text: Ashkha llankaykuna nirinku, chay 'natural' nisqa rin, qhawachikun t'akachikuspa yachaykunapi pisi suyasqa, moderna sut'ichanakunamanta: wasikuna, sitios arqueológicostachu mikhunastachu yurakunatawan, uywakunatawan orqokunatachus p'ujyotachus kikillantataj pachapi churanku. Chay rejpi wajyamuyku t'ukurikunankupaj uj sumaj kawsanamanta arqueologiata, contextos arqueológicospi kuyuqjina pʼakikuqjinapis, phajchajina ima k'asqasqa tinkusqa ima. Imachus kanman chay objeto nisqa, "la cosa" mana titi kajtin, aswan sinchi, atij kuyunapaj, kawsayniyuj ima. Mayk'aqtaq thajan ukhumpi. Kay especialistaskunamanta tanta arqueológicos abordajesmanta kawsakuna nisqa, kikillantaq jina nisqa, posthumanistas fenomenológicos nisqa ima munan t'ukuchiyta, wajkuna imapi composiciones materialidadesmanta kayna pachapi kunan jina. kay abordajeskuna ñaupaj rimasqanchismanta, kusqalla rinku, astawan ashkha ñawirikunasta churamuyta munanku chay nisqa ‘lo arqueológico' ‘lo material' imachus pitisqa jina registromanta titi yachanapaq, tak'achikunapaj. Wajyayku qamkunata t'ukurinapaj, kay etnograficoskuna arquelogicoskunawan registrosmanta, empíricos clásicamente rejsiqakunawam naturales jina qhawaspa imaynatachus kawsakunku chay waqin referenteskunawan ‘mana naturales' nisqa (‘t'akachakusnintaj') qhawaspataj chay tantanakunanta, awasqakunanta ch'ampakunanta ima apanku tukuy pachapi rikhurichispa ima (‘t'akachakusnintaj'origamijina). Tukunapaj, wajyayku tukuyta jamuchunku ruwakunankupaj mosoj modalidadesta presentacionesmanta rikuchinapaj sut'ichanapaj kay yachaykunasta imaynatapis atiykuman chayayta mosoj ñankunaman mask'anapaj fenomenosta yachakuyta munayku.