text: Produced by Pawel Sobkowiak and Polska Biblioteka Internetowa
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  BRUNO SCHULZ SKLEPY CYNAMONOWE
  
  
  
  
  
  Spis tresci:
  
  
  
  SIERPIEŃ  NAWIEDZENIE PTAKI MANEKINY  TRAKTAT O MANEKINACH ALBO WTÓRA
  
  KSIĘGA RODZAJU  TRAKTAT O MANEKINACH Ciąg dalszy  TRAKTAT O MANEKINACH
  
  Dokończenie  NEMROD  PAN  PAN KAROL  SKLEPY CYNAMONOWE   ULICA KROKODYLI
  
  KARAKONY  WICHURA  NOC WIELKIEGO SEZONU
  
  
  
  
  
  
  
  
  
                                        SIERPIEŃ
  
  
  
                                              1
  
  
  
   W lipcu ojciec mój wyjeżdżał do wód i zostawiał mnie z matką i
  
  starszym bratem na pastwę białych od żaru i oszołamiających dni letnich.
  
  Wertowaliśmy, odurzeni światłem, w tej wielkiej księdze wakacji, której
  
  wszystkie karty pałały od blasku i miały na dnie słodki do omdlenia
  
  miąższ złotych gruszek. Adela wracała w świetliste poranki, jak Pomona z
  
  ognia dnia rozżagwionego, wysypując z koszyka barwną urodę słońca - 
  
  lśniące, pełne wody pod przejrzystą skórką czereśnie, tajemnicze, czarne
  
  wiśnie, których woń przekraczała to, co ziszczało się w smaku; morele, w
  
  których miąższu złotym był rdzeń długich popołudni; a obok tej czystej
  
  poezji owoców wyładowywała nabrzmiałe siłą i pożywnością płaty mięsa z
  
  klawiaturą żeber cielęcych, wodorosty jarzyn, niby zabite głowonogi i
  
  meduzy - surowy materiał obiadu o smaku jeszcze nie uformowanym i
  
  jałowym, wegetatywne i telluryczne ingrediencje obiadu o zapachu dzikim
  
  i polnym. Przez ciemne mieszkanie na pierwszym piętrze kamienicy w rynku
  
  przechodziło co dzień na wskroś całe wielkie lato: cisza drgających
  
  słojów powietrznych, kwadraty blasku śniące żarliwy swój sen na
  
  podłodze; melodia katarynki, dobyta z najgłębszej złotej żyły dnia; dwa,
  
  trzy takty refrenu, granego gdzie na fortepianie, wciąż na nowo,
  
  mdlejące w słońcu na białych trotuarach, zagubione w ogniu dnia
  
  głębokiego. Po sprzątaniu Adela zapuszczała cień na pokoje, zasuwając
  
  płócienne story. Wtedy barwy schodziły o oktawę głębiej, pokój napełniał
  
  się cieniem, jakby pogrążony w światło głębi morskiej, jeszcze mętniej
  
  odbity w zielonych zwierciadłach, a cały upał dnia oddychał na storach,
  
  lekko falujących od marzeń południowej godziny. W sobotnie popołudnia
  
  wychodziłem z matką na spacer. Z półmroku sieni wstępowało się od razu w
  
  słoneczną kąpiel dnia. Przechodnie, brodząc w złocie, mieli oczy
  
  zmrużone od żaru, jakby zalepione miodem, a podciągnięta górna warga
  
  odsłaniała im dziąsła i zęby. I wszyscy brodzący w tym dniu złocistym
  
  mieli ów grymas skwaru, jak gdyby słońce nałożyło swym wyznawcom jedną i
  
  tę samą maskę - złotą maskę bractwa słonecznego; i wszyscy, którzy szli
  
  dziś ulicami, spotykali się, mijali, starcy i młodzi, dzieci i kobiety,
  
  pozdrawiali się w przejściu tą maską, namalowaną grubą, złotą farbą na
  
  twarzy, szczerzyli do siebie ten grymas bakchiczny - barbarzyńską maskę
  
  kultu pogańskiego. Rynek był pusty i żółty od żaru, wymieciony z kurzu
  
  gorącymi wiatrami, jak biblijna pustynia. Cierniste akacje, wyrosłe z
  
  pustki żółtego placu, kipiały nad nim jasnym listowiem, bukietami
  
  szlachetnie uczłonkowanych filigranów zielonych, jak drzewa na starych
  
  gobelinach. Zdawało się, że te drzewa afektują wicher, wzburzając
  
  teatralnie swe korony, ażeby w patetycznych przegięciach ukazać
  
  wytworność wachlarzy listnych o srebrzystym podbrzuszu, jak futra
  
  szlachetnych lisic. Stare domy, polerowane wiatrami wielu dni, zabawiały
  
  się refleksami wielkiej atmosfery, echami, wspomnieniami barw,
  
  rozproszonymi w głębi kolorowej pogody. Zdawało się, że całe generacje
  
  dni letnich (jak cierpliwi sztukatorzy, obijający stare fasady z pleśni
  
  tynku) obtłukiwały kłamliwą glazurę, wydobywając z dnia na dzień
  
  wyraźniej prawdziwe oblicze domów, fizjonomię losu i życia, które
  
  formowało je od wewnątrz. Teraz okna, oślepione blaskiem pustego placu,
  
  spały; balkony wyznawały niebu swą pustkę; otwarte sienie pachniały
  
  chłodem i winem. Kupka obdartusów, ocalała w kącie rynku przed płomienną
  
  miotłą upału, oblegała kawałek muru, doświadczając go wciąż na nowo
  
  rzutami guzików i monet, jak gdyby z horoskopu tych metalowych krążków
  
  odczytać można było prawdziwą tajemnicę muru, porysowanego hieroglifami
  
  rys i pęknięć. Zresztą rynek był pusty. Oczekiwało się, że przed tę sień
  
  sklepioną z beczkami winiarza podjedzie w cieniu chwiejących się akacyj
  
  osiołek Samarytanina, prowadzony za uzdę, a dwóch pachołków zwlecze
  
  troskliwie chorego męża z rozpalonego siodła, ażeby go po chłodnych
  
  schodach wnieść ostrożnie na pachnące szabasem piętro. Tak wędrowaliśmy
  
  z matką przez dwie słoneczne strony rynku, wodząc nasze załamane cienie
  
  po wszystkich domach, jak po klawiszach. Kwadraty bruku mijały powoli
  
  pod naszymi miękkimi i płaskimi krokami - jedne bladoróżowe jak skóra
  
  ludzka, inne złote i sine, wszystkie płaskie, ciepłe, aksamitne na
  
  słońcu, jak jakie twarze słoneczne, zadeptane stopami aż do niepoznaki,
  
  do błogiej nicości. Aż wreszcie na rogu ulicy Stryjskiej weszliśmy w
  
  cień apteki. Wielka bania z sokiem malinowym w szerokim oknie aptecznym
  
  symbolizowała chłód balsamów, którym każde cierpienie mogło się tam
  
  ukoić. I po paru jeszcze domach ulica nie mogła już utrzymać nadal
  
  decorum miasta, jak chłop, który wracając do wsi rodzimej, rozdziewa się
  
  po drodze z miejskiej swej elegancji, zamieniając się powoli, w miarę
  
  zbliżania do wsi, w obdartusa wiejskiego. Przedmiejskie domki tonęły
  
  wraz z oknami, zapadnięte w bujnym i zagmatwanym kwitnieniu małych
  
  ogródków. Zapomniane przez wielki dzień, pleniły się bujnie i cicho
  
  wszelkie ziela, kwiaty i chwasty, rade z tej pauzy, którą prześnić mogły
  
  za marginesem czasu, na rubieżach nieskończonego dnia. Ogromny
  
  słonecznik, wydźwignięty na potężnej łodydze i chory na elephantiasis,
  
  czekał w żółtej żałobie ostatnich, smutnych dni żywota, uginając się pod
  
  przerostem potwornej korpulencji. Ale naiwne przedmiejskie dzwonki i
  
  perkalikowe, niewybredne kwiatuszki stały bezradne w swych
  
  nakrochmalonych, różowych i białych koszulkach, bez zrozumienia dla
  
  wielkiej tragedii słonecznika.
  
  
  
                                            2 
  
  
  
  Splątany gąszcz traw, chwastów, zielska i bodiaków buzuje w ogniu
  
  popołudnia. Huczy rojowiskiem much popołudniowa drzemka ogrodu. Złote
  
  ciernisko krzyczy w słońcu, jak ruda szarańcza; w rzęsistym deszczu
  
  ognia wrzeszczą świerszcze; strąki nasion eksplodują cicho, jak koniki
  
  polne. A ku parkanowi kożuch traw podnosi się wypukłym garbem-pagórem,
  
  jak gdyby ogród obrócił się we śnie na drugą stronę i grube jego,
  
  chłopskie bary oddychają ciszą ziemi. Na tych barach ogrodu niechlujna,
  
  babska bujność sierpnia wyolbrzymiała w głuche zapadliska ogromnych
  
  łopuchów, rozpanoszyła się płatami włochatych blach listnych, wybujałymi
  
  ozorami mięsistej zieleni. Tam te wyłupiaste pałuby łopuchów wybałuszyły
  
  się jak babska szeroko rozsiadłe, na wpół pożarte przez własne oszalałe
  
  spódnice. Tam sprzedawał ogród za darmo najtańsze krupy dzikiego bzu,
  
  śmierdzącą mydłem, grubą kaszę babek, dziką okowitę mięty i wszelką
  
  najgorszą tandetę sierpniową. Ale po drugiej stronie parkanu, za tym
  
  matecznikiem lata, w którym rozrosła się głupota zidiociałych chwastów,
  
  było śmietnisko zarosłe dziko bodiakiem. Nikt nie wiedział, że tam
  
  właśnie odprawiał sierpień tego lata swoją wielką pogańską orgię. Na tym
  
  śmietnisku, oparte o parkan i zarośnięte dzikim bzem, stało łóżko
  
  skretyniałej dziewczyny Tłui. Tak nazywaliśmy ją wszyscy. Na kupie
  
  śmieci i odpadków, starych garnków, pantofli, rumowiska i gruzu stało
  
  zielono pomalowane łóżko, podparte zamiast brakującej nogi dwiema
  
  starymi cegłami. Powietrze nad tym rumowiskiem, zdziczałe od żaru, cięte
  
  błyskawicami lśniących much końskich, rozwścieczonych słońcem,
  
  trzeszczało jak od nie widzianych grzechotek, podniecając do szału.
  
  Tłuja siedzi przykucnięta wród żółtej pościeli i szmat. Wielka jej
  
  głowa jeży się wiechciem czarnych włosów. Twarz jej jest kurczliwa jak
  
  miech harmonii. Co chwila grymas płaczu składa tę harmonię w tysiąc
  
  poprzecznych fałd, a zdziwienie rozciąga ją z powrotem, wygładza fałdy,
  
  odsłania szparki drobnych oczu i wilgotne dziąsła z żółtymi zębami pod
  
  ryjowatą, mięsistą wargą. Mijają godziny pełne żaru i nudy, podczas
  
  których Tłuja gaworzy półgłosem, drzemie, zrzędzi z cicha i chrząka.
  
  Muchy obsiadają nieruchomą gęstym rojem. Ale z nagła ta cała kupa
  
  brudnych gałganów, szmat i strzępów zaczyna poruszać się, jakby ożywiona
  
  chrobotem lęgnących się w niej szczurów. Muchy budzą się spłoszone i
  
  podnoszą wielkim, huczącym rojem, pełnym wciekłego bzykania, błysków i
  
  migotań. I podczas gdy gałgany zsypują się na ziemię i rozbiegają po
  
  śmietnisku jak spłoszone szczury, wygrzebuje się z nich, odwija zwolna
  
  jądro, wyłuszcza się rdzeń śmietniska: na wpół naga i ciemna kretynka
  
  dźwiga się powoli i staje, podobna do bożka pogańskiego, na krótkich
  
  dziecinnych nóżkach, a z napęczniałej napływem złości szyi, z
  
  poczerwieniałej, ciemniejącej od gniewu twarzy, na której jak malowidła
  
  barbarzyńskie wykwitają arabeski nabrzmiałych żył, wyrywa się wrzask
  
  zwierzęcy, wrzask chrapliwy, dobyty ze wszystkich bronchij i piszczałek
  
  tej półzwierzęcej-półboskiej piersi. Bodiaki, spalone słońcem, krzyczą,
  
  łopuchy puchną i pysznią się bezwstydnym mięsem, chwasty ślinią się
  
  błyszczącym jadem, a kretynka, ochrypła od krzyku, w konwulsji dzikiej
  
  uderza mięsistym łonem z wściekłą zapalczywością w pień bzu dzikiego,
  
  który skrzypi cicho pod natarczywością tej rozpustnej chuci, zaklinany
  
  całym tym nędzarskim chórem do wynaturzonej, pogańskiej płodności. Matka
  
  Tłui wynajmuje się gospodyniom do szorowania podłóg. Jest to mała, żółta
  
  jak szafran kobieta i szafranem zaprawia też podłogi, jodłowe stoły,
  
  ławy i szlabany, które w izbach ubogich ludzi zmywa. Raz zaprowadziła
  
  mnie Adela do domu tej starej Maryki. Była wczesna poranna godzina,
  
  weszliśmy do małej izby niebiesko bielonej, z ubitą polepą glinianą na
  
  podłodze, na której leżało wczesne słońce, jaskrawożółte w tej ciszy
  
  porannej, odmierzanej przeraźliwym szczękiem chłopskiego zegara na
  
  ścianie. W skrzyni na słomie leżała głupia Maryka, blada jak opłatek i
  
  cicha jak rękawiczka, z której wysunęła się dłoń. I jakby korzystając z
  
  jej snu, gadała cisza, żółta, jaskrawa, zła cisza, monologowała, kłóciła
  
  się, wygadywała głośno i ordynarnie swój maniacki monolog. Czas Maryki
  
  - czas więziony w jej duszy, wystąpił z niej straszliwie rzeczywisty i
  
  szedł samopas przez izbę, hałaśliwy, huczący, piekielny, rosnący w
  
  jaskrawym milczeniu poranka z głośnego młyna-zegara, jak zła mąka, sypka
  
  mąka, głupia mąka wariatów.
  
  
  
                                                  3
  
  
  
   W jednym z tych domków, otoczonym sztachetami brązowej barwy, tonącym
  
  w bujnej zieleni ogródka, mieszkała ciotka Agata. Wchodząc do niej,
  
  mijaliśmy w ogrodzie kolorowe szklane kule, tkwiące na tyczkach, różowe,
  
  zielone i fioletowe, w których zaklęte były całe świetlane i jasne
  
  światy, jak te idealne i szczęśliwe obrazy zamknięte w niedościgłej
  
  doskonałości baniek mydlanych. W półciemnej sieni ze starymi
  
  oleodrukami, pożartymi przez pleśń i oślepłymi od starości,
  
  odnajdowaliśmy znany nam zapach. W tej zaufanej starej woni mieściło się
  
  w dziwnie prostej syntezie życie tych ludzi, alembik rasy, gatunek krwi
  
  i sekret ich losu, zawarty niedostrzegalnie w codziennym mijaniu ich
  
  własnego, odrębnego czasu. Stare, mądre drzwi, których ciemne
  
  westchnienia wpuszczały i wypuszczały tych ludzi, milczący świadkowie
  
  wchodzenia i wychodzenia matki, córek i synów-otworzyły się bezgłośnie
  
  jak odrzwia szafy i weszliśmy w ich życie. Siedzieli jakby w cieniu
  
  swego losu i nie bronili się - w pierwszych niezręcznych gestach
  
  wydali nam swoją tajemnicę. Czyż nie byliśmy krwią i losem spokrewnieni z
  
  nimi? Pokój był ciemny i aksamitny od granatowych obić ze złotym
  
  deseniem, lecz echo dnia płomiennego drgało i tutaj jeszcze mosiądzem na
  
  ramach obrazów, na klamkach i listwach złotych, choć przepuszczone przez
  
  gęstą zieleń ogrodu. Spod ściany podniosła się ciotka Agata, wielka i
  
  bujna, o mięsie okrągłym i białym, centkowanym rudą rdzą piegów.
  
  Przysiedliśmy się do nich, jakby na brzeg ich losu, zawstydzeni trochę
  
  tą bezbronnością, z jaką wydali się nam bez zastrzeżeń, i piliśmy wodę z
  
  sokiem różanym, napój przedziwny, w którym znalazłem jakby najgłębszą
  
  esencję tej upalnej soboty. Ciotka narzekała. Był to zasadniczy ton jej
  
  rozmów, głos tego mięsa białego i płodnego, bujającego już jakby poza
  
  granicami osoby, zaledwie luźnie utrzymywanej w skupieniu, w więzach
  
  formy indywidualnej, i nawet w tym skupieniu już zwielokrotnionej,
  
  gotowej rozpaść się, rozgałęzić, rozsypać w rodzinę. Była to płodność
  
  niemal samoródcza, kobiecość pozbawiona hamulców i chorobliwie wybujała.
  
  Zdawało się, że sam aromat męskości, zapach dymu tytoniowego, dowcip
  
  kawalerski mógł dać impuls tej zaognionej kobiecości do rozpustnego
  
  dzieworództwa. I właściwie wszystkie jej skargi na męża, na służbę, jej
  
  troski o dzieci były tylko kapryszeniem i dąsaniem się nie zaspokojonej
  
  płodności, dalszym ciągiem tej opryskliwej, gniewnej i płaczliwej
  
  kokieterii, którą nadaremnie doświadczała męża. Wuj Marek, mały,
  
  zgarbiony, o twarzy wyjałowionej z płci, siedział w swym szarym
  
  bankructwie, pogodzony z losem, w cieniu bezgranicznej pogardy, w którym
  
  zdawał się wypoczywać. W jego szarych oczach tlił się daleki żar ogrodu,
  
  rozpięty w oknie. Czasem próbował słabym ruchem robić jakie
  
  zastrzeżenia, stawiać opór, ale fala samowystarczalnej kobiecości
  
  odrzucała na bok ten gest bez znaczenia, przechodziła triumfalnie mimo
  
  niego, zalewała szerokim swym strumieniem słabe podrygi męskości. Było
  
  coś tragicznego w tej płodności niechlujnej i nieumiarkowanej, była
  
  nędza kreatury walczącej na granicy nicości i śmierci, był jakiś heroizm
  
  kobiecości triumfującej urodzajnością nawet nad kalectwem natury, nad
  
  insuficjencją mężczyzny. Ale potomstwo ukazywało rację tej paniki
  
  macierzyńskiej, tego szału rodzenia, który wyczerpywał się w płodach
  
  nieudanych, w efemerycznej generacji fantomów bez krwi i twarzy. Weszła
  
  Łucja, średnia, z głową nazbyt rozkwitłą i dojrzałą na dziecięcym i
  
  pulchnym ciele o mięsie białym i delikatnym. Podała mi rączkę lalkowatą,
  
  jakby dopiero pączkującą, i zakwitła od razu całą twarzą, jak piwonia
  
  przelewająca się pełnią różową. Nieszczęśliwa z powodu swych rumieńców,
  
  które bezwstydnie mówiły o sekretach menstruacji, przymykała oczy i
  
  płoniła się jeszcze bardziej pod dotknięciem najobojętniejszego pytania,
  
  gdyż każde zawierało tajną aluzję do jej nadwrażliwego panieństwa. Emil,
  
  najstarszy z kuzynów, z jasnoblond wąsem, z twarzą, z której życie zmyło
  
  jakby wszelki wyraz, spacerował tam i z powrotem po pokoju, z rękami w
  
  kieszeniach fałdzistych spodni. Jego strój elegancki i drogocenny nosił
  
  piętno egzotycznych krajów, z których powrócił. Jego twarz, zwiędła i
  
  zmętniała, zdawała się z dnia na dzień zapominać o sobie, stawać się
  
  białą pustą ścianą z bladą siecią żyłek, w których jak linie na zatartej
  
  mapie plątały się gasnące wspomnienia tego burzliwego i zmarnowanego
  
  życia. Był mistrzem sztuk karcianych, palił długie, szlachetne fajki i
  
  pachniał dziwnie zapachem dalekich krajów. Z wzrokiem wędrującym po
  
  dawnych wspomnieniach opowiadał dziwne anegdoty, które w pewnym punkcie
  
  urywały się nagle, rozprzęgały i rozwiewały w nicość. Wodziłem za nim
  
  tęsknym wzrokiem, pragnąc, by zwrócił na mnie uwagę i wybawił mnie z
  
  udręki nudów. I w samej rzeczy zdawało mi się, że mrugnął na mnie
  
  oczyma, wychodząc do drugiego pokoju. Podążyłem za nim. Siedział nisko
  
  na małej kozetce, z kolanami krzyżującymi się niemal na wysokości głowy,
  
  łysej jak kula bilardowa. Zdawało się, że to ubranie samo leży,
  
  fałdziste, zmięte, przerzucone przez fotel. Twarz jego była jak
  
  tchnienie twarzy - smuga, którą nieznany przechodzień zostawił w
  
  powietrzu. Trzymał w bladych, emaliowanych błękitnie dłoniach portfel, w
  
  którym coś oglądał. Z mgły twarzy wyłoniło się z trudem wypukłe bielmo
  
  bladego oka, wabiąc mnie figlarnym mruganiem. Czułem doń nieprzepartą
  
  sympatię. Wziął mnie między kolana i tasując przed mymi oczyma wprawnymi
  
  dłońmi fotografie, pokazywał wizerunki nagich kobiet i chłopców w
  
  dziwnych pozycjach. Stałem oparty o niego bokiem i patrzyłem na te
  
  delikatne ciała ludzkie dalekimi, niewidzącymi oczyma, gdy fluid
  
  niejasnego wzburzenia, którym nagle zmętniało powietrze, doszedł do mnie
  
  i zbiegł mię dreszczem niepokoju, falą nagłego zrozumienia. Ale
  
  tymczasem ta mgiełka umiechu, która się zarysowała pod miękkim i
  
  pięknym jego wąsem, zawiązek pożądania, który napiął się na jego
  
  skroniach pulsującą żyłą, natężenie trzymające przez chwilę jego rysy w
  
  skupieniu - upadły z powrotem w nicość i twarz odeszła w nieobecnoć,
  
  zapomniała o sobie, rozwiała się,
  
  
  
  
  
                                 NAWIEDZENIE 
  
  
  
                                         1 
  
  
  
  Już wówczas miasto nasze popadało coraz bardziej w
  
  chroniczną szarość zmierzchu, porastało na krawędziach liszajem cienia,
  
  puszystą pleśnią i mchem koloru żelaza. Ledwo rozpowity z brunatnych
  
  dymów i mgieł poranka - przechylał się dzień od razu w niskie
  
  bursztynowe popołudnie, stawał się przez chwilę przezroczysty i złoty
  
  jak ciemne piwo, ażeby potem zejść pod wielokrotnie rozczłonkowane,
  
  fantastyczne sklepienia kolorowych i rozległych nocy. Mieszkaliśmy w
  
  rynku, w jednym z tych ciemnych domów o pustych i ślepych fasadach,
  
  które tak trudno od siebie odróżnić. Daje to powód do ciągłych omyłek.
  
  Gdyż wszedłszy raz w niewłaściwą sień na niewłaściwe schody, dostawało
  
  się zazwyczaj w prawdziwy labirynt obcych mieszkań, ganków,
  
  niespodzianych wyjść na obce podwórza i zapominało się o początkowym
  
  celu wyprawy, ażeby po wielu dniach, wracając z manowców dziwnych i
  
  splątanych przygód, o jakimś szarym świcie przypomnieć sobie wśród
  
  wyrzutów sumienia dom rodzinny. Pełne wielkich szaf, głębokich kanap,
  
  bladych luster i tandetnych palm sztucznych mieszkanie nasze coraz
  
  bardziej popadało w stan zaniedbania wskutek opieszałości matki,
  
  przesiadującej w sklepie, i niedbalstwa smukłonogiej Adeli, która nie
  
  nadzorowana przez nikogo, spędzała dnie przed lustrami na rozwlekłej
  
  toalecie, zostawiając wszędzie ślady w postaci wyczesanych włosów,
  
  grzebieni, porzuconych pantofelków i gorsetów. Mieszkanie to nie
  
  posiadało określonej liczby pokojów, gdyż nie pamiętano, ile z nich
  
  wynajęte było obcym lokatorom. Nieraz otwierano przypadkiem którąś z
  
  tych izb zapomnianych i znajdowano ją pustą; lokator dawno się
  
  wyprowadził, a w nietkniętych od miesięcy szufladach dokonywano
  
  niespodzianych odkryć. W dolnych pokojach mieszkali subiekci i nieraz w
  
  nocy budziły nas ich jęki, wydawane pod wpływem zmory sennej. W zimie
  
  była jeszcze na dworze głucha noc, gdy ojciec schodził do tych zimnych i
  
  ciemnych pokojów, płosząc przed sobą świecą stada cieni, ulatujących
  
  bokami po podłodze i ścianach; szedł budzić ciężko chrapiących z
  
  twardego jak kamień snu. W świetle pozostawionej przezeń świecy wywijali
  
  się leniwie z brudnej pościeli, wystawiali, siadając na łóżkach, bose i
  
  brzydkie nogi i z skarpetką w ręce oddawali się jeszcze przez chwilę
  
  rozkoszy ziewania - ziewania przeciągniętego aż do lubieżności, do
  
  bolesnego skurczu podniebienia, jak przy tęgich wymiotach. W kątach
  
  siedziały nieruchomo wielkie karakony, wyogromnione własnym cieniem,
  
  którym obarczała każdego płonąca świeca i który nie odłączał się od nich
  
  i wówczas, gdy który z tych płaskich, bezgłowych kadłubów z nagła
  
  zaczynał biec niesamowitym, pajęczym biegiem. W tym czasie ojciec mój
  
  zaczął zapadać na zdrowiu. Bywało już w pierwszych tygodniach tej
  
  wczesnej zimy, że spędzał dnie całe w łóżku, otoczony flaszkami,
  
  pigułkami i księgami handlowymi, które mu przynoszono z kontuaru. Gorzki
  
  zapach choroby osiadał na dnie pokoju, którego tapety gęstwiały
  
  ciemniejszym splotem arabesek. Wieczorami, gdy matka przychodziła ze
  
  sklepu, bywał podniecony i skłonny do sprzeczek, zarzucał jej
  
  niedokładności w prowadzeniu rachunków, dostawał wypieków i zapalał się
  
  do niepoczytalności. Pamiętam, iż raz, obudziwszy się ze snu późno w
  
  nocy, ujrzałem go, jak w koszuli i boso biegał tam i z powrotem po
  
  skórzanej kanapie, dokumentując w ten sposób swą irytację przed bezradną
  
  matką. W inne dni bywał spokojny i skupiony i pogrążał się zupełnie w
  
  swych księgach, zabłąkany głęboko w labiryntach zawiłych obliczeń. Widzę
  
  go w świetle kopcącej lampy, przykucniętego wśród poduszek, pod wielkim
  
  rzeźbionym nadgłowiem łóżka, z ogromnym cieniem od głowy na ścianie,
  
  kiwającego się w bezgłośnej medytacji. Chwilami wynurzał głowę z tych
  
  rachunków, jakby dla zaczerpnięcia tchu, otwierał usta, mlaskał z
  
  niesmakiem językiem, który był suchy i gorzki, i rozglądał się
  
  bezradnie, jakby czegoś szukając. Wówczas bywało, że zbiegał po cichu z
  
  łóżka w kąt pokoju, pod ścianę, na której wisiał zaufany instrument. Był
  
  to rodzaj klepsydry wodnej albo wielkiej fioli szklanej, podzielonej na
  
  uncje i napełnionej ciemnym fluidem. Mój ojciec łączył się z tym
  
  instrumentem długą kiszką gumową, jakby krętą, bolesną pępowiną, i tak
  
  połączony z żałosnym przyrządem - nieruchomiał w skupieniu, a oczy jego
  
  ciemniały, zaś na twarz przybladłą występował wyraz cierpienia czy
  
  jakiej występnej rozkoszy. Potem znów przychodziły dni cichej skupionej
  
  pracy, przeplatanej samotnymi monologami. Gdy tak siedział w świetle
  
  lampy stołowej, wśród poduszek wielkiego łoża, a pokój ogromniał górą w
  
  cieniu umbry, który go łączył z wielkim żywiołem nocy miejskiej za oknem
  
  - czuł, nie patrząc, że przestrzeń obrasta go pulsującą gęstwiną tapet,
  
  pełną szeptów, syków i seplenień. Słyszał, nie patrząc, tę zmowę pełną
  
  porozumiewawczych mrugnięć perskich oczu, rozwijających się wśród
  
  kwiatów małżowin usznych, które słuchały, i ciemnych ust, które się
  
  uśmiechały. Wówczas pogrążał się pozornie jeszcze bardziej w pracę,
  
  liczył i sumował, bojąc się zdradzić ten gniew, który w nim wzbierał, i
  
  walcząc z pokusą, żeby z nagłym krzykiem nie rzucić się na oślep za
  
  siebie i nie pochwycić pełnych garści tych kędzierzawych arabesek, tych
  
  pęków oczu i uszu, które noc wyroiła ze siebie i które rosły i
  
  zwielokrotniały się, wymajaczając coraz nowe pędy i odnogi z
  
  macierzystego pępka ciemności. I uspokajał się dopiero, gdy z odpływem
  
  nocy tapety więdły, zwijały się, gubiły liście i kwiaty i przerzedzały
  
  się jesiennie, przepuszczając dalekie świtanie. Wtedy wśród świergotu
  
  tapetowych ptaków, w żółtym zimowym świcie zasypiał na parę godzin
  
  gęstym, czarnym snem. Od dni, od tygodni, gdy zdawał się być pogrążonym
  
  w zawiłych konto-korrentach - myśl jego zapuszczała się tajnie w
  
  labirynty własnych wnętrzności. Wstrzymywał oddech i nasłuchiwał. I gdy
  
  wzrok jego wracał zbielały i mętny z tamtych głębin, uspokajał go
  
  uśmiechem. Nie wierzył jeszcze i odrzucał jak absurd te uroszczenia, te
  
  propozycje, które nań napierały. Za dnia były to jakby rozumowania i
  
  perswazje, długie, monotonne rozważania prowadzone półgłosem i pełne
  
  humorystycznych interludiów, filuternych przekomarzań. Ale nocą
  
  podnosiły się te głosy namiętniej. Żądanie wracało coraz wyraźniej i
  
  donioślej i słyszeliśmy, jak rozmawiał z Bogiem, prosząc się jak gdyby i
  
  wzbraniając przed czym, co natarczywie żądało i domagało się. Aż pewnej
  
  nocy podniósł się ten głos groźnie i nieodparcie, żądając, aby mu dał
  
  świadectwo usty i wnętrznościami swymi. I usłyszeliśmy, jak duch weń
  
  wstąpił, jak podnosi się z łóżka, długi i rosnący gniewem proroczym,
  
  dławiąc się hałaśliwymi słowy, które wyrzucał jak mitralieza.
  
  Słyszeliśmy łomot walki i jęk ojca, jęk tytana ze złamanym biodrem,
  
  który jeszcze urąga. Nie widziałem nigdy proroków Starego Testamentu,
  
  ale na widok tego męża, którego gniew boży obalił, rozkraczonego szeroko
  
  na ogromnym porcelanowym urynale, zakrytego wichrem ramion, chmurą
  
  rozpaczliwych łamańców, nad którymi wyżej jeszcze unosił się głos jego,
  
  obcy i twardy - zrozumiałem gniew boży świętych mężów. Był to dialog
  
  groźny jak mowa piorunów. Łamańce rąk jego rozrywały niebo na sztuki, a
  
  w szczelinach ukazywała się twarz Jehowy, wzdęta gniewem i plująca
  
  przekleństwa. Nie patrząc widziałem go, groźnego Demiurga, jak leżąc na
  
  ciemnościach jak na Synaju, wsparłszy potężne dłonie na karniszu
  
  firanek, przykładał ogromną twarz do górnych szyb okna, na których
  
  płaszczył się potwornie mięsisty nos jego. Słyszałem jego głos w
  
  przerwach proroczej tyrady mego ojca, słyszałem te potężne warknięcia
  
  wzdętych warg, od których szyby brzęczały, mieszające się z wybuchami
  
  zaklęć, lamentów, gróźb mego ojca. Czasami głosy przycichały i zżymały
  
  się z cicha jak gaworzenie wiatru w nocnym kominie, to znowu wybuchały
  
  wielkim zgiełkliwym hałasem, burzą zmieszanych szlochów i przekleństw. Z
  
  nagła otworzyło się okno ciemnym ziewnięciem i płachta ciemności wionęła
  
  przez pokój. W świetle błyskawicy ujrzałem ojca mego w rozwianej
  
  bieliźnie, jak ze straszliwym przekleństwem wylewał potężnym chlustem w
  
  okno zawartość nocnika w noc szumiącą jak muszla.  
  
  
  
                                                  2
  
  
  
    Mój ojciec powoli zanikał, wiądł w oczach. Przykucnięty pod wielkimi poduszkami, dziko
  
  nastroszony kępami siwych włosów, rozmawiał z sobą półgłosem, pogrążony
  
  cały w jakieś zawiłe wewnętrzne afery. Zdawać się mogło, że osobowość
  
  jego rozpadła się na wiele pokłóconych i rozbieżnych jaźni, gdyż kłócił
  
  się ze sobą głośno, pertraktował usilnie i namiętnie, przekonywał i
  
  prosił, to znowu zdawał się przewodniczyć zgromadzeniu wielu
  
  interesantów, których usiłował z całym nakładem żarliwości i swady
  
  pogodzić. Ale za każdym razem te hałaśliwe zebrania, pełne gorących
  
  temperamentów, rozpryskiwały się przy końcu, wśród klątw, złorzeczeń i
  
  obelg. Potem przyszedł okres jakiego uciszenia, ukojenia wewnętrznego,
  
  błogiej pogody ducha. Znowu wielkie folianty rozłożone były na łóżku, na
  
  stole, na podłodze i jakiś benedyktyński spokój pracy zalegał w świetle
  
  lampy nad białą pościelą łóżka, nad pochyloną siwą głową mego ojca. Ale
  
  gdy matka późnym wieczorem wracała ze sklepu, ojciec ożywiał się,
  
  przywoływał ją do siebie i z dumą pokazywał jej świetne, kolorowe
  
  odbijanki, którymi skrzętnie wylepił stronice księgi głównej.
  
  Zauważylimy wówczas wszyscy, że ojciec zaczął z dnia na dzień maleć jak
  
  orzech, który zsycha się wewnątrz łupiny. Zanikowi temu nie towarzyszył
  
  bynajmniej upadek sił. Przeciwnie, stan jego zdrowia, humor, ruchliwość
  
  zdawały się poprawiać. Często śmiał się teraz głośno i szczebiotliwie,
  
  zanosił się wprost od śmiechu, albo też pukał w łóżko i odpowiadał sobie
  
  proszę w różnych tonacjach, całymi godzinami. Od czasu do czasu złaził
  
  z łóżka, wspinał się na szafę i przykucnięty pod sufitem porządkował coś
  
  w starych gratach, pełnych rdzy i kurzu. Niekiedy ustawiał sobie dwa
  
  krzesła naprzeciw siebie i wspierając się rękami o poręcze, bujał się
  
  nogami wstecz i naprzód, szukając rozpromienionymi oczyma w naszych
  
  twarzach wyrazów podziwu i zachęty. Z Bogiem, zdaje się, pogodził się
  
  zupełnie. Niekiedy w nocy ukazywała się twarz brodatego Demiurga w oknie
  
  sypialni, oblana ciemną purpurą bengalskiego światła, i patrzyła przez
  
  chwilę dobrotliwie na uśpionego głęboko, którego śpiewne chrapanie
  
  zdawało się wędrować daleko po nieznanych obszarach światów sennych.
  
  Podczas długich, półciemnych popołudni tej późnej zimy ojciec mój
  
  zapadał od czasu do czasu na całe godziny w gęsto zastawione gratami
  
  zakamarki, szukając czegoś zawzięcie. I nieraz bywało podczas obiadu,
  
  gdy zasiadaliśmy wszyscy do stołu, brakło ojca. Wówczas matka musiała
  
  długo wołać Jakubie! i stukać łyżką w stół, zanim wylazł z jakiejś
  
  szafy, oblepiony szmatami pajęczyny i kurzu, z wzrokiem nieprzytomnym i
  
  pogrążonym w zawiłych, a jemu tylko wiadomych sprawach, które go
  
  zaprzątały. Czasem wdrapywał się na karnisz i przybierał nieruchomą pozę
  
  symetrycznie do wielkiego wypchanego sępa, który po drugiej stronie okna
  
  zawieszony był na ścianie. W tej nieruchomej, przykucniętej pozie, z
  
  wzrokiem zamglonym i z miną chytrze umiechniętą trwał godzinami, ażeby
  
  z nagła przy czyim wejściu zatrzepotać rękoma jak skrzydłami i zapiać
  
  jak kogut. Przestalimy zwracać uwagę na te dziwactwa, w które się z
  
  dnia na dzień głębiej wplątywał. Wyzbyty jakby zupełnie cielesnych
  
  potrzeb, nie przyjmując tygodniami pokarmu, pogrążał się z dniem każdym
  
  głębiej w zawiłe i dziwaczne afery, dla których nie mieliśmy
  
  zrozumienia. Niedosięgły dla naszych perswazji i próźb, odpowiadał
  
  urywkami swego wewnętrznego monologu, którego przebiegu nic z zewnątrz
  
  zmącić nie mogło. Wiecznie zaaferowany, chorobliwie ożywiony, z
  
  wypiekami na suchych policzkach nie zauważał nas i przeoczał.
  
  Przywykliśmy do jego nieszkodliwej obecności, do jego cichego
  
  gaworzenia, do tego dziecinnego, w sobie zatopionego świegotu, którego
  
  trele przebiegały niejako na marginesie naszego czasu. Wtedy już znikał
  
  niekiedy na wiele dni, podziewał się gdzieś w zapadłych zakamarkach
  
  mieszkania i nie można go było znaleźć. Stopniowo te zniknięcia
  
  przestały sprawiać na nas wrażenie, przywykliśmy do nich i kiedy po
  
  wielu dniach znów się pojawiał, o parę cali mniejszy i chudszy, nie
  
  zatrzymywało to na dłużej naszej uwagi. Przestaliśmy po prostu brać go w
  
  rachubę, tak bardzo oddalił się od wszystkiego, co ludzkie i co
  
  rzeczywiste. Węzeł po węźle odluźniał się od nas, punkt po punkcie gubił
  
  związki łączące go ze wspólnotą ludzką. To, co jeszcze z niego
  
  pozostało, to trochę cielesnej powłoki i ta garść bezsensownych dziwactw
  
  - mogły zniknąć pewnego dnia, tak samo nie zauważone jak szara kupka
  
  śmieci, gromadząca się w kącie, którą Adela co dzień wynosiła na
  
  śmietnik.
  
  
  
                                       PTAKI 
  
  
  
  Nadeszły żółte, pełne nudy dni zimowe. Zrudziałą ziemię pokrywał
  
  dziurawy, przetarty, za krótki obrus śniegu. Na wiele dachów nie
  
  starczyło go i stały czarne lub rdzawe, gontowe strzechy i arki kryjące
  
  w sobie zakopcone przestrzenie strychów - czarne, zwęglone katedry,
  
  najeżone żebrami krokwi, płatwi i bantów - ciemne płuca wichrów
  
  zimowych. Każdy świt odkrywał nowe kominy i dymniki, wyrosłe w nocy,
  
  wydęte przez wicher nocny, czarne piszczałki organów diabelskich.
  
  Kominiarze nie mogli opędzić się od wron, które na kształt żywych
  
  czarnych liści obsiadały wieczorem gałęzie drzew pod kościołem, odrywały
  
  się znów, trzepocąc, by wreszcie przylgnąć, każda do właściwego miejsca
  
  na właściwej gałęzi, a o świcie ulatywały wielkimi stadami - tumany
  
  sadzy, płatki kopciu, falujące i fantastyczne, plamiąc migotliwym
  
  krakaniem mętnożółte smugi świtu. Dni stwardniały od zimna i nudy, jak
  
  zeszłoroczne bochenki chleba. Napoczynano je tępymi nożami, bez apetytu,
  
  z leniwą sennością. Ojciec nie wychodził już z domu. Palił w piecach,
  
  studiował nigdy niezgłębioną istotę ognia, wyczuwał słony, metaliczny
  
  posmak i wędzony zapach zimowych płomieni, chłodną pieszczotę
  
  salamander, liżących błyszczącą sadzę w gardzieli komina. Z zamiłowaniem
  
  wykonywał w owych dniach wszystkie reparatury w górnych regionach
  
  pokoju. O każdej porze dnia można go było widzieć, jak - przykucnięty na
  
  szczycie drabiny - majstrował coś przy suficie, przy kamiszach wysokich
  
  okien, przy kulach i łańcuchach lamp wiszących. Zwyczajem malarzy
  
  posługiwał się drabiną jak ogromnymi szczudłami i czuł się dobrze w tej
  
  ptasiej perspektywie, w pobliżu malowanego nieba, arabesek i ptaków
  
  sufitu. Od spraw praktycznego życia oddalał się coraz bardziej. Gdy
  
  matka, pełna troski i zmartwienia z powodu jego stanu, starała się go
  
  wciągnąć w rozmowę o interesach, o płatnościach najbliższego ultimo,
  
  słuchał jej z roztargnieniem, pełen niepokoju, z drgawkami w nieobecnej
  
  twarzy. I bywało, że przerywał jej nagle zaklinającym gestem ręki, ażeby
  
  pobiec w kąt pokoju, przylgnąć uchem do szpary w podłodze i z
  
  podniesionymi palcami wskazującymi obu rąk, wyrażającymi najwyższą
  
  ważność badania - nasłuchiwać. Nie rozumieliśmy wówczas jeszcze smutnego
  
  tła tych ekstrawagancji, opłakanego kompleksu, który dojrzewał w głębi.
  
  Matka nie miała nań żadnego wpływu, natomiast wielką czcią i uwagą
  
  darzył Adelę. Sprzątanie pokoju było dlań wielką i ważną ceremonią,
  
  której nie zaniedbywał nigdy być świadkiem, śledząc z mieszaniną strachu
  
  i rozkosznego dreszczu wszystkie manipulacje Adeli. Wszystkim jej
  
  czynnościom przypisywał głębsze, symboliczne znaczenie. Gdy dziewczyna
  
  młodymi i śmiałymi ruchami posuwała szczotkę na długim drążku po
  
  podłodze, było to niemal ponad jego siły. Z oczu jego lały się wówczas
  
  łzy, twarz zanosiła się od cichego śmiechu, a ciałem wstrząsał rozkoszny
  
  spazm orgazmu. Jego wrażliwość na łaskotki dochodziła do szaleństwa.
  
  Wystarczyło, by Adela skierowała doń palec ruchem oznaczającym
  
  łaskotanie, a już w dzikim popłochu uciekał przez wszystkie pokoje,
  
  zatrzaskując za sobą drzwi, by wreszcie w ostatnim paść brzuchem na
  
  łóżko i wić się w konwulsjach śmiechu pod wpływem samego obrazu
  
  wewnętrznego, któremu nie mógł się oprzeć. Dzięki temu miała Adela nad
  
  ojcem władzę niemal nieograniczoną. W tym to czasie zauważyliśmy u ojca
  
  po raz pierwszy namiętne zainteresowanie dla zwierząt. Była to
  
  początkowo namiętność myśliwego i artysty zarazem, była może także
  
  głębsza, zoologiczna sympatia kreatury dla pokrewnych, a tak odmiennych
  
  form życia, eksperymentowanie w nie wypróbowanych rejestrach bytu.
  
  Dopiero w późniejszej fazie wzięła sprawa ten niesamowity, zaplątany,
  
  głęboko grzeszny i przeciwny naturze obrót, którego lepiej nie wywlekać
  
  na światło dzienne. Zaczęło się to od wylęgania jaj ptasich. Z wielkim
  
  nakładem trudu i pieniędzy sprowadzał ojciec z Hamburga, z Holandii, z
  
  afrykańskich stacji zoologicznych zapłodnione jaja ptasie, które dawał
  
  do wylęgania ogromnym kurom belgijskim. Był to proceder nader zajmujący
  
  i dla mnie - to wykluwanie się piskląt, prawdziwych dziwotworów w
  
  kształcie i ubarwieniu. Nie podobna było dopatrzyć się w tych monstrach
  
  o ogromnych, fantastycznych dziobach, które natychmiast po urodzeniu
  
  rozdzierały się szeroko, sycząc żarłocznie czeluściami gardła, w tych
  
  jaszczurach o wątłym, nagim ciele garbusów - przyszłych pawi, bażantów,
  
  głuszców i kondorów. Umieszczony w koszykach, w wacie, smoczy ten pomiot
  
  podnosił na cienkich szyjach ślepe, bielmem zarosle głowy, kwacząc
  
  bezgłośnie z niemych gardzieli. Mój ojciec chodził wzdłuż półek w
  
  zielonym fartuchu, jak ogrodnik wzdłuż inspektów z kaktusami, i wywabiał
  
  z nicości te pęcherze ślepe, pulsujące życiem, te niedołężne brzuchy,
  
  przyjmujące świat zewnętrzny tylko w formie jedzenia, te narośle życia,
  
  pnące się omackiem ku światłu. W parę tygodni później, gdy te ślepe
  
  pączki życia pękły do światła, napełniły się pokoje kolorowym pogwarem,
  
  migotliwym świergotem swych nowych mieszkańców. Obsiadały one karnisze
  
  firanek, gzymsy szaf, gnieździły się w gęstwinie cynowych gałęzi i
  
  arabesek wieloramiennych lamp wiszących. Gdy ojciec studiował wielkie
  
  ornitologiczne kompendia i wertował kolorowe tablice, zdawały się
  
  ulatywać z nich te pierzaste fantazmaty i napełniać pokój kolorowym
  
  trzepotem, płatami purpury, strzępami szafiru, grynszpanu i srebra.
  
  Podczas karmienia tworzyły one na podłodze barwną, falującą grządkę,
  
  dywan żywy, który za czyimś niebacznym wejściem rozpadał się, rozlatywał
  
  w ruchome kwiaty, trzepocące w powietrzu, aby w końcu rozmieścić się w
  
  górnych regionach pokoju. W pamięci pozostał mi szczególnie jeden
  
  kondor, ogromny ptak o szyi nagiej, twarzy pomarszczonej i wybujałej
  
  naroślami. Był to chudy asceta, lama buddyjski, pełen niewzruszonej
  
  godności w całym zachowaniu, kierujący się żelaznym ceremoniałem swego
  
  wielkiego rodu. Gdy siedział naprzeciw ojca, nieruchomy w swej
  
  monumentalnej pozycji odwiecznych bóstw egipskich, z okiem zawleczonym
  
  białawym bielmem, które zasuwał z boku na źrenice, ażeby zamknąć się
  
  zupełnie w kontemplacji swej dostojnej samotności - wydawał się ze swym
  
  kamiennym profilem starszym bratem mego ojca. Ta sama materia ciała,
  
  ścięgien i pomarszczonej twardej skóry, ta sama twarz wyschła i
  
  koścista, te same zrogowaciałe, głębokie oczodoły. Nawet ręce, silne w
  
  węzłach, długie, chude dłonie ojca, z wypukłymi paznokciami, miały swój
  
  analogon w szponach kondora. Nie mogłem się oprzeć wrażeniu, widząc go
  
  tak uśpionego, że mam przed sobą mumię - wyschłą i dlatego pomniejszoną
  
  mumię mego ojca. Sądzę, że i uwagi matki nie uszło to przedziwne
  
  podobieństwo, chociaż nigdy nie poruszaliśmy tego tematu.
  
  Charakterystyczne jest, że kondor używał wspólnego z moim ojcem naczynia
  
  nocnego. Nie poprzestając na wylęganiu coraz nowych egzemplarzy, ojciec
  
  mój urządzał na strychu wesela ptasie, wysyłał swatów, uwiązywał w
  
  lukach i dziurach strychu ponętne, stęsknione narzeczone i osiągnął w
  
  samej rzeczy to, że dach naszego domu, ogromny, dwuspadowy dach gontowy,
  
  stał się prawdziwą gospodą ptasią, arką Noego, do której zlatywały się
  
  wszelkiego rodzaju skrzydlacze z dalekich stron. Nawet długo po
  
  zlikwidowaniu ptasiego gospodarstwa utrzymywała się w świecie ptasim ta
  
  tradycja naszego domu i w okresie wiosennych wędrówek spadały nieraz na
  
  nasz dach całe chmary żurawi, pelikanów, pawi i wszelkiego ptactwa.
  
  Impreza ta wzięła jednak niebawem - po krótkiej świetności - smutny
  
  obrót. Wkrótce okazała się bowiem konieczna translokacja ojca do dwóch
  
  pokojów na poddaszu, które służyły za rupieciarnie. Stamtąd dochodził
  
  już o wczesnym świcie zmieszany klangor głosów ptasich. Drewniane pudła
  
  pokojów na strychu, wspomagane rezonansem przestrzeni dachowej,
  
  dźwięczały całe od szumu, trzepotu, piania, tokowania i gulgotu. Tak
  
  straciliśmy ojca z widoku na przeciąg kilku tygodni. Rzadko tylko
  
  schodził do mieszkania i wtedy mogliśmy zauważyć, że zmniejszył się
  
  jakoby, schudł i skurczył. Niekiedy przez zapomnienie zrywał się z
  
  krzesła przy stole i trzepiąc rękoma jak skrzydłami, wydawał pianie
  
  przeciągłe, a oczy zachodziły mu mgłą bielma. Potem, zawstydzony, śmiał
  
  się razem z nami i starał się ten incydent obrócić w żart. Pewnego razu
  
  w okresie generalnych porządków zjawiła się niespodzianie Adela w
  
  państwie ptasim ojca. Stanąwszy we drzwiach, załamała ręce nad fetorem,
  
  który się unosił w powietrzu, oraz nad kupami kału, zalegającego
  
  podłogi, stoły i meble. Szybko zdecydowana otworzyła okno, po czym przy
  
  pomocy długiej szczotki wprawiła całą masę ptasią w wirowanie. Wzbił się
  
  piekielny tuman piór, skrzydeł i krzyku, w którym Adela, podobna do
  
  szalejącej Menady, zakrytej młyńcem swego tyrsu, tańczyła taniec
  
  zniszczenia. Razem z ptasią gromadą ojciec mój, trzepiąc rękoma, w
  
  przerażeniu próbował wznieść się w powietrze. Zwolna przerzedzał się
  
  tuman skrzydlaty, aż w końcu na pobojowisku została sama Adela,
  
  wyczerpana, dysząca, oraz mój ojciec z miną zafrasowaną i zawstydzoną,
  
  gotów do przyjęcia każdej kapitulacji. W chwilę później schodził mój
  
  ojciec ze schodów swojego dominium - człowiek złamany, król-banita,
  
  który stracił tron i królowanie.
  
  
  
                                       MANEKINY
  
  
  
   Ta ptasia impreza mego ojca była ostatnim wybuchem kolorowości,
  
  ostatnim i świetnym kontrmarszem fantazji, który ten niepoprawny
  
  improwizator, ten fechtmistrz wyobraźni poprowadził na szańce i okopy
  
  jałowej i pustej zimy. Dziś dopiero rozumiem samotne bohaterstwo, z
  
  jakim sam jeden wydał on wojnę bezbrzeżnemu żywiołowi nudy drętwiącej
  
  miasto. Pozbawiony wszelkiego poparcia, bez uznania z naszej strony
  
  bronił ten mąż przedziwny straconej sprawy poezji. Był on cudownym
  
  młynem, w którego leje sypały się otręby pustych godzin, ażeby w jego
  
  trybach zakwitnąć wszystkimi kolorami i zapachami korzeni Wschodu. Ale
  
  przywykli do świetnego kuglarstwa tego metafizycznego prestidigitatora,
  
  byliśmy skłonni zapoznawać wartość jego suwerennej magii, która nas
  
  ratowała od letargu pustych dni i nocy. Adeli nie spotkał żaden wyrzut
  
  za jej bezmyślny i tępy wandalizm. Przeciwnie, czuliśmy jakie niskie
  
  zadowolenie, haniebną satysfakcję z ukrócenia tych wybujałości, których
  
  kosztowaliśmy łakomie do syta, ażeby potem uchylić się perfidnie od
  
  odpowiedzialności za nie. A może był w tej zdradzie i tajny pokłon w
  
  stronę zwycięskiej Adeli, której przypisywaliśmy niejasno jakąś misję i
  
  posłannictwo sił wyższego rzędu. Zdradzony przez wszystkich, wycofał się
  
  ojciec bez walki z miejsc swej niedawnej chwały. Bez skrzyżowania szpad
  
  oddał w ręce wroga domenę swej byłej świetności. Dobrowolny banita
  
  usunął się do pustego pokoju na końcu sieni i oszańcował się tam
  
  samotnością. Zapomnieliśmy o nim. Obiegła nas znowu ze wszech stron
  
  żałobna szarość miasta, zakwitając w oknach ciemnym liszajem świtów,
  
  pasożytniczym grzybem zmierzchów, rozrastającym się w puszyste futro
  
  długich nocy zimowych. Tapety pokojów, rozluźnione błogo za tamtych dni
  
  i otwarte dla kolorowych lotów owej skrzydlatej czeredy, zamknęły się
  
  znów w sobie, zgęstniały plącząc się w monotonii gorzkich monologów.
  
  Lampy poczerniały i zwiędły jak stare osty i bodiaki. Wisiały teraz
  
  osowiałe i zgryźliwe, dzwoniąc cicho kryształkami szkiełek, gdy kto
  
  przeprawiał się omackiem przez zmierzch pokoju. Na próżno wetknęła Adela
  
  we wszystkie ramiona tych lamp kolorowe świece, nieudolny surogat, blade
  
  wspomnienie świetnych iluminacji, którymi kwitły niedawno wiszące ich
  
  ogrody. Ach! gdzie było to świegotliwe pączkowanie, to owocowanie
  
  pośpieszne i fantastyczne w bukietach tych lamp, z których jak z
  
  pękających czarodziejskich tortów ulatywały skrzydlate fantazmaty,
  
  rozbijające powietrze na talie kart magicznych, rozsypując je w kolorowe
  
  oklaski, sypiące się gęstymi łuskami lazuru, pawiej, papuziej zieleni,
  
  metalicznych połysków, rysując w powietrzu linie i arabeski, migotliwe
  
  ślady lotów i kołowań, rozwijając kolorowe wachlarze trzepotów,
  
  utrzymujące się długo po przelocie w bogatej i błyskotliwej atmosferze.
  
  Jeszcze teraz kryły się w głębi zszarzałej aury echa i możliwości
  
  barwnych rozbłysków, lecz nikt nie nawiercał fletem, nie doświadczał
  
  świdrem zmętniałych słojów powietrznych. Tygodnie te stały pod znakiem
  
  dziwnej senności. Łóżka cały dzień nie zaścielone, zawalone pościelą
  
  zmiętą i wytarzaną od ciężkich snów, stały jak głębokie łodzie gotowe do
  
  odpływu w mokre i zawiłe labirynty jakiejś czarnej, bezgwiezdnej
  
  Wenecji. O głuchym świcie Adela przynosiła nam kawę. Ubieraliśmy się
  
  leniwie w zimnych pokojach, przy świetle świecy odbitej wielokrotnie w
  
  czarnych szybach okien. Poranki te były pełne bezładnego krzątania się,
  
  rozwlekłego szukania w różnych szufladach i szafach. Po całym mieszkaniu
  
  słychać było kłapanie pantofelków Adeli. Subiekci zapalali latarnie,
  
  brali z rąk matki wielkie klucze sklepowe i wychodzili w gęstą, wirującą
  
  ciemność. Matka nie mogła dojść do ładu z toaletą. Świece dogasały w
  
  lichtarzu. Adela przepadała gdzie w odległych pokojach lub na strychu,
  
  gdzie rozwieszała bieliznę. Nie można jej się było dowołać. Młody
  
  jeszcze, mętny i brudny ogień w piecu lizał zimne, błyszczące narośle
  
  sadzy w gardzieli komina. Świeca gasła, pokój pogrążał się w ciemności.
  
  Z głowami na obrusie stołu, wród resztek śniadania zasypialiśmy na wpół
  
  ubrani. Leżąc twarzami na futrzanym brzuchu ciemności, odpływaliśmy na
  
  jego falistym oddechu w bezgwiezdną nicość. Budziło nas głośne
  
  sprzątanie Adeli. Matka nie mogła uporać się z toaletą. Nim skończyła
  
  czesanie, subiekci wracali na obiad. Mrok na rynku przybierał kolor
  
  złotawego dymu. Przez chwilę z tych dymnych miodów, z tych mętnych
  
  bursztynów mogły się rozpowić kolory najpiękniejszego popołudnia. Ale
  
  szczęśliwy moment mijał, amalgamat świtu przekwitał, wezbrany ferment
  
  dnia, już niemal dościgły, opadał z powrotem w bezsilną szarość.
  
  Zasiadaliśmy do stołu, subiekci zacierali czerwone z zimna ręce i nagle
  
  proza ich rozmów sprowadzała od razu pełny dzień, szary i pusty wtorek,
  
  dzień bez tradycji i bez twarzy. Ale gdy pojawiał się na stole półmisek
  
  z rybą w szklistej galarecie, dwie duże ryby leżące bok przy boku, głową
  
  do ogona jak figura zodiakalna, odpoznawaliśmy w nich herb owego dnia,
  
  emblemat kalendarzowy bezimiennego wtorku, i rozbieraliśmy go
  
  pospiesznie między siebie, pełni ulgi, że dzień odzyskał w nim swą
  
  fizjonomię. Subiekci spożywali go z namaszczeniem, z powagą
  
  kalendarzowej ceremonii. Zapach pieprzu rozchodził się po pokoju. A gdy
  
  wytarli bułką ostatek galarety ze swych talerzy, rozważając w myśli
  
  heraldykę następnych dni tygodnia, i na półmisku zostawały tylko głowy z
  
  wygotowanymi oczyma - czuliśmy wszyscy, że dzień został wspólnymi siłami
  
  pokonany i że reszta nie wchodziła już w rachubę. W samej rzeczy z
  
  resztą tą, wydaną na jej łaskę, Adela nie robiła sobie długich
  
  ceregieli. Wród brzęku garnków i chlustów zimnej wody likwidowała z
  
  energią tych parę godzin do zmierzchu, które matka przesypiała na
  
  otomanie. Tymczasem w jadalni przygotowywano już scenerię wieczoru.
  
  Polda i Paulina, dziewczęta do szycia, rozgospodarowywały się w niej z
  
  rekwizytami swego fachu. Na ich ramionach wniesiona wchodziła do pokoju
  
  milcząca, nieruchoma pani, dama z kłaków i płótna, z czarną drewnianą
  
  gałką zamiast głowy. Ale ustawiona w kącie, między drzwiami a piecem, ta
  
  cicha dama stawała się panią sytuacji. Ze swego kąta, stojąc nieruchomo,
  
  nadzorowała w milczeniu pracę dziewcząt. Pełna krytycyzmu i niełaski
  
  przyjmowała ich starania i umizgi, z jakimi przyklękały przed nią,
  
  przymierzając fragmenty sukni, znaczone białą fastrygą. Obsługiwały z
  
  uwagą i cierpliwością milczący idol, którego nic zadowolić nie mogło.
  
  Ten moloch był nieubłagany, jak tylko kobiece molochy być potrafią, i
  
  odsyłał je wciąż na nowo do pracy, a one, wrzecionowate i smukłe,
  
  podobne do szpuli drewnianych, z których odwijały się nici, i tak
  
  ruchliwe jak one, manipulowały zgrabnymi ruchami nad tą kupą jedwabiu i
  
  sukna, wcinały się szczękającymi nożycami w jej kolorową masę, furkotały
  
  maszyną, depcąc pedał lakierkową, tanią nóżką, a dookoła nich rosła kupa
  
  odpadków, różnokolorowych strzępów i szmatek, jak wyplute łuski i plewy
  
  dookoła dwóch wybrednych i marnotrawnych papug. Krzywe szczęki nożyc
  
  otwierały się ze skrzypieniem, jak dzioby tych kolorowych ptaków.
  
  Dziewczęta deptały nieuważnie po barwnych obrzynkach, brodząc
  
  nieświadomie niby w śmietniku możliwego jakiego karnawału, w rupieciami
  
  jakiejś wielkiej nieurzeczywistnionej maskarady. Otrzepywały się ze
  
  szmatek z nerwowym śmiechem, łaskotały oczyma zwierciadła. Ich dusze,
  
  szybkie czarodziejstwo ich rąk było nie w nudnych sukniach, które
  
  zostawały na stole, ale w tych setkach odstrzygnięć, w tych wiórach
  
  lekkomyślnych i płochych, którymi zasypać mogły cale miasto, jak
  
  kolorową fantastyczną śnieżycą. Nagle było im gorąco i otwierały okno,
  
  ażeby w niecierpliwości swej samotni, w głodzie obcych twarzy,
  
  przynajmniej bezimienną twarz zobaczyć, do okna przyciśniętą. Wachlowały
  
  rozpalone swe policzki przed wzbierającą firankami nocą zimową - 
  
  odsłaniały płonące dekolty, pełne nienawiści do siebie i rywalizacji,
  
  gotowe stanąć do walki o tego pierrota, którego by ciemny powiew nocy
  
  przywiał na okno. Ach! jak mało wymagały one od rzeczywistości. Miały
  
  wszystko w sobie, miały nadmiar wszystkiego w sobie. Ach! byłby im
  
  wystarczył pierrot wypchany trocinami, jedno-dwa słowa, na które od
  
  dawna czekały, by móc wpaść w swą rolę dawno przygotowaną, z dawna
  
  tłoczącą się na usta, pełną słodkiej i strasznej goryczy, ponoszącą
  
  dziko, jak stronice romansu połykane nocą wraz ze łzami ronionymi na
  
  wypieki lic. Podczas jednej ze swych wędrówek wieczornych po mieszkaniu,
  
  przedsiębranych pod nieobecność Adeli, natknął się mój ojciec na ten
  
  cichy seans wieczorny. Przez chwilę stał w ciemnych drzwiach przyległego
  
  pokoju, z lampą w ręku, oczarowany sceną pełną gorączki i wypieków, tą
  
  idyllą z pudru, kolorowej bibułki i atropiny, której jako tło pełne
  
  znaczenia podłożona była noc zimowa, oddychająca wśród wzdętych firanek
  
  okna. Nakładając okulary, zbliżył się w paru krokach i obszedł dookoła
  
  dziewczęta, oświecając je podniesioną w ręku lampą. Przeciąg z otwartych
  
  drzwi podniósł firanki u okna, panienki dawały się oglądać, kręcąc się w
  
  biodrach, polśniewając emalią oczu, lakiem skrzypiących pantofelków,
  
  sprzączkami podwiązek pod wzdętą od wiatru sukienką; szmatki jęły umykać
  
  po podłodze, jak szczury, ku uchylonym drzwiom ciemnego pokoju, a ojciec
  
  mój przyglądał się uważnie prychającym osóbkom, szepcąc półgłosem: - 
  
  Genus avium... jeśli się nie mylę, scansores albo pistacci... w
  
  najwyższym stopniu godne uwagi. Przypadkowe to spotkanie stało się
  
  początkiem całej serii seansów, podczas których ojciec mój zdołał rychło
  
  oczarować obie panienki urokiem swej przedziwnej osobistości. Odpłacając
  
  się za pełną galanterii i dowcipu konwersację, którą zapełniał im pustkę
  
  wieczorów - dziewczęta pozwalały zapalonemu badaczowi studiować
  
  strukturę swych szczupłych i tandetnych ciałek. Działo się to w toku
  
  konwersacji, z powagą i wytwornością, która najryzykowniejszym punktom
  
  tych badań odbierała dwuznaczny ich pozór. Odsuwając pończoszkę z kolana
  
  Pauliny i studiując rozmiłowanymi oczyma zwięzłą i szlachetną
  
  konstrukcję przegubu, ojciec mój mówił: - Jakże pełna uroku i jak
  
  szczęśliwa jest forma bytu, którą panie obrały. Jakże piękna i prosta
  
  jest teza, którą dano wam swym życiem ujawnić. Lecz za to z jakim
  
  mistrzostwem, z jaką finezją wywiązują się panie z tego zadania. Gdybym
  
  odrzucając respekt przed Stwórcą, chciał się zabawić w krytykę
  
  stworzenia, wołałbym: - mniej treści, więcej formy! Ach, jakby ulżył
  
  światu ten ubytek treści. Więcej skromności w zamierzeniach, więcej
  
  wstrzemięźliwości w pretensjach - panowie demiurdzy - a świat byłby
  
  doskonalszy! - wołał mój ojciec akurat w momencie, gdy dłoń jego
  
  wyłuskiwała białą łydkę Pauliny z uwięzi pończoszki. W tej chwili Adela
  
  stanęła w otwartych drzwiach jadalni, niosąc tacę z podwieczorkiem. Było
  
  to pierwsze spotkanie dwu tych wrogich potęg od czasu wielkiej rozprawy.
  
  My wszyscy, którzy asystowaliśmy przy tym spotkaniu, przeżyliśmy chwilę
  
  wielkiej trwogi. Było nam nadwyraz przykro być świadkami nowego
  
  upokorzenia i tak już ciężko doświadczonego męża. Mój ojciec powstał z
  
  klęczek bardzo zmieszany, falą po fali zabarwiała się jego twarz coraz
  
  ciemniej napływem wstydu. Ale Adela znalazła się niespodzianie na
  
  wysokości sytuacji. Podeszła z uśmiechem do ojca i dała mu prztyczka w
  
  nos. Na to hasło Polda i Paulina klasnęły radośnie w dłonie, zatupotały
  
  nóżkami i uwiesiwszy się z obu stron u ramion ojca, obtańczyły z nim
  
  stół dookoła. W ten sposób, dzięki dobremu sercu dziewcząt, rozwiał się
  
  zarodek przykrego konfliktu w ogólnej wesołości. Oto jest początek
  
  wielce ciekawych i dziwnych prelekcji, które mój ojciec, natchniony
  
  urokiem tego małego i niewinnego audytorium, odbywał w następnych
  
  tygodniach owej wczesnej zimy. Jest godne uwagi, jak w zetknięciu z
  
  niezwykłym tym człowiekiem rzeczy wszystkie cofały się niejako do
  
  korzenia swego bytu, odbudowywały swe zjawisko aż do metafizycznego
  
  jądra, wracały niejako do pierwotnej idei, ażeby w tym punkcie
  
  sprzeniewierzyć się jej i przechylić w te wątpliwe, ryzykowne i
  
  dwuznaczne regiony, które nazwiemy tu krótko regionami wielkiej herezji.
  
  Nasz herezjarcha szedł wśród rzeczy jak magnetyzer, zarażając je i
  
  uwodząc swym niebezpiecznym czarem. Czy mam nazwać i Paulinę jego
  
  ofiarą? Stała się ona w owych dniach jego uczennicą, adeptką jego
  
  teoryj, modelem jego eksperymentów. Tutaj postaram się wyłożyć z
  
  należytą ostrożnością, i unikając zgorszenia, tę nader kacerską
  
  doktrynę, która opętała wówczas na długie miesiące mego ojca i opanowała
  
  wszystkie jego poczynania.
  
  
  
                            TRAKTAT O MANEKINACH ALBO
  
                               WTÓRA KSIĘGA RODZAJU
  
  
  
   Demiurgos - mówił mój ojciec - nie posiadł monopolu na tworzenie - tworzenie jest przywilejem
  
  wszystkich duchów. Materii dana jest nieskończona płodność,
  
  niewyczerpana moc życiowa i zarazem uwodna siła pokusy, która nas nęci
  
  do formowania. W głębi materii kształtują się niewyraźne uśmiechy,
  
  zawiązują się napięcia, zgęszczają się próby kształtów. Cała materia
  
  faluje od nieskończonych możliwości, które przez nią przechodzą mdłymi
  
  dreszczami. Czekając na ożywcze tchnienie ducha, przelewa się ona w
  
  sobie bez końca, kusi tysiącem słodkich okrąglizn i miękkości, które z
  
  siebie w ślepych rojeniach wymajacza. Pozbawiona własnej inicjatywy,
  
  lubieżnie podatna, po kobiecemu plastyczna, uległa wobec wszystkich
  
  impulsów - stanowi ona teren wyjęty spod prawa, otwarty dla wszelkiego
  
  rodzaju szarlatanerii i dyletantyzmów, domenę wszelkich nadużyć i
  
  wątpliwych manipulacji demiurgicznych. Materia jest najbierniejszą i
  
  najbezbronniejszą istotą w kosmosie. Każdy może ją ugniatać, formować,
  
  każdemu jest posłuszna. Wszystkie organizacje materii są nietrwałe i
  
  luźne, łatwe do uwstecznienia i rozwiązania. Nie ma żadnego zła w
  
  redukcji życia do form innych i nowych. Zabójstwo nie jest grzechem.
  
  Jest ono nieraz koniecznym gwałtem wobec opornych i skostniałych form
  
  bytu, które przestały być zajmujące. W interesie ciekawego i ważnego
  
  eksperymentu może ono nawet stanowić zasługę. Tu jest punkt wyjścia dla
  
  nowej apologii sadyzmu. Mój ojciec był niewyczerpany w gloryfikacji tego
  
  przedziwnego elementu, jakim była materia. - Nie ma materii martwej -
  
  nauczał - martwota jest jedynie pozorem, za którym ukrywają się nieznane
  
  formy życia. Skala tych form jest nieskończona, a odcienie i niuanse
  
  niewyczerpane. Demiurgos był w posiadaniu ważnych i ciekawych recept
  
  twórczych. Dzięki nim stworzył on mnogość rodzajów, odnawiających się
  
  własną siłą. Nie wiadomo, czy recepty te kiedykolwiek zostaną
  
  zrekonstruowane. Ale jest to niepotrzebne, gdyż jeśliby nawet te
  
  klasyczne metody kreacji okazały się raz na zawsze niedostępne,
  
  pozostają pewne metody illegalne, cały bezmiar metod heretyckich i
  
  występnych. W miarę jak ojciec od tych ogólnych zasad kosmogonii zbliżał
  
  się do terenu swych ciaśniejszych zainteresowań, głos jego zniżał się do
  
  wnikliwego szeptu, wykład stawał się coraz trudniejszy i zawilszy, a
  
  wyniki, do których dochodził, gubiły się w coraz bardziej wątpliwych i
  
  ryzykownych regionach. Gestykulacja jego nabierała ezoterycznej
  
  solenności. Przymykał jedno oko, przykładał dwa palce do czoła, chytrość
  
  jego spojrzenia stawała się wprost niesamowita. Wwiercał się tą
  
  chytrością w swe interlokutorki, gwałcił cynizmem tego spojrzenia
  
  najwstydliwsze, najintymniejsze w nich rezerwy i dosięgał wymykające się
  
  w najgłębszym zakamarku, przypierał do ściany i łaskotał, drapał
  
  ironicznym palcem, póki nie dołaskotał się błysku zrozumienia i śmiechu,
  
  śmiechu przyznania i porozumienia się, którym w końcu musiało się
  
  kapitulować. Dziewczęta siedziały nieruchomo, lampa kopciła, sukno pod
  
  igłą maszyny dawno się zsunęło, a maszyna stukotała pusto, stębnując
  
  czarne, bezgwiezdne sukno, odwijające się z postawu nocy zimowej za
  
  oknem. - Zbyt długo żyliśmy pod terrorem niedościgłej doskonałości
  
  Demiurga - mówił mój ojciec - zbyt długo doskonałość jego tworu
  
  paraliżowała naszą własną twórczość. Nie chcemy z nim konkurować. Nie
  
  mamy ambicji mu dorównać. Chcemy być twórcami we własnej, niższej
  
  sferze, pragniemy dla siebie twórczości, pragniemy rozkoszy twórczej,
  
  pragniemy - jednym słowem - demiurgii. - Nie wiem, w czyim imieniu
  
  proklamował mój ojciec te postulaty, jaka zbiorowość, jaka korporacja,
  
  sekta czy zakon, nadawała swą solidarnością patos jego słowom. Co do
  
  nas, to bylimy dalecy od wszelkich zakusów demiurgicznych. Lecz ojciec
  
  mój rozwinął tymczasem program tej wtórej demiurgii, obraz tej drugiej
  
  generacji stworzeń, która stanąć miała w otwartej opozycji do panującej
  
  epoki. - Nie zależy nam - mówił on - na tworach o długim oddechu, na
  
  istotach na daleką metę. Nasze kreatury nie będą bohaterami romansów w
  
  wielu tomach. Ich role będą krótkie, lapidarne, ich charaktery - bez
  
  dalszych planów. Często dla jednego gestu, dla jednego słowa podejmiemy
  
  się trudu powołania ich do życia na tę jedną chwilę. Przyznajemy
  
  otwarcie: nie będziemy kładli nacisku na trwałość ani solidność
  
  wykonania, twory nasze będą jak gdyby prowizoryczne, na jeden raz
  
  zrobione. Jeśli będą to ludzie, to damy im na przykład tylko jedną
  
  stronę twarzy, jedną rękę, jedną nogę, tę mianowicie, która im będzie w
  
  ich roli potrzebna. Byłoby pedanterią troszczyć się o ich drugą, nie
  
  wchodzącą w grę nogę. Z tyłu mogą być po prostu zaszyte płótnem lub
  
  pobielone. Naszą ambicję pokładać będziemy w tej dumnej dewizie: dla
  
  każdego gestu inny aktor. Do obsługi każdego słowa, każdego czynu
  
  powołamy do życia innego człowieka. Taki jest nasz smak, to będzie świat
  
  według naszego gustu. Demiurgos kochał się w wytrawnych, doskonałych i
  
  skomplikowanych materiałach, my dajemy pierwszeństwo tandecie. Po prostu
  
  porywa nas, zachwyca taniość, lichota, tandetność materiału. Czy
  
  rozumiecie - pytał mój ojciec - głęboki sens tej słabości, tej pasji do
  
  pstrej bibułki, do papier mâché , do lakowej farby, do kłaków i
  
  trociny? To jest - mówił z bolesnym umiechem - nasza miłość do materii
  
  jako takiej, do jej puszystości i porowatości, do jej jedynej,
  
  mistycznej konsystencji. Demiurgos, ten wielki mistrz i artysta, czyni
  
  ją niewidzialną, każe jej zniknąć pod grą życia. My, przeciwnie, kochamy
  
  jej zgrzyt, jej oporność, jej pałubiastą niezgrabność. Lubimy pod każdym
  
  gestem, pod każdym ruchem widzieć jej ociężały wysiłek, jej bezwład, jej
  
  słodką niedwiedziowatość. Dziewczęta siedziały nieruchomo z szklanymi
  
  oczyma. Twarze ich były wyciągnięte i zgłupiałe zasłuchaniem, policzki
  
  podmalowane wypiekami, trudno było w tej chwili ocenić, czy należą do
  
  pierwszej, czy do drugiej generacji stworzenia. - Słowem - konkludował
  
  mój ojciec - chcemy stworzyć po raz wtóry człowieka, na obraz i
  
  podobieństwo manekinu. Tu musimy dla wierności sprawozdawczej opisać
  
  pewien drobny i błahy incydent, który zaszedł w tym punkcie prelekcji i
  
  do którego nie przywiązujemy żadnej wagi. Incydent ten, całkowicie
  
  niezrozumiały i bezsensowny w tym danym szeregu zdarzeń, da się chyba
  
  wytłumaczyć jako pewnego rodzaju automatyzm szczątkowy, bez antecedensów
  
  i bez ciągłości, jako pewnego rodzaju złośliwość obiektu, przeniesiona w
  
  dziedzinę psychiczną. Radzimy czytelnikowi zignorować go z równą
  
  lekkomyślnością, jak my to czynimy. Oto jego przebieg: W chwili gdy mój
  
  ojciec wymawiał słowo manekin, Adela spojrzała na zegarek na
  
  bransoletce, po czym porozumiała się spojrzeniem z Poldą. Teraz wysunęła
  
  się wraz z krzesłem o piędź naprzód, podniosła brzeg sukni, wystawiła
  
  powoli stopę, opiętą w czarny jedwab, i wyprężyła ją jak pyszczek węża.
  
  Tak siedziała przez cały czas tej sceny, całkiem sztywno, z wielkimi,
  
  trzepoczącymi oczyma, pogłębionymi lazurem atropiny, z Poldą i Pauliną
  
  po obu bokach. Wszystkie trzy patrzyły rozszerzonymi oczami na ojca. Mój
  
  ojciec chrząknął, zamilkł, pochylił się i stał się nagle bardzo
  
  czerwony. W jednej chwili lineatura jego twarzy, dopiero co tak
  
  rozwichrzona i pełna wibracji, zamknęła się na spokorniałych rysach. On
  
  - herezjarcha natchniony, ledwo wypuszczony z wichru uniesienia - złożył
  
  się nagle w sobie, zapadł i zwinął. A może wymieniono go na innego. Ten
  
  inny siedział sztywny, bardzo czerwony, ze spuszczonymi oczyma. Panna
  
  Polda podeszła i pochyliła się nad nim. Klepiąc go lekko po plecach,
  
  mówiła tonem łagodnej zachęty: - Jakub będzie rozsądny, Jakub posłucha,
  
  Jakub nie będzie uparty. No, proszę... Jakub, Jakub... Wypięty
  
  pantofelek Adeli drżał lekko i błyszczał jak języczek węża. Mój ojciec
  
  podniósł się powoli ze spuszczonymi oczyma, postąpił krok naprzód, jak
  
  automat, i osunął się na kolana. Lampa syczała w ciszy, w gęstwinie
  
  tapet biegły tam i z powrotem wymowne spojrzenia, leciały szepty
  
  jadowitych języków, gzygzaki myśli...
  
  
  
                         TRAKTAT O MANEKINACH
  
                                Ciąg dalszy 
  
  
  
  Następnego wieczora ojciec podjął z odnowioną swadą ciemny i zawiły 
  
  swój temat. Lineatura jego zmarszczek rozwijała się i zawijała
  
   z wyrafinowaną chytrością. W każdej spirali ukryty był pocisk ironii.
  
   Ale czasami inspiracja rozszerzała kręgi jego
  
  zmarszczek, które rosły jaką ogromną wirującą grozą, uchodząc w
  
  milczących wolutach w głąb nocy zimowej. - Figury panopticum, moje panie
  
  - zaczął on - kalwaryjskie parodie manekinów, ale nawet w tej postaci
  
  strzeżcie się lekko je traktować. Materia nie zna żartów. Jest ona
  
  zawsze pełna tragicznej powagi. Kto ośmiela się myśleć, że można igrać z
  
  materią, że kształtować ją można dla żartu, że żart nie wrasta w nią,
  
  nie wżera się natychmiast jak los, jak przeznaczenie? Czy przeczuwacie
  
  ból, cierpienie głuche, nie wyzwolone, zakute w materię cierpienie tej
  
  pałuby, która nie wie, czemu nią jest, czemu musi trwać w tej gwałtem
  
  narzuconej formie, będącej parodią? Czy pojmujecie potęgę wyrazu, formy,
  
  pozoru, tyrańską samowolę, z jaką rzuca się on na bezbronną kłodę i
  
  opanowuje, jak własna, tyrańska, panosząca się dusza? Nadajecie jakiej
  
  głowie z kłaków i płótna wyraz gniewu i pozostawiacie ją z tym gniewem,
  
  z tą konwulsją, z tym napięciem raz na zawsze, zamkniętą ze ślepą
  
  złością, dla której nie ma odpływu. Tłum śmieje się z tej parodii.
  
  Płaczcie, moje panie, nad losem własnym, widząc nędzę materii więzionej,
  
  gnębionej materii, która nie wie, kim jest i po co jest, dokąd prowadzi
  
  ten gest, który jej raz na zawsze nadano. Tłum śmieje się. Czy
  
  rozumiecie straszny sadyzm, upajające, demiurgiczne okrucieństwo tego
  
  śmiechu? Bo przecież płakać nam, moje panie, trzeba nad losem własnym na
  
  widok tej nędzy materii, gwałconej materii, na której dopuszczono się
  
  strasznego bezprawia. Stąd płynie, moje panie, straszny smutek
  
  wszystkich błazeńskich golemów, wszystkich pałub, zadumanych tragicznie
  
  nad śmiesznym swym grymasem. Oto jest anarchista Luccheni, morderca
  
  cesarzowej Elżbiety, oto Draga, demoniczna i nieszczęśliwa królowa
  
  Serbii, oto genialny młodzieniec, nadzieja i duma rodu, którego zgubił
  
  nieszczęsny nałóg onanii. O, ironio tych nazw, tych pozorów! Czy jest w
  
  tej pałubie naprawdę co z królowej Dragi, jej sobowtór, najdalszy bodaj
  
  cień jej istoty? To podobieństwo, ten pozór, ta nazwa uspokaja nas i nie
  
  pozwala nam pytać, kim jest dla siebie samego ten twór nieszczęśliwy. A
  
  jednak to musi być kto, moje panie, kto anonimowy, kto groźny, kto
  
  nieszczęśliwy, kto, co nie słyszał nigdy w swym głuchym życiu o
  
  królowej Dradze... Czy słyszeliście po nocach straszne wycie tych pałub
  
  woskowych, zamkniętych w budach jarmarcznych, żałosny chór tych kadłubów
  
  z drzewa i porcelany, walących pięściami w ściany swych więzień? W
  
  twarzy mego ojca, rozwichrzonej grozą spraw, które wywołał z ciemności,
  
  utworzył się wir zmarszczek, lej rosnący w głąb, na którego dnie gorzało
  
  groźne oko prorocze. Broda jego zjeżyła się dziwnie, wiechcie i pędzle
  
  włosów, strzelające z brodawek, z pieprzów, z dziurek od nosa,
  
  nastroszyły się na swych korzonkach. Tak stał drętwy, z gorejącymi
  
  oczyma, drżąc od wewnętrznego wzburzenia, jak automat, który zaciął się
  
  i zatrzymał na martwym punkcie. Adela wstała z krzesła i poprosiła nas o
  
  przymknięcie oczu na to, co się za chwilę stanie. Potem podeszła do ojca
  
  i z rękoma na biodrach, przybierając pozór podkreślonej stanowczoci,
  
  zażądała bardzo dobitnie... Panienki siedziały sztywno, ze spuszczonymi
  
  oczyma, w dziwnej drętwości.
  
  
  
                           TRAKTAT O MANEKINACH 
  
                                   Dokończenie
  
  
  
  Któregoś z następnych wieczorów ojciec 
  
  mój w te słowa ciągnął dalej swą prelekcję: Nie o tych
  
  nieporozumieniach ucieleśnionych, nie o tych smutnych parodiach, moje
  
  panie, owocach prostackiej i wulgarnej niepowściągliwoci - chciałem
  
  mówić zapowiadając mą rzecz o manekinach. Miałem na myśli co innego. Tu
  
  ojciec mój zaczął budować przed naszymi oczyma obraz tej wymarzonej
  
  przez niego generatio aequivoca, jakiegoś pokolenia istot na wpół
  
  tylko organicznych, jakiejś pseudowegetacji i pseudofauny, rezultatów
  
  fantastycznej fermentacji materii. Były to twory podobne z pozoru do
  
  istot żywych, do kręgowców, skorupiaków, członkonogów, lecz pozór ten
  
  mylił. Były to w istocie istoty amorfne, bez wewnętrznej struktury,
  
  płody imitatywnej tendencji materii, która obdarzona pamięcią, powtarza
  
  z przyzwyczajenia raz przyjęte kształty. Skala morfologii, której
  
  podlega materia, jest w ogóle ograniczona i pewien zasób form powtarza
  
  się wciąż na różnych kondygnacjach bytu. Istoty te - ruchliwe, wrażliwe
  
  na bodźce, a jednak dalekie od prawdziwego życia - można było otrzymać
  
  zawieszając pewne skomplikowane koloidy w roztworach soli kuchennej.
  
  Koloidy te po kilku dniach formowały się, organizowały w pewne
  
  zagęszczenia substancji przypominającej niższe formy fauny. U istot tak
  
  powstałych można było stwierdzić proces oddychania, przemianę materii,
  
  ale analiza chemiczna nie wykazywała w nich nawet śladu połączeń
  
  białkowych ani w ogóle związków węgla. Wszelako prymitywne te formy były
  
  niczym w porównaniu z bogactwem kształtów i wspaniałości pseudofauny i
  
  flory, która pojawia się niekiedy w pewnych ściśle określonych
  
  środowiskach. Środowiskami tymi są stare mieszkania, przesycone
  
  emanacjami wielu żywotów i zdarzeń - zużyte atmosfery, bogate w
  
  specyficzne ingrediencje marzeń ludzkich - rumowiska, obfitujące w humus
  
  wspomnień, tęsknot, jałowej nudy. Na takiej glebie owa pseudowegetacja
  
  kiełkowała szybko i powierzchownie, pasożytowała obficie i efemerycznie,
  
  pędziła krótkotrwałe generacje, które rozkwitały raptownie i świetnie,
  
  ażeby wnet zgasnąć i zwiędnąć. Tapety muszą być w takich mieszkaniach
  
  już bardzo zużyte i znudzone nieustanną wędrówką po wszystkich
  
  kadencjach rytmów; nic dziwnego, że schodzą na manowce dalekich,
  
  ryzykownych rojeń. Rdzeń mebli, ich substancja musi już być rozluźniona,
  
  zdegenerowana i podległa występnym pokusom: wtedy na tej chorej,
  
  zmęczonej i zdziczałej glebie wykwita, jak piękna wysypka, nalot
  
  fantastyczny, kolorowa, bujająca pleśń. - Wiedzą panie - mówił ojciec
  
  mój - że w starych mieszkaniach bywają pokoje, o których się zapomina.
  
  Nie odwiedzane miesiącami, więdną w opuszczeniu między starymi murami i
  
  zdarza się, że zasklepiają się w sobie, zarastają cegłą i, raz na zawsze
  
  stracone dla naszej pamięci, powoli tracą też swą egzystencję. Drzwi,
  
  prowadzące do nich z jakiego podestu tylnych schodów, mogą być tak
  
  długo przeoczane przez domowników, aż wrastają, wchodzą w ścianę, która
  
  zaciera ich ślad w fantastycznym rysunku pęknięć i rys. - Wszedłem raz - 
  
  mówił ojciec mój - wczesnym rankiem na schyłku zimy, po wielu miesiącach
  
  nieobecności, do takiego na wpół zapomnianego traktu i zdumiony byłem
  
  wyglądem tych pokojów. Z wszystkich szpar w podłodze, z wszystkich
  
  gzymsów i framug wystrzelały cienkie pędy i napełniały szare powietrze
  
  migotliwą koronką filigranowego listowia, ażurową gęstwiną jakiejś
  
  cieplarni, pełnej szeptów, lśnień, kołysań, jakiejś fałszywej i błogiej
  
  wiosny. Dookoła łóżka, pod wieloramienną lampą, wzdłuż szaf chwiały się
  
  kępy delikatnych drzew, rozpryskiwały w górze w świetliste korony, w
  
  fontanny koronkowego listowia, bijące aż pod malowane niebo sufitu
  
  rozpylonym chlorofilem. W przyspieszonym procesie kwitnienia kiełkowały
  
  w tym listowiu ogromne, białe i różowe kwiaty, pączkowały w oczach,
  
  bujały od środka różowym miąższem i przelewały się przez brzegi, gubiąc
  
  płatki i rozpadając się w prędkim przekwitaniu. - Byłem szczęśliwy - 
  
  mówił mój ojciec - z tego niespodzianego rozkwitu, który napełnił
  
  powietrze migotliwym szelestem, łagodnym szumem, przesypującym się jak
  
  kolorowe confetti przez cienkie rózgi gałązek. Widziałem, jak z drgania
  
  powietrza, z fermentacji zbyt bogatej aury wydziela się i materializuje
  
  to pospieszne kwitnienie, przelewanie się i rozpadanie fantastycznych
  
  oleandrów, które napełniły pokój rzadką, leniwą śnieżycą wielkich,
  
  różowych kici kwietnych. - Nim zapadł wieczór - kończył ojciec - nie
  
  było już śladu tego świetnego rozkwitu. Cała złudna ta fatamorgana była
  
  tylko mistyfikacją, wypadkiem dziwnej symulacji materii, która podszywa
  
  się pod pozór życia. Ojciec mój był dnia tego dziwnie ożywiony,
  
  spojrzenia jego, chytre, ironiczne spojrzenia, tryskały werwą i humorem.
  
  Potem, nagle poważniejąc, znów rozpatrywał nieskończoną skalę form i
  
  odcieni, jakie przybierała wielokształtna materia. Fascynowały go formy
  
  graniczne, wątpliwe i problematyczne, jak ektoplazma somnambulików,
  
  pseudomateria, emanacja kataleptyczna mózgu, która w pewnych wypadkach
  
  rozrastała się z ust uśpionego na cały stół, napełniała cały pokój, jako
  
  bujająca, rzadka tkanka, astralne ciasto, na pograniczu ciała i ducha.
  
   - Kto wie - mówił - ile jest cierpiących, okaleczonych, fragmentarycznych
  
  postaci życia, jak sztucznie sklecone, gwoździami na gwałt zbite życie
  
  szaf i stołów, ukrzyżowanego drzewa, cichych męczenników okrutnej
  
  pomysłowości ludzkiej. Straszliwe transplantacje obcych i nienawidzących
  
  się ras drzewa, skucie ich w jedną nieszczęliwą osobowość. Ile starej,
  
  mądrej męki jest w bejcowanych słojach, żyłach i fladrach naszych
  
  starych, zaufanych szaf. Kto rozpozna w nich stare, zheblowane,
  
  wypolerowane do niepoznaki rysy, umiechy, spojrzenia! Twarz mego ojca,
  
  gdy to mówił, rozeszła się zamyśloną lineaturą zmarszczek, stała się
  
  podobna do sęków i słojów starej deski, z której zheblowano wszystkie
  
  wspomnienia. Przez chwilę myślelimy, że ojciec popadnie w stan
  
  drętwoty, który nawiedzał go czasem, ale ocknął się nagle, opamiętał i
  
  tak ciągnął dalej: - Dawne, mistyczne plemiona balsamowały swych
  
  umarłych. W ściany ich mieszkań były wprawione, wmurowane ciała, twarze:
  
  w salonie stał ojciec - wypchany, wygarbowana żona-nieboszczka była
  
  dywanem pod stołem. Znałem pewnego kapitana, który miał w swej kajucie
  
  lampę-meluzynę, zrobioną przez malajskich balsamistów z jego
  
  zamordowanej kochanki. Na głowie miała ogromne rogi jelenie. W ciszy
  
  kajuty głowa ta, rozpięta między gałęziami rogów u stropu, powoli
  
  otwierała rzęsy oczu; na rozchylonych ustach lniła błonka śliny,
  
  pękająca od cichego szeptu. Głowonogi, żółwie i ogromne kraby,
  
  zawieszone na belkach sufitu jako kandelabry i pająki, przebierały w tej
  
  ciszy bez końca nogami, szły i szły na miejscu... Twarz mojego ojca
  
  przybrała naraz wyraz troski i smutku, gdy myśli jego na drogach nie
  
  wiedzieć jakich asocjacji przeszły do nowych przykładów: - Czy mam
  
  przemilczeć - mówił przyciszonym głosem - że brat mój na skutek długiej
  
  i nieuleczalnej choroby zamienił się stopniowo w zwój kiszek gumowych,
  
  że biedna moja kuzynka dniem i nocą nosiła go w poduszkach, nucąc
  
  nieszczęśliwemu stworzeniu nieskończone kołysanki nocy zimowych? Czy
  
  może być coś smutniejszego niż człowiek zamieniony w kiszkę hegarową? Co
  
  za rozczarowanie dla rodziców, co za dezorientacja dla ich uczuć, co za
  
  rozwianie wszystkich nadziei, wiązanych z obiecującym młodzieńcem! A
  
  jednak wierna miłość biednej kuzynki towarzyszyła mu i w tej przemianie.
  
  - Ach! nie mogę już dłużej, nie mogę tego słuchać! - jęknęła Polda
  
  przechylając się na krześle. - Ucisz go, Adelo... Dziewczęta wstały,
  
  Adela podeszła do ojca i wyciągniętym palcem uczyniła ruch zaznaczający
  
  łaskotanie. Ojciec stropił się, zamilkł i zaczął, pełen przerażenia,
  
  cofać się tyłem przed kiwającym się palcem Adeli. Ta szła za nim ciągle,
  
  grożąc mu jadowicie palcem, i wypierała go krok za krokiem z pokoju.
  
  Paulina ziewnęła przeciągając się. Obie z Poldą, wsparte o siebie
  
  ramionami, spojrzały sobie w oczy z uśmiechem.
  
  
  
                                       NEMROD
  
  
  
   Cały sierpień owego roku przebawiłem się z małym, kapitalnym
  
  pieskiem, który pewnego dnia znalazł się na podłodze naszej kuchni,
  
  niedołężny i piszczący, pachnący jeszcze mlekiem i niemowlęctwem, z nie
  
  uformowanym, okrągławym, drżącym łebkiem, z łapkami jak u kreta
  
  rozkraczonymi na boki i z najdelikatniejszą, mięciutką sierścią. Od
  
  pierwszego wejrzenia zdobyła sobie ta kruszynka życia cały zachwyt, cały
  
  entuzjazm chłopięcej duszy. Z jakiego nieba spadł tak niespodzianie ten
  
  ulubieniec bogów, milszy sercu od najpiękniejszych zabawek? Że też
  
  stare, zgoła nieinteresujące pomywaczki wpadają niekiedy na tak świetne
  
  pomysły i przynoszą z przedmieścia - o całkiem wczesnej,
  
  transcendentalnej porannej godzinie - takiego oto pieska do naszej
  
  kuchni! Ach! było się jeszcze - niestety - nieobecnym, nieurodzonym z
  
  ciemnego łona snu, a już to szczęście ziściło się, już czekało na nas,
  
  niedołężnie leżące na chłodnej podłodze kuchni, nie docenione przez
  
  Adelę i domowników. Dlaczego nie obudzono mnie wcześniej! Talerzyk mleka
  
  na podłodze świadczył o macierzyńskich impulsach Adeli, świadczył
  
  niestety także i o chwilach przeszłości, dla mnie na zawsze straconej, o
  
  rozkoszach przybranego macierzyństwa, w których nie brałem udziału. Ale
  
  przede mną leżała jeszcze cała przyszłość. Jakiż bezmiar doświadczeń,
  
  eksperymentów, odkryć otwierał się teraz! Sekret życia, jego
  
  najistotniejsza tajemnica sprowadzona do tej prostszej, poręczniejszej i
  
  zabawkowej formy odsłaniała się tu nienasyconej ciekawości. Było to
  
  nadwyraz interesujące, mieć na własność taką odrobinkę życia, taką
  
  cząsteczkę wieczystej tajemnicy, w postaci tak zabawnej i nowej,
  
  budzącej nieskończoną ciekawość i respekt sekretny swą obcością,
  
  niespodzianą transpozycją tego samego wątku życia, który i w nas był, na
  
  formę od naszej odmienną, zwierzęcą. Zwierzęta! cel nienasyconej
  
  ciekawości, egzemplifikacje zagadki życia, jakby stworzone po to, by
  
  człowiekowi pokazać człowieka, rozkładając jego bogactwo i komplikację
  
  na tysiąc kalejdoskopowych możliwości, każdą doprowadzoną do jakiegoś
  
  paradoksalnego krańca, do jakiejś wybujałości pełnej charakteru.
  
  Nieobciążone splotem egzotycznych interesów, mącących stosunki
  
  międzyludzkie, otwierało się serce pełne sympatii dla obcych emanacji
  
  wiecznego życia, pełne miłosnej współpracującej ciekawości, która była
  
  zamaskowanym głosem samopoznania. Piesek był aksamitny, ciepły i
  
  pulsujący małym, pospiesznym sercem. Miał dwa miękkie płatki uszu,
  
  niebieskawe, mętne oczka, różowy pyszczek, do którego można było włożyć
  
  palec bez żadnego niebezpieczeństwa, łapki delikatne i niewinne, z
  
  wzruszającą, różową brodaweczką z tyłu, nad stopami przednich nóg.
  
  Właził nimi do miski z mlekiem, żarłoczny i niecierpliwy, chłepcący
  
  napój różowym języczkiem, ażeby po nasyceniu się podnieść żałośnie małą
  
  mordkę z kroplą mleka na brodzie i wycofać się niedołężnie z kąpieli
  
  mlecznej. Chód jego był niezgrabnym toczeniem się, bokiem na ukos w
  
  niezdecydowanym kierunku, po linii trochę pijanej i chwiejnej. Dominantą
  
  jego nastroju była jaka nieokreślona i zasadnicza żałość, sieroctwo i
  
  bezradność - niezdolność do zapełnienia czymś pustki życia pomiędzy
  
  sensacjami posiłków. Objawiało się to bezplanowością i niekonsekwencją
  
  ruchów, irracjonalnymi napadami nostalgii z żałosnym skomleniem i
  
  niemożnością znalezienia sobie miejsca. Nawet jeszcze w głębi snu, w
  
  którym potrzebę oparcia się i przytulenia zaspokajać musiał używając do
  
  tego własnej swej osoby, zwiniętej w kłębek drżący - towarzyszyło mu
  
  poczucie osamotnienia i bezdomności. Ach, życie - młode i wątłe życie,
  
  wypuszczone z zaufanej ciemności, z przytulnego ciepła łona
  
  macierzystego w wielki i obcy, świetlany świat, jakże kurczy się ono i
  
  cofa, jak wzdraga się zaakceptować tę imprezę, którą mu proponują - 
  
  pełne awersji i zniechęcenia! Lecz zwolna mały Nemrod (otrzymał był to
  
  dumne i wojownicze imię) zaczyna smakować w życiu. Wyłączne opanowanie
  
  obrazem macierzystej prajedni ustępuje urokowi wielości. Świat zaczyna
  
  nań nastawiać pułapki: nieznany a czarujący smak różnych pokarmów,
  
  czworobok porannego słońca na podłodze, na którym tak dobrze jest
  
  położyć się, ruchy własnych członków, własne łapki, ogonek, figlarnie
  
  wyzywający do zabawy z samym sobą, pieszczoty ręki ludzkiej, pod którymi
  
  zwolna dojrzewa pewna swawolność, wesołość rozpierająca ciało i rodząca
  
  potrzebę zgoła nowych, gwałtownych i ryzykownych ruchów - wszystko to
  
  przekupuje, przekonywa i zachęca do przyjęcia, do pogodzenia się z
  
  eksperymentem życia. I jeszcze jedno. Nemrod zaczyna rozumieć, że to, co
  
  mu się tu podsuwa, mimo pozorów nowości jest w gruncie rzeczy czymś, co
  
  już było - było wiele razy - nieskończenie wiele razy. Jego ciało
  
  poznaje sytuacje, wrażenia i przedmioty. W gruncie rzeczy to wszystko
  
  nie dziwi go zbytnio. W obliczu każdej nowej sytuacji daje nura w swoją
  
  pamięć, w głęboką pamięć ciała, i szuka omackiem, gorączkowo - i bywa,
  
  że znajduje w sobie odpowiednią reakcję już gotową: mądrość pokoleń,
  
  złożoną w jego plazmie, w jego nerwach. Znajduje jakieś czyny, decyzje,
  
  o których sam nie wiedział, że już w nim dojrzały, że czekały na to, by
  
  wyskoczyć. Sceneria jego młodego życia, kuchnia z wonnymi cebrami, ze
  
  ścierkami o skomplikowanej i intrygującej woni, z kłapaniem pantofli
  
  Adeli, z jej hałaśliwym krzątaniem się - nie straszy go więcej. Przywykł
  
  uważać ją za swoją domenę, zadomowił się w niej i począł rozwijać w
  
  stosunku do niej niejasne poczucie przynależności, ojczyzny. Chyba że
  
  niespodzianie spadał nań kataklizm w postaci szorowania podłogi - 
  
  obalenie praw natury, chlusty ciepłego ługu, podmywające wszystkie
  
  meble, i groźny szurgot szczotek Adeli. Ale niebezpieczeństwo mija,
  
  szczotka uspokojona i nieruchoma leży cicho w kącie, schnąca podłoga
  
  pachnie miło mokrym drzewem. Nemrod, przywrócony znowu do swych
  
  normalnych praw i do swobody na terenie własnym, czuje żywą ochotę
  
  chwytać zębami stary koc na podłodze i targać nim z całej siły na prawo
  
  i lewo. Pacyfikacja żywiołów napełnia go niewymowną radością. Wtem staje
  
  jak wryty: przed nim, o jakie trzy kroki pieskie, posuwa się czarna
  
  maszkara, potwór sunący szybko na pręcikach wielu pogmatwanych nóg. Do
  
  głębi wstrząśnięty Nemrod posuwa wzrokiem za skośnym kursem błyszczącego
  
  owada, śledząc w napięciu ten płaski, bezgłowy i ślepy kadłub, niesiony
  
  niesamowitą ruchliwocią pajęczych nóg. Co w nim na ten widok wzbiera,
  
  co dojrzewa, pęcznieje, czego sam jeszcze nie rozumie, niby jaki gniew
  
  albo strach, lecz raczej przyjemny i połączony z dreszczem siły,
  
  samopoczucia, agresywności. I nagle opada na przednie łapki i wyrzuca z
  
  siebie głos, jeszcze jemu samemu nie znany, obcy, całkiem niepodobny do
  
  zwykłego kwilenia. Wyrzuca go z siebie raz, i jeszcze raz, i jeszcze,
  
  cienkim dyszkantem, który się co chwila wykoleja. Ale nadaremnie
  
  apostrofuje owada w tym nowym, z nagłego natchnienia zrodzonym języku. W
  
  kategoriach umysłu karakoniego nie ma miejsca na tę tyradę i owad odbywa
  
  dalej swą skośną turę ku kątowi pokoju, wśród ruchów uświęconych
  
  odwiecznym karakonim rytuałem. Wszelako uczucia nienawiści nie mają
  
  jeszcze trwałości i mocy w duszy pieska. Nowoobudzona radość życia
  
  przeistacza każde uczucie w wesołość. Nemrod szczeka jeszcze, lecz sens
  
  tego szczekania zmienił się niepostrzeżenie, stało się ono swoją własną
  
  parodią - pragnąc w gruncie rzeczy wysłowić niewymowną udatność tej
  
  świetnej imprezy życia, pełnej pikanterii, niespodzianych dreszczyków i
  
  point.
  
  
  
                                          PAN
  
  
  
   W kącie między tylnymi ścianami szop i przybudówek był zaułek
  
  podwórza, najdalsza, ostatnia odnoga, zamknięta między komorę, wychodek
  
  i tylną ścianę kurnika - głucha zatoka, poza którą nie było już wyjścia.
  
  Był to najdalszy przylądek, Gibraltar tego podwórza, bijący rozpaczliwie
  
  głową w ślepy parkan z poziomych desek, zamykającą i ostateczną ścianę
  
  tego świata. Spod jego omszonych dyli wyciekała strużka czarnej,
  
  śmierdzącej wody, żyła gnijącego, tłustego błota, nigdy nie wysychająca
  
  - jedyna droga, która poprzez granice parkanu wyprowadzała w świat. Ale
  
  rozpacz smrodliwego zaułka tak długo biła głową w tę zaporę, aż
  
  rozluźniła jedną z poziomych, potężnych desek. My, chłopcy, dokonaliśmy
  
  reszty i wyważyli, wysunęli ciężką omszałą deskę z osady. Tak zrobiliśmy
  
  wyłom, otworzyliśmy okno na słońce. Stanąwszy nogą na desce, rzuconej
  
  jak most przez kałużę, mógł więzień podwórza w poziomej pozycji
  
  przecisnąć się przez szparę, która wypuszczała go w nowy, przewiewny i
  
  rozległy świat. Był tam wielki, zdziczały stary ogród. Wysokie grusze,
  
  rozłożyste jabłonie rosły tu z rzadka potężnymi grupami, obsypane
  
  srebrnym szelestem, kipiącą siatką białawych połysków. Bujna, zmieszana,
  
  nie koszona trawa pokrywała puszystym kożuchem falisty teren. Były tam
  
  zwykłe, trawiaste źdźbła łąkowe z pierzastymi kitami kłosów; były
  
  delikatne filigrany dzikich pietruszek i marchwi; pomarszczone i
  
  szorstkie listki bluszczyków i ślepych pokrzyw, pachnące miętą;
  
  łykowate, błyszczące babki, nakrapiane rdzą, wystrzelające kićmi
  
  grubej, czerwonej kaszy. Wszystko to, splątane i puszyste, przepojone
  
  było łagodnym powietrzem, podbite błękitnym wiatrem i napuszczone
  
  niebem. Gdy się leżało w trawie, było się przykrytym całą błękitną
  
  geografią obłoków i płynących kontynentów, oddychało się całą rozległą
  
  mapą niebios. Od tego obcowania z powietrzem liście i pędy pokryły się
  
  delikatnymi włoskami, miękkim nalotem puchu, szorstką szczeciną haczków,
  
  jak gdyby dla chwytania i zatrzymywania przepływów tlenu. Ten nalot
  
  delikatny i białawy spokrewniał liście z atmosferą, dawał im srebrzysty,
  
  szary połysk fal powietrznych, cienistych zadumań między dwoma błyskami
  
  słońca. A jedna z tych roślin, żółta i pełna mlecznego soku w bladych
  
  łodygach, nadęta powietrzem, pędziła ze swych pustych pędów już samo
  
  powietrze, sam puch w kształcie pierzastych kul mleczowych rozsypywanych
  
  przez powiew i wsiąkających bezgłośnie w błękitną ciszę. Ogród był
  
  rozległy i rozgałęziony kilku odnogami i miał różne strefy i klimaty. W
  
  jednej stronie był otwarty, pełen mleka niebios i powietrza, i tam
  
  podścielał niebu co najmiększą, najdelikatniejszą, najpuszystszą zieleń.
  
  Ale w miarę jak opadał w głąb długiej odnogi i zanurzał się w cień
  
  między tylną ścianę opuszczonej fabryki wody sodowej, wyraźnie
  
  pochmurniał, stawał się opryskliwy i niedbały, zapuszczał się dziko i
  
  niechlujnie, srożył się pokrzywami, zjeżał bodiakami, parszywiał
  
  chwastem wszelkim, aż w samym końcu między ścianami, w szerokiej
  
  prostokątnej zatoce tracił wszelką miarę i wpadał w szał. Tam to nie był
  
  już sad, tylko paroksyzm szaleństwa, wybuch wciekłości, cyniczny
  
  bezwstyd i rozpusta. Tam, rozbestwione, dając upust swej pasji,
  
  panoszyły się puste, zdziczałe kapusty łopuchów - ogromne wiedźmy,
  
  rozdziewające się w biały dzień ze swych szerokich spódnic, zrzucając je
  
  z siebie, spódnica za spódnicą, aż ich wzdęte, szelestne, dziurawe
  
  łachmany oszalałymi płatami grzebały pod sobą kłótliwe to plemię
  
  bękarcie. A żarłoczne spódnice puchły i rozpychały się, piętrzyły się
  
  jedne na drugich, rozpierały i nakrywały wzajem, rosnąc razem wzdętą
  
  masą blach listnych, aż pod niski okap stodoły. Tam to było, gdziem go
  
  ujrzał jedyny raz w życiu, o nieprzytomnej od żaru godzinie południa.
  
  Była to chwila, kiedy czas, oszalały i dziki, wyłamuje się z kieratu
  
  zdarzeń i jak zbiegły włóczęga pędzi z krzykiem na przełaj przez pola.
  
  Wtedy lato, pozbawione kontroli, rośnie bez miary i rachuby na całej
  
  przestrzeni, rośnie z dzikim impetem na wszystkich punktach, w
  
  dwójnasób, w trójnasób, w inny jaki, wyrodny czas, w nieznaną dymensję,
  
  w obłęd. O tej godzinie opanowywał mnie szał łowienia motyli, pasja
  
  ścigania tych migocących plamek, tych błędnych, białych płatków,
  
  trzęsących się w rozognionym powietrzu niedołężnym gzygzakiem. I
  
  zdarzyło się wówczas, że któraś z tych jaskrawych plamek rozpadła się w
  
  locie na dwie, potem na trzy - i ten drgający, oślepiająco biały
  
  trójpunkt wiódł mnie, jak błędny ognik, przez szał bodiaków, palących
  
  się w słońcu. Dopiero na granicy łopuchów zatrzymałem się, nie śmiejąc
  
  się pogrążyć w to głuche zapadlisko. Wtedy nagle ujrzałem go. Zanurzony
  
  po pachy w łopuchach, kucał przede mną. Widziałem jego grube bary w
  
  brudnej koszuli i niechlujny strzęp surduta. Przyczajony jak do skoku,
  
  siedział tak - z barami jakby wielkim ciężarem zgarbionymi. Ciało jego
  
  dyszało z natężenia, a z miedzianej, błyszczącej w słońcu twarzy lał się
  
  pot. Nieruchomy, zdawał się ciężko pracować, mocować się bez ruchu z
  
  jakim ogromnym brzemieniem. Stałem, przygwożdżony jego wzrokiem, który
  
  mnie ujął jakby w kleszcze. Była to twarz włóczęgi lub pijaka. Wiecheć
  
  brudnych kłaków wichrzył się nad czołem wysokim i wypukłym jak buła
  
  kamienna, utoczona przez rzekę. Ale czoło to było skręcone w głębokie
  
  bruzdy. Nie wiadomo, czy ból, czy palący żar słońca, czy nadludzkie
  
  natężenie wkręciło się tak w tę twarz i napięło rysy do pęknięcia.
  
  Czarne oczy wbiły się we mnie z natężeniem najwyższej rozpaczy czy bólu.
  
  Te oczy patrzyły na mnie i nie patrzyły, widziały mnie i nie widziały
  
  wcale. Były to pękające gałki, wytężone najwyższym uniesieniem bólu albo
  
  dziką rozkoszą natchnienia. I nagle z tych rysów, naciągniętych do
  
  pęknięcia, wyboczył się jakiś straszny, załamany cierpieniem grymas i
  
  ten grymas rósł, brał w siebie tamten obłęd i natchnienie, pęczniał nim,
  
  wybaczał się coraz bardziej, aż wyłamał się ryczącym, charczącym kaszlem
  
  śmiechu. Do głębi wstrząśnięty, widziałem, jak hucząc śmiechem z
  
  potężnych piersi, dźwignął się powoli z kucek i zgarbiony jak goryl, z
  
  rękoma w opadających łachmanach spodni, uciekał, człapiąc przez łopocące
  
  blachy łopuchów, wielkimi skokami - Pan bez fletu, cofający się w
  
  popłochu do swych ojczystych kniei.
  
  
  
                                    PAN KAROL
  
  
  
   Po południu w sobotę mój wuj, Karol, wdowiec słomiany,
  
  wybierał się pieszo do letniska, oddalonego o godzinę drogi od miasta,
  
  do żony i dzieci, które tam na wywczasach bawiły. Od czasu wyjazdu żony
  
  mieszkanie było nie sprzątane, łóżko nie zaścielane nigdy. Pan Karol
  
  przychodził do mieszkania późną nocą, sponiewierany, spustoszony przez
  
  nocne pohulanki, przez które go wlokły te dni upalne i puste. Zmięta,
  
  chłodna, dziko rozrzucona pościel była dlań wówczas jakąś błogą
  
  przystanią, wyspą zbawczą, do której przypadał ostatkiem sił jak
  
  rozbitek, miotany wiele dni i nocy przez wzburzone morze. Omackiem, w
  
  ciemności zapadał się gdzieś między białawe chmury, pasma i zwały
  
  chłodnego pierza i spał tak w niewiadomym kierunku, na wspak, głową na
  
  dół, wbity ciemieniem w puszysty miąższ pościeli, jak gdyby chciał we
  
  śnie przewiercić, przewędrować na wskroś te rosnące nocą, potężne masywy
  
  pierzyn. Walczył we śnie z tą pościelą, jak pływak z wodą, ugniatał ją i
  
  miesił ciałem, jak ogromną dzieżę ciasta, w którą się zapadał, i budził
  
  się o szarym świcie zdyszany, oblany potem, wyrzucony na brzeg tego
  
  stosu pościeli, którego zmóc nie mógł w ciężkich zapasach nocnych. Tak
  
  na wpół wyrzucony z toni snu, wisiał przez chwilę nieprzytomny na
  
  krawędzi nocy, chwytając piersiami powietrze, a pościel rosła dokoła
  
  niego, puchła i nakisała - i zarastała go znowu zwałem ciężkiego,
  
  białawego ciasta. Spał tak do późnego przedpołudnia, podczas gdy
  
  poduszki układały się w wielką, białą, płaską równinę, po której
  
  wędrował uspokojony sen jego. Tymi białymi gościńcami powracał powoli do
  
  siebie, do dnia, do jawy - i wreszcie otwierał oczy, jak śpiący pasażer,
  
  gdy pociąg zatrzymuje się na stacji. W pokoju panował odstały półmrok z
  
  osadem wielu dni samotności i ciszy. Tylko okno kipiało od rannego
  
  rojowiska much i story płonęły jaskrawo. Pan Karol wyziewał ze swego
  
  ciała, z głębi jam cielesnych, resztki dnia wczorajszego. To ziewanie
  
  chwytało go tak konwulsyjnie, jak gdyby chciało go odwrócić na nice. Tak
  
  wyrzucał z siebie ten piasek, te ciężary - nie strawione restancje dnia
  
  wczorajszego. Ulżywszy sobie w ten sposób, i swobodniejszy, wciągał do
  
  notesu wydatki, kalkulował, obliczał i marzył. Potem leżał długo
  
  nieruchomy, z szklanymi oczyma, które były koloru wody, wypukłe i
  
  wilgotne. W wodnistym półmroku pokoju, rozjaśnionym refleksem dnia
  
  upalnego za storami, oczy jego jak maleńkie lusterka odbijały wszystkie
  
  błyszczące przedmioty: białe plamy słońca w szparach okna, złoty
  
  prostokąt stor, i powtarzały, jak kropla wody, cały pokój z ciszą
  
  dywanów i pustych krzeseł. Tymczasem dzień za storami huczał coraz
  
  płomienniej bzykaniem much oszalałych od słońca. Okno nie mogło
  
  pomieścić tego białego pożaru i story omdlewały od jasnych falowań.
  
  Wtedy wywlekał się z pościeli i siedział jeszcze jaki czas na łóżku,
  
  stękając bezwiednie. Jego trzydziestokilkoletnie ciało zaczynało
  
  skłaniać się do korpulencji. W tym organizmie, nabrzmiewającym
  
  tłuszczem, znękanym od nadużyć płciowych, ale wciąż wzbierającym bujnymi
  
  sokami, zdawał się teraz zwolna dojrzewać w tej ciszy jego przyszły los.
  
  Gdy tak siedział w bezmyślnym, wegetatywnym osłupieniu, cały zamieniony
  
  w krążenie, w respirację, w głębokie pulsowanie soków, rosła w głębi
  
  jego ciała, spoconego i pokrytego włosem w rozlicznych miejscach, jakaś
  
  nieświadoma, nie sformułowana przyszłość, niby potworna narośl,
  
  wyrastająca fantastycznie w nieznaną dymensję. Nie przerażał się jej,
  
  gdyż czuł już swoją tożsamoć z tym niewiadomym a ogromnym, które miało
  
  nadejść, i rósł razem z nim bez sprzeciwu, w dziwnej zgodzie, zdrętwiały
  
  spokojną grozą, odpoznając przyszłego siebie w tych kolosalnych
  
  wykwitach, w tych fantastycznych spiętrzeniach, które przed jego
  
  wzrokiem wewnętrznym dojrzewały. Jedno jego oko lekko wtedy zbaczało na
  
  zewnątrz, jak gdyby odchodziło w inny wymiar. Potem z tych bezmyślnych
  
  otumanieni z tych zatraconych dali powracał znów do siebie i do chwili;
  
  widział swe stopy na dywanie, tłuste i delikatne jak u kobiety, i powoli
  
  wyjmował złote spinki z mankietów dziennej koszuli. Potem szedł do
  
  kuchni i znajdował tam w cienistym kącie wiaderko z wodą, krążek
  
  cichego, czujnego zwierciadła, które nań tam czekało - jedyna żywa i
  
  wiedząca istota w tym pustym mieszkaniu. Nalewał do miednicy wody i
  
  kosztował skórą jej młodej i odstałej, słodkawej mokrości. Długo i
  
  starannie robił toaletę, nie spiesząc się i włączając pauzy między
  
  poszczególne manipulacje. To mieszkanie, puste i zapuszczone, nie
  
  uznawało go, te meble i ściany śledziły za nim z milczącą krytyką. Czuł
  
  się, wchodząc w ich ciszę, jak intruz w tym podwodnym, zatopionym
  
  królestwie, w którym płynął inny, odrębny czas. Otwierając własne
  
  szuflady, miał uczucie złodzieja i chodził mimo woli na palcach, bojąc
  
  się obudzić hałaśliwe i nadmierne echo, czekające drażliwie na
  
  najlżejszą przyczynę, by wybuchnąć. A gdy wreszcie, idąc cicho od szafy
  
  do szafy, znajdował kawałek po kawałku wszystko potrzebne i kończył
  
  toaletę wśród tych mebli, które tolerowały go w milczeniu, z nieobecną
  
  miną, i wreszcie był gotów, to stojąc na odejściu z kapeluszem w ręku,
  
  czuł się zażenowany, że i w ostatniej chwili nie mógł znaleźć słowa,
  
  które by rozwiązało to wrogie milczenie, i odchodził ku drzwiom
  
  zrezygnowany, zwolna, ze spuszczoną głową - gdy w przeciwną stronę
  
  oddalał się tymczasem bez pośpiechu - w głąb zwierciadła - ktoś
  
  odwrócony na zawsze plecami - przez pustą amfiladę pokojów, które nie
  
  istniały.
  
  
  
                     SKLEPY CYNAMONOWE
  
  
  
   W okresie najkrótszych, sennych dni zimowych, ujętych
  
  z obu stron, od poranku i od wieczora, w futrzane krawędzie zmierzchów,
  
  gdy miasto rozgałęziało się coraz głębiej w labirynty zimowych nocy, z
  
  trudem przywoływane przez krótki świt do opamiętania, do powrotu - 
  
  ojciec mój był już zatracony, zaprzedany, zaprzysiężony tamtej sferze.
  
  Twarz jego i głowa zarastały wówczas bujnie i dziko siwym włosem,
  
  sterczącym nieregularnie wiechciami, szczecinami, długimi pędzlami,
  
  strzelającymi z brodawek, z brwi, z dziurek od nosa - co nadawało jego
  
  fizjonomii wygląd starego, nastroszonego lisa. Węch jego i słuch
  
  zaostrzał się niepomiernie i znać było po grze jego milczącej i napiętej
  
  twarzy, że za pośrednictwem tych zmysłów pozostaje on w ciągłym
  
  kontakcie z niewidzialnym światem ciemnych zakamarków, dziur mysich,
  
  zmurszałych przestrzeni pustych pod podłogą i kanałów kominowych.
  
  Wszystkie chroboty, trzaski nocne, tajne, skrzypiące życie podłogi miały
  
  w nim nieomylnego i czujnego dostrzegacza, szpiega i współspiskowca.
  
  Absorbowało go to w tym stopniu, że pogrążał się zupełnie w tej
  
  niedostępnej dla nas sferze, z której nie próbował zdawać nam sprawy.
  
  Nieraz musiał strzepywać palcami i śmiać się cicho do siebie samego, gdy
  
  te wybryki niewidzialnej sfery stawały się zbyt absurdalne; porozumiewał
  
  się wówczas spojrzeniem z naszym kotem, który również wtajemniczony w
  
  ten świat, podnosił swą cyniczną, zimną, porysowaną pręgami twarz,
  
  mrużąc z nudów i obojętnoci skośne szparki oczu. Zdarzało się podczas
  
  obiadu, że wśród jedzenia odkładał nagle nóż i widelec i z serwetą
  
  zawiązaną pod szyją podnosił się kocim ruchem, skradał na brzuścach
  
  palców do drzwi sąsiedniego, pustego pokoju i z największą ostrożnością
  
  zaglądał przez dziurkę od klucza. Potem wracał do stołu, jakby
  
  zawstydzony, z zakłopotanym uśmiechem, wśród mruknięć i niewyraźnych
  
  mamrotań, odnoszących się do wewnętrznego monologu, w którym był
  
  pogrążony. Ażeby mu sprawić pewną dystrakcję i oderwać go od
  
  chorobliwych dociekań, wyciągała go matka na wieczorne spacery, na które
  
  szedł, milcząc, bez oporu, ale i bez przekonania, roztargniony i
  
  nieobecny duchem. Raz nawet poszliśmy do teatru. Znaleźliśmy się znowu w
  
  tej wielkiej, źle oświetlonej i brudnej sali, pełnej sennego gwaru
  
  ludzkiego i bezładnego zamętu. Ale gdy przebrnęliśmy przez ciżbę ludzką,
  
  wynurzyła się przed nami olbrzymia bladoniebieska kurtyna, jak niebo
  
  jakiegoś innego firmamentu. Wielkie, malowane maski różowe, z wydętymi
  
  policzkami, nurzały się w ogromnym płóciennym przestworzu. To sztuczne
  
  niebo szerzyło się i płynęło wzdłuż i w poprzek, wzbierając ogromnym
  
  tchem patosu i wielkich gestów, atmosferą tego świata sztucznego i
  
  pełnego blasku, który budował się tam, na dudniących rusztowaniach
  
  sceny. Dreszcz płynący przez wielkie oblicze tego nieba, oddech
  
  ogromnego płótna, od którego rosły i ożywały maski, zdradzał
  
  iluzoryczność tego firmamentu, sprawiał to drganie rzeczywistości, które
  
  w chwilach metafizycznych odczuwamy jako migotanie tajemnicy. Maski
  
  trzepotały czerwonymi powiekami, kolorowe wargi szeptały coś bezgłośnie
  
  i wiedziałem, że przyjdzie chwila, kiedy napięcie tajemnicy dojdzie do
  
  zenitu i wtedy wezbrane niebo kurtyny pęknie naprawdę, uniesie się i
  
  ukaże rzeczy niesłychane i olśniewające. Lecz nie było mi dane doczekać
  
  tej chwili, albowiem tymczasem ojciec zaczął zdradzać pewne oznaki
  
  zaniepokojenia, chwytał się za kieszenie i wreszcie oświadczył, że
  
  zapomniał portfelu z pieniędzmi i ważnymi dokumentami. Po krótkiej
  
  naradzie z matką, w której uczciwość Adeli została poddana pospiesznej,
  
  ryczałtowej ocenie, zaproponowano mi, żebym wyruszył do domu na
  
  poszukiwanie portfelu. Zdaniem matki do rozpoczęcia widowiska było
  
  jeszcze wiele czasu i przy mojej zwinności mogłem na czas powrócić.
  
  Wyszedłem w noc zimową, kolorową od iluminacji nieba. Była to jedna z
  
  tych jasnych nocy, w których firmament gwiezdny jest tak rozległy i
  
  rozgałęziony, jakby rozpadł się, rozłamał i podzielił na labirynt
  
  odrębnych niebios, wystarczających do obdzielenia całego miesiąca nocy
  
  zimowych i do nakrycia swymi srebrnymi i malowanymi kloszami wszystkich
  
  ich nocnych zjawisk, przygód, awantur i karnawałów. Jest lekkomyślnością
  
  nie do darowania wysyłać w taką noc młodego chłopca z misją ważną i
  
  pilną, albowiem w jej półświetle zwielokrotniają się, plączą i
  
  wymieniają jedne z drugimi ulice. Otwierają się w głębi miasta, żeby tak
  
  rzec, ulice podwójne, ulice sobowtóry, ulice kłamliwe i zwodne.
  
  Oczarowana i zmylona wyobraźnia wytwarza złudne plany miasta, rzekomo
  
  dawno znane i wiadome, w których te ulice mają swe miejsce i nazwę, a
  
  noc w niewyczerpanej swej płodności nie ma nic lepszego do roboty, jak
  
  dostarczać wciąż nowych i urojonych konfiguracji. Te kuszenia nocy
  
  zimowych zaczynają się zazwyczaj niewinnie od chętki skrócenia sobie
  
  drogi, użycia niezwykłego lub prędszego przejścia. Powstają ponętne
  
  kombinacje przecięcia zawiłej wędrówki jakąś nie wypróbowaną przecznicą.
  
  Ale tym razem zaczęło się inaczej. Uszedłszy parę kroków, spostrzegłem,
  
  że jestem bez płaszcza. Chciałem zawrócić, lecz po chwili wydało mi się
  
  to niepotrzebną stratą czasu, gdyż noc nie była wcale zimna, przeciwnie
  
  - pożyłkowana strugami dziwnego ciepła, tchnieniami jakiejś fałszywej
  
  wiosny. Śnieg skurczył się w baranki białe, w niewinne i słodkie runo,
  
  które pachniało fiołkami. W takie same baranki rozpuściło się niebo, w
  
  którym księżyc dwoił się i troił, demonstrując w tym zwielokrotnieniu
  
  wszystkie swe fazy i pozycje. Niebo obnażało tego dnia wewnętrzną swą
  
  konstrukcję w wielu jakby anatomicznych preparatach, pokazujących
  
  spirale i słoje światła, przekroje seledynowych brył nocy, plazmę
  
  przestworzy, tkankę rojeń nocnych. W taką noc nie podobna iść Podwalem
  
  ani żadną inną z ciemnych ulic, które są odwrotną stroną, niejako
  
  podszewką czterech linij rynku, i nie przypomnieć sobie, że o tej późnej
  
  porze bywają czasem jeszcze otwarte niektóre z owych osobliwych a tyle
  
  nęcących sklepów, o których zapomina się w dnie zwyczajne. Nazywam je
  
  sklepami cynamonowymi dla ciemnych boazeryj tej barwy, którymi są
  
  wyłożone. Te prawdziwie szlachetne handle, w późną noc otwarte, były
  
  zawsze przedmiotem moich gorących marzeń. Słabo oświetlone, ciemne i
  
  uroczyste ich wnętrza pachniały głębokim zapachem farb, laku, kadzidła,
  
  aromatem dalekich krajów i rzadkich materiałów. Mogłeś tam znaleźć ognie
  
  bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów dawno zaginionych,
  
  chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów
  
  egzotycznych, papug, tukanów, żywe salamandry i bazyliszki, korzeń
  
  Mandragory, norymberskie mechanizmy, homunculusy w doniczkach,
  
  mikroskopy i lunety, a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare
  
  folianty pełne przedziwnych rycin i oszołamiających historyj. Pamiętam
  
  tych starych i pełnych godności kupców, którzy obsługiwali klientów ze
  
  spuszczonymi oczyma, w dyskretnym milczeniu, i pełni byli mądrości i
  
  wyrozumienia dla ich najtajniejszych życzeń. Ale nade wszystko była tam
  
  jedna księgarnia, w której raz oglądałem rzadkie i zakazane druki,
  
  publikacje tajnych klubów, zdejmując zasłonę z tajemnic dręczących i
  
  upojnych. Tak rzadko zdarzała się sposobność odwiedzania tych sklepów - 
  
  i w dodatku z małą, lecz wystarczającą sumą pieniędzy w kieszeni. Nie
  
  można było pominąć tej okazji mimo ważności misji powierzonej naszej
  
  gorliwości. Trzeba się było zapuścić według mego obliczenia w boczną
  
  uliczkę, minąć dwie albo trzy przecznice, ażeby osiągnąć ulicę nocnych
  
  sklepów. To oddalało mnie od celu, ale można było nadrobić spóźnienie,
  
  wracając drogą na Żupy Solne. Uskrzydlony pragnieniem zwiedzenia sklepów
  
  cynamonowych, skręciłem w wiadomą mi ulicę i leciałem więcej, aniżeli
  
  szedłem, bacząc, by nie zmylić drogi. Tak minąłem już trzecią czy
  
  czwartą przecznicę, a upragnionej ulicy wciąż nie było. W dodatku nawet
  
  konfiguracja ulic nie odpowiadała oczekiwanemu obrazowi. Sklepów ani
  
  śladu. Szedłem ulicą, której domy nie miały nigdzie bramy wchodowej,
  
  tylko okna szczelnie zamknięte, ślepe odblaskiem księżyca. Po drugiej
  
  stronie tych domów musi prowadzić właściwa ulica, od której te domy są
  
  dostępne - myślałem sobie. Z niepokojem przyspieszałem kroku, rezygnując
  
  w duchu z myśli zwiedzenia sklepów. Byle tylko wydostać się stąd prędko
  
  w znane okolice miasta. Zbliżałem się do wylotu, pełen niepokoju, gdzie
  
  też ona mnie wyprowadzi. Wyszedłem na szeroki, rzadko zabudowany
  
  gościniec, bardzo długi i prosty. Owiał mnie od razu oddech szerokiej
  
  przestrzeni. Stały tam przy ulicy albo w głębi ogrodów malownicze wille,
  
  ozdobne budynki bogaczy. W przerwach między nimi widniały parki i mury
  
  sadów. Obraz przypominał z daleka ulicę Leszniańską w jej dolnych i
  
  rzadko zwiedzanych okolicach. Światło księżyca, rozpuszczone w
  
  tysiącznych barankach, w łuskach srebrnych na niebie, było blade i tak
  
  jasne jak w dzień - tylko parki i ogrody czerniały w tym srebrnym
  
  krajobrazie. Przyjrzawszy się bacznie jednemu z budynków, doszedłem do
  
  przekonania, że mam przed sobą tylną i nigdy nie widzianą stronę gmachu
  
  gimnazjalnego. Właśnie dochodziłem do bramy, która ku memu zdziwieniu
  
  była otwarta, sień oświetlona. Wszedłem i znalazłem się na czerwonym
  
  chodniku korytarza. Miałem nadzieję, że zdołam nie spostrzeżony
  
  przekraść się przez budynek i wyjść przednią bramą, skracając sobie
  
  znakomicie drogę. Przypomniałem sobie, że o tej późnej godzinie musi się
  
  w sali profesora Arendta odbywać jedna z lekcyj nadobowiązkowych,
  
  prowadzona w późną noc, na które zbieraliśmy się zimową porą, płonąc
  
  szlachetnym zapałem do ćwiczeń rysunkowych, jakim natchnął nas ten
  
  znakomity nauczyciel. Mała gromadka pilnych gubiła się prawie w wielkiej
  
  ciemnej sali, na której ścianach ogromniały i łamały się cienie naszych
  
  głów, rzucane od dwóch małych świeczek płonących w szyjkach butelek.
  
  Prawdę mówiąc, niewieleśmy podczas tych godzin rysowali i profesor nie
  
  stawiał zbyt ścisłych wymagań. Niektórzy przynosili sobie z domu
  
  poduszki i układali się na ławkach do powierzchownej drzemki. I tylko
  
  najpilniejsi rysowali pod samą świecą, w złotym kręgu jej blasku.
  
  Czekaliśmy zazwyczaj długo na przyjście profesora, nudząc się wśród
  
  sennych rozmów. Wreszcie otwierały się drzwi jego pokoju i wchodził - 
  
  mały, z piękną brodą, pełen ezoterycznych uśmiechów, dyskretnych
  
  przemilczeń i aromatu tajemnicy. Szybko zaciskał za sobą drzwi gabinetu,
  
  przez które w momencie otworzenia tłoczyła się za jego głową ciżba
  
  gipsowych cieni, fragmentów klasycznych, bolesnych Niobid, Danaid i
  
  Tantalidów, cały smutny i jałowy Olimp, więdnący od lat w tym muzeum
  
  gipsów. Zmierzch tego pokoju mętniał i za dnia i przelewał się sennie od
  
  gipsowych marzeń, pustych spojrzeń, blednących owali i zamyśleń
  
  odchodzących w nicość. Lubiliśmy nieraz podsłuchiwać pod drzwiami - 
  
  ciszy, pełnej westchnień i szeptów tego kruszejącego w pajęczynach
  
  rumowiska, tego rozkładającego się w nudzie i monotonii zmierzchu bogów.
  
  Profesor przechadzał się dostojnie, pełen namaszczenia, wzdłuż pustych
  
  ławek, wśród których rozrzuceni małymi grupkami, rysowaliśmy coś w
  
  szarym odblasku nocy zimowej. Było zacisznie i sennie. Gdzieniegdzie
  
  koledzy moi układali się do snu. Świeczki powoli dogasały w butelkach.
  
  Profesor pogrążał się w głęboką witrynę, pełną starych foliałów,
  
  staromodnych ilustracyj, sztychów i druków. Pokazywał nam wśród
  
  ezoterycznych gestów stare litografie wieczornych pejzaży, gęstwiny
  
  nocne, aleje zimowych parków, czerniejące na białych drogach
  
  księżycowych. Wśród sennych rozmów upływał niespostrzeżenie czas i biegł
  
  nierównomiernie, robiąc niejako węzły w upływie godzin, połykając kędyś
  
  całe puste interwały trwania, Niespostrzeżenie, bez przejścia,
  
  odnajdywaliśmy naszą czeredę już w drodze powrotnej na białej od śniegu
  
  ścieżce szpaleru, flankowanej czarną, suchą gęstwiną krzaków. Szliśmy
  
  wzdłuż tego włochatego brzegu ciemności, ocierając się o niedwiedzie
  
  futro krzaków, trzaskających pod naszymi nogami w jasną noc
  
  bezksiężycową, w mleczny, fałszywy dzień, daleko po północy. Rozprószona
  
  biel tego światła, mżąca ze śniegu, z bladego powietrza, z mlecznych
  
  przestworzy, była jak szary papier sztychu, na którym głęboką czernią
  
  plątały się kreski i szrafirunki gęstych zarośli. Noc powtarzała teraz
  
  głęboko po północy te serie nokturnów, sztychów nocnych profesora
  
  Arendta, kontynuowała jego fantazje. W tej czarnej gęstwinie parku, we
  
  włochatej sierści zarośli, w masie kruchego chrustu były miejscami
  
  nisze, gniazda najgłębszej puszystej czarnoci, pełne plątaniny,
  
  sekretnych gestów, bezładnej rozmowy na migi. Było w tych gniazdach
  
  zacisznie i ciepło. Siadaliśmy tam na letnim miękkim śniegu w naszych
  
  włochatych płaszczach, zajadając orzechy, których pełna była leszczynowa
  
  ta gęstwina w ową wiosenną zimę. Przez zarośla przewijały się bezgłośnie
  
  kuny, łasice i ichneumony, futrzane, węszące zwierzątka, śmierdzące
  
  kożuchem, wydłużone, na niskich łapkach. Podejrzewalimy, że były między
  
  nimi okazy gabinetu szkolnego, które choć wypatroszone i łysiejące,
  
  uczuwały w tę białą noc w swym pustym wnętrzu głos starego instynktu,
  
  głos rui, i wracały do matecznika na krótki, złudny żywot. Ale powoli
  
  fosforescencja wiosennego śniegu mętniała i gasła i nadchodziła czarna i
  
  gęsta oćma przed świtem. Niektórzy z nas zasypiali w ciepłym śniegu,
  
  inni domacywali się w gęstwinie bram swych domów, wchodzili omackiem do
  
  ciemnych wnętrzy, w sen rodziców i braci, w dalszy ciąg głębokiego
  
  chrapania, które doganiali na swych spóźnionych drogach. Te nocne seanse
  
  pełne były dla mnie tajemnego uroku, nie mogłem i teraz pominąć
  
  sposobności, by nie zaglądnąć na moment do sali rysunkowej,
  
  postanawiając, że nie pozwolę się tam zatrzymać dłużej nad krótką
  
  chwilkę. Ale wstępując po tylnych, cedrowych schodach, pełnych
  
  dźwięcznego rezonansu, poznałem, że znajduję się w obcej, nigdy nie
  
  widzianej stronie gmachu. Najlżejszy szmer nie przerywał tu solennej
  
  ciszy. Korytarze były w tym skrzydle obszerniejsze, wysłane pluszowym
  
  dywanem i pełne wytworności. Małe, ciemno płonące lampy świeciły na ich
  
  zagięciach. Minąwszy jedno takie kolano, znalazłem się na korytarzu
  
  jeszcze większym, strojnym w przepych pałacowy. Jedna jego ściana
  
  otwierała się szerokimi, szklanymi arkadami do wnętrza mieszkania.
  
  Zaczynała się tu przed oczyma długa amfilada pokojów, biegnących w głąb
  
  i urządzonych z olśniewającą wspaniałością. Szpalerem obić jedwabnych,
  
  luster złoconych, kosztownych mebli i kryształowych pająków biegł wzrok
  
  w puszysty miąższ tych zbytkownych wnętrzy, pełnych kolorowego wirowania
  
  i migotliwych arabesek, plączących się girland i pączkujących kwiatów.
  
  Głęboka cisza tych pustych salonów pełna była tylko tajnych spojrzeń,
  
  które oddawały sobie zwierciadła, i popłochu arabesek, biegnących wysoko
  
  fryzami wzdłuż ścian i gubiących się w sztukateriach białych sufitów. Z
  
  podziwem i czcią stałem przed tym przepychem, domyślałem się, że nocna
  
  moja eskapada zaprowadziła mnie niespodzianie w skrzydło dyrektora,
  
  przed jego prywatne mieszkanie. Stałem przygwożdżony ciekawością, z
  
  bijącym sercem, gotów do ucieczki za najlżejszym szmerem. Jakże mógłbym,
  
  przyłapany, usprawiedliwić to moje nocne szpiegowanie, moje zuchwałe
  
  wścibstwo? W którym z głębokich pluszowych foteli mogła, nie
  
  dostrzeżona i cicha, siedzieć córeczka dyrektora i podnieść nagle na
  
  mnie oczy znad książki - czarne, sybilińskie, spokojne oczy, których
  
  spojrzenia nikt z nas wytrzymać nie umiał. Ale cofnąć się w połowie
  
  drogi, nie dokonawszy powziętego planu, poczytałbym był sobie za
  
  tchórzostwo. Zresztą głęboka cisza panowała dookoła w pełnych przepychu
  
  wnętrzach, oświetlonych przyćmionym światłem nie określonej pory. Przez
  
  arkady korytarza widziałem na drugim końcu wielkiego salonu duże,
  
  oszklone drzwi, prowadzące na taras. Było tak cicho wokoło, że nabrałem
  
  odwagi. Nie wydawało mi się to połączone ze zbyt wielkim ryzykiem, zejść
  
  z paru stopni, prowadzących do poziomu sali, w kilku susach przebiegnąć
  
  wielki, kosztowny dywan i znaleźć się na tarasie, z którego bez trudu
  
  dostać się mogłem na dobrze mi znaną ulicę. Uczyniłem tak. Zeszedłszy na
  
  parkiety salonu, pod wielkie palmy, wystrzelające tam z wazonów aż do
  
  arabesek sufitu, spostrzegłem, że znajduję się już właściwie na gruncie
  
  neutralnym, gdyż salon nie miał wcale przedniej ściany. Był on rodzajem
  
  wielkiej loggii, łączącej się przy pomocy paru stopni z placem miejskim.
  
  Była to niejako odnoga tego placu i niektóre meble stały już na bruku.
  
  Zbiegłem z kilku kamiennych schodów i znalazłem się znów na ulicy.
  
  Konstelacje stały już stromo na głowie, wszystkie gwiazdy przekręciły
  
  się na drugą stronę, ale księżyc, zagrzebany w pierzyny obłoczków, które
  
  rozświetlał swą niewidzialną obecnością, zdawał się mieć przed sobą
  
  jeszcze nieskończoną drogę i, zatopiony w swych zawiłych procederach
  
  niebieskich, nie myślał o świcie. Na ulicy czerniało kilka dorożek,
  
  rozjechanych i rozklekotanych jak kalekie, drzemiące kraby czy karakony.
  
  Woźnica nachylił się z wysokiego kozła. Miał twarz drobną, czerwoną i
  
  dobroduszną. - Pojedziemy, paniczu? - zapytał. Powóz zadygotał we
  
  wszystkich stawach i przegubach swego wieloczłonkowego ciała i ruszył na
  
  lekkich obręczach. Ale kto w taką noc powierza się kaprysom
  
  nieobliczalnego dorożkarza? Wśród klekotu szprych, wśród dudnienia pudła
  
  i budy nie mogłem porozumieć się z nim co do celu drogi. Kiwał na
  
  wszystko niedbale i pobłażliwie głową i podśpiewywał sobie, jadąc drogą
  
  okrężną przez miasto. Przed jakimś szynkiem stała grupa dorożkarzy,
  
  kiwając nań przyjaźnie rękami. Odpowiedział im coś radośnie, po czym nie
  
  zatrzymując pojazdu, rzucił mi lejce na kolana, spuścił się z kozła i
  
  przyłączył do gromady kolegów. Koń, stary mądry koń dorożkarski,
  
  oglądnął się pobieżnie i pojechał dalej jednostajnym, dorożkarskim
  
  kłusem. Właciwie koń ten budził zaufanie - wydawał się mądrzejszy od
  
  woźnicy. Ale powozić nie umiałem - trzeba się było zdać na jego wolę.
  
  Wjechaliśmy na podmiejską ulicę ujętą z obu stron w ogrody. Ogrody te
  
  przechodziły zwolna, w miarę posuwania się, w parki wielkodrzewne, a te
  
  w lasy. Nie zapomnę nigdy tej jazdy świetlistej w najjaśniejszą noc
  
  zimową. Kolorowa mapa niebios wyogromniała w kopułę niezmierną, na
  
  której spiętrzyły się fantastyczne lądy, oceany i morza, porysowane
  
  liniami wirów i prądów gwiezdnych, świetlistymi liniami geografii
  
  niebieskiej. Powietrze stało się lekkie do oddychania i świetlane jak
  
  gaza srebrna. Pachniało fiołkami. Spod wełnianego jak białe karakuły
  
  śniegu wychylały się anemony drżące, z iskrą światła księżycowego w
  
  delikatnym kielichu. Las cały zdawał się iluminować tysiącznymi
  
  światłami, gwiazdami, które rzęsiście ronił grudniowy firmament.
  
  Powietrze dyszało jaką tajną wiosną, niewypowiedzianą czystością śniegu
  
  i fiołków. Wjechaliśmy w teren pagórkowaty. Linie wzgórzy, włochatych
  
  nagimi rózgami drzew, podnosiły się jak błogie westchnienia w niebo.
  
  Ujrzałem na tych szczęśliwych zboczach całe grupy wędrowców,
  
  zbierających wród mchu i krzaków opadłe i mokre od śniegu gwiazdy.
  
  Droga stała się stroma, koń poślizgiwał się i z trudem ciągnął pojazd,
  
  grający wszystkimi przegubami. Byłem szczęśliwy. Pierś moja wchłaniała
  
  tę błogą wiosnę powietrza, świeżość gwiazd i śniegu. Przed piersią konia
  
  zbierał się wał białej piany śnieżnej, coraz wyższy i wyższy. Z trudem
  
  przekopywał się koń przez czystą i świeżą jego masę. Wreszcie ustał.
  
  Wyszedłem z dorożki. Dyszał ciężko ze zwieszoną głową. Przytuliłem jego
  
  łeb do piersi, w jego wielkich czarnych oczach lśniły łzy. Wtedy
  
  ujrzałem na jego brzuchu okrągłą czarną ranę. - Dlaczego mi nie
  
  powiedziałeś? - szepnąłem ze łzami. - Drogi mój - to dla ciebie - rzekł
  
  i stał się bardzo mały, jak konik z drzewa. Opuściłem go. Czułem się
  
  dziwnie lekki i szczęśliwy. Zastanawiałem się, czy czekać na małą
  
  kolejkę lokalną, która tu zajeżdżała, czy też pieszo wrócić do miasta.
  
  Zacząłem schodzić stromą serpentyną wśród lasu, początkowo idąc krokiem
  
  lekkim, elastycznym, potem, nabierając rozpędu, przeszedłem w posuwisty
  
  szczęśliwy bieg, który zmienił się wnet w jazdę jak na nartach. Mogłem
  
  dowoli regulować szybkość, kierować jazdą przy pomocy lekkich zwrotów
  
  ciała. W pobliżu miasta zahamowałem ten bieg tryumfalny, zmieniając go
  
  na przyzwoity krok spacerowy. Księżyc stał jeszcze ciągle wysoko.
  
  Transformacje nieba, metamorfozy jego wielokrotnych sklepień w coraz to
  
  kunsztowniejsze konfiguracje nie miały końca. Jak srebrne astrolabium
  
  otwierało niebo w tę noc czarodziejską mechanizm wnętrza i ukazywało w
  
  nieskończonych ewolucjach złocistą matematykę swych kół i trybów. Na
  
  rynku spotkałem ludzi zażywających przechadzki. Wszyscy, oczarowani
  
  widowiskiem tej nocy, mieli twarze wzniesione i srebrne od magii nieba.
  
  Troska o portfel opuściła mnie zupełnie. Ojciec, pogrążony w swych
  
  dziwactwach, zapewne zapomniał już o zgubie, o matkę nie dbałem. W taką
  
  noc, jedyną w roku, przychodzą szczęśliwe myśli, natchnienia, wieszcze
  
  tknięcia palca bożego. Pełen pomysłów i inspiracji, chciałem skierować
  
  się do domu, gdy zaszli mi drogę koledzy z książkami pod pachą. Zbyt
  
  wcześnie wyszli do szkoły, obudzeni jasnością tej nocy, która nie
  
  chciała się skończyć. Poszlimy gromadą na spacer stromo spadającą
  
  ulicą, z której wiał powiew fiołków, niepewni, czy to jeszcze magia nocy
  
  srebrzyła się na śniegu, czy też świt już wstawał...
  
  
  
                              ULICA KROKODYLI 
  
  
  
   Mój ojciec przechowywał w dolnej szufladzie swego
  
  głębokiego biurka starą i piękną mapę naszego miasta. Był to cały
  
  wolumen in folio pergaminowych kart, które pierwotnie spojone skrawkami
  
  płótna, tworzyły ogromną mapę ścienną w kształcie panoramy z ptasiej
  
  perspektywy. Zawieszona na ścianie, zajmowała niemal przestrzeń całego
  
  pokoju i otwierała daleki widok na całą dolinę Tymienicy, wijącej się
  
  falisto bladozłotą wstęgą, na całe pojezierze szeroko rozlanych moczarów
  
  i stawów, na pofałdowane przedgórza, ciągnące się ku południowi, naprzód
  
  z rzadka, potem coraz tłumniejszymi pasmami, szachownicą okrągławych
  
  wzgórzy, coraz mniejszych i coraz bledszych, w miarę jak odchodziły ku
  
  złotawej i dymnej mgle horyzontu. Z tej zwiędłej dali peryferii
  
  wynurzało się miasto i rosło ku przodowi, naprzód jeszcze w nie
  
  zróżnicowanych kompleksach, w zwartych blokach i masach domów,
  
  poprzecinanych głębokimi parowami ulic, by bliżej jeszcze wyodrębnić się
  
  w pojedyncze kamienice, sztychowane z ostrą wyrazistością widoków
  
  oglądanych przez lunetę. Na tych bliższych planach wydobył sztycharz
  
  cały zawikłany i wieloraki zgiełk ulic i zaułków, ostrą wyrazistość
  
  gzymsów, architrawów, archiwolt i pilastrów, świecących w późnym i
  
  ciemnym złocie pochmurnego popołudnia, które pogrąża wszystkie załomy i
  
  framugi w głębokiej sepii cienia. Bryły i pryzmy tego cienia wcinały
  
  się, jak plastry ciemnego miodu, w wąwozy ulic, zatapiały w swej
  
  ciepłej, soczystej masie tu całą połowę ulicy, tam wyłom między domami,
  
  dramatyzowały i orkiestrowały ponurą romantyką cieni tę wieloraką
  
  polifonię architektoniczną. Na tym planie, wykonanym w stylu barokowych
  
  prospektów, okolica Ulicy Krokodylej świeciła pustą bielą, jaką na
  
  kartach geograficznych zwykło się oznaczać okolice podbiegunowe, krainy
  
  niezbadane i niepewnej egzystencji. Tylko linie kilku ulic wrysowane tam
  
  były czarnymi kreskami i opatrzone nazwami w prostym, nieozdobnym
  
  piśmie, w odróżnieniu od szlachetnej antykwy innych napisów. Widocznie
  
  kartograf wzbraniał się uznać przynależność tej dzielnicy do zespołu
  
  miasta i zastrzeżenie swe wyraził w tym odrębnym i postponującym
  
  wykonaniu. Aby zrozumieć tę rezerwę, musimy już teraz zwrócić uwagę na
  
  dwuznaczny i wątpliwy charakter tej dzielnicy, tak bardzo odbiegający od
  
  zasadniczego tonu całego miasta. Był to dystrykt przemysłowo-handlowy z
  
  podkreślonym jaskrawo charakterem trzeźwej użytkowości. Duch czasu,
  
  mechanizm ekonomiki, nie oszczędził i naszego miasta i zapuścił korzenie
  
  na skrawku jego peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dzielnicę.
  
  Kiedy w starym mieście panował wciąż jeszcze nocny, pokątny handel,
  
  pełen solennej ceremonialności, w tej nowej dzielnicy rozwinęły się od
  
  razu nowoczesne, trzeźwe formy komercjalizmu. Pseudoamerykanizm,
  
  zaszczepiony na starym, zmurszałym gruncie miasta, wystrzelił tu bujną,
  
  lecz pustą i bezbarwną wegetacją tandetnej, lichej pretensjonalności.
  
  Widziało się tam tanie, marnie budowane kamienice o karykaturalnych
  
  fasadach, oblepione monstrualnymi sztukateriami z popękanego gipsu.
  
  Stare, krzywe domki podmiejskie otrzymały szybko sklecone portale, które
  
  dopiero bliższe przyjrzenie demaskowało jako nędzne imitacje
  
  wielkomiejskich urządzeń. Wadliwe, mętne i brudne szyby, łamiące w
  
  falistych refleksach ciemne odbicie ulicy, nie heblowane drzewo portali,
  
  szara atmosfera jałowych tych wnętrzy, osiadających pajęczyną i kłakami
  
  kurzu na wysokich półkach i wzdłuż odartych i kruszących się ścian,
  
  wyciskały tu, na sklepach, piętno dzikiego Klondike'u. Tak ciągnęły się
  
  jeden za drugim, magazyny krawców, konfekcje, składy porcelany,
  
  drogerie, zakłady fryzjerskie. Szare ich, wielkie szyby wystawowe nosiły
  
  ukośnie lub w półkolu biegnące napisy ze złoconych plastycznych liter:
  
  CONFISERIE, MANUCURE, KING OF ENGLAND. Rdzenni mieszkańcy miasta
  
  trzymali się z dala od tej okolicy, zamieszkiwanej przez szumowiny,
  
  przez gmin, przez kreatury bez charakteru, bez gęstości, przez istną
  
  lichotę moralną, tę tandetną odmianę człowieka, która rodzi się w takich
  
  efemerycznych środowiskach. Ale w dniach upadku, w godzinach niskiej
  
  pokusy zdarzało się, że ten lub ów z mieszkańców miasta zabłąkiwał się
  
  na wpół przypadkiem w tę wątpliwą dzielnicę. Najlepsi nie byli czasem
  
  wolni od pokusy dobrowolnej degradacji, zniwelowania granic i
  
  hierarchii, pławienia się w tym płytkim błocie wspólnoty, łatwej
  
  intymności, brudnego zmieszania. Dzielnica ta była eldoradem takich
  
  dezerterów moralnych, takich zbiegów spod sztandaru godności własnej.
  
  Wszystko zdawało się tam podejrzane i dwuznaczne, wszystko zapraszało
  
  sekretnym mrugnięciem, cynicznie artykułowanym gestem, wyraźnie
  
  przymrużonym perskim okiem - do nieczystych nadziei, wszystko wyzwalało
  
  z pęt niską naturę. Mało kto, nie uprzedzony, spostrzegał dziwną
  
  osobliwość tej dzielnicy: brak barw, jak gdyby w tym tandetnym, w
  
  pośpiechu wyrosłym mieście nie można było sobie pozwolić na luksus
  
  kolorów. Wszystko tam było szare jak na jednobarwnych fotografiach, jak
  
  w ilustrowanych prospektach. Podobieństwo to wychodziło poza zwykłą
  
  metaforę, gdyż chwilami, wędrując po tej części miasta, miało się w
  
  istocie wrażenie, że wertuje się w jakimś prospekcie, w nudnych
  
  rubrykach komercjalnych ogłoszeń, wśród których zagniedziły się
  
  pasożytniczo podejrzane anonse, drażliwe notatki, wątpliwe ilustracje; i
  
  wędrówki te były równie jałowe i bez rezultatu jak ekscytacje fantazji,
  
  pędzonej przez szpalty i kolumny pornograficznych druków. Wchodziło się
  
  do jakiegoś krawca, żeby zamówić ubranie - ubranie o taniej elegancji,
  
  tak charakterystycznej dla tej dzielnicy. Lokal był wielki i pusty,
  
  bardzo wysoki i bezbarwny. Ogromne wielopiętrowe półki wznoszą się jedne
  
  nad drugimi w nie określoną wysokość tej hali. Kondygnacje pustych półek
  
  wyprowadzają wzrok w górę aż pod sufit, który może być niebem - lichym,
  
  bezbarwnym, odrapanym niebem tej dzielnicy. Natomiast dalsze magazyny,
  
  które widać przez otwarte drzwi, pełne są aż pod sufit pudeł i kartonów,
  
  piętrzących się ogromną kartoteką, która rozpada się w górze, pod
  
  zagmatwanym niebem strychu w kubaturę pustki, w jałowy budulec nicości.
  
  Przez wielkie szare okna, kratkowane wielokrotnie jak arkusze papieru
  
  kancelaryjnego, nie wchodzi światło, gdyż przestrzeń sklepu już
  
  napełniona jest, jak wodą, indyferentną szarą poświatą, która nie rzuca
  
  cienia i nie akcentuje niczego. Wnet nawija się jakiś smukły
  
  młodzieniec, zadziwiająco usłużny, giętki i nieodporny, ażeby dogodzić
  
  naszym życzeniom i zalać nas tanią i łatwą wymową subiekta. Ale gdy,
  
  gadając, rozwija ogromne postawy sukna, przymierza, fałduje i drapuje
  
  niekończącą się strugę materiału, przepływającą przez jego ręce,
  
  formując z jego fal iluzoryczne surduty i spodnie, cała ta manipulacja
  
  wydaje się czym nieistotnym, pozorem, komedią, ironicznie zarzuconą
  
  zasłoną na prawdziwy sens sprawy. Panienki sklepowe, smukłe i czarne,
  
  każda z jakąś skazą piękności (charakterystyczną dla tej dzielnicy
  
  wybrakowanych artykułów), wchodzą i wychodzą, stają w drzwiach
  
  magazynów, sondując oczyma, czy rzecz wiadoma (powierzona doświadczonym
  
  rękom subiekta) dojrzewa do punktu właściwego. Subiekt przymila się i
  
  kryguje i chwilami robi wrażenie transwestyty. Chciałoby się go ująć pod
  
  miękko zarysowaną brodę lub uszczypnąć w upudrowany blady policzek, gdy
  
  z porozumiewawczym półspojrzeniem dyskretnie zwraca uwagę na markę
  
  ochronną towaru, markę o przejrzystej symbolice. Zwolna sprawa wyboru
  
  ubrania schodzi na plan dalszy. Ten miękki do efeminacji i zepsuty
  
  młodzieniec, pełen zrozumienia dla najintymniejszych poruszeń klienta,
  
  przesuwa teraz przed jego oczyma osobliwe marki ochronne, całą
  
  bibliotekę znaków ochronnych, gabinet kolekcjonerski wyrafinowanego
  
  zbieracza. Pokazywało się wówczas, że magazyn konfekcji był tylko
  
  fasadą, za którą kryła się antykwarnia, zbiór wysoce dwuznacznych
  
  wydawnictw i druków prywatnych. Usłużny subiekt otwiera dalsze składy,
  
  wypełnione aż pod sufit książkami, rycinami, fotografiami. Te winiety,
  
  te ryciny przechodzą stokrotnie najśmielsze nasze marzenia. Takich
  
  kulminacyj zepsucia, takich wymyślności wyuzdania nie przeczuwalimy
  
  nigdy. Panienki sklepowe przesuwają się coraz częściej pomiędzy
  
  szeregami książek, szare i papierowe, ale pełne pigmentu w zepsutych
  
  twarzach, ciemnego pigmentu brunetek o lśniącej i tłustej czarności,
  
  która zaczajona w oczach, z nagła wybiegała z nich zygzakiem lśniącego
  
  karakoniego biegu. Ale i w spalonych rumieńcach, w pikantnych stygmatach
  
  pieprzyków, we wstydliwych znamionach ciemnego puszku zdradzała się rasa
  
  zapiekłej, czarnej krwi. Ten barwik o nazbyt intensywnej mocy, ta mokka
  
  gęsta i aromatyczna zdawała się plamić książki, które brały one do
  
  oliwkowej dłoni, ich dotknięcia zdawały się je farbować i zostawiać w
  
  powietrzu ciemny deszcz piegów, smugę tabaki, jak purchawka o
  
  podniecającej, animalnej woni. Tymczasem powszechna rozwiązłość zrzucała
  
  coraz bardziej hamulce pozorów. Subiekt, wyczerpawszy swą natarczywą
  
  aktywność, przechodził powoli do kobiecej bierności. Leży teraz na
  
  jednej z wielu kanap, porozstawianych wród rejonów książek, w jedwabnej
  
  pidżamie, odsłaniającej kobiecy dekolt. Panienki demonstrują, jedna
  
  przed drugą, figury i pozycje rycin okładkowych, inne zasypiają już na
  
  prowizorycznych posłaniach. Nacisk na klienta rozluźniał się.
  
  Wypuszczano go z kręgu natarczywego zainteresowania, pozostawiano sobie
  
  samemu. Subiektki, zajęte rozmową, nie zwracały nań więcej uwagi.
  
  Odwrócone do niego tyłem lub bokiem, przystawały w aroganckim kontra
  
  poście, przestępowały z nogi na nogę, grając kokieteryjnym obuwiem,
  
  przepuszczały z góry na dół po smukłym ciele wężową grę członków,
  
  atakując nią spoza swej niedbałej nieodpowiedzialności podnieconego
  
  widza, którego ignorowały. Tak cofano się, wsuwano w głąb z
  
  wyrachowaniem, otwierając wolną przestrzeń dla aktywności gościa.
  
  Skorzystajmy z tego momentu nieuwagi, ażeby wymknąć się nieprzewidzianym
  
  konsekwencjom tej niewinnej wizyty i wydostać się na ulicę. Nikt nas nie
  
  zatrzymuje. Przez korytarze książek, pomiędzy długimi regałami czasopism
  
  i druków wydostajemy się ze sklepu i oto jestemy w tym miejscu Ulicy
  
  Krokodylej, gdzie z wyniesionego jej punktu widać niemal całą długość
  
  tego szerokiego traktu aż do dalekich, nie wykończonych zabudowań dworca
  
  kolejowego. Jest to szary dzień, jak zawsze w tej okolicy, i cała
  
  sceneria wydaje się chwilami fotografią z ilustrowanej gazety, tak
  
  szare, tak płaskie są domy, ludzie i pojazdy. Ta rzeczywistość jest
  
  cienka jak papier i wszystkimi szparami zdradza swą imitatywność.
  
  Chwilami ma się wrażenie, że tylko na małym skrawku przed nami układa
  
  się wszystko przykładnie w ten pointowany obraz bulwaru
  
  wielkomiejskiego, gdy tymczasem już na bokach rozwiązuje się i rozprzęga
  
  ta zaimprowizowana maskarada i, niezdolna wytrwać w swej roli, rozpada
  
  się za nami w gips i pakuły, w rupieciarnię jakiegoś ogromnego pustego
  
  teatru. Napięcie pozy, sztuczna powaga maski, ironiczny patos drży na
  
  tym naskórku. Ale dalecy jesteśmy od chęci demaskowania widowiska. Wbrew
  
  lepszej wiedzy czujemy się wciągnięci w tandetny czar dzielnicy. Zresztą
  
  nie brak w obrazie miasta i pewnych cech autoparodii. Rzędy małych,
  
  parterowych domków podmiejskich zmieniają się z wielopiętrowymi
  
  kamienicami, które zbudowane jak z kartonu, są konglomeratem szyldów,
  
  ślepych okien biurowych, szklistoszarych wystaw, reklam i numerów. Pod
  
  domami płynie rzeka tłumu. Ulica jest szeroka jak bulwar wielkomiejski,
  
  ale jezdnia, jak place wiejskie, zrobiona jest z ubitej gliny, pełna
  
  wybojów, kałuży i trawy. Ruch uliczny dzielnicy służy do porównań w tym
  
  mieście, mieszkańcy mówią o nim z dumą i porozumiewawczym błyskiem w
  
  oku. Szary, bezosobisty ten tłum jest nader przejęty swą rolą i pełen
  
  gorliwości w demonstrowaniu wielkomiejskiego pozoru. Wszelako, mimo
  
  zaaferowania i interesowności, ma się wrażenie błędnej, monotonnej,
  
  bezcelowej wędrówki, jakiegoś sennego korowodu marionetek. Atmosfera
  
  dziwnej błahości przenika tę całą scenerię. Tłum płynie monotonnie i,
  
  rzecz dziwna, widzi się go zawsze jakby niewyraźnie, figury przepływają
  
  w splątanym, łagodnym zgiełku, nie dochodząc do zupełnej wyrazistości.
  
  Czasem tylko wyławiamy z tego gwaru wielu głów jakieś ciemne, żywe
  
  spojrzenie, jakiś czarny melonik nasunięty głęboko na głowę, jakieś pół
  
  twarzy rozdarte uśmiechem, z ustami, które właśnie coś powiedziały,
  
  jakąś nogę wysuniętą w kroku i tak już zastygłą na zawsze. Osobliwością
  
  dzielnicy są dorożki bez woźniców, biegnące samopas po ulicach. Nie
  
  jakoby nie było tu dorożkarzy, ale wmieszani w tłum i zajęci tysiącem
  
  spraw, nie troszczą się o swe dorożki. W tej dzielnicy pozoru i pustego
  
  gestu nie przywiązuje się zbytniej wagi do ścisłego celu jazdy i
  
  pasażerowie powierzają się tym błędnym pojazdom z lekkomylnością, która
  
  cechuje tu wszystko. Nieraz można ich widzieć na niebezpiecznych
  
  zakrętach, wychylonych daleko z połamanej budy, jak z lejcami w dłoniach
  
  przeprowadzają z natężeniem trudny manewr wymijania. Mamy w tej
  
  dzielnicy także tramwaje. Ambicja rajców miejskich święci tu najwyższy
  
  swój triumf. Ale pożałowania godny jest widok tych wozów, zrobionych z
  
  papier mâché, o ścianach powyginanych i zmiętych od wieloletniego
  
  użytku. Często brak im zupełnie przedniej ściany tak, że widzieć można w
  
  przejeździe pasażerów, siedzących sztywnie i zachowujących się z wielką
  
  godnością. Tramwaje te popychane są przez tragarzy miejskich.
  
  Najdziwniejszą atoli rzeczą jest komunikacja kolejowa na Ulicy
  
  Krokodylej. Czasami, w nieregularnych porach dnia, gdzieś ku końcowi
  
  tygodnia można zauważyć tłum ludzi czekających na zakręcie ulicy na
  
  pociąg. Nie jest się nigdy pewnym, czy przyjedzie i gdzie stanie, i
  
  zdarza się często, że ludzie ustawiają się w dwóch różnych punktach, nie
  
  mogąc uzgodnić swych poglądów na miejsce przystanku. Czekają długo i
  
  stoją czarnym milczącym tłumem wzdłuż ledwo zarysowanych śladów toru, z
  
  twarzami w profilu, jak szereg bladych masek z papieru, wyciętych w
  
  fantastyczną linię zapatrzenia. I wreszcie niespodzianie zajeżdża, już
  
  wjechał z bocznej uliczki, skąd go oczekiwano, niski jak wąż,
  
  miniaturowy, z małą, sapiącą, krępą lokomotywą. Wjechał w ten czarny
  
  szpaler i ulica staje się ciemna od tego ciągu wozów, siejących pył
  
  węglowy. Ciemne sapanie parowozu i powiew dziwnej powagi, pełnej smutku,
  
  tłumiony pośpiech i zdenerwowanie zamieniają ulicę na chwilę w halę
  
  dworca kolejowego w szybko zapadającym zmierzchu zimowym. Plagą naszego
  
  miasta jest ażiotaż biletów kolejowych i przekupstwo. W ostatniej
  
  chwili, gdy pociąg już stoi na stacji, toczą się w nerwowym pośpiechu
  
  pertraktacje z przekupnymi urzędnikami linii żelaznej. Zanim te
  
  negocjacje się kończą, pociąg rusza, odprowadzany przez wolno sunący,
  
  rozczarowany tłum, który odprowadza go daleko, ażeby się wreszcie
  
  rozproszyć. Ulica, zacieśniona na chwilę do tego zaimprowizowanego
  
  dworca, pełnego zmierzchu i tchnienia dalekich dróg - rozwidnia się
  
  znowu, rozszerza i przepuszcza znów swym korytem beztroski monotonny
  
  tłum spacerowiczów, który wędruje wśród gwaru rozmów wzdłuż wystaw
  
  sklepowych, tych brudnych, szarych czworoboków, pełnych tandetnych
  
  towarów, wielkich woskowych manekinów i lalek fryzjerskich. Wyzywająco
  
  ubrane, w długich koronkowych sukniach przechodzą prostytutki. Mogą to
  
  być zresztą żony fryzjerów lub kapelmistrzów kawiarnianych. Idą
  
  drapieżnym, posuwistym krokiem i mają w niedobrych, zepsutych twarzach
  
  nieznaczną skazę, która je przekreśla: zezują czarnym, krzywym zezem lub
  
  mają usta rozdarte, lub brak im koniuszka nosa. Mieszkańcy miasta dumni
  
  są z tego odoru zepsucia, którym tchnie Ulica Krokodyli. Nie mamy
  
  potrzeby niczego sobie odmawiać - myślą z dumą - stać nas i na prawdziwą
  
  wielkomiejską rozpustę. Twierdzą oni, że każda kobieta w tej dzielnicy
  
  jest kokotą. W istocie wystarczy zwrócić uwagę na którą - a natychmiast
  
  spotyka się to uporczywe, lepkie spojrzenie, które nas zmraża rozkoszną
  
  pewnością. Nawet dziewczęta szkolne noszą tu w pewien charakterystyczny
  
  sposób kokardy, stawiają swoistą manierą smukłe nogi i mają tę nieczystą
  
  skazę w spojrzeniu, w której leży preformowane przyszłe zepsucie. A
  
  jednak - a jednak czy mamy zdradzić ostatnią tajemnicę tej dzielnicy,
  
  troskliwie ukrywany sekret Ulicy Krokodyli? Kilkakrotnie w trakcie
  
  naszego sprawozdania stawialiśmy pewne znaki ostrzegawcze, dawaliśmy w
  
  delikatny sposób wyraz naszym zastrzeżeniom. Uważny czytelnik nie będzie
  
  nie przygotowany na ten ostateczny obrót sprawy. Mówilimy o
  
  imitatywnym, iluzorycznym charakterze tej dzielnicy, ale słowa te mają
  
  zbyt ostateczne i stanowcze znaczenie, by określić połowiczny i
  
  niezdecydowany charakter jej rzeczywistości. Język nasz nie posiada
  
  określeń, które by dozowały niejako stopień realności, definiowały jej
  
  giętkość. Powiedzmy bez ogródek: fatalnością tej dzielnicy jest, że nic
  
  w niej nie dochodzi do skutku, nic nie odbiega od swego definitivum,
  
  wszystkie ruchy rozpoczęte zawisają w powietrzu, wszystkie gesty
  
  wyczerpują się przedwcześnie i nie mogą przekroczyć pewnego martwego
  
  punktu. Moglimy już zauważyć wielką bujność i rozrzutność - w
  
  intencjach, w projektach i antycypacjach, która cechuje tę dzielnicę.
  
  Cała ona nie jest niczym innym jak fermentacją pragnień, przedwcześnie
  
  wybujałą i dlatego bezsilną i pustą. W atmosferze nadmiernej łatwości
  
  kiełkuje tutaj każda najlżejsza zachcianka, przelotne napięcie puchnie i
  
  rośnie w pustą, wydętą narośl, wystrzela szara i lekka wegetacja
  
  puszystych chwastów, bezbarwnych włochatych maków, zrobiona z nieważkiej
  
  tkanki majaku i haszyszu. Nad całą dzielnicą unosi się leniwy i
  
  rozwiązły fluid grzechu i domy, sklepy, ludzie wydają się niekiedy
  
  dreszczem na jej gorączkującym ciele, gęsią skórką na jej febrycznych
  
  marzeniach. Nigdzie, jak tu, nie czujemy się tak zagrożeni
  
  możliwościami, wstrząśnięci bliskością spełnienia, pobladli i bezwładni
  
  rozkosznym truchleniem ziszczenia. Lecz na tym się też kończy.
  
  Przekroczywszy pewien punkt napięcia, przypływ zatrzymuje się i cofa,
  
  atmosfera gaśnie i przekwita, możliwości więdną i rozpadają się w
  
  nicość, oszalałe szare maki ekscytacji rozsypują się w popiół. Będziemy
  
  wiecznie żałowali, żeśmy wtedy wyszli na chwilę z magazynu konfekcji
  
  podejrzanej konduity. Nigdy nie trafimy już doń z powrotem. Będziemy
  
  błądzili od szyldu do szyldu i mylili się setki razy. Zwiedzimy
  
  dziesiątki magazynów, trafimy do całkiem podobnych, będziemy wędrowali
  
  przez szpalery książek, wertowali czasopisma i druki, konferowali długo
  
  i zawile z panienkami o nadmiernym pigmencie i skażonej pięknoci, które
  
  nie potrafią zrozumieć naszych życzeń. Będziemy się wikłali w
  
  nieporozumieniach, aż cała nasza gorączka i podniecenie ulotni się w
  
  niepotrzebnym wysiłku, w straconej na próżno gonitwie. Nasze nadzieje
  
  były nieporozumieniem, dwuznaczny wygląd lokalu i służby - pozorem,
  
  konfekcja była prawdziwą konfekcją, a subiekt nie miał żadnych ukrytych
  
  intencyj. Świat kobiecy Ulicy Krokodylej odznacza się całkiem miernym
  
  zepsuciem, zagłuszonym grubymi warstwami przesądów moralnych i banalnej
  
  pospolitości. W tym mieście taniego materiału ludzkiego brak także
  
  wybujałości instynktu, brak niezwykłych i ciemnych namiętności. Ulica
  
  Krokodyli była koncesją naszego miasta na rzecz nowoczesności i zepsucia
  
  wielkomiejskiego. Widocznie nie stać nas było na nic innego jak na
  
  papierową imitację, jak na fotomontaż złożony z wycinków zleżałych,
  
  zeszłorocznych gazet.
  
  
  
                                    KARAKONY
  
  
  
   Było to w okresie szarych dni, które nastąpiły po świetnej
  
  kolorowości genialnej epoki mego ojca. Były to długie tygodnie depresji,
  
  ciężkie tygodnie bez niedziel i świąt, przy zamkniętym niebie i w
  
  zubożałym krajobrazie. Ojca już wówczas nie było. Górne pokoje
  
  wysprzątano i wynajęto pewnej telefonistce. Z całego ptasiego
  
  gospodarstwa pozostał nam jedyny egzemplarz, wypchany kondor, stojący na
  
  półce w salonie. W chłodnym półmroku zamkniętych firanek stał on tam,
  
  jak za życia, na jednej nodze, w pozie buddyjskiego mędrca, a gorzka
  
  jego, wyschła twarz ascety skamieniała w wyraz ostatecznej obojętności i
  
  abnegacji. Oczy wypadły, a przez wypłakane, łzawe orbity sypały się
  
  trociny. Tylko rogowate egipskie narośle na nagim potężnym dziobie i na
  
  łysej szyi, narośle i gruzły spłowiałobłękitnej barwy nadawały tej
  
  starczej głowie coś dostojnie hieratycznego. Pierzasty habit jego był
  
  już w wielu miejscach przeżarty przez mole i gubił miękkie, szare
  
  pierze, które Adela raz w tygodniu wymiatała wraz z bezimiennym kurzem
  
  pokoju. W wyłysiałych miejscach widać było workowe, grube płótno, z
  
  którego wyłaziły kłaki konopne. Miałem ukryty żal do matki za łatwość, z
  
  jaką przeszła do porządku dziennego nad stratą ojca. Nigdy go nie
  
  kochała - myślałem - a ponieważ ojciec nie był zakorzeniony w sercu
  
  żadnej kobiety, przeto nie mógł też wróść w żadną realność i unosił się
  
  wiecznie na peryferii życia, w półrealnych regionach, na krawędziach
  
  rzeczywistości. Nawet na uczciwą obywatelską śmierć nie zasłużył sobie - 
  
  myślałem - wszystko u niego musiało być dziwaczne i wątpliwe.
  
  Postanowiłem w stosownej chwili zaskoczyć matkę otwartą rozmową. Owego
  
  dnia (był ciężki dzień zimowy i od rana już sypał się miękki puch
  
  zmierzchu) matka miała migrenę i leżała na sofie samotnie w salonie. W
  
  tym rzadko odwiedzanym, paradnym pokoju panował od czasu zniknięcia ojca
  
  wzorowy porządek, pielęgnowany woskiem i szczotkami przez Adelę. Meble
  
  przykryte były pokrowcami; wszystkie sprzęty poddały się żelaznej
  
  dyscyplinie, jaką Adela roztoczyła nad tym pokojem. Tylko pęk piór
  
  pawich, stojących w wazie na komodzie, nie dał się utrzymać w ryzach.
  
  Był to element swawolny, niebezpieczny, o nieuchwytnej rewolucyjności,
  
  jak rozhukana klasa gimnazjastek, pełna dewocji w oczy, a rozpustnej
  
  swawoli poza oczyma. Świdrowały te oczy dzień cały i wierciły dziury w
  
  ścianach, mrugały, tłoczyły się, trzepocąc rzęsami, z palcem przy
  
  ustach, jedne przez drugie, pełne chichotu i psoty. Napełniały pokój
  
  świergotem i szeptem, rozsypywały się, jak motyle, dookoła
  
  wieloramiennej lampy, uderzały tłumem barwnym w matowe, starcze dziurki
  
  od kluczy. Nawet w obecności matki, leżącej z zawiązaną głową na sofie,
  
  nie mogły się powstrzymać, robiły perskie oczko, dawały sobie znaki,
  
  mówiły niemym, kolorowym alfabetem, pełnym sekretnych znaczeń. Irytowało
  
  mnie to szydercze porozumienie, ta migotliwa zmowa poza mymi plecami. Z
  
  kolanami przyciśniętymi do sofy matki, badając dwoma palcami, jakby w
  
  zamyśleniu, delikatną materię jej szlafroka, rzekłem niby mimochodem: - 
  
  Chciałem cię już od dawna zapytać: prawda, że to jest on? - I chociaż
  
  nie wskazałem nawet spojrzeniem na kondora, matka odgadła od razu,
  
  zmieszała się bardzo i spuściła oczy. Dałem umyślnie upłynąć chwili,
  
  żeby wykosztować jej zmieszanie, po czym z całym spokojem, opanowując
  
  wzbierający gniew, spytałem: - Jaki sens mają w takim razie te wszystkie
  
  plotki i kłamstwa, które rozsiewasz o ojcu? Lecz jej rysy, które w
  
  pierwszej chwili rozpadły się były w panice, zaczęły się znowu
  
  porządkować. - Jakie kłamstwa? - spytała mrugając oczyma, które były
  
  puste, nalane ciemnym błękitem, bez białka. - Znam je od Adeli - rzekłem
  
  - ale wiem, że pochodzą od ciebie; chcę wiedzieć prawdę. Usta jej drżały
  
  lekko, źrenice, unikając mego wzroku, powędrowały w kąt oka. - Nie
  
  kłamałam - rzekła, a usta - jej napęczniały i stały się małe zarazem.
  
  Uczułem, że mnie kokietuje jak kobieta mężczyznę. - Z tymi karakonami to
  
  prawda - sam przecież pamiętasz... - Zmieszałem się. Pamiętałem w
  
  istocie tę inwazję karakonów, ten zalew czarnego rojowiska, które
  
  napełniało ciemność nocną, pajęczą bieganiną. Wszystkie szpary pełne
  
  były drgających wąsów, każda szczelina mogła wystrzelić z nagła
  
  karakonem, z każdego pęknięcia podłogi mogła zlęgnąć się ta czarna
  
  błyskawica, lecąca oszalałym zygzakiem po podłodze. Ach, ten dziki obłęd
  
  popłochu, pisany błyszczącą, czarną linią na tablicy podłogi. Ach, te
  
  krzyki grozy ojca, skaczącego z krzesła na krzesło z dzirytem w ręku.
  
  Nie przyjmując jadła ani napoju, z wypiekami gorączki na twarzy, z
  
  konwulsją wstrętu wrytą dookoła ust, ojciec mój zdziczał zupełnie. Jasne
  
  było, że tego napięcia nienawiści żaden organizm długo wytrzymać nie
  
  może. Straszliwa odraza zamieniała jego twarz w stężałą maskę tragiczną,
  
  w której tylko źrenice, ukryte za dolną powieką, leżały na czatach,
  
  napięte jak cięciwy, w wiecznej podejrzliwości. Z dzikim wrzaskiem
  
  zrywał się nagle z siedzenia, leciał na oślep w kąt pokoju i już
  
  podnosił dziryt, na którym utkwiony ogromny karakon przebierał
  
  rozpaczliwie gmatwaniną swych nóg. Adela przychodziła wówczas blademu ze
  
  zgrozy z pomocą i odbierała lancę wraz z utkwionym trofeum, ażeby ją
  
  utopić w cebrzyku. Już wówczas jednak nie umiałbym był powiedzieć, czy
  
  obrazy te zaszczepiły mi opowiadania Adeli, czy też sam byłem ich
  
  świadkiem. Ojciec mój nie posiadał już wtedy tej siły odpornej, która
  
  zdrowych ludzi broni od fascynacji wstrętu. Zamiast odgraniczyć się do
  
  straszliwej siły atrakcyjnej tej fascynacji, ojciec mój, wydany na łup
  
  szału, wplątywał się w nią coraz bardziej. Smutne skutki nie dały długo
  
  na siebie czekać. Wnet pojawiły się pierwsze podejrzane znaki, które
  
  napełniły nas przerażeniem i smutkiem. Zachowanie ojca zmieniło się.
  
  Szał jego, euforia jego podniecenia przygasła. W ruchach i mimice jęły
  
  się zdradzać znaki złego sumienia. Zaczął nas unikać. Krył się dzień
  
  cały po kątach, w szafach, pod pierzyną... Widziałem go nieraz, jak w
  
  zamyśleniu oglądał własne ręce, badał konsystencję skóry, paznokci, na
  
  których występować zaczęły czarne plamy, jak łuski karakona. W dzień
  
  opierał się jeszcze ostatkami sił, walczył, ale w nocy fascynacja
  
  uderzała nań potężnymi arakami. Widziałem go późną nocą, w świetle
  
  świecy stojącej na podłodze. Mój ojciec leżał na ziemi nagi, popstrzony
  
  czarnymi plamami totemu, pokreślony liniami żeber, fantastycznym
  
  rysunkiem przeświecającej na zewnątrz anatomii, leżał na czworakach,
  
  opętany fascynacją awersji, która go wciągała w głąb swych zawiłych
  
  dróg. Mój ojciec poruszał się wieloczłonkowym, skomplikowanym ruchem
  
  dziwnego rytuału, w którym ze zgrozą poznałem imitację ceremoniału
  
  karakoniego. Od tego czasu wyrzekliśmy się ojca. Podobieństwo do
  
  karakona występowało z dniem każdym wyraźniej - mój ojciec zamieniał się
  
  w karakona. Zaczęliśmy się przyzwyczajać do tego. Widywaliśmy go coraz
  
  rzadziej, całymi tygodniami znikał gdzieś na swych karakonich drogach - 
  
  przestaliśmy go odróżniać, zlał się w zupełności z tym czarnym
  
  niesamowitym plemieniem. Kto mógł powiedzieć, czy żył gdzie jeszcze w
  
  jakiej szparze podłogi, czy przebiegał nocami pokoje, zaplątany w afery
  
  karakonie, czy też był może między tymi martwymi owadami, które Adela co
  
  rana znajdowała brzuchem do góry leżące i najeżone nogami i które ze
  
  wstrętem brała na śmietniczkę i wyrzucała? - A jednak - powiedziałem
  
  zdetonowany - jestem pewny, że ten kondor to on. - Matka spojrzała na
  
  mnie spod rzęs: - Nie dręcz mnie, drogi - mówiłam ci już przecież, że
  
  ojciec podróżuje jako komiwojażer po kraju - przecież wiesz, że czasem w
  
  nocy przyjeżdża do domu, ażeby przed świtem jeszcze dalej odjechać.
  
  
  
                                      WICHURA
  
  
  
   Tej długiej i pustej zimy obrodziła ciemność w naszym mieście
  
  ogromnym, stokrotnym urodzajem. Zbyt długo snadź nie sprzątano na
  
  strychach i w rupieciarniach, stłaczano garnki na garnkach i flaszki na
  
  flaszkach, pozwalano narastać bez końca pustym bateriom butelek. Tam, w
  
  tych spalonych, wielkobelkowych lasach strychów i dachów ciemność
  
  zaczęła się wyradzać i dziko fermentować. Tam zaczęły się te czarne
  
  sejmy garnków, te wiecowania gadatliwe i puste, te bełkotliwe
  
  flaszkowania, bulgoty butli i baniek. Aż pewnej nocy wezbrały pod
  
  gontowymi przestworami falangi garnków i flaszek i popłynęły wielkim
  
  stłoczonym ludem na miasto. Strychy, wystrychnięte ze strychów,
  
  rozprzestrzeniały się jedne z drugich i wystrzelały czarnymi szpalerami,
  
  a przez przestronne ich echa przebiegały kawalkady tramów i belek,
  
  lansady drewnianych kozłów, klękających na jodłowe kolana, ażeby
  
  wypadłszy na wolność, napełnić przestwory nocy galopem krokwi i
  
  zgiełkiem płatwi i bantów. Wtedy to wylały się te czarne rzeki, wędrówki
  
  beczek i konwi, i płynęły przez noce. Czarne ich, połyskliwe, gwarne
  
  zbiegowiska oblegały miasto. Nocami mrowił się ten ciemny zgiełk naczyń
  
  i napierał jak armie rozgadanych ryb, niepowstrzymany najazd pyskujących
  
  skopców i bredzących cebrów. Dudniąc dnami, piętrzyły się wiadra, beczki
  
  i konwie, dyndały się gliniane stągwie zdunów, stare kapeluchy i
  
  cylindry dandysów gramoliły się jedna na drugie, rosnąc w niebo
  
  kolumnami, które się rozpadały. I wszystkie kołatały niezgrabnie kołkami
  
  drewnianych języków, mełły nieudolnie w drewnianych gębach bełkot klątw
  
  i obelg, bluźniąc błotem na całej przestrzeni nocy. Aż dobluźniły się,
  
  doklęły swego. Przywołane rechotem naczyń, rozplotkowanym od brzegu do
  
  brzegu, nadeszły wreszcie karawany, nadciągnęły potężne tabory wichru i
  
  stanęły nad nocą. Ogromne obozowisko, czarny ruchomy amfiteatr zstępować
  
  zaczął w potężnych kręgach ku miastu. I wybuchła ciemność ogromną
  
  wzburzoną wichurą i szalała przez trzy dni i trzy noce... - Nie
  
  pójdziesz dziś do szkoły - rzekła rano matka - jest straszna wichura na
  
  dworze. - W pokoju unosił się delikatny welon dymu, pachnący żywicą. Piec
  
  wył i gwizdał, jak gdyby uwiązana w nim była cała sfora psów czy
  
  demonów. Wielki bohomaz, wymalowany na jego pękatym brzuchu, wykrzywiał
  
  się kolorowym grymasem i fantastyczniał wzdętymi policzkami. Pobiegłem
  
  boso do okna. Niebo wydmuchane było wzdłuż i wszerz wiatrami.
  
  Srebrzystobiałe i przestronne, porysowane było w linie sił, natężone do
  
  pęknięcia, w srogie bruzdy, jakby zastygłe żyły cyny i ołowiu.
  
  Podzielone na pola energetyczne i drżące od napięć, pełne było utajonej
  
  dynamiki. Rysowały się w nim diagramy wichury, która sama niewidoczna i
  
  nieuchwytna, ładowała krajobraz potęgą. Nie widziało się jej. Poznawało
  
  się ją po domach, po dachach, w które wjeżdżała jej furia. Jeden po
  
  drugim strychy zdawały się rosnąć i wybuchać szaleństwem, gdy wstępowała
  
  w nie jej siła. Ogałacała place, zostawiała za sobą na ulicach białą
  
  pustkę, zamiatała całe połacie rynku do czysta. Ledwie tu i ówdzie giął
  
  się pod nią i trzepotał, uczepiony węgła domu, samotny człowiek. Cały
  
  plac rynkowy zdawał się wybrzuszać i lśnić pustą łysiną pod jej
  
  potężnymi przelotami. Na niebie wydmuchał wiatr zimne i martwe kolory,
  
  grynszpanowe, żółte i liliowe smugi, dalekie sklepienia i arkady swego
  
  labiryntu. Dachy stały pod tymi niebami czarne i krzywe, pełne
  
  niecierpliwości i oczekiwania. Te, w które wstąpił wicher, wstawały w
  
  natchnieniu, przerastały sąsiednie domy i prorokowały pod rozwichrzonym
  
  niebem. Potem opadały i gasły nie mogąc dłużej zatrzymać potężnego tchu,
  
  który leciał dalej i napełniał cały przestwór zgiełkiem i przerażeniem.
  
  I znów inne domy wstawały z krzykiem, w paroksyzmie jasnowidzenia, i
  
  zwiastowały. Ogromne buki koło kościoła stały z wniesionymi rękami, jak
  
  świadkowie wstrząsających objawień, i krzyczały, krzyczały. Dalej, za
  
  dachami rynku, widziałem dalekie mury ogniowe, nagie ściany szczytowe
  
  przedmieścia. Wspinały się jeden nad drugi i rosły, zesztywniałe z
  
  przerażenia i osłupiałe. Daleki, zimny, czerwony odblask zabarwiał je
  
  późnymi kolorami. Nie jedliśmy tego dnia obiadu, bo ogień w kuchni
  
  wracał kłębami dymu do izby. W pokojach było zimno i pachniało wiatrem.
  
  Około drugiej po południu wybuchł na przedmieściu pożar i rozszerzał się
  
  gwałtownie. Matka z Adelą zaczęły pakować pościel, futra i kosztowności.
  
  Nadeszła noc. Wicher wzmógł się na sile i gwałtowności, rozrósł się
  
  niepomiernie i objął cały przestwór. Już teraz nie nawiedzał domów i
  
  dachów, ale wybudował nad miastem wielopiętrowy, wielokrotny przestwór,
  
  czarny labirynt, rosnący w nieskończonych kondygnacjach. Z tego
  
  labiryntu wystrzelał całymi galeriami pokojów, wyprowadzał piorunem
  
  skrzydła i trakty, toczył z hukiem długie amfilady, a potem dawał się
  
  zapadać tym wyimaginowanym piętrom, sklepieniom i kazamatom i wzbijał
  
  się jeszcze wyżej, kształtując sam bezforemny bezmiar swym natchnieniem.
  
  Pokój drżał z lekka, obrazy na ścianach brzęczały. Szyby lśniły się
  
  tłustym odblaskiem lampy. Firanki na oknie wisiały wzdęte i pełne
  
  tchnienia tej burzliwej nocy. Przypomnieliśmy sobie, że ojca od rana nie
  
  widziano. Wczesnym rankiem, domyślaliśmy się, musiał udać się do sklepu,
  
  gdzie go zaskoczyła wichura, odcinając mu powrót. - Cały dzień nic nie
  
  jadł - biadała matka. Starszy subiekt Teodor podjął się wyprawić w noc i
  
  wichurę, żeby zanieść mu posiłek. Brat mój przyłączył się do wyprawy.
  
  Okutani w wielkie niedwiedzie futra, obciążyli kieszenie żelazkami i
  
  moździerzami, balastem, który miał zapobiec porwaniu ich przez wichurę.
  
  Ostrożnie otworzono drzwi prowadzące w noc. Zaledwie subiekt i brat mój
  
  z wzdętymi płaszczami wkroczyli jedną nogą w ciemność, noc ich połknęła
  
  zaraz na progu domu. Wicher zmył momentalnie ślad ich wyjścia. Nie widać
  
  było przez okno nawet latarki, którą ze sobą zabrali. Pochłonąwszy ich,
  
  wicher na chwilę przycichł. Adela z matką próbowały na nowo rozpalić
  
  ogień pod kuchnią. Zapałki gasły, przez drzwiczki dmuchało popiołem i
  
  sadzą. Staliśmy pod drzwiami i nasłuchiwali. W lamentach wichru dawały
  
  się słyszeć wszelkie głosy, perswazje, nawoływania i gawędy. Zdawało się
  
  nam, że słyszymy wołanie o pomoc ojca zabłąkanego w wichurze, to znowu,
  
  że brat z Teodorem gwarzą beztrosko pod drzwiami. Wrażenie było tak
  
  łudzące, że Adela otworzyła drzwi i w samej rzeczy ujrzała Teodora i
  
  brata mego, wynurzających się z trudem z wichury, w której tkwili po
  
  pachy. Weszli zdyszani do sieni, zaciskając z wysiłkiem drzwi za sobą.
  
  Przez chwilę musieli wesprzeć się o odrzwia, tak silnie szturmował
  
  wicher do bramy. Wreszcie zasunęli rygiel i wiatr pognał dalej.
  
  Opowiadali bezładnie o nocy, o wichurze. Ich futra, nasiąkłe wiatrem,
  
  pachniały teraz powietrzem. Trzepotali powiekami w świetle; ich oczy,
  
  pełne jeszcze nocy, broczyły ciemnością za każdym uderzeniem powiek. Nie
  
  mogli dojść do sklepu, zgubili drogę i ledwo trafili z powrotem. Nie
  
  poznawali miasta, wszystkie ulice były jak przestawione. Matka
  
  podejrzewała, że kłamali. W istocie cała ta scena sprawiała wrażenie,
  
  jakby przez ten kwadrans stali w ciemności pod oknem, nie oddalając się
  
  wcale. A może naprawdę nie było już miasta i rynku, a wicher i noc
  
  otaczały nasz dom tylko ciemnymi kulisami, pełnymi wycia, świstu i
  
  jęków. Może nie było wcale tych ogromnych i żałosnych przestrzeni, które
  
  nam wicher sugerował, może nie było wcale tych opłakanych labiryntów,
  
  tych wielookiennych traktów i korytarzy, na których grał wicher, jak na
  
  długich czarnych fletach. Coraz bardziej umacniało się w nas
  
  przekonanie, że cała ta burza była tylko donkiszoterią nocną, imitującą
  
  na wąskiej przestrzeni kulis tragiczne bezmiary, kosmiczną bezdomność i
  
  sieroctwo wichury. Coraz częściej otwierały się teraz drzwi sieni i
  
  wpuszczały okutanego w opończe i szale gościa. Zziajany sąsiad lub
  
  znajomy wywijał się powoli z chustek, płaszczy i wyrzucał z siebie
  
  zdyszanym głosem opowiadania, urywane bezładne słowa, które
  
  fantastycznie powiększały, kłamliwie przesadzały bezmiar nocy.
  
  Siedzieliśmy wszyscy w jasno oświetlonej kuchni. Za ogniskiem kuchennym
  
  i czarnym, szerokim okapem komina prowadziło parę stopni do drzwi
  
  strychu. Na tych schodkach siedział starszy subiekt Teodor i
  
  nasłuchiwał, jak strych grał od wichru. Słyszał, jak w pauzach wichury
  
  miechy żeber strychowych składały się w fałdy i dach wiotczał i zwisał
  
  jak ogromne płuca, z których uciekł oddech, to znowu nabierał tchu,
  
  nastawiał się palisadami krokwi, rósł jak sklepienia gotyckie,
  
  rozprzestrzeniał się lasem belek, pełnym stokrotnego echa, i huczał jak
  
  pudło ogromnych basów. Ale potem zapominaliśmy o wichurze, Adela tłukła
  
  cynamon w dźwięcznym moździerzu. Ciotka Perazja przyszła w odwiedziny.
  
  Drobna, ruchliwa i pełna zabiegliwości, z koronką czarnego szala na
  
  głowie, zaczęła krzątać się po kuchni, pomagając Adeli. Adela oskubała
  
  koguta. Ciotka Perazja zapaliła pod okapem komina garść papierów i
  
  szerokie płaty płomienia wzlatywały z nich w czarną czeluść. Adela,
  
  trzymając koguta za szyję, uniosła go nad płomień, ażeby opalić na nim
  
  resztę pierza. Kogut zatrzepotał nagle w ogniu skrzydłami, zapiał i
  
  spłonął. Wtedy ciotka Perazja zaczęła się kłócić, kląć i złorzeczyć.
  
  Trzęsąc się ze złości, wygrażała rękami Adeli i matce. Nie rozumiałem, o
  
  co jej chodzi, a ona zacietrzewiała się coraz bardziej w gniewie i stała
  
  się jednym pękiem gestykulacji i złorzeczeń. Zdawało się, że w
  
  paroksyzmie złości rozgestykuluje się na części, że rozpadnie się,
  
  podzieli, rozbiegnie w sto pająków, rozgałęzi się po podłodze czarnym,
  
  migotliwym pękiem oszalałych karakonach biegów. Zamiast tego zaczęła
  
  raptownie maleć, kurczyć się, wciąż roztrzęsiona i rozsypująca się
  
  przekleństwami. Z nagła podreptała, zgarbiona i mała, w kąt kuchni,
  
  gdzie leżały drwa na opał i, klnąc i kaszląc, zaczęła gorączkowo
  
  przebierać wśród dźwięcznych drewien, aż znalazła dwie cienkie, żółte
  
  drzazgi. Pochwyciła je latającymi ze wzburzenia rękami, przymierzyła do
  
  nóg, po czym wspięła się na nie, jak na szczudła, i zaczęła na tych
  
  żółtych kulach chodzić, stukocąc po deskach, biegać tam i z powrotem
  
  wzdłuż skośnej linii podłogi, coraz szybciej i szybciej, potem wbiegła
  
  na ławkę jodłową, kutykając na dudniących deskach, a stamtąd na półkę z
  
  talerzami, dźwięczną, drewnianą półkę obiegającą ściany kuchni, i biegła
  
  po niej, kolankując na szczudłowych kulach, by wreszcie gdzieś w kącie,
  
  malejąc coraz bardziej, sczernieć, zwinąć się jak zwiędły, spalony
  
  papier, zetlić się w płatek popiołu, skruszyć w proch i w nicość.
  
  Staliśmy wszyscy bezradni wobec tej szalejącej furii złości, która sama
  
  siebie trawiła i pożerała. Z ubolewaniem patrzyliśmy na smutny przebieg
  
  tego paroksyzmu i z pewną ulgą wróciliśmy do naszych zajęć, gdy żałosny
  
  ten proces dobiegł swego naturalnego końca. Adela zadzwoniła znowu
  
  moździerzem, tłukąc cynamon, matka ciągnęła dalej przerwaną rozmowę, a
  
  subiekt Teodor, nasłuchując proroctw strychowych, stroił śmieszne
  
  grymasy, podnosił wysoko brwi i śmiał się do siebie.
  
  
  
  NOC WIELKIEGO SEZONU
  
  
  
   Każdy wie, że w szeregu zwykłych, normalnych lat
  
  rodzi niekiedy zdziwaczały czas ze swego łona lata inne, lata osobliwe,
  
  lata wyrodne, którym - jak szósty, mały palec u ręki- -wyrasta kędy
  
  trzynasty, fałszywy miesiąc. Mówimy fałszywy, gdyż rzadko dochodzi on do
  
  pełnego rozwoju. Jak dzieci późno spłodzone, pozostaje on w tyle ze
  
  wzrostem, miesiąc garbusek, odrośl w połowie uwiędła i raczej domyślna
  
  niż rzeczywista. Winna jest temu starcza niepowściągliwość lata, jego
  
  rozpustna i późna żywotność. Bywa czasem, że sierpień minie, a stary
  
  gruby pień lata rodzi z przyzwyczajenia jeszcze dalej, pędzi ze swego
  
  próchna te dni-dziczki, dni-chwasty, jałowe i idiotyczne, dorzuca na
  
  dokładkę, za darmo, dni-kaczany, puste i niejadalne - dni białe,
  
  zdziwione i niepotrzebne. Wyrastają one, nieregularne i nierówne, nie
  
  wykształcone i zrośnięte z sobą, jak palce potworkowatej ręki,
  
  pączkujące i zwinięte w figę. Inni porównywają te dni do apokryfów,
  
  wsuniętych potajemnie między rozdziały wielkiej księgi roku, do
  
  palimpsestów, skrycie włączonych pomiędzy jej stronice, albo do tych
  
  białych nie zadrukowanych kartek, na których oczy, naczytane do syta i
  
  pełne treści, broczyć mogą obrazami i gubić kolory na tych pustych
  
  stronicach, coraz bladziej i bladziej, ażeby wypocząć na ich nicości,
  
  zanim wciągnięte zostaną w labirynty nowych przygód i rozdziałów. Ach,
  
  ten stary, pożółkły romans roku, ta wielka, rozpadająca się księga
  
  kalendarza! Leży ona sobie zapomniana gdzie w archiwach czasu, a treść
  
  jej rośnie dalej między okładkami, pęcznieje bez ustanku od gadulstwa
  
  miesięcy, od szybkiego samorództwa blagi, od bajania i marzeń, które się
  
  w niej mnożą. Ach, i spisując te nasze opowiadania, szeregując te
  
  historie o moim ojcu na zużytym marginesie jej tekstu, czy nie oddaję
  
  się tajnej nadziei, że wrosną one kiedy niepostrzeżenie między zżółkłe
  
  kartki tej najwspanialszej, rozsypującej się księgi, że wejdą w wielki
  
  szelest jej stronic, który je pochłonie? To, o czym tu mówić będziemy,
  
  działo się tedy w owym trzynastym, nadliczbowym i niejako fałszywym
  
  miesiącu tego roku, na tych kilkunastu pustych kartkach wielkiej kroniki
  
  kalendarza. Ranki były podówczas dziwnie cierpkie i orzeźwiające. Po
  
  uspokojonym i chłodniejszym tempie czasu, po nowym całkiem zapachu
  
  powietrza, po odmiennej konsystencji światła poznać było, że weszło się
  
  w inną serię dni, w nową okolicę Bożego Roku. Głos drżał pod tymi nowymi
  
  niebami dźwięcznie i świeżo jak w nowym jeszcze i pustym mieszkaniu,
  
  pełnym zapachu lakieru, farb, rzeczy zaczętych i nie wypróbowanych. Z
  
  dziwnym wzruszeniem próbowało się nowego echa, napoczynało się je z
  
  ciekawością, jak w chłodny i trzeźwy poranek babkę do kawy w przeddzień
  
  podróży. Ojciec mój siedział znowu w tylnym kontuarze sklepu, w małej,
  
  sklepionej izbie, pokratkowanej jak ul w wielokomórkowe registratury i
  
  łuszczącej się bez końca warstwami papieru, listów i faktur. Z szelestu
  
  arkuszy, z nieskończonego kartkowania papierów wyrastała kratkowana i
  
  pusta egzystencja tego pokoju, z nieustannego przekładania plików
  
  odnawiała się w powietrzu z niezliczonych nagłówków firmowych apoteoza w
  
  formie miasta fabrycznego, widzianego z lotu ptaka, najeżonego dymiącymi
  
  kominami, otoczonego rzędami medali i ujętego w wywijasy i zakręty
  
  pompatycznych et i Comp. Tam siedział ojciec, jak w ptaszarni, na
  
  wysokim stołku, a gołębniki registratur szeleściły plikami papierów i
  
  wszystkie gniazda i dziuple pełne były świergotu cyfr. Głąb wielkiego
  
  sklepu ciemniała i wzbogacała się z dnia na dzień zapasami sukna,
  
  szewiotów, aksamitów i kortów. W ciemnych półkach, tych spichrzach i
  
  lamusach chłodnej, pilśniowej barwności, procentowała stokrotnie ciemna,
  
  odstała korowość rzeczy, mnożył się i sycił potężny kapitał jesieni. Tam
  
  rósł i ciemniał ten kapitał i rozsiadał się coraz szerzej na półkach,
  
  jak na galeriach jakiego wielkiego teatru, uzupełniając się jeszcze i
  
  pomnażając każdego rana nowymi ładunkami towaru, który w skrzyniach i
  
  pakach wraz z rannym chłodem wnosili na niedwiedzich barach stękający,
  
  brodaci tragarze w oparach świeżości jesiennej i wódki. Subiekci
  
  wyładowywali te nowe zapasy sycących bławatnych kolorów i wypełniali
  
  nimi, kitowali starannie wszystkie szpary i luki wysokich szaf. Był to
  
  rejestr olbrzymi wszelakich kolorów jesieni, ułożony warstwami,
  
  usortowany odcieniami, idący w dół i w górę, jak po dźwięcznych
  
  schodach, po gamach wszystkich oktaw barwnych. Zaczynał się u dołu i
  
  próbował jękliwie i nieśmiało altowych spełzłości i półtonów,
  
  przechodził potem do spłowiałych popiołów dali, do gobelinowych błękitów
  
  i rosnąc ku górze coraz szerszymi akordami, dochodził do ciemnych
  
  granatów, do indyga lasów dalekich i do pluszu parków szumiących, ażeby
  
  potem poprzez wszystkie ochry, sangwiny, rudości i sepie wejść w
  
  szelestny cień więdnących ogrodów i dojść do ciemnego zapachu grzybów,
  
  do tchnienia próchna w głębiach nocy jesiennej i do głuchego
  
  akompaniamentu najciemniejszych basów. Ojciec mój szedł wzdłuż tych
  
  arsenałów sukiennej jesieni i uspokajał i uciszał te masy, ich
  
  wzbierającą moc, spokojną potęgę Pory. Chciał jak najdłużej utrzymać w
  
  całości te rezerwy zamagazynowanej barwności. Bał się łamać, wymieniać
  
  na gotówkę ten fundusz żelazny jesieni. Ale wiedział, czuł, że przyjdzie
  
  czas i wicher jesienny, pustoszący i ciepły wicher, powieje nad tymi
  
  szafami i wtedy puszczą one i nic nie zdoła powstrzymać ich wylewu, tych
  
  strumieni kolorowości, którymi wybuchną na miasto całe. Przychodziła
  
  pora Wielkiego Sezonu. Ożywiały się ulice. O szóstej godzinie po
  
  południu miasto zakwitało gorączką, domy dostawały wypieków, a ludzie
  
  wędrowali ożywieni jakimś wewnętrznym ogniem, naszminkowani i ubarwieni
  
  jaskrawo, z oczyma błyszczącymi jaką odświętną, piękną i złą febrą. Na
  
  bocznych uliczkach, w cichych zaułkach, uchodzących już w wieczorną
  
  dzielnicę, miasto było puste. Tylko dzieci bawiły się na placykach pod
  
  balkonami, bawiły się bez tchu, hałaśliwie i niedorzecznie. Przykładały
  
  małe pęcherzyki do ust, ażeby wydmuchać je i naindyczyć się nagle
  
  jaskrawo w wielkie, gulgocące, rozpluskane narośle albo wykogucić się w
  
  głupią kogucią maskę, czerwoną i piejącą, w kolorowe jesienne maszkary
  
  fantastyczne i absurdalne. Zdawało się, że tak nadęte i piejące wzniosą
  
  się w powietrze długimi kolorowymi łańcuchami i jak jesienne klucze
  
  ptaków przeciągać będą nad miastem - fantastyczne flotylle z bibułki i
  
  pogody jesiennej. Albo woziły się wśród krzyków na małych zgiełkliwych
  
  wózkach, grających kolorowym turkotem kółek, szprych i dyszli. Wózki
  
  zjeżdżały naładowane ich krzykiem i staczały się w dół ulicy aż do nisko
  
  rozlanej, żółtej rzeczki wieczornej, gdzie rozpadały się na gruz
  
  krążków, kołków i patyczków. I podczas gdy zabawy dzieci stawały się
  
  coraz bardziej hałaśliwe i splątane, wypieki miasta ciemniały i
  
  zakwitały purpurą, nagle świat cały zaczynał więdnąć i czernieć i szybko
  
  wydzielał się zeń majaczliwy zmierzch, którym zarażały się wszystkie
  
  rzeczy. Zdradliwie i jadowicie szerzyła się ta zaraza zmierzchu wokoło,
  
  szła od rzeczy do rzeczy, a czego dotknęła, to wnet butwiało, czerniało,
  
  rozpadało się w próchno. Ludzie uciekali przed zmierzchem w cichym
  
  popłochu i naraz dosięgał ich ten trąd, i wysypywał się ciemną wysypką
  
  na czole, i tracili twarze, które odpadały wielkimi, bezkształtnymi
  
  plamami, i szli dalej, już bez rysów, bez oczu, gubiąc po drodze maskę
  
  po masce, tak że zmierzch roił się od tych larw porzuconych, sypiących
  
  się za ich ucieczką. Potem zaczynało wszystko zarastać czarną,
  
  próchniejącą korą, łuszczącą się wielkimi płatami, chorymi strupami
  
  ciemności. A gdy w dole wszystko rozprzęgło się i szło wniwecz w tej
  
  cichej zamieszce, w panice prędkiego rozkładu, w górze utrzymywał się i
  
  rósł coraz wyżej milczący alarm zorzy, drgający świergotem miliona
  
  cichych dzwonków, wzbierających wzlotem miliona cichych skowronków
  
  lecących razem w jedną wielką, srebrną nieskończoność. Potem była już
  
  nagle noc - wielka noc, rosnąca jeszcze podmuchami wiatru, które ją
  
  rozszerzały. W jej wielokrotnym labiryncie wyłupane były gniazda jasne:
  
  sklepy - wielkie, kolorowe latarnie, pełne spiętrzonego towaru i zgiełku
  
  kupujących. Przez jasne szyby tych latarni można było śledzić zgiełkliwy
  
  i pełen dziwacznego ceremoniału obrzęd zakupów jesiennych. Ta wielka,
  
  fałdzista noc jesienna, rosnąca cieniami, rozszerzona wiatrami, kryła w
  
  swych ciemnych fałdach jasne kieszenie, woreczki z kolorowym
  
  drobiazgiem, z pstrym towarem czekoladek, keksów, kolonialnej
  
  pstrokacizny. Te budki i kramiki, sklecone z pudełek po cukrach,
  
  wytapetowane jaskrawo reklamami czekolad, pełne mydełek, wesołej
  
  tandety, złoconych błahostek, cynfolii, trąbek, andrutów i kolorowych
  
  miętówek, były stacjami lekkomyślności, grzechotkami beztroski,
  
  rozsianymi na wiszarach ogromnej, labiryntowej, rozłopotanej wiatrami
  
  nocy. Wielkie i ciemne tłumy płynęły w ciemności, w hałaśliwym
  
  zmieszaniu, w szurgocie tysięcy nóg, w gwarze tysięcy ust - rojna,
  
  splątana wędrówka, ciągnąca arteriami jesiennego miasta. Tak płynęła ta
  
  rzeka, pełna gwaru, ciemnych spojrzeń, chytrych łypnięć, pokawałkowana
  
  rozmową, posiekana gawędą, wielka miazga plotek, śmiechów i zgiełku.
  
  Zdawało się, że to ruszyły tłumami jesienne, suche makówki sypiące
  
  makiem - głowy-grzechotki, ludzie-kołatki. Mój ojciec chodził
  
  zdenerwowany i kolorowy od wypieków, z błyszczącymi oczyma, w jasno
  
  oświetlonym sklepie, i nasłuchiwał. Przez szyby wystawy i portalu
  
  dochodził tu z daleka szum miasta, stłumiony gwar płynącej ciżby. Nad
  
  ciszą sklepu płonęła jasno lampa naftowa, zwisająca z wielkiego
  
  sklepienia, i wypierała najmniejszy ślad cienia z wszystkich szpar i
  
  zakamarków. Pusta, wielka podłoga trzaskała w ciszy i liczyła w tym
  
  świetle wzdłuż i wszerz swe błyszczące kwadraty, szachownicę wielkich
  
  tafli, które rozmawiały ze sobą w ciszy trzaskami, odpowiadały sobie to
  
  tu, to tam głośnym pęknięciem. Za to sukna leżały ciche, bez głosu, w
  
  swej pilśniowej puszystości i podawały sobie wzdłuż ścian spojrzenia za
  
  plecami ojca, wymieniały od szafy do szafy ciche znaki porozumiewawcze.
  
  Ojciec nasłuchiwał. Jego ucho zdawało się w tej ciszy nocnej wydłużać i
  
  rozgałęziać poza okno: fantastyczny koralowiec, czerwony polip falujący
  
  w mętach nocy. Nasłuchiwał i słyszał. Słyszał z rosnącym niepokojem
  
  daleki przypływ tłumów, które nadciągały. Rozglądał się z przerażeniem
  
  po pustym sklepie. Szukał subiektów. Ale ci ciemni i rudzi aniołowie
  
  dokądś odlecieli. Pozostał on sam tylko, w trwodze przed tłumami, które
  
  wnet miały zalać ciszę sklepu plądrującą hałaśliwą rzeszą i rozebrać
  
  między siebie, rozlicytować całą tę bogatą jesień, od lat zbieraną w
  
  wielkim zacisznym spichlerzu. Gdzie byli subiekci? Gdzie były te
  
  urodziwe cheruby, mające bronić ciemnych, sukiennych szańców? Ojciec
  
  podejrzewał bolesną myślą, że oto grzeszą gdzie w głębi domu z córami
  
  ludzi. Stojąc nieruchomy i pełen troski, z błyszczącymi oczyma w jasnej
  
  ciszy sklepu, czuł wewnętrznym słuchem, co działo się w głębi domu, w
  
  tylnych komorach wielkiej kolorowej tej latarni. Dom otwierał się przed
  
  nim, izba za izbą, komora za komorą, jak dom z kart, i widział gonitwę
  
  subiektów za Adelą przez wszystkie puste i jasno oświetlone pokoje,
  
  schodami na dół, schodami do góry, aż wymknęła się im i wpadła do jasnej
  
  kuchni, gdzie zabarykadowała się kuchennym kredensem. Tam stała
  
  zdyszana, błyszcząca i rozbawiona, trzepocąca z uśmiechem wielkimi
  
  rzęsami. Subiekci chichotali, przykucnięci pode drzwiami. Okno kuchni
  
  otwarte było na wielką, czarną noc, pełną rojeń i splątania. Czarne,
  
  uchylone szyby płonęły refleksem dalekiej iluminacji. Błyszczące garnki
  
  i butle stały nieruchomo dokoła i lśniły w ciszy tłustą polewą. Adela
  
  wychylała ostrożnie przez okno swą kolorową, uszminkowaną twarz z
  
  trzepoczącymi oczyma. Szukała subiektów na ciemnym podwórzu, pewna ich
  
  zasadzki. I oto ujrzała ich, jak wędrowali ostrożnie, gęsiego, po wąskim
  
  gzymsie podokiennym wzdłuż ściany piętra, czerwonej odblaskiem dalekiej
  
  iluminacji, i skradali się do okna. Ojciec krzyknął z gniewu i rozpaczy,
  
  ale w tej chwili gwar głosów stał się całkiem bliski i nagle jasne okna
  
  sklepu zaludniły się bliskimi twarzami, wykrzywionymi śmiechem,
  
  rozgadanymi twarzami, które płaszczyły nosy na lśniących szybach. Ojciec
  
  stał się purpurowy ze wzburzenia i wskoczył na ladę. I kiedy tłum
  
  szturmem zdobywał tę twierdzę i wkraczał hałaśliwą ciżbą do sklepu,
  
  ojciec mój jednym skokiem wspiął się na półki z suknem i, uwisły wysoko
  
  nad tłumem, dął z całej siły w wielki puzon z rogu i trąbił na alarm.
  
  Ale sklepienie nie napełniło się szumem aniołów, śpieszących na pomoc, a
  
  zamiast tego każdemu jękowi trąby odpowiadał wielki, roześmiany chór
  
  tłumu. - Jakubie, handlować! Jakubie, sprzedawać! - wołali wszyscy, a
  
  wołanie to, wciąż powtarzane, rytmizowało się w chórze i przechodziło
  
  powoli w melodię refrenu, śpiewaną przez wszystkie gardła. Wtedy mój
  
  ojciec dał za wygraną, zeskoczył z wysokiego gzymsu i ruszył z krzykiem
  
  ku barykadom sukna. Wyolbrzymiony gniewem, z głową spęczniałą w pięść
  
  purpurową, wbiegł, jak walczący prorok, na szańce sukienne i jął
  
  przeciwko nim szaleć. Wpierał się całym ciałem w potężne bale wełny i
  
  wyważał je z osady, podsuwał się pod ogromne postawy sukna i unosił je
  
  na ladę z głuchym łomotem. Bale leciały rozwijając się z łopotem w
  
  powietrzu w ogromne chorągwie, półki wybuchały zewsząd wybuchami
  
  draperii, wodospadami sukna, jak pod uderzeniem Mojżeszowej laski. Tak
  
  wylewały się zapasy szaf, wymiotowały gwałtownie, płynęły szerokimi
  
  rzekami. Wypływała barwna treść półek, rosła, mnożyła się i zalewała
  
  wszystkie lady i stoły. Ściany sklepu znikły pod potężnymi formacjami
  
  tej sukiennej kosmogonii, pod tymi pasmami górskimi, piętrzącymi się w
  
  potężnych masywach. Otwierały się szerokie doliny wśród zboczy górskich
  
  i wśród szerokiego patosu wyżyn grzmiały linie kontynentów. Przestrzeń
  
  sklepu rozszerzyła się w panoramę jesiennego krajobrazu, pełną jezior i
  
  dali, a na tle tej scenerii ojciec wędrował wśród fałd i dolin
  
  fantastycznego Kanaanu, wędrował wielkimi krokami, z rękoma
  
  rozkrzyżowanymi proroczo w chmurach, i kształtował kraj uderzeniami
  
  natchnienia. A u dołu, u stóp tego Synaju, wyrosłego z gniewu ojca,
  
  gestykulował lud, złorzeczył i czcił Baala, i handlował. Nabierali pełne
  
  ręce miękkich fałd, drapowali się w kolorowe sukna, owijali się w
  
  zaimprowizowane domina i płaszcze i gadali bezładnie a obficie. Mój
  
  ojciec wyrastał nagle nad tymi grupami kupczących wydłużony gniewem, i
  
  gromił z wysoka bałwochwalców potężnym słowem. Potem, ponoszony
  
  rozpaczą, wspinał się na wysokie galerie szaf, biegł obłędnie po bantach
  
  półek, po dudniących deskach ogołoconych rusztowań, ścigany przez obrazy
  
  bezwstydnej rozpusty, którą przeczuwał za plecami w głębi domu. Subiekci
  
  dosięgli właśnie żelaznego balkonu na wysokości okna i wczepieni w
  
  balustradę, pochwycili wpół Adelę i wyciągnęli ją przez okno,
  
  trzepocącą. oczyma i wlokącą za sobą smukłe nogi w jedwabnych
  
  pończochach. Gdy ojciec mój, przerażony ohydą grzechu, wrastał gniewem
  
  swych gestów w grozę krajobrazu, w dole beztroski lud Baala oddawał się
  
  wyuzdanej wesołości. Jaka parodystyczna pasja, jaka zaraza śmiechu
  
  opanowała tę gawiedź. Jakże można było żądać powagi od nich, od tego
  
  ludu kołatek i dziadków do orzechów! Jak można było żądać zrozumienia
  
  dla wielkich trosk ojca od tych młynków, mielących bezustannie kolorową
  
  miazgę słów! Głusi na gromy proroczego gniewu, przykucali ci handlarze w
  
  jedwabnych bekieszach małymi kupkami dookoła sfałdowanych gór materii,
  
  rozstrząsając gadatliwie wśród śmiechu zalety towaru. Ta czarna giełda
  
  roznosiła na swych prędkich językach szlachetną substancję krajobrazu,
  
  rozdrabniała ją siekaniną gadania i połykała niemal. Gdzie indziej stały
  
  grupy Żydów w kolorowych chałatach, w wielkich futrzanych kołpakach
  
  przed wysokimi wodospadami jasnych materii. Byli to mężowie Wielkiego
  
  Zgromadzenia, dostojni i pełni namaszczenia panowie, gładzący długie,
  
  pielęgnowane brody i prowadzący wstrzemięźliwe i dyplomatyczne rozmowy.
  
  Ale i w tej ceremonialnej konwersacji, w spojrzeniach, które wymieniali
  
  był błysk uśmiechniętej ironii. Wśród tych grup przewijał się pospolity
  
  lud, bezpostaciowy tłum, gawiedź bez twarzy i indywidualności. Wypełniał
  
  on niejako luki w krajobrazie, wyścielał tło dzwonkami i grzechotkami
  
  bezmyślnego gadania. Był to element błazeński, roztańczony tłum
  
  poliszynelów i arlekinów, który - sam bez poważnych intencyj handlowych
  
  - doprowadzał do absurdu gdzieniegdzie nawiązujące się transakcje swymi
  
  błazeńskimi figlami. Stopniowo jednak, znudzony błaznowaniem, wesoły ten
  
  ludek rozpraszał się w dalszych okolicach krajobrazu i tam powoli gubił
  
  się wród skalnych załomów i dolin. Prawdopodobnie jeden po drugim
  
  zapadały się te wesołki gdzieś w szczeliny i fałdy terenu, jak dzieci
  
  zmęczone zabawą po kątach i zakamarkach mieszkania w noc balową.
  
  Tymczasem ojcowie miasta, mężowie Wielkiego Synhedrionu, przechadzali
  
  się w grupach pełnych powagi i godności i prowadzili ciche, głębokie
  
  dysputy. Rozszedłszy się po całym, owym wielkim górzystym kraju,
  
  wędrowali po dwóch, po trzech na dalekich i krętych drogach. Małe i
  
  ciemne ich sylwety zaludniały całą tę pustynną wyżynę, nad którą zwisło
  
  ciężkie i ciemne niebo, sfałdowane i chmurne, poorane w długie
  
  równoległe bruzdy, w srebrne i białe skiby, ukazujące w głębi coraz
  
  dalsze pokłady swego uwarstwienia. Światło lampy stwarzało sztuczny
  
  dzień w owej krainie - dzień dziwny, dzień bez świtu i wieczoru. Ojciec
  
  mój uspokajał się powoli. Gniew jego układał się i zastygał w pokładach
  
  i warstwach krajobrazu. Siedział teraz na galeriach wysokich półek i
  
  patrzył w jesienniejący, rozległy kraj. Widział, jak na dalekich
  
  jeziorach odbywał się połów ryb. W maleńkich łupinkach łódek siedziało
  
  po dwóch rybaków, zapuszczając sieci w wodę. Na brzegach chłopcy
  
  dźwigali na głowach kosze, pełne trzepocącego się, srebrnego połowu.
  
  Wówczas to dostrzegł, jak grupy wędrowców w oddali zadzierały głowy ku
  
  niebu, wskazując coś wzniesionymi rękami. I wnet zaroiło się niebo jakąś
  
  kolorową wysypką, osypało się falującymi plamami, które rosły,
  
  dojrzewały i wnet napełniły przestworze dziwnym ludem ptaków, krążących
  
  i kołujących w wielkich, krzyżujących się spiralach. Całe niebo
  
  wypełniło się ich wzniosłym lotem, łopotem skrzydeł, majestatycznymi
  
  liniami cichych bujań. Niektóre z nich jak ogromne bociany płynęły
  
  nieruchomo na spokojnie rozpostartych skrzydłach, inne, podobne do
  
  kolorowych pióropuszów, do barbarzyńskich trofeów, trzepotały ciężko i
  
  niezgrabnie, ażeby utrzymać się na falach ciepłej aury; inne wreszcie,
  
  nieudolne konglomeraty skrzydeł, potężnych nóg i oskubanych szyj,
  
  przypominały źle wypchane sępy i kondory, z których wysypują się
  
  trociny. Były między nimi ptaki dwugłowe, ptaki wieloskrzydłe, były też
  
  i kaleki, kulejące w powietrzu jednoskrzydłym, niedołężnym lotem. Niebo
  
  stało się podobne do starego fresku, pełnego dziwolągów i fantastycznych
  
  zwierząt, które krążyły, wymijały się i znów wracały w kolorowych
  
  elipsach. Mój ojciec podniósł się na bantach, oblany nagłym blaskiem,
  
  wyciągnął ręce, przyzywając ptaki starym zaklęciem. Poznał je, pełen
  
  wzruszenia. Było to dalekie, zapomniane potomstwo tej ptasiej generacji,
  
  którą ongi Adela rozpędziła na wszystkie strony nieba. Wracało teraz,
  
  zwyrodniałe i wybujałe, to sztuczne potomstwo, to zdegenerowane plemię
  
  ptasie, zmarniałe wewnętrznie. Wystrzelone głupio wzrostem, wyogromnione
  
  niedorzecznie, było wewnątrz puste i bez życia. Cała żywotność tych
  
  ptaków przeszła w upierzenie, wybujała w fantastyczność. Było to jakby
  
  muzeum wycofanych rodzajów, rupieciarnia Raju ptasiego. Niektóre latały
  
  na wznak, miały ciężkie, niezgrabne dzioby, podobne do kłódek i zamków,
  
  obciążone kolorowymi naroślami, i były ślepe. Jakże wzruszył ojca ten
  
  powrót niespodziany, jakże zdumiewał się nad instynktem ptasim, nad tym
  
  przywiązaniem do Mistrza, które wygnany ów ród piastował jak legendę w
  
  duszy, ażeby wreszcie po wielu generacjach, w ostatnim dniu przed
  
  wygaśnięciem plemienia pociągnąć z powrotem w pradawną ojczyznę. Ale te
  
  papierowe, ślepe ptaki nie mogły już poznać ojca. Na darmo wołał na nie
  
  dawnym zaklęciem, zapomnianą mową ptasią, nie słyszały go i nie
  
  widziały. Nagle zagwizdały kamienie w powietrzu. To wesołki, głupie i
  
  bezmyślne plemię, jęły celować pociskami w fantastyczne niebo ptasie. Na
  
  darmo ojciec ostrzegał, na darmo groził zaklinającymi gestami, nie
  
  dosłyszano go, nie dostrzeżono. I ptaki spadały. Ugodzone pociskiem,
  
  obwisały ciężko i więdły już w powietrzu. Nim doleciały do ziemi, były
  
  już bezforemną kupą pierza. W mgnieniu oka pokryła się wyżyna tą dziwną,
  
  fantastyczną padliną. Zanim ojciec dobiegł do miejsca rzezi, cały ten
  
  świetny ród ptasi już leżał martwy, rozciągnięty na skałach. Teraz
  
  dopiero, z bliska, mógł ojciec obserwować całą lichotę tej zubożałej
  
  generacji, całą śmiesznoć jej tandetnej anatomii. Były to ogromne
  
  wiechcie piór, wypchane byle jak starym ścierwem. U wielu nie można było
  
  wyróżnić głowy, gdyż pałkowata ta część ciała nie nosiła żadnych znamion
  
  duszy. Niektóre pokryte były kudłatą, zlepioną sierścią, jak żubry, i
  
  śmierdziały wstrętnie. Inne przypominały garbate, łyse, zdechłe
  
  wielbłądy. Inne wreszcie były najwidoczniej z pewnego rodzaju papieru,
  
  puste w środku, a świetnie kolorowe na zewnątrz. Niektóre okazywały się
  
  z bliska niczym innym jak wielkimi pawimi ogonami, kolorowymi
  
  wachlarzami, w które niepojętym sposobem tchnięto jakiś pozór życia.
  
  Widziałem smutny powrót mego ojca. Sztuczny dzień zabarwiał się już
  
  powoli kolorami zwyczajnego poranka. W spustoszałym sklepie najwyższe
  
  półki syciły się barwami rannego nieba. Wśród fragmentów zgasłego
  
  pejzażu, wśród zburzonych kulis nocnej scenerii - ojciec widział
  
  wstających ze snu subiektów. Podnosili się spomiędzy bali sukna i
  
  ziewali do słońca. W kuchni, na piętrze, Adela, ciepła od snu i ze
  
  zmierzwionymi włosami, mełła kawę na młynku, przyciskając go do białej
  
  piersi, od której ziarna nabierały blasku i gorąca. Kot mył się w słońcu.
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  End of the Project Gutenberg EBook of Sklepy cynamonowe, by Bruno Schulz