text: Produced by Ewa "czupirek" Jaros (produced from images
  generously made available by CBN Polona -
  http:///www.polona.pl)
  
  
  
  
  
  ANHELLI
  
  
  
  
  
                   =ANHELLI=
  
                     przez
  
             JULIUSZA SŁOWACKIEGO
  
  
                     PARYŻ.
  
         W KSIĘGARNI I DRUKARNI POLSKIÉJ,
  
  Przy ulicy Marais Saint-Germain, n^o 17 bis
  
                     1838.
  
  
  
  
  STEFANOWI H.
  
  NA
  
  PAMIĄTKĘ SPOTKANIA SIĘ W ZIEMI
  ŚWIĘTÉJ I POD GÓRAMI
  LIBANU.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ I.
  
  Przyszli wygnańce na ziemię Sybirską i obrawszy miejsce szerokie,
  zbudowali dom drewniany aby zamieszkać razem w zgodzie i w miłości
  braterskiéj; było zaś ich około tysiąca ludzi z różnego stanu.
  
  A rząd dostarczył im niewiast aby się żenili, albowiem dekret mówił
  że posłani są na zaludnienie.
  
  Przez jakiś czas był pomiędzy niemi wielki porządek i wielki smutek,
  albowiem nie mogli zapomnieć że są wygnańcami i że już nie zobaczą
  ojczyzny; chyba Bóg zechce...
  
  A gdy już zbudowali dom i każdy się zajął swoją pracą oprócz ludzi
  którzy chcieli aby je nazywano mądrymi i zostawali w bezczynności
  mówiąc: oto myślémy o zbawieniu ojczyzny; ujrzeli raz wielka gromadę
  ptaków czarnych lecącą z północy.
  
  Za ptakami zaś ukazał się obóz jakoby i tabor i sanie zaprzężone
  psami i trzoda renów z gałęzistemi rogami i ludzie na łyżwach niosący
  oszczepy; był to cały lud Sybirski.
  
  Na czele zaś szedł król ludu a zarazem xiądz, ubrany podług zwyczaju
  w futrach i w koralach, na głowie zaś miał wieniec z wężów nieżywych
  zamiast korony.
  
  Więc mocarz ów przybliżywszy się do gromady wygnańców przemówił
  językiem ich ziemi: Witajcie!
  
  Oto ja znałem ojców waszych także nie szczęśliwych i widziałem jak
  żyli bogobojnie i umierali mówiąc: Ojczyzno! Ojczyzno!
  
  Więc chcę być przyjacielem waszym, i zrobić przymierze między wami
  a moim ludem, abyście byli w ziemi gościnnéj i w kraju dobrze
  życzących.
  
  A z ojców waszych już nie żyje żaden oprócz jednego, który jest już
  stary i mnie sprzyja; a mieszka stąd daleko w samotnéj chacie.
  
  Jeżeli chcecie aby przyjaciel ojców waszych był przewodnikiem waszym,
  zostanę z wami i lud mój opuszczę; albowiem wy jesteście
  nieszczęśliwsi.
  
  Mówił jeszcze dłużéj starzec ów i uszanowali go i zaprosili do
  swojéj szopy.
  
  I zrobiono przymierze z ludem Sybirskim który się rozszedł i zamieszkał
  w swoich śnieżnych siołach; a król jego został z wygnańcami aby je
  pocieszał.
  
  I dziwiono się mądrości jego; mówiąc oto jéj zapewne od ojców
  naszych nabył, a słowa jego są od przodków naszych.
  
  Nazywano go zaś Szamanem, tak albowiem nazywa lud Sybirski królów
  i xięży swoich którzy są czarownikami.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ II.
  
  
  Rozpatrzywszy się Szaman w sercach owéj zgrai wygnańców, rzekł sam
  w sobie: zaprawdę nie znalazłem tu czegom szukał, oto serca ich słabe
  są i dadzą się podbić smutkowi.
  
  Dobrzy byliby z nich ludzie w szczęściu ale je nędza przemieni w ludzi
  złych i szkodliwych. Co uczyniłeś Boże?
  
  Azaż każdemu kwiatowi nie dajesz dokwitać tam gdzie mu jest ziemia
  i życie właściwe? dla czegóż ci ludzie mają ginąć?
  
  Wybiorę więc jednego z nich i ukocham go jak syna, a umierając oddam
  mu ciężar mój, i większy ciężar niż mogą unieść inni; aby w nim
  było odkupienie.
  
  I pokażę mu wszystkie nieszczęścia téj ziemi, a potém zostawię
  samego w ciemności wielkiéj z brzemieniem myśli i tęsknot na
  sercu.
  
  To powiedziawszy przywołał do siebie młodzieńca imieniem Anhelli
  i położywszy na nim ręce wlał w niego miłość serdeczną dla ludzi
  i litość.
  
  A obróciwszy się do gromady rzekł: odejdę z tym młodzieńcem abym mu
  pokazał wiele rzeczy bolesnych, a wy zostaniecie sami uczyć się jak
  znosić głód, nędzę i smutek.
  
  Ale miejcie nadzieję; bo nadzieja przyjdzie z was do przyszłych pokoleń
  i ożywi je; ale jeśli w was umrze, to przyszłe pokolenia będą z ludzi
  martwych.
  
  A to o czém pomyślicie wypełni się i Wielka radość będzie na ziemi
  w on dzień zmartwychwstania.
  
  Lecz wy będziecie w grobach, i całuny będą na was spruchniałe;
  wszakże wasze groby będą święte, a nawet Bóg od ciał waszych
  odwróci robaki, i ubierze was w umarłych dumną powagę... będziecie
  piękni.
  
  Tak jak ojcowie wasi którzy są W grobach; bo spojrzycie na każdą
  czaszkę ich; nie zgrzyta ani cierpi lecz spokojną jest i zdaje
  się mówić: dobrzem uczyniła.
  
  Czuwajcie nad sobą, bo jesteście jak ludzie stojący na podniesieniu;
  a ci co przyjdą widzieć was będą.
  
  Oto powiedziałbym Wam tajemnicę że jednych dusze idą w słońce,
  a drugich dusze oddalają się od słońca na ciemne gwiazdy, lecz
  nie zrozumiécie mnie!
  
  Powiedziałbym wam dla czego żyjecie i dla czego się rodzą milijony
  dusz nowych i na jaki cel dane jest ciało: lecz nie pojmiecie mnie!
  
  Lecz mówię wam bądźcie spokojni nie o jutro, lecz o dzień który
  będzie jutrem śmierci waszéj.
  
  A gorsze jest jutro życia, niż jutro śmierci. Choć nie tak myślą
  ludzie podli i ludzie małego serca.
  
  Rzekły więc do Szamana zgraje: któż ci dał władzę nauczać o życiu
  i o śmierci? oto mamy między sobą xięży, do nich należy słowo
  Boskie.
  
  Na to im odpowiedział Szaman: słyszeliście o Mojżeszu i o cudach
  które czynił? Jam jest Mojżesz między Sybirskim ludem a cudy
  czyniłem straszniejsze niż tamten co przed wiekami.
  
  A nie wyszedłże z zorzy północnéj Anioł kiedym go wywołał
  z płomieni? spytajcie ludu mojego.
  
  Na moje słowo ten śnieg stał się krwią, a te słońce sczerniało jak
  węgiel; wiele bowiem we mnie jest Boga.
  
  Lecz nie kuście mnie o cudy; albowiem jesteście ludem starym
  a wskrzesić was cudem jest. Oto proście Boga.
  
  Aby was wskrzesił mowie i dobył z mogiły i uczynił was narodem
  który drugi raz kładziony jest w kołysce i spowity; by wyrósł
  prosty i nie skrzywiony na ciele.
  
  Tak mówił Szaman; i nie śmieli mu odpowiedzieć wygnańce; lecz
  przyrzekli z ludem Sybirskim chować przymierze.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ III.
  
  
  A oto raz nocą, obudził Szaman Anhellego mówiąc mu: nie spij ale chodź
  ze mną, albowiem są rzeczy ważne na pustyni.
  
  Wdziawszy więc białą szatę Anhelli udał się za starcem, i szli przy
  blasku gwiazd.
  
  Niedaleko więc zaszedłszy ujrzeli obóz cały małych dzieciątek
  i pacholąt gnanych na Sybir, które odpoczywały przy ogniu.
  
  A we środku gromadki siedział pop na tatarskim koniu, mający u siodła
  dwa kosze z chlebem.
  
  I zaczął owe dzieciątka nauczać podług nowéj wiary ruskiéj i podług
  nowego katechizmu.
  
  I pytał dzieci o rzeczy niegodne a pacholęta odpowiadały mu przymilając
  się, albowiem miał u siodła kosze z chlebem i mógł je nakarmić;
  a były głodne.
  
  Więc obróciwszy się ku Anhellemu Szaman rzekł: powiedz! nie
  przebrałże miary ten xiądz zasiewając złe ziarno i każąc czystość
  dusz tych maleńkich?
  
  Oto zapomniały już płakać po matkach swoich i tu się wdzięczą do
  chleba jak małe szczeniątka; szczekając rzeczy złe i które są
  przeciwko wierze.
  
  Powiadając że Car jest głową wiary i że w nim jest Bóg i że nic
  nie może rozkazać przeciwko duchowi świętemu, nakazując nawet
  rzeczy podobne zbrodniom, albowiem w nim jest duch święty.
  
  Użyję więc przeciwko temu xiędzu, ognia niebieskiego aby go spalić
  i stracę go w oczach dzieciątek.
  
  A skoro wyrzekł Szaman słowo przekleństwa zapalił się ów pop na
  koniu, i wyszły mu z piersi płomienie które się złączyły
  w powietrzu nad głową.
  
  I przelękniony koń unosić go zaczął po stepie palącego się; a potém
  wzdrygnąwszy się zrzucił z siebie węgiel siedzący na siodle do
  ostatka.
  
  A oto na owym pruchnie człowieka chodziły skry..... jak owe iskierki
  które są na spalonym papierze błędne i snujące się w różne strony.
  
  Przybliżywszy się więc Szaman ku dzieciątkom rzekł: nie lękajcie
  się; Bóg z wami.
  
  Ogień przestraszył was jak gołąbki spiące, aleśćie zasypiały
  w domie pożaru i ciałka wasze już więdły.
  
  I wyciągały do starca raczki owe dzieciny krzycząc: staruszku weź nas
  z sobą!
  
  I rzekł Szaman: gdzież was zaprowadzę? oto ja idę w drogę śmierci,
  chcecież abym was wziął i ukrył pod płaszczem i wysypał was z poły
  mojéj przed panem Bogiem.
  
  Odpowiedziały mu dzieciątka: weź nas i zaprowadź nas szerokiemi
  gościńcami aż do matek naszych.
  
  I wszystkie krzyczeć zaczęły z wielka dumą: my Polaki odprowadź nas
  do ojczyzny i do matek naszych--aż Szaman począł płakać uśmiechając
  się...
  
  I nie mógł odejść bo mu jedna dziecina usnęła na płaszczu, i na pole
  płaszcza jego, wtenczas gdy rozmawiał.
  
  A przybywszy kozacy patrzali w zadumieniu na owe dzieło; i zaczęli
  odganiać dzieciątka od ludzi obcych, nie śmiejąc jednak bić żadne
  pamiętni na ów ogień.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ IV.
  
  
  I przechodził Szaman z Anhellim pustemi drogami Syberyi, gdzie stały
  turmy.
  
  I widzieli twarze niektórych więźni przez kraty patrzących się na
  niebo smutne i blade.
  
  A przy jednéj z onych turm spotkali ludzi niosących trumny i zatrzymał
  je Szaman każąc otworzyć.
  
  Więc gdy zdjęto trumien wieka, wzdrygnął się Anhelli widząc że
  umarli byli jeszcze w łańcuchach i rzekł: Szamanie oto się boję żeby
  nie zmartwychwstali ci umęczeni.
  
  Obudź którego z nich albowiem masz siłę cudów; obudź tego starca
  z siwą brodą i z białemi włosami: bo mi się zdaje żem go znał
  żywym.
  
  A Szaman spojrzawszy surowo rzekł: Cóż więc? Oto go wskrzeszę a ty
  go znów zabijesz. Zaprawdę i dwa razy go wskrzeszę i dwa razy od
  ciebie śmierć weźmie.
  
  Lecz niech będzie jak żądasz, abyś wiedział że śmierć nas ochrania
  od smutków które już się były w drogę ku nam wybrały a znalazły nas
  martwémi.
  
  Tak mówiąc spojrzał Szaman na starca w trumnie i rzekł: wstań!
  A ciało w łańcuchach podniosło się i usiadło, patrząc się na ludzi
  jak człowiek spiący.
  
  A poznawszy go wtenczas Anhelli rzekł: witaj człowieku możny niegdyś
  w radzie i jeden z najmędrszych.
  
  Cóż więc przywiodło ciebie w więzieniu abyś się spłaszczył przed
  władzą i uczynił owe wyznanie winy o którém słyszeliśmy?
  
  Dla czego zaparłeś się serca twojego i przeszłości twojéj? czy ci
  mękami odebrano rozum i pamięć? Cożeś uczynił!
  
  Zaszkodziłeś nam; albowiem dziś mówią do nas ludzie obcy: oto
  przewodnicy wasi zapierają się i zmieniają serca dla narodu a tylko
  ludzie mali trwają w stałości.
  
  Ta więc stałość małych uporem jest gdy ludzie pierwsi w narodzie
  uznają błąd swój nie spodziewając się nawet przebaczenia.
  
  A gdy to mówił Anhelli stało się podług słów Szamana, że
  wskrzeszony ów jęknąwszy umarł na nowo.
  
  Rzekł więc Szaman: zabiłeś go Anhelli powtarzając ludzkie obmowy
  i oszczerstwo o którém nie wiedział przed śmiercią.
  
  Lecz ja go wskrzeszę raz drugi, a ty się strzeż abyś go powtórnie
  o śmierć nie przyprawił.
  
  To powiedziawszy zbudził umarłego, i podniósł się ów człowiek
  w trumnie łzy wylewajac z otwartych powiek.
  
  I rzekł doń Anhelli: przebacz bom nie wiedział że mówię obmowę
  i oszczerstwo.
  
  Oto widziałem cię w radzie narodu z bratem twoim, i widziałem wasze
  dwie głowy zawsze razem, a białością podobne dwóm gołębiom które
  razem zlatują na proso.
  
  Bo zaprawdę że jak dwaj gołębiowie zlatywaliście na urnę projektów
  i wypuszczaliście ziarno praw; a na plewy wasze zlatywali się maleńcy
  wróblowie świergocąc o rzeczach mniejszéj wagi.
  
  Przebacz mi że was równam ptakom Bożym i rzeczom błahym; ale białość
  wasza i prostota tak każe.
  
  O nieszczęśliwi! oto jeden na cmentarzu Sybirskim szuka spocznienia,
  a drugi leży pod różami i cyprysami Sekwany. Biedni gołębiowie
  i rozłączeni i umarli!
  
  Usłyszawszy owe słowa wskrzeszony, krzyknął: mój brat! i powalił się
  w trumnie i umarł.
  
  A Szaman rzekł do Anhellego: na cożeś mu powiedział o śmierci brata?
  oto chwila a dowiedziałby się od Boga i spotkałby się z bratem miłym
  w krainie niebieskiéj.
  
  Stało się! Niech zakryją te trumny i zaniosą je na cmentarz. A ty nie
  proś mnie więcéj abym wskrzeszał tych którzy spią i odpoczywają.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ V.
  
  I tak odbywali Szaman z Anhellim wędrówkę po ziemi smutnéj i po
  gościńcach pustych i pod szumiącemi lasami Syberyi; spotykając ludzi
  cierpiących i pocieszając ich.
  
  A oto jednego wieczora przechodzili około cichéj i stojącéj wody, nad
  którą rosło kilka wierzb lamentujących i mało sosen.
  
  A Szaman ujrzawszy wyskakujące rybki ku zorzy wieczornéj rzekł: oto
  widzisz tę płotkę co przeleciała przez powietrze i znów utonęła.
  
  A teraz opowiada siostrom swoim na dnie że zobaczyła niebo i opowiada
  o niebie różne rzeczy i s tego ma sławę między inszemi rybkami.
  
  Słuchając więc powieści o niebiosach zapłyną do sieci i jutro będą
  przedawane na rynku.
  
  Nie jestże to nauka dla ludzi, i dla tych którzy za ludźmi
  rozpowiadającemi o Bogu i o niebiosach wędrują girlandami a tak dają
  się ułowić sieciom ludzkim i przedawani są.
  
  A chorobą zgubną mówię: jest melancholija i zamyślenie się zbytnie
  o rzeczach duszy.
  
  Dwie są bowiem melancholije: jedna jest z mocy, druga ze słabości;
  pierwsza jest skrzydłami ludzi wysokich, druga kamieniem ludzi
  topiących się.
  
  Mówię ci o tém; albowiem poddajesz się smutkowi i tracisz nadzieję.
  
  Tak mówiąc nadeszli na gromadę Sybirców którzy łowili ryby
  w jeziorze. A rybacy owi spostrzegłszy Szamana przybiegli ku niemu
  mówiąc: Królu nasz! opuściłeś nas dla ludzi obcych i smutni jesteśmy
  nie widząc ciebie między nami.
  
  Zostań przez te noc a zastawiémy wieczerzę i pościelemy ci łoże
  w łodzi.
  
  Usiadł więc Szaman na ziemi a kobiety i dzieci rybaków otoczyły go
  i zadawały mu różne pytania na które Szaman odpowiadał z uśmiechem,
  bo były błahe.
  
  Lecz po wieczerzy gdy wstał xiężyc i rozciągnął swoje światło po
  gładkiéj wodzie, jakoby gościniec złoty ku południowi:
  
  Kobiety i dzieci zaczęły gadać smutniéj, mówiąc: oto opuściłeś
  nas! i nie robisz więcéj cudów między nami.
  
  Więc zaczęliśmy wątpić o rzeczach wiary, i wątpiémy nawet czy jest
  w nas jaka dusza.
  
  Na to Szaman uśmiechnąwszy się rzekł: chcecież abym duszę pokazał
  oczom waszym?
  
  A wszystkie dzieci i kobiety zawołały zgodnie: chcemy! uczyń to!
  
  Obróciwszy się więc Szaman do Anhellego rzekł: cóż uczynię z tą
  zgrają kawek? Chceszli abym ciebie uśpił i duszę twoją wywoławszy
  z ciała pokazał ją tym ludziom.
  
  Anhelli odpowiedział mu: czyń jak ci się podoba, jestem w twojéj
  mocy.
  
  Przywoławszy więc Szaman jedne dzieciątko z gromady, posadził je
  na piersiach Anhellemu, który się był położył jak do snu, i rzekł
  do owego dzieciątka:
  
  Oto połóż twe rączki na czole tego młodzieńca i zawołaj go trzy razy
  imieniem Anhelli!
  
  I stało się że na dziecka wołanie wyszedł z Anhellego duch mający
  postać piękną i barwy rozmaite i skrzydła białe na ramionach.
  
  A ujrzawszy się wolnym poszedł ów Anioł na wodę i po słupie
  światłości xiężycowéj odchodził na południe.
  
  Gdy więc już był daleko i na środku stawu rozkazał Szaman owéj
  dziecinie zawołać duszę aby wróciła.
  
  I obejrzał się duch jasny na wołanie dziecka i powracał leniwo
  po złotéj fali wlekąc po niéj końce skrzydeł obwisłych ze smutku.
  
  A gdy mu rozkazał Szaman wstąpić w ciało człowieka, jęknął jak
  harfa rozbita i wzdrygnął się; lecz posłuchał.
  
  A zbudziwszy się Anhelli, usiadł i zapytał co się z nim stało?
  
  Odpowiedzieli mu rybacy: Panie! widzieliśmy duszę twoję i prosiemy
  cię bądź królem naszym! albowiem nie w takiéj jasności ubrani są
  królowie Chińscy, jak dusza która jest z twego ciała.
  
  A nie widzieliśmy nic jaśniejszego na ziemi oprócz słońca;
  i nic jaśniéj migającego oprócz gwiazd które są różowe i sine.
  
  Skrzydeł takich nie mają łabędzie przelatujące w maju przez ziemię
  naszą.
  
  A nawet uczuliśmy woń; jakby woń tysiąca kwiatów i zapach konwalii.
  
  Słysząc o tém Anhelli obrócił się do Szamana i rzekł: prawdaż to
  jest? a Szaman rzekł: prawda--opętanyś jest przez Anioła.
  
  Cóż więc zapytał Anhelli uczyniła dusza moją będąc wolną? powiedz,
  bo niepamiętam.
  
  Odpowiedział mu Szaman: oto poszła po tym gościńcu złotym co jest
  na wodzie od xiężyca i uciekała w tamtą stronę jak człowiek co
  się spieszy.
  
  A na te słowa spuścił głowę Anhelli i zamyśliwszy się zaczął
  płakać mówiąc: oto chciała powrócić do ojczyzny.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ VI.
  
  
  Uspokoiwszy więc Szaman płacz w Anhellim opuścił rybaków i odszedł
  w pustynie.
  
  A xiężyc jeszcze był wysoko gdy zaszli do chaty starego człowieka,
  który przywitał Szamana jak dawnego przyjaciela. Był to jeden
  z wygnańców Barskich... ostatni.
  
  Chata jego ocieniona szeroka jabłonią i pełna gniazd gołębich,
  i śpiewająca od świerszczów ustronna była i spokojna.
  
  I postawił ów starzec przed gośćmi cynowy dzban, chleby i jabłka
  czerwone, a potém zaczął jak zwykle rozmowę o dawnych czasach
  i o ludziach już umarłych.
  
  Nie wiedział zaś nic że nowe pokolenie w Polszcze i nowi byli rycerze
  i nowi męczennicy; i nie chciał Wiedzieć o tém będąc człowiekiem
  przeszłości.
  
  A nie było już w nim żadnéj pamięci, ale była pamięć o rzeczach
  które mu się zdarzyły za młodu; lecz o dniu wczorajszym nie wiedział
  i nie myślał o jutrze.
  
  A utrzymywał się z robaczków które nazywają czerwcem; i z nich
  płacił podatek Carowi, a był właśnie dzień składania daniny.
  
  Jakoż o godzinie późnéj zajechał przed chatę celnik, i napiwszy się
  ze dzbana dopomniał się o rzecz winną.
  
  Stary więc ów człowiek obnażył się ze wszystkiego aby wystarczył
  podatkowi i sługę onego zbogacił.
  
  A zabrawszy wszystko celnik wychodził z chaty mówiąc: oto masz
  jabłoń owocami okrytą, muszę z niéj wziąść dziesięcinę.
  
  To powiedziawszy, sługom swoim rozkazał trząść drzewo stare
  i rozrosłe, a Szaman do Anhellego rzekł:
  
  Pójdź i stań pod jabłonią, a nic nie mów do tych co trzęsą drzewem,
  aż się moc Boska pokaże.
  
  Poszedł więc Anhelli i stanął pod ulewą jabłek czerwonych, jak
  człowiek spokojny.
  
  A oto jabłoń okryła się wielką jasnością, a owoce na niéj stały
  się gwiazdami i błyszcząc bardzo nie upadały więcéj.
  
  I gołębie spiące obudziły się myśląc że już jest godzina ranna,
  i umywszy pióra wyleciały w powietrze różane.
  
  Więc światłość owa przeraziła celniki, tak że zostawiwszy cały
  podatek uciekli w przestrachu i wsiadłszy na wóz odjechali.
  
  A Szaman zawoławszy Anhellego rzekł: chodźmy stąd! albowiem
  gospodarz pytać nas będzie jaka władza to czyniémy; a to jest
  tajemnicą i znaczenie tych gwiazd tajemnicą jest.
  
  Tak mówiąc otoczył się ciemnością z Anhellim i wyszli.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ VII.
  
  
  I rzekł Szaman: oto już nie będziemy cudów okazywać, ani mocy
  Bożéj, która w nas jest, ale płakać będziemy; bo zaszliśmy do
  ludzi którzy nie widzą słońca.
  
  Ani nauk im dawać należy, bo ich więcéj nauczyło nieszczęście;
  ani nadziei im dawać będziemy, bo nie uwierzą. W dekrecie co
  je potępił napisano było: na wieki!...
  
  Oto są kopalnie Sybiru!
  
  Stąpaj tu ostrożnie, bo ta ziemia brukowana jest ludźmi
  spiącymi. Słyszysz? oto oddychają głośno, a niektórzy z nich
  jęczą i gadają przez sen:
  
  Jeden o matce swojéj, drugi o siostrach i braciach, a trzeci
  o domie swoim i o téj którą miłował sercem, i o łanach gdzie
  mu się zboże kłaniało jak panu swemu, i szczęśliwi są teraz
  przez sen... lecz się obudzą.
  
  W innych kopalniach wyją zbrodniarze; lecz ta jest tylko grobem
  synów ojczyzny i pełna cichości.
  
  Łańcuch co tu szczęka smutny ma głos, a w sklepieniu są różne
  echa, i jedne echo które mówi: żałuję was.
  
  Gdy się litował Szaman, weszli strażnicy i żołnierze z lampami
  budzić spiące do pracy.
  
  Powstali więc wszyscy z ziemi i rozbudzili się, i szli jak
  owce ze spuszczonemi głowami, oprócz jednego który nie wstał,
  bo był umarł we śnie.
  
  Więc przystąpiwszy Anhelli do tych co szli na pracę z młotami,
  zapytał jednego z nich cichym głosem; kto był ten umarły
  i z jakiéj choroby skończył.
  
  Na to mu odpowiedział człowiek blady i aresztant.... Ten
  o którego pytasz, xiędzem był, ja go znałem; spowiadał żonę
  moją i dzieci w ojczyźnie.
  
  A gdy przyszła wojna siadł na koń z krzyżem w ręku i z bosemi
  nogami; a gdy był ogień, przed szeregami stał, krzycząc: za
  ojczyznę!... za ojczyznę!
  
  I przywołał go Biskup i wydał katom w ręce, ale wprzódy zdjął
  z niego poświęcenie na rynku miejskim i wypuścił z rak pastorał
  i omdlał.
  
  A katy pochwycili człowieka Bożego i wepchnęli go w ciasną siermięgę,
  a potém go w niéj zamknęli z trudnością, bo był otyły ten człowiek,
  i stał bez ruchu jak rzecz martwa.
  
  Więc przywieziono go do kopalni, i udawał że mu jest dobrze na sercu;
  alem ja widział że był blady i smutny.
  
  I poddał się rozpaczy i sechł jak stare drzewo. A przystąpiwszy raz do
  niego rzekłem: bój się Boga! dla czego się gryziesz?
  
  I rzekł mi z wielką tajemnicą, jak człowiek obłąkany: zapomniałem
  wyrazów pacierza... i pogroziwszy mi palcem abym był cicho, odszedł.
  
  I zobaczyłem go raz że brał w ciemności ołów zgniły i truciznę owa
  pożywał.
  
  A po kilku dniach rumieniec ceglany wyszedł mu na twarz, a ciało opadło
  na kościach jak zmoczone płótno namiotu, oczy zaś miał błyszczące.
  
  A dziś nie wiem jak umarł, bo oto spałem przy nim, a nie słyszałem aby
  choć westchnął.
  
  A jeżeli macie serce żałujcie go, bo go znam, był człowiek uczciwy.
  
  Więc Anhelli obróciwszy się do Szamana rzekł: to samobójca!
  
  Lecz Szaman zasłonił oczy i podniósłszy kawałek ołowiu z ziemi
  rzekł: ten ołów zabójcą jest i doradcą złym, bo mówił: weź mię
  i zjedz, jam jest końcem i spokojnością.
  
  Ten ołów oszukańcem jest, bo się udał przed człowiekiem za Boga,
  który sam tylko cierpienie kończy na wieki i serce uspakaja.
  
  A przeklęty, kto przed najmniejszym wichrem pada na ziemię i łamie
  się!..... podobny strzaskanéj kolumnie.
  
  Lecz przed wichry silnemi i wam padać wolno... będziecie żałowani.
  
  Cóż więc! odmówią wam poświęconego cmentarza? kto wie jaki jest sen
  w niepoświęconéj mogile?
  
  Wszakże lepiéj jest umierać w gromadce dzieci i wnucząt które
  płaczą.... i patrzeć na rozwijanie się drzew wiosennych, i mieć
  godzinę cichą.
  
  Gdy tak mówił Szaman, otoczyli go kołem nędzarze i rzekli: dobrze
  nauczasz, jesteś człowiekiem z serca, a może przysłanym od Boga.
  
  Więc oto wiedz, że przed pięcią dniami upadła skała i zawaliła
  jeden z korytarzów, gdzie pracował człowiek pewny stary z pięcią
  synami, a strażnicy nie chcą jéj rozwalić prochem mówiąc: to
  długa praca, niech umrze.
  
  A my stajemy co dnia przy owéj skale słuchać czy jeszcze żyją;
  lecz nie słychać nic w téj jaskini, nawet jęku.
  
  Jeżeliś jest człowiek Boży odwal kamień; może jeszcze żyje ojciec
  lub które z dzieci jego.
  
  Spraw przynajmniéj zadziwienie katom naszym uwolniwszy tych ludzi,
  albowiem pomrą z głodu.
  
  Przyprowadzili więc Szamana ku owéj skale i stało się wielkie
  milczenie, a Szaman podniosłszy oczy w górę modlił się.
  
  I przyszedł wiatr podziemny i wywrócił skałę, tak że otworzyła
  się czeluść ciemna i głęboka, a żaden w nią nie śmiał wstąpić
  najpierwszy.
  
  Więc Szaman wziąwszy kaganiec wszedł do lochu po rozwalonych
  kamieniach, a za nim Anhelli i więźniowie.
  
  I okropny ujrzeli widok! Oto na ciele najmłodszego syna leżał
  ojciec, jak pies co położy łapy na kości i gniewny jest.
  
  A oczy tego ojca otwarte błyszczały jak szkło, a czworo innych
  umarłych leżało w bliskości leżąc jedni na drugich.
  
  I spojrzawszy na nie Szaman rzekł: co uczyniłem? Oto ojciec żyje
  a synowie pomarli już. Dla czegożem się modlił!
  
  Tak mówiąc wyszedł z lochu, a połowa zgrai szła za nim.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ VIII.
  
  
  A przechodząc daléj, ujrzeli wiele ludzi bladych i umęczonych,
  których imiona wiadome są w ojczyźnie.
  
  I przyszli nad jezioro podziemne, i postępowali brzegami ciemnéj
  wody która się nie ruszała, a złota była gdzie niegdzie od
  światła kagańców.
  
  I rzekł Szaman: jestże to morze Genezaretańskie Polaków? A ci
  ludzie sąż rybakami nieszczęścia?
  
  Jeden więc z tych którzy siedzieli smutni nad brzegami czarnéj
  wody, z twarzą zadumaną odpowiedział: pozwalają nam odpoczywać,
  albowiem dziś są imieniny królewskie i dzień wytchnienia.
  
  Więc usiadamy tu nad ciemną wodą dumać i rozmyślać i odpoczywać;
  bo serca nasze są strudzone gorzéj niż ciała.
  
  A oto utraciliśmy niedawno naszego proroka, którego ta skała była
  miejscem ulubioném i te wody miłemi mu były.
  
  Człowiek to był blady, z błękitnemi oczyma, wychudły i pełny
  ognia.
  
  A oto przed siedmią laty ogarnął go pewnéj nocy duch proroctwa,
  i uczuł wstrzęśnienie które było w ojczyźnie i rozpowiadał nam
  przez noc całą to co widział, śmiejąc się i płacząc.
  
  A dopiéro o poranku zasmucił się i krzyknął: oto zmartwychwstali,
  lecz nie mogą odwalić mogiły! i to powiedziawszy upadł martwy.
  A myśmy tu postawili jemu ten krzyż drewniany.
  
  A we dwa lata późniéj, powiedzieli nam nowi wygnańcy co się stało,
  i policzywszy noce poznaliśmy że ów prorok nam prawdę mówił; więc
  chcieliśmy go uczcić, lecz już był w ziemi.
  
  Szanujemy więc ten krzyż nie mówiąc więcéj: oto człowiek który
  leży pod nim, był waryatem i obłąkanym i godnym śmiechu. Cóż
  mówicie na to?....
  
  A obróciwszy się Szaman ku Anhellemu rzekł: czemuś się tak zamyślił
  nad tą czarną wodą co z łez jest ludzkich? czy o tym proroku dumasz,
  czy o sobie?
  
  Gdy mówił, rozeszło się wielkie echo od wybuchu miny, i powtarzało
  się nad głowami bijąc jak dzwon podziemny. I rzekł Szaman: oto jest
  dzwonienie po umarłym proroku! Oto jest Anioł pański dla tych
  którzy nie widzą słońca. Módlmy się.
  
  I podniosłszy oczy rzekł: Boże! Boże! prosiemy Cię aby nasza męka
  była odkupieniem.
  
  A nie będziemy cię już błagać abyś powrócił słońce oczom naszym,
  i powietrze piersiom naszym, bo wiemy że twój sąd nad nami jest
  zapadły... lecz nowonarodzeni niewinnemi są. Zlituj się Boże!
  
  A przebacz nam, że ze smutkiem krzyż dźwigamy i nie weselemy się
  jak męczennicy; bo nie powiedziałeś czy męka nasza policzona nam
  będzie za ofiarę: lecz powiedz a rozweselémy się.
  
  Bo cóż jest życie aby go żałować? czy to jest Anioł dobry który
  nas opuszcza w godzinie śmierci?
  
  Gorąco krwi jest ogniem ofiary, a ofiarą są chęci nasze. Szczęśliwi
  którzy się mogą za lud poświęcić.
  
  I rzekli na to nędzarze: oto prawdę mówi ten człowiek, albowiem
  nieszczęśliwszą jest od nas ta niewiasta, która tu za mężem swoim
  przybyła i cierpi za serce człowieka.
  
  Chodźcie! a pokażemy wam wilgotną jamę gdzie żyje ta męczennica
  z małżonkiem swoim.
  
  Wielką panią i xiężną była, a dziś jest jako służebnica żebraka.
  
  A niegodzien jest litości ten którego ona ukochała; albowiem
  klęknąwszy przed Cesarzem błagał o życie, i dano mu je
  pogardziwszy nim.
  
  Tak mówiąc przyszli pod ścianę i przez kratę ujrzeli owych dwoje
  małżonków.
  
  Niewiasta klęczała przed mężem i w misie wody obmywała jego nogi;
  powracał bowiem z pracy jak wyrobnik.
  
  A woda w misie zaczerwieniła się krwią jego i niewiasta nie
  brzydziła się mężem i krwią, a była młoda i piękna jak anieli
  niebiescy.
  
  Tych dwoje ludzi byli Cesarscy.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ IX.
  
  
  A gdy już miał Szaman wychodzić z Anhellim na gwiazdy, pocieszywszy
  niektóre więźnie, usłyszał szczęk wielki w jednym z korytarzów.
  
  Więc obróciwszy się do jednego z tych co szli zanim, spytał go:
  coby to było, ów szczęk żelaza i bicie? a zaś aresztant
  odpowiedział: karzą jednego z nas.
  
  Zapewne starca, który wczoraj nie chciał pracować dla święta
  Boskiego, pędzą przez łańcuchy.
  
  A udawszy się na miejsce męki Szaman z Anhellim, ujrzeli w korytarzu
  dwa szeregi ludzi stojących z łańcuchami w ręku, każdy w postawie
  człowieka co się zamierza uderzyć.
  
  I ujrzeli postępujących naprzód dwóch żołnierzy z lampami, a we
  środku za niemi obnażonego po pas człowieka z broda siwą.
  
  A za każdym krokiem gdy się przybliżał, słychać było uderzenie
  łańcucha, i szczęk drugi wychodzący z chudéj piersi bitego starca.
  
  Gdy zaś już był u końca kary, i zostawało mu zaledwie dziesięć
  kroków lub mało więcéj, usłyszał Anhelli dwa uderzenia słabsze
  jakoby dane przez ludzi litośnych.
  
  Lecz starzec odebrawszy je upadł krzyżem na ziemi i był martwy.
  
  Więc owi dwaj młodzieńcy którzy go uderzyli litośnie padli mu na
  ramiona i położyli się na trupie wołając jeden i drugi: mój ojcze!...
  
  I odwrócił się Szaman, a spojrzawszy na Anhellego nakrył mu głowę
  poła szaty swojéj....
  
  I kazał się wynieść duchom niebieskim, a otworzywszy oczy Anhelli
  zobaczył śnieg i gwiazdy.
  
  I przekonany był że widzenie kopalni snem było, albowiem nie
  wiedział jak z nich wyszedł.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ X.
  
  
  A oto wygnańcy owi w szopie śniegowéj, w niebytności Szamana
  kłócić się zaczęli pomiędzy sobą, i podzielili się na trzy gromady;
  a każda z nich myślała o zbawieniu ojczyzny!
  
  Więc pierwsza na czele miała Grafa Skir, który utrzymywał stronę
  tych co się przebiorą w kontusze i nazywać się będą szlachtą, jakby
  z Lachem na nowo przybyli do kraju pustego.
  
  A druga miała na czele żołnierza chudego, imieniem Skartabellę, który
  chciał ziemię podzielić i ogłosić wolność chłopów, i równość
  szlachty z żydami i z cyganami.
  
  A trzecia na czele swoim miała xiędza Bonifata, który chciał kraj
  zbawić modlitwa i na ocalenie kraju podawał sposób jedyny, iść
  i ginąć nie broniąc się, jak męczennicy.
  
  Te więc trzy gromady zaczęły być między sobą niezgodne w duchu,
  i kłócić się poczęły o zasady.
  
  A oto druga owa gromada uzbroiwszy się w siekiery, wyszła w pole
  odgrażając się, że u pierwszych dowie się jaka jest krew, drugim
  zaś da to czego żądają: męczeństwo.
  
  Lecz nim przyszło do walki, a umysły już były rozgrzane, zgodzono
  się za poradą któregoś z tych co był z trzeciéj gromady, aby rzecz
  tę przez sąd Boga rozstrzygnąć.
  
  I rzekł do nich ów doradzca: oto postawmy trzy krzyże na
  naśladownictwo męki Pana naszego, i na tych trzech drzewach
  przybijmy po jednemu z najmocniejszych w każdéj gromadzie rycerzy;
  a kto najdłużéj żyć będzie przy tym zwycięztwo.
  
  A że umysły tych ludzi były jakoby w stanie pijanym, znaleźli się
  trzéj rycerze, którzy za swoje przekonanie śmierć ponieść chcieli
  i być ukrzyżowanymi, jako Chrystus Pan przed wiekami.
  
  Postawiono więc trzy krzyże z najwyższego jakie było w tym kraju
  drzewa, i wystąpili trzéj męczennicy po jednemu z każdéj gromady;
  wszakże nie wybrani losem, lecz z własnéj woli. Nie byli to gromad
  wodzowie, lecz jedni z najmniejszych.
  
  Kiedy więc cieśle postawili krzyże na wysokiém wzgórzu sniegowém,
  odezwał się głos z nieba jakoby wicher, pytając: co czynicie? lecz
  go ci ludzie nie przelękli się.
  
  I zawieszono na krzyżach ludzie owe obłąkane, i przybito im ręce
  ćwiekami; a ten co był na prawo krzyczał: równość! a ten co był
  z lewéj krzyczał: krew! wiszący zaś pośrodku mówił: wiara!
  
  I tłumy stały w milczeniu pod krzyżami czekając co się stanie,
  i tak je noc zastała na śniegu, a była wielka ciemność
  i okropne milczenie.
  
  Aż o północy zorza borealna rozciągnęła się na całéj niebios
  półowicy, i ogniste wystrzeliły z niéj miecze; a wszystko stało
  się czerwone i te krzyże z męczennikami.
  
  Wtenczas strach jakiś ogarnął tłumy i rzekły: źle czyniémy! godziż
  się aby za nasze wiary ci ludzie ginęli niewinni?
  
  I przeraziły się zgraje mówiąc do siebie: oto umierają i nie skarżą
  się.
  
  Rzekli więc do tych co byli ukrzyżowani: chcecie, a zdejmiemy was?
  lecz ci im nic nie odpowiedzieli, będąc już umarłymi.
  
  A poznawszy to rozbiegły się zgraje pełne przerażenia, a żaden
  z tych co uciekali nie odwrócił głowy, aby spojrzeć na martwe
  i umęczone. Zorza je czerwieniła, zostali sami.
  
  A właśnie wtenczas Szaman z Anhellim powracali z wędrówki
  podziemnéj, i zadziwili się postrzegłszy na ognistych niebiosach
  trzy czarne krzyże, i rzekli z przestrachem: co się stało?
  
  A przyszedłszy bliżéj strwożyli się widząc na krzyżach ciała
  trupów, i poznali w nich swoje znajome; więc Szaman usiadłszy
  pod krzyżami płakał...
  
  A powstawszy rzekł do Anhellego: oto mi duch Boży oznajmił winę
  tego ludu, i wiem dla czego tych ludzi ukrzyżowano; lecz ażeby
  ciała ich nie ucierpiały jakiéj nowéj sromoty, zdejmiemy je
  i zaniesiemy na cmentarz.
  
  Niech mają spoczynek w ziemi, albowiem w dobréj wierze na śmierć
  się wydali, i nie będzie im to na potępienie ale na zagładę
  grzechów. Krzyż je oczyścił.
  
  Tak mówiąc zdejmowali owe zmarzłe i skościałe na krzyżu,
  i przenosili je na dawne grobowisko wygnańców.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ XI.
  
  A gdy się zbliżali ku cmentarzowi, Anhelli usłyszał hymn skarżących
  się mogił, i jakoby skargę popiołów na Boga.
  
  Lecz skoro się jęki podniosły, Anioł siedzący na szczycie wzgórza
  skinął skrzydłami i uciszył je.
  
  I trzy razy to uczynił, albowiem potrzykroć rozpłakały się mogiły.
  
  I zapytał się Anhelli Szamana... co to za Anioł z białemi skrzydłami
  i ze smutną gwiazdą na włosach, przed którym ucichają grobowce?
  
  Lecz nic mu nie odpowiedział starzec: zasypywał bowiem śniegiem
  ciała umarłych i był zatrudniony.
  
  A przybliżywszy się Anhelli ku owemu Aniołowi, spójrzał na niego
  i upadł jak człowiek martwy.
  
  Skończywszy więc Szaman grzebanie umarłych, szukał go oczyma
  i nie widząc nigdzie szedł na wzgórze.
  
  A natrafiwszy ciało Anhellego spotknął się na nim, i krzyknął
  boleśnie; ale poznawszy że młodzieniec żyje, ucieszył się.
  
  Wziął go zatém za rękę i rzekł: wstań! nie jest jeszcze czas
  spoczynku.
  
  A powstawszy Anhelli, oglądał się wokoło i spuścił przed Szamanem
  głowę jak człowiek co się wstydzi, mówiąc:
  
  Otom zobaczył Anioła podobnego téj niewieście, którą kochałem
  z całéj duszy mojéj będąc jeszcze dzieckiem.
  
  A miłowałem ją w czystości serca mego; dla tego łzy mię zalewają
  kiedy myślę o niéj, i o mojéj młodości.
  
  Bo oto byłem przy niéj jak ptak swojski co się boi; i nie wziąłem
  nawet pocałowania od jéj ust koralowych, choć byłem blisko; jak
  gołąb mówię siedzący na ramieniu dziewczyny.
  
  Dziś już to snem jest. Oto szafirowe niebo i gwiazdy białe patrzą
  na mnie: sąż to gwiazdy te same które mnie widziały młodym
  i szczęśliwym?
  
  Dla czegoż nie powstanie wicher co mię z ziemi zwieje i zaniesie
  w krainę cichą! dla czego ja żyję?
  
  Oto już jednego włosa nie ma na mojéj głowie z tych które były
  dawniéj, oto się nawet kości we mnie odnowiły, a ja zawsze pamiętam.
  
  A nie ma jednéj kawki w powietrzu, któraby nie spała przez jedną
  noc życia w spokojnem gnieździe. Lecz o mnie Bóg zapomniał. Chciałbym
  umrzeć.
  
  Bo zdaje mi się że gdy będę umarłym, to sam Bóg pożałuje tego co ze
  mną uczynił, myśląc: że oto już nie narodzę się raz drugi.
  
  Wszak rodzić się nie jest to co zmartwychwstawać; trumna nas odda,
  lecz nie spojrzy na nas jak matka.
  
  Oto mi więc smutno że ujrzałem tego Anioła, i wolałbym był wczoraj
  umrzeć.
  
  A Szaman zapatrzywszy się w gwiazdy rzekł: zaprawdę że jak dawniéj
  wiele było opętanych przez czarty, tak dziś wielu jest opętanych
  przez czyste Anioły.
  
  Cóż zrobię! Oto wypędzę wszystkie te duchy z ciał, i pozwolę aby
  weszły w lilije wodne, i rozleciały się po gwiazdach różanych,
  i zamieszkały w tém co jest najpiękniejszego, a opuściły ludzi.
  
  A wieszli kto to jest ten Anioł smutny na cmentarzu? Oto się zowie
  Eloe, a urodził się ze łzy Chrystusowéj na Golgocie, z téj łzy
  która wylana była nad narodami.
  
  Gdzie indziéj napisano jest o Anielicy téj i wnuczce Maryj Panny...
  jak zgrzeszyła ulitowawszy się nad męką ciemnych Cherubinów
  i umiłowała jednego z nich, i poleciała za nim w ciemność.
  
  A teraz jest wygnaną jak wy jesteście wygnani, i ukochała mogiły
  wasze i piastunką jest grobowców, mówiąc kościom: nie skarżcie się
  lecz spijcie!
  
  Ona odpędza reny kiedy przyjdę mech wyciągać z pod głowy trupów, ona
  jest pasterką renów.
  
  Przywyknij do niéj za życia, albowiem będzie na mogile twojéj stąpać
  przy blasku xiężyca; przywyknij do głosu jéj, abyś się nie obudził
  gdy mówić będzie.
  
  Zaprawdę, że dla tych co są smutni ta kraina piękną jest i nie
  bezludną; albowiem tu śnieg nie plami skrzydeł Anielskich,
  a gwiazdy te są piękne.
  
  Tu przylatują mewy, i gnieżdżą się, i kochają się, nie myśląc że
  jest jaka piękniéjsza ojczyzna.
  
  Tak mówił i podniósł jedną z czaszek tych które leżały odkryte;
  a w niéj było rodzeństwo małych ptasząt.
  
  I wyciągały główki przez miéjsce gdzie były oczy ludzkie, i pełna
  była płaczącéj troski kość spiącego człowieka.
  
  A wziąwszy ją rozgniewany Anhelli, rzucił o ziemię mówiąc: precz
  kościele zhańbiony.
  
  A płomień z ziemi wyszedłszy stanął przed nim w kształcie jakoby
  ludzkim, i w ubraniu Biskupiém z infułę i z krzyżem na głowie,
   a wszystko ogniste.
  
  I rzekł z wielka zgrozę: oto przyszliście ruszać umarłe; czyż nie
  dosyć trupom wichry mieć nad sobą i zapomnienie?
  
  Ręce moje łamały hostiją, a teraz je wyciągnę nad wami i przeklnę
  mówiąc: bądźcie przeklęci burzyciele grobów.
  
  Azaż nie dosyć wycierpiałem na moim tronie, i na Biskupim oparty
  pastorale, modląc się za kraj który miał ginąć jak człowiek
  potępiony.
  
  Kiedy Kimbar wywołał Sybir i postawił go przed obliczem sejmu bladego,
  mówiąc, oto jest krzyż.
  
  Nie poszedłemże na wygnanie jak człowiek czysty? któż mi co zarzuci
  i grobowi mojemu? Oto umarłem i zapomniano o mnie; czegóż więcéj
  chcecie od ludzi co umarli?
  
  Widzicie tę białą ziemię, jam tu mieszkał; widzicie kości te, ja
  żyłem z niemi.
  
  A to jest moja kość, ta kość spruchniała. Ludzie ją niegdyś
  szanowali, a dawniéj jeszcze całowała ją matka moja, a dzisiaj mewa
  w téj czaszce uwiła gniazdo i mieszka; dajcie wy pokój białemu
  ptakowi Boga.
  
  Ja znałem matkę jego matki, gdzież jest? gdzie są gile które
  przylatywały ubierać róż girlandami suche drzewa Syberyi, abym
  sobie przypomniał jabłonie sadów moich w ziemi ojczystéj.
  
  Tak skarżył się i przepraszał go Anhelli za obelgę kości jego
  mówiąc: oto ja w krótce przyjdę położyć się z wami, nie klnij mnie.
  
  Myślałem że się smucisz za wzgardę kości twojéj... jestże to
  świątynia pełna ptasiego wrzasku? lecz niech tak będzie jak się
  Bogu podobało.
  
  A nie powiem ci co się stało z nazwiskiem rodu twojego, bo nie
  mógłbyś zasnąć choć jesteś umarłym i poszedłbyś jęcząc po
  świecie.
  
  A teraz przestań być latarnią grobu własnego, i zrzuć ogniste
  szaty, i rozbierz się z płomieni.
  
  Gdy to mówił, utopił się duch w śniegu i stało się ciemno gdy
  zgasnął.
  
  Więc pobiegł za nim Anhelli wołając: powiedz mi nazwiska tych
  ludzi którzy tu spoczywają przy tobie...
  
  Skoro to wyrzekł, usłyszał z pod ziemi jakoby głosem tym co był
  w ogniu, wychodzący długi szereg imion już zapomnianych.
  
  I obudził Anhellego Szaman mówiąc: wróćmy do ludzi, grobowce
  bowiem powiedziały nam swoje tajemnice.
  
  I zeszli ze wzgórza mogił modląc się.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ XII.
  
  
  A gdy przyszli pod dom wygnańców, usłyszeli zgiełk wielki,
  i śmiech, i wrzaski, i szczekanie kielichów i brudne pieśni;
  a stanąwszy Szaman pod oknami słuchał, nim wszedł do téj jaskini
  nieszczęścia.
  
  A gdy się ukazał pośród zgrai, ucichła; poznano bowiem człowieka
  silnego w Bogu, i nie śmiano mu się urągać.
  
  A podniósłszy Szaman oczy błyszczące, zaczął mówić zapalając się
  w smutku.
  
  Cóżeście uczynili, rzekł, bezemnie? widziałem waszą Golgotę. Biada
  wam!
  
  A nie zostanę z wami, lecz to co powiem, zostanie z wami. Bądźcie
  potępieni kłótliwi ludzie.
  
  Wichry rozsiewają dębu nasiona i roznoszą je po ziemi, lecz wichry
  te będą przeklęte, co wasze mowy i rady do ojczyzny zaniosą.
  Pomrzecie!
  
  Zbliża się wielki dzień, a żaden nie dożyje wieczora dnia tego.
  Zbliża się dzień sybirski i słońce zatracenia.
  
  Dla czegożeście niesłuchali rad moich i nie żyli spokojnie
  w zgodzie i miłości braterskiéj, jak przystoi na ludzi którzy
  nie mają Ojczyzny?
  
  Oto obraziliście ludy téj ziemi, i z oszczepami stoją czyhając
  na was; psy ich nawet czyhają aby z was którego rozedrzéć.
  
  Spotkałże z was kiedy kto Ostyaka, i obszedł się z nim łagodnie
  i po ludzku? Zaprawdę! koło psa nie przeszedł żaden, nie uderzywszy
  go nogą jak węża. O ludzie bez pamięci i serca!
  
  Wiec wstanie słońce i dzień przyniesie straszniejszy niż ciemność,
  a ciszę okropniéjszą niż są burze na morzu, bo będziecie się
  lękać sami siebie.
  
  A śnieg ten stanie się morzem, a fala jego zieloną będzie, a dom
  wasz ginącym będzie okrętem.
  
  Wyostrzcie wasze topory, bo potrzebne wam będą; a kto z was umie
  zabijać, jest człowiek pożyteczny.
  
  Zbliża się wielkanoc i krzyż czerwony napiszecie na waszych
  wrotach, lecz jaką krwią? Zaprawdę, nie krwią baranka.
  
  Gdy to mówił Szaman, niektórzy się przelękli, lecz jeden
  z pijanych chwyciwszy za dzban gliniany, rzucił go na proroka
  i włos mu krwią poczerwienił.
  
  Ująwszy więc za topór Anhelli chciał się zemścić, ale go zatrzymał
  Szaman mówiąc: bądź cierpliwy.
  
  Kto tu za rok powróci będzie płakał nad nimi; dla czegóż brać
  zemstę z tych, którzy jutro będą rzeczą godną litości.
  
  Boże, nie karz ich.
  
  Tak mówił, a jeden ze zgrai zawołał: czarowniku, urzekłeś nas!
  oto dzban był pełny i wysechł.
  
  A inni zajrzawszy w dzbany, potwierdzili to zgodnie mówiąc: odczaruj
  nas, albo cię ukarzemy śmiercią.
  
  I stał się wielki wrzask, i groźne podniosły się przeklinania;
  a jeden wziąwszy nóż wraził go w piersi Szamana, mówiąc:
  oczarowałeś nas.
  
  Upadł starzec na ręce Anhellego, a ten go wyniósł z chaty,
  i pomogła mu młoda niewiasta Ellenai, która kiedyś była zbrodniarką.
  
  A gdy wyszli na miéjsce oświecone gwiazdami, przemówił starzec:
  nieście mnie blisko grobowców, bo już zasnę.
  
  Położyli go więc na jednéj z mogił, i zimno śniegu ożywiło go,
  a kobiéta owinęła nogi jego włosami i trzymała je na łonie.
  
  I otworzywszy oczy starzec, zawołał po trzykroć: Anhelli! Anhelli!
  Anhelli! a głos jego był smutny.
  
  I rzekł mu: weź reny moje i pójdź na północ, znajdziesz mieszkanie
  w śniegu i spokojność. A będziesz żył mlekiem renów.
  
  Weź z sobą tę niewiastę, i niech ci ona będzie siostrą; ona mię
  ukochała w godzinę śmierci, więc nie chcę aby zginęła jak tamci.
  
  Cóż ci mówić będę! Oto śmierć będzie mówić za mnie i wyręczy
  mię. Ja cię kochałem.
  
  Boś czysty był jak lilija biorąca z wody liście i kolory niewinne,
  boś mi był jak syn dobry.
  
  Nie smuć się aż do śmierci po zgonie Ojczyzny twojéj... Ani płacz
  myśląc że jéj nie zobaczysz; wszystko jest snem smutnym.
  
  Gdy tak mówił, usłyszał Anhelli stąpanie po śniegu i rzekł: ktoś
  nadchodzi? czy to śmierć stąpa głośno?
  
  Lecz był to ren, który stanąwszy nad umierającym panem, zadziwione
  oczy napełnił wielkiemi łzami; i odwrócił się od niego Szaman
  płacząc.
  
  A po chwili, przystąpiwszy doń Anhelli, wziął go za rękę i poczuł
  że była martwa.
  
  Więc pochował starca w śniegu, i obróciwszy się do niewiasty, rzekł:
  chceszli mnie wziąść za brata? chodź ze mną. A ta mu do nóg upadła
  mówiąc: Aniele mój!
  
  Podniósł ją z ziemi Anhelli, i udali się oboje na północ,
  a za niemi szli renowie Szamana, wiedząc że za nowemi idą panami.
  
  A zaś Anhelli milczał, bo miał serce pełne łez i boleści.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ XIII.
  
  
  Odeszli więc Anhelli z owa niewiastą i z renami Szamana, na daleką
  pustynię północna, a znalazłszy pustą chatę w lodzie wykutą,
  zamieszkali w niéj.
  
  A po krótkiem pożyciu, Anhelli przyzwyczajał się nazywać siostry
  imieniem zbrodniarkę tę i pokutnicę.
  
  Ona mu była sługą i uściełała łoże liściami i doiła reny
  wieczorem, a rano wypędzała je na paszę.
  
  Serce jéj od modlitwy ciągłéj stało się pełne łez, smutków
  i niebieskich nadziei, i wypiękniało na niéj ciało.
  
  Oczy rozpromieniły się blaskiem cudownym i ufnością w Bogu;
  a włosy stały się długie i podobne szacie obszernéj kiedy się
  w nie ubrała, i podobne namiotowi biednego pielgrzyma.
  
  I dziwił się Anhelli że była spokojna o przyszłość, popełniwszy
  niegdyś zbrodnię wielką, a nawet krwią mając zmazane ręce.
  
  I dziwił się, że skarga jéj była maleńką i skarżącą się jak
  płacz niewinnéj dzieciny, kiedy zazdrościła ptakom skrzydeł
  niebieskich, widząc jak rybitwy białe wędrują ku słońcu złotemu
  i toną w promieniach.
  
  A lękała się zmazać słowami nieczystemi mówiąc: oto nas dwoje na
  ogromnéj pustyni, więc nas Bóg pewnie słucha i na nas patrzy;
  a jeśli o rzeczy dobre prosić go będziemy to nie opuści nas.
  
  Przyszedł więc dzień sybirski, a słońce nie zachodziło lecz biegało
  niebem, jak koń w zawodzie z płomienistą grzywą i z białém czołem.
  
  Straszliwe światło nie kończyło się nigdy, a huk lodów był, jakoby
  głos Boży odzywający się na wysokościach do ludzi nędznych
  i opuszczonych.
  
  A długi smutek i tęsknoty przyprawiły o śmierć owa wygnankę,
  i położyła się na łożu liścianem pomiędzy renami swojemi, aby
  umrzeć.
  
  A był zachód słońca; albowiem od niejakiego czasu, zaczęły się noce
  w ziemi sybirskiéj i słońce coraz dłużéj zostawało pod ziemię.
  
  Obróciwszy więc ku Anhellemu szafirowe oczy zalane łzami wielkiemi,
  rzekła Ellenai: umiłowałam ciebie bracie mój i opuszczam.
  
  A powiedziawszy gdzie ją miał pochować, że pod sosną która była
  w smutnym parowie leżéć pragnie, rzekła: czémże ja będę po
  śmierci?
  
  Oto chciałabym być jaka rzeczą żyjącą przy tobie Anhelli,
  pajączkiem nawet który jest miły więźniowi i schodzi jeść z jego
  ręki po złotym promyku słonecznym.
  
  Jam się przywiązała do ciebie jak siostra i jak matka twoja,
  i więcéj jeszcze... Ale grobowiec wszystko kończy...
  
  Nie zapominaj o mnie--bo któż o mnie będzie pamiętał po śmierci,
  chyba ren któregom doiła zalewając się łzami.
  
  Jeżeli wiesz gdzie ludzie idą po śmierci to mi powiedz, bo
  niespokojna jestem choć mam nadzieję w Bogu.
  
  Oto ja polecę do krainy twojéj rodzinnéj i obaczę dom twój, sługi
  twoje i rodzice twoje, jeżeli jeszcze żyją?
  
  I nawet miejsce te gdzie stało twoje łóżeczko dziecinne, mała
  niegdyś kołyska twoja.
  
  Ty powiesz że to są myśli gminne, że człowiek po śmierci nie lata...
  Cóż! kiedy z taką myślą śmierć piękniejsza.
  
  A oto patrzaj nad łożem mojém, ta szyba lodu słońcem czerwona,
  z dwoma skrzydłami promieni: nie jestże to Anioł złoty stojący
  nademną?
  
  Reny wyciągają mech z pod mojéj pościeli i skubią łoże śmierci
  jedząc... Biedne reny moje, żegnam was.
  
  A teraz podniosę oczy do Królowy Niebieskiéj i będę się modliła
  do niéj.
  
  Zaczęła więc tu umierająca mówić litanije do Matki Chrystusowéj,
  i właśnie wymówiwszy _Różo złota!_ skonała.
  
  I na znak cudu, upadła róża żywa na białe piersi umarłéj, i leżała
  na nich, a w jamie rozeszła się od niéj woń różana i mocna.
  
  Nie śmiał więc Anhelli ruszyć ciała umarłéj, ani złożyć rąk
  które były wyciągnięte, lecz usiadłszy na końcu łoża płakał.
  
  A oto jakoby o północy stał się wielki szelest, i myślał Anhelli
  że reny szeleszczą, wyjadając mech z pod łoża śmierci; lecz inna
  była przyczyna.
  
  Chmura jakoby duchów ciemnych zatrzymała się nad jamą śmiejąc się
  głośno, a ciemne twarze pokazały się przez rozszczepione lodu
  sklepienie i krzyczały: naszą jest!
  
  Lecz róża owa cudowna dostawszy skrzydeł gołębich, podleciała
  w górę, i spójrzała na nie oczyma niewinnego Aniołka.
  
  Ciemne więc owe duchy i chmura ich wzniosła się z dachu krzycząc
  w ciemném powietrzu smutne przeklinania, i stałą się znów cichość
  jaka przystoi w miejscu gdzie trup spoczywa.
  
  We trzy zaś godziny po północy, usłyszał Anhelli stukanie do drzwi,
  które były z lodu, i odwaliwszy bryłę wyszedł na xiężyc.
  
  I zobaczył owego Anioła który mu był przypomniał miłość dla
  niewiasty i pierwszą jego miłość na ziemi; więc spuściwszy przed
  nim głowę, stał cicho.
  
  I rzekła do niego Eloe: wynieś mi tu umarłą twoją siostrę, ja wezmę
  ją i pochowam litośnie; moją jest.
  
  Odszedłszy więc Anhelli do jamy, wziął na ręce trupa, wyniósł
  i położył go na śniegu przed Aniołem.
  
  A Eloe uklęknąwszy nad śpiącą, podłożyła pod nią z obojéj strony
  końce skrzydeł łabędzich i zawiązała je pod umarłą.
  
  I z pełnemi trupa skrzydłami, wstawszy na xiężyc, odeszła.
  
  Wrócił więc Anhelli do jamy pustéj, i spojrzawszy na ściany
  zajęczał, bo już jéj nie było.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ XIV.
  
  
  Około więc onego czasu, gdy ziemia zaczyna się od słońca odwracać
  i zasypia w ciemnościach,
  
  Zawołał Jehowa dwa odwieczne Cherubiny przed tron swój, i rzekł:
  idźcie na równinę Syberyi.
  
  A patrząc w światło Boże, zrozumieli Aniołowie jaka była wola Pana,
  i zeszli w krainę mglistą ukrywszy w sobie światłość.
  
  I przyszli na miejsce gdzie była posieleńców szopa, lecz nie znaleźli
  śladu jéj, wicher ją był bowiem powalił.
  
  A z owych tysiąca zostało jakoby dziesięciu ludzi bladych i strasznych
  z postaci.
  
  A przybliżywszy się Aniołowie, ujrzeli ich przy stosie wielkim z drzewa,
  na którym leżał trup człowieczy.
  
  I wzdrygnąwszy się rzekli: ludzie co czynicie? Azaż to jest ofiara
  Bogom piekielnym.
  
  Odpowiedział im na to człowiek najstarszy: Zaprawdę, że ofiarą naszą
  jest trup, a Bogiem który go przyjmie jest głód.
  
  Zrobiliśmy rzecz równą z naszego spółeczeństwa, a rządził nami los,
  nie zaś żaden pan ziemski, ani króle.
  
  A cóż więc mieliśmy czynić z wnętrznościami naszémi, i z gniazdem
  węży które nam gryzło wnętrzności.
  
  Czy Bóg pamiętał o nas? i dał nam umrzeć w ojczyźnie i w ziemi
  gdzieśmy się urodzili?
  
  Nie! Uczynił nas ludem Kaimów i ludem Samojedów... Przeklęty!
  
  Tak mówił ów człowiek i ocierał usta, na których była krew świeża!
  A na to zaś Anieli:
  
  Nawróćcie się, rzekli: i proście Boga! albowiem pokażemy wam znak
  jego gniewu ten sam, który był niegdyś znakiem przebaczenia.
  
  I roześmieli się głośno ci ludzie, nie wiedząc że z Aniołami
  rozmawiali, i rzekli: jakiż jest znak?
  
  A wyciągnąwszy rękę Anieli, pokazali na wielka tęczę która
  przebiegła i położyła się na półowicy chmurnych niebios, mówiąc:
  Oto ten jest.
  
  I straszliwe przerażenie zdjęło te ludojady na widok rzeczy tak
  pięknéj i błyszczącéj, któréj Bóg użył na znak swego
  rozgniewania.
  
  A usta ich były otwarte, a języki czarne jak węgiel, a oczy ich
  jakoby szklanne nie odwracały się od niebieskich kolorów.
  
  I w zadziwieniu wyrzekli imię Chrystusa i poupadali martwi.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ XV.
  
  
  Tego samego dnia, przed wschodem słońca, siedział Anhelli na bryle
  lodu, na miéjscu pustém, i ujrzał zbliżających się ku sobie dwóch
  młodzieńców.
  
  Po wietrze lekkim który szedł od nich, poczuł że byli od Boga,
  i czekał co mu zwiastować będą, spodziewając się że śmierć.
  
  A gdy go pozdrowili jak ziemscy ludzie, rzekł: poznałem was, nie
  kryjcie się; Aniołami jesteście.
  
  Przychodzicie-li pocieszyć mnie? Czy sprzeczać się ze smutkiem
  który się nauczył w samotności milczenia?
  
  I rzekli mu ci młodzieńcy: oto przyszliśmy ci zwiastować że
  dzisiéjsze słońce wstanie jeszcze, lecz jutrzejsze nie pokaże się
  nad ziemią.
  
  Przyszliśmy ci zwiastować ciemność zimową i większą okropność niż
  jacy ludzie doznali kiedy; samotność w ciemnościach.
  
  Przyszliśmy ci zwiastować, że bracia twoi pomarli, jedząc trupy
  i będąc wściekli od krwi ludzkiéj: a ty jesteś ostatni.
  
  A jesteśmy ci sami, którzy przed wiekiem przyszli do chaty kołodzieja
  i usiedli za jego stołem w cieniu lip pachnących.
  
  Lud wasz wtenczas, był jako człowiek który się budzi i powiada sobie:
  oto mnie rzecz miła czeka o południu i weselić się będę wieczorem...
  
  Zwiastowaliśmy wam nadzieję, a teraz przyszliśmy zwiastować koniec
  i nieszczęście, a Bóg nie kazał nam wyjawić przeszłości.
  
  I rzekł im odpowiadając Anhelli: zaprawdę, urągacie mi mówiąc
  o Piaście i o początku, wtenczas kiedy ja czekam śmierci a w życiu
  mojém widziałem tylko nędzę!
  
  Czy przyszliście przerazić mnie wołając: ciemności nadchodzą! Na
  cóż wam przerażać tego co cierpi? nie dosyćże jest przerażenia
  w grobowcu?
  
  Życie moje zaczęło się od przerażenia. Ojciec mój umarł śmiercią
  synów ojczyzny, zamordowany; a matka moja umarła z boleści po nim,
  a jam był pogrobowcem.
  
  Pierwsza lilija na grobie ojca mego jest moją rówienniczką,
  a pierwsza róża na grobie matki mojéj była mi siostrą młodszą.
  
  Oto mię w kołysce owionęła woń krwi ojcowskiej, i wyrosłem z twarzą
  smutną i przelęknioną.
  
  A gdym usiadał dzieckiem na kolanach u ludzi obcych, to gadałem
  wyrazami przerażenia z ciemnością, a liść jesienny szumiący
  z wichrami rozumiałem co szeptał.
  
  Nad kołyską moją był przestrach; więc niech przynajmniéj sam smutek
  cichy będzie w godzinę śmierci.
  
  Idźcie! i powiedzcie Bogu, że jeżeli ofiara duszy przyjętą jest,
  oddaję ją, i zgadzam się aby umarła.
  
  Taki mam smutek w sercu, że mi światła Anielskie w przyszłości
  natrętnémi są, a obojętny jestem na wieczność, a nawet znużony
  jestem i chcę zasnąć.
  
  A choć Bóg wié że jestem czysty na duszy i nieskalany żadnym
  grzechem podłym--oto powiedzcie mu że jeżeli chce ofiary z duszy
  mojéj... to ją dam.
  
  I przerwali mu Anieli mówiąc: gubisz się... żądanie człowieka jest
  sądem na niego.
  
  A wieszli ty, czy od spokojności twojéj nie zależy żywot jaki, a może
  żywot i los milijonów.
  
  Możeś jest wybrany na ofiarę spokojną, a chcesz się zamienić w piorun
  gwałtowny i być rzuconym w ciemność dla przestrachu zgrai?
  
  I ukorzył się Anhelli mówiąc: Anieli przebaczcie mi! uniosłem się,
  i skrzydła myśli moich uniosły mnie.
  
  Więc będę cierpiał jak dawniéj: oto język mój rodzinny i mowa ludzka
  zostanie we mnie jak harfa z porwanemi strónami... do kogoż mówić
  będę?...
  
  Ciemność będzie towarzyszem moim i krajem moim.
  
  A oczy moje, jak służebnice które przestają pracować dla braku oliwy
  w lampie wieczornéj.
  
  A wzrok mój, jak gołębie latające po nocy, które się tłuką o drzewa
  i skały piersią zlęknioną.
  
  Płomieniste koła urodzą się w mozgu moim, i staną przed oczyma, jak
  wierne sługi idące z latarniami przed panem.
  
  I wyciągnę ręce w ciemności, aby ułowić którą z plam płomienistych
  jak człowiek obłąkany.
  
  Lecz okropności ziemi są niczém, zgryzota moja dla ojczyzny
  okropniéjszą jest. Cóż uczynić?
  
  O! dajcie mi moc milijona ludzi, a potém mękę milijona tych którzy
  są w piekle.
  
  Czemużem się targał i męczył dla rzeczy będącéj szaleństwem? czemu
  nie żyłem spokojnie?
  
  Rzuciłem się w rzekę nieszczęścia i fala jéj zaniosła mnie daleko
  i już nie wrócę--Nigdy!
  
  A znowu przerwali mu Anieli, mówiąc: oto się raz uniosłeś aż do
  bluźnierstwa przeciwko duszy własnéj, a teraz bluznisz przeciwko
  woli która była w tobie, kiedyś się poświęcił za ojczyznę.
  
  Jestże jaki zły duch w najczystszych sercach ludzi, który je mięsza
  i przerzuca za kres dobrego?
  
  Ostrzegamy więc ciebie z woli Boskiéj, że za nie wiele godzin umrzesz...
  przeto bądź spokojniejszy.
  
  Usłyszawszy to Anhelli, spuścił głowę i poddał się woli Boskiéj.
  A zaś Aniołowie odeszli.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ XVI.
  
  
  A zostawszy sam Anhelli, zawołał smutnym głosem: więc koniec już!
  
  Cóż robiłem na ziemi? byłże to sen?
  
  A gdy rozmyślał Anhelli o tajemnicach przyszłych, zaczerwieniło się
  niebo i wybuchnęło wspaniałe słońce; a stanąwszy na kręgu ziemskim,
  nie podniosło się czerwone jak ogień.
  
  Korzystały z dnia krótkiego ptaki niebieskie i białe mewy, którym Bóg
  uciekać kazał przed ciemnością, i wielkiemi tłumami leciały jęcząc.
  
  Więc spójrzał na nie Anhelli i zawołał: gdzie wy lecicie o mewy?
  
  I zdawało mu się że w jęku ptaków usłyszał głos odpowiadający mu:
  lecimy do ojczyzny twojéj!
  
  Czy każesz nam pozdrowić kogo? czy usiadłszy nad jakim miłym domem
  zapiać w nocy pieśń nieszczęścia?
  
  Aby się obudziła matka twoja, lub który z krewnych twoich, i zaczęli
  płakać w ciemności z przerażenia:
  
  Myśląc o synie którego pożarła kraina grobowcowa, i o bracie którego
  pochłonęło nieszczęście.
  
  Taki był głos ptaków, i rozkruszyło się serce w Anhellim, i upadł.
  
  A słońce utonęło pod ziemią, i tylko jeszcze najwyżéj lecące ptaki
  świetniały na szafirowém niebie, jak róż białych girlandy ulatujące
  ku południowi.
  
  Anhelli był umarły.
  
  
  
  
  ROZDZIAŁ XVII.
  
  
  W ciemności która była potém, rozwidniła się wielka zorza południowa
  i pożar chmur.
  
  A xiężyc znużony spuszczał się w płomienie niebios, jakoby gołąb'
  biały spadający wieczorem na chatę czerwoną od słońca zachodu.
  
  Eloe siedziała nad ciałem zmarłego, z gwiazdą melancholiczną na
  rozpuszczonych włosach.
  
  I oto nagle z płomienistéj zorzy wystąpił rycerz na koniu, zbrojny
  cały i leciał z okropnym tententem.
  
  Śnieg szedł przed nimi przed piersią konia, jak fala zapieniona przed
  łodzią.
  
  A w ręku rycerza była chorągiew, a na niéj trzy ogniste litery paliły
  się.
  
  I przyleciawszy ów rycerz nad trupa, zawołał grżmiącym głosem: tu
  był żołnierz, niech wstanie!
  
  Niech siada na koń, ja go poniosę prędzéj niż burza, tam gdzie się
  rozweseli w ogniu.
  
  Oto zmartwychwstają narody! oto z trupów są bruki miast! oto lud
  przeważa!
  
  Nad krwawemi rzekami i na krużgankach pałacowych stoją bladzi królowie,
  trzymajcie szaty na piersiach szkarłatne, aby zakryć pierś przed kulą
  świszczącą i przed wichrem zemsty ludzkiéj.
  
  Korony ich ulatują z głów, jak orły niebieskie, i czaszki królów są
  odkryte.
  
  Bóg rzuca pioruny na głowy siwe i na obnażone z koron czoła.
  
  Kto ma duszę, niech wstanie! niech żyje! bo jest czas żywota dla ludzi
  silnych.
  
  Tak mówił rycerz, a Eloe powstawszy z nad trupa, rzekła: rycerzu nie
  budź go bo śpi.
  
  On był przeznaczony na ofiarę, nawet na ofiarę serca. Rycerzu, leć
  daléj, nie budź go.
  
  Jam jest w części odpowiedzialna, że serce jego nie było tak czyste jak
  dyamentowe źródło, i tak wonne jak lilije wiosenne.
  
  To ciało do mnie należy, i to serce mojém było. Rycerzu koń twój
  tentni, leć daléj!
  
  I poleciał ów rycerz ognisty z szumem, jakoby burzy wielkiéj; a Eloe
  usiadła nad ciałem martwego.
  
  I uradowała się że serce jego nie obudziło się na głos rycerza i że
  już spoczywał.
  
  
  
  W DRUKARNI BOURGOGNE ET MARTINET, RUE JACOB, N^o 30
  
  
  
  
  UWAGI DO WYDANIA ELEKTRONICZNEGO.
  
  Zachowano oryginalną ortografię i interpunkcję (tudzież jej brak),
  poza wymienionymi niżej drobnymi poprawkami, które wyglądały na błędy
  drukarskie w wydaniu pierwotnym.
  
  +--------+-----------------+------------------+------------------------+
  | strona | tekst pierwotny | tekst poprawiony | wyjaśnienie            |
  +--------+-----------------+------------------+------------------------+
  |   7    | niémi           | niemi            | "é" zamieniono na "e", |
  |        |                 |                  | na podstawie innych    |
  |        |                 |                  | wystąpień słowa        |
  |        |                 |                  | w tekście.             |
  +--------+-----------------+------------------+------------------------+
  |  50    | Modlmy          | Módlmy           | "o" zamieniono na "ó". |
  +--------+-----------------+------------------+------------------------+
  |  72    | mówiąc.         | mówiąc:          | Kropkę poprawiono      |
  |        |                 |                  | na dwukropek.          |
  +--------+-----------------+------------------+------------------------+
  |  87    |drzwi które,     | drzwi, które     | Zmieniono położenie    |
  |        |                 |                  | przecinka.             |
  +--------+-----------------+------------------+------------------------+
  |  91    | Bog             | Bóg              | "o" zamieniono na "ó". |
  +--------+-----------------+------------------+------------------------+
  |  92    | imie            | imię             | "e" zamieniono na "ę". |
  +--------+-----------------+------------------+------------------------+
  
  Niektóre słowa w tekście występują w różnej pisowni, nie udało mi
  się jednak ustalić, która z nich jest poprawna. Poniżej zamieszczona
  została lista tych wyrazów (liczby w nawiasach oznaczają liczbę
  wystąpień danej wersji).
  
  +--------------------------+--------------------------+
  |  piękniéjsza (1)         |  piękniejsza (1)         |
  +--------------------------+--------------------------+
  |  miéjsce (2)             |  miejsce (4)             |
  +--------------------------+--------------------------+
  |  miéjscu (1)             |  miejscu (1)             |
  +--------------------------+--------------------------+
  | podniosłszy (2)          |  podniósłszy (2)         |
  +--------------------------+--------------------------+
  | wié (1)                  |  wie (1)                 |
  +----------------+---------+--------+-----------------+
  | spojrzał (1)   |  spójrzał (2)    |  spójrzała (1)  |
  +----------------+------------------+-----------------+
  
  
  
  
  
  
  End of the Project Gutenberg EBook of Anhelli, by Juliusz Slowacki