text: Produced by Jimmy O'Regan, Ewa Jaros and the Online
  Distributed Proofreading Team at http://dp.rastko.net
  (Produced from images generously made available by CBN
  Polona http://www.polona.pl)
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  GRAŻYNA.
  
  
  
  
  Grażyna.
  
  POWIEŚĆ LITEWSKA
  
  przez
  
  ADAMA MICKIEWICZA.
  
  
  
  
  CHICAGO, ILLS.
  
  NAKŁADEM I DRUKIEM WŁAD. DYNIEWICZA,
  
  1895.
  
  
  
  
  GRAŻYNA.
  
  Powieść Litewska przez Adama Mickiewicza.
  
    Coraz to ciemniej, wiatr północny chłodzi,
  Na dole tuman, a miesiąc wysoko
  Pośród krążącej czarnych chmur powodzi
  We mgle niecałe pokazywał oko.
  I świat był nakształt gmachu sklepionego,
  A niebo nakształt sklepu ruchomego--
  Księżyc, jak okno, którędy dzień schodzi.
  
    Zamek na barkach nowogrodzkiej góry
  Od miesięcznego brał pozłotę blasku;
  Po wałach z darni i po sinym piasku
  Olbrzymim słupem łamał się cień bury,
  Spadając w fossę, gdzie wśród wiecznych cieśni
  Dyszała woda z pod zielonych pleśni.
  
    Miasto już spało, w zamku ognie zgasły;
  Tylko po wałach i po basztach straże
  Powtarzanemi płoszą senność hasły.
  Wtem się coś zdala na polu ukaże:
  Jakowiś ludzie biegą tu po błoniach;
  A gałąź cieniu za każdym się czerni
  A biegą prędko, muszą być na koniach,
  A świecą mocno, muszą być pancerni.
  
    Zarżały konie, zagrzmiała podkowa,
  Trzej to rycerze jadą wzdłuż parowa.
  Zjechali, stają, a pierwszy z rycerzy
  Krzyknie, i w trąbkę mosiężną uderzy.
  Uderzył potem raz drugi i trzeci,
  Strażnik mu z baszty rogiem odpowiada;
  Brzękły wrzeciądze, pochodnia zaświeci,
  I most zwodzony z łoskotem opada.
  
    Na tentent koni zbiegli się strażnicy,
  Chcąc bliżej poznać i męża i stroje.
  Pierwszy mąż jechał w zupełnej zbroicy,
  Jaką zwykł Niemiec przywdziewać na boje;
  I krzyż miał czarny na białej kapicy,
  I krzyż na piersiach u złotej pętlicy,
  Trąbkę na plecach, kopię u toku,
  Różaniec w pasie i szablę u boku.
  
    Poznali męża Litwini z tych znaków;
  Więc cicho jeden do drugiego szepce:
  "To jakiś urwisz od zgrai Krzyżaków;
  Tuczny, bo pruską krew codziennie chłepce.
  O, gdyby nie był tu nikt więcej z warty,
  Zarazby w bagnie skąpał się ten plucha;
  Aż pod most pięścią zgiąłbym łeb zadarty!--
  Tak oni mówią; on niby nie słucha:
  Lecz musiał słyszeć, bo się bardzo zdumiał,
  A chociaż Niemiec, Litwina rozumiał.
  
    "Książę jest w zamku?" "Jest, lecz o tej porze
  Bardzoście wasze poselstwo spóźnili;
  Dziś nie możecie stawić się we dworze,
  Chyba na jutro." "Jutro? ani chwili!
  Zaraz, natychmiast, choć w spóźnioną porę,
  Litaworowi o posłach donieście;
  Niebezpieczeństwo na mą głowę biorę,
  A wy dla znaku pierścień tylko weźcie.
  Nie trzeba więcej! skoro ujrzy godło,
  Pozna, kto jestem, i co nas przywiodło."
  
    Cichość do koła, zamek we śnie leży:
  Co za dziw? Północ; jesienią noc długa--
  Za cóż dotychczas w Litawora wieży
  Lampa, jak gwiazdka, między kratą mruga?
  Wszak dziś powrócił, jeździł w kraj daleki:
  Snu potrzebują troskliwe powieki.
  On przecie nie śpi. Posłano na zwiady:
  Nie śpi; lecz żaden z pałacowej straży,
  Ani z dworzanów, ani z panów rady,
  Do progu jego zbliżyć się nie waży.
  Daremnie poseł i grozi i prosi:
  Groźba i proźba na nic się nie przyda;
  Kazano wreszcie obudzić Rymwida.
  On wolę pańską nosi i odnosi,
  On głową w radzie, prawą ręką w boju,
  Jego nazywa książę drugim sobą:
  W obozie, w zamku, jemu każdą dobą
  Wstęp do pańskiego otwarty pokoju.
  
    W pokoju ciemno, i tylko od stoła
  Kaganiec światłem konającem płonął.
  Litawor chodził po gmachu dokoła,
  A potem stanął i w myślach utonął.
  Słucha co Rymwid o Niemcach powiada,
  Ale mu na to nic nie odpowiada;
  To się rumieni, to wzdycha, to blednie,
  Wydając twarzą troski niepowszednie.
  Poszedł ku lampie, żeby ją poprawił;
  Wrzekomo poprawia, a do głębi ciśnie:
  Wcisnął nareszcie i całkiem zadławił--
  Nie wiem, przypadkiem, czyli też umyślnie.
  
    Snać, że poskromić nie mógł wnętrznej wrzawy,
  I w pogodniejsze wystroić się lice;
  A jednak nie chciał, by sługa z postawy
  Zgadnął pańskiego serca tajemnice.
  Znowu komnatę obchodzi do koła;
  Lecz kiedy okna kratowane mijał,
  Widna przy blasku miesięcznego koła,
  Co się przez szyby i kraty przebijał--
  Widna posępność zmarszczonego czoła,
  Przycięte usta, oczu błyskawica,
  I surowego zagorzałość lica.
  
    Potem w róg gmachu zwraca się z pośpiechem,
  Każe podwoje zamknąć Rymwidowi.
  Siadł, i z kłamliwą spokojnością mówi,
  Szyderskim mowę zaprawując śmiechem:
  
    "Wszak mi sam z Wilna przywiozłeś Rymwidzie,
  Że Witołd, pan nasz możny i łaskawy,
  Miał mię podwyższyć książęciem na Lidzie,
  I spadłe dla mnie po żonie dzierżawy,
  Jak swoję własność, lub zdobycze cudze,
  Litaworowi podarował słudze?"--
  "To prawda, książę--" "My więc po te dary
  Jako przystało, wystąpimy godnie.
  Każ wynieść na dwór książęce sztandary,
  Zapalić w zamku ognie i pochodnie.--
  Gdzie są trębacze? niechaj o północy
  Zjadą na miasto, a stanąwszy w rynku,
  Na cztery wiatry trąbią z całej mocy,
  A póty będą trąbić bez spoczynku.
  Póki się wszystko rycerstwu rozbudzi.
  Niech każdy piersi zbroją ubezpiecza,
  Nasadzi groty i pociągnie miecza.
  Zgotować żywność dla koni i ludzi:
  Każdemu z mężów zgotuje niewiasta,
  Ile zjeść można od ranka do zmroku.
  Czyj koń na paszy sprowadzić do miasta,
  Nakarmić i wziąść na drogę obroku;
  A skoro słońce z Szczorsowskiej granicy,
  Pierwszym promieniem grób Mendoga draśnie,
  Czekać mię rzeźwo, zbrojno i zapaśnie."
  
    Tak mówi książę. Wprawdzie jego mowa
  Zaleca zwykłe do drogi przybory;
  Lecz za co nagle, i niezwykłej pory?
  Dla czego postać była tak surowa?
  A kiedy mówił, choć gwałtowne słowa
  Biegą, że jedno drugiego nie ścignie;
  Zda się, jakoby wyszła ich połowa,
  A reszta w piersiach przytłumiona stygnie.
  Ta postać coś mi niedobrego wróży,
  I głos ten myśli upojnej nie służy.
  
    Umilkł Litawor: zdało się, że czeka,
  Az Rymwid z wziętem odejdzie rozkazem.
  I Rymwid milczy, a odejście zwleka;
  Bo to co słyszał, i co widział razem,
  Kiedy stosuje i waży w rozumie,
  Z lekkich słów ciężką rzecz odgadnąć umie.
  
    Ale cóż pocznie? Zna, że książę młody
  Namowom cudzym mało daje ucha,
  I nie lubiący w długie brnąć wywody,
  Zamiary knuje w swojej głębi ducha;
  A skoro uknuł, nie dba na przeszkody,
  I hamowany tem srożej wybucha.
  Lecz Rymwid, jako wierna panu rada
  I zacny rycerz w litewskim narodzie,
  Zapewne hańbie niemałej podpada,
  Gdzieby powszechnej nie zabieżał szkodzie,
  Milczeć, czy radzić? na dwoje myśl dzieli,
  Waha się; w końcu na drugie ośmieli.
  
    "Panie! gdziekolwiek chęci twoje godzą,
  Nigdyć na ludziach i koniach nie zbędzie;
  Wskaż tylko drogę, my za twoją wodzą,
  Nie patrząc kędy, gotowi iść wszędzie
  I Rymwid pewnie nie przyjdzie ostatni.
  Ale, o panie, na różnym miej względzie
  Pospólstwo ślepe, twoich rąk narzędzie,
  I mężów, którzy na coś więcej zdatni.
  Bo i twój ojciec, choć lubił sam z siebie
  Wyciągać skrycie przyszłych dzieł osnowy;
  Jednak, nim gminne miecze ku potrzebie,
  Wprzódy ku radzie mądre wzywał głowy;
  Kędym ja nieraz z wolnem zdaniem siadał,
  A com umyślił, śmiało wypowiadał!--
  Więc i dziś, wybacz, jeźli w szczerym głosie
  Zeznam, co serce ustom przekazało:--
  Długo ja żyłem, i na siwym włosie
  Dźwigam i czasów i czynów niemało;
  Przed się dziś widzę, oby nie ze szkodą!
  Rzecz, dla nas starych niezwykłą i młodą.
  Jeżeli prawda, że na Lidzkie państwo
  Ciągniesz do twojej należące właści;
  Ten pochód skory coś nakształt napaści
  Zrazi i nowe i dawne poddaństwo:
  Ci tak zwycięzcy czekają zdobyczy,
  Tamci kajdanów. jak lud niewolniczy.
  
    "Zaraz po kraju wieść ziarna rozsypie--
  Ucho je gminne chwytu i przesadza:
  Zkąd w końcu gorzki owoc się wyradza,
  Co truje zgodę i co sławę szczypie.
  Okrzykną zaraz, żeś chciwy łupieży
  Wdarł się na państwo, któreć nie należy.
  
    "Inaczej cale po dawnym zwyczaju
  Litewskie niegdyś stąpały książęta,
  Niosąc stolicę do własnego kraju;
  Tych książąt dobrze mój wiek zapamięta.
  I jeźli zechcesz iść po starym trybie:
  Spuszczaj się na mnie, w niczem nie uchybię.
  
    "Najprzód rycerstwo obeszlemy wszędy,
  I tych co w mieście zostali się blizcy,
  I co na wiejskie powrócili grzędy,
  Mają na zamek zgromadzić się wszyscy;
  Więc krewne pany, więc starsze urzędy,
  Ku bezpieczeństwie, a większej ozdobie,
  Z sowitym pocztem niech staną przy tobie.
  Co nim dokonasz, ja mogę tymczasem
  Wyruszyć jutro, lub pojutrze zrana,
  Ze służbą, z świętą osobą kapłana,
  Tudzież z potrzebnym do uczty zapasem:
  Aby się wszystko złatwiło na przodzie,
  A na zwierzynie nie brakło i miodzie.
  
    "Nietylko bowiem sam naród prostaczy,
  Lecz i starszyzna za łakocią goni;
  A widząc zrazu pańskiej hojność dłoni,
  Dobrze ztąd sobie na przyszłość tłumaczy.
  Tak zawżdy było w Litwie i na Żmudzi:
  Jeźli nie wierzysz, pytaj starych ludzi."
  
    Skończył, podchodzi ku oknom i doda:
  "Wietrzno, niepewna na jutro pogoda.
  Jakiegoś widzę rumaka przy wieży.
  A tuż i rycerz oparty na łęku.
  Drudzy dwaj chodzą konie wodząc w ręku;
  Posły niemieckie--poznałem z odzieży.
  Czy ich zawołać? czy niech na dole
  Przez usta sługi odbiorą twą wolę?"
  
    To mówiąc, okno przymknięte zaszczepił,
  Niby niechcący, i patrzał i gadał:
  Ale umyślnie pytanie uczepił.
  By coś o postach niemieckich wybadał.
  
    Na to mu prędko Litawor odpowie:
  "Jeżeli kiedy wychodzę po radę
  Do cudzych, własnej nie ufając głowie,
  Zawżdy twe zdanie na początku kładę,
  Boś zewsząd godzien mojej czci i wiary,
  Jak w polu młody, tak na radzie stary.
  
    "Więc choć nie lubię, by dzieł przyszłych końce,
  Lada czyjemu widne były oku--
  Zamiar, wylęgły w myślenia pomroku,
  Źle jest przed czasem wykazać na słońce;
  Niechaj rzecz cała, dokonania blizka,
  Jak piorun wprzódy zabija, niż błyska--
  Przetoż ja krótko pytania odbywam:
  Kiedy! dziś, jutro; gdzie? na Żmudź, do Rusi."
  "To być nie może!" "Będzie i być musi!--
  Lecz dzisiaj tobie głąb serca rozkrywam.
  
    "Dla tegom kazał do konia i zbroi,
  Dla tego nagle i orężnie godzę:
  Bo wiem Witołda, że z wojskami stoi,
  Gotowy wstręty czynić mi po drodze;
  A może na to chciał do Lidy zwabić,
  By zwabionego pojmać albo zabić.
  
    Ale ja z mistrzem Pruskiego Zakonu
  Tajemne zaraz związałem przymierze,
  Aby mi swoje dał w pomoc rycerze,
  Za co w nagrodę ustąpię część plonu.
  Jeźli, jak słyszę, przybyli posłowie--
  Znać, żem na jego nie zwiedziony słowie.
  
    "Wprzód więc nim zajdą siedmiorakie gwiazdy,
  Ruszymy przydać ku litewskiej sile
  Niemców pancernej trzy tysiące jazdy,
  I pieszych knechtów we dwójnasób tyle.--
  Będąc u Mistrza, sam sobie wybrałem,
  Jakie ma przysłać rumaki i chłopy.
  Od wszystkich naszych ogromniejsze ciałem,
  Żelazem kute od głowy do stopy;
  Wiesz, jako dzielnie brzeszczotami sieką,
  I dzidą srożsi od naszych daleko.
  
    "Knecht zasię każdy ma żelazną żmiję,
  Którą ołowiem i sadzą utuczy,
  Potem, ku wrogom nawracając szyję,
  Podraźni iskrą: wnet paszcza zahuczy
  Ogniem i gromem--zrani lub zabije,
  Kogo jej strzelca trafny wzrok poruczy.
  Od takiej broni niegdyś obalony
  Pradziad Gedymin na szańcach Wielony.
  
    "Wszystko gotowe. Tajemnemi drogi
  Jutro, gdy Witołd w zaufaniu zbytniem,
  Na Lidzie słabe zostawił załogi,
  Wpadniem, podpalim, zabierzem i wytniem."
  
    Rymwid, niezwykłą rażony nowiną,
  Stał pełen dziwu, nieprzytomny sobie;
  Przegląda burzę, myśli o sposobie;
  Skłócone myśli jedne w drugich giną.
  Ale rzecz nagła, próżno zwlekać zdanie,
  Z gniewem i żalem zawoła: "O, panie!
  Bogdajbym nigdy nie dożył tej pory:
  Brat przeciw bratu ma podnosić dłonie!
  Wczoraj wyszczerbił na Niemcach topory,
  Dziś ma je ostrzyć ku Niemców obronie?
  Zła jest niezgoda, ale gorszą zgodą
  Chcesz nas pojednać: raczej ogień z wodą!
  
    "Zdarza się wprawdzie, że sąsiad sąsiada,
  Z którym nieprzyjaźń toczył od lat wielu,
  Uściska wreszcie, gniewne serce składa,
  Jeden drugiego zowiąc: przyjacielu;
  Że bardziej jeszcze, niźli złe sąsiady,
  Gniewne na siebie Litwiny i Lachy,
  Często u wspólnej pijają biesiady,
  Snu używają pod jednemi dachy,
  I miecze łączą ku wspólnej potrzebie.
  A jeszcze bardziej nad Litewskie męże,
  I nad Polaki, zawziętsi na siebie
  Od wieku wieków są ludzie i węże:
  A przecież, jeźli do domowych progów
  Wąż zaproszony gościem od człowieka,
  Jeźli dla chwały nieśmiertelnych bogów,
  Litwin mu chleba nie skąpi i mleka;
  Wtenczas gad swojski pełznie w jego ręce,
  Społem wieczerza, z jednych kubków pija,
  I nieraz senne piersi niemowlęce
  Mosiężnym wiankiem bez szkody obwija.
  
    "Lecz krzyżackiego gadu nie ugłaszcze
  Nikt, ni gościną, ni proźbą, ni dary!...
  Małoż Prusaki i Mazowsza cary,
  Ziem, ludzi, złota wepchnęli mu w paszczę?
  On wiecznie głodny, choć pożarł tak wiele,
  Na resztę naszę rozdziela gardziele.
  
    "Spólna moc tylko zdoła nas ocalić!
  Darmo hordami ciągniemy co roku
  Burzyć ich twierdze i mieściny palić:
  Przebrzydły Zakon, podobny do smoku,
  Jeden łeb utniesz, drugi rośnie skoro,
  I ten ucięty rośnie w dziesięcioro.
  Wszystkie utnijmy!--Napróżno się trudzi,
  Kto naszych szczerze chce godzić z Krzyżaki:
  Bo czy to z kniaziów, czyli z prostych ludzi,
  Na Litwie całej nie znajdzie się taki,
  Coby ich nie znał chytrości i dumy,
  Nie stronił od nich, jak od krymskiej dżumy;
  Raczej śmierć w polu, niźli pomoc zyskać,
  Raczej żelazo rozpalone w dłoni,
  Niźli krzyżacką prawicę uściskać!
  
    "Lecz Witołd grozi?--Czyż bez obcych mieczy
  Już nie zdołamy rozeprzeć się w polu?
  Albo, czy do tych kresów zeszły rzeczy,
  Iż domowego naszych zwad kąkolu
  Nie zdoła wyrwać dłoń bratniej przyjaźni,
  Oręż dla cudzej zachowując kaźni?--
  
    "Zkądże masz pewność, że słuszna twa skarga,
  Ze Witołd znowu stawiąc się upornie,
  Zdrady napina i umowy targa?
  Posłuchaj--szlij mnie do niego powtórnie--
  Wznowię umowę-- --" "Dość tego, Rymwidzie!
  Znane mi dobrze Witołda umowy:
  Wczoraj mu taki wiatr zawiał do głowy.
  Dzisiaj nań znowu co innego przyjdzie.
  Wczoraj ufałem książęcemu słowu,
  Ze sobie Lidę w dziedzictwo zabiorę--
  Dziś Witołd uknuł coś różnego znowu,
  Na gwałt swobodną wyśledziwszy porę,
  Gdy się do domów rozjechali moi,
  A on u Wilna obozami stoi,
  Dziś oznajmuje jakoby Lidzianie
  Za swego pana słuchać mię nie chcieli,
  Więc Witołd Lidę dla siebie wydzieli,
  Mnie zaś w nagrodę inny kraj dostanie--
  Pewnie Ruś gołą, lub bagna Warega!
  Bo tam wskazana jest siedziba nasza,
  Tam Witołd braci i krewnych wypłasza,
  A świętą Litwę sam jeden zalega!
  Patrz, jak uradził! A wie, na co radzić:
  Bo w jedno bije, chociaż różną drogą;
  Chciałby się jeden nad wszystkich posadzić,
  I sobie równych cisnąć pod swą nogą.
  
    "Przebóg! Czyż nie dość, że Witołda buta
  Na koniu wiecznie trzyma całą Litwę!
  Pierś nasza wiecznie do zbroi przykuta,
  [Str. 13] Szyszaki już nam przyrosły do czoła;
  Z łupów po łupy i z bitwy na bitwę,
  Świat, jako wielki, zbiegliśmy do koła:
  To na Krzyżactwo, to znowu przez Tatry
  Na Polski pięknie zbudowane sioła.
  Ztamtąd po stepach, żeglując z wiatry
  Goniąc błędnego obozy Mongoła.
  A cośmy skarbu z zamku wyłamali,
  I co żywego szablica nie dotnie,
  Głód nie dogryzie, ogień nie dopali,
  Jemu znosimy, spędzamy ochotnie.
  Na trudach naszych w potęgę urasta;
  Od Fińskich zatok po Chazarów morze,
  Wszystkie pod siebie zagarnął już miasta.
  Sam w jakiem mieście! w jakim siedzi dworze!
  Widziałem pysznych Krzyżaków warownie,
  Na które Prusak nie spojrzy bez strachu;
  A przecież mniejsze od Witołda gmachu,
  Co jest na Wilnie, lub Trockiem jeziorze!
  Widziałem piękną dolinę przy Kownie,
  Kędy Rusałek dłoń wiosną i latem
  Sciele murawę, krasnym dzierżga kwiatem:
  Jest to dolina najpiękniejsza w świecie--
  Lecz któżby wierzył? U syna Kiejstuta,
  W pałacu świeższa murawa i kwiecie!--
  Takim podłoga kobiercem osuta,
  Takie po ścianach rozwisłe bisiory,
  Z liściem ze srebra i kwieciem ze złota:
  Nad dzieło bogiń, nad smug różnowzory
  Cudniejsza branek Lechickich robota.
  W kratach u niego szklanne okienice,
  Przywoźne kędyś aż od ziemi końca,
  Błyszczą, jak polskich rycerzy zbroice,
  Albo jak Niemen, przed oczyma słońca
  Z pod śniegu zimne gdy odsłoni lice.--
  
    "A ja--com zyskał za rany i znoje?
  Com zyskał, że od maleńkiego wieku
  Z pieluchów zaraz przewiniony w zbroje,
  Książę, jak Tatar, żył o końskiem mleku?--
  Cały dzień konno, w wieczór końska grzywa
  Poduszką moją, przy niej noc wystoję,
  A rankiem znowu trąba na koń wzywa--
  Że wtenczas, kiedy moi rówiennicy,
  Jeżdżąc na kijach, szablami z łuczywa
  Bezpiecznie grali sobie po ulicy,
  By siwą matkę lub dziecinną siostrę,
  Zabawić wojny kłamanym obrazem:
  Wtenczas z Tatary jam gonił na ostre,
  Lub wręcz z Polaki ścinał się żelazem!
  
    "Przecież me państwa, od Erdwiłła czasu,
  I piędzią szerzej ziemi nie zaległy!--
  Patrz na te mury z dębowego lasu,
  I na ten pałac mój z czerwonej cegły;
  Pójdź przez komnaty pradziadów siedliska,
  Gdzie szklanne kuple? gdzie kruszcowe łupy?
  Miasto blach złotych, mokry kamień błyska,
  Miasto kobierców śniade mchu skorupy!
  Cóżem chciał wynieść z ognia i kurzawy?
  Państwa, czy skarby? Nie, nic--kromia sławy!
  
    "Ale i sławą wszystkim po nad głowę
  Witołd podleciał. Witołd wszystkich gasi!
  Jego, jakoby drugiego Mindowę,
  Na ucztach wielbią wajdeloci nasi;
  Jego na strunach i na wieszczym rymie
  Do potomnego wysyłają blasku;
  Nasze śród gminu kto wypatrzy imię?
  Kto podjąć raczy z niepamięci piasku?...
  
    "Przecież nie zajrzym. Niech walczy, niech gromi,
  Niechaj się w imię i skarby bogaci;
  Tylko--niech zęba chciwego poskromi,
  Od swych ojczyców, od ziemic swej braci!
  Czyż dawno w środku pokoju i zgody
  Gwałtem Litewska wstrząśniona stolica?
  Czyż dawno Witołd kniaziów wielkich grody
  Naszedł, i z tronu zmiótł Olgierdowica?
  I sam owładał! A tak lubi władać,
  By jego poseł, jak Krywejty goniec,
  Książąt podwyższał, albo zmuszał spadać!--
  O! czas, że temu położymy koniec;
  Czas, że po sobie jeździć nie dozwolim!--
  Póki młodego w piersiach żywię ducha,
  Póki żelazo ręki zdrowej słucha,
  Dopóki koń mój ze skrzydłem sokolim,
  Com z łupów krymskich jednego wziął sobie,
  Jakiemu równy dany tobi drugi,
  A jeszcze dziesięć rży przy moim żłobie,
  Któremi wierne poobdzielam sługi;
  Dopóki koń mój--póki szabla moja-- --"
  Tu mu gniew słowa i tchnienie zatłoczył.
  Umilkł, lecz chrzęstem ozwała się zbroja;
  Znać, że się wzdrygnął i z miejsca wyskoczył.
  Jakiż to płomień nad głową mu błysnął?
  Jak oderwana gwiazda przez niebiosa
  Spada, z długiego żary trzęsąc włosa;
  Tak on brzeszczotem koło stropu cisnął,
  I siekł w podłogę--od tęgiego razu
  Rzęsiste iskry sypnęły się z głazu.
  
    Znowu ich głuche obeszło milczenie,
  Znowu rzekł książe: "Dosyć próżnej mowy,
  Oto noc prawie dochodzi połowy,
  Wkrótce usłyszym drugich kurów pienie;
  Wiesz com rozkazał: bądźcie w pogotowiu,
  Ja legnę--może duch troskliwy spocznie.
  I ciało trochę pokrzepię na zdrowiu.
  Bom trzy dni nie spał. Teraz jeszcze mrocznie;
  Lecz dziś zapełnia księżyc rogi nowiu,
  Świt będzie widny: ruszymy niezwłocznie.
  Synom Witołda w Lidzie zostawimy,
  Godne dziedzictwo--popioły i dymy!"
  
    To powiedziawszy, usiadł i w dłoń klasnął:
  Skoczyli słudzy, kazał zwlekać szaty,
  I legł, nie na to może aby zasnął,
  Lecz aby Rymwid miał się precz z komnaty.
  I on, gdy widzi, iżby nic nie sprawił,
  Ani co mówił, ani dłużej bawił--
  Poszedł, a jako znał powinność sługi,
  Wytrąbił ukaz, rycerstwo zgromadził,
  Potem do zamku wrócił się raz drugi.
  Po cóż? Czy żeby znowu z panem radził?
  Nie. W inną stronę wiódł on kroki swoje:
  Na lewe skrzydło zamkowej budowy,
  Gdzie ku stolicy spadał most zwodowy,
  Szedł krużgankami przed księżnej podwoje.
  
    Była na ów czas ksiażęciu zamężna
  Córa na Lidzie możnego dziedzica,
  Z cór nadniemieńskich pierwsza krasawica,
  Zwana Grażyną, czyli piękna księżną.
  A chociaż wiekiem, od młodej jutrzenki,
  Po lat niewieścich schodziła południe,
  Oboje, dziewki i matrony wdzięki
  Na jednem licu zespoliła cudnie.
  Powagą zdziwi, a świeżością znęca:
  Zda się, że lato oglądasz przy wiośnie;
  Że kwiat młodego nie stracił rumieńca,
  A razem owoc wnet pełni dorośnie.
  Nietylko licem nikt jej nie mógł sprostać:
  Ona się jedna w dworze całym szczyci,
  Ze bohaterską Litawora postać
  Wzrostem wysmukłej dorówna kibici.
  Książęca para, kiedy ją okoli
  Służebne grono, jak w poziemym lesie
  Sąsiednia para dorodnych topoli,
  Nad wszystkich głowę wystrzeloną niesie.
  
    Twarzą podobna i równa z postawy,
  Sercem też całem wydawała męża.
  Igłę, wrzeciono, niewieście zabawy
  Gardząc, twardego imała oręża;
  Często myśliwa, na żmudzkim rumaku
  W szorstkim ze skóry niedźwiedziej kirysie,
  Spiąwszy na czole białe szpony rysie,
  Pośród strzelczego hasała orszaku.
  Z pociechą męża nieraz w tym ubiorze,
  Wracając z pola oczy myli gminne;
  Nieraz od służby zwiedzionej na dworze,
  Odbiera hołdy książeciu powinne.
  
    Tak zjednoczona zabawą i trudem,
  Osłoda smutku, wspólniczka wesela,
  Nietylko łoże i serce podziela,
  Lecz myśli jego i władzę nad ludem.
  Wojny i sądy i tajne układy,
  Częstokroć od jej zależały rady--
  Acz innym rzecz ta nie była świadoma:
  Bo księżna, wyższa nad żon prostych rzędy,
  Które zbyt rade, że panują doma,
  Chciałyby z tem się popisywać wszędy--
  Owszem, cudzemu pilnie kryła oku
  Z jaką potęga w sercu męża władnie;
  Nawet baczniejsi i bliżsi jej boku
  Nieprędko mogli zbadać i niesnadnie.
  
    Mimo to Rymwid mądry odgadywał,
  Gdzie mu jędyne pozostało wsparcie:
  Szedł więc, i księżnej wynurzył otwarcie,
  Wszystko co widział i przewidywał,
  Jaka ztąd dawnym zwyczajom obraza,
  Książęciu hańba, narodowi skaza.
  
    Mocno Grażynę wieść nowa uderzy;
  Lecz panią swojej będąca postaci--
  Udaje wrzekomo, iż temu nie wierzy,
  Pokoju w głosie i twarzy nie traci.
  "Nie wiem ja," rzekła, "czyli nad rycerzy
  Więcej u pana słowo niewiast płaci;
  To wiem, że sobie sam radzi roztropnie,
  Wiem jeszcze lepiej, co uradzi, dopnie.
  Wreszcie, jeżeli nagła gniewu flaga
  Doczesną burzę w sercu jego wzbudzi,
  Jeźli niekiedy, lotem młodych ludzi,
  Chęć swą nad słuszność, lub nad możność wzmaga,
  Zostawmy, niech czas i cicha uwaga--
  Rozjaśni myśli, zapały przystudzi--
  Pierzchliwe słowu w niepamięć zagrzebie;
  Tymczasem drugich nie trwóżmy i siebie."
  
    "Wybaczaj księżno! O, nie są to słowa,
  Co z ust w gorącej pryskają godzinie,
  Których zagasłych pamięć nie dochowa;
  Nie jest to zamiar, który w plątaninie
  Chęci niewczesnych rodzi myśl jałowa.
  Który, jako dym zamroczy i zginie;
  Te iskry znaczą wielki pożar w duchu,
  Ten dym strasznego zwiastunem wybuchu!
  
    "Nie dzisiaj jestem przy pańskiej osobie,
  Od lat dwunastu znał mnie wiernym sługą;
  Przecież, na pamięć nie przywiodę sobie,
  By ze mną mówił tak szczerze, tak długo,
  Odkładać próżno; co rozkazał, zrobię,
  Bo już rozkazał, bym przed gwiazdą drugą
  Zgromadził wojska nad grób Peresieka--
  Noc będzie widna, droga niedaleka."
  
    "Co słyszę, jutro? Biada mojej głowie!
  Nie chcę, ażeby po Litwie gadano,
  Że brat na bratnie następował zdrowie,
  Wziął gardło, lub dał za Grażyny wiano!
  Pójdę, i w pierwszej z książęciem rozmowie--
  Owszem, dziś idę, chociaż już nie rano.
  Wprzód niźli nocą świat odpędzi rosę,
  Tuszę, iż dobrą odpowiedź przyniosę."
  
    Zegnają siebie po tym rozhoworze,
  A w jedno miejsce dążyli oboje.
  Księżna, i chwili nie bawiąc w komorze,
  Spieszy w gmach pański przez tajne pokoje;
  Rymwid, nie bawiąc i chwili na dworze.
  Spieszy krużgankiem, i w pańskie podwoje,
  2e nie śmiał wstąpić, na progu usiada,
  Szczeliną patrzy i ucha dokłada.
  
    Niedługo czekał. Klamka zaszeleści,
  Z ubocznych progów mignie postać w bieli.
  "Kto?" woła książę, zerwał się z pościeli,
  "Kto?" "Ja," odpowie znany głos niewieści.
  Potem coś dłużej rozmawiać zaczęli.
  A chociaż Rymwid domyślał się treści.
  Głosu nie złowić, bo w echo wplątany.
  Połknęło miejsce, lub odbiły ściany.
  
    Rozmowa coraz żwawsza i zmieszana.
  Coraz wolniała, coraz trudniej słychać,
  Częściej głos pani, bardzo rzadko pana;
  Milczał, niekiedy zdawał się uśmiechać.
  Nakoniec księżna padła na kolana.
  Wstał, nie wiadomo podnieść, czy odpychać,
  Kilka słów potem wymówił goręcej;
  A potem milczał i nie mówił więcej.
  I było cicho. Znowu postać w bieli,
  Przemknie się ku drzwiom, klamką zaszeleści:
  Czy uprosiła, czy się nie ośmieli
  Prosić go dłużej--już w swój gmach niewieści
  Odeszła księżna. Książę do pościeli
  Wrócił--legł. Cicho, i widać w tej cisze,
  Ze go sen twardy w prędce ukołysze.
  
    Rymwid daremnie jeszcze chwilę badał;
  Odszedł nareszcie, i w lewym balkonie
  Giermka obaczy, który z Niemcy gadał.
  Słucha ciekawie, lubo ku tej stronie
  Nie szła rozmowa i wiatr ją okradał;
  Wtem giermek ręka ukazał ku bronie:
  Coby oznaczał, Rymwid łacno zgadał.
  Strasznie to pychę Krzyżaka ubodło,
  Zbiegł, chwycił konia, poskoczył na siodło:
  "Przysięgam--wrzeszcząc--gdybym nie był posłem,
  Przysięgam na ten krzyż, komtura znamię,
  Iż za obelgę, którą dziś poniosłem
  Prędkoby zemstę znalazło to ramię.
  Między monarchy na poselstwach wzrosłem;
  Ni przy cesarskiej, ni papiezkiej bramie
  Nie spotkało mię, co u twego panka:
  Pod gołem niebem doczekać się ranka;
  Iść precz, za czyim, za giermka rozkazem!
  Ale ostrzegam, że nas nie ułowi
  Pogański wykręt i nie minie płazem!
  Wołać nas wrzekomo przeciw Witołdowi,
  A potem wspólnem otoczyć żelazem!
  No, obaczymy, czy Witold odbije
  Ten mlecz, zanadto waszej blizki szyje!
  
    "Powiedz książęciu, jeźli nie dowierza,
  Sam niechaj spyta, powtórzyć gotowem,
  Choć razy dziesięć temże samem słowem,
  Teraz i zawsze: bo ze słów rycerza
  Nic nie wyrzucić, jak ze słów pacierza,
  A com rzekł usty, prawicą dowiodę.
  Jama, którąście pod nami kopali,
  Na waszą własną wykopana szkodę,
  Dziś jeszcze, jeszcze tej nocy się zwali;
  Tak, jakem Ditrich Halstark von Kniprode,
  Komtur zakonu! Za mną Knechty dalej!"
  
    Zaczekał jednak. Lecz po krótkiej zwłoce,
  Gdy nic nie słyszał, bramą w pole goni.
  Kiedy niekiedy zbroja zamigoce,
  Kiedy niekiedy podkowa zadzwoni,
  Kiedy niekiedy słychać rżenie koni;
  Coraz znikają w dali i pomroce--
  Las ich nakoniec i góra zasłoni.
  
    "Jedźcie szczęśliwie! Bogdaj wasza noga
  Nigdy w litewskiej nie postała ziemi!"
  --Rzekł Rymwid, patrząc z uśmiechem za niemi--
  Dzięki, o księżno! Jaka zmiana błoga.
  Jak niespodziana! Proszę teraz, kto tu
  Pochlebi sobie, że zna serce cudze?
  Ów głos gniewliwy, owa postać sroga,
  Słowa wiernemu nie dał wyrzec słudze!
  Ptaszego, zda się, chciał pożyczyć lotu,
  By spaść co prędzej na Witołda głowę:
  Wtem jeden uśmiech i słówko miodowe
  Wytrąca oręż, zmusza do powrotu.
  Nie dziw, zapomniał starzec siwobrody,
  Że księżna piękna, a Litawor młody!"
  
    Tak mówiąc z sobą, wzniósł do góry oczy:
  Może się lampa za kratą ukaże.
  Napróżno patrzył; ciemność okna mroczy;
  Wraca więc znowu i na ganek kroczy,
  Azali książę wołać nie rozkaże.
  Napróżno czekał, zapytywał straże,
  Zbliża się ku drzwiom, w pokoju noc cicha,
  A książę dotąd snem twardym oddycha.
  
    "Cuda prawdziwe! Nie odgadnę cale,
  Jakim dziś wszystko idzie u nas torem:
  Niedawno wołał, w największym zapale,
  Rozkazał wojsko zgromadzić wieczorem,
  A sam śpi dotąd? miał wyciągnąć rano?--
  Stoją rycerze od Niemców wezwani,
  A Niemcom z niczem odjechać kazano.
  Któż zaniósł rozkaz; oto giermek pani!--
  
    "Ile z wczorajszej wróżyłem rozmowy--
  Wprawdzie żadnegom nie słyszał wyrazu,
  Lecz długie proźby, głos pana surowy--
  Miałażby księżna pomimo rozkazu
  Ważyć się sama aż na krok takowy,
  Ufna potędze niewieścich pieścideł?--
  Lękam się bardzo, aby tego razu
  Zbytniej śmiałości nie puściła skrzydeł.
  Prawda, iż nieraz poczynała śmiele;
  Lecz to byłoby więcej, niż zawiele."
  
    Dalsze rozmowy przerwał mu posłaniec,
  Który wszedł cicho i zdaleka mruga;
  Więc oba spieszą w zamku lewy kraniec.
  Ztamtąd krużgankiem w sieniach księżnej sługa,
  Wnet sama pani w sieniach go spotyka,
  Wprowadza i drzwi za sobą zamyka.
  
    "Radco sędziwy, niedobrze się dzieje;
  Ale rozpaczy oddać się nie godzi:
  Jeźli nas dzisiaj zawiodły nadzieje,
  Szczęśliwsze jutro może wynagrodzi.
  Bądźmy cierpliwi: nie robić hałasu
  Między żołnierstwem i dworską gawiedzią;
  Posły odprawim do innego czasu,
  Ażeby książę nagłą odpowiedzią
  Nie przyrzekł Niemcom, póki zemstą płonie,
  Coby rad cofnął, gdy z gniewu ochłonie.
  
    "Ty się nie lękaj: jakkolwiek wypadnie,
  Zamiarom pana nic się nie uszkodzi;
  I potem wojsko może zwołać snadnie,
  Jeżeli czas mu serca nie ochłodzi.
  Dzisiaj miał jechać, ale wyznam szczerze,
  Ja tak kwapionej wyprawie nie wierzę.
  Ledwie w domowe powrócony progi
  Wczoraj zaledwie z piersi złożył zbroję,
  Z dalekiej jeszcze nie wytchnąwszy drogi,
  Miałżeby znowu dziś ruszać na boje?"
  
    "Co słyszę, księżno? Ty mówisz o zwłokach?
  Jak cię niestety rachuba omyli!
  Już jest zapóźno; już po tylu krokach
  Nie będzie czekał godziny, pół chwili--
  Wreszcie obaczym. Lecz wprzód chciałbym wiedzieć,
  Jak przyjął książę wczorajszą namowę?"--
  Grażyna właśnie miała opowiedzieć,
  Gdy ich zdarzenie pomieszało nowe.
  
    Tentent jezdnego słychać na dziedzińcu,
  Zdyszały giermek dopada komnaty,
  Przynosi wieści od litewskiej czaty,
  Która po lidzkim biegając gościńcu,
  Teraz od Niemców dostała języka:
  Ze wódz krzyżacki jazdę z lasu ruszył,
  A za nią knechtów i obóz pomyka;
  I że przed świtem, jak czatownik tuszył,
  1 jak niemieckie wyznawały brańce
  Chce miasto ubiedz i szturmować szańce.
  
    Niechaj więc Rymwid wraz do pana skoczy,
  By go przebudzić i prędko uradzić--
  Czyli na murach obrony rozsadzić,
  Czyli na polu Niemcom zajrzeć w oczy.
  Czatownik radzi, abyśmy nie skradli
  Do nich z ubocza, bo są niedaleko;
  Wprzód nim się knechty z działami przywleką,
  Abyśmy znagła na lud jezdny padli:
  Tak zapędzonym na chrapy i rowy,
  Łacno Rajtarom i Bratom łby zmieciem--
  Potem Fusknechtów wziąwszy pod podkowy,
  Do szczętu plemię jaszczurcze wygnieciem.--
  Mocno Rymwida dziwi ta nowina,
  Daleko mocniej dziwi się Grażyna.
  
    "Giermku," zawoła, "kędyż są posłowie?"
  Umilknął giermek, a niepewne lice,
  I pytające topiąc w niej źrenice:
  "Co słyszę, księżno?" zdumiony odpowie,
  Alboż o własnem zapomniałaś słowie?
  Niedawno, kiedy piały drugie kury,
  Samaś mi rozkaz książęcy przyniosła:
  Ażebym biegał co prędzej do posła,
  I wyprawił go przed świtem za mury!"
  
    "Tak," rzecze księżna, twarz odwraca zbladłą;
  Lecz pomięszanie, widne w jej osobie,
  Do ust wyrazy nieporządne kładło.
  "Tak, prawdę mówisz, przypominam sobie--
  Jakże to wszystko z głowy mi wypadło!
  Biegnę--nie--stójmy--albo wiem, co zrobię--"
  Stanęła, milczy. Przymkniona powieka.
  Czoło pochyłe, w ktorem się przebija
  Jakaś myśl jeszcze ciemna i daleka;
  W niepewnych rysach okaże się, mija,
  I znowu wschodzi, całą twarz obleka.
  Dojrzewa zamiar, staje się wyrokiem:
  Już umyśliła, postąpiła krokiem.
  
    "Tak jest, raz jeszcze idę budzić męża.
  Wojsko niech zaraz w drogę się wybiera.
  Ty, giermku, rozkaż osiodłać hestera,
  I wynieś resztę pańskiego oręża.
  Wszystko to ma być natychmiast gotowe!
  Przykazuję wam imieniem książęcia.
  Odpowiedź, starcze, wkładam na twą głowę.
  Jaki cel, kędy mierzą przedsięwzięcia,
  Nie gadać, ani pytać, do poranku.
  Idźcie, i pana czekajcie na ganku."
  
    Wybiegła, drzwiczki za sobą zatrzasła.
  Wybiega Rymwid, a myśli po drodze:
  "Gdzie idę? po co? Wszak wojska i wodze,
  Już zgromadzone, już wydane hasła!"--
  Odetchnął tedy, zwolnił nieco kroku,
  Stanął z nagiętem ku ziemi obliczem,
  I myśląc długo, nie myślał o niczem:
  Bo w mnogich zdarzeń i wniosków natłoku,
  Myśli samopas plączą się bezładnie,
  Ani ich rozum znużony owładnie.
  
    "Próżno tu czekam. Już blizki poranek;
  Wkrótce się cała zagadka rozwiąże.
  Muszę z nim mówić, śpi, czy nie śpi książę."--
  Więc stąpał prosto na pałacu ganek:
  A wtem się zlekka rozwarły podwoje.
  Litawor wyszedł sam jeden do sieni,
  Szatę miał, w jaką stroi się na boje,
  Całą od sutej błyszczącą czerwieni;
  Głowę pod chełmem; piersi, miasto zbroje,
  Pancerz obwijał z żelaznych pierścieni;
  W lewicy tarczę mniejszego obłęku,
  A pas od miecza na prawem niósł ręku.
  
    Gniewem lub troską zdał się kołatany;
  Nierównym stąpał i niepewnym krokiem;
  Gdy się zbliżały rycerze i pany,
  Uczcić łaskawem nie raczył ich okiem.
  Drżący z rąk giermka wziął łuk i kołczany,
  Miecz nawet zwiesił po nad prawym bokiem,
  A chociaż wszyscy omyłkę widzieli,
  Przestrzegać pana nikt się nie ośmieli.
  
    Już zstąpił z ganku, już chorągiew złota
  Wzniesiona, pocznie na dzień krwawy świtać,
  Miała go wrzaskiem i trąbami witać;
  Lecz dał znać ręka, aby zamknąć wrota--
  Jechać w milczeniu i o nic nie pytać.
  A pacholiki i nadworne sługi
  Aż za most wywiódł na dziedziniec drugi.
  
    Ztąd nie gościńcem puścili rumaki,
  Ale na prawo skręcając się dołem,
  Przepadli między kurhany i krzaki;
  Znowu ku drodze nawracają kołem:
  Wąwóz ciemnemi wiedzie ich zatoki,
  Ścieśnione coraz rozsuwając boki.
  
    Jest od przekopów miejskich tak daleka,
  Jako niemieckiej broni grzmot doniesie,
  Mała, zaledwie znana komu rzeka,
  Wązkim korytem błądząca po lesie;
  Ku drodze jednak coraz szerzej ścieka,
  Gubiąc się w wielkim jeziora okresie;
  Puszcza okrywa z boków jej zwierciadła,
  A z przodu góra wyniosła usiadła.
  
    Tam, gdy litewskie wymknęły się roty,
  Ujrzą wśród góry przy blasku księżyca,
  Zbroje, chorągwie, szyszaki i groty.
  Błysnęli, zagrzmi na hasło rusznica;
  Sypią się męże, ściskają się roty:
  Murem krzyżacka stanęła konnica.
  
    Tak w noc miesięczną wyglądają świetnie
  Na czole Ponar zasadzone bory,
  Gdy z nich oskubie wicher szaty letnie,
  A rosa jasne wieszając bisiory,
  Nagle się mrozem w szron perłowy zetnie;
  Błędnym przechodniom zdają się u wniścia
  Lasy ze srebra, a z kryształu liścia.
  
    Ten wzrok gniewy w książęciu poduszcza.
  Skoczył z wyniosłem nad głową żelazem;
  Wali się zbrojna w ślady jego tłuszcza.
  Ale się wodze dziwią, że tym razem
  Wojsko bez sprawy lada jako puszcza,
  Ani ich zwykłym ostrzeże rozkazem,
  Kędy sam myśli na czele ugodzić,
  A jakie skrzydła odda im przewodzić.
  
    Więc Rymwid, pańską zastępując wolę,
  Obiega hufy, szykuje środ drogi;
  Wklęsłe ku górze Ściskając półkole,
  Pancernych w środek, łuczników na rogi;
  Tak zawsze Litwa zwykła stawić pole.
  Dał hasło: chylą majdany do nogi--
  Warknęły struny, świsnęła strzał chmura,
  Jezus, Marya!--Naprzód, hop, hop, ura!
  
    Dopieroż, drzewca ułożywszy w toku
  Zerwą się bliżej, pierś na pierś uderzy --
  Za cóż wydarła potomnemu oku
  Noc i zwycięztwa i klęski rycerzy?
  Swoi i cudzy zmieszani w natłoku;
  Zewsząd szczęk razów, wrzask, chrzęsty pancerzy;
  Pryskają bronie, lecą chełmy, głowy,
  Co mlecz oszczędza, druzgocą podkowy.
  
    Książę, jak skoczył, tak goni na czele,
  Ani się jeden między tłumem boi.
  Znają czerwony płaszcz nieprzyjaciele:
  Poznali godła na chełmie i zbroi;
  Cofa się, walcząc nieśmiała gromada,
  Zwycięzca pędzi i na karki wsiada.
  
    Lecz któryż z bogów siłę w nim osłabił?
  Cóż ztąd, że zbiegłych natarczywie goni?
  Cóż ztąd, że bije? nikogo nie zabił.
  Bezwładna szabla po pancerzach dzwoni,
  Albo się zwija odbita żelazem
  Albo uchybia, albo idzie płazem
  
    Czując Krzyżacy tak słabe natarcie
  Odzyszczą serce; z okropnym hałasem
  Nawrócą czoła, potkną się zażarcie,
  I gęstym włóczni otoczą go lasem;
  Czy przelękniony, czy splątany w tłumie,
  Brać ich na szable i tarcze nie umie.
  
    Trudno mu było całą unieść szyję,
  Krzyżactwo zewsząd kole, strzela, siecze:
  Wtem huf litewski nawałę rozbije
  Biorąc go między puklerze i miecze:
  Ten słabe razy swojemi poprawia,
  A ten od cudzych razów go zostawia.
  
    Już noc pierzchała, już różane włosy
  Zorza na wschodnim roztacza obłoku
  Bitwa wre dotąd, ślepe lecą ciosy,
  Ni w tył, ni naprzód nie ruszono kroku;
  A bóg zwycięztwa, przyszłe ważąc losy,
  Równy krwi ciężar ztąd i zowąd bierze,
  I szala dotąd w równej stoi mierze.
  
    Tak ojciec Niemen, mnogich piastun łodzi,
  Gdy Rumszyckiego napotka olbrzyma:
  Wkoło go mokrem ramieniem obchodzi,
  Dnem podkopuje, pierś górą wydyma;
  Ten, natarczywej broniąc się powodzi,
  Na twardych barkach gwałt jej dotąd trzyma;
  Ani się wzruszy skała w piasek wryta,
  Ani jej rzeka ustąpi koryta.
  
    Krzyżactwo, długiej niecierpliwe bitwy
  Na wierzchu góry stojący odwodem
  Ostatni hufiec pędzą w środek Litwy;
  Komtur ich wiedzie, sam uderza przodem;
  A zmordowanych długiemi gonitwy,
  Gdy naparł świeżym i dzielnym narodem,
  Łamią się szyki--Krzyżactwo zwycięża,
  Wtem z góry zagrzmiał straszliwy głos męża.
  
    Ku niemu wszystkich podnoszą się oczy.
  Stoi na koniu; a jako rozwiodła
  Szeroko cienie sterczących warkoczy,
  Na śnieżnej górze wybujała jodła,
  Tak go szeroki płaszcz do koła mroczy:
  Czarny płaszcz, czarny koń i chełm i godła.
  Trzykroć zawołał, zleciał nakształt gromu,
  Nie wiedzieć za kim, albo przeciw komu.
  
    Dobiega Niemców, między tłumem tonie;
  Bitwy nie ujrzysz; ale zgiełk i jęki
  Dają odgadnąć w jakiej walka stronie,
  I jaki straszliwy piorun jego ręki.
  Tam szyszak zniknie, ówdzie sztandar padnie;
  Tłoczy się hufiec, miesza się bezładnie.
  
    Jako leśnicy, gdy sosny lub dęby
  Sieką wzdłuż puszczy, słychać łoskot w dali;
  Jęczą topory, chrobocą pił zęby;
  Kiedy niekiedy wierzchołek się zwali;
  Nakoniec, między wyciętemi zręby,
  Usłyszysz i mężów i błyskanie stali:
  Takie wysiekłszy środkiem Niemców łomy,
  Darł się ku Litwie rycerz nieznajomy.
  
    Śpieszaj rycerzu ożywić duch męzki,
  Krzepić słabnących spieszaj, jeszcze pora!
  Litwini blizcy ostatecznej klęski,
  Dzik i puklerzów warowna zapora
  Już rozłamana; sam Komtur zwycięzki
  Po całem polu szuka Litawora;
  On się nie kryje: oba konie bodą.
  Wkrótce śmiertelny pojedynek zwiodą.
  
    Litawor szablę wynosi do cięcia.
  Komtur dał ognia z piorunowej broni.
  Zadrżą Litwiny, pojrzą na książęcia:
  Niestety, szabla wypadła mu z dłoni,
  Cugle z słabego wyciekły ujęcia;
  Już pod szyszakiem nie dotrzyma skroni,
  Spływając z siodła już się bokiem chyli,
  Kiedy mu swoi na pomoc skoczyli.
  
    Jęknął mąż czarny; a jak czarna chmura,
  Ryknąwszy, błyśnie piorunowym gradem,
  Z taką szybkością leci na Komtura;
  Zaledwie pierwszym zwarli się napadem,
  Pojrzeć, aliści Komtur już pod koniem,
  A rycerz bieży i tratuje po niem.
  
    Gdy obskoczyły książęcia dworzany,
  Przybiega, chwyta, rwie pancerza węzły,
  Ostrożnie zdziera blach zafarbowany,
  Wyśledza postrzał głęboko ugrzęzły.
  Wtem, krew na nowo wytrysnęła z rany.
  Ból zemdlonego do zmysłów przywoła;
  Otwiera oczy, spoziera do koła,
  I znowu wciska na oczy przyłbicę;
  Z gniewem żołnierze i sługi odpycha,
  A Rymwidowi ściskając prawicę:
  "Już jest po wszystkiem, starcze,--mówi z cicha,--
  Precz mi od piersi, szanuj tajemnicę;
  Ratunek próżny, wkrótce umrzeć muszę,
  Wieźcie do zamku, tam wyzionę duszę."
  
    Rymwid szerokie oczy w nim utopił.
  Ledwie śmie wierzyć, od zmysłów odchodzi.
  Upuszcza rękę, którą łzami kropił,
  Dreszcz kości wstrząsa, pot mu czoło chłodzi.
  Teraz poznaje głos, nieznany wczora.
  Niestety, nie był to głos Litawora!
  
    Tymczasem rycerz upuszczone wodze
  Starcowi wręczył; sum do pana skoczył,
  Rumaki każe nawrócić ku drodze,
  Chwiejącego się ramieniem otoczył,
  Składa na piersiach, krew dłonią zaciska;
  Dał znak, samotrzeć pędzą z bojowiska.
  
    I zbliżają się pod okopy grodu.
  Zaszli im drogę ciekawi mieszkańce;
  Ci, bodąc konie przez tłumy narodu,
  W milczeniu śpieszą na zamkowe szańce,
  A skoro wpadli, uchylono zwodu.
  Rycerz strażnikom przykazuje srogo,
  Ni tam, ni za się nie puszczać nikogo.
  
    Wnet z resztą hufców ciągną bojownicy
  A choć wygrali tak przeważne pole,
  Mała ztąd radość była po stolicy;
  Ból serca ścisnął, żałoba na czole;
  Każdy się pyta troskliwie o pana:
  Gdzie jest? czy żyje? jak głęboka rana?
  
    Nikt nie był w zamku, nikt o niczem nie wie;
  Podjęto mosty i zemkniono zwory.
  Tymczasem w fosę, między gęste krzewie,
  Zchodzą trabanci z piłami, z topory,
  Sieką chróst, walą topole, modrzewie,
  A ociosane pnie, gałęzie, wiory
  Toczą na barkach i wozach do miasta:
  Na taki widok żal i postrach wzrasta.
  
    Kędy świątynie miał władca pioruna,
  I bóg co wichrem niepogodnym świszcze,
  Gdzie woły, konie, trzoda srebro-runa,
  Codziennie krwawi poświęcone zgliszcze:
  Tam stos ogromny kładą pod obłoki,
  Dwudziestem sążni długi i szeroki.
  
    W środku dęb sterczał; a pod dębem stoi
  Niemiecki braniec na dzielnym rumaku,
  Z orężem, w chełmie i zupełnej zbroi,
  Trzykroć łańcuchem przykuty do haku:
  Wódz to krzyżacki, co był posłem wprzódy,
  Zabójca księcia, Diterych z Kniprody.
  Biegą mieszczanie, rycerze, kapłany;
  Czekają końca, zgadywać nie śmieją:
  Każdy zarówno w myślach kołysany
  Między bojaźnią, żalem i nadzieją--
  W zamek smutnemi poziera oczyma,
  A słuch na wieści wyprężony trzyma."
  
    Przecież i trąba ozwała się z wieży,
  I most opada, i wolneml kroki
  Rusza się orszak w żałobnej odzieży,
  Niosąc na tarczach bohatera zwłoki;
  Przy nich łuk, włócznia, miecz i sajdak leży,
  Wkoło purpurą świeci płaszcz szeroki:
  Książęce stroje; lecz nie widać lica,
  Bo je spuszczona zawarła przyłbica.
  
    "To on, to książę! Wielkiego pan kraju,
  Mąż dużej ręki, któż mu rówien będzie,
  Czy gromić Niemce, i hordy Nogaju,
  Czy lud na słusznym rozsądzać urzędzie?
  Panie nasz! za cóż dawnego zwyczaju
  Nie widać w twoim pogrzebnym obrzędzie?
  Nie tak albowiem starożytność święta
  Czciła twe przodki, Litewskie książęta.
  
    Za cóż do nieba nie idzie za tobą
  Twój giermek, każdej nieodstępny drogi,
  I z prożnem siodłem, okryty żałobą
  Towarzysz pola, koń jelenio-nogi,
  I sokół, i psy, co wiatr pyskiem sieką,
  I drugie z pyskiem wietrzącym daleko?"
  
    Szemrała gawiedź. Rycerze na stosie
  Składają ciało, mleko i miód leją:
  Przy długiej trąby i fletni odgłosie,
  Śmiertelne pieśni Wajdeloci pieją.
  Starszy pochodnię wziął i nóż ofiarny;
  Stójcie!--Stanęli. Nadjechał mąż czarny.
  
    Któż on? pytają wszyscy, któż on taki?
  Poznało wojsko: on na polu wczora,
  Kiedy Litewskie złamano orszaki,
  I obstąpiono zewsząd Litawora.
  Przypadł, odwagę stygnącą zapalił,
  Niemców wysiekał, Komtura obalił.
  
    Tyle o czarnym rycerzu wiedziano.
  Dziś w tymże płaszczu na tymże rumaku:
  Lecz po co przybył? zkąd ród? jakie miano?
  Stójcie i patrzcie! Uchyla szyszaku,
  Uchyla twarzy: on! Litawor! książę!--
  Dziw nagły zmysły i mowę zabiera:
  Nakoniec radość skrzepły głos rozwiąże.
  Opłakanego widząc bohatera,
  Wrzasną i klasną, wrzask o gwiazdy bije:
  Litawor żyje! książę, pan nasz żyje!
  
    Stał, i ku ziemi dzierżał lice blade.
  Hałas grzmi jeszcze powtarzany echem;
  Zwolna wzniósł czoło, obejrzał gromadę,
  Za okrzyk lekkim dziękując uśmiechem.
  Nie był to uśmiech, co z serca poczęty,
  Rozjaśni lica i w oczach zaświeci;
  Ale jakoby gwałtem przyciągnięty
  Usiadł na ustach i wkrótce uleci:
  Tyle dodaje smutnej twarzy wdzięku,
  Ile kwiat w bladem nieboszczyka ręku.
  
    "Zapalcie zgliszcza!" Palą, ogień bucha,
  A książę dalej: "Wiecie-li wy, czyje
  Zwłoki na stosie giną?"--Cichość głucha.
  "Niewiasta! choć ją męzka zbroja kryje!
  Niewiasta z wdzięków, a bohater z ducha--
  Ja się zemściłem, lecz ona nie żyje!"
  Rzekł--bieży na stos, upada na zwłokach
  Ginie w płomieniu i dymu obłokach.
  
  
  
  
  Uwagi do wydania elektronicznego.
  
  Dokonano następujących poprawek:
  
  strona  tekst pierwotny tekst poprawiony  uwagi
  5       tuman.          tuman,            Przecinek zamieniono na kropkę.
  5       nakształł       nakształt         'ł' zamieniono na 't'.
  21      pe              po                'e' zamieniono na 'o'.
  23      ladajako        lada jako         Dodano przerwę.
  25      chwyta          chwyta,           Dodano przecinek.
  
  
  
  
  
  
  
  End of the Project Gutenberg EBook of Grazyna, by Adam Mickiewicz