text: Produced by Ewa Jaros and the Online Distributed
  Proofreading Team at http://dp.rastko.net (this file was
  produced from images generously made available by CBN
  Polona - http://www.polona.pl).
  
  
  
  
  
  +-------------------------------------------------------------------+
  |                                                                   |
  |                 Uwagi do wydania elektronicznego                  |
  |                                                                   |
  | W tekście zachowano oryginalną ortografię i interpunkcję, nawet   |
  | w przypadkach, gdy różniły się one od współcześnie obowiązujących.|
  | Poprawiono jednak kilka błędów, które wyglądały na omyłki         |
  | drukarskie. Pełna lista poprawek znajduje się na końcu pliku.     |
  |                                                                   |
  +-------------------------------------------------------------------+
  
  
  
              O ODKRYCIACH I WYNALAZKACH.
  
                   ODCZYT POPULARNY
  
                    WYPOWIEDZIANY
  
                dnia 23 marca 1873 r.
  
                       PRZEZ
  
               ALEKSANDRA GŁOWACKIEGO.
  
         *       *       *       *       *
  
              Cena kop. 5 (10 groszy).
  
                     WARSZAWA.
  
                       1873.
  
         *       *       *       *       *
  
  ДОЗВОЛЕНО ЦЕНЗУРОЮ.
  Варшава дня 21 Апреля 1873 г.
  
         *       *       *       *       *
  
  W Drukarni F. Krokoszyńskiéj, Krakowskie Przedmieście Nr. 40.
  
  
  
  
  O ODKRYCIACH I WYNALAZKACH.
  
  
  W niniejszéj pogadance zastanowimy się nad odkryciami i wynalazkami.
  
  Aby ułatwić zrozumienie wykładu, rozdzielę go na trzy krótkie
  części: w pierwszéj powiem czem są odkrycia i wynalazki i jakie mają
  one dla ludzi znaczenie; w drugiéj objaśnię w jaki -- to mniéj więcéj
  sposób powstają wynalazki i odkrycia; w trzeciéj wreszcie części
  zastanowię się nad tem, cośmy robić powinni aby przyjąć udział
  w ogólnym naukowym i przemysłowym ruchu ucywilizowanych ludów.
  
  Zacznijmy od określenia co znaczy odkrycie, a co wynalazek.
  
  _Odkryciem_ nazywa się poznanie jakiejś rzeczy, która istniała
  i istnieje w naturze, a któréj ludzie poprzednio nie znali. I tak.
  Przed 400 laty i dawniéj ludzie sądzili, że na ziemi znajduje się
  tylko trzy części świata, to jest: Europa, Azja i Afryka; dopiero
  w roku 1492 Krzysztof Kolumb genueńczyk wypłynąwszy z Europy na
  ocean Atlantycki i jadąc ciągle na zachód, po kilkodziesięciodniowéj
  podróży dotarł do części świata, któréj dotąd europejczycy nie
  znali. Na tym nowym lądzie znalazł on ludzi koloru miedzianego
  chodzących nago, znalazł inne rośliny i inne zwierzęta niż
  w Europie, słowem odkrył nową część świata, którą późniejsi
  nazwali Ameryką. Mówimy, że Kolumb _odkrył_ Amerykę dla tego,
  że Ameryka oddawna już istniała na ziemi.
  
  _Wynalazkiem_ nazywa się zrobienie takiéj rzeczy, któréj dotąd nie
  było i któréj natura sama zrobić nie może. I tak: Przed 500 laty
  i dawniéj nie znano w Europie prochu i dopiero około 1379 roku Bertold
  Szwarc zakonnik fryburgski mięszając saletrę, siarkę i węgiel
  przekonał się, że z tych materjałów zrobić można masę wybuchową.
  Ponieważ proch w naturze sam się nie tworzy i dopiero przez człowieka
  musi być zrobiony, mówimy przeto, że Szwarc proch _wynalazł_.
  Podobnież, przed 50 laty, nie znano jeszcze lokomotyw, nieumiano ich
  budować, dopiero w roku 1828 Stephenson inżynier angielski zbudował
  pierwszą lokomotywę i w ruch ją puścił. Mówimy więc, że Stephenson
  _wynalazł_ lokomotywę, bo machina ta poprzednio nie istniała, bo sama
  wśród natury powstać nie mogła i tylko mógł ją zrobić człowiek.
  
  Pamiętajmyż więc, że jeżeli astronom za pomocą jakiejś wybornéj
  lunety dostrzeże na niebie nieznane dotąd światełko, wówczas należy
  powiedzieć że człowiek ten zrobił odkrycie.
  
  Tak samo marynarz zrobi odkrycie jeżeli pływając po morzu, zobaczy
  jakąś nieznaną nikomu wyspę.
  
  Tak samo powiemy, że naturalista zrobił odkrycie, jeżeli znalazł
  nieznaną dotąd roślinę, zwierzę lub kamień.
  
  Lecz jeżeli któś wybuduje żniwiarkę, zegar, machinę do szycia, --
  jeżeli z węgli otrzyma farby, jeżeli zrobi stal różną od téj która
  jest dzisiaj, -- wówczas człowiek taki robi wynalazek, to jest robi
  rzecz przedtem nieznaną, któréj sama natura zrobićby i zachować nie
  mogła.
  
  Historja, czyli nauka o tem co się w dawnych czasach działo pomiędzy
  ludźmi, uczy nas, że odkrycia i wynalazki nie odrazu powstały, ale że
  pojawiały się one stopniowo. Przed 40 laty nieznano telegrafów
  elektrycznych, przed 50 nie było lokomotyw, przed 70 laty nie znano
  statków parowych, przed 100 laty nie jadali ludzie kartofli, przed 110
  nie używali machin do przędzenia, przed 200 laty nie znano zegarów
  sprężynowych, przed 400 laty nie znano Ameryki, przed 450 nie umiano
  drukować książek, przed 600 laty nie umiano wyrabiać świec, przed 1200
  laty nie umiano prząść nici; jeszcze dawniéj nieznano szkła, żelaza,
  cegły i t. d. Ludzie, żyjący przed kilkoma tysiącami lat w Europie,
  nie umieli budować domów lecz mieszkali w jaskiniach, nie umieli
  uprawiać roślin tkackich i zbożowych i dla tego żywili się prawie
  wyłącznie mięsem, a odziewali skórami. Broń ich była kamienna, mieli
  piłki z wyszczerbionych kości. Dziś pojąć nawet nie możemy ich
  niedostatku i trudności z jakiemi na każdym kroku walczyć musieli:
  bez przesady powiedzieć można, że każdy z nas łatwiéj przepiłuje
  sztabę stalową, niż oni kawałek drewna, że najnędzniejszy człowiek
  lepiéj się ma i jest szczęśliwszy, niż podówczas byli książęta
  i naczelnicy ludu.
  
  Jeżeli na odwrót od owych odległych czasów posuwać się będziemy ku
  epoce obecnéj, przekonamy się, że w każdym stuleciu powiększała się
  liczba odkryć i wynalazków, poprawiał się byt ludzi, rozszerzały się
  ich wiadomości. To stopniowe doskonalenie się społeczeństw
  ucywilizowanych, ten ciągły przyrost wiadomości o przedmiotach
  istniejących w naturze, to ciągłe powiększanie się ilości narzędzi
  i materjałów użytecznych, nazywa się _postępem_, albo _rozwojem
  cywilizacji_.
  
  Z kolei możemy przystąpić do poznania korzyści jakie ludzkość odnosi
  z odkryć i wynalazków. Korzyści te są nieobliczone i ja też nie mam
  zamiaru ich wyliczać, ale chcę tylko na niektóre z pomiędzy nich
  zwrócić uwagę.
  
  Odkrycia i wynalazki _wpływają na polepszenie dobrobytu i pozwalają
  ludziom rozmnażać się bez obawy głodu i nędzy_ jakie panowały
  dawniéj. Odkrycie np. Ameryki i Australji oddało w ręce ludzkości
  przeszło 900 tysięcy mil kwadratowych gruntu bardzo urodzajnego
  i bogatego, miejsca więc na mieszkanie nieprędko zabraknie. Miljony
  już rodzin przeniosły się z Europy do nowo-odkrytych części świata
  i dorobiły się tam ogromnych majątków. Prócz tego z Ameryki pochodzą
  kartofle, które już nieraz ocaliły Europę od głodu; z drugiéj zaś
  strony rok rocznie przywożą ztamtąd mnóstwo zboża, bawełny, wełny,
  drzew kosztownych, a tym sposobem dostarczają nam nowych środków do
  życia. Lecz nie tylko wielkie odkrycia wpływają na dobrobyt, owszem
  i o mniejszych to samo powiedzieć można.
  
  Jakiś czas cukier wyrabiano tylko z trzciny cukrowéj, która rośnie
  w krajach gorących, -- dla tego cukier był bardzo drogi; gdy jednak
  odkryto cukier w burakach i wynaleziono sposób otrzymywania go na téj
  drodze, produkt ten znakomicie staniał i dziś jest dla wszystkich
  przystępny. Podobnież staniała wódka, którą dawniéj wyrabiano
  z żyta, a dziś z kartofli.
  
  Wynalazki _potęgują nasze siły_: dziś, przy pomocy młynów parowych,
  jeden człowiek robi więcéj mąki, niż 150 ludzi przed wiekiem. Jeden
  człowiek więcéj bawełny przędzie na maszynie, niż 400 prządek.
  Machina do wiązania sieci rybackich zastępuje pracę 37 ludzi; na
  machinie do robienia szpilek, jeden człowiek może wyrobić 170 szpilek
  na minutę. Na okręcie wojennym pierwszéj klassy machiny parowe
  zastępują pracę 300 tysięcy ludzi, to jest 100 razy większéj liczby
  osób, niż ich okręt pomieścić może. Młot parowy w fabrykach Kruppa
  odkuwa sztuki żelaza, ważące po 400 centnarów, podczas gdy zwykły
  kowal z kilkoma pomocnikami z trudnością odkuć może sztukę parę
  centnarów ważącą.
  
  Wynalazki _potęgują naszą zręczność_, poprawiają kalectwa: my dziś
  możemy włos ludzki podzielić na kilkadziesiąt jeżeli nie na 100
  części na grubość; możemy zmierzyć grubość nitki pajęczej; możemy
  ocenić wagę 1/800,000 części funta; możemy walcować złoto na tak
  cienkie listki, że ich 130 tysięcy wychodzi na grubość jednego cala.
  Co zaś do poprawiania ułomności i kalectw ciała ludzkiego, to wszyscy
  wiemy, że wprawiają się sztuczne zęby; przypinają się sztuczne ręce,
  któremi pisać i malować możemy i t. d.
  
  Wynalazki i odkrycia _potęgują nasze zmysły_: za pomocą rury
  akustycznéj możemy rozmawiać po cichu z osobą o paręset kroków
  odległą. Nasze lunety i teleskopy pozwalają nam widzieć gwiazdy tak
  odległe, że światło, które ubiega 42,000 mil na sekundę, przechodzi
  od nich do nas wciągu kilku miljonów lat. Nasze mikroskopy tak
  wzmacniają siłę wzroku, że przy pomocy ich możemy widzieć zwierzątka
  których miljony wygodnie żyją w kropelce wody. Nadto u tych zwierzątek
  widzieć możemy organa służące im do pływania, tudzież żołądek
  nastrzępiony włoskami, które się nieustannie poruszają!...
  
  Wynalazki i odkrycia _potęgują siły naszego umysłu_: wynalezienie np.
  wyższych części matematyki, pozwala nam w ciągu kilkunastu minut
  rozwiązywać takie przykłady, których za pomocą zwykłego rachunku nie
  rozwiązalibyśmy za kilkanaście lat, a nawet zupełnie nie moglibyśmy
  rozwiązać. Aby zaś dać jaśniejsze pojęcie o potędze dzisiejszéj
  matematyki, zacytuję przykład.
  
  Do roku 1846 astronomowie oprócz ziemi znali tylko 6 planet; w tym
  zaś roku matematycy: Leverrier francuz i Adams anglik wyliczyli, że
  musi być jeszcze jedna planeta, odległa więcéj niż na 600 milijonów
  mil od słońca, 100 razy większa od ziemi, obiegająca słońce w ciągu
  164 lat, którą to planetę, w oznaczonym dniu i we wskazanem miejscu
  nieba, za pomocą bardzo silnych narzędzi widzieć będzie można.
  
  Rzeczywiście tak się stało, a tym sposobem za pomocą rachunku odkryto
  planetę, któréj przedtem żaden człowiek niewidział!
  
  Wynalazki _oszczędzają nam czas i pieniądze_: książki przed
  wynalezieniem druku kosztowały tyle złotych a nawet tyle rubli, ile
  dziś kosztują groszy. Statkiem parowym z Europy do Ameryki zajechać
  dziś można w ciągu dziesięciu dni, podczas gdy dawniéj potrzeba było
  na to kilku miesięcy. W naszych czasach podróż do Paryża kosztuje
  mniéj i kończy się prędzéj, niż dawniéj podróż z Warszawy do
  Częstochowy. Dawniéj za weneckie lustro dawano dobra, dziś takie same
  lustro można mieć za kilkadziesiąt rubli.
  
  Nie skończyłbym, gdyby mi przyszło wyliczać tylko wybitniejsze
  i użyteczniejsze wynalazki i odkrycia jakie porobiła chemja, fizyka,
  technologja, medycyna, słowem, każda gałąź wiedzy ludzkiéj. Dodam tu
  tylko, że razem z powiększeniem się odkryć i wynalazków,
  z polepszeniem się warunków bytu i ludzie stają się moralnie lepszymi.
  Nie wierzmy poetom zachwalającym dobre dawne czasy. Złe to były czasy,
  kiedy nie wstydzono się palić i torturować ludzi, mordować w czasie
  wojny bezbronnych nieprzyjacioł, kobiety i dzieci. Złe to były czasy,
  kiedy magnat mógł zabijać bezkarnie chłopów, kiedy baronowie
  i hrabiowie z czeredą swoich sług, bawili się rozbojami i kradzieżą na
  publicznych drogach! Złe to wreszcie były czasy, kiedy głód i morowe
  powietrze w ciągu jednego roku zmiatały miljony ludzi!...
  
  Tak tedy przekonaliśmy się, że w dziejach ludzkości objawia się
  pewien ruch ku lepszemu, niby jakiś olbrzymi prąd odkryć
  i wynalazków, który z każdym wiekiem nabywa większéj siły, potęguje
  dobrobyt i działalność każdego następnego pokolenia i cały prawie
  rodzaj ludzki robi stopniowo coraz doskonalszym. Ten prąd odkryć
  i wynalazków, najlepiéj uwydatnia się między ludami rasy białéj
  zamieszkującemi Europę i Amerykę; one też przodują cywilizacji
  i pociągają za sobą ludzi rasy żółtéj i ludzi rasy czarnéj. Na
  nieszczęście jednak nie o wszystkich ludach powiedzieć można, że się
  doskonalą; owszem są i takie które raczéj marnieją.
  
  W Ameryce a bardziéj jeszcze w Australji, żyją plemiona tak ubogie,
  że mieszkają w norach, chodzą nago i jedzą nawet zdechłe i gnijące
  ryby i zwierzęta. Są plemiona tak dzikie, że pożerają nietylko swoich
  nieprzyjacioł, ale nawet własne dzieci. Ludzie ci są tak ograniczeni,
  że język ich posiada zaledwie kilkaset wyrazów, że więcéj niż do stu
  doliczyć nie mogą, że wreszcie zupełnie nie zdają się być zdolni do
  przyjęcia europejskiéj cywilizacji. Smutna też jest dola tych
  niedołężnych i nieszczęśliwych ludów.
  
  W dniu w którym ujrzeli pierwszy sztandar europejski na swoich
  wybrzeżach, rozpoczęła się ich zagłada. Od chwili zetknięcia się
  z ludami ucywilizowanemi stracili wolność, lub zostali wyparci w głąb
  swoich wysp, w najdziksze okolice kraju.
  
  Liczba tych dzikich zmniejsza się corocznie w przerażający sposób,
  wkrótce znikną oni z ziemi któréj uprawiać nie umieli, i dziś, bez
  przesady powiedzieć można, że już nawet godziny ich istnienia są
  policzone.
  
  Streszczając to com wyłożył dotychczas, wypada: że naprzód odkrycia
  i wynalazki zabezpieczają życie społeczeństw, powiększają ich wygody,
  potęgują zręczność, siły fizyczne, zmysły i rozum jednostek,
  oszczędzają czas i pieniądze. Dowiedzieliśmy się powtóre, że liczba
  wynalazków w każdym wieku a jak obecnie to nawet w każdym roku,
  powiększa się w zadziwiający sposób, przez co ludy ucywilizowane,
  doskonalą się nadzwyczaj szybko. Potrzecie wreszcie, przekonaliśmy
  się, że ludy dzikie, niezdolne do przyjęcia cywilizacji, niezdolne do
  zrozumienia i korzystania z odkryć i wynalazków, giną i ustępują
  miejsca plemionom ucywilizowanym.
  
  Dziwne uczucie ogarnia nas, skoro myślą przebiegamy olbrzymie obszary
  dzisiejszéj wiedzy ludzkiéj. Znamy część wszechświata w któréj
  mieści się 270 miljonów słońc, znamy ziemię a na niéj kilka lądów
  wielkich, tysiące wysp, ogromne obszary mórz i oceanów, mnóstwo gór,
  rzek, jezior, kopalń, lasów, pustyń, -- a znamy nie tylko ich
  położenie, ale także i wymiary, bogactwa jakie mieszczą w sobie, cechy
  charakterystyczne któremi jedne od drugich różnią się. Znamy
  dziesiątki tysięcy roślin i zwierząt, ich postać zewnętrzną, ich
  budowę wewnętrzną, ich sposób życia, wreszcie użytki jakie nam
  ofiarować mogą. Znamy mnóstwo kamieni, płynów i gazów, nie tylko
  z koloru, zapachu i innych cech powierzchownych, ale nadto znamy
  materjały z których one są zbudowane, znamy użytki jakie z nich możemy
  wyciągnąć i t. d. I jakkolwiek wiemy, że cały ten ogrom wiedzy nie
  jest jeszcze zupełną znajomością życia i świata, jakkolwiek jesteśmy
  przekonani, że ludzie za dziesiątki tysięcy lat jeszcze będą musieli
  badać naturę i robić odkrycia, w każdym razie jednak musimy przyznać,
  że całość téj wiedzy o wiele przechodzi siły pojedynczego umysłu.
  Stanąwszy na tym punkcie ze zdziwieniem zapytujemy: jakim to sposobem
  nagromadziły się te wiadomości? i z trwogą myślimy: czy też nasi
  następcy potrafią coś dołożyć ze swéj strony do tego niezmiernego
  skarbca i jakim to zrobią sposobem?..
  
  Niemniéj imponującą cyfrę przedstawiają nam wynalazki; owe machiny
  których co rok kilka przybywa, te nowe materjały, które zjawiają się
  w naszych oczach, upowszechniają się tak szybko i tak wielkie oddają
  usługi. Dość tu wspomnieć jako przykłady machin: telegrafy, maszyny
  parowe, maszyny do szycia, a z materjałów: gaz oświetlający, kauczuk,
  naftę i t. d. Któż z nas patrząc na jakąś machinę nie podziwiał
  dokładności jéj ruchów, mnóstwa kół, kółek, drążków i innych
  składowych części? kto nie zapytał: jaki też to geniusz dobry
  podszepnął człowiekowi myśl zbudowania téj dziwnéj rzeczy? i czy ten
  geniusz będzie równie łaskaw na naszych następców?
  
  Takie pytania od najdawniejszych czasów zadawał sobie człowiek i do
  dziwnych nieraz dochodził wniosków. Starożytni np. utrzymywali że
  bogini Ceres nauczyła ludzi gospodarstwa, że jakiś bohater, półbożek
  Prometeusz, wykradł ogień z nieba i na ziemię go sprowadził.
  
  Dzisiejsi ludzie nie wierzą już w to, aby bożkowie uczyli ziemian
  użytecznych wynalazków; wiedzą o tem, że człowiek wynalazł ogień,
  człowiek wynalazł uprawę ziemi, podobnie jak i człowiek wynalazł
  telegraf i lokomotywę. Z tem wszystkiem i my nie jesteśmy wolni od
  błędów, sądzimy bowiem, że umysł wynalazcy jest odmienny od umysłów
  zwykłych, że tak zwany geniusz jest siłą różną od zwykłego rozumu
  i wyższą od niego. Sądzimy wreszcie, że odkrycia i wynalazki są
  jakiemiś nadzwykłemi wypadkami, różnemi od zdarzeń napotykanych
  w życiu codziennem i głośno twierdzimy, że odkrycia i wynalazki
  wymykają się wszelkim prawidłom rozumu.
  
  Nie ma dotąd nauki o sposobach robienia odkryć i wynalazków i ogół
  ludzi, a nawet wielu uczonych sądzi że jéj nigdy nie będzie. Jest to
  błąd. Nauka o robieniu odkryć i wynalazków będzie kiedyś i odda
  usługi; nie powstanie ona odrazu, lecz najprzód zjawią się jéj zarysy
  ogólne, które następni badacze poprawią i uzupełnią, a jeszcze
  późniejsi zastosują do pojedynczych gałęzi wiedzy. Jak wygląda szkic
  takiéj nauki zaraz to zobaczymy.
  
  Przedewszystkiem wyrzeknijmy się nadziei usłyszenia o czemś
  nadnaturalnem; wynalazki bowiem i odkrycia są to zjawiska naturalne
  i jako takie ulegają pewnym prawom. Praw tych, jeżeli się nie mylę,
  jest trzy: prawo stopniowości, zależności i kombinacji.
  
  1. _Prawo stopniowości._ Żadne odkrycie i żaden wynalazek nie
  powstaje odrazu doskonałym, ale doskonali się stopniowo; z drugiéj
  znowu strony żaden wynalazek lub odkrycie nie jest dziełem jednego
  człowieka ale wielu ludzi, z których każdy dodaje jakąś cząsteczkę
  od siebie. Aby dowieść prawa stopniowości zważmy, że np. najprzód
  odkryto Amerykę, późniéj w téj Ameryce odkryto góry, lasy, rzeki,
  jeziora; następnie w tych lasach poodkrywano pojedyncze drzewa,
  późniéj poznano rozmaite użytki tych drzew. Najprzód odkryto
  kartofle, późniéj poznano że są dobrą paszą dla bydła, późniéj
  dowiedziano się, że kartofle mogą służyć na pokarm dla ludzi,
  potem z kartofli zaczęto robić wódkę.
  
  Co do wynalazków, zastanówmy się np. nad stopniowością w rozwoju
  stołka. Najprzód ludzie przekonali się, że lepiéj siedzieć na pniu
  lub kamieniu niż na ziemi, -- potem, zauważywszy, że kamień i pień są
  za ciężkie do przenoszenia, zbudowali stołek złożony z jednéj deski
  i kilku nóżek. Następnie stołkowi temu dodali poręcz tylną i zrobili
  krzesło, krzesłu dodali poręcze boczne i zrobili fotel. Potem dopiero
  zaczęli malować i wyściełać fotele i krzesła i t. d.
  
  2. _Prawo zależności._ Każdy wynalazek lub odkrycie zjawia się o tyle
  o ile istnieją i znane są pewne dawniejsze odkrycia i wynalazki. Nie
  odkrytoby Ameryki gdyby nie znano okrętów i busoli, nie zbudowanoby
  lokomotywy gdyby nie znano żelaza, wody, węgla, gdyby nie znano kół,
  drągów, kotłów i t. d. Jeżeli kartofle rosły tylko w Ameryce, nie
  można było odkryć pierwéj kartofli niż Amerykę; jeżeli czarny
  łabędź mieszka tylko w Australji, nie można było wprzód zobaczyć
  czarnego łabędzia niż Australją. Jeżeli pierścienie Saturna widzieć
  można przez lunety: trzeba było wprzód wynaleźć lunetę nim się
  pierścienie zobaczyło. Widzimy więc, że każdy wynalazek lub odkrycie,
  zależy od pewnych odkryć i wynalazków, które wcześniéj od tamtego
  istnieć i znane być muszą.
  
  3. _Prawo kombinacji._ Każde nowe odkrycie albo wynalazek jest
  kombinacją dawniejszych odkryć i wynalazków, albo też opiera się na
  nich. Gdy poznaję jakiś nowy minerał wtedy oglądam go, wącham,
  kosztuję, czyli kombinuję ten minerał z memi zmysłami. Potem ważę go,
  ogrzewam czyli kombinuję ten minerał z wagą i ogniem. Potem kładę go
  do wody, do kwasu siarczanego i t. d. słowem kombinuję ten minerał ze
  wszystkiem co mam pod ręką i tym sposobem poznaję coraz nowe
  własności. Co się zaś tyczy wynalazków, któż nie wie, że zegar jest
  kombinacją kółek, sprężyn, skazówek, dzwonków i t. d. Kto nie wie,
  że proch jest kombinacją siarki, saletry i węgla?
  
  Z tych trzech praw, przejawiających się w odkryciach i wynalazkach,
  wyciągnąć możemy ważne wnioski. I tak. Z prawa stopniowości wypada:
  
  _a_) Ponieważ każde odkrycie i wynalazek musi się doskonalić, nie
  zakładajmy sobie wyłącznéj chluby na tem, abyśmy coś _zupełnie
  nowego_ odkryli lub wynaleźli, ale starajmy się i o to także, aby
  już znane i istniejące rzeczy poprawiać lub dokładniéj poznawać.
  Nie tylko ten naturalista ma zasługę, który po odległych jeździ
  krainach, aby tam jakieś nieznane dotąd zwierzę lub roślinę odkryć,
  ale i ten, który na miejscu bada bliżéj sposób życia dawniéj już
  znanych istot. Nie wysilajmy się koniecznie na to, aby wybudować zegar
  lub inną machinę, jakiéj świat niewidział, ale starajmy się także o
  poprawienie tych machin jakie są obecnie, aby tym sposobem zrobić je
  tańszemi, trwalszemi, mniéj skomplikowanemi i t. d.
  
  _b_) To samo prawo stopniowości, wskazuje nam konieczną potrzebę
  _fachowego ukształcenia_. Któż bowiem udoskonali zegarek, jeżeli nie
  zegarmistrz dobrze i wszechstronnie znający swój przedmiot? Kto
  odkryje nowe cechy jakiegoś zwierzęcia, jeżeli nie naturalista?
  
  Z prawa zależności wypływają następujące wnioski:
  
  _a_) Nie należy lekceważyć żadnego wynalazku lub odkrycia, chociażby
  ono na pozór nie miało wartości, dla tego że późniéj drobiazg ten
  bardzo przydać się może. Nie ma zdaje się prostszego wynalazku nad
  igły, a przecież od istnienia téj igły zależy ubranie milionów ludzi,
  życie miljonów szwaczek. Nawet piękna dzisiejsza machina do szycia nie
  istniałaby, gdyby przed wiekami nie wynaleziono igły.
  
  _b_) Prawo zależności uczy nas, że to co nie daje się zrobić dziś,
  może być zrobione późniéj. Ludzie wiele rozmyślają nad zbudowaniem
  machiny do latania, która mogłaby unosić wiele osób i pakunków.
  Otóż, między innemi, wynalezienie takiéj machiny zależy od
  wynalezienia materjału, któryby był tak, dajmy na to, lekki jak
  papier, a tak wytrzymały i zachowujący się względem ognia, jak np.
  stal.
  
  Przejdźmy wreszcie do wniosków z prawa kombinacji.
  
  _a_) Kto chce być szczęśliwym wynalazcą powinien wiele umieć i to
  najrozmaitszych rzeczy. Jeżeli bowiem jakiś nowy wynalazek jest
  kombinacją dawniejszych, w takim razie umysł wynalazcy jest polem, na
  którem po raz pierwszy kombinują się rozmaite i napozór nie mające ze
  sobą związku przedmioty. I tak. Machina parowa jest kombinacją kotła
  w którym gotowano zupę rumfordską, pompy i kołowrotka, -- gdyby
  pierwszy wynalazca nie znał tych przedmiotów, gdyby ich nie skombinował
  w umyśle, czy mielibyśmy maszyny parowe?
  
  Balon jest kombinacją gazu oświetlającego, torby kitajkowéj,
  parasola, siatki i kosza, -- i mógłżeby istnieć balon gdyby w umysłach
  jego wynalazców nie istniały wiadomości o tych przedmiotach? Jaki jest
  związek między cynkiem, miedzią, kwasem siarczanym, magnesem,
  przyrządem zegarowym i depeszą którą śpiesznie wysłać należy?
  a przecież wszystkie te rzeczy spotkać się musiały w umyśle wynalazcy
  telegrafów...
  
  Im więcéj powstaje wynalazków, tem nowy wynalazca więcéj umieć musi;
  najpierwsze, najdawniejsze a zarazem najprostsze wynalazki robili
  ludzie zupełnie nieukształceni, -- lecz dzisiejsze wynalazki
  a szczególniéj też naukowe, są płodem najwyżéj ukształconych
  umysłów. Nic to nie znaczy, że ktoś był parobkiem, a późniéj
  został wielkim inżynierem: nim jednak z parobka zrobił się inżynier
  mały, a z małego wielki, wielu bardzo rzeczy potrzebował się nauczyć.
  Jeszcze więc raz powtarzam, że wynalazca dzisiejszy musi być człowiek
  wysoko i wszechstronnie ukształcony. Owo natchnienie, ów geniusz który
  nawet miał przemieszkiwać w próżniakach, są to iluzje jakim tylko
  prowincjonalne ciotki i babunie oddawać się mogą.
  
  _b_) Drugi wniosek odnosi się do społeczeństw pragnących w swem łonie
  posiadać wynalazców. Powiedziałem już, że nowy wynalazek tworzy się
  na drodze kombinowania najrozmaitszych przedmiotów, zobaczmy do czego
  nas to doprowadzi.
  
  Przypuśćmy, że ja chcę zrobić jakiś wynalazek i że ktoś mówi mi:
  weź 100 rozmaitych przedmiotów, stykaj je ze sobą: naprzód po dwa,
  późniéj po trzy, wreszcie po cztery, a tym sposobem trafisz na nowy
  wynalazek. Wyobraźmy sobie że ja biorę: świecę zapaloną, węgiel,
  wodę, papier, cynk, cukier, kwas siarczany i t. d. słowem
  100 przedmiotów i kombinuję je ze sobą czyli stykam naprzód po dwa:
  węgiel z płomieniem, wodę z płomieniem, cukier z płomieniem, cynk
  z płomieniem, cukier z wodą i t. d. Za każdą razą zobaczę jakieś
  zjawisko, oto: cukier w ogniu się stopi, węgiel spali, cynk rozgrzeje
  i t. d. Teraz będę stykał ze sobą po trzy przedmioty np. cukier, cynk
  i płomień, --węgiel, cukier i płomień, -- kwas siarczany, cynk i wodę
  i t. d. i znowu poznam jakieś zjawiska. W końcu stykam ze sobą po
  cztery przedmioty np. cukier, cynk, węgiel i kwas siarczany i t. d.
  Na pozór jest to metoda bardzo prosta, tak bowiem postępując mogę nie
  jeden ale kilkanaście zrobić wynalazków, -- lecz czy praca ta nie
  przewyższy czasem sił moich? Niezawodnie że przewyższy. Ze stu
  przedmiotów kombinacji podwójnych, potrójnych i poczwórnych, będzie
  z góry _4 miljony_; gdybym więc dziennie robił po 100 kombinacji, to
  jeszcze po upływie lat 110 nie wyczerpałbym wszystkich!
  
  Lecz jeżeli ja jeden niepodołam całości zadania, to podoła temu wielu
  ludzi. Gdyby się nas zebrało 1,000 osób do robienia takich kombinacji
  o jakich mówiłem wyżéj, wówczas na jedną osobę przypadłoby wykonać
  trochę więcéj niż 4,000. Gdyby każdy z nas robił na dzień tylko
  10 kombinacji, wtedy skończylibyśmy je przed upływem półtora roku,
  1,000 ludzi zrobiłoby wynalazek taki, na zrobienie którego jeden
  człowiek przeszło 110 lat pracowaćby musiał...
  
  Wniosek ztąd jest bardzo jasny, -- oto: społeczeństwo, które chce się
  wsławić odkryciami i wynalazkami, musi mieć w każdéj gałęzi wiedzy
  bardzo wielu ludzi uczonych. Jeden lub kilku uczonych i genialnych
  ludzi znaczą dziś nic, albo prawie nic, bo dziś wszystko robi się
  masami. Chciałbym, ażeby następujący przykład dobrze utkwił
  w umysłach: wynalazki i odkrycia są podobne do gry na loterją; nie
  każdy wygra kto trzyma, ale kilkunastu z pomiędzy trzymających wygrać
  musi _koniecznie_. Nie idzie zatem aby Jan lub Paweł, dla tego, że chcą
  i pracują zrobili jakiś wynalazek; lecz tam gdzie pracują i chcą
  tysiące, wynalazek pojawiać się musi tak koniecznie, jak koniecznie
  kamień nie podparty upaść musi na ziemię.
  
  Lecz, zarzuci mi ktoś, prawdą jest że do robienia odkryć i wynalazków
  potrzeba wielu i bardzo ukształconych ludzi, z tem wszystkiem jednak
  ci ludzie ukształceni, są dopiero materjałem, narzędziem do robienia
  wynalazków. Jakaż to jednak siła popycha ich do téj uciążliwéj
  a często zawodnéj pracy, jaka nić wskazuje im drogę w tych tajemniczych
  obszarach badań, których nigdy dotąd nieprzebiegał umysł ludzki?
  
  Pytanie to jest słuszne. Ciekawa to rzecz zaprawdę dowiedzieć się, co
  mianowicie popycha człowieka do coraz nowych usiłowań, -- co mu
  wskazuję drogę po któréj zajść może do nieznanego pomysłu? Lecz
  odpowiedź jest bardzo prosta: człowieka do wszelkiéj pracy a więc do
  odkryć i wynalazków popychają _potrzeby_; nicią zaś przewodnią,
  która wskazuje mu nowe drogi jest _uwaga_, uważne rozpatrywanie
  dzieł natury i człowieka.
  
  Powiedziałem, że sprężyną wszelkich odkryć i wynalazków są
  potrzeby. I rzeczywiście, czy jest dzieło ludzkie, któreby
  niezadawalniało jakiejś potrzeby? Budujemy drogi żelazne, bo
  nam potrzeba szybkiéj komunikacji; budujemy zegary, bo musimy
  czas mierzyć; budujemy maszyny do szycia, bo szybkość rąk ludzkich
  nie wystarcza nam. Rzucamy dom i rodzinę i wyjeżdżamy do krajów
  odległych, bo nas trapi ciekawość obejrzenia tego co jest
  gdzieindziej; -- wyrzekamy się towarzystwa ludzi i spędzamy długie
  godziny na nużących rozmyślaniach, bo nas trapi żądza wiedzy, żądza
  rozwiązania tych zagadek, któremi nas nieustannie przygniata świat
  i życie!
  
  Potrzeby nigdy nie gasną, owszem wzmagają się coraz bardziéj. Gdy
  nędzarz myśli o kawałku chleba na obiad, bogacz myśli o winie po
  obiedzie. Podróżny idący pieszą wzdycha do lichego wózka, podróżny
  jadący wagonem domaga się piecyka. Dziecku za ciasno w kolebce, mężowi
  dojrzałemu za ciasno na świecie. Słowem wszyscy mają swoje potrzeby
  i wszyscy gwałtem pragną je zaspokoić, a to pragnienie jest nigdy
  niewyczerpanem źródłem dla nowych odkryć, nowych wynalazków, słowem
  dla całego postępu.
  
  Lecz potrzeby są _ogólne_ jak np. potrzeba jedzenia, spania, odzieży,
  i, _specjalne_ jak np. potrzeba nowéj machiny parowéj, nowego
  teleskopu, nowego młotka lub cęgów. Aby rozumieć pierwsze, dość być
  człowiekiem, -- aby rozumieć drugie potrzeba być _specjalistą_,
  _człowiekiem fachowym_. Któż z nas wie, czego potrzebują obecnie
  krawcy, jeżeli nie krawiec i kto potrafi lepiéj od niego trafić na
  właściwy sposób zaspokojenia téj potrzeby?
  
  Przypatrzmy się teraz w jaki to sposób uwaga może człowieka
  naprowadzać na nowe pomysły, a w tym celu zbadajmy naprzykład, w jaki
  to mniéj więcéj sposób, wynalezione zostały wyroby gliniane.
  
  Przypuśćmy, że gdzieś na gruncie gliniastym żył lud dziki znający
  już ogień. Gdy deszcz upadł na ziemię, glina zrobiła się ciastowatą,
  a jeżeli w krótce po deszczu na téj glinie rozniecono ognisko, wówczas
  pod ogniskiem glina się wypaliła i stwardniała. Jeżeli wypadek podobny
  trafił się kilka razy, wówczas ludzie owi mogli na niego zwrócić
  uwagę i zapamiętać, że: glina wypalana w ogniu staje się twardą
  jak kamień i nierozmiękcza się w wodzie. Współcześnie mogło się
  trafić, że któryś z dzikich chodząc po mokréj glinie wydeptał na
  niéj głębokie ślady; gdy słońce wysuszyło grunt i deszcz upadł
  powtórnie, dzicy mogli zauważyć, że w owych wyżłobieniach woda
  przechowuje się dłużéj niż na powierzchni. Oglądając mokrą glinę,
  ludzie mogli dostrzedz, że materjał ten daje się łatwo ugniatać
  w palcach i przyjmuje różne formy.
  
  Ludzie bardziéj pomysłowi mogli zacząć wygniatać z gliny różne
  zwierzątka, muszki i t. d., a między innemi, mogli wyrobić coś
  nakształt żółwiéj skorupy, któremi posługiwano się wówczas. Inni,
  pamiętając, że glina twardnieje na ogniu, mogli ową wydrążoną
  bryłę wypalić i w ten sposób utworzyć pierwszą miskę.
  
  Odtąd łatwiéj już było doskonalić ten nowy wynalazek; ktoś inny
  mógł odkryć glinę lepszą na podobne wyroby; ktoś inny mógł
  wynaleźć polewę i t. d. z tem wszystkiem jednak natura i uwaga
  wskazywały tu człowiekowi drogę do wynalazku. Gdyby owi ludzie
  nie uważali, że glina twardnieje na ogniu, gdyby nie uważali,
  że woda dłużéj się przechowuje w dołku, gdyby ktoś między nimi
  nie chciał był z gliny ulepić coś nakształt żółwiej skorupy,
  nie wynalezionoby pierwszéj glinianéj miski.
  
  To co powiedziałem, nie koniecznie mogło mieć miejsce, nie jest
  jednak nieprawdopodobne, a objaśnia nam jakim mianowicie sposobem
  ludzie dochodzą do rozmaitych pomysłów, oto: _pilnie uważając na
  wszystko i zastanawiając się nad wszystkiem_.
  
  Weźmy inny przykład. Wiadomo, że niekiedy na szklannych szybach
  spotkać można krążki i bąbelki, przez które patrząc, widzimy
  wyraźniéj przedmioty niż gołem okiem. Przypuśćmy, że jakiś uważny
  człowiek zobaczywszy taki bąbelek na szybie, wyjął kawałek szkła
  i pokazywał innym jako zabawkę. Mogło się trafić, że między
  oglądającymi znalazł się człowiek ze wzrokiem osłabionym, który
  przekonał się, że przez wspomniony bąbelek na szybie widzi lepiéj niż
  gołem okiem. Przy bliższem rozpatrywaniu okazało się, że szkło z obu
  stron wypukłe wzmacnia wzrok osłabiony, a tym sposobem zostały
  wynalezione okulary. Szkło do okularów ludzie początkowo mogli wycinać
  z szyb, z czasem jednak znaleźli się i tacy, którzy poczęli, tafle
  szklane gładkie, szlifować na wypukłe soczewki i wyrabiać właściwe
  okulary.
  
  Sztuka szlifowania okularów znaną już była prawie przed 600 laty.
  W paręset lat późniéj, dzieci pewnego szlifierza okularów, bawiąc
  się szkłami, ustawiły jedno przed drugiem i przekonały się, że przez
  dwa szkła powiększające lepiéj widać niż przez jedno. Zawiadomiły
  o tem dziwnem zdarzeniu ojca, który począł wyrabiać rurki z dwoma
  szkłami powiększającemi i sprzedawał je jako zabawkę. Galileusz
  wielki, mędrzec wioski, dowiedziawszy się o owéj zabawce, użył jéj
  w innym celu i zbudował pierwszą lunetę.
  
  I ten przykład pokazuje nam, że uwaga niby za rękę prowadzi człowieka
  do wynalazków. Z tego również przykładu mogliśmy się przekonać
  o prawdzie stopniowości w rozwój i wynalazków, a nadewszystko o tem,
  że ukształcenie potęguje pomysłowość człowieka. Prosty szlifierz,
  z dwu szkieł powiększających zrobił zabawkę, -- Galileusz zaś, jeden
  z najuczeńszych ludzi swego czasu zrobił lunetę. O ile rozum Galileusza
  był wyższy od rozumu rzemieślnika, o tyle i wynalazek lunety jest
  wyższy od wynalazku zabawki.
  
  Tak tedy w drugiéj, najważniejszéj części naszego wykładu,
  dowiedzieliśmy się dwu rzeczy. Najprzód tego, że odkrycia i wynalazki
  nie spadają niewiadomo zkąd na ziemię, ale że są rezultatem pracy
  ludzkiéj. Pobudkę do téj pracy stanowią _potrzeby_, a zaś drogę do
  nowych odkryć i wynalazków wskazuje nam _uwaga_, pilne przypatrywanie
  się temu co się dokoła nas dzieje. Jednakże człowiek, który chce
  zrobić coś nowego, powinien nie tylko uważać: powinien on _uczyć się_
  czyli dowiadywać o tem co inni ludzie zrobili, a także powinien robić
  _samodzielne próby_, które zazwyczaj z początku nie udają się, ale
  w końcu prowadzą do celu. Pracując nad ulepszeniami, nad wynalazkami,
  ucząc się i próbując, człowiek oddaje usługi społeczeństwu, które
  wtedy dopiero może zasłynąć i korzystać z wynalazków i odkryć, gdy
  posiada wielu ludzi ukształconych.
  
  W tejże saméj części dowiedzieliśmy się powtóre, że odkrycia
  i wynalazki nie są dziełem ślepego trafu, ale są one zjawiskami
  naturalnemi i że ulegają pewnym prawom. Praw takich poznaliśmy trzy.
  _Prawo stopniowości_ na mocy którego każdy wynalazek i odkrycie
  stopniowo się doskonali a które wymaga, aby wynalazca był ukształcony
  _fachowo_. _Prawo zależności_, na mocy którego nowy wynalazek i
  odkrycie zależy od innych dawniéj znanych i nie może być pierwéj od
  nich zrobionem; i wreszcie _prawo kombinacji_, na mocy którego każdy
  nowy wynalazek i odkrycie jest kombinacją innych dawniéj znanych
  odkryć i wynalazków, albo też na téj kombinacji opiera się. To
  ostatnie prawo wymaga, aby wynalazca był ukształcony _ogólnie_.
  
  Trzy te prawa są niezmiernie ważne i odnoszą się nietylko do
  odkryć i wynalazków, ale przenikają całą naturę. Dąb nie odrazu
  staje się dębem, ale jest z początku żołędzia, potem małym
  badylkiem,  późniéj drzewkem a w końcu ogromnem drzewem; -- widzimy
  tu więc prawo stopniowości. Ziarno posiane, nie pierwéj kieł
  wypuści aż znajdzie dostateczną ilość ciepła, wody, ziemi
  i powietrza; -- widzimy w tem więc prawo zależności. Żadne
  wreszcie zwierzę ani roślina, ani nawet kamień, nie jest czemś
  jednorodnem i pojedynczem ale składa się z rozmaitych organów;
  tu więc widzimy prawo kombinacji.
  
  Przechodzę do części trzeciéj i ostatniej.
  
  Nie ma prawie rzemieślnika któryby kiedy nie narzekał na złe czasy
  i brak roboty, choć z drugiéj strony wiemy wszyscy że nam brakuje
  wyrobów krajowych. Dla czegoż więc rzemieślnicy narzekają zamiast
  robić? Oto dla tego, że mnóstwo najrozmaitszych rzeczy sprowadzamy
  z zagranicy. A dla czego sprowadzamy z zagranicy? dla tego, że wyroby
  zagraniczne są tańsze i lepsze! Zjawisko to łatwo zrozumieć. Anglicy,
  francuzi i niemcy, co rok robią jakieś odkrycia i wynalazki, co rok
  wytwarzają nowe materjały i machiny. Że zaś praca machiny jest tańsza
  i dokładniejsza, więc też zagraniczni fabrykanci sprzedają rzeczy
  i tańsze i lepsze niż nasi rzemieślnicy, którzy nie posiadają machin.
  
  Otóż jedynem na to lekarstwem jest nauka. Jeżeli się będziemy uczyć,
  będziemy robić wynalazki, podniesiemy przemysł, który wówczas nie
  tylko na miejscowe potrzeby, ale i na handel z zagranicą wystarczy.
  Lecz mniejsza już o natychmiastowe odkrycia i wynalazki u nas; my
  musimy się gwałtem zabrać do nauki nie tyle już dla sławy ile dla
  chleba, ponieważ przy dotychczasowym stanie rzeczy, za kilkanaście lat
  dzisiejsi rzemieślnicy mogą zostać bez utrzymania...
  
  Jest to rzecz bardzo prosta. Corocznie powiększa się liczba machin,
  które pomagają nam pracować, ale które do kierowania niemi potrzebują
  ludzi ukształconych. Póki znano tylko wóz i konie, furman umiał dosyć,
  jeżeli dobrze nasmarował wóz, związał postronki i poprowadził konie.
  Dziś gdy wagony zastąpiły miejsce wozu, a lokomotywa miejsce koni,
  furmana zastępuje maszynista, który już jest poniekąd mechanikiem,
  a nadewszystko dobrym ślusarzem.
  
  Toż samo dzieje się w każdym rzemiośle. Ten kto kieruje młotem
  parowym, musi być o wiele ukształceńszy od tego który bije młotem
  zwykłym. Maszynista na statku parowym, bezporównania musi więcéj umieć
  od przewoźnika. Tokarze są w ogóle bardziéj ogładzeni od ślusarzy
  umiejących tylko robić pilnikiem i dłutem i t. d.
  
  Ile razy do nas sprowadzą nową machinę, tyle razy i ludzi trzeba przy
  niéj z zagranicy sprowadzać, a to dla tego, że miejscowy
  nieukształcony robotnik rady sobie z tą machiną nie da, nie może
  zrozumieć jéj ruchów, nie potrafi nią pokierować, nie umie jéj
  naprawić gdy się zepsuje. Przeciwnie zaś gdyby się nasi rzemieślnicy
  uczyli matematyki, mechaniki, chemji, fizyki, rysunków, gdyby
  czytywali wiadomości o nowych machinach, które za granicą
  wynaleziono, nie tylko dawaliby sobie radę z przysłanemi zkad inąd
  machinami, ale jeszcze mogliby własne wynalazki za granicę wysyłać.
  
  Na nieszczęście jednak nie widzimy aby się na coś podobnego zanosiło
  u nas. Rzemieślnicy, jak dotąd nie tylko nie starają się o poznanie
  nauk ogólnych, ale poprostu nie dbają o poznanie rzemiosł. Od roku
  przeszło wychodzi Gazeta Przemysłowo-Rzemieślnicza, w któréj od czasu
  do czasu notują się ważniejsze wynalazki gdzieindziéj dokonane, lecz
  pismo to między stu tysiącami rzemieślników w kraju, posiada zaledwie
  czterystu prenumeratorów!.. Zdaje się, że ten jeden fakt jest
  najwymowniejszym dowodem naszego niedołęztwa.
  
  Mówiłem już poprzednio, że aby robić wynalazki i aby umieć się niemi
  posługiwać, należy wszelkiemi siłami uczyć się najrozmaitszych
  rzeczy, bo niewiemy która się nam przydać może. Powiedziałem
  również, że społeczeństwa i ludzie, którzy nie robią wynalazków lub
  nie umieją z nich korzystać, prowadzą nędzny żywot i w końcu giną.
  Dziś więc wśród téj powodzi coraz to nowych ulepszeń dokonywających
  się w świecie, rzemieślnicy mają dwie drogi: albo wziąść się do
  książki i tym sposobem przyjąć udział w ogólnym umysłowym ruchu,
  który ich za lat kilkanaście doprowadzi do majątków, -- albo zostać na
  miejscu i za lat kilkanaście stracić nawet to utrzymanie jakie dziś
  mają. Co zaś kto sobie obierze, nie należy to już do mnie.
  
  W końcu winienem dodać, że pracę niniejszą uważam za szkic dzieła,
  w którem, obszerniéj rozwinę i uzasadnię drugą część téj
  prelekcji, mającą za przedmiot _powstawanie odkryć i wynalazków,
  tudzież prawa jakie rządzą niemi_.
  
       ~KONIEC.~
  
  
  +-------------------------------------------------------------------+
  |                                                                   |
  |                 Uwagi do wydania elektronicznego                  |
  |                                                                   |
  | W tekście zachowano oryginalną ortografię i interpunkcję, nawet   |
  | w przypadkach, gdy różniły się one od współcześnie obowiązujących.|
  | Poprawiono jednak kilka błędów, które wyglądały na omyłki         |
  | drukarskie. Pełna lista poprawek znajduje się poniżej.            |
  |                                                                   |
  +-------------------------------------------------------------------+
  |                                                                   |
  | str. 5.  _ucywilizowanych;_ poprawiono na _ucywilizowanych,_      |
  |          (zmiana średnika w&nbsp;przecinek);                      |
  |                                                                   |
  | str. 13. _zabaczyć_ poprawiono na _zobaczyć_;                     |
  |                                                                   |
  | str. 14. _oto_ poprawiono na _o to_;                              |
  |                                                                   |
  | str. 18. _wskazuję_ poprawiono na _wskazuje_;                     |
  |                                                                   |
  | str. 20. _Ludzie,_ poprawiono na _Ludzie_ (usunięcie przecinka).  |
  |                                                                   |
  +-------------------------------------------------------------------+
  
  
  
  
  
  
  End of Project Gutenberg's O odkryciach i wynalazkach, by Aleksander Glowacki