!.. No, ale nic, wybawie cie z klopotu
  i przedstawie ci go. Ja go znam!..
  
  - Jak sie nazywa? Il a l'air assez bien!..
  
  - Parbleu, çà va sans dire. Potomek znakomitego rodu: hrabia
  Topola-Topolski - objasnil Ladyzynski, z ironia.
  
  - No, juz "Topola", to pewnie dodatek twój, Emilu - zasmial sie
  Roman - ale skadze go wyrwales?..
  
  - Przybyl z Galicyi, rodem z Ksiestwa Poznanskiego - zaprosila go
  twoja zona. Strzez sie, prezesie, pani prezesowa ma swoich
  protegowanych!..
  
  - No, nie gawedz, przedstaw mi go, bo biedak sie zanudzi, tak
  czekajac - rzekl Roman, i ujawszy ramie przyjaciela, skierowal sie
  ku Topolskiemu, idac zas, nachylony dyskretnie, szepnal:
  
  - Tylko nie przedstawiaj mi go comte Topolski, bo ja zmuszonym bede
  wobec drugich uczynic to samo... Przeciez to nonsens wierutny
  tytulowac jakiegos tam Topolskiego hrabia tu u nas, gdzie roi sie
  od autentycznych, historycznych rodów...
  
  - E !.. daj pokój, obrazi sie, zreszta bogaty i epuzer... - odrzekl
  z niechecia Ladyzynski - in faut lui laisser son illustre illusion.
  
  - Alez wlasnie, przeciwnie! - przerwal Dzierzymirski. - "Bez
  zludzen", to najlepsza regula. Et je t'en prie, zrób, jak cie
  prosze...
  
  - No, dobrze, dobrze... Uspokój sie zreszta... Polkne "comte", ale
  jesli mnie ten dudek wyzwie na pojedynek, to musisz byc sekundantem! -
  zawyrokowal, po swojemu, Ladyzynski.
  
  - Monsieur Topolski... - szybko wyrzucil po chwili, gdy znalezli sie
  kolo czekajacego na nich mlodzienca.
  
  - Dzierzymirski...
  
  Pospieszyl osobiscie przedstawic sie Roman uprzejmie i natychmiast
  zagail rozmowe.
  
  - Bardzo mi milo widziec u siebie goscia z za Kordonu... Wszak pan
  przybywa z Galicyi?..
  
  - Tak jest. Wczoraj wlasnie mialem zaszczyt przedstawic sie... i
  tam dalej - recytowal pospiesznie Topolski banalna swiatowa
  odpowiedz, wyjasniajaca jego tutaj obecnosc i dotychczasowa
  znajomosc z gospodarzem.
  
  - Nie zna pan zatem pewnie wiele osób - wysluchawszy go cierpliwie do
  konca, przemówil Dzierzymirski - tymczasem przedstawie pana par ci,
  par là, zgoda?.. Venons! - dorzucil przyjaznie.
  
  - Bonsoir, monsieur le comte! - w tej samej chwili tuz obok nich
  rozleglo sie powitanie zwrócone do mlodzienca, i przed trzema
  panami stanela Ola, w przeslicznej jasnozielonej sukni balowej,
  mieniacej sie, przetykanej srebrem, wdziecznie ubranej kwieciem
  wodnych nenufarów.
  
  Topolski sklonil sie wytwornie i przywital z gospodynia domu, oraz,
  z wprawa obytego swiatowca, rozpoczal natychmiast rozmowe.
  
  Po twarzy Dzierzymirskiego tymczasem na slowa powitalne zony
  przemknelo niezadowolenie widoczne i skrzywil sie nieznacznie.
  Postal chwile w niepewnosci, poczem, zrezygnowany, rzucil
  Topolskiemu uprzejmych slów pare i znikl w tlumie gosci.
  
  Topolski tymczasem, pomimo powierzchownosci, na pierwszy rzut oka
  aroganckiej nieco, okazal sie milym i wprawnym "causeur em", a idac
  wolno obok Oli, z ozywieniem rozmawiac z nia nie przestawal.
  
  - Jak to? - mówila Dzierzymirska - wiec to pan odziedziczyl
  majatek w naszych stronach... Wolno wiedziec nazwisko dóbr
  panskich?..
  
  - Szczesnaja - odparl Topolski.
  
  - Alez to zaledwie o piec mil od Gowartowa, gdzie z mezem mieszkamy
  - objasnila towarzysza Ola. - Sliczna rezydencya, znam z widzenia...
  Nie przypuszczalam zgola, ze bede miala w pana sasiada. Bardzo mi
  milo! - dokonczyla uprzejmie. Topolski sklonil sie, rzuciwszy
  jednoczesnie zdawkowo - banalna grzecznosc.
  
  - To pan dziedziczy po hrabi Teodorze Irenhauzie? wszak prawda? -
  pytala dalej Ola.
  
  - Tak, pani; to byl mój dziad stryjeczny... - Tak? no, widzi pan...
  Znalam doskonale swego czasu dziadka, panskiego, nous sommes donc en
  pays de connaissance... Byl to bardzo dystyngowany, zacny i mily
  czlowiek...
  
  - Oh, vous êtes bien aimable, madame...- zaczal swa wytworna
  francuszczyzna mlodzieniec, lecz przerwala mu, snac
  niedoslyszawszy, Ola:
  
  - I objal pan juz swe dobra ?..
  
  - Nie, pani, jade tam dopiero za pare tygodni...
  
  - Pozna pan zatem Ukraine, - ciagnela dalej swobodnie mloda
  kobieta, - kraj to cudny, sliczny, zobaczy pan... Ja go tak lubie, tak
  kocham, z calego serca!.. - konczyla, z ozywieniem.
  
  - Ot bynajmniej nie jest mi obca Ukraina - pospieszyl z odpowiedzia
  Topolski. - Zaznalem juz jej uroku, bywalem bowiem u stryja dawniej,
  et je suis tout à fait de votre opinion madame, c'est un pays
  charmant... Tyle wdzieku, cichego czaru, w tych drzemiacych stepach i
  polach, tyle poezyi, w jej dumkach, a tyle, tyle tesknoty we
  wszystkiem!.. - z zapalem, wyglosil ostatnie slowa Topolski.
  
  Ola, po raz pierwszy, spojrzala nan uwazniej. Twarz mlodzienca w
  tej chwili pozbyla sie calkiem nalozonej konwenansowej maski
  swiatowca, zlagodniala jakby i wypiekniala.
  
  Przesunawszy uwaznie swe rozumne spojrzenie po twarzy swego
  nowopoznanego sasiada wiejskiego w przyszlosci, Ola zdziwila sie w
  duszy niepomiernie, tymbardziej, ze nie poza bynajmniej, ale
  przeciwnie, szczerosc w ostatnich slowach jego dzwieczala. Nie
  spodziewala sie podobnego zwrotu w rozmowie banalnej przecietnego
  salonowca, za jakiego wziela nowego goscia, zamyslila sie zatem
  chwile, umilkla, i dopiero, w pare minut pózniej, przypomniawszy
  snac sobie obowiazki gospodyni, uprzejmie bardzo zwrócila sie do
  Topolskiego.
  
  - Gawedze z panem, et j'oublie tout à fait, comte, que vous
  connaissez ici très peu de monde... Wszak prawda? Przyjechal pan dni
  temu pare zaledwie... Przedstawie pana... donnez moi votre bras, s'il
  vous plait.
  
  Z wdziekiem, Topolski podal natychmiast Oli swe ramie, rozplywajac
  sie jednoczesnie w podziekowaniach, grzecznosciach i zasypujac
  zrecznymi komplementami mloda kobiete... Uprzejma gospodyni
  tymczasem prowadzila go ku grupie siedzacych starszych dam. Im
  naprzód przedstawiwszy goscia, skinela nastepnie na jednego z
  krecacych sie bezczynnie mlodych ludzi, a zapoznawszy z nim swego
  protegowanego, polecila zaprezentowac go mlodszym paniom i pannom.
  
  - Comte Topolski... hrabia Topolski... monsieur le comte Topolski...-
  rozleglo sie po chwili tu i tam po salonach, w milknacym wlasnie
  rozmów gwarze, tlo fortepianu bowiem, stojacego na zaimprowizowanej
  estradzie, zblizala sie w tej samej wlasnie chwili slawna
  artystka, spiewaczka wloska...
  
  Akompaniowac jej zamierzal znany profesor i muzyk.
  
  Topolski zaczal przyciszonym glosem zabawiac grupe pan i panien,
  wespól z wyfraczona i wymuskana mlodzieza, uwaga zas powszechna
  zwrócila sie jednoczesnie na mloda i piekna Wloszke.
  
  Coraz ciszej i ciszej, choc opornie, umilkl w koncu, niby morze,
  tlum wytworny i sluchac poczeto, z pozornem zajeciem...
  
  Wreszcie, w ciszy wzglednej jeszcze, odezwaly sie pierwsze akordy, a
  w slad zatem obil sie o sciany salonów i uszy sluchaczy melodyjny,
  o cudnem aksamitnem brzmieniu, kontralt kobiecy. Zlaczona w
  harmonijna calosc z muzyka fortepianu, rozlegla sie, zadrzala
  uczuciem wloska piesn namietna i jak swieze tchnienie z pod nieba
  Italii, splynela urocza, na rojna mase gosci...
  
  Wstrzasnawszy zas gama tonów przepelnione salony, poleciala
  piesn czysta, skrzydlata, daleko - wyrwala sie przez okna na ulice
  miasta potezna, silna, wcisnela sie do kazdego zakatka mieszkania
  Dzierzymirskich - zbudzila swym czarem dalekim siedzacego w zadumie w
  jednym z najbardziej oddalonych fumoir'ów, Romana.
  
  Podniósl glowe instynktownie, wsluchal sie w modulowana
  artystycznie piesn i westchnal po kilkakrotnie...
  
  Korzystajac ze zwróconej ogólnie uwagi na majacy sie rozpoczac
  wkrótce popis koncertowy, Dzierzymirski znuzony schronil sie byl
  tutaj.
  
  Mysli dluzej go przytrzymaly. Teraz zas, slyszac daleki,
  cichnacy stopniowo szmer tlumnego zebrania, a pózniej wyrazne tony
  piesni znakomitej spiewaczki, zlagodzone oddaleniem, piekne,
  marzace, drgajace uczuciem i sila - Roman, w milczeniu sluchal
  nieporuszony - jakby zaklety... I odejsc stad nie chcialo mu sie
  wcale...
  
  Poddajac sie bowiem urokowi sluchanej piesni, poruszaly sie,
  tracone jakby czyjas dlonia z lekka, jakies struny w jego duszy,
  kwilily cicho, graly...
  
  Tymczasem namietny glos Wloszki rósl, poteznial...
  
  Wreszcie w pozegnalnym rytmie ostatnie, donosne, slowa piesni
  zabrzmialy - polaly sie lawa jakby ekstazy, rozkoszy, upojenia,
  wstrzasnely scianami cichej komnaty, a dobiegly az tu, pod stopy
  Dzierzymirskiego, i zgasly...
  
  Nastala drobna chwilka zupelnego milczenia, poczem, zgluszony nieco
  oddaleniem, zabrzmial oklask przeciagly, dlugi, szczery...
  
  Roman przetarl dlonia czolo i powstal... Trzeba bylo powracac do
  obowiazków niestrudzonego gospodarza domu.
  
  A tak dobrze bylo mu tutaj! Dawno nie pamieta tak cichej, niczem nie
  zamaconej chwili, bez zgrzytu zadnego, bez rozterki...
  
  Rozterka!.. Byla przeciez ona jego zyciem. Tak. Nie tem zewnetrznem,
  dla ludzi, dla swiata, ale tem prawdziwem, wewnetrznem - dla siebie.
  
  Cien smutku powlekl piekne rysy Dzierzymirskiego; rozpamietujac
  cos, zadumal sie on znowu.
  
  Nagle brwi zmarszczyl, i jakby przypomniawszy cos sobie, siegnal
  szybko do kieszeni fraka, skad wyjal welinowa podluzna koperte.
  Rzuciwszy uwaznem okiem na wypisany, drzaca reka, dokladny adres,
  odczytywac go poczal. Byl to zas list do niejakiego pana Wiktora
  Orleckiego w Paryzu. O pismo to chodzilo Romanowi bardzo od kilku
  juz tygodni, to jest od czasu, gdy sie dowiedzial, ze wzmiankowany
  powyzej, Wiktor Orlecki, zamieszkal w stolicy swiata z
  oszczednosci i musu po stracie -majatkowej, wyniklej, jak mówiono,
  ze zguby, przed samym terminem licytacyi majatkowej, sumy pienieznej.
  
  Opowiadanie to, poslyszane przypadkiem, uderzylo Romana
  Dzierzymirskiego. Rodziny Orleckich nie znal, szczególów
  dowiedziec sie nie mógl... Wiadomosc ta jednak niepokoila go;
  ogarniac go poczela chec niezbadana stanowczego zobaczenia sie, z
  owym Wiktorem Orleckim, oraz wybadania go zrecznego.
  
  I od chwili tej nie znal juz pragnien innych...
  
  Wreszcie poznal sie umyslnie pewnego dnia z bogaczem, slawnym
  odludkiem i dziwakiem, Hugonem Orleckim, jedynym krewnym
  zamieszkalego, w Paryzu Wiktora, by w jakikolwiek badz sposób móc
  dotrzec przez niego do nieznanego mu zgola czlowieka, a
  trzymajacego, moze, kto wie, nic jego wlasnej zagadki! Dzis
  dopiero, na kilka godzin przed rautem, udalo sie zdobyc list od
  starego samoluba, dla którego napisanie go nawet bylo ofiara
  niewatpliwie wielka, zerwal bowiem zupelnie stosunki ze swym
  krewnym.
  
  Pismo to bylo w kwestyi oderwanej calkiem; tresc, poddana przez
  samego Romana, polecala tylko oddawce w pewnej sprawie wzgledem
  synowca starego bogacza, posiadajac jednak list ów w kieszeni,
  Dzierzymirski odetchnal. Latwiej mu juz bowiem bylo, majac
  sposobnosc poznania owego Orleckiego, potracic w rozmowie z nim o
  temat pienieznej zguby, którego, jako obcy zupelnie, prawdopodobnie
  tknac by nawet z nim nie mógl.
  
  - Ba!.. jeszcze jeden... - westchnal Dzierzymirski i skierowal sie
  spiesznym krokiem ku rozbrzmiewajacym juz wrzawa salonom.
  
  Tam, po uczcie artystycznej ducha, przechodzono wlasnie do duzej
  pustej jadalnej sali, by z kolei przystapic do uczty ciala i
  pokrzepic sie jadlem, za stawionem pokaznie i suto, na olbrzymim
  podluznym, przybranym kwiatami, stole.
  
  Roman stanal w cieniu portyery, u wejscia jednego z ustronnych
  buduarów, gdzie w tej chwili nie bylo nikogo, i objal spojrzeniem
  swych gosci.
  
  W jego ogromnych salonach bylo juz nieco przestronniej; tu i tam
  siedziano jeszcze, rozmawiano, lub przechadzano sie swobodniej...
  Wypuklej wystepowaly teraz wspaniale toalety kobiet, mienily sie
  teczowymi kolory.
  
  Na alabastrowych szyjach, piersiach i ramionach wachlujacych sie
  zalotnie dam, latwiej mozna bylo dojrzec obecnie wspaniale
  klejnoty, polyskujace, na równi ze spojrzeniami ich oczu...
  
  Na lewo zas, ku sali jadalnej, scisk natomiast panowal. Wiele osób
  dyskretnie w ostatnim, trzecim z rzedu, salonie, oczekiwalo, rautujac
  tymczasowo, kolei swej, bo przy stolach biesiadnych pelno juz bylo
  gosci, posilajacych sie, przewaznie stojac, wystawna, urzadzona
  na zimno kolacya. Paniom i pannom uslugiwali panowie, jedzac,
  flirtujac, smiejac sie i bawiac wesolo.
  
  Obejmujac sale wzrokiem, dluzsza juz chwile stal tak
  Dzierzymirski, a na twarzy jego, w slad za
  pewnym jakby odblaskiem wewnetrznej próznosci, zawital teraz
  melancholijny cien...
  
  - Przyszli tutaj - myslal - tak, stawili sie z róznych obozów,
  sfer, przybyli i wielcy, i mali, bawia sie obecnie swobodnie, weseli,
  splatajac zarazem swa obecnoscia dlug grzecznosci swiatowej,
  zaciagniety u niego - pozyczke moralnych uslug, czynnosci,
  zabiegów...
  
  Ha, zapewne! Lecz gdyby tak oto niespodzianie, nagle, dowiedzieli sie
  tutaj oni wszyscy, co poza jego, Dzierzymirskiego, powloka sie
  kryje, gdyby w zawrotna glab duszy jego zajrzeli!..
  
  O, niewatpliwie! Przeczytawszy ukryta tam tajemnice, odwróciliby
  sie ze wzgarda...
  
  Dzierzymirski nieuczciwy? Jak to?.. Prezes, wiceprezes, czlowiek
  czynu, energii, zelaznej woli, nasz najzdolniejszy, znany i powazany w
  szerokich kolach miasta?..
  
  Jakas pelna zgrzytów, piekaca ironia rozesmiala sie na glos w
  duszy Romana.
  
  - Ha-ha-ha!.. ha-ha-ha !.. Oszukujesz ich ty!.. Ty, czczony, wielki!
  Zasypujesz im oczy blyszczacym piaskiem, kpisz sobie w duchu z nich
  wszystkich!..
  
  Roman wstrzasnal sie... W przywidzeniu naglem ujrzal on te klasy,
  sfery - tych wszystkich, przechadzajacych sie przed nim, strojnych
  ludzi, unikajacych jego wzroku, uklonu, uchylajacych sie od podania
  mu reki, ze wzgarda zimna, sucha na obliczu...
  
  I Dzierzymirski, wzburzony nagle, podniósl glowe hardo,
  wstrzasnal bujna czupryna, sniada twarz jego przybrala wyraz
  energii, oraz niezlomnej woli, i wyszeptal:
  
  - Nie dam sie, nie dam!.. - zacisnal instynktownie piesci i
  dokonczyl ciszej jeszcze: - Korza sie oni przede mna, kornymi
  zostana; bo ja tak chce i tak byc musi!..
  
  Dzierzymirski bowiem w tej chwili nie bal sie rzeczywiscie ciemnej,
  nierozwiazanej jeszcze zycia zagadki - ufal w siebie!..
  
  W ukryciu swem, niedostrzezony przez nikogo, stal dlugo jeszcze...
  Uspakajal sie stopniowo, a z równowaga umyslowa, wywalczana
  zwykle wola zelazna - codzienny, tajony przed drugimi, smutek, pelny
  samowiedzy, po raz setny znowu wstepowal do duszy jego.
  
  - Galernikiem jestem!... - szepnal Roman z gorycza. - Nie tym, z
  pietnem ludzkiej sprawiedliwosci na czole, potepianym, ale moze
  gorszym jeszcze, bo moralnym - tym, któremu honory pod nogi rzucaja
  hojnie, a on je z rumiencem wstydu ukryc by rad przed sumieniem, lecz
  nie moze!. W ciemnie zagadki wpatrzony blednie, wijacy sie
  bezustannie w ducha rozterce, niewolnikiem blednego kola
  przeznaczenia wlasnego jestem, bryzgajacym swiatu falszem mego "ja",
  potrafiacym go odurzyc komedya, grana znakomicie, nie mogacym zas,
  niestety, zagluszyli tylko - siebie!..
  
  (przypis - tu ksiazka jest spalona, elementy wziete w nawias
  kwadratowy sa dokonczeniem wyrazu, badz oznaczeniem przerwy w
  tekscie)
  
  I Dzierzymirski przesunal dlon po czole, jakby pragnac zetrzec z
  niego ostatecznie mysli nieposluszne. Stanal po chwili przed
  lustrem, rozczesal starannie wlosy i brode, poprawil szczegó[ly
  swej] toalety, a przybrawszy zwykla codzie[nna poze] oblicza -
  przestapil sprezyscie próg z[ bu]duaru... Rzucil znowu oczyma po
  salac[h ].
  
  Druga, czy trzecia partya gosci [       ]raz wieczerze, a tamci, syci,
  przechad[zali sie po] nim. Nagle ujrzal w dali sylwetke w[ ]
  szukajacej uparcie wzrokiem kogos ws[zak po] chwili oczy ich spotkaly
  sie, Ola usmie[chnela sie ] i przyzywac go poczela skinieniem
  glowy. [Równocze]snie ktos szybko uchwycil za reke Romana.
  
  - Qua diable, ekscelencyo!.. - zabrzmial glos Ladyzynskiego. - Co z
  toba sie dzieje? Kolacya rozpoczeta, pani Ola cie szuka, goscie
  dopytuja sie o ciebie bezustannie, a tys, jak w wode wpadl... Bój
  sie Boga, wielki czlowieku, cóz z ciebie za gospodarz domu!?.. - i
  pan Emil, wziawszy pod reke Dzierzymirskiego, prowadzic go poczal
  poprzez salony.
  
  Roman zas teraz dopiero zdal sobie sprawy dokladnie, jak widocznie
  dlugo nie bylo go pomiedzy goscmi.
  
  - Telefonowano do mnie, interes bardzo wazny!.. Napredce zalatwic
  musialem korespondencye... - sklamal gladko.
  
  - Ach, zawsze z ciebie ten sam interesoman - zasmial sie
  Ladyzynski - wiesz co ? Ja mysle, ze jezeli tak dluzej potrwa,
  to i w nocy bedziesz przewodniczyl sesyom, a niby s. p. Napoleon
  godzin pare tylko spoczywal w objeciach Morfeusza!..
  
  (przypis - druga strona spalenizny)
  
  [Rom]an na te uwage nic nie odpowiedzial, bo [      ]go. Panowie i
  panie przywlaszczali so[bie ]gi nieobecnego tak dlugo gospodarza do[
  ]ie z nim w rozmowy, na których dnie, [ ]ryl sie i tu nawet,
  zrecznie wyzyskujacy [ int]eres osobisty.
  
  [Dzierzy]mirski zas, ze zwykla sobie pozorna po[waga   ] poddawal
  sie temu wszystkiemu uprzej[mie rozmaw]ial z ozywieniem i niebawem
  znikl z oczu, [ ] fala gosci. W tryby swe, kóleczka i kola [ ]ala
  go znowu machina zycia, scierajac walke [my]sli, wrazenia z przed
  chwili, barwnym, bawiacym sie "towarzyskim swiatem", tak, jak wczoraj
  czynila to interesami, sesyami, praca spoleczna, lub czem innem
  wreszcie...
  
  To wlasnie zycie czynne bylo  najwiekszem moze czasowem lekarstwem
  Romana - bylo jego morfina, której za moralna dawka zapominal
  chwilowo o wszystkiem.
  
  Tymczasem czas mknal szybko. Po skonczonej juz zupelnie kolacyi,
  przez czas krótki do kulminacyjnego punktu ozywienia doszedl raut
  prezesowstwa Dzierzymirskich... Salony rozbrzmialy zdwojona zabawa i
  rozmowa. Na wszystkich prawie twarzach widnialo szczere zadowolenie,
  co w wielkiej mierze zawdzieczano niezmordowanym, goscinnej
  uprzejmosci pelnym zabiegom Romana i Oli.
  
  Eleganckie ich sylwetki, wsród barwnej lsniacej fali zaproszonych
  osób, migaly szybko, znajdowaly, zdawalo sie, wszedzie, by tylko
  uprzyjemnic, rozruszac i zabawic wszystkich, umiejetnem
  przedstawianiem, dobieraniem wzajemnem kól i kóleczek swych gosci.
  
  Wreszcie stopniowo, z wolna, w salonach ukazywac sie poczelo coraz
  wiecej swobodnego miejsca...
  
  Wybila gdzies godzina wpól do trzeciej. High life miejscowy pierwszy
  dalo haslo do odwrotu, za jego przykladem, sladem poszly i sfery
  inne... Przed domem, oraz na asfalcie obszernego dziedzinca
  zatetnialy liczne uderzenia kopyt konskich, zamajaczyly ogniki u
  latarn dziesiatek powozów i karet. Rozjezdzalo sie tlumnie i
  coraz szybciej.
  
  U wejscia wyludniajacych sie coraz bardziej salonów, znowu stali
  teraz Dzierzymirscy, zegnajac wszystkich serdecznie i grzecznie nad
  wyraz.
  
  - N'est ce pas ? do zahaczenia w Gowartowie?.. - rzucila na pozegnanie
  Ola odchodzacemu juz w tejze chwili Topolskiemu.
  
  - Najmilszym to dla mnie bedzie obowiazkiem!.. - zabrzmiala, w
  uklonie wytwornym skwapliwa jego odpowiedz.
  
  *******************************************
  
  Noc wiosenna, cicha, przez otwarte wszystkich apartamentów okna,
  zajrzala w swej gwiazdzistej szacie do salonów Dzierzymirskich.
  
  Cieplym, rzezkim powiewem zmieszala sie ona z pozostala tu wonia
  perfum, potu ciala i oddechów ludzkich, - tchnieniem swem dotknela
  glów siedzacych w zacisznym buduarze Romana i Oli.
  
  Ola z luboscia wciagnela w piersi oddech wiosennej nocy, poczem
  rzekla:
  
  - Ach, jak przyjemnie... czujesz, Romciu? Co za mily i swiezy
  powiew!..
  
  Dzierzymirski, palacy w zamysleniu papierosa, spojrzal na
  wdzieczna postac zony, opieta zgrabnie w sliczna dekoltowana
  suknie, i dluzej zatrzymawszy na niej spojrzenie, milczac, z
  usmiechem skinal potakujaco glowa; po chwili zas rzucil
  papierosa precz od siebie i przysunawszy fotel blizej do kanapki;
  gdzie siedziala Ola, polozyl miekka dlon swa na jej malej
  raczce.
  
  - Wiesz, kochanie - rzekl lagodnie i z wolna - ze ja juz jutro do
  Paryza jechac musze...
  
  - Juz jutro?.. - wykrzyknela ze zdziwieniem Ola. - Mielismy jechac
  razem do Gowartowa - dodala nastepnie z zalem - a ty za granice
  dopiero pózniej...
  
  I oczy Oli pociemnialy nieco, na twarzy zas odbil sie cien
  widocznego jakby rozczarowania. Dzierzymirski usmiechnal sie na te
  minke niezadowolona.
  
  - Dba jednak o mnie i kocha... - przemknelo mu przez mysl, poczem
  lagodnie, glaszczac dlonia raczke Oli, mówil pieszczotliwie
  znów dalej, palily go juz bowiem goraczka: list schowany w kieszeni
  i nadzieja wpadniecia moze na tak dawno poszukiwany trop.
  
  - Wierz mi, zwlekac nie moge, musze jechac natychmiast... Zreszta
  przyjade do Gowartowa pózniej.
  
  - Alez wczoraj jeszcze - zachnela sie Ola - mówiles mi, ze nic
  tak dalece pilnego nie powoluje cie...
  
  - Ho-ho gniewy!.. - zauwazyl lekko i zartobliwie Dzierzymirski. -
  Cóz to, moze moja pani chcialaby mnie miec tak ciagle à ses
  trousses?.. - I mówiac to, powstal, zblizyl sie do zony, a
  ujawszy jej obie dlonie, polozyl je usmiechniety sobie na twarzy
  i wargami muskac poczal delikatnie, bawiac sie jednoczesnie
  brzeczacemi na raczkach Oli bransoletkami.
  
  - Oj, kotku, koteczku ty mój drogi, kochany! wczoraj... -
  przedrzeznial z kolei - wczoraj nic nie wiedzialem jeszcze, a
  dzis... - tu Roman spuscil oczy - na raucie wlasnie uchwalilismy
  razem z czlonkami nowozakladajacej sie wspólki Przemyslu
  Fabryczno - Krajowego, ze ja, jako delegowany, musze, jechac
  czempredzej do Paryza, w celu obejrzenia na miejscu udoskonalen
  fabrycznych...
  
  Roman umilkl, puscil delikatnie dlonie zony i wyjal ruchem
  szybkim zegarek.
  
  - Oho - po trzeciej... Pózno, cherie, juz klasc sie pora - i
  konczac jakby poprzednia rozmowe, dorzucil: - No, i cóz, moje
  zycie, widzisz teraz, iz nie jechac jutro nie moge...
  
  - Zapewne. Ty zawsze nie mozesz, gdy nie chcesz! No, ale cóz
  robic... Jedz... Tylko w takim razie prosze mi dlugo tam nie
  siedziec i pisac listy codziennie. Koniecznie... By nie zapomniec o
  mnie zupelnie - tu Ola z usmiechem pogrozila mezowi palcem i
  dodala jeszcze: - bo Paryz - Paryzem, ho, ho, ja znam sie na tem!..
  Nie oszukasz mnie tak latwo...
  
  - Ale cóz znowu? - zachnal sie Dzierzymirski, ale tym razem
  zupelnie szczerze. - Cóz za mysli - usmiechnal sie, a potem
  dorzucil calkiem powaznie: - Wiesz przecie, ze prócz ciebie, zadna
  na swiecie kobieta nie obchodzi mnie zgola!..
  
  Z wdziecznoscia spojrzala nan Ola.
  
  - Wiem i wierze - rzekla - a poniewaz i mnie teskno bez pana mego
  bedzie, wiec i ja jutro pojade...
  
  Zatrzymala sie, spojrzawszy filuternie na meza, cien bowiem
  mimowolny przebiegl po twarzy jego...
  
  - Nie, nie do Paryza!.. - rozesmiala sie szczerze, jakby mysli
  Romana zgadujac - ale do Gowartowa!..
  
  Usmiechnal sie z kolei Dzierzymirski.
  
  - Dobrze! - wykrzyknal wesolo. - Zatem jutro - marsz! Poniewaz zas
  pociag mój wychodzi pózniej od twego, wysle pakunki nasze przez
  sluzbe i odwioze cie na kolej powozem. A teraz - ciagnal dalej -
  spac!... Dobranoc, kochanie, zmeczona jestes.
  
  Pocalowal Ole serdecznie w obie rece i czolo - malzenstwo
  znuzone rozeszlo sie...
  
  Niebawem w apartamentach prezesowstwa Dzierzymirskich pogasly
  wszystkie swiatla. Cisza i uspienie, prowadzac sie za rece,
  wstapily do rojacych sie tak niedawno od ludzi salonów, buduarów -
  rozpostarly sie wszedzie i mrokiem sennym otulily wszystko dokola.
  
  --------
  
  
  - Paris!.. Tout le monde descend!.. Paris!..
  
    Okrzyk ten jedrny, donosny, a wyrzeczony najczystszym francuskim
    akcentem, obil sie o sluch pasazerów pociagu, podjezdzajacego
    pod oszklone arkady paryskiego dworca, i zbudzil drzemiacego w
    wagonowym przedziale Dzierzymirskiego.
  
  - Par... - ris !.. - zabrzmialo przeciagle raz jeszcze pod samem oknem
  wagonu i drzwiczki szybko roztworzono nagle... Roman zerwal sie, a
  pochwyciwszy podrózna torebke, wyskoczyl spiesznie na peron.
  
  Bieganina, ruch, zgielk, ogarnely go natychmiast, oszolomily
  chwilowo calkiem; w pare minut dopiero, zoryentowawszy sie, poszedl
  Dzierzymirski do rewizyjnej sali, gdzie pobiezna z bagazem swym
  zalatwiwszy formalnosc, w kwadrans pózniej znalazl sie juz w
  dorozce, na bulwarach.
  
  Zapaliwszy cygaro i rozparlszy sie wygodnie, z przyjemnoscia
  przypatrywal sie on teraz od bardzo juz dawna nie widzianej
  nadsekwanskiej stolicy.
  
  Srodkiem bulwaru Sewastopolskiego, ulica, wymijaly go ogromne,
  zielone tramwaje elektryczne, róznobarwne omnibusy konne, ekwipaze,
  samochody; caly zastep ruchliwy pojazdów tamowal co chwila wir
  miasta, na sekund kilka wielokrotnie zatrzymywac sie byla zmuszona
  wiozaca Romana dorozka; policyjna w mantylach ciemnych krzykliwie
  czynila porzadek - poczem ruszano znowu.
  
  A pod wynioslemi drzewami, po bokach, snuly sie pospiesznie
  przechodniów roje; na werandach mnogich kawiarni, zajmujacych czesc
  chodnika, pelno bylo równiez i gwarno od konsumentów - plci obojga
  oraz róznych stanów.
  
  I jakis prad kielkujacego, czynnego bezustannie zycia, lecacego na
  oslep jakby przed siebie, niepomnego bylego, zniklego juz "wczoraj",
  w ciaglej, spiesznej pogoni terazniejszosci i jutra - bil od tych
  uganiajacych sie mas ludzkich, zawrotna sila ciagnal jakby ku
  sobie - pochlanial i wabil...
  
  W pluca swe wciagajac bezwiednie tchnienie tego zycia, toczacego
  sie z loskotem swego perpetuum mobile, Roman dojechal wreszcie do
  jednego z centralnych hoteli, gdzie rozlokowawszy sie niebawem,
  znuzony polozyl sie i zasnal.
  
  Przespawszy w kamiennym snie zmeczenia dobrych godzin kilka,
  Dzierzymirski zabral sie energicznie do celu swego tutaj przybycia.
  Wybiegl na miasto.
  
  Dla oryginalnosci i pod wplywem przypomnienia uzywanej za studenckich
  jeszcze czasów jazdy na "impérial'i" omnibusów, "pan prezes"
  usadowil sie na dachu jednego z nich i z zadowoleniem, rozgladac
  sie poczal wokolo.
  
  U stóp jego, blisko, w granitowem podlozu toczyla sennie swe ciemne,
  stalowe fale Sekwana. U jej brzegów w oddali, na lewo, wznosily sie
  ponure nieco kwadraty wiezyc katedry Notre Dame, w prawo zas majaczyl
  Luwr olbrzymi. Dalej znów blyszczal ozdobami most Aleksandra III-go,
  odcinala sie na tle nieba wieza Eiffel - w perspektywie, kopula
  palacu Inwalidów zlocila sie w promieniach majowego slonca...
  
  A po Sekwanie, krazac, uwijaly sie parowe statki, zatrzymywaly
  sie u licznych przystani, obslugujac bezustannie mieszkanców
  stolicy.
  
  Trzesac niemilosiernie, zóltawy, w trzy siwe konie zaprzezony,
  omnibus zatrzymywal sie wlasnie na jednym z przystanków, gdy
  obserwujacy ciagle Paryz Dzierzymirski, zdal sobie nagle sprawe,
  ze mieszkanie Orleckiego moze byc juz blisko, i poczal schodzic
  szybko po kretych schodkach, laczacych pietnastocentymowa
  impériale z trzydziestocentymowym padolem.
  
  Znalazlszy sie na bruku, Roman przyspieszyl kroku, i wyminawszy
  kilka waskich zaulków, znikl w bramie jednego z domów. W chwile
  pózniej dzwonil na kretych ciemnych schodach starej, jak swiat,
  kamienicy - u drzwi pomieszkania Orleckiego. Otworzyla mu mloda,
  fertyczna sluzaca, w charakterystycznym bialym czepeczku na glowie.
  
  - Monsieur Orlecki? - zapytal Dzierzymirski.
  
  - Sorti et ne reviendra qu'a dix heures du soir - poslyszal zwiezla
  odpowiedz.
  
  Zawiedziony Roman skrzywil sie, z niechecia i zagadnal:
  
  - A jutro o której godzinie zastac go bedzie mozna?
  
  - O, jutro zgola co innego. W Niedziele pan przyjmuje od drugiej do
  obiadu - poinformowala przybysza mloda Francuzka.
  
  - A zatem przyjde jutro o tejze godzinie - odparl Dzierzymirski, i
  siegnawszy po bilet wizytowy, oraz list Hugona Orleckiego, wreczyl
  je sluzacej,
  
  - Prosze oddac to panu... Do widzenia!.. - skinal glowa uprzejmie.
  
  - Bonjour, monsieur!.. - odwzajemniajac sie dzien dobrym, wedlug
  miejscowego zwyczaju, pozegnala go dziewczyna usmiechem i zalotnem
  blysnieciem czarnych oczu.
  
  Wydostawszy sie na ulice, Dzierzymirski, niezadowolony ze zwloki, a
  caly pochloniety nadzieja rozwiazania za pomoca Orleckiego
  dreczacej go zagadki - szedl naprzód przed siebie odruchowo czas
  dluzszy. Od otoczenia swego daleki jeszcze myslami, nagle zatrzymal
  sie jednak, spojrzawszy uwaznie dokola siebie.
  
  Znajdowal sie obok filarów wejsciowych Panteonu - przed nim zas w
  perspektywie juz bliskiej zielenial za krata ogród Luksemburski.
  
  Pustymi chodnikami skierowal sie w ta strone; wkrótce byl juz w
  ogrodzie i isc zaczal bez celu szerokiemi alejami, niebawem zas
  znalazl sie na obszernym tarasie. Na lewo, w oddali, zamajaczyly
  wiezyce Obserwatoryum, przed nim wznosilo sie muzeum Luksemburskie.
  
  - Wpadne tam i obejrze, co jest!.. - pomyslal, zadowolony nagle na
  widok gmachu, a poniewaz wejscie do palacu nie bylo od ogrodu, lecz
  od strony bulwaru S-go Michala, Dzierzymirski skierowal sie boczna
  aleja parku ku wyjsciu, na prawo. Twarz chmurna, znudzona, okrasil
  mu usmiech; przestapil sprezyscie próg muzeum i spojrzal
  jednoczesnie na zegarek - mijala czwarta, podwoje palacu zas
  zamykano o piatej.
  
  - Zdaze chyba zobaczyc wszystko!.. - mruknal, kontent juz tym
  razem zupelnie, z przyjemnego zabicia czasu.
  
  I rzeczywiscie.. Pod wplywem bowiem pierwszego rzutu oka na salon
  sztuki, Dzierzymirski zapomnial o wszystkiem, co go dreczylo.
  
  Znajdowal sie w otoczeniu, ustawionych w pierwszej sali, licznych
  rzezb nowozytnych...
  
  Wiec oto najprzód spojrzenie jego przykula ustawiona na malem
  wzniesieniu, w poblizu wejscia, rzezba Moreau-Vauthier'a, a byla
  nia postac naga, lezacej na wznak, w lubieznej pozie i upojeniu,
  bachantki, z gronem winogron w lewej dloni... Naturalnosc pozy i
  ruchu, a szczególniej modelowane doskonale cialo kobiece, tetniace
  po prostu w zimnym bialym marmurze, zarem krwi mlodej - zatrzymalo
  dluzej na sobie wzrok Romana.
  
  Rozgladajac sie, przystajac co chwila, poszedl dalej!.. I niebawem
  znowu zapatrzyl sie dluzej, tym razem przed przegieta w tyl, w
  stojacej postawie, i unoszaca sie jakby w przestrzeni, postacia
  nagiej równiez dziewczyny. Oczy jej byly przymknietemi, twarz owiana
  mgla uspienia, w reku trzymane chwialo sie kwiecie...
  
  Bylo to "Zludzenie" F. Charpentier'a, oddajace subtelnie pochwycona
  nieuchwytnosc illuzyi, jak sen, jak marzenie, nieujetej -
  rozplywajacej sie jakby w przestrzeniach...
  
  Niezrównanem bowiem oddaniem czaru uspionych pieknych rysów
  kobiecych, zdawalo sie, ze znajdujacy sie tutaj przedstawiciele
  rzezby turniej urzadzili sobie.
  
  Wsród wielu innych w tymze rodzaju posagów, wyrózniala sie
  jeszcze rzezba, nader piekna, zatytulowana : "Wspomnienie". Twórca
  jej byl Mercié Autonin.
  
  Przedstawiala ona mlode dziewcze, o rysach drobnych, z glowa
  przechylona w tyl nieco, z obliczem, tonacem jakby w glebokim,
  cichym snie. Na kolanach jej, na ziemi - wszedzie, widnialy rozsypane
  kwiaty; dwa golabki, niosac w dzióbkach równiez kwiecie, lecialy
  ku niej, rozmarzonej cicho, we wspomnieniu dalekiem...
  
  Poswieciwszy wzglednie dosc czasu na rzezbe, Dzierzymirski
  przeszedl spiesznie do salonów, zawieszonych obrazami, dochodzila
  juz bowiem godzina zamkniecia. Szybko, jak mógl najuwazniej,
  poczal ogladac obrazy wszystkie; w ten sposób dobiegl do sali
  ostatniej. Poczem, wolniej nieco, powracac zaczal.
  
  I teraz w jednym salonie uwage jego zwrócil nader oryginalnie, bo,
  jakby calkiem po swiecku traktowany, a mimo to nadziemskoscia
  tchnacy, obraz: "Najswietsza Marya Pocieszycielka..." Z ram patrzyla
  na widza, natchnionego oblicza, o duzych oczach czarnych, siedzaca
  postac Niebios Królowej... Na kolanach Jej, rzucona na kleczkach,
  oparla sie kobieta, z twarza ukryta, z rekoma zalamanemi, w
  bezbrzeznym bólu, szukajaca na lonie Swietej Maryi pocieszenia! U
  stóp tych dwóch postaci kobiecych - ponizej, lezalo wdziecznie
  uspione dzieciatko, snilo, osypane cale, obrzucone puchem bialych
  róz snieznych, w rozkwicie...
  
  Dzierzymirski, zachwycony wdziekiem i poezya, bijacemi z obrazu
  tego, pedzla "Bouguereau"; po chwili znów pospieszyl dalej.
  
  Naraz zatrzymal sie ponownie. Ujrzal bowiem naprzeciwko siebie obraz
  dosc duzy, przez Detaille Edwarda. Nosil miano "Le rêve (Sen)".
  
  Na olbrzymiem oto polu, otuleni plaszczami, z czapkami nasunietemi na
  czolo, pokotem, jeden obok drugiego, leza setki odpoczywajacych,
  pograzonych we snie zolnierzy... Poranek cichy; niebo hen! daleko
  zarózawia sie leniwie jutrzenka, - wsród spiacych ludzi
  blyszcza w szarem switaniu rzedem poustawiane, ulozone w kozly
  bronie, a gdzies z boku, blisko, dogasa juz ognisko...
  
  Lecz cóz to za cienie majacza tam, w górze, nad nimi?
  
  To góra, w oblokach, plynie mgla przesloniety jakis hufiec
  inny, zwyciezki - mar i duchów, nie ludzi!.. Grzmi tam muzyka,
  bebnia, strzelaja, proporce sie chwieja, choragwie szumia...
  tamci, tam, zwyciezaja niezawodnie!..
  
  I ponad glowy uspionych zolnierzy, których potwór wojny moze juz
  jutro pochlonie, przesuwa sie, jak marzenie, uludne widzenie
  ostatnie: oni spiac, widza siebie, jak zwyciezaja, pelni
  chwaly!..
  
  To sen...
  
  Piata wybila glosno w salonach sztuki, i Dzierzymirski opuscic
  musial muzeum. Niebawem znalazl sie na bulwarach Paryza i
  równoczesnie instynktownie poczul glód.
  
  Wloch z matki i dusza cala artysta, mysla wspominal on jeszcze
  widziane przed chwila dziela sztuki i pogodnem spojrzeniem ogarnial
  biegnace wokolo siebie tlumy, przepelnione kawiarnie i huczace
  pojazdy.
  
  - La Presse!.. La Patrie... La Pres-se!.. -  krzyczano mu nad uchem na
  wszystkie strony; w restauracyach, na platformach, spozywano juz
  posilek, popijano wino, absynt i inne wyskokowe napoje - caly Paryz
  obiadowal.
  
  Na swiezem powietrzu, przy jednym z takich stolików, zachecony
  przykladem, zasiadl i Roman, a kazawszy podac obiad, zapalil
  swobodnie cygaro.
  
  Niebawem przyniesiono pierwsza potrawe. Wsród przelewajacego sie
  kaskada paryskiego zycia i huku ruchliwej stolicy, Dzierzymirski
  spokojnie zaczal spozywac zupe, sluchajac ciekawie, z usmiechem,
  glosnych rozmów swych przerozmaitych sasiadów i charakterystycznych
  czestokroc ich bulwarowych dowcipów.
  
  ***
  
  Punktualny, pomiedzy druga, a trzecia po poludniu, wchodzil
  nazajutrz Roman do mieszkania Orleckiego. Sluzaca wprowadzila go
  natychmiast do saloniku, zaledwie jednak wszedl tam, roztworzyly sie
  juz zamaszyscie boczne drzwi komnatki i w ramie ich ukazal sie
  mezczyzna rosly, blondyn; lysawy i dosc otyly, o siwiejacym, z
  polska podkreconym, wasie.
  
  - Jakze mi milo... Jak milo miec w swoich progach tak dostojnego
  goscia... rodaka!.. - zaczal od proga, z polska szczeroscia i
  uprzejmoscia w glosie, roztworzyl przytem machinalnie ramiona, jakby
  chcial do piersi przycisnac niemi przybylego, po chwili opamietal
  sie jednak i wyciagajac uprzejmie prawice; czysto juz tylko
  salonowym gestem, przedstawil sie: Orlecki... Wiktor... -
  siostrzeniec Hugona.
  
  - Nie uwierzy pan - ciagnal natychmiast bardzo grzecznie - jaka
  rzetelnie prawdziwa radosc uczynil mi list stryja i zapowiedz tej
  panskiej wizyty... Prosze, niech pan prezes siada!... Prosze
  bardzo...
  
  I Orlecki wskazal, z grzecznoscia, fotele, widzac zas zdziwienie
  na twarzy Romana, na dzwiek tytulu "prezesa", usmiechnal sie,
  odgadlszy mysl goscia.
  
  - Dziwnem sie panu prezesowi, jak widze, wydaje - przemówil, - ze
  tytuluje go... Cóz to, przypuszcza pan moze, - ciagnal dalej, ze
  swada, - ze my tu na obczyznie nic nie wiemy, kto w kraju u nas
  przoduje? Przeciwnie, przeciwnie! - sledzimy goraczkowo i z uwaga
  ruch naszych ziomków, wspólbraci !.. A jakze... a jakze!.. Ja sam
  osobiscie trzymam wiele gazet polskich, wiem o wszystkiem, a z
  nazwiskiem panskiem - tu sklonil sie grzecznie w strone Romana -
  spotykalem sie w nich tylokrotnie, ceniac zawsze ruchliwosc pana
  prezesa i oddaniu sie jego spoleczenstwu naszemu...
  
  Umilkl, a po chwili
  
  - Ale!.. przepraszam bardzo!.. Pan prezes wszak pali zapewne?.. sluze
  natychmiast - i zerwal sie miejsca, przynoszac wkrótce
  Dzierzymirskiemu pudelko papierosów.
  
  Roman siegnal po jednego z nich i baknal niewyraznie:
  
  - Dziekuje bardzo!..
  
  Obserwujac wciaz ciekawie, spod oka swego gospodarza, chcial przytem
  juz przemówic, lecz pelny bezustannej uprzejmosci Orlecki
  przerwal mu zanim usta otworzyc zdolal:
  
  - A moze cygarko?.. Przepraszam stokrotnie... Za chwile! - i nie
  czekajac odpowiedzi, znikl za drzwiami przyleglego pokoju,
  Dzierzymirski zas usmiechnal sie.
  
  Poczciwy czlowiek jakis - pomyslal - i choc, zdaje sie, blagier
  nieco, lecz szczery i z gatunku nieszkodliwych. Dowiem sie
  prawdopodobnie, czego chcialem...
  
  Ledwie Roman okreslenie to w umysle sformulowac zdolal, gospodarz
  domu stal juz przed nim, podajac szerokie puzderko cygar.
  
  - Doskonale - pochwalil - prawdziwe pruskie... O, bynajmniej nie
  tutejsze, które sa po prostu ohydne - zaopiniowal.
  
  - Dziekuje bardzo. Pan tak laskaw... - poczul sie w obowiazku
  odrzec Dzierzymirski, powstawszy zarazem z miejsca swego.
  
  - O, panie prezesie! - pospieszyl, z odpowiedzia, Orlecki, - Siadac
  prosze en bons amis... Ot -tutaj... - wskazal na kanapke - wygodniej
  bedzie! - i zapaliwszy równoczesnie zapalke, zblizyl plomien do
  koniuszczka cygara Dzierzymirskiego.
  
  - Merci!.. - sklonil sie tenze raz jeszcze, i wypusciwszy
  kóleczko dymu, odezwal sie wreszcie, skorzystawszy z sekundy
  milczenia goscinnego gospodarza.
  
  - Czytal pan list stryja, pana Hugona, wszak prawda?.. Wiadomy panu
  wiec zatem cel mego tu przybycia... Nie znajac nikogo w Paryzu,
  zdecydowalem sie prosic stryja panskiego, o tarte d'entree do
  pana...
  
  - Och, i bez tego, panie prezesie - przerwal Orlecki - kazdego rodaka
  witamy tu z calego serca! Tembardziej zas pana prezesa, tak w kraju
  zasluzonego...
  
  - Ach, tak, nie watpie - z wolna potwierdzil Roman - lecz i mnie
  chodzilo równiez - tu usmiechnal sie z lekka - o specyalna
  protekcye do kogos, by potrafil ulatwic wiadoma nam sprawe
  przemyslowa...
  
  - A tak, tak! - przerwal znów Orlecki, niezadowolony jakby, ze
  poruszano te kwestye. Pan prezes radby obejrzec drobiazgowo i
  gruntownie urzadzenia fabryk tutejszych, przy mojej pomocy... Owszem,
  postaram sie, panie prezesie, choc uprzedzic musze, ze ja... -
  zatrzymal sie - nie mam tak rozleglych stosunków ze sfera
  handlowców... to jest, chcialem powiedziec... ze sfera
  fabrykantów... przemyslowców... Paryza... panie dobrodzieju...
  Jednakze... - tu zajaknal sie, zaplatal w swem przemówienia
  Orlecki i zamilkl, widocznie zmieszany.
  
  Usmiech niedostrzegalny okolil waskie usta Romana.
  
  - To nic nie szkodzi - odparl. Mam nieplonna nadzieje, iz razem z
  panem damy sobie z tem wszystkiem rade... Zreszta, to chyba
  drobnostka. Chodzi zaledwie o jakies dziesiec fabryk tylko...
  
  Roman zatrzymal sie i zapytal jeszcze, chcac konsekwentnie
  doprowadzic do konca zmyslony swój interes i misye:
  
  - Wszak fabryki owe wymienione sa w liscie pana Hugona...
  
  - Tak jest, tak jest... w istocie...- potwierdzil Orlecki i
  zajaknal sie znowu.
  
  - To dobrze, móglby mi moze szanowny pan powiedziec, czy
  wlasciciele ich znani sa jemu?.. Gdzie to zaklady fabryczne
  znajduja, w jaki sposób, oraz kiedy obejrzec je mozna by bylo?..
  
  - Nic doprawdy nie moge jeszcze panu prezesowi w tym wzgledzie
  powiedziec - odrzekl Orlecki i dodal natychmiast:
  
  - Co sie tyczy, czy znam wlascicieli, to... prawdopodobnie...
  Zreszta zna sie tutaj osób tyle... - zatrzymal sie. - Tylko, vous
  savez, panie prezesie... otrzymalem list dopiero wczoraj - urwal, i
  dokonczyl po chwili - wiec, vous comprenez, czasu nie mialem...
  
  - Alez naturalnie!.. - pospieszyl z uspakajeniem Orleckiego
  Dzierzymirski. - Ja tylko dlatego sie pytam, iz to jest celem mego
  tutaj przybycia, i ze to mnie nader interesuje, jako delegata nowa
  zakladajacej sie u nas w kraju wspólki
  Handlowo-Przemyslowo-Fabrycznej...
  
  - A tak, slyszalem,.. Czytalem nawet o tem gdzies w gazetach -
  odparl, z przekonaniem Orlecki.
  
  - Klamie, jak z nut - pomyslal Dzierzymirski, i usmiech dyskretny
  ponownie przemknal po ustach jego. Zaciagnal sie jednoczesnie
  cygarem i wpatrzyl badawczo w Orleckiego. - Bonne pâte d'homme... -
  myslal zarazem - ale jak tu zaczac o tych zgubionych pieniadzach?
  
  Tymczasem, nielubiacy milczec Orlecki, widocznie równiez pragnacy
  zrecznie odwrócic rozmowe, juz mówil:
  
  - Pan prezes zapewne nie po raz pierwszy i na dluzej przybyl do
  Paryza, nieprawdaz?..
  
  - Och, tak... - odruchowo potwierdzil Roman, nie myslac o tem, co
  mówi.
  
  - No, to mam nadzieje - opowiadal uprzejmy gospodarz dalej - ze
  bede jeszcze mial okazye przedstawic panu prezesowi moja zone i
  córke... Dzis pojechaly do Versailles. Panu prezesowi wiadomo
  zapewne, iz w pierwsza niedziele kazdego miesiaca puszczaja wode
  ze wszystkich fontann w Wersalskim parku... Widok zaiste bywa wówczas
  wspanialy. C'est charmant!.. - zatrzymal sie chwile i siegnal po
  zegarek do kieszeni. - O! trzecia juz dochodzi... Niebawem wróca...
  
  Dzierzymirski tymczasem, sluchajac, nie sluchal, pograzony
  wciaz w myslach. Naraz twarz sniada jego ozywila sie, przelecial
  po niej promien... Strzepujac delikatnie popiól z cygara,
  przemówil z wolna:
  
  - Prosze pana... - zatrzymal sie. - Za niedyskrecye popelniana
  moze, najmocniej przepraszam... Czyzby pan nie byl rad powrócic do
  kraju..
  
  I Dzierzymirski badawczo spojrzal w twarz Orleckiemu, czekajac
  odpowiedzi, jednoczesnie myslal.
  
  - Kazdy Polak na obczyznie teskni za krajem, pewnik; dlaczegobym ja
  nie mial uzyc tego sposobu do osiagniecia mego prywatnego celu? No,
  zobaczymy...
  
  Orlecki zas juz mówil:
  
  - Czy ja nie pragnalbym powrócic do kraju? Alez, panie prezesie, to
  moje najgoretsze zyczenie! pragnienie zony mojej, córki - codzienne
  marzenie nas wszystkich! - dokonczyl, z zapalem.
  
  - No, dobrze, mam cie!.. - przelecialo przez umysl Romana.
  
  - Czy wolno zapytac jeszcze - przemówil - o rzecz jedna, a
  mianowicie... Czy zyczenie to panstw - marzenie - poprawil, z
  usmiechem - ma juz dotad jakie pewne i konkretne podstawy?..
  
  Orlecki na te slowa spuscil wzrok ku ziemi.
  
  - O, bynajmniej - odparl... - Tam, w kraju, stosunki zerwalem
  wszystkie prawie... tu zas zawiazalem niektóre, potrzebne mi. Mam
  poza tem stale zajecie, przynoszace mi dochód pewny...
  
  - Tak, tak, zapewne, rozumiem - przerwal szybko Dzierzymirski -
  wchodze w polozenie i przepraszam bardzo za me pytania... -
  dokonczyl grzecznie, a widzac równoczesnie na twarzy gospodarza
  zaklopotanie widoczne...
  
  - Nie ma za co jechac nieborak - to jasne, i zyc by z czego nie mial
  -wsród swoich - pomyslal i w tejze chwili zapytal:
  
  - Lecz gdyby tak trafila sie na przyklad szanownemu panu okazya dobra
  do objecia w kraju zyskownej posady? Przypuszczam, ze w takim razie
  przeszkody do wyjazdu nie byloby zadnej?..
  
  - No, zapewne... Lecz o tem i myslec niepodobna, nie posiadam bowiem
  juz zadnych w kraju stosunków - powtórzyl Orlecki, ze smutkiem.
  
  - A pan Hugo, krewny panski?.. - zagadnal Roman.
  
  - Och... ten... - przeciagle odparl gospodarz, z niechecia
  wyrazna, i z wybuchem szczerosci naglej, rzekl z gorycza:
  
  - Stryj Hugo od czasu, jakem emigrowal i wiesc mi sie w zyciu
  przestalo, znac mnie juz nie chce, ani wiedziec nic o mnie...
  Dziwie sie nawet niewymownie, iz raczyl napisac pod moim adresem, w
  interesie prezesa, slów kilka...
  
  Na twarzy Orleckiego, przy tych slowach, osiadl cien, po chwili
  dorzucil:
  
  - Zwykla kolej ludzka... nic dziwnego. Swiat pamieta o tych tylko,
  którym sie powodzi.
  
  Dzierzymirski wpatrzyl sie uwaznie w Orleckiego; ostatnie slowa,
  wypowiedziane przez niego, odkryly mu utajona strone zycia
  siedzacego przed nim czlowieka - nieszczescie, gorycz skryta, a
  powodów jej lacno domyslil sie Roman. Pomimo woli, zal mu sie
  Orleckiego zrobilo.
  
  - To szkoda jednak - przemówil z wolna - ze panowie mieszkaja tak od
  siebie z daleka... Pan Hugo, choc odludek i egoista, poza tem jednak
  czlowiek nieposzlakowanej opinii i nadzwyczaj przy tem wplywowy i
  bogaty.
  
  Orlecki na te slowa uczynil niewyrazny ruch reka; - nastala
  chwila milczenia.
  
  - Wypada mi raz jeszcze przeprosic stokrotnie pana - odezwal sie
  znów pierwszy Dzierzymirski - ze osmielam sie wkraczac w stosunki
  jego, tak osobiste, lecz po pierwsze wyjatkowe polozenie nasze tu, na
  obczyznie, jako rodaków, sklania mnie do tego; po drugie zas, ze w
  tym wzgledzie moze moge stac panu uzytecznym...
  
  Orlecki, zdziwiony, spojrzal na Romana.
  
  - Tak jest - rzekl Dzierzymirski, z usmiechem - cózby szanowny pan
  bowiem powiedzial na to, gdybym... -- tu zatrzymal sie sekunde -
  ulatwil mu... - Dzierzymirski przy tem zaakcentowal wyraznie
  ostatnie wyrazy - powrót do kraju... Stosunkami zas dal mu jaka
  posade korzystna?..
  
  - Alez, panie prezesie! - wykrzyknal Orlecki, i zerwawszy sie z
  fotelu, uchwycil dlon goscia swego, sciskajac ja serdecznie.. -
  Wdziecznosc moja i sercu memu bliskich nie mialaby granic!.. Lecz
  doprawdy, nie pojmuje... nie rozumiem!.. - urwal wzruszony... - Skad
  taka laska pana prezesa dla mnie?... Wszak poznalismy sie tak
  niedawno! - dokonczyl i zamilkl, nie wiedzac snac, co powiedziec,
  jak sie obrócic i znalezc w sytuacyi, tak dlan niespodzianej...
  
  Roman tymczasem powstal równiez z miejsca, i oddawszy serdecznie
  uscisk Orleckiemu, po przyjacielsku ujal go za ramie.
  
  Przeszli po pokoju tak razem kroków kilka, poczem Dzierzymirski,
  wciaz idac pod reke z Orleckim, rzekl calkiem swobodnie:
  
  - Przyznaje, poczulem do szanownego pana szczera sympatye, rozumiem
  przy tem w zupelnosci polózenie jego tutejsze, i gotów jestem
  uczynic dla niego wiele...
  
  - Dziekuje, po tysiac razy dziekuje! - uscisnal Orlecki
  serdecznie trzymane ramie Romana, z równowagi caly wyprowadzony.
  
  Dzierzymirski mówil tymczasem dalej, pomny celu swego:
  
  - Lecz daruje pan rzecz jedna... Nim przystapimy mianowicie do
  obchodzacej pana sprawy, wiedziec musze dokladnie - Roman zatrzymal
  sie - zupelnie szczególowo - poprawil - przebieg dotychczasowego
  jego zycia. Nic w tem dziwnego z mej strony, wszak prawda?.. Znac mam
  przyjemnosc szanownego i kochanego pana od tak bardzo niedawna! -
  dokonczyl, z przyjaznym usmiechem, i jak najnaturalniej na pozór.
  
  - Alez, rzecz prosta! Tajemnicy w tem zreszta nie ma zadnej! -
  odparl Orlecki szybko, przekonany zupelnie. - Opowiem prezesowi
  wszystko natychmiast! - ciagnal dalej rozradowany.
  
  - No, to siadajmy!.. - rzekl wesolo Dzierzymirski.
  
  Usiedli jeden naprzeciw drugiego. Roman wpatrzyl sie badawczo w twarz
  Orleckiego, a w oczekiwaniu zwierzenia, którego w duszy tak bardzo
  pragnal, twarz mu pobladla mimo woli, aksamitne zas spojrzenie
  ciemnych oczu stalo sie bardziej jeszcze przenikliwem i rozumnem.
  
  - Slucham pana - rzekl powaznie.
  
  Usmiechniety, radosny, poprawil sie Orlecki na krzesle, i
  siegnawszy po cygara, zapalil jedno, w roztargnieniu czestujac
  niemi Romana.
  
  - Dziekuje, pale jeszcze - usmiechnal sie niedostrzegalnie Roman,
  i spojrzal z pod oka na gospodarza. - Rôti à point! - zadecydowal w
  mysli sarkastycznie.
  
  - A, przepraszam! -odrzekl Orlecki i mówil dalej:
  
  - Otóz, co do mego, technicznie tak zwanego curriculum vitae, postaram
  sie opowiedziec je prezesowi w kilku slowach. Rzecz ta przedstawia
  sie zatem jak nastepuje:
  
  - Urodzony lat temu, czterdziesci i siedem, dobiegam juz bowiem
  piecdziesiatki - usmiechnal sie - z ojca Ryszarda i matki Józefy
  z Lancjarskich de domo, przepróznowalem, ksztalcac sie w domu, do
  lat pietnastu... Potem oddano mnie do Jezuitów, nastepnie konczylem
  uniwersytet w Bonn, nad Renem, i wróciwszy do kraju, objalem klucz
  majatkowy, dziedziczny Orlin...
  
  - Bywajac w, swiecie przez lat kilka, starajac sie o pierwsze w
  kraju partye, zyjac nieco szeroko, stracilem majatek... Nastepnie
  spotkalem dzisiejsza zone moja, z domu hrabianke Bozkowska...
  Przez z - usmiechnal sie Orlecki, - bo sa i Borzkowscy przez rz,
  bez tytulu i nie pochodzacy wcale z karmazynów - zwyczajne szaraki -
  objasnil.
  
  Dzierzymirski w tem miejscu usmiechnal sie poblazliwie -
  sarkastycznie, lecz sluchal w milczeniu dalej.
  
  - Pobralismy sie, - ciagnal tymczasem Orlecki - i osiadlem na
  roli, juz nie jako pan, ale jako skromny obywatel na kilkudziesieciu
  wlókach ziemi, i naturalnie, z czasem zerwalem przy tem zupelnie
  dawne swiatowe stosunki... Gospodarowalem sobie tak cicho lat
  kilkanascie, stalem sie domatorem - przeksztalcalem stopniowo, o
  ile moglem, w czcigodnego pana sasiada... Wreszcie, niestety, jak
  piorun z nieba, spadlo na mnie zdarzenie pewne... Nie wspomozony przez
  nikogo, sprzedac musialem dobra, i przybylem tu - za chlebem!..
  
  Orlecki umilkl na chwile, poczem, dodal nieco smutnie :
  
  - Jak najpiekniejsza od slonca plowieje materya, tak i
  najbarwniejsze zycie blaknie od nieprzychylnych ciosów zycia.
  Szarzyzna ono dla mnie dzisiaj - trudno! - westchnal, i zamilkl
  znowu.
  
  W nadziei, iz dowie sie jeszcze oczekiwanego przezen "clou" historyi
  tej calej, milczenia tego nie przerywal Dzierzymirski. Po dluzszej
  jednak chwili, widzac, ze Orlecki, pochloniety myslami, zapominac
  zdaje sie nawet o jego obecnosci, zagadnal uprzejmie:
  
  - I jesli wiedziec wolno, cóz dalej?
  
  Jakby ze snu jakiego dalekiego zbudzony, Orlecki podniósl powoli
  posmutniale oczy na Romana.
  
  - Nic! - odrzekl bezbarwnie, glosem twardym.
  
  - Byc nie moze? - zadziwil sie Roman, jak mógl najszczerzej. - I
  pomyslec - ciagnal swobodnie - ze ja tam w kraju tyle
  przeróznych rzeczy o panu slyszalem...
  
  Urazony jakby tem, co uslyszal, Orlecki zapytal z kolei sucho:
  
  - No, i cóz takiego, ciekawym, wymyslila na mnie luba opinia, czy
  wiedziec moge?
  
  Roman niecierpliwie poruszyl sie na krzesle.
  
  - Cóz u licha! - pomyslal - czynie dotad tyle, i prawda wciaz
  wymyka mi sie sprzed nosa...
  
  Po chwili zas, jak gdyby nagle na cos zupelnie juz stanowczo
  zdecydowany, odpowiedzial z wolna, przetarlszy przytem reka czolo:
  
  - Och!.. potem o tem... Teraz znowu powrócic musze do jadra
  zajmujacej nas kwestyi. Pragne dac panu posade... Czy wolno zapytac
  - jakie sa jego mocne - zaakcentowal - kwalifkacye fachowe?..
  
  - Fachowych scisle zadnych - przerwal niezadowolonym troche glosem
  Orlecki. - Posiadam jednak jezyki: angielski, francuski, rosyjski i
  niemiecki, oraz zdobyte praca i praktyka obecna - rachunkowosc i
  buchalterye - w banku, gdzie urzeduje i skad w razie potrzeby
  otrzymac moge swiadectwo odpowiednie.
  
  - A! - zadziwil sie mimo woli Roman - to dobrze... to bardzo dobrze...
  
  Wzrok jego przy tem, z zadowoleniem objal dluzsza chwile cala
  postac Orleckiego, mówiac do siebie mimo woli wyraznie; -
  Patrzcie?.. nie spodziewalem sie!..
  
  - Zatem - odezwal sie niebawem - objac moze szanowny pan inna,
  lepsza nawet posade od tej, która przeznaczalem w mysli dla niego.
  
  - Cóz to za miejsce? - zagadnal Orlecki.
  
  - Une place de confiance...- wycedzil z wolna Dzierzymirski. - Przy
  tem równoczesnie jedno z wyzszych przy korespondencyi i buchalteryi w
  Banku Komercyjno-Przemyslowym, otworzyc sie majacym za miesiecy
  kilka... Do komitetu naleze, odmówic mi nic nie moga... Skoro zas
  pan w tej wlasnie dziedzinie juz posiada praktyke pewna, tem
  lacniej wiec wybór mój zatwierdza...
  
  Roman skonczyl i spojrzal znów  spod oka na obywatela - emigranta.
  
  Zdziwienie radosne bilo z twarzy Orleckiego.
  
  - No, teraz chyba wyspiewasz mi wszystko - pomyslal Roman, w duchu.
  
  - Pensya znaczna - ciagnal dalej calkiem obojetnie, - ile, nie wiem
  jeszcze na pewno... W kazdym razie tysiecy kilka .. - urwal niedbale.
  
  - Alez to miejsce idealne! - wykrzyknal zywo Orlecki. - Dziekuje
  po raz wtóry! - uscisnal dlon Romana.
  
  Dzierzymirski uczynil wysilek nad soba, by nie zdradzic sie
  przypadkowo nerwowem glosu brzmieniem i przemówil:
  
  - Tylko zachodzi tu jeszcze kwestya jedna... A mianowicie - zawahal
  sie...
  
  - Bo to, widzi szanowny i kochany pan, ci panowie, tam, w Zarzadzie,
  sa bardzo trudni... Czepiaja sie byle czego...
  
  I znów Roman mówic przestal, poczem zas, poirytowany nagle, ze
  bedzie zmuszony isc prosto do celu i palcami dotykac kwestyi,
  która zrecznie obejsc zamierzal, wyrzucil z siebie twardo:
  
  - Mówiono mi tam, o jakichs pieniadzach, zgubionych przez pana,
  nieodnalezionych, czy cos tam podobnego... Pojmuje pan zatem, ze ja,
  protegujac - zatrzymal sie Roman sekunde, i uprzejmie nieco
  dorzucil, z wymuszonym usmiechem. - Powiedziec musze wszystko, wszak
  pan to rozumie chyba?.. Nic zas o tem dotad szanowny pan mi nie
  mówil...
  
  - Alez nie powiedzialem? - obruszyl sie urazony widocznie Orlecki.
  - Bo uwazalem to, jak i uwazam dotad, za sprawe czysto osobista...
  
  - Masz tobie! - omal ze nie wykrzyknal Dzierzymirski, ze zloscia,
  lecz opamietal sie w pore, i zapytal w slad za tem spokojnie,
  wpadlszy zarazem na pomysl przebiegly.
  
  - No tak, zapewne... Czyjez to jednak pieniadze byly?..
  
  - Aaa! - wyrwalo sie z ust Orleckiego natychmiast, i powstawszy
  gwaltownie z krzesla, wykrzyknal:
  
  - To prezesowi tak powiedziano!.. Rozumiem teraz i przepraszam... Lotry
  dopiero, infamisy!.. - wyrzucil z siebie z oburzeniem.
  
  Dzierzymirski spiesznie polozyl swa kobieca miekka dlon na
  zylastej rece szlachcica i pomimo woli rzucil niecierpliwie:
  
  - Ja równiez bardzo przepraszam! - zawahal sie - i slucham..: -
  dokonczyl.
  
  Orlecki usiadl, wzburzony jeszcze odsapnal i przemówil:
  
  Powiesz mi pózniej, prezesie kochany, kto mnie tak oszkalowal.
  Pierwsza rzecz, gdy do kraju powróce, wyzwe go na pojedynek, jak mi
  Bóg mily, a teraz sluchaj:
  
  - Bylo to tak: Posiadalem majatek na Litwie, gdzie, jak wiadomo,
  hipoteki nie ma, ni Towarzystwa Kredytowego... Sa tam tylko tak zwane
  "Banki Ziemskie", które w razie nie uiszczenia sie z wyplaty na
  termin, egzekwuja bardzo szybko... Otóz w jednym z banków owych
  mialem gruba pozyczke... Minal termin jeden, drugi, trzeci,
  placilem malo, zebraly sie zaleglosci, wystawiono mi dobra na
  sprzedaz... Zaplacic musialem zaleglosci - razem dwanascie
  tysiecy... Nie mialem ich, pozyczylem wiec sume zadana u paru
  osób i w drodze, gdym jechal placic na miejsce, w ostatniej niemal
  chwili pieniadze te zgubilem... Majatek mi naturalnie sprzedano...
  
  - To bolesna prawda!.. Chyba pan prezes przysiegi zadac ode mnie nie
  bedzie, a zreszta?.. Gotowym! - i Orlecki powstal uroczyscie...
  
  - Ale, cóz znowu?.. - rozlegl sie w milczeniu suchy glos
  Dzierzymirskiego, a slowa te, wymówione zimno, zabrzmialy niemilym
  dla ucha dzwiekiem:
  
  Od chwili bowiem, gdy z ust Orleckiego padla cyfra "dwanascie
  tysiecy", Roman zmienil sie calkiem. Giestem, pelnym zniechecenia,
  wypuscil z rak trzymane cygaro, twarz zas, przybrawszy wyraz
  obojetny, chlodny, poorala sie w drobne zmarszczki. Wiec ponownie
  oto rozprysla mu sie w palcach mydlana banka!.. Zycie, z
  przerazajaca logika dawalo mu do zrozumienia, ze kpic z
  usilowan jego nie przestaje... I drwina ta nowa, szydercza, zranila
  go bolesnie, jednoczesnie zas gniew niewytlumaczony, instynktowny,
  zawrzal w Dzierzymirskim.
  
  Cóz go, zaiste obchodzic mógl Orlecki, historye i przysiegi jego?
  
  - Osiol!.. Mysli moze - rzucil w duchu gniewnie - ze obecnie, kiedy
  nie dwadziescia siedm, a dwanascie tylko zgubil tysiecy, zajmowac
  sie nim bede!.. Ba, nie glupim! - i usmiech zly, sarkastyczny
  wykrzywil waskie usta Romana.
  
  Powstal sztywno, majac zas juz z wieloletniej swej praktyki na
  ustach gotowy do pozbycia sie ludzi zdawkowy komunal, wyciagnal
  reke na pozegnanie...
  
  Lecz oto niespodzianie fakt na pozór drobny pomieszal mu calkiem
  szyki - zadzwoniono. Gadatliwy Orlecki, rozpoczynajacy wlasnie,
  malo juz obchodzacy teraz Romana, dalszy ciag swych zycia kolei,
  przeprosiwszy, wybiegl do przedpokoju, w slad za tem rozlegly sie
  dwa glosy kobiece, szelest okryc i sukien damskich. Rozbierano sie,
  potem szeptac zaczeto, po chwili zas znów dwa wykrzykniki zdziwienia
  i radosci obily sie o sluch Dzierzymirskiego.
  
  Slyszac je, skrzywil sie Roman nieznacznie, chrzaknal i znudzony
  zblizyl sie powoli ku oknu salonika. Nie trudno bylo domyslec
  sie, ze tam, w przedpokoju, ten "poczciwy" Orlecki wygadal juz
  rodzinie swej niemal wszystko.
  
  - Wpadlem! - pomyslal Roman, i zdenerwowany, stuknal palcami w
  powietrzu.
  
  Drzwi zas poza nim roztwieraly sie juz spiesznie. Odwrócil sie.
  
  Naprzeciwko niego szly dwie kobiety, zarózowione, usmiechniete.
  Jedna z nich, starsza, brunetka, piekna jeszcze, dobrze zakonserwowana,
  - druga, dziewcze mlodziutkie, szesnastoletnie zaledwie moze, hoze i
  swieze...
  
  - Prezes Roman Dzierzymirski, nasz obecny zbawca, opiekun, a jak ci
  mówilem przed chwila, najszlachetniejszy z ludzi, których dotad w
  zyciu poznalem! - przedstawil szumnie Orlecki goscia zonie,
  glosem cieplym, jakby wzruszonym jeszcze od doznanych z przed chwili
  wrazen.
  
  Sklonil sie Dzierzymirski, a na dzwiek ostatniego zdania lekki
  rumieniec pokryl mu lica. Wstydzil sie za swe mysli - za siebie...
  
  Tymczasem ruchem wspólnym, uprzejmie wyciagnely sie ku niemu dwie
  male kobiece raczki.
  
  - Bardzo mi milo poznac pana, bardzo milo! - mówila, sciskajac
  dlon jego, pani Orlecka. - Tembardziej, ze jak mi wlasnie maz
  powiada, pan prezes staje sie aniolem opiekunczym naszych losów,
  przyszlosci - zwiastunem, iz zobaczymy kraj nasz, za którym ciagle
  tak bardzo tesknimy! - konczyla wzruszona.
  
  - Moja córka, Mita - przedstawila z kolei Romanowi mlodziutka
  panne.
  
  Dzierzymirski trzymal, sciskal wlasnie w dloniach drobna jej
  raczke, a choc nie powiedzialo mu dziewcze nic zgola, z uscisku
  jednak przyjaznego, cieplego, ze spojrzenia jasnych, niebieskich oczu,
  w których czytaly sie w owej chwili wdziecznosc bez granic,
  radosc i nadzieja - poczul Roman, iz okrucienstwem niemilosiernem
  byloby teraz z jego strony cofniecie obietnicy.
  
  I jednoczesnie reakcya nagla wstapila wen. Jakis przyplyw jakby
  dobroci zalal mu dusze, serce; zarazem zas pomyslal:
  
  - Nazwano mnie "najszlachetniejszym", ha-ha-ha!.. Ironii moze w tem
  wiele, ale... jednak... dlaczegózbym i ja czasami nie mial byc
  szlachetnym? A poza tem, cóz de facto winien ten oto Orlecki, ze nie
  jest tym wlasnie, którego tak szukam bezowocnie?.. Jestem wplywowym,
  silnym, dlaczegóz wiec nie dopomóglbym czlowiekowi, pokrzywdzonemu
  badz co badz przez nieznanego pieniedzy jego znalazce, tak, jak
  pokrzywdzonym jest moze przeze mnie równiez i ten osobnik nieznany -
  "mój!.."
  
  I starczylo w slad za tem jednej chwili, by w glowie
  Dzierzymirskiego powstal plan gotowy.
  
  - Cieszy mnie niewymownie, ze los pozwala mi stac sie - tu zwrócil
  sie, z usmiechem, ku pani Orleckiej - Aniolem Strózem tego domu...
  Dzis zaraz zatelegrafuje do panów z komitetu nowego banku o
  kandydaturze pana - wskazal nieznacznie Orleckiego ruchem glowy.
  
  W milczeniu, wzruszony szlachcic uscisnal dlon Dzierzymirskiego.
  Ten ostatni zas zastanowil sie chwile...
  
  Kiedy czynic cos, to czynic zupelnie i wszechstronnie, - pomyslal,
  a siegnawszy do kieszeni, dyskretnie poczal dlugo szukac czegos w
  portfelu... Znalazlszy wreszcie tam przekaz na okaziciela w "Credit
  Lyonnais", wskazujacy sume dwóch tysiecy franków, rzekl swobodnie:
  
  - Choc to niegrzecznie bardzo z mej strony tak zaraz niemal po poznaniu
  opuszczac panie, - sklonil sie uprzejmie w strone dwóch kobiet -
  jednak panie wybacza, uczynic to bede zmuszony, i...
  
  - Alez, cóz znowu... - obruszyla sie Orlecka. - Obiad , podadza w
  tej chwili, prosimy bardzo... Mito! - zwrócila sie do córki - kaz
  dawac!..
  
  - Dziekuje serdecznie! - sklonil sie z usmiechem Dzierzymirski w
  strone mlodego dziewczecia. - Wychodze natychmiast, a to z powodu
  naglacych spraw, które nieodzownie dzis jeszcze zalatwic musze...
  
  - Zegnam panie! - wyciagnal uprzejmie reke do pani domu, a
  nastepnie do panny.
  
  Ta ostatnia podala mu ja, z niewyslowionym wdziekiem i cicho
  rzekla:
  
  - Przyjm pan, panie prezesie, i ode mnie szczere podziekowanie za to,
  co czynisz dla ojca mego... Jestes szlachetnym, dobrym i wdziecznosc
  moja nie zapomni panu tego - nigdy!..
  
  - Szczesciem prawdziwem dla mnie, ze i pani bedzie z tego
  korzystac... Bo, o ile zgaduje, pani tu chyba najwiecej wrócic by
  rada do rodzinnego kraju?..
  
  - O! tak... - przyznala, z zapalem, szczerze: Wykolysaly mnie nasze
  lany i lasy, wychowala ta ziemia nasza, tak piekna chyba, jak
  zadna!..
  
  Z sympatya, spojrzal Roman na dziewcze, i skloniwszy sie raz
  jeszcze, zwrócil sie z kolei do Orleckiego.
  
  - A do kochanego pana to mam jeszcze i interesik drobny... - wzial
  gospodarza za ramie i poprowadzil ku oknu:
  
  - Rzecz przedstawia sie, jak nastepuje - rzekl, o ile mógl,
  najpowazniej. - Na zasadzie jednego z paragrafów ustawy, urzednikom
  nowego banku, naturalnie protegowanym, daje sie z góry na
  instalacye... Kwestye te jednak obmówic trzeba poprzednio na
  zebraniu. Otóz, poniewaz pan, pomimo, ze bank nie funkcyonuje
  jeszcze, za miesiac najdalej musisz juz byc na miejscu, a to, w celu
  ulokowania sie i objecia, de nomine, wakansu ofiarowanej posady, ja
  zas dopiero za miesiecy kilka tam bede - zatem...- Roman urwal,
  dobierajac jakby w umysle wyrazów. - Zatem - powtórzyl - awansuje
  tu kochanemu, panu przekazem, sume wlasciwa... Przypuszczam, bedzie
  ona odpowiadac mniej wiecej kwocie, która w swoim czasie przyznaja
  panu na zebraniu Rady... Cóz, zgoda? Dobra mysl mialem? -
  dokonczyl Roman.
  
  - Alez z kochanego prezesa aniol prawdziwy, nie czlowiek!.. -
  wykrzyknal Orlecki i po staropolsku, uscisnawszy go szczerze,
  podziekowal, z zapalem.
  
  - Klociu, czy slyszysz? - zawolal na zone. Pan prezes na
  instalacye awansuje mi, przekazem! - i szlachcic poinformowal
  dobrodusznie, szczególowo malzonke o wspanialomyslnosci Romana.
  Nastapily w slad za tem ponowne podziekowania, wykrzykniki...
  
  Odprowadzony az do drzwi, zegnany serdecznie i czule, Dzierzymirski
  wydostal sie nareszcie na schody, a potem na ulice, sam pomimo woli
  wzruszony, z glowa pelna najsprzeczniejszych mysli.
  
  Gdy po niejakims czasie, wracajac z wolna do rzeczywistosci,
  podniósl glowe, spostrzegl w pewnem oddaleniu przed soba zlocona
  kopule tumu Inwalidów. Tkniety nagla mysla, z miejsca
  natychmiast skierowal sie ku furtce, a wyminawszy ja i strzegacego
  wejscia kulawego inwalide, znalazl sie na obszernym placu tumu,
  odgrodzonego krata od ulic miasta.
  
  Wkrótce, po stopniach wschodów wstepowac poczal do wnetrza
  przybytku, kryjacego w swych murach grobowiec wielkiego Napoleona.
  
  W gmachu milczenie i jakby uroczysty powiew jakis potegi niewidzialnej
  i grozy objal Romana natychmiast.
  
  Cichym tylko szmerem rozlegaly sie tu kroki kilkunastu osób... Na
  dole, w szerokiem, na ksztalt basenu, poglebieniu, drzemal olbrzymi
  sarkofag, z ceglasto - wisniowego marmuru...
  
  Dzierzymirski zblizyl sie do balustrady grobowca, i stanal smutny,
  cichy...
  
  Wobec prochów moznego wladcy poczul sie równoczesnie drobnym,
  niklym... Huczace jego troki zmalaly równiez - uspakajal sie...
  
  I mysli jego nagle wziely równiez obrót zupelnie inny.
  
  - Wiec to tu - mówil sobie Roman - lezy zwyciezca z pod Marengo,
  Ulm, Austerlitz, i.t.d., i.t.d. Wiec tu spoczywaja snem,
  nieprzebudzonym, wiecznym, prochy tego, wielkiego duchem - malego
  imperatora!..
  
  Dawno bardzo nie bawiacy juz w Paryzu, pamietajacy go zaledwie w
  zamglonem tylko wspomnieniu, z minionych lat mlodzienczych,
  Dzierzymirski, w skupieniu i z nabozenstwem w duszy, wpatrzony,
  milczacy, z glowa pochylona, zadumal sie przed trumna cesarza
  Francyi.
  
  Wokolo niego z prawej i lewej strony, w wewnetrznym pólkregu tumu,
  widnialy wklesle poglebienia, z grobowcami malymi; przed nim zas,
  poza drzwiami do grobu, wznosil sie rozpiety na krzyzu Syn Bozy
  umeczony...
  
  Dzierzymirski po chwili ocknal sie z zamyslenia i postapil
  wzdluz kolistej baryery grobowca, w kierunku jego wejscia:
  
  Zamkniete szczelnie drzwi pomnikowe polyskiwaly hebanem czarnego
  marmuru; u progu ich i wschodów, wiodacych do wnetrza "tombeau", w
  mundurze granatowym, powazny, ze wstegami i orderami, brodaty, stary,
  strózowal inwalida...
  
  Na górze zas blyszczal wielki napis zlocisty: "Je désire, que mes
  cendres reposent sur le bord de la Seine - au milieu de ce peuple
  francais, que j'avais tant aimé" *).
  [*) "Pragne, aby me prochy spoczely u brzegów Sekwany - wsród tego
  ludu francuskiego, który tak bardzo kochalem."]
  
  Dzierzymirski patrzyl, przejety mimowolnie do glebi powaga,
  skupienia pelna, i jakas melancholia rzewna, wiejaca od tego
  grobu zmarlego geniusza despoty, sniacego tu cicho, zapomnianego
  jakby w samem sercu republikanskiego dzis Paryza.
  
  Nagle, gdy poruszony, niemy, stal tak, wciaz, zamyslony, drgnal
  gwaltownie.
  
  Bo oto w tejze samej chwili wybila w ciszy glosno godzina czwarta, a
  z jej uderzeniem, jako sygnal zamykania juz gmachu, raptowny, rozlegl
  sie wlasnie odglos bebna.
  
  Grano bojowa pobudke... Donosnie rozchodzil sie w milczeniu
  uderzenia krótkie, wzbijaly sie pod strop wysoki, echem dudnily w
  zaglebieniach, arkadach, owalnej kopule wysokiej.
  
  - Messieurs et dames sortez!.. sortez, s'il vous plait, sortez,
  sortez!.. - rozlegl sie jednoczesnie twardy glos szwajcara, stróza
  Napoleonowego grobowca... Postukujac gruba laska, isc poczal on i
  rozpedzac energicznie przed soba, ku wyjsciu rozsypanych po gmachu
  tam i ówdzie gosci.
  
  - Sortez! - rozkazujacy, wojskowo - lakoniczny, - bezustanny
  rozbrzmiewal glos jego i mieszal sie! z bojowa fanfara bebna!..
  
  Dzierzymirski jednak nie ruszal sie wcale z miejsca przeciwnie.
  Wrósl jakby w ziemie; ucho jego lowilo lapczywie donosne, jedrne
  tony pobudki, wyobraznia, podsycana nerwami, w rozstroju - poruszona,
  snula mu przed oczyma obraz fantasmagoryczny.
  
  W gmachu panowal mrok...
  
  Ostatnie dzwieki surmy bojowej konaly, a Romanowi zdalo sie, iz z
  milknacem coraz juz dalszem echem bebna, poczynaja oto zaludniac
  tum wspanialy jakies wyrosle jakby zewszad mary i cienie poleglej
  dawno Napoleonskiej gwardyi starej, i wyrazny o sluch jego obija sie
  przy tem stuk ich butów i ostróg o kamienie posadzki!..
  
  Ida! Ustawieni w szyku, gotowi do walki, stoja oto niezliczeni wokolo
  grobu wodza swego... Przebóg, cóz to jest?..
  
  Huk jakis rozlega sie w gmachu - to marmur grobowca peka, unosi
  sie...
  
  W trójgraniasty kapelusz przybrana, z zalozonemi na piersiach
  rekoma, staje wyraznie przed wzrokiem Romana postac Napoleona -
  wodza!..
  
  - Paf, paf!.. - w tej samej chwili tuz kolo Dzierzymirskiego o
  posadzke uderza ktos zamaszyscie.
  
  - Sortez, sortez donc, monsieur!.. Quatre heures... la consigne!.. -
  rozlega sie glos twardy i szorstki.
  
  Roman budzi sie, rozglada... A zirytowany natychmiast, ze tak
  obcesowo przerwano mu jego widzenie marzace, gotów juz jest a to
  rzucic w twarz stajacemu nad nim miejscowemu szwajcarowi jakas
  ostra okolicznosciowa uwage... Otwiera juz usta, spojrzawszy jednak
  na twarz wybladla, poorana zmarszczkami, o wyrazie pelnym
  melancholii i smutku, milknie.
  
  W tych rysach bowiem czyta wyraznie gniew tlumiony, lecz nie
  bezmyslny, - bynajmniej. Nie, przeciwnie. Oburzenie to jakies inne,
  szlachetniejszej, podnioslejszej jakby natury, i mówic zda sie:
  
  - Ach idzcie, juz idzcie!.. Odejdzcie wy wszyscy, profanatorzy
  wstretni, kalajacy te progi ciekawoscia banalna - nieprzystojnym
  szumem, halasem, gadanina i gwarem macacy bezmyslnie spokój i sen
  wieczny wielkiego imperatora!..
  
  - Cóz wy? - mówily z pogarda te szare smutno oczy starca. - Cóz
  wy, karly, nie ludzie dzisiejsi, mali -wiedziec mozecie? Co sadzic
  o czynach olbrzymich "Jego?" Co odczuc? Cóz zrozumiec jestescie
  zdolni?..
  
  Dzierzymirski z uwaga wpatrywal sie dalej w stojacego przed nim
  niecierpliwie szwajcara - inwalide.
  
  Czyzby istotnie w umysle tego starca uczucia podobne sie kryly? -
  myslal i zatopiwszy raz jeszcze, milczac, badawcze spojrzenie w
  metnych zrenicach starca, bez slowa, skierowal sie ku wyjsciu z
  tumu.
  
  Otworzono przed nim, zamkniete przed chwila: z hukiem drzwi wchodowe,
  i zatrzasnieto je poza nim.
  
  Wydostawszy sie na ulice, Roman, znuzony, wsiadl do pierwszej
  dorozki; tu zas, ochlonawszy nieco od wzruszen i wrazen,
  porzadkowac zaczal w glosno zdarzenia minionych godzin kilku.
  
  - Raz jeszcze zatem, miast rzeczywistosci, chwytalem mare, cien
  uludny!.. - mówil sobie w duchu, z nagla gorycza. - Pochloniety
  wciaz jedna mysla, przybieglem tutaj nadziei pelny, i znowu nic -
  zero!..
  
  - O, ironio, niezrozumiala, dziwna!.. - dumal dalej. - Czyz nigdy nie
  trafie na slad pewny? Czyz wiecznie, biczowany sumieniem, dreczyc
  sie tak bede, zmuszony?
  
  Dzierzymirski opuscil rece na kolana, w zniecheceniu i pochylil
  nisko glowe. Z chwilowa samotnoscia, z poglebieniem sie w
  siebie, wracala bezlitosna samowiedza, bledne kolo tajonego w duszy
  cierpienia zaciesnialo sie, wirowalo, rzucajac mu jednoczesnie na
  ekran duszy wizerunek nagly wlasnego moralnego "ja".
  
  Nie kryly go obslony zlociste, utkane z pozorów, zdolnosci
  osobistych, rozumu, energii, czynu, bezinteresownego poswiecenia dla
  drugich, szlachetnosci i wielu innych przymiotów, w które, jak w
  sniezna, lamowana purpura, toge patrycyusza - przed ludzmi, przed
  swiatem, stroil sie prezes Dzierzymirski...
  
  Nie, byl to szkielet tylko!.. Otulony w plachte jaskrawa szalonej
  ambicyi, kryl on za jej faldami bagno moralne pamietnej w zyciu
  Romana chwili, gdy dla osobistego szczescia, uzycia, pogwalcil on
  byl etyke spolecznego prawa!..
  
  Z tej kaluzy jednak brudnej, a pozornie juz zapomnianej, wyrastal
  kwiat - niby niepokalana biala lilia - zasiany ziarnem silnych, choc
  podeptanych zasad, wszczepionych za mlodu - kielkujacy, przy pomocy
  czujnego zawsze sumienia!..
  
  Kwiatem tym - byla chec szlachetna, instynktowna, konieczna, oddania
  badz co badz, prawemu wlascicielowi przywlaszczonych pieniedzy.
  Ona, wytrwala, popychala bezustannie Romana naprzód przed siebie; ona
  - zesrodkowywujaca w sobie równiez najpiekniejsze pierwiastki jego
  charakteru - zniewalala go - do czynów, tam i ówdzie szlachetnych.
  Jej to niewatpliwie zawdzieczal Dzierzymirski swój postepek z
  Orleckim!..
  
  I Romanowi w tej chwili mignal obraz wdziecznosci tych trojga ludzi
  ku niemu.
  
  Znów tu wiec falsz mimowolny - zycia ironia!..
  
  Dzierzymirski westchnal. Pomimo jednak, iz czul zgrzyt w duszy,
  roslo tam w nim jednoczesnie pewne zadowolenie, zazwyczaj odczuwane
  przez subtelniejsze natury, po spelnieniu dobrego, lub szlachetnego
  czynu.
  
  Spojrzal wokolo weselej nieco... Dorozka mijala wlasnie bardzo
  ozywiona dzielnice miasta.
  
  Na lewo widniala wieza St. Jaeques, a tuz obok kosciól St. Germain
  -l'Auxerrois; naprzeciw ogromem rozwielmozyl sie Luwr wspanialy.
  
  Roman, zaplaciwszy woznice, wyskoczyl z dorozki i skierowal sie
  ku muzeum.
  
  Odciety w podrózy od zwyklego, pelnego czynu, zycia,
  pochlaniajacego go calkowicie - Dzierzymirski poczul nagle
  potrzebe nieodzowna, konieczna, odwrócenia jatrzacych mu mózg
  mysli czemkolwiek, uciekal sie wiec znowu do koicielki-sztuki.
  
  Niebawem przez jedno z licznych wejsc wchodzil do jej swiatyni,
  pograzonej w milczeniu, tchnacej majestatem zapatrzonych w siebie
  tworów ludzkiego geniusza, szybujacego na skrzydlach artyzmu we
  wszelakich jego odmianach i fazach - wcielajacego piekno, by szlo,
  niby tchnienie zywe, do dusz ludzkich, umiejacych wzniesc sie i
  oderwac od poziomów!
  
  Znajdowal sie w salach dolnych. Zabytki starozytnej rzezby
  romanskiej, greckiej otaczaly go zewszad. Setki ich z epok róznych
  patrzyly na niego piekna wyrazem, reka mistrzów zakutym w kamien i
  marmury...
  
  Dzierzymirski, rozgladajac sie wokolo, szedl wolno, zamyslony.
  
  Jak w kalejdoskopie, przesuwaly sie wciaz kolejno przed nim posagi,
  coraz piekniejsze.
  
  Tutaj wiec wychylaly sie oto rzedem ku niemu biusty i srogie oblicza
  wszystkich prawie imperatorów rzymskich - tam znów wykwintnie
  modelowanem cialem pochylaly, giely posagi Apollinów - rzymskiego
  dluta, o rysach grubszych, pelnych meskosci i sily, - greckiego,
  traktowane daleko subtelniej z finezya, o ciele jakby miekkszem i
  drobniejszem, przedziwnie wykonczone w szczególach i wyrazach
  twarzy...
  
  W oddzielnej sali, naprzeciw siebie, drzemaly, na wzór oryginalów w
  Watykanie, olbrzymie odlewy, z bronzu: spiacej Aryadny, Laokoona,
  Apollina i Dyany; dalej znów, z Tripolisu w Afryce sprowadzona, bez
  konca nóg i glowy, unosila powabnie draperye piekna Venus, bielily
  sie bez liku dziesiatki rzezb pomniejszych - stal Apollo z Lycyi,
  oparty o pien, kolo którego obwijal sie waz zdradliwy... Apollo z
  Paros, patrzyl lagodnie na widza; o rysach drobniutkich, w draperyi
  faldach - wdzieczyla sie grecka muza...
  
  Dzierzymirski, z powodu braku czasu spieszyc sie zmuszony, szedl
  pomimowolnie szybko, zatrzymujac sie jednak co chwila to krócej, to
  dluzej, zniewolony ku temu pieknem, hojna reka i dzieki
  niestrudzonym zabiegom, nagromadzonemu, tak obficie wokolo.
  
  Tak wiec, pomiedzy wieloma, wieloma innemi zajela go jeszcze rzezba
  Tyberyusza cesarza, okrytego faldami togi, z reka wyciagnieta
  przed siebie, w oratorskim gescie, tak wymownie, iz zdawalo sie, ze
  oto juz zaraz przemówi... Tam znów uwage zwrócily dwie postacie
  kobiece, zabytki, przeniesione z greckich cmentarzy. Jedna z nich,
  owiana szata przejrzysta, w stojacej postawie, zadumana smetnie, -
  druga, w takiejze pozycyi, z wiencem laurowym na glowie, w bolesnem
  pograzona skupieniu, z przeslicznie przytem wyrzezbionem obliczem,
  przybrana w draperye, której faldy, wykonczone subtelnie w marmurze,
  za lada powiewem poruszac sie w oczach zdawaly.
  
  Dzierzymirski wpadl w labirynt sal, salek, i szedl coraz dalej i
  dalej... Jednoczesnie poddawal sie stopniowo coraz bardziej urokom
  sztuki, a przypatrujac sie ciagle, z uwaga, okazom starozytnego
  dluta - zapominal coraz bardziej o dreczacych go myslach z przed
  chwili; czarne i smetne niepostrzezenie pierzchaly one cicho...
  
  I niebawem Romana znowu zajal marmurowy posag z wyspy Paros...
  Przedstawial on Aleksandra Wielkiego, z polowa wlosów zlamana i
  biustem, bez rak, z twarza natomiast zachowana doskonale. Pózniej
  zachwycila go z kolei "Venus accroupie" w marmurze, równiez bez rak,
  ze sladem na plecach odlamanej raczki Amora, potem znów dziesiatki
  rzezb innych, jedne charakterystyczniejsze, piekniejsze od drugich...
  
  Po chwili, oparty o pien drzewa, zatrzymal go jeszcze, wzglednie do
  otaczajacych malenki bardzo posazek, zatytulowany "Amor, jako
  Hercules", nastepnie inny: "Walczacy Gladjator", a w koncu, cudna w
  swej prostocie, postac muzy poezyi lirycznej: "Polymnie..."
  
  Byla to rzezba wzietej z profilu kobiety, opartej, w zadumie, bokiem
  o kolumne, w zwojach faldzistej draperyi. Glowe pochylona miala
  nieco, a upiekszaly ja wlosy, falujace z lekka w marmurze, jedna
  raczka podpierala oblicze, natchnione, o rysach drobnych i subtelnych
  - druga dotykala niedbale swej sukni, z ujmujacym wdziekiem...
  
  Wymijajac tlum nieruchomych posagów, gubiac sie wsród tych
  rzezb, zadumanych, cichych, sniacych jakby o wielkiej swej
  przeszlosci - znalazl sie wreszcie Roman niebawem w salce
  kwadratowej, malej, gdzie, otoczona sznurowa baryera - na
  wzniesieniu, ubranem bordo tkanina, stala, królujac, zda sie, nad
  wszystkiem dokola, perla zbiorów posagowych Luwru - Venus grecka z
  Milo.
  
  Zmeczony nieco, Dzierzymirski usiadl na laweczce, zdjal kapelusz i
  wpatrzyl sie w stojaca, bez rak, pólnaga postac z marmuru.
  
  Pozornie kroczyla ona...
  
  Wprzód pochylona niedostrzegalnie, przytrzymujac faldów upadajacej
  w pasie draperyi, zdawalo sie, ze idzie, z szyja swa,
  wyciagnieta nieco naprzód, z oczyma przymruzonemi jakby, z
  wlosami, karbowanemi z lekka i uwiazanemi z tylu w wezel, z twarza
  blondynki, anielska - boska!..
  
  Od twarzy tej i pólciala nagiego do draperyi, Dzierzymirski oczu
  oderwac po prostu nie byl w stanie...
  
  On w oblicza tem czytal - a przynajmniej tak mu sie w danej chwili
  zdawalo - zapatrzenie sie w siebie i dume, ale zarazem i slodycz,
  zakuta w przedziwnej regularnosci rysie kazdym, i choc sam
  osobiscie nie odczuwal w rysach twarzy tej silnego promienia
  wewnetrznego, jak zadumy lub marzenia - to jednak piekno linii
  królowalo w nich - tak niepodzielnie, ze zachwyt tylko wzbudzac
  moglo... A cialo?..
  
  Po prostu zylo ono, nie tylko zas nagie, dla oka widoczne... Z
  przodu, pod faldami draperyi - czyniacej wrazenie, iz spada - w
  kilka zas zgiec karbowanej z tylu - tetnilo ono, ozyle jakby,
  nie martwe, w ruchu kroczacego, wzniesionego nieco kolana, w odkrytych
  piersiach i biuscie bez rak, przegietym w prawo z zachowana
  przedziwnie w marmurze, miekka, jak w ciele zywem - subtelna linia
  przegiecia...
  
  Czas mijal... Przesiedziawszy na laweczce dosc dlugo, Roman z
  trudnoscia powstal i oderwal sie od arcydziela sztuki. Spojrzal
  na zegarek - dochodzila piata - godzina zamkniecia Luwru. Postanowil
  obejrzec jeszcze, choc pobieznie, galerye obrazów...
  
  Skierowal sie spiesznie na pierwsze pietro gmachu. Minawszy sale
  pierwsza, zatrzymal sie w drugiej, malenkiej. Dwa, dlan osobiscie
  przepiekne, obrazy zajely calkiem jego uwage.
  
  Na jednym z nich, w aureoli blasków nad glowa, umarla, cicha, po
  fali sennej plynela postac blada z twarza anielska i lagodna, -
  to slawne dzielo Delaroche'a "La jeune Martyre". Wisialo ono na
  prawo, równolegle z wejsciem do salki, na scianie zas bocznej od
  tego wejscia, w lewo, od innych odbijalo wdziekiem, pedzla "Girodet
  - Trioson'a" Przebudzenie Apollina, pieknego, jak marzenie, w postawie
  lezacej, pograzonego we snie glebokim. Na cudne oblicze boga
  Olimpu i zamkniete jego zrenice, z wysoka, prostopadly padal
  promien swiatla!.. Roman po chwili ruszyl dalej...
  
  Mijal teraz z wolna jedne za drugiemi olbrzymie sale.
  
  A w salach tych milczacych, wielkich, unosil sie jakby nadprzyrodzony
  jakis duch idei piekna, zaklety, olbrzymi i bral despotycznie w
  posiadanie kazdego, kto korzyl sie przed kultem sztuki, czyja dusza,
  drgnieniem zachwytu, wyciagala w ekstazie ku jej niesmiertelnemu
  czarowi pragnace swe ramiona!
  
  Najpierwsi mistrzowie szkoly wloskiej, flamandzkiej, francuskiej,
  hiszpanskiej i innych - wielcy w swym majestacie, w aureoli wiekopomnej
  slawy, wygladali z ram dzielami, niewidzialna dlonia zatrzymywali,
  jakby przed soba, mówiac, zdawalo sie, do Romana dumnie: -
  "podziwiaj nas!.."
  
  Idac wciaz przed siebie w ten sposób, dotarl wkrótce
  Dzierzymirski, do sal ostatnich.
  
  Bylo ich dwie; w jednej, podluznej, wielkiej, a tak zwanej "Rubensa",
  pelno bylo przepysznych obrazów, wzietych przewaznie z zycia
  królowej Maryi Medici - w drugiej, przedostatniej i mniejszej,
  noszacej miano "Van-Dycka", zwrócily uwage Romana, wsród
  kilkunastu moze dziel tego mistrza, portrety: Dzieci Karola I-go; jego
  samego, stojacego na tle krajobrazu, obok giermka, z rumakiem, i
  kardynala Richelieu'go, calego w purpurze.
  
  Dotarlszy do konca palacowych sal, Dzierzymirski puscil sie w
  powrotna droge, zagladajac tam i ówdzie, idac, wracajac -
  bladzac wsród tych drzemiacych w chwale wlasnej, nieprzeliczonych
  dziel pedzla - tworów talentu ludzi cenionych i wielkich...
  
  Setki obrazów przeoczonych, nowych, zastepowaly mu droge...
  
  I Dzierzymirski przystawal ciagle... Zachwycal sie niejednym
  obrazem, ustepujacym moze innym, pod wzgledem piekna, lecz
  przemawiajacym zywiej do indywidualnego jego poczucia i pojecia
  sztuki.
  
  Tak wiec w jednej z sal zatrzymal sie dluzej sliczna glówka
  szkoly francuskiej, "Greuz'a", zlotawablond, z oczyma, wzniesionemi
  smutnie, w zamysleniu bladzacemi gdzies daleko, moze w idealów
  niepochwytnych krainie, z wyrazem twarzy, tchnacym melancholia i
  rozmarzeniem...
  
  Tamze równiez zajely go dwa obrazy tegoz mistrza: pierwszy "La
  laitière" przedstawial rozwozaca nabial mloda wiwandyerke -
  wsparta, w zadumie cichej, o karego z bialym lbem konia; drugi pod
  tytulem: "Rozbity dzban", wdzieczny nad wyraz, wyobrazal
  dziewczatko w bieli... Wlosy miala ona rozczesane skromnie na dwie
  strony, stroilo je biale kwiecie, - w fartuszku rózowo - blade
  róze, na reku zawieszony rozbity niebacznie dzban, a w calej
  twarzyczce miluchnej nieporównany wyraz dziecinnej naiwnej rozpaczy.
  
  Dzierzymirski coraz szybciej wymijal sale; nie znalazl sie w galeryi
  podluznej i olbrzymiej, w ksztalcie salonowego korytarza, szerokiego
  i przestronnego.
  
  Na scianach wisialo tu wiele pieknych okazów; miedzy innemi zatem
  dziela Rafaela Sanzio, jak na przyklad portret Joanny d'Aragon, w
  purpurowej sukni, przetkanej zlotem, S-go Jana Chrzciciela, oraz
  sliczny portrecik mlodego czlowieka, o wlosach blond, w czapeczce
  czarnej, podpartego, w zamysleniu i pare innych tegoz mistrza.
  
  Patrzyly tu równiez na Romana rzedem liczne dziela Marina, jak
  Urodzenie Najswietszej Panny Maryi, cud San Diego, czyli anielska
  kuchnia... Opodal obraz, przypisywany malarzowi hiszpanskiemu Riberze,
  wystepowal z ram postacia umarlego Chrystusa, o twarzy przedziwnie
  spokojnej, w wypoczynku jakby po bólu pozostajacej - z cialem ran
  pelnem, ociekajacem, zda sie, krwia ciepla jeszcze... Bitwa
  Salvatora Rosy tamze necila oko realizmem i groza - dziesiatki,
  setki obrazów zatrzymywaly spojrzenie, a wreszcie dwa z nich
  najbardziej; pedzla Leonarda da Vinci: Jan Chrzciciel i Bachus...
  
  Oba przedstawialy ciemnookich, pieknych mlodzianów, o bujnie i
  naturalnie krecacych sie wlosach, cerze sniadej i dziwnie wiele,
  mówiacych twarzy, zblizonych rysami do siebie...
  
  Obrazy te, w ogólnym zarysie, równiez zlewaly sie ze soba. Naglem
  skojarzeniem mysli, przypomnialy one Romanowi, podobniez nieco
  traktowana glowe o wlosach, zlotawo - miedzianych, pedzla
  Ferrari'ego, w Pinakotece Medyolanskiej. Przedstawiala ona Matke
  Boza, cala w czerwieni, z przechylona w tyl glowa i
  przymknietemi oczyma, z wyrazem nadziemskiego upojenia, gdy Dzieciatko
  Jezus równoczesnie wyciaga przed siebie w przestrzen swe raczyny
  malenkie, jak gdyby niemi pochwycic cos w powietrzu pragnelo...
  
  I z przypomnieniem tem nagle do duszy Dzierzymirskiego splynela fala
  wspomnien...
  
  Mignal mu wiec przed wewnetrznym wzrokiem duszy Medyolan, rodzinne
  gniazdo matki i tam "Cimitero Monumentale", gdzie zapomniane przezen
  lezaly jej prochy, wreszcie rysy matczyne, jak zywe, przeszlemi
  latami zamglone...
  
  Z powiewem zas lat tych minionych, z przeszlosci tchnieniem, w mózgu
  Romana znowu zaswidrowaly wyrzuty sumienia, dawne - te same.
  
  Zadumany, powracal Dzierzymirski, kierujac sie w olbrzymie sale ku
  wyjsciu, opanowany na nowo - wewnetrzna troska - niezdolny obecnie
  po prostu patrzec na dziela sztuki.
  
  Poza tem zreszta i czasu na to nie bylo... Zamykano juz Luwr.
  
  Spieszono sie powszechnie. Rozrzuceni tam i ów turysci - malarze,
  dyletanci pedzla, kopiujacy tu zapamietale od samego rana na
  rozstawionych stalugach wszedy, halasliwie skladali swe przybory, a
  odglos ich rozmów, zarówno jak i kroki odchodzacej tlumnie gromady
  ludzkiej, przeciaglem echem odbijaly sie o sciany i próznie
  olbrzymich sal muzeum.
  
  Wyludnialy sie one nader szybko; niebawem cisza utulac zaczela
  stopniowo twory czlowieczego geniusza, a jeden jeszcze samotny i
  niewidzialny pozostal tu tylko, zda sie, król Piekna - bóg
  Sztuki!..
  
  W dziesiec moze minut pózniej Dzierzymirski wychodzil na ulice,
  gdzie zoczywszy niebawem napis podziemnej kolejki elektrycznej zwanej :
  "Metropolitain", po schodach spuszczac sie zaczal ku stacyi.
  
  Zaglebiony w myslach, kupil Roman machinalnie bilet na prawo jazdy i
  wyszedl na peron podziemnej poczekalni. W glowie jego, wsród mysli
  wielu, nieuksztaltowany jeszcze, niewyrazny, zakielkowal projekt
  opuszczenia Paryza, nieprzedstawiajacego dlan juz teraz, jako pobyt,
  celu zadnego, i udania sie do - Medyolanu...
  
  W tej samej chwili, z chrzestem, swistem, wpadl na platforme
  zreczny, maly, elektryczny pociag miejski.
  
  - Louvre!.. Louvre!.. - wrzasnieto donosnie, kilkanascie drzwiczek u
  wagonów otworzylo sie spiesznie... Wysypala sie z nich garstka
  ludzi, partya druga szybko zajela ich miejsce, Dzierzymirski
  wskoczyl za innymi do pociagu, z wielkim pospiechem, nie minela
  bowiem minuta, gdy juz zatrzasnieto na powrót z halasem u
  wagoników wszystkie drzwiczki.
  
  Kolejka ruszyla z miejsca pedem prawie, zanurzyla sie i zniknela,
  jak zmyta, w oswietlonej gdzieniegdzie tylko elektrycznemi lampami
  czelusci ciemnej podziemnego tunelu, biegnacego, jak wiadomo, pod
  wieksza czescia nadsekwanskiej stolicy.
  
  -----------
  
  
  Letnie, upalne popoludnie drzemalo jeszcze nad ziemia, skwarne jednak
  slonca promienie znizac sie juz poczynaly stopniowo...
  
  Ochoczo uwijaly sie po polach dziewczeta robocze, w swych krótkich
  kolorowych spódnicach i haftowanych barwnie koszulach - z sierpami w
  reku, znac zboze, ukladajac je w snopy i kopy, a z lak i lanów
  dalszych odzywalo sie od czasu do czasu rytmiczne ostrzezenie kos i
  ich chrzest w slad za tem, scinajacy trawy, owsy i jeczmienie,
  rozlegal sie echem miarowem.
  
  W otaczajace go, tetniace ruchem i praca pola zapatrzony, na ciemnem
  tle parku nieposzlakowanie bialy milczaco wsluchiwal sie dwór
  gowartowski w odglosy, idace z lanów dalekich.
  
  Na werandzie, w glebokim fotelu siedziala marszalkowa Warnicka,
  pracujac z zajeciem nad robótka reczna; dalej nieco, w parku,
  poprzez drzewa alei migala jasna letnia suknia kobieca i sylwetka
  siedzacego obok niej mezczyzny; przez otwarte na sciezaj wreszcie
  tuz kolo balkonu okno saloniku dolatywaly dwa meskie glosy,
  zmieszane z miarowemi uderzeniami kul bilardowych.
  
  W saloniku owym grali w karambole Ladyzynski z Krasnostawskim.
  
  - Patrz, mlodziencze, i ucz sie! - mówil w tej chwili pan Emil,
  pochylony nad bilardem.
  
  Biala bila jego, musnawszy poprzednio lewy bok czerwonej drugiej kuli,
  wracala wlasnie teraz posluszna, dotykajac lekko stojacej opodal
  trzeciej zóltej bili.
  
  - Aha!.. - wykrzyknal z tryumfem Ladyzynski. - Uderzenie znakomite,
  a rzadkie, jak kruk bialy!..
  
  Spojrzal na Krasnostawskiego. Ten ostatni, bez ceremonii zwrócony do
  okna, stal gdzies zapatrzony, przez grzecznosc w ostatniej tylko
  chwili obróciwszy sie szybko ku mówiacemu.
  
  - Barbarzynco! - wykrzyknal Ladyzynski, oburzony szczerze.
  
  - Jak to? - pytal zdziwiony dalej. - Na seryo zatem nie widziales pan
  wcale ?
  
  - Ale cóz znowu, i owszem! - zaprotestowal Krasnostawski, zmieszany
  nieco.
  
  Partner z pod oka spojrzal na mlodzienca i mruknal zlosliwie:
  
  - Co pan ciekawego wypatrujesz wsród alei? Nikt tam, que je sache, nie
  spaceruje, prócz Oli i kochanego Topolsia, hrabiego na Szczesnojej...
  A tu tymczasem straciles pan coup de maître, cug iscie
  wspanialy...
  
  I wskazujac dlonia stojace kule, objasnil juz spokojnie:
  
  - Przez czerwona... Zamiast zwyczajno-pospolicie - tylem, przez piec
  band, i serya notabene gotowa - pochwalil sie.
  
  - Wiele mam? - zapytal po chwili. - A, prawda... - odpowiedzial sam
  sobie pan Emil, - osiemdziesiat szesc!... Przepadles pan z
  kretesem. Za chwile - requiescat in pace!..
  
  Przy tych slowach, Ladyzynski pochylil sie znów bilardem. Pod
  wprawnem uderzeniem jego kija, dotykane, cofane, kierowane zrecznie,
  posypaly sie niebawem liczne karambole.
  
  Krasnostawski, od poczatku partyi kilkakrotnie do gry zaledwie
  dopuszczony, ziewnal skrycie, znuzony.
  
  - Ta zdradzila Radziwilla!.. - wykrzyknal w tej chwili pan Emil. -
  Chybilem - graj pan!..
  
  Krasnostawski z kolei zrobil kilka dosc umiejetnych karamboli.
  
  - Brawo, bravissimo! - potakiwal Ladyzynski - Z jakim przestajesz,
  takim sie stajesz, niedarmo tak glosi przyslowie...
  
  A ze znawstwem, sledzac dalej uwaznie gre partnera, dorzucil
  jeszcze, w rodzaju pochwaly:
  
  - Czolem, czolem!.. Wstepujesz w me slady.... bardzo dobrze, wcale
  niezle!...
  
  Krasnostawski, z przymusem, usmiechnal sie lekko, po paru
  uderzeniach wreszcie chybil.
  
  - Przeszla, minela, jak sen jaki zloty! - zadeklamowal
  Ladyzynski, z patosem. - zgubionys mlodziencze! - dorzucil, i
  pochylil sie nad suknem zielonem.
  
  - Gram z tylu - poinformowal - ostatni, smiertelny cios...
  
  Pchnieta, nakredowana poprzednio starannie, muszka kija - biala
  kula, obleciawszy szereg band, w skomplikowanej geometrycznej figurze -
  niebawem pokorna, grzeczna, za jednem uderzeniem, musnela cicho dwie
  pozostale bilardowe kule.
  
  - N, i... ni - c'est fini !.. - odsapnal z ulga pan Emil.
  
  - No, teraz siadamy! - ciagnal dalej.- Dziekuje panu za partye! -
  podal uprzejmie reke Krasnostawskiemu, poczem wyjal papierosnice.
  
  - Sluze panu! - rzekl, wyciagajac ja w strone mlodego
  czlowieka.
  
  - Dziekuje bardzo! - odparl Krasnostawski, skloniwszy sie
  grzecznie, wzial papierosa, podsuwajac jednoczesnie Ladyzynskiemu
  zapalona zapalke. - Merci! - mruknal pan Emil. - Ha, zmachalem
  sie nie gorzej od molodycy, na polu przy burakach! - westchnal.
  
  Usiedli, i zapanowalo chwilowe milczenie.
  
  W ciszy pokoju slychac bylo teraz wyraznie jednostajne brzeczenie
  much; znizajace sie slonce scielilo swe promienie po zielonej
  powierzchni bilardowego sukna - salonik tonal caly w pólswiatlach
  konczacego sie letniego popoludnia.
  
  Nagle firanki u okien poruszyly sie gwaltownie - ktos drzwi
  otwieral...
  
  Na progu, w szarem sukiennem, liberyjnem ubraniu, stanal lokajczyk,
  mlode chlopie...
  
  - Zamykaj, do krocset! - zagrzmial Ladyzynski, porzuciwszy silny
  przeciag i zwrócil sie równoczesnie do Krasnostawskiego. - Ma pan
  jeszcze ochote na partyjke?... bo ja - to nie!
  
  - O, ja równiez! - odparl szybko Krasnostawski - Zreszta nie moge,
  mam dzisiaj pilne zajecie jeszcze i wracac musze! - Zegnam pana! -
  dorzucil uprzejmie i powstawszy, wyciagnal reke do
  Ladyzynskiego.
  
  - Adieu!.. - od niechcenia, ale grzecznie, nie ruszajac sie z miejsca,
  odwzajemnil mu tenze uscisk dloni.
  
  Krasnostawski, niby szukajac czegos po pokoju, zblizyl sie
  zrecznie do okna, poslawszy wywiadowczy wzrok raz jeszcze do ogrodu.
  
  Siedzac wciaz na swem miejscu, Ladyzynski sledzil spod okna, a
  usta skrzywily mu sie przy tem sarkastycznie.
  
  - Cóz to tak zapamietale pan szukasz? - rzucil ironicznie - serca,
  czy glowy?
  
  - O, nie... tylko kapelusza!.. - odcial chlodno Krasnostawski, i
  rzuciwszy siedzacemu powtórnie pozegnanie uprzejme, wyszedl z
  saloniku.
  
  - Hm... hm!.. - mruknal do siebie stary kawaler, i powstal.
  
  - Wyczysc bilard szczotka tak, jakem cie nauczyl na wskos,
  nicponiu!.. - rozkazal krecacemu sie po pokoju lokajczykowi, i
  strzepnawszy ubranie, opuscil bilardowa salke, zmierzajac ku
  werandzie.
  
  - Zawsze przy pracy, pani marszalkowo! - powital siedzaca przy
  robótce pania Melanje i usiadl wygodnie na bujajacym sie fotelu.
  
  - No, i pan, panie Emilu, pracowales takze - usmiechnela sie
  lagodnie matrona. - Stad slyszalam, jak stukaly karambole i
  postepowal razno wyklad gry bilardowej...
  
  - Ano, trudno!.. Trzeba pouczac mlodych! - odparl pan Emil i
  usmiechnal sie swoim zwyczajem. A gdziez to mloda para? - rzucil.
  
  Marszalkowa nie zrozumiala pytania. - Jak to? - zdziwila sie.
  
  - No, pani Ola i kochany hrabicz! - objasnil niedbale, kolyszac sie
  leciutko w fotelu.
  
  - Aaa !.. - zasmiala sie marszalkowa - sa w ogrodzie - dodala
  spokojnie. - A pan Boleslaw gdziez sie znajduje? - zapytala z kolei.
  
  - Przegrawszy partye karamboli i poslawszy trzydziesci i jedno
  spojrzen tesknych w strone ogrodu i przechadzajacych sie tam ludzi,
  uciekl do domu - odpowiedzial pan Emil.
  
  - Ze tez pan ciagle tak samo niepoprawny i zawsze musi widziec cos
  niepotrzebnego! - obruszyla sie, z widocznem niezadowoleniem,
  marszalkowa.
  
  - To tak tylko dla kontrastu z pania marszalkowa! - odparl
  slodziutkim tonem, ukladnie pan Emil i usmiechnal sie szyderczo.
  
  - No, no!.. - udobruchana nieco, pokiwala glowa staruszka. - Zeby to
  tylko tak bylo w istocie ! - Alez upewniam pania marszalkowe -
  podchwycil Ladyzynski. - Wracajac jednak do poprzedniej prozy
  zycia, i jego wypadków - ciagnal wolno - ciekawym, czemu ten Roman
  nie wraca?..
  
  - A! - zywo odparla pani Warnicka. - Zapomnialam powiedziec panu...
  Wczoraj wieczorem byl list od niego... Donosi, ze z Ostendy, dokad
  udal sie prosto z Paryza, dla odpoczynku, przybyl juz do Mediolanu,
  gdzie zabawi dluzej...
  
  - Hm, hm! - chrzaknal pan Emil. - Ze tez prezesuniowi kochanemu nie
  teskno: do zony primo, do mnie - secundo, to sie wydziwic temu nie
  moge - wyglosil calkiem seryo.
  
  Marszalkowa na te slowa usmiechnela sie do siebie, w milczeniu,
  Ladyzynski mówil zas dalej, wydobywszy zegarek z kieszeni:
  
  - Patrzcie panstwo, juz wpól do ósmej!.. O wpól do szóstej
  zaczelismy grac z Krasnostawskim partyjke, a pania marszalkowe
  pozostawilismy wszyscy tu na balkonie samotna... Tiens... tiens... jak
  to czas leci.
  
  Pan Emil spojrzal na ogród, szukajac cos oczyma i w tejze samej
  chwili zerknal na marszalkowe. Ta ostatnia równiez wyslala
  spojrzenie do parku. Zlosliwie nieco wykrzywil usta pan Emil i
  wpatrzyl sie badawczo w twarz staruszki, lecz ta obojetnie calkiem
  odwrócila po chwili glowe i konczyla spokojnie robótke.
  
  Zapanowalo milczenie.
  
  - Dziwny aforyzm przychodzi mi do glowy! - odezwal sie Ladyzynski,
  w pare minut pózniej.
  
  - Bardzo, ciekawam, co tam znowu przychodzi panu do glowy?.. -
  zasmiala sie staruszka.
  
  - Piekna kobieta - wyglosil z patosem pan Emil - to czestokroc
  wcielenie slepego trafu igraszki!.. Obdarza ona bowiem królewska swa
  laska nie zasluzonych, lecz szczesliwych, choc wszyscy, niby
  gracze, pragneliby w duchu wygrac najwyzsza tylko stawke...
  
  Siwe oczy marszalkowej na chwile zablysly rozumnie, i odparla
  lekko, w tym samym tonie:
  
  - Ho-ho, co za porównania, jaka poezya nagle objawila sie w panu! -
  pochwalila ironicznie i dodala: - Ja nie wiem, doprawdy, czy
  potrafie, skromna, wzniesc sie na takie wyzyny... Lecz i mnie
  równiez, dziwnym zbiegiem okolicznosci, aforyzm swita w mysli:
  
  I po chwili pani Melanja wyglosila z przyciskiem:
  
  - Podejrzliwosc - to wcielenie satanizmu!.. Oczernic, zbrukac
  potrafi najczystsze, sniezne jagnie, tem gorsze zas ono, ze
  uwierza mu ludzie, goniacy, z rozkosza, za obmowa, chocby nia byl
  i falsz wierutny!..
  
  - Les beaux esprits se rencontrent! - wycedzil w póluklonie pan
  Emil, i zamilkl.
  
  - No, zegnam kochanego pana! - odpowiedziala marszalkowa, i powstala
  ciezko z fotelu. - Ide - ciagnela - wydac rozporzadzenia do
  wieczerzy, bo gosposia nasza, jak widze, zapomniala sie dzisiaj, a
  pana - tu uczynila reka niewyrazny ruch w powietrzu - pozostawiam
  sam na sam z aforyzmami!.. - zasmiala sie przy tem staruszka
  zlosliwie nieco, i znikla we drzwiach salonowych.
  
  Ladyzynski, po wyjsciu marszalkowej, zapalil papierosa i
  zamaszyscie poczal kolysac sie na biegunach fotelu.
  
  - Smiej sie, smiej, babulenko! - mruknal z cicha. - Ja mam swój
  rozum i wech swietny. O, co do tego, to zapewnic moge, ze nos mam
  wyborny!.. - dotknal twarzy, zasmial sie do siebie, wciagnal
  powietrze, i powstawszy, zeszedl po stopniach schodów balkonu.
  
  Spojrzal znowu na zegarek i mruknal:
  
  - Ósma dochodzi... Sapristi, o czemze dwie i pól godziny sam na sam
  mówic ze soba moga dwoje mlodych ludzi, jesli nie o milos...
  Psst! - syknal glosno i polozyl sobie na ustach palce. -
  Podejrzliwosc albowiem jest to wcielenie satanizmu... i tak dalej, -
  dokonczyl, i zasmial sie znowu cicho. - No, zobaczymy! - szepnal
  do siebie jeszcze i skierowal sie do ogrodu.
  
  Slonce zachodzilo wlasnie. Biale sciany gowartowskiego domu
  gorzaly czerwienia, blyszczaly, zlocily sie okna, dach blaszany
  zarzyl sie, jak glownia, a tam w parku, w oddali, wstydliwie
  zarózowialy sie, rumienily brzozy, mienily od gasnacych promieni,
  w odblaski polerowanej miedzi, deby, lipy, topole...
  
  Ladyzynski, zaglebial sie dalej i dalej w ogród, idac krokiem
  pewnym, az znikl, pochloniety cieniami ciemnawej juz, drzew
  wierzcholkami zroslej ze soba alei; poszukiwania jego jednak mialy
  spelznac na niczem. Mlodej pary, jak ja pan Emil zartami nazwal,
  nie bylo juz w ogrodzie.
  
  Topolski i Ola, przed pól godzina, znalazlszy sie na skraju parku i
  lanów szerokich, opuscili ogrodowa aleje, pociagnieci
  wspólwzajemnie czarem przechadzki po zielonej, biegnacej wsród
  pól, ugorów, laczce, w przedwieczornej swiezosci skapanej
  calej.
  
  Gawedzac, smiejac sie i przekomarzajac na przemian bezustannie,
  oddalili sie oni nawet juz dosc ode dworu, nie spostrzeglszy tego
  naturalnie wcale.
  
  Wbrew zapowiedzi, danej pani Oli jeszcze na raucie, przyspieszyl
  Topolski swój przyjazd do odziedziczonych w poblizu Gowartowa dóbr
  swoich "Szczesnaja".
  
  Bawil juz tu przeszlo od szesciu tygodni, bedac nader czestym
  gosciem osamotnionej prezesowej Dzierzymirskiej; Ola zas, nie majaca
  prawie tu ni rozrywki, ni towarzystwa zadnego, zazwyczaj niezmiernie mu
  rada byla.
  
  Topolski zas ze swej strony podobac sie mógl tylko. Ogladzonych
  form swiatowych, przystojny i mily, byl równiez bardzo
  inteligentnym, a lekki poklad idealnego marzycielstwa, w kontrascie
  polaczony ze szczypta sceptycyzmu, czynil go interesujacym bardzo,
  szczególniej dla kobiet. W kole plci pieknej czul sie zawsze
  panem... Posiadajac wrazliwosc czulostkowa przyrodzona, rozumial
  on kobiety przytem stokroc lepiej od innych mezczyzn, odczuwal je
  subtelnie, - w podbijaniu zas serc niewiescich, cierpliwem i
  umiejetnem, - mistrzem go nazywano.
  
  Prózniacze zycie jego, zjadajacego dochody "panka", zabarwione tylko
  z lekka tam i ówdzie dyletanckiem zainteresowaniem sie sztuka, oraz
  podrózowaniem po swiecie - skladalo sie tez przewaznie z
  krótszych lub dluzszych milostek, z lancucha: "bonnes fortunes",
  które, jak ogniwa, ze soba bezustannie laczyc sie staral.
  
  Poznawszy Ole Dzierzymirska, Topolski postanowil zdobyc ja
  nieodzownie. W tym celu wiec dowiedziawszy sie o bytnosci Romana
  Dzierzymirskiego za granica, przyspieszyl wyjazd na Ukraine, i od
  dwóch juz niespelna miesiecy pracowal wytrwale, powoli, ze
  znawstwem swej sztuki, cegielka za cegielka, budujac swe przyszle,
  jak nazywal - szczescie!
  
  Z poczatku bylo mu niezmiernie trudno skierowac, pchnac Ole, choc
  nieznacznie tylko, na swe tory.
  
  Gra ta, zlozona z setek subtelnych odcieni, opartych na gruntownej
  znajomosci "kobiety," parokrotnie srodze zawiodla go z Ola
  Dzierzymirska. Lecz po paru juz tygodniach uczul Topolski wreszcie
  grunt pod nogami, aczkolwiek jeszcze bardzo niepewny. Tryumfowal
  skrycie - i szedl dalej...
  
  Dzis zas, po tygodniach szesciu pobytu, mial on juz za soba mala
  przeszlosc w tym wzgledzie; miedzy nim, a Ola mianowicie biegla
  nic trwala obcowania wzajemnego, wspólnych rozmów, dociekan,
  paradoksów, okreslen - garsc faktów jednak na pozór nic nie
  znaczacych prawie...
  
  A wiec, na przyklad, gdy w gronie osób postronnych, trzecich,
  toczyla sie rozmowa o temacie, poruszonym juz przez nich dwojga
  niegdys w pogawedce sam na sam wspólnej - czy to w zakresie sztuki,
  literatury, muzyki, czy wreszcie w dziedzinie wypadków pospolitych
  codziennego zycia - usta ich usmiechaly sie nieznacznie, a
  równoczesnie oczy spotykaly sie, posluszne...
  
  To znów kiedy indziej, nim jedno z nich zdazylo wymówic mysl
  jakas, czestokroc drugie, chwytalo ja szybko juz w lot i na nie
  wypowiedziane, a przeczute slowa, dawalo trafna odpowiedz, lub
  rzucalo aforyzm dwuznaczny, majacy li tylko dla nich dwojga znaczenie,
  dla innych niezrozumialy czesto wcale - poruszajacy zas soba
  wspomnienie, zdarzenie osobiste, wspólne...
  
  Szukali sie wzajemnie równiez, unikajac towarzystwa drugich,
  pragnac zawsze byc ze soba, wylacznie sami.
  
  A po za tem? Och, okreslic nawet trudno.
  
  Dziesiatki, setki, tysiace malenkich, niklych zdarzen, powiklan,
  chwil, chwilek, slów, slówek, gestów, drgnien twarzy, usmiechów,
  niedomówionych spojrzen, uscisnien dloni, przyjazniejszych,
  czulszych - w nieskonczonosc biegnac, zaciesnialy ich dwie duchowe
  jaznie coraz bardziej, motaly ich ze soba i z nitki poczatkowo
  pojedynczej tylko, czas uprzadl tkanine przedze niewidzialna, a
  nierozerwalna juz jednak, co silnie, a trwale zlaczyla ich w koncu
  ze soba!
  
  I Topolski, blakajacy sie z poczatku w swej grze trudnej zaplatal
  sie sam wkrótce, nie wiedzac nawet kiedy, w zastawione zrecznie na
  Ole sieci.
  
  Serce w nim obudzilo sie po raz pierwszy moze w zyciu!.. On, motyl
  niestaly, powierzchownie tylko kochliwy, w kazdej zameznej,
  wdziecznej buzi - zakochal sie na seryo w Oli!
  
  Dzis od dwóch godzin przeszlo, w slów dobieranych szermierce,
  flirtowal z nia - teraz juz dlan ukochana, a przez to samo
  upragniona jeszcze bardziej.
  
  Mówili dnia tego jak zwykle o literaturze, muzyce i sztuce, to jest o
  tem, co zajmowalo ich wspólnie najbardziej w krainie, oderwanej od
  przedzy codziennego zycia.
  
  On wspominal i opowiadal barwnie wrazenia licznych podrózy,
  dowcipkowal, smial sie, przytomny bezustannie gry swojej; Ola
  sluchala mówila, opowiadala z kolei wiele sama... Jak w zlocie
  lanów zboza, jednostajnem od maków purpurowych i blawatnych
  chabrów, roilo sie w tej ich slów gawedzie od dwuznaczników, w
  lekka forme obleczonych ze strony Topolskiego oswiadczyn i
  pólslówek - polowicznem niedomówieniem wiele mówiacych nieraz
  rzeczy!..
  
  Przed chwila, slonce ulozylo sie do snu. Topolski konczyl
  jednoczesnie wywolane faktem tym opowiadanie wspomnienia, tyczacego
  sie wschodu slonca obserwowanego z wierzcholka góry "Mont Blanc,"
  spowiadajac sie z wrazenia podnioslego, doznanego wysoko!..
  
  Slowa pelne zapalu, efektowne, zamarly mu wlasnie na ustach, na
  których spojrzeniem calem zawisla artystyczna dusza idacej obok
  niego kobiety.
  
  Zapanowalo pomiedzy niemi chwilowe milczenie:
  
  Ze stepu tymczasem, z lanów, plynely wonie zbóz, i polnych
  kwiatów; zaby i chrusciele odzywaly sie w moczarach laczki - czar
  letniego gasnacego dnia chwytal za dusze...
  
  - Wie pan, zesmy porzadnie od domu daleko! - pierwsza wesolo
  zasmiala sie Ola.
  
  - A tak? - zadziwil sie niby Topolski. - To wracajmy! - rzekl
  niechetnie.
  
  Zawrócili. Szli wolno czas jakis, pomimo woli zamysleni.
  
  - Tak, pani - przemówil Topolski, snac bladzac jeszcze mysla
  hen, daleko, na szczytach Alp, w Szwajcaryi - wrazenie to bylo tak
  silnem, iz nie zapomne go do konca zycia. - I wie pani? - dorzucil,
  z usmiechem dziwnym i naglym - o czem mimo woli pomyslalem w owej
  uroczystej chwili, gdy pierwszy promyk slonca ozlocil cypl sniezny
  "Mont Blanc?" Nigdy pani nie zgadnie.
  
  - No, ciekawam bardzo? - zapytala Ola i spojrzenie piekne utkwila w
  twarzy mlodego czlowieka.
  
  - O kobiecie!.. - odrzekl Topolski, i zasmial sie; nie otrzymawszy
  zas na to zadnej odpowiedzi, spojrzal po chwili spod oka na Ole.
  
  Z pieknej twarzy mlodej kobiety, jakby odpedzany umyslnie,
  pierzchal cien wyraznego niezadowolenia; Topolski sie spostrzegl,
  iz postapil niezrecznie, wiedzial bowiem z wieloletniej praktyki
  doskonale, ze nie nalezy nigdy wobec kobiety, o której wzgledy ci
  chodzi, wspominac dobitnie, ze przed nia byla inna. Poprawil sie
  natychmiast.
  
  - To jest... zle mówie!.. - rzekl seryo calkiem, usmiechnawszy
  sie atoli w duchu do siebie - o kobiecie, nie jednostce, bynajmniej
  myslalem wówczas, ale o ogólnym w niej symbolu kobiecosci!..
  
  - Jak to! nie rozumiem dobrze pana... - zdziwila sie Ola. - Cóz
  bowiem wspólnego ma wschód slonca...
  
  - O, i bardzo! - przerwal Topolski - przynajmniej dla mnie... Bo gdy,
  stojac na wysokosciach niebotycznych, - ciagnal, zapalajac sie do
  slów wlasnych - ujrzalem nagle, jak zarózowiona silnie jutrzenka
  prysla snopem promieni, jak calujac jakby po prostu okoliczne
  szczyty, niepokalane, sniezne - objela w ramiona zwycieskie swiat
  caly, tak rozpromieniony za jej przybyciem, tak wyraznie szczesliwy!
  - Topolski umilkl na chwile...
  
  - Skojarzeniem mysli, moze dziwnem w istocie w Chwili danej -
  konczyl juz spokojniej - porównalem majestatyczne, królewskie
  slonce do uczucia kobiety - milosci bezbrzeznej, wielkiej, która
  równiez swa potega i blaskiem rozjasnic, uszczesliwic moze
  czlowieka, tak, jak "ono," tam, na wysokosciach - swiat caly!..
  
  - Och, jakiz poeta z pana! - zauwazyla, z usmiechem, Ola i umilkla,
  poczem jednak dorzucila calkiem powaznie:
  
  - Aczkolwiek mnie osobiscie na razie mysl ta do glowy nie przyszlaby
  moze, gdybym sie tam znajdowala na panskiem miejscu, rozumiem ja
  jednak i odczuwam doskonale...
  
  - Prawda? - uradowany mimo woli podchwycil Topolski. - Pani przyznaje -
  ciagnal, - ze egzystuje poniekad w pojeciach tych analogia
  pewna... Sluchajac pani jednak, przychodzi mi do glowy jedno
  spostrzezenie... - zatrzymal sie...
  
  - Musiala pani - i instynktownie Topolski nadal glosowi brzmienie
  lagodne, czule - w zyciu swem kochac kogos bardzo...
  
  - Dlaczego? - zapytala z usmiechem Ola.
  
  - Bo inaczej nie zrozumiala i nie odczulaby pani wrazenia mego! -
  rzucil po francusku Topolski.
  
  - Kochalam! - odparla stanowczo, w tymze jezyku, Ola.
  
  - Kogóz, jesli spytac wolno i jesli to nie jest zadna tajemnica
  stanu?
  
  - Meza! - odparla po polsku, lakonicznie Ola, patrzac ironicznie
  nieco Topolskiemu prosto w twarz. Ten ostatni skrzywil sie z lekka.
  
  - Ach, ja nie myslalem o tem zgola... Meza powinno sie kochac...
  Zreszta - usmiechnal sie zlosliwie - uzyla pani czasu
  przeszlego... Kochalam, j'ai aimé - ciagnal ironicznie, - wszak, o
  ile mnie pamiec grammatyki francuzkiej nie zawodzi, to passé
  défini... - zaakcentowal wyraz ostatni.
  
  - Och, jakze pan lapiesz za slowa! - zasmiala sie nieszczerze
  troche Ola. - Przy tem zapragnales pan pochwalic sie znajomoscia
  francuskiej grammatyki, i nie udalo sie... J'ai aimé - to passé,
  indéfini - odciela.
  
  - Ach, alors votre amour, madame... est indefini? - nie pozostal
  dluznym Topolski.
  
  - Ech, nieznosnym sie pan stajesz! - zasmiala sie mloda kobieta. -
  Ot lepiej, niech pan spojrzy na prawo - wskazala ruchem reki niebo,
  widocznie pragnac zmienic temat rozmowy. - Jakie piekne chmurki,
  nieprawdaz?..
  
  Topolski wolno zwrócil glowe, we wskazanym kierunku.
  
  - Przesliczne! - potwierdzil.
  
  Niby zarózowione, zdrowe, w aureoli zlocistych wlosów, buziaczki
  zasypiajacych rzedem obok siebie smacznie dorodnych dziatek,
  ukladaly sie do snu na niebieskawo-perlowem tle nieba obloczki
  male, koralowo-zlote, - zaklete jakby cudownie w ostatnim odblasku
  spiacego juz slonca.
  
  Dluzszy czas stali Topolski z Ola, zapatrzeni w gre swiatel
  wieczora; po niejakims czasie, odwróciwszy wzrok od nich, kobieta
  spojrzala przed siebie.
  
  - Regardez! - przerwala milczenie swym mile brzmiacym glosem. - Wszak
  to Krasnostawski, prawda? - zwrócila sie do towarzysza, pokazujac mu
  ruchem glowy zblizajacego sie pedem ku nim jezdzca.
  
  - Tak. Zdaje sie, ze to jasnie pan plenipotent pomyka - odparl z
  przekasem Topolski, z zaakcentowana rozmyslnie obojetnoscia w
  glosie.
  
  Tymczasem kasztanek zlotawy, parskajac cicho, przemknal tuz kolo
  nich i ruchem uprzejmym, aczkolwiek chlodnym nieco, i nie zatrzymujac
  sie wcale, sklonil sie Krasnostawski stojacej parze.
  
  Topolski i Ola w slad zatem ruszyli powoli miejsca, rozmawiajac znów
  zywo ze soba, jezdziec zas, na wskos przeciawszy laczke,
  wspinac sie zaczal po pochylosci jaru. Z lekkiego poczatkowo pod
  góre truchcika, kon przeszedl w wolnego stepa...
  
  W ciszy wieczornej, do uszu Krasnostawskiego dochodzily wyraznie
  slowa i smiechy idacej laczka pary.
  
  Mlody czlowiek, uderzywszy gniewnie konia butami i spicruta,
  pochwycil cugle, i pomknal dalej...
  
  - Ze tez im nigdy nie zbraknie tematu do rozmowy! - mruknal.
  
  Obecnosc ciagla Topolskiego przy Oli gniewala niepomiernie mlodego
  plenipotenta. Znal on, jak wiadomo, dzisiejsza dziedziczke Gowartowa
  od lat blisko dziesieciu. Dziewczeciem jeszcze podobala mu sie ona
  bardzo.
  
  A potem?.. Wszak pamieta doskonale te chwile, gdy dowiedzial sie on
  od starego Gowartowskiego, ze Ola uciekla z Dzierzymirskim...
  Dziwnego, och, niepojetego dlan nawet, na razie doznal wówczas
  wrazenia! Po smierci zas pana Januarego i przyjezdzie mlodych,
  przypadek bardziej jeszcze zblizyl go do niej, a bylo nim
  powtórzenie zbolalej córce doslownie ostatnich chwil ojca i slów
  jego, pelnych przebaczenia...
  
  Fakt ten, na pozór drobny, stal sie jednak dla Krasnostawskiego
  wysoce powaznym, postawil go bowiem wobec nowych chlebodawców na
  przyjaznej, poufalej niemal stopie, i takim dotad bez zmiany
  pozostal.
  
  Co rok, gdy Dzierzymirscy przyjezdzali do siebie na wies, pierwszy
  wital ich na progu Krasnostawski, bywajac potem zawsze stale co dzien
  niemal w Gowartowie... Dzierzymirscy traktowali go, jak równego im
  zupelnie, naturalnie, uprzejmie przyjmowali zawsze - bez róznicy, o
  kazdej dnia porze, ze wzgledu zas na dobre wychowanie jego, i
  wspomnienie, iz do snu wiecznego zamknal byl Gowartowskiemu powieki,
  uwazano go nawet jakby za nalezacego do rodziny.
  
  Czul sie zatem mlody pan plenipotent w palacu, jak u siebie w domu,
  zastepowal mu on strzeche rodzinna, której nie posiadal wcale i
  trwalo tak rok rocznie przez kilka letnich miesiecy. Potem znów
  nastepowala dlan dluga przerwa; - gospodarstwo, samotnosc, nuda i
  wyczekiwanie z upragnieniem chwili przyjazdu Dzierzymirskich!
  Powtarzalo sie to bezzmiennie przez lat ubieglych pare, i przez czas
  ten caly stala sie rzecz, której z latwoscia domyslec sie
  mozna bylo...
  
  Krasnostawski, dawniej Don-Juan wielkomiejski, jeszcze obecnie na wsi
  balamucacy wszystkie ladniejsze dziewczyny w okolicy -
  niepostrzezenie, poczatkowo nie zdajac sobie nawet wcale sprawy,
  zakochal sie na zabój w swej pieknej, mlodej dziedziczce i pani...
  
  Latwe sercowe zdobycze pomscily sie na lekkomyslnym panu
  plenipotencie. Milosc prawdziwa, silno powalila go juz w drugim
  roku pobytu u Dzierzymirskich.
  
  Zabrala mu serce kobieta, dla niego calkiem, i rzec mozna, na zawsze,
  niezdobyta, niepochwytna nawet, ze wzgledu warunków sluzebnej
  róznicy polozenia jego w ogóle z jednej strony, a z drugiej - z
  powodu charakteru Oli, jak sie zdawalo, bez skazy, niezlomnych jej
  zasad, oraz bezgranicznej, niezmiennej, a dotad jedynej - milosci jej
  dla meza.
  
  Przebolal zatem Krasnostawski wiele, lecz zapanowal nad soba. Nikt
  nie zbadal dotychczas tajemnicy jego serca, nawet "ona."
  
  A dzis, uczucie drzemiace i ukryte na dnie duszy przed sarkazmem ócz
  i jezyków ludzkich, przeobrazilo sie juz bylo w prawdziwy kult...
  Codzienny gosc Gowartowa, Krasnostawski, poza obowiazkami, zyl
  "prawdziwie" w dniu godzin tylko kilka, t.j. tych pare wlasnie,
  podczas których obcowal z Ola, mloda kobieta zas stanela w duszy
  jego, nie zlozonej, nieprzesubtelnionej, lecz szczerej, pieknej i
  prostej - na piedestale swietosci prawdziwej! Krasnostawski modlil
  sie niemal do Oli!..
  
  I oto teraz przyszlo mu cierpiec podwójnie: dotad odbierala mu
  ubóstwiana koniecznosc zycia, w postaci meza... - Dzis przy boku
  jej sie zjawil inny... Krasnostawski znienawidzil pana na
  Szczesnej...
  
  Zazdrosc, ta milosci siostrzyca, pochwycila go w swe szpony
  krogulcze, dreczac bez litosci... Meke te zas powiekszalo
  jeszcze poczucie wlasnej niemocy.
  
  Myslac o tem po raz setny, Krasnostawski pedzil wciaz szybko,
  naglac niemilosiernie spicruta wierzchowca.
  
  - Sluga jestem i na wieki sluga zostane!.. Psie zycie, psie!.. -
  rzucil glosno z gorycza obszarom, sniacym w mroku. - On mi ja
  wezmie, pokala, ja to czuje, przeczuwam!.. Lecz co czynic mam, co
  robic? - wolal do siebie wzburzony przyjaciel, domownik palacowy
  Dzierzymirskich. - Zastrzelilbym go, to lisiatko! - mruknal ciszej.
  
  W tej samej chwili kon sie potknal, Krasnostawski sciagnal
  instynktownie cugle, i poczal jechac wolno.
  
  Wokolo niego, otulony szarzyzna mroku, kolysal sie step maly,
  wysoka trawa lechtala mu opuszczona w dól siodla reke. W oddali
  rysowaly sie juz cienie folwarku Tomaszówki, tak zwanej ukrainskiej
  fermy, zlozonej tylko z toku, to jest: stodól, spichlerza, paru
  jeszcze zabudowan gospodarskich, i jego wlasnego, niskiego,
  mieszkalnego domku - królujacych w cieniu kilkunastu drzew wsród
  pól i lanów szerokich.
  
  Krasnostawski zdjal czapke i przetarl chustka czolo. W krag niego
  lataly tysiace muszek malych, brzeczaly zalosnie roje komarów;
  bak gral gdzies w moczarach, a przepiórka zablakana, wedrujaca
  jeszcze po polach, odzywala sie gdzies niesmialo samotna...
  
  Przejechawszy wolno kawalek stepu, Krasnostawski puscil sie znów
  poprzez bodziaki i trawy szybkiego nader, tak zwanego szlapaka.
  Prychajac nozdrzami, czujac stajnie blisko, pomknal kasztan ochoczo.
  Pedem powietrza i konskiego biegu, wysokie trawy zakolysaly sie
  trwoznie - zaszumialo na stepie...
  
  Lecz oto po chwili wierzchowiec skoczyl w bok gwaltownie: to
  ukladajacy sie juz do snu blogiego zajac pomknal mu chyzo spod
  nóg i znikl w wieczornym mroku... Niebawem jezdziec z koniem wpadli
  na trakt szeroki.
  
  - Zginie mi Ola moja ubóstwiana, najdrozsza!.. A szkoda - szkoda! -
  szeptal do siebie podniecony Krasnostawski.
  
  - Co czynic? jak przeszkodzic temu? - huczalo mu dalej w glowie.
  
  Lecieli wciaz... Domostwa Tomaszówki stawaly sie coraz
  wyrazniejsze, blizsze... Wyminal ich wóz; jadacy w przeciwna
  strone, chlop poklonil sie nisko, lecace za wozem zrebie
  przylaczylo sie do wierzchowej klaczy Krasnostawskiego.
  
  - Ksiou, ksiou, ksiou! - zawolal chlop przeciagle: zrebczyk
  zastrzygl uszami, prychnal i zawrócil galopem.
  
  - Ach, czemuz, czemuz nie wolno mi kochac ciebie, najdrozsza? -
  wyrzucil z siebie Krasnostawski wymówke, pelna goryczy. - Ja bym
  cie ozlocil, kleczal przed toba - zmiatal proch u stóp twoich!..
  
  Jezdziec z koniem, jak huragan, wpadli we wrota i na dziedziniec
  malego dworku. Zatrzymali sie... Krasnostawski zeskoczyl z kasztanka
  i huknal donosnie.
  
  Niebawem zjawil sie wyrostek, w rozchylonej koszuli, boso, odebrawszy
  wierzchowca, znikl z nim pomiedzy strzechami podluznych budynków;
  mlody czlowiek zas, szepcac jeszcze smutnie cos z cicha do siebie,
  schyliwszy glowe, wszedl do wnetrza malego, krytego sloma dworku.
  
  Odemknal drzwi kluczem, a przestapiwszy próg, zatrzasnal je z
  halasem. W slad za tem potarl zapalke, a zapaliwszy lampe,
  zblizyl sie do biurka, stojacego pod oknem, wsród skromnie
  umeblowanej izby, wybielonej, z niskim sufitem, o duzych wystajacych u
  pulapu belkach.
  
  - Nie mnie, marnemu pionowi, marzyc i kochac, nie mnie!.. Do pracy,
  slugo, placa ci za to! -szepnal Krasnostawski, z bezmierna
  gorycza. Rozlozywszy jednoczesnie na stole olbrzymia rachunkowa
  ksiege, umoczyl pióro w kalamarzu i usiadl ciezko przed
  biurkiem.
  
  Cisza zalegla pokoik. Przerywal ja tylko szelest papieru i zgrzyt
  donosny stalki w obsadce - czasami zas akordem w te muzyke milczenia
  i pracy wplotlo sie z rzadka stlumione westchnienie ciche.
  
  -------------
  
  
  Ukrainskie lato upalne dobiegalo konca, zanikalo, wypierane
  jesienia wczesna, w tym roku piekna bardzo - przezrocza...
  
  Zycie w Gowartowie plynelo cicho, a dnie mijaly tutaj za dniami,
  wszystkie bez zmiany niemal bardzo do siebie podobne. Ladyzynski
  zatem tak samo zawsze szyderczy z marszalkowa sie sprzeczal i
  rozmyslnie przeszkadzal flirtowi Oli z Topolskim... Krasnostawski,
  tlumiac w sercu ból, zal, gorycz i zazdrosc, przyjezdzal tu jak
  zwykle, co dzien, a bawiac w palacu coraz krócej, po partyjce
  bilardu z panem Emilem, uciekal do swej wsród pól samotni.
  
  Czasem zajrzal do Gowartowa ktos z dalszych, lub blizszych
  sasiadów, i jak to bywa zazwyczaj na wsi, zjezdzajac calym
  rodzinnym taborem, na godzin kilka rozgaszczal sie w palacu. Dom
  caly naturalnie zniewolonym byl byc na uslugi gosci, dzialo sie
  to jednak zawsze ku wielkiemu zmartwieniu Ladyzynskiego. Bywalec
  eleganckich miejskich salonów, zly chodzil wówczas z kata w kat,
  ziewajac skrycie i pokpiwajac nieznacznie z przybylych w goscine;
  sasiadów Gowartowa nie lubial bowiem pan Emil i z góry stale
  traktowal, ochrzciwszy wszystkich ryczaltowo mianem "serwatki
  towarzyskiej"...
  
  W niedziele wszyscy z palacu jezdzili do kosciola - w tygodniu, dla
  ubarwienia jednostajnego skadinad zycia, oddawano sasiedzkie
  wizyty... Pan Emil wtedy zostawal zawsze w domu, a namawiajac panie,
  by jechaly, staral sie zwykle wybrac na to dzien, w którym
  spodziewal sie odwiedzin Topolskiego.
  
  Hrabia ze Szczesnej, przyjezdzajacy teraz, regularnie, co drugi
  dzien prawie, stawial sie wówczas niezmiennie. Ladyzynski,
  usmiechniety zlosliwie, przyjmowal go z otwartemi ramiony, do
  karamboli natychmiast werbowal, nic najczesciej przy tem nie mówiac
  o wyjezdzie pan, wymijajac zrecznie jego pytania w tym wzgledzie.
  Dopiero pózniej, po partyi, wychodzil na chwile, wracal, i
  spokojnie oznajmial mu o tem, mniej wiecej w ten sposób: "Wszak
  hrabia kochany o panie mnie sie pytal? n'est ce pas? Pardon... na
  smierc zapomnialem... wyobraz pan sobie, wyjechaly przed godzina
  na spacer, pewny bylem... A tu, concevez... Dowiaduje sie wlasnie,
  iz palnely sobie wizytke!.."
  
  Topolski rad nie rad niebawem odjezdzal, pan Emil zas, ironiczny,
  zjadliwej uprzejmosci pelny, odprowadziwszy go do powozu - zacieral
  rece z radosci.
  
  Pomimo jednak usilowan zrecznych Ladyzynskiego, stosunek
  Topolskiego i Oli zaciesnial sie coraz bardziej; przyjazn
  fermentowala juz, potegowala zas stosunek ten przedluzana coraz
  bardziej nieobecnosc Dzierzymirskiego, od którego, po liscie
  oznajmiajacym wyjazd do Medyolanu - nie bylo zgola zadnej
  wiadomosci.
  
  Byl wieczór letni, kojacy, cichy...
  
  W palacu gowartowskim zgaszono juz wszystkie swiatla, prócz jednego
  - w jadalni, gdzie marszalkowa przegladala swieze gazety. Niebawem
  odlozywszy je na bok, ze zmeczonych oczu staruszka zdjela okulary,
  a przetarlszy powieki, powstala i skierowala sie ku balkonowi.
  
  Tam, wziawszy w reke laske, zeszla do ogrodu, zaglebiwszy sie w
  jedna z cienistych alei.
  
  Ola, Topolski i nieodstepny ich satelita, pan Emil, uzywali
  przejazdzki lódka po stawie, w ta strone wiec skierowala kroki
  marszalkowa. Wkrótce przed nia zaszklila sie tafla stawu, staruszka
  usiadla na laweczce i poslala spojrzenie w dal...
  
  Do uszu jej jednoczesnie, w wieczornej ciszy wyrazna, doleciala
  piesn, spiewana zgodnie silnym meskim tenorem Topolskiego i
  cieniutkim sopranem Oli, z przeciaglem do wtóru gwizdaniem pana
  Emila. Barka znalazla sie niebawem posrodku stawu. Piesn, urwana
  nagle, zcichla, marszalkowa krzyknela, jak tylko mogla
  najglosniej: - Hop!.. hop!..
  
  - By... waj! - odpowiedzial natychmiast pan Emil, rozlegly sie
  szybsze uderzenia wiosel, plusk wody i lódz chyzo kierowac sie
  poczely ku brzegowi, Ladyzynski po chwili przylozyl do oczu
  reke i krzyknal;
  
  - Per Bacco! Wszak to pani marszalkowa!..
  
  - O, ciociu! Czemuz cioteczka przyszla az tutaj? Jakze mozna...
  wilgoc ze stawu, opary niezdrowe! - rozlegl sie z kolei cieniuchny
  glosik Oli.
  
  - Nic, dziecko, nie szkodzi... Posiedze sobie, taki sliczny i cieply
  wieczór... Jedzcie, jedzcie, jak sie zmecze, to powróce! -
  odkrzyknela pani Melania.
  
  - E, cóz znowu? - zagrzmial basem Ladyzynski. - I my wracamy.
  Ksiezyc zreszta dzis niecnota nie dopisuje i chowa sie ciagle...
  Naprzód!.. - zakomenderowal donosnie.
  
  - Nieprawdaz? - dodal ciszej, zwracajac sie ku siedzacej w lódce
  mlodej parze.
  
  - Alez naturalnie! - potwierdzila szybko Ola, widzac, iz Topolski
  milczy dyplomatycznie. - Cioteczka zaziebi sie, jak ja pozostawimy tu
  dluzej, a sama do domu tak rychlo nie pójdzie...
  
  Po chwili, lódz stanela u brzegu. - Ciotuniu, jestesmy.. - zywo
  krzyknela Ola, i wysiedli wszyscy.
  
  Topolski z Ola poszli naprzód, pan Emil zas pozostal, systematycznie
  ulozywszy wiosla i zamknawszy na klucz klódke u lancucha,
  przytwierdzonego do barki, poczem zapalil z wolna papierosa.
  
  - Pa -nie E - mi - lu! Wra -ca - my! - rozlegl sie z góry, na brzegu,
  wolajacy glosik Dzierzymirskiej.
  
  - Ide, ide! - odpowiedzial w ten sam sposób Emil, nie ruszyl sie
  jednak wcale. Po chwili warknal do siebie pólglosem:
  
  - O, nie podoba mi sie coraz wiecej ten farbowany na hrabicza! Lecz
  swoja droga pozycya moja tutaj jest w zupelnosci idyotyczna...
  Marszalkowa, jak slepa: nic nie widzi; on, wsciekly, zebami na mnie
  po cichu zgrzyta ona sie dasa... Que diable! Nie bylem dotad nigdy
  strózem cnót mlodych mezatek!..
  
  I Ladyzynski wzruszyl ramionami, poczem z wolna skierowal sie ku
  palacowi.
  
  Pozostala zas trójka byla juz daleko. Topolski podawal kornie
  ramie marszalkowej, Ola szla obok niego - rozmawiali wszyscy zywo i
  wesolo; niebawem znalezli sie na werandzie i usiedli, zmeczeni nieco
  przechadzka.
  
  Topolski, zatrzymany i uproszony przez panie, zostawal na noc w
  Gowartowie, obecnie zas namawial Ole do zagrania na fortepianie.
  
  - Ale kiedy mówie panu - bronila sie, smiejac, mloda kobieta, -
  ze teraz wlasnie czuje sie niemozliwie usposobiona do muzyki...
  Upewniam pana, iz go bolec beda uszy!..
  
  - O, mnie nigdy! Chyba pana Emila? - odparl Topolski.
  
  Ladyzynski nie znosil muzyki. Nazywal ja zawsze "gnebicielka i
  pierwszym stopniem do histeryi i neurastenii."
  
  - Jezeli nie dla mnie - nachylil sie w tej chwili Topolski ku
  siedzacej obok Oli - to niech zagra pani dla pana Emila za to, ze nam
  ciagle swem towarzystwem przeszkadzal...
  
  - Przeszkadzal?.. w czem? - spytala Ola, z usmiechem i zalotnem
  blysnieciem oczu.
  
  - Powiadaja, iz przyslowia sa madroscia narodów, a jedno z nich
  mówi pono: "madrej glowie, dosc..." i.t.d. Pani nie zrozumiala -
  to trudno.
  
  - Ha, ha, ha! - zasmiala sie Ola - zdrobnia pan przyslowia,
  stosownie do okolicznosci, ale bogi odmówily panu talentu rymowania.
  Ja szczerze zupelnie powiadam, iz nie zrozumialam pana.
  
  - Honny suit, qui mal y pense. Lecz pozwole; sobie tymczasem nie
  wierzyc pani...
  
  Rozmowa ta cala prowadzona byla pólglosem, tak, iz siedzaca w
  przeciwnym rogu balkonu marszalkowa nie slyszala jej wcale. Odezwala
  sie wiec, przerywajac:
  
  - Widze, ze na prózno pan Topolski cie prosi. Zagraj, Oluniu,
  zagraj, dziecko, w taki cichy wieczór slicznie sie wyda glos
  fortepianu.
  
  - No, jak cioteczka kaze, to i owszem! - rzekla z usmiechem Ola. -
  Ale czynie to tylko dla niej; avis au lecteur...
  
  Zwrócila sie do Topolskiego, spojrzawszy mu prosto w oczy, poczem
  przestapila próg pokoju. Mlody czlowiek sklonil sie, i
  powstawszy, podazyl do salonu w slad za nia.
  
  - Któz zbadal rzeczywista pobudke czynów kobiety? - szepnal
  dyskretnie, pochyliwszy sie ku idacej.
  
  - Przepraszam! - zasmiala sie wesolo Ola - prosze wracac na balkon
  dotrzymac towarzystwa cioci Melanii, a zreszta - tu, siadajac do
  fortepianu, uczynila reka ruch w strone werandy - oto pan Emil...
  
  - A... wiec pani jednak gra... dla niego - rzekl z wolna Topolski i
  posluszny zawrócil.
  
  Ola nie odpowiedziala... Gamma tonów z pod jej palców zabrzmiala
  donosnie... Fantastyczna piesn norweska odbila sie o echa parku i
  glebie sniace do stawu - namietna, burzliwa, poplynela w dal
  cicha pól i stepu...
  
  - Ze tez pani Ola nie ma litosci nad ptaszkami, co spia sobie w
  parku tak cicho. Gdy uslysza bowiem pare podobnych fortepianowych
  trelików, ogluchna do rana zupelnie. - odezwal sie w tejze chwili
  ironiczny glos Ladyzynskiego.
  
  - Cóz to pan, jak widze, prócz ptaków tylko o sobie nie zapomina, a
  nas z pania marszalkowa z zyjacych wykresla! - pólzartem,
  pólserjo odcial panu Emilowi Topolski.
  
  Ladyzynski nie odpowiedzial; wszedlszy do nieoswietlonego salonu,
  gdzie grala Ola, odezwal sie w uklonie:
  
  - Wszak pani pozwoli, nieprawdaz?... Bym zagral sobie prozaicznie,
  terre à terre, w karambole sam ze soba... Czy zgrzesze bardzo?
  
  - Mais pas du tout, owszem... Staraj sie pan karambolowac w takt gry
  mojej; moze ta droga wreszcie nauczysz sie pan kiedys odczuwac
  muzyke...
  
  - O, dzieki ci, pani! - trzymajac sie za serce, sklonil sie pan
  Emil i zadzwoniwszy na lokaja, kazal zapalic swiatla w bilardowej
  salce, a po chwili, caly zatopiony w grze, z pietyzmem wykonywac
  zaczal karambole.
  
  Piesnia Schumana rzewna skarzyl sie cicho teraz fortepian,
  plakal, smucil sie zalosnie... Ola grala pieknie, z technika i
  uczuciem. Siedzacy na balkonie Topolski lowil tony z luboscia,
  przez grzecznosc tylko prowadzac rozmowe z marszalkowa i klnac
  zarazem w duszy jej obecnosc, przeszkadzajaca mu we flircie z Ola.
  
  Niebawem wybila w ciszy domu godzina jedenasta. Staruszka, zmeczona
  snac calym dniem, powstala ciezko i rzekla:
  
  - No, sluchajcie tu sobie muzyki, moi panowie, ja zas ide spac... A
  pan Emil gdzie - nie widze go? - zapytala naraz.
  
  Topolski zauwazyl dawno, ze Ladyzynski postukuje na bilardzie; nie
  chcac jednak informowac o tem marszalkowej, odparl szybko:
  
  - Och, nie, wiem. Wyszedl przed chwila, wróci zapewne niebawem! - i
  na dobranoc - pocalowal, z uszanowaniem, reke staruszki.
  
  Marszalkowa, nic nie mówiac, weszla do salonu i zblizyla sie ku
  fortepianowi.
  
  - Bonsoir, chérie! - rzekla, calujac Ole w glowe.
  
  - Dobranoc, cioteczko! - zerwawszy sie z krzesla usciskala
  marszalkowe Dzierzymirska; poczem pani Melania skierowala sie wolno
  do swych pokojów.
  
  Znikla... Fortepianem wstrzasnelo gwaltowne intermezzo; do pokoju,
  tonacego w cieniach, cicho, jak kot, wsunal sie Topolski.
  
  Usiadl na niskim foteliku obok Oli: -Nareszcie!.. - szepnal.
  
  - Nareszcie... Co? - ze spojrzeniem zalotnem, zapytala, nie odrywajac
  paluszków od klawiszy.
  
  - Jestesmy z pania sami...- dokonczyl Topolski zdanie. - I ten
  satyr, któremu tu tak wszystko wolno i uchodzi...
  
  Topolski urwal, a widzac, ze Ola juz otwiera usta by cos
  powiedziec, wyrzucil z siebie szybko, czyniac nieznaczny ruch reka:
  
  - Och, wiem juz z góry, co pani mi powie... Pan Emil - przyjaciel
  nieboszczyka ojca pani, druh marszalkowej, wreszcie zna pania od
  dziecinstwa. - Wszak to wszystko wiadomem mi jest doskonale... Co nie
  przeszkadza - ciagnal - iz denerwuje mnie ten pan do
  niemozliwosci... Bo, np. dzisiaj: od rana nie pozwolil nam byc
  chwilki nawet sam na sam...
  
  - Ho, ho, cóz to za gorycz i niezadowolenie! - zdziwila sie niby
  Ola, a usilujac nadac glosowi brzmienie twardsze, dodala: - Nie
  pojmuje zreszta, skad te zadania uporczywe sam na sam i urojone
  jakby jakies prawa...
  
  Nie dokonczyla... Trel gwaltowny przebiegl, jak dreszcz, po
  klawiszach, spojrzenie zas mlodej kobiety, które dojrzal Topolski w
  pólcieniu i blask jego, co, jak pieszczota, przesunal mu sie po
  twarzy, zadaly klam wyrazny wymówionym przez Ole slowom. Topolski
  zapomnial o nich. Zapamietal wzrok tylko i pokorny na pozór
  pochylil sie ku raczce Oli.
  
  - Przepraszam stokrotnie!.. przepraszam!.. - i pocalowal biegnaca po
  fortepianie biala raczke, wychylajaca sie z faldzistego rekawa
  - wyzej lokcia. - Przeprasza sie nizej! - rzucila zartobliwie Ola.
  
  - Ciemnosc winna temu... -- rzucil lekko Topolski.
  
  Milczenie parku i domu przerywaly teraz tylko tony fortepianu, coraz
  namietniejsze jakby, gwaltowne, burza ognistego zapalu i pragnien
  wstrzasajace spokojna cisza, oraz nerwami dwojga ludzi,
  sluchajacych tej orgii dzwieków rozpasanych, zamknietych w
  zlocone ramy artyzmu i techniki.
  
  Glos Topolskiego wkrótce przeszedl w szept przyciszony,
  pieszczotliwy, miekki. Z dala odzywalo sie jednostajnie, co sekund
  kilka, uderzenie kul na bilardzie zajetego wciaz karambolami pana
  Emila... I Topolski, flirtujac tak dyskretnie z Ola, podsycajaca
  pólslówkami slów jego igraszke, od czasu do czasu wysylal
  spojrzenie przelotne na wywiady, czy pan Emil przypadkiem nie wraca;
  lecz ten nie myslal o tem wcale.
  
  Widzac to, Topolski przysunal sie blizej do mlodej kobiety. Ruch
  ten jednak zauwazyla Ola i widac chec przekorna sprzeciwienia sie
  mezczyznie przebiegla jej nagle przez glówke, bo odezwala sie w
  tej chwili:
  
  - Chcialam wlasnie, oto zagrac panu cos przepieknego, i
  zapomnialam... Masz tobie! - zatrzymala sie. - Trzeba zapalic
  swiece! - dokonczyla, z filuternym usmiechem.
  
  - Ale, cóz znowu? - podchwycil Topolski. - Po raz pierwszy dostrzegam
  u pani - ciagnal niezadowolony widocznie - brak odczucia nastroju
  chwili danej... Tak mi milo bylo sluchac gry pani w tym wlasnie
  pólcieniu, tak znakomicie godzacym sie z muzyka i cisza
  wieczorna.
  
  Smiech szczery Oli rozlegl sie w tej chwili. Zapalila swiece i
  rzekla swobodnie:
  
  - Cóz robic! widzi pan teraz, ze wcale nie jestem doskonaloscia..
  Nareszcie pan sam empirycznie przekonal sie o tem. A mówilam tyle
  razy...
  
  Urwala, i otworzywszy nuty, dotknela sie reka klawiatury.
  
  - Niedobra pani... - nadajac glosowi brzmienie pociagajace,
  lagodne, przemówil Topolski. - Niedobra! - powtórzyl ciszej, i
  podniósl do ust, jej dlon.
  
  - Z okazyi czego - zasmiala sie Ola.
  
  Topolski na pytanie wprost nie odpowiedzial, lecz mówil dalej:
  
  - Rozwiala mi pani zludzenie! - umilkl na chwile.
  
  Pytajaco spojrzala nan Ola.
  
  - Tak jest - powtórzyl mezczyzna - bo uwierzy pani, jak dziwnego
  doznalem wrazenia, gdy oto tak przed chwila siedzielismy w
  zapomnieniu, ciszy, przy fortepianu dzwiekach - zupelnie sami...
  
  - No, ciekawam? Cóz panu sie zdawalo? - ironicznie nieco rzucila
  Ola, a oderwawszy zarazem rece od klawiatury na chwile, sluchala,
  patrzac mu w oczy przeciagle:
  
  - Po prostu zdalo mi sie, iz jestesmy mezem i zona...
  
  - Tylko tyle? - zasmiala sie Ola zlosliwie. - No, po prologu
  spodziewalam sie czegos nadzwyczajniejszego przyznaje! - dorzucila
  lekko, a odwróciwszy spojrzenie, ulozyla zeszyt nut na stalugach
  fortepianu, i znów grac poczela, tym razem cos smetnego, kojacego
  jakby - pelnego cichej tesknoty...
  
  - Co to jest? - zzymnal sie w duchu Topolski, rozgniewany: - Ze
  tez ta kobieta zawsze zbije mnie z pantalyku! - Nie wiedzial po
  prostu, co mówic dalej muzyka zas jednoczesnie lagodna, plynaca
  miekko z pod palców kobiety, nerwowa, drazliwa nature jego
  nastrajala dziwnie na nute, wrecz przeciwna slowom, jakie same
  cisnely mu sie do ust przed chwila...
  
  - Jednak, jak ona, niecnota, zna mnie, dobrze! - zauwazyl jeszcze w
  mysli, spojrzawszy z pod oka na Ole, która, z blakajacym sie w
  kacikach ustek usmiechem, grala wlasnie, z uczuciem, coraz,
  subtelniejszem, miekkszem, az fortepian martwy skarzyc i plakac
  sie zdawal.
  
  Po chwili, Topolski przemówil znowu, glosem jednak juz calkiem
  innym, niz poprzednio:
  
  - Pani sie smieje, tymczasem to, co mówie, wszak takie naturalne...
  
  - Na - tu - ral- ne! - przedrzeznila lekko Ola. - Ha - ha - ha! -
  zasmiala sie - vous êtes incomparable!..
  
  - Permettez! - przerwal porywczo nieco mezczyzna - niech skoncze...
  
  - Alez slucham, slucham od kwadransa, et vous n'en finissez pas.
  Wiec, jakiez ultimatum?
  
  - Bardzo proste. Odczuwamy sie z pania wzajemnie, rozumiemy, jak
  rzadko kto moze... Dusze nasze - to jakby niewidzialny kamerton,
  który, za uderzeniem mysli, uczuc nam wspólnych, brzmi zawsze
  jednakowo... A maz i zona przeciez, poza...
  
  - Ha, ha, ha.. .- urwala przezornie O1a. - Otóz mylisz sie pan
  zupelnie, bo ja, na przyklad teraz, nic, ale to nic pana nie
  rozumiem...
  
  A zreszta - konczyla, powstawszy szybko od fortepianu - en voilà
  ascez... - zamknela fortepian. - Zal mi pana Emila, który pewnie
  juz darowac mi nie moze, ze gram tak dlugo, bo oto wlasnie
  nadchodzi..
  
  - A bodajzes! - zgrzytnal szeptem Topolski i zerwal sie
  spiesznie, poczawszy odruchowo ukladac niby porzadnie nuty na
  etazerce.
  
  - Silence à mon approche - quelle galanterie, madame, de votre part!..
  Podziwiam, zaiste! - odezwal sie na progu pan Emil, w uklonie, a
  zwracajac sie ku zmieszanemu pomimowolnie Topolskiemu, rzucil, z
  ukrytym sarkazmem:
  
  - Czy to... moze panu zawdzieczam?..
  
  I podtrzymywana przez Ladyzynskiego glównie, poplynela przez
  czas krótki jeszcze rozmowa ogólna, poczem panowie powiedzieli Oli
  dobranoc i rozeszli sie, pozostawiajac ja sama. Zapalone przy
  fortepianie swiece rzucaly teraz na salon migocace swiatlo, lekki
  zefirek kolysal ich plomien z lekka, poruszal firanki i portyery...
  Ola skierowali sie ku werandzie, i oparlszy o balustrade, zadumala
  sie gleboko.
  
  - Co to jest, co sie z nia dzieje? - myslala. Od wyjscia za maz,
  od lat szesciu kochala dotad niezmiennie Romana tylko, choc
  bezustannie ocierala sie o dziesiatki nadskakujacych jej mezczyzn,
  na zadnego jednak uwagi nie zwracala nawet. I dopiero teraz, teraz!..
  
  Ujela glowe w rozpalone dlonie i scisnela niemi skronie...
  
  Ten Topolski dziala na nia w sposób iscie niezwykly. Tak ja
  odczuwa, tak dobrze rozumie, tak rozzmyslawia po prostu umiejetnie
  prowadzona gra intrygi, flirtu - tak pociaga ku sobie
  nieprzeparcie!... Ten jego ujmujacy, niezwykly jakis i zwodniczy
  wdziek osobisty, którym tchnac sie zdaje postac jego cala,
  zwycieza ja coraz natarczywiej, uparciej... Broni sie przed nim, w
  zart jego slowa obraca, a jednak ona, Ola, czuje, ze jesli tak samo
  potrwa jeszcze dluzej, kto wie, czy zdola oprzec mu sie?..
  
  Och, gdybyz przynajmniej Roman przybyl juz predzej, gdyby! A tu sama
  walczyc musi!.. Jeden Ladyzynski tylko po swojemu broni ja przed
  "nim" i przed nia sama...
  
  I Ola przy ostatniej powyzszej mysli podnosi zwolni glowe, a
  pociagnieta kojaca cisza parku i swiatlem drzacych promieni
  ksiezyca, schodzi z balkonu i zapuszcza sie samotna w cienista
  ogrodowa aleje.
  
  Na piasku cien jej rysuje sie maly i kroki rozlegaja sie donosnie;
  przez liscie niebieskawo-srebrne plamy swiatla sciela sie u jej
  stóp dyskretnie, ukazuja sie, to znów nikna...
  
  - Kocham go, kocham,.. i pragne! - szepce Ola. - A on?
  
  - Czyz mozna nawet watpic o tem? - odpowiada samej sobie. - Przyleci
  na jej pierwsze skinienie, gdyby tylko... zechciala...
  
  Zechciala? - Ola przeciera czolo dlonia i czuje, jak krew mloda
  igra jej w zylach nieposluszna, jak pragnienie poziome, zmyslowego
  uzycia, rozkoszy - nieprzeparte, silne ja sama ogarnia
  wszechpoteznie.
  
  Idzie coraz wolniej, coraz bardziej pograzona cala w myslach i
  wewnetrznej walce.
  
  Doszedlszy do konca alei, Ola zawraca machinalnie, kierujac sie ku
  domowi.
  
  - Romanie!.. Romciu... wybacz mi! - szepce, kladac zalamane raczki
  na rozpalone czolo. - Przyjezdzaj i obron mnie!.. Obron! - wola
  rozpaczliwie, czujac burze w piersi, rozsadzanej uczuciem, pragnieniem
  i rozterka!
  
  Bronila sie dotad, ale teraz czuje, iz sily jej zbraknie na
  pewno... Ilez godzin w dniu samotnych, ile nocy bezsennych,
  przemyslala, przecierpiala w walce z pokus drazniaca, z sercem,
  wyobraznia, dusza cala, - rwacemi sie do ukochanego mezczyzny -
  w jego ramiona, które czekaly tylko jej skinienia, by ja oplesc
  pieszczota - uniesc w kraine milosci i rozkoszy!..
  
  - Marzenia! Ona nie ulegnie!..
  
  - Nigdy, przenigdy! - szepce Ola, spowiada sie przed zasluchanemi,
  cichemi drzewami parku. - Tylko ty, Romanie, ty, co po raz pierwszy w
  zyciu otworzyles mi ulude milosci, szczescia, ty, którego
  dotad ponad zycie kochalam - przyjedz, ratuj mnie, swa obecnoscia
  wesprzyj!!!
  
  Ola juz jest w poblizu palacu.
  
  - Nigdy cie nie zdradze!.. nie zapomne obowiazku... nigdy! - szepce
  po raz wtóry jeszcze i z zywo bijaca w arteryach krwia - wzburzona
  cala, z ostatnim wyrazem "nigdy" na ustach, wstepuje po schodkach
  palacowego skrzydla. Daleka mysli od szczególów drobiazgowego
  zycia - zapomina o pozostawionych w salonie swiatlach - o wszystkiem
  i skrzypnawszy drzwiami, znika za niemi.
  
  W ciszy uspionego juz domu, gdzies, w dali, wydzwania tymczasem po
  chwili godzina dwunasta.. Kwadranse mijaja stopniowo, a noc letnia, w
  milczeniu przyrody calej, woniami swemi miarowo oddychac poczyna...
  
  W salonie palacowym dopalaja sie powoli swiece u fortepianu,
  plomienie ich drza bezustannie od nocnych powiewów, oswietlajac
  fantastycznie pokój caly; czasem wpadnie tu znienacka ksiezycowy
  promien - i zlagodzi swym blaskiem zólte swiec plomyki...
  
  I trwa to tak dosc dlugo jeszcze...
  
  Nagle jednak drzewa parku szumiec poczynaja wraz glosniej, ksiezyc
  gdzies ginie, przepada, chmurki zas drobne pokrywac zaczynaja coraz
  gesciej niebo dotad pogodne... I zefirek leciutki, wpadlszy do
  salonu przez balkonowe drzwi, hulac po nim zaczyna...
  
  Jeden plomyczek u swiec gasnie, drugi w poblizu okna pali sie
  wciaz, dygocac...
  
  Swawolny wietrzyk tymczasem wzdyma teraz firanki, a podrzuciwszy jedna
  z nich, nakrywa nia plomien swiecy przy stojacym obok okna
  fortepianie i jakby pragnac przypatrzec sie swej psocie, nagle
  przestaje powiewem poruszac wszystko dokola!..
  
  Stopniowo firanka zapala sie z wolna; plomien obejmuje ja
  pieszczotliwie w swój uscisk goracy...
  
  Wpada znów podmuch zefiru. I plomien idzie w góre zwycieski,
  zapala lambrekin. Minut kilka... Okienne ramy juz plona zlocistym
  ogniem, z trzaskiem przelamuja sie po chwili, szyby pekaja
  znienacka, i wszystko to razem upada na ziemie. Dywan puszysty kopcic
  poczyna... Od firanki zajely sie rozrzucone na pianinie nuty,
  drobiazgi...
  
  Wietrzyk, jak szatan zlosliwy, dodaje tymczasem animuszu plomieniom,
  przyspiesza pochód ich po salonie...
  
  Ogniste weze obejmuja juz niebawem w smiertelny uscisk fortepian,
  skarzy sie on zalosnie... Meble pekaja od goraca - dym, zar,
  napelniaja pokój caly, kobierzec juz plonie - posadzka pod nim
  trzeszczec zaczyna!..
  
  Wiatr ustaje tymczasem, chmurki stopniowo rozchodza sie jak przyszly,
  rozpraszaja... Sierp ksiezyca ukazuje sie znowu, i zaglada ciekawie
  do wnetrza palacu...
  
  Wsród ciszy spiacego domu pali sie juz teraz cala prawa strona
  salonu; drzwi przymkniete od sasiedniej jadalnej sali, pod naporem
  ognia, wala sie, z trzaskiem - w tejze chwili hufiec plomieni wsuwa
  sie podstepnie do innych, przyleglych komnat...
  
  Nikt nie spostrzegl jeszcze w palacu ognia. Cicho.
  
  W pokoju, na pierwszem pietrze, spi smacznie Topolski, a
  usmiechniety, rozmarzony, sni zapewne o Oli.
  
  Mija jeszcze z kwadrans. W komnacie rozlega sie nagle trzask silny, w
  slad za tem podloga wstrzasa sie...
  
  Topolski budzi sie, a ledwo otworzywszy oczy, kaszlec zaczyna: cos
  dusi go, w oczy sie wzera...
  
  Zrywa sie wystraszony i przytomnieje natychmiast. Instynktownie otwiera
  okno...
  
  - Co to, na Boga, co to? - przenika mu jednoczesnie mózg pytanie.
  Patrzy w dól przez okno - ksiezyc swieci, spi wszystko!..
  Slucha... Wlosy jeza mu sie na glowie, zapala swiece, i widzi
  siebie w oblokach dymu.
  
  - Pozar!.. - swita mu w glowie. Niepewny jeszcze, ubiera sie
  pospiesznie, pare chwil zas pózniej jest juz na korytarzu - za
  drzwiami...
  
  Dymu wszedzie pelno. Echo loskotu plomieni na dole dochodzi tu
  wyraznie... Poza tem wszedzie panuje milczenie zupelne...
  
  - Na Boga, czy Ola spi? - nikt snac o ogniu nic jeszcze nie wie! -
  przemyka przez umysl mlodzienca. Chce krzyknac: - Ogien, gore! -
  waha sie...
  
  Staje strwozony... Moze jemu tak tylko sie zdaje?.. Po sekundzie
  namyslu, rzuca sie jednak na lewo, ku schodom, i biedz na dól
  zaczyna..
  
  - Ola... Ola!.. - szepce pólglosem, pomny i tylko najdrozszej sercu
  istoty, i znalazlszy sie na dole, skreca gwaltownie w prawo, ku
  pokojom pani domu...
  
  Po omacku, przewracajac meble, biegnie Topolski przed siebie, jak
  nieprzytomny...
  
  We wzglednej ciszy, towarzyszy mu tylko coraz wyrazniejszy odglos
  palacego sie palacu...
  
  Nagle rozjasnia sie przed nim krwawo-zlota plama przestrzen ciemna
  pokoi, gluchy zas loskot, polaczony z sykiem i swistem, odbija
  sie donosnie..
  
  To plomienie wdarly sie juz do sasiadujacego z sypialnia Oli
  buduaru... Odblask ich oswieca jaskrawo biale drzwi, prowadzace
  don... Topolski na ten widok, korzystajac z wolnego jeszcze od ognia,
  miejsca, rzuca sie gwaltownie ku nim. Slucha...
  
  Do uszu jego dolatuja jakies wolania, krzyki:
  
  "Gore, gore! pali sie... Ratunku! ratowac!.. Bywaj!" - krzycza teraz
  zewszad zapamietale, rozpaczliwie jakies glosy, a pod samym domem
  rozlega sie równoczesnie przyspieszona bieganina, tupot licznych
  kroków ludzkich...
  
  - Juz alarm dany - to dobrze! - czyni sobie w duchu Topolski uwage i
  odruchowo wchodzi do sypialni Oli, zamknawszy drzwi za soba.
  
  Tu jeszcze cicho... Nocna lampka mdlem tylko swiatelkiem oswieca
  komnate; ksiezycowy promien drzacy sciele sie po scianie i
  lozu, na którem lezy Ola, pograzona we snie spokojnym.
  
  Z pod kapy lekko narzuconej, unosi sie jednostajnie piers mlodej
  kobiety i rysuja wdziecznie ksztalty ciala...
  
  Pomimo grozy polozenia, Topolski zachwytu powstrzymac nie moze.
  Chwile stoi nieruchomy...
  
  Huk tymczasem jakiegos mebla, pekajacego, pod naporem ognia,
  odglosem swym budzi Ole... Strwozona, zrywa sie, zrzuca kape, i w
  bieliznie nózkami bosymi, dotyka ziemi...
  
  Jednoczesnie dym napelniac sypialnie poczyna, a przez dolna szpare
  u drzwi wciska sie przemoca, niby waz jadowity, krwawe pasemko
  ognia... Ola rzuca okrzyk strasznej trwogi, i wcale nie widzac jeszcze
  Topolskiego, porywa stojacy na malym stoliczka dzwonek i rozpaczliwie
  dzwonic poczyna...
  
  Topolski, widzac i slyszac to wszystko, szybko otwiera na sciezaj
  okno i rzuca sie ku Oli... Ona spostrzegla go wlasnie...
  
  - Co to?.. Pan tu?.. O, jakzez mozna!.. i Ola zarumieniona milknie, a
  wstyd zarazem staje sie silniejszym od trwogi, bo ruchem naglym obwija
  sie faldami porzuconego obok na krzesle szlafroczka...
  
  Huk ponowny tymczasem wstrzasa murami pokoju. Ogien zwyciezca wkracza
  jednoczesnie w komnaty, drzwi pekaja i plona! Topolski porywa
  drzaca ze strachu i wstydu mloda kobiete w swe silne ramiona.
  
  - Co... to?.. Co... to?.. - szepcze Ola jeszcze, z lekiem...
  Mezczyzna pragnie cos odpowiedziec, lecz w tejze chwili, z
  loskotem i chrzestem, wpadaja do sypialni drzwi roztrzaskane, a
  ziejaca paszcza plonacych komnat palacu ukazuje sie, jak na dloni,
  w calej swej grozie i majestacie...
  
  Jednoczesnie rozlega sie przerazliwy krzyk kobiecy!..
  
  To zbudzona dzwonieniem swej pani, spiaca w sasiednim pokoju
  sluzaca, wolaniem, blaga o pomoc!
  
  W sypialni zas juz nie ma nikogo. Wyskoczywszy zrecznie oknem,
  Topolski stoi teraz w parku i obrzuca spojrzeniem plonacy palac.
  Widzi w oddali ludzi kilkanascie, ekonoma, parobków i sluzbe
  dworska, a w dali zapomniana przezen calkiem sylwetke
  marszalkowej...
  
  W sród gwaru slyszy zarazem donosny glos pana Emila: "Hej! hej!
  ludzie, tu! do mnie!! - wola energicznie. - Ratowac mloda pania!!..
  W rogu dworu!! predzej!!!"
  
  Sluchajac tego rozkazu, kilku ludzi natychmiast odrywa sie do
  ogólnej gromadki slug i leciec poczyna ku pokojom mlodej dziedziczki
  - ku niemu!..
  
  Wystraszona plomieniem i krzykiem Ola zarzuca równoczesnie
  Topolskiemu na szyje swe nagie ramiona! On, wstrzasnawszy sie pod
  tem dotknieciem, porywa sie nagle z miejsca, jak szalony, i mknie
  chyzo w ogród... Krew goraca, mloda, grac w nim poczyna... Zapomina
  o wszystkiem, prócz tulacej sie do jego piersi kobiety i ucieka dalej
  i dalej...
  
  Do uszu jego dolatuja wolania coraz cichsze, okrzyki!.. Topolski biedz
  nie przestaje ku znanej sobie altanie, polozonej na koncu ogrodu.
  
  Prowadzaca do niej aleja parku rozbrzmiewa echem gwaltownego jego
  biegu, szelesci mu nad glowa lisci pogwarem.
  
  Z zarzuconemi na szyje mezczyzny ramionami, tuli sie wciaz ku
  niemu, jak powój wiotkie cialo Oli... Topolski, dotad zapatrzony
  wciaz w przestrzen, opuszcza naraz glowe i wzrokiem piesci chwile
  trzymana w uscisku kobiete...
  
  Oczy jej przymkniete - zemdlala!..
  
  Topolski zatrzymuje sie. Z miloscia bezbrzezna, pragnieniem,
  spoglada ciagle na Ole... Krew uderza mu nagle do glowy!..
  
  - Mój ty skarbie najdrozszy!.. moje ty wszystko!.. - szepce drzacemi
  usty, i jak szalony, calowac, piescic poczyna jej wargi, oczy i
  cialo!..
  
  W kilka minut pózniej, dopada cienistej altany i niknie, ginie w jej
  glebiach... Niedyskretny, ciekawy wsuwa sie za nim ksiezyc blady, a
  kopula altany, mieniac sie od jego promieni, drzy leciutko -
  tajemnicza...
  
  W dalekim zakatku parku znów cicho...
  
  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
  
  Kolo plonacego palacu natomiast ruch panuje nie do opisania.
  
  Co chwila od pobliskiego stawu i z powrotem pedza galopem konie,
  wiozace beczki z woda; wszystkie miejscowe sikawki sa w ruchu,
  dyrygujacy zas parobkami i sluzba ekonom Gowartowa kreci sie, jak
  mucha w ukropie, krzyczy, gniewa sie, rozkazuje...
  
  Mezczyzni zalewaja woda dach, plonace belki, wdrapuja sie na
  pietra, wyrzucaja oknami nietkniete jeszcze przez ogien palacowe
  meble. Zbudzone wiejskie kobiety, w ponarzucanych plachtach i
  koszulach, przypatruja sie bezmyslnie pozarowi, gwarzac z cicha
  pomiedzy soba, lamentujac, zlorzeczac...
  
  Grupa ich wystraszona rzuca sie nagle w bok, z okrzykiem...
  
  To przelekniony halasem i plomienista luna, pedzi wprost na nie
  kary, pólkrwi arabskiej, ogier, wyrwawszy sie z pozostawionej bez
  opieki stajni.
  
  Ucieka strwozony, bledny... Wyminawszy zas rozpierzchla
  gromadke, umyka przed ogniem i ludzmi do parku, budzac jego
  drzemiace cisze przerazonem rzeniem.
  
  Jednoczesnie na czele kilkunastu tomaszowieckich fornali, wpada przez
  brame, z impetem, Krasnostawski, a z przybyciem jego wszystko wre
  dokola, ze zdwojona energia.
  
  I oto niebawem krwawa sciana ognia, wzbijajaca sie ku niebu,
  miejscami zlocista, tam znów, niby krepa, przeslonieta czarnym
  gryzacym dymem, zaczyna znizac sie, zmniejszac powoli... Juz
  obecnie huk pozaru coraz czesciej przerywaja syki gasnacych
  plomieni - opanowany nieco zywiol mniej groznym sie staje,
  pokornieje, cichnie...
  
  Lewe podluzne i najwieksze palacowe skrzydlo pali sie jeszcze,
  plomien nadal zwyciesko sieje tam zniszczenie, prawa strone jednak
  domu ugaszono juz zupelnie. Z plaszczacego sie tu dymu wylaniaja
  sie teraz bialawe, osmalone mury; wsród zgliszcz, juz zweglonych,
  pelzaja jeszcze tam i ówdzie ogniste weze, calujac lubieznie,
  lizac scian poczernialych podnóze.
  
  I w porównaniu gwaru, zgielku, które panuja u plonacego w dali
  palacowego skrzydla - cisza króluje tu wzgledna...
  
  Tam ruch, krzyki, krzyzujace sie rozkazy, luna ognia, huk jego, syk,
  oraz zupelne oddanie sie wszystkich calkowicie dlawieniu i walce z
  zywiolem...
  
  Tu - srebrzace sie, czyste promienie jasniejacego wysoko na niebie
  niepokalanie miesiaca, co blyszcza na okopconych scianach,
  stanowiac dziwny w sobie, a pelen spokoju, kontrast, z wrzawa i
  krwawo-zlocista pozoga...
  
  Szelest kroków tymczasem przerywa nagle milczenie. Za weglem
  sterczacego samotnie odlamu murów pogorzeliska, pojawia sie
  Krasnostawski, i stanawszy w zamysleniu, sle wzrok badawczy w strone
  parku.
  
  - Tam puscilem juz w ruch wszystko!.. - mówi glosno do siebie. -
  Dokoncza gasic i dadza sobie rade beze mnie... - mruczy dalej. - Ja
  zas ich musze znalezc - musze!..
  
  Krasnostawski milknie, i rozglagajac sie bacznie dokola, kieruje
  sie w glab parku, idzie z wolna zamyslony, a trzymana w reku
  dluga nahajka co chwila uderza sie machinalnie po wysokich,
  okopconych butach...
  
  Od czasu, jak tu przybyl na ratunek i piate przez dziesiate zdolal
  rozpytac sie o poczatek i przebieg pozaru, mysl jedna i ta sama
  dreczyla go bezustannie: gdzie sa Topolski i Ola?.. Ze nic zlego im
  sie nie stalo - wiedzial... Co robia zatem sami tak dlugo?..
  
  Kochajac Ole i odczuwajac przez to podwójnie zaciesniajacy sie
  stosunek jej z Topolskim, mlody czlowiek przeczuwal wiecej od
  marszalkowej i Ladyzynskiego... Oni, pochlonieci pozarem, jak
  wszyscy zreszta, potracili glowy!.. A on?..
  
  Myslec o Topolskim i Oli nie przestawal, jak szalony przy tem sily
  odpedzal od siebie mysli niektóre.
  
  Obecnie, tkniety przeczuciem jakby, szedl wlasnie aleja,
  prowadzaca do ustronnej altany...
  
  Dusza Krasnostawskiego miotal niepokój. Zazdrosc szarpala nim bez
  milosierdzia, saczyla swój jad zatruty, niepewnosc meczyla -
  obawa, ze sprawdza sie skryte jego podejrzenia, tamowala mu oddech w
  gardle i zniewalala w bezsilnej wscieklosci zaciskac dlonie.
  
  Poza dziedzina przeczuc bowiem, ów niepokój Krasnostawskiego mial
  równiez zródlo i w nastepujacym, konkretnym fakcie.
  
  Komenderujac i uwijajac sie przy pozarze, spotkal Krasnostawski
  pomagajaca równiez innym, znoszaca wode, dziewczyne sluzebna,
  ulubienice Oli...
  
  Ta zas, gdy ja zapytal o pania, opowiedziala mu bezladnie: -
  Powiadam paniczowi... Boze, Boze, jakie to bylo straszne! Jasnie
  mlodsza pani dzwoni, i sie budze, ubieram predziutko, slysze
  jakis szum... Otwieram drzwi, a tu - ogien, ogien jak daleko
  spojrzec na panskie pokoje... Tylko posciel mlodej pani pusta i okno
  otwarte!..
  
  Ktos rozdzielil ich i dalsza indagacye przerwal Krasnostawskiemu
  szerzacy sie pozar, zamet i wrzask. Poprzestac musial tylko na
  tem.
  
  Teraz szedl coraz predzej. Nagle zatrzymal sie, jak wryty.
  
  Juz od minut paru zauwazyl na wilgotnym piasku alei slad kroków
  meskich, obutych w zgrabny trzewik, teraz zas lezala przed nim
  dobrze mu znana papierosnica Topolskiego, a opodal widziany czesto we
  wlosach Oli grzebien, z szyldkretu.
  
  Watpliwosci juz byc nie moglo... Krasnostawski pochwycil
  machinalnie oba lezace przedmioty i biedz poczal...
  
  Szalala w nim burza.. Nienawisc mezczyzny, pogardzonego przez
  ubóstwiana kobiete na korzysc rywala rozpalila mu krew,
  napelnila jakas niepohamowana zadza pastwienia sie i zemsty!..
  
  Spocony, blady, stanal wkrótce u wejscia do altany, i poczal
  nadsluchiwac, z zapartym oddechem. Pot kroplisty wystapil mu na
  czolo, usta zacisnely sie bolesnie, oczy zamigotaly dzikim ogniem.
  
  Z cichej, sennej altany dochodzily wyraznie dwa glosy - dwa szepty...
  
  Krasnostawski rozchylil galezie... Na szelest ten w ciemnosciach
  zerwal sie ktos spiesznie i u progu stanal Topolski. W pólmroku
  nocy zamajaczyla jego twarz biala, rasowa, i dwaj mezczyzni
  spojrzeli sobie, milczac, prosto w oczy.
  
  Trwalo to sekunde, lecz wystarczylo Krasnostawskiemu, bo to, co
  wyczytal na wzburzonem obliczu Topolskiego, az nadto uzasadnilo jego
  obawy.
  
  Wysilkiem woli, ochlonawszy z wrazenia, przemówil pierwszy
  Topolski, wskazujac swobodnie na pozór ruchem reki widnokrag, gdzie
  dogorywala juz luna ognia:
  
  - A zatem, chwala Bogu, juz po pozarze!.. My wlasnie...
  
  - Nikczemny! - zabrzmialo w ciszy slowo jedno.
  
  Wymówil je glosem drzacym Krasnostawski, i niepomny niczego,
  rozszalaly, schwyciwszy Topolskiego za gardlo, druga reka
  przerzucil go poprzez siebie i z pasya okladac poczal trzymana w
  reku nahajka...
  
  W milczeniu zakatka rozlegl sie krzyk bitego i w slad za tem okrzyk
  inny - kobiecy!..
  
  Ku dwom mezczyznom wypadla Ola... Jak lwica, rzucila sie
  natychmiast pomiedzy nich, a obroniwszy Topolskiego, gwaltownie,
  szybko, wymierzyla Krasnostawskiemu dwukrotny policzek...
  
  Jak razony obuchem, zachwial sie pod tem uderzeniem mezczyzna,
  cofnal sie wstecz, blady, jak sciana, oszalaly, straszny.
  
  Zalegla chwila milczenia...
  
  Oswobodzony Topolski znikl we wnetrzu altany, a z ust stojacej na
  wprost Krasnostawskiego kobiety wybieglo drzacym, urywanym szeptem,
  pelnym oburzenia i zimnej - gorszej od policzka, pogardy:
  
  - Podly... slugo!.. Jak smiales? - Precz!..
  
  Ze wzruszenia umilkla Ola, po chwili dopiero i powtórzyla raz
  jeszcze, przejmujaco - ciszej:
  
  - Precz!..
  
  Tego nadto juz bylo dla rozbolalego zazdroscia i bólem meskiego
  serca! Nie czynnie, lecz moralnie spoliczkowany po raz drugi,
  Krasnostawski zachwial sie powtórnie, jak nieprzytomny, w oczach
  pociemnialo mu - zawirowaly altana i drzewa parku...
  
  - Kocham cie! - szepnely w oddechu cichutko, jak skarga, usta jego i
  omdlaly runal u stóp kobiety, zdeptany jej postepkiem...
  
  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
  
  
  
  Swit zorzy wyjrzal niesmialo spoza stepu, pól szerokich, orzezwil
  sie w toni sennego jeszcze stawu i wsliznal do altany ciekawy...
  
  Nie bylo w niej juz jednak nikogo, zarówno jak i nigdzie, w poblizu:
  
  Niebo zarózawialo sie stopniowo, poczatkowo ledwo dostrzegalnie,
  bojazliwie, pózniej zas coraz silniej i smielej.
  
  Przeciagajac sie lubieznie, wstawala jutrzenka z obloków
  puszystych poscieli.
  
  Na powitanie jej tryumfalna fanfara rozbrzmial park caly swiergotem
  ptaszat; zbudzone, zrywaly sie one do lotu, otrzepywaly zamaszyscie
  skrzydelka z porannej rosy, rozlatywaly sie na wsze strony, siadaly
  na zczernialych ruinach spalonego palacu. Dym jeszcze scielil sie
  tu gdzieniegdzie... Na pogorzelisku, jak karbunkuly, blyszczaly tam i
  ówdzie, dopalajac sie, belki i inne szczatki palacu, tlily sie w
  zgliszczach - tulily do okopconych zwalisk...
  
  A wokolo drzemalo, spalo wszystko!..
  
  Ze spuszczonemi zaluzyami, spoczywaly zatem palacowa oficyna, stajnie
  i gumna, snily takze liczne, rozsiane za palacowa brama, biale
  wiesniacze chatki...
  
  Potezny, wspanialy zablysl pierwszy promien slonca i obojetny
  zajasnial nad wszystkiem dokola...
  
  Nie zbudzil jednak nikogo... Na gazonie tylko, pod góra wyrzuconych z
  palacu, lezacych na kupie mebli, duzy pies podwórzowy otworzyl
  oczy, mlasnal jezykiem, przeciagnal sie i zasnal...
  
  Zadumanej ciszy nie przerywalo nadal nic zgola.
  
  ---------------
  
  
  Pomimo, iz przez szpary okiennic Tomaszowieckiego dworku wslizgiwalo
  sie juz slonce, w tak zwanym kancelaryjnym pokoju palila sie
  jeszcze duza lampa, oswietlajac biurko, przy którym Krasnostawski
  pisal cos szybko i zamaszyscie. Obok niego stala szklanka z herbata
  i lezaly porzucone na ziemi, niedopalki od papierosów... Nagle
  mlody czlowiek porzucil pióro, z halasem odsunal krzeslo od
  biurka i zamknawszy ksiege, powstal.
  
  - Nareszcie! - westchnal glosno z ulga i zblizywszy sie do okna,
  odemknal je, odczepiwszy zarazem wewnetrzne haczyki okiennic.
  
  Fala slonecznego swiatla, wraz z powietrzem letniego poranka,
  wplynela do pokoju. Krasnostawski zgasil lampe i spojrzal przed
  siebie...
  
  Od pozaru minela doba tylko, patrzac jednak na mlodego
  plenipotenta, pomyslec mozna bylo, iz od tej chwili oddzielaly go
  lata; nie mlodzieniec bowiem obecnie, pelny hartu i zycia patrzyl
  przez otwarte okno, ale mezczyzna, na pozór wiecej, niz dojrzaly,
  który zapominal juz jakby, ze mlodym byl tak niedawno.
  
  Jak burza, przeszla po nim pamietna noc rozterki, cierpien,
  upokorzenia i bólu, slad wiecznotrwaly zostawiwszy po sobie...
  
  Twarz Krasnostawskiego blada byla, oczy przymglone i podkrazone, a
  na skroniach gdzieniegdzie, wsród czarnych pukli wlosów, bielala
  nitka przedwczesnie siwa.
  
  I kontrast przykry prawdziwie stanowil ten czlowiek, stojac tak w
  owej chwili w ramie okna... Przed nim, w perspektywie, jak okiem
  siegnac, kraina cala zlocila sie od zzetych kóp zbozowych,
  zielenila od niw i stepów, spiewala setkami glosów: usmiechala
  sie rozkosznie!..
  
  
  - Zycia!.. Zycia!.. Milosci, szczescia!.. - wielkim glosem
  wolalo wszystko, a on jedyny tylko, nieczuly na nic zgola, stal
  wciaz tak samo nieruchomy, zapatrzony nie w dal jasna, lecz w cienie
  cierpiacej duszy wlasnej..
  
  Po nocy pozaru do Tomaszówki uciekl Krasnostawski piechota,
  obudziwszy sie z omdlenia, sam jeden wsród szumiacego mu lagodnie
  nad glowa parku.
  
  Tu, u siebie, przemeczyl sie, jak nieprzytomny, w bólu - do rana. W
  koncu jednak zmeczenie fizyczne zabilo moralna troske. Snem
  kamiennym, a zbawczym dlan, przespal Krasnostawski wiekszosc dnia,
  bo az do godziny szóstej po poludniu. Zbudzil sie zas juz nieco
  innym...
  
  Zebrawszy mysli i wspomnienia, przede wszystkim postanowil uciec co
  rychlej z tych miejsc, rzucic sie w wir pracy w warunkach calkiem
  odmiennych.. Powietrze dusic go poczelo, ziemia parzyc stopy!..
  Chcial juz wskoczyc na konia i opuscic wszystko na zawsze.
  
  W pore jednak zastanowienie i zimna logika trzezwego rozumu
  powstrzymala go na szczescie od tego kroku...
  
  Wszak, poza dziedzina moralnych jego cierpien, stal przeciez jeszcze
  mur rzeczywistego zycia, które chleb mu dotad dawalo - istnial
  swiat obowiazków dotychczasowego jego stanowiska tutaj.
  
  Rzucac tak wszystko byloby lekkomyslnoscia iscie chlopieca.
  
  - Nie, ja tego nie uczynie! - zadecydowal. - W jak najscislejszym
  porzadku przekaze na odjezdnem wszystkie gospodarskie ksiegi,
  rachunki, kase i.t.d.
  
  Po skromnym posilku, zabral sie Krasnostawski do wyczerpujacej
  pracy, calych nieledwie dziewietnascie godzin pisal, rachowal
  bezustannie. Wreszcie wyczerpany skonczyl przed chwila...
  
  Byl wolnym!.. Za godzin pare bedzie mógl opuscic te strony - na
  zawsze...
  
  Zadumany smutnie, stal Krasnostawski wciaz pod oknem; zapatrzony, nie
  zauwazyl on wcale zblizajacego sie ku niemu wyrostka.
  
  Dzwiek jego glosu zbudzil mlodego czlowieka. Spuscil wzrok i
  zapytal glosno:
  
  - Ha!.. szczo kazesz?..
  
  Wyrostek, byl to chlopiec stajenny, wyslany przezen do Gowartowa, by
  sprowadzic tamtejszego starego i zaufanego rzadce, któremu chcial
  Krasnostawski zdac klucze kasy, ksiegi, i przekazac ostatnie
  rozporzadzenia. Z relacyi chlopca okazalo sie, ze rzadca wyjechal
  do miasteczka.
  
  - A pany? - spytal machinalnie Krasnostawski, uzywszy utartego
  pomiedzy ludem miejscowym wyrazenia, oznaczajacego w liczbie mnogiej,
  wlasciciela danej wioski.
  
  - Nykoho ne baczyl! - odrzekl zapytany i dodal zarazem, ze Szmul,
  zyd z karczmy wiejskiej, powiedzial mu, ze panstwo na dobre
  wyjechali. - Kazut, szczo do Szczesnoi, do jasnoho grafa Topolskoho! -
  poinformowal znowu wyrostek.
  
  Na wybladlem licu sluchajacego tych nowin mlodzienca zakwitl
  rumieniec oburzenia.
  
  - Lotr!.. - zgrzytnal cicho, niedoslyszalnie przez zeby. - Snac
  potrafil kazdego z osobna podejsc, oszukac! Prawdy nie domyslil
  sie nikt, widocznie...
  
  Wiec teraz ugaszcza wszystkich u siebie... Co za ironia prawdziwa! -
  dokonczyl w mysli, i wscieklosc nagla opanowala go...
  
  - Czego, durniu, stoisz! - huknal w twarz parobczakowi, az
  zatrzesly sie szyby dworku.
  
  - Osiodlaj mi zaraz konia! - dokonczyl spokojniej nieco.
  
  Niebawem zlotawy kasztan, z biala gwiazdka na czole, parskal
  ochoczo pod Krasnostawskim, jadacym na przelaj przez pola do
  Gowartowa.
  
  Wokolo niego praca wrzala. Krzatajacy sie lud roboczy: parobcy i
  gospodarze klaniali sie nisko czapkami panu plenipotentowi;
  czarnookie, czarno brewe molodyce i dziewczeta, w jaskrawych
  spódnicach i chustkach, pozdrawialy, równiez zyczliwie mlodzienca
  zerkajac z usmiechem i luboscia na "harnoho chlopcia*)".
  [*) Pieknego chlopca.]
  
  W kwadrans pózniej, Krasnostawski zjezdzal juz stepa na groble
  gowartowska...
  
  W glebiach stawu, otoczonego zielenia parku, odbijaly sie dawniej,
  jak w lustrze, mleczna bialoscia sciany dworu. Teraz czernialy
  zarysy pogorzeliska, a tam - na górze, zgliszcza, zakopconem palacowem
  skrzydlem, królowaly smutnie nad lezacem dokola siolem...
  
  Jezdziec odwrócil oczy i wspial konia. Jak strzala, przelecial
  przez groble i stanal niebawem przed zamknieta wjazdowa brama
  palacu; tu hukac poczal, by mu ja otworzono.
  
  Nadbieglo kilku stajennych; oddawszy im spienionego konia poczal
  Krasnostawski wypytywac sie o mieszkanców palacu. Okazalo sie,
  iz dom caly wyjechal nazajutrz po pozarze, rankiem i bawil teraz w
  goscinie u Topolskiego, w Szczesnojej.
  
  - A to co? - zapytal nagle, furmana zdziwiony Krasnostawski, wskazujac
  spicruta, na cale stosy czegos, ponakrywanego plachtami.
  
  - To, paniczu, meble z palacu; pan ekonom kazal poprzykrywac
  tymczasem! - odpowiedzial zapytany.
  
  Krasnostawskiego zirytowalo to niedbalstwo, wzgledem ocalalych, i
  cennych, a tak dobrze mu znanych, mebli palacowych. Zdecydowal
  glosno.
  
  - To tak zostac nie moze! - i ruszyl spiesznie ku srodkowi gazonu,
  gdzie lezaly meble. Kazawszy pozdejmowac w slad za tem wszystkie
  przykrycia i opony, ujrzal, iz mebli uratowanych bylo sporo.
  
  - Sa parobcy na toku? - zapytal.
  
  - Sa... sa! - poswiadczyla krzatajaca sie wokolo niego sluzba.
  
  - Siergieju! - rozkazal Krasnostawski po malorusku starszemu
  furmanowi, - idzcie powiedziec, niech zaprzegaja do wozów, ile sie
  da i zajezdzaja tutaj, a gumienny, niech da klucze od pustej
  stodoly!.. Trzeba to wszystko - wskazal ruchem reki meble - tam zaraz
  zawiezc tymczasem i zamknac!..
  
  Plenipotenta dóbr gowartowskich lubiano powszechnie i sluchano
  chetnie.
  
  Natychmiast zatem furman skierowal sie do gumien; wyprzedzil go
  chlopiec stajenny, by rozglosic pierwej rozkazy "panycza."
  
  Krasnostawski pozostal sam i uwaznie zaczal przegladac
  nagromadzone meble. Tam i ówdzie rozpoznawal na wpól uszkodzony
  sprzet i przypominal sobie miejsce, gdzie on stal dotad w palacu...
  
  Spojrzal na pogorzelisko... Groza i bolesnym smutkiem wialo od tego
  zakatka - ruina zwyciesko szczerzyla trupia paszczeke - smiala
  sie jakby szyderczo...
  
  Z mimowolnym wstretem, odwrócil sie Krasnostawski i na nowo poczal
  przygladac sie, z uwaga, palacowym sprzetom. Usmiechnal sie
  smutnie...
  
  Obok na wpól peknietego duzego salonowego zwierciadla, zlamane
  tulilo sie loze pozlacane, w stylu "empire," z pokoju Oli
  Dzierzymirskiej. Tam znów jej szafa odemknieta, z kilkoma
  pozostawionemi w pospiechu sukniami - walala sie obok szczatków
  pianina...
  
  Dziwna rzecz jednak - pomyslal w tej chwili - jak sprzet przypomina
  czlowieka!.. Ola, Ola i jeszcze Ola!.. Widzial on ja tu - wszedzie,
  te odlamy zachowaly jakby czesc jej osoby - dusza ukochanej
  przezen kobiety blakala sie w nich, martwych i obojetnych...
  
  Mlody czlowiek znalazl wiele rzeczy nieuszkodzonych prawie; niektóre
  z nich sam odsuwal od innych, segregowal.
  
  - Ooo!.. - wyrwalo mu sie nagle z ust, z ubolewaniem.
  
  Przed nim, zdruzgotane, przepalone nielitosciwie do polowy, lezalo w
  pyle piekne, ulubione biurko Romana, antyk pamiatkowy, z mahoniowego
  drzewa, wykladany bogato srebrem, subtelnie inkrustowany perlowa
  masa. Krasnostawski zaczal macac uwaznie dokola przepalony sprzet
  drogocenny. Obejrzawszy go dokladnie, zajrzal do kilku szufladek i
  skrytek.
  
  Lecz nagle kolo pobliskich gumien zatetnialo... Wykonywajac rozkaz,
  nadjezdzaly juz wozy. Turkot przyblizal sie coraz wyrazniejszy,
  donosniejszy, blizszy. Krasnostawski, zajety biurem, drgnal, lecz
  nie na odglos wozów bynajmniej.
  
  To ruszona w tej chwili bezwiednie dlonia jego zgrzytnela niebawem
  jakas sprezyna i szufladka, dotad dla oka niewidzialna -
  roztworzyla sie przed nim, a w niej, o, dziwo... lezal oto spokojnie
  portfel niewielki, z eleganckiej, brunatno - wisniowej skóry. W rogu
  pugilaresu polyskiwala granatów korona hrabiowska, - blyszczac
  metno - czerwonym ogniem. Ochlonawszy ze zdziwienia, Krasnostawski
  rozsmial sie swobodnie i wzial portfel w rece.
  
  W tejze chwili jednak na dziedzincu zadudnily drabiniaste wozy,
  parobcy, zdejmujac czapki, witali go wesolo i dziarsko, a zeskoczywszy
  na ziemie, brac sie zaczeli do roboty.
  
  Chcac nie chcac, musial Krasnostawski stlumic na razie ciekawosc,
  i schowawszy tajemniczy pugilares do kieszeni, poczal energicznie
  wydawac rozkazy.
  
  Wozów bylo kilkanascie. W pól godziny, plac przed zgliszczami
  palacu opustoszal; wozy, jeden za drugim, skierowaly sie powoli ku
  tokowi.
  
  Do gumien przyjechano niebawem; przed otwarta pusta stodola zawrzal
  ruch; wkrótce ulozono porzadnie palacowe meble, przykryto je, drzwi
  zamknieto szczelnie i Krasnostawski, rad z ostatniego na sluzbie
  spelnionego obowiazku - wyjechal z wioski.
  
  Pusciwszy konia luzem, zamyslony, znalazl sie w kwadrans pózniej w
  lesie, gdzie, znuzony, zsiadl z konia i rozlozyl sie swobodnie na
  murawie. Zdjawszy kapelusz z glowy i wciagnawszy w siebie swieza,
  aromatyczna won boru, siegnal on do kieszeni po pugilares,
  roztworzyl go i poczal szperac ciekawie.
  
  W portfelu lezaly ulozone porzadnie banknoty, w osobnych
  przedzialkach rulony zlota.
  
  - No, no! - mruknal parokrotnie Krasnostawski i z coraz wzrastajacem
  zdziwieniem, pieniadze zaczal liczyc sumiennie.
  
  Wszystkich razem bylo dwadziescia siedm tysiecy kilkaset. Ulozywszy
  na powrót banknoty i zloto, Krasnostawski portfel zamknal i
  spojrzawszy raz jeszcze na korone z granacików, potrzymal go jakis
  czas w dloni, poczem wpuscil do kieszeni. Widoczne zaklopotanie
  malowalo sie na jego twarzy. Czul sie zaambarasowanym, co czynic z
  tym fantem?..
  
  Wypadalo go zwrócic niezwlocznie, w zastepstwie prawego
  wlasciciela, jego zonie - Oli. Zatem jechac do Szczesnej
  osobiscie?..
  
  - Nigdy w zyciu! - rzekl glosno do siebie mlodzieniec. Zasepil
  sie. Nagle mysl jakas nowa zrodzila mu sie widocznie w glowie, bo
  zerwal sie zywo i wskoczywszy na konia, wjechal w las drozyna.
  Wkrótce w borze rozlegly sie glosne ujadania psów, i
  Krasnostawski, opedzajac sie od natarczywych kundli, wchodzil do
  malej chatki lesniczego...
  
  W chalupie panowala cisza. Rozciagniety na lawie, spal snem
  sprawiedliwego mezczyzna, w sile wieku, barczysty, ubrany w kurte
  mysliwska; dubeltówka lezala opodal, w kacie drzemal pies legawy.
  
  Krasnostawski potrzasnal energicznie ramieniem spiacego lesnika.
  Ten ostatni zerwal sie, a ujrzawszy plenipotenta, zawstydzony poczal
  bakac...
  
  - Slucham panicza, slucham... Padam do nóg... Tak mnie jakos
  zmroczylo... Zasnalem, ale to, jak Boga kocham, nigdy mi sie nie
  zdarza...
  
  - Nic nie szkodzi, mój Rzemiecki! - uspokoil go natychmiast
  Krasnostawski, klepiac poufale po ramieniu. - Potrzebuje was, i to
  natychmiast... Pojedziecie z pieniedzmi i z listem do Szczesnojej,
  gdzie sa teraz panstwo... Ja oto teraz sam jade konno do domu, a wy w
  slad za mna idzcie do Tomaszówki piechota. Tylko idzciez zaraz!
  
  - Duchem, prosze panicza, duchem! - odparl zwawo lesniczy w slad za
  odjezdzajacym.
  
  W pól godziny pózniej, mlody plenipotent siedzial juz przy biurku
  w Tomaszówce i kreslil slów pare do pana Emila.
  
  Jako nic niewiedzacemu o zajsciu z Topolskim i Ola, napisal
  Ladyzynskiemu tylko, iz musi niezwlocznie jechac do miasta
  rodzinnego na wakujaca intratna posade, nie chcac zamykac karyery
  tutaj, bez widoków na przyszlosc...
  
  Nadzieja otrzymania miejsca natychmiast motywowal takze wyjazd bez
  pozegnania, jak i przesylke równiez kluczy od kasy, ksiag
  rachunkowych, oraz znalezionego pugilaresu. W koncu listu,
  Krasnostawski przepraszal pana Emila za trud i dodawal sucho, ze
  pensyi nic mu sie nie nalezy, bo czyni niespodziany zawód swym
  dotychczasowym chlebodawcom.
  
  We wrotach dziedzinca tymczasem majaczyla juz barczysta postac
  Rzemieckiego, pies legawy, poszczekujac radosnie, wyprzedzal go...
  
  Uswiadomiwszy o czem nalezalo starego sluge, wreczyl mu
  Krasnostawski: papiery, ksiegi i klucze, oraz portfel znaleziony, z
  nadmienieniem zawartosci jego, a przerwawszy szereg utyskiwan i
  szczerych zalów tyczacych sie jego stad odjazdu, - wyprawil do
  Szczesnej.
  
  Sam zas do kancelaryi powrócil i znuzony padl na otomane...
  
  Widocznem bylo przy tem, iz w mózgu jego odbywala sie jakas
  walka...
  
  - Nie, nie daruje!... To ponad sily moje! - rzekl wreszcie
  kilkakrotnie, urywanym szeptem, porywczo.
  
  - Nie daruje! - powtórzyl: - On o wszystkiem wiedziec musi! Tak
  kaze sprawiedliwosc, tak byc musi, tak bedzie! - glosno juz
  zupelnie wyrzucil z siebie wzburzony, a przysunawszy fotel do biurka,
  siegnal ponownie po papier listowy, i umoczyl pióro w atramencie.
  
  Zatrzymal sie... Po chwili cisnal pióro, wstal i znów zaczal
  chodzic goraczkowo po pokoju.
  
  - Jak to? - szeptac zaczal. - Ja mialbym, niby pies sponiewierany,
  odejsc stad, usunac sie, zniknac?.. Ja mialbym zamknac w
  sercu ich wspólna tajemnice, i tem samem ocalic tego chlystka!..
  Prawda, jednak, ze i o nia tu chodzi, najdroz... - nie dokonczyl,
  sponsowial...
  
  Nie! W nim tlila jeszcze milosc dla niej, ale policzek kobiety i
  poniewierka - zdeptana milosc wlasna, - wszystko bylo od iskry tej
  silniejszem.
  
  W dziesiec minut, mlody czlowiek uspokoil sie zupelnie; znac z
  gotowym juz w glowie planem, list pisac poczal szybko,
  zamaszyscie...
  
  W ciszy pokoju rozlegl sie nerwowy zgrzyt pióra i dlugo, dlugo nie
  ustawal.
  
  Caly zal, cala gorycz na papier przelewal z duszy swej
  Krasnostawski.
  
  Opisal szczerze zycie wlasne... I swa milosc ku Oli, tajona od
  lat pieciu, idealna, czysta!.. Wlasne bóle cierpienia przez czas
  ten caly, i ostatnie podejrzenia, co do Topolskiego oraz zachowanie
  sie tych dwojga, i pozar palacu wreszcie, i zdrade i noc straszna -
  wszystko!..
  
  List skonczyl, podpisal, zlozyl, i siegnawszy po koperte,
  zaadresowal: Italia, Milano, Signor Roman Dzierzymirski, Hotel
  "Europa," Corso Vittorio Emanuele 9.
  
  Odrzuciwszy pióro, ujal Krasnostawski glowe w dlonie.
  
  - Stalo sie!.. - szepnal po chwili i powstal.
  
  
  - Nic cie juz tu nie wiaze!.. - Jechac, jechac stad czem
  predzej! Obszaru, swiata i ludzi, byle nie Ukrainy i Gowartowa!..-
  zawrzalo w nim i odemknawszy drzwi, hukac poczal na sluzbe.
  
  W pól godziny potem na calym folwarku wrzalo... Jak grom, spadla na
  wszystkich wiesc, ze pan plenipotent, "panycz," wyjezdza na zawsze.
  Zlecieli sie wszyscy. W domu pakowano na gwalt rzeczy, daleko bowiem
  bylo do kolei, a Krasnostawski - koniecznie chcial zdazyc jeszcze
  na wieczorny pociag.
  
  Promienie znizajacego sie slonca calowaly juz strzeche i
  rumienily biale sciany domu, gdy odprowadzany, otoczony, calowany po
  rekach przez czeladz i sluzbe, zegnal sie ze wszystkimi
  Krasnostawski, rozdawal tam i ówdzie sprzety wlasne, rzeczy i
  pieniadze, sam wzruszony, smutny...
  
  Wreszcie ulokowal sie na bryczce, konie ruszyly, przed oczyma
  mignely mu ogorzale twarze zegnajacego go tak serdecznie
  ukrainskiego ludu - wrota skrzypnely zalosnie po raz ostatni, i
  bryczka potoczyla sie, brzeczac, po gladkim drogowym szlaku,
  zginawszy wkrótce wsród roztoczy lanów zzetego zboza, ugorów i
  kurhanów.
  
  
  
  Do stacyi kolejowej bylo juz tylko wiorst pare...  Czwórka
  Krasnostawskiego spuszczala sie wlasnie z pochylosci jaru na
  niepewny dziurawy drewniany mostek, gdy konie, z lekiem poczely sie
  nagle wspinac cofac, nie chcac przejechac przez grobelke. Furman
  zaklal po malorusku, i parokrotnie uderzyl biczem konie...
  
  - Stan! - rzucil naraz krótko Krasnostawski i zeskoczyl z bryczki.
  
  - Kto tam jide! Baczysz? - zaciekawiony zwrócil sie nagle do
  mruczacego wciaz furmana, wskazujac reka zblizajacy sie na
  bocznym trakcie oblok kurzawy.
  
  - A kto ich znaje!.. Pewno zwitkis *) pany! - odburknal furman,
  który zlazlszy takze z kozla i poprawiajac uprzaz u koni,
  czestowal wlasnie jednego z nich energicznem w pysk uderzeniem.
  [*) Skadsis.]
  
  Krasnostawski nie zauwazyl tego znecania sie nad ulubionymi dotad
  przezen konmi...
  
  - Dlaczego pany? - spytal z roztargnieniem, a pózniej zaraz w tym
  samym jezyku dorzucil: - A, prawda, poznajesz po turkocie...
  
  Odmienny bowiem rzeczywiscie od furkotu kól bryki, czy tez innego
  pojazdziku, stlumiony, jednostajny i nieco gluchy przerywal cisze
  przestrzeni turkot powozowy, regularny. Niebawem tez zgrabny faeton
  wylonil sie z obloków pylu; konie siwe, w angielskich szorach,
  zaprzezone w leje, i dwoje ludzi siedzacych na kozle, ubranych w
  liberye granatowa, ze zlotymi guzikami.
  
  Zaprzag w pare minut stanal przy moscie. Krasnostawski wydal
  okrzyk zdziwienia, taki sam drugi podpowiedzial mu z zewnatrz powozu i
  odemknawszy z halasem drzwiczki, wyskoczyl z niego zapylony
  Ladyzynski.
  
  - No, gonilem pana, ale nie spodziewalem sie, ze go zlapie! -
  zasmial sie wesolo pan Emil i uscisnal wyciagnieta dlon
  Krasnostawskiego.
  
  - Witam, witam!.. - ciagnal dalej. - Cóz to, bulanki kaprysza i
  przez most nie chca przejsc? Obserwowalem... no, siadaj pan ze mna;
  zobaczysz, jak hrabiowskie angliki przejda spokojnie.
  
  Ladyzynski pociagnal Krasnostawskiego do powozu.
  
  - Cóz to, pan takze na kolej, czy tylko po mnie? - usmiechnal sie
  Krasnostawski, nieco zmieszany i zaskoczony widokiem pana Emila.
  
  - Wyjezdzam - odrzekl tenze krótko, i dorzucil swobodnie,
  zauwazywszy wyraz twarzy mlodego czlowieka: - Nie bój sie pan, nie
  trwóz!.. Nie mysle wcale i nie mam polecenia zawracac pana z drogi
  do dawnych obowiazków... Przeciwnie, mojem zdaniem czynisz pan bardzo
  dobrze, iz rzucasz te katy...
  
  W Gowartowie nie doszedlbys nigdy do niczego, a szkoda mlodosc
  swoja zamykac tu i tracic!..
  
  I Ladyzynski wyciagnal, przy tych slowach, reke do
  Krasnostawskiego, a scisnawszy ja silnie, rzekl jeszcze.
  
  - Powinszowac moge tylko, zes sie pan otrzasl ze skrupulów, i
  zyczyc powodzenia na przyszlosc!..
  
  Krasnostawski sklonil sie, milczac. Pan Emil zas, przechodzac
  natychmiast na inny temat, juz mówil:
  
  - Wiesz pan co?.. Siadaj pan ze mna!.. Mam panu X rzeczy ciekawych do
  opowiedzenia. Cóz, zgoda?
  
  Krasnostawski usluchal; bryka cofnela sie nieco, a powóz,
  przejechawszy spokojnie przez mostek, potoczyl sie znów równo i
  szybko dalej.
  
  - Sluze panu! - rzeki Ladyzynski, czestujac Krasnostawskiego
  cygarem. Zapalili...
  
  Oparlszy sie wygodnie o poduszki i zaciagnawszy cygarem, pan Emil
  rzekl.
  
  - Nadstawiaj pan uszu!... Tandem tedy, zaczynam...
  
  - Slucham, slucham! - potwierdzil mlodzieniec, kontent w duszy, ze
  go cos, choc na chwile, odrywa od smutnych mysli.
  
  - Przedstaw pan sobie zatem, panie kochany, ze jestes w teatrze na
  jednoaktowej szaradzie. Uwaza pan: sza - ra - dzie...
  
  Rzecz dzieje sie, mówiac wlasciwym stylem, za naszych czasów, na
  Ukrainie, w Szczesnojej, majatku grafa Topola - Topolskiego.
  Popoludniowa, przedobiednia godzina - cisza... Palac pograzony w
  milczeniu... W tej samej jednak chwili stojacy na ganku strzelec, w
  pokornym zgiety uklonie, podaje cos mezczyznie, ubranemu w
  smoking. Mówiac nawiasem to ja - usmiechnal sie pan Emil, po
  chwili ciagnal dalej:
  
  - Kurtyna spada, nastepuje odslona druga: Sala portretowa jadalna, do
  stolu zasiada ze trzydziesci eleganckich osób... Jedno tylko krzeslo
  wolne... Wchodzi ten sam mezczyzna w smokingu, trzymajac cos w
  reku. Wita tam i ówdzie osób pare, zbliza sie do mlodej nadobnej
  damy i wrecza jej z uklonem portfel, mówiac cos objasniajaco...
  Nagle siedzacy obok sam "graf" zrywa sie od stolu, jak oparzony, i
  robiac arcyglupia mine, wpatruje sie w portfel... Zaintrygowanie
  ogólne, sytuacya jednak wyjasnia sie wkrótce...
  
  W tej chwili spojrzawszy na zasluchanego towarzysza, pan Emil
  rozsmial sie serdecznie.
  
  - No, dosyc ma juz pan tych efektów scenicznych, dokoncze panu
  zatem te szarade zwyczajnemi tylko slowy...
  
  - Dziwi pana zapewne - mówil dalej, - arcyglupia mina Topolsia, gdy
  ujrzal portfel, z polyskujaca korona, symbolem jego wielkosci!..
  
  - Otóz w tem ma sie rzecz cala, ze portfel ten nie
  Dzierzymirskiego, i nie jego pieniadze, ani pani Oli, lecz, ni plus ni
  minus, tylko Topolskiego...
  
  - Nie moze byc! - wykrzyknal Krasnostawski, szczerze zdziwiony.
  
  - No, cóz! szarada dobra... co? - rzucil wesolo Ladyzynski.
  
  - Niezla - usmiechnal sie z kolei mlodzieniec - bo dotad
  przynajmniej nic a nic jej nie rozumiem.
  
  - Cierpliwosci! Zaraz pan pojmiesz wszystko - uspakajac zaczal pan
  Emil swego sluchacza.
  
  - Zapalic musimy poprzednio cygara, bo i panskie zgaslo, nieprawdaz?
  - rzekl w slad za tem, a wydobywszy zapalki, zapalic jedna z nich
  usilowal, lecz wietrzyk swawolny zgasil mu ja i nastepnych kilka. -
  Sapristi! - zaklal z cicha. - Stancie-no, hej! tam! - krzyknal na
  furmana.
  
  Konie zatrzymane stanely; wspomagany przez mlodego plenipotenta,
  Ladyzynski zapalil wreszcie cygaro, a podnióslszy glowe,
  spojrzal przed siebie.
  
  - Cóz to? Wyzyczpol? - zapytal sluzby.
  
  - A tak, prosze jasnie pana! - potwierdzil lokaj, zdejmujac
  liberyjna czapke.
  
  - Tiens, tiens, widzi pan jak to czas leci - zwrócil sie do
  Krasnostawskiego; - za jakie pól godziny bedziemy na stacyi, patrz
  pan, - i wskazal reka krajobraz.
  
  Blyszczac w mroku, lsnila sie opodal wstega rzeki, na górze
  malowniczo rozrzucone dosc duze miasteczko mrugalo dziesiatkami
  swiatelek...
  
  - Jechac! - rozkazal Ladyzynski.
  
  Powóz ruszyl; pan Emil, po chwili milczenia, przemówil nagle:
  
  - Przepraszam stokrotnie, ze widzac ciekawosc w oczach panskich,
  nie koncze opowiadania... Pozwolisz pan, ze mu zadam dwa pytania: czy
  masz pan dobra pamiec i dokad pan jedziesz?
  
  - Jade do rodzinnego miasta, a pamiec mam wyborna! - usmiechnal
  sie Krasnostawski.
  
  - Otóz to - bardzo dobrze. Napisalem, bo widzi pan, list do Romana,
  ze szczególowym opisem tego, co teraz tu opowiadam. Mam pamiec
  jednak fatalna... Zapomne listu wrzucic na pewno! Mój panie kochany,
  wez go i wrzuc na dworcu... Cóz, dobrze? Przy tych slowach,
  Ladyzynski wyjal pospiesznie z surduta gruby list i podal go
  Krasnostawskiemu. Ten machinalnie schowal go do kieszeni, gdzie
  spoczywalo i jego do Romana pismo.
  
  - No, wiec koncze!.. - zaciagajac sie dymem, rzekl pan Emil.
  
  - Slucham i to bardzo ciekawie - przerwal z zainteresowaniem
  Krasnostawski.
  
  - Dziwil wiec pana fakt, - ciagnal Ladyzynski - ze pugilares i
  tysiaczki sa wlasnoscia hrabicza, choc znalazly sie w szufladzie
  Romka?.. W tem sek wlasnie, ze Topolski dzis dopiero przekonal
  sie, iz sa one w innem, niz przypuszczal, reku.
  
  Wyobraz pan sobie bowiem, jaki byl przebieg zguby tych pieniedzy...
  
  - Temu lat szesc, czy osm, Topolski mial przyjaciólke w
  teatralnych sferach.. Otóz pewnego wieczora, zaprzysiegajac sobie w
  duszy uroczyscie, ze pusci w trabe swoja magnifike, idzie
  Topolski do niej na ostatnie randez vous... Naturalnie w kieszeni kilka
  tysiaczków majac w zapasie - Ladyzynski urwal, zasmial sie i
  pusciwszy z ust kólko dymu, mówil dalej.
  
  - Lecz i tym razem spotyka pana na Szczesnojej niepowodzenie... Nadobna
  córa Melpomeny nie chce nawet slyszec o rozstaniu... Scena wiec z
  tego naturalnie, placze! On przeprasza - ona w koncu daje sie
  przeblagac - amor vincens tuszuje wreszcie wszystko!..
  
  Pan Emil odsapnal - i swobodnie po chwili ciagnal dalej:
  
  - Nad ranem, z miloscia gruntownie odegrzana w sercu, przysiegajac
  sobie, iz przyjaciólki nie porzuci nigdy, powraca Topolski do
  siebie... Nagle, dotknawszy sie kieszeni surduta, nie znajduje tam -
  pugilaresu! Ona, ta nieprzejednana, zagrala z nim komedye; za malo
  jej bylo dziewieciu tysiecy, które jej pono dawal, najbezczelniej
  okradla go wiec, po prostu na cale dwadziescia i siedm, znajdujace
  sie w portfelu.
  
  Topolski jednak wobec powyzszego faktu, po glebszem wniknieciu w
  siebie, decyduje, ze badz co badz pozbyl sie baby...
  
  Oddychajac zatem pelna piersia - swobodny wyjezdza do dóbr swych
  "krzyzyk na swisnietym pugilaresie postawiwszy" - jak powiedzieliby
  bracia nasi, Litwini...
  
  Tu pan Emil przerwal opowiesc raz jeszcze, zapalil na nowo zgasle
  cygaro i konczyl.
  
  - Od tej chwili minelo lat osm, a tych dwoje nie widzialo sie
  wcale.
  
  Skonczylem...
  
  Ladyzynski odetchnal i umilkl.
  
  - Dziekuje panu za opowiadanie - pospieszyl z odpowiedzia,
  Krasnostawski. - Rzeczywiscie, szarada prawdziwa... Ale w Szczesnojej
  zdziwienie bylo wielkie?
  
  - Ogromne! - odparl pan Emil. - Notabene, wyobraz pan sobie, w
  Szczesnojej pelno gosci... Mieszka tam wiec stale: primo jakas
  powazna wielce krewna Topolskiego, zapewne dlatego, by do kawalerskiej
  siedziby pana na Szczesnojej mogly przybywac i damy; secundo, prócz
  meskiego towarzystwa, przybylego niespodzianie z kolei dzis z rana -
  a w których to gronie nie brakowalo i jednego prezesa, spolecznego
  kolezki Romana - znajdowalo sie tez w siedzibie Topolska kilka
  osób, które przyjechaly specyalnie do naszych: pan, z kondolencya
  po pozarze.
  
  Wiec powiadam panu! - mówil wesolo dalej Ladyzynski - gdy to co
  mówilem, nam, mezczyznom, opowiedzial Topolski po kolacyi przy
  cygarze, i kiedy wiadomosc ta do pan sie przedostala, Topolski
  zostal bohaterem dnia!..
  
  - No, a pani Ola nic o istnieniu tego portfelu nie wiedziala?
  
  - Alez, nic zupelnie! - podchwycil Ladyzynski. Tem wieksze
  zaintrygowanie, domysly!.. Wszyscy, a szczególniej panie, wsiadly na
  mnie, bym natychmiast opisal to wszystko Romanowi, chcialy nawet, bym
  specyalnie w tej sprawie pojechal do niego... Prezes zas, ksiaze
  Szydlowiecki, zrobil nawet w liscie moim dopisek, zeby Romek
  powiadomil go telegraficznie o swym przyjezdzie, to on wyprawi
  wówczas raut na czesc jego i Topolskiego, jako bohaterów tej
  zagadkowej sprawy... Jednem slowem, powiadam panu - komedya...
  
  Ladyzynski mówic przestal, strzepujac popiól z cygara. Lecz
  trwalo to krótko...
  
  Rozmowa wkrótce potoczyla sie znowu blyskotliwa, lekka...
  
  A powóz tymczasem dudnil wlasnie teraz po moscie, rzuconym przez
  rzeke, i wtoczyl sie w waskie brudne uliczki zydowskiego
  miasteczka; niebawem wyminal je i znalazl sie na szerokim trakcie,
  prowadzacym do kolejowego dworca.
  
  Jednoczesnie w oddali ukazaly sie trzy gorejace swiatla: - to
  pociag zblizal sie juz do stacyi. Pierwszy dojrzal go
  Krasnostawski. Siegnal szybko po zegarek i spojrzal:
  
  - Oho, juz po dziewiatej! to panski pociag...
  
  - Do djaska! - zzymnal sie pan Emil i - wytezyl wzrok w kierunku
  pociagu.
  
  - Janie! galopem! - krzyknal, zwracajac sie energicznie do
  furmana... Dam ci na mohorycz... nocowac tu ani mysle!.. Moze
  zdazymy! Jazda, a ostro!..
  
  Stangret trzasnal z bicza, czwórka puscila sie pedem po gladkim
  szlaku.
  
  Zziajane juz konie, galopujac, sapaly i tak dojechano az pod
  sztachety drewniane, okalajace stacye... Tu pelno juz bylo wozów,
  bryk, obywatelskich czwórek, oczekujacych na swych panów.
  
  Gdy elegancki ekwipaz pana Emila wtoczyl sie na brukowany placyk
  przed stacya, jednoczesnie na platformie rozlegl sie dzwonek i
  wpadl tam, z hukiem pociag, zatrzymujacy sie tu tylko pare minut.
  
  - Zuch z ciebie! - pochwalil Ladyzynski furmana, i rzuciwszy mu
  pólimperyala, wyskoczyl szybko. Rzeczy, przytwierdzone za powozem,
  odwiazywano juz; dwaj panowie, zarzadziwszy pospiech, pobiegli do
  sali.
  
  Tu ruch panowal nielada..
  
  Pasazerowie przyjezdni wysypywali sie z wagonów i tloczyli do
  wnetrza dworca; jadacy kupowali bilety, sluzba kolejowa nosila
  reczne bagaze, zdawala kufry, biegala goraczkowo, krecila sie,
  jak w ukropie.
  
  Przecisnawszy sie energicznie przez tlum, pan Emil zdobyl bilet
  pierwszej klasy i w minute potem, wychylony z wagonowego okna,
  rozmawial z zegnajacym go Krasnostawskim.
  
  Uderzyl trzykrotnie dzwonek, konduktor gwizdnal, lokomotywa
  odpowiedziala mu przeciagle - pociag ruszyl powoli z miejsca.
  
  - Do widzenia!... Powodzenia na nowej drodze zycia!..- mówil pan
  Emil, usmiechajac sie przyjaznie, serdecznie sciskajac dlon
  Krasnostawskiego.
  
  Ten ostatni zas, widocznie pod wplywem jakiejs naglej mysli,
  puscil szybko reke Ladyzynskiego, sklonil sie, i wydobywszy
  szybko z kieszeni dwa listy, podbiegl ku uchodzacemu wagonowi
  pocztowemu. Dogonil go i zrecznie wrzucil w otwór wlasciwy oba
  pisma.
  
  - Addio... dziekuje! - poslyszal jeszcze glos pana Emila, i pociag
  znikl niebawem.
  
  Krasnostawski pozostal sam. Nastepny pociag mial przyjsc juz
  wkrótce, poszedl wiec do kasy, kupil bilet, a wróciwszy na
  platforme, usiadl na laweczce samotny.
  
  Zamyslil sie...
  
  Poza nim zamykal sie teraz na zawsze jeden okres dotychczasowego jego
  zycia.
  
  Platny sluga bogatszych od siebie ludzi zzyl sie on jednak,
  zbratal z ich zyciem - z nimi... I po co?.. Po to, by obrachunek ten
  pozycia wspólnego zakonczyc tak marnie?..
  
  Krasnostawski pochylil glowe, ujawszy ja w dlonie. Jakis bunt
  mimowolny podnosil sie w nim przeciwko zyciu, losowi i ironii jego.
  
  Po co tu przybyl lat temu kilka, po co przywiazal sie do tego
  cudzego katka ziemi, po co tak goraco ukochal Ole?
  
  Dlaczego to wcielenie wdzieku, czaru, wiosny, milosci i piekna, w
  osobie tej kobiety, stanelo, jak cien niepochwytne, na drodze jego
  zycia?..
  
  Krasnostawski pochylil sie bardziej jeszcze i dlugi czas pozostal
  nieruchomy.
  
  Nagle drgnal calem cialem i podniósl glowe. Gwizd donosny
  przeszyl powietrze, na dworzec z hukiem, szumem, w klebach pary
  wpadl pociag kuryerski.
  
  Krasnostawski poczal szukac miejsca w wagonach. Ulokowawszy sie
  wreszcie, zblizyl sie do okna wagonu i wyjrzal.
  
  Zamykano juz wlasnie z pospiechem drzwiczki, wsród zgielku
  rozlegal sie trzeci dzwonek.
  
  Krasnostawski ostatniem spojrzeniem smutnem objal raz jeszcze wszystko
  i cofnal sie w glab wagonu...
  
  Zagrala w tejze chwili trabka droznika, mignely latarnie
  sygnalów i pociag kuryerski znikl, pochloniety cieniami nocy.
  
  Na dworcu zagoscil znowu spokój. Wszyscy rozeszli sie teraz na
  dobre, pogaszono latarnie, a w oknach stacyi niebawem równiez znikly
  swiatla.
  
  Na bagnach chór zabi gral tylko swa piesn jednostajna gdzies w
  dali, w pobliskim lesie slyszec sie dawaly jakies, szmery i senna
  noc cicha, zasiadlszy, jak królowa, na tronie z tkanego zlotem
  szafiru - rozpostarla panowanie nad swiatem...
  
  Cisza zupelna zawladnela okolica.
  
  Mierzac tylko mknacy chyzo czas, olbrzymi zegar stacyjny wydzwanial
  godziny miarowo...
  
  W milczeniu ogólnem, jak szept czlowieka, glos jego odzywal sie
  bezustannie:
  
  Tik - tak! tik - tak! tik - tak!..
  
  -------------
  
  W centrum Medyolanu, na placu "Del Duomo," w powodzi jaskrawych promieni
  upalnego, konczacego sie juz popoludnia, leniwie snuly sie po
  chodnikach sylwetki niezbyt licznych przechodniów, kryjac sie od
  slonca pod kolumny frontowe i oszklona galerye "Vittorio Emanuele."
  
  Wokolo klombów, zajmujacych srodek placu, i otaczajacych stojacy
  tam pomnik, krecily sie jednostajnie elektryczne tramwaje, dzwoniac
  co chwila, rozbiegajac sie i ginac w sieci ulic miasta, sam zas na
  koniu majestatyczny Wiktor Emanuel II, z brazu, z piedestalu pomnika,
  wpatrywac sie zdawal ciekawie w otwarte drzwi królujacego tu na
  placu katedralnego tumu, pociagajacego z oddali tajemnicza wejscia
  glebina... Koronkowej roboty marmurowe jego sciany, dach,
  kilkadziesiat wiezyc i zdobiace go statuy, w liczbie okolo dwóch
  tysiecy, wznosily sie dumnie, i wystrzelaly wysoko w niebo wloskie,
  szafirowe, czyste, zadziwiajac misternem wykonczeniem, dajac soba
  najlepsze niesmiertelne swiadectwo genialnej pracy czlowieka.
  
  Po marmurowych stopniach schodów tej okazalej, gotyckiej katedry,
  mogacej w swojem wnetrzu pomiescic do 40,000 ludzi, co chwila
  wchodzil ktos do jej srodka, lub wychodzil na ulice - z kojacej
  ciszy swiatyni wpadajac nagle w halasliwy wir miasta, i natrectwo
  jego mieszkanców, w osobie spacerujacego po trotuarze tuz kolo tumu
  przekupnia, cisnacego w rece kazdemu gwaltem mozaikowe wyroby
  weneckie.
  
  - Uno liro, signore, solamente uno liro! - na pól rozpaczliwym, na
  pól przekonywajacym glosem napieral sie wlasnie ten ostatni,
  sniady Wloch, o przebieglem spojrzeniu, i trzymajac w reku jakas
  podejrzanej roboty broszke, zagradzal droge mlodemu mezczyznie,
  wstepujacemu, w zamysleniu; po stopniach katedry.
  
  Dzierzymirski przystanal; podniósl glowe, i spojrzal w oczy
  natretowi, a zachnawszy sie niecierpliwie, rzucil mu cos
  energicznie po wlosku. Przestapiwszy próg kosciola, zdjal
  kapelusz i odetchnal z ulga.
  
  Przyjemnym chlodem w przeciwstawieniu do panujacego na dworze upalu;
  powialo nan z wnetrza tumu i milczeniem skupionem, powagi i -
  majestatu pelnem... Cien, pustka i tajemniczosc niewytlumaczona
  objely go zarazem niepodzielnie. W ciszy; po mozaykowej posadzce, z
  marmuru, donosnie, rozlegly sie kroki Romana.
  
  Poza amfilada 52 kolumn olbrzymich, kolosów, szesnascie kroków
  kazda obchodu majacych - w perspektywie, daleko, widnial wielki
  oltarz, chór i rzedy plecionych krzeselek swiecily przycmionym
  blaskiem kolorowe szkla okien, ponad glowa zas Dzierzymirskiego,
  opiekunczo jakby, wznosily sie marmurowo wyniosle gotyckie arkady; z
  wierzcholków kolumn, zdobiac je grupami kazda z osobna, patrzyly
  na niego dziesiatki statuetek malych...
  
  Odblask sloneczny dotknal delikatnie pieknych rysów przybysza, jego
  smaglych policzków, wypuklego czola, i oswietlil je przelotnie..
  Razony swiatlem w oczy, Roman usunal sie w cien, i spusciwszy
  glowe na piersi, zadumal sie gleboko.
  
  Godzin temu dwie zaledwie odebral jednoczesnie dwa listy...
  
  Pierwszy od Emila Ladyzynskiego, sarkastyczno - szyderski, opisujacy
  mu szczególowo i swobodnie fakt znalezienia pugilaresu, - powalil go
  w pierwszej chwili, niby uderzenie obucha.
  
  Drugi, przepelnil miare jeszcze!..
  
  Ze slów tak szczerych, iz nie mogly nasunac nawet momentalnej
  watpliwosci, wyrwanych prosto z bolejacej duszy ludzkiej, dowiedzial
  sie Dzierzymirski o zdradzie Oli...
  
  Chwili tej nie zapomni do grobu!..
  
  Otchlan, zda sie, gleboka i bezdenna rozwarla mu sie pod stopami,
  dusic go w gardle poczelo, w glowie powstal zamet - w piersiach
  dotkliwy ból!.. Wybiegl jak nieprzytomny na ulice... Póloblakany
  prawie przybyl pod stopnie marmurów katedry po ukojenie...
  
  Za progiem swiatyni, rzeczywiscie cudem po prostu jakims,
  powrócila mu samowiedza i wzgledna równowaga umyslowa..
  
  I oto teraz Roman porzadkowac zaczyna uciazliwie mysli. Wzrok jego
  machinalnie bladzi po wspanialych freskach, z dzielami mistrzów,
  oltarzach, marmurowych rzezbach i pomnikach, zatrzymuje sie
  instynktownie na siedmioramiennym kandelabrze olbrzymim, kosztownej
  roboty, w ksztalcie drzewa... Potem oczy jego spoczywaja bezmyslnie
  na kopule, przed chórem i znajdujacej sie pod nia podziemnej kaplicy
  swietego Karola Boromeusza, ozdobionej bogato drogimi kamieniami i
  zlotem...
  
  Dzierzymirski siega nagle do kieszeni i wyjmuje otrzymane listy...
  usiluje przeczytac je po raz wtóry...
  
  Przed nim, przeswiecane blysnieciem slonca, zmatowanym blaskiem
  lagodnie swieca w zmierzchach katedry wspaniale trzy okna chóru,
  jak mówia, najwieksze na swiecie calym.
  
  Niby zywe, patrza na Romana z okiennych witryn miniaturowe postacie
  swietych; malowane barwnie na szkle, na malych kwadratowych tafelkach
  - 350 obok siebie reprodukcyj scen religijnych, wzorowanych na
  najslawniejszych mistrzach wychyla sie, plonie setkami kolorów i
  cieni...
  
  Dzierzymirski wypuszcza listy z reki i ukrywa twarz w dlonie...
  
  Pod wplywem bowiem jednego rzutu oka tylko na pisma, cierpienie
  bezbrzezne i rozpacz tloczaca fala zalewaja mu dusze...
  
  Wiec zdradzila go!.. Zdradzila nikczemnie, dla zmyslowego upojenia -
  dla szalu!.. Zdeptala jego milosc, uczucia, oszukala go -
  zapomniala!..
  
  Wiec takim ironii zgrzytem nagradza jego los szyderca, za to, co dla
  kobiety tej niegdys uczynil!..
  
  Alez on dla niej przeciez poswiecil wszystko!.. Siebie oddal!..
  Swa czesc, uczciwosc - sumienie!..
  
  - Przez ciebie wszystko tom uczynil, przez ciebie! - gluchy jek unosi
  piers mezczyzny. - O, Olu!.. Olu!.. przez ciebie!..
  
  I milknie skarga...
  
  A potem niezrozumialego juz cos cos tylko, niedoslyszalnego
  poczynaja naraz szeptac cicho do siebie Dzierzymirskiego usta.
  
  Kleka i jakies bóle i zale plynac sie zdaja pod strop
  milczacego tumu, biegna trwoznie pod wyniosle jego arkady, odbijaja
  sie o statuy, rzezby i pomniki - na kolana padaja u oltarzy - leca,
  tam, gdzies wysoko... do Boga!..
  
  Lecz oto nagle spokój swiatyni brutalnie przerwanym zostaje...
  
  - Yes, yes, yes!.. - odzywa sie co chwila i dowcipy francuskie
  wtóruja angielszczyznie, - z przewodnikami Baedeker'a w reku
  przesuwa sie tuz kolo Romana garstka osób, z udanem znawstwem
  ogladajac wszystkie zabytki tumu.
  
  Gwarzac wesolo, dziela sie turysci na dwie polowy. Jedna z nich
  zmierza zobaczyc wnetrze kaplicy sw. Karola Boromeusza, druga,
  pobrzekujac pieniedzmi, kupuje niebawem prawo obejrzenia dachu
  katedry, przy stoliku, postawionym we wnetrzu swiatyni, na prawo, w
  glebi, u wejscia do prowadzacych tamze schodów.
  
  Roman powstaje i z kosciola uchodzi pospiesznie. Na ulicy wskakuje do
  dorozki, i rzuca glosno jakis rozkaz woznicy.
  
  Powozik rusza... Stopniowo, coraz szybciej wymija ulice, uliczki, place
  targowe; starozytne koscioly i palace... Ruch miejski wokolo
  zmniejszac sie poczyna i powóz wjezdza niebawem w szeroka aleje,
  gdzie, oprócz biegnacych gdzieniegdzie tramwai, nie ma zgola nikogo.
  
  W slad za tem równiez roztwiera sie perspektywa...
  
  Poza obszernym placem, bieleje kwadrat wielkiej kolumnady, zielen
  swieza ramuje ja wdziecznie. To juz miasto umarlych, - jeden z
  najpiekniejszych wloskich pomnikowych cmentarzy, medyolanskie
  "Cimitero Monumentale."
  
  Powóz podjezdza blizej nieco, Dzierzymirski wysiada i idac
  piechota, kieruje sie ku rysujacej sie teraz calkiem juz wyraznie
  i okazale, cmentarnej kolumnadzie wejsciowej. Kroczac zas tak powoli,
  mysli: Nareszcie... tu, u grobu matki, dadza mi spokój przynajmniej
  ludzie!.. Tu zdobede samotnosci chwile z jej prochami tylko i z
  samym soba!..
  
  Wstepujac po stopniach schodów, Dzierzymirski znajduje sie niebawem
  pod dachem kolumnady, kwadratowym frantom, ozdobionym wiezycami,
  zamykajacej z zewnatrz widok i wejscie na cmentarz.
  
  U stóp Romana obecnie, w potokach slonecznych promieni, na tle zieleni
  gaju, bieleja setki marmurów, wystrzelaja w niebo dziesiatki
  gotyckich wiezyczek, mauzoleów i pomników...
  
  Nie patrzac nawet na nie, obojetny, Dzierzymirski, skreca w lewo, a
  wzrok jego przesuwa sie machinalnie po malych zadrukowanych
  tabliczkach marmurowych wprawionych gesto obok siebie w sciane
  kolumnady, a oznaczajacych miejsce trumienek, z popiolami
  nieboszczyków.
  
  I Roman w ten sposób dochodzi do kata frontowego czworoboku, widzac
  zas naprzeciw siebie mur, skreca, idac wciaz jeszcze pod dachem
  kolumnady, poslusznie, na prawo...
  
  Zadumany, mija wprawiony w sciane pomnik rodziny Volonte, pelny
  artyzmu, piekny bardzo w oddaniu grozy i bólu...
  
  Na cialo juz oto martwe pieknego mezczyzny i lezace w poscieli
  na lozu z kamienia, w zgieciu bolesnem postaci calej, rzucona w
  szale rozpaczy, kleczy mloda kobieta i caluje droga dla sie twarz
  zmarlego... Caluje, piesci w zapamietaniu slepem, upojeniu
  strasznem, bo ostatniego, a nieodwolalnego juz pozegnania!..
  
  Roman, wszedlszy po schodach bocznego skrzydla kolumnady, jest juz na
  cmentarzu.
  
  Idzie wolno, kierujac sie bezwiednie aleja znana, wiodaca ku
  mogile matczynej.
  
  Wkolo niego wznosza sie zewszad wspaniale grobowce: Verazzich,
  Sonzognich, Nasonich, Turatich, Brambillich, Pagnonich i innych
  wloskich rodzin i rodów. Piescidelka kamieniarskiej, rzezbiarskiej
  i budowlanej roboty, mauzolea, w ksztalcie gotyckich kapliczek, z
  pieknymi oltarzykami, mozayka, obrazami i innemi ozdobami wewnatrz
  sliczne, odcinaja sie licznie na tle zieleni drzew cmentarza... Po
  wsze strony zas, gdzie okiem rzucic tylko, w tych wszystkich bialych
  grobowych sylwetach pochwycony artystycznie, w kamien martwy i marmury
  rzezbiarskim dlutem zakuty, drzy, zdawalo by sie wszedzie...
  ból!..
  
  Slonce, znizajace sie juz stopniowo coraz bardziej, zloci teraz
  rzesiscie rój bialych postaci... W poblizu Dzierzymirskiego, z
  krawedzi odlamu - na wpól obroslego zielenia, a doskonale
  imitowanej skaly górskiej - z jej szczytu, iskrzacy sie w blaskach
  slonca, spoglada wyniosle dokola wspanialy orzel z bromu.
  
  To odznaczajacy sie od drugich oryginalnoscia pomyslu, grobowiec
  Poggich...
  
  Dalej zas nieco pomnik rodziny Rusconi; rzezba kobiety, o oczach,
  pelnych wyrazu, wpatrzonej smutnie w dal, z testamentem nieboszczyka w
  reku, na którym wyryte widnieja zapisy..
  
  W innej znów stronie, wdowa w póllezacej pozycyi, zaplakana;
  twarzy jej nie widac wcale - ukryta w dlonie. Cala postac wyraza
  ból niezmierny.
  
  W swej wsród grobowców wedrówce, Dzierzymirski przystaje nagle...
  W zamysleniu - zbladzil... Oryentujac sie, zawraca, i ponownie
  mija mnóstwo grobowców, okazalszych, skromniejszych - przechodzi mimo
  pieknego nader pomnika.
  
  Na grób z marmuru rzucona duza kotwica; pod krzyzem siedzi na mogile
  aniol-kobieta, o przeslicznym wyrazie twarzy, pograzona w smutnem
  zamysleniu, z wiencem w dloni...
  
  Niebawem, tuz obok idacego wciaz Romana, wyrasta znów pomnik z
  kamienia. Na wierzcholku jego, z rekoma wzniesionemi do góry, modli
  sie wielki Aniol, z pieknymi bardzo rysami twarzy, u stóp grobu
  kleczy kobieta, ze wzrokiem spuszczonym wdziecznie, w ekstazie jakby
  bólu, odziana cala w zwoje subtelnie odrzezbionych koronek.
  
  Wkrótce przed grobowcem, banalnym nieco, a w porównaniu z innymi nader
  skromnym, Dzierzymirski pochyla sie, zdejmuje kapelusz i kleka,
  oparlszy glowe o zimny kamien pomnika Na grobie wyrzezbiony
  subtelnie w bialym marmurze biust pieknej kobiety, oczyma wielkiemi,
  pelnemi wyrazu, z odcieniem litosci, czy bólu, patrzec sie zdaje
  badawczo na pochylona postac i glowe mezczyzny...
  
  Tymczasem rozsiana dokola cisza, tchnaca spokojem, momentalnie ukajac
  poczyna Romana. Z chaosu, dotychczas panujacego mu w mózgu, jedna po
  drugiej wylaniaja sie doniesione mu fakta, ustawiaja rzedem w
  symetryczna calosc i niby ogniwa, logika, rozumu spojone, wiaza
  sie ze soba, grupuja...
  
  I kara zycia, nieublagana, zimna, choc moralna tylko, staje
  Dzierzymirskiemu teraz przed oczyma wyraznie...
  
  Pozornie otrzymal on wszystko: W obliczu swiata pozostal bezkarnym;
  byl bogatym, wplywowym i wielkim, klaniano mu sie, zebrano jego
  laski, protekcyi.
  
  Zycie cale dotad opromieniala mu Ola miloscia swa, bez granic...
  
  Posiadal skarb najwiekszy - kochal i byl kochanym...
  
  To bylo wczoraj jeszcze, a dzis?.. Dzierzymirski, pod ciezarem
  cierpienia, pochylil sie w tej chwili bardziej jeszcze, skulil sie,
  zmalal...
  
  I w jasnowidzeniu jakby naglem, ujrzal on równoczesnie, co innego
  jeszcze...
  
  Przyszlosc wlasna!..
  
  On wiec, w spoleczenstwie swem jeden z pierwszych niemal; on,
  stojacy na jego swieczniku, nie skazony moralnie, "na zewnatrz" -
  niczem, sponiewierany moze, zbrukany posadzeniem, lub domyslami, a
  wreszcie, - kto wie, czy nie stojacy w obliczu tlumów, pod
  pregierzem prawdy, tajonej skrycie do dzis dnia na dnie duszy?
  
  - O Boze!.. Boze! - jek mimowolny wydobywa sie z piersi Romana, oczy
  zas jego wznosza sie jednoczesnie i spotykaja na grobie, z
  wizerunkiem matczynym. Oblicze rodzicielki patrzy teraz na niego, z
  wyraznem wspólczuciem, wspólboleje z nim jakby. Jak zywa,
  spoglada na Romana matczyna, twarz smutna; kilka kropelek rosy, czy
  deszczu, ukrytych dotad w zalomach kamienia, splywa nagle po wykutem
  obliczu pieknej kobiety...
  
  Zachodzace slonce zakrwawia je swym blaskiem...
  
  I krwia oto serdeczna, zdaje sie matka plakac nad synem - lzami
  litosci i bólu.
  
  A Roman jednoczesnie, w porywie cierpienia, wyciaga ramiona do rzezby
  twarzy drogiej, obejmuje niemi glowe z marmuru i krzyz pomnika, a
  dotknawszy czolem czola matki, szepce cos jak dziecko, kwili...
  
  -  Matko... matenko! - slychac dokladnie, i cicha skarga z piersi mu
  sie wyrywa! Z bólem jutra, laczy sie w nim zarazem jakis bunt
  niewytlumaczony do swiata, do ludzi - do zycia!... I w szepcie slów
  urywanych, zmieszanych, wymówka wnet cierpka slyszec sie daje.
  
  - Matko! - szepcze Roman, z wyrzutem. - Dlaczegoz ze po tobie
  odziedziczylem goraca krew tej ziemi? Czemu, ach, czemu, z mlekiem
  twem wyssalem zapalczywy ogien pragnien, zmyslowego szalu, który
  zniweczyl we mnie wszystko, któremu oprzec sie nie zdolalem, i
  upadlem tak nisko... tak... nisko!
  
  Nie moglem odmówic sobie posiadania kobiety, która ukochalem, bo w
  zylach mych plonela, jak lawa twych, matko, ojczystych wulkanów,
  krew dzieci poludnia, bo natura ich gwaltowna, przewrotna, bez
  niezlomnych uczciwosci zasad, zakorzenila sie w mej istocie...
  Podeptalem wszystko... wszystko...
  
  - Matko, tys temu niewinna, ja wiem, tys niewinna! - skarzyl sie
  dalej Roman, przepraszajac jakby, - ale, czemuz twym wplywem, kiedy
  ojca stracilem tak wczesnie, nie staralas sie zlagodzic we mnie
  tej natury narodu twego? Dlaczego nie moglas wytepic ze mnie zlego
  ziarna? Czemu?.. czemu?.. czemu?..
  
  I pytanie to Dzierzymirskiego ostatnie, rozpaczliwe, ulecialo,
  pólpokorne, pólgrozne jakby i zamarlo w ciszy!
  
  A rodzicielka Romana mówila pieknym, wyrazistym w bialej rzezbie
  wzrokiem - odpowiadala mu, zda sie równiez:
  
  - Nie bluznij, synu, nie rozpaczaj!.. Nie ja tu winnam!.. Wierz mi!..
  Czynilam, co moglam... Wpajalam w twa dusze niezlomne zasady,
  wzmacnialam twój umysl, twe serce! Nie miej zalu do mnie, me
  dziecie!.. Popsul sie swiat, co skala, zbruka niejedno swem
  blotem!.. Zbladziles...
  
  A tymczasem zbielale usta Dzierzymirskiego, wijacego sie wciaz u
  stóp grobowca, w bólu i niepewnosci jutra, zaszeptaly znów
  rozpaczliwie, z cicha...
  
  - Co czynic? co czynic? - Wszak tam wszyscy czekaja teraz ode mnie
  wyjasnienia o pienieznej zgubie, którego dac im, niestety, nie
  potrafie. Cóz im powiem? co wymysle, a zreszta, cóz mi po tem?
  Gdybym po wysilku mózgowym i znalazl moze przemadre nawet
  rozwiazanie jakie, czyz nie takiem samem, nie do zniesienia pieklem,
  staloby sie to moje jutro! - odpowiadaly w duchu Romana: bezmierne
  zniechecenie i gorycz.
  
  - W ciaglej, podwójnej jeszcze, niz dotad, obawie skandalu, z
  tajona, tlumiona w duszy tajemnica, bez milosci, bez niej, bez
  Oli, sam, opuszczony, z widmem wyrzutu sumienia?.. - Nie! - wyrzucil z
  siebie Dzierzymirski, z moca. - Ja tak zyc nie potrafie!..
  
  Szept urywany Romana ustal. Tulac wciaz w ramionach ciemny marmur
  grobowca, milczaca snac juz teraz z rodzicielka swa, a moze i z
  Panem Wszechrzeczy, prowadzil on rozmowe.
  
  Nagle jednak w stloczonej piersi Romana cierpienia dluzej nie
  zdolalo juz sie ukryc - spazmem lkania wydobylo sie na
  zewnatrz!
  
  Milczenie cmentarnego zacisza wstrzasnal placz meski, przejmujacy,
  gleboki i przykrem nader echem rozlegl sie dokola.
  
  
  **********************************************************
  
  
  A tymczasem nad Medyolanskiom przepieknem "Campo Santo," w calem swym
  majestacie zachodzilo slonce...
  
  Mienily sie w odblaskach jego dachy i wiezyczki licznych kapliczek,
  mauzoleów; przez kolorowe waskie szyby okienek, drzwi i kraty
  wslizgiwala sie wewnatrz ich cicho czerwien promieni, pelzala po
  mozayce posadzek, muskala ubrane wdziecznie kwiatami oltarzyki,
  kandelabry, posagi i piekne swietych obrazy...
  
  Wspaniala wejsciowa kolumnada iskrzyla sie równiez tecza
  blasków; sciany, dach i wiezyczki polozonego na drugim koncu
  cmentarza "Tempio di Crematione" gorzaly pasowa gra swiatla...
  
  A mleczno-biale, ciche i zadumane dotad sennie posagi pomników
  ocknely sie po prostu jakby ozyly...
  
  Ksztalty ich, misternie w kamieniu wykute, rysy, odrzezbione,
  przebudzily sie niby z martwoty dotychczasowej na drobna, przelotna
  chwilke - na mgnienie!..
  
  I nie sa to juz allegoryczne postacie, ni podobizny zmarlych dawno -
  nie, to wszak zywi ludzie, z krwi i kosci! Cialo ich przeciez,
  zarózowione leciutko, drzec oto zda sie, poruszac, w zylach krew
  plynie, usta cos mówia, a oczy ich, rysy, wyrazu pelne, boleja,
  placza, smuca sie - mysla!..
  
  Patrzcie... patrzcie!..
  
  Tam, na, wspanialym grobowcu, po obu stronach siedzacej na szczycie,
  zadumanej symbolicznej postaci kobiecej, dwaj aniolowie zalewaja sie
  gorzkiemi lzami, szlochaja!.. Tu znów, przy innym pomniku, po
  stopniach jego porusza sie, kroczy wzwyz niewiasta mloda, - ku dwóm
  posagom, stojacym na górze grobowca, prowadzi chlopczyka,
  slicznote, w którego dloni zacisniety kwiatuszek sie chwieje... A
  tam, znów dalej, w innej stronie...
  
  W otwarte drzwi malego mauzoleum, po stopniach schodów wchodzi wolno,
  szeleszczac jakby faldami swej sukni, ze spuszczonym wzrokiem - w
  trzymany w dloni rózaniec wpatrzona, cudnej pieknosci kobieta...
  
  I tak dalej, i tak dalej...
  
  Dziesiatki bialoskrzydlych aniolów, wdów bolejacych,
  zalamujacych dlonie, tarzajacych sie gwaltownie, czy tez
  pograzonych w martwocie rozpaczy, - setki biustów, postaci - zda
  sie, w cmentarnej ciszy nuca oto hymn bólu, w zgodnym akordzie z
  piersi jakby wyrzucaja wszechogólny krzyk cierpienia!..
  
  A promienie zachodu znizaja sie tymczasem coraz bardziej...
  
  Purpura ich ciemnieje w koncu, niebawem niknac powoli zaczyna tam i
  ówdzie. Zakatki cmentarza dalsze, pod murem, stoja juz w cieniach -
  srodkowe kapia sie jeszcze w ostatnich pozegnalnych drgnieniach
  czerwieni i zlota...
  
  Wokolo kleczacego Romana, i obejmujacego wciaz w jednej i tej
  samej pozycyi pomnik, z posagiem matczynym, pala sie w calej pelni
  jeszcze dogasajaco slonca blaski.
  
  Dzierzymirski, szukajac dalej ulgi w cierpieniu, jak nieprzytomny,
  wciaz szepcze cos niezrozumialego do skapanej w purpurze promieni
  rzezby z marmuru... I niebawem, w ciszy, przerywanej tylko lagodnym
  szmerem poruszanych u drzew lisci, drzec glosniej znów skarga
  poczyna.
  
  - Nie, matko! - szepce Roman - nie, matko! zrozum mnie, nie gan!.. Ja
  tam, do nich wrócic nie moge, to przechodzi sily moje!.. Wszak ja
  jego, kochanka Oli - tlumaczy sie dalej Dzierzymirski - jego, mego
  wroga, zabic powinienem! A jakze ja to uczynie? Przeciez oczyszczac
  pojedynkiem nawet mego honoru nie moge! - z gorycza w glosie, niby
  zywej osobie, perswaduje Roman, coraz ciszej, zlamanym szeptem... -
  Zrozum, matenko!.. Nie... moge!..
  
  Milknie na chwile, poczem urywanym glosem, z beznadziejna rozpacza,
  mówi, zwierza sie jeszcze... - Tak, matenko! bo honoru wszak ja...
  sam... nie... posiadam!..
  
  I Dzierzymirski konczy glucho: - On w twarz mi to rzucic moze,
  jesli sie dowie o wszystkiem, a wtedy?.. Nie, matko! - powtarza
  glosniej Roman nie zadaj tego ode mnie! - Ja, z pietnem pogardy na
  czole, bez czci tych tlumów, które ujarzmilem - zyc nie
  potrafie!..
  
  A szczególniej z jej... Oli mozliwa pogarda - bez jej uczucia zyc
  - nie moge!..
  
  I tem konczy spowiedz przed rodzicielka syn zbolaly, a po chwili
  dorzuca, z moca. - I... nie chce!!!
  
  Milknie Dzierzymirski, twarzy nie odrywa jednak od marmuru grobowca,
  pograzywszy sie w jakiems pólodretwieniu glebokiem.
  
  A wkolo niego tymczasem gasnie juz calkiem luna zachodu... Jak
  przed chwila, niby dotkniete czarowna rózdzka, ozywialy sie
  posagi z marmurów, tak teraz kolejno do martwoty swej powracaja.
  
  Polozony tylko tuz obok Dzierzymirskiego symboliczny grobowiec
  jasnieje jeszcze... Na wpól rózowy od blasków czerwonych,
  bledniec oto wlasnie coraz bardziej poczyna w tyl przegiety,
  eteryczny i wielki na grobie tym aniol z marmuru, o rysach przecudnych,
  o rysach kobiecych, dziwnie nadziemsko zadumanych, a postaci calej
  wiotkiej i ustawionej na piedestale w ten sposób w powietrzu unosil
  sie, lecial...
  
  Aniol patrzec sie zdaje na Romana, ze wspólczuciem, spod rzes
  spuszczonych, oczyma zyjacego jakby ducha. Nad urna, która trzyma w
  dloniach i tuli do piersi i uniesc z soba jakby pragnie w zaswiaty,
  odrzezbiony, palacy sie ognik plonie rzeczywistem swiatlem,
  pieszczony ostatnim promyczkiem slonca!..
  
  Wreszcie i on zupelnie gasnie.
  
  Korowód wieczornych cieni z mrokiem, wodzem na czele, wsuwa sie teraz
  cicho na "Campo-Santo" i welonem szarym wkrótce przeslania z wolna
  wszystko... W oczekiwaniu jutrzenki rózanej, która ich znowu
  przebudzi - zasypiaja, symbole snu wiecznego, marmurowe rzezby biale,
  doczesna zda sie tylko drzemka...
  
  Stopniowo scieraja sie zarysy posagów, kapliczek, mauzoleów...
  
  Zmierzch  ciemnieje. Swiecac swój tryumf, a smierc slonca po
  coraz bardziej mrocznych zakatkach "Cimitero" cienie wieczoru plasaja
  juz obecnie swobodnie calkiem - druzyna ich weseli sie, tanczy,
  pusta, skracajac godziny do przyjscia nocy-wladczyni.
  
    Po pewnym czasie jednak staje sie wsród tego grona jej paziów cos
    niewatpliwie szczególnego bardzo... Wszystkie sylwety bowiem
    bawiacych sie cieni lacza sie oto w jedna grupe, zwartem kolem
    otaczajac którys z licznych grobowców.
  
  Obejmujac ramionami krzyz i posag marmurowy, kleczy tu nieruchomo,
  zlewajaca sie prawie z pomnikiem, pochylona, biala sylwetka
  mezczyzny... Cienie pochylaja sie ciekawie nad nia, dotykaja jej
  ciala, zagladaja w twarz, dziwnie blada.
  
  I raptownie szept jakis trwozny przelatuje po szeregu paziów nocy...
  Bezradni stoja wciaz gromadka, przeleknieni czems jakby,
  przejeci, cisi... Niektórzy z nich nawet zalamuja rece, drudzy
  kreca z niedowierzaniem glowami - inni wpatruja sie smutnie w
  majaczaca postac ludzka.
  
  Nagle kolo ich rozprzega sie gwaltownie, milkna - pozostawiaja w
  zapomnieniu zupelnem pomnik i znajdujacego sie u stóp jego
  czlowieka. Momentalnie, szybko, ustawiaja sie skladnie w dwa
  szeregi, pochylaja z gracya i pokora, szacunku pelna, w powitalnym
  uklonie...
  
  To pani ich i królowa - Noc, strojna, wspaniala z wyzyn na ziemie
  zestapila wlasnie w tej chwili, w czarnym swym plaszczu i w gwiazd
  aureoli.
  
  --------------
  
  Poranek sierpniowy usmiechal sie tego dnia radosnie do tetniacego
  zwyklym ruchem wielkiego miasta. Pogodny, jasny, niósl on jednak w
  powiewach swych, chlodniejszych juz nieco i swiezszych, zapowiedz
  idacej wczesnej jesieni, tej czarownej, pieknej jesieni polskiej, tak
  zadumanej zda sie i marzacej cicho, po otulonych mglami
  plaszczyznach i tak pelnej porywajacej soba tesknoty.
  
  Na jednej z glównych ulic miasta uwijano sie zwawo. Przechodnie,
  wszyscy skwapliwie spieszacy w jedna strone, wymijali sie
  goraczkowo, dzwonily tramwaje, dorozki turkotaly glosno - lekko, z
  cicha przesuwaly sie liczne, na gumowych kolach, ekwipaze i karety,
  dazac równiez w tymze, co i piesi, kierunku.
  
  Niebawem jednak liczba jadacych powozów poczela sie zmniejszac
  stopniowo coraz bardziej, w koncu zas ustala zupelnie.
  
  Ulice ruchu kolowego zamknieto. Ostatnie, zablakane dorozki
  zawracano, zmuszajac do natychmiastowego skrecania w pierwsza lepsza
  boczna ulice, a we wzglednej, panujacej obecnie, uroczystej ciszy
  rozlegal sie tylko zgluszony szmer licznych stóp idacej po
  trotuarach gromady ludzkiej.
  
  Pól-milczenie to dyskretne trwalo dobre pól godziny.
  
  Wreszcie z wiezyc jednego z pobliskich kosciolów odezwaly sie
  powaznie i rzewnie zalobne dzwony i smutne - zabrzmialy donosnie.
  
  Ruch powstal na chodnikach... Zbierano sie grupami, przystawano,
  policya i zandarmi na koniach poczeli czynic porzadek, niebawem zas
  w perspektywie wielkomiejskiej, opustoszalej srodkiem ulicy, ukazal
  sie kondukt pogrzebowy. Na progach magazynów, balkonach i w oknach
  domów zaroilo sie od widzów ciekawych...
  
  Z kilkunastoma ksiezmi i licznym klerem, zalobny korowód przesuwac
  sie zaczal z wolna aleja.
  
  Ramowaly go wdziecznie niewinne glówki idacych regularnie rzedami
  chlopaczków i dziewczynek - a wychowanców z licznych miejscowych
  ochronek, zakladów dobroczynnych - za trumna zas okazala,
  zlozona na bogatym szesciokonnym karawanie i jadacymi w slad za
  tem, uginajacymi sie od wienców, zalobnymi wozami, postepowal
  tlum niezliczony - kolysalo sie morze glów ludzkich...
  
  Hen! daleko zas, poza cizba, ginac gdzies w perspektywie ulic
  miasta, lsnil sie w promieniach slonca sznur powozów i karet.
  
  Wsród uczestniczacej w pogrzebie rzeszy rozlega sie stlumiony gwar
  ogólnie prowadzonych rozmów. Na wszystkich zas ustach bylo teraz
  jedno tylko imie!
  
  Bez zmazy i skazy wobec swiata zeszedl do grobu - Roman
  Dzierzymirski.
  
  W ostatnich dniach lipca spoleczenstwem miasta, w którem zyl,
  pracowal, któremu na róznych polach dzialalnosci przewodzil,
  wstrzasnela wiadomosc niespodziana, zakomunikowana przez gazety.
  Telegramem mianowicie doniesiono lakonicznie o smierci prezesa
  Dzierzymirskiego, we Wloszech, w Medyolanie, na grobie matki, z
  anewryzmu serca. Powodem naglego zgonu bylo, jak mówili jedni, silne
  wstrzasnienie moralne i bolesna wiadomosc z kraju, jak utrzymywali
  po cichu inni - straty powazne, czysto finansowej natury i polozenie
  bez wyjscia!..
  
  Cialo sprowadzono do kraju i dzis oto to same miasto, któremu
  Dzierzymirski tak wiele zasluzyl sie za zycia, oddawalo bylemu
  przodownikowi ostatnia posluge.
  
  Stawily sie wszystkie sfery i stany - wszyscy zas z nieklamanym
  zalem, szli obecnie za trumna czlowieka, z którego smiercia,
  zdaniem ogólnem, ubywala miastu i krajowi nawet powazna spoleczna
  sila...
  
  A dosc bylo posluchac tylko uwaznie tam i ówdzie co mówiono o
  zmarlym, by przekonac sie, jak szczerym, jak powszechnym prawdziwie
  byl ten zal po nim!
  
  Jednoglosnie bowiem i wszechogólnie wynoszono po niebiosa czyny
  prezesa Dzierzymirskiego, poswiecenie dla ogólu, zdolnosci, rozum,
  szlachetnosc i energie - jednobrzmiaco ubolewano nad strata jego
  niepowetowana! Czasami, naturalnie, wplatala sie i tu falszywa
  gdzieniegdzie nuta, lecz ginela natychmiast w akordzie powszechnego
  uwielbienia i zalu z przedwczesnego zgonu, tak zasluzonego
  spoleczenstwu czlowieka...
  
  Z trudnoscia przeciskajac sie pomiedzy dwoma sznurami ciekawych na
  chodnikach, wspanialy pogrzebowy korowód oddalal sie tymczasem
  stopniowo w perspektywie ulicy, - wreszcie ksieza, karawani i
  dazace za trumna tlumy skrecily w lewo, i po pewnym czasie
  znikly...
  
  Na pierwszorzednej ulicy w miescie przywrócono ruch natychmiast. Z
  bocznych ulic wysypaly sie dziesiatki zatrzymanych dotad pojazdów,
  potoczyly sie, dzwoniac, ponownie tramwaje, zadudnily dorozki,
  omnibusy - do spowodowanych sciskiem wypadków kilku, wpadlo na
  ruchliwa arterye grodu wezwane Pogotowie Ratunkowe, donosna na
  trabce pobudka torujac sobie droge!
  
  Uroczysty nastrój sprzed chwili pierzchl bezpowrotnie. Szerokiem
  korytem zycie brutalnie deptalo smierci widmo - w codzienna szate
  goraczka codziennego bytu przyobleklo sie wszystko dokola.
  
  Na ustach tylko, snujacych sie po trotuarach przechodniów, biernych
  widzów zalobnego konduktu, blakalo sie jeszcze nazwisko
  Dzierzymirskiego, roznosiciele zas dzienników zaroili sie niebawem,
  a korzystajac z chwilowego nastroju publicznosci, sprzedawac poczeli
  z powodzeniem nadzwyczajne dodatki do gazet, z portretem i zyciorysem
  zmarlego.
  
  
  *************************************************
  
  
  
  Minal rok czasu...
  
  Powodzia swiatel w mglisty wieczór pierwszego Listopada gorzal
  cmentarz miejski rozlegly, i roje ludzi tloczyly sie na nim.
  Poukladane wzorzyscie palily sie na bogatych grobach i ubogich
  mogilkach kolorowe lampiony, kwiaty i wience stroily umarlych
  zakatek...
  
  Przy grobowcach niektórych, ubranych wspaniala, nie bylo zywej
  duszy. Przy innych formalne odbywaly sie zebrania. Srodkiem zas
  ulicy wystrojony, "szykowny", a przewaznie bezmyslny, wsród
  dowcipów brukowych, wyglaszanych donosnie, spacerowal tlum
  ciekawskich obojetny.
  
  Tu i tam z rzadka czerniala przy swiezym pomniku postac schylona,
  zadumana tesknie, cierpiaca... Tam i ówdzie na skromnej mogilce, w
  bardziej oddalonej cmentarnej alei, szlochala cicho jakas kobiecina,
  gdzie indziej znów kleczacy syn, czy maz, samotny, modlil sie,
  lub nie widzac nic zgola, nie slyszac, zapatrzony w ból wlasny -
  polykal lzy.
  
  W samotnej bocznej alei cmentarza wesola mloda para, pochylona
  wzajemnie, szeptala sobie czule czule slówka mijajac obojetnie
  groby, a pomiedzy innymi i mogilke jedna darniowa, skromniutka...
  Zaplakana dziewczynina kilkunastoletnia, ze zlozonemi poboznie
  raczkami, kleczala na niej i sama jedna, biedzila sie w tej chwili
  z jedyna zapalona, a gasnaca za kazdym podmuchem wiatru,
  swieczka, która, wespól z dziesieciogroszowym z choiny
  wianuszkiem, i bialym wielkanocnym barankiem - ustroila grobek matuli.
  
  Od zebraków, bab i dziadów, mruczacych modly, zawodzacych
  zalosnie, roilo sie na cmentarzu.
  
  Co chwila ktos z publicznosci zblizal sie do nich i dajac
  jalmuzne, dodawal: - Za dusze niezyjacego Piotra, Maryi i.t.d.
  
  - Litosci godna osobo! - skarzyl sie glosno zebrak stary,
  wyciagajac dlon koscista do przechodzacych wlasnie aleja
  trzech ladniutkich podlotków, rozmawiajacych wesolo.
  
  - Czekajcie! - do rówiesnic odezwala sie zywo jedna z panienek,
  zatrzymujac sie przed dziadem. - Dam mu, niech sie pomodli za dusze
  mego pana Stanislawa...
  
  - Alez kiedy on zyje! po co? - zadziwila sie naiwnie najmlodsza z
  trójki.
  
  - Ha-ha-ha! - zasmiala sie pierwsza serdecznie, - a cóz to szkodzi,
  niech sie tam za niego, grzesznika, pomodli!..
  
  I wreczajac nastepnie dziadowi szóstaka, rzekla: - Macie, dziadku,
  za Stanislawa!..
  
  - Wieczny odpoczynek racz mu dac Panie, a swiatlosc wiekuista
  niechaj mu swieci! - zaintonowal zebrak uroczyscie.
  
  Smiech rozlegl sie w alei; koncept podobal sie figlarnej trójce, a
  kilka babek i dziadów, znajdujacych sie w poblizu, skorzystalo na
  tem, bo obdzielono ich groszakami na taz sama intencye. Pan
  Stanislaw zostal za zycia pogrzebanym, modlono sie juz z góry za
  niego, a pusta, niefrasobliwa mlodosc, nie znajaca zapewne jeszcze,
  co to ból prawdziwy i zal po drogiej sercu stracie - poszla dalej,
  smiech zas jej srebrzysty odbil sie raz jeszcze na zakrecie alei o
  ukryty w drzew cieniu pomnik okazaly.
  
  Na wysokiej kolumnie z polyskujacego marmuru widnial jakis posag
  stojacej osoby... Na grobowcu nie bylo zadnego kwiatka i zadnych
  swiatel... Zapatrzony jakby smutnie sam w siebie, stal on ciemny na
  uboczu, opuszczony i widocznie zapomniany. Jarzacy sie tylko blask
  lampek czerwonych, któremi ozdobiono grób sasiedni, rzucal nan
  niepewne, dalekie swiatlo. W pólswietle tem, kto znal za zycia
  Romana Dzierzymirskiego, z latwoscia mógl go poznac teraz w
  stojacej rzezbie z marmuru.
  
  I idacego przechodnia przykuwalo do miejsca zdziwienie nagle.
  
  - Jak to? - zadawal sobie mimowolnie pytanie. - W powodzi swiatel,
  blasków tysiaca, dajacych tak wymowne i chlubne swiadectwo, ze
  zywi pamietaja jednak o umarlych, dzisiaj o Dzierzymirskim juz
  zapomniano?.. Czyz to mozliwe, by swiat byl tak niewdziecznym,
  zeby wykreslal z pamieci jednostki, tak glosne za zycia - tak
  moznowladne!...
  
  I dziwil sie przechodzien... Dziwil sie w dalszym ciagu naiwnie,
  nie zdajac sobie sprawy z tego pewnika zyciowej ironii, która prawem
  "terazniejszosci" sie zowie, a która, z malymi wyjatkami, uwielbia
  tylko zyjacych i na widowni obecnych, umarlych zasypujac pylem
  zapomnienia.
  
  I spacerujacy po cmentarzu widz ciekawy przyblizal sie do grobowca,
  z trudnoscia odczytywal napisy, a pózniej szedl dalej, zamyslony
  mimo woli nad nietrwaloscia doczesnego bytu.
  
  Lecz o niewdziecznosc tym razem posadzal ludzi nieslusznie. Bo los
  szyderca, któryby moze i rzeczywiscie starl u swiata wspomnienie
  innego, prawdziwie i wszechstronnie zasluzonego czlowieka,
  niezbrukanego zyciem, czystego - okazal sie laskawszym jednak, dla
  ubranego w toge pozorów moralnego wykolejenca!
  
  W kwadrans pózniej, trzy osoby, ogladajace sie wokolo, skupily
  sie przed grobem Dzierzymirskiego. Wkrótce, tamze zjawil sie
  równiez mezczyzna, z kobieta mloda dosc jeszcze i garstka
  dziatek.
  
  Przed ginacym w cieniach wieczora pomnikiem Romana, poklekli oni
  niebawem wszyscy...
  
  Byli to Orleccy: ojciec, matka i córka, oraz Zielinski Herman, z
  rodzina.
  
  Mlody glosik dziewczecy pierwszy przerwal niesmialo milczenie
  cmentarnego zakatka. Silny, jedrny zawtórowal mu glos meski i
  szept otaczajacych...
  
  Wsród dalekiego echa kroków gromady ludzkiej, ich rozmów, smiechu i
  placzu - poplynela z serc wdziecznych za dusze zmarlego
  modlitwa!..
  
  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
  
  Nazajutrz osamotnienia i zapomnienia zywych wstydzic sie juz nie
  potrzebowal przed innymi - wspanialy grobowiec prezesa
  Dzierzymirskiego.
  
  Czyjas troskliwa reka ustawila na grobie palmy i swieze kwiaty... W
  krzyz ulozonych róznokolorowych lampionów kilkanascie necily tu
  oko i skromny, aczkolwiek gustowny wieniec zielony u pomnikowego tulil
  sie podnóza. Tamze blyszczal o nieboszczyku napis zlocisty,
  zlozony z samych tytulów i godnosci...
  
  I w blasków powodzi, na szczycie kolumny jasniala zarówno teraz
  wdziecznie odrzezbiona sylweta pieknego, mlodego jeszcze
  mezczyzny.
  
  Królujac nad wszystkiem dokola, niepokalanie bialy, stal on i
  patrzyl zamyslony! Na ustach z kamienia blakac sie zdawal
  dyskretny usmiech zwycieskiej ironii...
  
  A ponizej - u stóp posagu, na czarnem tle marmuru, wielkiemi
  literami, rzucaly sie w oczy te oto wyryte slowa:
  
  
  Uczciwy, szlachetny i prawy,
  Ukochal bliznich i spoleczenstwu oddal zycie cale -
  Nagrodz go, Panie!..
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  End of the Project Gutenberg EBook of Ironia Pozorow, by Maciej hr. Lubienski