De Willigisi 

archicancellarii 

regni 

Germaniae et 
• archiepiscopi ... 



Joannes Henricus 

Ossenbeck 




0 

DE 



'WELIGISI 



ARCHICMCELLMII EEGM GEMUNIAE ET 
AECHIEPISCOPI MOGUiNTINI ' 

YIU ET EEBUS GESTIS. 

COMMENTATIO HISTORICA, 



CONSENSU ET AUCTORITATE 

AMPLISSIMI PHILOSOPHORUM ORDINIS 



ALMA LITERA&UM AGA])£MU MOMST£RI£NSI 



8UMM0S IN PHILOSOPHIA HONORES 

RUB mPBTRNDOS 

PUBUCE DEFENDET 
SOBTPTOR 



E2: T"3ri>OGIt-A.I>IlI^ E. C. BBXTKN. 



QUAM 



IN 



AD 



lOANNES mum OSSINBECft 



BTSBSWINGBLAinra GUESTFALim. 



MONASTERIL 




Digitized by Googlc 



.4. : •,« •>i»orrteK 



Digitized by Google 



BEBNABDO FINKE 

PRAECEPTORI SUO 

SUMMA PIETATE COLENDO 

HOC SXDDIOfiUM SUOfiUM SPECIMM 

D. D. D. 

SCRLPTOR. 



Digitized by 



Digitized by Google 



Quis nescit primam esse historiae legem, ne 
quid falsi dicere audeat? deinde nc quid 
veri non audcat? ne qua suspicio gratiae 
sit in scribendo? ne qua simultatis? 

Cic. de orat. 11. 15. 62. 

Si quis ad certum aliquod iudicium de viro quodam 
pervenire vult, id potissimum spectet necesse est, ut 
acrem atque aequum se praebeat bonoruin vitiorumque 
eius iudicem neve vulgus sequatur, quod ex veritate 
pauoa, ex opinione studio et irapleraque aestimat. Inda 
intelligitur, primum scriptoris officiuin versaii in col- 
ligendk oomparandisque rerum foutibus. lam vero ad 
illud munns alteram acoederedebet, quod maiore diiSciil- 
tate laborat. Nemo enim alicuiu^ viri aequus iudex 
babeodus esty qui in conseribendis rebus gestis ad 
agendi finem ao rationem, quam ille sibi proposuerit, 
respicere negligat. Hie autem iiois vere beneque 
perspid nequtt, nisi oonditiones temporum, quae ante- 
cedunt et quae subsequuntur, adumbraiitur adliibita 
simul comparatione cum ilia aetata, in qua vir flo- 
rebat Historia wim non est stabile aliquid sed 
semper fliiit, ita ut altera res ex altera quodam modo 
procreetur. Sed quoniam natura atque indoles unius- 
cuiusque bominis melius iudicari potest, si eius vita 
in omnes partes uno tenore describitur neque alienis 
rebus insertis orationis cursus impeditur: sponte ap- 
paret, quantam lucem afferat reornm singularum ex- 
positio historiae; id quod magis in promptu erit, si 
mente animoque oomplectimur, quod modo de altero 

1 



Digitized by 



2 



scriptoris officio dispiitavimns. Haec erat primaria 
causa liuius libelli coiitecti. Restat ut paiica addam, 
qua re ductus vitam archiepiscopi describendam ndhi 
sumpserim. Nulli enim historiae parti novissimis 
temporibiis phis operae viii docti uavarunt quam 
aevo quod dicitur medio. Sed hano aetatetu vitis 
episcopomm descriptis ad maiorem perspicuitatis gra- 
dum pcsrvenire quis est qui dubitet? Episcopi enim 
illiuB aetatis non sulum munere ad ecclesiam perti'* 
neute fungi solebaiit, sed ad rem publicam cpioque 
capessendam adducebantur, ita at ex eorum vita de- 
scripta duplex imago conditionis illius aetatis ante 
oeulos ponatur, civitatis et ecclesiae, qiiarum altera 
nmul adhiberi potest testimonio, quid iudicaudum sit 
de moribus litterisque illius temporis. Has res 
spicieos vitam Willigisi archicancellarii regiii Ger- 
maniae et archiepisoopi Moguntini conscripsi, quae 
priore tempore caligine erat obruta, donee Giese- 
brcchtius vir de historia niedii aevi optime meritus 
Willigisi merita in regnum Germanicnm summis lau- 
dibus efferre coepit siniiilcpie monuit, quum viri 
merita in omnes partes enucleata universac historiae 
inserere non potuerit: ut separatim Willigisi vita de- 
scriberetur. ^) Ilia aduotatione ci^iiniotus ad hunc 
libellum conficieudum aggressus sum. 



*) W. Giesebrecht, Gescfaichte der dentschen Kaiserseit I. Band, 
pas. 580 sqq. 

*) Gieselncelit I e. pag. 7S8. 



Digitized by Google 



CAPUT 1. 



WUXIGISUS^) CANCELLARH MUNEBE QUADBIENNIUM 

STRENUE FUNGITUR. 

§• 1. 

Quod vitas virorum excellentium scribentibus saepe 
oc4mrrit) originem atque iaitia iUonim liquido investigari non 
posse, id mibi quoque acddit res a Willigiso gestas enarra- 
turo. Xam statim annus quo natus sit, a nullo quern banc 
rem tractare yidemus, aiictore satis accurate traditns est, ut 
coniecturis campus aperiatur. Sed illius definitio temporis 
negotium difficile non exhibet, temporum rationem accuratius 
si perseqoamar. Constat enim, at postea Yidebimos, Willi- 
gisum ad pontificatum Moguritiiionsem evectum esse anno 975 
eique per triginta se2L fere annos sive usque ad annum 1011, 
qao obiit, praefuisse. Quaesiio igitar oritur quot annos na- 
tus archiepiscopus sit factus. Ego vero puto me a vero 
plane non aberrare, si illam rem in anno eius aetatis circiter 
quadragesimo ponere audeam, nnde apparebit eum septna- 
ginta sex fere annos natum mortuum esse. Magna ergo 
probabilitate conduditur, natalem eius in annis 935 — 940 
poni posse, quibns Otto L Germanomm rex &ctus civitatem 



) Variis Willigisug nominis flexiooilraB terminatioiiibiisqiie apad 
▼elerea acribitur. In tabnlia Ottonia n. Alateti an: 973 datia invenitor 
QoiUiana aive WiUiana. cf. Ldbn. annai torn. HL p. 813 ; in aliia occunit 
mniaahia abe Qniniaina. cf. I^eibn. 1. c p. 316; invenitnT quoque acr^tora 
Wiliehoa. c£ loannia acript. rer. Mognnt torn. I. p. 449. 

1* 



Digitized by 



4 



ad maiorem gloriae gradum perducere coepit lam vero 

Wiliigisum Saxonem ortu fiiisse consentientes inveni omnes 
rerum Moguntinarum scriptores, quamquam de ipsa parte pa- 
triae, ubi Datus sit, magna inter eo8 est controversia. 

A Serario enim Willigisi epitapiiium circiim St. Ste- 
phani turrim, anteqaam incendio esset combusta, descriptum 
refertur, in quo patria viri nominatur villa quaedam Stro- 
miuiga de Scboaeburg. Sed placet versus hue pertinent^a 
ftddere : 

Saxoniae villae Stromingen iilias ille, 

Noiiiine WUligisus, antistes tunc bene visas 
MoguDtinensis, .et amicus v^muipoteuUs, 
Qui rexit plane regnam satis imperiale 
De Schdubergque datus nobis Saxonia natus. ^) 
. Horum Yersttum auctoritatem secuti Bcriptores Serarius ^) 
et Bjuschius^) villam Stromingam patriam WiUigiso deaigna* 
veruut, .luani seiitontiam alii iique viri (ioctissimi satis pro- 
babiliter refutarimt, quippe qui WilUgisum in pago Schoe- 
ningen ortura fuisse affirmaverint. ^) la eorum numerq viroram 
priniuni locum obtinct Lciljnitius, cuius verba, ut omuis du- 
bitatio de Willigisi patria plane evauescat, atterre libet: „Vilia 
Strominga de Schoneburg credita patna WiUigiao nihil eat. 
Sconingani oppidum Brunsvicense non procul Helmestadio 
Willigisi origine se recte etferre primus, quod constet, Hea- 
ricns Meibomias, de Saxunia et omoi, Gennanica bist^ria 
meritissimus , in cbronico St Laurentii extra Scb5ningani 
nondum edito detexit Eius scnteutiam iu publico extare 
iussit probavitque lohannes Ulutenius iurisccmaultus in Sylloga 



>) Serarius, Mognntiacarum rerum libri V. p. 722. 

8) Serarius 1. c. 

*) Bruschius, Chronicon archiepisc. Mogunt. 
*) Leibnitii annalcs imperii occidentis. torn. XU, p. 350, ^ 
^njiales eccles. Germ. torn. V, p. 101. . 



Digitized by Google 



6 



rerom quotfdiabartfin, quern deinde Aromaetts alilque rant 

secuti. Ex Sconiiiga (celebri loco inde a Caroliuis temporibus) 
pira?a lectione Stromingam, lapsante memoria, per termina- 
tionein miitatara Sconburgam fecere, alii deinde ambo nondna 
coniunxere, credo, quod ScLonburgios quosdam dynastas, 
hodie eomites, in saperiore Saxonia esse inteliexissent, quo- 
nun in ditione Stromin^am frnstra qnaeras. Bed ne quia de 
Seoninga dubitet, etfecit lohaiines Henricus Maderus, vir 
egregiae doctrini^e, qui illic scholam rexit Nam in rotnlo 
bonorum ecclesiae vicinae haec verba reperit: Praeterea 
mansi litonici in villa SGENINGI, ubi natus Willigis episco- 
pns. Hodie oppidnm est, et oppidani ex antiqua traditione 
etiani ({omuiii ostendunt non procul porta Salaria, ad sini- 
stram ingredientis/' 

Erat pater WiUtgisi Hamanurgns^ quem mnltl scripto- 
res carpentariuin fabriim fuisse ])erhibent, inde filiuiii ad ar- 
chiepiscopatum evectum rotani passim iu aedificiis et parieti- 
bus pinxisse eamqne in Moguntinae sedis insignia recepisse. ^ 
8ed omissa oiniii aiiibage statim exproniam quid de re 
ittdioem* Hanc enim quaestionem eadem ratione qua illam de 
Willigisi patrta wHtendam esse oontendo; nam ob magnam 
similitudineni, quaui voces Ilauianurgus et hamaxurgus prae- 
bent, qnippe quae una tantum littera inter se discrepent, fiih 
eflttme ex nomine Hamanurgi proAcisci poterat bamaxnrgus, 
quod vocabuiuni notiouera carpeutaiii exhibet. Jam vero 
ante me Wuerdtweinius^) iliam narrationem habendam esse 
fabalam, quae a Sifrido saeerdote quodam saeculi XIV. fiota 
sit, existimavit; attamen quo modo exoriri potuerit haec fa- 



•) Schatenus, Anna I. Paderb. II. p. 24H. 

Qui totara narratiouein eiusque exornationes c^giuiscere vem, 
coutugiat ad SerariUm L c. cf. Lei bolt annai. 1. c. 
•) Wuerdtvein, Subsid. dipL torn. IV. 



Digitized by Google 



6 



bula, nofio admnbrant, qnare eaQdem aamitlaiiem in tibiis 

novissimo tempore confectis occurrere mirandum non est. 
Venio none ad alteram solvendam quaestionem scilicet de 
rota in Moguntinae sedis insigne a WiUigiso ut dieitnr as- 
sumpta. Quod ad eiusmodi narrationes attiiiet, semper ad 
earum onginem respiciamus uecesse eat; nam nisi a scripto- 
ribuB qoi aequales erant, tradontor, magna dnbitatio exorai 
debet, utrum verae an fictae habendae sint. Inveniri enim 
aolent istius modi narratiunculae apud scriptores serioris 
aetatis, qiii eas yariis modis exornantes testnnonio yeiiim 
esse illud verbura contritum „fama crescit eundo" adhiberi 
posBunt. £adem ratio quadrat in narrationem de Willigiao 
laudatam; nam primus e scriptoribus rem narravit Sifndug 
presbyter ita scribens : ^) „Tempore sancti Henrici imperatoria 
WilligiBUB archiepiscopus Moguntinus vigebat Iste quia bu- 
milem progeniem babnit et patrem qui currus et bigas focere 
solebat, in tlialamo ornatis et grandibus litteris haec scripta 
babebat: „Willigi8, Wiiligis, recole, unde venis.'' Hae€ et 
in Teutonlea lingua scripta erant Appendebat etiam rotas 
et ^uiusmodi instrumenta in pariete circumquaque, in quibus 
Buam prosapiam recognoscebat Adhnc uaque babentur dnae 
rotae quasi aratri in vexillo et una in Clypeo ecclesiae Mo- 
guntinae.'' lisdem fere verbis loquitur Ghronicon excerptum: 
^Tempore Henrici imperatoris arehiepiscopns fnit Moguntiae 
Willigisus. Iste, quia humilem progeniem habuit et patrem, 
qui currus et bigas facere solebat, in thalamo ornate scribi 
inssit: Wiiligis, Wiltigis recole unde venis/' Haec in lingoa 
Teutonica scripta erant. Appendebat etiam rotas et buius- 



*) Sifridi presbyterii Ifinensis epitaaie apod Pistor. script rer. 
Germ. tmn. L p. eoa SifriduB viziflae iridAtor ineante saeenb XIV. ae- 
que nt Wnerdtveiiiiiis polal Baeoilo XIL 

^ Pirtofii script r«r. fl«nL torn. L p. 788. Ouoniooii ooofectom 
esse ^idetur oiiea 1474. 



Digitized by 



7 



modi instrumenta in pariete circumcirca , quibus suam sa- 
pientiam et statum suae patt]>ertati8 intente at fertur agno- 
soebat Usque adlmc habentor rotae daae qnasi aratri ia 
vexillo ecclesiae Moguntinae/^ lam copiosius illam narra* 
liotiein exoraavit Martiiiiis Minorita, qui haec de Willigiao 
aolifa tradidit: „Fiiit tunc (regnaute Henrieo II.) Mogun- 
tiae archiepiscopus Willigisus, cuius pater currus et bigas 
hfinre Bolebat Igitur ad parietes oratoiii aui rotas suspen- 
dit, ubi causa hunilitatiB sic scnpsit: „Willigis, Willigis, 
gedenke wanne du kommen bist/* Clavem huius solus epi- 
Scopus serrabat, unde tbesaurum ibi repositum putabatur 
habere, donee imperator iutronussus Iberat. Ideo adhuc iu 
vexillo Moguntino duae rotae aratn sunt depictae/' Haud 
moAto aliter narratioiiem omaot Andreas inresbyter in duro- 
nico dncum Bavanae et loannes Orausins canonicus Argen- ' 
tinensis, cuius excerpta Maderus edidit.^^) Sed Ghronicon 
GermaaicuiB iaeditum a Sagittario leotiim narrat, in?idos 
noctu rotas creta passim in palatio ar^hiepiscopali pinxisse, 
ttt generi praesulis iliuderent, illuin arrepta occasione oppro- 
Itttam in daeus veitttee et rotas Candidas in idndo nibeo * 
Symbolum sumpstese.**) Initio vero saeculi XVII. banc nar- 
raiionem amplectebatur chronicon Limburgense: „Willigis hat 
tkk Bad sur Erinnemng seiner Herknnft und seines Ge» 
schlechtes erhoben und gewiirdigt, dass es nun hinfiihro nicht 
aUein in den Pannieren, sondem auch aui der Milnz und 
gum 8ignet oder Siegelung in hOehsten Ekren gehalten ^nrd/* ^) 
Deoique ut narrationibus fiuem iaciamus, Clutenius^^) et 



") Scripsit flores tempomm aiqnead Carolnm IV. 1878 in Eccardi 
Oiapore historico torn. I. p. 1616. 

") Leibnit. annal. imp. torn. III. p. 349. — ") Leiboil; L e. 
Hontheim, prodromes hist. Trev. dipl. p. 1056. 
Cluteniufli syUoge renun quotadianajrum. cUss. iniug. Augustae 
Biaffinr"™ 1603. 



Digitized by Google 



8 



AnuDaaosi^ mdem getttawtfam, rotam MogiutiMMcin pra^ 

fectam fuisse ex Willigiso, sequi haud dubitarunt. Sed omnia 
ista^ quae aimis praetereuntikHis variis modis exornata aunt, 
tastibus idoneis, qui aequales esBent, deBtituuntttr; neqiia 
enim Thietmarus, locupletissimui^ auctor temporis, quo Wil«- 
ligiaua florebat, Deque alius schptor eiusdm aeUtia quiii- 
quadi einsmodi narratioois eihibet Hue aecedit, quod 
Thietmarus illam rem commemorare debuisset, quum de 
Willigisi generia vilitate ioquatur siBtulque uuret nuUaris 
Mnnium filii foturam claritudinem indieans. *0 

Sed alias rationes aiieram, cur de Willigiso rotae Mo- 
guntiiiae inyeutore dubitem, quia etian (otam de ea oaitft^ 
tionera ftMSk aeceosMun. Ceuatat etniil iuter oniiies, loBgo 
post Willigisum tempore insignia familiarum et principatuum 
inlrodueta eaae. Nee credibile est, si iudtbni causa rata 
picta fuisset, antistites genere nobili natos successores banc 
tesseram ezinde adoptare voluisse. Alias causas ta/ceamus 
potiusque investigemus^ unde rota pro iasigiii lioguiitino de- 
prompta fuerit, qua re absoluta omnis dubitatio evanescit. 
8ed ut vere diiudicetur, confugiamus uttesse est ad uummos - 
et sigilla aotislituBi Mogontinorum, quae uiultain couliBraiit 
ad antiquitatem tesserae rotalis eruendam. Si sigilla spe* 
etemus post Willigisum adbibita fuere ilja nil nisi tjpaxi^ 
quae tatitummodo imagjuem episcepi in sdla sedeatis, el 
Ubrum plerumque una, altera manu baculum pastoralem te-> 
nentis, prae se ferebant; primusque, qui in sigiUis rotam 
eihibuerit, lait Gerfaardns II., qui ab anno 1888— IdOB Md«- 
guntinae sedi praeerat. Sed in rotae huius medio circulus 



**) ArumaeuB, discursus acad. de iure publ. vol. L p. 14S, 144^ 
leuae anno 1621. cf. Vitriarius illustratus, torn I. p. 1046. 

") Thietmari chron m. 3. Pertz III. 759. 

Gudenus cod. dipl. torn. L p. 880. cf. Werner, der Dom von 
Mainz und seine Denkmaler. Bd. I. p. 510; Schunk, Beitr&ge kuT Maimer 
Geschichte. Bd. L 157 sq.j Wuerdtwein, Mainzer Miinzen p. 12 sq. 

Digitized by Google 



f 



exstat latior ampliorque, disciim solis magis referens, quam 
pudenro aut rotoe modiolum, ex quo prodeuntes quasi iiam- 
mlae octo solmras qaoque radios eiprimero ?identar, quos 
tandem nimbi in modum circulus exteriore circumdat. 
Quare non&uUi sntpicati sunt, iusigne istud forte initio nibii 
alhid foBse quam cracem decussatam; wnmm vero oraatOB 
causa ab artificibus ita esse confonnatam, ut crucem dupli- 
com, ma lotam octo radiorum referret.'^) 

§. 2. 

Bed quam ioitia rotae Moguntiuae inTeaerimaB eaque 

ratione narratio ilia de Willigiso plane rofatata cffise videatur, 
Yiri vitam persequi placet. Prima igitur aetate Willigisus 
pmestantisBimo ingenio praeditna IHterarum Btudns mul* 
tam operam navare coepit, quamquam incertura est, cuius 
ductu ac beneMo usus sit'^ lam clarescit historia 
WiBlgiiif qui a parentflms at videtur ob matris somnuim 
clericorum ordini destinatus magis niagisquc per annos inge- 
nio docthoa ac virtute viam sibi apeiuit, ut Uildesheimeii* 
' mm prirao cMonioonim collegio,>>) torn ab Ottono L sac^ 
regii curatoribus adscriberetur. Quo anno hoc factum sit, e 
loiitibos accuiate bauriri nequit, sed sine dubio ante annum 
«071, qnippe qao earn nnnere eancellarii apud imperatortm 
in Italia togentem reperiamus. Successerat enim Ottonis 
oaaceilario Luidgaro eodem fere tempore, quo Petrus quidam 
in loonm eancellarii Ambroaii Italiae rebus sabstitatoi erat ^ 



>') Schunk I c p. 168. 
") Schunk L c p. 162. 

Serarius 1. c. p. 714. Calles, Aunales eccles. QfltBL tOBL I¥. p. 660. 

") Chronicon Hild. ap. Perte VII. p. 847. 

**) Primtim diploma, quod a Wil!iy:i8o rocognitum invt niaus, datum 
est Ravennae Catendis Dticembiis tami 971. cl iiflihuit amML torn. UL 
pi^ 286. 



Digitized by Googlc 



10 



Bed Dime qnaeritar, <iiio anna WiUigiBiis Germaida nUMn 

in Italiam profectus sit, quae quidem quaestio cohaei ere iqihi 
videtur cum ea, qiuun modo cousitaTimiiB, sdlieet quo ten^Mwe 
WiUigiBus ad palatimn sit arcessitos. Ism id in dabiam vo- 
cari debet, Willigisum statim Ottonem in Italiam iter facientem 
comitatum fuisse. Nam anno d66, quo ilia ezpeditio parala 
est, ^) Willigisnm nondnm in imperatoris aula yenatnm fdiate, 
ex Thietmaro coniicere audeo, qui nobis narratnm reliquit, 
Volcoldom, qui inter Ottonis II. magistros erat, episcopum 
Misnensem Willigisum fill! loeo educatnm sibi substitui cu- 
rasse; atqui Misoensis episcopatus elevatio in posterum tem - 
pu8 traasferenda est;*^) ergo Wiliigiaoti aliquot post amds 
imperatorem sequebatnr. Inde sequitur, quaestionem fore 
absolutam^ si annum indicare possemus, quo Volcoldus epi- 
seopus £ftct«6 esaet Primus yero provisor ecclesiae Misnensis 
foit Burchardus, qui anno 969, quum Otto pascha in Cala- 
bria celebraret, ab Adalberto arcbiepiscopo Magdeburgensi 
Gonseorattts est^^ Quo vero an&o Volcoldus episeopvs ele» 
ctus sit, fateor me ncscire.^^) Sed illud est perspicuum, 
Willigisum anno 971 concellario Luidgu-o Quccessisse atque 
eiuBdem aani Cal. Dec. Ravennae yersatum fuisse. Ba igitnr 
aetate ad graviorem dignitatem evectus est, quo regnum 
Germanknm ad summum gloriae gradum quodam modo per- 
yenerat Giyitas enim Bomana omni seditione conpoaita paoe 
pulcherrima gaudebat Ottonem agnoscens imperatorem, simul- 
qne di»conli^ cum Qraeeis* ezortae conditionibus quibusdam 
diremtae erant; Ottoni ipsi quae yoluerat, contigerant; decre- 



»•) Cent. Reg. 966. Pertz. I. 629. 

») Thietmari chron. IV. 6. Pertz 111. 769. 

««) Sagittarius p. 122. 

") Annal. Saxo. Pertz VI. 622. Thietmari Chron. II. 23. Pertz III. 755. 
") de Volcoldo cf. Monumenta Boica XXVUL p. 190. Thietmari 
chroQ. 1. c. c£. p. 764. 



Digitized by 



11 



yerat enim Graecorum imperator loannes Zimisca Theophano 
OUoais II. sponeam mare transmittere, qua re id diluekte 
erat expressum, Graecos quoqne non abhorrere, quominus 
imperatoriom Ottouis dignitatem agnoscerent Splendore 
igitar suae digmtatis lenebras obdnoens omnibns terrae prin- 
cipibus imperator Otto elegit sibi cancellarium Willigisum, qui 
divino quodam spintu inflatos ob amplissimum ilium Ottouis 
Itonorem etatim eam,viam ingredi coepit quam postero tem- 
pore summa cum industria sequentem videbimus, qua per- 
ficeret^ ue reguum Germauicum de culmiue, ad quod ascende- 
rat, delaberetor. lam vero cancellarii mwiere iungrati Wil- 
ligiso gloriae augendae campus patebat, quum semper in 
proximo imperatoris comitatu versaretur, qua re ei erat 
campus datus, in quo ezcurrere virtus cognoscique posset, 
quia imperator cancellarium habebat in consiliis capiundis 
adiutorem, ita ut Willigiso quotidie facultas prudeutiae iadu- 
striaeque oetendeudae praeberetur. WiUigisus igitar Ottonem, 
qui natalem domini Bavennae celebraverat , Romam profici- 
scentem comitabatur, ubi die pasohali eum^versatum fuisse 
constat, niis festis diebus ad?enit quoque sponsa Ottmiis II., 
cuius nuptiae 18. Cal. Mali magnifice celebrabantur. Eodem 
die in?enis Otto obsenrans morem a maioribus aeceptora*^) 
nxori dotem obtiilit, cuius diploma Willigisus recognovit, 
qui baud multo post cum imperatore Italiam rcliquit ac die 
18. mensis Aug. Gonstantiae versabatur.**) Inde Franeia 



^ Tbietnmri Chron. IL 9. Perti IB. 748. Anna]. Stto {971. 
Peru VL 624. 

**) Tfaietmwl Obron. IL 9. Perti JSL 74a AmwL Sno ad aim. 
972. Pertz VI. 624. Chn». Saso ad ann. 97& Lete. aeeeM. hist L 
AnnaL Hildesh. ad aan. 97S. Ports III. 68. 

") Taciti Germ. c. 18. 

") Harcnberg, hiBt. Gandersh. di^ p. 84. Boehia. reg. d. 888. 
*^ Boehm. reg. n. 380—93. 



Digitized by 



12 



Ingelhemiuraqiie synodo in mensem Sept. convocata ac 
dimissa Willigisus Ottooem I. Tribur coiuitatus est, ubi eum 
NoQis Octob. reperlmus. ^) Die 18. eiasdem mensis in villa 
Neristein in comitatu imperatoris versabatur, qui iam Cal. 
Dec. Iraiicofurti aderat, ubi uatalem domini celebraviL 
Um raro anno seqnente 973 Willigisns imperatorem comita- 
batur in Saxoniam ac mense Martio Magdeburgum conten- 
dit^^j Bed non diu hoc loco commorabatur; nam eodem 
meilse Ottonem L Qnedliiribargam contendentem qnamqaam 
diploma ab eo recognitura non reperimus secutus esse vide- 
tur, quum subseqnente mense cancellarius apud imperatorem 
* Mersdmrgi inveniatur; ^) qui quum aliquot dies Qnedlinbnrgi 
'haesisset, iterum iu illud oppidum abiit ibique ascensionis 
festom dominicae egit^^} Inde imperator com Wiiligiso Mi- 
mileimni venit, ubi Nonis Maii rdras publicis privatisque 
praeclare ordinatis supremum diem obiit.**^) Sed Willigisus 
OtUme I. morte absumpto, qua sine dubio gravissimo dolore 
erat affectus, eadem eum industria diligentiaque atque antea 
cancellarii muuus, cui iam duo fere per anuos praefuerat, 
explere perrexit, quare subaequente tenpore semper erat iu 
proximo imperatoris filii eomitatu, id quod ex multis dip)o«> 
matis quae a Wiiligiso sunt recogoita, satis lucuienter per- 
spici potest Vix enin mi pater mortuus, quum Otto II. 



**) Moeser, OsnabrQckisehe Gesch. II. 228. Sandhoff, antistitum 
Osnab. eccies. res gestae 33. Harenb. hist Gaud, dipl p. e2L cL 
Boeh. reg. n. 394 et 395. 

«) Mon. Boic. XXXVllI. 102. XXXI. 212. Annal. S:ix«). Perty. 
TL 624. Annal. Lobiensos. Vertz II. 211. cf. Boehm. rog. u. yi)6 et 397. 

••) Hontheim, hist. Trev. dipl. I. 308. Boeliin. rcg. n. 399. 

*^ Muratori, Antiquit. Itai. VI. 51. Boehm. reg. ii. 400. 

") Mon. Boic. XXVIII. litG— Boehm. rcg. n. 401—403. 

»») Witluk. III. 75. Bertz IIL 4(i6. Tliiet Chr. 11. 27. Perte Hi 
797. Annal. Saxo. Pertz VI. 625. 

♦0) Widiik. III. 76. Annal. Nec. Fuld. ma^. ap. Boehm. foutes 
IIL 167. Thietmari Chrou. 11. 27. 



Digitized by Google 



18 



provincias regni Germanici ut omnes ad officium rediiceret 
pacemQue pubiUcam revocarett percurrere coepit, cuius itmeris 
Willigisiia caocelfatni mwiere impigre fongens comes foh. 
Invenimus eniin eiini V. Cal. lun. aiiui 973 Alsteti in Saxo- 
niae et Thuriugiae confiuio, ubi impenUor Abrabamo FriaiiH 
gensi episcopo loea quaedam ioitiflte rabtractaroddit;^) inde 
petivisse viiletur Doriiburgiiiii , ubi iV. Non. lun. diploma 
recognosceiitein reperunos.^^) lam vero OUo U. cum Willi- 
giso Magdeburgum adyenit, ubi aHqiiot dies oonmorabaft- 
bautur.*^) bub liaem vero mensis lun. cancellarius Werla 
i*eU€U Wormaliae Teraabatiir multorumqiie foit diploHiatom 
testis.^) Meose Bubsequenle Willigisiis Aquisgrani miiltii 
oegotiis vacabat^^) neque luiuore cum industria otficia explere 
stodebat Tmiria, Fraaeofurti, Magdeborgi, Alatedi aliisque 
in locis, ubi per reliquos anoi menses Ottoaem II. eousilio 
adiuvabat 

Veuio Aunc ad auuuuji 974, quo latissime manare coe- 
pit WilKgisI iiidistria« Ernmpont eiiira aeerrimae tempestales 

quibus Otto II. iactatur, dum cancel larius nee civilibus 
illis fluctibus sese committit uec coocussa fide a I'ege sue 
aiare meditatur. Sed ut vere omnia intelUgamna, res aMns 



Boeh. reg. n. 427. Leibn. annaL IIL 812. MeichelbeGki hiaftoria 
Fiismgeiuis L 179. 

^) Boehm. ng. b. 42a Ldb. ana. UL S18. BeekiMiio, Historie 
dee Fdretentliuuis Anbalt 411. 

**) Dipl. IV. et V. die mens. lun. data et a WilUg. reoogn. eutant 
9^ Sagittur. histor. ducat. Magdek I. 160. cf. Boehm. reg. n. 120 —431. 

♦*) Ludcwig, reliquiae manuscript, omnis acvi diplomat. VIL 483. 
Uontlieim, hist. Trev. I. aiO. Monum. Boic. XXVUJL 204. flfihMWial;^ Ust 
Wonnot. 23. cf. Boehm. reg. a. 442—448. 

♦5) Hontht'im, hist. Trev. I. 310. Boehm. reg. n. 443—48. 

*«) Ilontheira, I. 30'J. ol2. Sairittar. histor. due* Magdeb. L 164. 
Sduumat, trad. Fold. UL dL Boehm. reg. 4^^4b^ 



Digitized by 



npeteoda ett BagiiuuriiiB ^cUon, Montensimn et LovMiien- 
siiiiii comes per Belgicam potens, qaum pacem pnUieam 

turbasset, ab ardiiepiscopo Bruuone^^) captus et iussu Otto- 
nis I. ad Slayonim fines d^rtatiis erat^), sed eias fiUi 
. Baginarius et Lambertus in Ghilliam profugi, paternas ditio- 
lies recuperandi omnes occasiones captabant Ottone I. 
iriTente neque quidquam movere aggressi sunt naque adiuto- 
res invenerunt. At morte eius vix audita statim armati in 
Lotbaringiam erupenmt^^^) lam vero Otto II. ut illos motus 
eomprimeiet ineante anno 974 in Lotiuuringiam profectns 
est, cui expeditioni Willigisus quoqiie aflFuit diplomata reco- 
gnoBcens.^^) Hac ezpeditioue mature felidterque confecta^^) 
eanceflanos Ottonem in Saxoaiam festinantem comitabatiir ; 
Calend. April. Quedlinburgi, ubi imperator pascha celebrabat, 
d^^ma quoddam recognovit Reliquum vero huius anni 
tempos ▼ernum atque aestatem apud imperatorem vivebat 
Mulenhusiae, Tilledae, Quedlinburgi, Merseburgi multisque 
aliis locis, id quod ex diplomatis in quibus Willigisus testis 
fait inteUigi potest.^^ Interea aMa multoque gravior seditio 
exorta est Heuricus enim dux Bavariae ac frater Ottonis I. 
diicatiim reyquerat filio Henrioa II., qui regmndi eapiditate 
abreptns coniurationem fecit contra imperatorem, ut regnum 
ipse assequeretur , quod iu maguum pericuium discrimenque 
vocatum iiiisset, nisi coniuratione feliciter patefaoU Hairieiis 



Hie Bruno Ottonis 1. frater anno 953 archiepiscopus Coloniensis 
simulque dux Lotharingensis factus erat. cC liegino cont Pertz I. 622. 
♦8) Flod. an. Pertz III. 402 sq. 

*») Gesta episcop. Gamer. P«rti VIL 489 iq. Sigeberti OiroiL 
(Pertz YI. 351) ad anumi 978. Amiaies LaoMfliiMB ad an. 978 et Aimalei 
Ijeodienses ad an. 973. Perti IV. 17. 

Miraeus, opera dipL I. 49. Boehm. reg. n. 465. 

") Sigeb. GkmlkL 974. 

•<) e£ AmialM in^eiii Oennan. ad. Raakiai IL 1. 116-118, nbi 
diploniatiim dii^oiitio a GiflMbraehlio iaalilata invenitiir. 



Digitized by 



16 



Ingelhemium relegatus esset^^) Dum haec geruntur Willi- 
gteam apiid imperalozem canceUaiii mimere strenue liiiigeii- 
tern diplomata lamlata eiliibent, quamquam e ibntilms harniil 
nequit, utrum Willigisus comurationis aperiendae vel oppri- 
meadae partioeps fuent neeae. ~ 

lam vero Willigisus qaadriennium fere cancellarii officia 
expleverat, quum Idibus lanuarii anni 975 Kobertus archi- 
ejpiMopiia Mogontiniia obiit et imptnrtor oaocellarivm smoii 
Willigisum eidem praefecit ecclesiae, quamquam, ut Thiet- 
mari verbis utar, ob vilitatem generis hoc multis displicebat.^) 
Kon solum praedarae virtittes, qinbus WiU^us erat insignis 
quasque ipse Thictmarus genere nobilissimus agnoscit,") 
iUi aditom ad archiepiscopatum munierunt, sed etiam magna 
gratia qua fruebatur imperatoaris. Oportet enim Tel maxima 
gratia valuisse apud Ottonem, ut tarn subito ad tantum 
decus assttigeret, quippe qui non ultra quadriemanm can- 
cdlarii munere functus esset; nam quantacunque sdenliae 
laus in hcmiine mediocri, nisi morum iUecebris iuvetur, raro 



«) Thietm. Chron. III. 3. Portz HI. 759. Chron. Saxo 974. Leibn. 
acces. hist L Lamb. Schaflfnab. 974. Pti u 111. G3. Ilicher 111. 97. PertzUL 
628. Annal. Hild. 974. Pertz III. 62. 

Thietmari Chronic m. 3. Quo vero anno poiitiftcatum Mognn- 
tinensem adierit) oootrovmun est Thietmams L c, auctor annal Hildesh. 
ap. Pertz ffl. 62» Aimalista Stto i^. Pertz VI 626, et Necrologium 
Faldeme ap. BodL font IH 154. 157. anno 975 arehiepiscopum factum 
volvnt Andor aimaL Wizalnag. et Tritbennu k ehron. Hlnaag. p. 4B 
edit Bas., qnem scriptorem etiam Serarias sequitur, mortem ^ns in 
biennium differunt Deniqoe Maiianua Sootns etBraacfaiiisin Chron. archiep. 
Hog. aaniim 976 definiont Sed locnpletiores testes in hae re miU sunt 
scnptores aeqvaleS) qnos seqni non dnbitavi. Fai«t meae sententiaa 
diploma quoddam, coi hand deneganda est fides. Sunt vero hae tabniae 
Benedicti VH pontifids magni, scriptae per mannm Stephaoi notaril 
sanctae sedis, qnibns d paUina transmittit et priseqpatns ooncedit pii- 
vileginm, datae mense Martio, indictione tertia, anno 975. Ezstat hoc 
d^loma apud Gudenum in eodice dipl. Mog. I. p. 9^10. 

BmsehiQs Chson. amduep. Meg. Thietmari GhnmiQ. h c 



Digitized by 



16 



U 9M» ad vmgsm iignitates suffiett Sed Wiligiram pee»- 
liftris causa iuvabat, nam teste Thietmaro puero Ottoni II. 
loagiskrio praefuit diligenter cofumendatus a Yokoldo, qui 
«Mem officio praefedos cpiaoopui MisaeiiBiB creitas atqiie 
ordinatus erat. Et respondit conceptae spei viri industrii 
sokrtia ac per aonas trigiata sex imperii sinml et ecclesiae 
if6 wmmtL fide et couilio traetavit Sed cam hoc arcM- 
episcopali dignitate quam Willigisus obtinebat alia neque 
mintta gravia coniuiicta erat lam Otto L mnneri archi- 
eific^ni, qaod priore tempore in diverBis proyindis a diTeraia 
Qobilissimis sacerdotibus tenebatur: anno 965 pro Germaoia 
et Lotharingia aolum archiepiscopam MoguntiDom nomine 
WUkelmnm, qui erat ipaiua fifiaa, praepoauit; Italia antem 
propriuin archicauceiJarium habebaU^Q Haec igitur dignitaa 
WiUigianm qnoque relarebaitir, qua primum in imperato- 
ris comdilo loown habebat emsqoe annidnm ant sigillum ad* 
ministrabat Atque sub fioem vitae Willigisus archicancella- 
rins totiiis imperii fnisie videtur; nam UemriciiB U., qno 
magis regnum unum esse Intelligeretur, inde ab anno 1004 
DOD amplius ut Ottones peculiarem Italiae archicancellarium 
baboit, sed vioe WiUigisi arcbieancellarii etiam Italiae rea 
expediri iussit. Hanc sententiam veram esse intelligi potest 
ex diplomatiSf quae inde ab anuo 1004 ab Henrico IL in Italia 
data sunt, quae omnia vice WiUigisi sunt recognita. 

lam vero usque ad annum 975 Willigisi vitam diligen- 
tisaime servato temp oris ordine persecutus sum. Sed res 
quae nunc nobis sunt explendae disponere magis aptum esse 
videtur. Nam ex illo duplici muiieic, cui praefectus erat 
Willigisus, sponte efficitur, duas rationes coosideremus necesse 
esse. Itaque primum quas publicas res Willigisus gesserit 



") Thietm. Chron. lY. 5. Perti ID. 769. 

cf. AonaL imperii Qem, ed. Baidcii» I. 9. 96 II. 1. 114. 

L a 228 iq- 



Digitized by 



17 



sarmbo quaa eoiuDeiiUtiom& pars arcliicMiceUani iUgiu«> 
tati magis respondet — ; deinde vero ot afteri muneri satia- 
famm, exquirere studcbo, quae archiepiscopus memoria digna 
feeedt, eni p«rti subiungam WiUigisi nunitonun u arcbil^ 
cturam de&criplkmeiii. His quaestionibiis, m qiiibus aiDgntis 
absolVendis temporis ordinem non uegligam, ad finem per- 
dttetis, adiidam quaedam de ingeaio ae mohbufi WilUgisi, 
quo capite omnia continentur, qaae sen&ntiis in commenta* 
tione ipsa prolatis couciudi debebaut — lam statim ad pri- 
mam quam propoaui partem traiuire placet 



CAPUT 11. 



WILLIGISUS SUMMA OPE NITITUB, NE IMPERIUM 
OEBMANIGUM AB OTTON£ X. lUKGTUM 
COPULATUMQUE DIBQtATUIL 

§. 1. 

biterea Hrariens Bavariae dm Ingelhemio fuga r^ieto 

am bellum civile conflare coepit, quum multi procerum ad eum 
se applicasBent, 8ed WiUigiaus his civilibus exartis motibus pal-r 
dberrime 8erya]>at fidem promlssam imperatori, qui postquam. 
lUtisbonam appropiuquavit, praesentiatamnuiltum apudpopu- 
lum valebat, ut Henriciis intelligens ei se non esse parem in 
Bohemiam confugere cogeretur.^) lam vero imperator, qui 
Eatisbonae viros sibi deditissimoii atque Melissimos secum 
babebat, regni stabilitafem pacemque constituere conabatur,. 



') Tluetii»(iOhfoiiie.ia (.Peril nL7ea QhioiL^^ 
ad aan. 976w Perts. m. 64. AmiaL LambM ad um.97e. Perti m. 66. 

2 



Digitized by 



18 

8ed in file oowmta procerum, ex qnoniin consflto Henricus 
ducatu privabatur Ottone Alio Ludolphi uepote vero Ottonis L 
snfifecto, Willigisis qnoqiie aderat, «t <nmi labore, ae ra 
publica dilaceraretur, perficeret.^ Hie vir auctoritate qua 
plurimum valebat apud imperatorem utebatar, ut fautores 
eina digna mercede affiomatitr. Nam Otto n. ardikpiseopi 
Willigisi precibiis commotus Piligrino Pataviensi episcopo, 
quod Me inconcassa imperatorem secutos esset magoaque 
damia is BaTaronun TacUlatioiie contnudsset: mnltas dona- 
tiones concessit.') Attamen patria quibus erat cincta peri- 
culis nondum eflugerat, quoniam coniuratio latins patere 
coepit Henricns enim non solum cum Bohemis foedus 
erati in, sed etiam cum Lothario Francorum rege et exulibus 
Ragenarii filiis, qui Lotfaarii aiudlio freti semper Lotharingiam 
bello lacessebant, eum occnlte consilia communfcasse credibile 
est*) Dum haec geruntur, Otto Lotharingiam in pristinam 
fidem redacere meditabatur. Itaqae Ingelh^om profidscitiir 
ibique pascha anni 977 celebrans ob Willigisi petitionem 
confirmavit possessiones capellae Francofurti in honorem 
salvatoris domini aedificatae; ex. qua re fortasse coniici licet, 
tunc Willigisum quoque Ingelhemii versatum fiiisse atque 
imperatorem in tanto rerum discrimine consilio adiuvisse.^) 
Eodem fere tempore Henrious certior feetus in Bavaria ipsa 
coniurationem contra imperatorem compositani esse, Pata- 
viense oppidum invadit, cuius episcopus nomine PiUgrinus 
fide inconcussa ab Ottonis partibus Btabat His nuntiatia 



») Thietm. Chron. IH 6. Annal. Hild. ad ann. 976. Chron. Saxo. 
Leibn.acccs8.hist.I.MonumeiitaBoicaXXVin.214.XI.439.XXVni. 216. 219. 
Diplomata die 21. et 22. mens. lul. data np. Boehm. reg. n. 609 — 513. 

*) dipl exstant ap. Leibnit. annal imp. UL 363. 864. 

*) Sigeb. Gembl. ad ann. 977. 

*) dipl esBtat ap. Wuerdtwein dioc Mog. IL 415 — 417. ct Boehm. 
teg, o. 619. 



Digitized by Google 



19 



Otto dux summa cum festinatione a Bohemis, quos propter 
coDspirationem cum Henrico subiicere conabatur, ad Patavium 
obsidioiie ci&geiidiim festhiavit, qua re effectum est, ut 
Henricus necessitate coactus imperatori qui iuteriin adveuerat 
sese subdeiet aono 978. 0 regnum dilaceratum 

vevivisGere coepit; nam aano 980 Lotharius rex cum Ottone 
U. pacem coustituere cupiebat, qui hac re commotus Thu- 
lingia rdicta in Fraociam profectns est Pascha Ingefliemii 
odebravit, ubi sjnodo conyocata maxime Winigisi cousultn 
contFOYersias quaadam inter monachos Stabulenses et Mai* 
mundarieDBeB composuit, 0 cuius rei diploma baud multo post 
Aquisgrani pridie Non. lun. anni 980 datum atque recogni- 
tum est.^) 

Postquam Otto n. adversariorum insolentiam coercuit 

et externos hostes sibi subiecit, ita ut in diploniate quodam 
die 15. Octob. 980 dato dicere posset: ^nostrum imperium 
divino regiminis subsidio roboiatum non solum pristino vi- 
gore in praesens usque floruit, verum etiara divino nutu sue- 
crescendo limites patemae maiestatis.excessit'^:^) auctumno 
anfti 980 in Italiam properayit Sed magna clade a Graecl- 
et Saracenis accepta Veronae comitia totius imperii in men- 
sem lunium indizit, ut quae essent neeessarfa deliberaren- 
tnr. Interea maiores vires eomparalurum quibus dedecus 
yindicaret, Ottonem ducem Bavariae in Germaniam misit, 



^ Thietm. ehron. m. ft. Perte 760. Annal Hfldesh. Perts. m. 64. 
ehron. 8azo ad ann. 977 et 978^ Ldlm. aoces. histor. L 

' f) Bieb«r JSL 78—80. P«rtB UL 624. 8igeb. GembL 980. Perti 
YL SS3 Aumi LobioueB ftd aim. 980. Perfi n. Sll. AunaL ffild. ad aim. 
980. Pertz nL64« Cfaron. Saxo. Thietm. Ghim ID. 7. Pert& m. 761. 

*) dipt ezstat ap. Martene et Dnraiid tetenim script et monment 
ampfisshna coUeetio H SO c£ Boehm. reg. n. 568. €£ Uanaitaj Gemaidt 
laera I. 217. 218. 219. 

•) Wuerdtwcin, nova subs. 111. 426. 

*•) Tbietm. Chroa. Ul 13. 18. Perts m. 766. 

2* 



Digitized by 



20 



qui eo proficiscens morte uomatura opf 4»t Corpus 
in Germaoiain relatam Ascfaafiaabnr^ WiUigiso pmemslto 
sepultum est.*') Ycroiiam igitur proceres regni magno dolore 
ob calanutatom abrepti couvenerunt* ibique Slim ioiperatons 
omnibus coosentientibiu dominns eleetns est Quo fseto de- 
creverunt qui aderant, ut puer coronaretur Aquisgrani a 
Willigiso et loanne arebiepiscepo Bav^mAte. Hi igiUir viri 
* enm ad illam urbem ductum festo inearnatioiiis Christi regem 
coDsecraverunt Vix erat hoc sauctum officium completum, 
qanm trisUssimns nnntiiis aUatus ast, iiq^ratorem obiisaa, 
qna re gandia omnino perturbata sunt. Praecipue yero Wil- 
ligisum tristitia aflte^tum (vd&^ reapvcieoUbus ad iamiliarissi- 
mam consnetodinem eins eum imperatore credibile erit*') 

§. 2. 

lam Ottone praematura morte abrepto patria yix ex 

• gravibus procellis civilibus ad incolumitatem reducta iterum 
torbulentisaimis teyDftpestattbas obnoxia fieri videbatiir. £ra| 
egsm successor admodum poerili aetate, regno vero ipm 
acerrimi hostes imroinebaQt, dum mn solum Slavi aegre 
ferentes quod Germanis erant subditieii, sed etiam FrsAOonim 
rex gloriae Gevmaaiae admodum invidens perieuloaissima 
con^ilia capiunt. Hue accedit, quod rogni procures suae 
angendae poteutiae ab OUoaibos summi cum induatm ww- 



") auctor vitae Udalrici. Pertz IV. p. 419. — 

»») Thietm. Chroo. IIL 13-15. Pertz III. 7GG. Amial. Hild. adjuiE. 
983. 984. Pertz m. 64. Annal. Colou. Pertz 1. 99. Vita Adalb. c. 8. Pertt 17. 
Duo seriores scriptorei lohaimem solum archiepiscopum nominant eort* 
luuktew, dum WoUliieiias ia vita Godekaardi a^. Parts ^ 200 Willigisqm 
tSBtum eoBUDenoiBt Sad aeqoaleg Ber^m Tliietaiania aiique, quos 
aaqniavr, TnUigiM lodiiat in eoronatim adiuqgunt tohianffln, ita si 
dabiam relinquant, quis eomm primariiis conseGrator fiififit 

ct fontas landati; aortaaa ast Otto E VIL Id. Pee. o. 98S. 
d aimaL naeroL Fold, ani i#.'BcMii. IM. ID. 198, 



Digitized by 



31 



citae studiosissimi erant, qua de causa, praecipue quum 
itnperiiiiD constitatum esset & viris, qui consilio pradentiaqoe 
plurimum valuisftent, vir principattim obtiiiere debebat, qui 
manu fortis atque sapientiae uou erat expers. In tauto rerum 
^litcrfndiie omnibwi fere timor iniiciebatuf , ne quia admodum 
puer primas partes obtinebat, regntnn ipsum in partes dia- 
80l?eretur« Bebus sic se habentibus WiUigisus, cuius gloria 
iam OttMie n. impefante annis labentibua cmerat, adituiti 
summae gloriae auspicari coepit, quippe (lui laboribus susce- 
ptis periculisque aditis optime meritus sit de patria, quum 
id perfeeerit^ M Germaiiiae regtium ab illo glorifte cohniiie 
ad quod erat evectum deiiceretur. Iam vero conditiones 
ipsas, quales fuerint, meute aoimoque complectamur. Vix 
eniffl erat Qitiitiiis allatiis, imperatdrem morti Bttccubmss^, 
quum Henricus Traiectensi ciistodia solutus initio anni 984 
ad Warinum arebiepiscopom Colouiensem adiit, cuius ildei 
ImpefatoriB fih'us commissnii erat. SiinuIatiB se fidelissime 
regis partibus patrocinaturum non solum ai chiepiscopo pueruxu 
ettor^iiet^ Bed etimnmttltoB fautoreft sibi adiuugit, Quamquam 
regnandi cupiditate abreptus nihil alind inoliebatnr nisi re- 
g^ infantem expellere imperio. Duae autem potissimum 
rationes dad fiitebaot eique soeka par&btot Putabant enim 
multi procerum eum proximum agnatum legitimum esse tu- 
torem; hue accedebat, quod Theophano nobiles olfeaderat, 
quippe etti , «t UnA Imhator, quaedatt hiMstiae vot ob 
imperatoris claderii lapsa esset. Illi igitur viri , qui Hen- 
lici partes sequi meditabauturt Umore quodam abripiebantur, 



Thietm. Ghxon. TV, L Perts IIL 707. AimaL Ck>bn.ad 
PertB L 91. AmiaL Einsiedl ad ann. 988. 984. Perti 10. 143. Chnm. 
Qaedl. atf am. 984. Part& nL 66. 6erb. 2^. 8fl. Do Ohesne IL 
SdMMnlaSi AnntL Pad. H. 324. 225. 

•s) Sigcb. Gembl. ad aim. 98Sl Pertt Vt SKl ABUaL SiXO ad aim. 961. 
Perte YL 6^ tl MuMiiii I fli 



Digitized by 



22 

ne, Bi tiitela imperatoris filii ac regni procnratio impeimtiiei 
nec rerum Germaniae peritae nee studiosae committeretur: 
ea stiae patriae insUtutiones ac mores induceret, ita at ipai 
omni auctoritate exaerentur; quare eomm erat opinio re- 
gnum nec a muliere regi debere nec a puero posse, sed opus 
habere idro. In Henrici assectatomm nmnero praeeq^ve 
commemoraiidi suet episcopi Lotharingenses, quorum maxima 
auctoritate fruebatur Theodoricus Mettensis, neque minus 
Warinus Coloniensis Ecbertus Trevirensis Giselenis Bfagde- 
burgensis aliique qnos nominare supersedeo. lam vero 
publice agebatur, ut coUega puero adiungeretur dux solio 
positus, qui interim Loibarium regem Francomm ad suas 
partes trahere sociorumque numerum in regno Germanico 
augere conabatur, quare in Saxoniam contendit, ubi arcbir 
episcopus Magdeburgensis nomine Gisilems omnia pro dnee 
movebat. ") In hoc discrimine quum regnum versaretur 
magnumque immineret periculum, ne infans rex potestate a 
patre accepta orbaretur: Willigisus summa ope, id quod 
infra magis erit perspicuum, elaborabat, ut irrita fierent du- 
ds consilia. Archiepisoopus enim Moguntinus, qui summa 
anetorftate inter aequales fruebatur cuiosque dioecesis longis- 
sime patebat, ita ut ob honorem potestatemque suam facilius 
multos sibi assentientes reddere posset: non solum Fra&cos 
et Alemannos in regis partes trahere conabatnr, sed in tota 
Germania atque in Francorum regno socios pro rege adiu- 
▼aado assequi studebat Inter eos vero, quos coAsentaneos 
habebat laude dignissimi sunt Conradns dux Alemannorum, 
Notegarius episcopus Leodiensis, Adalbero Remensis archi- 



Alpertus de episcopis Mettensibus. Pertz IV. p. 699. Richer 
m. 97 — 100. IV. 1 sq. Portz III. 628. Gerberti ep. 32. ap. Du CheBne 
Q. 796. Thietin. Chron. IV. 6. Pertz 769. 

") Thietm. Chron. IV. 6—6. Pertz IIL 769. Bkhet UL 98. ^ 



Digitized by 



^ridcopoB 6l Oerberliis, aoraine Sflmter n. postern tempore 

ad summum poutii&catum evectus, qui viri strenue partes 
regis sequebantar, id quod ei miiltis Gerberti epistolis iatet- 
ligitur. 

loterea coniuratio la regem maiora incrementa capere 
ooepent; Henrievs attm, qui iam paulo antea superliiim 

animum Corbeiae non occultaveiat , Saxoniae principes, ut 
aibi di^ doaiiaicam palmarum apud Magdeburgiuu celeluraati 
adessent, iitTita?erat, simnlaas se esse cum eis deUberatonm^ 
sub quibus conditionibus se ipsum iu regnum tolleie vellent.^^ 
lam yero dux, qui in festo paschatis Quedlinbargi versaba^ 
tor, publiee a suis rex ai^ktor atque a Misecone Pokmo 
et Boleslao Bohemo, qui in illud oppidum festinaverant, tan- 
qyam rex per ittramenta fidem ace^it^) Sed banc conspi- 
ratioaem He&riei cam barbarorum principibus neqoe mtniis 
eius arrogautiam qua stimalabtttary ab eo multorum aoimos 
abalienasse ooniiei licet; nam eodem fere tempore Saxoniae 
proeeres, qui in Hesseburgam civitatem convenerant, in du- 
cem coniurationem fecerunt, cuius WiUigisus quoque parti* 
c^ fuit, qui quidem Moguutuiae ecdesiae vasallos Heese- 
burgum raiserat,^^) ita ut coniicere audeam, illam Henrici 
rerum eversionem in Saxooia ex eius iudustria consiliisque 
prftetam foisea*') Dum haec genmtiir, Henricns postqaam 
intellexit in Saxonia res male procedere, in Bavariam novas 
vires cootracturus conte&dit; lioque spes eum prorsus fefelMt, 



•«) epist 30. 27. 34. 26. apud Du Chesne II. p. 794 sq. 

•9) Thietm. Chron. IV. 1. Pertz UI. 767. Annal. Hild. ad ann. 984» 
Pertz m. 66. AnnaL Saaio. Perto VL 632. g£ AmuO. Paderb. ed. Scha* 
tenius II. 225. 

>o) Thietm. Chron. IV. 2. Petts IU. 76a Annal HUd. I c AmuO. 
QuedL ad ann 984. Pertz III. 66. 
»') Thietm. Chron. 1. c. 
u) cL Anna]. Paderb. I a 



Digitized by Googlc 



24 

I 

(prom episoopi iUiiis regioDiB earn seqvi noB dnMtare&t, qvi- 

bus confisus ad Franciam accedit et in pascuis prope Bisen- 
staett teatoria figit £o venerunt arduepiscopus MoguDtiuus, 
dux Gonradus aliique Franconim et Alemaonomm optiniateB, 
quos siunnia opc Henricus ad suas partes trahere studebat. 
8ed WiUigisi fides persuasionibus ac iUecebris labefaetari 
aequit» qua effidtiur, at omnes qui euin eomitati eraat Mm 
puero datam servarent ipseque Henricus necessitate rerum 
eoaetus se math puerum redditanun ease promitteret £a 
Igilar ratione etiam apnd Alemannos et Francos per WlUi- 
gisi auctpritatem irrita facta erant consilia Henrici, qui ad 
JBotoslanm in Bohemiam profectus auxiliares oopias imj^ett$^ 
nt, per qnas reduceretut usque ad Mugelinuin. 8ed Bohe- 
morum dux rediens Misnam urbem occupavit, quo Boleslaus 
ipse festioaus Vocoldum oppidi episcopum expellit, quern ad 
ae confugienteiR Willigisus benigne honorificeque suscepit 
H^ec res, quamquam altera causa afferri potest, nam Vocol- 
dOB, qui inter Ottcmis II. magistros fuerat, ad episcopatum 
evectus Willigisum filii loco educatum sibi substitui curave- 
rat, tamen nos luculenter docet, arcluepiscopum quodammodo 
solatium foisse eonun, quos contrariae partes pmequebao^ 

tur. ^) Interim imperatrices quae in Italia vers<abantur **) 
a regui procehbus erant arcessitae profectaeque in Germa- 
mm Raram se contuterant, u\A mnlti quoque Fraaciae, 
Sueviae, Lotharingiae proceres aderant. Utrum eo loco tunc 
etiam Willigisus yersatus fuerit necne, e fontibus satis per- 
spicue colligi nequit, quum eius nomen non sit additum; sed 
omnibus quae leguutur recte perpensis dubitatio sublata esse 



«) Thietn. Ghroa. I?. 8. Perti SSL 76B. 
**) Tbletm. Chron. IV. 4 6. Perts HL 760. 
>■) Tluetm. Chron. 17. 1. Perts HL 767. eL AttnL JEkL tA amnim 
980. Perts m. 68. 



Digitized by Googlc 



25 



tklftor. Mam ii narratar, oniiieB regis ikMea, oianes opli- 

mates Frauciae, in qua provincia Willigisus archiepiscopus 
primam locum obtinebat, (teiode si consideraiDits ob eias po- 
tissimum anctoritatem Henricum ad promiBSum faciendam 
se Rarae puerum matri redditurum perductum fuisse, cui 
pfomiBSo dut nuiiG aalis laetam erat: magna probabilitas 
exoritur etiam Willigisum aiFdisse. Sed utut est rex 8. Cal. 
Ittl. aaui 984 matri aviaeque redditur et Hoikonis comity 
magisteiio commendatnr.^ lam vero ineunte aano seqMile 
reconciliatione Francofurti constituta Henricus poenitentia 
affecttts in gratiam recipitur et in ducatum restituitur, 
qua re certamen inter cognatos de imperio, ex quo dviUlt 
ilia periculosissinia bella, quibiis patria muilos per annos 
dilacerata erat, onginem oeperant: sublatum esse videbatur. 
Infans rero rex, cni duds socii omnia deripere cooabanUir, 
superior ex certamine decesserat atque unitas imperii ab 
Ottone 1. oopolati servabator. Sed si quaeritur, cuius viri 
coBsilio baee melior regni conditio constituta sit: gra^issft- 
mam laudem optimo iure sibi viudicare potest Willigisus, 
quippe qui ut ducis ^tio labe&ctaretnr regis vero corto^ 
bofaretnr, omnia mo^erit. Neqne emm in Germania solum 
sed etiam in regno Francoruui occideutali viros sibi ass^ 
tisntefi babebat, inter qitos honoris cansa nondoo Adalben^- 
nem ardiiepiscopum Eemensem eiusque socium Gefbertnm,**) 
qui buic aetati inaguam lucem attulit epistolis suis,^^) qua- 
ram duae ad Willigisum seripta ad nos perveneroBt: al- 



Thietm. CiiroiL lY. 6. Perts UL 76d. Amud. Quedl ad aim. 98i. 
PcrtE'm. 66. 

Thietin. Citron. 1. c. Annal Quedl. ad ann. 985. Pertz III. 66. 
") de eo cL Hock: Gerbert oder Papst Silvester IL und sein 
lahrhundert. 

Gerberti epistolae ap. Du Chesnfi: Historiae Francorum scrip- 
tores torn. n. 789-814. 



Digitized by 



26 



im^) Adalberonis noniiie altera vmro ex ipalts Gerberti 

persona, quibus epistolis satis intelUgitur , hosce viros de 
regoi conditione inter se agitasse. 

§. 3. 

Qauui virtua Willigiai aJiiorumqae qui eraut conaentft- 
Dei compagem regoi, quod in partea diasilire Yidebatnr, cod- 

tiuuisset: Theophauo mater infantis regis tutelain iilii ac 
regni regimeii aibi samere oaepit, onuii ratione ab archiepi- 
Bcopo adinta, ob cuius interventiomem mnlta diplomata data 
8UDt.^^) Post obitum vero imperatricis Adelheida, quae 
In Italia yeiaabatar, in Germaniam fiostinafit ac matris lociim 
anbiit.**) Sed regni proceres, quorum auctoritas iani Tbeo- 
phano reguaate creverat, occasionem tunc eis praebitam ad 
aogendam anam poteatatem minime neglexerunt, qua re mar 
goam vim ad regnum administrandum assequerentur Adelhei- * 
daeque potestas coerceretur. Pluiimum vero eo tempore va^ 
hiiaae Tidetnr ezemi^oBif quod regni Francomm ooddentalia 
proceres dederunt, qui quidem Hugonem Capetum ex suo 
medio in regnum austukrant Bebua sic se babentibus senatos 
procenim conatitaebatar, in quo Willigistta primum loewn 
obtinebat, cui regni filiique imperatoris procuratio comniitte- 
batur^ quare aine eios copsilio nibil gestum i'uisse couiici 
Meet*^) Ob illina igitur auctoritatem expeditio contra SlaYoa 



epist 27. ap. Dn Oheme p. 794. 
*>) epist 84. ap. Da Chesne p. 797. 

•*) dipL ezstant ap. Dreyhaupt, Besclireibinig des Saalkreises L 88. 
dat 18. Cal. Itm. aono 987. Schatenias, Annal. Paderb. L 831. dat 6. 
CaL In! anno 967. Honthelni, liistor. Trev. dIpL L 827. FhuMofurti 
datum 16. Cal lul. anno 990. 

*•) obiit 15. Cal loL an. 991. ct annaL NecroL Fold. ap. Boehm. 
fbntee ITT. p 155. 158. 

»♦) cf. Thietm. Chron. IV. 10. Pertz III. 772. 

Annal. Hildesh. ad ann. 992. Pertz. HI. 69. Chronicon Lunebur- 
gieom ap. Eckhardt 1. 1S36| cnias anctor narrati in^erii proceres regxuun 



Digitized by Google 



27 



qii mnnes fere defeeerant miBcipiebatiir, quod qnidem hel- 
ium varia fortuna nec magno successu per aliquot annos 
gestom est Eodem fere tempore Nordmanni sive Dani Albim 
ingressi oecurrentes sibi Sazones prc^gayenint,*^ quas res, 
quooiam earura expositio a re proposita abhorret, uberius 
* peraequi nolo. Aliquot anois praeteritis, dum WilUgisus 
gnbemacula rei publicae aumiiia auctoritate tenebat plari- 
mumque inter principes regni valebat:*') Otto rex sub iuitia 
anni 99d ad iter Italicum se comparare coepit, cuias coBce 



et infantcm regem post mortem Ottonis II. Willigiso archiepiscopo Mogun- 
tino commisissc, qui tres per annos gubcriiacula civitatis rcxisset Mar- 
tyrium Amoldi arch. Mog. ap. Boehm. font in. 827.: »Willegi8U8 gerens 
eoram regis et regni per annos tres«. Dedeehim Continiiatio Msriaiii 
Scoti ap. Fistor. Script rer. Oermanie. L 476.: »T^poribiis Ottonis 
imperatoris hoiiis nomlnis Ul. praefliU eodesiae Moguntinae Wi]ligi8us» 
qui Ottonem adhnc valde paemm et imperatmrem educaTtt et interna per 
annos 16 Bomsnnm resit iniperimn.c Bruschins in Ghron. arebiep. Hog. 
tradat '^raiigisum Ottonis IIL magistrum et hand multo post mortem 
Ottonis U. regni praefeetom fhetom esse. Sehatenius annaL Pad. VL 
236.: » Willigiso eontori tradnnt (Theophano et AdeUieida) Ottonem; is 
teneros annos inTenis moderatos simul imperii procnratorem gcsdtc 
Satis vero WiUigisi aliommque prooerom anetoiitas ac^s inteUignntor 
ex d^lomatis. »Beaiardi doeis et Sigberti oomitis caeteronmupie fide- 
lium perplurium consiilto obtemperant(>s.« (Schaten. Anna!. Paderb. h 
339. cf. Lpibn. Ann. imp. 111. 583—586. Boehm. reg. 701.) cf. Monumenta 
Boica XXYUI. 249. Sagittarios^ histor. dnc Magdeb. I. 224. Hontheim, 
hist. Trevir. I. I. 3ol. Pulcherrime haec res enucleata est a Gieseb. 1. c 
p. 626 sq. cL p. 794. 795 , qui vir de hao bistoriae parte optime est 
meritus. 

»«) Tliietm. Uhron. IV. 14-16. Pertz III. 773-775. Annal. QuedL 
ad ann 994. Pertz III. 72. Annal. Hildesh. ad ann. 994. Pcrtz IIT. 90. 
Vita Bernwardi 7. 19. 20. Pertz IV. 760. 761. 767. 768. Adam. Brem. H. 
29—31. 34-38. Pertz VII. p. 346 sq. Chronog. Saxo. Leibnitii acees- 
siones historicae torn. I. Annal. Saxo. Pertz VI. 638. 

Quanta auctoritate Willigisus usus sit, intelligitur ex diplomatis 
quae ad illos annos pertinent. Exstant complura, quae ob eiiis petitiouem 
▼el consultum data sunt. cf. Leuckfeld, Antiq. Halb. 664. Sagittarius 
1. c I. 222. 225. Honthcim I. c. L 327. 328. 330. 338. Sehatenius 1. c. 11. 
229. Erath, codex dipl. Quedl. 25. Haxenberg, hist eccles. Gaud, dipl 
625. 626. 



Digitized by Google 



28 



Inter aUm procores a^etaiepiseopiis qnoque If ogaiitiniis &et«s 

est lam vero Alpibus superatis paschale festum Pa- 
piae odebratmn est,^^) ubi ad Ottonem nantius papam lo- 
annem morti soeciilmfBse affertur, quo aoeepto m Raven- 

nam iestiuavit. Advenerunt illuc legati Komaaorum procerum 

• 

dicenteSi se ex ipsius seoteDtia saoeestorem ^peetare.^) 
Erat tunc in capella regis clerieas regii generis nomite 
BmnO} quern ex senteutia regis a maioribus natu poUssi- 
BMunque, id quod dabitari nequit, a WiUigiBO, quippe cid in 

regis capella multa occasio cognoscendi Brunonis virtutes 
praebita esset, desigoatum arcbiepiscopus Moguntinus et 
Hildibaldtts episcopus Wonnatiensis Romam adduxemnt, ubi 
Gregorii V. noraine sumto ad apostolici culrainis decus con- 
secratione evectus est.^^ Interea rex Komam accessit, ubi 
a papa unctus et coronatus est, quo facto pontifex synodum 
habuit, cui interfiiit Willigisus, qui baud iniilto post Italiam 
reliquit et iam mense Sept eiusdem anni 995 cum impera- 
tore Mogontiae yenabatur.^ 

§. 4. 

Iam vero Willigisi anctoritaB qua enkhiebat, dtfin d^- 
tas in ancipite statu versatur, in rebus publicis administran- 
dii aliquatenuB debililabator; diplomata enim, quae amlB 



•>) et dipUma, quod teitet 1^ Hocfer, Z«it8«fetfift fiur Axdnr- 
lEOndd I. 6S8. 

*) TWetm. CkroiL IV. 18. Pertz III. 776. Annal. Quedl ad ana. 996. 
Pflfli IIL 73. Chronograph. Saxo. Leibn. access, hist L 

*°) Vita Adalb. c. 21. Pertz. IV. 590. 591. 

Vita Adalb. c. 21. Pertz. IV. 690. AniiaL Colonieosei ad ann. 
99e, Pertz 1. 99. 

♦») Vita Adalb. 1. c, Brunonis vita Adalberti cap. 18. Perts! IV. 604. 
Annal QuedL 1. c. Thictm. Chron. IV. 18. Vita Adalberti c. 22. Pertz IV. 
691. Annal. Saxo. Pertz VI. AnnalesiHildeahem. ad ami. 996. Pert* IIL 91. 
Annalea Lamberti, ibid. 



Digitized by Google 



29 



snbBequeiiftibas data sniit, eiiia nomoD nan exUbent Quai»- 

quara huius rei causa afferri potest, quod Otto aetate iani 
provectufi tutola destitutus fuit: tamen aliae rationes eaeque 
omlto grayiortB aceeduat, de qaibus infra ttberiua nobis erit 
(Jisputandum. Sed quuui Ottonem magna agitantem Paterni 
initio anni 1002 morbus oppreasiaset:^*) Wiliigiai industriae 
QOTtts campus aperiebatur. Iterum enim belliun civile, qao 
post mortem Ottouis II. multos per auuos patria dilacerata 
orat, iiUo exstincto ndnabatiir, quom trea viri regnam affs*- 
ctarant: Henricus Baloariae Herinannns Alananniae dm at 
Eccardus marcbio, qui favore iiovissimi Ottonis elatus in re- 
gnandi spam vaaerat Willigisus duoia Baioariae, qvippe qui 
esset sanguine proximus, hereditarium ius persequebatur, mi- 
nim raspiciens se omui opera ac labore in patrem buius Hen- 
rid dam defidaBOt impetom feciasa. ArefaiepiacainiB anim 
salutem regni semper spectans persuasum habebat, eius uni- 
tatem corroborari nou posse, nisi regno hereditaho restituto. 
Hanc ratioBem WiUigisum sacatmn essa e fmitibus coniid 
licet Nam, ut supra vidimus, post mortem Ottonis II., dum 
multi principea Uenrici partes aasectabantur, is omiem an- 
etoritatem et eansOinm impendebat, at regnnn Ottoni pwo 
ac tutelam Theopbauo conservaret. 

Atqae etiam boc aadpiti rmun stata Willigisi virtoa 
et pmdentia maxima eminebant, quippe qui hereditariom ios 
Henrici agnoscens statim se ad eum applicaret, quo efiectum 
eat, at multi Frandae nobiles eius exemphim sequereiitar, 
lam Yero Henricus ipse omnia, at viam sibi muniret &d re* 
gnum, movere coepit. Nam quum principes comites fuueris 



* **) Thietra. Chron. IV. 30. Pera m. 782. Vita licrnwardi c. 37. 
Pertz IV. 775. Aiinal. Ilild. ad ann. 1002. Pertz III. 92. Anjial. necrol. 
Fuld. mai. ap. Boehm. fontes III. 158. Lambcrti annales ad aim. 1002, 
Pertz 111. 92. AnmL Qaedliub. ad aim. 1002. Pertz 111. 78. 



Digitized by Google 



30 



qiomm in manu ingignta imperii erant, prennretf omiem 

iipparatum imperialem in potestatem suam redegit excepta 
l&Qcea sacra clam praemissa ab Heriberto archiepiscopo Co- 
loniensi, cai ab Ottone moriente coanneadatttm erat« at 
Aquisgrani prope Magnum Carolum sepeliretur. ^"^j Sed in 
ti&equiis Ottonis maxima pars praeaentiom prooerum duci 
Herimanno stadia saa ad regnum obtinendam promiserat 
repudiate Henrico, quippe qui Heriberto vim fecisset**) 
Dam haec genrntor, Eccardos dacem HerimaQnum ut ad 
coDgressam Daisbnrgam yeniret adbortatar; quod si acd- 
disset res Willigisi et Henrici in magnum discrimen pericu- 
lamqae Tocata esset; nam, qaod magnam probabilitatem ez- 
Mbot, Eccardos de di?idendo regno cam Herimanno agere 
voluit. Sed Hermannus eius adhortationibus non obseque- 
batar, qoare marcbio in patriam proficisci decrevit Qaom 
Hildeshemium advenisset, Bernardus episcopus cum Willigiso 
coilisus eum tamquam regem suscepit. lam vero coniuratione 
liuta Eccardos occiditor, qoa morte nondata Henrid faolio 
raaiora incrementa capere coepit, qui coUecto ex Baioariis 
Francisque exercitu Ebenum accessit; sed ab Herimanno 
Aknannorum dace transita flominis prohibitos sunnlato 
Laorishemium reditu Rhenum traiecit Wormatiamque iesti- 
Ottrit, ubi eius Melissimus atque gravissimus socius arcbi- 
episcopos Mognnttnas venabatar>^ 

lam Henricus Moguntiam contendens suffragio procerum 
qoi aderaiit die 7. Idas Ion. rex iqipellatar eodemque die 
a WiUigiso accepta regali nnctione coronatar>^ Atqoe si 



*♦) Thietmari Chron. IV. 31. Portz III. 782. 
♦5) Thietmari Chron. IV. 'di. Ptrtz 111. 783. 

*«) Adalboldi vita Henrici il. c. 6. Pertz IV. 685. Vita Burchardi 
epiacopi c. 9. Pertz IV. 836. 

Thietm. Chron. V. 7. Pertz 111. 793. Annal. Quedl. ad ann. 1002. 
Annal. Hild. ad ann. 1002. Pertz 111. 92. Adalboldi vita Henrici c6.PertBiy. 



Digitized by Google 



31 



• qoaeritinr cuius Tin coBsiHo et auetoritate res ad hnnc finem 

perducta sit: archicancellarii virtus prudentiaque eminent, 
qui omnia impendent ut Henricus regnum obtiueret Testi- 
boB huius sententiae utor ilHns aetatis scriptoribus, qui 
memoriae tradiderunt, Moguntiae tunc optimates Francoriim 
et Mosellanorum afitiisse eorumque sufiragio Henricum regem 
creatnm esse, ex qua re conclndi licet, eos qanm e yicino 
Willigisi fuerint, illius potissimum auctoritate ad Henrici 
partes esse attractos. Attamen uncUone et coronatione facta 
perienlmn snblaliaro non erat Nam Saxones magnopere 
indignantes, quod se insciis res Moguntiae facta sit, Heri- 
manno favebant, qua re commoti Francoram et MoseUanomm 
principes svis copiis exerdtum regis avxeront, qui Tastata 
Suevia Saxoniisque sibi reconciliatis ineunte mense Augusto 
com coaifige Paderbomam advenit, ubi Willigisus conctis 
rebus ad reginae coronationem comparatis aderat. Inde die 
10. mens. Aug. Kunigunda ab archiepiscopo benedictionem 
et diatona aocepit^) lam vero WiUigisi aactoritas apod 
regem in dies crescere cocpit; multa enim diplomata ob 
interventionem et petitionem Willigisi data occurrunL*^) 
Interea Henricus jittn regni contrabere conabatar, nt Heri« 
mannus subiiceretur, qui quum intellexisset, se ex proelio 
superiorem excessurum non esse, Brnchselam, ubi rex com- 
morabatnr, ad veniam deprecandam contendit. Ita rex 
postquara adversarios devicit, compos factus erat votorum, • 
qui eventus, quamquam multi alii Henrici assectatoree exsti- 



685. Vita Burchardi c 9. Pertz IV. 836. Sigeb. Chron. ad ann. 1002. 
Pertz VI. 354. 

*■) Vita Meinwerci c. 7 sq. Pertz XI. 110. 111. Thiotm. Chron. 
V. 11. Pertz III. 796. Annal. Hild.ad aim. 1002. Pertz HI. 92. Adalbold. c. 12. 
Pertz IV. G86. Vita Bemwardi c. 39. Schaienius, Annal. Paderb. II. 248. 

dipl. exstant ap. Schaten. 1. c. I. B63. Wenck, hessische Lan- 
dMgesch. IT. 41. Leuckfeld, Antiq. Ilalb. 006. 

»«) Tkietm. Clirou. i. c. Annal. llild. ad anu. 1002. Pertz III. 92. 



Digitized by Google 



38 

terant, tamen mAxime Willigiso adschbeadus erit, qui pro . 
rege hereditarium ins babente omnem CQram impenteit 

lam mense lun. anni sequentis 1(X)3 ad Theodonis villam^^) 
generalis conventus haUitus est, cui WUUgifliu quoque inter- 
fiiit Pax ita eonsdtuta eodon anno nova fieditione eoatra 
Henricum exorta peiturbatur. Ab Ileurico enim marchione, 
qui spe ducatus Bavanae assequeodi stimulatus regem adi«- 
▼erat, qunm haec opinio eom fefellifiset, conflata eni eonitt- 
ratio, cuius participes tiuut Bruoo frater regis et Ernestus 
qnidam. Dum haec geruntur, rex tovuis cootraxit fecitque 
impetura in hoBtes, qui fuga salntem petiTomnt ^ide In 
Kruestum captum capitalis senteutia a iudicibus decernitur, 
qnae poena imercessione WiUlgiei in multam eonunutatur.^^) 
Haec vero reconeiliationis via praescripta esse yidetnr a 
Willigiso, ut ii^nuoribus auxiliis inniti posset regnuju, quod 
miserieordia polins indulgentiaqne in bostee qnam poenia 
aceibissirais adhibitis conservandran esse piitabat Neque 
haec opinio eum fefellit; nam Ernestus auois subsequentibua 
fidem, quam regi d^Iigaverat^ non frostrabatur. 

• Sed Willigisus regem non solum in rebus publicis ad- 
ministrandis prudentia ac virtute adiuvabat, sed etiam parti- 
oepe fit oonsilionim, quae Henricos de .eeckna ordiaandv 
ceperat. Liceat igitur, quaniquam fortasse illae rationes alteri 
oonm^tationis parti melius inserereutur, eas hie subiicere, 
qnoniam ab Henrico magis qnam a Willigiso ipso onginem 
ceperuut Duae autem res ab Henrico adiuvante Willigiso 
gestae sunt dignae quae commemorentur: altera Mersebur- 
gensis episcopatus restitutio, altera yero Bambergensis con* 



•I) IMedodiflfei. 

•>) AdalK vits Henr. IL e. 19. Perls. I?. 688. Tbietm. Chr. V. 17. 
P^rtli III '796^ 

») Tbietm. Cron. Y. sa Peots IIL 799. AdalboUU vita BamAA JL 
e. 99 iq, Pert* VT. 689. 68a 



Digitized by 



33 



stitiitio. Merseburgensis enim episcopatus ab Ottoiie II. ob 
preces Giseleri episcopi, qui ad maiorein honoris gradum 
pervenire conabatur, dissipatus erat, *'^) cui dissipationi iain 
Otto III. mederi decreverat, sed res a Giselero astutiis qui- 
busdam semper in aliud tempus'erat dilata.^^) Heuriciis vero 
morae pertaesus Willigisum ad euin raittit, qui denunciet, 
dilationera amplius fieri non posse, sapieuter et pie facturum, 
si quod peccasset, ipse eraendaret. ^•^) (lisclerus bidui inducias 
petiit et a rege impetravit, sed priusquam hoc teniporis 
spatiura praeterierat Giselerus morti succubuit, qua nuuciata 
rex Magdeburgum veuit et a canonicis Ta^inonis sui capel- 
lani electionem impetravit, quocum ob Merseburgensis epi- 
scopatus restitutionem Merseburgum contendit, ubi die 4. 
Non. Feb. Tagino a Willigiso consecratus est archiepiscopus, 
qui eodem mense Wigbertum episcopum Merseburgensem 
uuxit. ^'J lam vero omnibus perpensis quis est qui diibitet, 
quin rex in restituendo episcopatu Merseburgcnsi potissimum 
a Willigiso adiutus sit! Sed alteram rem persequanuir dico 
Bambergensis episcopatus fundationem. Hex enim Henricus, 
qui a puero civitatem suam Babeubcrg unice dilexerat, ibi- 
dem episcopatum constituere semper gestiebat. Itaquc anno 
. 1007 iMoguntiam synodum convocavit frctiis Willigiso, cuius 
auctoritatem reliqui episcopi sequcrentur. Xecjue haec 
fiducia cum fefellit; nam synodus et pontifex maxinius regis 
voJuntati obsequuntur. Inde Henricus conventum Francofiirti 



") Thiotmiiri Chrnn. III. 8. Pcrtz 111. 762. 70:;. Hoyscii, liistor. 
Magazin 1. 197 sq. 194. 188. Thietm. Chroii. III. 9. Itnyscn 1. c. I. 202 .sq. 

") AniiJil. llildesh. ad ann. 997. Fcrtz HI. 91. Mansi XIX. 225 sq. 
Thietmari Chroii. iV. 28. Prrtz III. 781. 

»«) Thirtm. Chron. V. 24. Portz III. 802. 

ST) Thietm. Chron. V. 25. 2(>. VI. 1. 2 Pcrtz HI. 803 sq. Annal. 
Saxo. Pcrtz Vi. 653. 

M) Thietm. Chron. VI. 23. Pertz IH. 814. Vita Hpnrici II. 6 sq. 
Pertz IV. 794. Annal. Saxo. Pertz VI. 657. 

3 

Digitized by Coogle 



34 



Cal. Nov. anni 1007 cougregari iussit, cui archiepiscopus 
Moguntintts vice Romonae ecclesiae praesedit,^) qui, qanm 
rex humo prosterneretur, ut omnes sibi consentaneos redderet, 
eum se elevare iussit.^3 Q^^ ^^^^^ quum Willigisus perqui- 
siTiseet, qaid faciendum esset, omnes praesentes regis pred* 
bus obsecuti sunt. lam vero eodem adhuc die Eberbardus 
regis cancellarius ab archiepiscopo consecratur,^*) qua re hie 
fideiisBimum regis adiutorem se praebuit lode ab boo 
tempore Willigisus, cuius vitam per multonim annorum de- 
cursum attigimus, a rebus publicis magis magisque se aba- 
lienasse videtur, quum e fontibus baud multa commemora- 
tione digua erui possiut quae ille civitatis saluti gesserit, 
sive quod senectute defatigatus graviora negotia subire non 
potuity sive quod alii viri ad maiorem auctoritatis gradam 
apud regem pervenerant, e quorum nuniero plurimum archi- 
' episcopum Taginonem valuisse apud i-egem constat Utat 
est, Willigisum optime de regno Oermanico meritum esse, 
omnibus qui veruu) de eo iudicare velint coucedenduin erit; 
Deque minore cum industria eum archiepiscopi officia eiple- 
visse, nunc adumlmre progrediamur, ne eommentatlonis di* 
spositio quam supia fecimus negligatur. 



Tliietm. Cliron. 1. c. Vita Hear. II. 10. Pertz IV. 795. Annai. 
Saxo ad annum 1007. 1. c. 

Thiotm. ( bron. 1. c. Vita Heiir. 1. c. Annal. Saxo 1. c. 
•') Thietm. (Jhron. !, c. Quum Thietm. haec ad anu. lOOC refcrat, ipsa 
vero coucilii ucta auuuiii 1007 prarseiitcnt: illu anno negotium Franrofiirti 
cooptum, ob inioctam vero a W urcebui i'msi rcinnrani hoc domuui tormi- 
natum probat Halin. llistoria Iniperat. torn. 11, cap. VI. §. 10. cL IJont- 
lieiiQi prodromus liibtur. Trevir. dipt p. 508. 570. 



Digitized by Google 



35 



CAPUT 111. 

WILLIGISUS ABCHIEPiSCOPATUS MUN£RLBUS STRE- 
NU£ FUNOITUR EGGLE6IAEQUE SUAE lURA AG 

POSSESSIONES AUGET. 

§. 1. 

Yix erat Willigisus ad summain in ecdesia Gennanica 
dignitatem eYeetas, qauin Otto imperator sedi MognDtiiiae 

ob interventum dilectissimae coniugis Theophauo nec non 
fidelissimi Willigiai sanctae Moguntiuensis ecclesiae archiepi- 
geopi sua inra confinnal^ Sed WiUigiMiB noo solum innim 
quae tunc Moguntinensis ecclesia habebat confinnationem 
aceepit, sed etiam ecdesiae suae possessiones auxit. 

Nam hand multo post, at yidetar — diploma enim est 
sine loco et anno — imperator precibus Willigisi obsecutus 
ecdesiae Moguatioae traditionem curUum quarumdam reao- 
varit, ita ut illae cam omidbas rebus eohaerentibus ac uni- 
versis iuribus ad ecclesiam Moguntiuam perveuirent.^) Neque 



') dipL ezttm up. Guden. cod. d^l. Mog. I. p. 7. 8. Bodi* rc^,, 
n. 456.; sed fllud rationem tempomm onmino contarbat. Id enim datum 
esse scribttnr die 8. Csl. Feb. anni 974. ind. II. aimo'regni (Hton. XIlI. 
Imperii YII. Aetom Trotauumi. Qui si Terns esset amnis, Ruodbertnn 
anno iam snperiore obiisse dicendns esset. Repugnant his Benedict! Vn. 
de LaureaoeiiBi Hetropoli Ktlerae Rnodberto Moguntino buiiis anni initio 
adhnc inscriptae (cssliiit ap. Labb. torn. XI. MC^, cnliis obitnm, si amo 
priore contigisset, Idib. lun. ignorare vix poterant; sed cf. p. *15. 1. 
Itiqiie sine dnbio hue dipL ad annnm seqnentem differendan est, in 
qnem optime quadrat. 

*) dip], oxstat ap. Guden. 1. c. torn. I. p. 368. 359. Sed hie sine 
ratione dipl. differt in annum 978. Diplomatis Tero verba »per petitionem 
WiUigisi, qui modo Moguntinae ecclesiae TenerabiliB arehiepiscopns< 
respitientes diptoma in annum 975 transferimns. 



Digitized by Googlc 



minore benignitate erga Willigisum Otto III. usus est, de 
qua loqueinur altera Ottonis II. doiiatiooe exposita. Adqo 
enim 983, quum Otto et WilligistiB Veronae versarentur, 
imperator petidone archiepiscopi commotus, non solum onmla 
iura quae tunc ecciesia Moguutiua Biogii habebat, coiTO- 
boravit, sed etiam quidgoid proprii iuiis ibidem us^tie ad 
illud tenipus continuit ad ecclesiam archiepiscopalem iu urbe 
Moguutiua constitutam iu propiiuiu maucipaudo dooavit ^) 
Venio nunc ad largitiones Ottonis Hi. Anno 992 rex ecclesiae 
sancti Stephani Moguntinae villam qvandam donavit/) cui 
ecclesiae postero temp<^re alias donatioues factae sunt^ OUo 
enim i|ttum die 21. Ian. anni 906 Moguntiae yersaretur 
bona quacdani dono dcdit. Sed iani duobus ante annis 
Curtis ^iiersteiu in pa^o W^rntaUensi et in comitalu Burdwdi 
coniitiB sita Moguntinae sedi ob petitionem Willigisi restitiita 
erat. ^) In annum vero 99G aliud diploma pertiuet, quo. 
forestum quoddaiu sive nemus ad rivulum Jduigam situm 
ab imperatore Ottone in eoeleaiam Moguntinam transfertur^ 
lam vero auuo sequcnte praedium quoddam donatum est 
ab Ottone eoelesiae sancti Martini Moguntiae^) euiiia eoele- 
siae vectigalia poster© tempore Willigisus ipse auxlt 
Neque minorem laigitiouem eodem tempore accepit ab Ottone 
ob interventum Willigisi ecciesia sancti Victoris extra murum 
civitati9 constructa, qui[)pe cui mtilta praedia in Thuringia 
sita douata slut. liestat ut obiter taugain tres donatioues 



•) dip), ap. Guden. I. c. I. 12—14. Boehm. reg. n, 662. Scbaab, 
Qescbiclite der Stadt Mainz IU. 327. daL 18. Ul lul. aoB. 98S. 

♦) Boehm. rv^. ii. <)i)7. 

*) loanncs scriptur, rer. Moj;. Ii. 515. ct". Boehm. rog, u. 763* 

•) Giuh'ii, 1 c. I. p. ;;()7 — 08. ff. Boehm. rv^. n 740. 

') (hidomis 1. ('. I. 14. 15. Schaiib 1. c. III. 898. Boehm. rog. n. 7^6. 

•) Joannes scrijd. rer. MoKUiit. II. 515. Boehm. rej?. n. 7J^7. 

») Gudenus I. c. ill. 1088. 1084. Sehaal* 1. c. ill. 398. 

Gudenus 1. c. l\. ii42 sq. loaunes I c. Ji. 573. Boehm. ii. 'I9^» 



Digitized by Google 



37 



quae ecclesiae sancti Stephani ab Uearico II. tactae sint, 
qnmn is anno 1008 Moguntiae versaretar ; sed pro illis dona^ 
tionilnis Heiirico ips! curies qnaedam concessae sunt, qnas 
ilia eccles^^ iam possidcbat.*^) Sed ia hac re diiitius comnio- 
rari supersedeo; nam satis supei*que ex diplomatis allatis 
perspicuuin est, quam strenue Wil!if»fsiis elaboraverit , at 
sedis suae iura ac posse ssiones augerentur. Placet igitur 
nunc de officiis, quae WilUgisus archiepiscopus praestiterit, 
aliquicl dicere, qua rc pulchcrrime eius virtntes emineant. 

§. 2. 

Ut antecedeute paragrapho de archiepiscopi mentis in 
extemam eeclesiae conditionem locuti sumus: ita hac eas 
res eniicleare conabimur quibus interna quae dicitur ad 
maiorem perfectionis gradum pervenerit. Jam vero primum 
mM occurrit Willigisi cura de iuris dictione adhibita. Coni- 
meuioratur enim synodus quaedam, quam ille vir auuo 976, 
Mogimtiae habuit, ciii episcopus Spirensis, Wormatiensis, Pra*- 
gensls, MoraYiensn i*) affnerant. Agebatnr in ea de parricidio 
fortuito in scholareni queudam coniinisso a quodam cautore 
nomine Gozmaro. Omnibus qni aderant episcopis consentien- 
tibns* Willigisus pro manifesto parricidio Gozmarnm ab offido 
et benelicio deposnit vi tonsuratum coenobio cuidani ad poeni- 
tODtiam transmisit In eadem synodo Willigisus etiam iura 
quum ecclesiastica tum scbolastica Aschaffenburgensis ecclesiae 



. loannes 1. c. 11. 51(i. 517. Boohm. vvi;. n. 10H3. 1034. 1035. 

De BO vide Ko( pkt- in adnotatioiiibus ad Cusinae chronica Bohe- 
morum apud Pertz XI. 80. 

**) Cantor nominatur qui in eceiesia cantorum scholae praeest vel 
<Iiii ohonmi regit 



Digitized by 



38 



ecclesiae sancivit**) Neque minorem operam Willigisus 
ecdesiae augendae et reformandae navavit, id quod intdUi- 
gitiir ex vita Adalbert! episcopi Pragensis, qui vir VeroBae 
a Willigiso coiisetratiis pertaesus iiiobedientis populi in 
effera Bobemonim gente Bomam discessum suom papae 
approbaturas profectus erat Sed Willigisus sollicitus, ne 
populiis iiuper Christo adquisitus in antiques sacrileges ritus 
relaberetur, inito cum Boleslao duce cousilio legates misit 
Romani Rumtnum pontificem petituros, ut viduae eeclestae 
Adalbertus remitteretur. Quum iude Adalbertus in Bobe- 
miam regressus iterum Romam se contulisset, Willigisus, qui 
anno 996 Romae synodo a Gregorio babitae intererat, summa 
ope nitebatur, ut Adalbertus remitteretur. In apostolica enim 
synodo arehiepiscopus Moguutinus canonum testimooia mol- 
vens clamat, Fragam iniuste pastore viduari, et post discessum 
litteris quoque adhortatur, ut ad ecclesiam suam episcopus 
iterum rediret Atque etiam in alia re aequo gravi splen- 
descit Willigisi zelus ad reformandam ecclesiam. Nam quum 
abbas Hersfeldensis nomine Bemarius morti succubuisset, vir 
quidem nobilis sed delicatus et qui indulgentia sumptuque mo- 
nachis et monasterio nocuerat: a Willigiso suffectus est Gode- 
bardus quidam, ut monacbos ibidem non secundum leges sed 
enervate viventes ad dexteriora reduceret; quippe qui vir refor- 
mationem illam conscqui posse videretur. Neque bac opinione 
Willigisus falsus est Nam Godebardus, quum ab arcbi^i- 



Willigisi de tote hac synodo relatio imreiiitor ap. Gndemin, 
ood. dipl. L 852-57. 

(•) Thietm. Chron. m. 14. Pertz m. 767. Vita Adalh. c & Perti 
17. 684. 

■<) Vita Adalb. c. 1& Pertz IV. 689. Cosmae Chronicon Bohemomm 

L Pertz IX. 53. 

Vita Adalb. c. 21 8q. Pertz IV. 590 sq. Bnmoo. vita Adalb. 
c 18 sq. Pertz IV. 604. 



Digitized by Google 



scopo illuc perductus ac de vita moribosque ibi habitantinm 
instructus esset: illius consiiio exeundi dat potestateni eis, 
qoi rettiliitioiiem dtodplinae se ferre passe negarent lam 
vero si qiiis Willigisi virtutes uberius cognosccre velit, legat 
vitam iiurchardi, qui admodum adoiesceos ei se adiuuxit illius- 
gue aapientia replelus est^') Inie arcbiqifficopas Burahardiun 
queiii multis virtutibus insignem cognovisset ad diaconatus 
ordioem promovit sibique familiarissimum elegit ac suae 
catnerae magUtram constitnit.*^) Aliquot annie praeteritis 
quum Otto III. Italia relicta Saxoniaque petita in locum 
^neodam nomine Kirchberg perveiusset; iliuc Willigiaua et 
Bnrcharine se cootoleniDt Otto reminciata morte episcopi 
Wormatieusis Burcliardum illi episcopatui praeposuit. Sed 
hk ut cum semore buo archi^iscopo rem deliberaret exposeit 
Inde Willigisus, qui respicleiis ad iUins virttttes nolhim viram 
episcopatu diguioreni esse iuteilexibset, Burchardo persuasit, 
111 imperaloris voluntati obsequeretur,*') atque earn baud 
multo post consecratum bononfice dimisit.'^ lam vero 
bae res quas comiuemoravinius satis uos doceut Willigisum 
maitam q>eram eccleaiae reformaiidae navasse, quippe qoi 
elaboraverit, ut boni viri coenobiis et episcopatibus praefice*- 
rentur, quum persuasum baberet, reformatioueiy ecdesiae 
ab epiaeopis et abbatiins profieiBci debere. Sed in omnee 
partes omnesque rationes eius cura de ecclesia adbibita nobis 
oceurrit. ^o\o boc loco commemorare ilium anno 991 eccle- 
aiae decKcatioBi ab Halberstadensi efneeopo insttt«lae affiiase;^ 



»8) Vita Godehardi ap. Prrtz XI. 716. 

'») Vita liurch. c. 1. Pi rtz IV. 8:>2. 

^lo) Vita Burch. c. 2. Ptrtz IV. 833. 

. *') Vita Burch. c. 5. Pi rtz IV. 834. 

") Vita Burch. c. 6. Pertz IV. 835. 

> Thietm. IV. 10. Pertz III. 772. didicatio instituta est 17. Cal. 
Htm. anni 991. cL Amutl imp. (ierm. ed. Kauke 11. 2. 74. m Tliietm. 



Digitized by 



40 

omitto narrare, qaot episcopi a WiSigtao conseemti ^at 
qiuiriimque sjuodorum particeps fuerit, quippe quae of- 
ficia ab nnoqaoque archiepisoopo Moguntuio eipleta ftuwtnt: 
eae vero res hoe loeo nolris disserendae svnt, quae ▼«! ad 
finem vei ad mores eius vere diiudicaudos moltum valeant. 
In banc autem ratwnem ooatroYenia iiriadictions de ooo- 
nobio Gaodersbrawasi suiiiBii mdlDeiiti eat 

§. 3. 

Lites enhn exarserant gravissimae inter arcbiepiscopum 
Moguutinum et episcopum Uildeshemeosem de termiuo qui 
dioeeeain utriuaque dirimeret, citi coolroTeraiafi diranaadae 
imperator et episcopi per plures annos operara navarunt. 
Sed quum litis ordinem ac rationem Tbaogmarus scriptor 
Hildeabemeiisia, qui episcopo suo mirifice favebat et in eo 
exomando omue studiuni poiiebat, nobis exposuerit, magna 
cautio in quaestioue solvenda adhitoida est, ut ex, aequo 
indicetor. 

Liiidolfus Saxoiiuiii dux, qui acqualis erat Aitfrido epi- 
scopo ilildej&hemeuai, suasionibus Odae coniugia, ut id &fie- 
ret, addaetos coenobium virginum Brunabasaa aedificaverat, 
cui filia ducis Hathumoda arcessito ad hunc actum solemiiem 
ezerGendum Aitfrido, quum parentes rediiaseAtKoma cumcorpo- 
rih«B pontificom AnaaUsii et Innocentli praefeeta eit Qnatnor 
vero auiiiti praeteritis moiiasteriuin inaioris circuitus, quum 
prills esBet aagoatiaa, AUfrido auadente eoostitttebatiir Gaii- 
dershetnii eique post obitnm Hathumodae soror Gerberga 
abbatissa praerat cousecrata ab episcopo Uildesbemeusi, ^) 



scripsit 12. Cal. Nf»v. Annal. Quetllinburp. et chronog. Saxo dedicado&em 
male in annuin sfqucuU'ni tninstulenint. cf. Chrou. lialberst. 

") Vita li. rnwardi cap. 12. Pertz IV. 463. Chron. Hild. Pertz VII. 
861. Vita Ciodehardi Pertz XI. 180. Hagius in Vita Hathumodae c. 4. sq. B<h1o 
in Syntagm. Meiboni. IL 482. Bosw. carmen de prim, eccles. traud. v. 90 sq. 



Digitized by Google 



qm postero quoque tempore omues sauctas actiones Ganders- 
hemii exercere sokbat. Auoo vero 988 Sophia OUouitt iXI. 
socor ab ardnepiaoipo Mogsnyiio vdarf anlelMit, qmt ne 
litem inter metropolitanum Moguntinum et episcopnm Hildes- 
heiaen&ein excitavit. Nam Osdaguft qui time UildeahemeoBi 
aeeksiae praesal erat pro eins Hure nhebatur, qanm Willigl- 
sus iurisdictionem sibi vindicare coepisset. Haec vero U8 
intenreatu imperatrioiB Theopfaaao ita composita est, at 
ambo Teiilkmeiii peragersnt, in caetorts velaadis virginlbiis 
mideshemensis episcopus &uo iure uteretur. ^) Haud multo 
pOBi aaao 989 Osdagas Mitl mMeaimit eiqiie safectM est 
Oerda^is, qui exemite anno oMH. Inde Beimrantes 
omnibus couseutieuUbuB ad episcopatum evehitur, qui vir a 
WiUigieo presbyter coBsecxmtiifl regis magister faetns erat*^ 
Primis annis eius episcopatus nulla discordia inter utrumqiie 
episcopum suberat, quia Willigisus iuiisdictionem de mooa- 
sterio Gaadersbeaieiisi sibi non vindieabat Exoriebatur vero 
nagna lis, quum Gerbcrga abbatissa Gandershemii ea'lesiaui, 
quae anno 973 iaceudio perierat, restitnisset eamque abso- 
latttn dedkari vdlet Sophia enim muliebri ambitione abro- 
pta Willigisum archiepiscopum ad beuedictionem arcessivit, 
qui cunctanter eius precibas obsecutus est. Dies statutna erat, 
i|«o calebratar exaltatio saoclae cmds. Bed aroUeiriseopiis 
mutata sententia festivitatem St. Matthiae siibstituit certio- 
fomqae fecit fiemwarduD, ^) qui ilia rautatioue nan proln- 
bitus die 14. Sept adest dedieatnms. Depreheodit aibil 
tautae solemnitati praeparatum. lucidit e contrario iu uianiim 
bemiiMm ad id deleotam, ut episoopnm, si forte t^plo de- 



'*) Vita Bemwardi 1. c. 

«) Vita Bernwardi c. 13. Vito Godehardi c. 17. 
Vita Bernwardi c. 2. 
Vita Bernwardi c. 16. 



Digitized by Google 



4S 

dkMBdo 86M acciDctaros eeaet, rqieUerent et extefmiBareiit 
Qvo iBflolHo tunmltQ Bernwardos peroatens pergit ad allare 
secundum consuetudiiiem , celebrat missaiu. lode coniiuente 
populo eoDcioiie habita se eidasam ease qumbator neq^iie 
nllis minarum procellis de sno stain deieetna canoiiica inter- 
dicit auctoritate, ue quis sese invito dedicandae aedi sacrae 
julmoveret animuui, vituperans aimul SopUae cn^ta et in- 
Doceutiam suam mirum in modum extollens. Quo facto ipse 
reditum parat et hoaoiifice a noiuiullis eo deducitur, imde 
veaeraA.**) Interea Sophia cuai arehiepiaeopo omnia ad so- 
lemneni cerinioniam praeparare coepit. Accedil is ad mona- 
alerium regale GandersliameQse vigeaimo Septembris die 
eimqae comitantnr episeo^ Rhetarins PaderborneisiB ac 
Berengerus Verdensis. Mittuutur quoque qui Bernwarduin 
invitent Poatero die vice Bernwardi adeat Eccardiia Sieawi- 
eenais episeopas tarn vero sede sua a Danis depolsitt. Cin- 
ctus erat Ekkehardub a ^lonnullis viris doctis et rei ecclesia- 
atieae peritia, at iura absentia Bernwardi tueretur. Piiamm 
igiiar adgreditnr Willigisum dioens, snae esse id operae, at 
purget Bern ward um, qui uegotiis imperatoris deteutus adesae 
neqoeat aimal ardnepisoopmn admonet ut eeosectttionis 
negotiom dimitteret Willigisos Tero indignatas deaontiat 
SUkehardo, sese postridie ad dedicationem processuruin ; sed 
inleroedit Kkkehardw cam celeria Bernwardi legatia et c*- 
nonica atque ecclesiasticorum canonum auctoritate dediealMNii 
interdicit, qua re ceiimonia intercepta est.^^) Ipse vero ar- 
chi^iscopua in monaaterlo attsaaniin soiemniia odebnaliB 
denuntiat, se IV. Cal. Dec. Gaiidersheinii de lite exorta sy- 
nodam babiturum. Deinde ad altare reverteus privilegia 
qnaedam ante incognita iubet recitari, quibua ostendebatur, 



Vita Bernwardi c. 17. Tittk Godehardi t, 8. 
>«) Vita Beniwardi c 18. 



Digitized by Google 



43 



nulli Germanicorum episcoporum licere de iure dioecesano 
Gaudeniliemeiisis ecdesiae 8ibi quidquam adserere.'0 
atrimque discemiini. EpiBcqii yero indignabantiir, quod 
Willigisus contra onine ius egisset ac Ekkehardo persuade- 
baiiti at cttin Berowardo opem imporatoria et pontifids implo- 
raret**) Ian vero Berawardiis ipse ratelligeiifi alia via litem 
dirimi uon posse Romam accedit, ubi tuuc Otto III commo- 
rabatiir, et henorifioeiilisBiiie eieeptiu est^) Iiiterea Willi- 
gifRM biduo ante natalem Si Andreae Oaadershemiinn ad 
indictam synodum veait adduceas venerabilem episcopum 
fibetadam PaderboroeDsem alieeqne quam plunsios ex Has* 
sia et TIraringia eoHTocalos imDiiUes etiam Saxonieofi epfr> 
scopes. In principio actionis Ekkehardus vice Berawardi 
adnumet, at e sysodo in alJeaa dioeceai deeistat praeeeitim 
absente episcopo et ad apostolicum iraperatoremqae profecto. 
Succeosus ira Willigisus iussit monitoreni res suas sibi hap 
btte, alienis aese abstinere et eedesiam si qnam babeat 
moderari propriaiii. Reppondet Ekkehardus, episcopatus sui 
regionem a barbaris esse vastatam, civitatem esse desertam 
atqae eccMam desoktan. Addidit, se ad partes Beniwardi 
tuendas esse missum, cui multum debeat et cuius nomine 
legationem susceperit Arcbiepiscopns consilia sua perfifiore 
Btodens qoaeiit ex adstaatibus episeopis, an Keeat, honiiieB 
eccleBiae Gandershemensis ad sacramenta seu ius lurandum 
.adigere. lyi negant fieri id posse e^^acopo absente, Ian 
arv^episcopoB ira abreptas Ekkebardo, qui instaret ne qoid 
eiusmodi perageretur, silentium et obedientiam indicit, ni 
did et ignonuniose expelli nalit Ekkehardus ah episcopis 
rogatns secessit slmulqae conetos Oandershemenses et qnot- 



Vita Bemwardi c. 18. 
») Vita Bernwardi c. 18. 

•«) Vila Berawurdi c 19. ci AadaI Hild. ad aim. IQOL Ferta IIL 92. 



Digitized by Google 



44 

qnot dioeeesi Hfldetkefmenii erant subieeti ad synodim 

8uani Ilildeshemii couceiebrandani iiivitat. Secuta sunt eum 
teste Thanginaro mtilti .^sci^.m) ArcU^e^^ Veto inie 
htrando obetrkixit viros peritos et «ieiifore» lit temliimn 
Hildeshemeasis dioeeesis orientalem Uquido euuutiarent Aifir- 
matum est a aommttis, £|hria«in em pro tm dioecesno 
positmn. Qnum esset i titer rogatmn qnisnam iHe emet analB 
Ethi'ioa, a quibusdam coniectatum fuit, eum esse Frideslariae 
confiBom fluvinai. Hiioo Tacitus'^) aUiiiae Adranam voeant; 
nostra vero aetate appelJatur Eder, et adhuc Friteslarium 
oppidum Hassiae Moguntinum adluit^ Yeteres vero Edernam 
dixeraot amaeni, qui ad agones Qaadergh e aima adlidt, 

quare facillime illorum tliiniinum confusio exoriri poterat. 
W^ligiaus quamquaiu liniuin dioecesanorum incertus iue 
mm, quasi re emapiobala de qua a9d>atur, baono cMma- 
nivit indeque synodo soluta discessit.-'^j Qui Moguntino iu- 
Tidenint onoia in maius auxerunt litteraeque miserunt Bo- 
mam, quae imperatorem et papam de rebiia Qandere h wil 
gestis facerent certiores. Imperatoris in coutubernio tunc 
erat Heuricua dux Bavariae qui pvaeeipue uirget»at ul oo»- 
trovmiae Imponereiur finis, qua Te eflksHur, nt meufie latf. 
aoni 1001 Komae synodus haberetur, cuius viginti episcopi 
est RiMaaoa protiiGia oomiuUique ex Tuscia ac reliqua- laatia 
partieipes fueraiit. Aderaat qiKxiue Sigefridua Auginteoais, 
Henricus Wuerceburgeusis , Hugo Citiceusis ac Beruwardus 
ipse. Praeaidebat 8ilte8ter II. pontifieoc nee defnt ip^em- 
tor. Post evaogiiia et quaedam patram cafitula leeta 



»♦) Vita Bernwardi c. 20. 
«») Tac. aiinal. I. 56. 

Vita liiTiiwardi c. 20. 21. 

Vita lieniwardi c. 21. lattV- Ke^jesta pontiticum Rumaoorum 
p. i^6. a. 2U99. Amiai. iiiU. ud auiL lOUl ap. Tertz Ul. 12. 



Digitized by GOOgle 



46 



Bernwardus silentio faeto eaosatn suam gravi sermone expo- 
auiU Jude pontifex ua^uiuus Quae&ivit ex patribus, quid de 
tail ayiHMlo dtoeitatt emet, quakvi WilUgimift in ataia dioe- 

cesi episcopo absente celebrasse diceretur. Gerinani episcopi 

qttUJa reeusayisafittt quouuuiufi a^iOmitiAs dicereut, aoli J^naai 
seeessum petirenmi, «i inter 9t dctibmrant et mox rtgn&A 

respooderuiit: aliena ecclesia et ab aliis possesija nihil 
inns babuit; oteque ^aooiiice ibi 8«yaodum habere aat aU|ttid- 
oomiltt«ere Mm cmmmwu iiroprii op ia o i pi p«Uui, mc sjm* 
dus sed schisma luit. ' Quo facto pontifex omnia quae ab 
mkieyifioqio Wittigia» Gandenbesiu atotuLa erMl. efiruigit. 
ae eoetttUm i^mn omn. adiMiBttt>«i. villia ^cdeeiae Hildf»« 
hQmeiisi addixit.^^) Placet deinde synodo, ut Willigisus mo- 
oMUr, Ae qittd deumps in bae causa aMBcipewt, ^ysoAis-^ 
qva iii SaxoBia^ cut praeBideret Vieariiis apoaUdim FrideriaWv 
Poledae ad X* Cal. luu. baberetur. ^'^j Mens^ vexo seq^uente 
80iiiward]iB miiltiiii lacnmia tm» ab io^ptmAore dkniaaua aai 
aa 4ie- X nma. Apr. Hildeahemiiua aivanit, quod nmris dr- 
ciuiidai:^ ai^rQdibUi:*^^) Iitterea Fridericu3 litteras a pi^ 
iMHWimifrMfe ad ^copae ei priaaiiiea &fas«, at digOft lioiMm 
et abaequio coAmtais in Saxoniam venit, sed fr^^ Poledae 
ubi X. Cal. lul. syuodu^j bftbita est ex(^pjlebatur. -Mufiilf^ 

WiWsisva et Umm-^) archt0i»i«copi ei oiim MwrnKanli^ 

mmplures episcopi. Impetrato silentio kgatns epistolam 
IMpae. roaidU'i i«b^t, Wiliigi^us quum in ea vitHparara^Mm 
imm cfffinera aaqaitii^ Qaaarit ex arrMtffiwwiio Lia?ir. 



»8) Vita Bcrnwanli c. 22. 

^) Vita Bcrnwardi 1. c. Atinal. Saxo ad anuum 1001. Annal. 
Hildesh. ad annum Km. Portz 111. 92. laff^ 1. c. 

♦«) Vita Bernw. c. 27. 

*') De CO via. Tkietm. Chron. IV. 12. Pejrtz. Ill 775i «q. <'t'VI. 53. 
PertE III. 831 sq. • • 

♦») Vita Bernw. c 28. Pertz IV. 771. . , . * 



Digitized by 



^ zone quid faciendum esset. Hie quum respondisset ^bontun 
sibi videri, quia laesus frater domiaoruin nostrorum apostoUci 
ei imperaUNris svftragia patfit, conun vieario iUomm e^M- 
porum iudicio satisfaciat:^ aedes sacrae panduntur, fit stre- 
pitus iogeos, dam anna exposcontur ac mioae in apostolid 
Tiearinm et Bernwaxdam episeopim ingenmtnn^ Sad Ben* 
wardus, qui arraatorum mami cinctus advenerat, seditionem 
oompescebat WiUigisua vero, qnam egrasaom legatoa aa- 
qvente dia aynodo adeata inaMrat, 8aBflM> mane maSbm 
ignorantibus cum suis discedit. Fridericus de hac re certior 
faetns seqnenti die omnibiiB qui adarant episeopia syaodum 
Remae ia nataUa donini lealm indioit; ansklepiMopo fero 
ab contumaciam epistolam ita scriptam mittit: „Quia synodo 
te mblMUuati efc ioasfe Bomaai pontifieia iaobediaia ftuati, 
aoelontate sanotoniBi apoalalonim Patri et PaaK et iHonmi 
vicarii papae Silvestri ab onmi sacerdotali officio scias te 
aaque ad praeseBliaB iltiua esaa auapeaann.^ Sic aaemla 
actio finitnr.^) Legatas iafdeta re in ItaliaiB rerertitnr aar- 
raturus quae facta eraut pontifici et imperatori, qui de Wii- 
tfgiai eontamaeia gra?iter indignati emes Qaniiaaiaa apiaoa^ 
pos in proximum natalem domini cum mflitibng suis adease 
iusserunt^^) WiUigiaus vero post digressum legati pontificis 
qaamqaam qnodam moda eettoauMnicataa aMBime aeae alwti* 
nebat ab offend endo Bernwardo. Is enim nuper acceperat 
imperatocis Uberalitate abbatiam Uildewardefihusanam. Quiun 
fflttc ad praedi^aani ieilivilat«ni aditnrtit esset, flmtaie caa- 
silium ipso in itinere coactus est, apparatu onmi per Willi - 
gisi homines noctu diasipato caesisque crudelem in modum 



*») Vita Bernw. 1. c. 

Vita Bernw. c. 28. 29. 
^) ViU Bernw. c dO. 



Digitized by Google 



47 



domestada.^) Neo mmas pericuhiin instalMit, qmim Oandeni- 

hemcnse coenobium visitare meditaretur. Omnia enim loca 
circa ecdesiam a Sophia militibus armaUs completa erant. 
His andiUs Ber&wardus Ufaic prbfidsci nolnit^ Pace ita 
turbata episcopi, ut alia syiiodus ad res conipoiiendas indica- 
retur Fraucofbrti in diem post festuoi assuiuptioiiis beatae 
virginis, coosUtueniot. ConTeiienmt eo WUIigisos Moguntinus, 
Heribertus Coloniensis, Ludolphus Trevirensis , lietharius Pa- 
dmrborneiisiB, Bobertua Spirenfiis, Benugerus Yerdensis, £kke« 
bflidiiB SJesTieensis, qui vice Bernwardi Taietodiae impediti 
aderat. Willigisus, qui cum Trevirensi et Colonieusi archi- 
episcopo concilio pcaeaidebat, modesle questaB de Bernwardi 
abaeitia acquierit initio Ekkeliardi excusatione, qai Bern war* 
dum valetudine quidem impeditum, omnibus tamen quae sacra 
synodits statoeret obaecutunim ewe aaseverabat Seqaeali 
vero die, quibus impeUestibaB neseio, efocandum onnino Bmi- 
wardum voluit,^) dum fautores eum commouent, ut iure iu* 
rando eptecQpas encusaretur;^') scd per episeopomm inter- 
yenimn ab illo consilio abdneebatnr. Denique quamquam 
eorum plerique pro iure Bernwardi in Gaudershemense coe- 
ttobdum nitotMOitar, tamen Willigisi anetoritate deeemitor, at 
neuter sese intromttteret, donee ad octavas pentecostes anni 
sequentis in Eritisladensi palatio causa companeretur. 
Solnto cooveiftH BemwarduB ThaBgnamm qvemdam^^) in 
Italiam misit, ut imperatorem de rebus omnibus diligenter 
edoceret. Couvenit cum eo in agro Spoletmo, sed. causa 
Bernwardi ad synodimi proiim natali doaoini habeodam 



♦<) Vita Bernw. c. 31. 

Vita Bernw. c. 32. 
^ Vita Btriiw. c. 33. 

<•) Vita Bernw. c. 33. n. p. scriptura alterius codicia. 
Vita Bernw. c. 33. 
Auctorem vitae BeniwarJi. 



Digitized by 



48 



reiecte est**) GMgrewus Tero mm Romae, ot a. ps&lifiaii 

legato iudictum erat, sed in urbe Tudertina habitus est Nam 
ttt in Germaaia ita in Italia qnoque se^tio contia impmti^ 
rem exarta era! Aderant nonaulli efNB«ofn ex Bomania, 
Tuscia et Longobardia ac tres episcopi Germaniae: Kotgerus 
Leodiensia, Sigefridus Angnstenaia, Hugo Citioeaaia. Thaag* 
roarus a pontifiee iassus canaan adventua aoi edicere, omnia 
qua£ hucusque inter Moguntinum et Uildeshemensem episco- 
paia acta eaaant, reeensiiit teste eonon adhibita Fridmeo^ 
qui post discesBum ex Gennania RaveDoati sedi inraefeetna 
ecat^^j Sed quamquam ab omnibus Komams episcopis te- 
metitaa Wittigiai impix»babatiur, taiaea qmm ad dieeadam 
sententiam ventura esset, nemo cansam discernere audebat, 
quia omnium erat opinio, Coloniensem archiepiscopum ceteros- 
qae pfaeanlea qui vontori anmt ezspectaados esaa^) Ifittnahnr 
etiam nimtii qui in epipbaaia domini adesse iilos iubercnt. 
Sed quum in illud featum uon adTenissent, infecta re omasa 
diacB as e r unt ladieta Tero ilia synodae in FritlrianenBt 
palatio non est habita, iuterrupta ut videtur subila imperatoris 
morte, qua centrovarsia ipaa magia magiaque aegligebatar, 
qaamqoam diacoffdla iaier Willigisnm et Bermanhm naa hit 
aublata; nam ob illatn hosce viros a diversorum partibus stetisse 
aaap&oari aadea. ^iiluk^aeciaa Baniwardnat peatquem ii^c^^ 
eainaeratBCMiaaeeeisQBeat, adeandmiiram cmaWflliglao ae 
applicare non dubitavit, qua re via reconciliation is niuiiita esse 
ndetar. Nam qaam Wiliigisaa aano 1002 f aderlMroae 
saretur ibique Cuniganda bmdictlonem et jiiadema aeeepia- 
set: Sophia quoque imperatoris mortui soror, dudum Uan- 



") Vita Bernw. c. 34. 

u) Vita Bernw. c. 36. 60. 22. laffe 1. c. p. S47. n. 3004. 

»♦) Vita Bernw. c. 36. 
Vita Bernw. 1. c. 



Digitized by 



49 

dershemeosibus destinata abbatissa et a novo rege continnata, 
a .^iUigiso ipso conseermta est Obsequebatur enim tone 
Bernwaidas regis procenimqiie y<duntatj nt aemuli aactori- 
tali cederet, ita tamen ut ius ecclesiae suae salvurn esse de- 
bere tatereUir.^^ Ita yia reoondlialioiiis patefacta taadem 
ineonte anno 1007 ab Henrico IT. lis composita est. Is enim 
dedicationem templi Gandcrshemensis toties iuterpeliataui ac 
praepeditam ex coosensu Sophiae die epiphaniae peragendam 
dennntiaTit Adven^nnt Willigisus et Bernwardns. Solemni- 
ter, coocorditer et religiose singula fiuut. Inde rex cuia 
ardiiepiscopo eeterisqae ad populum progressus indicat nunc 
tandem deo fortnnante eontroverisiam onmem esee compositam 
et feliciter sepultam. Tjradit Willigisus ferulam episcopalem 
a Sophia, acceptam Bernwardo et turi siio, si quod habeat, 
renuntiat Hac ratione controversia composita officium mis- 
sae ab archiepiscopo consensu beati Bemwardi soleomijter 
peraetnm est, quo hcto omnes reconciliati diseesserunt^O 

§.4. 

Batione discordiae a prineipio usque ad finem ezpoaita, 

restat ut diiudicetur a cuiusnam viri partibus steterit ius; 
qua do causa, quoniam de termiuo qui utriusque dioecesin 
diiineret lis exarserat, priBHim opus mibi erit, ut finea 
utriusque dioecesis diiigenter terminemus, quo omnes intelli- 
gaiUt utruiQ eoenobium Qandersbemense situm fuerit ia dioe* 
em Mogustioa an HOdeshemensi. Sed huic quaestiooi 



^} Annal. Hildesh. ad annum 1002. Porte III. 92. Adalboldi Wta 

Henrici c. 12. Pertz W. 686. Vita Rernw. c. 39. 

") Vita Bemwardi c. 43. Annul. Hildosh. ad annnm 1007. Pert?? 
III. 93. Annal. Saxo ad ann. 1007. cf. vita dodelKirdl c. 24. Pertz XI. 
185. — In univorsura do lito rgorunt Lcuckfeld, Antifjuit. Gandc rsli. p. 
43. 76. 223. Harenberj?, Ilistoria dipl. Gandersh. p. 038 sq. Gfroerei^ 
KirchfiDgeschichte III. c Giesebrecbt. 1. c. 



Digitized by Googlc 



50 



altera praecedat necesse est; nam lis iater archiepiscopum 
6t episcopom, vel at magis rem urgieaiD, inter metn^M^taBiini 
et snffraganeum exorta spoate roe dndt ad quaestiooem , ad 
quemnam usque finem uniuscuiusque praesulis iura producenda 
sint; in hac enim quaestione, nt in prompta est, totitts rei 
cardo vertitnr. 

Primum omni episcopo ius quod dicitur ordinationis in 
tota dioecesi qua fungitor concessam est Deinde ei lieei 
in sna dioecesi eeclesias vel monasteria aedificare idqne epis* 
copo alieuae civitatis permittere, quocum iure aretissime 
cohaeret ins dedicationis eGClesiarnm et monasteriontn. Afind 
Tero ius, quod hoc potissimam loco observandum est, cernitur 
iu ordinatioue abbatum abbatissarum et monacbarum. Per- 
spieua snnt haec inra ex can. 36. Cone. AreL IL a. 452; 
cuius verba inserere placet: „Si quis episcopus in alieno 
dvitatis territorio ecclesiam aediticare dispooit vel pro agri 
so! aut ecclesiastiei vtUitate, vel qiuusnnque sin opportuitaite, 
permissa licentia, quia prohiberi hoc votum nefas est, non 
praesumat dedicationem, quae ilii omni mode reservanda east, 
in cnins territorio ecclesia assnrgit; reservata aedfflcatori 
episcopo hac gratia, ut quos desiderat clericos in re sua 
▼idere; ipsos ordinet is, cuius territorium est, vel si jam 
ordinati sunt, ipsos Mere acqniescat, et omnk ecdesiae 
ipsius gubernatio ad euni, in cuius civitatis territorio ecdesiae 
snnrexit, pertinebit.^^) Sequitnr ergo, si monasterium Gan- 
dershemense situm erat in dioecesi Hildeshemend, WiUigi- 
sum, nisi causae subsint, quae ut res ipsa in aliam rationem 
perdpiatur postulent, in lite narrata contra ius egisse. 

Dioecesis Hildeshemensis ad fines si respicimus, Mogun- 
tino archiepiscopo Gaudersbemii nil iuris, Hildesbemensi plena 



") Eichhorn, dciitsche Staats- und Rcrhtsgescliichto I. 451. (edit. V.) 
FUnck, Geschichte der christlichen GeseUschaftsvertaBSung II. 496 sq. 



Digitized by Google 



51 



potestas sacra erat. Terminus enim dioecesis Hildeshemen- 
ais a scaturigine amais Eternae processit per Harrihausen 
ae WeatertofHi, indeqne a fonte fluvioli Ave protensus fbit 
per ripas eiusdem amnis usque ad Oppenhausen, reclinatus 
iude per Kemnabriug et Orkshausen ad amuem Eteruam.^^) 
bide eliieet, Gandershemiiiiii in confinio dioecesis Hililes- 
hemensis et Moguntinensis sed intra fines illiiis dioecesis 
situm fdisse. Sed eo tempore, quo Wiiligisus iiorebat, onmiio 
fnsse obsearim puto quousque imtueriBt tenniiiL MagM 
enim erat imperitia geographiae. Nam ut supra vidimus, 
MDio accurate oorat defiaire, quis sit iUe amnis fithriM 
et ubi sit qnaerendus, qaam affirmatom esset a quibasdnn, 
Ethrinam esse pro fine positam, hunc amnem Has»siae Fri- 
tislaiiam allnentem cum Edema Gandershemensi tivo eooAin- 
dortSms Itaque WilNgisus existimans flnvio Etlu^a Qan* 
dershemium adluente terminari dioecesin Hildesheu^eiisem, 
eonteDdisBe Tid«tur, eoenobium Gandiirsbemense^ quod ultra 
amnem Etiuritiam meridiem sit positum, ad eplscopi HiMes- 
liemensis iura nequidquam referri Disceptationem videtur 
aggnmne imautata loqiendi consuetudo. Nam quum Lu- 
detfus Brnnsbusiae eoenobium constmeret ad Oandam loeus* 
que ipse turn vocaretur Gandersheim : Etema dicebatur amiiis 
ille^ ^ ad b«reaii Gimderahemium, quod postea sic dictum 
at coenobio maiori deitinatum, praefluit. Oritur Eterna inter * 
Danhusen et Harrihttseu io moute hiruudinum, rigat Hachen- 
busen, defleotit ad montem Osterberg, Gandae committitur, 
Gandershemium adluit, progreditur ad pagos Orksbausen et 



Finos dioecesis Hildeshcmensis coguosci possunt ex diplomate 
LucTovici pii duto 822 ac diligentius etiam ex diplomiitc Ilenriei TI. sancti, 
quae exstant ap. Leibn. Script, torn. 11. 155 sq.. Harcnher:', histor. (iundersh, 
dipl. 526 sq. Laucustciii, antiquit. Gandersli. Diligenter <|uo(jiie eos con- 
Btituit Wenckius, hessische Landesgeschichte II. 352. cf. Harenberg 1. c 
p. 640. Lauenstein, descriptio dioecesis Uildesb. 



Digitized by Google 



1 



62 

Krainsen, infra quorum posteriorem Leinae iungitur. Ex quo 
coaidbiiuii io alteram locum traualatiuii erat, ei deoominatio 
prior affixa mansit Vocatum enim est Oanderfllieuii, qaum 
amnem praeterlabeutem coepisseut appellare Gaudam, qui olim 
designalMit alTeom fLwm a borea progresaiy qui in radkibss* 
montis Osterberg Etemam Iniuii^ Rebus sie se babeottbos, 
ad earn seuteutiam ut accedam perducor, fines utriusque 
^lioeGeflis eis temporibna, quibus Willigisus vivebal, dod dili- 
genter fdisse determhiatOB ac coostitotos, ita at coatroversia 
aliqua de furisdictione facile exoriri potuerit. Huic sen ten- 
tiae fovere mihi Tidetor, quod amio 1022 ab altero WiiUgitt 
saccessore nomine Aribo lis renovata est, et m in synodo 
generali aliquateuus composita, quum Godehardus episcopos 
Hildesbemensis ioriadictioBem retineret, itemm eKarait, donee 
anno 1030 Aribo et Godehardus inter se de iurisdictione 
coneiliati sunt^^j Uae vero rationes ad Willigisum excusan- 
diim plorimum yalere mihi videntor neqoe ad einsmodi ez- 
cusationis causas quales a Serario sunt propositae confugere 
debemus, scilicet quia quae in monaaterio iilo degebat 
Ottonis in. soror nisi ab archiepisoepo, qui paliio uterelw, 
noUet accipere velamen; quod porro ad eius loci dedicandam 
ecdesiam honorifiqentissime invitatus ter fuent; denique quod 
cognitae buius postea eulpae veniam supples petierit; poetre- 
mo quod absque simuitate ulla sinceram postea cum eo qui ' 



Harenb^, historia Ganderab. dipl. p, 689. Priori monasterio 
nomen ftusse Gandersh^ sequitar ex RosVithae cam. de primord. ooenob. 
Gand. vss. 100—110 (Pertz IV. 808), qui Tenus coenobium Bnmshiisiae 
aedificatum respiciunt, cuius exstructio praecessit illam coenobii maioriB 
Gaadersbemensia. Bosvitha scriprit in coenobio Gand., cuius respectu 
Brunshusia in ripa ulteriore sea trans Oandam sita est. Ergo concludi 
debet Gandershcmium dictum esso locum, qui postea Tocatus est Brunshusia. 

••) Vita Bemwardi c. 48. Aiiiial. Hild. ad ann. 1027. 1029. 1030. 
Pert! UL 97. Binterim, Geschicbte der Coiualien. 111. p. 870 sq. 
Serarius 1. c. p. 715. 



Digitized by Google 



63 



ei restiterat amicitiara coluerit. Quis enim invenitur qui 
dubitet, qttin Wiiligisus, 8i in ilk lite contra omnem iuiis 
spedem egerit, vel maxima yJtnperatione dlgnus liabendiis 
sit! Sed nisi Willigibi gloiia detrectetur, uon defendendus 
tantttm vel excasandas, sed quantum poBsxmus de culpa por- 
gandus nobis erit ; qiiare omnibus excusationis causis, quae 
afferri possunt, ouiissis alteram quaestionem hie inserere 
placet, qua edoceamur Thangmari,^V laudatorts iUius Bern- 
wardi, verba „graTibu8 insecntionem molestiis Bemwardus 
pro teiritorio Gandershemensi ab archiepiscopo plane contra 
ecclesiasticoB sanetiones impertitur; his tamen, quae arehiepi- 
Scopus non tam iustae rationis exsecutione quam liberae 
potestatis praesumptione attemptabat, auctoritatis constantia 
non temeritatn audacia, sagaeis ingenii vir obviabat^ aliqua- 
tenus coercenda certfsque finibus circumscribenda esse. Res 
vero ipsa quaiu proposituri j^umus altius repetenda est lam 
supra Tidimus, eoenobia dioecesis, in qua aedificata erant, 
episcopo subiecta fiiisse. Sed quuni episcopi variis inunerum 
occupationibus distracti monasteiia parum curarent eorumque 
praesides imperata episcoporum ferre non possent: collegia 
ilia iugiini episcopale excutere studebant. ®* > Multa eorum 
inde a fundatione episcoporum potestate erant exuta, alia 
Tero privilegiis pontificum singularibus assequebantur liber- 
tatem. Haec autem exemtio variis iusignis fuit praerogativis. 
Concedit enim libertatem non parendi edictis et constitutio- 
fiibuB episcoporum, confirmationem a solo Romano pontifice 
petendi, denegandi praeterea episcopis tributa, inangurandi - 
aedes sacras et altaria, convocandi synodos in coenobio et aiia.^) 



•*) Vita Bernwardi c. 11. 
•*) Planck 1. c. III. 733 sq. 

Tamburinus, de iure alibatissanim et momalium disput Leuck- 
feld, antiquit. Ganderah. p. 74. iiaretiberg L c 



Digitized by Google 



54 



Ut baec exemtio et eius fnictus ac privilegia caenobio Gaa- 
dtrshenensi prodessent, lam Ludolfus desiderayit. Qle entm 

a se aedificatum coeuobium Petro apostolorum principi pro 
remedio animae subiecii seu at ipse scriput ,4^ ius et pro- 
prietatem integraliter tradidit,*^^ qui illud in patrocinimn 
suscepit singularc, obsecutus Ludolii precibus. Argumento 
Imuia rei utor Ro8?ithae veraibuB: 

152. „Ut sit absque iugo regum per saecla poteutum, 
Nec terreuorum patiatur vim domiaorum, 
Hoc rectoris apostolici solum ditioni 
155. Tradimus ad dclcndendum pariterque regeudum." 
Haec dux, et summus praesul sic Sergiua orsus 
Inqoit: te miti complector pectore fili, 
Coiisortemque tuam paiitcr complector amaudam: 
Atque piia studiis gaudens congaudeo vestris. 
160. Nec vobia fas esse credo negare petita. 

178. Hoc et apostolici iuris, sicut et petistis, 

179. Coeuobium nostrae desiguamus ditionL^^*^ 
£andem seutentiam secutus est Bodo monacfaus Beiie- 

dictiuus in coenobio Clusa, qui syntagma de coustructione 
coenobii Gandersbemensis eiusque pcrfectione et iiistorm 
abbatissaram confecit,^) in quo paulo aliter ac Thangmanus 
in vita Berowaidi coenobii coiistructionem uarrat. Naui si 
TbaDgmarum sequimur, Ludolfus primum proCectus est Ao- 
mam deinde Brunshusiae monasterium constituit; ex Bodonis 
vero seutentia Saxouum dux initio ad rem feliciter auspi- 
caadam eonsilio AUfrido episcopo ecclesiae HOdesbemeaais 
coiuiuunicato Brunshusiae monasterium aediiicavit. Ulo vero 



*^ Uttme lAidolfi amdatioiiift entant tap. Meibom. rei Germ. n. 
4^—84. Leibnit Seriptor. Bmnsv. IL 870. Lenokfield, Ant Gand. p. 
22 sq. Harenberg L c p. 00 sq. 

nosvidw in oann. de oooMib. Gaad. v. 162 Bq. Perti IV. 900. 

^ ap. Mdb. rea Germ. IL 479 aq. ' 



Digitized by Google 



55 



fiuid&U> liomam cooteodit ad mouasterii fundati tutelain etiam 
A paiia acquirendam et omnium donatorum coofirmatiooem 

irrevocabilem statue ndam. Profectus igitur ad papaiu Ser- 
giuiB, benigaissiiue receptus omnia quae petivit assecutus 
.est^*) Sed omnia dubitatio de tutela monasterii papae com- 
missa vel de coenobii excnitioue quae dicitur reinovctur ta- 
bulis pontificum Agapeti IL, loanius Xill. at Innocentii IIL, 
quibiis inra ac privilegia coenobio concessa confirmantar et 
renovantur. Nihilo secius Heribertiis tpi.scopus Hildeshe- 
menaia et aequalia lonocentio III. maxima vi proprietatem 
in ecdesia Gandershemensi sibi vindicare conabator; qua re 
comniota abbatissa Mathiidis 1. Romam festiuavit, ubi a pon- 
tifioe libertatis privilegia in omiie tempus coenobio concessa 
obtinuit, quae iura usque ad Lutberi tempus viguerunt.^<0 

Gandershemense igitur inutiasteriuia iude ab aeditica- 
tkme sua ex omni episcopftli turisdictione exemtnm ac summo 
pontifici subiectum fuit.^') Ob illam vero exemtionem habe- 
bat libeiam potestateni vel Moguutiuuiii vel Hildesheniensem 
vel aiium ad eedesiasticos actus vocandi.^^) Ergo si episcopi 



«9) Moibom. II. 481. 

Leuckfeld p. 70 sq , ubi diplumatii inveuiuntur. liCibiiit. script. 
BroMT. II. 373. Uureubcrg p. 57. laff^ litgesta pontiiicum Romunorum 
p. 318. IL 2798. p. 827. il 2852. Meibom. II. 507— -609. Schanuat, histor. 
Fuld. in. 21 fiq. 

**) Haec res ateiiraftkMwn BOStnuB movere non debet Elftdem 
eaim ratbiie aonasterimii QiuiiaceBBe pootilfid subiectiiJii erat cf. Ma- 
bmon m. 835. IV. 10. 

^ Htiie privilegio oppositee quidem snnt Chalcedoneiuis cooeUii 
alionimqiie mndioiies, tnibvt praec^iitur »at abhates et aonMhi pioprio 
Bubsint ei»icopO| et ne episoopus in alterius parochia ordinattones Tel 
eonsecrationes absque permissa ipsios episcopi facere andeat« Attamen 
infttiaii hob possumiis, eoenobiis quae soK pontifici essent snbmissa ilKid 
qttoque privilegium interdiim ooncessum foisse, id quod luce clarini 
perspicuum est e Gall, cbrist I. 766. MabiUon IV. 636. 99. cf. Cone. 
Gabillonense ap. Mansi torn. XIX. p. 1026 sq. Glroerer I. c IIL 1487 sq. 
FUuMsk U c IIL 744. 745. 



Digitized by Google 



56 



Uildeshemenses bnciisqae saeerdotalem nooMlerii admHii- 

strationem g43sserant, ex iure dioecesano ilia minime gesta 
esse poterat, sed a mooasterio ipso ita ea exdpi debebat, at 
nihil aliud esset, nisi res ioYitationis ob Tkinitatem faetae 
ea tameu ratione, ut ius exeintiouis ilia non laederetur. 
Quare yeri simile est, aingulos qpiscoporum Hildeshemen- 
sinm, at regendae hole ecclesiae praesideodi facoltatem obti> 
nerent, virgulam eo fine vel ab imperatore vel ab abbatissa 
accepisse. Id ex eo eoUigere licet, qaod Willigisaa tradita 
potestate episcopal! in dirigendia sacrifl Gandefslieniensibos 
coBsistente virgam simul a Sophia ut puto acceptam Bern- 
wardo tradiderit — Sed qaum HildeshemenBea qiiscopi aih 
ipsa fondatione coenobii sine contradietione ultra duo saecula 
diverso8 actus exercuissent : haec consuetudo vim legis iudu- 
ere eoepisse iridetar. Pontifex vero maxinras nemini sacer- 
dotum indnlsit licentiam referendi Gandershemense mona- 
sterium ad iurisdictionem et dioecesin suam, ut ex diplomatia 
Agapeti et Innocentii sapra laudatis constat Haqae si in 
diplomatis legitur coenobiura Gandershemense in dioecesi 
Hildeshemensi • situm esse, observandum est multum diflferre 
esse in dioecesi et esse de dioecesL Sequitnr ergo atramqae 
partem litigasse de iure ficto et commeutitio, quandoquidem 
neatri ius dioecesauum tribui poterat. Omois igitur contro* 
versiae illins causa fait, quod coenobiam ipsum inde a fan- 
datione libertatis privilegia diligenter non defendit sed libere 
magis episcopos Hildeshemenses intromisit, qaa qoidem re 
annis labentibus effectam esse videtar, at episcopi Hfldeshe* 
menses coenobii iurisdictionem sibi vindicaverint. Sed magna 
admiratione afficimur, quod privilegionun nulla in dissensione 
fit mentio , nisi quod semel litterae usque eo incognita teste 



Uarenberg 1. c • 



Digitized by 



57 

• Thangmaro^*) productae sunt, quibus coeiiobii libertas affir- 
Buuretur. Attamen ex ilia re nihil aliud coniicere tibi licet 
nisi id fbrtasae suppositicias ease aeriorom pontifioitm affir* 
mationes exemtionis — quae senteutia omiii rationc destituta 
est — Tel in monasterio ipso nollam cognitioiiem libertatis 
fiiisse, quae opinio mnltis argumentis refelli potest. Nam 
minime veri simile est, Sophiam et collegium ipsum adeo ia 
smDma notismiiaruiii rernm versatiuD esse igooratione, at in 
mentem non venmnt priTilegia Agapeti et loannis, quae 
saecuio ineunte decimo tertio Innoceutius reperit genuina et 
confirmavit Imperator ipse Henricus IL in dipl. anno lOld 
dato nnllain ins dioecesannm in ooenobiam Gandershe* 
meuse Bernwardo episcopo tribuit. Coostare igitur debebat 
inter omnes, coenobinm soli pontifici esse sabmissom. Hue 
accedit, quod mnltis annis postea Mathildis abbatissa cogui* 
tionem habuit de privilegiis priore tempore coeuobio conces- 
sis eaque at oonfinnarentar a papa petivit. Denique at 
alia argumenta omittam, priTilegia quae Willigisus recitari 
iossit , nulla alia Msse possuut nisi Agapeti et loannis qui- 
bos coenobli exentio continetar. Rebos sic se habentibus 
libellum Thangmari de vita Beruwardi plane sine ira et stu- 
dio compositom esse negaverim, qui vir vehementissimis ver- 
bis semper increpa& Willigisi mores in defendendo et exor- 
nando suo episcopo omne studium posuisse mihi videtur. 
Qua de causa in hac re dolendum est^ quod non ex alia nisi 
Hildeshemensi fonte banrire possamus litem; quodsi nobis 
contigisset, Willigisus ne dicam plane purgatus at saltern non 
ita colpatos appareret lam utot res sese babuit id satis 



'*) Vita Bernwavdi c 18. 

exstat apod Harenberg p. 525. 

Meibom. U. 607 sq. Leuckfeld 70. a. Schamiat, hist Fold, 
m. 21 sq. 



Digitized by Google 



1 



56 

dilucide docuisse mihi videor, archiepiscopum nostrum ius si 
laeserit uon tauta levitate ac temehtate .vioksse quanta 
anctor yitae Bernwaidi aobia persiuulere studaectt, sinmlqiie 

Hildeshemensem episcopum suae dignitati labem in iUa dk- 
aensione adaperaisse. 

§. 5. 

Sed obiiciat mihi fortasse quispiam, Willigiai gloriam 
arrogantia ac coatumada cui se tradid^t admodum deni- 
nui et detrectari, quouiam si de iure solo dioeoesano lis 
agitata esset, ilia temehtate minime opus fuisset. Haec vero 
▼itoperatio omntno evanescit, si respleimas ad finem, qaen 
aiisequeudum vir sibi proposuit. Illud consilium quum iutel- 
ligi nequeat nisi adumbrata Gennaiud regoi coDditioae, 
qualis tunc fuerit: reipablieae statiim meifce ammoque cqdh 
piectamur uecesse erit 

Otto igitur imperator poatqaam Gerbertus morlao Ore- 
gorio Y. anno 999 nomine Sihrestri II. ad dignitatem pon^ 
ficis evectus est:^^) ideas quae Germaniae perniciobae erant 
fovere coepit Bestitatunis enim mm publkam Bouanam 
Romae sedem imperii, unde in omnes regimen esset, molie- 
batur consUtuere secundum veterum imperatorum morma^ 
quorum magnificentiam in antiquo palatio, sUo in moate 
Aventino, ubi versabatur,'^) imitari non dubitabat. ^Impera- 
tor, ut verbis Tbietmari utar, antiquam Bomanorum couiiue* 
tndinera iam et parte magna deletam suia cnpiess rsnovare 
temporibus, multa faciebat, quae diversi diverse sentiebant. 
Solus ad mensam loco ceteris eminentiori sedebat^^') Haec 



") Thk'tm. Cliroii. IV. 27. Pertz 111. 780. cf. Portz legum 11. 162. 

™) Gesta t'piscoporum Ciimcniccnsium i. 114, Poilz VII. 451. 

79) Thietmari Chron. IV. 29. Pertz III. 781. Fusius ile hac re locuti 
sunt Wilmans in amial. imper. cd. Kanke II. h. p. 134. 135. Giesebrecht 
It C Ii p. 683 sq. Uiroerer Kirclien£;et>cliiclite UL c. p. 1510 



* 



Digitized by Google 



idea si ad finem esset perducta Germaniam in provinciae 
Btatum redegisset, quare iUi vih magna nostra vituperatioae 
digQi aeetimandi suit, qui impecatoris coasilia adiateniii 
In eorum vero numcro praecipue eminet Silvester II. pon- 
tifex mazimua, qui iam phusquam ad summam digmtatera 
penrenisBet, dasmodi spes in Ottone m. excitare coeperat^) 
Willigisus vero patriae salutem semper respiciens quum per- 
saaaom liaberet, eam in nnitatis statiim redactam aon posse 
corroborari nisi vnaqnaeqne externa vis ^1 poteslas amove- 
retur: illi consilio restituendi imperii Jiomani vehemeuter 
oppngnasse videlnr. Nam quamqaam inteUigebat, maxinMun 
gloriam in GermanSam redandare ex inperio Ronano con* 
iuncto cum regnu Geruiaaico, tameu id optime perspexerat, 
anclorilatem patriae magis magisqne evanescere caligineque 
qnadam obmi, si Tolontates imperatoris et pontlficis fuissent 
expletae. Itaque Willigi^^us cos sui ipsius adversaries habere 
dabebat, qui participes erant imperatoris coosilii pontifex 
einsque socii, ad quos Bemwardus quoque adnumerandus 
est®') Bebus sic se babeutibus quid minim litem quum exar- 
sisset, magna cnm vehementia esse agitatam, praesertim 
qnod ob litigantes episcopos ex ilia controversia de iurisdi- 
ctione idearum, ut ita dicam, certameu profidaci coeperat. 
Kan imperator et pontifex com snis assectaitoribus rem 
Bernwardi omni labore ac opera defendebant, a Willigisi 
vero partibus omnes fere episoopi Germaniae stabant, id 
qnod satis perspicue nos decent synodi, quae ad litem di* 
scernendam habitae sunt Quum Silvester II. Eomae mense 



Id nos docet ep. 164. flcripta, ut Tidetor, anno 906. Magis per- 
s^cae hoc inteUigitur ex praefatione libelH, quem weriipnt de rationali et 
ratione qnemqne dedicavit Ottoui. Invenitur liace fXMuneBtatlo ap. Pe^ 
Thesaurus annecdot novis. Vol. I. b. p. 149 sq. 

Is eiiim in dipl. didascalum et primisoriniiim imperalwis se 
vocat. Yita Bernwardi c. 6i. Perts IV. 779. 



Digitized by Google 



60 



lannar. anno 1001 eongregitos prindpes iirterrogaaiet, nlmni 

synodus vocanda esset, quam Willigisus Gandershemii coUe- 
gisset: Germaniae episcopi qaomimis seuteutiam dicerent re- 
ensarant; soli Bomnai epiaeopi, at ThaatpaamB namt, egre^ 
diuntur, postquam petiverunt, ut secretius inter S€ de his 
conquirerent^') Keque miuore cum studio Germaniae epi- 
eeopi in c<Hidfio Palithi arehiepiacopi rebus foyemnt. Ham 
quum legatus Friedericus ad concilium venisset, magna sedi- 
tio ac tumuJtas exoritur, nec locus ubi sedere posset ei con- 
coditar. Bernwardos solos et Lievico Hammenbnrgensis 
ardiipraesul earn praecipuo honore colebant. Praeterea 
qsid commemorem synodum Francofurti,^) quid conciUmD in 
Tadertiaa civitate,^^) quorum utmmqae nobis persuadere 
potest, litem non solum de iure dioecesano esse agitatam, 
sed etiam de r^us nmlto gravioris momenti. Biud si sdiim 
aeddfeset, snfiraganei episcopi, quorum de iuribus ageretur, 
acriter metropolitano obsistere debuissent Sed res longe 
alitor oTenit; nam si excipimns Lieyizonem, qui Romano 
genere natus pontiticem sequebatur, et Heribertum Colonien- 
sem archiepiscopum simuique imperatoris archilogothetam:^^) 
alium Germaniae episcq[>um WilHgiso oppugnantem non in- 
venimus. Magnam enim indignationeni imperatoris ac ponti- 
ficis coosilia in patria moveraut, qua ducti principes con- 
sentientibos episcopis coninrationem contra imperatorem fo- 
cerunt.^') Hauc rerum conditionem respicientes coudonemus 
Willigiso, 81 amore erga patriam abreptus in lite cum adver* 
sario suo exorta arrogantia egerit eoqae tandem andadae 



•«) Vite Bernw. c. 22. Perte IV. 768, 

•») Vita Bemwardi c. 28. Pertz IV. 771. 

•*) Vita Bernwardi c. 33. 

•») Vita Bernwardi c. 34. 

•«) Vita Herib. c. 5. Pfrtz IV. 743. 

Thietm. Chron. IV. 30. Pem UL 782. 



Digitized by 



61 



progressus sit, ut auctoritati ipsius pontificis obviam ierit 
atque ecclesiam Gernianicam a pontificis potestate liberam 
constituere voluisse visus sit. Sed noli ex hac re concludere, 
Willigisum papae potestatem auctoritatemque detrectare me- 
ditatum esse ; nam haec opinio nisi fortasse lite cum Silvestro 
argumento uti velis, omni ratione destituta est. Willigisus 
enim amicitia coniunctus erat euro Gregorio V., quo florente 
discidium ecclesiae Galliarum minitabatur, quarum multi epi- 
scopi papae iura negligerent. Etiam cum successoribus 
Silvestri reconciliatus erat, ita ut papa loannes XVIII. in 
synodo Francofuitensi, ubi de constituendo episcopatu Bam- 
bergensi, quani rem episcopus Wirciburgensis interpellatione 
impedire studebat, decernebatur, Willigisum vicarium suum 
nuncupasset.^') 



WILLIGISI MERITA IN ARCHITECTURAM 
DESCRIBUNTUR. 

In ea conimentationis parte, ad quam progressurus sum, 
eas res enarrare placet, quas Willigisus respectu architectu- 
rae cuius amore flagrabat procreaverit. Illius vero studii, 
si quaeris causam, velis considerare, eum in Italia, terra ilia 
operibus antiquitatis artificiosis referta per longum tempus 
versatum eaque ratione eius sensus admodum aflfectos fuisse. 



») Vita Adalb. c. 21. Pertz IV. 590. Grogorii V. litterae de synodo 
Papiensi. Pertz III. 694. Gerberti acta cone. Rem. c. 25 — 29. 45—47. » 
Richer IV. 89. 

w) Adalberti vita Henrici c. 12. Pertz IV. 797. 




Google 



62 



Vix igitur erat ad sedem ItogiwtiiiiB mctas, qmm 
aedffieia ooDstltuere coepit, quibiis Mtemm lavdem siln 

peperit. Anno eDiin 976 coenobimn in monte saocti Disibodi 
sitam, qaod fiimia antiqaitate erat oolkpamn, inateuravil 
ibique in bonorem Apmtolorfim duodecim clericos constituit^ 
Eodem anno monasteriom quoque sancti Yictoiis 
extra Mogimtiam ampKua omalhisqiie reddidit^ aimulqae 
petitionibus perfecit, ut ab Ottone largiter ditaretur.^) Anno 
vero 978 existimans , templom dignitate qua fungeretur di- 
giuni sfM esae aedifieandam, constitiiere coepit mtnpfik^ 
nam ecclesiam in honorem sancti Martini episcopi. Por 
txigiata dao annos aedificatio perducebatur, donee anno 1009 
taidem alMoKita eat lam qaam omnui ad dedicatiooeiii ft 
Willigiso parata fuissent, consecratio ipsa magna cum so- 
lemnitate ab archipraesule multis episcopis praeseotibus 
perficitur. Sed dum eccleaia dedicationis die iam finite moltis 
lampadibus lucet, iucuria quadam inceuditur, WilligivSus 
vero statim post incendion ecclesiam restitaere coepit, 
qaae ante eins obitaro non est perfecta, qua de causa sdc- 
cessores Erkenboldus et Aribo inceptum opus susceperuut, 
donee anno 1037 archiepiscopo Bardone, qfui Ariboni successit, 
ecclesia ad finem perdncta est^) Neqne porro hoc loco 
praetermittendum est, quod Willigisus, postquam Moguotini 
eoQsulea et dves cinm aaniim 968 eedesiam in henereai 
beatae virginis aedifieaverunt, illi valvas duaa amas donavit, 



') Trithemius, Chronic. Ilirsauiz. (ed. Basil.) p. 166. Seiariiis 1. c. 
p. 715. Vita St Disibodi apud Mabiilun, Annates ordinis St. Benedietini L 
481. 482. 

Trithemius 1. c. p. 46. Scrarius p. 716. Vita Burchardi episc. c II. 
*) loannis rer. Mog. torn. II. p. 578. 

Lamberti annales ad ano. 1009. Anoal Hildesbeimens. ad ann. 
1000. Perte m. iS. AnnaL Eiatidleiiies ad aaa. 1009. Perts m. 144. 
Trilliemiiis i e. p. 46 Serarius 1. e. p. 716. 731. e£ Sehntase, G«adMte 
aer bOdenden EQiiate. IL b. 15 



Digitized by 



65 



quae postero tempore ecclesiae metropolftanae insertae srnit.*) 
Inde vix duo aoni praeterieraut, quum ecclesiam sanck Ste- 
pbtad constniere iiicipit, quae postero tempore qtiom a 
Willigiso e ligno fuisset exstructa, a Bardone archiepiscopo 
e lapidibus aedificata est ^) Sed non solum in ecclesiaa 
Moguntinas merita Wflllgisi agnoeoenda sunt, sed etiam 
publico usiii — quae res hoc loco aptissimc inseri potest — 
optima Tir consuluit. Anno enim 989 duos pontes fecit, 
ttnum Aschafienburgi supra Moenam alteram Bingii supra 
Navam. ') Exstruxit etiam teste Serario turriin quae dicitur 
j,murium turris^, uude sequitur, illam Darrationem esse 
ineptissimam &ba1am, ex qua archiepiscopus Hatto II. illam 
turrim in ipso Rheni flumine aedificavit spe ductus, ibi se 
liberum fore muribus; sed bestiolas illas turrim ascendisse 
episcopumque suis morsibus enecavisse, atque inde turrim 
prope Bingium murium turrim dictam fuisse. 8) Sed voca- 
bttltim lOBge alitor explicandum est. Significat enim aliqnando, 
«t Tere Leibaitius observat,^) in vetere Teutonismo mnes 
bellicum vel telorum appaiatum. Itaque credibile est, turrim 
telis instmctam fuisse, quibus nangatores praeterennles aao 
dieto audientes eoereeri possent, atque inde ,,mu8ethnTm^ id 
est tun'im ai'mameutariam dictam esse. Ad banc Leibnitii 
aentoitiam eo magis aecedam, quod Trith«mius^<») narral^^ 
Hattonem tnrrim in medio Rheni ad custodiam patriae olim 
coustructam ascendisse. 



Serarius p. 719. 

•) Trithemius p. 46. loaunis rer. Mog. torn. I. p. 452. Serarius p. 
716. cf. ScIniMse n. b. 142-44. S68. a. 182. 
*) Serarins p. 719. 

*) ExBtant hae nugae ap. Tnthemium p. 44. Serarium 692 sq. 

Leibn. Annal. imp. IH 280. 
!•) Trithmihia Chron. Ifinaug. p. 44. 



Digitized by Google 



64 



lam Tero edocti snmnB, WiffigisiiiD artOms ad nMiorm 
pwfectionis gradam efferendis multam operam navasse eadeu^ 
qne de caasa praesertim si respicimus ad illoniin tempomm 
condiUonem, qnibiu florebat, magDam iaadem aibi peperisse. 
IBa eUn aetate patria nostra in nniTersnm ent rudis bona- 
rum artium ac literarum, sed WiUigisus aaimos aettan 
coepit, cuius nomen aaqne iUustre' in eiTectivanim artium 
bistoria qoam rei pnblicae et eccJesiae nobis occurrerit 



CAPUT Y. 



SENTENTU BICITUR DE WILLIGISI MOBIBVS. 

Comnientatione ad finem perducta placet subiuogere 
caput, quo breviter WiUigisi mores describantar. Sed quia 
•criptoris est, ut sit aequas in indicando, illud officium quan- 
turn possum explere studebo. Itaque virtutes et errores viri 
adumbrare non omittam, idque ea ratlone, nt pardm ad 
indicia scriptorum confngiam partim ex rebus ab ai chiepiscopo 
gestis ipse iudicium faciam. Noli igitur exspectare, me onmem 
Waiigisi maculam, si atiqna obrutus fiierit al>1atonim esse ant 
altera ex parte eos scriptores secuturum qui ira ac studio 
de fama archiepiscopi detrabere nou dubitaverint. Sed res 
ipsa perseqnenda est Erant mores Willigisi, si omnia quae 
tradita snnt aequa animi lance perpendo, candidi. Omitto 
vero hoc loco itenim adumbrare eius amorem quo inflam- 
matus fdit erga patriam, omitto commemorare praeterea, 
quantam operam ecclesiae saluti navaverit; nam de his vir- 
tutibus supra quae uecessaria erant narravimus: sed hie, 
potissimum commemoratione digna est eins libenOitas, qua* 



Digitized by Google 



65 



usus est erga amicos et ecclesias,*) unde edocemur virum 
fuisse noD duri frigidique animi imo vero mitis amicitiae 
studiosum. Neque quod Thangmarus Willigisum in causa 
Gandershemensi superciliosuiii iurisque sui etiam ultra recti 
fines tenacem nobis depingat, facile iuducor ut credam^ etiam 
alias fastu quodam iroperioso apud ceteros oifendisse. Nimis 
enim iniquus morum censor est, qui unam labem satis esse 
putet ad deformandain vitae alias laudatissimae commenda- 
tionem. Hue accedit, quod omnes fere scriptores id ei 
niagnae laudi tribuunt, quod de humili loco ad tantum 
dignitatis culmen evectus nulla fuit superbia nulloque fastu 
elatus. Eius virtutes ita eiiiinebant, ut ipse auctor vitae 
Godebardi, quamquani Bernwardo favet, Willigisum virum in 
omni catbolica pietate praeclarum vocaveritJ) Aliorum prae- 
terea indicia de viri virtutibus afferre in promptu est, ut 
Trithemii/) qui euni vocat virum bonum et dei cultorem 
insignem: sed sufliciant, quae laudata sunt quibus satis su- 
perque Thangmari indicium refutetiir, qui nobis persuadere 
studet, archiepiscopi iram et indignationem contra Bernwar- 
dum procreatam esse praecipua familiaritate impcratoris, qua 
ilium percoluisset. AiTectuosissimo enim obsequio Bernwar- 
dum sibi imperatorem devinxisse, quia omnibus eius volun- 
tatibus obsecutus fuisset eaque rationc inWdiam Moguntini 
episcopi qui indignatus esset aliquem praeter se familiari- 
tatis locum apud imperatorem habuissc, commotam esse. Hoc 
igitur indicium omnino oppugnat Willigisi moribus, qui invi- 
diae labe minime erant commaculati, quoniam homo invidiosns 
vocari nequit vir bonus humilisque. Atque etiam iam supra 
illius litis causae longe aliac multoque graviores allatae sunt, 



') Vita Burchardi c. 0. Sorarius p. 721. Dotlechim cont. Mariani 
Scoti ap. Pistorii Scriptor. n-r. G^ rm. I. 175. Martyrium Arnoldi arch. 
Mog. ap. Boehm. fontes III. 325. 

») Vita Bernwurili c. 40. *) Vitu Goilehardi ap. r» rtz XI. 205. 

*) Chronicon Uirsaug. p. 46. 

& 



66 



qaiba8 verba Thaugm&ri falsa esse inteUigiliir. Sed finiamus 
rm; nam cMistat inter nos, W^liglsiini'Mssa yinm uaginm 

optiine mcritum de regno Germanico et de ecclesia Mogun- 
tina, neque honoris cupidine alnreptum neque invidiae labe 
commaculatam, omnes Gmnani, qui patriae aamre 

perculsi siiit, Willigisum numquam oblivione conterant; Mo- 
guntini vero dves sine uUa dabitatione eina nemariam cam- 
per (Mmservabunt. 

Cetenim vir tantus canitieque venerandus anno 101 i 
aegritudlne letifera decubnit, qna invi^escente in profeato 
Matihiae apoetoK, id est die 28. mens. Febr., ulttmim spirf- 
tuni efflavit ac in collegio sancti Stephani sepiiltus est.^) 
•PoBteris temporibos pio fdit elevatua studio; attamea annua 
quo id factum sit, certe definire nequ^at. Id varo notnfli, 
ossa viri hodie asservari in sacrario eiusque casulam hodie 
adhuc solemnioribus quibusdam diebns ad aanetum miaae 
ofiicium adhiberi. Epitapbium deniqne Willigisi circnm 
sancti Stephani turrun antequam defiagrassat descriptum ex 
manuscrlpto a Serario refertur, quod qnamqoam blMrbare 
compositum ac miiltis erroribus completura ea de causa cora- 
mentatiouis fini subinngo, quia multas res a Wilhgiso prae- 
dare gestas continet: 

Saxoniae villae Stroraingen filius iile, 
Nomine Willigisus; Antistes tunc bene mus 
Mognnlinensia : et amSeus Omnipotentia. 
Qui rexit plane regnum satis imperials. 
5. De Schdnbergqae datus nobis Saionia natus. 



^) ("onstat inter fuiincs , Willijrisiim inortuiim esse die 7. Cal. 
Mart, iinni 1011. rf. Vita Meinwerci ap. Pertz XI. 114. rhroiiieon Hildesh. 
Pertz VII. 817. Kaloiuliuium iierrolofricum eccles. Moj?. ap. Bot hm. fontes 
Ilf. 141. Tliangmarus in vita Hernw. c. 44 (Pertz IV, 778) eius obitum in 
diom 6. Cal. Mart, id est dies 24. mens. Febr. diflFert, quem secuti sunt 
alii scriptures. Sed baec differentia omnino evanescit, si statuis Willigisum 
mortuum fuisse ea uoct6j quae couiungit diem septimum cum die sexto 
ante Cat. Mart. 



Digitized by Google 



I 



67 



Strenuas et largos, huiutlis, iustus fuit Argus 

Stephanicuni in monte templum facit hoc bene sponte. 

Thuringis Derlain tecit, Icheburque, Valernam. 

Urbe Moguntina sunt aeris et ostia bina, 
10. Ad gradus Valvas matris Christi dedit ambas. 

Templum Yictoris quod stiuxit, stat tibi foris. 

Pontem constnixit apud Aschaffborg, bene duzit 

Ac pontem per Nahe: miles transit, quoque verna. 

£t bene uecesse prope Bing Maussen dedit esse. 
15. G. novies pono, tunc Antistitem tibi done, 
*His septemqiie dabis, et septuaginta notabis; 

Fama datur iusta, regnavit sex bene lustra, 

Sex tu coniunge, numenin to cemis abunde. 

MXI Chriate decessit episcopus isle. 
80. Matthiae festo tumulatus erat: menar esto* 

Veris constanter cam Sanctis yiris ovanter, 

Non arroganter, sed huiuiliter indubitanter. 

Hk est tumbatus penes altare ille beatos. 

Stepbanico templo requiescit et ipse, memento. 
25. Nunc sunt effossa sua dignanter satis ossa. 

Casula de tumba relevata fiiit bene mnnda. 

Presbyter omatur qua, quando missa paratur. 

Divina laude constat flamen sine fraude. 

Nunc benefisctoris sit Christns in omnibus horis. 



80. Sic transit flamen, Nunc dicat quilibet Amen.^) 



«) l)c hoc t'pitaphio ita Ldbnitius (Annal. iraper. 111. H50): »Epita- 
phium a Serario n^fertur, quod hodio noii exstat, positum quum ossa 
loco moverontiir, luirbarorum, id est postcriorum tcmporuin opus, smili 
dccimi quarti, opinor, aut df cimi quinti ; quae apud Germanos longe infra 
decimi laudes fuere.« Aliani sententiam secutus est Bchnaase 1. c. IV. b. 
p. 616, qui existimat, illos versus scriptos fuisse circa annum 1135, quo 
tempore ilia a Willigiso aedificata eoclesia denao combusta ab archiepi- 
soopo Adalberto I. ad finem perdncta esse ^detur. d S^^bmm 1. e. p. 
204 aq. MneUer, Beitr&ge znr dentschen Knnst- and flw^Mctiliujide I. 8. 




mEl CAPITTM. 



Praefatio pag. 1 

CAPUT L 

Willigisas canccllarii munerc quadrienniam strenae fbngitor . . 3 

CAPUT n. 

Willigisas summa ope nititur, ne imperimn Germanicum ab Ottoiie L 

innctmn copulatnmqpe dirimatur 17 

CAPUT III. 

Willipisns archiopiscopatus muncribus strenue fungitur ccclesiaeque 

suae jura ac possessiones auget 35 

Controversia iurisdictiopis de coenobio Gandershemensi . . . Mi. 

CAPUT IV. 

Willigisi merita in arcfaitecturain describontnr . • . ; . 61 

CAPUT V. 

Sententia dicitur de Willigisi moribus 64 



r 



Digitized by Goo 




